پژوهشی در فرهنگ حیا

مشخصات کتاب

سرشناسه : پسندیده، عباس، 1348 -

عنوان و نام پدیدآور : پژوهشی در فرهنگ حیا/ عباس پسندیده .

مشخصات نشر : قم : دارالحدیث ، سازمان چاپ و نشر، 1383.

مشخصات ظاهری : 388 ص.:جدول.

فروست : مرکز تحقیقات دارالحدیث ؛ 77.

شابک : 17000 ریال ؛ چاپ سوم964-7489-80-3 : ؛ 20000 ریال (چاپ پنجم) ؛ 42000 ریال: چاپ ششم978-964-7489-80-5 :

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی :Abbas pasandideh. A study on the culture of modesty.

یادداشت : چاپ سوم : 1383.

یادداشت : چاپ چهارم: 1384.

یادداشت : چاپ پنجم: 1385.

یادداشت : چاپ ششم: 1386.

یادداشت : کتابنامه : ص . [367] - 379؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : خجالت -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : خجالت -- احادیث

موضوع : اخلاق اسلامی

شناسه افزوده : دار الحدیث. مرکز چاپ و نشر

رده بندی کنگره : BP250/2/پ5پ4

رده بندی دیویی : 297/632

شماره کتابشناسی ملی : م 83-30546

اشاره

پژوهشى در فرهنگ حيا

عبّاس پسنديده

پيش گفتار

متون دينى (قرآن و حديث) را بايد منبع و سرمايه علمى دانست نه يك محصول پردازش شده علمى . همان گونه كه اين منبع غنى براى پرسش‌هاى فقهى ، كلامى و تفسيرى ، پاسخ دارد ، براى پرسش‌هاى روانشناختى و تربيتى نيز پاسخ دارد . البته نبايد فراموش كرد كه متون مقدس صامت‌اند و پاسخ‌جويى از متون صامت ، نياز به استنطاق دارد . اين همان چيزى است كه از آن به عنوان فقه الحديث يا منطق فهم حديث ياد مى‌شود . دانشهاى اسلامى همانند فقه ، كلام و تفسير كه متن محور هستند ، هرگز به صورت تدوين شده در متون وجود نداشته‌اند بلكه دانشمندان اسلامى با تلاش علمى و روشمندانه خود به مطالعه متون پرداخته‌اند و قوانين حاكم بر متون را در هر رشته ، به دست آورده‌اند و سپس به تدوين و تنظيم آن پرداخته‌اند.

در قلمرو علوم روانشناختى و تربيتى نيز همين امر صادق است . وقتى صحبت از روانشناسى اسلامى يا دينى مى‌شود نبايد انتظار داشت كه مجموعه‌اى مدون و منظم از آسمان نازل و يا از زبان اولياى دين صادر شده باشد و در اختيار ما باشد . آموزه‌هاى

روانشناختى و تربيتى متون مقدس را بايد كشف و طبقه‌بندى كرد و اين كار نيازمند فهم روانشناسانه از متون است . همان گونه كه فهم فقهى و فهم كلامى و فهم تفسيرى ، دانشهاى فقه ، كلام و تفسير را به وجود آوردند ، فهم روانشناسانه نيز مى‌تواند به كشف و طبقه‌بندى آموزه‌هاى روانشناختى متون بپردازد و نظريه‌هاى روانشناختى مبتنى بر متون را توليد كند.

هرچند روانشناسى در دوره‌اى ، به شدت با دين ستيز كرد ، اما اكنون دوباره به دين

و متون مقدس روى آورده است . هم اكنون گروهى از روانشناسان غربى متن انجيل را محور كار خود قرار داده و «مشاوره انجيلى» را پى‌ريزى كرده‌اند؛ هرچند به جهت محدوديت‌هاى انجيل ، در اين راه با دشواريها و موانع جدى روبه‌رو هستند . اما اين نقص در متون اسلامى وجود ندارد . گستردگى متون دينى (قرآن و حديث) و تلاش‌هاى خستگى‌ناپذير محدثان در حفظ و تنقيح متون و در كشف قواعد فهم متون ، مجموعه‌اى غنى و گسترده را فراهم آورده كه مى‌تواند مبناى تحقيقات روانشناختى و تربيتى قرار گيرد . معتقديم آنچه در متون آمده است ، منطبق بر واقعيت‌هاى روانشناختى انسان است و لذا براى تأمين سلامت روان ، مطمئن‌ترين راه ، استمداد از متون و هدايت‌جويى از آنها است . تحقيقات روانشناختى مى‌تواند با تكيه بر متون و با استفاده از ابزارهاى شناخته شده خود ، در اين راه به موقعيت‌هاى بزرگى دست يابد . تحقيق روانشناسانه در موضوع حيا نمونه‌اى از اين الگو است كه مركز تحقيقات دار الحديث در دستور كار قرار داد . در اين تحقيق كه توسط جناب آقاى دكتر محمود گلزارى و آقاى عباس پسنديده انجام شد ، نخست همه متون اختصاصى حيا و متون مرتبط با آن شناسايى و پس از جمع‌آورى ، به بحث گذاشته شد . با تكميل بررسى متون ، ريز موضوعات آن كشف و تبيين‌ها و تحليل‌هاى روانشناختى آن به دست آمد . از اين تحقيق آزمون 200 ماده‌اى حيا توسط آقاى دكتر گلزارى تهيه شد كه در رساله Ph.D ايشان منعكس است . محصول ديگر ، تدوين متن تخصصى براى انديشمندان و مراكز آموزشى و پژوهشى است كه در دستور كار قرار دارد . اثر حاضر نگارش عمومى آن تحقيق است كه براى استفاده عموم مردم تدوين شده است . در اين اثر بدون پرداختن به بحث‌هاى نظرى ، جنبه‌هاى مختلف حيا براى مردم تبيين شده است . البته صاحب نظران نيز ممكن است بتوانند با مطالعه اين كتاب ، به فرضيه‌هايى دست يافته، به تحقيق درباره آن بپردازند .

واحد علوم روانشناختى

مقدّمه

مهار نمودن خود و تنظيم رفتارها ، افكار و هيجان‌ها ، از اركان بنيادين موفّقيت بشر ، چه در بُعد شخصى و چه در بُعد اجتماعى است ؛ چرا كه بدون آن نمى‌توان به اهداف والاى انسانى دست يافت . مهار كردن و تنظيم ، از يك ديدگاه به دو بخش بيرونى و درونى تقسيم مى‌شود و بهترين و مؤثّرترين نوع آن ، مهار كردن و تنظيم درونى است و در واقع ، موضوع «خودنظم‌دهى» در اين نوع آن ، معنا مى‌يابد . انسان به نيرويى درونى نياز دارد تا افكار ، احساسات و رفتار او را مهار كند و به آنها نظم دهد . اين مفهوم ، در ادبيات دينى ، ذيل عنوان «تقوا» مطرح مى‌شود . تقوا ، عنوانى كلّى ، جامع و فراگير است كه همه عوامل مهار كردن و تنظيم خود را شامل مى‌شود . در فرهنگ دينى ، مجموعه‌اى از عوامل مهاركننده و نظم‌دهنده وجود دارند كه هر كدام ، ويژگى خاصّ خود را دارند و به نوعى اين كنترل را اِعمال مى‌كنند .

يكى از مهم‌ترين عوامل خودنظم‌دهى كه دين معرّفى مى‌كند ، «حيا»ست . از ديدگاه اسلام ، حيا در نظام تربيتى انسان از جايگاه والايى برخوردار است . در بحث انسان‌شناسى ، اخلاق در درجه نخست اهمّيت قرار دارد كه در بردارنده عناصر بسيارى است . در ميان اين مجموعه عناصر ، برخى از عوامل ، امتياز و برترى ويژه‌اى نسبت به ديگر عوامل دارند كه اصطلاحا «مكارم اخلاق» ناميده مى‌شوند .⁽¹⁾

در اين مجموعه مكارم (شايستگى‌ها) ، عنصر يا عامل «حيا» در رأس همه قرار دارد .⁽¹⁾

رسول گرامى اسلام ، خُلق و خوى اسلام را حيا معرّفى كرده⁽²⁾

اسلام ، حياست» سنن ابن ماجة ، ج 2 ، ص 1399 .

حيا ، همه دين است .⁽³⁾

در روايات متعدّدى آمده است كه اگر حيا نباشد ، همه چيز جايز مى‌شود .⁽⁴⁾اين موارد و موارد متعدّد ديگرى از اين دست ، نشان‌دهنده جايگاه ممتاز اين صفت در ساختار روانى انسان ، و حكايتگر اهمّيت فوق‌العاده آن در موفّقيت انسان است . اين جايگاه ممتاز ، به جهت ماهيت ويژه‌اى است كه حيا دارد . حيا ، نيرويى است مهار كننده و نظم‌دهنده كه رفتارهاى روانى و فيزيكى انسان را بر اساس «شرع» و «عُرف» ، تنظيم مى‌كند .⁽⁵⁾برترى اين عامل بر ديگر عوامل ، بدين جهت است كه حيا ، نه مبتنى بر ترس است ، نه مبتنى بر طمع ؛ بلكه مبتنى بر احترام به خود⁽⁶⁾يا كرامت انسانى است كه بر اساس آن ، وقتى فرد خود را در حضور شخصى كريم بيابد ، از ارتكاب زشتى‌ها خوددارى و رفتار خود را تنظيم مى‌كند . انسان به ميزان كرامتى كه از آن برخوردار است ، شرم دارد كه به زشتى‌ها

آلوده شود و يا از زيبايى‌ها محروم گردد . پس ، حيا مى‌تواند در رأس نظام مهاركننده و نظم‌دهنده انسان قرار گيرد و شايد به همين جهت باشد كه خداوند متعال ، پيش از آن كه مردم را به خوف (ترس) از خود فراخوانَد ، به حيا فراخوانده و فرموده است :

«أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى» .⁽¹⁾

آيا [انسان] نمى‌داند كه خداوند ، او را مى‌بيند ؟

امروزه كمتر به حيا پرداخته مى‌شود و نظام‌هاى كنترل (مهار)كننده و نظم‌دهنده ، بيشتر «ترسْ‌محور» و يا «طمعْ‌محور» هستند .

نكته ديگر اين كه حيا مترادف عفّت نيست ؛ چرا كه اوّلاً عفّت ، ثمره نيروهاى

مهاركننده و نظم‌دهنده‌اى است كه يكى از آنها حياست .⁽²⁾ثانيا عفّت ، محدود به قلمرو شهوت در معناى عام آن است ، حال آن كه حيا در همه زمينه‌ها كاربرد دارد . بنا بر اين ، حيا ، مترادف مفاهيمى چون عفاف و حجاب نيست ، هر چند بى‌ارتباط با آنها هم نيست .

به نظر مى‌رسد حيا ، آن‌گونه كه شايسته است ، شناخته نشده و شايد بتوان گفت : هيچ بررسى علمى‌اى در اين حوزه ، صورت نگرفته است . البته در روان شناسى از مفاهيمى مانند : «خودنظم‌دهى» و «كم‌رويى»⁽³⁾استفاده شده است ؛ ولى اين مفاهيم ، مترادف با مفهوم حيا نيستند . كنترلِ خود ، مفهومى بسيار گسترده‌تر از حياست و كم‌رويى ، در واقع ، حياى منحرف شده است . وقتى حيا از مسير صحيح خود خارج شود و در موضوع‌هايى كه شايسته شرم نيستند ، به كار رود ، پديده كم‌رويى شكل مى‌گيرد .⁽⁴⁾بنا بر اين ، ضرورى است كه

اين حوزه مهم و تأثيرگذار ، مورد بررسى‌ها و تحقيقات علمى قرار گيرد و جايگاه شايسته خود را بيابد .

پژوهش حاضر ، سعى دارد حيا را مورد بازكاوى قرار دهد و آن را با زبانى غيرتخصّصى تبيين كرده ، در اختيار عموم قرار دهد . اين مجموعه در چهار بخش تنظيم شده است .

بخش اوّل به طرح كلّيات بحث اختصاص دارد و اين مسائل در آن مورد بررسى قرار مى‌گيرد : معنا و مفهوم حيا چيست و چه چيزى آن را از ديگر صفات جدا مى‌كند ؟ مفاهيم و اركان اصلى حيا كدام‌اند ؟ آيا حيا فطرى است يا فرهنگى ؟ انواع ناظرهايى كه انسان از آنها حيا مى‌كند ، كدام‌اند ؟ اقسام حيا چيست ؟ مراتب حيا كدام‌اند ؟ و آيا جنسيت ، تأثيرى در حيا دارد ؟

بخش دوم در هفت فصل ، به قلمروهاى حيا پرداخته است . در فصل اوّل ، مسئله خلوت كردن مورد بررسى قرار گرفته و از زاويه حيا به آسيب‌شناسى و مصون سازى آن پرداخته شده است . در فصل دوم ، گم‌نامى در جمع و تأثير آن در حيا مورد بحث قرار گرفته و پديده كلانْ‌شهرها ، مهاجرت‌ها و مسافرت‌ها بررسى شده و از زاويه حيا ، آسيب‌هاى آن شناسايى و راه‌هاى مصون سازى آن بررسى شده است .

در فصل سوم ، حيا در قلمرو خانواده مورد بررسى قرار گرفته و جلوه‌هاى آن در تنظيم روابط همسران ، روابط فرزندان با والدين و بالعكس ، روابط فرزندان با يكديگر ، و روابط خانواده با ديگران به بحث گذاشته شده است .

فصل چهارم به نقش حيا در تنظيم روابط اجتماعى پرداخته و جنبه‌هاى مختلف آن را بررسى كرده است .

فصل پنجم به تأثير حيا در مديريت پرداخته و نقش آن را در تنظيم روابط

مديران با كارمندان وبالعكس ، و همچنين روابط مردم با رهبران جامعه را بررسى كرده و از زاويه حيا به آسيب‌شناسى مديريت پرداخته و نقش حيا را در سالم سازى مديريت ، تبيين كرده است .

فصل ششم به موضوع رسانه‌ها پرداخته و دو مسئله «حياى رسانه» و «رسانه حيا» را بررسى كرده است .

و در نهايت ، در فصل هفتم ، موضوع معمارى مطرح شده و تأثير متقابل حيا در معمارى و معمارى در حيا مورد بررسى قرار گرفته است .

وامّا بخش سوم كتاب به بحث كم‌رويى پرداخته است . در اين بخش ، پس از تعريف كم‌رويى و تحليل مفاهيم اصلى آن ، ريشه كم‌رويى و قلمروهاى آن ، مورد بحث قرار گرفته‌اند .

بخش پايانى كتاب نيز به مسئله بى‌حيايى اختصاص دارد . در اين فصل ، ماهيت بى‌حيايى و عمل آن ، مورد بحث قرار گرفته است .

بخش‌هاى سوم و چهارم ، فقط به اندازه‌اى بسط داده شده‌اند كه با روشن شدن ماهيت كم‌رويى و بى‌حيايى ، موضوع اصلى كتاب ، يعنى حيا ، روشن‌تر گردد .

بديهى است هيچ سخنى جز سخنان خداوند و معصومان عليهم‌السلام ، مصون از اشتباه نيست و بدون ترديد ، اين امر ، شامل اين پژوهش نيز خواهد بود .

يادآورى اين نكته ضرورى است كه اين اثر با پشتوانه مجموعه غنى حديثى «مركز تحقيقات دارالحديث» فراهم آمد . از كليه همكارانم در اين مركز ، تشكر مى‌كنم .

به علاوه ، بر خود لازم مى‌دانم از جناب آقاى دكتر محمود گلزارى (روان‌شناس بالينى و عضو هيئت علمى دانشگاه علامه طباطبايى) كه با بحث‌هاى دقيق و كارشناسانه خود ، دلِ جنبه‌هاى مختلف موضوع را مى‌شكافتند و حقايق نهفته آن را

هويدا مى‌ساختند ، كمال تشكّر را به عمل آورم .⁽¹⁾

از آقاى محمّدهادى خالقى نيز كه در مرحله ويرايش، با دقّت‌هاى عالمانه و اديبانه خود بر غنا و شيوايى متن افزود، تشكّر مى‌كنم.

همچنين از خانواده‌ام كه با صبورى و متانت تحسين برانگيزشان بهترين كمك را به اين‌جانب نمودند ، سپاسگزارم. بى‌ترديد، بدون همكارى و همراهى آنان، اين پژوهش به ثمر نمى‌نشست. از خداوند متعال براى آنان پاداشى درخور، طلب مى‌كنم .

و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربِّ العالمين

بخش اوّل : كلّيات

اشاره

بخش اوّل : كليات / تعريف

فصل اوّل : تعريف

پژوهش در هر موضوعى ، مستلزم شناسايى و جمع‌آورى اطّلاعات مورد نياز و سپس تحليل آنهاست . از اين‌رو ، پيش از بررسى در هر موضوعى ، نخست بايد آن را به درستى شناخت ؛ چرا كه ممكن است برخى موضوعات ، شباهت‌هاى زيادى با يكديگر داشته و از معنايى نزديك به هم برخوردار باشند و اين موجب شود تا به جاى يكديگر به كار روند . همچنين ممكن است برخى مطالب با موضوع تحقيق ارتباط داشته باشند ، ولى در ظاهر ، بيگانه به نظر آيند . به همين جهت ، ضرورى است كه مقياسى براى سنجش مفاهيم به دست آوريم تا به وسيله آن ، مرز موضوع مورد نظر را با موضوعات مشابه مشخص كنيم . اين كار ، سبب مى‌شود كه در روند تحقيق ، اولاً اطلاعاتى كه مربوط به موضوع پژوهش نيست ، جمع‌آورى نشوند و مورد بررسى قرار نگيرند و ثانيا اطّلاعات و شواهد و قرائنى كه در نتيجه پژوهش تأثير دارند ، امّا در نگاه نخست ، بيگانه با موضوع تحقيق به نظر مى‌رسند ، شناسايى شده ، در مسير بررسى قرار گيرند . اين حقيقت در پژوهشِ حاضر به خوبى ديده مى‌شود . همان گونه كه با مطالعه يافته‌هاى اين پژوهش خواهيد ديد ، اطّلاعاتى در مورد «حيا» وجود دارد كه هرچند ارتباط مستقيمى با موضوع داشتند ، ولى در نگاه اوّل به نظر نمى‌رسيد با موضوع تحقيق ، مرتبط باشند . بنا بر اين ، مفهوم‌شناسى موضوع تحقيق ، يك اصل ضرورى (بخصوص در پژوهش‌هاى حديثى) است .

حيا در منظر لغت‌شناسان

اوّلين گام در مفهوم‌شناسى حيا ، آگاهى از ديدگاه لغت‌شناسان است . مطالعه ديدگاه لغت‌شناسان در تعريف حيا ، نشان مى‌دهد كه تقريبا همه آنان در يك مسير حركت كرده و تعريف‌هاى نزديك به هم ارائه كرده‌اند . در اين تعريف‌ها چند محور به چشم مى‌خورد . در برخى تعريف‌ها به امورى مثل دگرگون شدن حال و به وجود آمدن حالت انكسار و شكستگى روانى - كه در اثر مواجهه با امرى نكوهيده حاصل مى‌شود - اشاره شده است :

حيا ، عبارت است از دگرگونى حال و انكسارى كه به جهت ترس از آنچه عيبْ شمرده و نكوهش مى‌شود ، حاصل مى‌گردد .⁽¹⁾

و برخى ديگر ، حيا را به «انقباض النفس (گرفتگى نَفْس)» تعريف كرده‌اند . مثلاً راغب اصفهانى مى‌گويد :

حيا ، انقباض نفس از زشتى‌ها و ترك آن به همين جهت (زشت بودن) است .⁽²⁾

طُرَيحى نيز مى‌گويد :

حيا ، عبارت است از انقباض (گرفتگى) و انزوا (دورى‌گزينى) از كار زشت ، به جهت ترس از مذمّت مردم .⁽³⁾

ابن منظور نيز حيا و حشمت را مترادف دانسته⁽⁴⁾و آن را به «انقباض» معنا مى‌كند و در تبيين واژه حشمت ، به يكى از مصداق‌هاى آن اشاره كرده ، مى‌گويد :

حشمت ، يعنى انقباض از برادرت هنگام غذا خوردن و حاجت خواستن .⁽⁵⁾

ابن اثير نيز «احتشام» را به «انقباض» تفسير كرده است .⁽⁶⁾

در گام سوم ، ابن اثير ، ضمن برابر دانستن حشمت و حيا ، حشمت را به

«وقايه» و «خودْنگه‌دارى» معنا كرده است .⁽¹⁾ابن منظور و طريحى نيز در تفسير حديث «الحياء من الإيمان» ، حيا را عامل بازدارندگى و بُريدن از معصيت ، معرّفى مى‌كنند .⁽²⁾

جمع‌بندى

همان گونه كه مشاهده مى‌شود ، در تعريف اهل لغت ، سه محور وجود دارد : يكى اين كه حيا ، «تغيّر و انكسار (اثرپذيرى) درونى» است ، ديگرى اين كه حيا ، «انقباض (گرفتگى) نفس» است و سوم اين كه حيا «عامل بازدارنده» است . شايد اين سه محور ، بيانگر جنبه‌هاى مختلف حيا باشند . به نظر مى‌رسد محورهاى اوّل و دوم به ويژگى‌هاى روانى حيا پرداخته‌اند و محور سوم ، كاركرد حيا را - كه خودنگه‌دارى باشد - بيان كرده است . تبيين اين سخن از حوصله بحث لغوى خارج است ؛ امّا آنچه مهم به نظر مى‌رسد ، اين است كه محورهاى سه‌گانه ياد شده ، از مسائل مهم در بحث حيا هستند كه در آينده ، بيشتر درباره آنها سخن خواهيم گفت .

حيا از منظر علماى اخلاق

گام دوم در مفهوم‌شناسى حيا ، بررسى ديدگاه علماى اخلاق است . ديدگاه علماى اخلاق در تبيين يك موضوع عينى‌تر بوده ، به حقيقت بحث ، نزديك‌تر مى‌شود . در تعريف حيا از تعبيرهاى متفاوتى استفاده كرده‌اند ، هر چند تقريبا در يك مسير حركت نموده‌اند . نخست ، اين تعبيرهاى متفاوت را بيان مى‌كنيم و سپس به جمع‌بندى آنها مى‌پردازيم :

1 . حيا ، عبارت است از حصر (محصور شدن) نفس و انفعال (درماندگى) آن در ارتكاب حرام‌هاى شرعى و عقلى و عرفى ، به جهت ترس از سرزنش و نكوهش مردم .⁽¹⁾

در مورد اين تعريف ، چند پرسش محورى وجود دارد : يكى اين كه حالت درونى انسانِ با حيا چيست ؟ ديگرى اين كه موضوع حيا چيست و حيا در مواجهه با چه امورى شكل مى‌گيرد ؟ و سوم اين كه عامل برانگيزنده حيا كدام است ؟ در محور اوّل آمده كه حيا ، عبارت است از انفعال درونى و محصور شدن روانى . يعنى وقتى شخص باحيا با موضوع حيا مواجه مى‌شود ، منفعل مى‌شود و در حصر و تنگنا قرار مى‌گيرد و در محور دوم ، از امور سه‌گانه حرام شرعى ، عقلى و عرفى به عنوان امورى ياد شده كه در مواجهه با آنها ، حيا برانگيخته مى‌شود . و سرانجام اين كه آنچه موجب مى‌شود انسان از امور سه‌گانه ياد شده حيا كند ، ترس از سرزنش مردم است . پس در مجموع ، حيا يعنى ترس از سرزنش مردم موجب مى‌شود كه انسان در مواجهه با امور سه‌گانه ياد شده ، منفعل شده ، از نظر روانى دچار حصر و تنگنا گردد .

2 . حيا ، ملكه‌اى نفسانى است كه موجب انقباض نفس از فعل قبيح⁽²⁾و انزجار آن

از كار خلاف ادب مى‌گردد . اين كار به جهت ترس از سرزنش صورت مى‌گيرد .⁽³⁾

در اين تعريف از واژه انقباض استفاده شده است . روان انسان هنگام مواجهه با امورى كه خوشايند ارزيابى مى‌شوند ، منبسط (گشوده و باز) مى‌گردد و در مقابل ، هنگام مواجهه با امورى كه ناخوشايند ارزيابى مى‌شوند ، منقبض (گرفته و بسته) مى‌گردد . هنگام حيا ، روان انسان منقبض مى‌گردد . از اين‌رو ، در اين تعريف از اين

واژه استفاده شده كه بيانگر حقيقت ياد شده است . همچنين از واژه انزجار نيز

استفاده شده است . انزجار (بيزارى) ، غير از انقباض است و نشان مى‌دهد كه از ديدگاه اين تعريف ، حيا ، همراه با انزجار و نفرت از موضوع حيا نيز هست .

3 . حيا ، نورى است كه جوهرش صدر ايمان است و تفسيرش توقّف در هر چيزى كه مخالف توحيد و معرفت باشد .⁽¹⁾

در اين تعريف ، فقط به جنبه بازدارندگى حيا اشاره شده و از بيان حالت‌هاى روانى آن و همچنين ويژگى‌هاى موضوع حيا ، چيزى به چشم نمى‌خورد .

4 . حيا ، عبارت است از انقباض نفس از چيزى و ترك كردن آن به خاطر ترس از سرزنش شدن .⁽²⁾

در اين تعريف نيز به مسئله انقباض روانى اشاره شده و علّت آن ، ترس از سرزنش مردم دانسته شده ولى به اين نكته كه موضوع حيا چيست يا چه ويژگى‌هايى دارد ، اشاره نشده است .

5 . حيا ، خصلتى است كه انسان را بر ترك كردن فعل قبيح و جلوگيرى از كوتاهى كردن در حقّ ديگران بر مى‌انگيزد .⁽³⁾

در اين تعريف ، به جنبه بازدارندگى اشاره شده و به يكى از مصاديق آن نيز تصريح شده است .

6 . حيا ، دگرگونى حال و حالت انكسار (تأثّر) درونى است كه انسان به جهت ترس از آنچه مايه سرزنش است ، دچار آن مى‌شود .⁽⁴⁾

در اين تعريف ، از چيزى به نام انكسار يا شكستگى روانى ياد شده است . شايد اين ، همان چيزى باشد كه در روان‌شناسى از آن با عنوان «فروريختگى

هيجانى» ياد مى‌شود و به نظر مى‌رسد با انقباض و حصر روانى تفاوت دارد .

7 . حيا ، عبارت است از انقباض نفس از كارهاى قبيح و ترك كردن آنها به جهت زشتى عمل .⁽¹⁾

نكته اين تعريف ، آن است كه عامل حيا را ترس از سرزنش نمى‌داند ؛ بلكه زشتىِ خود عمل مى‌داند ، و اين ، يك نقطه قوّت است .

8 . حيا ، عبارت است از انقباض نفس از عادت انبساطى كه در ظاهر بدن دارد ، به جهت مواجه شدن با آنچه آن را نقص مى‌داند ، در جايى كه فرار بدنى ممكن نباشد .⁽²⁾

در اين تعريف به خوبى روشن شده كه انقباض ، در مقابل انبساط روانى است و عامل حيا ، زشتى و نقصان خودِ عمل است . فقط آن را محدود به جايى مى‌داند كه فرار بدنى امكان نداشته باشد . به نظر مى‌رسد اين انحصار ، انحصار درستى نباشد ؛ زيرا ممكن است كسى حيا كرده ، فرار كند .

9 . حيا ، يعنى رشديافتگى و پرهيز از زشتى‌ها به جهت ترس از سرزنش .⁽³⁾

در اين تعريف به اين نكته اشاره شده كه حيا ، نشانه رشد يافتگى است . سپس در تبيين مفهوم حيا ، به عنصر بازدارندگى و عامل برانگيختگى حيا نيز اشاره شده و بحثى از حالت‌هاى روانى فرد با حيا به ميان نياورده است .

10 . حيا از قبيل وقار بوده ، عبارت است از سر به زير افكندن و انقباض از سخن گفتن به جهت حرمت شخص مقابل كه از وى حيا مى‌شود .⁽⁴⁾

تفاوت اين تعريف با تعريف‌هاى ديگر در اين است كه اولاً به يكى از جلوه‌هاى هيجانى حيا (سر به زير افكندن) و ثانيا به صاحب حرمت بودن ناظر و نقش آن در حيا اشاره شده است .

11 . حيا ، حصر نفس است به جهت ترس از ارتكاب كارهاى قبيح و براى پرهيز از سرزنش و دشنام مردم .⁽¹⁾

12 . حيا ، ملكه استوارى است كه نفس را به اداى حقوق و ترك قطع رحم و عاقّ والدين بر مى‌انگيزاند .⁽²⁾

اين تعريف نيز به بيان مصاديق حيا بسنده كرده است .

13 . حقيقت حيا ، عبارت است از خصلتى كه انسان را بر انجام دادن كار نيك و ترك كار زشت ، برمى‌انگيزد .⁽³⁾

نكته‌اى كه در اين تعريف آمده ، اين است كه هم حيا را بازدارنده مى‌داند و هم وا دارنده و اين ، نقطه قوّت اين تعريف است .

جمع‌بندى

از مجموع تعريف‌هاى علماى اخلاق چند نكته به دست مى‌آيد :

اوّل اين كه حيا ، هنگام مواجه شدن با يك فعل قبيح رخ مى‌دهد .

دوم اين كه در اين حالت ، روان انسان ، حالت انكسار ، انفعال ، انقباض ، انزجار و انحصار پيدا مى‌كند . اين حالت ضد باز بودن و علاقه‌مند بودن است .

سوم اين كه اين نوع برانگيختگى در عمل ، هم موجب انجام دادن يك كار است و هم موجب ترك يك كار كه از آن به عنوان تنظيم رفتار ياد مى‌شود . در برخى تعريف‌ها، به مصداق‌هايى از اين فعل و ترك اشاره شده ، كه فقط از باب نمونه است .

چهارم اين كه حيا ، زير مجموعه ترس است ؛ زيرا علّت برانگيختگى هنگام مواجهه با يك كار زشت ، يا ترس از سرزنش و نكوهش مردم است ، و يا ترس

از ارتكاب آن . البته در برخى تعريف‌ها تصريح شده بود كه علّت حيا ، زشتى و نقصان خود عمل است .

پنجم اين كه منشأ زشت دانستن يك عمل ، يا شرع است يا عقل و يا عرف و آداب يك جامعه .

اكنون در صدد ارزيابى تعريف‌هاى ارائه شده نيستيم . تنها به ذكر نكته‌هاى مهمّى پرداختيم كه مى‌تواند در تبيين مفهوم حيا تأثير داشته باشد . البته در برخى موارد ، مثل اين كه آيا ريشه حيا ترس است يا نه ، ابهاماتى وجود دارد كه بايد مورد بررسى قرار گيرد . به نظر مى‌رسد با بررسى مفهوم حيا در روايات ، مى‌توان به اين پرسش‌ها پاسخ گفت و به مفهوم اصلى حيا بيشتر نزديك شد .

حيا از منظر آيات و روايات

شناخت ديدگاه لغت‌شناسان و علماى اخلاق ، ما را به مفهوم حيا نزديك مى‌كند ؛ امّا نمى‌تواند واقعيت آن را به دقّت ، تبيين كند . اين مطلب ، حقيقت ديگرى را در باب پژوهش در مفاهيم دينى روشن مى‌كند و آن اين كه در شناسايى مفاهيم دينى ، مى‌توان و بلكه بايد به نظر اهل لغت و علماى اخلاق ، توجّه كرد ؛ امّا بدون شك نبايد به آنها بسنده نمود . معناى يك مفهوم دينى را بايد از لا به لاى متونى كه آن را طرح كرده‌اند ، به دست آورد و لذا مناسب‌ترين راه ، مطالعه دقيق ادبيات دينى است ، هر چند در تبيين و توضيح آن ، مى‌توان از نظر لغت‌شناسان و دانشمندان اخلاق نيز بهره برد .

سؤال اساسى اين است كه : اگر حيا ، بازدارنده و مهاركننده است ، فرق آن با ديگر بازدارنده‌ها و مهاركننده‌ها چيست ؟ در تعريف بسيارى از صفات ، از واژه‌هايى چون « حبس النفس » يا « كفّ النفس » يا «ضبط النفس» و ... استفاده مى‌شود ، كه بيانگر مفهوم بازدارندگى است . سؤالْ اين است كه : وجه تمايز حيا با ديگر صفات چيست ؟ چه چيزى سبب مى‌شود كه بازدارنده‌اى را «حيا» بناميم

و ديگرى را «صبر» و سومى را «ترس» و ... ؟ متأسفانه در اكثر تعريف‌هاى ارائه شده از مفاهيم دينى - اخلاقى ، منطقه مركزى آنها تعريف شده‌است . مراد از منطقه مركزى ، نقطه‌هاى محورى و اساسى‌اى هستند كه در مركز يك صفت قرار مى‌گيرند . مشخّص كردن نقطه‌هاى محورى و مركزى صفات ، بسيار بجا و ضرورى است ، امّا كافى نيست . هر صفت ، قلمروى دارد كه اگر محدوده آن معيّن و مرز آن با ديگر صفات ، مشخّص نشود ، تداخل پيش خواهد آمد و مشخّص نخواهد شد كه مثلاً فلان مورد ، در قلمرو اين صفت است يا صفت ديگرى . به همين جهت ، مرزشناسى صفات از اهمّيت بسيار بالايى برخوردار است و در عين حال ، چندان ساده نيز به نظر نمى‌رسد .⁽¹⁾

يكى از چالشهايى كه هنگام پژوهش در چيستى حيا رخ مى‌دهد ، وجه تمايز اين صفت با صفات مشابه و متضاد است ؛ چرا كه براى تبيين ماهيت روان‌شناختى حيا ، بسيار مهم است كه بدانيم چه چيزى باعث مى‌شود كه يك حالت روانى را «حيا» بناميم و ديگرى را «ترس» و سومى را «صبر» و چهارمى را «تقوا» و ... . اين پرسش مهم ، پژوهش را وارد مرحله تازه‌اى كرد و فضاى جديدى را براى پژوهش مى‌گشايد . به همين جهت ، روند تحقيق از بررسى تعريف‌هاى لغت‌شناسان و دانشمندان علم اخلاق به سوى بررسى روايات و آيات حيا سوق داده مى‌شود .

با اين رويكرد ، مطالعه بر روى آيات و احاديث حيا آغاز شد . در قدم نخست ، عناصر تشكيل دهنده حيا مشخّص شدند . اين عناصر ، عبارت بودند از : شخص حيا كننده ، شخصى كه از او حيا مى‌شود و فعل قبيح (عمل نابه‌هنجار) . كم كم اين انديشه شكل گرفت كه حضور يك ناظر محترم ، حيا را بر مى‌انگيزد . اگر احساس شود كسى وجود دارد كه ناظر فعل قبيح است ، حيا به

وجود مى‌آيد و در مواردى كه حضور كسى احساس نشود ، فعل قبيح به راحتى انجام مى‌شود . تصوّر ياد شده ، اين فرضيه را پديد آورد كه فصل مقوِّم و وجه تمايز حيا ، عنصر «حضور و نظارت يك ناظر محترم» است . البته به اين نكته توجّه داشتيم كه اين ، همه ماهيت روانى حيا نيست ؛ امّا تصور مى‌شد كه مى‌تواند نكته محورى و فصلِ مقوِّم آن باشد . با در دست داشتن اين فرضيه ، اين بار به صورتى هدفمند و روشن‌تر به مطالعه روايات پرداختيم و شواهد زيادى را بر اين فرضيه يافتيم و در كنار آن ، وجه تمايز برخى صفات ديگر نيز به دست آمد .

حضور ناظر محترم

بخشى از روايات حيا ، مربوط به كسانى است كه در حضور مردم ، شرم مى‌كنند ؛ امّا در خلوت و جايى كه كسى حضور ندارد ، حيا را رعايت نمى‌كنند .

برخى ديگر از روايات ، افرادى را كه در حضور مردم حيا نمى‌ورزند ، نكوهش مى‌كند و روايات ديگرى ، مردم را به حضور و نظارت فرشتگان توجّه مى‌دهد و آنان را به حيا فرا مى‌خوانَد . در بخش ديگرى از روايات به مسئله آگاهى معصومان عليهم‌السلاماز كردار مردم اشاره شده و خواسته شده كه در پيشگاه آنان ، شرم داشته باشند . در بخش ديگرى از روايات ، به نظارت خداوند اشاره شده و جهان ، محضر خدا دانسته شده و مردم به حيا كردن از خداوند ، فرا خوانده شده‌اند .⁽¹⁾مثلاً امام زين‌العابدين عليه‌السلام مى‌فرمايد :

خدايا ! تو ما را مى‌ديدى و ما شرم نكرديم .⁽²⁾

يا امام على عليه‌السلام وقتى مى‌خواهد از فرار كردن لشكريان خود ، جلوگيرى كند ، آنان را به «شرم» از فرار ، فرا مى‌خوانَد و براى برانگيختن شرم در وجودشان ،

آنان را به اين نكته توجّه مى‌دهد كه در برابر چشمان خداوند هستند .⁽¹⁾

وقتى از امام صادق عليه‌السلامسؤال مى‌شود كه مبانى‌اش در زندگى چيست ، به چهار مطلب اشاره مى‌كند كه يكى از آنها اين است :

وعَلِمتُ أنَّ اللّه‌َ عز و جل مُطَّلِعٌ عَلَيَّ ، فَاستَحيَيتُ .⁽²⁾

دانستم كه خداوند عز و جل بر من مطّلع است . پس شرم كردم .

همچنين امام زين العابدين عليه‌السلام مى‌فرمايد :

خَفِ اللّه‌َ عز و جل لِقُدرَتِهِ عَلَيكَ وَاستَحيِ مِنهُ لِقُربِهِ مِنكَ .⁽³⁾

از خداوند متعال بترس ، چون بر تو قدرت دارد ، و از او شرم كن ، چون به تو نزديك است .

امام باقر عليه‌السلام نيز مى‌فرمايد :

اِستَحيِ مِنَ اللّه‌ِ بِقَدرِ قُربِهِ مِنكَ و خَفهُ بِقَدرِ قُدرَتِهِ عَلَيكَ .

از خدا شرم كن ، به آن اندازه كه به تو نزديك است ، و از او بترس ، به اندازه‌اى كه بر تو قدرت دارد .⁽⁴⁾

در اين دو حديث شريف ، به دو صفت از صفات خداوند ، اشاره شده است : يكى قدرت خداوند و ديگرى نزديكى خداوند ، كه نشان از آگاهى و اطّلاع خداوند از رفتار بشر دارد . آن گاه ، قدرت ، عامل ترسْ دانسته شده و نزديك بودن و اطّلاع خداوند ، عامل حيا و شرم . بنا بر اين ، عامل برانگيختن ترس ،

توجّه قدرت خداوند است و عامل برانگيختن حيا ، آگاهى و نظارت خداوند . از اين‌رو ، رسول خدا مى‌فرمايد :

فَاستَحيُوا اليَومَ أن يَطَّلِعَ اللّه‌ُ عَلى شَيءٍ مِن أمرِكُم .⁽¹⁾

شرم كنيد امروز از اين كه خداوند از تمام امور شما مطلع است .

قرآن مجيد ، هنگام طرح داستان خلوت كردن زليخا با حضرت يوسف عليه‌السلام ، در بيان علّت امتناع حضرت يوسف عليه‌السلاممى‌فرمايد :

«لَقَدْ هَمَّتْ بِهِى وَهَمَّ بِهَا لَوْلاَ أَن رَّءَا بُرْهَ-نَ رَبِّهِى» .⁽²⁾

و در حقيقت ، [آن زن] آهنگ وى كرد ، و [يوسف نيز] اگر بُرهان پروردگارش را نديده بود ، آهنگ او مى‌كرد .

در اين آيه شريف ، از « برهان پروردگار » ، به عنوان عامل بازدارندگى از گناه اشاره شده است . امام زين‌العابدين عليه‌السلامدر تفسير «برهان پروردگار» مى‌فرمايد :

قامَتِ امرَأَةُ العَزيزِ إلَى الصَّنَمِ فَأَلقَت عَلَيهِ ثَوبا ، فَقالَ لَها يوسُفُ : ما هذا ؟! فَقالَت : أستَحيى مِنَ الصَّنَمِ أن يَرانا ! فَقالَ لَها يوسُفُ : أتَستَحيينَ مِمَّن لا يَسمَعُ و لا يُبصِرُ ولا يَفقَهُ ولا يَأكُلُ ولا يَشرَبُ ، ولا أستَحيي أنَا مِمَّن خَلَقَ الإِنسانَ وعَلَّمَهُ ؟! فَذلِكَ قَولُهُ عز و جل : لَوْلاَ أَن رَّءَا بُرْهَ-نَ رَبِّهِى .⁽³⁾

زن عزيز مصر به سوى بُت رفت و پارچه‌اى بر روى آن انداخت . يوسف از او پرسيد : «براى چه اين كار را كردى ؟» . پاسخ داد : شرم دارم از اين كه اين بت ، ما را ببيند ! در اين هنگام ، يوسف به وى گفت : «آيا تو شرم مى‌كنى از چيزى كه نه مى‌شنود و نه مى‌بيند و نه مى‌فهمد و نه مى‌خورد و نه مى‌نوشد ؛ ولى من شرم نكنم از كسى كه بشر را آفريده و او را دانش آموخته است ؟!» . اين ، معناى سخن خداوند است كه مى‌فرمايد : «اگر بُرهان پروردگارش را نديده‌بود» .

آنچه باعث حياى زليخا شد ، ناظر بودن بت بود ، هر چند نظارت او بر اعمال

بشر ، خيال باطل است و آنچه مايه شرم حضرت يوسف عليه‌السلام شد ، اين بود كه خداوند ، آگاه و ناظر بر اعمال بشر است .

امام صادق عليه‌السلام نيز با اشاره به نظارت فرشتگان بر اعمال آدمى مى‌فرمايد :

مَن خَلا بِذَنبٍ فَراقَبَ اللّه‌َ - تَعالى ذِكرُهُ - فيهِ وَاستَحيا مِنَ الحَفَظَةِ غَفَرَ اللّه‌ُ عز و جل لَهُ جَميعَ ذُنوبِهِ و إن كانَت مِثلَ ذُنوبِ الثَّقَلَينِ .⁽¹⁾

هر كه در خلوت ، زمينه گناه برايش فراهم شود و خداوند متعال را مراقب خود بداند و از فرشتگان نگهبان ، حيا كند ، خداوند ، همه گناهان او را مى‌آمرزد ، هر چند به اندازه گناهان جنّ و اِنس باشد .

از ديدگاه امام صادق عليه‌السلام اساسا فلسفه ناظر قرار دادن فرشتگان ، همين است كه مردم با توجّه به وجود و حضور آنان ، دست از گناه بردارند .⁽²⁾

مجموع اين شواهد و قرائن ، اين فرضيه را ثابت مى‌كند كه از ديدگاه روايات ، فصل مقوِّم و وجه تمايز حيا از ديگر بازدارنده‌ها ، عنصر « نظارت » است ؛ يعنى آنچه حيا را بر مى‌انگيزد ، حضور و نظارت ناظر است . معمولاً رفتار ما در جمع ، با رفتار ما در خلوت ، تفاوت مى‌كند . تفاوت رفتار در خلوت و جلوت ، به جهت تفاوت در حضور و عدم حضور است . آن جا كه تنها باشيم و حضور هيچ كس را حس نكنيم و هيچ چشمى را ناظر رفتار خود ندانيم ، كارهايى را به راحتى انجام مى‌دهيم كه ممكن است در حضور ديگران ، حاضر به انجام دادن آن نباشيم . اگر در تنهايى و خلوت خود ، آماده انجام دادن كارى شده باشيم كه به نظر نادرست مى‌آيد و ناگهان متوجّه شويم كسى وارد شده و ناظرى وجود دارد ، دست از آن كار مى‌كشيم . يا اگر بعدا بفهميم كسى ناظر اعمال ما بوده است ، سرافكنده مى‌شويم و عرق شرم بر پيشانى ما مى‌نشيند . لازم نيست شخص ناظر ، انسان قدرتمندى باشد . همين كه ما را بشناسد و نزد او احترام و آبرويى داشته باشيم ، براى برانگيختگى حيا بسنده مى‌كند . همه اينها نشان مى‌دهد كه عامل محورى در شكل‌گيرى حيا ، عنصر

حضور و نظارت است . البته حيا ، تك عنصرى نيست و ويژگى‌هاى ديگرى نيز دارد كه بعدا مطرح خواهد شد ؛ ولى اكنون بحث در اين است كه وجه تمايز و فصل مقوّم حيا چيست ، و همان‌گونه كه مشاهده كرديد ، مشخّص شد عنصر حضور و نظارت ، وجه تمايز حيا با ديگر صفات است .

از نكات مهم اين بخش از تحقيق - كه مى‌تواند براى پژوهشگران اين حوزه جالب باشد - اين بود كه يافتن اين نكته ، باب بخش ديگرى از متون دينى را به سوى ماگشود و ارتباط آنها را با موضوع حيا روشن ساخت ؛ مسئله‌اى كه تا پيش از يافتن اين نكته تصوّر آن هم نمى‌رفت . اين بخش ، عبارت است از متونى كه مسئله نظارت و رؤيت و آگاهى خداوند از اعمال بشر را بيان مى‌كنند ، بدون اين كه واژه حيا را داشته باشند . براى يك پژوهش موفّق ، اين نكته مهمّى است كه نبايد به متونى بسنده كرد كه واژه مورد نظر را در بر دارند . يافتن متونى كه در بردارنده محتواى سوژه تحقيق‌اند ، موفّقيت بزرگى است و اين امر ، در پژوهش حيا اتّفاق افتاد . مثلاً تا پيش از اين تصوّر نمى‌شد كه آيه شريف «أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى»⁽¹⁾با موضوع حيا رابطه تنگاتنگ داشته باشد ؛ امّا با تحليل ماهيت حيا و پى بردن به وجه تمايز آن ، دريافتيم كه اين آيه شريف ، بدون اين كه از واژه حيا استفاده كرده باشد ، بيانگر حياست . در آغاز رسالت پيامبر اكرم ، هنگامى كه ايشان مورد آزار يكى از مشركان قريش قرار گرفتند ، خداوند ، وى را به حيا فراخواند و فرمود كه آيا نمى‌داند كه خدا او را مى‌بيند ؟! توجّه به ديدن خداوند و درك حضور او ، حيا را بر مى‌انگيزد . در حقيقت ، خداوند پيش از آن كه مردم را به ترس فرا بخوانند ، به حيا فراخوانده است و اين ، جايگاه و اهمّيت حيا را در نظام تربيتى اسلامى مى‌رساند . ازاين‌رو ، امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

وَاعلَم أنَّكَ بَينَ يَدَي مَن يَراكَ ولاتَراهُ .⁽²⁾

بدان كه تو در پيشگاه كسى هستى كه تو را مى‌بيند ، هر چند تو او را نمى‌بينى .

همچنين امام على عليه‌السلام با اشاره به حضور و نظارت خداوند مى‌فرمايد :

فَاتَّقُوا اللّه‌َ الَّذي أنتُم بِعَينِهِ ونَواصيكُم بِيَدِهِ وتَقَلُّبُكُم في قَبضَتِهِ وإن أسرَرتُم عَلِمَهُ وإن

أعلَنتُم كَتَبَهُ ، وقَد وَكَّلَ بِذلِكَ حَفَظَةً كِراما لا يُسقِطونَ حَقّا ولا يُثبِتون باطِلاً .⁽¹⁾

از خدايى پروا داشته باشيد كه در ديد او هستيد و زمام شما به دست اوست و حركات شما در اختيار اوست : اگر پنهان سازيد ، آگاه است و اگر آشكار سازيد ، مى‌نگارد . براى اين كار ، نگهبانان و مراقبان ارجمندى قرار داده كه هيچ حقّى را فرو نمى‌گذارند و هيچ چيزى را به باطلْ ثبت نمى‌كنند .

در اين كلام ، هم به نظارت خداوند اشاره شده و هم به نظارت فرشتگان .

به هر حال ، يافتن فصل مقوّم حيا سبب شد كه بخش ديگرى از متون دينى كه با حيا مرتبط‌اند و بلكه رابطه تنگاتنگ دارند ، شناخته شده ، مورد توجّه قرار گيرند .

در مراجعه دوباره به ديدگاه‌هاى علما روشن شد كه برخى از آنان نيز اشاره‌وار به مسئله نظارت و نقش آن در حيا پرداخته‌اند . مثلاً مرحوم مجلسى در شرح حديث شريف «النية خير من العمل» ، چند وجه را ذكر مى‌كند كه در چهارمين وجه به مسئله حيا پرداخته ، مى‌گويد :

عقل شخصِ باحيا به نيك بودن حسنات و زشت بودن سيّئات حكم مى‌كند و يادآور مى‌شود كه پروردگار جليل در همه احوال ، مطلع بر اوست و به همين جهت ، او را مى‌پرستد و معصيت وى را ترك مى‌كند .

جالب اين كه ايشان براى تأييد سخن خود به حديث شريف ديگرى استشهاد مى‌كند كه از نظارت خدا بر بشر حكايت مى‌كند . ايشان مى‌گويد :

و اين سخن پيامبر اكرم كه مى‌فرمايد : «الإِحسانُ أن تَعبُدَ اللّه‌َ كَأَنَّكَ تَراهُ ، فِإِن لَم تَكُن تَراهُ فَإِنَّهُ يَراكَ» ، به همين مطلب اشاره دارد .⁽²⁾

در اين كلام ، مرحوم مجلسى رحمه‌الله به خوبى روشن كرده كه آنچه حيا را بر مى‌انگيزد ، توجّه به اطّلاع خداوند از اعمال بشر است ؛ وگرنه صرف دانستن حُسن كارهاى نيك و قُبح كارهاى زشت ، نمى‌تواند حيا را بر انگيزد . در خوف (ترس) و صبر بر طاعت و صبر بر معصيت و تقوا و امثال اينها نيز فرد از حُسن طاعت و قبحِ معصيت ، آگاه است ؛ ولى اين آگاهى برانگيزنده نيست . اين آگاهى اگر با توجّه به قدرت خداوند همراه شود ، خوف را توليد مى‌كند و اگر با تحمّل‌پذيرى همراه گردد ، توليد صبر مى‌كند و ... بنا بر اين ، آنچه حيا را از ديگر صفات جدا مى‌كند ،

توجّه به اين واقعيت است كه انسان ، در ديدِ خداوند است .

مسئله ديگر ، رابطه حيا و ترس است . پيش از اين گفتيم كه در وجود ارتباط ميان اين دو مفهوم ، ابهام‌هايى وجود دارد كه بايد روشن شود . با توضيحاتى كه گذشت ، معلوم مى‌شود حيا و خوف ، دو مهاركننده و نظم‌دهنده مستقل از يكديگرند ؛ محور حيا ، عنصر نظارت است و محور خوف ، عنصر قدرت . بنا بر اين ، خوف نمى‌تواند منشأ حيا باشد . امّا نكته ديگرى كه هست ، اين كه فردِ باحيا نمى‌تواند از نظر روان‌شناختى فاقد عنصر ترس باشد . بدون ترديد ، ترس ، حقيقتى است كه در نهاد همه انسانها قرار داد ؛ امّا نوع ترس‌ها با هم متفاوت است . ترسى كه در علم اخلاق «خوف» ناميده مى‌شود ، ترس از قدرت خداوند و عقاب او و گناهان خود فرد است . ممكن است در فردِ باحيا هم ترس وجود داشته باشد ؛ امّا جنس اين ترس با ترس قبلى متفاوت است . ترسى كه در حيا مى‌تواند وجود داشته باشد ، ترس از بى‌آبرو شدن نزد ناظر است . در حقيقت ، فردِ باحيا نگران آبرو و حرمتى است كه نزد ناظر دارد ، نه اين كه از قدرت و عقاب خداوند ، نگران و ترسان باشد . آنچه در تعريف لغت‌شناسان و علماى اخلاق ، تحت عنوان «ترس از سرزنش مردم» وجود داشت ، ناظر به همين مسئله است .

بخش اوّل : كليات / ماهيت حيا

فصل دوم : ماهيت حيا

حيا داراى مفاهيم و عناصرى است كه شاكله آن را تشكيل مى‌دهد . در اين بحث ، آن مفاهيم اصلى طرح مى‌شود و سپس ، توضيحى درباره هر يك داده خواهد شد .

مفاهيم اصلى حيا

براى تبيين ماهيت و معناى دقيق حيا ، لازم است مفاهيم اصلى آن مورد بررسى قرار گيرند ؛ چرا كه با شناخت دقيق مفاهيم اصلى يك پديده ، راحت‌تر مى‌توان ماهيت آن را شناخت . مفاهيم اصلى (اركان) تشكيل دهنده حيا عبارت‌اند از : 1 ) مهار كردن نفس ؛ 2 ) فعل قبيح ؛ 3 ) حضور و نظارت ؛ 4 ) شخص حيا كننده .

1 . مهار كردن نفس

مهار كردن خود و مديريت نفس ، يكى از اساسى‌ترين مفاهيم اخلاقى و از مهم‌ترين آموزه‌هاى اديان است كه مورد توجّه روان‌شناسى نيز قرار گرفته است . اساس نياز به كنترل خود و مديريت نفس ، آن است كه همواره خواست نفس ، با مصلحت انسانْ سازگار نيست . ناسازگارى ميان خواست و مصلحت ، ايجاب مى‌كند كه انسان ، نفس خود را كه مركز خواسته‌هاست ، كنترل و مديريت نمايد . خواسته‌هاى نفس به دو شكل «گرايش» و «گريز» تجلّى مى‌كند ؛ يعنى

گاهى به چيزى علاقه‌مند مى‌شود و آن را طلب مى‌كند ، و گاهى از چيزى متنفر مى‌شود و آن را رد مى‌كند . از آن جا كه همواره خواستِ نفس با مصلحت انسان ، سازگار نيست ، گاهى نفسْ چيزى را مى‌طلبد كه موجب فساد و تباهى اوست ، و گاهى چيزى را رد مى‌كند كه به مصلحت اوست . خداوند متعال در اين باره مى‌فرمايد :

«وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْ-ٔا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْ-ٔا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ» ؛

چه بسا چيزى را خوش نداشته باشيد كه خير شما در آن باشد ، و چه بسا چيزى را خوش داشته باشيد كه براى شما شَر باشد .⁽¹⁾

در اين آيه شريف ، از خواسته انسان با واژه‌هاى «محبّت» و «كراهت» تعبير شده و از مصلحت و مفسده انسان با واژه‌هاى «خير» و «شر» . مصلحت و مفسده انسان را مى‌توان در «امر» و «نهى» خداوند يافت . خداوند متعال از آن جا كه آفريدگار انسان است ، بهتر از هر كسى به صلاح و فساد انسان آگاه است و لذا بشر را به آنچه مايه صلاح اوست ، « فراخوانده » و از آنچه مايه فساد و تباهى اوست ، «بازداشته» است .⁽²⁾

به بيان ديگر ، هر آنچه براى بشر زيانبار است ، مورد نهى خداوند قرار گرفته و هر آنچه مفيد است ، مورد امر قرار گرفته است و از اين طريق ، مى‌توان آنچه را كه مايه شرم است ، شناخت . امام على عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد :

فَإِنَّهُ لَم يَأمُركَ إلاّ بِحَسَنٍ و لَم يَنهَكَ إلاّ عَن قَبيحٍ .

به درستى كه خداوند ، تو را امر نكرده ، مگر به نيكى ، و نهى نكرده ، مگر از زشتى . ⁽³⁾

خلاصه كلام ، اين كه كنترل خود و مديريت نفس ، يك ضرورت است و برنامه آن نيز قوانين دين است .

نكته ديگر ، اين كه كنترل خود ، شيوه‌هاى مختلفى دارد كه يكى از آنها يارى جستن از «حيا» است . حيا ، نيروى كنترل‌كننده‌اى است كه توان نظم‌دهى و مديريت خود را به انسان مى‌دهد . به وسيله حيا مى‌توان از آنچه ناهنجارى است ، دورى كرد و بدانچه به‌هنجار است ، عمل كرد . فرد باحيا در برابر تكانه‌ها و وسوسه‌هاى نفس ، مقاومت مى‌كند و آنچه را ناهنجار باشد ، ترك مى‌كند ، هر چند مطابق ميلش باشد و آنچه را به‌هنجار باشد ، انجام مى‌دهد ، هرچند مخالف طبعش باشد . چنين فردى مى‌تواند نفس خود را كنترل كرده ، آن را سامان دهد .

بنا بر اين ، حيا ، يكى از اقسام كنترل و مديريت نفس بوده ، ماهيتى مهار كننده دارد .

رابطه حيا و تقوا

يكى از مسائلى كه ذهن را به شدّت به چالش مى‌كشد ، رابطه تقوا با ديگر صفات است . بحث در اين است كه چه رابطه‌اى ميان حيا و تقوا وجود دارد ؟ آيا در عرض يكديگرند و يا اين كه ميان اين دو ، رابطه ديگرى برقرار است ؟

تقوا به معناى كَفُّ النفس و خودْكنترلى است . امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

التَّقوَى اجتِنابٌ .

تقوا ، پرهيز است .⁽¹⁾

و به همين جهت مى‌فرمايد :

المُتَّقي مَنِ اتَّقَى الذُّنوبَ .

باتقوا ، كسى است كه از گناهان بپرهيزد .⁽²⁾

در سخن ديگرى آمده كه پيامد تقوا ، مالكيت و تسلّط بر شهوت است :

مَن مَلَكَ شَهوَتَهُ كانَ تَقِيّا .

هر كه بر شهوت خود مسلّط باشد ، با تقواست .⁽¹⁾

در اين احاديث ، درباره تقوا تعبيرهايى چون «اجتناب» ، «وقايه» و «تملّك نفس» به كار رفته است و اين تعبيرها با مسئله مهاركردن نفس ، رابطه تنگاتنگ دارند . اين مفهوم ، روح «تقوا» را تشكيل مى‌دهد كه در تمام متون مى‌توان آن را پيگيرى كرد .

در اين برداشت ، تقوا مفهومى است عام كه همه عوامل كنترلى را شامل مى‌شود ، ولى عين هيچ يك نيست . به بيان ديگر ، تقوا عنوانى است انتزاعى از تمام بازدارنده‌ها و كنترل كننده‌ها . عوامل مختلفى وجود دارند كه هر كدام به نحوى بازدارندگى كرده ، نفس انسان را مهار و مديريت مى‌نمايند . برآيند اين مجموعه عوامل را «خودنگهدارى» مى‌گويند كه تعبير دينى آن «تقوا»ست . عناوينى مثل صبر ، حلم ، كظمِ غيظ ، خوف و حيا ، از زير مجموعه‌هاى اين عنوان كلّى هستند . بنا بر اين ، تقوا ، در عرض اين صفات قرار نمى‌گيرد .

نكته ديگر اين كه تقوا اگر بخواهد عملياتى شود و به كار آيد ، بايد تحت يكى از عناوين زير مجموعه خود ، تجسّم پيدا كند . تقوا و خودنگهدارى ، اگر به جهت ترس از قدرت باشد ، در قالب «خوف» تجلّى مى‌كند و اگر به معناى تحمّل سختى‌ها باشد ، در قالب «صبر» تجلّى مى‌كند و اگر در قلمرو غضب باشد، در قالب «حلم» و «كظم غيظ» تجلّى مى‌يابد و اگر در قلمرو شهوت باشد ، نام «عفّت» به خود مى‌گيرد و در نهايت ، اگر تقوا و خودنگهدارى به دليل « حضور ناظر و وجود نظارت » باشد ، در قالب «حيا» تجلّى مى‌يابد . به همين جهت ، در متون دينى ، گاهى تقوا با يكى از اين عناوين در كنار هم قرار مى‌گيرند . مثلاً قرآن

كريم ، علّت موفّقيت حضرت يوسف را اين‌گونه بيان مى‌فرمايد :

«إِنَّهُو مَن يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ» .⁽¹⁾

چنين است كه هركه پرهيزگارى و شكيبايى پيشه كند ، حقيقتا خداوند ، پاداش نيكوكاران را تباه نمى‌سازد .

آنچه از حضرت يوسف ديده شد ، صبر در انواع مختلف آن بود و صبر ، زير مجموعه تقواست . لذا مى‌فرمايد : هر كه تقوا داشته باشد و صبر پيشه كند ، خداوند ، پاداش نيكوكاران را ضايع نمى‌گردانَد . درباره حيا نيز آمده است :

فَاتَّقُوا اللّه‌َ الَّذي أنتُم بِعَينِهِ .

تقواى خدايى داشته باشيد كه در ديد او هستيد .⁽²⁾

قرار داشتن در قلمرو نظارت ، شرم برانگيز است و اين جا از خداوند با اين ويژگى ياد شده و انسان به تقواى الهى فرا خوانده است . پس معلوم مى‌شود كه تقواى مرتبط با اين ويژگى ، همان حياست .

خلاصه كلام ، اين كه : تقوا ، مفهومى است عام كه دربردارنده تمام بازدارنده‌ها و عوامل مهار كردن نفس است كه يكى از آنها حياست .

حيا ، باز دارنده يا وا دارنده ؟

پرسشى كه در اين جا مطرح مى‌شود ، اين است كه آيا حيا فقط بازدارنده است ، يا وا دارنده نيز هست ؟ آيا كاركرد حيا فقط اين است كه انسان را از ارتكاب كارهاى زشت بازدارد و يا به انجام دادن كارهاى نيك نيز وا مى‌دارد ؟ اين مسئله از آن جهت اهمّيت دارد كه روشن مى‌سازد در چه مواردى مى‌توان از حيا استفاده كرد و در چه مواردى مى‌توان حيا را توصيه نمود . اگر حيا فقط يك صفت بازدارنده باشد ، تنها در جايى مى‌توان از آن استفاده كرد كه بايد كارى ترك شود و تنها به كسى مى‌توان حيا را توصيه كرد كه قصد دارد كار ناشايستى را

انجام دهد . امّا اگر گذشته از بازدارندگى ، وا دارنده نيز باشد ، در آن صورت ، مى‌توان براى انجام‌دادن كارهاى شايسته‌اى كه احتمال ترك آنها مى‌رود نيز از حيا استفاده نمود . بنا بر اين ، سؤال اين است كه مثلاً اگر كسى در انجام دادن واجبات خود كوتاهى مى‌كند ( نماز نمى‌خواند ، روزه نمى‌گيرد و ... ) آيا مى‌توان براى وا داشتن او به انجام دادن واجبات ، از حيا استفاده كرد ؟ آيا حيا ، قلمرو طاعت را نيز شامل مى‌شود و يا فقط مخصوص قلمرو معصيت است ؟

اگر روايات معصومان عليهم‌السلام را با اين پرسش مورد مطالعه قرار دهيم ، مى‌بينيم كه حيا ، هم به عنوان عامل بازدارنده معرّفى شده و هم به عنوان عامل وا دارنده . امام زين العابدين عليه‌السلام ، حيا را مايه بازدارى از شهوات دانسته و از خداوند مى‌خواهد به او حيا دهد تا او را از شهوات ، بازدارد .⁽¹⁾امام على عليه‌السلام نيز در جايى مى‌فرمايد :

الحَياءُ يَصُدُّ عَن فِعلِ القَبيحِ .

حيا از كار بد ، باز مى‌دارد .⁽²⁾

و در جاى ديگر مى‌فرمايد :

الحَياءُ سَبَبٌ إلى كُلِّ جَميلٍ .

حيا ، سبب همه زيبايى‌هاست .⁽³⁾

همچنين امام صادق عليه‌السلام در بيان فوايد حيا ، خطاب به مفضّل مى‌فرمايد :

لَولاهُ لَم يُقرَ ضَيفٌ ولَم يوفَ بِالعِداتِ ولَم تُقضَ الحَوائِجُ .

اگر حيا نباشد ، هيچ ميهمانى احترام نمى‌شود و به هيچ وعده‌اى وفا نمى‌شود و هيچ حاجتى برآورده نمى‌شود .

همان گونه كه مى‌بينيد ، امورى مثل اكرام ميهمان و وفاى به عهد و برآوردن

حوائج نيازمندان ، همگى از كارهاى شايسته‌اى هستند كه بايد انسان آنها را انجام دهد و امام صادق عليه‌السلام انجام دادن آنها را از فوايد حيا مى‌داند . در ادامه حديث ، حضرت تصريح مى‌كند :

ولَم يُتَحَرَّ الجَميلُ ولَم يُتَنَكَّبِ القَبيحُ في شَيءٍ مَنَ الأَشياءِ .

[ اگر حيا نباشد] هيچ كار زيبايى انجام نمى‌شود و هيچ كار زشتى ترك نمى‌شود .⁽¹⁾

بنا بر اين ، حيا ، هم بازدارنده است و هم وا دارنده . شايد اين سؤال مطرح شود كه اگر حيا يكى از عوامل مهاركننده است ، وا دارندگى آن به چه معنا خواهد بود ؟ پاسخ اين است كه موقعيت قبيح (نابه‌هنجار) ، دو گونه است : يا انجام دادن حرام است و يا ترك واجب . ازاين‌رو نفس انسان يا مايل به انجام دادن حرام است و يا ترك واجب كه در مجموع ، فعل قبيح ناميده مى‌شود . حال اگر اين حالت نفس مهار شود ، بدين معنا خواهد بود كه واجب انجام شود و حرام ترك گردد . پس مهار كردن و خودنگهدارى در مرحله نفس صورت مى‌گيرد و باز دارندگى و وا دارندگى مربوط به مرحله عمل است .

آيا كاركرد حيا محدود به قلمروى خاص است ؟

سؤال اين است كه آيا كاركرد كنترل كنندگى حيا محدود به قلمروى خاص است يا حيا در تمام زمينه‌ها مى‌تواند نقش آفرين باشد ؟

با مطالعه اين كتاب ، خواهيد ديد كه حيا فتى است فراگير كه محدود به قلمرو خاصّى نيست . توضيحْ اين كه برخى صفات ، مربوط به قلمروى خاص هستند . مثلاً عفّت در قلمرو شهوت است . شهوت با همان مفهوم وسيعى كه در روايات دارد ،⁽²⁾قلمرو عفّت است . البته نمى‌گوييم قلمرو شهوت ، فقط براى عفّت است

و هيچ عامل ديگرى نقش‌آفرينى‌اى در اين محدوده ندارد ، بلكه مى‌گوييم عفّت ، فقط در قلمرو شهوت معنا دارد . در ميدان شهوت ، تمام بازدارنده‌هاى عام ، نقش دارند ؛ ولى عفّت ، فقط در قلمرو شهوت مطرح مى‌شود و مثلاً در قلمرو غضب ، كاربرد ندارد . شهوتِ مهار شده ، حالتى را به وجود مى‌آورد كه به آن عفّت مى‌گويند . كظم غيظ نيز صفتى است كه فقط مربوط به قلمرو غضب است و در جاى ديگرى مثل شهوت ، معنا ندارد . امّا حيا ، صفتى است كه مى‌تواند در تمام زمينه‌ها نقش بازى كند ، چه طاعت باشد و چه معصيت ، چه غضب باشد و چه شهوت ، چه بازدارى باشد و چه وا دارى .

حيا و قدرت نفس

يكى از مسائلى كه در ركن (مفهوم) اوّل طرح مى‌شود ، رابطه حيا و قدرت نفس است . واقعيت ، اين است كه حيا از قدرت نفس ، حكايت مى‌كند و نفس قدرتمند است كه توان مهار كردن و كنترل دارد . انسان ضعيف النفس و ناتوان ، اهل مهار كردن و كنترل و در نتيجه ، اهل شرم و حيا نيست . البته حياى منفى يا كم‌رويى ، نشانه ضعف نفسانى فرد است كه در جاى خود ، بحث آن خواهد آمد ؛ امّا اين جا صحبت از حياى مثبت است . حياى مثبت ، نشانه قدرتمندى فرد است و جز از انسان توانمند ، سرنمى زند . انسان باحيا ، كسى است كه توان كنترل نفس و قدرت مهار كردن خود را دارد . وى مى‌تواند در مقابل تكانه‌ها مقاومت كند و وسوسه‌ها را ناديده بگيرد و از خواهش‌هاى نفسانى دست بشويد . كسى كه توان مقاومت در برابر تكانه‌ها و وسوسه‌ها را نداشته باشد و تسليم آنها شود ، «اسير» است و بدون اين كه اراده‌اى از خود داشته باشد ، هر چه نفس بخواهد ، بايد از آن تبعيت كند . كسى كه اهل شهوت است ، در حقيقت ، اسير شهوت

خويش است .⁽¹⁾

انسان طمعكار نيز اين گونه است . او به هر چه طمع كند ، در حقيقت ، اسير آن مى‌شود .⁽²⁾

خلاصه اين كه تابع وسوسه بودن ، نشانه اسارت است و اسارت ، يعنى ضعف و ناتوانى . در مقابل ، كسانى كه توان به تأخير انداختن خواسته‌ها يا مقاومت در برابر وسوسه‌ها را دارند ، مالك و فرمانرواى خويش‌اند و اين ، نشان از قدرت و توانمندى نفس دارد . انسان قدرتمند ، كسى است كه خودش بتواند برنامه‌اش را تنظيم كند و نيروهاى مزاحم را مهار كند و نفس خويش را مديريت كند . امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

أقوَى النّاسِ مَن قَوِيَ عَلى نَفسِهِ .

قوى‌ترينِ مردم ، كسى است كه بر نفس خويش قدرت دارد .⁽³⁾

أقوَى النّاسِ مَن غَلَبَ هَواهُ .

قوى‌ترينِ مردم ، كسى است كه بر هوس خويش چيره شود .⁽⁴⁾

أقوَى النّاسِ أعظَمُهُم سُلطانا عَلى نَفسِهِ .

قوى‌ترينِ مردم ، مسلّط‌ترين آنها بر نفس خويش است .⁽⁵⁾

لا قَوِيَّ أقوى مِمَّن قَوِيَ عَلى نَفسِهِ فَمَلَكَها .

هيچ قدرتمندى قوى‌تر از كسى نيست كه بر نفس خويش قدرت دارد و آن را به تملّك خويش درآورده است .⁽⁶⁾

بنا بر اين ، مهار كردن نفس ، نشانه قدرتمندى است و همان گونه كه پيش از اين يادآور شديم ، حيا يكى از اقسام مهار كردن نفس است . بنا بر اين ، انسانِ باحيا ، گذشته از ويژگى‌هايى كه دارد ، انسانى است قوى و توانمند در برابر وسوسه‌هاى نفس .

2 . فعل قبيح (نابه‌هنجار)

دومين مفهومى كه بايد مورد بررسى قرار گيرد ، «فعل قبيح» است . حيا هنگامى برانگيخته مى‌شود كه پاى فعلى نابه‌هنجار در كار باشد . وقتى كسى در وضعيتى قرار گيرد كه زمينه كار نابه‌هنجار آماده است و ممكن است نسبت به آن اقدام كند ، موقعيت حيا پيش مى‌آيد . در چنين موقعيتى است كه يا فرد ، حيا مى‌كند و دست از آن كار مى‌كشد و يا حيا نمى‌كند و مرتكب آن مى‌شود ؛ ولى اگر صحبت از فعل نابه‌هنجار نباشد و زمينه‌اى براى آن فراهم نشده باشد ، حيا نيز موضوعيتى نخواهد داشت . بنا بر اين ، بدون فعل نابه‌هنجار ، حيا وجود نخواهد داشت .

كار نابه‌هنجار هم مى‌تواند به شكل «انجام دادن» باشد و هم به شكل «تَرك» . همان گونه كه ممكن است انجام دادن يك كار زشت ، نابه‌هنجار شمرده شود ، ممكن است انجام ندادن يك كار خوب نيز نابه‌هنجار شمرده شود . ازاين‌رو ، گاهى به جهت انجام دادن كارى كه نبايد انجام مى‌داديم ، شرمنده مى‌شويم ، و گاهى به جهت ترك كارى كه بايد انجام مى‌داديم ، شرمنده مى‌شويم . مثلاً اگر قول انجام دادن كارى را به كسى داده باشيم و به هر جهت ، موفّق به انجام دادن آن نشويم ، به خاطر «كارى كه نكرده‌ايم» ، شرمنده مى‌شويم . ويا اگر غيبت كسى را كرده باشيم ، از «كارى كه كرده‌ايم» شرمگين مى‌شويم . بنا بر اين ، مراد از «فعل نابه‌هنجار» فقط انجام دادن يك كار زشت نيست ، بلكه

انجام ندادن يك كار خوب را نيز شامل مى‌شود . بر همين اساس مى‌توان گفت : موقعيت نابه‌هنجار ، يعنى انجام دادن كارى كه نبايد انجام شود و ترك كردن كارى كه بايد انجام شود . موقعيت هر كدام از اين دو پيش آيد ، مى‌تواند حيا را برانگيزد و فرد را شرمنده سازد .

ملاك نابه‌هنجارى كارها

سؤال اين است كه : اگر يكى از مفاهيم اصلى حيا ، وجود موقعيت نابه‌هنجار است ، ملاك نابه‌هنجارى كارها چيست و چگونه مى‌توان نابه‌هنجارى كارى را تشخيص داد ؟ در بحث قبل به اين مسئله پرداختيم كه آيا مراد از فعل نابه‌هنجار ، انجام دادن كارهاى زشت است و يا انجام ندادن كارهاى خوب را نيز شامل مى‌شود . اكنون سؤال اين است كه ملاك زشت و زيبا شمردن چيست ؟ و به طور مشخّص ، آيا اين ، مسئله‌اى است شرعى يا عرفى ؟ آيا فعل نابه‌هنجار ، آن است كه شرع ، آن را نابه‌هنجار دانسته باشد و يا نظر عرف نيز تأثير دارد ؟

در بحث ما ، هم قبيح شرعى موضوع شرم قرار مى‌گيرد و هم قبيح عرفى . همان گونه كه انجام دادن كارهايى كه شرع ، آنها را قبيح دانسته ، مايه شرمسارى است ، انجام‌دادن كارهايى هم كه فرهنگ جامعه آنها را نابه‌هنجار مى‌داند ، نيز مايه شرمندگى است . به همين جهت ، همان گونه كه كار خلاف شرع را مايه شرمسارى مى‌دانيم ، كار خلاف ادب و عرف را نيز شرم‌آور مى‌دانيم . امام على عليه‌السلامدرباره ملاك اوّل مى‌فرمايد :

إنَّ المُؤمِنَ يَستَحيي إذا مَضى لَهُ عَمَلٌ في غَيرِ ما عُقِدَ عَلَيهِ إيمانُهُ .

مؤمن ، هرگاه عملى بر خلاف ايمانش از او سر زند ، شرم مى‌كند .⁽¹⁾

امام باقر عليه‌السلام به هر دو ملاك تصريح كرده است . ايشان ، چهار چيز را مايه كمال مسلمانى مى‌دانند : وفا به عهد با خدا ، راستگويى ، حيا و خوش اخلاقى . و

درباره حيا فرموده :

وَالحَياءُ مِمّا يَقبُحُ عِندَ اللّه‌ِ وعِندَ النّاسِ .⁽¹⁾

حيا از آنچه نزد خداوند و نزد مردم ، قبيح است .

در اين حديث شريف ، تصريح شده كه ناهنجار شرعى و عرفى ، هر دو ، موضوع حيا هستند . مرحوم ملا محمدمهدى نراقى نيز موضوع حيا را «محرّمات شرعى و عقلى و عرفى»⁽²⁾مى‌داند .⁽³⁾مرحوم مجلسى نيز هم «قبيح شرعى» را موضوع حيا مى‌داند و هم «خلاف آداب» را .⁽⁴⁾بنا بر اين ، نابه‌هنجارى ، ممكن است به دو طريق شناخته شود : يكى شرع و ديگرى فرهنگ جامعه . البته تعدّد راه‌هاى تشخيص نابه‌هنجارى ، موجب تضاد و اختلاف نمى‌شود ؛ زيرا قلمرو هر يك با ديگرى متفاوت است و اين تفاوت ، مانع تضاد مى‌گردد . شرع ، واجبات و محرّمات را مشخّص مى‌سازد و بر اساس آن ، ترك واجب و انجام‌دادن حرام ، نابه‌هنهجار شمرده مى‌شود ؛ امّا فرهنگ به آداب و رسوم مى‌پردازد و در اين قلمرو ، به‌هنجار و نابه‌هنجار را تعيين مى‌كند . البته ممكن است فرهنگى ، آموزه‌هاى غير شرعى هم داشته باشد ؛ امّا سخن اين است كه هنجار و ناهنجار فرهنگى در جايى مورد قبول است كه مخالف هنجارها و ناهنجارهاى شرع نباشد . اگر يك هنجار شرعى در فرهنگى ناهنجار شمرده شود و يا يك ناهنجار شرعى در فرهنگى هنجار شمرده شود ، ملاك شرع ، مقدّم است و نمى‌توان به بهانه عرف ، بر خلاف شرع عمل كرد . در چنين مواردى بايد

به تصحيح فرهنگ پرداخت و آن را با شرع ، هماهنگ ساخت .

نقش ارزيابى افراد در نابه‌هنجارى كارها

مسئله ديگرى كه بايد به آن پرداخت ، نقش ارزيابى‌هاى متفاوت افراد در قبيح‌شمارى كارهاست . به نظر مى‌رسد ارزيابى انسان‌ها نسبت به همه كارهاى نابه‌هنجار ، يكسان نيست . ممكن است شرمندگى افراد و ميزان آن نسبت به اعمال مختلف ، متفاوت باشد . گاهى فرد از كارى به شدّت شرمنده مى‌شود و از كار ديگر ، كمتر با اين كه شايد ميزان زشتى آنها در واقع ، برابر باشد . اين تفاوت مى‌تواند به دليل ارزيابى وى از عملِ انجام شده باشد . انسان ، كارى را كه خيلى نابه‌هنجار ارزيابى كند ، به شدّت از آن شرمنده مى‌شود و كارى را كه كمتر نابه‌هنجار بداند ، شرمندگى كمترى براى وى حاصل مى‌شود . اين تفاوت به دليل توجّه به خود عمل و ميزان نابه‌هنجارى آن در نظر شخص است . حال اگر از بُعد ديگرى توجّه انسان به منبعى باشد كه انسان با آن مخالفت كرده و معصيت آن را مرتكب شده ، ممكن است مسئله متفاوت گردد . در ارزيابى نابه‌هنجارى ، انسان‌ها يا «فعل» محورند يا «ناظر» محور .

مراد از «فعل محورى» اين است كه براى ارزيابى ميزان نابه‌هنجارى يك عمل ، فقط به خودِ اعمال توجّه شود و نسبت به هم سنجيده شوند و درجات نابه‌هنجارى آنها تعيين گردد . و مراد از «ناظرمحورى» اين است كه نابه‌هنجارى عمل ، نسبت به مكانت و شأن ناظر ، سنجيده و درجه‌گذارى شود . در قِسم اوّل ، ملاك ، اين بود كه چه عملى انجام شده است و در اين قسم ، ملاك ، اين است كه در برابر چه كسى انجام شده و با چه كسى مخالفت شده است .

در اين جا نوع مخالفت ، تعيين كننده ميزان نابه‌هنجارى نيست ؛ بلكه مقامى كه با آن مخالفت شده ، تعيين‌كننده است . در نوع اوّل ، كارها با يكديگر مقايسه مى‌شدند و در اين قِسم ، مقام‌هاى مخالفت شده ، با يكديگر مقايسه مى‌شوند و

درجه نابه‌هنجارى كارها براساس رتبه مقام مخالفت شده ، تعيين مى‌شود . به همين جهت ، مخالفت‌هايى كه با خداوند صورت مى‌گيرد ، در يك رديف قرار مى‌گيرند و مخالفت‌هاى با مردم ، در رديف ديگر و ... .

شيوه دوم ، از ارزش بالاترى برخوردار است ؛ چون مهم نيست كه چه كارى انجام شده است ، بلكه مهمْ اين است كه اين كار ، مخالفت با چه كسى بوده است . رسول خدا در اين‌باره ، خطاب به ابوذر مى‌فرمايد :

يا أباذَرٍّ ! لا تَنظُر إلى صِغَرِ الخَطيئَةِ ، ولكِنِ انظُر إلى مَن عَصَيتَ .⁽¹⁾

اى ابوذر ! به كوچكى خطا نگاه نكن ؛ بلكه به آن كسى كه معصيت او را كرده‌اى ، بنگر .

ايشان همچنين مى‌فرمايد :

لاتَنظُروا إلى صِغَرِ الذَّنبِ ، ولكِنِ انظُروا إلى مَنِ اجتَرَأتُم .⁽²⁾

به خُردى گناه منگريد ؛ بلكه بنگريد كه نسبت به چه كسى گستاخى كرده‌ايد .

واقعيت نيز همين است . اگر شيشه‌اى شكسته شود ، مهمْ اين نيست كه با چه وسيله‌اى شكسته شده ؛ بلكه مهم اين است كه شكسته شده است . اگر سنگ بسيار بزرگى ، شيشه نوشابه‌اى را بشكند ، نمى‌گويند اشتباه بسيار بزرگى رُخ داده است و اگر شيئى گران‌قيمت (مثل يك اثر مهم تاريخى) به وسيله يك سنگ كوچك ، شكسته شود ، نمى‌گويند اشتباه كوچكى رخ داده است . شكسته شدن حرمت انسان نيز همين گونه است . شكستن حرمت همه انسان‌ها ، قبيح و نارواست ؛ امّا شكستن حرمت و قداست پيامبر خدا و اولياى او ، سنگين‌تر و فاجعه‌بارتر است و به همين جهت ، مجازات اين خلاف‌ها نيز متفاوت است . در اين جا به اين نگاه نمى‌شود كه حرمت‌ها با چه چيزى شكسته شده است ؛ بلكه به اين مى‌نگرند كه حرمت چه كسى شكسته شده است .

همين مطلب ، دقيقا درباره خداوند نيز صادق است . گناه ، يعنى شكستن حرمت خداوند . هر گناهى كه انجام شود ، حرمت خداوند شكسته شده است . در اين جا زشتى عمل ، به خاطر نوع گناه نيست ؛ بلكه به خاطر حرمت‌شكنى آن است . اگر حرمت خداوند شكسته شود ، چه فرقى مى‌كند كه با چه گناهى صورت گرفته باشد ؟ بنا بر اين ، بهترين ملاك براى ارزيابى زشتى يك عمل ، اين است كه ببينيم با اين كار ، چه حرمتى شكسته شده است . اگر اين را ملاك درجه‌بندى نابه‌هنجارى كارها قرار دهيم ، هر گناهى كه در برابر خداوند انجام شود ، بزرگ‌ترين گناه است ؛ چرا كه حرمت خداوند ، بزرگ‌ترين حرمت‌هاست و اين بزرگ‌ترين حرمت ، به وسيله گناه ، شكسته شده است . در اين صورت ، همه گناهان از درجه نابه‌هنجارى يكسانى برخوردارند و لذا در شكل شرم كردن از آنها ، هيچ تفاوتى وجود نخواهد داشت و شدّت شرمندگى فرد از همه گناهان ، يكسان خواهد بود .

ثبات و تغيّر در ناهنجارها

آيا ناهنجارها همواره ثابت و تغيير ناپذيرند و يا ممكن است دست‌خوش تغيير شده ، يكسان باقى نمانند ؟ از آن جا كه احكام شريعت ، ثابت است ، نابه‌هنجارى شرعى نيز ثابت و تغييرناپذير بوده ، اختصاص به زمان خاص يا جامعه‌اى خاص ندارد . به بيان ديگر ، تفاوت فرهنگ‌ها و زمان‌ها ، موجب تفاوت در نابه‌هنجار شرعى نمى‌شود ، بر خلاف نابه‌هنجار عرفى كه به تناسب فرهنگ‌ها و زمان‌ها ، متغيّر است . چه بسا كارى در زمانى نابه‌هنجار باشد و در زمان ديگر و در همان جامعه ، خوب شمرده شود . و چه بسا كارى در يك فرهنگ ، نابه‌هنجار شمرده شود ؛ امّا همان كار در فرهنگ ديگرى قبحى نداشته باشد . جامعه براى خود ، آداب و رسوم خاصّى دارد و بر همين اساس ، ناهنجار ، مصداق‌هاى خاصّى پيدا مى‌كند و لذا نمى‌توان در قلمرو آداب و رسوم ، به

وحدت نابه‌هنجارى عرفى قائل شد ، چه وحدت در طول زمان و چه وحدت در عرض زمان .

هر رفتارى در هر فرهنگى معناى خاصّى دارد . يكى از پژوهشگران در اين زمينه مى‌گويد :

در برخى فرهنگ‌ها انتظار مى‌رود كسانى كه عزيزى را از دست داده‌اند ، با گريه و مويه ، بازگشت او را آرزو كنند . در برخى ديگر ، انتظار مى‌رود افراد داغديده برقصند ، آواز بخوانند و شادى كنند . در اروپا [ و برخى كشورهاى شرقى و كشورهاى اسلامى] ، وقتى دو مرد در خيابان به هم مى‌رسند ، ممكن است يكديگر را در آغوش بگيرند و ببوسند ؛ امّا در امريكا چنين رفتارى ناپسند است .⁽¹⁾

اين امر مى‌تواند منشأ سوء تفاهم شود . وقتى كسى از جغرافياى فرهنگى خود ، وارد جغرافياى فرهنگى ديگرى مى‌شود ، ممكن است شاهد رفتارهايى باشد كه از نظر او شرم‌آور است و ممكن است رفتارهايى از او سر بزند كه از نظر فرهنگ ميزبان ، شرم‌آور باشد . مثلاً در برخى فرهنگ‌ها ، تعارف زياد ، نشانه دوستى و ميهمان‌نوازى است ؛ امّا همين رفتار در برخى فرهنگ‌هاى ديگر ، نشانه ناراحتى ميزبان از حضور ميهمان ، ارزيابى مى‌شود . به همين جهت ، اگر شخصى داراى فرهنگ اوّل ، ميهمان كسى شود كه داراى فرهنگ دوم است و با چنين رفتارى از سوى ميزبان خود مواجه شود ، آن را شرم‌آور و گستاخانه تلقى خواهد كرد . بنا بر اين ، بهتر است در تعامل ميان فرهنگ‌ها ، به اين امور توجّه شود و هر يك از طرفين ، در ارزيابى رفتار ديگرى شتاب نكند و احتمال دهد كه ممكن است چنين رفتارى در فرهنگ طرف مقابل ، عادى بوده ، مطابق عرف جامعه خود او باشد .

حيا ، فطرى يا فرهنگى ؟

با توجّه به آنچه گفته شد ، مى‌توان به مسئله فطرى بودن يا فرهنگى بودن حيا نيز پرداخت . يكى از مسائل دامنه‌دار ، اين است كه آيا امورى همچون حيا ، فطرى‌اند يا فرهنگى ؟ اگر حيا فطرى باشد ، يك پديده انسانى است كه تابع فرهنگ خاصّى نبوده ، دو ويژگى خواهد داشت : يكى اين كه در همه انسان‌ها مشترك خواهد بود و ديگرى اين كه ثابت بوده ، بر اثر گذر زمان ، تغيير نخواهد كرد . امّا اگر فرهنگى باشد ، تابع فرهنگ هر جامعه خواهد بود و لذا ، نه مشترك ميان همه انسان‌ها خواهد بود و نه ثابت و تغييرناپذير ؛ بلكه ممكن است در برخى انسان‌ها حيا وجود داشته باشد و در برخى ديگر ، نه ؛ و ممكن است روزگارى حيا در ميان مردم وجود داشته باشد ، امّا روزگارى برسد كه حيا از ميان آنان ، رخت بربندد .

بنا بر اين ، سؤالْ اين است كه آيا انسان ، چون انسان است ، شرم دارد و يا چون تابع فلان فرهنگ يا فلان دين است ، شرم دارد ؟ آيا علّت حيا ، انسانيت است يا ديانت و فرهنگ ؟ برخى با نفى اصالت ارزش‌هاى انسانى و فطرى بودن آنها و از جمله حيا ، بر اين باورند كه ارزش‌ها ، ساخته فرهنگ‌ها و اديان هستند و اصالت انسانى و فطرى ندارند . مى‌گويند هر فرهنگ و تمدّنى ، يك سرى از ارزش‌ها را توليد مى‌كند و ممكن است پس از مدّتى ، ارزش‌هاى جديد ديگرى بيافريند و ارزش‌هاى كهنه را كنار بگذارد . پس نتيجه مى‌گيريم كه اين گونه امور ، فطرى و اصيل نيستند .

اينان براى اثبات ادّعاى خود ، ممكن است به دو چيز استناد كنند . يكى از آن دو ، تفاوت فرهنگ‌هاست . ممكن است بگويند تفاوت فرهنگ‌ها ، دليل غير فطرى بودن ارزش‌هاست ؛ مقتضاى فطرى بودن ارزش‌ها ، يكسانى و همسانى آنها در تمام فرهنگ‌ها و زمان‌هاست ؛ امّا بر خلاف آن ، شاهد

تفاوت فرهنگ‌ها هستيم . مثلاً در فرهنگى فلان كار ، نابه‌هنجار شمرده مى‌شود و مردم از انجام دادن آن ، شرم مى‌كنند ؛ امّا در فرهنگ ديگرى همان كار ، نابه‌هنجار شمرده نمى‌شود و در نتيجه ، مردم از انجام‌دادن آن ، ابايى ندارند . مسئله حجاب و حياى ميان زن و مرد و الگوى ارتباطى برخاسته از آن را نيز از اين دست مى‌دانند و معتقدند اينها امورى فرهنگى‌اند نه فطرى ، و لذا اصالت نداشته ، قابل تغيير خواهند بود . بر همين اساس ، معتقدند كه براى يافتن اصالت‌هاى انسانى ، بايد به جوامع بدوى و به دور از تمدّن ، روى آورد ؛ چرا كه دورى آنها از تمدّن ، سبب شده كه از هيچ فرهنگى تأثير نپذيرند و اصالت انسانى خود را حفظ كنند .

از همين جا ، استدلال دوم شروع مى‌شود . مى‌گويند مطالعه جامعه‌هاى بَدَوى و بدور از تمدّن (مثل برخى قبيله‌هاى افريقايى) نشان مى‌دهد كه در اين قبيله‌هاى به اصطلاح دست نخورده ، مردم از عريانى عورت خود نزد ديگران ، حتّى جنس مخالف ، ابايى نداشته ، شرم نمى‌كنند . و يا زنان آنان ، اختلاط با مردان را قبيح نمى‌دانند و يا از نداشتن حجاب ، احساس شرم و خجالت نمى‌كنند و ... . بنا بر اين ، نتيجه مى‌گيريم كه ارزش‌ها و از جمله حيا و شرم ، پديده‌هايى فرهنگى و محصول تمدّن‌اند ، نه اين كه فطرى و ذاتى باشند .

مبناى اين نظريه ، دو چيز است : يكى تفاوت فرهنگ‌ها كه موجب تفاوت ارزش‌ها مى‌شود ، و ديگرى اين كه جامعه مبنا براى تشخيص فطرى از غير فطرى ، جامعه‌هاى به دور از تمدّن‌اند . پرسشى كه در برابر اين نظريه قرار دارد ، اين است كه : متفاوت بودن فرهنگ و تمدّن ، در چه چيزى تأثير مى‌گذارد و به اصطلاح ، قلمرو تأثيرگذارى آن ، كدام يك از اركان حياست ؟ آيا تأثير آن ، در اصل حياست يا موضوع حيا ؟ دو چيز را بايد از يكديگر جدا نمود : موجوديت حيا و موضوع حيا را . اگر تأثير فرهنگ و تمدّن بر اصل و ريشه و ماهيت حيا

باشد ، در حقيقت ، موجوديت آن را تحت تأثير قرار مى‌دهد و در اين صورت ، هم مى‌تواند حيا را بيافريند و هم مى‌تواند آن را نابود سازد ؛ امّا اگر تأثير فرهنگ و تمدّن بر موضوع حيا باشد ، اصل موجوديت حيا تحت تأثير قرار نمى‌گيرد ، بلكه امورى كه موضوع حيا هستند ، متأثّر شده ، دچار تغيير مى‌شوند . در اين صورت ، ممكن است كارى در فرهنگى شرم‌آور باشد و همان كار ، در فرهنگ ديگر ، مايه مباهات . در اين فرض ، موجوديت روانى حيا تغيير نكرده و اين گونه نيست كه در فرهنگ دوم ، ريشه حيا معدوم شود ؛ بلكه آن چيزى كه در فرهنگ اوّل ، موضوع حيا بود ، در فرهنگ دوم ، از فهرست موضوعات حيا خارج شده است و در عين حال ، امكان دارد و بلكه اين گونه است كه در فرهنگ دوم ، امور ديگرى موضوع حيا قرار مى‌گيرند . در همان جوامع بَدَوى ، مى‌توان مواردى را يافت كه همان مردم از آنها شرم مى‌كنند . پس ريشه حيا ، هرگز از جامعه انسانى رخت بر نمى‌بندد .

تا انسان هست ، حيا هم هست . آنچه تغيير مى‌كند ، مصداق‌ها و موردهاى حياست . به عبارت ديگر ، تفاوت فرهنگ‌ها ، موجب تفاوت مصداق‌هاى حيا مى‌شود . دليل آن نيز روشن است . يكى از اركان حيا اين است كه ملاكى براى تشخيص نابه‌هنجارى داشته باشيم و بر اساس آن ، امور نابه‌هنجار و شرم‌آور را معيّن كنيم . اين مسئله ، دقيقا به نظام ارزشى مربوط مى‌شود . نظام ارزشى است كه درست و نادرست ، و زشت و زيبا را مشخّص مى‌سازد . در اين جا فرهنگ‌ها نقش بازى مى‌كنند . هر فرهنگى داراى نظام ارزشى خاصّى است و بر اساس آن ، ملاك زشتى امور ، متفاوت خواهد بود . در نتيجه ، كار نابه‌هنجار در هر فرهنگى با فرهنگ ديگر ، متفاوت خواهد بود . بنا بر اين ، آنچه با تغيير فرهنگ تغيير مى‌كند ، مصداق‌ها و موضوعات حياست ، نه اصل و ريشه حيا ، و تفاوت مصداق‌هاى حيا نمى‌تواند دليل غير فطرى بودن حيا باشد .

حيا ، قابليت ثابتى است كه در وجود انسان ، نهاده شده و هر فرهنگ و آيينى ، به نحوى و در طريقى از آن استفاده مى‌كند . حتّى جامعه‌هاى بَدَوى و بِكر و دورافتاده از تمدّن جديد هم عارى از حيا نيستند . آنها نيز داراى يك نظام ارزشى‌اند و براساس اين نظام ارزشى ، برخى امور را نابه‌هنجار شمرده ، و انجام‌دادن آن را ناروا مى‌دانند و لذا اگر كسى به آن اقدام كند ، مايه شرمسارى خواهد بود ، هر چند شايد مصداق حيا در آن جامعه با جامعه ديگر ، تفاوت داشته باشد . بنا بر اين ، اصل حيا ، ثابت و تغييرناپذير است كه دليل اين امر ، فطرى بودن آن است ؛ ولى مصداق‌ها و مواردى كه مردم از آن شرم مى‌كنند ، چون تابع فرهنگ و نظام ارزشى است ، تغييرپذيرند . البته امكان تغيير مصداق‌هاى حيا به معناى مشروعيت (شرعى بودن) آن نيست . مسئله مشروعيت مصداق‌هاى حيا ، بحث ديگرى دارد . آن بحث ، بحثى فقهى است و اين بحث ، بحثى روان‌شناختى است . اكنون بحث در اين است كه امكان تغيير در مصداق‌ها وجود دارد ، بى آن كه موجب تغيير در اصل حيا باشد . به بيان ديگر ، آنچه تغييرپذير و ناپايدار است ، موارد حياست . اين در حالى است كه تغيير ريشه و استعداد حيا ، نشانه غيرفطرى بودن آن است ، نه تغيير موارد آن . پس استدلالى كه اقامه شده ، نمى‌تواند فرضيه غير فطرى بودن اين گونه امور را ثابت كند . فرضيه ، مربوط به چيزى است ، و شواهد و قرائن ، مربوط به چيز ديگر . محور فرضيه ، استعداد و قابليت حياست و شواهد ، مربوط به موارد و مصاديق حيا .

وانگهى ، براى اثبات فطرى بودن يا نبودن ، نمى‌توان جامعه معيار را جامعه‌اى دانست كه از فرهنگ و تمدّن روز ، به دور است . چنين جامعه‌اى ، هر چند از تأثيرات تمدّن روز به دور است ، امّا نمى‌توان گفت نسبت به اصالت انسانى ، بكر و دست نخورده بوده ، تحت تأثير هيچ فرهنگ و تمدّنى قرار نداشته است . در چنين مواردى جامعه معيار را بايد «انسان نخستين» قرار داد كه از تأثير

هر فرهنگ و آيينى به دور بوده ، داراى فطرتى بكر و دست نخورده است . خداوند متعال ، در جريان نقل داستان حضرت آدم و حوّا و اخراج آن دو از بهشت ، تصريح مى‌كند كه پس از خوردن از ميوه آن درخت ممنوعه ، عورت آنها آشكار شد و آنها از اين آشكار شدن ، متأثّر شدند و براى پوشاندن عورت خود ، تلاش كردند . قرآن كريم مى‌فرمايد :

فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْءَ تُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ

الْجَنَّةِ .⁽¹⁾

چون از آن درخت خوردند ، عورت آنها آشكار شد ، با برگ‌هاى درختان باغ ، خود را پوشاندند .

اين نشان مى‌دهد كه شرم از آشكار شدن عورت ، امرى فطرى است و به فرهنگ خاصّى اختصاص ندارد .

از مجموع آنچه گفته شد ، روشن مى‌شود كه حيا به عنوان يك قابليت و استعداد انسانى ، فطرى است ؛ امّا موارد و مصاديق حيا مى‌تواند تابع فرهنگ و تمدّن باشد ؛ هر چند مسئله مشروعيت هر تغيير ، بسته به هماهنگى آن با قوانين الهى است .

3 . حضور و نظارت

مسئله حضور و نظارت ، از مهم‌ترين و اساسى‌ترين مفاهيم حياست . بدون وجود اين عنصر ، هر چند اين امكان وجود دارد كه بازدارندگى و مديريت نفس به دليل ديگرى رخ دهد ؛ امّا ممكن نيست حيا برانگيخته شود . حيا فقط هنگامى برانگيخته مى‌شود كه عنصر نظارت ، وجود داشته باشد . اگر ناظرى وجود داشت ، حيا برانگيخته مى‌شود . در غير اين صورت ، نبايد انتظار برانگيختگى

حيا را داشت . اين كه برخى افراد ، كارهاى خلاف خود را دور از چشم ديگران انجام مى‌دهند و مكان‌هاى خلوت را براى اين‌گونه كارها بر مى‌گزينند و سعى مى‌كنند تنها باشند و يا هنگام تاريكى شب ، اقدام مى‌كنند و ... ، همه به اين جهت است كه در نقطه كور نظارت قرار گيرند و خود را از قلمرو ديد ديگران ، خارج سازند تا شرم ، مانع آنان نشود . بنا بر اين ، همان گونه كه در جاى خود آمده است ،⁽¹⁾عنصر نظارت ، فصل مقوِّم حيا و وجه تمايز آن از ديگر صفات تنظيم‌كننده رفتار است .

درك نظارت

نكته مهمّى كه مطرح است ، اين كه صرف وجود نظارت به عنوان واقعيتى خارجى ، براى برانگيختن حيا كافى نيست . حيا هنگامى برانگيخته مى‌شود كه نظارت موجود ، از طرف شخص «درك» شود و حتّى ممكن است احساس وجود نظارت ، موجب برانگيخته شدن حيا شود ، بدون آن كه ناظرى وجود داشته باشد . پس «درك نظارت موجود» و يا دستِ كم ، «احساس وجود نظارت» ، شرط لازم براى حياست ، نه صِرف وجود ناظر . مثلاً اگر كسى احساس كند در برابر دوربين مخفى قرار دارد ، رفتار خود را كنترل مى‌كند ، حتّى اگر واقعا دوربينى وجود نداشته باشد و بر عكس ، اگر كسى احساس كند هيچ چشم ناظرى وجود ندارد ، دليلى براى كنترل رفتار خود نمى‌بيند ، هر چند واقعا چشمِ ناظرى وجود داشته باشد .

پس « درك نظارت موجود » يا «احساس وجود نظارت » ، مهم‌تر از وجود نظارت است و البته مراد از اين اهمّيت ، نقش آن در برانگيختن حياست ، نه اهمّيت آن در مقام ارزشگذارى . مراد اين است كه آنچه حيا را بر مى‌انگيزد ، وجود نظارت به عنوان يك واقعيت خارجى نيست ؛ بلكه توجّه فرد به اين

واقعيت و درك آن ، موجب برانگيختگى حيا مى‌شود .

كسانى كه نظارت موجود را درك نمى‌كنند ، حيا نيز نمى‌كنند . بسيارى از افراد ، به اين دليل از خداوند و فرشتگان حيا نمى‌كنند كه توجّه به اين حضور و نظارت ندارند و اساسا از وجود چنين نظارتى يا بى خبرند و يا غافل . البته هستند كسانى كه با علم به اين حضور ، گستاخى كرده ، اقدام به معصيت مى‌كنند (كه در بحث بعدى به آن خواهيم پرداخت) ؛ امّا بيشتر افراد از اين حضور و نظارت بى‌خبرند و لذا حيا نيز در آنان برانگيخته نمى‌شود . اين گونه افراد ، كسانى‌اند كه براى گناه خود ، تنهايى و مكان خلوت را بر مى‌گزينند ، غافل از اين كه در همه جا خداوند ، ناظر است و همين غفلت ، موجب خفتگى حيا در آنان مى‌شود . اگر «بدانيم» كسى ناظر است ، حيا نيز برانگيخته مى‌شود . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد كه دانستم خداوند از من مطّلع است ، پس شرم كردم :

وعَلِمتُ أنَّ اللّه‌َ عز و جل مُطَّلِعٌ عَلَيَّ فَاستَحيَيتُ .⁽¹⁾

در اين حديث شريف ، به خوبى روشن است كه « آگاهى » از اطّلاع خداوند ، مقدّم بر حياست . صِرف وجود نظارت ، كافى نيست . بايد شخص از وجود آن نظارت ، آگاهى داشته باشد . بر همين اساس ، مى‌توان نتيجه گرفت كه راه برانگيختن حيا در افراد ، توجّه دادن آنان به نظارت است . حضرت على عليه‌السلاموقتى مى‌خواهد در ميدان نبرد ، ياران خود را به شرم كردن از فرار فرا خوانَد ، نخست ، آنان را به ناظر بودن خداوند توجّه مى‌دهد :

إنَّكُم بِعَينِ اللّه‌ِ .

شما در ديد خدا قرار داريد .

سپس مى‌فرمايد :

عاوِدُوا الكَرَّ وَ استَحيوا مِنَ الفَرِّ .⁽¹⁾

دوباره حمله كنيد و از فرار كردن ، شرم كنيد .

و يا وقتى آن حضرت ، مردم را به مهار كردن نفس و تنظيم رفتار بر اساس قانون خدا فرا مى‌خواند ، از خداوند به عنوان ناظر نام مى‌برد و مى‌فرمايد :

فَاتَّقُوا اللّه‌َ الَّذي أنتُم بِعَينِهِ .⁽²⁾

تقواى خدايى را داشته باشيد كه شما در ديد اوييد .

و يا در جاى ديگر مى‌فرمايد :

أيُّهَا النّاسُ ! اتَّقُوا اللّه‌َ الَّذي إن قُلتُم سَمِعَ ، وإن أضمَرتُم عَلِمَ .⁽³⁾

اى مردم ! تقواى خدايى را داشته باشيد كه اگر سخن بگوييد ، مى‌شنود و اگر پنهان سازيد ، مى‌داند .

در اين جا نيز براى مديريت نفس ، از خداوند با ويژگى‌هاى سميع و عليم نام برده شده است . در روايت ديگرى آمده كه امام صادق عليه‌السلام فرمود :

لَو تَعلَمُ مَن عَن يَمينِكَ و شِمالِكَ لَأَحسَنتَ صَلاتَكَ .⁽⁴⁾

اگر بدانى چه كسى سمت راست يا چپ توست ، نمازت را خوب به جا مى‌آورى .

روشن است كه خوب به جاى آوردن نماز ، نتيجه طبيعى «وجود » افراد ديگر نيست ، بلكه نتيجه «آگاهى » از وجود حضور آنان است . به همين جهت ، امام صادق عليه‌السلامدر ادامه سخن ، براى تصحيح رفتار مخاطب خود ، او را به ناظر بودن خدا توجّه مى‌دهند تا در همه جا به خاطر خدا نماز خود را خوب به جا آورد ؛ چه كسى حضور داشته باشد يا نداشته نباشد :

وَاعلَم أنَّكَ بَينَ يَدَي مَن يَراكَ ولا تَراهُ .⁽¹⁾

بدان تو در در برابر كسى هستى كه تو را مى‌بيند ، ولى تو او را نمى‌بينى .

در اين جا صحبت از توصيه كردن نيست ، بلكه فقط صِرف توجّه دادن است ؛ زيرا كسى كه توجّه به اين نظارت پيدا كند ، رفتار خود را اصلاح مى‌كند .

همچنين ، وقتى اولياى دين مى‌خواهند حياى از فرشتگان را بر انگيزند ، نخست ، مردم را به حضور و نظارت آنان توجّه مى‌دهند ، سپس دعوت به حيا كردن از آنان مى‌كنند . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

وَاعلَم أنَّ مَعَكَ مَلَكا كَريما مُوَكَّلاً بِكَ يَحفَظُ عَلَيكَ ما تَفعَلُ ، ويَطَّلِعُ عَلى سِرِّكَ الَّذي تُخفيهِ مِن النّاسِ ، فَاستَحيِ .⁽²⁾

بدان كه همراه تو فرشته بزرگوارى است كه بر تو گماشته شده و آنچه را انجام مى‌دهى ، ثبت مى‌كند و حتّى بر اسرارى كه از مردم پنهان مى‌سازى ، آگاه است . پس حيا كن .

رسول خدا ، نخست مى‌فرمايد كه همراه شما فرشتگانى هستند كه از شما جدا نمى‌شوند . آن گاه مى‌فرمايد : «پس ، از آنان حيا كنيد» .⁽³⁾

تكريم ناظر

مسئله ديگر اين كه براى برانگيختگى حيا ، گذشته از لزوم «وجود ناظر» و گذشته از لزوم «درك نظارت» ، نكته سومى كه لازم است ، محترم بودن ناظر است . اگر ناظرى وجود داشته باشد ، ولى داراى ارزش و احترامى نزد فرد نباشد ، حتّى اگر علم به حضور وى داشته باشد ، از او حيا نمى‌كند ؛ چون تكريم و احترام او را لازم نمى‌داند و بى‌حرمتى نسبت به او را روا مى‌دارد . حرمت داشتن ناظر ، لازمه حياى از اوست و هر چه درجه حرمت و احترام ناظر بالاتر

برود ، ميزان حياى از وى نيز بيشتر مى‌شود و از اين‌رو ، مقدار حيايى كه شخص از يك فرد غريبه دارد ، با حيايى كه از پدر ، مادر ، معلّم ، عالم دينى و يا اولياى

الهى دارد ، متفاوت است .

از آن جا كه حرمت فرد ناظر نيز از عوامل اساسى در حياى از ناظر است ، در مواردى كه پيشوايان دينى صحبت از نظارت فرشتگان كرده‌اند و قصدشان بر اين بوده كه حياى مردم را نسبت به آنان برانگيزانند ، از آنان به «فرشتگان كِرام (ارجمند)» تعبير كرده‌اند⁽¹⁾و از مردم خواسته‌اند تا آنان را « تكريم » كنند (يعنى ارج نهند و بزرگ شمارند) .⁽²⁾مسلّم است كسى كه كريم دانسته نشود ، شايسته تكريم نيز دانسته نمى‌شود و قطعا از او شرم نيز نخواهد شد .

همچنين از امام على عليه‌السلام نقل شده كه هر كس از خودش حيا نكند ، براى خود ارزش قائل نيست .⁽³⁾اين نشان مى‌دهد كه انسان از كسى حيا مى‌كند كه براى او ارزش و احترام قائل باشد و اگر از او شرم نكرد ، معلوم مى‌شود كه ارزشى براى وى قائل نبوده و بى‌حرمتى نسبت به وى را جايز شمرده است . به همين جهت ، در پاره‌اى از روايات آمده كه هر كس بداند خداوندْ او را مى‌بيند و با اين حال ، در

محضر او معصيت كند ، در حقيقت ، خداوند را خوارترينِ ناظرها دانسته است .⁽⁴⁾در اين دسته از روايات ، اولاً مسئله «درك نظارت» خدا آمده است و ثانيا تصريح شده كه نگه‌نداشتن حيا در برابر خداوند ، نشانه بى‌ارزش دانستن خداوند است .

حيا ، خودْتنظيمىِ بدون ترس و طمع

ويژگى‌اى كه ركن نظارت به حيا مى‌دهد ، آن است كه آن را به خودْتنظيمى

بدون ترس و طمع ، تبديل مى‌كند . حيا در زمره مهاركننده‌ها و تنظيم كننده‌هاست و آنچه آن را برجسته‌تر از ديگر كنترل كننده‌ها مى‌سازد ، اين است كه اين كنترل و تنظيم خود ، نه بر پايه ترس است و نه بر پايه طمع . گاهى انسان بر اساس ترس عمل مى‌كند و رفتار خود را طورى تنظيم مى‌كند كه از منبع تهديد ، دور شود . در اين فرض ، خطرى در آينده وجود دارد كه تحت شرايطى ممكن است به فرد ، اصابت كند و او را نابود سازد . نگرانى از اصابت اين خطر ، موجب برانگيختگى ترس مى‌شود⁽¹⁾و كسى كه از چيزى بترسد ، از آن فرار مى‌كند .⁽²⁾بنا بر اين ، فرد ممكن است با توجّه به تهديدات آينده بترسد و موضعى اتّخاذ كند و رفتارى را در پيش گيرد تا خود را از منبع تهديد ، دور سازد . بنا بر اين ، ترس به انسان كمك مى‌كند تا خود را مهار و رفتار خود را طبق قانون ، تنظيم كند . صحبت از جهنّم ، عذاب قبر ، قيامت و كيفر گناه ، همه در همين راستا قرار مى‌گيرند .

و همچنين گاهى ممكن است كه طمع ، مبناى عمل انسان قرار گيرد . در اين حالت ، فرد سعى مى‌كند براى به دست آوردن پاداش‌هاى وعده داده شده ، روش و منش خود را طبق قانون تنظيم كند . وعده پاداش ، طمع برخى را برمى‌انگيزد و هر كس به چيزى دل ببندد ، به سوى آن روان مى‌شود⁽³⁾و به گونه‌اى عمل مى‌كند كه پاداش مورد نظر را به چنگ آورد . بنا بر اين ، طمع ، عامل ديگرى است كه به انسان كمك مى‌كند تا رفتار خود را تنظيم و نفس خود را مهار نمايد . به همين جهت ، در فرهنگ اديان ، صحبت از بهشت و پاداش‌هاى الهى و ويژگى‌هاى

نعمت‌هاى وعده داده شده به ميان آمده است .

خودتنظيمى از نوع اوّل را مى‌توان تنظيم از نوع «بردگى»⁽¹⁾ناميد و خودتنظيمى از نوع دوم را تنظيم از نوع «سوداگرى» .⁽²⁾نوع ديگرى از

خودتنظيمى است كه نه بر پايه ترس است و نه بر پايه طمع ؛ بلكه بر پايه كرامت نفس و تكريم و تجليل خداوند و رعايت حرمت اوست . اين خودتنظيمى ، «حيا» نام دارد . در اين نوع از مديريت نفس ، هم محبّت وجود دارد ، و هم احترام و تكريم ، و هم كرامت نفس ؛ و لذا برتر از دو نوع ديگر است . در حيا ، فرد از اسارت طمع و ترس ، رهاست و لذا مى‌توان آن را تنظيم از نوع «آزادگى»⁽³⁾ناميد . در اين جا يك چيزْ مهم است و آن ، رعايت جلالت و عظمت و حرمت فرد ناظر است . در تاريخ آمده كه امام على عليه‌السلامبه جهت جلالت مقام رسول خدا ، از ايشان حيا مى‌كرد .⁽⁴⁾پس حيا ، يعنى رعايت جلال و حرمت فرد ناظر . در مقابل ، بى‌حيايى ، يعنى شكستن حرمت ناظر . به همين جهت ، در برخى روايات آمده كه شرم نكردن از خدا ، يعنى خوار دانستن او .⁽⁵⁾

خلاصه سخنْ اين كه : حيا ، صفتى است بر مبناى تكريم و احترام كه بر ديگر محرّك‌هاى خودتنظيمى (از قبيل ترس و طمع) برترى دارد . حيا ، تربيت بدون ترس و طمع است و اين ، مرهون «وجود نظارت» ، «درك نظارت موجود» و «تكريم ناظر» است .

4 . شخص حيا كننده

ركن ديگر حيا ، شخص حيا كننده است . براى اين كه حيا شكل بگيرد ، خود شخص نيز بايد ويژگى‌هايى داشته باشد . يكى اين كه شخص حيا كننده ، حضور ناظر و نظارت او را «درك» كند و ديگرى اين كه براى ناظر ، احترام و ارزش قائل باشد . اين امور ، پيش از اين ، مورد بررسى و اشاره قرار گرفتند .

شرط ديگر ، اين است كه شخص از زشتى كار ، اطّلاع داشته باشد . كسى كه نداند فلان كار ، نابه‌هنجار است ، دليلى هم ندارد كه از انجام‌دادن آن شرم كند . اين قبيل افراد ، كار زشت و حتّى زشت‌ترين و شرم‌آورترين كارها را ممكن است بسيار راحت ، انجام دهند ، به گونه‌اى كه شگفتى ديگران را برانگيزد ؛ ولى جاى شگفتى نيست ؛ چون از ديدگاه چنين كسى ، آن كار ، قبحى ندارد و بر عكس ، ممكن است كارى واقعا نابه‌هنجار نباشد ، امّا شخص تصوّر كند كه نابه‌هنجار است . همين تصوّر ، كافى است كه شرم وى را برانگيزد .⁽¹⁾پس در مسئله نابه‌هنجار بودن عمل ، ملاك ، واقعيت كار نيست ؛ بلكه تصوّر و ارزيابى فرد از آن در بروز حيا تعيين كننده است .

و امّا نكته چهارمى كه نياز به بحث و بررسى بيشتر دارد ، مسئله «كرامت نفس» يا «خودْ ارزشمندىِ»⁽²⁾فرد حياكننده است . حيا در كسى بروز مى‌كند كه كريم النفس باشد ؛ زيرا اولاً براى خود ارزش قائل است و هرگز حاضر نيست شخصيت خود را با كارهاى زشت و ناپسند آلوده سازد . امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

مَن كَرُمَت عَلَيهِ نَفسُهُ ، لَم يُهِنها بِالمَعصِيَةِ .⁽¹⁾

هر كس براى خودش ارزش قائل باشد ، آن را با معصيت ، بى‌ارزش نمى‌سازد .

همچنين ايشان فرموده است :

مَن كَرُمَت عَلَيهِ نَفسُهُ هانَت عَلَيهِ شَهوَتُهُ . ⁽²⁾

هر كس براى خودش ارزش قائل باشد ، شهوتش نزد او بى ارزش مى‌شود .

و امام سجّاد عليه‌السلام مى‌فرمايد :

مَن كَرُمَت عَلَيه نَفسُهُ هانَت عَلَيهِ الدُّنيا .⁽³⁾

هر كس براى خودش ارزش قائل باشد ، دنيا نزد او خوار مى‌شود .

پس اگر كسى از كرامت نفس برخوردار باشد ، جان خود را به دنيا ( كه در رأس تمام خطاهاست⁽⁴⁾) و به شهوت ( كه عامل ارتكاب معصيت است⁽⁵⁾) ، آلوده نمى‌كند .

ثانيا شخص كريم براى آبرو و حيثيت خويش نزد ديگران ، ارزش قائل است و به وجهه اجتماعى خود ، اهمّيت مى‌دهد و حاضر نيست تصوير ناخوشايندى از او در اذهان مردم نقش بندد .⁽⁶⁾در تعريف حيا هم بيان شد كه يكى از عناصر

مهم آن ، ترس و نگرانى از آبروريزى و از بين رفتن حيثيت فرد است ؛ امّا شخص پست ، براى آبروى خويش ، ارزش قائل نيست . به همين جهت ، نه از آنچه انجام مى‌دهد ، باكى دارد و نه به آنچه درباره‌اش مى‌گويند ، اهمّيت مى‌دهد . در فرهنگ روايات ، از اين دسته افراد با تعبير «لا يبالى ما قال ولا ما قيل فيه (بى‌اعتنا به آنچه مى‌گويد و به آنچه درباره‌اش مى‌گويند)»⁽¹⁾ياد شده و تصريح شده است :

اللَّئيمُ لا يَستَحيي .⁽²⁾

فرومايه ، حيا نمى‌كند .

امام باقر عليه‌السلام نيز مى‌فرمايد :

سِلاحُ اللِّئامِ قَبيحُ الكَلامِ .⁽³⁾

اسلحه فرومايگان ، سخنان زشت است .

و امام على عليه‌السلام مى‌فرمايد :

اللَّئيمُ إذا قَدَرَ أفحَشَ و إذا وَعَدَ أخلَفَ .⁽⁴⁾

فرومايه آن گاه كه امكان يابد ، ناسزا مى‌گويد و هرگاه وعده دهد ، تخلّف مى‌كند .

ناسزاگويى و عهدشكنى و سخن زشت بر زبان جارى كردن ، از رفتارهاى بى‌حيايى است و در اين روايات ، تصريح شده كه فرد پست ، مرتكب چنين كارهاى ناشايستى مى‌شود و از انجام دادن آنها شرم نمى‌كند . بنا بر اين ، يكى از ضرورت‌هاى برانگيخته شدن حيا ، كرامت نفس و احساس

خودْارزشمندىِ فرد است . به همين جهت ، آن گاه كه مى‌خواهند حياى خداوند را يادآور شوند ، نخست ، به كريم بودن او اشاره مى‌كنند و سپس به حياى او . امام باقر عليه‌السلاممى‌فرمايد :

فَإِنَّ اللّه‌َ عز و جل كَريمٌ يَستَحيي و يُحِبُّ أهلَ الحَياءِ .⁽¹⁾

خداوند عزيز و جليل ، كريمى است كه حيا مى‌كند و اهل حيا را دوست مى‌دارد .

بخش اوّل : كليات / ناظرها و انواع نظارت

فصل سوم : ناظرها و انواع نظارت

گفتيم كه نظارت ، از عناصر محورى و بلكه محورى‌ترين عنصر احساس شرم است . وقتى حيا برانگيخته مى‌شود كه ناظرى وجود داشته باشد و نظارت او درك شود . به همين جهت ، شناسايى انواع ناظرها و نظارت‌ها نيز لازم و ضرورى است . بى‌خبرى از انواع ناظرها و نوع نظارت آنها ممكن است پيامد «رسوايى» داشته باشد . مثلاً كسى كه نداند در برابر دوربين مخفى قرار دارد ، ممكن است كارهايى از او سر بزند كه مايه شرمسارى ، سرافكندگى و رسوايى‌اش باشد ؛ امّا اطّلاع از وجود ناظر ، مايه صيانت نفس و حفظ كرامت آن مى‌شود . به همين جهت ، بحث از انواع نظارت ، ضرورت و اهمّيت دارد .

لايه‌هاى نظارت

نظارت ، انواع مختلفى دارد . در زندگى انسان ، لايه‌هاى متعدّدى از نظارت وجود دارند كه رفتار و پندار بشر را زير نظر دارند . اين لايه‌ها عبارت‌اند از :

1 . مردم

ملموس‌ترين نظارت ، نظارت انسان‌هاست . شايد بتوان گفت بيشترين درصد اوقات زندگى فرد ، با همنوعان او مى‌گذرد . تقريبا هميشه كسانى هستند كه حضور داشته باشند و اگر كارى از انسان سر بزند ، شاهد آن باشند : دوست ،

همشاگردى ، همسر ، همسفر ، همشهرى ، همكار و ... . اگر نقشه‌اى از زندگى هر انسانى رسم شود ، مى‌توان پراكندگى حضور ديگران را در جنبه‌هاى مختلف زندگى وى مشخّص ساخت . البته در نقشه هر نفر ، قطعا نقاطى وجود خواهند داشت كه هيچ حضورى از مردم در آن جا ديده نمى‌شود . اين نقاط را مى‌توان نقاط كور نظارت انسانى ناميد .

نكته مهم ، اين كه وقتى صحبت از حضور و نظارت انسانى مى‌شود ، مراد ، حضور و نظارت بازدارنده و تأثيرگذار است . هر حضور و نظارتى محرّك حيا نمى‌شود . ممكن است در حضور كسى ، فرد يا افرادى وجود داشته باشند ؛ ولى هيچ شرمى را برنينگيزد . گروهى كه اهل كار خلاف‌اند ، بدون شك ، در مكانى دور از چشم ديگران به خلاف مى‌پردازند ؛ امّا آنها خود ، گروهى را تشكيل مى‌دهند كه اعضاى آن از يكديگر شرم نمى‌كنند⁽¹⁾و يا كسى كه به شهر ديگرى مسافرت مى كند ، ممكن است كارهايى را انجام دهد كه در شهر خود ، انجام نمى‌داده است . در اين جا هر چند انسان‌ها حضور دارند ، امّا حضور و نظارت آنان ، تأثير بازدارنده و تنظيم‌كننده رفتار ندارد ، هر چند بى‌تأثير هم نيست .⁽²⁾

بنا بر اين ، مراد از حضور و نظارت ، حضور فيزيكى نيست . انسان‌ها همه در يك سطح نيستند . حضور برخى افراد ، هيچ تأثيرى ندارد و حضور برخى ، بى‌تأثير نيست و حضور بعضى ، كاملاً مؤثّر است . گروه اوّل ، كسانى‌اند كه خود ، اهل خلاف هستند . كسى كه اهل خلاف باشد و به اين كار ، شناخته شده باشد ، وجودش و حضورش هيچ شرمى را براى خلافكاران برنمى‌انگيزد . همين كه حاضران ، مرام واحدى داشته باشند ، شرم از ميان مى‌رود .

به بيان ديگر ، وحدت مرام و عقيده ، سبب مى‌شود كه حضور و نظارت

اعضاى گروه ، بازدارنده و شرم‌انگيز نباشد . اعضاى يك باند خلافكار ، به راحتى در حضور يكديگر به خلاف مورد قبول گروه مى‌پردازند و هيچ شرمى از يكديگر ندارند . البته اين ، اختصاص به گروه‌هاى ضدّ اخلاقى ندارد . گروه‌هاى ارزشى نيز تابع همين قاعده‌اند . مثلاً يك فرد مذهبى در ميان هم‌مسلكان خود ، به راحتى اعمال مذهبى را انجام مى‌دهد ؛ ولى همين شخص ، ممكن است در يك جمع غير مذهبى از به جا آوردن اعمال مذهبى خود ، خجالت بكشد . اكنون بحث درا ين نيست كه اين كار ، درست است يا نادرست . اين را در جاى خود ، بحث خواهيم كرد ؛⁽¹⁾بلكه بحث بر سر اين نكته است كه هر حضور فيزيكى‌اى نمى‌تواند تأثيرگذار و شرم برانگيز باشد .

براى اعضاى يك گروه اجتماعى ، چشم‌هاى درونْ‌گروهى ، مانع و شرم برانگيز نيستند ؛ امّا چشم‌هاى خارجِ گروه ، مى‌توانند چنين تأثيرى داشته باشند . از اين جا مى‌توان فهميد كه يك نظارت ، وقتى شرم برانگيز است كه فعل مورد نظر ، از ديد ناظر هم نابه‌هنجار باشد . اگر كارى از ديد ناظر ، داراى نابه‌هنجارى نباشد ، نظارت وى محرّك حيا نخواهد بود . به هر حال ، يكى از لايه‌هاى نظارت ، نظارت مردم است .

2 . خود

خويشتن انسان ، ناظر ديگرى است . اين ناظر ، جداى از وجود انسان و ماهيت او نيست . گاهى تصوّر مى‌شود كه خارج شدن از قلمرو ديد ديگران يا خارج كردن ديگران از قلمرو خصوصى خود ، به معناى ختم نظارت است . غافل از اين كه در وجود انسان ، ناظرى وجود دارد كه هيچ گاه از وى جدا نمى‌شود و هيچ عملى از وى مخفى نمى‌ماند . اين ناظر كيست ؟ آيا همان نفس لوّامه

(سرزنشگر) است ؟ آيا وجدان اخلاقى است ؟ آيا ... ؟

اين مسئله ، جاى بررسى جدّى دارد ؛ امّا آنچه مسلّم است ، اين كه آدمى گاهى از خود خجالت مى‌كشد . پديده «خجالت كشيدن از خود» كه انسان‌ها آن را به خوبى شناخته‌اند و شايد بارها تجربه كرده باشند ، به خوبى بر وجود ناظرى در درون ، دلالت مى‌كند . اين ناظر درونى ، اگر مورد توجّه قرار گيرد و حضور و نظارتش «درك» شود و نزد فرد ، داراى ارزش و منزلت باشد ، شرم برانگيز خواهد شد . امام على عليه‌السلام در باره اين نوع حيا مى‌فرمايد :

أحسَنُ الحَياءِ استِحياؤُكَ مِن نَفسِكَ .⁽¹⁾

بهترين حيا ، حياى تو از خودت است .

همچنين فرموده است :

غايَةُ الحَياءِ أن يَستَحيِيَ المَرءُ مِن نَفسِهِ .⁽²⁾

نهايت شرم ، اين است كه انسان از خودش حيا كند .

و در روايت ديگرى از آن حضرت ، «حياى از خود» از ثمرات ايمان معرّفى شده است :

حَياءُ الرَّجُلِ مِن نَفسِهِ ثَمَرَةُ الإِيمانِ .⁽³⁾

حياى انسان از خودش ، ميوه ايمان است .

در برخى ديگر از روايات ، به اين مطلب پرداخته شده كه چرا و چگونه «خودِ» انسان مى‌تواند برايش شرم برانگيز باشد ؟ پاسخ يك جمله است و آن اين كه انسان براى خودش ارزش قائل باشد . ملاك شرم‌برانگيزى ، حضور فيزيكى (مادّى/ جسمى) نيست . پيش از اين ديديم و در آينده نيز بحث خواهيم كرد كه گاهى حضور فيزيكى افراد ، هيچ شرم و حيايى را برنمى‌انگيزد . پس ملاك

شرم برانگيزى ، حضور فيزيكى نيست . ملاك آن است كه ناظر ، داراى ارزش و احترام باشد . اگر چنين است ، وقتى كسى براى خودش ارزش و منزلت قائل باشد و آن را داراى حرمت و كرامت بداند ، بدون شك ، «خود» او شرم برانگيز خواهد شد . يا به عبارت بهتر ، از «خودِ» خويش شرم مى‌كند . امام على عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد :

غايَةُ المُروءَةِ أن يَستَحيِيَ الإِنسانُ مِن نَفسِهِ ، وذلِكَ أنَّهُ لَيسَ العِلَّةُ فِي الحَياءِ مِنَ الشَّيخِ

كِبَرَ سِنِّهِ ولا بَياضَ لِحيَتِهِ ، و إنَّما عِلَّةُ الحَياءِ مِنهُ عَقلُهُ ، فَيَنبَغي إن كانَ هذَا الجَوهَرُ فينا أن نَستَحيِيَ مِنهُ ولا نُحضِرَهُ قَبيحا .⁽¹⁾

نهايت مردانگى آن است كه انسان از خودش حيا كند و اين ، بدان جهت است كه علّت حيا از فرد سالخورده ، زيادى سن و سفيدى ريش او نيست؛ بلكه علّت حيا از او ، خردمندى اوست . پس ، اگر اين گوهر ، درون ما نيز باشد ، شايسته است كه از او حيا كنيم و عمل قبيحى را در محضر او انجام ندهيم .

همچنين آن حضرت فرموده است :

مَنِ استَحيى مِنَ النّاسِ ولَم يَستَحيِ مِن نَفسِهِ ، فَلَيسَ لِنَفسِهِ عِندَ نَفسِهِ قَدرٌ .⁽²⁾

كسى كه از مردم حيا كند ، ولى از خودش حيا نكند ، براى خودش ارزشى قائل نيست .

ناظر ارزشمندى در درون ما وجود دارد كه ناشناخته مانده است . اين گوهر را بايد شناخت و قدرش را دانست . كسانى كه از خود حيا نمى‌كنند ، خودِ خويش را نيافته‌اند و به ارزش آن پى نبرده‌اند . در اين جا مسئله «خودْ فراموشى» رخ مى‌نمايد و تأثير خود را نشان مى‌دهد . به نظر مى‌رسد ميان شرم نكردن از خود با خودْ فراموشى ، همبستگى وجود دارد .⁽³⁾احتمالاً كسانى كه به خود فراموشى

مبتلا هستند ، هويتى براى خود قائل نيستند و «خود»ى نمى‌بينند تا براى آن ، ارزش قائل شوند و حرمتش را حفظ كنند . پس براى كسانى كه به «شرم نكردن از خود» مبتلا هستند ، اوّلين قدم ، آن است كه «خودفراموشى» را به «خودشناسى» ، و «حقارت نفس» را به «خودارزشمندى» و «كرامت نفس» تبديل كنند . با اين كار ، حضور «خود» ، درك مى‌شود و «شرم از خود» متولّد مى‌شود . بايد تأكيد كرد كه اين كار ، «ناظرسازى» نيست ؛ بلكه «ناظرشناسى» است ، و «ايجاد ناظر» نيست ؛ بلكه «شناخت ناظر موجود» است ؛ ناظرى كه گم‌نام و غريب در منزل خود ، به فراموشى سپرده شده است .

3 . حجّت‌هاى خداوند

حجّت‌هاى خداوند از جنس بشرند ؛⁽¹⁾امّا اين انسان‌هاى ارزشمند ، داراى دو حضور و دو نظارت‌اند . نوع اوّل ، حضور فيزيكى است و از اين جهت ، با لايه اوّل نظارت - كه مردم بودند - تفاوتى ندارد . در اين حالت ، حجّت‌هاى خداوند نيز همانند مردم ، بر كار ديگرانى كه در حضور آنان‌اند ، نظارت دارند . اين قِسم از نظارت ، مربوط به دوران حيات معصومان عليهم‌السلام و ظهور آنان در ميان مردم است .

امّا نوع دوم حضور و نظارت آنان ، حضورى است كه متوقّف بر وجود جسمانى آنان نيست و با عدم آن نيز پايان نمى‌يابد . اين نوع نظارت ، در چند حالت وجود دارد : يكى نظارت معصومان در زمان حيات و ظهورشان نسبت به كسانى است كه در كنار آنان نيستند ؛ چراكه نظارت معصومان در زمان حيات و ظهورشان ، محدود به كسانى نمى‌شود كه در محضر آنان بوده ، در دايره ديد

بصرى آنان قرار دارند ؛ بلكه از حال ديگر بندگان نيز آگاهى دارند ، هر چند در جاى ديگرى باشند .

حالت دوم ، مربوط به دوران حيات و غيبت آن بزرگواران است . در اين حالت ، حجّت خداوند ، حيات و حضور دارد ؛ امّا ظهور ندارد و در غيبت به سر مى‌برد و لذا ، مردم ، ايشان را نمى‌بينند ؛ ولى او مردم را مى‌بيند . از ديد مردم ، اين نوع نظارت ، نظارت محسوس و حضور فيزيكى نيست .

و امّا حالت سوم ، نظارت معصومان عليهم‌السلام پس از حيات شريفشان است . نظارت حجّت‌هاى خداوند ، نه محدود به حيات و ظهور آنان است ، و نه محدود به حضور ناپيداى آنان ؛ بلكه حتى پس از مرگ نيز بر رفتار مردم ، نظارت داشته و از آن آگاهى دارند . اين قسم ، همان چيزى است كه از آن به عنوان «عَرض (عرضه شدن) اَعمال» ياد مى‌شود . بنا بر اين ، در همه حالت‌ها و فرض‌ها ، معصومان عليهم‌السلامبر رفتار و پندار مردم ، نظارت دارند و به همين جهت ، از حجّت‌هاى خداوند به عنوان «شاهد» بر اعمال بندگان ياد شده است . پديده «شهادت حجّت‌هاى الهى» ، يكى از واقعيت‌هاى زندگى است . خداوند مى‌فرمايد :

فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةِم بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَ-ؤُلاَءِ شَهِيدًا .⁽¹⁾

چگونه خواهد بود آن گاه كه از هر امّتى شاهدى بياوريم و تو را شاهد اينان قرار داده‌ايم ؟

امام صادق عليه‌السلام در تفسير اين آيه شريف فرموده است :

نَزَلَت في اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خاصَّةً . في كُلِّ قَرنٍ مِنهُم إمامٌ مِنّا شاهِدٌ عَلَيهِم ، و مُحَمَّدٌ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شاهِدٌ عَلَينا .⁽²⁾

[ اين آيه] در خصوص امّت محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است . در هر نسلى از اين امّت ، امامى از ما شاهد و ناظر بر ايشان است و محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ناظر بر ماست .

همچنين در آيه ديگرى آمده است :

وَكَذَ لِكَ جَعَلْنَ-كُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا .

اين‌چنين ، شما را امّت ميانه قرار داديم تا شاهد بر مردم باشيد و پيامبر بر شما ناظر باشد .

در اين آيه نيز سخن از شهادت و نظارت برخى افراد ، كه از آنان به عنوان «امّت وسط» ياد شده ، به ميان آمده است . امام صادق عليه‌السلام در تفسير «امّت وسط» فرموده است :

نَحنُ الاُمَّةُ الوُسطى ، ونَحنُ شُهَداءُ اللّه‌ِ عَلى خَلقِهِ و حُجَجُهُ في أرضِهِ .⁽¹⁾

ما هستيم امت ميانه ، و ماييم شاهدان خداوند بر خلقش ، و حجّت‌هاى او در زمينش .

در آيه ديگرى آمده است :

«وَ قُلِ اعْمَلُواْ فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُو وَ الْمُؤْمِنُونَ» .⁽²⁾

بگو : عمل كنيد كه خداوند و پيامبرش و مؤمنان ، اعمال شما را خواهند ديد .

در اين آيه از نظارت خداوند و پيامبر اكرم و اهل ايمان ، سخن گفته شده است . امام صادق عليه‌السلامدر تفسير آن مى‌فرمايد :

مراد از اهل ايمان ، ما (يعنى ائمه معصوم) هستيم .⁽³⁾

همچنين امام رضا عليه‌السلامفرموده است :

إنَّ الأَعمالَ تُعرَضُ عَلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله أبرارَها و فُجّارَها .⁽¹⁾

اعمال مردم ، از نيك و بد ، به رسول خدا نشان داده مى‌شود .

امام صادق عليه‌السلام نيز بر همين حقيقت ، تأكيد كرده است .⁽²⁾رسول خدا به

اصحاب خويش مى‌فرمود :

فَإِنَّ أعمالَكُم تُعرَضُ عَلَيَّ كُلَّ يَومٍ .⁽³⁾

اعمال شما هر روز بر من عرضه مى‌شود .

اين آيات و روايات ، به خوبى نظارت حجّت‌هاى الهى را بر اعمال بشر ، بازگو كردند و پرده از اين واقعيت برداشتند . شايد شگفت‌آور باشد ؛ ولى اين يك واقعيت است . انكار و ترديد نمى‌تواند واقعيت را از بين ببرد ، و فقط سازوكارى دفاعى است براى كسانى كه مى‌خواهند خود را تحت نظارت اين انسان‌هاى پاك و بزرگ ندانند تا راحت‌تر به رفتار ناشايست ، اقدام كنند . ابوبصير به يكى از زنان مسلمان ، قرآن مى‌آموخت . روزى با وى شوخى كرد ! ابوبصير ، خود مى‌گويد وقتى خدمت امام باقر عليه‌السلامرسيدم ، به من فرمود : «هر كه خدا را در خلوت ، مراقب خود نداند ، خداوند ، ارزشى براى وى قائل نيست . چه چيزى به آن زن گفتى ؟!» . من از شرم ، سرم را به زير انداختم و همان جا توبه كردم .⁽⁴⁾

در اين واقعه به خوبى روشن است كه امام عليه‌السلام بدون حضور فيزيكى در جلسه آنان ، از كردار آنان مطّلع شده بود . امام صادق عليه‌السلام ، روزى بدون مقدّمه به داوود رَقّى فرمود :

اى داوود ! روز پنج شنبه ، اعمال شما بر من عرضه شد . در ميان كارهايى كه از تو به رؤيت من رسيد ، كمكى بود كه به پسر عمويت فلانى كردى و من از اين كار ، خوش‌حال شدم . اين صله رحم و كمك تو ، نابودى او و كوتاه شدن عمرش را سرعت بخشيد .

داوود رقّى مى‌گويد : پسر عمويى داشتم كه دشمن اهل بيت و فردى پليد بود . خبردار شدم كه او و خانواده‌اش در وضع مالى بدى به سر مى‌برند . لذا پيش از آن كه راهى مكّه شوم ، به قصد كمك به زندگى‌اش ، مبلغى برايش حواله كردم . چون به مدينه رسيدم ، امام صادق عليه‌السلام مرا از اين كار ، خبر داد .⁽¹⁾

اعمال روزانه ما از كدام قِسم است ؟ آيا موجب سرور حجّت‌هاى الهى مى‌شود يا مايه اندوه آنان ؟ به هر حال ، اين يك واقعيت بوده ، از باورهاى مسلّم شيعه به شمار مى‌رود . بر اساس اين باور ، اگر انسان ، نظارت اين حجّت‌هاى الهى را درك كند ، هنگام گناه ، حياى او برانگيخته مى‌شود . تأكيد مى‌كنيم كه اين جا صحبت از «درك حضور» است ، نه «ايجاد حضور» و نه «توهّم حضور» . ما ، نه حضور غير موجودى را به وجود مى‌آوريم و نه وجود آن را توهّم مى‌كنيم ؛ بلكه واقعيتى را «درك» مى‌كنيم . اين درك حضور ، از عواملى است كه مى‌تواند شرم را بر انگيزد . امام صادق عليه‌السلام بر اين رابطه تصريح دارد و مى‌فرمايد :

إنَّ أعمالَ العِبادِ تُعرَضُ عَلى رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كُلَّ صَباحٍ أبرارَها و فُجّارَها ، فَاحذَروا فَليَستَحيِ أحَدُكُم أن يَعرِضَ عَلى نَبِيِّهِ العَمَلَ القَبيحَ .⁽²⁾

هر بامداد ، كارهاى بندگان ، از نيك و بد ، به رؤيت رسول خدا مى‌رسد . بنا بر اين به هوش باشيد ، هر يك از شما بايد شرم كند كه كار زشت بر پيامبرش عرضه كند .

امام صادق عليه‌السلام نيز مى‌فرمايد :

إذا أرادَ المَلائِكَةُ أن يَرفَعوا إلَى اللّه‌ِ عز و جل عَمَلاً ، عُرِضَ عَلى صاحِبِ الزَّمانِ عليه‌السلام ، ثُمَّ عَلى واحِدٍ واحِدٍ ، إلى أن يُعرَضَ عَلى رسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، ثُمَّ يُعرَضَ عَلَى اللّه‌ِ .⁽¹⁾

آن گاه كه فرشتگان بخواهند عملى را به سوى خداوند ، بالا ببرند ، نخست بر امام زمان عليه‌السلامعرضه مى‌كنند و سپس ، بر تكْ تكِ آنها (پيشوايان معصوم) ، تا اين كه بر رسول خدا عرضه مى‌شود و پس از آن ، بر خداوند عرضه مى‌شود .

ناپيدا بودن حجّت‌هاى الهى و نامحسوس بودن نظارت آنان ، درك حضورشان را براى غالب مردم ، مشكل مى‌سازد . در عوض ، برخى امور است كه حضور آنان را پُر رنگ ساخته ، توجّه انسان را برمى‌انگيزد و درك نظارت آنان را تسهيل مى‌كند . برخى زمان‌ها در اين امر ، تأثير دارند . مثلاً ايّام ولادت يا شهادت حجّت‌هاى الهى و يا عيدهايى كه به نحوى با يكى از آنان ارتباط پيدا مى‌كند ، حضور آنان را در ذهن و روان مردم ، پُر رنگ مى‌سازد . مردم در اين ايّام ، سعى مى‌كنند حرمت معصومان عليهم‌السلامرا بيشتر نگه دارند و به همين جهت ، از انجام‌دادن بسيارى از كارها شرم مى‌كنند .

بعضى مكان‌هاى منتسب به معصومان عليهم‌السلام نيز همين تأثير را دارد . برخى افراد ، سعى مى‌كنند در حرم حجّت‌هاى الهى و حتّى در نزديكى اين مكان‌هاى شريف ، از كارهاى نارواى خود ، دست بكشند . مثلاً در زمان طاغوت ، مشاهده مى‌شد كه برخى خانم‌هاى بى‌حجاب ، وقتى به نزديكى شهرهاى مقدّس مى‌رسيدند ، سر خود را با روسرى مى‌پوشاندند و وقتى به حرم امامان يا امامزادگان مى‌رسيدند ، چادر بر سر مى‌كردند . مكان‌هاى مقدّس و حرم‌هاى مطهرِ حجّت‌هاى الهى ، حضور بيشترى را از آنان تجلى مى‌دهد . به همين جهت ، گراميداشت ياد آنان و تجليل از آنان ، نقش مهمّى در حفظ حضورشان در ياد انسان دارد . همچنين ، رفتن به حرم‌هاى مطهّرِ پيشوايان الهى و زيارت

مرقد آنان ، حضورشان را در زندگى انسان ، پُر رنگ مى‌سازد و درك نظارت آنان را تسريع و تسهيل مى‌كند .

4 . فرشتگان

لايه ديگرى از نظارت موجود بر رفتار بشر ، فرشتگان‌اند . خداوند متعال ، فرشتگانى دارد كه ناظر بر اعمال بشرند و هر آنچه را آنان انجام مى‌دهند ، ثبت مى‌كنند . قرآن كريم در اين باره مى‌فرمايد :

وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَ-فِظِينَ كِرَامًا كَ-تِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ .⁽¹⁾

وقطعا بر شما نگهبانانى (گماشته)اند ؛ (فرشتگان) بزرگوارى كه نويسنده (اعمال شما) هستند . آنچه را انجام مى‌دهيد ، مى‌دانند .

حضور و نظارت فرشتگان يكى ديگر از واقعيت‌هاى زندگى ماست . رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تبيين اين واقعيت مى‌فرمايد :

جَميعُ أعمالِ بَني آدَمَ تَحضُرُهَا المَلائِكَةُ الكِرامُ الكاتِبونَ .

فرشتگان بزرگوارى كه نويسنده اعمال‌اند ، نزد همه اعمال آدميزاد ، حضور دارند .⁽²⁾

و به گفته امام على عليه‌السلامخداوند ، فرشتگانى دارد كه هر روز ، مسئول پرونده‌اى هستند و اعمال آدميزاد را در آن مى‌نويسند :

إنَّ للّه‌ِِ مَلائِكَةً يَتَوَلَّونَ في كُلِّ يَومٍ بِشَيءٍ يَكتُبونَ فيهِ أعمالَ بَني آدَمَ .⁽³⁾

همچنين خداوند متعال مى‌فرمايد :

مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ .⁽⁴⁾

هيچ سخنى گفته نمى‌شود ، مگر اين كه نزد آن ، رقيب و عتيد ، حضور دارند .

روزى عثمان ، خدمت رسول خدا رسيد و گفت : اى رسول خدا ! چه تعداد فرشته همراه انسان است ؟ رسول خدا بيست فرشته را برشمرد و مأموريت هر كدام را بيان كرد . درباره چهار فرشته اوّل با اشاره به آيه ياد شده فرمود :

مَلَكٌ عَلى يَمينِكَ عَلى حَسَناتِكَ و واحِدٌ عَلَى الشِّمالِ . فَإِذا عَمِلتَ حَسَنَةً كُتِبَ عَشرا ، وإذا عَمِلتَ سَيِّئَةً ، قالَ الَّذي عَلَى الشِّمالِ لِلَّذي عَلَى اليَمينِ : اُكتُب ؟ قالَ : لا ، لَعَلَّهُ يَستَغفِرُ ويَتوبُ ، فَإِذا قالَ ثَلاثا ، قالَ : نَعَم ! أكتُبُ ، أراحَنَا اللّه‌ُ مِنهُ ، فَبِئسَ القَرينُ ، ما أقَلَّ مُراقَبَتَهُ للّه‌ِِ عز و جل وما أقَلَّ استِحياءَهُ مِنهُ ، يَقولُ اللّه‌ُ : «مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ» .

فرشته‌اى از سمت راست ، مأمور حسنات است و همو ، فرمانده فرشته سمت چپ نيز هست . هرگاه عمل خوبى انجام دهى ، ده برابر مى‌نويسد و هر گاه عمل زشتى انجام دهى ، فرشته سمت چپ به فرشته سمت راست مى‌گويد : «آيا بنويسم ؟» . مى‌گويد : «نه ، شايد از خدا ، طلب بخشايش كند و توبه نمايد» . وقتى سه بار بپرسد ، آن گاه مى‌گويد : «بنويس . خداوند ، ما را از شرّ او راحت كند كه همراه بدى است ! چه قدر توجّه او به خدا كم است ! چه قدر شرم او از خداوند ، اندك است !» . خداوند [ درباره اين دو ]مى‌فرمايد : «هيچ سخنى گفته نمى‌شود ، مگر اين كه نزد آن ، رقيب و عتيد ، حضور دارند» .⁽¹⁾

براى مأموريت ثبت اعمال ، دو فرشته در روز وجود دارند و دو فرشته در شب . اين چهار فرشته ، ناظران اعمال و ثبت‌كنندگان كردار نيك و بد ما هستند . اتفاقا فلسفه وجودى اين فرشتگان ، برانگيختگى حيا در انسان است ، نه كمك به خداوند براى آگاهى از اعمال بندگان . خداوند از همه چيز ، آگاه است . كاركرد در نظر گرفته شده براى اين گروه از فرشتگان ،⁽²⁾آن است كه توجّه به حضور آنان ، شرم را در انسان برانگيزد . زنديقى از امام صادق عليه‌السلاممى‌پرسد : چرا

فرشتگانى گماشته شده‌اند تا نيك و بد اعمال مردم را بنويسند ، در حالى كه مى‌گوييد خداوند ، از سِر و آنچه مخفى‌تر از سِر است ، آگاهى دارد ؟ حضرت در پاسخ وى فرمود :

اِستَعبَدَهُم بِذلِكَ وجَعَلَهُم شُهودا عَلى خَلقِهِ لِيَكونَ العِبادُ لِمُلازَمَتِهِم إيّاهُم أشَدَّ عَلى طاعَةِ اللّه‌ِ مُواظَبَةً وعَن مَعصِيَتِهِ أشَدَّ انقِباضا .⁽¹⁾

خداوند ، آنها را براى اين كار به بندگى گرفته است و آنان را شاهد بر خلق خود قرار داده ، تا بندگان خدا به خاطر همراهى فرشتگان با آنان ، مواظبت شديدترى بر طاعت خداوند و گريز شديدترى از معصيت او داشته باشند .

امام عليه‌السلام ، پس از ذكر فلسفه وجودى فرشتگانِ نويسنده ، در توصيف واكنش برخى از مردم نسبت به اين پديده مى‌فرمايد :

كَم مِن عَبدٍ يَهُمُّ بِمَعصِيَةٍ فَذَكَرَ مَكانَها فَارعَوى وكَفَّ ، فَيَقولُ : رَبّى يَراني وحَفَظَتي بِذلِكَ تَشهَدُ .⁽²⁾

چه بسا بنده‌اى كه قصد معصيت كرده ، ولى يادآور مكانت و جايگاه فرشتگان مى‌شود و در نتيجه ، مراعات كرده ، دست مى‌كشد و مى‌گويد : «پروردگارم مرا مى‌بيند و فرشتگان نگهبان من ، شاهدند» .

در اين روايت ، به فرايندى اشاره شده كه داراى چند مرحله وابسته به هم است : اوّل قصد معصيت ، دوم يادآورى نظارت فرشتگان ، سوم به وجود آمدن حالت رعايت ، چهارم دست كشيدن و پنجم مرور آن جمله .

اين فرايند شرم به جهت يادآورى حضور فرشتگان به وجود مى‌آيد . ازاين‌رو ، يكى از شيوه‌هاى اولياى دين ، اين است كه براى تصحيح و تنظيم رفتار مردم ، آنان را به حضور فرشتگان توجّه مى‌داده‌اند . اين شيوه را مى‌توان از جمله شيوه‌هاى شناختى دانست . به اين نكته نيز مى‌توان اشاره كرد كه عادت

عمومى اهل حجاز ، اين بوده كه در فضاى باز و بدون هيچ پوششى استحمام مى‌كردند و يا در حضور جمع ، عريان مى‌شدند . رسول خدا ، وقتى مى‌خواست اين عادت عمومى را تغيير دهد ، آنان را به اين واقعيت توجّه داد كه فرشتگان ، ناظر آنها هستند . ايشان در جايى فرمود :

إنَّ اللّه‌َ يَنهاكُم عَنِ التَّعَرّي ؛ فَاستَحيوا مِنَ المَلائِكَةِ الَّذينَ مَعَكُمُ الكِرامِ الكاتِبينَ .⁽¹⁾

خداوند ، شما را از عريان شدن ، نهى كرده است . پس شرم كنيد از فرشتگانى كه همراه شما هستند ؛ همان گراميانى كه نويسنده اعمال‌اند .

در اين جا حضرت براى بازداشتن مردم از عريان شدن ، آنان را متوجّه حضور فرشتگان ساخته و به شرم كردن از آنها فرا خوانده است .

همچنين هنگامى كه رسول خدا كسى را ديد كه در فضاى باز ، استحمام مى‌كند ، خطبه‌اى خواند و مردم را به فرشتگانى كه همراهشان هستند ، توجّه داد و از آنان خواست كه حرمت فرشتگان را نگه داشته ، با استحمام پنهانى آنان را تكريم كنند .⁽²⁾

همچنين ، ابراهيم كَرْخى نقل مى‌كند كه امام صادق عليه‌السلام به شخص بيهوده‌كارى

از مردم مدينه فرمود :

وَاعلَم أنَّ مَعَكَ مَلَكا كَريما مُوَكَّلاً بِكَ يَحفَظُ عَلَيكَ ما تَفعَلُ ، ويَطَّلِعُ عَلى سِرِّكَ الَّذى تُخفيهِ مِنَ النّاسِ ، فَاستَحيِ .⁽³⁾

بدان كه همراه تو فرشته‌اى گرامى است كه بر تو گماشته شده تا آنچه را انجام مى‌دهى ، ثبت كند و بر سرّى هم كه از مردم پنهان مى‌دارى ، آگاه است . پس شرم كن .

همه اينها نشان از جايگاه فرشتگان ناظر و نقش آنها در بازدارندگى مردم از

خطا دارد .⁽¹⁾

5 . خداوند

لايه پنجم نظارت ، نظارت خداوند متعال است . خداوند متعال ، عالى‌ترين و فراگيرترين نظارت را دارد . نظارت خداوند ، نقص‌هاى نظارت‌هاى پيشين را ندارد . خداوند ، در هر مكانى و هر زمانى وجود و حضور دارد . هيچ مكانى و هيچ زمانى بدون حضور خداوند نيست . در قرآن كريم آمده است :

هُوَ مَعَكُم أيْنَما كُنْتُم وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ .⁽²⁾

او با شماست ، هر جا كه باشيد ، و خداوند به آنچه انجام مى‌دهيد ، بيناست .

براساس همين همراهى است كه قرآن كريم مى‌فرمايد هيچ نجوايى از خدا پنهان نيست :

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِى السَّمَ-وَ تِ وَ مَا فِى الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِن نَّجْوَى

ثَلَ-ثَةٍ إِلاَّ هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لاَ خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لاَ أَدْنَى مِن ذَ لِكَ وَ لاَ أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُواْ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ يَوْمَ الْقِيَ-مَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَلِيمٌ .⁽³⁾

آيا نمى‌بينى خداوند به آنچه در آسمان‌هاست و به آنچه در زمين است ، آگاه است ؟ هيچ نجواى سه نفره‌اى نيست ، مگر آن كه او چهارمين است ، و هيچ نجواى پنج نفره‌اى نيست ، مگر آن كه او ششمين است ، و نه كمتر از اين و نه بيشتر ، مگر اين كه او با آنهاست ، هر جا كه باشند . سپس در روز قيامت ، آنها را به آنچه انجام داده‌اند ، خبر خواهد داد . به درستى كه خداوند به

هر چيزى آگاه است .

اين آيه به خلوت‌هاى گروهى اشاره دارد كه در جاى خود ، بحث آن خواهد آمد .⁽¹⁾آنچه در اين جا مورد توجّه است ، اين است كه هر نهانكارى‌اى در هر جايى كه اتفاق بيفتد ، خداوند ، همراه پنهانكاران است و شاهد رفتارشان .

در برخى ديگر از آيات ، حقيقتِ ياد شده به گونه ديگرى آمده و از خداوند به عنوان «مراقب» ياد شده است :

إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا .⁽²⁾

خداوند ، همواره مراقب شماست .

و يا آمده است :

وَ كَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْ‌ءٍ رَقِيبًا .⁽³⁾

و خداوند ، مُراقب هر چيزى است .

همچنين اين واقعيت با واژه «شهادت» نيز آمده است :

وَأَنتَ عَلَى كُلِّ شَىْ‌ءٍ شَهِيدٌ .⁽⁴⁾

و تو بر هر چيزى شاهدى .

همراه بودن ، مراقب بودن ، شاهد بودن و ... سبب شده تا خداوند از هر آشكار و نهانى آگاه باشد . خداوند مى‌فرمايد :

أَوَ لاَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَ مَا يُعْلِنُونَ .⁽⁵⁾

آيا نمى‌دانند كه خداوند ، آنچه را پنهان مى‌سازند و آنچه را آشكار مى‌سازند ، مى‌داند .

همچنين در جاى ديگر مى‌فرمايد :

وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَ مَا يُعْلِنُونَ .⁽¹⁾

و به درستى كه پروردگارت ، حتما آنچه را در سينه‌ها پنهان ساخته‌اند و آنچه را آشكار مى‌سازند ، مى‌داند .

خلاصه سخن ، اين كه نظارت خداوند بر تمام آنچه در زمين و آسمان مى‌گذرد ، يك واقعيت در آفرينش است . و به همين جهت ، امام على عليه‌السلام مى‌فرمايد :

أفضَلُ الحَياءِ استِحياؤُكَ مِنَ اللّه‌ِ .⁽²⁾

برترين حيا ، حياى تو از خداوند است .

انسان ، ممكن است كارهايى را آشكارا انجام دهد ، بدون اين كه توجّه به حضور و نظارت خداوند داشته باشد و ممكن است كارهايى را پنهانى انجام دهد ، به خيال اين كه هيچ كس بر آنها نظارت ندارد . قرآن كريم مى‌فرمايد هم آشكار شما در محضر خداوند است و هم نهان شما . خداوند ، هم ناظر آشكارِ شماست و هم ناظر نهان شما .

نقش تصوير از خدا در شكل‌گيرى حيا

ممكن است كه ما كارهايى را در آشكارا انجام دهيم كه اگر مى‌دانستيم خدا ناظر است ، انجام نمى‌داديم ، و ممكن است كارهايى را پنهانى انجام دهيم كه اگر بدانيم خدا حاضر است ، انجام نمى‌دهيم . اين بستگى به تصويرى دارد كه فرد از خداوند در ذهن دارد . اين كه چه تصويرى از خداوند داشته باشيم ، نقش بسيار مهمى در شكل‌گيرى حيا دارد . تصوير خداوند در ذهن ما چيست ؟ خداى معدوم يا خداى موجود ؟ خداى غايب يا خداى حاضر ؟ ناظر ندانستن خدا ، منحصر در كسانى كه به «خداى معدوم» (يا عدم وجود خدا) معتقدند ، نيست .

ممكن است كسانى هم كه به «خداى موجود» معتقدند ، به حضور و نظارت خداوند ، باور عملى نداشته باشند . اين گروه به «خداى غايب» ، باور عملى دارند ؛ يعنى خدا را در جايى غير از جايى كه آنان هستند ، مى‌دانند ، حال آن كه خداى موجود ، «خداى حاضر و ناظر» است .

ابن ابى العوجا به امام صادق عليه‌السلام گفت : نام خدا را آوردى و ما را به چيزى كه «غايب» است ، حواله كردى !؟ امام صادق عليه‌السلام در پاسخ وى فرمود :

وَيلَكَ ! كَيفَ يَكونُ غائِبا مَن هُوَ مَعَ خَلقِهِ شاهِدٌ ، وإلَيهِم أقرَبُ مِن حَبلِ الوَريدِ ، يَسمَعُ كَلامَهُم ويَرى أشخاصَهُم ويَعلَمُ أسرارَهُم ؟⁽¹⁾

واى بر تو ! چگونه كسى كه همراه خلق خود و شاهد آنان است و از رگ گردن به آنان ، نزديك‌تر است ، سخن آنان را مى‌شنود و پيكر آنان را مى‌بيند و اسرار آنان را مى‌داند ، مى‌تواند غايب باشد ؟

براى باورى كه خدا را «غايب» مى‌داند ، برانگيختگىِ شرم بى‌معناست ؛ امّا باورى كه خدا را «حاضر و ناظر» مى‌داند ، از او شرم مى‌كند . خداوند ، ممكن است ناپيدا باشد ، و با چشم سر ، ديده نشود ؛ امّا غايب نيست ؛ بلكه هميشه و همه جا حاضر است . امام على عليه‌السلام درباره خداوند متعال مى‌فرمايد :

وأنَّهُ لَبِكُلِّ مَكانٍ ، وفي كُلِّ حينٍ وأوانٍ ومَعَ كُلِّ إنسٍ و جانٍّ .⁽²⁾

او در هر مكانى و در هر زمانى و با هر انسان و جنّى هست .

حضرت در اين حديث شريف ، به قلمرو مكانى ، قلمرو زمانى و قلمرو موجوداتى حضور خداوند ، اشاره كرده و تصريح نموده كه هيچ يك از اين قلمروها خالى از حضور خداوند نيست . تمام موجودات در تمام زمان‌ها و تمام مكان‌ها ، در محضر خداوند هستند . بنا بر اين ، نه موجودِ بى‌ناظر وجود دارد و نه

زمانِ بى‌نظارت و نه مكانِ بى‌ناظر . نسبت به ناظر انسانى كه بسنجيم ، گاهى برخى مكان‌ها خالى از نظارت است و گاهى برخى زمان‌ها . مثلاً شبْ‌هنگام ، نظارت انسانى كمترى وجود دارد و درون اتاق شخصى فرد نيز كسى حضور ندارد . بنا بر اين ، اتاق شخصى به هنگام شب ، كمترين حضور و نظارت انسانى را در بردارد . امّا آيا اين مسئله در مورد خداوند هم صادق است ؟ آيا زمان بدون نظارت و مكان بدون حضور خداوند هم داريم ؟ امام على عليه‌السلام در توصيف خداوند مى‌فرمايد :

المُشاهِد لِجَميعِ الأَماكِنِ بِلاَ انتِقالٍ إلَيها .⁽¹⁾

شاهد همه مكان‌هاست ، بدون اين كه نياز به انتقال و جابه‌جايى باشد .

همچنين ، ضمير آدمى و خاستگاه نيّت او نيز از نقاط كور نظارت انسانى محسوب مى‌شود و بلكه حتّى فرشتگان نيز در اين قلمرو ، نظارتى ندارند . حضور و نظارت انسان و فرشته ، محدود به عمل است و قلمرو نيّت ، خارج از قدرت نظارت آنان است ؛ امّا نظارت خداوند ، چنين محدوديتى را هم ندارد . رسول خدا مى‌فرمايد كه خداوند به فرشتگان مى‌فرمايد :

إنَّكُم حَفَظَةٌ عَلى عَمَلِ عَبدي وأنَا رَقيبٌ عَلى ما في نَفسِهِ .⁽²⁾

شما نگهبان عمل بنده منيد و من ، رقيب آنچه در نفس اوست .

امام على عليه‌السلام نيز مى‌فرمايد :

إنَّ اللّه‌َ سُبحانَهُ عِندَ إضمارِ كُلِّ مُضمِرٍ وقَولِ كُلِّ قائِلٍ وعَمَلِ كُلِّ عامِلٍ .⁽³⁾

خداوند سبحان ، نزد پنهان‌سازى هر پنهانكارى و سخن هر گوينده‌اى و عمل هر عاملى حضور دارد .

تاكنون با حضور و نظارت خداوند به عنوان يك واقعيت و همچنين با گستره

آن آشنا شديم . اين واقعيت عظيم ، هنگامى تأثير گذار خواهد بود كه درك شود و به باور انسان ، راه يابد . امام رضا عليه‌السلام ، صلاح بشر را در گرو توجّه به اين واقعيت و اعتقاد به آن مى‌داند :

لَم يَكُن قِوامُ الخَلقِ وصَلاحُهُم إلاّ بِالإِقرارِ مِنهُم بِعَليمٍ خَبيرٍ يَعلَمُ السِّرَّ وأخفى .⁽¹⁾

پايدارى خلق و صلاح آنان ممكن نيست ، مگر با اقرار آنان به خداوندِ دانا و آگاهى كه از سِر و مخفى‌تر از آن ، آگاه است .

اقرار به حضور و نظارت عام خداوند ، مقدّمه برانگيختگى شرم است . حضور و نظارت خداوند ، واقعيتى غير قابل تغيير است ؛ امّا اين مقدار براى برانگيختن حيا كافى نيست . آنچه حيا را برمى‌انگيزد ، « درك » اين واقعيت است و اين درك ، تصوير انسان از خداوند را خلق مى‌كند . كسى كه اين واقعيت را درك كند و به آن ايمان داشته باشد ، اهل شرم از خداوند است . امام صادق عليه‌السلام در همين زمينه مى‌فرمايد :

عَلِمتُ أنَّ اللّه‌َ مُطَّلِعٌ عَلَيَّ فَاستَحيَيتُ .⁽²⁾

دانستم كه خداوند بر من مطلّع است ، پس حيا كردم .

تنوّع نظارت‌ها

در اين مبحث با لايه‌هاى پنج‌گانه نظارت ، آشنا شديم . لايه اوّل ، حضور مردم بود . فراتر از آن ، نظارت «خود» انسان قرار داشت و بر فراز آن ، نظارت فرشتگان . نظارت حجّت‌هاى الهى ، لايه چهارم نظارت را تشكيل مى‌داد و بر فراز همه اينها حضور و نظارت خداوند ، وجود داشت . تنوّع نظارت‌ها امكان برانگيختگى حيا را افزايش مى‌دهد . گاهى انسان به مردم توجّه مى‌كند و از آنان ،

شرم مى‌كند و گاهى از خودش خجالت مى‌كشد . گاهى فرد متوجّه حضور فرشتگان مكرّم الهى مى‌شود و حيا پيشه مى‌كند و گاهى به خداوند ، توجّه پيدا مى‌كند و از او شرم مى‌نمايد . افراد ، متفاوت‌اند . هر كس ممكن است با يك يا چند عامل ، برانگيخته شود و يا ممكن است در شرايط مختلف با عامل‌هاى مختلف ، برانگيخته شود . به نظر مى‌رسد خداوند متعال ، طيفى از نظارت‌ها را قرار داده تا انسان‌ها به هر كدام كه خواستند ، توجّه پيدا كنند و صفت شرم در آنان برانگيخته شود .

بخش اوّل : كليات / اقسام حيا

فصل چهارم : اقسام حيا

حيا از جنبه‌هاى مختلف ، داراى تقسيمات متفاوتى است كه به آنها اشاره مى‌شود و توضيح هر كدام در جاى خود ، خواهد آمد . تقسيم حيا با چهار ملاك صورت مى‌گيرد . ملاك اوّل ، تقسيم بر اساس كاربرد حياست كه آيا در جاى خود به كار رفته يا نه . ملاك دوم ، تقسيم حيا بر اين اساس است كه آيا پيش از عمل رخ داده يا پس از عمل و ملاك سوم ، تقسيم حيا بر اساس انواع ناظرهاست و ملاك چهارم بر اين اساس است كه موقعيت قبيح ، آيا از سنخ «فعل» است يا «فكر» .

ملاك اوّل

حيا از اين جهت كه در چه مواردى به كار رفته و از چه چيزهايى حيا شده است ، به دو قِسم تقسيم مى‌شود : حياى مثبت و حياى منفى . حيا به عنوان يك قابليت ، وقتى در جاى خود به كار رود ، «حياى مثبت» ناميده مى‌شود ؛ امّا اگر در جايى به كار رود كه موضع حيا نيست ، «حياى منفى» ناميده مى‌شود .⁽¹⁾از حياى مثبت ، به شرم و حيا تعبير مى‌شود و از حياى منفى ، به «كم‌رويى» . رسول خدا مى‌فرمايد :

الحَياءُ عَلى وَجهَينِ . فَمِنهُ ضَعفٌ و مِنهُ قُوَّةٌ و إسلامٌ و إيمانٌ .⁽²⁾

حيا بر دو قِسم است : يك قسم آن ، ضعف و ناتوانى است و قِسم ديگر آن ، توانايى و اسلام و ايمان است .

در اين روايت از ريشه‌هاى روان شناختى اين دو قِسم (يعنى ضعف و قوّت نفس ) براى ناميدن آنها استفاده شده است . مراد از حياى ناتوانى ، حياى كم‌رويى است و مراد از حياى توانايى ، حيايى است كه مورد تأييد دين است و به مقتضاى ايمان ، صورت مى‌گيرد . همچنين در روايت ديگرى آمده است :

الحَياءُ حَيائانِ : حَياءُ عَقلٍ و حَياءُ حُمقٍ .⁽¹⁾

حيا دو گونه است : حياى خِرد و حياى حماقت .

مراد از حياى خِرد ، همان حياى معروف است و مراد از حياى حماقت ، كم‌رويى است . از آن جا كه عقل ، ريشه حياى مثبت است ، آن را حياى خِرد ناميده‌اند و از آن جا كه حماقت ، ريشه كم‌رويى است ، آن را حياى حماقت ناميده‌اند . در ادامه روايت ياد شده ، آمده است :

فَحَياءُ العَقلِ هُوَ العِلمُ و حَياءُ الحُمقِ هُوَ الجَهلُ .⁽²⁾

حياى عقل ، همان علم است و حياى حماقت ، همان جهالت .

بنا بر اين ، از حياى مثبت با تعبيرهايى چون : قوّت ، عقل ، علم ، اسلام و ايمان ياد شده است و از حياى منفى با تعبيرهايى چون : ضعف ، حماقت و جهالت .⁽³⁾

ملاك دوم

ملاك تقسيم دوم ، اين است كه آيا حيا پيش از عمل قبيح (نابه‌هنجار) ، رخ داده

يا پس از آن . كسانى كه اهل حيا نيستند ، نه پيش از عملْ شرم مى‌كنند و نه پس از آن ؛ امّا كسانى كه اهل حيا هستند ، ممكن است پيش از عمل ، شرم كنند و ممكن است پس از عمل ، شرمگين شوند . حياى پيش از عمل ، حيا از « انجام دادن كار » است و حياى پس از عمل ، حيا از « كار انجام شده » است . ممكن است پيش از انجام دادن عمل نابه‌هنجار ، حيا برانگيخته نشود . در اين صورت ، شخص ، مرتكب آن عمل مى‌شود ؛ امّا پس از انجام دادن عمل كه هيجان گناه فروكش مى‌كند ، اين امكان وجود دارد كه عمل انجام شده ، مورد ارزيابى و توجّه قرار گيرد . در اين ارزيابى ، كسانى كه نسبت به عمل انجام شده بى‌تفاوت باشند ، بهره‌اى از حيا نبرده‌اند ؛ امّا كسانى كه اهل حيا باشند ، توجّه به كار قبيح انجام

شده ، حيا را در آنان بر مى‌انگيزد و از كارى كه انجام داده‌اند ، خجل و شرمسار مى‌شوند . بنا بر اين ، از اين منظر ، دو قِسم حيا داريم : حياى پيش از عمل و حياى پس از عمل .

نكته ديگر ، اين كه برخى معتقدند كاربرد واژه حيا ، براى شرم از « انجام دادن كار » است و كاربرد واژه خجالت ، براى شرم از « كار انجام شده » :

خجالت ، مربوط به كارِ انجام شده است و حيا مربوط به كارى كه در پيش است .⁽¹⁾

اين مطلب را روايات حيا تأييد نمى‌كند . در روايات ، واژه حيا در هر دو قِسم به كار رفته است .

ملاك سوم

اين تقسيم بر اساس تفاوت ناظرها صورت مى‌گيرد . ناظرها انواعى دارند كه بحث آن گذشت . از اين منظر ، حيا نيز بر چند قِسم است : حيا از مردم ، حيا از

خود ، حيا از پيامبر و ائمّه ، حيا از فرشتگان ، و حيا از خداوند .

از آن جا كه انواع ناظرها را پيش از اين بحث كرده‌ايم ، به همين مقدار بسنده مى‌كنيم و بيش از اين به آن نمى‌پردازيم .

ملاك چهارم

اگر از اين دريچه بنگريم كه كار قبيح ، هم مى‌تواند از قبيل «فعل» باشد و هم از قبيل «فكر» ، تقسيم ديگرى به وجود مى‌آيد . گذشته از فعل ، فكر نيز از كارهاى انسان است كه مى‌تواند زشت يا زيبا باشد و به همين جهت ، فكر قبيح نيز مى‌تواند شرم برانگيز باشد . پس بر اين اساس ، دو گونه حيا وجود دارد : حيا از انجام دادن فعل قبيح و حيا از فكر قبيح . درباره حيا از كار قبيح ، روايات زيادى وجود دارد كه برخى از آنها پيش از اين ، ذكر شد و برخى هم بعدا خواهد آمد ؛ امّا حيا از فكر قبيح را مى‌توان در اين حديث يافت كه امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

يَنبَغي لِلمُؤمِنِ أن يَستَحيِيَ إذَا اتَّصَلَت لَهُ فِكرَةٌ في غَيرِ طاعَةٍ .⁽¹⁾

براى مؤمن ، شايسته است كه وقتى فكرى در غير طاعت خداوند به ذهنش راه يافت ، شرم كند .

فكر ، عمل نيست و آنچه به عمل درنيايد ، عقوبت ندارد ؛ امّا اين ، با صدق كردن مفهوم حيا منافات ندارد ؛ زيرا اولاً عقوبت نداشتن به معناى قبيح نبودن نيست و ثانيا ملاك حيا ، ترس از مجازات نيست كه هرجا مجازات نباشد ، حيا هم مطرح نشود . فكر قبيح نيز همانند فعل قبيح ، قبيح است و بنا بر اين ، مى‌تواند شرم برانگيز باشد .

به بيان ديگر ، قلمرو فكر ، ويژگى‌هاى خود را دارد و اين قلمرو مى‌تواند

زشت يا زيبا باشد . آيا اگر اتاق فكر و انديشه انسان آلوده شود ، جاى شرمندگى ندارد ؟ اين گونه نيست كه فقط فعل قبيح ، آلاينده باشد . فكر قبيح نيز آلاينده است . حضرت عيسى عليه‌السلاممى‌فرمايد :

إنَّ موسى نَبِىَّ اللّه‌ِ أمَرَكُم أن لا تَزنوا وأنَا آمُرُكم أن لا تُحَدِّثوا أنفُسَكُم بِالزِّنا فَضلاً عَن أن تَزنوا ، فَإِنَّ مَن حَدَّثَ نَفسَهُ بِالزِّنا كانَ كَمَن أوقَدَ في بَيتٍ مُزَوَّقٍ فَأَفسَدَ التَّزاويقَ الدُّخانُ وإن لَم يَحتَرِقِ البَيتُ .⁽¹⁾

موسى ، پيامبر خدا ، به شما امر كرد كه زنا نكنيد و من به شما امر مى‌كنم كه فكر زنا هم نكنيد تا چه رسد كه آن را مرتكب شويد ، زيرا كسى كه فكر زنا بكند ، همانند كسى است كه در خانه زيبا و آراسته‌اى آتش بيفروزد . دود ، زيبايى خانه را از بين مى‌برد ، هر چند آن را به آتش نكشد .

از اين روايت به خوبى روشن مى‌شود كه فكر آلوده ، خانه انديشه را مى‌آلايد . نمى‌توان دو نفر را كه يكى به گناه مى‌انديشد و ديگرى يا به گناه نمى‌انديشد و يا بلكه به عبادت مى‌انديشد ، يكسان دانست . آن كه به عبادت و بندگى مى‌انديشد ، خانه انديشه‌اش آراسته و نورانى است ، و كسى كه نه به گناه مى‌انديشد و نه به عبادت ، خانه انديشه‌اش سالم ، امّا ساده و معمولى است . و امّا كسى كه به گناه مى‌انديشد ، خانه انديشه‌اش آلوده است و از دود گناه ، سياه و تار . بدون شك ، روان اين افراد را نمى‌توان در يك سطح دانست .⁽²⁾

از آنچه گفتيم ، روشن شد كه آلودگى روان ، يك واقعيت است ؛ امّا پرسشْ اين است كه : اين واقعيت ، چه وقت مى‌تواند شرم برانگيز باشد و چه هنگام ، روانْ‌آلوده‌ها شرم خواهند كرد ؟ پاسخ ، اين است كه شرمگين شدن در اين فرض ، بسته به ويژگى‌هاى فرد دارد . كسى كه محرّك حياى او مردم يا فرشتگان باشند ، ممكن است شرمگين نشود ؛ چرا كه مردم از باطن افراد ، بى‌خبرند و

فرشتگان نيز بر نيّت افراد ، نظارت ندارند⁽¹⁾و به همين جهت ، محرّكى براى شرم وج-ود نخواهد داشت . امّا به احتمال زياد ، كسى كه محرّك حياى او «خود» او يا «خدا» يا «حجّت‌هاى خدا» باشند ، شرمگين مى‌شود ؛ چون هر سه ناظر ، به درون خانه انديشه راه دارند و از باطن فرد ، آگاه‌اند . انسان به نفسِ خويش ، آگاه است .

اگر كسى براى خويش ارزش قائل باشد ، از فكر گناه نيز شرمنده مى‌شود . انسان كريم النفس از انجام دادن فعل نابه‌هنجار ، شرمنده مى‌شود ؛ چه در عمل باشد و چه در فكر . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

ما يَصنَعُ أحَدُكُم أن يُظهِرَ حَسَنا و يُسِرَّ سَيِّئا ، ألَيسَ يَرجِعُ إلى نَفسِهِ فَيَعلَمَ أنَّ ذلِكَ لَيسَ كَذلِكَ وَاللّه‌ُ عز و جل

يَقولُ : «بَلِ الاْءِنسَ-نُ عَلَى نَفْسِهِى بَصِيرَةٌ»⁽²⁾.⁽³⁾

چه مى‌كنند برخى از شما كه خوبى را [ در عمل] به نمايش مى‌گذارند و پليدى را [در انديشه ]پنهان مى‌سازند . آيا به نفس خويش ، مراجعت نمى‌كنند و نمى‌بينند كه اين گونه نيست ، حال آن كه خداوند مى‌فرمايد : "بلكه انسان بر نفس خويش آگاه است" ؟

خداوند متعال نيز بر نهان و آشكار انسان ، آگاه است⁽⁴⁾و به اذن خداوند ، حجّت‌هاى او نيز از چنين قدرتى برخوردارند .⁽⁵⁾همه اينها ايجاب مى‌كند كسانى كه به حضور اين عواملْ اعتقاد دارند ، از فكر قبيح نيز شرمنده شوند . نتيجه اين شرمندگى ، پاك ماندن خانه انديشه خواهد بود .

بخش اوّل : كليات / مراتب حيا

فصل پنجم : مراتب حيا

در اين بخش به بررسى مراتب حيا مى‌پردازيم و آن را در دو بحث كلّى مطرح مى‌كنيم : مراتب حيا از جهت ناظر ، و مراتب حيا از جهت فعل قبيح .

بحث اوّل

مراد از مراتب حيا در اين بحث ، بررسى اقسام پنج‌گانه تقسيم سوم حيا در فرايند رشد است . حيا ، در تقسيم سوم (بر اساس انواع ناظرها) ، به پنج قسم تقسيم شد . اكنون مى‌خواهيم اين اقسام پنج‌گانه را در مراحل تحوّل و رشد انسان ، پيگيرى كنيم و ببينيم آيا ميان مراحل رشد انسان با اين اقسام پنج‌گانه رابطه‌اى وجود دارد ؟ آيا مى‌توان گفت كسب برخى از مراتب حيا ، بدون طى كردن مراحل رشد ، ممكن نيست ؟

به نظر مى‌رسد مراتب حيا با مراحل رشد ، رابطه دارند . بدين معنا كه مراتب بالاى حيا را نمى‌توان با مراحل پايين رشد به دست آورد . دليل اين امر نيز روشن است . ناظرها متفاوت بوده ، همه در يك سطح نيستند . ازاين‌رو ، درك حضور آنان نيز يكسان نيست . درك ناظرهايى مثل خداوند ، فرشتگان ، معصومان و حتى «خود» فرد ، درجه بالاترى از رشد را نياز دارد و ناظرى مثل مردم ، با درجه پايين‌ترى از رشد هم قابل درك خواهد بود . به همين جهت ، هر مرتبه‌اى از مراتب حيا ، رشد خاصّى را مى‌طلبد . اين بحث به ما كمك مى‌كند كه بدانيم هر

مرتبه‌اى از مراتب حيا به چه ميزان رشد ، نياز دارد . يافتن اين فرمول ، برنامه‌ريزى براى پيشرفت در مراتب حيا را آسان‌تر مى‌سازد .

براى روشن شدن رابطه ميان اين دو بحث ، به چند نكته بايد توجّه كرد . يكى اين كه لازم است به يك تقسيم‌بندى در درون انواع نظارت‌ها توجّه كنيم . نظارت‌هاى پنج‌گانه ، از يك جهت به دو بخش تقسيم مى‌شوند : «نظارت محسوس» و «نظارت نامحسوس» . به بيان ديگر ، دو گونه ناظر وجود دارد : ناظرهاى مرئى و ناظرهاى نامرئى . مردم ، ناظر مرئى‌اند و نظارت آنان ، محسوس است . بقيه ناظرها (يعنى خود فرد ، فرشتگان ، حجّت‌هاى الهى و خداوند) ناظرهاى نامرئى‌اند و نظارت آنان ، نامحسوس است .

نكته دوم ، اين كه براى برانگيختگى حيا ، وجود ناظر كافى نيست ؛ بلكه بايد وجود ناظر توسط فرد ، درك شود . بدون درك حضور ناظر ، برانگيختگى حيا ممكن نيست . حال اگر به اين نكته توجّه كنيم كه ناظرها متفاوت‌اند ، درخواهيم يافت كه ظاهرا درك هر يك از ناظرها به رشدى خاص نياز دارد .⁽¹⁾مثلاً براى

درك نظارت مردم ، داشتن دركى كه در مرحله رشد حسّى است ، كافى به نظر مى‌رسد . در مرتبه بعد ، حيا از خود قرار مى‌گيرد . در ميان ناظران نامرئى ، احتمالاً

«خودِ» انسان ، راحت‌تر قابل درك باشد ؛ زيرا ظاهرا درك يك نامرئى در درون خود انسان ، راحت‌تر از درك يك نامرئى در خارج از وجود اوست . پس از آن ، حجّت‌هاى الهى قرار دارند . احتمالاً درك اين قِسم ، راحت‌تر از دو قِسم باقى‌مانده (فرشتگان و خداوند) باشد ؛ زيرا حجّت‌هاى الهى از جنس بشرند و لذا درك آنها نسبت به دو قسمِ باقى مانده نياز به رشد كمترى دارد ، هر چند نسبت به دو قِسم گذشته ، به رشد بيشترى نياز دارد .

در مرتبه بعد ، فرشتگان قرار دارند . درك فرشته و نظارت او ، ظاهرا راحت‌تر از درك خداوند و مشكل‌تر از درك ناظران پيشين است و در نهايت ، درك خداوند به عالى‌ترين و كامل‌ترين درجه از رشد نياز دارد .

همان گونه كه معلوم شد ، ظاهرا در مرتبه اوّل ، وجود يك درك حسّى كافى است . اين درك را به نوعى مى‌توان درك مشهود دانست ؛ يعنى درك آنچه عيان است . امّا براى اقسام چهارگانه ديگر به نوعى ايمان به غيب ، نياز است . هر چند اين اقسام چهار گانه همه در يك رديف نيستند ؛ امّا به مرحله‌اى از رشد نياز دارند كه فرد بتواند ناپيداها و ناديدنى‌ها را درك كند . بنا بر اين ، از كسانى كه نمى‌توانند مراتب پايين حيا را كسب كنند ، نمى‌توان انتظار داشت كه مراتب عالى آن را به دست آورند . به همين جهت ، رسول خدا فرموده است :

مَن لا يَستَحيي مِنَ النّاسِ لا يَستَحيي مِنَ اللّه‌ِ .⁽¹⁾

كسى كه از مردم حيا نكند ، از خداوند حيا نمى‌كند .

نكته ديگر ، اين است كه وقتى كسى به مرتبه آخر حيا ، يعنى شرم از خداوند رسيد ، همه جا از خداوند ، شرم مى‌كند ، حتّى اگر در حضور مردم باشد و حرمت انسان‌ها را نگه داشته باشد . اين گونه نيست كه ميان اين پنج قِسم ، تقسيم كار صورت گرفته باشد و هر كدام ، قلمرو مخصوصى داشته باشند . اگر چنين مى‌بود ، در هر قلمروى ، حياى مخصوص آن برانگيخته مى‌شد و امكان نداشت كه مثلاً حياى قِسم سوم در قلمرو قِسم چهارم ، برانگيخته شود . در اين فرض ، تمام اعمال و رفتار انسان ، همانند كره زمين است كه به پنج كشور مستقل تقسيم شده باشد و هر كشور ، قلمرو يكى از اقسام پنج‌گانه حيا باشد و انواع ديگر حيا ، در امور يكديگر دخالتى نداشته و اساسا كاركردى نداشته باشند .

امّا واقعيت ، اين گونه نيست . اقسام پنج‌گانه حيا در عرض هم نبوده ، با يكديگر مرزبندى‌اى ندارند ؛ بلكه در طول يكديگرند . در اين فرض ، هر رفتار انسان تقريبا مى‌تواند قلمرو هر يك از اقسام حيا باشد و به همين جهت ، از انواع نظارت‌ها و ناظران به «لايه‌هاى نظارت» تعبير كرديم .

نتيجه سخن ، اين كه نظارت‌ها چون به صورت لايه‌اى و از پايين به بالا قرار دارند ، كسى كه در مرتبه بالاى حيا قرار دارد ، از همان منظر به رفتار مى‌نگرد و ديگر نيازى نيست كه رتبه‌هاى پايين‌تر حيا را لحاظ كند . مثلاً كسى كه از رتبه اول به رتبه دوم رفته و به حياى از خود رسيده است ، احتمالاً تمام كارهاى خود را به دليل شرم از خود و حفظ كرامت خود ، ترك مى‌كند و يا كسى كه در رتبه سوم ، به حياى از حجّت‌هاى الهى رسيده است ، ديگر حضور «مردم» و «خود» او بى‌فروغ مى‌شوند و كارهاى خود را با ملاك حياى از حجّت‌هاى الهى ارزيابى مى‌كند . همين طور است كسى كه به رتبه آخر رسيده است . كسى كه خدا را در همه جا و همه زمان‌ها حاضر و ناظر بر خود مى‌بيند ، برايش هيچ يك از حضورهاى پايين‌تر ، فروغى نخواهند داشت و آنچه جلب توجّه مى‌كند ، فقط خداوند است و لذا فقط شرم از خدا در او برانگيخته مى‌شود . امام حسن عليه‌السلام در حضور جمعى نشسته بود و مشغول صرف غذا بود . كمى آن طرف‌تر ، حيوانى به نظاره ايستاده بود . حضرت كه متوجّه او شده بود ، هر لقمه‌اى كه مى‌خورد ، مثل آن را به آن حيوان مى‌داد . حاضران اجازه خواستند تا آن حيوان را از آن جا دور سازند ؛ اما حضرت فرمود :

دَعهُ ، إنّى لَأَستَحيي مِنَ اللّه‌ِ تَعالى أن يَكونَ ذو روحٍ يَنظُرُ في وَجهي وأنَا آكُلُ ثُمَّ لا اُطعِمُهُ .⁽¹⁾

رهايش كنيد ! من حقيقتا از خداوند متعال شرم مى‌كنم كه جاندارى به چهره من در حال غذا خوردن نگاه كند و چيزى به او ندهم .

در اين جا مى‌بينيم كه حضرت از حيوان و يا از مردم حاضر ، شرم نمى‌كند ؛ بلكه شرم ايشان از خداوند است . بنا بر اين ، كسى كه به حياى از خداوند دست يابد ، از او شرم مى‌كند ، حتّى اگر ناظرهاى ديگر نيز حضور داشته باشند .

بحث دوم

در بحث اوّل ، مراتب حيا را بر اساس تفاوت ناظران مطرح كرديم و آن را با مراحل رشد ، مقايسه نموديم . در اين جا حيا را از جهت «فعل نابه‌هنجار» مورد بررسى قرار داده ، مراتب آن را مشخّص خواهيم كرد . افعال نابه‌هنجار ، همه در يك سطح نيستند . گفتيم كه فعل نابه‌هنجار ، دو ملاك دارد : شرع و عرف . روشن‌ترين درجه فعل نابه‌هنجار ، حرام شرعى و حرام عرفى است . آنچه در شرع ، حرام دانسته شده و آنچه از نظر عرف به هيچ عنوان پذيرفتنى نيست ، حرام‌هاى شرعى و عرفى محسوب مى‌شوند . امّا كارهاى ديگرى هم هستند كه به اين درجه از نابه‌هنجارى نمى‌رسند ، امّا برخى افراد ، آنها را براى خود ، نابه‌هنجار مى‌دانند . اين گونه نابه‌هنجارى‌ها بستگى تام به شخصيت فرد و كرامت نفسانى او دارد . هر چه شخصيت انسان متعالى‌تر باشد ، دامنه افعال نابه‌هنجار وى گسترش بيشترى مى‌يابد . انسان‌هاى متعالى كارهايى را براى خود نابه‌هنجار مى‌دانند كه از نظر ديگران ، قبح ندارد و كارهايى را براى خود لازم مى‌شمرند كه از نظر ديگران ، حُسنى ندارد ، درست شبيه انواع پارچه كه بر اساس رنگى كه دارند ، حسّاسيت آنها نسبت به كثيفى متفاوت است . يك پارچه سفيد ، بيش از پارچه تيره به سياهى حسّاس است . آنچه پارچه سفيد را لكّه‌دار و آلوده مى‌كند ، ممكن است در پارچه تيره هيچ تأثير مشهودى بر جاى نگذارد و يا درجه پاكى و تميزى اتاق‌هاى عمل جرّاحى در بيمارستان‌ها ، بسيار فراتر از تميزترين خانه‌ها يا محلّ كارهاست و درجه تميزى كارخانه‌هاى توليد اجزاى

رايانه ، از تميزى اتاق‌هاى عمل نيز بيشتر است . بنا بر اين ، اولاً فعل نابه‌هنجار ، مراتب مختلفى دارد و ثانيا اختلاف مراتب آن به دليل اختلاف در كرامت نفس و خودْارزشمندى فرد است . بر اين اساس ، درجه شرم و حياى انسان‌ها نيز متفاوت است . روزى عايشه به رسول خدا اعتراض كرد كه با توجّه به مقامى كه دارد ، چه نيازى به اين همه زحمت عبادت و زهد دارد ؟ رسول خدا در پاسخ وى فرمود :

يا عائِشَةُ ! إخواني اُولُوا العَزمِ قَد صَبَروا عَلى ما هُوَ أشَدُّ مِن هذا ، فَمَضَوا عَلى حالِهِم ، فَقَدِموا عَلى رَبِّهِم ، فَأَكرَمَ مَآبَهُم وأجزَلَ ثَوابَهُم ، فَأَجِدُني أستَحيي أن تَرَفَّهتُ في مَعيشَتي أن تُقَصِّرَني دونَهُم .⁽¹⁾

اى عايشه ! برادران من از پيامبران اولوالعزم ، بر سختى‌هاى شديدتر از اين ، صبر كردند و بر آن حال از دنيا رفتند و بر خداوند ، وارد شدند . او نيز ورود آنان را گرامى داشت و پاداش آنان را سنگين ساخت و من شرم دارم كه در زندگى‌ام رفاهى داشته باشم و مقامى كمتر از آنان يابم !

در اين جا صحبت از گناه نيست ؛ صحبت از پايين بودن درجه اُخروى است كه رسول خدا ، آن را قبيح شمرده ، از آن شرم مى‌كند .

همچنين نقل شده كه گاهى وقت‌ها ابو هريره خدمت امام على عليه‌السلاممى‌رسيد و سؤالاتى مى‌پرسيد و پاسخ آنها را مى‌شنيد . فرداى آن روز نيز مى‌آمد و همان پرسش‌ها را تكرار مى‌كرد و حضرت ، پاسخ وى را مى‌داد و وقتى اصحاب حضرت ، علّت اين كار را از ايشان پرسيدند ، در پاسخ آنان فرمود :

إنّي لَأَستَحيي أن يَغلِبَ جَهلُهُ عِلمي و ذَنبُهُ عَفوي ومَسأَلَتُهُ جودي .⁽²⁾

من شرم دارم كه جهل او بر علم من ، و گناه او بر عفو من ، و درخواست او بر بخشندگى من ، غلبه داشته باشد !

در اين جا حضرت ، اندكىِ دانش خود را نسبت به جهل ديگران ، اندكىِ گذشت خود را نسبت به خطاى ديگران ، و اندكىِ جود خود را نسبت به درخواست ديگران ، زشت مى‌شمارد . گاهى دامنه دانش انسان به گستره پرسش فرد مقابل نيست و لذا توان پاسخگويى به وى را ندارد ، و گاهى دامنه گذشت انسان به اندازه خطاى فرد مقابل نيست و لذا توان عفو كردن او را ندارد ، و گاهى دامنه بخشش انسان به اندازه نياز فرد مقابل نيست و لذا توان برآوردن خواسته وى را ندارد . اگر گستره دانش فرد ، كمتر از گستره پرسش فرد مقابل باشد و اگر گستره گذشت فرد ، كمتر از خطاى فرد مقابل باشد و اگر گستره جود انسان ، كمتر از نياز فرد مقابل باشد ، چنين وضعيتى براى شخصيت بلند مرتبه‌اى همچون على عليه‌السلامزشت شمرده مى‌شود و از آن ، شرم مى‌كند .

همچنين گاهى ممكن است خود فرد ، كارى را انجام نداده باشد ، امّا زشتكارى ديگران ، وى را شرمنده سازد . مثلاً بى‌حيايى برخى انسان‌ها گاهى به حدّى مى‌رسد كه فرشتگان را شرمنده مى‌سازد . امام على عليه‌السلام در اين‌باره مى‌فرمايد :

هيچ بنده‌اى نيست ، مگر آن كه چهل پرده دارد تا اين كه چهل گناه كبيره انجام دهد . وقتى چهل گناه كبيره انجام داد ، تمام چهل پوشش وى برگرفته مى‌شود . در اين هنگام ، خداوند به فرشتگان وحى مى‌كند كه با بال‌هاى خود ، بنده مرا بپوشانيد و ملائكه نيز او را با بال‌هاى خود ، مى‌پوشانند ؛ ولى او هيچ عمل زشتى را فروگذار نمى‌كند تا جايى كه به واسطه كارهاى زشتش خود را شايسته مدح و ستايش مردم مى‌داند . در اين جا فرشتگان به خداوند مى‌گويند : پروردگارا ! اين بنده توست ، از انجام دادن هيچ كارى فروگذار نكرده و ما از آنچه او انجام مى‌دهد ، به شدّت شرمگين هستيم .⁽¹⁾

در اين روايت ، نكات جالبى وجود دارد : اوّل اين كه همراه هر انسان ،

چهل پرده و پوشش وجود دارد . دوم اين كه با هر گناه كبيره ، يكى از اين پرده‌ها دريده مى‌شود . سوم اين كه پس از دريده شدن هر چهل پرده ، خداوند به وسيله فرشتگانش باز هم فرد گنهكار را مى‌پوشاند . چهارم اين كه گاهى انسان در بى‌شرمى و دريدگى به جايى مى‌رسد كه به كرده خود ، افتخار مى‌كند وخود را شايسته ستايش هم مى‌داند !⁽¹⁾

به هرحال ، اين كه كسى از خطاى ديگران شرم كند ، مرتبه بالاترى از حياست كه با حياى ناشى از خطاى خود انسان ، متفاوت است .

بخش اوّل : كليات / حيا و جنسيت

فصل ششم : حيا و جنسيت

تفاوت حياى زن و مرد

يكى از آثار حيا ، مهار شدن غريزه جنسى و تضمين عفّت است . حيا ، هنگامى مى‌تواند غريزه جنسى را مهار كند كه ميان آن دو ، يا موازنه برقرار باشد و يا حيا برترى داشته باشد . بنا بر اين ، براى مهار غريزه جنسى ، «موازنه ميان حيا و شهوت» و يا «برترى حيا بر شهوت» يك ضرورت است .

از مسائلى كه در متون دينى بدان تصريح شده و جاى آن دارد كه پژوهش‌هاى تجربى درباره آن انجام شود ، آن است كه جنسيت ، در قدرت شهوانى تأثير دارد و شهوت در زن و مرد ، يكسان نيست . بر اساس روايات ، خداوند متعال ، شهوت زنان را بيش از مردان قرار داده است .⁽¹⁾از يك سو ، جاى بحث دارد كه : علّت اين امر چيست و خداوند ، چرا به زنان بيش از مردان ، قدرت شهوانى داده است ؟ اين بحث ، نياز به پژوهش بيشترى دارد . و امّا از سوى ديگر ، اين بحث را در پى دارد كه : آيا شهوت بيشتر ، امكان گناه را افزايش نمى‌دهد و افزايش امكان گناه ، به معناى تضعيف مقاومت زنان نسبت به مردان نخواهد بود ؟

در پاسخ بايد گفت كه خداوند متعال به موازات افزايش شهوت زن ، نيروهاى كنترلى وى را نيز افزايش داده است . حيا و صبر از نيروهاى مهار كننده‌اى هستند كه در زنان ، بيش از مردان وجود دارد . امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

خَلَقَ اللّه‌ُ الشَّهوَةَ عَشرَةَ أجزاءٍ ، فَجَعَلَ تِسعَةَ أجزاءٍ فِى النِّساءِ وجُزءا واحِدا فِي الرِّجالِ ولَو لا ماجَعَلَ اللّه‌ُ فيهِنَّ مِنَ الحَياءِ عَلى قَدرِ أجزاءِ الشَّهوَةِ لَكانَ لِكُلِّ رَجُلٍ تِسعُ نِسوَةٍ مُتَعَلِّقاتٍ بِهِ .⁽¹⁾

خداوند ، شهوت را ده جزء آفريد : نُه جز آن را در زنان قرار داد و يك جزء آن را در مردان . اگر نبود كه خداوند به اندازه شهوت ، در زنان حيا قرار داده است ، بدون شك ، به هر مردى نُه زن آويزان مى‌شد .

در اين روايت ، هم به مسئله برترى شهوت زن بر مرد ، تأكيد شده است و هم به برترى حياى زن ، كه نتيجه آن ، ايجاد توازن در درون زن است . همچنين آمده است كه اگر حياى بيشتر زن نمى‌بود ، هر مرد ، نُه زن مى‌داشت . ظاهر اين جمله گم‌راه‌كننده است ؛ زيرا سؤالْ اين است كه اگر شهوت زنان بيشتر است ، چگونه ممكن است ، كه هر مرد ، نُه زن بگيرد ؟! پاسخ ، اين كه بازگشت روايت به اين است كه هر زن ، نُه مرد مى‌گرفت ، نه هر مرد ، نُه زن . توضيح ، اين كه اگر فرض كنيم تعداد زنان و مردان مساوى است (تساوى جمعيتى) و شهوت زن و مرد هم مساوى باشد (تساوى غريزه جنسى) ، نتيجه آن مى‌شود كه يك زن براى يك مرد ، كافى است ؛ يعنى هر مرد مى‌تواند يك زن را ارضا كند و بالعكس (كفايت جنسى) . و امّا اگر در فرض تساوى جمعيتى ، شهوت زن بيشتر باشد (نُه برابر) ، ديگر براى هر زن ، يك مرد كافى نخواهد بود ؛ زيرا يك مرد فقط مى‌تواند يك جزء از نُه جزء ميل جنسى زن را برآورده كند و لذا زن براى ارضاى هشت جزء ديگر تمايل جنسى‌اش بايد به سراغ هشت مرد ديگر برود . حال اگر به اين نكته توجّه كنيم كه همه زنان ، چنين تمايل شديدى دارند ، به اين معناست كه همه آنان غير از شوهر خود به سراغ هشت مرد ديگر مى‌روند تا ارضا شوند . نتيجه اين مى‌شود كه هر مرد بايد غير از همسر اوّل خود ، هشت زن ديگر را هم ارضا كند . پس اگر شهوت زن به وسيله حيا كنترل نمى‌شد ، اين زن بود كه نياز به نُه

شوهر مى‌داشت ، نه اين كه مرد ، نياز به نُه زن داشته باشد .

در روايت ديگرى از امام صادق عليه‌السلام آمده است :

فُضِّلَتِ المَرأَةُ عَلَى الرَّجُلِ بِتِسعَةٍ وتِسعينَ مِنَ اللَّذَّةِ ، ولكِنَّ اللّه‌َ ألقى عَلَيهِنَّ الحَياءَ .⁽¹⁾

زن از آن جا كه 99 درصد لذّت را مى‌بَرَد ، بر مرد ، برترى دارد ؛ ولى خداوند ، حيا را بر آنان افكنده است .

و در روايت ديگرى از ايشان آمده است :

إنَّ النِّساءَ اُعطينَ بُضعَ اثنَي عَشَرَ وصَبرَ اثنَي عَشَرَ .⁽²⁾

به زنان شهوت دوازده نفر و صبر دوازده نفر داده شده است .

همچنين آن حضرت فرموده است :

إنَّ اللّه‌َ جَعَلَ لِلمَرأَةِ صَبرَ عَشَرَةِ رِجالٍ ، فَإِذا هاجَت كانَت لَها قُوَّةُ شَهوَةِ عَشَرَةِ رِجالٍ .⁽³⁾

خداوند براى زن ، صبر ده مرد را قرار داده ؛ ولى وقتى شهوت او برانگيخته شود ، قدرت شهوت ده مرد را دارد .

در همه اين احاديث ، يك چيزْ مسلّم است و آن اين كه قدرت شهوانى زن بر مرد و همچنين حياى زن بر مرد ، برترى دارد ؛ امّا در ميزان اين برترى ، اختلاف وجود دارد . آيا اين اختلاف به معناى تناقض است و يا به جهت تفاوت افراد است ؟ اگر به تفاوت افراد بر مى‌گردد ، آيا تفاوت ، شخصى است يا نژادى يا جغرافيايى ؟ و ... مسائلى همچون برترى قدرت جنسى زن بر مرد ، برترى حيا و خويشتندارى زن بر مرد و همچنين درصد اين برترى و فرضيه‌هايى كه درباره تفاوت درصدها وجود دارد ، همگى مى‌توانند موضوع تحقيقات روان شناختى باشند . آنچه در اين جا مهم است ، اين كه حياى زن بر حياى مرد ، برترى دارد و اين به جهت برترى زن بر مرد در توان جنسى است .

نكته ديگر ، اين كه در متون ياد شده ، هم از حيا نام برده شده و هم از صبر . اين تفاوت به معناى تضاد نيست . همان گونه كه پيش از اين بيان كرديم ، حيا ، انسان را به مهار كردنْ وا مى‌دارد و صبر ، دشوارى آن را هموار مى‌سازد . بنا بر اين ، اين دو مكمّلِ يكديگرند ؛ يكى به مهار كردن وا مى‌دارد ، و ديگرى سختى آن را هموار مى‌سازد .

تحوّل حيا در زنان

گفتيم كه نُه جزء از ده جزء حيا ، در زنان قرار دارد . اين نُه جزء ، همانند لايه‌هاى نُه‌گانه‌اى هستند كه شهوت زن را مهار كرده ، عفّت و پاك‌دامنى وى را تضمين مى‌كنند . اين لايه‌هاى نُه‌گانه در روند تحوّل زنانگى زن ، دست‌خوش تغيير مى‌شوند . موضوع برخى از مراحل رشد و تحوّل ، انسان است و جنسيت در آن نقشى ندارد ؛ امّا برخى ديگر از تغييرات و تحوّلات ، مربوط به جنس خاصّى است . از اين جهت ، شايد بتوان به تقسيمى دست يافت كه «تحوّل زنانه» را از «تحوّل مردانه» جدا مى‌سازد . مراحل تحوّل زنانه را از بلوغ يا عادت ماهيانه تا يائسگى در نظر مى‌گيريم . در اين بحث ، پرسش ، اين است كه حياى زنان در مراحل تحوّل زنانه ممكن است دچار چه تغييراتى شود ؟

تحوّل زنانه مورد نظر ، داراى پنج مرحله است : اوّل ، عادت ماهيانه ؛ دوم ، عقد بستن با يك مرد به عنوان همسر (نامزدى) ؛ سوم ، عروسى كردن ؛ چهارم ، زايمان ؛ و پنجم ، يائسگى .

با گذر زن از هر مرحله ، لايه‌اى از لايه‌هاى حياى او برطرف مى‌شود . دختران تا پيش از عقد بستن ، معمولاً داراى همه لايه‌هاى نُه‌گانه شرم هستند . اوّلين ايستگاهى كه يكى از لايه‌هاى حيا در آن برطرف مى‌شود ، شروع عادت ماهيانه است . آغاز عادت ماهيانه ، شرم برانگيز است ؛ امّا تكرار اين تجربه ، شرم آن را

مى‌بَرَد و آن را عادى مى‌سازد . زن پس از گذر از اين مرحله ، احساس مى‌كند كه از يك فشار سخت ، رهايى يافته است . اين رهايى ، محصول برچيده شدن اوّلين لايه حياست .

دومين ايستگاهى كه يكى از لايه‌هاى شرم در آن برطرف مى‌شود ، عقد بستن و آغاز دوران نامزدى است . دختران در اين مرحله ، معمولاً يكى از سنگين‌ترين شرم‌ها را تحمّل مى‌كنند . آنان ، هنگام آمدن خواستگار ، شرم كرده ، به بهانه‌اى پنهان مى‌شوند و هنگامى كه نظر آنان را مى‌پرسند ، سكوت كرده ، سر به زير مى‌افكنند . شايد سنگين‌ترين حالت آنان در اين مرحله ، نشستن در كنار داماد در پاى سفره عقد باشد . در همه اين موقعيت‌ها زن احساس مى‌كند كه چيزى درون او در حال فروريختن است . اين ، همان رخت بربستن لايه دوم حياست . پس از اين ، رفتار وى روان‌تر مى‌گردد . اكنون رفتار راحت و بازترى با همسر خود دارد ، نزد ديگران ، راحت‌تر مى‌تواند از همسر خود سخن بگويد و يا به همراه او به تفريح برود .

سپس نوبت عروسى و رفتن به خانه شوهر فرا مى‌رسد . هر چند زن تا اين جا با مفهوم ازدواج آشنا شده و پذيرفته است كه همسرى دارد ، امّا رفتن به خانه شوهر ، وارد شدن به موقعيت جديدى است كه شرم خاصّ خود را دارد . در داستان ازدواج حضرت على عليه‌السلام با حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلامآمده كه شب عروسى ، پيامبر خدا زهرا عليهاالسلام را خواست . ابن عبّاس مى‌گويد : همين‌طور كه فاطمه عليهاالسلاممى‌آمد، از شرم رسول‌خدا در لباس خود مى‌لرزيد.⁽¹⁾هنگامى كه عروس و داماد به خانه خود مى‌رفتند ، هر دو از شرم ، نگاه خود را به زمين دوخته بودند .⁽²⁾فرداى عروسى هم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهايشان را خواست ، غرق در شرم بودند .⁽³⁾

به هر حال ، روشن است كه انجام يافتن اين مراسم نيز لايه ديگرى از حيا را برطرف مى‌كند .

پس از آن ، دوران باردارى فرا مى‌رسد . اوّلين باردارى ، بيشترين شرم را براى زن به همراه دارد . هر چند تاكنون چند مرحله را پشت سر گذاشته است ، امّا باردارى ، اوّلين تجربه از اين نوع است . در اين مرحله ، معمولاً فشار روانى زن ، بيشتر مى‌شود و سعى مى‌كند باردارى خود را پنهان سازد . امام باقر عليه‌السلامدرباره حضرت مريم عليهاالسلاممى‌فرمايد كه وقتى ايشان باردار شد ، با حالتى شرمگين از مردم فاصله گرفت .⁽¹⁾زن ، پس از زايمان ، باز احساس مى‌كند كه چيزى در درون وى فرو ريخته است و آن ، چيزى جز لايه چهارم حيا نيست . امام صادق عليه‌السلام ، درباره اين مراحل و لايه‌هاى چهارگانه مى‌فرمايد :

الحَياءُ عَشَرَةُ أجزاءٍ تِسعَةٌ فِي النِّساءِ و واحِدَةٌ فِي الرِّجالِ . فَإِذا خُفِضَت ذَهَبَ جُزءٌ مِن حَيائِها ، وإذا تَزَوَّجَت ذَهَبَ جُزءٌ ، وإذَا افتَرَعَت ذَهَبَ جُزءٌ ، وإذا وَلَدَت ذَهَبَ جُزءٌ وبَقِيَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ .⁽²⁾

حيا ، ده جزء است كه نُه جزء آن در زنان و يك جزء آن در مردان است . وقتى زن حيض مى‌شود ، يك جزء حياى وى مى‌رود ، و چون ازدواج مى‌كند ، يك جزء ديگر مى‌رود ، و چون عروسى مى‌كند ، يك جزء ديگر مى‌رود ، و چون فرزند به دنيا مى‌آورد ، يك جزء ديگر مى‌رود و پنج جزء حيا براى وى باقى مى‌ماند .

در اين روايت ، سخنى از مرحله پنجم ، يعنى فرا رسيدن دوران يائسگى نشده است و ظاهرا اين مرحله ، تأثيرى در كاهش حيا ندارد . به نظر مى‌رسد آنچه حيا را مى‌بَرَد ، تجربه زناشويى است ، نه پايان امكان باردار شدن و به همين جهت ،

براى يائسگى تأثيرى در كاهش حيا ذكر نشده است .

نكته جالب ، اين است كه بدانيم كاهش حيا در چه چيزى صورت مى‌پذيرد ؟ آيا فروريختن لايه‌هاى چهارگانه ، زن را بى‌حيا و فاسد مى‌سازد ؟ اگر چنين باشد ، بايد مراحل چهارگانه ياد شده را منفى دانست و از بروز آنها جلوگيرى كرد !

براى پاسخ گفتن به اين پرسش بايد ديد با كاهش لايه‌هاى حيا ، انجام دادن چه كارهايى براى زن ، راحت‌تر مى‌شود ؟ تحقيقات نشان داده كه پشت سر گذاشتن مراحل چهارگانه ، موجب تسهيل در روابط زناشويى و روان‌تر شدن تعامل جنسى زن با همسر خود مى‌گردد . اين ، نشان مى‌دهد كه حياهاى برطرف شده ، ظاهرا حياهايى هستند كه راه روابط نامشروع را سد مى‌كنند و به همين جهت ، پس از به وجود آمدن امكان يك ارتباط شرعى ، اين لايه‌هاى محافظ ، كنار مى‌روند ، چنان كه گويا مأموريت آنان به اتمام رسيده است . در حقيقت ، مأموريت اين لايه‌هاى چهارگانه ، همراهى و بدرقه كردن عفّت زن تا خانه همسر است . پس از آن ، وجود اين لايه‌هاى حفاظتى مزاحم خواهد بود⁽¹⁾و لذا با چند مرحله تجربه زناشويى (نامزدى ، عروسى و باردارى) از ميان خواهند رفت و امكان روابط زناشويىِ روان را براى آنان فراهم خواهند ساخت .

به هر حال ، در ادامه روايت منقول از امام صادق عليه‌السلام ، سرنوشت پنج لايه باقى‌مانده روشن شده است . ايشان مى‌فرمايند :

... وبَقِيَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ ؛ فَإِذا فَجَرَت ذَهَبَ حَياءُها كُلُّهُ ، وإن عَفَّت بَقِيَ لَها خَمسَةُ أجزاءٍ .

... و پنج جزء آن [ حيا] باقى مى‌مانَد . اگر [ زن] تن به ناپاكى دهد ، همه حيا از ميان مى‌رود و اگر عفّت ورزد ، آن پنج جزء ، باقى مى‌ماند .

از اين قسمت روايت به خوبى بر مى‌آيد كه اگر اين اقسامِ باقى مانده كاهش يابند ، زن به سمت فساد كشيده مى‌شود . موضوع لايه‌هاى پيشين ، روابط مشروع بود كه بايد ريخته مى‌شدند ؛ ولى موضوع لايه‌هاى باقى‌مانده ، روابط نامشروع است كه بايد حفظ شوند . پس كوتاهى در حفظ اين لايه‌ها ، موجب فساد و فحشا مى‌شود ، نه فروريختن لايه‌هاى مزاحم در روابط مشروع همسرى .

بخش دوم : قلمرو حيا

اشاره

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و خلوت

فصل اوّل : حيا و خلوت

گاهى ممكن است انسان ، كارى را در خلوت انجام دهد كه معمولاً در حضور ديگران از انجام دادن آن خوددارى مى‌كند و گاهى ممكن است كارى را در حضور ديگران انجام دهد كه معمولاً در خلوت انجام نمى‌دهد . معمولاً «مراعات» انسان ، در خلوت ، كاهش مى‌يابد . تقريبا براى همه اين گونه است كه جلوت و خلوتشان با هم تفاوت دارد . چرا چنين است ؟ علّت اين تفاوت در چيست ؟ در اين بحث برآنيم تا خلوت را از منظر حيا كالبدشكافى كنيم و آسيب‌هاى آن را بشناسيم و راه‌كارهاى مصون سازى آن را بيابيم . در اين فصل ، بحث‌هاى زير مطرح مى‌شوند : تعريف خلوت ، اقسام خلوت ، آسيب‌شناسى خلوت از منظر حيا ، و راه‌كارهاى مصون‌سازى خلوت .

تعريف خلوت

خلوت ، داراى معانى سه‌گانه‌اى است كه به ترتيب ، ذكر مى‌شوند :

معناى اوّل خلوت

اوّلين چيزى كه در تعريف خلوت به ذهن مى‌رسد ، تنها بودن فرد و حضور نداشتن ديگران در كنار اوست . وقتى در قلمروى كه فرد در آن قرار دارد ، كس ديگرى حضور نداشته باشد و او يكّه و تنها باشد ، آن قلمرو را مى‌توان خلوت وى ناميد .

معناى دوم خلوت

قلمروهاى تك‌فردى را مى‌توان خلوت ناميد ؛ امّا همه خلوت ، اين نيست . در معرّفى مفاهيم اصلى حيا ، آن جا كه مسئله نظارت را مطرح كرديم ، گفتيم كه صِرف « وجود ناظر » ، شرم برانگيز نيست ؛ بلكه «درك نظارت موجود» ، شرم را برمى‌انگيزد .⁽¹⁾پس در فرايند برانگيختگى حيا ، ميان «وجود نظارت» با «درك نظارت موجود» ، تفاوت است . نظارت اگر وجود داشته باشد ، ولى درك نشود ، شرم برانگيز نخواهد بود . ممكن است ناظرى وجود داشته باشد ؛ امّا غفلت فرد از آن ، سبب شود كه بودش همانند نبودش باشد . حتّى گاهى ممكن است هيچ ناظرى وجود نداشته باشد ؛ امّا «توهّم وجود ناظر» ، شرم برانگيز باشد . پس نه صِرف وجود ناظر ، شرم برانگيز است ، و نه نبود آن منافات با شرم دارد . اگر نظارت موجود ، درك نشود ، شرم‌برانگيز نخواهد بود و اگر توهّم وجود نظارت پيش بيايد ، شرم انسان برانگيخته مى‌شود .

با توجّه به اين بحث ، خلوت ، تعريف ديگرى مى‌يابد كه البته منافاتى با تعريف پيشين ندارد ؛ بلكه فقط تكميل شده و دقيق شده آن خواهد بود . در اين تعريف ، خلوت يعنى «درك نكردن نظارت» ، نه «وجود نداشتن نظارت» . لازم نيست بدانيم نظارتى وجود ندارد تا خلوت ، حاصل شود ؛ بلكه اگر از نظارت ، آگاهى نداشته باشيم و نظارت موجود ، درك نشود ، باز هم خلوت حاصل مى‌شود .

در اين تعريف ، خلوت ، يك واقعيت خارجى نيست ؛ بلكه يك احساس روانى است . اگر كسى در مجموعه تصوّرات خود به اين احساس دست يابد كه « تنها»ست ، احساس خلوت شكل مى‌گيرد ؛ چه واقعا كسى حضور داشته باشد يا حضور نداشته باشد . ممكن است كسى در برابر دوربين‌هاى كنترل كننده قرار

داشته باشد ؛ امّا از وجود آنها بى‌خبر باشد و احساس تنهايى كند . همين احساس ، سبب مى‌شود تا قلمروى را كه در آن قرار دارد ، يك خلوتگاه بداند . در حقيقت ، خلوت در قلمرو ذهن او شكل گرفته است ، نه در عالم خارج .

معناى سوم خلوت

تاكنون گفتيم گاهى نظارت ، وجود ندارد و گاهى نظارت موجود ، درك نمى‌شود و در هر دو صورت ، مفهوم خلوت ، صدق مى‌كند . اكنون پرسشْ اين است كه : آيا هر نظارتى و نظارت هر كسى ، شرم برانگيز است ؟ آيا اگر كسى ( هر كس كه باشد ) حضور داشته باشد و حضور وى توسط فرد ، درك شود ، قطعا شرم را در پى خواهد داشت ؟

پاسخ اين پرسش ، منفى است . گاهى در قلمرو خصوصى فرد ، كس يا كسانى حضور دارند كه وى از حضور آنان ، آگاه است ؛ امّا نه تنها از انجام دادن كار خلاف ، شرم نمى‌كند ، بلكه اساسا آنان به همين منظور ، دور هم جمع شده‌اند . گاهى عدّه‌اى دور هم جمع مى‌شوند و دور از چشم ديگران ، به كارى مشغول مى‌شوند كه نابه‌هنجار و نارواست . اين جمع نيز خود ، يك خلوت است ؛ خلوتى از ديد ديگران كه ارتكاب فعل نابه‌هنجار را تسهيل مى‌كند . پس هر حضورى را نمى‌توان شرم‌برانگيز دانست .

بنا بر اين ، خلوت به معناى نبود يا درك نكردن نظارت هر كسى نيست ؛ بلكه به معناى نبود يا درك نكردن نظارت كسى است كه حضور او بازدارنده است . پيش از اين گفتيم كه از يك جهت ، نظارت بر دو گونه است : يكى نظارت بازدارنده و شرم‌برانگيز ، و ديگرى نظارت خنثا و بى‌اثر . حضور و نظارتى كه در گروه‌هاى مرتكب منكَرات وجود دارد ، از نوع دوم است . در چنين مواردى ، در حقيقت ، يك گروه ، خلوت گُزيده ، به دور از چشم ديگران به فعل مورد نظر مشغول مى‌شوند . آنان در حضور خودشان مرتكب فعل نابه‌هنجار مى‌شوند ؛ امّا

در حضور ديگران به چنين كارى دست نمى‌زنند و اين ، يعنى آنان از ديگران خلوت گُزيده‌اند ، نه از همكيشان خود . از اين رو ، مى‌توان گفت كه نبودن يا درك نكردن نظارت مزاحم و بازدارنده نيز خلوت را شكل مى‌دهد ، هر چند يك فرد ، تنها نباشد . هر جا كه «نظارت بازدارنده» وجود نداشته باشد و يا اگر وجود دارد ، درك نشود ، باز هم مفهوم خلوت بر آن صدق مى‌كند .

از مجموع آنچه گفته شد ، مى‌توان نتيجه گرفت كه خلوت ، داراى مراتبى سه‌گانه است : اوّل ، نبود هيچ ناظرى ( خلوت : يك واقعيت خارجى ) ، ديگرى درك نكردن نظارت موجود ( خلوت : يك احساس ) ؛ و سوم ، خلوت از نظارت

بازدارنده (خلوت گروهى) .

اقسام خلوت

با توجّه به تعريفى كه از خلوت ارائه شد ، مى‌توان گفت كه خلوت بر دو قسم است : خلوت‌هاى فردى و خلوت‌هاى جمعى . گاهى كسى به تنهايى خود را از ديد ديگران پنهان مى‌كند و خلوت مى‌گزيند ، و گاهى همراه با همكيشان خود ، از ديگران كناره‌گيرى كرده ، به خلوت مى‌روند . در قِسم دوم ، مسئله «گروه‌هاى اجتماعى» معنا پيدا مى‌كند . گروه‌هاى اجتماعى بر اساس يك نقطه مشترك ، دور هم جمع مى‌شوند . اگر اين امر مشترك از امور نابه‌هنجار باشد ، ممكن است از انجام دادن آن در حضور ديگران پرهيز كنند ؛ امّا در جمع خود ، دليلى براى شرم و پرهيز نمى‌بينند . همان گونه كه پيش از اين گفتيم ، انجام دادن فعل قبيح در حضور كسى شرم برانگيز است كه معتقد به قُبح آن باشد . اگر فرد ناظر ، قبحى براى آن كار قائل نباشد ، حضور وى شرم برانگيز نخواهد بود .

بنا بر اين ، شرم برانگيز بودن و بازدارنده بودن يك حضور ، مشروط به قبيح بودن آن نزد وى است . مثلاً اگر ارتباط غير مشروع با جنس مخالف در هر

سطحى كه باشد ، در يك فرهنگْ قبيح باشد ، انجام دادن آن در حضور اين فرهنگ ، شرم‌آور است ؛ امّا همين كار در فرهنگ ديگرى شرم‌برانگيز نيست ؛ بلكه شايد پرهيز از آن ، قبيح باشد و نشانه كم‌رويى دانسته شود . همچنين براى مثال ، نماز خواندن در جمع مسلمانان معتقد ، راحت است ؛ امّا انجام دادن همين كار در جمع كسانى كه پايبند نيستند و يا اساسا مسلمان نيستند ، ممكن است شرم‌برانگيز باشد .

برخى افراد از خواندن نماز در حضور ديگران ، خجالت مى‌كشند و گاهى حتّى از اين كه ديگران متوجّه نماز خواندن آنها شوند ، خجالت مى‌كشند و ممكن است آن را انكار نيز بكنند . همه اينها به دليل تفاوت ارزش‌ها ميان ناظر و انجام دهنده كار است . اين تفاوت ، اقسام خلوت را به خوبى تبيين مى‌كند . گاهى كسى از همه ، كناره‌گيرى مى‌كند و به انجام دادن كار نابه‌هنجار ، مشغول مى‌شود ، و گاهى همراه با افرادى كه با او هم‌عقيده‌اند ، از ديگر افراد ، جدا مى‌شود و خلوت مى‌گزيند . دليل اين امر ، متفاوت بودن ارزش‌هاست . انسان از كسى كه با او اختلاف ارزشى دارد ، دورى مى‌گزيند و به انجام دادن فعل مورد نظر مى‌پردازد و با كسانى كه با وى تساوى ارزشى دارند ، جمع شده ، به انجام دادن فعل مورد نظر ، همّت مى‌گمارند .

بنا بر اين ، خلوت بر دو قِسم است : خلوت‌هاى فردى و خلوت‌هاى جمعى . هر دو قِسم خلوت ، در روايات مطرح شده است . گاهى صحبت از تنها بودن فرد شده و از خلوت اين چنينى نهى شده است⁽¹⁾و گاهى مثلاً از خلوت با نامحرم ، نهى شده⁽²⁾كه همان خلوت جمعى است . وجه مشتركِ هر دو ، «خلوت براى گناه» يا «خلوتِ زمينه‌ساز گناه» است كه در برخى روايات بدان اشاره شده است .⁽³⁾

آسيب‌شناسى خلوت

انسان از برخى كارها در آشكار ، پرهيز مى‌كند ؛ امّا ممكن است در پنهانى به انجام دادن آنها بپردازد .⁽¹⁾اين تفاوت رفتار در خلوت و جَلوت ، به دليل حضور مردم است . حياى از ديگران ، سبب مى‌شود كه فرد در حضور آنها از ارتكاب رفتارهاى خلاف و نادرست ، دست بكشد و به محض پيدا شدن خلوت ، نسبت به انجام دادن آنها اقدام كند . رسول خدا مى‌فرمايد كه روز قيامت ، گروهى را در بدترين عذاب مى‌آورند . خداوند به آنان مى‌فرمايد :

إنَّكُم كُنتُم إذا خَلَوتُم بارَزتُموني بِالعَظائِمِ وإذا لَقيتُمُ النّاسَ لَقيتُموهُم مُخبِتينَ .⁽²⁾

شما اين گونه بوديد كه هرگاه خلوت مى‌كرديد ، با گناهان بزرگ در برابر من قد مى‌كشيديد و هر گاه با مردم ملاقات مى‌كرديد ، با فروتنى آنان را ملاقات مى‌كرديد .

گردنكشى در برابر خداوند ، نشانه خوار دانستن خداوند است . در روايتى آمده كه هر كس خدا را ناظر ببيند و سپس گناه كند ، او را «أهون الناظرين (كم‌ارج‌ترينِ ناظران)» قرار داده است .⁽³⁾

به هر حال ، خلوت ، زمينه را براى بروز ناهنجارى و زشتكارى آماده و انجام دادن آنها را تسهيل مى‌كند . اين ، آسيب خلوت است . شيطان در همه حال ، وسوسه‌انگيز است ؛ امّا قدرت وسوسه‌انگيزى و تأثير وسوسه‌هاى او در خلوت ، بيشتر مى‌گردد . نزديكى شيطان به انسان با حضور مردم ، رابطه معكوس دارد . اگر كسى تنها باشد ، شيطان به شدّت به وى نزديك است ، و اگر يك نفر ديگر اضافه شود ، قدرى فاصله مى‌گيرد و اگر تعداد آنان از سه نفر به بالا باشد ،

بيشتر و بيشتر فاصله مى‌گيرد . اين را مى‌توان در شدّت و ضعف وسوسه‌هاى نفسانى در حالت‌هاى ياد شده ، مشاهده كرد . دورى و نزديكى شيطان ، دورى و نزديكى مكانى نيست ؛ بلكه به معناى كاهش و افزايش وسوسه‌ها و ميزان تأثيرگذارى آنهاست . به موازات افزايش تعداد حاضران ، تأثير وسوسه‌هاى شيطان نيز كاهش مى‌يابد و به موازات كاهش تعداد افراد ، تأثير وسوسه‌هاى شيطان افزايش مى‌يابد .

به بيان ديگر ، هر چه قلمرو انسان از انسان‌هاى شريفْ پُرتر شود ، شيطان از آن ، دورتر مى‌شود و هر چه از انسان‌هاى شريفْ تهى‌تر گردد ، شيطان به آن ، نزديك‌تر مى‌شود و فضاى بيشترى را اشغال مى‌كند . در اين زمينه ، روايت‌هاى متعدّدى از رسول خدا نقل شده است ، از جمله اين روايت كه :

فَإِنَّ الشَّيطانَ مَعَ الواحِدِ وهُوَ مَعَ الاِثنَينِ أبعَدُ .⁽¹⁾

شيطان ، همراه انسانِ تنهاست ، و از دو نفر ، دورتر است .

پس هر چه حضور ديگران كم رنگ‌تر شود ، تسلّط شيطان بر انسان ، بيشتر مى‌شود . شيطان در وضعيت تنهايى انسان ، ويژگى‌هايى دارد كه مى‌تواند تصويرگر خطر شيطان در اين موقعيت باشد : يكى « شدّت اهتمام » وى براى وسوسه كردن انسان . نبود ديگران ، احتمال «وسوسه‌پذيرى» را افزايش مى‌دهد و اميد شيطان را براى گم‌راهى انسان ، بيشتر مى‌كند و به همين جهت ، اهتمام او به فريب بشر نيز افزايش مى‌يابد . امام باقر عليه‌السلام با اشاره به اين حقيقت مى‌فرمايد :

إنَّ الشَّيطانَ أشَدُّ ما يَهُمُّ بِالإِنسانِ حينَ يَكونُ وَحدَهُ خالِيا .⁽²⁾

شديدترين اهتمام شيطان به انسان ، هنگامى است كه تنها و در خلوت است .

امام صادق عليه‌السلامنيز به همين حقيقت ، تصريح كرده است .⁽¹⁾اين نشان مى‌دهد

كه طمع او براى فريب دادن انسان در چنين موقعيتى فراوان است . انسان تنها ، زمينه مناسبى براى فريب است ؛ زيرا امكان پيروزى بر وى بيشتر است و طبيعى است كه دشمن در جايى سرمايه‌گذارى مى‌كند كه احتمال تأثير آن بيشتر باشد .

ويژگى دوم ، « افزايش جرئت » شيطان بر انسان تنهاست . تنهايى سبب مى‌شود كه جرئت شيطان براى فريب دادن انسان ، افزايش يابد . شيطان نسبت به انسان تنها ، بسيار دلير و بى‌باك است . امام باقر عليه‌السلام در اين باره

مى‌فرمايد :

إنَّ أجرَأَ مايَكونُ الشَّيطانُ عَلَى الإِنسانِ إذا كانَ وَحدَهُ .⁽²⁾

دليرترين حالت شيطان نسبت به انسان ، هنگامى است كه تنها باشد .

دشمن ، هنگامى جرئت پيدا مى‌كند كه هدف خود را ضعيف و ناتوان و احتمال پيروزى خود را فراوان بيابد . انسان تنها ، همانند سرباز بازمانده‌اى است كه در نهايت ضعف و ناتوانى به سر مى‌برد .

ويژگى سوم ، « شدّت شتاب » شيطان نسبت به انسان تنهاست . وقتى شيطان كسى را تنها بيابد ، شتاب كرده ، لحظه‌اى درنگ نخواهد كرد . امام صادق (يا امام باقر عليهماالسلام) مردم را از پنج چيز نهى كرده‌اند كه يكى از آنها خلوت كردن است و در توجيه اين حكم فرموده است :

فَإِنَّ الشَّيطانُ أسرَعُ مايَكونُ إلَى العَبدِ إذا كانَ عَلى بَعضِ هذِهِ الأَحوالِ .⁽³⁾

زيرا شيطان در اين حالت‌ها بيشترين شتاب را نسبت به انسان دارد .

سپس فرموده است :

إنَّهُ ما أصابَ أحَدا شَيءٌ عَلى هذِهِ الحالِ فَكادَ أن يُفارِقَهُ إلاّ أن يَشاءَ اللّه‌ُ عز و جل .⁽¹⁾

آسيبى كه به كسى در اين حالت برسد ، اميدى به برطرف شدن آن نيست ، مگر آن كه خدا بخواهد .

شايد اين كه بلافاصله پس از تنهايى ، افكار ناروا و وسوسه‌هاى شيطانى هجوم مى‌آورند ، نشانگر همين حقيقت باشد . شتاب شيطان و بلكه شدّت يافتن شتاب او ، حاكى از اين است كه انسانِ تنها ، لقمه دندانگيرى براى اوست .

ويژگى چهارم ، « شدّت نزديكى » شيطان به انسانِ تنهاست . شيطان ، خود به حضرت نوح عليه‌السلامگفته است كه در سه موقعيت ، بيش از هر وقت ديگرى به انسان نزديكم . يكى از آنها موقعيت خلوت است .⁽²⁾در برخى ديگر از روايات آمده كه در چنين مواقعى ، شيطان ، خود در صحنه حاضر مى‌شود⁽³⁾و برخى ديگر نيز صحبت از همراهى شيطان با انسان در چنين مواقعى دارد .⁽⁴⁾دشمن ، هنگامى به هدف خود نزديك مى‌شود كه او را ناتوان و ضعيف بيابد . هرچه شخص مورد هدف دشمن ، قوى‌تر و قدرتمندتر باشد ، فاصله دشمن از او بيشتر و بيشتر مى‌گردد ؛ امّا به موازات كاهش توانِ هدف ، دشمن نيز به وى نزديك‌تر مى‌گردد و هر چه دشمنْ نزديك‌تر گردد ، قدرت ضربه‌اش و عمق و دامنه تخريبش بيشتر از حملاتى است كه از فاصله دور انجام مى‌شود . حكايت انسان و شيطان نيز همين‌گونه است . شيطان ، در وقت تنهايى ، بيش از هر وقت ديگرى به انسانْ نزديك مى‌شود و هرچه بيشتر نزديك گردد ، توان ضربه زدن او و امكان آسيب‌پذيرى انسان بيشتر مى‌گردد .

خلاصه اين كه : خلوت ، همه قلمروهاى پيرامونى انسان را به تصرّف شيطان

در مى‌آورد و در چنين وضعيتى جرئت و اهتمام و شتاب شيطان براى فريب دادن انسان به شدّت افزايش مى‌يابد . كسى كه تنها مى‌شود ، افكار وسوسه‌انگيز به او هجوم مى‌آورند . فرزندى كه در خانه تنها مانده است ، به محض اين كه والدين او از منزل خارج مى‌شوند ، ممكن است افكار وسوسه‌انگيز بى‌شمارى او را احاطه كنند ، به گونه‌اى كه خود را در ميان آنها گرفتار مى‌بيند . در چنين مواردى به موازات خروج والدين از منزل ، شيطان ، جاى آنان را گرفته است . فرزند ، از هنگامى كه مطّلع مى‌شود بايد درون خانه بماند و از زمانى كه مطمئن مى‌گردد تنها خواهد شد ، اين امكان وجود دارد كه هجوم افكار وسوسه‌انگيز بر وى شروع شود . ممكن است براى تنهايى خود ، فكرهايى داشته باشد و برنامه‌هايى بريزد . بخشى از وجود او كه منتظر چنين فرصتى است ، به شدّت مسرور مى‌شود . البته ممكن است در عين حال ، اضطراب هم داشته باشد و احتمالاً هر چه به زمان خروج والدين نزديك‌تر مى‌شود ، عصبى‌تر مى‌گردد و اگر در برنامه آنان تأخيرى روى دهد ، عصبانى مى‌شود و لحظه به لحظه بر شدّت عصبانيت وى افزوده مى‌شود . اينها در آغاز راه است . اوج قضيه ، هنگام تنها شدن است ...

غرضْ اين كه از هنگام اطّلاع يافتن فرد از تنها شدن و فراهم شدن امكان خلوت ، شيطان ، حركت خود را آغاز مى‌كند و اين حركت شوم ، هنگام تنهايى به اوج خود مى‌رسد . به نظر مى‌رسد منحنى وسوسه‌ها با مطّلع شدن از خروج والدين ، تغيير چشمگيرى پيدا خواهد كرد و هنگام خارج شدن آنان ، به شدّت ، سير صعودى پيدا مى‌كند .⁽¹⁾ويژگى‌هاى چهارگانه‌اى را كه براى شيطان برشمرديم ،⁽²⁾مى‌توان در رفتار و خصوصيات فرد ، مشاهده كرد . فردى كه در خلوت خود ، متأثّر از شيطان است ، هم نسبت به گناه شتاب دارد ، هم جرئت پيدا مى‌كند ، هم به آن اهتمام بيشترى دارد ، و هم بيش از هر وقت ديگرى خود را

به آن نزديك مى‌بيند . اگر فرد تا پيش از اين ، به دليل وجود موانع (حضور ديگران) ، اهتمام چندانى به گناه نداشته ، امّا به محض فراهم شدن خلوت ، اهتمام وى شدّت مى‌يابد و اگر تا پيش از اين جرئت انجام‌دادن گناه را نداشته ، در خلوت ، جرئت مى‌يابد و اگر تا پيش از اين نسبت به گناه ، شتاب چندانى نداشته ، وقتى زمينه را آماده مى‌بيند ، به سوى آن شتاب بيشترى پيدا مى‌كند . اينها

نشان مى‌دهد كه فرد ، نسبت به وسوسه‌هاى خلوت ، نامقاوم است و لذا بايد چاره‌اى بينديشد .

بازى با تلفن و تماس گرفتن با جنس مخالف ، از همين مقوله و يكى از آسيب‌هاى خلوت نوجوان و جوان است . آسيب ديدن از راه رايانه و اينترنت ، از تهديدهاى جدّى براى جوانان و نوجوانان امروز است . به محض تنها شدن ، ممكن است رايانه‌ها روشن شوند و سى دى‌هاى تحريك كننده درون دستگاه قرار گيرند و ارتباط اينترنتى با سايت‌هاى غير اخلاقى برقرار شود . برخى انديشمندان غربى از اينترنت به عنوان «غريبه‌اى در خانه» ياد كرده‌اند . اين غريبه ، زمينه چه آسيب‌هايى را براى فرزندان ما فراهم مى‌كند ؟

از آن جا كه خلوت ، زمينه گناه را بسيار مهيّا مى‌سازد ، به شدّت از آن نهى شده است . خداوند متعال ، هيچ خوش ندارد كه كسى در خانه‌اى تنها بخوابد⁽¹⁾و

رسول خدا ، چنين شخصى را نفرين نموده است .⁽²⁾على بن جعفر از برادر خود امام كاظم عليه‌السلامسؤال مى‌كند كه : آيا جايز است كسى درون خانه خود تنها بخوابد ؟

حضرت مى‌فرمايد :

تُكرَهُ الخَلوَةُ وما اُحِبُّ أن يُفعَلَ .⁽¹⁾

خلوت ، ناخوشايند است و من خوش ندارم كه چنين كارى رخ دهد .

دليل اين ناخوش دارى ، همان نفوذ عميقى است كه شيطان بر انسان پيدا مى‌كند . اين نفوذ ، آن قدر عميق است كه رسول خدا كسى را كه تنها مى‌خوابد و يا تنها به مسافرت مى‌رود ، خودِ شيطان مى‌داند و مى‌فرمايد :

البائِتُ فِي البَيتِ وَحدَهُ وِالسّائِرُ وَحدَهُ شَيطانانِ ، وَالاِثنانِ لُمَّةٌ وَالثَّلاثَةُ إنسٌ .⁽²⁾

كسى كه تنها در اتاقى مى‌خوابد و كسى كه تنهايى سفر مى‌كند ، شيطان است ، و [مسافرت ]دو نفرى ، وسوسه است و [مسافرت] سه نفرى دوستى است .

در اين جا صحبت از شيطنت كردن نيست ؛ بلكه فراتر از آن ، رسول خدا ، شخصِ تنها را خودِ شيطان مى‌داند . در روايات پيش‌گفته نيز آمده بود كه شيطان با فرد تنها ، مصاحبت و همراهى دارد . اين همراهى ، آن قدر شديد است كه گويا آن شخص ، خود شيطان است . در همان روايت‌ها آمده بود كه شيطان از دو نفر ، دورتر است . در اين روايت هم آمده كه دو نفر بودن ، فرد را از شيطان بودن در حالت تنهايى خارج كرده ، فقط مايه وسوسه خواهد بود . در گام بعدى ، شيطان ، بيشتر و بيشتر دور مى‌شود و لذا رسول خدا ، جمع سه‌نفره را مايه اُنس و دوستى مى‌داند .⁽³⁾

همان گونه كه روشن است ، در اين روايت ، از خلوت‌هاى گروهى نيز ياد شده است ؛ چرا كه خلوت دو نفره را مايه وسوسه و خيالات نادرست مى‌داند .

خلوت با نامحرم ، بيشترين چيزى است كه در روايات از آن نهى شده است . خلوت با نامحرم ، وسوسه‌انگيز و فساد آور است . در چنين حالتى ، شيطان ، خود وارد صحنه مى‌شود و به شدّت به انسان نزديك مى‌گردد . اين نزديكى از لحاظ جسمانى نيست ؛ بلكه به معناى قدرت تأثيرگذارى شيطان و آمادگى فراوان انسان براى وسوسه‌پذيرى و تحريك‌پذيرى است .

رسول خدا ، چهار چيز را مايه فساد قلب و روان انسان مى‌داند كه يكى از آنها خلوت كردن با زنان است .⁽¹⁾دليل آن نيز وسوسه شدن قلب و تمايل انسان به جنس مخالف است . كسى كه با زنى خلوت كند ، به سوى وى متمايل مى‌شود . رسول خدا در اين باره مى‌فرمايد :

إيّاكُم ومُحادَثَةَ النِّساءِ ، فَإِنَّهُ لايَخلو رَجُلٌ بِامرَأَةٍ لَيسَ لَها مَحرَمٌ إلاّ هَمَّ بِها .⁽²⁾

از هم‌صحبتى با زنان بپرهيزيد ؛ زيرا هيچ مردى با زن نامحرمى خلوت نمى‌كند ، مگر اين كه قصد او را مى‌كند .

هر كه با زن نامحرم ، خلوت كند ، نفر سوم آنان ، خودِ شيطان است و چنين جمعى معلوم است كه چه پيامدى خواهد داشت . رسول خدا مى‌فرمايد :

لا يَخلُوَنَّ رَجُلٌ بِامرَأَةٍ فَإِنَّ ثالِثَهُمَا الشَّيطانُ .⁽³⁾

هرگز مردى با زنى خلوت نكند ؛ چرا كه نفر سوم ، خودِ شيطان خواهد بود .

در چنين موقعيتى ، شيطان نيز بيش از هر وقت ديگرى به انسان نزديك مى‌شود . وى ، خود به حضرت نوح عليه‌السلاممى‌گويد كه هنگام خلوت كردن مرد با زن نامحرم ، بيش از هر وقت ديگرى به او نزديك هستم .⁽⁴⁾رسول خدا مى‌فرمايد كه يكى از توصيه‌هاى شيطان به حضرت موسى عليه‌السلام اين بود :

يا موسى ! لاتَخلُ بِامرَأَةٍ ولا تَخلُ بِكَ ، فِإِنَّهُ لايَخلو رَجُلٌ بِامرَأَةٍ ولا تَخلو بِهِ إلاّ كُنتُ صاحِبَهُ دونَ أصحابي .⁽¹⁾

اى موسى ! نه تو با زنى خلوت كن و نه او با تو خلوت كند ؛ زيرا هيچ مردى با زنى خلوت نمى‌كند و هيچ زنى با مردى خلوت نمى‌كند ، مگر اين كه خودم همراه او خواهم بود ، نه يارانم .

در روايتى از امام باقر عليه‌السلام آمده كه ابليس به حضرت موسى عليه‌السلام گفت :

ولا تَخلُوَنَّ بِامرَأَةٍ غَيرِ مَحرَمٍ فَإِنّي لَستُ أجعَلُ بَينَكُما رَسولاً غَيري .⁽²⁾

و هرگز با زن نامحرم خلوت نكن ؛ چرا كه كسى جز خودم را واسطه ميان شما دو نفر قرار نمى‌دهم .

ظرافت اين دو روايت در اين است كه براى بيان وضعيت شيطان در چنين موقعيتى از دو واژه « مصاحبت » و «رسول» استفاده شده كه مى‌تواند بيانگر عملكرد وى باشد . واژه اوّل ، نشان مى‌دهد كه در موقعيت خلوت ، شيطان ، همراه انسان مى‌گردد و واژه دوم ، نشان از واسطه‌گرى شيطان و ارسال پيام‌هاى نامرئى از يكى براى ديگرى است . هنگام خلوت ، هر كدام از زن و مرد ، ممكن است احساس كند كه گويا كانال ارتباطى دو طرفه‌اى ميان آنها برقرار شده و از طرف مقابل ، پيام‌هاى علاقه و تمايل ، ارسال مى‌شود . احساس ارسال چنين پيام‌هاى عاشقانه‌اى ، در حقيقت ، همان واسطه‌گرى و پيام‌رسانى شيطان است .

يكى از مسائل روز ، اختلاط كارمندان زن و مرد در ادارات است . وقتى زنى در جمع كارمندان مرد قرار مى‌گيرد ، ممكن است به تدريج ، صميمتى ميان آنان به وجود آيد و بيش از پيش ، احساس خودمانى بودن پيدا كنند . با به وجود آمدن اين احساس ، در حقيقت ، زن به همكاران مرد خود اجازه داده كه بيشتر در قلمرو خصوصى وى وارد شوند . در حقيقت ، زن ، مرز قلمرو خصوصى خود را

به عقب كشيده ، منطقه بيشترى را براى ديگران ، آزاد اعلام كرده است . تا پيش از اين ، فلان مردى كه اكنون همكار اين خانم است ، اجازه نداشت خود را با او صميمى بداند و احساس خودمانى بودن داشته باشد ؛ امّا هم‌اكنون ، چنين حقّى را به خود مى‌دهد و از سوى زن ، مانعى احساس نمى‌كند . اين ، يعنى كاهش يافتن قلمرو خصوصى زن و افزايش قلمرو حضور مرد نامحرم .

احتمالاً هر چه تعداد همكاران مرد ، كم و كمتر باشد ، اين احساس ، گسترش بيشترى مى‌يابد و گويا حضور ديگر همكاران ، مانع افزايش ارتباط است . هر چند همه مردان همكار ، به اين زن ، نامحرم‌اند ؛ ولى افزايش تعداد مردان ، معمولاً محدوده نفوذ آنان را به قلمرو خصوصى زن كاهش مى‌دهد . حال اگر اين تعداد به حدّاقل برسد ، منطقه نفوذ ، گسترش مى‌يابد .

آخرين مرحله ، رسيدن به مرز خلوت دو نفره است . در اين همكارى ادارى ، احساس صميميت بيشترى به وجود مى‌آيد و احتمالاً مرد ، اجازه مى‌يابد كه با زن ، شوخى كند و حتّى وى را با نام كوچك صدا بزند و ...

زنان در برخورد با ديگران به تناسب نسبتى كه با آنها دارند ، قلمروهاى متعدّدى را براى خود تعريف مى‌كنند . اين قلمرو ، اضلاع متعددى دارد كه عبارت‌اند از : 1 . نوع نگاه ؛ 2 . نوع صدا كردن ؛ 3 . حالت صحبت كردن ؛ 4 . فاصله مرد با او ؛ 5 . ميزان مجازِ ديدن بدن .

مرز اين اضلاع چندگانه نسبت به افراد مختلف ، كاهش يا افزايش مى‌يابد . زن ، كمترين قلمرو خصوصى را براى همسر خود دارد . پس از آن ، احتمالاً فرزندان ، خصوصا فرزندان دختر ، قرار دارند . سپس ، دوستان هم‌جنس يا والدين قرار مى‌گيرند و در نهايت ، بيشترين قلمرو و حريم براى مرد نامحرم است . در برابر مرد نامحرم ، زنان ، بيشترين حريم را براى خود تعريف مى‌كنند . مرد نامحرم ، اجازه ندارد صميمانه نگاه كند ، صميمانه صدا بزند ، صميمانه

هم‌صحبت شود و فاصله خود را از حدّ معينى كمتر كند ، و بيش از حدّ معيّنى از بدن زن (صورت و دست‌ها) را ببيند .

امّا همكار شدنِ زن با مردان و خلوت كردن با آنان در محيط كار و ارتباط مداوم كارى با آنان ، سبب مى‌شود كه زن به مرور ، مرز قلمرو ممنوع خود را عقب بكشد و مرد ، اجازه مى‌يابد كه در قلمرو شخصى وى وارد شود . اين امر مى‌تواند ناهنجارى‌هايى را در پى داشته باشد . در تحقيقى كه در امريكا انجام شده ، معلوم شده است كه يكى از علل طلاق ، داشتن رابطه‌هاى نامشروع پس از ازدواج است كه به دليل اختلاط زنان و مردان و ارتباط داشتن آنان با يكديگر در محيط كار و امثال آن حاصل مى‌شود . به همين جهت است كه در اسلام ، خلوت كردن با نامحرم (زن با مرد نامحرم و مرد با زن نامحرم) منع شده است و در صورت ضرورت ، توصيه شده كه حريم‌ها حفظ شود و رفتارى سر نزند كه حكايت از ورود به قلمرو خصوصى زن داشته باشد .

ابوبصير مى‌گويد : من در شهر كوفه به يكى از زنان ، قرآن مى‌آموختم . روزى با آن زن ، شوخى‌اى كردم . وقتى خدمت امام باقر عليه‌السلامرسيدم ، ايشان مرا سرزنش كرده ، فرمود : «هر كه در خلوت ، مرتكب گناه شود ، خداوند براى وى هيچ ارزشى قائل نيست . چه چيزى به آن زن گفتى ؟!» . من از شرم ، صورتم را پوشاندم و در دم ، توبه كردم . آن گاه ، امام باقر عليه‌السلامفرمود : « ديگر تكرار نكن» .⁽¹⁾

خلاصه اين كه يكى از آسيب‌ها و پيامدهاى منفى اختلاط زن و مرد در محيط كار ، شكسته شدن حريم زن و قلمرو خصوصى وى است . در اين حالت ، به طور پيوسته ، مرزهاى ممنوع زن به عقب كشيده مى‌شود و مرد نامحرم ، پيشروى مى‌كند .

همچنين ، گاهى وقت‌ها حتّى شنيدن صداى نفس كشيدن نامحرم در خلوت ،

مى‌تواند وسوسه‌انگيز باشد . ممكن است زن و مردم نامحرم در يك محل نباشند ؛ امّا به حدّى نزديك هم باشند كه صداى نفس كشيدن يكديگر را بشنوند . اين اندازه از ارتباط (يعنى ارتباط صوتى) ، در خلوت و هنگام شب ، بسيار وسوسه‌انگيز و تحريك كننده است و مى‌تواند مقدّمات ارتباط‌هاى بيشتر را فراهم كند و به همين جهت ، رسول خدا نسبت به آن هشدار داده و مردم را از آن نهى كرده است .⁽¹⁾

مصون‌سازى خلوت

اوّلين گام براى مصون ساختن افراد ، جلوگيرى از به وجود آمدن موقعيت خلوت است . همان گونه كه بيان شد ، ممكن است برخى افراد به دنبال مكانى خلوت باشند تا موقعيت امنى براى كارهايى باشد كه نمى‌توانند در حضور ديگران انجام دهند . اين قبيل افراد ، معمولاً براى محقَّق ساختن خواسته خويش ، به موقعيت سازى و فرصت سازى روى مى‌آورند . اين كار ، در حقيقت ، به استقبال خطر رفتن و خود را در دام دشمن افكندن است . يكى از بهترين اقدامات براى ايمنى از آسيب‌هاى خلوت ، پرهيز از موقعيت‌سازى براى خلوت است . بهتر است فرد ، جَلوت خود را حفظ كند و از تبديل آن به خلوت ، جلوگيرى نمايد . يكى از راه‌هاى ايمنى انسان ، حفظ موقعيت نظارت ديگران است . حضور ديگران ، قلعه امنى براى پاكى انسان و حصارى در برابر نفوذ گناه است و در مقابل ، تنهايى به معناى خارج شدن فرد از قلعه ايمنى‌بخش خود و فراهم كردن امنيت براى گناه است . پس بهتر است انسان ، درون قلعه حضور بماند و با خروج از آن ، خود را بى‌دفاع نسازد . تفاوت خلوت و جلوت ، همانند تفاوت رزمنده بى‌سنگر و رزمنده در سنگر است .

كسى كه از قلعه امن حضور ديگران خارج شود و خلوت گزيند ، مثل رزمنده‌اى است كه سنگر خود را ترك كرده ، بدون سلاح ، در زمين مسطّح ، با دشمن قدرتمند خود رو به رو شده است و يا مى‌توان او را به گوسفندى تشبيه كرد كه از گله جدا شده است . گوسفند جدا شده از گله ، طعمه گرگ است و انسانِ جدا شده از جمع ديگران ، طعمه شيطان .

بنا بر اين ، يكى از بهترين اقدامات ، پيشگيرى از به وجود آمدن موقعيت خلوت است و به همين جهت ، در روايات زيادى بر پرهيز از خلوت ، تأكيد شده است .⁽¹⁾امام على عليه‌السلام ، در روايتى تصريح مى‌فرمايد كه يكى از چيزهايى كه مراعات آن ، مايه ايمنى از شيطان است ، خلوت نكردن با زن نامحرم است .⁽²⁾

گام بعدى اين است كه خلوت موجود را به جلوت تبديل كنيم . راه‌كار پيشين ، جلوگيرى از تبديل جلوت به خلوت بود و راه‌كار دوم ، تبديل خلوت به جلوت است . اگر به هر دليلى موقعيت خلوت پيش آيد ، بايد بلافاصله نسبت به تبديل خلوت به جلوت اقدام كرد .

اين راه‌كار ، خود ، چند نوع است : يكى اين كه فرد ، بلافاصله محلّ خلوت را ترك كرده ، در جمع ديگران حضور يابد . امام باقر عليه‌السلام به كسى فرمود : «كجا منزل گُزيده‌اى ؟» . گفت : در فلان مكان . حضرت از وى پرسيد : «آيا كسى همراه تو هست ؟» . گفت : نه . به وى فرمود : «تنها نمان و از آن جا تغيير مكان ده ؛ زيرا وقتى انسان تنها باشد ، شيطان ، بيشترين جرئت را بر او پيدا مى‌كند» .⁽³⁾

در اين روايت ، روش «تغيير مكان» و تبديل خلوت به جلوت ، سفارش شده است .

تاكنون صحبت از اين بود كه نبايد به دنبال موقعيت سازى براى خلوت بود و از آن بايد پرهيز كرد و اگر به وجود آمد ، بايد بلافاصله ، آن را با حضور در جمع ديگران به جلوت تبديل كرد . امّا گاهى وقت‌هاست كه خلوت‌هاى ناخواسته پيش مى‌آيد و امكان تبديل آن به حضور مردم نيست . در اين جا چه بايد كرد ؟ مهار كردن خود در اين موقعيت ، يكى از سخت‌ترين كارهاست .

امام سجّاد عليه‌السلام ، پنج چيز را از نشانه‌هاى فرد مؤمن مى‌داند كه اوّلين آنها «وَرَع در خلوت» است .⁽¹⁾وَرَع و كنترل نفس در خلوت ، بسيار دشوار است . براى اين منظور ، يكى از مؤثّرترين اقدامات ، اين است كه انسان ، خود را در محضر ناظران ناپيدا ببيند . در روش قبل ، براى تبديل خلوت به جلوت ، از ناظران محسوس استفاده شد ؛ ولى در اين روش از ناظران ناپيدا استفاده مى‌شود . روش قبل مبتنى بر «تغيير مكان» بود و اين روش ، مبتنى بر «تغيير نگرش و شناخت» است . در تغيير شناختى ، نياز به احضار كسى يا حضور در جمع ديگران نيست ؛ بلكه تنها بايد حضور موجود را درك كرد . حضورهاى ناپيدا ، انواعى دارند كه در ادامه به بررسى آنها مى‌پردازيم :

در محضر «خود» بودن

يكى از حضورها حضور «خود» انسان است . از طريق تقويت حضور «خود» در ذهن و حيا كردن از خود ، مى‌توان خلوت را ايمن ساخت . اگر كسى براى خود ارزش قائل باشد ، فرقى ميان آشكار و نهان نمى‌بيند و همان گونه كه در جلوت ، حيا مى‌كرد ، در خلوت نيز حيا مى‌كند . در برخى روايات ، وجدان انسان ، اين گونه به چالش كشيده شده كه : چرا بايد در

تنهايى كارى انجام شود كه در جمع ، انجام نمى‌گردد ؟ امام على عليه‌السلامدر نامه‌اى خطاب به حارث همْدانى مى‌نويسد :

وَاحذَر كُلَّ عَمَلٍ يُعمَلُ بِهِ فِي السِّرِّ ويُستَحى مِنهُ فِي العَلانِيَةِ ، وَاحذَر كُلَّ عَمَلٍ إذا سُئِلَ عَنهُ صاحِبُهُ أنكَرَهُ أوِ اعتَذَرَ مِنهُ ، ولا تَجعَل عِرضَكَ غَرَضا لِنَبالِ القَولِ .⁽¹⁾

بپرهيز از هر عملى كه در خلوت انجام مى‌دهى ، ولى در آشكار از آن شرم مى‌كنى ؛ و بپرهيز از هر عملى كه اگر درباره‌اش از كننده آن سؤال كنند ، آن را انكار مى‌كند و يا عذرخواهى مى‌كند ؛ و آبروى خود را هدف تيرهاى سخن مردم قرار نده .

ايشان در جاى ديگرى فرموده است :

اِحذَر كُلَّ أمرٍ إذا ظَهَرَ أزرى بِفاعِلِهِ وحَقَّرَهُ .⁽²⁾

بپرهيز از هر عملى كه وقتى آشكار شود ، فاعل خود را خوار و حقير مى‌سازد .

همچنين در روايت ديگرى آمده است :

إيّاكَ وكُلَّ عَمَلٍ فِي السِّرِّ تَستَحي مِنهُ فِي العَلانِيَةِ وإيّاكَ وكُلَّ عَمَلٍ إذا ذُكِرَ لِصاحِبِهِ أنكَرَهُ .⁽³⁾

هر عملى كه در آشكار از آن شرم دارى ، از انجام دادن آن در نهان بپرهيز ، و از عملى بپرهيز كه هرگاه آن را به ياد انجام دهنده‌اش آورند ، آن را انكار مى‌كند .

گاهى انسان ، كارى را در خلوت انجام مى‌دهد كه از انجام‌دادن آن در حضور ديگران ، شرم دارد . ممكن است اين عمل افشا شود و ديگران از آن باخبر شوند و درباره آن ، صحبت كرده ، پرس و جو نمايند . در اين جا ممكن است فرد به دو گونه واكنش نشان دهد : يا انكار مى‌كند و يا از انجام دادن آن ، عذر مى‌خواهد . هر دو واكنش ، دليل شرم اوست ؛ امّا به راستى چرا بايد انسان ، انجام دادن كارى

را انكار كند و يا از آن ، عذرخواهى كند ؟ اگر رفتار ما (همانند فرزند ما) ، ساخته و پرداخته ماست و انتظارْ اين است كه مايه افتخار و سربلندى ما باشد ، چرا بايد رفتارى توليد شود كه انتساب آن را به خود ، انكار كنيم و يا از انجام دادن آن ، عذرخواهى كنيم ؟ اگر انسان براى خود ارزش قائل باشد ، فرقى ميان آشكار و نهان نمى‌گذارد ؛ چرا كه در هر دو حالت ، «خودِ» او ، حاضر و ناظر است . تفاوت رفتار در نهان و آشكار ، نشانه عدم صداقت و ارزش قائل نبودن براى خود است و يكسانى رفتار در نهان و آشكار ، نشانه درستى و مردانگى . وقتى از رسول خدا پرسيده مى‌شود كه : همه نيكى در چيست ؟ حضرت مى‌فرمايد :

أن تَعمَلَ فِي السِّرِّ عَمَلَ العَلانِيَةِ .⁽¹⁾

اين كه در نهان ، همانند آشكار عمل كنى .

حضرت على عليه‌السلام نيز مردانگى را در گرو يكسانى خلوت و جلوت مى‌داند . وقتى درباره مردانگى از ايشان مى‌پرسند ، مى‌فرمايد :

لا تَفعَل شَيئا فِي السِّرِّ تَستَحيي مِنهُ فِي العَلانِيَةِ .⁽²⁾

اين كه كارى را كه از انجام دادن آشكار آن شرم مى‌كنى ، در پنهان انجام ندهى .

هم ايشان فرموده است :

جِماعُ المُروءَةِ أن لا تَعمَلَ فِي السِّرِّ ماتَستَحيي مِنهُ فِي العَلانِيَةِ .⁽³⁾

همه مردانگى آن است كه آنچه را در آشكار از آن شرم مى‌كنى ، در پنهان انجام ندهى .

افراد بامروّت ، از آن جا كه براى خود ارزش قائل‌اند ، تفاوتى ميان خلوت و جَلوت نمى‌بينند و همان طور كه در جلوت ، از انجام دادن كارهاى ناروا شرم دارند ، در خلوت نيز از خود شرم مى‌كنند . به همين جهت ، امام على عليه‌السلام

مى‌فرمايد :

مِن تَمامِ المُرُوَّةِ أن تَستَحيِيَ مِن نَفسِكَ .⁽¹⁾

از درجات نهايى مردانگى آن است كه از خودت شرم كنى .

در محضر حجّت‌هاى الهى

حضور ديگر ، حضور حجّت‌هاى الهى است . همان گونه كه در جاى خود بحث شد ،⁽²⁾حجّت‌هاى الهى نيز بر تمام رفتارهاى انسان نظارت دارند و از آنها آگاه مى‌شوند . اگر اين حقيقت به خوبى شناخته شود و اگر مقام باعظمت حجّت‌هاى الهى - آن چنان كه شايسته است - درك شود ، به هنگام نياز (يعنى به وقت خلوت) مى‌توان با فراخوانى اين حقيقت ، خلوت را به محضر حجّت‌هاى الهى تبديل كرد كه حتّى مى‌تواند قوى‌تر و مؤثّرتر از حضور مردم باشد . البتّه توجّه ما ، موجب حضور حجّت‌هاى الهى نمى‌شود ؛ چرا كه حجّت‌هاى الهى همواره حضور دارند ؛ بلكه توجّه به حضور آنان ، تصوّر ما را از موقعيت موجود ، تصحيح مى‌كند . شبيه اين است كه انسان ، وقتى چشم خود را باز مى‌كند ، آنچه را كه نمى‌ديده ، مى‌بيند ، نه اين كه آنچه را نبوده ، هست كند . همان گونه كه چشم باز كردن به معناى «هست كردن نيست‌ها» نيست ، بلكه به معناى «ديدن هست‌ها»ست ، توجّه به حضور حجّت‌هاى الهى نيز به معناى «هست كردن حضور آنان» نيست ؛ بلكه به معناى «درك حضور آنان» است . اگر اين حضور دائمى درك شود ، ديگر خلوتى باقى نمى‌ماند تا به گناه ، آلوده شود . كسانى خلوت را محلّ امن گناه مى‌دانند كه به حضور و نظارت حجّت‌هاى الهى باور ندارند .

امام سجّاد عليه‌السلام ، حكايتى را نقل مى‌كند كه نشان مى‌دهد توجّه نداشتن به

حضور حجّت‌هاى الهى ، چگونه ممكن است تنهايى انسان را آلوده كند و توجّه به حضور حجّت‌هاى الهى ، چگونه ممكن است از راه برانگيختن حيا ، موجب ايمنى خلوت انسان شود . يكى از رفتارهاى ناشايست زمان جاهليت ، «خودْارضايى» در خلوت بوده است . امام سجّاد عليه‌السلاممى‌فرمايد :

عرب باديه نشينى به سوى مدينه حركت كرد . هنگامى كه نزديك مدينه رسيد ، استمنا كرد و بر امام حسين عليه‌السلاموارد شد . امام حسين عليه‌السلامبه وى فرمود : «اى اعرابى ! آيا شرم نمى‌كنى ؟! آيا در حالى كه جُنُب هستى بر امام خود وارد مى‌شوى ؟!» . سپس به وى فرمود : «شما گروه عرب ، هر گاه خلوت مى‌كنيد ، استمنا مى‌كنيد» .⁽¹⁾

كسى كه در موقعيت خلوت قرار گرفته ، ممكن است فشار غريزه جنسى ، او را به سمت خودْارضايى سوق دهد . گذشته از اين كه اين انحراف جنسى چه پيامدهاى زيانبارى دارد ، خود انجام دادن اين كار در حضور حجّت‌هاى الهى ، شرم آور است و لذا توجّه به اين حضور و نظارت ، مى‌تواند بازدارنده و ايمنى‌بخش باشد .

البته ناگفته پيداست كه خودْارضايى ، تنها يك نمونه است . هر رفتار ناشايستى كه در خلوت انجام شود ، از نظر حجّت‌هاى الهى دور نيست و آنان ، شاهد و ناظران آن‌اند .

پس به طور كلّى ، يكى از عوامل ايمن‌ساز خلوت ، توجّه به حضور و نظارت حجّت‌هاى الهى است . بدون شك ، اگر حضور حجّت‌هاى الهى درك شود ، بازدارندگى آن به مراتب بيش از حضور مردم و حتّى حضور فرشتگان خواهد بود . يكى از نيازهاى درك اين حقيقت ، آشنايى با مباحث امام‌شناسى و امامت‌شناسى است . براى آن كه حضور حجّت‌هاى الهى شرم برانگيز شود ، بايد

نسبت به آنان معرفت حاصل شود . البته اين كار بايد پيش از ايجاد شدن موقعيت خلوت انجام شود تا هنگام نياز ، فراخوانى گردد و خلوت را به حضور ، تبديل سازد و يا به تعبير بهتر ، حضور و نظارت حجّت‌هاى الهى را نمايان سازد .

در محضر فرشتگان

حضور ديگرى كه توجّه به آن يا توجّه دادن ديگران به آن ، مايه مصونيت خلوت انسان مى‌گردد ، حضور فرشتگان و مراقبت دائمى آنان از رفتار انسان‌هاست . اساسا فلسفه وجودى فرشتگانِ ناظر ، اين است كه توجّه به آنان ، انسان را از گناه و زشتى باز دارد . فرشتگان ، انواع مختلفى دارند . يك قِسم آنان ،

فرشتگان ناظرند كه مأمور ثبت رفتار انسان‌اند . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد كه فلسفه وجودى اين گروه از فرشتگان ، اين است كه مردم با توجّه كردن به حضور دائمى آنان ، بدانند كه در هيچ مكانى و در هيچ زمانى تنها نيستند .⁽¹⁾جالبْ اين است كه اين گروه ، از فرشتگان معمولى نيستند ؛ بلكه از آنان با عنوان «فرشتگان گرامى (ملائكة كِرام)» ياد شده است . همين ويژگى ، در برانگيختن حيا مؤثّر است . ممكن است انسان از افراد معمولى و حقير ، شرم نكند ؛ ولى اگر ناظر ، فردى كريم و شريف باشد ، موجب حيا مى‌شود . به همين جهت ، فرشتگانى هم كه ناظر انسان هستند ، فرشتگانى گرامى و بزرگوارند . توجّه به حضور فرشتگان و توجّه به كرامت و بزرگوارى آنان ، مى‌تواند شرم را در انسان برانگيزد و او را از گناه باز دارد . معصومان عليهم‌السلام گاهى براى ايمن ساختن خلوت‌ها ، از همين

روش ، يعنى «توجّه‌دهى به حضور فرشتگان» استفاده مى‌كرده‌اند . براى مثال ، امام صادق عليه‌السلامخطاب به فردى مى‌فرمايد :

اِعلَم أنَّ مَعَكَ مَلَكا كَريما مُوَكَّلاً بِكَ يَحفَظُ عَلَيكَ ماتَفعَلُ ويَطَّلِعُ عَلى سِرِّكَ الَّذي تُخفيهِ

مِنَ النّاسِ فَاستَحيِ .⁽²⁾

بدان كه همراه تو فرشته مكرّمى است كه مأمور بر توست ؛ آنچه را انجام مى‌دهى ، ثبت مى‌كند و بر نهان تو كه آن را از مردم مخفى مى‌سازى ، مطلّع است . پس شرم كن .

يكى از آسيب‌هاى خلوت ، عريان شدن است . چنين به نظر مى‌رسد كه در جاهليت ، اين رفتار ، شيوع داشته است و لذا مى‌توان آن را «رفتار جاهلى» دانست . رسول خدا براى ريشه‌كن كردن اين ناهنجارى ، مردم را به حضور فرشتگان و همراهى هميشگى آنها با انسان توجّه مى‌داد . در روايتى از آن حضرت آمده كه فرمود :

إنَّ اللّه‌َ يَنهاكُم عَنِ التَّعَرّي ، فَاستَحيوا مِنَ المَلائِكَةِ الَّذينَ مَعَكُمُ الكِرامِ الكاتِبينَ .⁽¹⁾

خداوند ، شما را از عريان شدن بازداشته است . پس شرم كنيد از فرشتگانى كه همراه شما هستند ؛ همانان كه كريم و نويسنده [ ى اعمال]اند .

و در سخن ديگرى فرموده است :

إيّاكُم وَالتَّعَرّي فَإِنَّ مَعَكُم مَن لايُفارِقُكُم إلاّ عِندَ الغائِطِ وحينَ يُفضِي الرَّجُلُ إلى أهلِهِ ، فَاستَحيوهُم وأكرِموهُم .⁽²⁾

از عريان شدن بپرهيزيد ؛ چرا كه همراه شما كسانى هستند كه از شما جدا نمى‌شوند ، مگر هنگام قضاى حاجت و خلوت كردن با همسر . پس ، از آنها شرم كرده ، آنان را تكريم كنيد .

همان گونه كه پيش از اين بحث شد ، حيا ، تكريم ناظر نيز هست⁽³⁾و به همين دليل ، رسول خدا از مردم خواسته كه با رفتار زشت خود ، حرمت فرشتگان ناظر را نشكنند و احترام آنان را نگه دارند .

مسئله عريان شدن ، فقط يك نمونه است . هر رفتار ناهنجارى را كه در

خلوت انجام مى‌شود ، مى‌توان از اين طريق ، بازدارى كرد . مهمْ اين است كه نظارت فرشتگان درك شود و به عظمت مقام و منزلت آنان ، توجّه گردد و اهمّيت نظارت آنان نيز دانسته شود . رسوا شدن نزد چنين فرشتگان بزرگوارى و رسوا شدن در قيامت به واسطه شهادت اين فرشتگان محترم ، چيزهايى هستند كه شرم را برمى انگيزند و بلكه توجّه به آن ، ممكن است آه انسان را بلند كند . براى نمونه ، امام سجّاد عليه‌السلام در نيايش خويش مى‌فرمايد :

آه ! وانَفساه مِن مَلائِكَةٍ تَشهَدُ عَلَيَّ غَدا !⁽¹⁾

آه از فرشتگانى كه فردا عليه من شهادت مى‌دهند !

بنا بر اين ، بايد در مسئله فرشتگان ناظر و نظارت فرشتگان ، قدرى تأمّل كرد . به نظر مى‌رسد اين بخش از نظارت ، چندان مورد توجّه مردم نيست و اهمّيت لازم بدان داده نمى‌شود ؛ نه به خود فرشتگان اهمّيت داده شده ، و نه مقام و منزلتشان - آن چنان كه هست - درك مى‌شود ، و نه به نظارت آنان و نقشى كه اين نظارت دارد ، اهمّيت داده مى‌شود . به همين جهت ، اين مسئله ، نيازمند توجّه بيشترى است . لازم است پيش از موقع نياز ، شناخت انسان نسبت به اين مسئله تقويت شود و ابعاد مختلف آن مورد توجّه قرار گيرد و به يك حقيقت تثبيت شده در نهاد انسان ، تبديل گردد تا اين حقيقت به هنگام نياز ، فراخوانى شود و خلوت انسان را به محضر فرشتگان تبديل كند و بدين سان ، آن را از آلودگى گناه پاس دارد .

در محضر خدا

برترين نوع نظارت كه مى‌تواند بهترين بازدارندگى را داشته باشد ، نظارت خداوند متعال است . خداوند مى‌تواند مونس خلوت‌هاى انسان باشد و آدمى را از تنهايى درآورد . امام سجّاد عليه‌السلام در مناجات‌هاى خود به اين نكته بسيار

پرداخته‌اند كه خداوند ، مايه اُنس انسان در خلوت‌هاست .⁽¹⁾مهمْ اين است كه اين واقعيت ، شناخته شده و درك شود . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

إنَّ مَعرِفَةَ اللّه‌ِ - عَزَّ و جَلَّ - آنِسٌ مِن كُلِّ وَحشَةٍ وصاحِبٌ مِن كُلِّ وَحدَةٍ .⁽²⁾

شناخت خداوند ، مايه اُنس [انسان] در بى‌كسى‌ها و همراه [انسان] در تنهايى‌هاست .

وجود خداوند ، كفايت نمى‌كند ؛ بلكه شناخت خداوند است كه كارساز است . بنا بر اين ، خداشناسى ، مهم‌ترين عامل براى تبديل خلوت به محضر خداوند است .

تصوّر ما از خداوند ، تصوّر خاصّى است . معمولاً قبول داريم كه خدايى هست و از همه چيز خبر دارد ؛ امّا او را «حاضر» نمى‌دانيم . فكر مى‌كنيم كه در پس پرده‌هايى قرار دارد و احتمالاً در بالاى آسمان‌هاى هفتگانه است و فرشتگانى هستند كه گزارش كارهاى ما را به او مى‌رسانند و در قيامت است كه با او رو به رو مى‌شويم و ... !

همه اينها را مى‌توان در يك تعبير خلاصه كرد و آن ، تعبير «خداوند غايب» است . اين ، تصويرى است كه غالبا از خداوند در ذهن ما وجود دارد . «وجود» خدا را قبول داريم ؛ امّا «حضور» او را باور نداريم . او را بيشتر غايب مى‌دانيم تا

حاضر .⁽³⁾ابن ابى العَوْجا ، خدمت امام صادق عليه‌السلامرسيد و پرسش‌هايى درباره مسائل اعتقادى مطرح كرد و از آن جا كه حضرت ، صحبت از خدا مى‌كرد ، او به ايشان گفت : «خدا را ياد كردى و ما را به چيزى كه غايب است حواله كردى !» .

حضرت در پاسخ وى فرمود :

وَيلَكَ ! كَيفَ يَكونُ غائِبا مَن هُوَ مَعَ خَلقِهِ شاهِدٌ وإلَيهِم أقرَبُ مِن حَبلِ الوَريدِ ، يَسمَعُ كَلامَهُم ويَرى أشخاصَهُم ويَعلَمُ أسرارَهُم ؟!⁽¹⁾

واى بر تو ! چگونه غايب است كسى كه همراه خلق خود ، شاهد آنان است و از رگ گردن به آنها نزديك‌تر است ، سخن آنها را مى‌شنود و خودِ آنها را مى‌بيند و اسرار آنها را مى‌داند ؟!

در اين كلام نورانى ، تصويرى كه حضرت از خداوند ارائه مى‌دهد ، «خداوندِ شاهد» است ، نه خداوند غايب كه در پسِ پرده‌هاى هفتگانه قرار دارد . حارث اَعوَر مى‌گويد : روزى حضرت على عليه‌السلام وارد بازار شد و با مردى رو به رو شد كه پشتش به ايشان بود و به كسى مى‌گفت : سوگند به خدايى كه در پسِ هفت پرده است ، نه ! حضرت بر شانه وى زد و پرسيد : «چه كسى در پسِ هفت پرده است ؟» . گفت : خداوند ، اى امير مؤمنان . حضرت به وى فرمود : «اشتباه كردى ، مادرت به عزايت بنشيند !» . آن گاه چنين ادامه داد :

إنَّ اللّه‌َ - عَزَّ و جَلَّ - لَيسَ بَينَهُ وبَينَ خَلقِهِ حِجابٌ ، لِأَنَّهُ مَعَهُم أينَما كانوا .⁽²⁾

هيچ پرده‌اى ميان خداوند عز و جل و بندگانش وجود ندارد .

آن فرد پرسيد : كفّاره اين اشتباه چيست ؟ حضرت فرمود :

أن تَعلَمَ أنَّ اللّه‌َ مَعَكَ حَيثُ كُنتَ .⁽³⁾

اين كه بدانى خداوند ، همراه توست ، هر جا كه باشى .

آرى ! تصويرى كه آن فرد از خداوند داشت ، «خداوند پرده‌نشين» بود و تصويرى كه حضرت ارائه مى‌دهد ، «خداوندِ همراه» است و مهم‌تر اين كه در

اين روايت ، به مسئله «تصحيح شناخت» اشاره شده وخواسته شده كه فرد بداند كه خداوند ، همه جا همراه اوست . اين ، يك توصيه عمومى است كه مى‌تواند در تصحيح تصوير انسان از خدا مورد توجّه قرار گيرد .

همچنين نقل شده كه جاثليق (بزرگ نَصارا) از امير مؤمنان پرسيد : خداوند كجاست ؟ اين گونه پرسش‌ها چند حقيقت را نشان مى‌دهد . اوّل اين كه خداوند ، مكان دارد ؛ دوم اين كه وقتى خدا مكان داشت ، بدين معناست كه در برخى مكان‌ها حاضر است و در برخى ديگر ، غايب ؛ سوم اين كه در جايى كه ما هستيم ، خدا غايب است . اگر كسى خداوند را در جايى كه خودش هست ، حاضر بداند ، نمى‌پرسد خدا كجاست . به هر حال ، حضرت در پاسخ وى فرمود :

هُوَ هاهُنا وهاهُنا وفَوقُ وتَحتُ ومُحيطٌ بِنا ومَعَنا وهُوَ قَولُهُ : «مَا يَكُونُ مِن نَّجْوَى ثَلَ-ثَةٍ إِلاَّ هُوَ رَابِعُهُمْ وَ لاَ خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سَادِسُهُمْ وَ لاَ أَدْنَى مِن ذَ لِكَ وَ لاَ أَكْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا⁽¹⁾» .⁽²⁾

او اين جا و آن جا و بالا و پايين است و به ما احاطه دارد و همراه ماست و اين ، همان سخن اوست كه : «هيچ نجواى سه نفره‌اى نيست ، مگر اين كه او نفر چهارم است و هيچ [ نجواى ]پنج نفره‌اى نيست ، مگر اين كه او نفر ششم است ، و نه كمتر از اين و نه بيشتر از اين [ هست] مگر اين كه او با آنان است ، هر جا كه باشند» .

چيزهايى مثل اين كه «خدا مكان دارد» و «در پسِ پرده است» ، نشان‌دهنده تصوير خداوند غايب است و اين ، چيزى است كه خود خداوند از آن ، اظهار شگفتى كرده است :

عَجَبا لِمَن ضَلَّ عَنّي ولَيسَ يَخلو في شَيءٍ مِنَ الأَوقاتِ مِنّي ! كَيفَ يَخلو وأنَا أقرَبُ

إلَيهِ مِن كُلِّ قَريبٍ و أدنى إلَيهِ مِن حَبلِ الوَريدِ .⁽¹⁾

شگفتا از كسى كه مرا گم كرده ، حال آن كه هيچ گاه بدون من نبوده است ! چگونه تنها بوده است ، حال آن كه من از هر كسى به او نزديك‌تر و از رگ گردن به او نزديك‌ترم ؟

شكل‌گيرى تصوير خداى غايب ، به دليل نقص معرفت‌هاست . تصوير ذهنى آنانى كه معرفت صحيح و كاملى دارند ، تصوير خداوندِ حاضر و ناظر است . امام حسين عليه‌السلاممى‌فرمايد :

اللّهُمَ ! إنَّكَ تَرى ولا تُرى وأنتَ بِالمَنظَرِ الأَعلى .⁽²⁾

خداوندا ! تو مى‌بينى و ديده نمى‌شوى ، و تو در ديدگاهِ برتر هستى .

امام حسن عليه‌السلام هم فرموده است :

إنَّ اللّه‌َ - عَزَّوجَلَّ - بِالمَنظَرِ الأَعلى .⁽³⁾

خداوند عز و جل در ديدگاه برتر است .

حضرت على عليه‌السلام ، خداوند را در همه امور ، ناظر مى‌داند⁽⁴⁾و به اين حقيقت ، تصريح كرده كه :

إنَّ اللّه‌َ سُبحانَهُ لايَخفى عَلَيهِ مَا العِبادُ مُقتَرِفونَ في لَيلِهِم ونَهارِهِم ، لَطُفَ بِهِ خُبرا وأحاطَ

بِهِ عِلما أعضاؤُكُم شُهودُهُ وجَوارِحُكُم جُنودُهُ وضَمائِرُكُم عُيونُهُ وخَلَواتُكُم عِيانُهُ .⁽⁵⁾

آن كارهاى ناروايى كه بندگان در شب و روز خود انجام مى‌دهند ، از خداوند سبحان ، پنهان نيست . او به آنها آگاه است و احاطه علمى دارد . اعضاى شما مشهود اوست و جوارح شما سپاهيان او هستند و ضميرهاى شما [در ]چشمان

او هستند و خلوت‌هاى شما براى او آشكار است .

كسى كه خلوت مى‌كند و دست به گناه مى‌زند ، گمان مى‌برد كسى او را نمى‌بيند و با خبر نمى‌شود ، غافل از اين كه اعضا و جوارح او سپاهيان خداوندند هر كارى اتفاق بيفتد ، يا با اعضا و جوارح است و يا در قلب و دل است ، و اينها همه ، مأموران الهى‌اند . آيا با اين وضع ، باز هم مى‌توان خلوتى يافت ؟ حضرت على عليه‌السلامبه درگاه الهى مى‌فرمايد :

كُلُّ سِرٍّ عِندَكَ عَلانِيَةٌ وكُلُّ غَيبٍ عِندَكَ شَهادَةٌ .⁽¹⁾

هر سرّى نزد تو آشكار است و هر غيبى نزد تو نمايان است .

حتّى به فرموده امام صادق عليه‌السلام ، خداوند از نگاه نامحسوس و زير چشمى انسان هم باخبر است .⁽²⁾آيا مى‌توان چنين خدايى را غايب دانست ؟ آيا خداوندى كه از غرّش درندگان در بيابان‌ها و حركت نهنگ‌ها در درياها و معصيت‌هاى بندگان خود در خلوت‌ها آگاه است ،⁽³⁾مى‌تواند غايب باشد ؟

اين ، نمونه‌اى از تصوّر كسانى است كه خدا را آن گونه كه هست ، مى‌شناسند . تصويرى كه اينان از خداوند دارند ، خداوندِ حاضر ، شاهد و ناظر است . اين تصوير مى‌تواند شرم را برانگيزد و تنهايى‌ها را مصونيت بخشد . امّا خداوندى كه «غايب» است ، در خلوت ، كارايى نخواهد داشت . امام سجّاد عليه‌السلاممى‌فرمايد كه از خدا حيا كنيد ؛ چون به شما نزديك است⁽⁴⁾و امام باقر عليه‌السلام مى‌فرمايد كه به اندازه‌اى از خداوند حيا كنيد كه به شما نزديك است .⁽⁵⁾همه اينها متوقّف بر شناخت و داشتن تصوير صحيح از خداوند است و به همين جهت ، امام صادق عليه‌السلاماطّلاع از

نظارت خداوند را مقدّمه حيا دانسته است :

وعَلِمتُ أنَّ اللّه‌َ - عَزَّوجَلَّ - مُطَّلِعٌ عَلَىَّ فَاستَحيَيتُ .⁽¹⁾

دانستم كه خداوند عز و جل بر من آگاه است . پس ، [از وى] شرم كن .

همچنين حضرت على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

شما آبادگران زمين هستيد كه خداوند ، شما را در آن به خلافت رسانده است تا ببيند چگونه رفتار مى‌كنيد . پس مراقب كارهايى كه خدا مى‌بيند ، باشيد .⁽²⁾

رسول خدا نيز به ابن مسعود توصيه مى‌كنند كه گناه را ترك كند ، چه آشكارا باشد و چه پنهانى ، چه كوچك باشد و چه بزرگ ؛ زيرا خداوند متعال ، هر جا كه باشد ، او را مى‌بيند و همراه اوست . پس ، از آن معصيت ، اجتناب كند .⁽³⁾خداوند به حضرت عيسى عليه‌السلامچنين موعظه مى‌كند كه :

اى عيسى ! هر جا كه هستى ، متوجه من باش .⁽⁴⁾

همه اينها لزوم تغيير در تصوير ما از خداوند را روشن مى‌سازد . براى ايمنى خلوت ، بايد از خدا شرم كرد و شرم از خدا ، مشروط به اصلاح تصويرى است كه از خدا وجود دارد . تصويرى كه خداوند را بعيد ، غايب و پرده‌نشين مى‌داند ، نمى‌تواند حيا را برانگيزد ؛ امّا تصويرى كه خداوند را قريب ، شاهد ، حاضر ، ناظر ، همراه و ... مى‌داند ، مى‌تواند شرم از خداوند را در پى داشته باشد .

بنا بر اين ، نخست بايد نسبت به اصلاح طرحواره ذهنى خود از خداوند ، اقدام كنيم . زمان اين اقدام نيز پيش از فراهم آمدن موقعيت خلوت است . پيش از نياز بايد اين معرفت را كسب كرد و سپس هنگام خلوت - كه هنگامه نياز است - بايد آن را فراخوانى كرد . هنگام نياز ، وقت كسب معرفت نيست . آن جا وقت

هزينه كردن و به كار بستن معرفت‌هاى كسب شده است . به همين جهت ، درباره هنگام خلوت ، صحبت از كسب معرفت نشده ؛ بلكه صحبت از ذكر و يادآورى خداوند به ميان آمده است . يادآورى ، يعنى فراخوانى آنچه وجود دارد . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

هر چند من خلوت را خوش نمى‌دارم ، ولى اگر تنها ماندن ، ناچارى است ، اشكالى ندارد ؛ امّا خدا را بسيار ياد كنيد .⁽¹⁾

رسول خدا نيز به ابورزين مى‌فرمايد :

يا أبا رَزينٍ ! إذا خَلَوتَ فَأَكثِر ذِكرَ اللّه‌ِ .⁽²⁾

اى ابو رزين ! هرگاه خلوت كردى ، خدا را بسيار ياد كن .

خداوند به حضرت عيسى عليه‌السلامسفارش كرده كه وقتى با گناه خلوت كردى ، مرا فراموش نكن⁽³⁾و هنگام خلوت ، مرا بسيار ياد كن .⁽⁴⁾جالبْ اين‌كه در اين روايات ، صحبت از «ياد كردن» نيست ؛ بلكه صحبت از «فراوان ياد كردن» است . انسان ، همواره بايد به ياد خدا باشد ؛ ولى هنگام خلوت ، چون خطر افزايش مى‌يابد ، ياد خدا نيز بايد افزايش يابد تا بتواند خطر خلوت را دفع كند . پيامد ياد كردن خدا ، ايمن شدن خلوت انسان و مصونيت از گناه است ، همان گونه كه

درباره حضرت يوسف عليه‌السلاماتّفاق افتاد . آنچه حضرت يوسف را نجات داد ، اين بود كه ابتدا به ياد خدا افتاد و سپس شرم كرد . امام صادق عليه‌السلاممى‌فرمايد :

فَلَمّا هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها قالَت : كَما أنتَ ! قالَ : ولِمَ ؟! قالَت : حَتّى اُغَطِّيَ وَجهَ الصَّنَمِ لايَرانا ! فَذَكَرَ اللّه‌َ عِندَ ذلِكَ وقَد عَلِمَ أنَّ اللّه‌َ يَراهُ فَفَرَّ مِنها هارِبا .⁽¹⁾

وقتى او به يوسف متمايل شد و يوسف به او تمايل پيدا كرد ، زليخا گفت : «همين جا باش !» . يوسف پرسيد : «چرا ؟» . زليخا گفت : «تا صورت بت را بپوشانم كه ما را نبيند !» . در اين هنگام بود كه يوسف ، خدا را ياد كرد و دانست كه خداوند ، او را مى‌بيند . پس ، از زليخا فرار كرد .

بنا بر اين ، اگر بناست همان طور كه امام كاظم عليه‌السلام خواسته است ، «از خدا همان گونه حيا كنيم كه از مردم حيا مى‌كنيم» ،⁽²⁾نخست بايد بنيان‌هاى معرفتى آن را درست كرد و سپس ، هنگام نياز به وسيله «ذكر» ، آن را فراخوانى نمود . پيش از آن كه فرزندان و جوانان و نوجوانان به خلوت‌هاى گناه‌آلودْ دچار شوند ، بايد تصوير ذهنى آنان را اصلاح كرد و آنان را با خداى حاضر و ناظر ، آشنا ساخت و صفت حيا را در آنان ، پرورش داد .

مى‌گويند استادى به شاگردان خود گفت : «مرغى را در جايى كه هيچ كس نبيند ، ذبح كنيد و بياوريد» . فردا همه شاگردان با مرغ‌هاى ذبح شده ، وارد شدند ، جز يك نفر كه با مرغى زنده آمده بود . وقتى استاد ، علّت آن را جويا شد ، او گفت : «هر جا رفتم ، خدا را حاضر و ناظر ديدم» .

آرى ! اين يك تكليف خداشناسى بود كه نتيجه آن ، استاد را در تربيت بهتر دانش‌آموزان يارى مى‌داد . مى‌گويند يكى از اولياى خدا ، سرآغاز سير و سلوك

خود را هنگامى مى‌داند كه نيمه‌هاى شب از خواب برمى خيزد و دايى خود را در حال مناجات مى‌بيند . او از دايى خود مى‌خواهد به او نيز نماز شب را ياد دهد و آن مرد خدايى ، فقط اين تكليف معنوى را به وى مى‌دهد كه چند بار بگو : «يا حاضر يا ناظر» .⁽¹⁾

آشنا كردن فرزندان با حضور و نظارت دائم خداوند ، شرم از خدا را در آنان مى‌پرورانَد و به هنگام نياز بر مى‌انگيزاند . پس بايد دو مهارت را به آنان آموخت : يكى شناختِ درست خداوند و ديگرى فراخواندن آن شناخت در هنگام خلوت . شناختِ درست خداوند ، تصوير ذهنى مطابق با واقع را شكل مى‌دهد و فراخوانى آن شناخت ، از راه ذكر و ياد خدا حاصل مى‌شود و شايد به همين جهت است كه لقمان حكيم به فرزند خود سفارش مى‌كند كه تا در خلوت هستى ، دعا كن .⁽²⁾دعا و مناجات و به ياد خدا بودن ، خلوت را به حضور خداوند ، مزيّن مى‌سازد .

البته اين كار ، مخصوص فرزندان نيست و در مورد بزرگ‌سالان نيز صدق مى‌كند . تصوير ذهنى مردم از خداوند بايد اصلاح شود . هم اكنون ، حجم بسيارى از تبليغات دينى را قهر و عذاب الهى و دوزخ تشكيل مى‌دهد و لذا به نظر مى‌رسد بيش از هر چيز ، خوف از خدا در ذهن مردم وجود دارد و تصويرى كه از خداوند در ذهن‌ها نقش بسته ، تصويرى است توأم با خشم و غضب . هر چند قهر و غضب خداوند ، واقعيت دارد ؛ امّا به نظر مى‌رسد كه نبايد تنها محور تعليمات دينى باشد . افزون بر توجّه بدان ، توجّه اساسى بايد به بهترين و زيباترين محور تكامل ، يعنى حُب و حيا باشد ؛ خدايى كه انسان را دوست

مى‌دارد و انسان نيز او را دوست دارد و همه جا حاضر و ناظرش مى‌داند .

نكته ديگر ، اين كه مى‌توان با يادآورى پاداش حياورزى از سوى خداوند ، اين ويژگى را نيز در مردم برانگيخت و آنان را به نسبت به اين مسئله حسّاس كرد و تشويق نمود . پيشوايان دين در برخى موارد از همين روش استفاده كرده‌اند . مثلاً رسول خدا خطاب به مردم مى‌فرمايد كه روز قيامت ، خداوند به گروهى از امّت من بال‌هايى مى‌دهد كه با آنها يكسره از قبر به بهشت مى‌روند و حساب و كتاب و پل صراط را نمى‌بينند . وقتى فرشتگانْ علّت را جويا مى‌شوند ، دو خصلت را عامل رسيدنشان به اين مقام ذكر مى‌كنند :

كُنّا إذا خَلَونا نَستَحيي أن نَعصِيَهُ ونَرضى بِاليَسيرِ مِمّا قَسَمَ لَنا .⁽¹⁾

وقتى خلوت مى‌كرديم ، شرم مى‌كرديم كه معصيت او را انجام دهيم ، و به روزىِ اندكى كه قسمت ما كرده بود ، راضى بوديم .

و فرشتگان با شنيدن اين جملات مى‌گويند : اين مقام ، حقّ شماست .

خلاصه اين كه حاضر دانستن خداوند ، خلوت را به حضور تبديل مى‌كند و از آسيب‌ها ايمن مى‌سازد و به همين جهت ، اولياى دين براى بازدارى مردم از گناه ، به مسئله حضور و نظارت خداوند ، توجّه مى‌دادند . مثلاً وقتى از رسول خدا مى‌پرسيدند كه آيا در تنهايى مى‌توانيم كشفِ عورت كنيم ، حضرت پاسخ مى‌داد :

فَاللّه‌ُ أحَقُّ أن يُستَحيى مِنهُ مِنَ النّاسِ .⁽²⁾

خداوند ، بيش از مردم ، سزاوار است كه از او شرم شود .

روايت شده كه شخصى به حضور امام حسين عليه‌السلام رسيد و گفت : من مرد گنهكارى هستم و توان مقاومت در برابر معصيت را ندارم . مرا موعظه كن .

حضرت به وى فرمود : پنج كار را انجام بده و سپس هر چه مى‌خواهى ، گناه كن . سومين نكته‌اى كه حضرت فرمود ، اين بود :

اُطلُب مَوضِعا لا يَراكَ اللّه‌ُ واذنِب ما شِئتَ .⁽¹⁾

مكانى را بياب كه خدا تو را نبيند ، سپس هر چه مى‌خواهى گناه كن .

خلوت با خدا

گفتيم كه خلوت مى‌تواند مفسده‌انگيز باشد ولذا از آن نهى شده است . اين ، سخن درستى است ؛ ولى درباره همه خلوت‌ها صدق نمى‌كند و عموميت ندارد . مرتبه انسان‌ها با هم متفاوت است . برخى در خلوت به گناه نزديك مى‌شوند و برخى به خدا . كسانى كه به گناه نزديك مى‌شوند ، بهتر است از خلوت بپرهيزند و كسانى كه به خدا نزديك مى‌شوند ، بهتر است خلوت گزينند . خلوت بر دو قِسم است : خلوت با گناه و خلوت با خدا ، و به تعبير ديگر : خلوت از خدا و خلوت با خدا . خلوتى كه با گناه بوده ، از خدا به دور باشد ، زمينه‌ساز فساد و انحراف است و خلوتى كه با خدا باشد ، زمينه‌ساز اطاعت و بندگى است . در همين زمينه ، رسول خدا مى‌فرمايد :

الدُّنيا ساعَةٌ فَاجعَلها طاعَةً ، وبابُ ذلِكَ كُلِّهِ مُلازَمَةُ الخَلوَةِ بِمُداوَمَةِ الفِكرَةِ .⁽²⁾

دنيا ، ساعتى است . آن را در طاعت قرار ده و دَرِ همه اينها ملازمت خلوت با مداومت تفكّر است .

و به همين جهت است كه امام على عليه‌السلام ملازمت با خلوت را سيره صالحان مى‌داند .⁽³⁾قرآن كريم نيز برخى انبيا را با واژه «أوّاه» ستوده است .⁽⁴⁾امام باقر عليه‌السلامدر تفسير اين واژه فرموده است كه « أوّاه » ، يعنى كسى كه در نمازش و هنگامى كه

در دل بيابانْ تنهاست و همچنين در تنهايى‌هاى خود ، اهل تضرّع نسبت به خداوند است .⁽¹⁾خلوت با خداوند ، نشانه عشق است . لذا خداوند به موسى بن عمران عليه‌السلاممى‌فرمايد :

اى پسر عمران ! دروغ مى‌گويد كسى كه مى‌پندارد مرا دوست دارد ، ولى هنگام شب مى‌خوابد و با من نيست . آيا هر حبيبى خلوت كردن با دوست خود را دوست نمى‌دارد ؟!⁽²⁾

در «حديث معراج» ، خداوند متعال ، حلاوت خلوت با خود را وصف ناشدنى دانسته⁽³⁾و شايد به همين جهت بوده كه رسول خدا ، خلوت كردن را دوست مى‌داشته است .⁽⁴⁾امير مؤمنان نيز اهل خلوت بوده و براى اين كار به منطقه «غَرىّ» مى‌رفته است .⁽⁵⁾

بنا بر اين ، اگر خلوت را نقطه آسيب‌پذير مى‌دانيم ، نه براى همه افراد است و نه براى هر نوع خلوتى . خلوتى كه از خدا و همراه با گناه باشد ، آسيب زاست و خلوتى كه با خدا باشد ، مايه رشد و تعالى است .

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و گم‌نامى

فصل دوم : حيا و گم‌نامى

برخى افراد در شهر خود ، مراقب رفتار خود هستند و از انجام دادن بسيارى از كارها شرم دارند ؛ امّا در شهرى غير از محل سكونت خود ، الزامى براى مراقبت از رفتار خود نديده ، از ارتكاب كارهاى ناشايست ، شرم نمى‌كنند . كسانى را مى‌شناسم كه هر چند در شهر محلّ سكونت خود ، رفتار نامعقولى نداشتند ، امّا همين افراد در يكى از كلانْ‌شهرها در حالى مشاهده شدند كه ظاهرى بسيار زننده داشتند و رفتارهاى نامناسبى از آنان سرمى‌زد كه انسان از بيان آنها شرم دارد .

راز اين تفاوت در چيست ؟ چرا عدّه‌اى در شهر و يا محل سكونت خود ، رفتار مناسبى دارند ؛ امّا در خارج از اين محدوده ، ممكن است رفتارى از آنان سر زند كه شرم‌آور باشد ؟ پاسخ آن يك كلمه است : « گم‌نامى » . برخى افراد اگر در جمعى ناشناخته قرار گيرند ، ممكن است از انجام دادن كارهاى ناشايست ، شرم نكنند . اين گم‌نامى و ناشناختگى ، شرم و حيا را خنثا مى‌سازد و از اين رو ، گذشته از پديده «خلوت» ، پديده ديگرى به نام «گم‌نام بودن در جمع» وجود دارد كه با محور حيا (يعنى نظارت و حضور) مرتبط است و بايد مورد بررسى قرار گيرد .

همان‌گونه كه مشاهده كرديد ، گاهى حضور و نظارت وجود دارد ، ولى باز هم شرم و حيا برانگيخته نمى‌شود و اين ، هنگامى است كه فرد ، گم‌نام بوده ، براى

جمع ناشناخته باشد . در برخى جمع‌ها افراد متعدّدى در كنار هم هستند و حضور فيزيكى دارند ؛ امّا چون يكديگر را نمى‌شناسند ، گويا حضورى وجود ندارد و كسى آن جا حاضر نيست . البته ميان خلوتِ مطلق و گم‌نامى در جمع ، تفاوت‌هايى وجود دارد و اين گونه نيست كه هر دو يكسان باشند ، امّا مراد ، اين است كه در پديده گم‌نامى ، حضور فيزيكى (جسمانى) افراد ، حيابرانگيز نيست ، و سرّ آن اين است كه هيچ رابطه شناختى ، آنها را به يكديگر پيوند نزده و همديگر را نمى‌شناسند . ناشناخته بودن افراد در يك جمع ، آنان را به اجسامى متحرّك تبديل مى‌كند و حضور و نظارت آنان را بى‌تأثير مى‌سازد . همين افراد گم‌نام ، اگر در جمع‌هايى قرار بگيرند كه يكديگر را به خوبى مى‌شناسند ، بار ديگر شرم در آنان برانگيخته مى‌شود . اين ، نشان مى‌دهد كه اولاً شرم نكردن در

وضيعت گم‌نامى ، به دليل بى‌حيايى مطلق افراد نيست و ثانيا نشان مى‌دهد كه شناخته بودن و معروفيت ، از عوامل تأثيرگذارى حضور و نظارت است . شناخته بودن ، جانِ نظارت بازدارنده و عامل برانگيختن شرم است و حتّى نوع شناخته بودن ، در ميزان حيا تأثير دارد . مثلاً اگر كسى چند عنوان داشته باشد و درجه اينها

متفاوت باشد و در هر جمعى ، فقط به يكى از اين عناوينْ معروف باشد ، احتمالاً ميزان شرمى كه او از هر جمعى خواهد داشت ، متفاوت خواهد بود . هر چه آن عنوانْ مهم‌تر و از مكانت اجتماعى بالاترى برخوردار باشد ، ميزان شرم و حيا نيز بيشتر مى‌شود ، و هر چه اعتبار و منزلت عناوينْ پايين‌تر باشد ، حياى كمترى را بر مى‌انگيزد . عناوين نيز دنيايى دارند و هر كدام از شأن و منزلت برخوردارند و اين شأن و منزلت ، احتمالاً در ميزان حيا مؤثّر است .⁽¹⁾

شهرنشينى و گم‌نامى

يكى از امورى كه قلمرو گم‌نامى افراد را گسترش مى‌دهد ، پديده كلانْ‌شهرها

و گسترش شهرنشينى است . اين پديده ، منجر به كاهش روابط ميان انسان‌ها مى‌شود و بدين ترتيب ، ميزان حيا را كاهش مى‌دهد . مسئله كلان‌شهرها از آغاز قرن بيستم ، جامعه‌شناسان را به خود مشغول كرده است . ماكس وِبِر معتقد است كه ساكنان شهرها ، برخلاف اجتماعات كوچك ، نمى‌توانند همه همسايگان خود را از نزديك بشناسند و اين را به دليل تراكم جمعيت مى‌داند .⁽¹⁾لوئيس ويرت نيز به ماهيت چند پاره روابط شهرى اشاره كرده ، مى‌گويد :

ساكنان شهرها ، بويژه ، در نقش‌هاى بسيار تقسيم شده و خاصّى با يكديگر برخورد مى‌كنند . به همين جهت ، ربط و بستگى‌شان به يكديگر ، فقط به جنبه بسيار خاصّى از فعّاليت ديگرى محدود مى‌شود .

وى توضيح مى‌دهد كه ما به جاى آن كه خود را عميقا درگير و گرفتار شخصيت كلّى فرد مورد نظر بكنيم ، ضرورتا تماس سطحى و نسبى با برخى از آنان برقرار مى‌سازيم . ما به لياقت و كارآيى يك كفّاش ، فقط تا آن جايى توجّه داريم كه بتواند نيازهاى ما را برآورد و اگر زنش مشروبخوار باشد ، براى ما اصلاً اهمّيتى ندارد .⁽²⁾روشن است كه اين نوع نگرش ، موجب كاهش حيا مى‌گردد .

تافلر نيز از كسانى است كه به اين موضوع ، اهمّيت داده و آن را مورد بحث قرار داده است . وى بخش اوّل كتاب خود (به نام شوك آينده) را «مرگ تداوم»

ناميده و معتقد است كه در دنياى امروز ، هيچ چيز پايدار نيست و همه چيز در حال تحوّل و تغيير است . بخش دوم كتاب را نيز «ناپايدارى» ناميده و جلوه‌هاى متعدّد آن را بيان كرده است . يكى از ابعاد اين ناپايدارى ، روابط ميان انسان‌هاست . وى مى‌گويد :

ادامه يافتن شهرنشينى ، خود ، يكى از عوامل فشارى است كه روابط ما را با ديگران ، موقّتى‌تر مى‌كند .⁽³⁾

هاروِى كاكْس معتقد است كه تعدّد روابط ما با ديگران ، سبب شده تا « عمق روابط » ، كاهش يابد .⁽¹⁾تافلر نيز تصريح مى‌كند كه تعدّد روابط ، به « كاهش مدّت ارتباط » منجر شده است :

كاهش يافتن مدّت زمان متوسط در روابط انسانى را مى‌توان به عبارت و احتمالى ، نتيجه زياد شدن تعداد چنين روابطى دانست . امروز يك شهرنشين متوسط به احتمال بسيار در طى يك هفته بيشتر از يك روستايى دوران فئوداليسم در طى يك سال و حتّى شايد در طول همه عمرش ، با آدم‌ها تماس پيدا مى‌كند . ترديدى نيست كه در بين پيوندهاى آن روستايى با ديگران ، تعدادى روابط ناپايدار نيز موجود بود ؛ امّا بيشتر مردمى كه او آنان را مى‌شناخت ، در سراسر زندگى‌اش تغيير نمى‌كردند . يك فرد شهرنشين نيز ممكن است با گروه معيّنى از مردم ، رابطه متقابلى داشته باشد كه مدّت‌هاى مديد به طول انجامد ؛ امّا در عين حال با صدها و بلكه با هزاران نفر ديگر نيز برخورد دارد كه ممكن است فقط يكى دوبار آنان را ببيند و سپس براى هميشه در بوته فراموشى و بى‌نامى گم شوند .⁽²⁾

اين ، دقيقا همان چيزى است كه ما از آن به عنوان «گم‌نامى در جمع» ياد كرديم . هر چند همه زندگى را گم‌نامى فرانگرفته ، امّا روح حاكم بر كلان‌شهرها و تمدّن جديد شهرنشينى ، همين است .

همان گونه كه از لوئيس ويرت نقل كرديم ، در اين شيوه زندگى ، روابط بر اساس برآوردن نيازها شكل مى‌گيرد . تافلر نيز در اين باره چنين تصريح مى‌كند :

ما با اكثر مردمِ گرداگرد خود ، روابط محدودى برقرار مى‌كنيم . ما چه آگاهانه و چه غير آگاهانه ، روابط خود را با اكثر مردم بر حسب كاركرد ، تعيين مى‌نماييم .⁽³⁾

بر همين اساس ، تافلر ، نظريه «انسان مُدولى» يعنى انسان « دورانداختنى و جانشين‌پذير (Modular) » را تبليغ مى‌كند . وى معتقد است كه عميق شدن

روابط ميان انسان‌ها ، موجب محدوديت مى‌شود( !) . وى ، ناخودآگاه والبته با بيانى منفى به مسئله «حياى از مردم» اشاره كرده است . حيا ، نتيجه روابط عميق و محترمانه‌اى است كه امثال تافلر ، آن را محدوديت دانسته ، بر آن مى‌تازند و در مقابل ، بى‌حيايى نتيجه كاهش روابط عميق و محترمانه‌اى است كه امثال تافلر ، آن را آزادى ناميده و مى‌ستايند . وى تصريح مى‌كند :

هر رابطه‌اى تقاضاها و انتظاراتى را در بردارد و رابطه بين دو نفر ، هر چند نزديك‌تر و آميخته‌تر باشد ، فشارهايى كه هر يك براى تحقّق و برآوردن انتظارات بر ديگرى اعمال مى‌كند ، بيشتر مى‌شود . هر چه رابطه جامع‌تر و نزديك‌تر باشد ، مدول‌هاى بيشترى وارد و به كار گرفته مى‌شوند و بالطبع ، تقاضاهايى كه ما از يكديگر داريم ، بيشتر مى‌شود .⁽¹⁾

او تصريح مى‌كند كه در رابطه مدولى (Modular) ، ما فقط به فايده‌اى كه فرد مقابل مى‌تواند براى ما داشته باشد ، مى‌انديشيم و براى ما هيچ فرقى ندارد كه او چه اعتقاداتى دارد و چه مى‌كند . او نيز ما را آزاد مى‌گذارد كه بى‌دين باشيم يا ديندار ، همجنس‌باز باشيم يا غير همجنس‌باز ، كمونيست باشيم يا ضد كمونيست .⁽²⁾همه اينها نشان مى‌دهد كه گم‌نامى و كاهش روابط ميان انسان‌ها ، تا چه اندازه مى‌تواند به كاهش شرم بينجامد . بنا بر اين ، كلان‌شهرها قلمرو گم‌نامى افراد را گسترش مى‌دهند و بدين سان ، خاكريز ديگرى را كه مى‌توانست از هجوم زشتى‌ها جلوگيرى كند ، تخريب مى‌كنند . دكتر لِگِن‌هاوْزِن ، انديشمند امريكايى مقيم ايران ، معتقد است كه تمدّن جديد ، قلمرو گم‌نامى افراد را گسترش داده است . لذا افراد از يكديگر شرم نمى‌كنند . وى ريشه اين پديده را در مادّى‌گرايى دانسته ، مى‌گويد : مادى‌گرايى ، تعاليم دينى را تكذيب مى‌كند . به

همين دليل ، انديشه «اگر خدا نباشد ، همه چيز مجاز مى‌شود» ، براى نويسنده روسى ، داستايوسكى (1821 - 1881م) بسيار اهمّيت پيدا مى‌كند .⁽¹⁾

وى درباره رهاورد تمدّن جديد مى‌گويد : جوامع مدرن لائيك ، بر اساس نظريه سياسى ليبرالى ، نظام حقوقى پيچيده‌اى ايجاد كرده‌اند كه هدف آن ، حفظ آزادى فردى ، و نتيجه آن ، توسعه قلمرو گم‌نامى براى زندگى شهروندان است . شهرى كردن و بى‌ثباتى نيز در به دست آمدن اين نتيجه مدخليت دارند . اخلاق و ارزش‌هاى اجتماعى دين ، زمانى مؤثر واقع مى‌شوند كه اعمال انسان به وسيله كسانى كه با او ارزش‌هاى مذهبى مشترك دارند ، قابل مشاهده باشد ، به طورى كه تخلف از احكام دينى و يا اخلاقى احساس شرم شود . در جوامع مدرن مدنى ، وقتى فاعل ، عملى را در پيشِ روىِ كسانى انجام مى‌دهد كه نسبت به او ناآشنا هستند ، و يا هيچ پيش فرضى درباره آنها نسبت به تحسين و يا سرزنش اخلاقى ندارد ، و با اين پيش فرض كه آنها هيچ گونه حقى براى دادن حكم اخلاقى ندارند ، به دليل اين كه اخلاقيات ، يك امر خصوصى و شخصى حساب مى‌شود ، فاعل ، گم‌نام مى‌شود . به خاطر آوريد داستان انگشتر گايچس را كه سقراط در كتاب دوم جمهورى افلاطون نقل كرده است . سقراط مى‌پرسد : آيا اگر كسى انگشتر سحرآميزى داشت كه مى‌توانست هروقت كه اراده كند ، به وسيله آن نامرئى شود ، چه كسى از هم‌بستر شدن با زن همسايه اجتناب مى‌كند ؟⁽²⁾

وى سپس درباره پديده گم‌نامى در جوامع دينى مى‌گويد : دين به ما مى‌آموزد كه حتّى اگر بتوان از چشم ديگران پنهان ماند ، از چشم خدا چيزى پنهان نمى‌ماند . حتّى در آن‌جا كه از ديگران شرمى وجود ندارد ، در پيشگاه خدا احساس جرم مى‌كنيم ، در عين حال ، آن‌جا كه گم‌نامى اجتماعى از رونق بيشترى

برخوردار است ، وسوسه نيز گاهى غلبه مى‌كند ، حتّى بر كسانى كه خود را مذهبى مى‌دانند . وقتى گناه گم‌نامى رايج مى‌شود ، بهانه‌تراشى و توجيه كردن ، شدت پيدا مى‌كند و وجدان اخلاقى به تدريج ، فرسوده مى‌شود ... .

صورت جديد خيانت عليه امت مسلمان ، فرسايش اخلاق اسلامى از داخل جامعه اسلامى است . در جامعه سكولار غربى فرسايش اخلاقى به وسيله بسط قلمرو گم‌نامى ، غلبه وسوسه شيطانى ، و ديدگاه رايج خصوصى و شخصى بودن اخلاق رخ مى‌دهد ، در حالى كه در جامعه اسلامى معاصر ، خطر گم‌نامى اجتماعى به حدّى نيست كه در غرب وجود دارد . الحمد للّه ، انديشه خصوصى بودن دين نيز در جهان اسلام ، خيلى خريدار ندارد .⁽¹⁾

مهاجرت و گم‌نامى

يكى ديگر از پيامدهاى تمدن جديد ، پديده مهاجرت است . بسيارى از مردم ، پيوسته از شهرى به شهر ديگرى منتقل مى‌شوند و تقريبا در هيچ مكانى استقرار هميشگى ندارند . اين پديده در كشورهاى صنعتى و فراصنعتى بيشتر به چشم مى‌خورد . همچنين در شهرهاى بزرگ كه جاذبه‌هاى زندگى و امكان پيدا كردن كار در آنها بيش از مناطق ديگر است ، بيشتر اتفاق مى‌افتد . تافلر ، يكى از ويژگى‌هاى دوره جديد زندگى را ناپايدارى مكان‌ها دانسته و از مردم به عنوان «خانه به دوشان» ياد مى‌كند⁽²⁾. وى در بررسى پيامدهاى مهاجرت ، يادآور مى‌شود :

حتّى اگر مردم با محيط جديد سازگار شوند ، ديگر مثل گذشته نخواهند بود ؛ زيرا هر نقل مكانى ، ضرورتا بخشى از شبكه پيچيده روابط قديمى را نابود مى‌كند و روابط پيچيده تازه‌اى به جاى آنها برقرار مى‌سازد .⁽³⁾

پروفسور اِلى گينزبرگ از دانشگاه كلمبيا و متخصّص تحرّك نيروى انسانى مى‌گويد :

چيزى نخواهد گذشت كه همگى ما در اين كشور به صورت افراد يك كلان‌شهر درمى‌آييم ، بدون پيوند و دلبستگى و آرزوى ديدار دوستان و همسايگان قديم .⁽¹⁾

تافلر با تأكيد بر اين كه هر نقل مكانى روابط دوستانه را به صورت مرگبارى فرسوده مى‌كند ،⁽²⁾به بررسى پيامد اين از هم گسيختگى پرداخته ، مى‌گويد :

همين گسيختن روابط ، چنانچه چند بار در زندگى تكرار شود ، باعث از بين رفتن تعهّد مى‌گردد .

وى همچنين تصريح مى‌كند :

كسى كه پيوسته در حركت است ، معمولاً آن قدر شتابزده است كه امكان ريشه دوانيدن در محلّى را پيدا نمى‌كند .⁽³⁾

در اين جملات ، به خوبى روشن است كه مهاجرت‌ها سبب از بين رفتن روابط قديمى مى‌شود و امكان برقرارى ارتباط جديد را به حدّاقل ، كاهش مى‌دهد كه پيامد آن ، از بين رفتن تعهّد خواهد بود و در چنين شرايطى ، طبيعى است كه حيا و شرم ، شكل نخواهد گرفت .

البته مهاجرت ، اقسامى دارد كه يكى از آنها مهاجرت‌هاى علمى است . اين بخش از مهاجرت ، در كشور ما مخصوص دانشجويان و طلاّبى است كه معمولاً براى كسب دانش به ديگر شهرها مسافرت مى‌كنند . با گسترش دانشگاه‌ها ، روند اين گونه مهاجرت‌ها افزايش چشمگيرى پيدا كرده است . نوع رفتار اين افراد در شهر خود با شهر محلّ تحصيل ، متفاوت است .⁽⁴⁾ناشناخته بودن آنان در محيط

جديد ، سبب مى‌شود كه زمينه براى بروز برخى ناهنجارى‌هاى اخلاقى و اجتماعى آماده‌تر باشد . همين امر ، سبب افزايش جرم در محيط‌هاى مهاجرپذير مى‌شود . طبق تحقيقاتى كه در كشورهاى اروپايى و امريكا به عمل آمده ، ميزان جرايم و بزهكارى بين مهاجران ، خيلى بيشتر از بوميان بوده است . ژولى فرانسوى بر پايه تحقيقاتى كه انجام داد ، معتقد شد كه از هر يكصد هزار نفر كه زادگاه خود را ترك نكرده‌اند ، فقط هشت تن آنان به اتّهام جنايت در ديوان عالى جنايى مورد محاكمه قرار گرفته‌اند ، حال آن كه از هر يكصد هزار نفرى كه در استان غير محلّ تولّد خود ، ساكن بوده‌اند ، 29 نفر آنان در ديوان عالى جنايى محاكمه شده‌اند .⁽¹⁾هر قدر فاصله فرهنگى بين مبدأ و مقصد بيشتر باشد ، احتمال جرم‌زا بودن مهاجرت ، بيشتر است . يكى از علل عمده اين افزايش چشمگير ، آن است كه اين افراد در محيط‌هاى جديد ، ناشناخته‌اند .

مسافرت و گم‌نامى

گم‌نامى ، فقط مخصوص شهرهاى كلان يا پديده مهاجرت نيست . در مسافرت نيز گم‌نامى تأثير خود را نشان مى‌دهد . كسى كه از شهر خود بيرون مى‌رود ، در شهرهاى ديگر ، گم‌نام و غريبه است و همين امر ، احتمالاً سبب مى‌شود كه احساس كند مى‌تواند برخى از كارهايى را كه در شهر خود ترك مى‌كرده ، انجام دهد . فرد مسافر از ديد ديگران پنهان نيست ؛ امّا همين كه او را نمى‌شناسند ، گويا او را نمى‌بينند . به بيان ديگر ، آنچه از او ديده مى‌شود ، فقط جسم اوست . هويت او - كه اساس شخصيت اوست - از ديد ديگران پنهان است . همين پنهانى و گم‌نامى ، سبب مى‌شود كه هم خود مسافر از انجام دادن برخى كارها ابايى نداشته باشد ، و هم ساكنان شهر در برخورد با مسافران ، كم‌تر حرمت نگه دارند . اين

امر ، در مسافرت‌هاى تابستانى و بخصوص در مناطق دريايى ، افزايش بيشترى مى‌يابد . رفتار مسافران سواحل دريا با رفتار آنان در شهرهاى خود ، متفاوت است . فورت لادرديل ، نام منطقه‌اى ساحلى در ايالت فلوريداى امريكاست كه هر ساله در فصل بهار ، دانشجويان دختر و پسر امريكايى به آن جا سفر كرده ، مدّت يك هفته اقامت مى‌كنند . تافلر معتقد است آنچه اين جوانان را جذب مى‌كند ، چيزى فراتر از سكس و آفتاب است ؛ زيرا اين چيزها را در جاى ديگر نيز مى‌توان يافت . انگيزه آنان بيشتر احساس آزادى و رهايى از مسئوليت است . يك دختر دانشجوى نوزده ساله اهل نيويورك مى‌گويد :

[ اين جا] آدم از كارى كه مى‌كند و از حرفى كه مى‌زند ، اصلاً نگران نيست ؛ چون راستش را بخواهيد ، آدم ، ديگر آنها را نمى‌بيند .⁽¹⁾

به اين جمله يك بار ديگر توجّه كنيد : «آدم ، ديگر آنها را نمى‌بيند» و اين ، يعنى ناشناخته بودن و گم‌نامى . وقتى انسان در جمعى گم‌نام باشد ، از حضور آنان ، شرم نمى‌كند و كارهايى را انجام مى‌دهد كه در جمع آشنايان (يعنى كسانى كه آدم ، دوباره آنها را خواهد ديد) ، حاضر به انجام دادن آن نيست . آنچه فورت لادرديل در اختيار جوانان قرار مى‌دهد ، گم‌نامى است و گم‌نامى ، شرم و حيا را كنار مى‌زند .

وقتى دو نفر براى اولين بار يكديگر را مى‌بينند ، بيشتر احتمال دارد به افشاى حقايق (نام ، شغل ، محل اقامت و .. .) بپردازند و احتمال انجام افشاهاى احساسى توسط آنها كم است («من از ميهمانى‌هاى شلوغ بيزارم» ، «من موسيقى را دوست دارم» و ...) . دليل اين امر ، آن است كه ابراز مسايل خصوصى خطرناك‌تر است ، و افشاكننده را آسيب‌پذيرتر مى‌سازد ؛ اما وقتى مطمئن مى‌شويم كه اين مخاطب غريبه را ديگر هرگز نمى‌بينيم ، مطالب عميق‌ترى را

براى او فاش مى‌كنيم . براى مثال ، دو غريبه‌اى كه در يك مسافرت هوايى طولانى كنار هم نشسته‌اند و مى‌دانند اين «اولين و آخرين» برخورد آنهاست ، در مورد مسائل خصوصى و احساسى‌اى با هم صحبت مى‌كنند كه اگر قرار بود يكديگر را مدام ببينند ، هرگز در مورد آنها صحبت نمى‌كردند .⁽¹⁾

آسيب‌شناسى گم‌نامى (ناشناختگى)

همان گونه كه روشن شد ، گم‌نامى سبب كاهش حيا و افزايش خطا مى‌شود . در وضعيت گم‌نامى ، از آن جا كه هويت اصلى افراد ، پنهان است ، انجام دادن خطا ، ضربه‌اى به آن وارد نمى‌سازد . نظارت ، وقتى بازدارنده است كه شخصيت و باطن افراد ، به هم نظر انداخته باشند ، نه چشم‌هاى سر . ديدن جسم ، حيا برانگيز نيست ؛ نظر به هويت افراد ، بازدارنده است و لذا پديده گم‌نامى ، حياى از مردم را بى اثر مى‌سازد و كسانى كه فقط از مردم حيا مى‌كنند ، در موقعيت گم‌نامى ، بى‌دفاع مى‌مانند . يكى از جامعه‌شناسان معتقد است كه مناطق شهرى ، بويژه در آن جايى كه جمعيتْ متراكم است ، يك محيط «ناآشنايى» پديد مى‌آورد و روابط مردم ، چنان نيست كه منجر به شناسايى عميق شخصيت يكديگر شود و در اين گونه جوامع ، انسان به مثابه يك شى‌ء تلقّى مى‌شود . وى تصريح مى‌كند كه زندگى شهرى جدا سرّى آميخته با گم‌نامى و بى‌نامى است . اين نوع بيگانگى فرد در شهرهاى بزرگ ، در برابر آشنايى‌هاى بسيار نزديك ساكنان روستاها و شهرهاى كوچك قرار مى‌گيرد . اگر چه بى‌نامى در روستاها غير ممكن است ، امّا از ويژگى ساكنان شهرها به شمار مى‌رود . وى سپس به اين نكته اشاره مى‌كند كه هر قدر روابط صميمانه كاهش يابد و فرد ، گم‌نام‌تر شود ، از نظارت آشنايان ، بيشتر رها مى‌شود و زمينه براى انحراف نُرم‌هاى (معيارهاى) جامعه بيشتر پديد

مى‌آيد . هر اندازه كه نظارت گروه‌هاى آشنا كم‌تر مى‌شود ، به همان اندازه ، فرد براى انحراف از معيارهاى حاكم ، آزادى و فرصت مى‌يابد و به « آنومى ( /Anomieبى‌هنجارى) » مى‌گرايد .⁽¹⁾افرادى كه در كلان‌شهرها زندگى مى‌كنند ، بيش از ساكنان شهرهاى كوچك ، گم‌نام اند . كسانى كه در شهرهاى بزرگ زندگى مى‌كنند ، در محلّه خود ، شناخته شده‌تر از ديگر محلّه‌ها هستند . كسانى كه از شهرى به شهر ديگر مهاجرت مى‌كنند نيز گم‌نام اند . مسافران نيز در شهرهاى مقصد ، گم‌نام و ناشناخته‌اند . بنا بر اين ، كلان بودن شهرها و مهاجرت و مسافرت ، از امورى هستند كه گم‌نامى را به وجود مى‌آورند و اين ، موجب كاهش شرم و حيا مى‌گردد و به همين جهت ، يكى از جامعه شناسان معتقد است كه كلان‌شهرها كانونِ بود و نمود تبهكارى‌ها به شمار مى‌روند . در شهرهاى كلان ، فرد ، همچون قطره‌اى در درياى انسان‌ها فرو مى‌رود و هويّت خود را از دست مى‌دهد . شهر پُر زرق و برق ، ناگهان ، واقعيت‌هاى خود را به نمايش مى‌گذارد و « شر » و « شهر » ، در يك راستا در فضاى مشتركى قرار مى‌گيرند . مجرميت در اغلب كشورها از جمله در ايران ، در شهرهاى بزرگ جاگرفته است . ظهور شر در شهر ، ناامنى را پديد مى‌آورد و خشونت را نيرو مى‌بخشد و در پيامد آن ، پرخاشگرى ميدان مى‌يابد .⁽²⁾

ملاك گم‌نامى و شناخته شدگى

محور شناخته‌شدن يا ناشناخته (گم‌نام) بودن ، نام و نام خانوادگى نيست . شناخت شناس‌نامه‌اى ، گم‌نامى را تغيير نمى‌دهد . البته دانستن نام ، ممكن است در كاهش گم‌نامى بى‌تأثير نباشد ؛ ولى با دانستن اطّلاعات شناس‌نامه‌اى ، گم‌نامى به طور كلّى برطرف نمى‌شود ، همان گونه كه بى‌خبرى از اطّلاعات شناس‌نامه‌اى

نيز موجب گم‌نامى نمى‌گردد . گاهى اطّلاع از موقعيت اجتماعى افراد ، آنان را از گم‌نامى در مى‌آورد . يونيفُرم و لباس مخصوص هر قشر در اين مسئله نقش دارد . در گذشته ، هر قشرى لباس مخصوصى داشته كه به وسيله آن ، شناخته مى‌شده و اكنون ، اين ، مخصوص بعضى اقشار است . اگر مثلاً از روى لباس ، تشخيص داده شود كه فلان كس پزشك است ، موقعيت او با وقتى كه مردم از شغل وى بى‌اطّلاع باشند ، متفاوت خواهد بود . يا يك استاد دانشگاه اگر با عنوان اجتماعى خود شناخته شود ، رفتار او با موقعيت قبل ، تفاوت خواهد كرد . همچنين يك روحانى وقتى لباس مخصوص خود را بر تن داشته باشد ، ديگر گم‌نام به شمار نمى‌رود . اساسا در اين قبيل افراد ، اطّلاع از نام

آنان ، چندان تأثيرى در شناخته‌شدن آنان ندارد و محور شناسايى‌شان ، موقعيت اجتماعى آنان است و هر چه اين موقعيت اجتماعى از احترام بيشترى برخوردار باشد ، تأثير آن در شناخته شدن ، بيشتر است . پس از انقلاب اسلامى در ايران ، كسانى كه در نهادهاى انقلابى (مثل سپاه ، كميته ، بسيج ، جهاد سازندگى و ...) مشغول به خدمت شدند ، اعتبار ويژه‌اى پيدا كردند و انتظارات مردم از آنان ، بيش از ديگر اقشار جامعه بود . به همين جهت ، وقتى يكى از اين افراد به عنوانى كه داشت ، شناخته مى‌شد ، ديدِ مردم و انتظارات آنان از وى تغيير مى‌كرد و همين امر ، آنان را بيشتر در موقعيت شرم و حيا قرار مى‌داد . بنا بر اين ، به نظر مى‌رسد شناخته شدن ، پيش از آن كه مرهون نام و نام خانوادگى باشد ، مرهون عناوين اجتماعى است .

مصون سازى گم‌نامى

آيا مى‌توان موقعيت گم‌نامى را ايمن ساخت ؟ آيا راهى براى مصون سازى آن وجود دارد ؟ آيا راه ايمن‌سازى ، آن است كه شهرها كوچك شوند و راه مهاجرت ، سد شود و مسافرت‌ها ممنوع گردند ؟ يا بايد تسليم روند تمدّن جديد

شد و بدين سان ، فاتحه حيا را خواند ؟ آيا راهى نيست كه با حفظ شرايط موجود بتوان حيا را نيز حفظ كرد و آسيب‌هاى آن را زدود ؟

در روند تحقيق ، وقتى مسئله گم‌نامى در كلان‌شهرها مطرح شد و تأثير آن در برچيدن حيا مورد توجّه قرار گرفت ، اين سؤال در ذهنْ نقش بست كه اگر طبيعت كلان‌شهرها كاهش حيا و افزايش گم‌نامى و بى‌حيايى است ، پس چرا در اسلام بر شهرنشينى ، آن هم در شهرهاى بزرگ ، تأكيد شده است ؟ براى نمونه ، امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

اُسكُنِ الأَمصارَ العِظامَ .⁽¹⁾

در شهرهاى بزرگ ، مسكن گزين .

مؤلّفه‌هاى شهر دينى

سؤال اين است كه : چگونه ممكن است معصومان عليهم‌السلام زندگى در مكان‌هايى را توصيه كرده باشند كه قلمرو گم‌نامى را گسترش و حيا را كاهش مى‌دهد ؟ اين تناقض ، ما را به پژوهش بيشتر در اين زمينه وا داشت و در نتيجه ، از مجموع آموزه‌هاى دين در اين موضوع ، چنين به دست آمد كه الگوى دينى شهرنشينى ، هرگز به گم‌نامى منجر نمى‌شود . آن الگوى شهرنشينى‌اى به گم‌نامى و بى حيايى منجر مى‌شود كه مؤلّفه‌هاى يك شهر دينى را نداشته باشد . در ادامه ، به برخى از اين موارد ، اشاره مى‌كنيم :

اگر از زندگى در روستاها منع شده ، به اين دليل است كه در آنها «جمعه» و «جماعت» وجود ندارد . رسول خدا مى‌فرمايد :

الرُّستاقُ حَظيرةٌ مِن حَظائِرِ جَهَنَّمَ ، لَيسَ فيها حَدٌّ ولا جُمُعَةٌ ولا جَماعَةٌ .⁽²⁾

روستا ، استراحتگاهى از استراحتگاه‌هاى جهنّم است ؛ نه در آن حدّى اقامه مى‌شود ، و نه جمعه‌اى و نه جماعتى .

روستا به آن جهتْ نكوهش شده كه جمعه و جماعت ندارد . در طرف مقابل ، از آن جهت به شهرنشينى و زندگى در شهرهاى بزرگ توصيه شده كه مركز اجتماعات مسلمانان است . رسول خدا ، برترى شهرها را در وجود جماعت‌ها و حلقه‌هاى ذكر مى‌داند .⁽¹⁾همچنين در روايتى آمده :

اُسكُنِ الأَمصارَ العِظامَ ؛ فَإِنَّها جِماعُ المُسلِمينَ .⁽²⁾

در شهرهاى بزرگ سكونت گزين ، زيرا آن جا مركز اجتماع مسلمانان است .

بنا بر اين ، در الگوى شهرنشينى اسلامى ، اجتماعات دينى نقش مهمّى دارند . در هر شبانه روز ، نمازهاى جماعت در اوقات متعدّد ، اقامه مى‌شوند و مردم ، دور هم جمع مى‌گردند و يكديگر را مى‌بينند و از حال هم خبردار مى‌شوند . اين اجتماعات متعدّد ، هر روز در محلّه‌ها تشكيل مى‌شوند . پس از آن ، هفته‌اى يك بار همه مردم شهر دور هم جمع مى‌شوند و نماز جمعه را اقامه مى‌كنند . همچنين نمازهاى عيد (مثل عيد فطر و عيد قربان و عيد غدير) را داريم كه معمولاً با تعداد افراد بيشترى برگزار مى‌شوند . مراسم جشن و عزادارى را هم مى‌توان به اين مجموعه افزود . به هر حال ، هر يك از اين اجتماعات ، به نوعى مردم را گِرد هم جمع مى‌كند و در هر يك ، مجموعه‌اى از افراد حضور دارند كه با هم آشنا مى‌شوند . نخست در مساجد محل با هم آشنا مى‌شوند ، سپس روز جمعه مردم همه محلّه‌ها در نماز جمعه ، يكديگر را مى‌بينند كه جمعيت بيشترى حضور دارند و ... . اين قبيل امور عبادى ، قلمرو آشنايى افراد با يكديگر را گسترش داده ، قلمرو گم‌نامى را كاهش مى‌دهند . به بيان ديگر ، در الگوى شهرنشينى اسلامى، اجتماعات دينى و پايگاه‌هايى همچون مساجد و

حسينيه‌ها و هيئت‌هاى مذهبى و ... نقش تعيين كننده دارند . اين مكان‌ها در حقيقت ، پايگاه‌هاى برقرارى پيوند و ارتباط ميان آحاد متفرّق جامعه‌اند ؛ پيوندى عاطفى كه رنگى دينى دارد و در سايه معنويتْ حاصل شده است . اين نوع پيوند ، هم موجب استحكام پيوندهاست ، و هم كاركردهاى بازدارى آن را بيشتر مى‌سازد ، و همه اينها در سايه اجتماعات دينى و در مكان‌هايى همچون مسجد ، حاصل مى‌شود .

اتّفاقا وقتى با اين بخش از الگوى شهرنشينى اسلامى مواجه شديم ، بار ديگر به روايات حيا مراجعه كرديم و در كمال شگفتى مشاهده كرديم كه در ميان روايات مربوط به حيا ، حديثى آمده كه رابطه ميان حيا و مسجد را بيان كرده است . اين حديث ، نشان مى‌دهد كه گسترش مساجد در شهرهاى اسلامى و گسترش فرهنگ مسجد رفتن ، عامل مهمّى در برانگيختن حياست . مسجد رفتن و شركت در اجتماعات دينى ، قلمرو آشنايى افراد را گسترش داده ، دايره گم‌نامى آنان را كاهش مى‌دهد . هر چه يك شهروند مسلمان بيشتر در اجتماعات شركت كند و حضور بيشترى يابد و با ديگر برادران ايمانى خود ، پيوند بيشترى برقرار سازد ، در حقيقت ، قلمرو شناخته شدن خود را افزايش داده است . امام على عليه‌السلامدرباره ثمره رفت و آمد به مساجد ، همواره مى‌فرمود :

مَنِ اختَلَفَ إلَى المَساجِدِ أصابَ إحدَى الثَّمانِ : أخا مُستَفادا فِي اللّه‌ِ - عَزَّوجَلَّ - ، أو عِلما مُستَطرِفا ، أو آيَةً مُحكَمَةً ، أو رَحمَةً مُنتَظِرَةً ، أو كَلِمَةً تَرُدُّهُ عَن رَدًى ، أو يَسمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلى هُدًى ، أو يَترُكُ ذَنبا خَشيَةً أو حَياءً .

هر كه به مساجدْ رفت و آمد داشته باشد ، يكى از اين هشت چيز را به دست مى‌آورد : برادرى كه در راه خدا سودرسان باشد ، يا دانش گلچين شده ، يا نشانه‌اى محكم و استوار ، يا رحمت منتظره ، يا سخنى مى‌شنود كه او را به هدايتْ رهنمايى مى‌كند ، و يا گناهى را از سرِ ترس يا شرم ، ترك مى‌كند . ⁽¹⁾

در اين حديثِ شريف آمده كه مسجد ، سبب افزايش پيوندهاى برادرى مى‌شود و همچنين ، موجب شرم و حيا مى‌گردد . ميان اين دو ( پيوند برادرى و شرم از يكديگر ) نيز رابطه وجود دارد . در فرهنگ مسجد ، چنين آمده است كه اهل ايمان ، يكديگر را مى‌بينند و از حال هم باخبر مى‌شوند و به كمك يكديگر مى‌شتابند . دامنه آشنايى در مساجد ، بايد به گونه‌اى باشد كه اگر كسى به مسجد نيامد ، عدم حضور وى ، محسوس باشد و ديگران نسبت به آن ، حسّاس باشند و پِيجوى وى شوند . رسول خدا اين گونه بود و هر وقتْ كسى را در مسجد نمى‌ديد ، سراغ وى را مى‌گرفت . اين ، نشان مى‌دهد كه آشنايى و شناخته شدن در مساجد اسلامى تا چه اندازه عميق است و دامنه آن ، چه قدر گسترده است . دقيقا به همين جهت است كه رسول خدا در آغاز ورود به مدينه ، ساختن مسجد را آغاز كرد و به همين جهت است كه اهل ايمان ، در جاى جاى شهرها به ساختن مسجد روى مى‌آوردند . اين امر در طرّاحى شهرهاى اسلامى بايد بيشتر مورد توجّه قرار گيرد .

اكنون برخى از احاديث را بهتر مى‌توان فهميد . در روايتى از رسول خدا آمده است :

مَن سَرَّهُ أن يَسكُنَ بُحبوحَةَ الجَنَّةِ فَليَلزَمِ الجَماعَةَ ؛ فَإِنَّ الشَّيطانَ مَعَ الواحِدِ وهُوَ مِنَ الاِثنَينِ أبعَدُ .⁽¹⁾

هر كه خرسند مى‌شود از اين كه در ميانه بهشت مسكن گزيند ، همراهى با جماعت را برگزيند ؛ زيرا شيطان با فرد تنهاست و از دو نفر ، دورتر است .

در بحث خلوت ، مطرح شد كه شيطان ، چه قدر به انسانِ تنها نزديك است⁽²⁾و

گفتيم كه حضور در جمع ديگران تا چه اندازه در كاهش وسوسه‌هاى شيطان ،

مؤثّر است . اين حديث نيز مردم را از تنهايى برحذر داشته و بيان شده كه انسان ، بايد همراه جماعت مسلمانان باشد و جماعت مسلمانان ، قلمرو گم‌نامى را كاهش مى‌دهد . در حديث ديگرى از رسول خدا آمده كه خداوند با جماعت است و شيطان با فرد تنها :

عَلَيكُم بِالجَماعَةِ ؛ فَإِنَّ يَدَ اللّه‌ِ عَلَى الجَماعَةِ وإنَّ الشَّيطانَ مَعَ الواحِدِ وهُوَ مِنَ الاِثنيَنِ أبعَدُ .⁽¹⁾

همراه جماعت باشيد كه دست خداوند ، با جماعت است و شيطان ، همراه فرد تنهاست و از دو نفر ، دورتر است .

در حديث ديگرى از امام على عليه‌السلام نقل شده كه هر كه از جماعت مسلمين دور افتد و كناره‌گيرى كند ، طعمه شيطان است :

فَإِنَّ الشّاذَّ مِنَ النّاسِ لِلشَّيطانِ ، كَما أنَّ الشّاذَّ مِنَ الغَنَمِ لِلذِّئبِ .⁽²⁾

جدا شده از مردم ، نصيب شيطان است ، همان گونه كه جدا شده از گلّه گوسفندان ، نصيب گرگ است .

و رسول خدا فرموده است :

إنَّ الشَّيطانِ ذِئبُ الإِنسانِ كَذِئبِ الغَنَمِ ، يَأخُذُ الشّاةَ القاصِيَةَ وَالنّاحِيَةَ ، فَإِيّاكُم وَالشِّعابَ

وعَلَيكُم بِالجَماعَةِ وَالعامَّةِ وَالمَسجِدِ .⁽³⁾

شيطان ، گرگ انسان است . مثل گرگِ گوسفندان كه گوسفندان دور افتاده و كناره گرفته را شكار مى‌كند . پس ، از شعبه شعبه شدن بپرهيزيد و همراه جماعت و عموم مردم و مسجد باشيد .

در اين حديث ، نام مسجد به تصريح برده شده كه در كنار حديثى كه ثمره مسجد را حيا كردن مى‌دانست ، معناى خاصّ خود را پيدا مى‌كند . همچنين

رسول خدا در كلام ديگرى فرموده است :

يَدُاللّه‌ِ عَلَى الجَماعَةِ ؛ فَإِذا شَذَّ الشّاذُ مِنهُمُ اختَطَفَهُ الشَّيطانُ ، كَما يَختَطِفُ الذِّئبُ الشّاةُ مِنَ الغَنَمِ .

دست خدا بر سرِ جماعت است . پس هر گاه يكى از جمع آنان دور افتد ، شيطان ، او را شكار مى‌كند ، همان گونه كه گرگ ، گوسفند جدا شده از گله گوسفندان را شكار مى‌كند .⁽¹⁾

معمولاً اين گونه روايات را در بحث اتّحاد و تفرقه به كار مى‌برند و درست نيز هست ؛ ولى با توجّه به مباحثى كه داشته‌ايم ، نمى‌توان دلالت آن بر مباحث خلوت و گم‌نامى را انكار كرد و يا دست‌كم بايد درباره آن ، قدرى تأمل كرد . ملاك ، اين است كه انسانِ تنها و گم‌نام ، حيا نمى‌كند و طعمه شيطان مى‌شود . يكى از راه‌كارهاى برچيدن گم‌نامى و تنهايى ، برقرارى ارتباط با ديگران و تشكيل جماعت‌هاى دينى و شركت در اجتماعات اسلامى است . در روايات درباره خلوت ، بر اين اصل ، تصريح شده بود كه انسانِ تنها طعمه شيطان است . آن جا صحبت از اتّحاد و تفرقه نبود ؛ صحبت از خلوت و جلوت بود . بنا بر اين ، رواياتى هم كه در اين جا ذكر كرديم ، مى‌توانند اين اصل را تأييد كنند . در حديث ديگرى از رسول خدا ، اين اصل به گونه ديگرى آمده است :

اِثنانِ خَيرٌ مِنَ الواحِدِ ، وثَلاثٌ خَيرٌ مِنَ اثنَينِ ، وأربَعَةٌ خَيرٌ مِن ثَلاثَةٍ ، فَعَلَيكُم بِالجَماعَةِ .⁽²⁾

دو نفر ، بهتر از يك نفر است و سه نفر ، بهتر از دو نفر و چهار نفر ، بهتر از سه نفر . پس همراه جماعت باشيد .

علّت ، آن است كه شيطان ، همراه فردِ تنهاست و به وى ، به شدّتْ نزديك است و هرچه تعداد افرادْ بيشتر شود ، شيطان ، دورتر مى‌شود و فريب وى ،

ضعيف‌تر مى‌گردد . افزايش تعداد ، همچون رشته‌هاى متعدّدى است كه فرد را به ديگران پيوند زده باشد . هر چه اين رشته‌هاى پيوند ، بيشتر و محكم‌تر باشد ، موقعيت فرد ، بيشتر تثبيت مى‌شود و از امكان فريب خوردن و رُبوده شدن وى توسط شيطان ، كاسته مى‌شود . اين رشته‌ها ، همان رشته‌هاى شناخته‌شدن و تحت نظارت چشم‌هاى آشنا قرار گرفتن است . ارتباط شناختى و چشمى ميان انسان‌ها ، حيا را برمى انگيزد و فرد را از غلتيدن در ورطه گناه و زشتى باز مى‌دارد . بنا بر اين ، مسجد و اجتماعات دينى و جلسات مذهبى و حلقه‌هاى ذكر و دعا ، همگى از مؤلّفه‌هاى شهر اسلامى هستند كه در صورت تحقّق ، قلمرو گم‌نامى‌ها را كاهش مى‌دهند و از افول حيا جلوگيرى مى‌كنند .

مسئله ديگر در شهرنشينى اسلامى ، ارتباط با همسايگان است . اسلام بر مسئله ارتباط با همسايه ، بسيار تأكيد كرده است . جبرئيل عليه‌السلام ، آن قدر بر حرمت همسايه تأكيد مى‌كرد كه رسول خدا گمان بُرد همسايه از همسايه ، ارث مى‌برد :

مازالَ جَبرَئيلُ ... يوصيني بِالجارِ حَتّى ظَنَنتُ أنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ .

جبرئيل ، پيوسته مرا به همسايگان سفارش مى‌كرد تا اين كه گمان كردم همسايه را ميراثبَر همسايه مى‌كند .⁽¹⁾

(ح 265) ؛ مسند ابن حنبل ، ج 9 ، ص 311 (ح 24314) و ص 380 (ح 24654) ؛ صحيح البخارى ، ج 8 ، ص 1 ؛ صحيح مسلم ، ج 4 ، ص 2025 .

و رسول خدا نيز آن قدر سفارش همسايگان را به مردم مى‌كرد كه آنان نيز گمان بردند همسايه‌ها از يكديگر ارث مى‌برند .⁽²⁾حرمت همسايه ، يكى از سنگين‌ترين حرمت‌ها در اسلام است⁽³⁾و همانندِ خود انسان⁽⁴⁾و خون انسان⁽⁵⁾و

والدين انسان ،⁽¹⁾حرمت دارد .

اگر در فرهنگ شهرنشينى اين حرمتْ مورد توجّه قرار گيرد و همسايه‌ها با يكديگر روابطى محترمانه داشته باشند ، مى‌تواند به كاهش قلمرو گم‌نامى بينجامد . در فرهنگ اسلامى ، حدّ همسايگى از هر سمت ، چهل خانه است كه محدوده‌اى به اندازه يكصد و شصت خانه را در برمى گيرد . اگر براى هر خانه‌اى اين حلقه يكصد و شصت خانه‌اى را ترسيم كنيم ، تصوّر كنيد كه ارتباط همسايه‌ها ، چه شبكه درهم تنيده و به هم پيوسته‌اى را به وجود مى‌آورد . امروز ، ارتباط همسايه‌ها ، بخصوص در شهرهاى بزرگ ، رو به كاهش است . گاهى وقت‌ها اساسا همسايه‌ها يكديگر را نمى‌شناسند و حتّى شايد بسيار كم يكديگر را ببينند . معمولاً هيچ رابطه عاطفى‌اى ميان آنان وجود ندارد و از وضع يكديگر باخبر نيستند . گويى هر كدام در جزيره‌اى دور افتاده زندگى مى‌كنند و گويى ميان آنان ، ديوارهاى سرد بى‌عاطفگى كشيده شده است . اين ، همان پديده گم‌نامى در جمع است كه قلمرو گم‌نامى را بيشتر و بيشتر گسترش مى‌دهد و به موازات آن ، بزه و ناهنجارى افزايش مى‌يابد . امّا اگر الگوى اسلامى همسايه‌دارى اجرا شود ، يك شبكه گسترده ارتباطى ميان همسايگان برقرار مى‌شود و شناخت افراد از يكديگر ، افزايش مى‌يابد و در نتيجه ، كسى غريبه و گم‌نام نخواهد ماند .

رخت بربستن پديده گم‌نامى ، موجب سلامت محلّه و شهر مى‌شود . مشاهده مى‌شود كه حتّى كسانى كه قصد انجام دادن كار خلاف را دارند ، سعى مى‌كنند به محلّه‌هاى ديگر بروند و يا اگر در شهرهاى كوچك زندگى مى‌كنند ، سعى مى‌كنند شهر خود را ترك كنند . اين پديده ، «جرم بيرون از محلّه مجرم » ناميده مى‌شود كه نشان مى‌دهد نقش شناخته‌شدن در كاهش جرم ، تا چه اندازه است و گم‌نامى چه تأثيرى در گسترش جرم دارد . هر چه دامنه شناخت همسايه‌ها از

يكديگر گسترش يابد ، قلمرو جرم ، كاهش مى‌يابد و هر چه دامنه شناختْ كمتر شود ، قلمرو جرم ، افزايش مى‌يابد . بنا بر اين ، گم‌نامى در محلّه‌ها و شهرها ، شرم افراد را كاهش مى‌دهد و شناخته شدن ، موجب افزايش دامنه شرم افراد از يكديگر مى‌گردد .

آموزه ديگرى كه در الگوى دينى شهرنشينى تأثيرگذار است ، مسئله برادرى ميان اهل ايمان است . اسلام ، همه اهل ايمان را «برادر» يكديگر خوانده است . رسول خدا ، وقتى نخستين شهر اسلامى را بنياد نهاد ، ميان اهل ايمان ، پيمان برادرى برقرار نمود . يثرب ، پس از ورود رسول خدا ، به شهر ديگرى تبديل شد و تركيب جمعيتى آن تغيير كرد . بخشى از ساكنان اين شهر جديد را «مهاجران» تشكيل مى‌دادند . همان گونه كه قبلاً توضيح داديم ، پديده مهاجرت ، هميشه براى شهرها يك فاجعه خوانده شده است . غالبا مهاجران از آن جا كه در محيطى غير بومى قرار گرفته و گم‌نام‌اند ، بيشتر به فساد ، و بزه روى مى‌آورند ؛ امّا اين

اتفاق در شهر مدينه رخ نداد . زيرا ميان تمام شهروندان ، چه مهاجر و چه انصار ، پيوند برادرى برقرار شد . با اين پيوند ، گروه مهاجر در بدنه اصلى شهر (يعنى انصار) ادغام شدند . اگر مهاجران ، به هر دليلى از سوى ساكنان اصلى يك شهر مورد پذيرش قرار نگيرند و به عنوان عضو زايد و تحميلى خوانده شوند ، اين امر مى‌تواند آسيب‌هاى اجتماعى بى‌شمارى را در پى داشته باشد .

آرى ! در صدر اسلام ، اعلام پيمان برادرى ميان اهل ايمان ، مهاجران را به شهروندان پيشين مدينه پيوند زد و آنان را در بدنه اصلى شهر ، ادغام نمود . البته پيامد فرهنگ برادرى ، فقط محدود به پيوند مهاجران با شهروندان نمى‌شود ؛ بلكه خودِ شهروندان را نيز به يكديگر نزديك‌تر و آشناتر مى‌كند . مهمْ اين است كه اين فرهنگ ، آحاد شهروندان را به هم پيوند مى‌زند و غريبى و گم‌نامى را از ميان مى‌برد . در اين فرهنگ ، غربت و گم‌نامى عنوانى ناشناخته است . اگر اين

فرهنگ در ميان تمام اهل ايمان جاى بگيرد ، آن گاه نه تنها در يك شهر و نه تنها در يك كشور ، بلكه در تمام كره زمين ، غريبى و گم‌نامى برچيده مى‌شود و هيچ كس در هيچ مكانى ناشناخته نيست و همه ، برادر يكديگر خواهند بود و «رفتارهاى برادرانه» و « انتظارات برادرانه» از يكديگر خواهند داشت و «حرمت برادرى» را نگاه خواهند داشت . در اين صورت ، مشكل كلان‌شهرها و پديده‌هاى مهاجرت و مسافرت نيز حل خواهد شد و تمام آسيب‌هايى را كه ممكن بود از جانب گم‌نامى وارد شود ، بر مى‌چيند . بنا بر اين ، يكى از مؤلّفه‌هاى مهم در الگوى شهرنشينى اسلامى ، پيوند برادرى ميان شهروندان ايمانى است . اين ، شعار قرآن كريم است كه مى‌فرمايد :

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ .

همانا مؤمنان با هم برادرند .⁽¹⁾

در روايات زيادى نيز تأكيد شده است كه :

المُؤمِنُ أخُو المُؤمِنِ .

مؤمن ، برادر مؤمن است .⁽²⁾

نكته ديگر ، اين كه هر چند شايد انسان در برخى موقعيت‌ها نسبت به نظارت محسوس ، گم‌نام باشد ، امّا آيا در برابر نظارت‌هاى نامحسوس نيز گم‌نام است ؟ آيا «خود» او خودش را نمى‌شناسد و نمى‌داند كيست ؟ آيا حجّت‌هاى الهى نيز او را نمى‌شناسند ؟ آيا نزد فرشتگان نيز ناشناخته است ؟ آيا در برابر خداوند نيز گم‌نام است ؟ ممكن است در برابر مردم ، گم‌نام باشيم ؛ امّا آيا در برابر ناظران نامحسوس نيز گم‌ناميم ؟ ممكن است ما توجّهى به اين ناظران نداشته باشيم و

آنان نزد ما گم‌نام محسوب شوند ، امّا آيا آنان نيز ما را نمى‌شناسند ؟ و آيا ما نزد آنان ، گم‌نام هستيم ؟

پاسخ اين پرسش‌ها به روشنى منفى است . در برابر اين نظارت‌هاى نامحسوس ، گم‌نامى وجود ندارد . بنا بر اين ، «توجّه كردن» و «توجّه دادن» به اين بخش از نظارت‌ها مى‌تواند به سالم سازى شهرها و مهاجرت‌ها و مسافرت‌ها بينجامد . توجّه به ناظران نامحسوس و مقدّس ، حياى فرد را بر مى‌انگيزد و در اين صورت ، همان گونه كه در خلوت ، خود را تنها نمى‌ديد ، در غربت نيز خود را گم‌نام نخواهد دانست . بنا بر اين ، تعميق باورهاى دينى و ايمان به خدا و شناخت واقعيت‌هاى هستى و درك نظارت‌هاى نامحسوس و مقدّسى كه وجود دارند ، عامل مهمّى در الگوى شهرنشينى اسلامى است كه نتيجه آن ، حفظ فرهنگ حياست و حفظ اين فرهنگ ، موجب مصونيت قلمرو گم‌نامى و ناشناختگى مى‌گردد .

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و پوشش

فصل سوم : حيا و پوشش

لباس ، پديده‌اى است كه كمتر به جنبه‌هاى مختلف آن توجّه مى‌شود . اوّلين و ساده‌ترين چيزى كه از لباس به ذهن مى‌رسد ، كاركرد محافظتى آن در برابر سرما و گرماست . مسئله ديگر ، كاركرد پيام‌رسانى آن است . نوع لباس ، ضخامت لباس ، رنگ لباس ، مدل لباس و ... مى‌تواند مشخّص سازد كه شخص ، چه شغلى دارد ، شاد است يا عزادار ، افسرده است يا خوش‌حال ، به چه گروهى تعلّق دارد و ... .

اگرچه وظيفه اصلى لباس ، محافظت از ما در برابر سرماست ، اما اطلاعاتى را هم درباره ما در اختيار ديگران قرار مى‌دهد . مثلاً سبك لباس‌ها و ويژگى‌هاى شخصتى افراد ، رابطه مستقيم با هم دارند . محافظه‌كارها معمولاً لباس‌هاى كم‌رنگ و معمولى بر تن مى‌كنند ، در حالى كه افراد برون‌گرا ، رنگ‌هاى تند و لباس‌هاى آخرين مُد را مى‌پسندند . يكى از نكات جالب در اين زمينه ، اين است كه كسانى كه براى مصاحبه شغلى مراجعه مى‌كنند ، معمولاً كت و شلوار مى‌پوشند ، در حالى كه در اوقات فراغت خود ، لباس‌هاى خودمانى‌ترى بر تن مى‌كنند . از نوع لباس افراد مى‌توان پايگاه اجتماعى و خودآگاهى آنها و نيز ارزيابى آنها از خودشان را حدس زد.⁽¹⁾در مدارس نيز سعى مى‌شود كودكان را مجبور به پوشيدن روپوش يا لباس يكدست كنند و به اين ترتيب ، از آنان

«فرديّت‌زدايى» نمايند ؛ يعنى احساس فرديّت⁽¹⁾آنان را كم كنند . يونيفورم‌ها (روپوش‌هاى خاصّ مشاغل) ، علاوه بر اين كه افراد را در برابر صدمات مصون مى‌دارند (مثلاً لباس غواصى ، لباس‌هاى آتش نشان‌ها، لباس‌هاى رانندگان اتومبيل‌هاى مسابقه‌اى و لباس خلبانان هواپيماهاى آزمايشى) عامل شناسايى هم هستند ؛ زيرا به سرعت ، هويّت افراد را فاش مى‌سازند . بيكمن،⁽²⁾متوجه شد كه وقتى تقاضاكننده‌اى روپوش بر تن داشته باشد ، درخواست‌هاى ساده او ، بيشتر اجابت مى‌شود.⁽³⁾

جنبه ديگرى كه مورد نظر اين بحث است ، كاركرد زيبايى‌شناختى پوشش است . دو نكته پيشين ، نقش لباس را در دنياى خارج از آن نشان مى‌دادند ؛ امّا اين نكته از ديدگاه زيبايى‌شناختى به تأثير لباس بر آنچه در درون دارد ، مى‌پردازد . اگر لباس را محور قرار دهيم ، چيزى در درون آن قرار دارد كه بدنِ فرد است و دنيايى نيز در خارج آن قرار دارد . پوشش ، فارغ از اين كه ساده باشد يا شيك ، عامل مهمّى در زيبا جلوه دادن آن چيزى است كه در درون دارد . از اين ديدگاه ، پوشيدگى ، عامل زيبايى است و به همين جهت ، استفاده از پوشش ، امرى فراگير است . تقريبا در تمام مصنوعات بشرى مى‌توان مسئله پوشش نهايى را ديد . براى مثال ، تلويزيونى را تصوّر كنيد كه پوشش نهايى نداشته باشد و يا وسيله نقليه‌اى را كه اتاق نداشته باشد و يا درهاى آن ، روكش نداشته باشند و يا ساختمانى را كه كار نماسازى آن انجام نشده باشد ، و يا كتابى را كه جلد نداشته باشد .

اين ، نشان مى‌دهد كه پوشش ، به طور كلّى ، نقش مؤثّرى در زيباسازى دارد . حيا نيز چنين كاركردى دارد . همان‌گونه كه در ادامه بحث خواهيد ديد ،

حيا را مى‌توان پوشش انسانيت دانست . انسان بدون حيا ، جلوه‌اى عريان ، دريده و نازيبا دارد . به وسيله حياست كه قامت رعناى انسان ، خلعتى زيبا مى‌يابد . به همين جهت ، امام على عليه‌السلامحيا را با تعبير لباس و حجاب و پوشش ، ياد مى‌كند و مى‌فرمايد :

الحَياءُ لِباسٌ سابِغٌ ، وحِجابٌ مانِعٌ ، وسِترٌ عَنِ المَساوِىَٔواقٍ .⁽¹⁾

حيا ، لباسى بلند و حجابى منع‌كننده و پوششى نگه‌دارنده از بدى‌هاست .

پس حيا ، همانند هر پوششى ، نسبت به عوامل بيرونى ( ناهنجارى‌ها ) حالت بازدارندگى دارد و نسبت به قامتى كه آن را دربرگرفته ، زيبايى‌بخش است . سؤال اين است كه حيا ، پوشش كدام قامت رعنايى است ؟

جامه دين

در حديثى كه ذكر شد ، از حيا به عنوان «لباس» ياد شده و در حديثى از رسول خدا ، از حيا به عنوان «لباس اسلام» نام برده شده است :

الإِسلامُ عُريانٌ ، فَلِباسُهُ الحَياءُ .⁽²⁾

اسلام ، عريان است و حيا ، لباس آن است .

امام على عليه‌السلام در اين باره فرموده است :

أحسَنُ مَلابِسِ الدّينِ الحَياءُ .⁽³⁾

بهترين لباس دين ، حياست .

وقتى اجزاى تشكيل دهنده يك چيز ، سالم و مناسب باشند و هر كدام به خوبى در جاى خود قرار گيرند ، آن گاه لازم است پوششى سراسر آن را فرا گيرد

و به آن مجموعه كنار هم چيده شده ، زيبايى و يك‌پارچگى دهد . اسلام نيز همين گونه است . دين ، مجموعه‌اى از معارف و احكام و اخلاق نيكوست كه نظام‌مند بوده ، هر كدام در جاى مخصوص خود قرار دارند . وقتى اين مجموعه هماهنگ ، كامل شد ، نياز به پوششى دارد كه قامت رعناى آن را فراگيرد و به آن ، زيبايى بخشد . اين مأموريت ، از آنِ حياست . اسلامِ منهاى حيا ، اسلامى كامل ، ولى عريان و نازيباست . در حقيقت ، حيا ، لباسى است كه به اسلام عريان ، زيبايى ، آراستگى و چشم‌نوازى مى‌بخشد .

جامه شخصيت و رفتار

اكنون مى‌توان گفت كه لباس ، فقط مخصوص اجسام و اشيا نيست . امور معنوى و غير مادّى نيز عريانى و پوشيدگى دارند . دين ، نمونه‌اى بود كه بدان اشاره شد . از اين گذشته ، «شخصيت» و «رفتار» انسان نيز مى‌تواند تابع همين اصل باشد . رفتار انسان بى‌حيا ، رفتارى است عريان ، دريده و نازيبا ؛ امّا رفتار انسان باحيا ،

رفتارى است پوشاننده ، باوقار و زيبا . وقتى برخى رفتارها را در نظر مى‌گيريم ، نوعى دريدگى و عريانى در آنها مشاهده مى‌كنيم و برعكس ، وقتى رفتار برخى را مرور مى‌كنيم ، پوشيدگى و وقار را در آن مى‌بينيم .

به بيان ديگر ، انسان از امور غير مادّى ، تصويرى در ذهن خود مى‌سازد كه مى‌تواند زشت يا زيبا باشد . البته اين تصوير ، به تناسب آن مفهوم ، متفاوت خواهد بود . مثلاً تصويرى كه از مفهوم خوش‌اخلاقى در ذهن انسان نقش مى‌بندد ، با مفهومى كه از بداخلاقى نقش مى‌بندد ، متفاوت است . بر همين اساس ، در روايات ، تصويرى از حقيقتِ مفاهيم معنوى و اخلاقى ارائه شده است . مثلاً رسول خدا ، درباره خوش اخلاقى مى‌فرمايد :

لَو كانَ حُسنُ الخُلُقِ رَجُلاً يَمشي فِي النّاسِ ، لَكانَ رَجُلاً صالِحا .⁽¹⁾

اگر خوش اخلاقى ، انسانى بود كه ميان مردم راه مى‌رفت ، بدون ترديد ، انسانى شايسته مى‌بود .

و درباره بداخلاقى فرموده است :

لَو كانَ سوءُ الخُلُقِ رَجُلاً يَمشي فِي النّاسِ ، لَكانَ رَجُلَ سَوءٍ .⁽¹⁾

اگر بداخلاقى ، انسانى بود كه در ميان مردم راه مى‌رفت ، بدون ترديد ، انسان بدى بود .

همچنين امام على عليه‌السلام درباره صبر مى‌فرمايد :

لَو كانَ الصَّبرُ رَجُلاً ، لَكانَ رَجُلاً صالِحا .⁽²⁾

اگر صبر ، انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان شايسته‌اى بود .

رسول خدا ، تصوير ذهنى صبر را «انسان با كرامت» دانسته است :

لَو كانَ الصَّبرُ رَجُلاً ، لَكانَ رَجُلاً كَريما .⁽³⁾

اگر صبر ، انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان بزرگوارى بود .

همچنين ايشان درباره عُجْب و خودشيفتگى مى‌فرمايد :

لَو كانَ العُجبُ رَجُلاً ، كانَ رَجُلَ سَوءٍ .⁽⁴⁾

اگر خودْشيفتگى انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان بدى بود .

به خوبى روشن است كه تصوير ذهنى ما از مفاهيم ارزشى و ضد ارزشى ، چه قدر با هم تفاوت دارد . البته تصوير ذهنى از يك صفت ، در دو فرد نيز مى‌تواند متفاوت باشد . اين تفاوت ، بسته به ميزان برخوردارى فرد از آن صفت است . مثلاً تصوير ذهنى ما از خوش‌اخلاقى پيامبر اكرم - كه داراى برترين خُلق بود⁽⁵⁾- با

تصوير ما از خوش‌اخلاقى يك مؤمن ، متفاوت خواهد بود ؛ ولى به هر حال ، تصوير ذهنى ما از اخلاق خوش ، تصويرى زيباست .

در بحث حيا نيز مسئله نقش بستن تصوير ذهنى مطرح شده است . رسول خدا مى‌فرمايد :

لَو كانَ الحَياءُ رَجُلاً ، لَكانَ رَجُلاً صالِحا .⁽¹⁾

اگر حيا ، انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان شايسته‌اى بود .

و در جاى ديگر ، فرموده است :

لَو كانَ الحَياءُ رَجُلاً ، لَكانَ رَجُلَ صِدقٍ .⁽²⁾

اگر حيا انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان صادقى بود .

و درباره بى‌حيايى فرموده است :

لَو كانَ البَذاءُ رَجُلاً ، لَكانَ رَجُلَ سَوءٍ .⁽³⁾

اگر بى‌حيايى ، انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، انسان بدى بود .

همچنين ايشان درباره ناسزاگويى كه يكى از مصاديق بى‌حيايى است ، مى‌فرمايد :

لَو كانَ الفُحشُ خَلقا لَكانَ شَرَّ خَلقِ اللّه‌ِ .⁽⁴⁾

اگر ناسزاگويى ، انسان مى‌بود ، بدون ترديد ، بدترين آفريده خدا بود .

و در جاى ديگر فرموده است :

... لَكانَ رَجُلَ سَوءٍ .⁽⁵⁾

... بدون ترديد ، انسان بدى بود .

همين پديده تصوير ذهنى از حيا را مى‌توان در دو مقوله «رفتار» و «شخصيت» انسانِ باحيا نيز مطرح كرد . رفتارها نيز در ذهن بيننده ، تصويرى از خود برجاى مى‌گذارند . البته مراد از اين تصوير ، تصوير فيزيكى (مادّى) رفتار نيست ؛ بلكه تصويرى ارزشى است كه بر اساس ارزيابى ما از آن رفتار ، شكل مى‌گيرد . بدون شك ، ارزيابى ما از رفتار يك فرد شايسته با رفتار يك فرد فاسق ، يكسان نيست . لذا تصوير ذهنى آن نيز يكسان نخواهد بود . شخصيت فرد نيز مى‌تواند تابع اين قانون باشد . هر چند شخصيت ، عنصرى غيرمادّى و غير قابل رؤيت و داراى اجزاى مختلفى است ، امّا برآيند آن ، تصويرى را در ذهن به وجود مى‌آورد . تصوير ذهنى ما از شخصيت هر فرد ، با شخصيت ديگرى متفاوت است . اساسا به تعداد انسان‌ها ، مى‌تواند تصوير ذهنى وجود داشته باشد ؛ زيرا ظاهرا نمى‌توان دو نفر را يافت كه شخصيت و رفتار يكسانى داشته باشند .⁽¹⁾

بر اساس آنچه گفتيم ، اگر بخواهيم يك تصوير ذهنى از شخصيت انسانِ باحيا و رفتار انسان باحيا داشته باشيم ، چه چيزى به ذهن خواهد رسيد ؟ البته پيش از اين ، درباره تصوير ذهنى از اصل حيا سخن گفتيم . اكنون سخن در اين است كه تصوير ذهنىِ رفتارى كه ويژگى را شرم دارد و شخصيتى كه ويژگى شرم را دارد ، چيست ؟

متونى كه حيا را لباس و پوشش دانسته‌اند ، پاسخ اين پرسش را داده‌اند . براساس اين متون ، حيا لباسى است بر قامت عريان يك شى‌ء . به همين جهت ،

شخصيت و رفتار يك فردِ باحيا را مى‌توان شخصيت و رفتارى پوشيده در لباس زيباى حيا دانست . پس تصويرى كه از اين دو در ذهنْ نقش مى‌بندد ، تصوير انسانى است كه بر قامتش لباسى زيبا و بلند پوشيده شده است و به همين جهت ، در برخى روايات براى توصيف انسانِ باحيا ، از تعبير « لباس حيا بر تن كردن » استفاده شده است .⁽¹⁾اين ، همان لباسى است كه از حيا بر شخصيت و رفتار انسان پوشيده شده است . در حديث ديگر ، براى بيان حيا از تعبير «پرده» استفاده شده است⁽²⁾و در جاى ديگر ، از تعبير «تَن‌پوش» .⁽³⁾همچنين امام حسن مجتبى عليه‌السلام در مقام توصيف حياى پيامبر اكرم مى‌فرمايد :

كَسا مَحاسِنَ وَجهِهِ الحَياءُ .⁽⁴⁾

پوششى از حيا ، زيبايى‌هاى چهره‌اش را پوشانده بود .

در طرف مقابل ، شخصيت بى‌حيا ، شخصيتى است عريان و دريده ، و رفتار شخص بى‌حيا ، رفتارى است دريده و عريان . به همين جهت ، در روايتى براى توصيف انسان بى‌حيا ، از تعبير « تن‌پوش حيا را از تن بيرون آوردن » استفاده شده است .⁽⁵⁾

مسلّم است كه حيا ، ماهيت فيزيكى ندارد كه بر جسم انسان پوشانده شود ؛

بلكه ماهيتى معنوى دارد كه بر قامت شخصيت انسان پوشانده مى‌شود . بنا بر اين ، همان گونه كه عريانى جسم ، نشانه دريدگى و بى‌شرمى است ، بى‌حيايى نيز نشانه عريانى و دريدگى شخصيت است و همان گونه كه پوشيدگى ، نشانه وقار و حياست ، باحيا بودن ، نشانه مزيّن بودن شخصيت به لباس وقار و شرم است . فرد باحيا ، شخصيتى مزيّن و مُلبَّس دارد و فرد بى‌حيا ، شخصيتى عريان ودريده . همچنين رفتار فرد باحيا ، رفتارى مزيّن و ملبّس است و رفتار فرد بى‌حيا ، رفتارى عريان و دريده .

جامه تن

تا اين جا از تأثير حيا بر شخصيت و رفتار ، سخن رانديم و گفتيم كه حيا ، جامه‌اى از وقار بر روان و رفتار انسان مى‌پوشد . در اين بحث ، رابطه حيا و پوشش جسمانى را بررسى مى‌كنيم و درصدديم بدانيم حيا چه تأثيرى بر پوشش جسمانى دارد و اساسا آيا تأثيرى بر پوشش انسان دارد ؟ آيا مى‌توان حيا و پوشيدگى را در يك سمت قرار داد و بى‌حيايى و برهنگى را در سمتى ديگر ؟

حيا ، رابطه تنگاتنگى با پوشش دارد و در بسيارى از احاديث ، اين دو با هم آمده‌اند . مثلاً حيا و سِتر در مورد خداوند متعال با هم آمده‌اند⁽¹⁾و در موارد متعدّدى ، حيا نقطه مقابل عريانى دانسته شده است .⁽²⁾اين گونه شواهد ، آن‌قدر فراوان است كه نمى‌توان رابطه ميان اين دو (حيا و پوشش ظاهرى) را انكار كرد . بنا بر اين ، لازمه حيا ، پوشش است . نمى‌توان شخص برهنه را باحيا دانست و نمى‌توان پذيرفت كه شخص باحيا ، برهنه باشد . حجّت‌هاى الهى كه نمونه كامل

حيا هستند ، نمونه كامل پوشيدگى نيز بوده‌اند . لقمان ، يكى از كسانى است كه پوشيدگى شديدى داشته و امام صادق عليه‌السلام ، اين ويژگى را يكى از علل حكيم شدن وى دانسته است .⁽¹⁾حضرت موسى عليه‌السلام آن‌قدر بر پوشيدگى خود محافظت مى‌كرد كه مردم مى‌پنداشتند وى ، بيمارى جسمانى دارد . رسول خدا درباره ايشان فرموده است :

إنَّ موسى كانَ رَجُلاً حَيِيّا سَتيرا لا يُرى مِن جِلدِهِ شَيءٌ اِستِحياءً مِنهُ .⁽²⁾

همانا موسى ، مردى باحيا و پوشيده بود كه به دليل حيايش هيچ نقطه از بدن وى ديده نشد .

در اين توصيف ، هم ويژگى حيا و پوشش با هم آمده (حييّا ستيرا) ، و هم تصريح شده كه حضرت موسى عليه‌السلام به دليل حيايى كه داشته ، هيچ نقطه از بدن وى را كسى نديده است . حضرت موسى عليه‌السلام هنگامى كه مى‌خواست وارد آب شود ، تا بدنش وارد آب نمى‌شد ، لباس خود را بيرون نمى‌آورد⁽³⁾و در حقيقت ، ايشان هنگام آبتنى ، پوششى از آب را به جاى پوشش پارچه‌اى براى خود برمى گزيد . امّا درباره فرهنگ عمومى بنى‌اسرائيل ، در حديث آمده است كه حيايى وجود نداشته و لذا آنان ، هنگام شنا ، برهنه وارد آب مى‌شدند و به يكديگر نگاه مى‌كردند( !) .⁽⁴⁾اين ويژگى در فرهنگ جاهلى حجاز نيز وجود داشته است .

امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

إنَّ النَّبِيَّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رَأى قَوما يَغتَسِلونَ عُراةً لَيسَ عَلَيهِم إزارٌ ، فَوَقَفَ فَنادى بِأَعلى صَوتِهِ : مالَكُم لاتَرجونَ للّه‌ِِ وَقارا ؟

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گروهى را ديد كه برهنه استحمام مى‌كردند ، بدون اين كه لُنگى بسته باشند . به همين جهت ، ايستاد و با صدايى رسا فرمود : «چرا براى خدا تعظيمى قائل نمى‌شويد ؟» .⁽¹⁾

در جاهليت ، چيزى به نام حمّام وجود نداشته است و هنگام فتح روم و ايران ، مردم حجاز با پديده‌اى به نام حمّام آشنا شدند . رسول خدا ، اين موضوع را پيش‌بينى كرده بود و به مردم توصيه مى‌كرد كه هنگام استحمام ، حتما از لُنگ استفاده كنند .⁽²⁾اين احتمال وجود دارد كه در فرهنگ عمومى روم ، در حمّام ، چيزى به عنوان پوشش وجود نداشته است . اگر وجود مى‌داشت ، نيازى به بيان اين نكته نمى‌بود . وقتى پديده‌اى وارد يك فرهنگ مى‌شود ، فرهنگ مخصوص خود را هم به همراه مى‌آورد . اگر مردم اين منطقه از پوشش مخصوص حمّام‌هاى عمومى استفاده مى‌كردند ، احتمالاً مورد تقليد مردم حجاز نيز قرار مى‌گرفت ؛ ولى ظاهرا چون چنين فرهنگى وجود نداشته است ، رسول خدا خواسته تا از اين پديده مثبت ، آفت‌زدايى كرده ، آن را با فرهنگ اسلامى آميخته سازد . شاهد اين ادّعا كه احتمالاً در روم ، حمّام رفتن با فرهنگ برهنگى همراه بوده است ، اين كه در موارد متعدّدى در احاديث ، اين گونه حمّام كردن ، مورد نكوهش واقع شده و تعبيرهايى همچون : «بئس البيت (چه بدجايى است)» و «شرّ البيت (بدترين جا)» ، درباره آن وارد شده است .⁽³⁾

پديده بى‌مُبالاتى در پوشش ، اختصاص به استحمام نداشته است ؛ بلكه مردم عصر جاهلى به طور كلّى به پوشيدگى تن ، اهمّيتى نمى‌دادند و رسول خدا ، مردم را در اين زمينه راهنمايى مى‌كرد . براى نمونه ، آن حضرت ، پس از ورود به مدينه ، شروع به ساختن مسجد كرد و مسلمانان نيز به ايشان كمك مى‌نمودند . هنگام حمل سنگ‌هاى سنگين ، پوششى كه برخى بر كمر بسته بودند ، مى‌افتاد و آنان اهمّيتى نمى‌دادند . در يكى از موارد ياد شده ، رسول خدا به شخصى فرمود :

خُذ عَلَيكَ ثَوبَكَ ولا تَمشوا عُراةً .⁽¹⁾

لباست را بپوش و عريان راه نرو .

همچنين ، شخصى به نام جَرهَد مى‌گويد كه روزى نشسته بودم و لباسم كنار رفته بود و ران پايم پيدا شده بود . در اين هنگام ، رسول خدا كه از آن جا عبور مى‌كرد ، به من فرمود :

غَطِّ فَخِذَكَ ؛ فَإِنَّ الفَخِذَ عَورَةٌ .⁽²⁾

ران خود را بپوشان ، كه جزو عورت است .

اين كلام حضرت به مسئله مهم محدوده عورت اشاره دارد . عورت ، يعنى آنچه آشكار شدنش قبيح است و بايد پوشيده باشد . معناى اصلى عورت ، يعنى چشمى كه بينايى خود را از دست داده است .⁽³⁾سپس اين واژه در مورد چيزهايى به كار رفته است كه نبايد ديده شوند و آشكار شدن و ديده شدن آنها زشت به شمار مى‌رود . به عبارت ديگر ، آنچه را نبايد ديده شود و ديده شدن آن قبيح است ، عورت مى‌گويند . در اين جاست كه عورت با حيا ارتباط پيدا مى‌كند ؛ زيرا هر چيزى كه آشكار شدن آن مايه شرم باشد ، عورت ناميده شده است .⁽⁴⁾مردم ،

هر چه را عورت بدانند ، مى‌پوشانند و از آشكار شدن آن ، شرم مى‌كنند ؛ و هر چه را عورت ندانند ، نپوشانده ، از آشكار شدن آن اِبايى ندارند .

ممكن است هر فرهنگى محدوده خاصّى از بدن را عورت بداند و با تغيير فرهنگ ، محدوده عورت نيز تغيير كند . با تغيير محدوده عورت ، اندازه لباس‌ها نيز تغيير مى‌كند . مثلاً در مغرب‌زمين ، روزگارى زنان ، لباس‌هاى بلندى مى‌پوشيدند كه آستين‌هاى بلندى داشت و يقه آن نيز پوشيده بود . البته موى سر ، معمولاً باز بوده و پوشاندن آن ، لازم شمرده نمى‌شد . اين ، نشان مى‌دهد كه در آن زمان ، تمام بدن زن براى ديگران ، به نوعى عورت محسوب مى‌شده است . به مرور زمان و در اثر عواملى كه در جاى خود بايد بحث شود ، مفهوم عورتْ تغيير كرد و در ادامه ، اندازه پوشش نيز تغيير كرد . اندك اندك ، محدوده عورت ، كاهش يافت و لباس‌ها نيز كوتاه و كوتاه‌تر شدند ؛ همچنين آستين‌ها كه تا مچ را مى‌پوشاندند ، و دامن‌ها كه تا روى پا را گرفته بودند ، كوتاه و كوتاه‌تر شدند و يقه‌ها نيز كه تا گردن را مى‌پوشاندند ، كم كم پايين‌تر آمده ، بازتر شدند .

در ميان مردان نيز همين پديده قابل مشاهده است . كوتاه شدن شلوارها و آستين پيراهن‌ها و باز شدن يقه‌ها مى‌توانند نمونه‌هايى از اين قبيل باشند . البته ممكن است در هر دوره‌اى ، عوامل ديگرى هم در تعيين محدوده عورت ، نقش داشته باشند .

از زاويه‌اى ديگر ، تعريف «عورت» نسبت به : افراد غريبه و دوستان و فاميل و خانواده و همسر ، متفاوت است . معمولاً بيشترين محدوده عورت ، براى افراد غريبه است و كمترين آن براى همسر . همچنين ممكن است مكان در اين مورد ، نقش بسزايى داشته باشد . مثلاً معمولاً افراد با پوششى در كنار دريا حاضر مى‌شوند كه در محل‌هاى ديگر با آن پوشش ، حاضر نمى‌شوند .

اسلام ، قلمرو عورت را افزايش داد . همان گونه كه در روايت پيشين

آمده بود ، در زمان جاهليت ، محدوده عورت ، بسيار اندك بوده است . مردم در پيش ديدِ ديگران عريان مى‌شدند و استحمام مى‌كردند و مردان ، هنگام نشستن ، لباس‌هاى بلند خود را بالا مى‌زدند ، به گونه‌اى كه ران آنها پيدا مى‌شد . اسلام ، قلمرو جديدى براى عورت تعريف كرد و تمام بدن زن را عورت دانست ، مگر دست‌ها (تا مچ) و صورت . به همين جهت ، پوشش زنان مسلمان نيز تغيير كرد . همچنين ، آيه حجاب (آيه 59 از سوره احزاب) نازل شد و زنان ، سرهاى خود را پوشاندند :

يَ-أَيُّهَا النَّبِىُّ قُل لأِّزْوَ جِكَ وَ بَنَاتِكَ وَ نِسَآءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَ-بِيبِهِنَّ .

اى پيامبر ! به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو روسرى‌هاى بلند خود را بر خويش فرو افكنند .

پس از نزول اين آيه ، زنان به گونه‌اى سر خود را مى‌پوشاندند كه گوش‌ها ، گوشواره‌ها و گردن و سينه آنان پيدا بود .⁽¹⁾لذا آيه ديگرى نازل شد كه به آنان دستور داد مَقنعه‌هاى خود را به روى سينه‌ها بيندازند :

وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ .⁽²⁾

و (اطراف) روسرى‌هاى خود را بر سينه خود افكنند .

زنان نيز از فرداى روزى كه اين آيه نازل شد ، با حجاب كامل بيرون آمدند .⁽³⁾همچنين وقتى عورت ، قلمرو توسعه‌يافته‌اى پيدا كرد ، پوشش ، بايد محدوده بيشترى از بدن را مى‌پوشانْد . بدين ترتيب ، چيزى به نام شلوار نيز در زمره پوشش‌ها راه يافت . رسول خدا ، درباره پوشيدن شلوار فرموده است :

اُمِرتُ بِالسَّترِ ، فَلَم أجِد شَيئا أستَرَ مِنهُ .⁽⁴⁾

من مأمور به پوشش شدم و چيزى را پوشاننده‌تر از آن (شلوار) نديدم .

حضرت على عليه‌السلام ، واقعه‌اى را نقل مى‌كند كه نشان مى‌دهد چرا شلوار ، بهترين پوشش است . ايشان مى‌گويد در يك روز بارانى با رسول خدا در بقيع ، نشسته بوديم كه زنى ، سوار بر الاغ ، از آن جا عبور مى‌كرد . ناگهان ، پاى الاغ در چاله‌اى

فرو رفت و زن از بالاى آن به زير افتاد . رسول خدا ، به سرعت ، روى خود را برگردانْد . حاضران به رسول خدا گفتند : اين زن ، شلوار به تن دارد . حضرت ، سه بار فرمود :

اللّهُمَّ اغفِر لِلمُستَروِلاتِ !

خداوندا ! زنان شلوارپوش را رحمت كن .

سپس فرمود :

يا أيُّهَا النّاسُ ! اتَّخِذُوا السَّراويلاتِ ؛ فَإِنَّها مِن أستَرِ ثِيابِكُم ؛ وحَصِّنوا بِها نِساءَكُم إذا خَرَجنَ .⁽¹⁾

اى مردم ! شلوار را [ به عنوان پوشش] برگزينيد ؛ چرا كه از پوشاننده‌ترين لباس‌هاى شماست ، و به وسيله آن ، زنان خود را هنگام خروج از منزل ، حفاظت كنيد .

در اين كلام حكمت‌آميز ، از اين پوشش به عنوان سپرى حفاظتى ياد شده كه نشانگر فلسفه لباس و پيامد آن است . فلسفه لباس ، پوشانندگى آن است ؛ يعنى لباس ، آن چيزى است كه بدن را بپوشاند و پيامد آن نيز مصونيت زن و عفاف اوست .

پوشيده‌هاى برهنه

لباسى كه زن بر تن مى‌كند ، هم بدن او را از ديدِ نامحرم ، پنهان مى‌سازد ، و هم او را به گونه‌اى فرا مى‌گيرد كه حجم بدن وى براى نامحرم ، معلوم نمى‌گردد ؛ امّا

گاهى با شكلى از پوشش روبه رو هستيم كه برهنگى را در قالب پوشش ، احيا كرده است . ويژگى اين لباس‌ها با تغيير در دو مؤلّفه صورت مى‌گيرد : نوع دوخت و جنس پارچه . نوع دوخت به گونه‌اى است كه لباس را به تن مى‌چسبانَد و حجم بدن را نمايان مى‌سازد . پارچه آنها نيز نازك و بدن‌نماست . لباس‌هاى نازك و چسبان ، در حقيقت ، برهنگى را احيا مى‌كنند ؛ زيرا هدف از پوشيدن لباس - كه پوشيدگى است- ، با اين گونه لباس‌ها محقّق نمى‌شود و از اين جهت ، تفاوت چندانى با برهنگى ندارند . در فرهنگ روايات ، از اين گروه به عنوان «كاسياتٌ عاريات (پوشيدگان برهنه)» نام برده شده است . رسول خدا ، در زمره دوزخيان ، از زنانى نام مى‌بَرد كه لباس بر تن دارند ، امّا گويا برهنه‌اند و در

ميان مردم به صورت تحريك‌كننده‌اى راه مى‌روند .⁽¹⁾

همچنين رسول خدا مى‌فرمايد :

در آخر امّت من ، مردنماهايى هستند كه سوار بر وسايل نقليه خود شده ، بر درِ مساجد پياده مى‌شوند . زنان اينان ، پوشيده‌هاى برهنه‌اند كه موهايشان اينها برآمده است . اينها زنان نفرين‌شده‌اند .⁽²⁾

اين شكل از پوشش ، شايد به رسوايى برهنگى نباشد ؛ امّا به هر حال ، نشان از ضعيف بودن حيا دارد . پوشش كامل ، نشان از حياى كامل زن دارد و پوشش نازك ، نشان از حياى اندك او . زنانى كه حياى كاملى دارند ، در مَعرض ديد ديگران ، نه لباس‌هاى چسبان مى‌پوشند ، و نه لباس‌هاى نازك ، و هر اندازه كه حياى آنان رقيق‌تر و ضعيف‌تر شود ، پوشش آنان ، ناقص‌تر و نازك‌تر مى‌شود . پوشش‌هاى كوتاه و نازك ، حكايت از حياى ناقص و رقيق دارد . امام على عليه‌السلامدر

اين باره مى‌فرمايد :

عَلَيكُم بِالصَّفيقِ مِنَ الثِّيابِ ؛ فَإِنَّهُ مَن رَقَّ ثَوبُهُ رَقَّ دينُهُ .

بر شما باد پوشيدن لباس ضخيم ؛ چرا كه هر كس لباسش نازك باشد ، دينش نازك است .⁽¹⁾

روزى پارچه‌اى قيمتى ، ظريف و زيبا از يَمن براى رسول خدا آوردند . ايشان ، پارچه را به يكى از يارانش هديه كرد . پس از چند روز ، آن لباس را بر تن وى نديد . علّت را جويا شد . وى گفت : آن را به همسرم داده‌ام . حضرت فرمود : «به وى بگو زير آن ، لباس ديگرى بپوشد ؛ زيرا مى‌ترسم كه حجم بدنش را مشخّص سازد» .⁽²⁾

همچنين ، روزى اسماء ، دختر ابوبكر ، در حالى كه لباس نازك و بدن‌نما بر تن داشت ، وارد خانه رسول خدا شد . به محض ورود ، حضرت ، روى خود را از وى برگرداند و به وى فرمود : «اى اسماء ! وقتى زنْ بالغ شد ، شايسته نيست كه جز صورت و دست‌هايش ديده شوند» .⁽³⁾

لباس نازك ، چسبان و بدن نما ، نشان از حياى رقيق شده است و مفاسد بى‌شمارى را در پى دارد . لذا رسول خدا فرموده است :

هلاكت زنان امت من در دو چيز است : طلا و لباس نازك .⁽⁴⁾

امام صادق عليه‌السلامنيز فرموده است :

لا يَصلَحُ لِلمَرأَةِ المُسلِمَةِ أن تَلبَسَ مِنَ الخُمُرِ وَالدُّروعِ ما لا يُواري شَيئا .

سزاوار نيست زن مسلمان ، لباسى بپوشد كه بدن وى را نمى‌پوشاند .⁽⁵⁾

پوشيدگى و مصونيت

برهنگى ، طمع شيطان را برمى انگيزد⁽¹⁾و زمينه گناه را فراهم مى‌سازد . هر جا برهنگى وجود داشته باشد ، نگاه مسموم و شيطان ملعون نيز حضور دارند . وقتى نگاهى مسموم به بدنى برهنه يا نيمه عريان بيفتد ، غريزه جنسى تحريك مى‌شود و آتش شهوت ، شعله‌ور مى‌گردد . اين آتش شعله‌ور ، ممكن است پيامد ناگوار و پشيمان‌كننده‌اى داشته باشد ... امّا پوشش ، همانند قلعه‌اى بدن را در بر مى‌گيرد و

از نگاه مسموم ، ايمن مى‌سازد . ايمنى و مصونيت ، از پيامدهاى مثبت پوشيدگى است . رسول خدا ، از يكى از انواع پوشش به عنوان سِپَر ياد كرده و از مردان خواسته تا به وسيله آن ، از زنان خود ، مراقبت و محافظت كنند .⁽²⁾قرآن كريم نيز

پوشش زن را مايه ايمنى از آزار مردان هوسباز دانسته است .⁽³⁾

پوشش دوم و انواع آن

از مجموع آنچه گفتيم ، روشن شد كه هر چه حيا بيشتر باشد ، پوشيدگى بيشتر است . حياى ضعيف ، گاه به نامناسب بودن لباس‌هاى فرد ، منجر مى‌شود . انسان باحيا ، در منظر ديگران برهنه نمى‌شود و از لباس‌هاى بدن نما استفاده نمى‌كند و اگر در مواردى (مثل استحمام و شنا كردن) نياز به بيرون آوردن لباس باشد ، از پوشش‌هاى ديگر استفاده مى‌كند . اين پوشش‌ها را مى‌توان «پوشش دوم» ناميد . استفاده از پرده و يا چارديوارى محفوظ ، يكى از انواع اين پوشش‌هاست . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلههر گاه مى‌خواست غسل كند ، كسى به وسيله پرده ، ايشان را مستور مى‌ساخت . گاهى دخترش فاطمه عليهاالسلام اين كار را انجام مى‌داد ،⁽⁴⁾گاه يكى از

همسرانش⁽¹⁾و گاه نيز يكى از يارانش .⁽²⁾گاهى نيز ايشان درون اتاق ، استحمام مى‌كرد⁽³⁾و به مردم هم توصيه مى‌كرد كه حدّاقل ، پشت ديوارى قرار بگيرند⁽⁴⁾و اگر چنين امكانى وجود نداشت ، دستِ كم ، خطّى دور خود بكشند .⁽⁵⁾توصيه به اين خط كشيدن ، از جنبه تأثير روانى آن بوده و اين ، همه كارى بوده كه در آن زمان مى‌توانسته‌اند انجام دهند ؛ چرا كه اين كار به اندازه خود ، مانع ريخته شدن حُجب و حيا مى‌شود .⁽⁶⁾

استتار به وسيله آب ، نمونه ديگر است . حضرت موسى عليه‌السلام تا بدنش در آب فرو نمى‌رفت ، لباس خود را از تن بيرون نمى‌آورد .⁽⁷⁾مرسوم است كه همه پيش از ورود به آب ، لباس‌هاى خود را بيرون مى‌آورند ؛ امّا راه بهتر آن است كه پس از پوشيده شدن بدن به وسيله آب ، لباس‌ها از تن بيرون آورده شوند .

راه ديگر ، انتخاب جاى خلوت براى انجام دادن كارهايى است كه نياز به برهنه شدن دارد . بنى اسرائيل به صورت گروهى درون آب مى‌رفتند و حضرت موسى عليه‌السلامبه تنهايى .⁽⁸⁾

راه ديگر ، فاصله گرفتن از مردم و دور شدن از جمع است . نقل شده كه رسول خدا ، هنگام قضاى حاجت ، به اندازه‌اى از مردم فاصله مى‌گرفت كه ديده نمى‌شد .⁽⁹⁾لذا هيچ گاه حضرت در اين حالت ، ديده نشد .⁽¹⁰⁾درباره

حضرت على عليه‌السلامنيز همين مطلب نقل شده است .⁽¹¹⁾همچنين رسول خدا به مردم

توصيه مى‌كرد كه هنگام حمّام كردن ، از مردم فاصله بگيرند و در جايى كه كسى نيست ، استحمام كنند .⁽¹⁾لقمان نيز به فرزند خود سفارش مى‌كند كه در مسافرت‌ها براى قضاى حاجت ، از مردم فاصله بگيرد .⁽²⁾خودِ لقمان ، هيچ‌گاه هنگام قضاى حاجت ، ديده نشد .⁽³⁾

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و خانواده

فصل چهارم : حيا و خانواده

در اين مبحث ، حيا را در قلمرو خانواده پيجويى كرده ، در مراحل گوناگون زندگى مشترك ، مورد بررسى قرار مى‌دهيم . بخش‌هاى مختلف اين بحث ، عبارت‌اند از : حيا از خواستگارى تا آغاز زندگى مشترك ، حيا در روابط همسران ، حيا در روابط فرزندان با والدين و بالعكس ، و حيا در روابط خانواده با ديگران .

حيا ، از خواستگارى تا آغاز زندگى مشترك

معمولاً آغاز زمزمه‌هاى مربوط به ازدواج ، همراه با شرم و حياست . وقتى با فرزندى درباره ازدواجْ سخن گفته مى‌شود ، ممكن است شرم كند ، سرش را به زير بيندازد ، محل را ترك نمايد و يا از خانواده خود بخواهد كه سخن ديگرى را دنبال كنند . جواب مثبت دادن نيز معمولاً با صراحت نخواهد بود . اگر فرزندى قصد ازدواج داشته باشد ، شايد از مطرح كردن آن با والدين خود ، شرم كند . پيشْ‌دستى والدين مى‌تواند اين امر را تسهيل كند . اگر كسى پيش‌قدم نشود ، ممكن است فرزند ، كسى را واسطه قرار دهد و از طرح مستقيم آن بپرهيزد .

پس از آن ، نوبت به مراسم خواستگارى مى‌رسد . خواستگارى ، يكى از مواردى است كه بيشترين بار شرم و حيا را براى فرد دارد و معمولاً با عرق كردن و سرخ شدن و بند آمدن زبان و سر به زير انداختن و تپش شديد قلب ، همراه

است . در اين قبيل امور ، معمولاً بزرگ‌ترها پيش‌قدم شده ، به كمك عروس و داماد مى‌آيند . صحبت كردن درباره اين موضوع ، براى بزرگ‌ترها ساده‌تر است ؛ زيرا اولاً آنان براى كس ديگرى خواستگارى مى‌كنند و ثانيا آنان ، خود از اين تجربه‌ها داشته‌اند و اين اوّلين بار نيست كه در چنين مراسمى شركت مى‌كنند . تكرار تجربه ، باعث كاهش حيا مى‌شود . شخص داماد از اين جهت كه تجربه اوّل او و اوّلين نقطه آغاز زندگى اوست و از طرفى ، پاى ارتباط زناشويى نيز در ميان است ، معمولاً دچار شرم و حياى شديد مى‌شود . كسانى كه براى ازدواج دوم به بعد به خواستگارى مى‌روند ، احتمالاً كمتر دچار شرم و حيا مى‌شوند ؛ زيرا هم تجربه خواستگارى را دارند و هم تجربه زناشويى را ، و اين ، ميزان حيا را كاهش مى‌دهد . در روايتى آمده است كه تجربه‌هاى زناشويى ، به ترتيب ، حياى زن را كاهش مى‌دهد .⁽¹⁾به نظر مى‌رسد اين امر در مورد مردان نيز صادق است . مقايسه ميزان حياى مردان از خواستگارى تا تولّد فرزند ، مى‌تواند بيانگر تفاوت در مراحل مختلف باشد .

به هر حال ، هنگام خواستگارى ، فشار شرم ، بيشتر از هر زمان ديگرى است . اين وضعيت براى كسانى كه خود بايد اقدام كنند ، دشوارتر است . حضرت على عليه‌السلاماز كسانى است كه والدين او هنگام خواستگارى‌اش حضور نداشتند . ايشان ، پيش از اين كه ديگران ، باب سخن را بگشايند و او را نسبت به ازدواج با دختر رسول خدا تشويق كنند ، خود ، اقدامى نكرد و تنها پس از پيش‌دستى ديگران بود كه تصميم گرفت نسبت به خواستگارى حضرت زهرا عليهاالسلام اقدام نمايد . لذا بدين منظور ، تا سه بار نزد رسول خدا رفت و هر بار به خاطر مقام باعظمت حضرت ، از طرح خواسته خود ، شرم كرد و نتوانست سخنى بر زبان جارى سازد . در مرتبه سوم ، رسول خدا به كمك ايشان آمد و فرمود : «گويا

كارى دارى . آنچه را مى‌خواهى ، بگو» . اين كار ، راه را براى حضرت على عليه‌السلام هموارتر ساخت و ايشان توانست خواسته خود را مطرح كند . وقتى حضرت با استقبال رسول خدا روبه رو شد ، بار ديگر ، شرم به وى اجازه ماندن نداد و لذا فورا از حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهمرخّص شد .⁽¹⁾

امام حسن مجتبى عليه‌السلام فرزندى به نام حسن داشت كه يكى از دختران عموى خود ، امام حسين عليه‌السلام را خواستگارى كرد . هنگام خواستگارى ، حضرت به وى فرمود : «هر يك از دخترانم را كه مى‌خواهى انتخاب كن» . حسن از شرم نتوانست سخن بگويد . لذا امام حسين عليه‌السلام به كمك وى آمد و مسئله را به گونه‌اى ختم كرد .⁽²⁾

مسئله ديگر ، طرح موضوع خواستگارى با دختر است . معمولاً دخترها در اين گونه موارد ، خجالتى‌تر هستند و اگر با پيشنهاد مطرح شده موافق باشند ، نمى‌توانند صريحا جواب مثبت دهند و حدّاكثر كارى كه مى‌كنند ، سكوتِ حاكى از رضايت است . رسمى كه هنگام خواندن خطبه عقد در ميان ايرانيان وجود دارد كه شخص عاقد براى بله‌گرفتن تا سه بار درخواست خود را از عروس تكرار مى‌كند ، از همين فرهنگ حيا سرچشمه مى‌گيرد . اگر دخترى در همان مرتبه اول و بخصوص با صداى رسا «بله» را بگويد ، او را دخترى بى‌حيا و پُر رو مى‌شمُرَند . وقتى رسول خدا موضوع خواستگارى على عليه‌السلام را با دختر خود فاطمه عليهاالسلام در ميان گذاشت ، ايشان از دادن پاسخ صريح ، خوددارى كرد و با سكوتِ حاكى از رضايت ، موافقت خود را اعلام كرد و رسول خدا ، با گفتن تكبير ، اعلام كرد كه اين سكوت ، نشانه رضايت است .⁽³⁾

پس از خواستگارى ، يكى از امورى كه ممكن است شرم داماد را به همراه

داشته باشد ، تقاضاى بردن عروس به خانه است . حضرت على عليه‌السلام ، خود نقل مى‌كند كه پس از خواستگارى و انجام دادن كارهاى اوّليه ، يك ماه گذشت و من هر روز در نماز رسول خدا شركت مى‌كردم و به خانه خود برمى گشتم و درباره به خانه بردن فاطمه عليهاالسلام ، هيچ سخنى نگفتم . در حقيقت ، شرم ، مانع طرح مسئله مى‌شده است . در اين جا نيز نخست ، زنان رسول خدا و سپس خود حضرت ، دخالت كرده ، كار را به سرانجام مى‌رسانند . زنان رسول خدا ، متوجّه خواسته حضرت على عليه‌السلامو شرم وى شدند . از اين‌رو ، باب گفتگو را با ايشان باز كردند و گفتند : «آيا مى‌خواهى از رسول خدا بخواهيم كه فاطمه عليهاالسلام را به منزل تو بفرستد ؟» . على عليه‌السلام نيز با پيشنهاد آنان ، موافقت نمود . آنان نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهرفتند و نخست ، از جاى خالى حضرت خديجه عليهاالسلام سخن گفتند و سپس خواسته على عليه‌السلام را مطرح كردند . ظاهرا خودِ حضرت نيز همراه آنان بوده است . رسول خدا مى‌فرمايد : «چرا على همسرش را از من نخواسته است ؟ ما منتظر بوديم» . على عليه‌السلاممى‌گويد : «اى رسول خدا ! حيا مرا از اين كار ، باز داشت» .⁽¹⁾

در كارى كه ممكن است اقدام خود شخص با شرم و حيا همراه باشد ، از واسطه استفاده مى‌گردد . براى انسان باحيايى چون حضرت على عليه‌السلام ، رو در رو

شدن با كسى همچون رسول خدا - كه با همه عظمتش اكنون پدر همسر او نيز شده بود - كارى بس دشوار و سخت بود . شايد اگر رسول خدا پدر همسرش نمى‌بود ، راحت‌تر مى‌توانست اين موضوع را با ايشان در ميان بگذارد ؛ امّا به هر حال ، اكنون ، حيا مانع رو در رو شدن و تقاضاى مستقيم كردن بود . شيوه‌اى كه در چنين مواردى به كار گرفته مى‌شود ، «استفاده از واسطه» است .

پس از اين جريان ، مقدّمات مراسم عروسى آماده شد و طعامى به عنوان وليمه عروسى طبخ گرديد . پيامبر اكرم به على عليه‌السلام فرمود : «به مسجد برو و هر

كس را كه مى‌خواهى ، دعوت كن» .

على عليه‌السلام مى‌گويد : به مسجد رفتم . مسجد ، پُر از مردم بود . شرم كردم كه برخى را دعوت كنم و برخى را دعوت نكنم . بر روى بلندى رفتم و همه را دعوت كردم . مردم ، همه به سوى خانه سرازير شدند . على عليه‌السلام از فراوانىِ ميهمانان كه بالغ بر چهار هزار نفر مى‌شدند و كمىِ غذا ، شرمگين مى‌شود . شايد به اين فكر بوده است كه نكند به همه ميهمانان ، غذا نرسد و آبروى ايشان به خطر بيفتد . رسول خدا ، متوجّه حالت او مى‌شوند و به ايشان مى‌فرمايد : «من دعا مى‌كنم كه خدا بركت دهد» . حضرت ، دعا مى‌كنند و تمام ميهمانان ، پذيرايى مى‌شوند و مقدارى غذا نيز اضافه مى‌ماند .

نزديك غروب آفتاب ، رسول خدا به يكى از همسرانش به نام اُمّ سَلَمه مى‌فرمايد : «فاطمه را نزد من بياور» . اين‌جا يكى ديگر از مواضع شرم دختر است . معمولاً تازه‌عروس‌ها در شب عروسى از روبه رو شدن با پدر خود ، شرمگين مى‌شوند . امّ سلمه مى‌رود و با فاطمه عليهاالسلام باز مى‌گردد . فاطمه عليهاالسلام در حالى نزد پدر آمد كه از شدّت شرم ، عرق كرده بود و كمى مى‌لرزيد .

مسئله ديگر ، روبه رو شدن عروس و داماد با يكديگر است . اگر عروس و داماد، انسان‌هاى باحيايى همانند حضرت‌على و فاطمه عليهماالسلام باشند، ممكن‌است شرم داشته باشند كه حتّى به چهره يكديگر نگاه كنند ، و يا مثلاً عروس ، چادرش را از سرِ

خود برگيرد . وجود اين حيا ، نشانه خوبى است ؛ امّا نبايد باقى بماند ؛ چرا كه ممكن

است مانع زندگى مشترك گردد . در اين جا نه توصيه مى‌شود كه دختران و پسران ، حيا را كنار بگذارند و بدون هيچ خجالتى با يكديگر رو به رو شوند ، و نه توصيه مى‌شود كه در حالت شرم و حيا باقى بمانند . بايد سعى شود كه به نحوى اين شرم ، برداشته شود و در چنين مواردى ، پيش‌قدمى ديگران و كمك آنان ، بهترين گزينه است . رسول خدا براى اين كه عروس و داماد ، بدون حجاب ، يكديگر را ببينند ، اقدام مى‌كند . على عليه‌السلام حضور داشت و فاطمه عليهاالسلام نيز با شرم و حيا وارد مى‌شد . وقتى

روبه روى پدر و همسر خود قرار گرفت ، رسول خدا ، پارچه را از صورت عروس بر گرفت و على عليه‌السلام وى را مشاهده كرد .

هر چند اين كار ، ممكن است در لحظه نخست ، فشار شديدى را بر زن وارد كند ، امّا به مرور ، عادى مى‌شود . اقدام دوم رسول خدا اين بود كه دست دختر خود را گرفت و در دست على عليه‌السلام گذاشت . اين كار ، حيا را بيشتر كنار مى‌زند . پسر و دخترى كه نمونه كامل حيا و شرم هستند و هيچ رابطه‌اى تاكنون با يكديگر نداشته‌اند ، اكنون ، دست در دست يكديگر دارند .

اوّلين ارتباطى كه ممكن است ميان دختر و پسر برقرار شود ، يك ارتباط ذهنى ، فكرى و عاطفى است كه از هنگام خواستگارى شروع مى‌شود . پس از آن ، ارتباط ديدارى و شنيدارى است و در مرحله سوم ، دست در دست يكديگر گذاشتن است كه نوعى تماس بدنى است . در هر يك از اين مرحله‌ها ، حيايى كه مانع برقرارى ارتباط همسرى است ، آرام آرام ، برداشته مى‌شود . جالبْ اين جاست كه عمليات كاهش حيا ميان عروس و داماد نيز بى‌شرمانه نيست . ممكن است پرده‌هاى حيا برداشته شوند ؛ امّا با بى‌شرمى همراه باشد . اين كار ، مى‌تواند ضربات جبران ناپذيرى به حياى ميان همسران وارد سازد و آنان را به وادى بى‌شرمى و حرمت‌شكنى بكشاند . لذا بسيار مهم است كه اين كار ، همراه با شرم صورت پذيرد . درست است كه هدف ، برداشتن حياست ؛ امّا اين گونه عمليات ، خود نبايد بى‌شرمانه باشد .

به هر حال ، دست عروس و داماد در دست يكديگر گذاشته شد و جالبْ اين كه اين كار ، در حضور ديگر زنان نيز بوده است . هر چند در اين وضعيت نيز فشار زيادى بر شرم عروس و داماد ، بخصوص عروس وارد مى‌شود ، امّا شرم‌انگيزتر از اين وضعيت ، تنها شدن آنها با يكديگر است . براى آنان بسيار سخت است كه در حضور ديگران به اتاق خود بروند . باقى ماندن نزد ديگران براى آنان ، راحت‌تر از چنين كارى است . رسول خدا ، در حالى كه دست آن دو را در دست يكديگر قرار

داده بود ، آنان را به اتاق خودشان راهنمايى مى‌كند .

ممكن است شرم و حيا همچنان مانع برقرارى ارتباط نزديك‌تر ميان زن و شوهر شود . در چنين مواردى ممكن است هر دو يا يكى از آنان به نقطه‌اى خيره شود و چشم در چشم هم ندوزند ؛ زيرا اين وضعيت ، باز موقعيت جديدى است كه تا به حال با آن ، رو به رو نبوده‌اند . لذا رسول خدا به آنان فرمود : «شما برويد ، من نيز به شما ملحق مى‌شوم» . اتفاقا همين گونه نيز شد . حضرت على عليه‌السلام مى‌گويد : هر دو وارد اتاق شديم . حضرت زهرا عليهاالسلامدر گوشه‌اى نشست و من نيز كنار وى نشستم . او از من حيا مى‌كرد و چشم به زمين دوخته بود . من نيز از او شرم داشتم و چشم به زمين دوخته بودم .

چيزى نمى‌گذرد كه رسول خدا وارد مى‌شود و باب سخن را باز مى‌كند و پس از به جا آوردن يكى از مستحبّات ، براى آنان دعا مى‌كند .⁽¹⁾به نظر مى‌رسد

اين كار نيز به آن دو بزرگوار ، كمك بيشترى كرد تا برخى پرده‌هاى حجب و حيا را كنار بزنند .

در چنين موقعيت‌هايى اگر مثلاً داماد بخواهد چيزى به عروس بدهد ، عروس از گرفتن آن شرم دارد . رسول خدا در يكى از ازدواج‌هاى خود ، ظرف شيرى به همسر خود داد ؛ ولى او از گرفتن آن شرم كرد . زنان حاضر به او گفتند : «بگير ! دست رسول خدا را رد نكن» و او وقتى ديد اين كار ، زشت‌تر است ، با شرم و حيا ، جام شير را گرفت و نوشيد .⁽²⁾اين نيز يكى ديگر از كارهايى است كه مى‌تواند به آرامى ، موانع حيا را برچيند و روند ارتباط را تسهيل كند .

براى نوعروسان و نودامادان ، روبه رو شدن با ديگران در فرداى عروسى ، شرم خاصّ خود را دارد ؛ زيرا اين اوّلين برخورد پس از شب عروسى است و اوّلين‌ها در چنين مواردى همراه با شرم بيشترى است . اين حالت براى عروس ،

شدّت بيشترى دارد . فرداى عروسىِ حضرت زهرا عليهاالسلام ، رسول خدا ايشان را نزد خود فرا خواند . مى‌گويند حضرت زهرا عليهاالسلام در حالى خدمت پدر رسيد كه از شدّت حيا ، مدهوش و حيران بود .⁽¹⁾

مسئله ديگر ، باردار شدن زن است كه موجب شرم مى‌گردد . اين شرم را «شرم باردارى» مى‌گويند . احتمالاً باردارى هميشه براى زنان همراه با شرم باشد ؛ امّا اولين بار از شدّت بيشترى برخوردار است . از آشكار شدن اوّلين نشانه‌هاى باردارى ، اضطراب و تشويش زن ، آغاز مى‌شود . در چنين مواردى ، رفت و آمدها كاهش مى‌يابد و زن سعى مى‌كند كمتر در ديدِ ديگران حاضر شود . درباره حضرت مريم عليهاالسلام نقل شده كه پس از باردار شدن ، به خاطر شرم از مردم ، از ميان آنان خارج شد .⁽²⁾با پشت سر گذاشتن تجربه اوّل ، اوضاع ، كمى عادى مى‌شود و حياى زن ، كمتر مى‌گردد و در تجربه‌هاى بعدى با حياى كمترى مواجه خواهد شد .

خلاصه كلام ، اين كه پرده‌هاى حُجْب و حيا ، موانع بسيار خوبى براى جلوگيرى از ارتباط نادرست ميان دختران و پسران است ؛ امّا هنگامى كه بناست پيوندى مشروع ميان دختر و پسرى برقرار شود ، ديگر تاريخ مصرف اين بخش از كاركرد حيا ، تمام مى‌شود . در هر يك از مراحل ازدواج ، هر اقدامى كه صورت مى‌گيرد ، با مقاومت حيا رو به رو مى‌شود ؛ امّا كم كم برطرف مى‌شود . باقى ماندن حيا ، باعث برقرار نشدن ارتباط ميان همسران مى‌گردد و آنان را در حدّ غريبه‌هاى پيش از ازدواج ، نگه مى‌دارد . شكّى نيست اين پرده‌ها كه مأموريت خاصّى داشته‌اند و اكنون مأموريتشان رو به پايان است ، بايد برداشته شوند ؛ امّا نكته مهمْ اين است كه : اين كار چگونه بايد انجام شود ؟ در عمليات كاهش حيا

بايد دقّت شود كه اين كار ، خود ، متين و سنگين و باوقار باشد ، نه وقيحانه و بى‌شرمانه . به نمونه‌هايى از اقداماتى كه مى‌تواند اين عمليات را به طور سالم هدايت كند ، اشاره شد . راه‌هاى ديگرى نيز ممكن است وجود داشته باشد . مهم ، اين است كه اين اصل ، رعايت شود و در كاستن از حيا ، رفتار بى‌شرمانه‌اى سر نزند .

نكته ديگر ، اين كه حياى زن ، در مراحلى همچون مراسم عقد ، عروسى و بچّه دار شدن ، كاهش مى‌يابد .⁽¹⁾اولاً به نظر مى‌رسد اين كاهش را در ميان مردان نيز مى‌توان يافت . ثانيا به خوبى روشن است كه اين كاهش به معناى بى‌حيا شدن نيست ؛ بلكه به معناى برداشته شدن موانعى است كه تاكنون مفيد بوده‌اند ، ولى از اين پس ، وجود آنها مى‌تواند در روند زندگى زناشويى اختلال ايجاد كند . اگر بنا باشد همه همسران در همان حياى پيش از ازدواج باقى بمانند ، هيچ پيوند زناشويى‌اى برقرار نمى‌شود ، و اگر برقرار شود ، دوام نمى‌يابد .

حيا در روابط همسران

پس از آغاز زندگى مشترك ، روابط همسران ، شكل متفاوتى به خود مى‌گيرد . در فاصله ميان عقد تا عروسى معمولاً روابط شيرينى ميان زوج‌ها برقرار است و شايد يكى از دلايل عمده آن ، اين باشد كه هنوز زندگىِ جدّى‌اى كه همراه با مسئوليت و تلاش باشد ، آغاز نشده است . آغاز زندگى همراه با شكل جديدى از رابطه است . گاهى ممكن است يكى از طرفين ، رابطه مبتنى بر ترس را مهندسى كند . برخى نيز ممكن است رابطه مبتنى بر پاداش را طرّاحى كنند . در نوع اوّل ، نظام زندگى زناشويى بر پايه ترس قرار دارد و در نوع دوم ، بر پايه طمع و پاداش . نوع اوّل از روش «گربه را دمِ حجله كشتن» استفاده مى‌كند و نوع دوم از

«عاشق بند كيف بودن» سود مى‌جويد .

بر همين اساس ، گاهى اگر احساس ترس وجود نداشته باشد ، امور زندگى به خوبى پيش نمى‌رود و گاهى اگر پاداش وجود نداشته باشد ، نظام روابط بر هم مى‌خورد و زندگى ، سامان خود را از دست مى‌دهد .

امّا بهترين نوع رابطه ، رابطه مبتنى بر حرمت ، احترام و تكريم است ، نه ترس يا طمع . حرمت و تكريم ، رابطه مبتنى بر «حيا» را مهندسى مى‌كند . در اين شكل از رابطه ، هر يك از طرفين ، حرمت ديگرى را حفظ مى‌كند و طرفين ، برخوردى كريمانه با يكديگر دارند .

قرآن كريم ، زن و شوهر را لباس يكديگر معرّفى كرده است :

هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ .⁽¹⁾

آنان لباس شما هستند و شما لباس آنها هستيد .

اين بيان ، هماهنگى كاملى با الگوى حيا دارد و بلكه مى‌توان گفت الگوى حيا را با بيانى لطيف و با تعبيرى كه نشانگر ماهيت حياست ، معرّفى نموده است .

همان گونه كه پيش از اين گفتيم ، حيا ، رابطه تنگاتنگى با مفهوم پوشش و پوشيدگى دارد⁽²⁾و در اين آيه شريف ، براى تبيين ماهيت روابط صحيح در زندگى زناشويى ، از تعبير لباس و پوشش استفاده شده است . الگوى صحيح رابطه زناشويى ، مبتنى بر پوشيدگى ، حيا و وقار زن و شوهر در برخورد با يكديگر است . در اين شكل از رابطه ، هر يك از طرفين ، پوشش ديگرى است و مايه شرمسارى و آبروريزى او نمى‌گردد ، برخوردى دريده و برهنه با ديگرى ندارد و نه تنها پرده حُجب و حيا را نمى‌دَرَد ، بلكه خود ، پوششى براى وى مى‌شود .

اين آيه ، سخنى فراتر از رعايت حرمت همسر دارد . نمى‌گويد هر يك

پوششى از حيا بر رفتار خود بپوشد تا به ديگرى آسيبى نرساند ؛ بلكه مى‌گويد بهتر است هر كدام ، خود ، پوشش ديگرى باشند ؛ زن ، پوشش مرد باشد و مرد ، پوشش زن . در اين جا با پديده‌اى به نام « پوشش براى ديگرى » رو به رو هستيم . قرآن كريم نمى‌گويد كه بهتر است به حريم ديگرى تعرّض نكنى و احترام وى را نگه دارى ؛ بلكه فراتر از آن ، مى‌گويد تو خود ، مايه حرمت و آبروى وى باش .

اين حقيقت ، وقتى روشن‌تر مى‌شود كه خانواده را در برابر ديگران تصوّر كنيم . در رابطه مبتنى بر حيا ، هر يك از زن و شوهر ، در برابر ديگران ، پوششى براى ديگرى است . زن ، شوهر خود را مى‌پوشاند و شوهر ، همسر خود را ؛ و اين ، يعنى حفظ كردن حرمت و آبروى ديگرى در برابر ديگران . كسى كه از همسر خود نزد ديگران بدگويى مى‌كند ، پوششى براى همسر خود نيست .

به بيان ديگر ، در واقع ، آبروى اجتماعى هر يك از همسران در دست ديگرى است و كسى كه آبروى همسر خود را نگه ندارد ، گويا پوششى براى وى نبوده است ، همان گونه كه وقتى انسانِ بى‌حيايى آبروى خود را مى‌برد ، در حقيقت ، به دست خود ، پوشش حرمت خويش را دريده است . در زندگى زناشويى نيز وقتى كسى آبروى همسر خود را مى‌بَرد ، در حقيقت ، پرده حرمت او را دريده است . اين ويژگىِ زندگى مشترك است كه پرده حرمت هر يك در دست ديگرى است ، نه در دست خود او .

ويژگى‌هاى الگوى حيا

الگوى ارتباطى حيا ، ويژگى‌هايى دارد كه عبارت‌اند از :

1 . شرم همسرى

همان گونه كه گفتيم ، در الگوى ارتباطى حيا ، نه ترسْ مبناى عمل است و نه طمع ؛ بلكه هر يك از همسران ، كوتاهى در مسئوليت‌هاى زندگى را زشت و شرم‌آور مى‌داند و لذا ، حيا ، مانع كوتاهى مى‌شود و از ارتكاب اشتباه ، جلوگيرى

مى‌كند . در اين جا به جاى ترساندن يا تحريك كردن طمع ، توجّه دادن به زشتى عمل و روشن كردن نادرستى كار ، موجب برانگيختن شرم و ترك رفتار ناشايست مى‌گردد . حتّى در اين الگوى ارتباطى ، آگاهى از ناخشنودى همسر از فلان كار ، ممكن است موجب ترك آن شود و آگاهى از خشنودى همسر از يك كار ، ممكن است موجب انجام دادن آن شود .

2 . شرم در رفتار و گفتار

وقار در رفتار ، و ادب در گفتار ، ويژگى ديگر رابطه مبتنى بر حياست . كسانى كه از حيا برخوردارند ، رفتارى باوقار ، متين و سنگين دارند و در ارتباط‌هاى كلامى خود ، رعايت ادب و احترام را مى‌نمايند . نبود اين دو عنصر ، ممكن است موجب بروز مشكلات فراوانى شود . گاهى نوع رفتار براى طرف مقابل ، توهين‌آميز و تحقيركننده است . گاهى نيز نوع سخن گفتن ، همراه با ناسزاگويى و توهين است . درشت‌گويى ، فحش‌دادن ، به زبان آوردن و به رُخ كشيدن امور تحقير كننده و چيزهايى از اين قبيل ، رفتارهايى هستند كه فاقد عنصر شرم و حيا بوده ، همانند آتشى است كه بر خرمن دوستى و محبّت زده مى‌شود .

3 . شرم اشتباه

در ارتباط مبتنى بر حيا ، اگر اشتباهى از كسى سربزند ، نسبت به آن بى‌تفاوت نيست و از كرده خود ، شرمگين مى‌شود . در اين وضعيت ، نه « اصرار » بر تكرار اشتباه وجود دارد ، و نه « توجيه» و دفاع از آن ، و نه « خرسندى » از آنچه انجام شده ؛ بلكه اتّفاق پيش آمده ، وى را آزار مى‌دهد و از كرده خود ، سرافكنده مى‌سازد .

در چنين موقعيتى بهتر است طرف مقابل ، قضيه را تمام شده اعلام كند . نگه داشتن فرد در حالت شرم و به رو آوردن اشتباه و امتياز گرفتن در چنين حالتى ، ممكن است پرده حجب و حيا را از ميان بردارد ؛ فرد شرمنده احساس خواهد كرد كه از اخلاق وى ، سوء استفاده شده و اين ، ممكن است باعث كنار

گذاشتن چنين اخلاقى شود . بنا بر اين ، بهتر است او را ببخشد ، تكريم كند ، بدو شخصيت بخشد و همه چيز را براى هميشه فراموش كند ، همان گونه كه خداوند با كسى كه از رفتار نارواى خود شرمنده است ، چنين مى‌كند . اين ويژگى خداوند ، مى‌تواند الگو و سرمشق باشد . به راستى اگر خداوند ، خطاپوشى نكند و بنده شرمنده را نبخشد ، چه تأثيرى در او خواهد داشت ؟ آيا او باز هم از كرده خويش ، پشيمان و شرمنده خواهد شد ؟

البته ممكن است فردى كه مرتكب اشتباه شده ، حتّى پس از تمام شدن ماجرا ، از يادآورى آن ، شرمگين و سرافكنده شود . اين حاكى از مراتب عالى حياست و نشان مى‌دهد كه وى تا چه اندازه براى زندگى زناشويى ارزش قائل است و به چه مقدار از كرامت نفس برخوردار است . همچنين نشان مى‌دهد كه مرور زمان ، زشتى كار را در نظر وى از بين نبرده و تكرار تجربه زندگى مشترك ، از حياى آنان نكاسته است .

4 . شرم درخواست

در الگوى ارتباطى حيا ، هر يك از طرفين از بيان خواسته‌هايى كه ممكن است خارج از توان ديگرى باشد ، شرم مى‌كند . يك انسانِ باحيا نيز از اين كه نتواند خواسته كسى را برآورده سازد ، شرمگين مى‌شود . رسول خدا به جهت شدّت حيايى كه داشت ، دست رَد به سينه هيچ سائلى نزد⁽¹⁾و اين ويژگى همه اهل ايمان است .⁽²⁾در زندگى مشترك ، معمولاً مردان ، مسئول تأمين نيازمندى‌ها هستند . براى مرد ، بسيار سخت است كه با دست خالى به خانه برگردد . حضرت ابراهيم عليه‌السلامروزى براى تهيه آذوقه از منزل خارج شد ؛ امّا چيزى نيافت و شرم داشت كه با دست خالى به خانه برگرد .⁽³⁾زنان باحيا و كريم النفس نيز با درك چنين حالتى ، از بيان خواسته‌اى كه ممكن است خارج از توان همسرشان

باشد ، خوددارى مى‌كنند ، حتّى اگر آذوقه منزل باشد . صبح‌هنگامى ، على عليه‌السلام به همسرش حضرت زهرا عليهاالسلامگفت كه آيا غذايى دارند تا بخورند . زهرا عليهاالسلامقسم ياد كرد كه دو روز است هيچ غذايى درون خانه نيست كه حتّى به حسن و حسين عليهماالسلام بدهد . امام على عليه‌السلام به همسرش فرمود كه چرا به او اطّلاع نداده تا چيزى بخرد . زهرا عليهاالسلام فرمود :

يا أبَاالحَسَنِ! إنّى كُنتُ أستَحيي مِن إلهي [مِن] أن أتَكَلَّفَ نَفسَكَ مالا تَقدِرُ عَلَيهِ.⁽¹⁾

اى ابوالحسن ! من اين گونه‌ام كه از خداى خود ، شرم مى‌كنم كه تو را به كارى وا دارم كه توان آن را ندارى .

در اين جا اولاً سخن از تجمّلات زندگى نيست . سخن از غذاى ساده روزانه است . ثانيا سخن از حياى از خداوند است ، نه حياى از شوهر . كسى همچون حضرت زهرا عليهاالسلام چنين درخواست‌هايى را بى‌شرمى در برابر خداوند مى‌داند . از ديدگاه اين قبيل افراد ، همه زندگى در محضر خداوند است .

5 . شرم خلوت زناشويى

يكى ديگر از مسائل ، خلوت‌هاى زناشويى است . در اين گونه موارد ، حيا برچيده مى‌شود⁽²⁾و به همان اندازه كه از پوشش آنان كاسته مى‌شود ، حياى آنان نيز كاهش مى‌يابد .⁽³⁾در چنين مواردى ، وجود حيا ديگر يك حُسن به شمار نمى‌رود . البته بهتر است كه همه پوشش ، درآورده نشود و از پوششى به عنوان روانداز استفاده گردد ؛ زيرا برهنگى كامل ، فرشتگان را دور و شياطين را نزديك مى‌سازد .⁽⁴⁾همچنين بهتر است از نگاه كردن به شرمگاه

نيز پرهيز شود .⁽¹⁾

پس از آن ، بهتر است همراه با پوشيدن لباس ، جامه حيا نيز پوشيده شود و زن و شوهر ، به وضعيت پيش از خلوت بازگردند . اين احتمال وجود دارد كه برهنگى روانى ، رفتارى و گفتارى آنان ، به زمان پس از خلوت نيز كشيده شود و يا تجربه‌هاى مكرّر زناشويى ، خلوت و جلوت را يكسان سازد . اين ، مى‌تواند نشانه بى‌حيايى باشد . جايز بودن برخى كارها در خلوت‌هاى زناشويى به معناى روا بودن آن در همه مكان‌ها و زمان‌ها نيست . شرايط مختلف ، اقتضاهاى متفاوتى دارد . ممكن است كارى در فضايى روا باشد و در فضاى ديگر ، ناروا . بهترين وضعيت ، آن است كه وقتى زن و شوهر لباس بر تن كردند ، جامه حيا را نيز بر تن كنند .⁽²⁾

يكى ديگر از كارهايى كه ممكن است اتّفاق بيفتد ، شرح خلوت‌هاى زناشويى براى ديگران است . اين كار نيز مخالف روح حياست . خلوت‌هاى زناشويى ، همان گونه كه درون اتاق‌هاى دربسته رخ مى‌دهند و از ديدِ ديگران پنهان‌اند ، از گوش ديگران نيز بايد پنهان بمانند . پس بهتر است پرده خلوت به وسيله زبان و بيان ، شكسته نشود و در قلمرو گفتار و شنيدار ، همگانى نگردد . روزى رسول خدا نشسته بود و زنى در حضور ايشان بود . حضرت به وى فرمود :

گمان مى‌كنم كه شما زنان ، ديگران را از آنچه همسرانتان با شما انجام مى‌دهند ، باخبر مى‌سازيد !؟

وقتى او حدس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تأييد كرد ، رسول خدا فرمود :

اين كار را نكنيد كه خداوند ، كسى را كه چنين كند ، دشمن مى‌دارد .⁽¹⁾

به نظر مى‌رسد اين كار ، از عادت‌هاى جاهلى بوده است و البته ، محدود به زبان و گفتار هم نيست . ممكن است اين كار به وسيله امواج بصرى يا تصويرى انجام شود . گاهى به سبب اغراض شوم ، دوربين‌هاى مخفى در خلوت‌هاى خانواده‌ها كار گذاشته مى‌شود . اخيرا اين كار به صورت يك تفريح نيز درآمده است . برخى شركت‌ها دوربين‌هاى بسيار كوچكى ساخته‌اند كه امواج تصويرى را بدون سيم ، ارسال مى‌كنند و شخصى كه آن را كار گذاشته است ، با دريافت تصاويرى از خلوت همسران ، به اصطلاح لذّت مى‌برد . زشت‌تر از اين ، فيلم‌هاى سكسى است كه شنيع‌ترين صحنه‌ها را به تصوير مى‌كشند و فجيع‌تر از همه اينها ، كشيده شدن روابط زناشويى به صحنه عمومى جامعه و انجام دادن روابط خاص زناشويى در منظر ديگران است . اينها جلوه‌هايى از فرهنگ

جاهليت است كه امروزه مدرنيزه شده و رنگ و بويى از شرم و حيا در آن ، وجود ندارد . در فرهنگ حيا ، روابط زناشويى در خلوت انجام مى‌شود و به تصوير و تعريف كشيده نمى‌شود .

در تمدّنى كه بر مبناى شرم و حيا بنا شده باشد ، شاهد روابط خاص زناشويى در خيابان‌ها و پارك‌ها نيستيم و فيلم‌هاى سكس ، روابط نامشروع را به تصوير نمى‌كشند و مجلاّت سكس و تصاوير مستهجن چاپ نمى‌شوند و رمان‌هاى جنسى به رشته تحرير در نمى‌آيند و يا به چاپ نمى‌رسند . همسران باحيا ، روابط زناشويى را فقط در خلوت انجام مى‌دهند و آن را براى ديگران بازگو نمى‌كنند ؛ بلكه حتّى اگر در خلوت خود باشند و مثلاً كسى درِ منزل آنها را بزند ، شرم ، وجود آنان را فرا مى‌گيرد . شخصى كه در مى‌زند ، شايد از وضعيت همسران باخبر نباشد ؛ ولى چون آنان در چنين حالى حضور كسى را پشت مرزهاى خلوت خود حس مى‌كنند ، همين اندازه از حضور ، شرم آنان را برمى‌انگيزد .

روزى حضرت زهرا عليهاالسلامبراى كارى نزد پدر رفت ؛ امّا چون عدّه‌اى جوان نزد ايشان بودند ، شرم كرده ، بازگشت . رسول خدا كه متوجّه اين امر شد ، روز بعد به منزل آنان رفت ، در زد و گفت : «السلام عليكما !» .

على عليه‌السلام مى‌گويد : اين در حالى بود كه ما زيرِ روانداز خود ، خوابيده بوديم و همين ، شرم را در ما برانگيخت . لذا نتوانستيم پاسخ دهيم و ساكت مانديم . بار ديگر ، حضرت فرمود : «السلام عليكما !» و ما باز از شرم ، ساكت بوديم . براى بار سوم كه ايشان سلام داد ، ترسيديم ايشان برگردد . لذا پاسخ ايشان را داديم ؛ چون سيره ايشان چنين بود كه اگر تا سه بار سلام مى‌داد و اذن ورود نمى‌گرفت ، باز مى‌گشت .⁽¹⁾شرم از وضعيتى كه داشتند ، موجب سكوت و تأخير در پاسخ

شد ؛ امّا وقتى با قبيح بزرگ‌ترى - كه بازگشت رسول خدا بود - مواجه شدند ، آن گاه بر اين شرم ، چيره شدند و پاسخ رسول خدا را دادند .

6 . شرم در روابط با ديگران

شكى نيست كه روابط همسران با يكديگر ، با روابط هر يك از آنان با ديگران ، متفاوت است . اين تفاوت ، ممكن است در نحوه سخن گفتن ، واژه‌ها و تعبيرهاى مورد استفاده ، نوع نگاه ، نوع پوشش و نوع رفتار ، بروز كند . نحوه سخن گفتن زن و شوهر با نحوه سخن گفتن مرد با زن نامحرم و زن با مرد نامحرم ، تفاوت مى‌كند . معمولاً سخن گفتن با نامحرم ، از آهنگى ملايم برخوردار نيست ؛ بلكه شايد به اقتضاى شرايط ، نوعى سختى و خشنى نيز در آن به كار رود . در صحبت با مَحرم‌ها شايد اين وضعيتْ قدرى تلطيف شود ؛ ولى رقيق‌ترين و لطيف‌ترين نوع سخن گفتن ، در ميان همسران است . همچنين واژه‌ها و تعبيرهايى كه در مكالمه به كار مى‌رود ، داراى همين طبقه‌بندى است . نوع نگاه و نوع پوشش و نوع رفتار نيز همين طبقه‌بندى را دارد . بنا بر اين ، روابط همسران با يكديگر ، با روابط هر يك از آنان با ديگران ، تفاوت مى‌كند .

البته نبايد فراموش كرد كه نحوه ارتباط همسران با يكديگر نيز هميشه يكسان نيست و در مواقع مختلف ، متفاوت خواهد بود . مثلاً روابط آنان در هر يك از بخش‌هاى نام‌برده ، در حضور نامحرم و افراد غريبه ، با روابط آنان در حضور محرم‌ها تفاوت مى‌كند و روابط آنان در حضور مَحرم‌ها ، با روابط آنان در جمع خانواده نيز متفاوت است و روابط آنان در خلوت ، با روابط آنان در جمع خانواده نيز تفاوت دارد . اين طبقه‌بندى ، روابط آنان را از سخت‌ترين و خشك‌ترين وضعيت ، تا نرم‌ترين و لطيف‌ترين شكل ، متغيّر مى‌سازد . بنا بر اين ، همسران بايد توجّه كنند كه نوع نگاه ، نوع كلمات ، نوع پوشش و نوع رفتار خود را متناسب با هر يك از موقعيت‌هاى بيان شده ، تنظيم كنند . به بيان ديگر ، حيا در گفتار و نگاه و رفتار و پوشش ، در هر يك از اين موقعيت‌ها متفاوت است

و به تناسب موقعيت‌ها ، حياى متناسب را بايد انتخاب نمود .

7 . شرم در اختلاف

مسئله ديگر حيا در زمينه اختلافات است . اختلافات همسران ، اوّلين تأثير خود را در حياى آنان نشان مى‌دهد . معمولاً نوع سخن گفتن و كلمات مورد استفاده و نوع نگاه و رفتار ، تغيير مى‌كند و ممكن است حالت بى‌شرمانه‌اى به خود بگيرد . حتّى ممكن است مسئله اختلاف از قلمرو زن و شوهر به محدوده خانواده كشيده شود و يا از قلمرو خانواده خارج شود و به اطّلاع همسايه‌ها يا اقوام نيز برسد . شكايت بردن به پدر و مادر ، يكى از امور رايج در اين مرحله است . اين گونه كارها ، آبروى همسران را تهديد مى‌كند و ممكن است آسيب جدّى به حيثيت آنان وارد سازد . خروج از تعادل و دست زدن به رفتارهاى دور از انتظار ، نشان آن است كه حيا نتوانسته هنگام خشم و نزاع ، نقش خود را بازى كند . بى‌حيايى در هنگامه خشم و نزاع ، الزاما به معناى بى‌حيايى در تمام موارد نيست . ممكن است در شرايط عادى ، ارتباطى توأم با حيا ، ميان همسران وجود داشته باشد ؛ امّا هنگام خشم ، به سبب از دست رفتن كنترل ، رفتارهاى بى‌شرمانه‌اى بروز كند . بنا بر اين ، حياى هنگام اختلاف و نزاع ، مقوله ديگرى است كه مهارت خاصّ خود را مى‌طلبد . همسرانِ باحيا ، هنگام اختلاف ، نه از كلمات ناشايست استفاده مى‌كنند و نه رفتارهاى ناشايست از آنان سر مى‌زند . به نظر مى‌رسد كه « عمومى كردن اختلاف » ، زشت‌تر از كارهاى ديگر باشد . از همين‌رو ، رسول خدا ، شكايت زن از همسر خود را نشانه بى‌حيايى وى مى‌داند . يكى از دختران رسول خدا كه از همسر خود ، آزار ديده بود ، كسى را نزد پدر فرستاد و از شوهر خود ، شكايت كرد . حضرت به وى پيغام داد كه :

اِقنَي حَيائَكِ ؛ فَما أقبَحَ بِالمَرأَةِ ذاتِ حَسبٍ ودينٍ في كُلِّ يَومٍ تَشكو زَوجَها .⁽¹⁾

شرم خود را نگه دار . چه زشت است كه زنِ بااصالت و ديندار ، هر روز از همسر خود ، شكايت كند .

اين شكل از بى‌حيايى ، اختصاص به زن ندارد . زشتى آن ، در اصلِ شكايت كردن است و شكايت كردن ، از هر طرف كه باشد ، شرم‌آور است . فاش‌ساختن اسرار خانواده و افشاگرى عليه همسر ، چون موجب عمومى شدن مشكل مى‌گردد ، اوّلاً فشار روانى از سوى ديگران را نيز سبب مى‌شود كه خود ، موجب افزايش تنيدگى مى‌گردد و ثانيا ممكن است برطرف كردن آن را مشكل‌تر سازد و ثالثا آبروى طرف مقابل و بلكه آبروى زندگى زناشويى را به مخاطره انداخته ، خانواده را كم اعتبار مى‌سازد . حيا اقتضا مى‌كند كه بر اختلافات ، سرپوش گذاشته شود و اختلاف از ديگران ، پنهان داشته شود و به نحوى شايسته در درون خانواده حل گردد .

8 . شرم بازگشت

گاهى ممكن است اختلافات همسران ، ريشه‌اى باشد و راهى جز طلاق وجود نداشته باشد . در صورت وقوع طلاق ، زن به نزد اقوام خود بازمى‌گردد . اين بازگشت ، چندان آسان نيست ؛ بازگشتى است همراه با تنيدگى شديد ، اندوه فراوان ، طعنه شنيدن از سوى بدخواهان و در نهايت ، بازگشتى همراه با شرم و حيا . اين مجموعه ، وضعيت روانى سختى را براى زن ، پيش مى‌آورد . آنچه به بحث ما مربوط مى‌شود ، «شرم بازگشت» است . زن از اين كه بايد به خانه اوّل خود برگردد ، سرافكنده است و از رو به رو شدن با والدين و برادران و خواهران و دوستان و اقوام و همسايگان ، شرمگين مى‌شود . همين امر ، ممكن است انزوا و گوشه‌گيرى را به وى تحميل كند ؛ هر چند شايد ، كوتاه‌مدّت باشد . همچنين ممكن است برخى از اين دسته زنان ، زندگىِ دور از ديگران را انتخاب كنند و از بازگشت به خانه پدرى و رو به رو شدن با كسانى كه آنها را مى‌شناسند ، خوددارى كنند .

به هر حال ، شرم بازگشت ، وضعيت سختى را بخصوص براى زن به همراه مى‌آورد ؛ ولى امكان آن هست كه با اقداماتى ، دشوارى اين وضعيت را كاهش داد . يكى از اين راه‌كارها ، كارى است كه مى‌تواند از سوى شوهر انجام پذيرد . كرامت انسان ، حكم مى‌كند كه شوهر ، زن را به نحوى شايسته و زيبنده ، روانه خانه پدر سازد تا شايستگى و زيبندگى بازگشت ، تا حدّى شرم بازگشت را تحت الشعاع قرار دهد . قرآن كريم در اين باره مى‌فرمايد :

فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلاً .⁽¹⁾

آنان (زنان) را به متاعى بهره‌مند سازيد و به زيبايى رهايشان كنيد .

امام باقر عليه‌السلامدرباره اين آيه فرموده است كه بهره‌مند ساختن آنان ، يعنى اين كه مرد ، با آنچه در توان وى است ، كارى كند كه زن بازگشت زيبنده‌اى داشته باشد . سپس در تبيين وضعيت زنِ طلاق داده شده ، فرموده است :

فَإِنَّهُنَّ يَرجِعنَ بَكَآبَةٍ و وَحشَةٍ و هَمٍّ عَظيمٍ و شَماتَةٍ مِن أعدائِهِنِّ ؛ فَإِنَّ اللّه‌َ كَريمٌ يَستَحيي

ويُحِبُّ أهلَ الحَياءِ . إنَّ أكرَمَكُم عِندَاللّه‌ِ أشَدُّكُم إكراما لِحَلائِلِهِم .⁽²⁾

آنان با حالتى غُصّه‌دار و نگران ، و همراه با اندوه فراوان و سرزنش دشمنان باز مى‌گردند . خداوند ، كريم است و حيا مى‌كند و اهل حيا را دوست مى‌دارد . همانا گرامى‌ترينِ شما نزد خداوند ، كسى است كه بيشترين تكريم را نسبت به همسر خود دارد .

در اين سخن حكيمانه ، از حيا با واژه «وحشت» تعبير شده كه مى‌تواند بيانگر يكى از ويژگى‌هاى روانى شرم باشد . همچنين در اين حديث ، به خوبى رابطه كرامت و حيا روشن شده و وضعيت روانى زنِ طلاق داده شده ، تشريح گرديده و از كسانى كه نسبت به اين وضعيت ، حسّاس‌اند و كريمانه در پىِ كاهش رنج همسرِ طلاق داده خود هستند ، تجليل شده است .

روابط اعضاى خانواده با يكديگر

درباره روابط همسران با يكديگر ، بحث كرديم . اكنون روابط ميان فرزندان و والدين به بحث گذاشته مى‌شود و آن را از منظر حيا بررسى مى‌كنيم . همان گونه كه در روابط ميان همسران چنين بود ، در اين جا نيز رابطه مبتنى بر حيا ، بهترين الگوى ارتباطى است . مبناى ترس ، والدين و بخصوص پدر را به عنوان منبع قدرت و شايد ظلم ، مطرح مى‌كند و مبناى طمع ، آنها را به عنوان منبع تأمين خواسته ؛ امّا مبناى حيا ، والدين را به عنوان انسان‌هاى دوست‌داشتنى و كانون عشق و احترام ، معرّفى مى‌كند .

يكى از مسايل ديگر ، اين است كه : چه بايد كرد تا فرزندان باحيايى داشته باشيم ؟ مواردى وجود دارد كه مى‌تواند در باحيا بودن فرزندان ، مؤثّر باشد . در ادامه به برخى از اين موارد ، اشاره مى‌كنيم :

1 - اين امر از ازدواج و مرحله انعقاد نطفه آغاز مى‌گردد . بر اساس احاديث ، ازدواج پاك ، يكى از عوامل باحيا شدن فرزند است . فرزندى كه از راه نامشروع متولّد شود ، بى‌حيا خواهد شد . همچنين فرزندى كه نطفه‌اش در حال ناپاكى مادر منعقد شده باشد ، بى‌حيا خواهد بود .⁽¹⁾گاهى نيز ممكن است شيطان در انعقاد نطفه ، مشاركت كند كه نتيجه آن ، بى‌شرمى فرزند است .⁽²⁾بنا بر اين ،

رعايت نكاتى كه براى هنگام انعقاد نطفه سفارش شده ، در حياى آينده فرزند ، مؤثّر خواهد بود .

2 . دوران باردارى ، دوران بسيار حسّاسى است . ريشه‌هاى باحيايى و بى‌حيايى را در اين مرحله نيز مى‌توان پيدا كرد . رعايت حيا از جانب مادر ، تأثير زيادى بر جنين خواهد داشت . بى‌حيايى در گفتار و در ارتباط با نامحرم ، شركت در محافل لهو و لعب ، گوش كردن به موسيقى‌هاى حرام ، ديدن تصاوير و فيلم‌هاى سكس ، خواندن رمان‌هاى سكس و كارهايى از اين قبيل ، مى‌تواند تأثيراتى منفى بر حياى جنين داشته باشد و برعكس ، رعايت حيا در گفتار و رفتار ، شركت در جلسات مذهبى ، خواندن يا گوش كردن به قرآن و مناجات ، ذكر خدا را بر لب داشتن ، مطالعه كتاب‌هاى مذهبى و سودمند و ... از امورى هستند كه مى‌تواند در حياى جنين ، تأثير مثبت داشته باشد .

3 - از بدو تولّد بايد مراقب فرزند بود . امام سجّاد عليه‌السلام از هنگام به دنيا آمدن

فرزند ، مراقبت خود را شروع مى‌كرد . امام باقر عليه‌السلام نقل مى‌كند كه هر گاه هنگام ولادت فرزندى مى‌رسيد ، پدرم همه زنانى را كه حضورشان ضرورتى نداشت ، از اتاق بيرون مى‌كرد تا نگاه كسى به عورت او نيفتد .⁽¹⁾امام صادق عليه‌السلام نيز فرموده

كه بهتر است همه چنين كنند .⁽²⁾

4 - نامگذارى نيز در حياى فرزندان ، تأثير دارد . فرزندى كه نام يكى از اولياى دين را دارد ، رابطه‌اى بين خود و او حس مى‌كند و لذا سعى مى‌كند خود را به آن شخص ، نزديك سازد و به نوعى ، خود را در محضر او مى‌داند . اين مى‌تواند سبب شرم وى شود و او را از انجام دادن كارهاى ناروا ، باز دارد . البته اين امر ،

متوقّف بر اين است كه والدين ، فرزند خود را به اين نكات ، توجّه دهند . در روايتى آمده است كه روز قيامت ، شخصى را مى‌آورند كه نام او محمّد است . خداوند به وى خطاب مى‌كند :

تو كه همنام حبيب من هستى ! شرم نكردى كه عصيان مرا مرتكب شدى ، و حال آن كه من ، شرم دارم تو راكه همنام حبيب منى ، عذاب كنم ؟!⁽¹⁾

در اين روايت ، خبر به خوبى روشن است كه اگر نامگذارى به درستى انجام شود و به فرهنگ همراه آن توجّه گردد ، چه تأثيرى مى‌تواند در زنده كردن حيا داشته باشد و به همين جهت در فرهنگ اسلامى ، توجّه زيادى به نامگذارى شده و نام نيك ، يكى از حقوق فرزندان ، دانسته شده است .⁽²⁾

5 - آشنا كردن نوزاد با روحيه معنوى ، نقش مهمّى در پرورش حيا خواهد داشت . با شعر خواندن براى كودك و آشنا كردن او با نواى دلنشين قرآن و ... مى‌توان در اين راه قدم برداشت .

6 - جدا كردن محلّ خواب كودك ، يكى ديگر از اقدامات مهم در اين زمينه است . اطّلاع يافتن كودك از روابط جنسى والدين ، عامل مهمّى در انحراف و بى‌حيا شدن وى دارد . در روايات آمده است فرزندى كه شاهد چنين امورى باشد و يا حتّى صداى نفس والدين را در آن حال بشنود ، ممكن است به فساد ، كشيده شود⁽³⁾. بنا بر اين ، جداسازى محلّ خواب كودكان از والدين و مخفى بودن

روابط جنسى آنها نقش مهمّى در حفظ حياى فرزندان دارد . همچنين رعايت عفّت كلام و پرهيز از شوخى‌هاى جنسى و به زبان آوردن امور جنسى در حضور فرزندان نيز تأثيرگذار خواهد بود .

نكته ديگر ، جداسازى محلّ خواب كودكان است . هنگامى كه كودكان به سن تميز و تشخيص مى‌رسند ، بهتر است محلّ خواب آنان از يكديگر جدا باشد و در يك تشك يا تخت نخوابند . اين مسئله ، اختصاص به جنس مخالف ندارد ؛ بلكه محلّ خواب دختر از پسر و دختر از دختر و پسر از پسر بايد جدا باشد .⁽¹⁾اين كار ، اقدامى ايمنى بخش است كه حيا و عفاف آنان را حفظ مى‌كند .

7 . حيا بر پايه حرمت و كرامت ، استوار است . به همين جهت ، احترام قائل شدن براى فرزندان و حفظ حرمت آنان و كريم النفس بار آوردن آنان ، از اقدامات اساسى در پرورش حياست . بايد به فرزندان ، شخصيت داد و از تحقير آنان و توهين به آنان ، پرهيز كرد ، خطاها و لغزش‌هاى آنان را به رُخ نكشيد و از سرزنش بيش از اندازه آنان پرهيز نمود .⁽²⁾

همچنين از ايشان روايت شده : «الإفراط فى الملامة يشب نيران اللجاج ؛ زياده روى در سرزنش كردن ، آتش لجبازى را شعله‌ور مى‌سازد» . (تحف العقول ، ص 84 ؛ بحار الأنوار ، ج 77 ، ص 212)

نيز در روايت ديگرى آمده : «إياك أن تكرر العتب ؛ فإن ذلك يغرى بالذنب ويهون العتب ؛ از تكرار سرزنش كردن بپرهيز كه اين كار ، او را به گناه تشويق مى‌كند و اثر سرزنش از ميان مى‌رود» . (غرر الحكم ، ح 3748)

شرمنده شد ، بايد وى را بخشيد و رفتارش را به فراموشى سپرد . حتى بهتر است براى رفتارهاى ناشايست وى ، عذرتراشى كرد⁽¹⁾و نسبت به اشتباه‌هاى او تغافل نمود .⁽²⁾ممكن است برخى والدين به محض اين كه خطايى از فرزند خود مشاهده مى‌كنند ، كنترل خود را از دست بدهند و به شدت با وى برخورد كرده ، آبروى وى را ببرند . اين كار سبب مى‌شود كه وى بيشتر در دامن گناه و فساد بيفتد و راه برگشتى برايش باقى نماند .

8 - دوستان نيز در باحيايى فرزند ، بسيار نقش دارند . آشنا كردن فرزند با دوستان باحيا و دور كردن وى از دوستان ناباب ، مى‌تواند در ايمنى وى و پرورش حيا در او مؤثّر واقع شود .

9 - والدين ، الگوهاى عملى كودك‌اند . آنان مى‌توانند با رفتارهاى صحيح خود ، حيا را عملاً به فرزندان خود بياموزند . نبايد انتظار داشت والدينى كه حيا را رعايت نمى‌كنند ، فرزندان باحيايى تربيت كنند .

10 - استحمام والدين با فرزندان ، به نحوى كه موجب آشكار شدن شرمگاه آنان شود ، بسيار مخرّب است . تا آن جا كه ممكن است ، بايد سعى كرد كودكان ، خود ، استحمام كنند و يا حتما پوشش مناسب براى هر دو وجود داشته باشد و به هيچ عنوان ، دختر با پدر و پسر با مادر ، به حمّام نرود . امام صادق عليه‌السلامفرموده است :

لايَدخُلِ الرَّجُلُ مَعَ ابنِهِ الحَمّامَ فَيَنظُرَ إلى عَورَتِهِ .⁽¹⁾

مرد با فرزند خود به حمام نرود كه در نتيجه ، نگاهش به عورت او بيفتد .

رسول خدا ، كسانى را كه بدون پوششْ وارد حمّام مى‌شوند و عورت يكديگر را مى‌بينند ، نفرين كرده و فرموده است :

لَيسَ لِلوالِدَينِ أن يَنْظُرا إلى عَورَةِ الوَلَدِ ولَيسَ لِلوَلَدِ أن يَنظُرَ إلى عَورَةِ الوالِدِ .⁽²⁾

پدر و مادر ، حق ندارند به عورت فرزند خود ، نگاه كنند و فرزند نيز حق ندارد به عورت آنها نگاه كند .

ارتباط خانواده با ديگران

يكى از مسائل مهم در هر خانواده ، ارتباط‌هايى است كه با خانواده‌ها يا افراد ديگر برقرار مى‌كنند . اين مسئله در سرنوشت حياى خانواده و سلامت آن ، تأثير فراوان دارد . در اين جا دو بحث كلّى مطرح مى‌شود : يكى اين كه اين رابطه با چه كسانى برقرار مى‌شود ؟ و ديگر ، اين كه اين رابطه به چه شكلى انجام مى‌شود ؟

فرهنگ خانواده‌هايى كه با يكديگر رفت و آمد دارند ، بر هم تأثير خواهد داشت . به همين جهت ، گزينش طرف‌هاى رابطه و ارزيابى آنان با معيارهاى حيا ، ضرورى به نظر مى‌رسد . در اسلام ، توصيه شده كه تا آن جا كه ممكن است ، زنان و دختران ، از خانه‌هاى خود ، خارج نشوند تا با مردان نامحرم ، برخورد كمترى داشته باشند . خانه ، در حقيقت ، حكم قلعه را براى زنان دارد . امّا در عين حال ، گفته شده است كه خطر راه دادن افراد ناباب به منزل ، كمتر از

خطر بيرون رفتن زن از خانه نيست .⁽¹⁾اين كار ، مانند راه دادن دشمن به درون يك دژ است . افرادى كه فاسق‌اند و يا چشم ناپاك دارند و حدود خود و ديگران را رعايت نمى‌كنند ، شايسته ارتباط نيستند . اين گونه ارتباط‌ها ، ميزان حياى خانواده را كاهش مى‌دهد و گاه ممكن است به روابط نامشروع نيز منجر شود . بنا بر اين ، گزينش و ارزيابى طرف‌هاى رابطه با معيار حيا ، يكى از اصول مهم در حفظ سلامت خانواده و حياى افراد است .

گذشته از اين كه بهتر است با افراد ناباب و بى‌حيا ، رابطه برقرار نشود ، شكل رابطه با افراد و خانواده‌هاى گزينش شده نيز بهتر است مطابق معيارهاى حيا باشد . برخى ارتباط‌ها ممكن است فاقد عنصر حيا باشند . اختلاط زن و مرد ، رعايت نكردن پوشش مناسب ، شوخى با نامحرم ، بلند بودن صداى زنان و نرم و نازك صحبت كردن آنان ، تماشا كردن فيلم‌هاى سكس با يكديگر و كارهايى از اين قبيل ، مواردى هستند كه با معيار حيا ، مطابقت ندارند و تأثيرات مخرّبى بر حياى خانواده خواهند داشت . اين شكل از رابطه را نمى‌توان داراى ويژگى حيا دانست . در رابطه‌هاى مبتنى بر حيا ، كمترين اختلاط با نامحرم ، ديده مى‌شود و كمترين صحبت با نامحرم ، صورت مى‌پذيرد ، پوشش مناسبْ رعايت مى‌شود و خلاصه ، از هر عملى كه مرزهاى حيا و عفّت را تهديد كند ، پرهيز مى‌شود .

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و جامعه

فصل پنجم : حيا و جامعه

جامعه ، صحنه اجتماع انسان‌هاست و شب هنگام ، صحنه عمومى جامعه ، خالى از انسان‌ها . با طلوع خورشيد و آغاز روز ، مردم ، آرام آرام از خانه‌ها بيرون آمده ، در صحن عمومى جامعه جمع مى‌شوند . اين جاست كه مسئله ارتباط ميان افراد ، پديد مى‌آيد . مهندسى صحيح ارتباط ميان آحاد جامعه ، نقش بسيار مهمّى در سلامت جامعه و پويايى آن خواهد داشت . يكى از عوامل مهم در تنظيم روابط اجتماعى ، حياست كه در اين فصل ، برخى جنبه‌هاى آن را مورد بررسى قرار مى‌دهيم .

حيا ، مبناى ارتباط سالم و پايدار

هر رابطه‌اى بر اساس و پايه‌اى شكل مى‌گيرد و به تناسب آن ، ويژگى‌هاى متفاوت مى‌يابد . گاهى مبناى يك رابطه ، «ترس» است و گاهى «طمع» . رابطه مبتنى بر اين دو مبنا ، هم « ناسالم » است و هم « ناپايدار » . در مبناى ترس ، هدف رابطه ، كسب ايمنى است و رابطه ، هنگامى فراخوانى مى‌شود كه فرد ، در موقعيت تهديد قرار گرفته باشد و تا وقتى پايدار است كه تهديد ، وجود داشته باشد . به مجرّد اين كه ايمنى حاصل شود ، رابطه قطع مى‌گردد ، تواضع ، جاى خود را به غرور مى‌دهد ، برخورد شايسته فرد تغيير مى‌كند و به رفتار نامناسب تبديل مى‌شود و فرد ، رويگردان مى‌شود ؛ گويا هيچ وقت در موقعيت تهديد نبوده و طرف مقابل ، هيچ قدمى براى امنيت وى برنداشته است .

شكل ديگرى از رابطه مبتنى بر ترس ، آن است كه براى ايمنى از آزار فرد ، با او رابطه برقرار شود . منبع تهديد در شكل اوّل ، شخص ثالث يا شى‌ء ثالث بود كه براى ايمنى از آن ، برقرارى ارتباط صورت مى‌گرفت ؛ امّا در اين شكل ، منبع تهديد ، همان فردى است كه با او رابطه برقرار مى‌شود . برخى افراد ، شرور و آزاررسان هستند و براى ايمنى از آنان ، راهى جز اظهار ارادت و احترام به آنان ، وجود ندارد . اين شكل رابطه نيز نه صادقانه است و نه پايدار ؛ بلكه رابطه‌اى است مصلحتى و ناپايدار كه به محض پايان يافتن تهديد ، قطع مى‌شود . رسول خدا ، در اين باره مى‌فرمايد :

ألا إنَّ شِرارَ أُمَّتِيَ الَّذينَ يُكرَمونَ مَخافَةَ شَرِّهِم . ألا ومَن أكرَمَهُ النّاسُ اتِّقاءَ شَرِّهِ فَلَيسَ

مِنّي .⁽¹⁾

آگاه باشيد كه شرورترينِ افراد امّت من ، كسانى هستند كه از ترس آزارشان مورد تكريم قرار مى‌گيرند . آگاه باشيد هر كس به خاطر ايمنى از شرّش مورد تكريم قرار گيرد ، از من نيست .

كسى بود كه رسول خدا ، او را انسان بدى مى‌دانست ؛ امّا وقتى خدمت ايشان رسيد ، او را احترام كرد و جاى مناسبى به وى داد . عايشه - كه شاهد ماجرا بود و از نظر حضرت نسبت به وى نيز آگاه بود - علّت را جويا شد . حضرت ، علّت را ايمن شدن از شرّ او اعلام كرد .⁽²⁾در حديث ديگرى آمده كه بدترينِ مردم ، كسى است كه موجب آزار آنان شود و بدتر از اين ، كسى است كه به خاطر ايمنى از شرّش مورد احترام قرار گيرد .⁽³⁾

و امّا در الگوى دوم ، كه الگوى «طمع» باشد ، علت ارتباط ، تأمين نياز و كسب

منفعت است . اين نوع رابطه ، هنگام تطميع شدن ، فراخوانى مى‌شود و هدف آن ، رسيدن به خواسته‌ها و آرزوهاست و تا وقتى پايدار است كه خواسته‌هاى فرد ، تأمين شود . به محض اين كه جريان سودرسانى متوقّف گردد ، رابطه نيز قطع مى‌شود و ناراحتى و شكايت و ناسپاسى و بدگويى از فرد ، آغاز مى‌شود . همان گونه كه مشهود است ، اين الگو نيز نمى‌تواند الگوى سالم و پايدارى براى رابطه باشد . هر كدام از اين الگوها ، اگر در روابط اجتماعى حاكم شود ، دو پيامد منفى خواهد داشت : يكى اين كه رابطه‌ها از صداقت و لطافت برخوردار نيستند ، و ديگرى اين كه دوام و پايدارى ندارند . ارتباط سالم اجتماعى آن است كه صادقانه و پايدار باشد . رابطه مبتنى بر ترس ، ويژه «جامعه بردگان» است و رابطه مبتنى بر طمع ، ويژه «جامعه سوداگران» . امّا در جامعه «كريمان آزاد» و «آزادگان كريم» ، الگوى ديگرى از رابطه وجود دارد كه مبتنى بر حرمت و حياست .

الگوى سوم ارتباط ، الگوى حياست . اين الگو ، مبتنى بر حرمت و كرامت انسان‌ها بوده ، بر پايه احترام و تكريم آنان استوار است . در اين الگو ، نه ترس از

ديگرى وجود دارد و نه طمع به وى ؛ بلكه آنچه وجود دارد ، شرم و حياست . در رابطه مبتنى بر حيا ، اگر هيچ تهديدى وجود نداشته باشد و هيچ تطميعى در كار نباشد ، باز هم ارتباط صميمانه و محترمانه‌اى وجود دارد و فرد از انجام دادن آنچه نازيباست ، شرم كرده ، دست مى‌كشد . در اين الگو ، فرد از سيطره عواملى چون ترس و طمع ، آزاد است و لذا اين الگو ، ويژه «آزادگان» است و چون بر پايه كرامت و حرمت انسان‌ها استوار است ، تنها «كريمان» از عهده آن برمى‌آيند . فضاى جامعه‌اى كه افراد آن به وسيله رشته‌هاى شرم و حيا به يكديگر پيوند خورده باشند ، فضاى آزادگى و كرامت است . در چنين جامعه‌اى ، دوستى‌ها صميمانه و پايدار ، كريمانه و محترمانه است ؛ چه در حضور باشد و چه در غياب ؛ چه در خلوت باشد و چه در جلوت ؛ چه فرد در موقعيت تهديد باشد و چه در امن و آرامش ؛ و چه به فرد ، سودى برسد و چه نرسد . در هر شرايطى ،

حرمت و احترام ميان افراد وجود دارد و شرم و حياى موجود ، هر زشتى‌اى را مى‌زدايد⁽¹⁾و هر زيبايى‌اى را به ارمغان مى‌آورد .⁽²⁾

حيا و بُعد شنيدارى جامعه

يكى از ابعاد جامعه ، بُعد صوتى (/سمعى /شنيدارى) آن است . اگر حيا در جامعه‌اى حاكميت يابد ، بدون ترديد ، بر بُعد شنيدارى آن جامعه تأثير مى‌گذارد و قبيح صوتى را از اين قلمرو دور ساخته ، جامه‌اى از زيبايى ، پاكى و لطافت بر آن مى‌پوشانَد . در اين جا صحبت از حيا در قلمرو صوت است كه به معناى شرم از قبيح صوتى است . در قلمرو صوت ، دو محور عمده وجود دارد : يكى توليد صوت و ديگرى مصرف صوت . در نتيجه ، قبيح در قلمرو صوت ، يا به توليد آن است و يا به مصرف آن . در بحث توليد صوت ، سخن از زبان و گفتار انسان از يك سو ، و رسانه‌هاى صوتى از سوى ديگر به ميان مى‌آيد و در بحث مصرف ، سخن از قدرت شنوايى انسان است و بر همين اساس ، حيا نيز دو قِسم است : شرم گفتارى و شرم شنيدارى .

قبيح شرعى در اين قلمرو ، موارد متعدّدى را شامل مى‌شود كه يكى از آنها غنا و موسيقى حرام است . برخى آوازها و آهنگ‌ها ، موجب تحريك جنسى شده ، زمينه فساد و گناه را فراهم مى‌كنند . صداى زن نامحرم و هم‌سخنى با او نيز در همين قِسم جاى مى‌گيرد . گاهى كلماتى ميان زن و مرد نامحرم رد و بدل مى‌شود كه تحريك‌كننده است و مى‌تواند زمينه سوء استفاده مرد را فراهم آورد . اينها

«كلمات قبيح» اند . گاهى نيز آهنگ كلام زن و مرد نامحرم ، تحريك‌كننده است . اين ويژگى ، در آهنگ كلام زنان ، بيشتر وجود دارد . « آهنگ كلام » و « كلام تحريك‌كننده » ، ممكن است موجبات اغفال زن و مرد را فراهم كنند . در اين جا ، حيا يك عامل نجات‌بخش است كه مى‌تواند موجبات ايمنى زن و مرد را در جامعه تأمين كند . بر همين اساس ، امام باقر عليه‌السلامابوبصير را به خاطر شوخى با زن نامحرم ، توبيخ مى‌كند و از وى مى‌خواهد كه ديگر مرتكب اين كار نشود .⁽¹⁾

امام على عليه‌السلام براى ايمنى از وسوسه‌هاى شيطان ، از سلام كردن به زنان ، بخصوص زنان جوان ، خوددارى مى‌كند و تنها پاسخِ سلام آنان را مى‌دهد .⁽²⁾هم‌كلام نشدن زن و مرد نامحرم با يكديگر ، نشانه بى‌احترامى نيست ؛ بلكه يك اقدام پيشگيرانه و ايمنى‌بخش است كه موجب حفظ حريم نامحرم و حرمت وى مى‌گردد . چه بسا رسوايى هايى كه از يك كلام ، آغاز شده است .

مسئله آهنگ كلام نيز همين گونه است . تأثير آهنگ كلام در تحريك جنسى ، دو طرفه است ؛ امّا تحريك‌كنندگى آهنگ سخن زنان ، بيش از مردان است . موسيقى‌هاى حرام ، بخصوص همراه با خوانندگى زنان ، در اين گروه قرار مى‌گيرند . در اين موسيقى‌ها ، هم جملاتْ تحريك‌كننده‌اند و هم آهنگ كلام . اين گونه سخن گفتن ، طمع جنسى مردان را برمى انگيزد و مى‌تواند مرزهاى خصوصى زن را تهديد كرده ، امنيت وى را به خطر اندازد . اين نيز نابه‌هنجارى ديگرى در قلمرو صوت است . وجود حيا مى‌تواند اين قبيح را نيز از ساحت صوت ، دور كند . يك زنِ باحيا از نرم سخن گفتن و شيرين‌زبانى با نامحرم مى‌پرهيزد . توصيه قرآن كريم كه مى‌فرمايد زنان به گونه‌اى سخن نگويند كه طمع مردان هوسباز را تحريك كند ،⁽³⁾در همين راستا ، قابل تحليل است . يك

شيوه دفاعى و ايمن‌بخشى كه ممكن است برخى زنان در اين مورد به كار برند ، تغيير دادن صداست كه ويژگى تحريك‌كنندگى آن را مى‌زدايد .

آنچه تاكنون بيان كرديم ، مربوط به توليد صداست و گفتيم كه نوع كلمات و آهنگ كلمات زن ، ممكن است تحريك‌كننده باشد . لذا جامعه باحيا ، جامعه‌اى است كه از توليد چنين صوت‌هايى پرهيز مى‌كند . پخش چنين صداهايى نيز تابع همين اصل است . در حاكميت حيا بر جامعه ، آوازها و موسيقى‌هاى تحريك‌كننده ، پخش نمى‌شوند و شاهد پخش آنها در مغازه‌ها ، وسايل نقليه عمومى و خصوصى ، منازل و ... نيستيم . به بيان ديگر ، در جامعه‌اى كه با معيارهاى حيا هماهنگ است ، سيستم توليد و پخش صوت ، پاك و عارى از آلودگى است .

مورد ديگر از قبيح شرعى در قلمرو صوت ، هتك آبروى ديگران به‌وسيله زبان است . آبروى افراد ، همه هويت و حيثيت اجتماعى آنان است . بدون حرمت و آبرو ، اعتبار و اعتماد اجتماعى وجود نخواهد داشت و مسلّم است كه در اين صورت ، آسيب بزرگى به جامعه وارد مى‌شود . اگر به هر دليلى آبروى افرادْ ريخته شود و حرمت آنان شكسته شود ، و اگر حرمت‌شكنى به يك سنّت تبديل شود ، اعتماد اجتماعى رخت بر مى‌بندد و هيچ رابطه‌اى شكل نمى‌گيرد و هيچ سنگى روى سنگ ، بند نمى‌شود . به همين جهت ، حرمت مؤمن ، از حرمت خانه خدا بيشتر است⁽¹⁾و حرمت شكنى از قبيح‌ترينِ كارها شمرده شده است .⁽²⁾حرمت‌شكنى ممكن است به وسيله بيان واقعيت‌ها باشد كه غيبت و افشاى

اسرار ناميده مى‌شود و ممكن است خلاف واقع باشد ، كه دروغ و تهمت و افترا ناميده مى‌شود . گاهى نيز به وسيله تمسخر و استهزا⁽¹⁾صورت مى‌گيرد و گاهى به وسيله لقب زشت به يكديگر دادن⁽²⁾و گاهى به وسيله فحّاشى و ناسزا گويى .⁽³⁾همه اينها نابه‌هنجارى‌هاى قلمرو صوت اند . اين گونه نابه‌هنجارى‌ها ، موجب آلودگى فضاى صوتى جامعه مى‌شوند . در حاكميت فرهنگ حيا ، دروغ بر زبان جارى نمى‌شود ؛ اسرار افراد ، افشا نمى‌شود ؛ آبروى انسان‌ها مورد تعرّض قرار نمى‌گيرد ؛ كسى مسخره نمى‌شود ؛ افراد با نام‌ها و لقب‌هاى زشت ، صدا زده نمى‌شوند و به كسى تهمت زده نمى‌شود ؛ بلكه زشتى‌هاى افراد ، پرده‌پوشى مى‌شود ؛ از آنان به نيكى ياد مى‌شود ؛ و ... . زدوده شدن آن زشتى‌ها و به وجود آمدن اين زيبايى‌ها ، پيامد پرورش‌يافتگى زبان به وسيله شرم و حياست . ذهنى كه پرورش يافته مكتب حيا باشد ، هرگز زشتى‌هايى را كه نام برده شد ، توليد نمى‌كند و به زبان نمى‌آورد و يك انسان كريم و باحيا ، هرگز دهان و زبان خود را به آن‌ها آلوده نمى‌سازد و اين عار و ننگ را براى خود نمى‌خرد .

بُعد ديگر ، مصرف صوت است . ممكن است صوتى خارج از استانداردهاى حيا توليد شود و توليد كنندگان آن ، رعايت حيا را نكنند ؛ امّا شنوندگان - كه مصرف‌كنندگان صوت‌ها هستند- ، اگر به معيارهاى حيا عمل كنند ، از شنيدن چنين صوتى پرهيز مى‌كنند . اگر دهان‌ها و زبان‌ها صافى حيا داشته باشند ، صوت نابه‌هنجار ، توليد نمى‌شود و اگر گوش‌ها صافى حيا داشته باشند ، از مصرف

صوت‌هاى نابه‌هنجار و نامشروع ، پرهيز مى‌كنند . گوش ، يكى از دروازه‌هاى قلب و جان آدمى است و حيا ، نگهبان شايسته‌اى است تا هر صوت نامطلوبى وارد ساحت جان آدمى نگردد . گوش ، مصرف‌كننده توليدات زبان و دهان است ؛ ولى هر محصول توليد شده‌اى مُهر تأييد حيا را ندارد . ممكن است غذاى آلوده توليد شود ؛ امّا انسان عاقل ، از آن استفاده نمى‌كند . همچنين ممكن است صوت آلوده توليد شود ؛ امّا گوش باحيا از آن استفاده نمى‌كند . اگر چنين اتّفاقى بيفتد و هيچ گوش بى‌شرمى نباشد كه صوت‌هاى نابه‌هنجار قبيح را مصرف كند ، توليد آن نيز به صفر مى‌رسد . بنا بر اين ، گوش كردن به صداهاى نابه‌هنجار ، در حقيقت ، كمك به توليد بيشتر آنهاست . رمز تداوم توليد صداهاى آلوده ، وجود مصرف‌كنندگان آنهاست .

همچنين در يك جامعه باحيا ، سخنان ناروايى كه درصدد هتك حرمت ديگرى است ، خريدار ندارد . كسى كه به اين گونه سخنانْ گوش فرا دهد ، شريك گوينده است⁽¹⁾و يك شخص باحيا ، خود را شريك بى شرم‌ها نمى‌كند ؛ بلكه دفاع از آن شخص را وظيفه خود مى‌داند⁽²⁾

همچنين آن حضرت فرموده است : «إذا وقع فى الرجل و أنت في ملأ ، فكن للرجل ناصرا وللقوم زاجرا وقم عنهم ؛ هر گاه درباره كسى بدگويى كردند و تو در ميان آنان بودى ، ياور او و بازدارنده آنان باش و جمع آنان را ترك كن» . (كنزالعمّال ، ح 8028)

در روايت ديگرى از ايشان آمده : «من اغتيب عنده أخوه المسلم فاستطاع نصره فلم ينصره خذله اللّه فى الدنيا والآخرة ؛ اگر نزد كسى غيبت مسلمانى صورت گيرد و او بتواند او را يارى دهد و يارى نرساند ، خداوند در دنيا و آخرت ، او را يارى نخواهد كرد» . (كتاب من لايحضره الفقيه ، ج 4 ، ص 372) . براى مطالعه بيشتر ، ر . ك : ميزان الحكمة ، ج 9 ، ص 4474 ثواب ردّ الغيبة .

را تكذيب مى‌كند ، هر چند از افراد مورد وثوق او باشند⁽¹⁾و اين تا آن جاست كه حتّى ممكن است تصوّر شود چنين شخصى سراپا گوش است و هر چه به او گفته شود ، مى‌پذيرد !⁽²⁾... اين نيز ثمره گوش و زبانى است كه تربيت شده حيا باشد : به آنچه موجب هتك حرمت ديگران است ، گوش نمى‌دهد و در برابر آنچه گفته مى‌شود ، به دفاع برمى‌خيزد .

خلاصه سخنْ اين كه در فرهنگ حيا ، گوش‌ها نيز برخوردار از شرم و حيا هستند و به هر صوتى گوش فرا نمى‌دهند و صداها و صوت هايى را كه به كرامت و شخصيت آنان لطمه وارد سازد ، شرم‌آور دانسته ، از شنيدن آنها خوددارى مى‌كنند .

تفاوت فرهنگ‌ها در تعريف نابه‌هنجارى شنيدارى

گذشته از قبيح شرعى ، در قلمرو صوت ، قبيح عرفى نيز داريم . اين گونه نابه‌هنجارى‌ها را فرهنگ جوامع ، مشخّص مى‌كنند و هر جامعه‌اى ممكن است مواردى از كلام را نابه‌هنجار بداند كه در قلمرو فرهنگ ديگر ، قبيح نباشند . لذا در اين بخش ، هر جامعه‌اى براساس فرهنگ خود ، عمل مى‌كند . آنچه مهم است ، اين كه ادب در گفتار ، يكى از نشانه‌ها و ويژگى‌هاى حياست . حياى در گفتار ، آن است كه از تعبيرهاى نازيبا استفاده نشود و آهنگ سخن ، زشت و گوش‌خراش نباشد .⁽³⁾كلام بايد زيبا و دلنشين باشد و ادب و

عفّت در آن رعايت شود . هم بايد سخنِ خوب گفت و هم خوبْ سخن گفت . به كاربردن تعبيرهاى زشت و رعايت نكردن عفّت كلام و دريده سخن گفتن ، ويژه شهروندان بى‌شرم است . شهروندانِ باحيا ، نه سخن زشت بر زبان جارى مى‌كنند ، و نه به زشتى سخن مى‌گويند . «خوب سخن گفتن» و «سخنِ خوب گفتن» ، ويژگى شهر حياست . سخنانى كه در شهر حيا توليد مى‌شود ، لبريز از ادب و عفّت و زيبايى است و به سخنانى گوش فرا داده مى‌شود كه زيبا ، دلنشين و مؤدّبانه است .

حيا و بُعد ديدارى جامعه

در شهر حيا ، فضاى بصرى (ديدارى) جامعه نيز از زشتى به دور است . ديدنى‌ها و امواج بصرى ، بخش ديگرى از واقعيت‌هاى جامعه است و يكى از شاخصه‌هاى جامعه باحيا اين است كه فضاى بصرى آن ، از زشتى‌ها و نازيبايى‌ها پاك است و اين ، هم در بُعد توليد صحنه‌هاى زشت است ، و هم در بُعد مصرف آن .

زشتى يك عمل ، گاهى به جنبه‌هاى زيباشناختى آن نيست ؛ بلكه به آثار و پيامدهاى سوء آن است . ممكن است چيزى از نظر زيباشناختى ، زشت نباشد ؛ بلكه در نهايت حُسن و جمال باشد ؛ امّا به جهت آثار و پيامدها ، زشت به شمار آيد . نمونه آن را در بحث گذشته (حيا و بُعد شنيدارى جامعه) ديديم . گاهى صداها و سخن‌ها از نظر موسيقى و زيبايى‌شناسى ، ممكن است شيوا ، شيرين و دلرُبا باشند ؛ امّا همين صدا و سخن ، چون تحريك كننده شهوت و تهديد كننده عفّت است ، زشت شمرده مى‌شود . در اين جا نيز همين گونه است . گاهى ممكن است برخى صحنه‌ها و جلوه‌ها ، در بررسى‌هاى زيبا شناختىِ بصرى ، در نهايت حُسن و جمال باشند ؛ امّا به جهت آثار و پيامدهاى ناگوارى كه دارند ،

زشت شمرده شوند .

مهم‌ترين قبيح بصرى در شهر حيا ، مربوط به چگونگى حضور زن و مرد در جامعه است . خروج چشمنَواز زن از خانه ، شايد از يك مَنظر زيباشناختى مثبت ارزيابى شود ؛ امّا ممكن است آثار و عواقب ناخوشايندى در پى‌داشته باشد . اين كار ، زنان را در كانون توجّه هوسبازان و در معرض تعرّض آنان قرار مى‌دهد و چه بسا كه به هتك حرمت و حيثيت آنان منجر شود . جلوه‌اى كه سرانجامى تلخ و شوم در پى دارد ، نمى‌تواند حُسن باشد . بنا بر اين ، خروج چشمنواز زن ، آغاز يك تحريك شوم است . هيچ خِردمندى ، طمع دشمن را براى تجاوز برنمى‌انگيزد و روند تعرّض به ناموس را تسهيل نمى‌كند و زمينه‌هاى آن را به دست خود ، فراهم نمى‌كند . در روان شناسى ثابت شده كه قدرت بينايى مردان در تحريك جنسى بيشتر از زنان است ؛ يعنى تحريك‌پذيرى مردان از راه چشم ، به مراتبْ بيشتر از تحريك‌پذيرى زنان است . اين ، نشان مى‌دهد كه آلوده بودن فضاى بصرى جامعه تا چه اندازه خطرآفرين است و هر آنچه خطرآفرين باشد ، زشت و قبيح است ، هر چند به ظاهر ، زيبا بنمايد . بر همين اساس ، حاكميت حيا در جامعه ، موجب پالايش فضاى بصرى از جلوه‌ها و صحنه‌هاى هوس‌انگيز مى‌شود . در شهر حيا ، صحنه‌هاى تحريك‌كننده توليد نمى‌شوند و زنان از خودآرايى و حضور چشمنواز در جمع نامحرم ، شرم دارند . شرم از نامحرم ، اين جاست كه معنا مى‌يابد . زنان در توليد نكردن صحنه‌هاى هوس‌انگيز ، نقش اساسى دارند . كمتر خارج شدن از خانه ، يكى از ساز و كارهاى دفاعى زنان است . در فرهنگ حيا ، خانه ، دژ مستحكم و قلعه نفوذناپذير زن است .⁽¹⁾بودن در خانه ، امنيت و آرامش را براى زن به ارمغان مى‌آورد و او را از تيررس چشمان آلوده و هوسباز ، دور نگه مى‌دارد . زن مى‌تواند درون خانه از بهترين آرايه‌ها

استفاده كند و زيباترين لباس‌ها را بر تن كند . اين ، نه تنها قبيح به شمار نمى‌آيد ، بلكه يك حُسن است و مورد تأكيد نيز قرار گرفته⁽¹⁾و حتّى توصيه شده كه هنگام نماز ، برترين و بهترين زيورها و پوشش‌ها مورد استفاده قرار گيرند .⁽²⁾

حيا ، دشمن زيبايى نيست ؛ بلكه دشمن فساد ناشى از برخى زيبايى‌هاست . به همين جهت ، زنِ باحيا ، زنى نيست كه با هر چه زيبايى است ، دشمن بوده ، از هر چه زيبايى است ، گريزان باشد . زن باحيا ، از فسادى كه لباس زيبايى بر تن كرده ، بيزار است و از اين‌رو ، آن جا كه زيبايى فسادانگيز است ، از آن گريزان است و آن جا كه موجب استحكام خانواده مى‌گردد ، طرفدار زيبايى است . گريز از زيبايى و چشمنوازى در درون خانه ، الگوى ناسالم حياست . همان گونه كه خودآرايى در بيرون خانه ، برخلاف فرهنگ حياست ، زيبايى‌گريزى در درون خانه هم برخلاف فرهنگ حياست . ژوليدگى و ... در درون خانه ، خود ، فعلى است قبيح كه مى‌تواند شرم برانگيز باشد .

به هر حال ، خانه ، دژى مستحكم براى حفظ حريم زن است . متأسفانه ، فمينيسم (جُنبش اجتماعى زنان) در دوره اوّل خود ، زنان را از خانه بيرون كشيد و به اشكال مختلف ، بزك كرد و در معرض ديد ، قرار داد . بعيد نيست كه در پسِ اين پرده ، هوس و سودپرستى مردان و سرمايه‌داران ، نقش‌آفرين باشد . اين حركت كه در غربْ آغاز شد ، تأثير خود را در مشرق‌زمين نيز بر جاى گذاشت و هواى خروج از منزل را در سرِ زنان بى‌شمارى پرورانْد . اين در حالى است كه بسيارى از زنان غربى به آسودگى زنان شرقى در منازل خود ، غبطه مى‌خورند . دوره جديد فمينيسم ، حركتى برخلاف دوره قبلْ آغاز كرده و نسبت به روش‌هاى پيشين ، معترض است . امروز در غرب ، نهضتى به نام «نهضت بازگشت به خانه» در ميان زنان وجود دارد . زنان غربى بايد براى بازگشت به

خانه ، مبارزه كنند و راهِ به اشتباه رفته را برگردند . زن غربى ، بى‌دفاع‌ترين زنِ جهان است ؛ نه دژى مستحكم به نام خانه و خانواده دارد ، و نه سپر و زرهى همچون حجاب ، و بلكه فراتر از اين ، او را وا داشته‌اند تا به دست خود ، به گونه‌اى هوس‌انگيز در صحنه عمومى جامعه حاضر شود . آيا اين به سود زنان است ؟ رسول خدا مى‌فرمايد :

لَيسَ لِلنِّساءِ نَصيبٌ فِي الخُروجِ .⁽¹⁾

زنان در خروج از خانه هيچ بهره‌اى نمى‌برند .

فرهنگ حيا ، اين مخاطرات نابود كننده را به زيركى در مى‌يابد و خانه را دژى مستحكم قرار مى‌دهد . رسول خدا به مسلمانان توصيه مى‌كردند كه اگر زنان شما خواستند به مسجد بيايند ، مانع آنها نشويد ؛⁽²⁾ولى به زنان نيز توصيه كرده است كه براى آنها نماز خواندن در خانه ، بهتر از نماز خواندن در مسجد است و اين به جهت آن است كه كمتر در معرضِ ديد نامحرم قرار گيرند و بر اين اساس ، حتى نماز خواندن در جايى كه كمتر در معرض ديد باشد ، بهتر است . در روايات آمده كه نماز خواندن زن درون اتاق ، بهتر از نماز خواندن در ايوان اتاق است و نماز خواندن در ايوان ، بهتر از نماز خواندن در وسط حياط خانه است و نماز خواندن در وسط حياط خانه ، بهتر از نماز خواندن در مسجد است .⁽³⁾اتاق اختصاصى

زن ، كمترين ديد را دارد و ايوان اتاق ، كمتر از حياط و حياط ، كمتر از مسجدى كه بيرون منزل است و به همين ترتيب ، فضيلت‌ها نيز كاهش مى‌يابند .

البته صِرف درون خانه بودن نيز شايد هميشه تأمين‌كننده حيا نباشد . گاهى خانه‌ها به گونه‌اى ساخته مى‌شوند كه درون آنها از بيرون پيداست⁽¹⁾و گاهى ممكن است زنان ، در موقعيت‌هايى از خانه قرار بگيرند كه از بيرون ديده شوند ، مثل قرار گرفتن پشت پنجره‌ها ، يا ايستادن در بالكن طبقه‌هاى بالا و يا رفتن روى بام خانه . اينها نيز تأمين كننده هدف حيا نيست و لذا رسول خدا سفارش كرده كه اتاق دختران و زنان را در طبقه‌هاى بالاى خانه - كه ممكن است بيشتر در معرض ديد باشند- ، قرار ندهيد .⁽²⁾

بنا بر اين ، شيوه اوّل ، استفاده از خانه به عنوان دژى در برابر ديد نامحرم است . اين كار ، بخش مهمّى از فضاى بصرى جامعه را پاك نگه مى‌دارد ؛ امّا به هر حال ، زنان نيز از خانه خارج مى‌شوند . در اين گونه موارد ، چگونه مى‌توان فضاى بصرى جامعه را از زشتى و نابه‌هنجارى ، پاك نگه داشت ؟ و به طور مشخّص ، اقتضاى حيا در اين موضوع چيست ؟

شيوه اوّل ، مبتنى بر «كاهش حضور» بود و شيوه‌هايى كه در موقعيت حضور به كار گرفته مى‌شوند ، مبتنى بر «كاهش تحريك» و به «حدّاقل رساندن نگاه نامحرم» است . به بيان ديگر ، شيوه نخست ، «پرهيز از خروج بى‌دليل» بود و اين شيوه ، مبتنى بر «خروج پاك» است . بر همين اساس ، اوّلين اقدام در جلوگيرى از آلودگى بصرى شهر حيا ، استفاده از حجاب و پوشش مناسب است .

حجاب ، زيبايى‌هايى را كه ممكن است وسوسه‌انگيز و تحريك كننده باشند ، مى‌پوشانَد . وقتى زنان مسلمان ، مورد آزار و اذيت هوسبازان قرار گرفتند و عفّت

و پاكى آنان در معرض تهديد قرار گرفت ، قرآن كريم ، شيوه دفاعى حجاب را معرّفى كرد تا موجب ايمنى زنان گردد .⁽¹⁾اين امر به سرعت و شدّت ، مورد استقبال زنان مسلمان و پاك‌دامن قرار گرفت . نخست ، زنان مسلمان ، فقط گيسوان خود را مى‌پوشاندند كه هر چند به كاهش تحريك منجر مى‌شد ، امّا باز بودن گردن و سينه ، هنوز موجبات وسوسه‌انگيزى را فراهم مى‌ساخت . به همين جهت ، قرآن كريم با مطرح كردن پوشش تكميلى - كه گوش‌ها و گردن و سينه را نيز در برمى گرفت - پوشيدگى را كامل كرد .⁽²⁾اين تدبير ، سبب مى‌شود كه زيبايى‌هاى زن از چشمان هرزه هوسبازان ، پنهان بماند و از توليد جلوه‌هاى بصرى آلوده ، جلوگيرى كند . اين ، ويژگى شهر حياست ؛ امّا در شهر بى‌شرم با پديده برهنگى مواجهيم . اين پديده در فضاهاى تفريحى ، بخصوص در سواحل درياها به اوج خود مى‌رسد و صحنه‌هاى زشت و زننده‌اى را مى‌آفريند .

شكل ديگر ، استفاده از آرايه‌هاست . آرايه‌ها ممكن است به صورت آرايش سر و صورت ، استفاده از انواع زيورآلات ، مُد لباس و يا استفاده از رنگ‌ها و پارچه‌هاى جذّاب باشد . همه اينها در مفهوم «تبرُّج» ، جمع مى‌شوند كه از ويژگى‌هاى زنان جاهليت است .⁽³⁾اصل تبرّج و خروج از منزل با زينت كامل ، ويژگى عصر جاهليت اوّل است و اختصاص به امروز ندارد . ممكن است شيوه آرايش و انواع آرايه‌ها مُدرن شده باشند ؛ امّا اصل تبرّج ، ويژگى جاهليت است كه فراتر از زمان و مكان و نژاد بوده ، خروجى ناپاك به شمار مى‌رود .

مسئله ديگر ، استفاده زنان از پوشش‌هاى نازك و بدن‌نماست . اين مسئله در

چهارده قرن پيش ، از سوى اولياى دين ، پيش‌بينى شده است .⁽¹⁾اين نوع پوشش ، نه تنها به كاهش تحريك جنسى منجر نمى‌شود ، بلكه ممكن است شدّت تحريك را افزايش دهد .

مسئله ديگر ، استفاده زنان از پوشش‌هاى تنگ و چسبان است كه حجم بدن را نمايان مى‌سازند . اين گونه پوشش‌ها ، هر چند لباس به شمار مى‌روند ، امّا ويژگى پوشش‌هاى بازدارنده‌اى را كه مطابق معيار حياست ، دارا نيستند .

به هر حال ، برهنگى و استفاده از لباس‌هاى بدن‌نما يا تنگ و به كار بردن آشكار انواع آرايه‌ها و زينت‌ها ، از ويژگى‌هاى شهر بى‌شرم است كه فضاى بصرى جامعه را آلوده مى‌سازد ؛ امّا در شهر حيا ، زنان از حجاب استفاده مى‌كنند و هنگام خروج از خانه ، آرايش نمى‌كنند⁽²⁾و از لباس‌هاى توجّه‌برانگيز⁽³⁾و نازك و بدن نما ،⁽⁴⁾و همچنين از لباس‌هاى تنگ و چسبان استفاده نمى‌كنند .⁽⁵⁾شهروندان شهر حيا ، حتّى براى پيكر بى‌جان خود نيز برنامه دارند تا حجم بدن آنان نمايان نشود .⁽⁶⁾

تدبير ديگر ، جدا كردن محلّ زنان و مردان از يكديگر براى جلوگيرى از اختلاط آنان است كه گاهى خواسته يا ناخواسته ، صحنه‌هاى زشتى را به وجود

مى‌آورد . براى جلوگيرى از اين امر ، مى‌توان مكان‌هاى مخصوصى را به بانوان اختصاص داد . رسول خدا ، هنگامى كه ساختمان مسجد را بنا مى‌كردند ، درى مخصوص زنان قرار داد و استفاده مردان را از آن ، ممنوع ساخت .⁽¹⁾اين مى‌تواند

در همه جا رعايت شود . مثلاً اگر كلاس‌هاى درس و دانشگاه مختلط است ، مى‌توان براى هر گروه ، درِ جداگانه‌اى در نظر گرفت . يا جداسازى محلّ شناى زنان و مردان در سواحل درياها كه امروزه به «طرح سالم‌سازى دريا» مشهور است ، نيز از همين گونه است . به هر حال ، مهمْ آن است كه صحنه‌هاى اختلاط پيش نيايد و اين را مى‌توان در مهندسى ساختمان‌ها رعايت كرد .

تدبير ديگر ، استفاده از «تأخير زمانى» است . اگر در اجتماعى مثل مسجد ، زن و مردْ حضور دارند ، هنگام خروج ، مى‌توان با استفاده از تأخير زمانى ، مانع اختلاط شد و زمانِ در ديد قرار گرفتن زنان را كاهش داد . وقتى نماز رسول خدا تمام مى‌شد ، مردها قدرى صبر كرده ، از جا حركت نمى‌كردند ، تا زنان از مسجد خارج شوند ؛ زيرا عادت مردانْ اين بود كه تا رسول خدا از جا برنخاسته‌اند ، از مسجد خارج نمى‌شدند . به همين جهت ، مكث رسول خدا ، سبب مى‌شد كه زنان ، بدون اين كه در معرض ديد مردان قرار گيرند ، مسجد را ترك كنند و به خانه‌هاى خود بازگردند .⁽²⁾اين نيز روشى است كه مى‌تواند به كاهش مدّت زمانى كه ممكن است زن در ديدِ نامحرم قرار گيرد ، منجر شود .

تدبير ديگر ، استفاده از سرعت در عبور از ديد مردان است . مدّت زمانى كه

ممكن است يك زن رهگذر در ديد يك نامحرم قرار داشته باشد ، بسته به ميزان سرعت زن است . هر چه سرعت حركتْ كمتر باشد ، زمان بيشترى در حوزه نگاه نامحرم قرار دارد و هرچه سرعتْ بيشتر باشد ، اين زمان ، كاهش مى‌يابد .

تدبير ديگر ، «تأخّر مكانى» است . قرار گرفتن زنان در پشت سرِ مردان ، آنان را از ديد آنان ، دور نگه مى‌دارد . در اجتماعات ، اين تدبير مى‌تواند مانع اختلاط زن و مرد شود و در عين حال ، زنان را از ديد مردان ، خارج مى‌سازد . در مسير حركت نيز بهتر است كه زنان ، جلوتر از مردان نباشند . وقتى رسول خدا شنيدند كه در راه‌ها و مسيرها ، زنان و مردان به صورت مختلط حركت مى‌كنند ، توصيه كردند كه زنان ، پشت سرِ مردان حركت نمايند .⁽¹⁾حضرت موسى عليه‌السلامنيز پشت سرِ

دختر شعيب عليه‌السلامحركت نكرد و از وى خواست كه او را در يافتن مسير ، با پرتاب سنگ ، راهنمايى كند .⁽²⁾

اختلاط ، براى عفّت و پاكى خطرساز است و راه حلّ آن ، جداسازى مردان و زنان از يكديگر است . اين جداسازى مى‌تواند به دو صورت باشد : جلو قرار گرفتن زنان يا جلو قرار گرفتن مردان . در فرض اوّل ، هر چند جداسازى صورت گرفته ؛ امّا با اين حال ، زن از ديد مرد ، خارج نشده است . لذا بهترين روش ، اين است كه مردان ، پشت سرِ زنان نباشند . اين كه در راهپيمايى‌ها و نمازهاى جماعت ، زنان ، پشت سرِ مردان قرار مى‌گيرند ، بر همين اساس است . اين امر ، در حركت‌هاى كوچك‌تر (مثل پياده‌روى و كوه‌پيمايىِ يك يا چند خانواده) نيز

كاربرد دارد و بهتر است زنان ، پشت سرِ مردان حركت كنند .

تدبير ديگر ، «حركت از كنار راه» است . وسط راه‌ها معمولاً دو ويژگى دارد : يكى شلوغ بودن و ديگرى در ديد بودن . شلوغى ممكن است سبب برخورد زن و مرد نامحرم با يكديگر شود و لذا حركت از كنار مسير - كه معمولاً خلوت‌تر است - راه مناسبى براى جلوگيرى از اين پيشامد است . همچنين حركت زن از وسط مسير ، ممكن است او را بيشتر در ديد نامحرم قرار دهد . اگر تصوّر كنيم كه مسير حركت ، خلوت است و برخوردى پيش نمى‌آيد ، باز هم حيا حكم مى‌كند كه زن از كنار راه حركت كند تا كمتر در ديد نامحرم قرار بگيرد . به همين جهت ، رسول خدا فرموده است :

لَيسَ لِلنِّساءِ مِن سَرَواتِ الطَّريقِ شَيءٌ ولكِنَّها تَمشي في جانِبِ الحائِطِ وَالطَّريقِ .⁽¹⁾

ميانه راه براى زنان نيست ؛ بلكه بايد از كنار ديوار و جاده حركت كنند .

تدبير ديگر ، « استفاده از همراه » در هنگام خروج از منزل است . اين همراه ، ممكن است زن باشد يا مرد . دو زن ، كمتر از يك زن مورد ، تعرّض قرار مى‌گيرند ، بخصوص اگر زن همراه ، سنّ بيشترى داشته باشد . بهترين وضعيت ، همراه بودن مرد مَحرم است . زنانى كه همراه مرد محرم ، بخصوص همسر خود از منزل خارج مى‌شوند ، بسيار كمتر از وقتى كه به تنهايى بيرون مى‌آيند و يا همراه زن ديگرى هستند ، مورد تعرّض قرار مى‌گيرند . در اين وضعيت ، «غيرت» و «اقتدار» مرد ، سپرى دفاعى براى زن است كه طمع نامحرم را از بين مى‌برد و حتّى انديشه تعرض را از ذهنش مى‌زدايد . البته در جوامعى كه غيرت در آنها وجود ندارد ، حضور مرد ، شايد چنين تأثيرى نداشته باشد و لذا ممكن است زن با مردان نامحرم ، تماس برقرار سازد و مرد هم واكنشى نشان ندهد .

اين ، نشان مى‌دهد كه غيرت و اقتدار مرد ، تا چه اندازه در حفظ حريم زن ، تأثيرگذار است .

به هر حال ، همراه بودن مرد مَحرم با زن ، يكى از شيوه‌هايى است كه مى‌تواند از آلودگى‌هاى اجتماعى جلوگيرى كند . به همين جهت ، توصيه شده است كه زنان ، بدون حضور مرد محرم ، با مردان نامحرم ، خلوت نكنند .⁽¹⁾اين خلوت كردن ، ممكن است براى درمان بيمارى يا مشاوره و كارهايى از اين قبيل باشد ؛ امّا به هر حال ، حضور مرد محرم ، خطرهاى احتمالى را كاهش مى‌دهد . همچنين توصيه شده است كه زن ، بدون مرد محرم ، به مسافرت نرود .⁽²⁾حتّى رسول خدا ، يكى از مسلمانان را كه براى اعزام به جبهه ثبت نام كرده بود ، از شركت در جنگ به اين جهت معاف كرد كه همسر او به تنهايى در راه حج بود .⁽³⁾اين ، نشانگر

مخاطره‌آميز بودن تنها بودن زن ، و اهمّيت همراهى مرد محرم با اوست .

مسئوليت مردان

تاكنون مسئوليت زنان را در توليد نكردن صحنه‌هاى قبيح و آلوده نساختن فضاى بصرى جامعه بيان كرديم ؛ امّا اين مسئوليت ، محدود به زنان نيست . مردان نيز در جلوگيرى از خلق صحنه‌هاى نازيبا و آلوده توسط زنان ، نقش دارند . اين وظيفه تا پيش از ازدواج زن ، به طور عمده با پدر اوست و پس از ازدواج ، با شوهر او . در انجام‌دادن اين وظيفه ، وجود صفت ديگرى به نام «غيرتْ»⁽⁴⁾ضرورى است .

مردان باغيرت ، مراقب وضعيت خانواده‌اند و از رفتارى كه مخالف شئون اخلاقى خانواده باشد ، جلوگيرى مى‌كنند . مسئله اجازه گرفتن زن از مرد به هنگام خروج از منزل ، در همين راستا قابل تحليل است . مرد ، بيشتر و بهتر مى‌تواند احساس مردها را درك كند و ممكن است بهتر از زن بتواند تشخيص دهد كه چه وضعيتى ممكن است تحريك‌كننده و وسوسه‌برانگيز باشد . زنان با استفاده از اين امتياز مى‌توانند وضعيت خود را به گونه‌اى سامان دهند كه تحريك‌آميز نباشد .

از ديدگاه حضرت على عليه‌السلاماختلاط زن و مرد در خيابان و ايجاد صحنه‌هاى منافى با حيا ، به دليل كوتاهى مردان در انجام دادن اين وظيفه است . وقتى به ايشان گزارش رسيد كه در منطقه عراق ، زنان در راه‌ها با مردان برخورد مى‌كنند ، رو در رو مى‌شوند و حتّى به يكديگر تنه مى‌زنند ، مردان را خطاب قرار داد و آنان را به خاطر بى‌غيرتى‌شان سرزنش كرد و فرمود : «آيا شرم نمى‌كنيد ؟» .⁽¹⁾

وجود چنين پديده‌اى ، نشانه بى‌غيرتى مرد و مايه شرمسارى است . در شهر حيا ، غيرت و حياى مردان كمك مى‌كند تا چنين صحنه‌هاى زشتى به‌وجود نيايند . همچنين اگر در برخى رواياتْ توصيه شده كه اگر لباس‌هاى شيك ، جذّاب و زيبا ، سبب خودنمايى زنان در برابر نامحرم مى‌شود ، از خريد آنها خوددارى كنيد ،⁽²⁾در حقيقت ، بر مسئله مسئوليت داشتن مردان در جلوگيرى از

توليد صحنه‌هاى قبيح و آلوده شدن فضاى بصرى جامعه تأكيد دارد .

آنچه در اين بخش بيان كرديم ، مربوط به مسئوليت مردان در جلوگيرى از توليد صحنه‌هاى نازيبا توسط زنان بود ؛ امّا اين مسئوليت ، منحصر در اين نيست . هر توليدى مصرف‌كننده‌اى هم دارد . همان گونه كه توليد صحنه‌هاى نازيبا ، اگر مشمول حيا شود ، موجب پيراستگى جامعه مى‌گردد ، مصرف صحنه‌هاى نابه‌هنجار نيز مشمول همين اصل است .

در شهر حيا ، چشم‌ها نيز حيا دارند . چشم باحيا ، از نگاه كردن به آنچه نابه‌هنجار است ، خوددارى مى‌كند . شايد زنانى باشند كه حيا را رعايت نكنند و صحنه‌هاى بى‌شرمانه‌اى را توليد كنند . در اين صورت ، چشم‌ها بايد حيا داشته باشند و از ديدن صحنه‌هاى نابه‌هنجار ، خوددارى كنند . نگاه كردن به نامحرم ، تير مسمومى است كه به جان انسان مى‌نشيند . چه بسا نگاهى كه يك دنيا حسرت و پشيمانى به دنبال داشته باشد .⁽¹⁾چشمى كه حيا دارد ، به محض رو به رو شدن با زنان نامحرم ، رو بر مى‌گردانَد . رسول خدا و امام على عليه‌السلاموقتى ديدند زنى از روى مَركب خود مى‌افتد ، به سرعت ، چهره خود را برگرداندند⁽²⁾تا نكند هنگام سقوط كه بدن وى آشكار مى‌شود ، نگاهشان به او بيفتد . روزى زنى به خانه رسول خدا آمد كه لباس نازكى بر تن داشت . حضرت ، فورا صورت خود را برگرداند و او را راهنمايى كرد⁽³⁾و وقتى جوانى را ديد كه به زن جوانى خيره شده است ، با دست خويش چهره وى را از نامحرم برگرداند .⁽⁴⁾

مردان باحيا ، پشت سر زنان حركت نمى‌كنند . حضرت داوود عليه‌السلام به فرزند خود ، توصيه مى‌كند كه : «پشتِ سر شير حركت كن ؛ ولى پشت سر زن حركت نكن» .⁽¹⁾اين ، نشان از خطر فزاينده‌اى است كه چنين كارى مى‌تواند در پى داشته باشد . به همين جهت ، وقتى قرار شد حضرت موسى عليه‌السلام همراه يكى از دختران حضرت شعيب عليه‌السلام نزد ايشان برود ، به وى گفت :

تو پشتِ سر من حركت كن . اگر اشتباه رفتم ، مرا راهنمايى كن . همانا ما خاندانى هستيم كه به پشت زنان ، نگاه نمى‌كنيم .⁽²⁾

در جاى ديگرى نقل شده كه گفت :

من خوش ندارم كه باد به بدن تو بوزد و در نتيجه ، بدنت را براى من توصيف كند .⁽³⁾

توليد صحنه‌هاى بى‌شرمى ، ممكن است از سوى مردان نيز صورت پذيرد . ساده‌ترين آن ، استفاده از پوشش‌هاى كوتاه است . در زمان رسول خدا ، مردان در ديدِ ديگران برهنه مى‌شدند و غُسل مى‌كردند و يا هنگام نشستن ، تا قسمت ران آنها پيدا مى‌شد . مردان نيز بهتر است از برهنگى پرهيز كنند . مردان شهر حيا ، در منظر ديگران برهنه نمى‌شوند . لقمان حكيم ، هيچ‌گاه برهنه و در حال قضاى حاجت ديده نشد .⁽⁴⁾چنان كه قبلاً نيز گفته شد ، هيچ كس بدن حضرت موسى عليه‌السلامرا حتّى هنگام شنا كردن نديد .⁽⁵⁾رسول خدا ، هيچ گاه هنگام قضاى حاجت ديده نشد⁽⁶⁾و هميشه به

دور از چشم ديگران ، غُسل مى‌كرد .⁽⁷⁾حضرت على عليه‌السلام نيز هنگام قضاى حاجت در مسافرت‌ها ، آن قدر از جمع دور مى‌شد كه ديده نمى‌شدند .⁽⁸⁾

در طرف مقابل ، زنان شهر حيا نيز از نگاه كردن به نامحرم پرهيز مى‌كنند . وظيفه چشمپوشى از گناه و مصرف نكردن صحنه‌هاى توليد شده توسط مردان بى شرم ، مخصوص مردان نيست . زنان باحيا نيز از نگاه كردن به نامحرم ، خوددارى مى‌كنند . اين مطلب در قرآن كريم به صراحت آمده است :

وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَ-تِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَ-رِهِنَّ .⁽¹⁾

هر جا كه صحنه شرم‌آورى توليد شود ، وظيفه ديگران ، اعم از زن و مرد ، اين است كه از نگاه كردن به آن ، خوددارى كنند . به همين جهت ، رسول خدا ، زنان را از نگاه كردن به مردان ، نهى كرده است .⁽²⁾امّ سلمه مى‌گويد : روزى من و ميمونه ، نزد رسول خدا بوديم كه فرد نابينايى بر ايشان وارد شد . حضرت به ما فرمود : «به پشت پرده برويد» . با تعجّب گفتيم : مگر نه اين است كه او كور است و ما را نمى‌بيند ؟! حضرت در پاسخ فرمود :

أفَعَمياوانِ أنتُما ؟! ألَستُما تُبصِرانِهِ ؟!⁽³⁾

آيا شما دو نفر هم كوريد ؟! آيا شما او را نمى‌بينيد ؟!

بنا بر اين ، همان گونه كه از حضرت زهرا عليهاالسلام نقل شده است ، خير زن ، تنها در اين نيست كه هيچ نامحرمى او را نبيند ؛ بلكه در اين است كه او نيز مرد نامحرمى را نبيند .⁽⁴⁾

چيز ديگرى كه ممكن است فضاى بصرى جامعه را آلوده سازد ، اين است كه مردان به شكل زنان درآيند و زنان به شكل مردان . اين پديده در فرهنگ غرب ، رواج دارد ؛ امّا براساس فرهنگ حيا ، اين كار ، يك فعل نابه‌هنجار و يك آلاينده

بصرى دانسته مى‌شود . در شهر حيا ، نه زن و نه مرد ، هيچ كدام تن به اين كار زشت نمى‌دهند ؛ هم انجام دادن آن را شرم‌آور مى‌دانند و هم از نگاه كردن به آن ، شرمنده مى‌شوند . شهروندان بى‌شرمى كه خود را به شكل جنس مخالف درآورند ، مورد نفرين رسول خدا قرار گرفته‌اند .⁽¹⁾

بُعد ديگرى از فضاى بصرى جامعه ، رفتار افراد در برخورد با يكديگر است . فارغ از اين كه چه سخنانى ميان افراد ، رد و بدل شود ، و فارغ از اين كه چه نيّتى در پسِ رفتار داشته باشند ، «فيزيك رفتار» در برخوردها متفاوت است . اگر فقط تصوير بدون صدا از رفتارها به نمايش گذاشته شود ، تفاوت رفتارهاى مؤدّبانه و رفتارهاى غير مؤدّبانه قابل مشاهده است . به بيان ديگر ، از فاصله دور مى‌توان تشخيص داد كه مثلاً رفتار دو نفر در مقابل يكديگر دوستانه است يا دشمنانه . اين ، بدان جهت است كه ميان رفتارهاى محترمانه و غير محترمانه ، تفاوت وجود دارد . رفتارهاى محترمانه ، نمايى زيبا ، نرم و چشمنواز دارند و رفتارهاى غيرمحترمانه ، نمايى زشت ، سخت و آزاردهنده . آيا داورى بصرى انسان‌ها از اين دو گونه رفتار ، يكسان است ؟ انسان‌ها از مشاهده كدام يك از اين دو گونه رفتار ، لذّت مى‌برند ؟ و از كدام يك متنفر مى‌شوند ؟ تصوّر كنيد در جامعه‌اى رفتارهاى مؤدّبانه و محترمانه فراگير باشد . در اين صورت ، نماى جامعه و جلوه‌هاى بصرى آن ، چه شكلى خواهد داشت ؟ اكنون تصوّر كنيد كه رفتارهاى غير مؤدّبانه و غير محترمانه در جامعه‌اى حاكم گردد . در اين صورت ، نماى جامعه و جلوه‌هاى بصرى آن ، چه شكلى خواهد داشت ؟ به خوبى روشن است كه رعايت ادب و احترام در حوزه رفتار ، چه تأثيرى در ظاهر رفتارها دارد . همان

گونه كه پيش از اين گفتيم ، در شهر حيا ، حرمت ، احترام و ادب ، حاكم است و اين ، ظاهر رفتارها را تحت تأثير خود قرار مى‌دهد . امام على عليه‌السلام فرموده است كه حياى انسان‌ها سبب مى‌شود به گونه‌اى با هم برخورد نكنند كه موجبات ناخرسندى يكديگر را فراهم كنند .⁽¹⁾در شهر حيا ، چشم‌ها به يكديگر خيره نمى‌شوند و با بغض و كينه و بى‌شرمى به يكديگر نگاه نمى‌كنند ؛ بلكه با مهربانى و ملاطفت به يكديگر مى‌نگرند و چه بسا هنگام سخن گفتن ، سر به زير اندازند ، همان گونه كه رسول خدا چنين مى‌كرد .⁽²⁾يا تصوّر كنيد بناست به كسى كه نيازمند است ، كمك شود . شهروند باحيايى همچون سيد الشهدا ، بدون اين كه چشم در چشمِ فرد نيازمند بيندازد ، از پشت در به وى كمك مى‌كند تا سرافكندگى درخواست را در وى نبيند .⁽³⁾نمونه‌هايى از اين دست ، بسيار است . به طور كلّى ، وقار و لطافت و نرمى ، ويژگى ظاهرى رفتارهاى محترمانه و مؤدّبانه‌اى است كه از حيا الهام گرفته است و برعكس ، وقاحت ، خشونت و تندى ، ويژه رفتارهاى بى‌شرمانه است . بنا بر اين ، در شهر حيا ، شاهد نمايش رفتارهاى لطيف ، زيبا و محترمانه‌اى هستيم كه دنيايى از وقار و شرم را در خود دارند .

حيا و پرده‌پوشى

در شهر حيا ، صحنه علنى جامعه ، عارى از هر گونه زشتى و آلودگى است . شهروندان شهر حيا ، حرمت چشم‌هاى يكديگر را نگه مى‌دارند و از خلق رفتارهاى نازيبا در منظر يكديگر ، خوددارى مى‌كنند . اگر لغزش و اشتباهى

هست ، در خفا و در پسِ پرده صورت مى‌پذيرد . از اين‌رو ، صحنه آشكار شهر ، زيبا و عارى از پليدى است .

همچنين در شهر حيا ، كسى به دنبال فاش كردن اسرار مردم و نمايان‌سازى پنهان آنان نيست . پرده‌درى و افشاگرى در قاموس مردان حيا ، وجود ندارد . مردان حيا ، پرده‌پوش‌اند ، نه پرده‌دَر . روزى رسول خدا به على عليه‌السلامفرمود : «اگر

ببينى كسى در حال انجام دادن فحشاست ، چه مى‌كنى ؟» . على عليه‌السلام گفت : پرده‌پوشى مى‌كنم . حضرت پرسيد : «اگر براى بار دوم ببينى ؟!» . گفت : با عبا و رداى خود ، او را مى‌پوشانم . اين سؤال ، سه بار تكرار شد و در مرتبه سوم هم جواب على عليه‌السلام همان بود . حضرت در واكنش به اين روش كريمانه فرمود :

لا فَتى إلاّ عَلِيٌّ .

هيچ جوانْ‌مردى جز على نيست .

آن گاه خطاب به مردم فرمود :

اُستُروا عَلى إخوانِكُم .⁽¹⁾

نسبت به برادرانتان پرده‌پوشى كنيد .

همچنين رسول خدا مى‌فرمود :

مَن كانَ يُؤمِنُ بِاللّه‌ِ وَاليَومِ الآخِرِ ، فَلايَرفَعَنَّ إلَينا عَورَةَ مُسلِمٍ .⁽²⁾

هر كه به خدا و روز جزا ايمان دارد ، سرّ هيچ مسلمانى را به ما منتقل نكند .

و نيز فرمود : «نسبت به هيچ كس ، پرده‌درى نكنيد» ؛⁽³⁾بلكه فراتر از اين ، بايد پرده‌پوش بود . گاهى ممكن است آنچه پنهان است ، فاش نگردد ؛ ولى فراتر از اين ، آن است كه آنچه را كه ممكن است آشكار شود ، پنهان كنيم . رسول خدا مى‌فرمايد :

مَن سَتَرَ مُسلِما ، سَتَرَهُ اللّه‌ُ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ .⁽¹⁾

هر كه نسبت به مسلمانى پرده‌پوشى كند ، خداوند در دنيا و آخرت ، در كارِ او پرده‌پوشى مى‌كند .

امام صادق عليه‌السلام نيز فرموده است :

مَن سَتَرَ عَلى مُؤمِنٍ عَورَةً يَخافُها ، سَتَرَ اللّه‌ُ عَلَيهِ سَبعينَ عَورَةً مِن عَوراتِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ .⁽²⁾

هر كه سرّ مؤمنى را كه از فاش شدن آن بيمناك است ، بپوشاند ، خداوند ، هفتاد زشتى از زشتى‌هاى دنيا و آخرت او را مى‌پوشاند .

امّا در شهر بى‌شرمى ، آنچه پنهان است ، آشكار مى‌گردد و بدين وسيله ، زشتى‌ها نمايان مى‌شوند و صحنه علنى جامعه آلوده مى‌گردد .

حيا و پاكى خلوت شهر

شهر حيا ، اگر از بالاترين حدّ حيا برخوردار باشد ، خلوت‌ها و نهان‌هاى آن نيز پاك و عارى از زشتى خواهد بود . جامعه ، يك صحنه علنى دارد و يك لايه نهانى . اگر عيار حياى جامعه در حدّ «حياى از مردم» باشد ، صحنه علنى جامعه ، پاك و پيراسته خواهد بود ، با آن كه ممكن است لايه‌هاى زيرين و نهانى جامعه ، آلوده باشد . امّا اگر عيار حياى جامعه كامل باشد و مردم به درجه «حياى از خداوند» رسيده باشند ، خلوت‌ها و نهان‌هاى جامعه نيز پاك و پيراسته خواهد شد و اين ، بهترين وضعيت است . اين مسئله به طور مفصّل در فصل «حيا و خلوت» مطرح شد و نيازى به تكرار آن نيست . تنها به اين نكته توجّه مى‌دهيم كه تأثيرات اجتماعى حيا چيست و نقش هر مرتبه از مراتب حيا چه اندازه خواهد بود .

گذشته از اين كه با كامل بودن عيار حياى جامعه ، نهان‌هاى جامعه مصونيت پيدا مى‌كنند ، گم‌نامى‌هاى جامعه نيز - كه ويژه كلانْ‌شهرهاست - مصونيت مى‌يابند . در جاى خود گفتيم كه الگوى دينى شهرنشينى ، مانع بروز پديده گم‌نامى است ؛⁽¹⁾امّا اگر به هر دليلى پديده گم‌نامى به وجود آيد ، حياى از خداوند ، مى‌تواند اين وضعيت را پاك نگه دارد و از آلوده شدن آن جلوگيرى مى‌كند .

حيا و رعايت حقوق همسايگى

در شهر حيا ، حقوق همسايگان به خوبى رعايت مى‌شود . مردان حيا ، كوتاهى در حقّ همسايه را قبيح و مايه شرمسارى مى‌دانند .⁽²⁾به همين جهت ، حيا ، عامل مهمّى در حفظ حقوق همسايگان است . اهل حيا براى همسايه حرمت قائل‌اند . رسول خدا فرموده است :

حُرمَةُ الجارِ عَلَى الجارِ كَحُرمَةِ اُمِّهِ .⁽³⁾

حرمت همسايه بر همسايه ، همانند حرمت مادر اوست .

همان گونه كه انسان‌هاى باحيا ، براى مادر خود ، احترام قائل‌اند ، براى همسايه نيز احترام قائل‌اند . به راستى با حاكميت چنين فرهنگى در يك جامعه ، چه رابطه‌اى ميان همسايه‌ها برقرار خواهد شد ؟ در چنين فرهنگى ، هر كار قبيحى ، قبيح است و انجام دادن آن در حقّ هر كسى ، زشت و ناپسند ؛ امّا اگر نسبت به همسايه باشد ، ده بار قبيح‌تر از است . مثلاً سرقت از خانه همسايه ، قبيح‌تر از سرقت از ده خانه ديگر است و يا نگاه بد به ناموس همسايه داشتن ،

قبيح‌تر از نگاه بد به ده ناموس ديگر داشتن است .⁽¹⁾بنا بر اين ، با حاكميت فرهنگ حيا ، روابطى مبتنى بر احترام و تكريم در ميان همسايه‌ها برقرار مى‌شود .

حيا و كمك به نيازمندان جامعه

در شهر حيا ، نيازمندان ، بى‌پناه و بى‌پاسخ نمى‌مانند . حيا سبب مى‌شود كه اميد اميدواران ، نااميد نشود و دست تهى‌دستان خالى برنگردد . اگر حاجتمندى به يك انسان باحيا رو اندازد ، وى از رد كردن او شرم دارد . كرامت چنين انسان‌هايى اجازه نمى‌دهد كه درخواست نيازمندان ، بى‌پاسخ بماند . نقل شده است كه رسول خدا به جهت شدّت حيايى كه داشت ، هيچ نيازمندى را رد نمى‌كرد .⁽²⁾اگر چنين فرهنگى در جامعه وجود داشته باشد ، نياز نيازمندان ، برطرف مى‌شود و آلام آنان ، تسكين مى‌يابد . توصيه شده است كه هيچ نيازمندى را دست خالى برنگردانيد و اگر هيچ امكانى براى كمك به وى نداريد ، دست كم به گونه‌اى زيبا و محترمانه او را برگردانيد .⁽³⁾

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و رسانه

فصل ششم : حيا و رسانه

چه رسالت رسانه را بيان واقعيت‌ها بدانيم و چه فرهنگ‌سازى ، آنچه مهم است ، اين است كه ماهيت رسانه ، ابلاغ پيام است . اين ابلاغ مى‌تواند به صورت نوشتارى باشد (مثل : روزنامه‌ها و مجلات) و يا ديدارى (مثل مجلاّت تصويرى) و يا شنيدارى (مثل : راديو و كاسِت‌هاى صوتى) و يا تصويرى (مثل تلويزيون ، سينما ، ويدئو ، و ...) . در همه اينها ، يك «پيام» توسط رسانه القا مى‌گردد . هدف اين بحث ، آن است كه «پيام‌هاى رسانه‌اى» با معيار حيا سنجيده شوند و روشن شود كه حيا چه تأثيرى مى‌تواند بر روند اطّلاع‌رسانى داشته باشد ؟ آيا پيام‌هاى رسانه‌اى مى‌تواند يكى از قلمروهاى حيا باشد ؟ آيا حيا مى‌تواند در ارسال پيام‌ها دخالت كند و تأثيرگذار باشد ؟ و از سوى ديگر ، رسانه چه تأثيرى بر حيا دارد ؟ آيا مى‌تواند در كاهش يا افزايش ، و تضعيف يا تقويت حيا تأثيرگذار باشد ؟ بنا بر اين ، بحث را در دو زمينه پى مى‌گيريم : حياى پيام و پيام حيا .

حياى پيام

پيامى كه توسط رسانه‌ها ابلاغ مى‌شود ، هم مى‌تواند به رداى زيباى حيا مزيّن باشد ، و هم مى‌تواند برهنه و دريده باشد . باحيايى و بى‌حيايى ، مختصّ انسان‌ها ، آن هم در بُعد جسمانى نيست . پيام رسانه نيز مى‌تواند باحيا

يا بى‌حيا باشد . رسانه‌اى را مى‌توان مطابق معيار حيا دانست كه به تبليغ آنچه قبيح و نارواست ، نپردازد . ممكن است آنچه قبيح و ناروا خوانده مى‌شود ، واقعيت داشته باشد و گفته شود كار رسانه نيز منعكس كردن واقعيت‌هاست ؛ ولى بايد توجّه داشت كه هر واقعيتى ، الزاما مطابق حيا و شرم نيست . بنا بر اين ، پيام باحيا ، پيامى است كه به نمايان‌سازى آنچه قبيح و ناروا شمرده مى‌شود ، نپردازد .

به بيان ديگر ، رسانه را مى‌توان به يك انسان تشبيه كرد و پيام‌هاى آن را به رفتارها و كردارهاى وى . همان گونه كه نمايان سازى كارهاى نابه‌هنجار ، براى انسانْ شرم آور است ، يك رسانه نيز اگر آنچه بيان مى‌كند و يا به نمايش مى‌گذارد ، قبيح و ناروا باشد ، شرم‌آور خواهد بود و همان گونه كه آن انسان را نمى‌توان باحيا ناميد ، اين رسانه را نيز نمى‌تواند باحيا ناميد . رسانه‌اى كه آنچه

توليد كرده و به نمايش مى‌گذارد ، پيام‌هاى زشت و ناروا باشد ، رسانه‌اى بى‌حياست و رسانه‌اى كه از توليد و نمايان‌سازى آنچه قبيح است ، پرهيز كند و به تبليغ نيكى‌ها بپردازد ، رسانه‌اى باحياست . امروز ، «سكس» و «خشونت» ، عناصر اصلى پيام‌هاى رسانه‌اى ، بخصوص رسانه‌هاى تصويرى را تشكيل مى‌دهند . شايد مسئله خشونت و بى‌رحمى ، ارتباط چندانى با موضوع بحث ما نداشته باشد ، به خلاف مسئله سكس و شهوت ، كه ارتباط مستقيم دارد . اغلب فيلم‌هاى توليدى در جهان ، رگه‌هايى از سكس دارند و بسيارى از آنها به سكس ، اختصاص دارند . بسيارى از مجلّه‌ها نيز در اين زمينه توليد مى‌شوند و اغلب آنها رگه‌هايى از سكس دارند . موسيقى‌هايى نيز كه توليد مى‌شوند ، از اين قاعده خارج نيستند . به طور كلّى ، مى‌توان فرهنگ رسانه‌اىِ امروز را فرهنگ عريانى و برهنگى دانست كه زشت‌ترين صحنه‌ها و شنيع‌ترين حالت‌ها را به تصوير كشيده ، به نمايش مى‌گذارد .

نكته ديگر ، گستره نمايان شدن اين گونه پيام‌هاست كه هيچ حد و مرزى نمى‌شناسند و به همه سرزمين‌ها رخنه مى‌كنند و همه جامعه‌ها را تحت سيطره خود درمى‌آورند . فيلمى كه توليد مى‌شود ويا مجلّه‌اى كه چاپ مى‌شود و يا موسيقى‌اى كه پخش مى‌شود ، محدود به قلمروى خاص نيست . امروز با گسترش فن‌آورى و پيدايش اينترنت و ماهواره‌ها ، توليدات سكس ، نمايش جهانى پيدا مى‌كنند . كار قبيحى كه انجام مى‌شود ، هر اندازه كه در حضور ناظران بيشترى صورت پذيرد ، نشان از بى‌حيايى بيشتر دارد . هر چه ناظرها بيشتر باشند ، قدرت شرم‌انگيزى آنان بيشتر مى‌شود و اگر در چنين فضايى باز هم كار ناروايى انجام شود ، حكايت از بى‌شرمى تمام دارد . مخاطبان رسانه‌ها در حقيقت ، ناظران رفتار رسانه‌اند . وقتى رسانه‌اى حاضر است در يك جمع جهانى به نمايش صحنه‌هاى شنيع و مستهجن بپردازد ، نشان مى‌دهد كه بى‌شرمى‌اش نيز جهانى است . اين ، مصداق همان چيزى است كه در فرهنگ قرآن از آن به عنوان «اشاعه فحشا» نام برده شده است :

إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَ-حِشَةُ فِى الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ .⁽¹⁾

به درستى ، براى كسانى كه دوست دارند فحشا را در ميان اهل ايمان پراكنده سازند ، عذابى دردناك خواهد بود .

همچنين در روايات آمده كه منتشر ساختن فحشا و منكرات ، همانند عمل كردن به آنهاست .⁽²⁾

گذشته از سكس ، رسانه ، كاركرد ديگرى نيز دارد كه با موضوع حيا ارتباط

نزديك دارد و آن ، «اطّلاع‌رسانى» است . رسانه‌ها ، اخبار و اطّلاعات را جمع‌آورى مى‌كنند و به سمع و نظر مخاطبان مى‌رسانند . اين كار ، ممكن است با رسواسازى و افشاگرى همراه باشد . آنچه به عنوان خبر توليد مى‌شود ، يا مطابق واقع است و يا نيست . ممكن است خبرى كه توليد مى‌شود ، راست باشد . در اين صورت ، احتمال دارد كه اين خبر ، حقيقتى پنهان را آشكار سازد و به اطّلاع عموم برساند . نتيجه اين افشاگرى ، رسوا كردن يك انسان است و نتيجه رسواسازى ، ريخته شدن قبحِ كارها و پاره شدن پرده‌هاى حجب و حياست و پيامد بى‌حيايى ، افزايش فحشا و زشتى است . به همين جهت ، از افشاگرى و رسواسازى مردم به شدّتْ نهى شده است . رسول خدا مى‌فرمايد :

لاتَخرِقَنَّ عَلى أحَدٍ سِترا .⁽¹⁾

هرگز پرده [حجب و حياى] كسى را پاره مكن .

و يا امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد :

ولا تَفضَح أحَدا حَيثُ سَتَرَ اللّه‌ِ عَلَيكَ ما أعظَمَ مِنهُ وَاشتَغِل بِعَيبِ نَفسِكَ .⁽²⁾

هيچ كس را رسوا نكن كه پرده‌پوشى خدا بر تو بزرگ‌تر است و به عيب خود ، مشغول باش .

رسانه‌هاى افشاگر ، پِيجوى لغزش‌ها و خطاها هستند . آن‌قدر جستجو مى‌كنند و آن قدر كمين مى‌كنند تا لغزشى را پيدا و اعلام كنند .⁽³⁾با كسى طرح دوستى مى‌ريزند و لغزش‌هاى او را جمع مى‌كنند و يكباره ، او را رسوا كرده ، نابود مى‌سازند . در احاديث ، از اين كار ، به عنوان نزديك‌ترين مرحله به كفر ياد شده است .⁽⁴⁾اين در حالى است كه رسول خدا فرموده است كه اگر كسى

سخنى را گفت و سپس متوجه‌شد كه نبايد اين سخن را بر زبان جارى مى‌ساخته، اين سخن در نزد شنونده ، «امانت» است⁽¹⁾و نبايد در امانت ، خيانت كرد .

اگر خبرنگارى در اين موقعيت قرار گيرد ، چه خواهد كرد ؟! در اسلام ، اسرار مردم ، امانت دانسته شده است و حتّى آنچه را هم كه فرد ، مايل به افشاى آن نيست ، امانت مى‌داند . رسول خدا مى‌فرمايد : هر كس سخنى بگويد كه دوست ندارد فاش شود ، امانت به شمار مى‌رود ، حتّى اگر صاحب خبر ، آن را كتمان نكرده باشد .⁽²⁾

در حديث ديگرى ، آن حضرت ، همه مجلس‌ها را امانت دانسته و فرموده است : براى هيچ مؤمنى جايز نيست كه كار نارواى مؤمن ديگر را از پرده ، بيرون اندازد .⁽³⁾رسول خدا ، در حديث ديگرى مجلس‌ها را امانت‌هاى خدايى دانسته و افشاى آنچه را كه مايه ناخرسندى ديگرى است ، جايز ندانسته است .⁽⁴⁾بنا بر اين ، پديده افشاگرى و رسواسازى ، كارى است برخلاف آموزه‌هاى دين و فرهنگ حيا .

رسانه دينى‌اى كه از ويژگى حيا برخوردار است ، حرمت و آبروى افراد را حفظ مى‌كند و آنان را رسوا و بى‌آبرو نمى‌سازد ؛ امّا رسانه‌هاى بيگانه از فرهنگ حيا ، از

فاش كردن اسرار مردم و پى بردن به اسرار و رسوا كردن آنان ، لذّت مى‌برند .

اين مربوط به انعكاس امورى بود كه واقعيت داشت . و امّا اخبارى كه دروغ بوده ، مطابق با واقع نيستند ، دو ويژگى برخلاف فرهنگ حيا دارند : يكى رسواسازى و بى آبرو كردن ديگران ، و ديگرى دروغ بودن خبر . در مباحث گذشته به ويژگى اوّل پرداختيم . ويژگى دوم نيز خود ، يكى از نشانه‌هاى بى‌حيايى است . در بحث قبل ، صحبت از خبر راست بود و اين جا از خبر دروغ . انسان دروغگو ، حيا ندارد .⁽¹⁾از دروغگويى به عنوان قبيح‌ترينِ كارها ياد شده است .⁽²⁾لذا رسانه دروغگو ، رسانه‌اى بى حياست .

نكته ديگر ، ادبيات رسانه است . گاهى ممكن است از زشت‌ترين كلمات و قبيح‌ترين جملات استفاده شود . ادبيات هتاك و فحّاش ، از مصاديق بارز بى‌حيايى است . گاهى علاوه بر آن كه يك خبر ، دروغ است و يا اگر دروغ نيست ، افشاگر و رسواكننده است ، از ادبياتى استفاده مى‌كند كه سرشار از هتّاكى و فحّاشى است . اين نيز از نشانه‌هاى بى‌حيايى يك رسانه است . حيا و فحش در برابر هم قرار دارند .⁽³⁾همان گونه كه حيا ناشى از كرامت فرد است ، زشتگويى از پستى فرد است ؛ هتّاكى و فحّاشى سلاح افراد پست است .⁽⁴⁾انسان كريم ، هرگز از چنين ادبياتى استفاده نمى‌كند .⁽⁵⁾

پيام حيا

رسانه مى‌تواند به صورت ترويج كننده حيا و شرم درآيد . هر چند گام اوّل ، آن است كه پيام رسانه ، بى‌حيا نباشد ، امّا گام‌هاى بعدى آن است كه «پيام حيا» را

ابلاغ كند ؛ يعنى آنچه را ارسال مى‌كند ، پيامى باشد كه به طور مستقيم يا غير مستقيم ، حيا را ترويج نمايد . اين ، چيزى است كه شايد به ندرت بتوان براى آن نمونه پيدا كرد . كدام رسانه را مى‌توان يافت كه پيام حيا را تبليغ كند ؟ امروزه حيا

با همه زيبايى و كاركردى كه دارد ، يك سخن فراموش شده است . امروز را مى‌توان « دوران غربت حيا » در رسانه دانست . هر چند رسانه‌هاى ايران را در مقايسه با ديگر رسانه‌هاى جهان ، مى‌توان از نجيب‌ترين و پاك‌ترين رسانه‌ها دانست ؛ امّا با اين حال ، حيا براى همه و از جمله براى رسانه‌ها يك موضوع ناشناخته است . تا چه اندازه حيا را مى‌شناسند ؟ و تا چه اندازه از قلمروهاى آن آگاه‌اند ؟ و آيا حيا در رسانه‌هاى ما سير صعودى دارد يا سير نزولى ؟ و ...

به هر حال ، براى رشد حيا در جامعه ، تبليغ آن ، يك ضرورت است و براى تبليغ حيا ، شناخت صحيح آن لازم است . بايد حيا را به درستى شناخت و آن را به پيام‌هاى رسانه‌اى تبديل كرد و سپس ، مردم را با آن آشنا نمود . اگر حيا موضوع تبليغ رسانه‌ها قرار گيرد ، مى‌تواند به گسترش فرهنگ حيا و ريشه‌دار شدن آن ، كمك فراوانى نمايد . بخش فراوانى از غربت حيا در زندگى بشر ، به دليل ناشناخته بودن آن است . رسانه در شكست اين غربت و انزوا ، مى‌تواند نقش مهمّى ايفا كند . شايد در مقطع كنونى كه حيا يك ضدّ ارزش معرفى مى‌شود ، رسالت رسانه‌ها مضاعف گردد .

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و مديريت

فصل هفتم : حيا و مديريت

يكى ديگر از قلمروهاى حيا ، حوزه مديريت است . شايد در آغاز ، عجيب به نظر بيايد ؛ ولى در ادامه خواهيد ديد كه حيا در سلامت مديريت نيز نقش مهمّى دارد . در اين بحث ، شخص مدير ، كارمندان زيردست او ، روابط مدير با كارمندان ، رابطه كارمندان با مدير و روابط كارمندان با يكديگر ، مورد بررسى قرار مى‌گيرد و برآنيم كه بدانيم : حياى مدير ، چه تأثيرى در سلامت مديريت دارد ؟ و روابط مدير با كارمندان را چگونه شكل مى‌دهد ؟ همچنين نقش حيا در سلامت جريان كار در ميان كارمندان چيست ؟ و چه تأثيرى در شكل‌دهى روابط سالم ميان كارمندان و ارتباط سالم آنان با مدير دارد ؟ البته اين بحث ، محدود به يك اداره نيست و از مديريت كلان جامعه تا مديريت‌هاى خُرد را شامل مى‌شود .

حياى مدير و مديريت باحيا

مديريت باحيا ، مديريتى است كه بر اساس تكريم و احترام باشد ، نه براساس ترس و تحقير . تحقير و حرمت‌شكنى ، ويژگى مديريت فرعونى است . قرآن كريم ، درباره شيوه مديريتى فرعون مى‌فرمايد :

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُو فَأَطَاعُوهُ .⁽¹⁾

فرعون ، قوم خود را تحقير مى‌كرد و بدين ترتيب ، آنان ، از وى اطاعت مى‌كردند .

شكّى نيست كه فرمانبردارى ، يكى از شرايط موفّقيت در مديريت است ؛ امّا به چه قيمتى ؟ فرمانبردارى ، اگر به قيمت شكسته‌شدن حرمت انسان‌ها و لكّه‌دار شدن كرامت آنان و بى‌آبرو شدن و خوار شدن آنها باشد ، از نظر اسلام ، پذيرفتنى نيست . مديريت دينى ، بر پايه حرمت و تكريم انسان ، استوار است . مديريت حيا ، حرمت متقابل ميان مدير و كارمندان را تضمين مى‌كند . وجود پرده‌هاى حجب و حيا ميان مدير و كارمندان ، يكى از عوامل موفّقيت در مديريت است . مدير موفّق ، كسى است كه دستورهاى وى و رفتار وى و نحوه ارتباط وى با افراد تحت مديريتش مزيّن به پرده‌اى از حيا باشد . در اين باره به مواردى چند ، اشاره مى‌گردد :

الف) پرده‌درى نكردن

گاهى يك دستور ، فارغ از اين كه چگونه ابلاغ شود ، فاقد عنصر حياست . گاهى شيوه ابلاغ ، فاقد عنصر حجب وحياست . گاهى نحوه ارتباط مدير با كارمندان و شيوه برخورد وى با آنان ، فاقد عنصر شرم است . اگر مديرى پرده‌درى كند ، ممكن است هيچ حرمت و مرزى باقى نماند و روى افراد به يكديگر باز شود و شيرازه كار ، از هم بپاشد . به همين جهت ، مثلاً اگر فردى خود ، كار انجام شده را انكار كند ، بهتر است سخن او مورد تأييد قرار گيرد . محمّد بن فضيل مى‌گويد به امام كاظم عليه‌السلامگفتم كه گاهى از برادران ايمانى چيزى نقل مى‌شود كه آنان ، پشتِ سر من گفته‌اند . وقتى از خودِ آنان مى‌پرسم ، انكار مى‌كنند ، حال آن كه كسانى كه خبر را نقل كرده‌اند ، انسان‌هاى مورد اعتمادى هستند . حضرت فرمود :

اى محمّد ! گوش و چشم خودت را در مورد برادر دينى‌ات دروغگو بشمار . اگر پنجاه نفر نزد تو قسم خوردند ؛ ولى خودِ آن فرد ، سخن ديگرى گفت ، او را تصديق و ديگران را تكذيب كن . مبادا چيزى بر زبان جارى كنى كه موجب خوارى وى شود و مردانگى و آبروى او را نزد ديگران ، از بين ببرى كه در اين

صورت ، در زمره كسانى خواهى بود كه خداوند ، درباره آنان فرموده است : «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَ-حِشَةُ فِى الَّذِينَ ءَامَنُواْ لهم عذاب أليم ؛⁽¹⁾به درستى براى كسانى كه دوست دارند فحشا را در ميان اهل ايمان پراكنده سازند ، عذابى دردناك خواهد بود» .⁽²⁾

ب) پرده‌پوشى كردن

مدير باحيا ، نه تنها هنگام مواجهه با خطاى كارمندان ، پرده‌درى و آبروريزى نمى‌كند ، بلكه تا آن جا كه ممكن است ، به پرده‌پوشى مى‌پردازد و به دنبال كشف عيوب نيست و آنچه را آشكار شده ، توجيه مى‌كند . اين كه گاهى حضرت على عليه‌السلامبراى خطا و گناه ديگران ، عذرتراشى مى‌كرد ، بر همين اساس است . خطاپوشى ، ويژگى مدير باحياست . امام على عليه‌السلامدر نامه خود به مالك اشتر مى‌نويسد :

إنَّ فِي النّاسِ عُيوبا ، الوالي أحَقُّ مِن سَترِها ، فَلا تَكشِفَنَّ عَمّا غابَ عَنكَ مِنها ، فَإِنَّما عَلَيكَ تَطهيرُ ما ظَهَرَ لَكَ ، وَاللّه‌ُ يَحكُمُ عَلى ما غابَ عَنكَ ، فَاستُرِ العَورَةَ مَا استَطَعتَ يَستُرِ اللّه‌ُ مِنكَ ما تُحِبُّ سَترَهُ مِن رَعِيَّتِكَ .⁽³⁾

مردم ، عيوبى دارند كه زمامدار در پوشاندن آنها از هر كسى سزاوارتر است . پس ، در صدد كشف آنچه از ديد تو پنهان است ، مباش كه وظيفه تو ، پاك‌نمايى چيزهايى است كه آشكار شده ، و آنچه پنهان است ، خداوند ، درباره آن حكم مى‌كند . بنا بر اين تا آن جا كه مى‌توانى ، عيوب مردم را بپوشان ، تا خداوند ، چيزهايى را از تو كه دوست ندارى بر مردم فاش شود ، بپوشاند .

به همين جهت ، حضرت ، بدترين زيردستِ يك مدير را كسى مى‌داند كه عيبجوى ديگران است :

وَليَكُن أبعَدُ رَعِيَّتِكَ مِنكَ وأشنَؤُهُم عِندَكَ أطلَبَهُم لِمَعايِبِ النّاسِ .⁽¹⁾

دورترينِ زيردست‌ها از تو و بدترينِ آنان نزد تو بايد كسانى باشند كه نسبت به عيوب مردم ، كنجكاوتر هستند .

از اين سخنان به خوبى روشن مى‌شود كه وظيفه يك مدير باحيا ، اين است كه درصدد كشف عيوب پنهان نباشد و عيوب آشكار شده را به نوعى توجيه و تطهير كند و به همين جهت ، بايد هنگام انتخاب دستْ‌ياران خود ، كسانى را برگزيند كه نسبت به كشف و آشكارسازى عيوب ديگران ، حريص و طمعكار نباشند .

ج) تغافل نمودن

يكى از آموزه‌هاى اسلامى ، «تغافل» ، يعنى غفلت‌نمايى است . گاهى عيوب كسى پنهان است و ما نسبت به آن غافليم كه در اين صورت ، نبايد «عيبجويى» نماييم و به كشف اسرار ، روآوريم ؛ ولى گاهى عيوب كسى آشكار مى‌شود و از پرده ، بيرون مى‌افتد . در چنين مواردى بايد تغافل كرده ، چنين وانمود كنيم كه از آن حادثه بى‌خبريم . به رو آوردن عيب فرد ، آبروى او را مى‌برد و پرده حُجب و حيا را مى‌دَرَد و فرد را نسبت به آن كار ، جرئت مى‌بخشد و اين ، حتّى مى‌تواند وى را نسبت به انجام دادن كارهاى قبيح ديگر نيز تحريك كند . به همين جهت ، امام على عليه‌السلاممى‌فرمايد :

مِن أشرَفِ أفعالِ الكَريمِ تَغافُلُهُ عَمّا يَعلَمُ .⁽²⁾

از شريف‌ترين خُلق انسان كريم ، تغافل اوست نسبت به آنچه مى‌داند .

در اين حديث ، تغافل ، ويژگى انسان‌هاى كريم دانسته شده و همان گونه كه گفتيم، حيا، ويژه انسان‌هاى‌كريم است. در روايت ديگرى از امام على عليه‌السلام آمده است

كه : نيمى از عقل ، حمل بر صحّت كردن است و نيمى ديگر ، تغافل ورزيدن .⁽¹⁾

د) احساس مسئوليت كردن

همچنين مدير باحيا ، احساس مسئوليت دارد و حتّى به خاطر قصورها و خطاهاى ناخواسته ، از افراد زير دست خود ، شرم مى‌كند . حضرت يونس عليه‌السلام پس از خارج شدن از شكم نهنگ ، به خاطر ترك اوُلايى كه انجام داده بود ، از روبه رو شدن با مردم ، شرم مى‌كرد .⁽²⁾حضرت على عليه‌السلام بار آن همسر شهيد را بر دوش مى‌كشد و درون منزل وى به بازى كردن با فرزندان او سرگرم مى‌شود ، و وقتى آن زن مى‌فهمد كه او كيست ، سراسيمه به سمت حضرت مى‌رود و مى‌گويد : «واى بر بى‌شرمى من نسبت تو ، اى امير مؤمنان !» ، حضرت در پاسخ وى مى‌فرمايد :

بَل واحَياي مِنكِ يا أمَةَ اللّه‌ِ في ما قَصَّرتُ في أمرِكِ .⁽³⁾

بلكه واى بر بى‌حيايى من از تو - اى بنده خدا- ، به خاطر كوتاهى‌اى كه در حقّ تو كرده‌ام .

اين ، نمونه‌اى از حياى مدير و حياى افراد تحت مديريت وى است . مدير يك جامعه در برابر احتمال كوتاهى ناخواسته ، شرمگين است و يكى از آحاد جامعه نيز از اين كه احساس مى‌كند نسبت به مدير خود ، بى‌حرمتى كرده ، شرمگين است . اين رابطه ، بهترين الگوى ارتباط ميان مديران و افراد تحت مديريت آنان است . در اين الگو ، مدير ، به خود ، اجازه كوتاهى كردن نمى‌دهد و از مردم و كارمندان و ارباب‌رجوع ، شرم دارد و اين ، اولاً رابطه‌اى بر پايه احترام و تكريم را طرّاحى مى‌كند ، نه ارعاب و تطميع ؛ ثانيا ارائه خدمت را محور امور قرار مى‌دهد و بساط كوتاهى و بى‌توجهى را از ساحت مديريت ، برمى‌چيند و در

اين صورت ، هيچ مديرى به خود اجازه نمى‌دهد كه از حال مردم ، بى‌خبر باشد و تمام تلاش خود را براى خدمت به آنان ، به كار مى‌گيرد .

ه ) ساده‌زيست بودن

گذشته از اين كه حياى مدير ، موجب برچيده شدن كوتاهى در انجام دادن وظايف مى‌گردد ، سبب مى‌شود كه يك مدير در سطح افراد ضعيفِ تحت امر خود ، زندگى كند . حضرت على عليه‌السلام دو پيراهن خريد ، يكى به سه درهم و ديگرى به دو درهم . پيراهن سه درهمى را به غلام خود ، قنبر داد و پيراهن ديگر را براى خود برداشت . قنبر از قبول پيراهن امتناع كرد و گفت : شما خليفه هستى و بهتر است پيراهن سه درهمى را بردارى . حضرت به وى فرمود :

يا قَنبَرُ ! أنتَ شابٌّ ولَكَ شَرَهُ الشَّبابِ ، وأنَا أستَحي مِن رَبّي أن أتَفَضَّلَ عَلَيكَ .⁽¹⁾

ج 40 ، ص 324 و ج 103 ، ص 93 .

اى قنبر ! تو جوانى و شور جوانى دارى و من از پروردگارم شرم دارم كه [لباسى ]بهتر از تو بپوشم .

به همين جهت است كه در مديريت دينى ، حاكم بايد در حدّ مردم ضعيف ، زندگى كند .⁽²⁾در چنين فضايى ، حاكم از وضع زندگى مردم ، باخبر خواهد بود و درد و رنج آنان را مى‌چشد و مشكل آنان را به خوبى درك مى‌كند . مردم نيز با ديدن وضع او ، آرام مى‌گيرند و تحمّل سختى‌ها براى آنان ، آسان‌تر مى‌شود و به رهبر خود ، عشق مى‌ورزند .

و) فسادزدايى از قدرت

همچنين حيا مى‌تواند موجب « فساد زدايى » از قدرت شود و ساحت مديريت را از آلودگى ، مصون دارد . گفتيم كه يكى از اقسام حيا ، حيا از خداوند است . بدون شك ، هر مديرى تحت نظارت اهرم‌هاى كنترلى قرار دارد ؛ امّا گاهى

موقعيت‌هايى پيش مى‌آيد كه هيچ عنصر كنترل‌كننده‌اى وجود ندارد و اين ، زمينه بيشترى را براى فساد ، فراهم مى‌سازد . مدير يكى از شركت‌ها معتقد بود : اگر كسى اهل سوء استفاده باشد ، راه‌هاى بسيارى براى سوء استفاده مالى وجود دارد . ممكن است يك مدير يا كارمند با سابقه ، به همه پيچ و خم‌ها آگاه باشد و نقطه‌ضعف‌هاى برنامه‌اى يك سازمان را بداند و اين امكان را پيدا كند كه از قدرت و موقعيت خود ، سوء استفاده كند . در چنين شرايطى آنچه مى‌تواند او را در خلوت ، از فساد مالى حفظ كند ، حيا كردن از خداوند است . تنهايى در قلمرو مديريت ، يعنى موقعيت‌هايى كه يك مدير از ديد تمام اهرم‌هاى نظارتى دور و به اموال بيت المال ، نزديك است . به بيان ديگر ، تنهايى در اين قلمرو ، يعنى نقطه كور نظارت‌هاى سازمانى . اين تنهايى ، امكان هر گونه سوء استفاده را فراهم مى‌كند . آنچه مى‌تواند به ايمن‌سازى اين گونه خلوت‌هاى سازمانى كمك كند ، حاضر دانستن خداوند در خلوت خود و ناظر دانستن اوست و اين ، يعنى حيا از خداوند .

حيا از خداوند ، حتّى در موقعيت‌هايى كه هيچ نظارتى امكان ندارد ، كارايى خواهد داشت . اين عنصر مى‌تواند هنگام خلوت‌هاى سازمانى فعّال شود و موجب بازدارندگى از فساد گردد . بنا بر اين ، حيا مى‌تواند نقشى مهم و كليدى در سلامت و پاكى ساحت مديريت داشته باشد .

يك مدير در نظام دينى ، بايد در آشكار و نهان ، يكسان عمل كند ، نه آن كه آشكار او طاعت خداوند باشد و نهان او معصيتِ خدا . امام على عليه‌السلامدر حكم مأموريت يكى از كارگزاران مالى خود ، چنين مى‌نويسد :

أمَرَهُ بِتَقوَى اللّه‌ِ في سَرائِرِ أمرِهِ وخَفِيّاتِ عَمَلِهِ ، حَيثُ لاشَهيدَ غَيرُهُ ولا وَكيلَ دونَهُ .⁽¹⁾

او را فرمان مى‌دهم به رعايت تقواى الهى در پنهانى‌هاى امورش و خفاهاى

اعمالش ؛ آن جا كه هيچ شاهدى غير از او نيست و هيچ وكيلى جز او نيست .

در اين بيان ، به خلوت‌هاى مديريتى اشاره شده و در عين حال ، توجّه كارگزاران مالى به اين نكته جلب شده كه در خلوت‌هاى مديريتى ، خداوند ، شاهد و ناظر است . در ادامه اين حكم ، آمده است :

وأمَرَهُ أن لايَعمَلَ بِشَيءٍ مِن طاعَةِ اللّه‌ِ في ما ظَهَرَ فَيُخالِفَ إلى غَيرِهِ في ما أسَرَّ ، ومَن لَم يَختَلِف سِرُّهُ وعَلانِيَتُهُ وفِعلُهُ ومَقالَتُهُ فَقَد أدَّى الأَمانَةَ وأخلَصَ العِبادَةَ .⁽¹⁾

و او را فرمان مى‌دهم به اين كه به گونه‌اى نباشد كه طاعت خدا را در آشكار ، و خلاف آن را در پنهانى انجام دهد . كسى كه نهان و آشكارش و كردار و گفتارش با هم تفاوت نكند ، امانت را ادا كرده و در عبادت ، اخلاص يافته است .

در اين حكم ، به مسئله نهان و آشكار ، اشاره شده و از آن كارگزار ، خواسته شده كه نهان و آشكارش يكسان باشد ، نه اين كه آشكارش مزيّن به طاعت باشد و نهانش آلوده به معصيت . آنچه نهان يك مدير را از آلودگى مصون مى‌دارد ، توجّه به خداوند و حياى از اوست . مديرى كه حياى از خدا نداشته باشد ، به فساد ، آلوده مى‌شود . به همين جهت ، حضرت على عليه‌السلاميكى از ملاك‌هاى انتخاب مديران را حياى آنان مى‌داند .⁽²⁾

رسول خدا ، كسى را براى كارى استخدام كرده بودند . روزى ديده شد كه وى ، كشفِ عورت كرده و از اين كار ، ابايى ندارد . رسول خدا ، مزد او را داد و او را اخراج كرد و علّت اين كار را بى‌حيايى او اعلام كرد و فرمود :

مَن لَم يَستَحيِ مِنَ اللّه‌ِ - عَزَّوجَلَّ - فِي العَلانِيَةِ لَم يَستَحيِ مِنهُ فِي السِّرِّ .⁽³⁾

كسى كه در آشكار از خداوند عز و جل شرم نكند ، در پنهانى از او شرم نخواهد كرد .

در مورد ديگرى نقل شده كه روزى حضرت ، يكى از اجيران خود را ديد كه

در فضاى باز ، غسل مى‌كند . به وى فرمود :

لا أراكَ تَستَحيي مِن رَبِّكَ ! خُذ إجارَتَكَ لاحاجَةَ لَنا بِكَ .⁽¹⁾

نمى‌بينم از خدايت شرم كرده باشى ! مزدت را بگير . ما نيازى به تو نداريم .

اين ، به خوبى نشان مى‌دهد كه از ديدگاه رسول خدا ، تا چه اندازه حيا تأثير دارد . نسبت به خلوت‌هاى كسى كه حياى از خداوند ندارد ، نمى‌توان احساس امنيت كرد . هر چه مسئوليت‌ها حسّاس‌تر باشد ، خلوت‌هاى مديريت ، حسّاس‌تر مى‌گردد . بسيارى از خيانت‌ها و جنايت‌ها و وطن فروشى‌ها مربوط به خلوت كردن‌هاى ناسالم است . افسران ارشد نظامى ، نيروهاى اطّلاعاتى و امنيتى و مأموران سياسى يك كشور در كشورهاى ديگر ، موقعيت‌هايى دارند كه گاهى هيچ كنترلى از مركز بر آنها وجود ندارد . آنچه مى‌تواند اين موقعيت‌ها را مصونيت بخشد ، حياى از خداوند است . بخصوص ، در بسيارى از موارد ، از جاسوسان زن براى فريب دادن ، استفاده مى‌شود . در چنين مواردى ، فردى كه حياى از خداوند دارد ، يوسف‌وار ، فريفته جلوه زنان نمى‌شود و به وعده‌هاى پنهانى ، تطميع نمى‌شود . بنا بر اين ، يكى از مؤلّفه‌هاى مهم براى اين مأموريت‌هاى خطير ، حياى فرد است . بايد در كنار آزمون‌هاى ديگر ، حياى مديران را نيز آزمود و در آغاز كار ، ميزان حياى آنان را سنجيد . همچنين اين كنترل ، مى‌تواند در طول مأموريت نيز وجود داشته باشد و علاوه بر آن ، آموزش‌هايى براى حفظ و تقويت حيا ، بخصوص حياى از خداوند ، داده شود تا سدّ دفاعى فرد ، حفظ و تقويت گردد .

حياى كارگزاران و كارمندان

منظور از حياى كارگزاران ، حياى افراد تحت مديريت است . وجود حياى مبتنى

بر احترام در روابط ميان بدنه يك سازمان با مديران ، مى‌تواند تضمين‌كننده سلامت جريان امور باشد . همان گونه كه پيش از اين گفتيم ، حيا ، مهار كردنِ بدون ترس و طمع است . اگر حيا و حرمت در روابط ميان اين دو عنصر برقرار باشد ، افراد ، بدون ترس يا طمع به انجام‌دادن مأموريت‌ها و رسالت‌هاى خود مى‌پردازند و اين ، بهترين وضعيتى است كه مى‌تواند در يك نهاد ، وجود داشته باشد . در مديريت مبتنى بر احترام و تكريم و حيا ، نيازى به اِعمال روش‌هاى خوف‌آور يا تطميع‌كننده نيست . در اين مديريت ، نيروهاى تحتِ امر ، انجام ندادن وظايف خويش را مايه سرافكندگى دانسته ، كوتاهى در اين زمينه را شرم‌آور مى‌دانند . چنين افرادى ، فرار از انجام دادن رسالت‌هاى محوّل شده را ننگ مى‌دانند و هرگز حاضر نمى‌شوند حرمت خويش را بشكنند و شخصيت خود را به اين لكّه ننگ ، آلوده سازند . همين ارزشى كه افراد براى خويش قائل‌اند ، سلامتِ جريان امور را تضمين مى‌كند . در يكى از جنگ‌هاى حضرت على عليه‌السلام ، سربازان در اثر فشار شديد دشمن ، عقب‌نشينى كردند . على عليه‌السلام براى جلوگيرى از فرار ، نه آنان را تهديد كرد و نه آنان را تطميع نمود ؛ بلكه آنان را به حيا فرا خواند و فرمود :

إنَّكُم بِعَينِ اللّه‌ِ مَعَ ابنِ عَمِّ نَبِيِّكُم ، عاوِدُوا الكَرَّ وَاستَحيوا [مِنَ] الفَرِّ ، فَإِنَّهُ عارٌ باقٍ فِي الأَعقابِ ونارُ يَومِ الحِسابِ .

شما همراه با پسر عموى پيامبرتان در ديدِ خداوند هستيد . حمله را از سر گيريد و از فرار ، شرم كنيد كه فرار كردن در نسل‌هاى آينده ، موجب ننگ انسان است و مايه [ وارد شدن به] دوزخ در روز قيامت است .⁽¹⁾

در اين كلام ، على عليه‌السلام نه به آنان ، وعده‌هاى مالى و مقامى داده است ، و نه وعيدهاى شديد و غليظ ؛ بلكه حرمت و شخصيت آنان را به چالش كشيده و ننگ و روسياهى را به آنان ، يادآور مى‌شود و به شرم ، فرا مى‌خواند . اين ، يكى از

اصول مديريت دينى است . نيروهايى كه اهل شرم و حيا باشند و براى حرمت خويش ، ارزش قائل باشند ، از دستورهاى فرمانده خود ، پيروى مى‌كنند ؛ چون نافرمانى را ننگ مى‌دانند .

به بيان ديگر ، در اين فرهنگ ، نيازى به ترس يا طمع نيست ؛ بلكه متوجّه ساختن افراد به ماهيت كار خود ، بهترين عامل بازدارنده است . رسول خدا ، از همين روش استفاده مى‌كرد . مسلمانان پس از نماز عيد فطر ، زكات فطر را جهت تقسيم ميان نيازمندان نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌آوردند . بيشتر مسلمانان ، بهترين خرماهاى خود را مى‌آوردند ؛ امّا برخى بودند كه خرماهاى نامرغوب ، پرداخت مى‌كردند . رسول خدا در برخورد با اين گونه افراد ، از تهديد يا تطميع استفاده نكرد ؛ بلكه روش شرم‌برانگيزى را به كار برد . از اين‌رو ، به كسى كه خرماها را تخمين مى‌زد ، فرمود :

لاتَخرُص عَلَيهِم هذَينِ اللَّونَينِ لَعَلَّهُم يَستَحيونَ لايَأتونَ بِهِما .⁽¹⁾

اين دو نوع را تخمين نزن [و قبول نكن] . باشد كه [از كار خودشان ]شرم كنند

و اين دو نوع [ خرماى نامرغوب ]را نياورند .

در اين جا ، نه وعده‌اى وجود دارد و نه وعيدى ، و نه با صراحت ، خطاى آنان به زبان آورده شده است ؛ بلكه از روشى استفاده شده كه شرم را برانگيزد ، بدون اين كه پرده‌هاى حجب و حيا را برچيند . اين ، ويژگى مديريت مبتنى بر حياست كه هم مدير ، منطبق بر حيا عمل مى‌كند و هم افراد زير مجموعه ، اهل شرم و حيا هستند . در اين فرهنگ ، كم‌كارى ، ننگ است ؛ سرگردان كردن مردم ، ننگ است ؛ رشوه گرفتن ، ننگ است ؛ اختلاس و سرقت از بيت المال ، ننگ است ؛ بى انضباطى ننگ است و در طرف مقابل ، تلاش خستگى‌ناپذير ، افتخار است ؛ وجدان كارى افتخار است ؛ رسيدگى سريع به امور مردم ، افتخار است ؛

پاكى دست ، افتخار است ؛ بسنده كردن به روزى حلال ، افتخار است ؛ نظم و انضباط ، افتخار است و ...

نكته ديگر ، اين كه حاكميت فرهنگ حيا ، به سالم‌سازى روابط ميان افراد ، منجر مى‌شود . موفّقيت يك سازمان و يك مجموعه ، بستگى زيادى به سلامت رابطه ميان افراد دارد . در حاكميت فرهنگ حيا ، افراد براى يكديگر حرمت و احترام قائل‌اند و آبروى همكاران را آبروى خويش مى‌پندارند و به همين جهت ، از عيبجويى پرهيز مى‌كنند و از فاش كردن اسرار يكديگر ، خوددارى مى‌كنند و به توجيه يا تطهير رفتار ديگران مى‌پردازند . در اين فرهنگ ، بزرگ‌نمايى خطاها و سخن‌چينى و خراب كردن ديگران ، وجود ندارد . گاهى برخى افراد ، لغزش‌ها و اشتباه‌هاى ديگرى را شماره كرده ، به ياد مى‌سپارند تا روزى از آنها عليه او استفاده كنند . اين حالت ، در

احاديث ، نزديك‌ترين مرحله به كفر دانسته شده است .⁽¹⁾

برخى افراد ، عيوب پوشيده ديگران را از پرده بيرون مى‌اندازند و برخى عيوب آشكار را در ميان ديگران ، اشاعه مى‌دهند و برخى لغزش‌ها را به رُخ مى‌كشند . اينها همه ، موجب از ميان رفتن پرده حجب و حيا مى‌شود و در نقطه مقابلِ حيا و شرم قرار دارد ؛ امّا اگر حيا حاكميت داشته باشد ، عيب‌هاى پنهان ، پيجويى نمى‌شوند و عيوب آشكار ، اشاعه داده نمى‌شوند و اشتباهات رخ داده ، به رُخ فرد ، كشيده نمى‌شوند ؛ بلكه توجيه شده ، حمل بر صحّت مى‌گردند . همچنين نسبت به آنچه آشكار شده ، تغافل مى‌شود . در حقيقت ، پرده‌هاى موجود ، دريده نمى‌شوند و براى كارهاى عريان شده ، پرده‌سازى مى‌شود .

بخش دوم : قلمرو حيا / حيا و معمارى

فصل هشتم : حيا و معمارى

شايد از اين كه در بحث حيا ، صحبت از معمارى به ميان آيد ، در شگفت شويد و اين سؤال را از خود بپرسيد كه : چه رابطه‌اى ممكن است ميان حيا و معمارى وجود داشته باشد ؟ ما در اين شگفتى و پرسش ، حق را به شما مى‌دهيم . با طرح بحث خواهيد ديد كه ميان اين دو ، رابطه وجود دارد .

فرهنگ و معمارى

بحث را از نسبت ميان فرهنگ و معمارى آغاز مى‌كنيم . بناهاى تاريخى هر كشور ، در حكم بخشى از شناسنامه فرهنگى آن است . رابطه متقابل فرهنگ و معمارى به عنوان اصل مهم شكل‌گيرى هر سبك اصلى پذيرفته شده است . در طول تاريخ ، حكومت‌ها بر اساس تفكّر و نياز خود ، از معمارى به عنوان ابزارى براى جهت‌دهى به فرهنگ استفاده مى‌كردند . به عنوان مثال ، هيتلر براى آن كه بتواند روحيه آزاديخواهى مردم را از بين ببرد ، با الهام از معمارى رُمِ باستان ، بناهاى شهرى را به گونه‌اى احداث كرد كه به مرور زمان ، مردم با عبور از كوچه‌ها و خيابان‌ها ، زبونى و

خوارى در برابر حكومت به آنها تزريق شود . ميبن وندره نيز گفته است :

من خانه‌اى مى‌سازم كه در آن ، دو فرد كه بسيار به هم علاقه دارند ، بعد از مدّتى از يكديگر متنفر شوند .⁽¹⁾

واقعيتْ اين است كه معمارى ، بسيارى از رفتارهاى ما را جهت‌دهى مى‌كند . تا پيش از آن كه بنايى ساخته شود ، بنا ، اسير انسان است و پس از ساخت ، انسان ، اسير بناست ؛ زيرا تا پيش از ساخت ، مى‌توان به بنا گفت كه چگونه باشد ؛ امّا پس از ساخت ، اين بناست كه به ما مى‌گويد چگونه بايد باشيم . پيش از ساخت ، ما به آن شكل مى‌دهيم و پس از ساخت ، بنا ، رفتار ما را شكل مى‌دهد . به همين جهت ، اگر در مرحله طرّاحى ، براساس فرهنگ خودى و بومى نقشه‌اى را طرّاحى كنيم ، ميان فرهنگ ما و فرهنگى كه ساختمان بر ما تحميل مى‌كند ، تناقضى پيش نخواهد آمد ؛ امّا اگر بنا بر اساس فرهنگ بيگانه و غير خودى ساخته شود ، ميان فرهنگ فرد و فرهنگ ساختمان ، تناقض پيش خواهد آمد . اين تناقض ، شايد در آغاز ، مشكل‌ساز باشد و رنگ و بوى ستيز دهد ؛ امّا به مرور زمان ، از فرهنگ فرد ، حسّاسيت‌زدايى شده ، فرهنگ ساختمان چيره مى‌گردد . اين تغييرات ، آن قدر آرام و خزنده‌اند كه شايد هيچ توجّهى را برنينگيزند ؛ امّا پس از گذشت زمان ، با مقايسه اين دو دوره مى‌توان تغييرات را درك كرد . اين تغيير ، نخست در حوزه رفتار صورت مى‌گيرد و سپس ، تغيير رفتار ، موجب تغيير فرهنگ مى‌شود .

حيا ، يكى از بارزترين شاخصه‌هاى فرهنگ اسلامى است و معمارى اسلامى ، معمارى‌اى است كه با اين شاخصه هماهنگى داشته باشد . اساسا در فرهنگ قرآن ، از خانه به عنوان «سِتر (پوشش)» ياد شده است . در داستان ذو القرنين آمده است كه وقتى او به مشرق‌زمين رسيد ، با مردمى روبه رو شد كه هيچ پوششى در برابر آفتاب نداشتند .⁽¹⁾آنان از صنعت ساخت و ساز⁽²⁾و دانش

خانه‌سازى⁽¹⁾بهره‌اى نبرده بودند و به همين جهت ، هيچ سازه‌اى در آن سرزمين يافت نمى‌شد .⁽²⁾پوشندگى از تابش آفتاب و بارش باران و وزش باد ، يكى از كاركردهاى خانه است ؛ امّا كاركرد مهم‌تر آن ، پنهان سازى قلمرو شخصى و خصوصى افراد از چشم ديگران است .

سرزمينى را تصوّر كنيد كه هيچ بنايى در آن وجود نداشته باشد . در آن جا هيچ قلمرو خصوصى و يا به تعبير ديگر ، هيچ مكان امنى براى قلمرو خصوصى افراد ، وجود ندارد ؛ امّا وقتى خانه‌اى ساخته مى‌شود ، در حقيقت ، پوششى ساخته شده كه يك خانواده را در برمى گيرد و قلمرو خصوصى آنان را ايمن مى‌سازد .

اگر بخواهيم دقيق‌تر سخن‌تر سخن بگوييم ، خانه ، پوششى است كه قلمرو خصوصى خانواده را از قلمرو عمومى جامعه جدا مى‌كند . انسان‌ها ممكن است چند نوع رفتار و يا زندگى داشته باشند : زندگى فردى ، زندگى خانوادگى ، و زندگى عمومى . اين تفاوت ، منشأ تفاوت‌هاى رفتارى مى‌شود : رفتارهاى فردى ، رفتارهاى خانوادگى و رفتارهاى عمومى .

اگر هيچ بنايى وجود نداشته باشد ، هيچ مرزى و هيچ محلّ امنى براى هيچ يك از رفتارهاى غير عمومى وجود نخواهد داشت . فقط يك فضا خواهد بود و آن هم فضاى عمومى جامعه است . خانه ، قلمرو خانوادگى را به وجود مى‌آورد و رفتار خانوادگى را از ديد ديگران ، پنهان مى‌سازد و به همين جهت ، در فرهنگ قرآن كريم ، از آن به عنوان «پوشش» ياد شده است . همان گونه كه حجاب ، پوشش فرد است ، خانه ، پوشش خانواده است و لذا بايد به گونه‌اى طرّاحى شود

كه حريم خانواده را از ديد نامحرمان ، محافظت كند .

در جاى خود بحث شد كه ميان حيا و پوشش ، رابطه‌اى تنگاتنگ وجود دارد . گويا حيا ، پرده‌اى است بر شخصيت ، رفتار و بدن يك فرد .⁽¹⁾خانه نيز از

آن جا كه يك پوشش است ، رابطه‌اى تنگاتنگ با حيا پيدا مى‌كند . قلمرو خانواده در خانه‌اى كه براساس فرهنگ حيا ساخته شده باشد ، كاملاً محفوظ و پوشيده است . حضرت عيسى عليه‌السلامپوشيدگى خانه‌ها را نشانه حيا و شرم دانسته و

فرموده است :

إذا قَعَدَ أحَدُكُم في مَنزِلِهِ فَليُرخِ عَلَيهِ سِترَهُ .⁽²⁾

هرگاه يكى از شما در خانه خود نشسته است ، پرده آن را بيفكند .

سپس در تبيين پشتوانه فرهنگى اين رفتار مى‌فرمايد :

فَإِنَّ اللّه‌َ - تَبارَكَ وتَعالى - قَسَّمَ الحَياءَ كَما قَسَّمَ الرِّزقَ .⁽³⁾

زيرا خداوند - تبارك وتعالى - حيا را تقسيم كرده ، همان گونه كه روزى را تقسيم كرده است .

در اين حديث شريف كه امام صادق عليه‌السلام از حضرت عيسى عليه‌السلامنقل كرده ، به

خوبى روشن است كه حيا ، منشأ پوشيدگى كامل خانه است و پوشيدگى خانه‌ها و ساختمان‌ها به نوع معمارى آنها برمى گردد . بنا بر اين ، يكى از مؤلّفه‌هاى مهم در معمارى اين است كه ساختمان‌ها نسبت به بيرون ، از پوشيدگى كامل برخوردار باشند و اين به حياى افراد برمى‌گردد .

شايد معمارى غربى را از يك منظر بتوان به دو دوره تقسيم كرد : دوره برهنگى و دوره پيش از برهنگى . به نظر مى‌رسد زمانى كه فرهنگ غرب با

برهنگى آشنا شد و حجاب‌ها و پوشش‌ها كم كم و يكى پس از ديگرى برچيده شدند ، به موازات آن ، معمارى غربى نيز دست‌خوش تحوّل گرديد . در اين دوره ، شاهد نوعى كشف حجاب و رواج برهنگى در معمارى غربى هستيم . مثلاً در اين دوره ، حياط‌ها برچيده شدند و خانه‌ها به شكلى ساخته مى‌شدند كه نسبت به گذشته از پوشيدگى كمترى برخوردار بودند .

مسئله ديگر در بحث پوشيدگى بيرونى خانه‌ها ، بام خانه‌هاست . برخى خانواده‌ها در فصل گرما و هنگام شب از بام منازل براى غذا خوردن و خوابيدن استفاده مى‌كنند . در اين جا بام خانه ، كاركرد ديگرى پيدا مى‌كند . به همين جهت ، لازم است كه براى اين كاركرد ، آماده شود .

تصوّر كنيد كه همه همسايه‌ها و يا حتّى برخى از آنها بخواهند از بام خانه براى خوابيدن استفاده كنند . در بام‌هايى كه هم‌سطح‌اند و به يكديگر راه دارند ، اين مسئله ، چه وضعيتى را پديد مى‌آورد ؟ طبيعى است كه اين وضعيت مى‌تواند پيامد ناروايى داشته باشد . مشاهده شده كه گاهى خوابيدن در پشت بام ، موجب ارتباط نارواى دختر و پسر همسايه شده است . همچنين خوابيدن زن و مرد ، به گونه‌اى كه نامحرمْ آنان را ببيند ، نارواست ، هرچند از بالاپوش استفاده كنند . ديده شدن حجم بدن ، با فرهنگ حيا ، ناسازگار است .⁽¹⁾از اين رو ، در معمارى پوشيده ، بام خانه نيز ديوار دارد . رسول خدا فرموده است كه هر كس بر بام بدون ديوار بخوابد و پيامد ناگوارى رخ دهد ، نبايد هيچ كس جز خويشتن را سرزنش كند .⁽²⁾

آن حضرت ، مردم را از خوابيدن روى چنين بام‌هايى نهى كرده⁽³⁾و

فرموده است كه خداوند ، چنين كارى را خوش ندارد و هر كه چنين كند ، از

پيمان من خارج است .⁽¹⁾امام صادق عليه‌السلامنيز فرموده است كه در اين حكم ، فرقى ميان زن و مرد نيست .⁽²⁾ايشان ، داشتن سه ديوار را كافى ندانسته و فرموده كه بهتر است چهار سمت بام ، پوشيده باشد و ارتفاع آن را از يك وجب تا دو زراع (تقريبا يك متر) ذكر كرده است .⁽³⁾اين ويژگى در معمارى اسلامى وجود داشته و برخى محقّقان در تحليل اين پديده ، تصريح كرده‌اند كه اين به جهت مصون ماندن زنان از ديد نامحرم بوده است .

نكته ديگر ، پوشيدگى درونى خانه‌هاست و منظور ، محفوظ بودن خانواده‌ها در برابر ميهمانان نامحرم است . طبيعى است كه برخى ميهمانان با اعضاى خانواده ، نامحرم هستند و لذا معمارى بايد براى اين امر ، چاره‌اى بينديشد تا خانواده كمتر در ديدِ نامحرم قرار گيرد . معمارى پوشيده ، همه فضاى منزل را در برابر ديدگان نامحرم ، قرار نمى‌دهد ؛ بلكه فضاهاى خصوصى خانواده (همچون آشپزخانه ، سرويس‌ها و اتاق‌هاى استراحت) را كه معمولاً خانم‌ها بيشتر از آن استفاده مى‌كنند ، به گونه‌اى طرّاحى مى‌كند كه در معرضِ ديد نباشد . در حقيقت ، اين فضاهاى خصوصى‌تر را با حجابى از معمارى مى‌پوشانند ؛ امّا در معمارى برهنه ، چنين ملاحظاتى ديده نمى‌شود .

مسئله ديگر در بحث پوشيدگى درونى خانه ، پوشيدگى محلّ خواب است . محلّ خواب فرزند ، بايد جداى از والدين و ديگر فرزندان باشد . اين كار ، مستلزم داشتن اتاق‌هاى متعدّد است و لازمه آن ، بزرگ بودن خانه‌هاست و شايد به همين دليل ، «خانه بزرگ» از چيزهايى است كه مورد توجّه اسلام قرار دارد . يكى بودن فضاى خواب ، آثار به شدّت نامطلوبى در پى دارد . تعّدد مكان‌هاى خواب ، مفيد است و بهتر از آن ، دور بودن محلّ خواب والدين از اتاق‌هاى

فرزندان است . همچنين بهتر است كه اتاق‌هاى خواب ، از فضاى عمومى خانه كه در معرض ديد ميهمانان قرار دارد ، جدا باشد . كه البته همه اينها ، مستلزم داشتن فضاى كافى براى ساختمان‌سازى است .

امام صادق عليه‌السلام ، سه سه چيز را مايه راحتى و آسايش مؤمن دانسته كه اوّلين آن ، داشتن خانه بزرگ است .⁽¹⁾تعبيرى كه ايشان از اين گونه خانه‌ها نموده ، جالب توجّه است :

... دارٌ واسِعَةٌ تواري عَورَتَهُ وسوءَ حالِهِ مِنَ النّاسِ .⁽²⁾

... خانه وسيعى كه عورت او و ناگوارى حال او را از مردم بپوشاند .

خاصيت خانه بزرگ ، پوشيدگى آن است و بزرگ بودن خانه ، هنگامى مثبت است كه پوشندگى داشته باشد .

گذشته از منازل شخصى ، در مكان‌هاى عمومى نيز همين فرهنگ ، تأثيرگذار است . اگر طرّاحى مكان‌هاى عمومى تابع فرهنگ دينى باشد ، به گونه‌اى خواهد بود كه از اختلاط زن و مرد ، جلوگيرى كند . از آن جا كه فرهنگ حيا ، مستلزم جدايى زن و مرد از يكديگر و عدم اختلاط آنان است ، معمارى دينى بايد اين اصل را تسهيل كند و بناها را متناسب با آن ، طرّاحى كند . به همين جهت ، وقتى رسول خدا ، مسجد النبى را مى‌ساخت ، درى مخصوص زنان قرار داد و ورود و خروج مردان را از آن ، ممنوع ساخت .⁽³⁾اين ، نمونه‌اى از تبعيت معمارى از فرهنگ است .

امّا معمارى برهنه و غير دينى ، بر اصل اختلاط ، پايه‌گذارى مى‌شود . اين شكل معمارى ، متناسب با فرهنگ‌هاى دينى نيست و كپى‌بردارى از آن ، فرهنگ دينى را تهديد مى‌كند .

معمارى ايرانى

معمارى غنى ايرانى ، بر اساس فرهنگ باشكوه ملّى - مذهبى ما ، در هر زمان توانسته در تعامل‌هاى فرهنگى ، هويّت خود را حفظ كرده ، عناصر سودمند ديگر فرهنگ‌ها را در خود ، هضم كند ؛ امّا با شروع دوره التقاطى (ششمين دوره معمارى ايران) كه مى‌توان آن را دوره انحطاط معمارى ايران ناميد ، به دليل خودباختگى فرهنگى سران حكومت ، مجموعه‌اى از عناصر فرهنگى (كه بر اساس تفكّر و فرهنگ غربى شكل گرفته بود) بدون هيچ پشتوانه تاريخى و فرهنگى وارد معمارى ايران شد . حذف شدن عناصر اصلى معمارى ايرانى ، يعنى عناصرى كه حريم‌ها را به چه زيبايى و ظرافتى حفظ مى‌كرد ، و جايگزين شدن عناصر وارداتى كه تنها با كلّ مجموعه خود ، مفهوم دارند و التقاط آنها با معمارى ايرانى - كه جز ضعف معمارى ايران و از بين بردن فرهنگ مذهبى چيزى به دنبال ندارد - همانند حركت مورچه در دل شب ، به آرامى ، در حال از بين بردن اركان و هويت معمارى ايرانى است . در مختصرِ زير ، سعى مى‌كنيم تا حدّى معمارى ايرانى را در حيطه خانه ، بررسى كنيم تا ببينيم چه زيبايى و ظرافت‌هايى جاى خود را به چه عناصر بى‌ريشه‌اى داده‌اند .

معمارى ايرانى ، داراى ويژگى‌هايى است كه اگر بخواهيم آنها را در يك جمله خلاصه كنيم ، مى‌توانيم بگوييم معمارى ايرانى ، معمارى‌اى باحياست كه قدمت حياى آن به قبل از اسلام برمى‌گردد . يكى از ويژگى‌هاى معمارى ايرانى ، درون گرايى و كشش معماران ايرانى به سوى حياط‌هاى محصور و باغچه‌ها و هَشتى‌ها و كلاه فرنگى‌هايى است كه شبستان را گرداگرد خود دارند و محيط‌هايى دلكش و خودمانى به وجود آورده‌اند . اين درون‌گرايى از ديرباز ، جزو منطق ايرانى بوده و هميشه ، خانه‌ها و كاخ‌ها را چنان ساخته است كه گويى مادرى مهربان ، فرزند دلبند خود را گرم در آغوش مى‌فشارد و ساكنان آن ،

احساس ناراحتى نمى‌كرده‌اند . اندرون خانه ، محلّ زندگى خانواده است و مى‌بايد تنوّع زيادى داشته باشد تا خستگى احساس نشود . وقتى مى‌گوييم بهتر است زنان ، كمتر از خانه خارج شوند ، فضاى درونى خانه‌ها بايد به گونه‌اى باشد كه زنان را درون خود ، نگه دارد و اين با معمارى سنّتى ايران ، هماهنگى دارد . امّا در معمارى امروز ، تمام فضاهاى دلكش خانه‌ها ، جمع شده و به بيرون منتقل شده است . معمارى امروز به گونه‌اى است كه كسى تمايلى براى ماندن در درون خانه ندارد . خانه‌هايى كه امروزه ساخته مى‌شوند ، فقط به يك خوابگاه تبديل شده‌اند .

همچنين در اغلب آپارتمان‌ها ، ميهمان از وسط اتاق مى‌گذرد و خانم خانه براى رفتن به آشپزخانه بايد از وسط ميهمان‌ها بگذرد . در طرّاحى‌هايى كه در حال حاضر انجام مى‌دهيم ، بهتر است اصول گذشته را در نظر بگيريم .

هشتى ، يكى از ركن‌هاى معمارى ايرانى است كه بعد از سر در ، قرار دارد . منظور از هشتى چيزى است كه از فضاهاى داخلى خانه بيرون آمده و تنها جايى است كه با بيرون خانه ، ارتباط دارد . اين فضا و راهروهاى پيچ در پيچ منتهى به حياط‌هاى اندرونى و بيرونى ، مانع ديد افراد غريبه به داخل حريم مقدّس خانواده مى‌شده است . ايجاد مكث و تقسيم فضا و اختصاص فضايى جهت انتظار ، از علمكردهاى جالب اين عنصر است .

از هشتى خانه ، دو راهرو ، يكى به فضاى اندرونى و يكى به بيرونى ، راه داشته است . در فضاى بيرونى ، سفره‌خانه ، اتاق ميهمان و حياط قرار داشته است و در اندرونى ، دور تا دور حياط ، اتاق‌هاى سردرى و حمّام و آشپزخانه قرار مى‌گرفت .

كوبه ، يكى ديگر از عناصر حفظ حريم است . در معمارى ايرانى براى هر در ، دو كوبه ، يكى براى مردان و ديگرى براى زنان قرار داده مى‌شد كه بر اساس نوع

صدايى كه ايجاد مى‌كردند ، صاحب خانه مى‌فهميد كه زن ، پشتِ در است يا مرد . در خانه‌هاى كوچك و منازل افراد فقير نيز كه معمولاً از يك كوبه استفاده مى‌شده ، با تعداد ضربه مشخّص مى‌ساخته‌اند كه پشت در ، زن است يا مرد .

بخش سوم : كم‌رويى

اشاره