هنر معلمی

مشخصات کتاب

‌سرشناسه : فرهادیان رضا، ۱۳۲۷-

عنوان و نام پدیدآور : هنر معلمی/ مولف رضا فرهادیان.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۲۷ ص.

شابک : ۲۵۰۰ ریال : 978-964-973-241-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا (برون‌سپاری)

یادداشت : کتابنامه: ص. ۲۷؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : معلمان -- روابط با شاگردان

موضوع : معلمان -- اخلاق حرفه‌ای

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : LB۱۰۳۳/ف۴ھ۸۷ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۳۷۱/۱۰۲۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۸۶۱۹۱۷

اشاره

هنر معلمی

مولف رضا فرهادیان

هنر معلّمی

خداوند، به انسان آنچه را که نمی‌دانست آموخت.⁽¹⁾

یعنی پروردگار به نوع انسان چیزهایی را که نمی‌دانست، تعلیم داده و آموخته است، این نوع تعلیم یک نوع تعلیم تکوینی است که غیر انسان از آن محروم است. بدیهیات اولیه را خداوند با قدرت لوح و قلم به انسان آموخت و این خود پایه و مایه اولیه فراگیری تمام علوم در انسان می‌باشد.

سلام و درود بی‌پایان ما نثار شمع فروزان راه بشریت محمد مصطفی‌صلی الله علیه وآله باد؛ معلمی⁽²⁾که هر پیامش نسیم حیات بخشی را در دل‌ها می‌دمد و قابلیت هایی را شکوفا می‌سازد، و شنیدن هر کلامش، کالبد بی‌جانی را جان می‌بخشد، به حرکت در می‌آورد، قدرت پرواز می‌دهد و به بلندای اندیشه‌های متعالی و کمال معرفت الهی رهنمون می‌سازد. این معلّم، نادره گیتی است که انسان‌ها را به سرچشمه زلال حکمت و هدایت می‌کشاند؛ بصیرت شان را می‌گشاید و فطرتشان را شکوفا می‌سازد و ارزش‌های نهفته در عالم برون و درون را فرا راهِ دید و نگرش دل‌های شیفته خود قرار می‌دهد.

ای معلّم! دل‌های ما مشتاق کلام توست و دیدگان ما چشم به راه رفتار بزرگوارانه و کریمانه توست، که انسان را متواضع و دل‌ها را خاشع و عقل‌ها را به تعظیم در برابر عظمت و جلال تو وا می‌دارد و در برابر چهره پرفروغ تو جان به شوق و تکاپو می‌افتد و در پرتو محبت تو روح و روان به حقیقت و عرفان می‌رسد؛ تا جایی که آن یگانه قطب ولایت، به شاگردی تو افتخار می‌کند و می‌فرماید: «أنا عبد من عبید محمّدصلی الله علیه وآله» ⁽¹⁾و نیز در تجلیل از معلّم می‌فرماید: «من علّمنی حرفاً فقد صیّرنی عبداً».⁽²⁾

نقش معلّم به قدری والا و گرانقدر است که پیامبر بزرگ اسلام‌صلی الله علیه وآله می‌فرماید: «بالتّعلیم اُرسلت» ⁽³⁾من برای تعلیم فرستاده شدم، و به قدری حساس و بااهمیت است که امام علی‌علیه السلام فرمود: کسی که خود را در مقام هدایت و تعلیم مردم قرار می‌دهد، باید پیش از آنکه به تعلیم دیگری همّت گمارد، به تهذیب خویش اقدام نماید و تأدیب عملی اش بیش از تأدیب زبانی اش باشد؛ زیرا کسی که ادب آموز و معلّم خویشتن است، به احترام سزاوارتر و برتر از کسی است که [تنها] معلّم و مربی دیگران است.⁽⁴⁾

بحث از روابط انسانی موجود در کلاس و چگونگی آن ممکن است به ناخشنودی، دلسردی و ناامیدی معلّم بینجامد، ولی معلّمی که با عشق و علاقه با نیّت و فکر سالم و با روش صحیح، کار معلمی را آغاز می‌کند، خیلی زود درمی‌یابد که بازتاب رفتار و عمل قوی‌تر از بیان و اعتقاد و سخن است و این رفتار و عملِ معلّم است که سرنوشت آینده دانش‌آموز را رقم می‌زند. کسانی که با خود صادق باشند با پیگیری و تلاش مستمر عدم موفقیّت‌ها و اشتباهات خود را جبران می‌کنند، در غیر این صورت سبب ایجاد یأس و دلسردی آنان می‌شود، به طوری که حتی بعضی به فکر کناره‌گیری از کار معلمی می‌افتند.

معلمی هنری است دل‌انگیز و رفتاری است، شگفت‌انگیز⁽¹⁾و دشوار،⁽²⁾و رسالتی است بس بزرگ، که هر کسی را تاب و توان پذیرش چنین مسؤولیت خطیری نیست؛⁽³⁾معلمی سوز و درد می‌خواهد و عشق

و احساس می‌طلبد، صبر و تحمّل می‌باید؛ زیرا که هر کاری که قدر و منزلتش بالاتر است، مسؤولیتش هم سنگین‌تر و مهم‌تر است.⁽¹⁾

معلّم واقعی کسی است که با نگاه، حرکات و برخورد خود،⁽²⁾به نو آموزانش شخصیت دهد و با رفتاری کریمانه آنان را از عادت‌ها و کردارهای ناصحیح باز دارد،⁽³⁾از سعه صدر، وسعت دید و ظرفیت عاطفی

بالایی برخوردار باشد و همیشه این آمادگی را داشته باشد که پای سخن هر دانش آموزی بنشیند و در مقابل هر سؤال نوآموزی با چهره‌ای باز و رویی گشاده از او استقبال کند و در برابر هر خواسته منطقی،⁽¹⁾بال و پرِ تواضع و فروتنی بگشاید و با همدلی و همدردی،⁽²⁾دیگران را راهنمایی بنماید. با سکوت⁽³⁾خود، آنان را به تفکّر وا دارد و با بردباریش، به آنان رشد دهد⁽⁴⁾و با کلامش روحیه آزاد منشی و آزادگی را در آنان زنده نماید.

او باید بتواند به راحتی با شاگردانش تفاهم و ارتباط برقرار نماید⁽⁵⁾

تعادل روانی دانش‌آموز بستگی به این دارد که او به واقعیت‌های درون خویش اعتماد کند و احساس ارزشمندی بنماید. اظهار نظرها و گفته‌های معلّم بر عزّت نفس و کرامت نفس دانش‌آموز تأثیر می‌گذارد، بنابراین معلّم باید شیوه‌ها و روش‌های گوناگون ارتباط سازنده را فراگیرد. اصل اساسی ارتباط این است که «درباره شرایط و موقعیّت‌ها صحبت شود نه درباره شخصیت و منش فرد». این اصل در تمام برخوردهای بین معلم و دانش‌آموز در رابطه با آموزش و در خصوص تکلیف و انتظارات او در کلاس و مدرسه باید رعایت شود و اگر معلم طریقه استفاده از این اصل را در شرایط و موقعیت‌های مختلف بداند و به کار بندد، ارتباط سازنده با دانش‌آموزان تحقق خواهد یافت، در غیر این صورت ارتباط نا مؤثر و یا مخرّب خواهد بود.

ویژگی ارتباط سالم معلم با دانش‌آموز به قرار زیر است:

و احساسات⁽¹⁾و عواطف آنان را درک کند و در عین داشتن صداقت

و صمیمیتی سرشار از شادی و امید، انضباط⁽¹⁾

انضباط را با تنبیه کردن دانش‌آموز نمی‌توان به وی یاد داد؛ زیرا تنبیه مانع بدرفتاری فرد نمی‌شود؛ بلکه باعث می‌گردد، دانش‌آموز متخلّف در ارتکاب تخلّفش دقیق‌تر و محتاط تر عمل کند و در مخفی نگه‌داشتن نشانه‌های تخلّفش مهارت و زیرکی بیشتری به خرج دهد. در واقع دانش آموزی که بلافاصله تنبیه می‌شود، تصمیم می‌گیرد، دقت و احتیاط بیشتری در انجام عمل خلاف داشته باشد؛ نه اینکه صادق تر و یا مسؤول تر شود. تنبیه در مواردی است که قوانین و مقررات با بیانی صاف و روشن گفته شده باشد و دانش‌آموز آگاهانه بدون داشتن مشکلی سرپیچی کرده باشد. آن هم مراتب دارد تا جایی که می‌شود باید علّت یابی کرد و در موارد لزوم به عنوان تنبیه، می‌توان دانش‌آموز را از خواسته‌اش محروم و یا برای انجام تکلیف، او را در مدرسه نگه داشت. باید برخورد قاطع و مؤدّبانه باشد و دانش‌آموزان، آن را به عنوان یک قانون اجرا کنند. حتی المقدور معلّم برای برقراری انضباط باید از جانشین های مؤثرتری برای تنبیه استفاده کند؛ زیرا تنبیه پدید آورنده کینه و نفرت است و شرایط عاطفی و احساسی دانش‌آموز را مختل می‌سازد.

انضباط با دیکتاتوری معلّم برقرار نمی‌شود؛ آنچه بیشتر کارساز است این است که معلّم، بجای تهدید و تنبیه از قانون همدردی و همدلی استفاده نماید. تنبیه و تهدید و سرزنش حرمت نفس دانش‌آموز را جریحه دار کرده و وی را به عکس‌العمل متقابل و سوء رفتار وا می‌دارد.

باشد.⁽¹⁾

و کردار وی باید در دل او جای داشته باشد و تنها با ایجاد انگیزه می‌تواند رغبت به تحصیل را در او افزایش دهد. در طول تاریخ، انسان‌های بزرگ، بخش اعظم موفقیت شان را در زندگی، مرهون بهره‌گیری از اساتید و معلمان آگاه و دلسوز و با ایمان و بزرگوار خویش بوده‌اند.⁽¹⁾

معلمی شغل و حرفه نیست، ذوق و هنر است، مسؤولیتی است که ریشه در اعماق وجود انسان‌های فرهیخته و دلسوخته دارد؛ آری، معلمی رسالتی است پیامبر گونه. معلّم، با سرمایه بزرگِ علمِ توأم با حلم و تهذیب نفس، همچون پدری مهربان پا به پای شاگردانش در هر بحث و گفتگوی علمی و تربیتی شرکت می‌کند و در فضای مدرسه زمینه طرح پرسش‌ها را در ذهن دانش‌آموزان فراهم می‌سازد و آنان را به جستجوی افق‌های وسیع‌تر و فهم و درک علمیِ فراتر وا می‌دارد. روان با نشاط و پرفروغش

همچون نسیمی روحبخش که به گل‌های بهاری می‌وزد، استعدادهای نهفته ذهن‌ها را بارور می‌سازد و در پرتو تعامل علمیِ دانش‌آموزان با یکدیگر در گروه‌های آموزشی،⁽¹⁾سطح فکر آنان را ارتقا می‌بخشد.

معلّم خوب، کسی است که علاوه بر تسلط کامل به موضوع درسی، با اصول تعلیم و تربیت آشنایی دارد و همواره خود را از مطالعه و تکرار مستمر و فراگیری تازه های علمی بی‌نیاز نمی‌بیند و در کلاس سعی دارد تا آموخته‌های فراگیران را با واقعیت‌های خارج از مدرسه ارتباط دهد و در عمل به آنان می‌آموزد که مطالب فرا گرفته شده را چگونه باید در زندگی به کار گرفت. نقش وی در بالا بردن قدرت تفکّر و خلّاقیت دانش‌آموزان اهمیت فراوان دارد. معلمی که از روحیه‌ای خلّاق برخوردار است، خود الگوی بارزی برای خلّاق بودن است. چنین معلمی آموزش را تحمیل

دانسته‌ها نمی‌داند؛⁽¹⁾بلکه آن را فرایندی فعال می‌بیند که در یک تعامل دو جانبه، زمینه خلاقیت دانش‌آموز را فراهم می‌سازد و با بینش و روحیه آزاد منشی که دارد، خواهان اطاعت کورکورانه و پیروی محض دانش‌آموزان نیست؛ بلکه به آنان آزادی و اختیار می‌دهد و با روح بلند خویش، آنان را به سوی احساس مسؤولیت و استقلال شخصیت سوق می‌دهد و زمینه هرگونه رشد فکری و ابتکار فردی را برایشان مهیا می‌کند. او در برابر بروز مشکلات رفتاری⁽²⁾دانش‌آموزان، زود قضاوت نمی‌کند؛ بلکه قبل از هرگونه تصمیمی در این باره، موشکافانه به علت یابی می‌پردازد و در ارزیابی های خود، همه عوامل مؤثر و حوادث پیشین زندگی دانش‌آموز را از نظر دور نمی‌دارد.

معلّم محرم اسرار شاگردان و حافظ مصالح آنان است. او کسی است که سرتاسر اوقات زندگی‌اش وقفِ رشدِ بینش، پرورش و ابتکار نوباوگان جامعه می‌شود و همواره خود را در غم و شادی و گرفتاری و شادمانی شاگردانش شریک می‌داند؛⁽³⁾

اهمیت دادن به دانش‌آموز و اظهار انتظار بالا با ایجاد حس ارزشمندی در او، موجب تغییر و بازیابی نقش اصلی وی می‌شود. «تو می‌توانی این کار را انجام دهی، تو از عهده این کار بر می‌آیی». هنگامی که دانش‌آموز تکلیف خود را انجام نمی‌دهد، چگونه می‌توان مشکل را حل کرد؟ برای حل این مشکل، باید بجای تنبیه بی‌ثمر، به ارتباط مؤثر روی آورد. بنابراین قضاوت‌های معلّم و اظهار نظرهای انتقادی وی، مزاحم فعالیت ذهنی دانش‌آموز می‌شود. حمایت‌های عاطفی و همدلی با آنان در انجام تکلیف، راحتی و امنیت خاطر وی را فراهم می‌کند. تشخیص نیازها و تقویت صفات پسندیده؛ مانند جوانمردی، صداقت و پاکی نیز در این مورد مفید و مؤثر است. «لا یُؤْمِنُ اَحَدُکُمْ حَتّی یُحِبَّ لِاَخِیهِ ما یُحِبُّ لِنَفْسِهِ»؛ کسی از شما ایمان نمی‌آورد، مگر این‌که آنچه برای خود دوست دارد، برای برادر ایمانی خود نیز دوست بدارد. منیة المرید، ص 67.

تلاوت آیات و اسرار ربّانی نهفته در وجود کودکان و نوجوانان و کلاس درس را عبادتگاه خود می‌داند، با وضو در جلسه درس حاضر می‌شود و تعلیم و تعلّم را فریضه‌ای الهی تلقی می‌کند و برای شناخت و هدایت شاگردانش در امر تربیت، به نیایش و راز و نیاز می‌پردازد و از خداوند بزرگ که مربی همه کائنات است، مدد می‌جوید.⁽¹⁾

او نونهالان را روح های بزرگی می‌بیند که در کالبدی کوچک آشیانه دارند و آنان را آیتی الهی می‌داند، که هر کدام چون گوهری کمیاب، حاوی ذخایری ویژه و استعدادی ارزشمند هستند که برای عروج به قلّه تکامل

روزشماری می‌کنند و برای پیمودن راه ترقّی و کمال، چند روزی با وی همنشین شده‌اند و خود احساس می‌کند که رسالتی دیرینه دارد. معلّم فرهیخته با مهر و عطوفت، آنچه را که در وجود خویش دارد، صادقانه و صمیمانه در طبق اخلاص می‌گذارد و نثار این روح های پاک و آینده سازان فردا می‌نماید، او به دانش‌آموز اختیار می‌دهد، قدرت انتخاب می‌دهد و او را در تصمیم‌گیری شریک می‌سازد و هرگز نمی‌خواهد با دخالت‌های بی‌مورد⁽¹⁾و برخوردی خشک و خشن و با اِعمال زور و فشار و تهدید و ارعاب، دانش‌آموز را وادار به آموختن کند؛ چه اینکه می‌داند، آنچه که در مورد دانش‌آموز مهم است، وجود انگیزه است⁽²⁾

راهکارهای ایجاد انگیزه یادگیری در دانش‌آموز:

اولین قدم، باید امنیت خاطر بوجود آورد و آن، به وسیله کاستن ترس و ایجاد اطمینان و اعتماد در دانش‌آموز حاصل می‌شود. عمده‌ترین مانع یادگیری ترس است. ترس از شکست، ترس از توبیخ، تمسخر و تنبیه. پس معلّم باید فضایی برای دانش‌آموز فراهم کند که او به هنگام اشتباه، خود را در معرض توبیخ و سرزنش و تنبیه و تمسخر نبیند.

دومین قدم، پرهیز از قضاوت درباره شخصیت و یا هوش و استعداد دانش‌آموز است. والدین و معلمین، گاهی اوقات با سخنان به ظاهر ملایم و بی ضرر موجب کاهش انگیزه در دانش‌آموز می‌شوند. این سخنان حاکی از کوچک شمردن شخصیت دانش‌آموز است که به‌طور ناخودآگاه ابراز می‌دارند و او با حساسیتی که دارد این مسأله را درک می‌کند. اگر دانش آموزی موفق نمی‌شود توضیح ما را بفهمد، بهتر است اشکال را متوجه روش توضیح خودمان بدانیم، نه کم هوشی و بی استعدادی دانش‌آموز.

سومین قدم، حفظ استقلال دانش‌آموز و پرهیز از دخالت‌های زیاد است. دانش‌آموز به استقلال و خودمختاری نیاز دارد. بعضی از اوقات دوست ندارد کاری را که والدین یا معلّم می‌گوید انجام دهد. او می‌خواهد به میل و علاقه خودش کار کند و مجبور نباشد. این امر موجب شخصیت دادن به وی می‌شود. بنابراین لزومی ندارد در تمام جزئیات کار و نحوه انجام تکلیف و یا چیزهای دیگر، ما دخالت کنیم.

چهارمین قدم، رشد، عزّت نفس دانش‌آموز است. دانش آموزی که عزّت نفس او تقویت نشده باشد، همواره از اظهار نظر کردن و نمایاندن خود در جمع وحشت دارد. فقط با اهمیّت دادن به وی در کارهای گروهی و اجتماعی، می‌توان این انگیزه را در او ایجاد کرد تا با تلاش، کار و هنر خود، خویشتن را در جمع نشان دهد و با گروه، همکاری مفیدی داشته باشد.

پنجمین قدم، بیان اهمیت موضوع و جنبه‌های مثبت کار دانش‌آموز است. پرهیز از قضاوت و ارزیابی و استفاده از تشویق در مورد کار انجام شده و بیان واقعیت، شیوه مؤثری خواهد بود برای دانش‌آموز، تا نسبت به انجام تکالیف، علاقه‌مند شود.

به‌طور خلاصه دانش آموزی که دلسرد و خسته و بی انگیزه است؛ تنها نیّت خوب و احساس مسؤولیت معلّم، نمی‌تواند کاری از پیش ببرد، بلکه زمانی که بتواند او را نسبت به استعداد و هنر و توانش آگاه کند، او احساس ارزشمندی می‌نماید و موقعیت خویش را درک کرده و بالأخره احساس مسؤولیت می‌کند. همین امر، سبب ایجاد انگیزه در دانش‌آموز خواهد شد. آماده‌سازی روانی و عاطفی اولین گام در ایجاد انگیزه در دانش‌آموز است.

آموزش، اهمیت دارد، رسوخ به اعماق دل دانش‌آموز است؛ زیرا که اگر دل به کاری مجبور شد، از رشد و شکوفایی باز می‌ماند و بصیرت خویش را از دست می‌دهد.⁽¹⁾

معلمی که کارش را هنر و وظیفه‌اش را احساس مسؤولیت و هدفش را رسالتی الهی در جامعه می‌داند، با معلمی که باری به هر جهت فقط می‌خواهد چند ساعتی را در کلاس وقت بگذراند، تفاوت دارد. معلمی که همّ و غم او در این است که ذهن دانش‌آموزان را همچون انباری انباشته از معلومات و محفوظات نماید، با معلمی که تمام سعی و تلاش خود را برای

برانگیختن قوّت تعقّل و تفکّر دانش‌آموز می‌نماید تا یادگیری، توأم با تجربه و تحلیل صورت پذیرد و فراگیر خود شخصاً مطالب را کشف و بازسازی کند، فرق دارد.

معلّم واقعی، دانش‌آموز را محکوم امر و نهی خود نمی‌داند و با او به مثابه یک محکوم برخورد نمی‌کند و برحسب تراز ذهن خود، او را مورد سنجش قرار نمی‌دهد؛ بلکه پاسخ شاگردش را برحسب تراز تحوّل ذهن او مورد سنجش قرار می‌دهد و به تدریج موجبات تغییر و تحولِ نگرش و بینشِ وی را فراهم می‌سازد و از رشد علمی او و قدرت اظهار نظرش بیمی ندارد؛ بلکه می‌کوشد افق ذهن وی را همیشه باز نگه دارد.

معلّم موفق، سؤالات دانش‌آموزان را با رویی باز و لبی خندان می‌پذیرد و زمینه تعامل افراد با یکدیگر را، در گروه‌های آموزشی فراهم می‌سازد و در مورد دست‌یابی آنان به پاسخهای صحیح، شتاب نمی‌ورزد و با سعه صدر راهنمایی می‌کند و هرگز از نمره به عنوان حربه‌ای برای تهدید یا تطمیع استفاده نمی‌کند؛ بلکه آن را وسیله‌ای برای برانگیختن سؤال بیشتر و تحریک ذهن دانش‌آموز، در جهت سعی و تلاش فراوان‌تر به کار می‌گیرد.⁽¹⁾

برخی از روش‌ها:

اظهار نظرها و پرسش‌های دقیق نوآموزان، او را خسته و ملول نمی‌سازد و جسارت بیان دانش‌آموزان او را خشمگین نمی‌کند و هرگز با آنان به رقابت و تلافی برنمی‌خیزد.

این‌گونه معلمان، با کسانی که تنها یک سلسله دستورات خشک را به دانش‌آموزان دیکته می‌کنند و به آنان اجازه حرف زدن و سؤال بیشتر را نمی‌دهند و می‌خواهند با تحمیل و زور آنان را تغییر دهند و دادن آزادی را موجب پر رویی دانش‌آموز و پرسش‌ها و کنجکاوی آنان را نشانه آزار و مزاحمت برای خویش تلقی می‌کنند، تفاوت دارند؛ چرا که می‌دانند، در وادی علم، ایمان و محبت، عشق و ایثار، بحث و گفتگو، حلم و بردباری، مهر و صفا و آزادی و آزاد منشی است که کارساز است و راهگشا؛ زیرا همچنان که نمی‌شود غنچه گلی را با زور و فشار در فرصتی اندک به صورت گلی شکفته درآورد، در پرورش روح لطیف انسان، نیز کاربرد تحکّم و تحمیل، ناروا و نامعقول است؛ چرا که قبل از ورود به ذهن و فکر دانش‌آموز، باید به دل او راه پیدا کرد.

معلّمی موفق است که بداند، تشویق ها و ترغیب ها⁽¹⁾و تذکّرها و تحذیر ها را در کجا به کار ببرد تا موجبات رشد و تکامل دانش‌آموزان را فراهم سازد و با ارتباطی سازنده با والدین و همکاری با آنان⁽²⁾از بروز دلسردی و سستی و بی‌رغبتی آنان در انجام تکلیف و تحصیل علم و دانش، جلوگیری نماید.

در فضای معنوی ایجاد شده توسط معلّم، فراگیر [دانش‌آموز] احساس می‌کند که گمشده خود را پیدا کرده و شوق و امیدی برای آموختن علم و دانش در دلش جوانه می‌زند و همین احساسات، او را در طی مراتب

عالی تحصیلات و پیمودن مدارج بالای علمی⁽¹⁾، علاقه‌مند ساخته و یاری خواهد داد. چنین معلمی⁽²⁾

یک معلّم هر چند آدم خوب و متدین و مهربانی باشد، ولی چه بسا نتواند کلاس با انضباطی داشته باشد. روش کار و نحوه اداره کلاس معلّم در پیشگیری یا حل بحران‌های کلاس، بسیار مؤثر است. او برای برقراری ارتباط و ایجاد انضباط به تخصص و تجربه و مهارت‌های ویژه هم نیاز دارد. برخی از ویژگی‌های مهمی که معلّم باید دارا باشد و ارتباط تنگاتنگ با نحوه رفتار وی با دانش‌آموز، از این قرار است:

چگونه اندیشیدن، چگونه انتخاب کردن و بالأخره چگونه زیستن را می‌آموزد.

منابع

آثار دیگر مؤلف که در این انتشارات به چاپ رسیده است :

غدیر حقیقتی برگونه تاریخ

چگونه زیستن

خانواده و تحول در تربیت

مبانی تربیت و شاخصه برنامه ریزی مدارس

معلم محبوب،شرایط مقبول مدرسه مطلوب

هدف از زندگی