اهل بیت علیهم السلام - عرشیان فرش نشین

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳-

عنوان و نام پدیدآور:اهل بیت علیهم‌السلام عرشیان فرش‌نشین/ مولف حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق آرش مردانی‌پور، محمدجواد صابریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری:۶۹۵ ص.

فروست:آثار استاد حسین انصاریان؛ ۶.

شابک:۴۵۰۰۰ ریال: 9649473874

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ دوم.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۶۸۵] - ۶۹۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:خاندان نبوت در قرآن.

موضوع:خاندان نبوت -- احادیث.

موضوع:چهارده‌معصوم.

موضوع:چهارده‌معصوم -- احادیث.

شناسه افزوده:مردانی‌پور، آرش

شناسه افزوده:صابریان، محمدجواد

رده بندی کنگره:BP۱۰۴/خ۲الف۸ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:م‌۸۳-۳۶۲۵۴

اشاره

سخن ناشر

سخن گفتن و قلم زدن پیرامون شخصیّت‌های بی‌نظیر عالم آفرینش ، سکّان‌داران کشتی وجود ، شگفتی‌های ملک و ملکوت ، آئینه‌های تمام نمای صفات پاک الهی ، بندگان شایستۀ حضرت حق ، عرشیان فرش‌نشین ، اهل بیت عصمت و طهار

اهل بیت علیهم السلام کاری بس دشوار است ، چرا که پی بردن به کنه شخصیّت آن پاکان بی‌بدیل کار هر کس نیست .

کسانی که آشنای به معارف حقّۀ آن انوار ملکوتی می‌باشند و عمر خود را در گسترش و اعتلای فرهنگ نابشان صرف نموده‌اند ، خود را طفل دبستان آل اللّٰه

اهل بیت علیهم السلام می‌دانند و بزرگان و نامداران علم و دانش و فرهنگ و اندیشه ، در مکتب انسان‌ساز آن حقایق عرشی زانوی عجز و ناتوانی زده‌اند و عالمان و اندیشمندان فرهیخته خدمت به آستان پاکشان را سعادت دنیا و آخرت دانسته ، خود را غلام درگاه آن موالیان بنده‌نواز می‌دانند .

بر آستان جانان گر سر توان نهادن گلبانگ سربلندی بر آسمان توان زد

اما آنچه مسلّم است این است که معرفت و شناخت ائمۀ اطهار

اهل بیت علیهم السلام و ابراز محبت و عشق به محضر رفیعشان و ولایت و سرسپردگی به اوامر و دستوارات نابشان ، امری است واجب و در حد سعه و ظرفیت افراد ، دارای مراتب مختلفی است چرا که : «لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا » .

در فرمان‌های الهیِ ائمۀ طاهرین

اهل بیت علیهم السلام ، پی بردن به حقیقت معرفت و محبت و ولایت ، نیازمند رهبری راهبران عالِم و آگاه و کمک گرفتن از عالمان ربّانی است که ،

طی این مرحله بی‌همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهی

درک علت نیاز به معرفت و شناخت اهل بیت علیهم السلام ، فلسفۀ عشق و محبت به آنان ، دلیل چنگ زدن به عروة‌الوثقایِ الهی ایشان ، علت توسل و تمسک به آن بزرگواران ، فلسفۀ پرواز در حریم ملکوتی و زیارت بارگاه نورانی آن پیشوایان شهید ، علت شاد بودن در شادی و سرور آن ملکوتیان پاک سرشت ، سبب سوز و اندوه و غم و اشک در مصیبت جانگداز آن مقتدایان مظلوم و پاسخ سؤالات متعددی که ذهن جوّال جویندگان طریق هدایت را به خود مشغول ساخته ، فقط با قلم و بیان و گفتار و نوشتار برگرفته شده از کلام گهربار و عجین شدۀ به ماءِ معین فرهنگ غنی و انسان‌ساز ائمۀ اطهار

اهل بیت علیهم السلام میسّر خواهد بود ، چرا که آن ذوات مقدس از لوث هر نوع پلیدی و آلودگی پاک و منوّر به نور صدق و حقیقت و راستی می‌باشند که ، «إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » .

پس معرفی و شناساندن در شأن کسانی است که در محضر پر فیضشان ، تحصیل پاکی و طهارت معنوی کرده باشند ، چرا که «لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » .

غسل در اشک زنم که اهل طریقت گویند پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز

بر موالیان اهل بیت علیهم السلام فرض و واجب است که جهت شناخت آن حقایق ملکوتی ، خوشه چین معارف پربارشان ، از زبان و قلم بزرگانی باشند که عمر خود را صرف درک معارف الهی نموده ، و علم خود را همراه با عمل آمیخته و در محبت و ولایت آل‌اللّٰه

اهل بیت علیهم السلام ذوب شده‌اند .

اندیشمند محقق و عالم متتبع حضرت استاد حسین انصاریان مد ظله العالی پس از قریب به نیم قرن تحقیق ، تفحص ، کاوش ، مطالعه و اندوختن تجارب علمی گران سنگ در معرفی و شناساندن فرهنگ و معارف ، اهل بیت علیهم السلام عزم را جزم کرده تا دورنمایی از شخصیت والای خاندان رسالت

اهل بیت علیهم السلام را تبیین نمایند ، بدین سبب به مَآخذ و منابع اسلامی از خاصّه و عامّه روی می‌آورند که ناگاه با جهانی از اطلاعات و معارف پیرامون آن خاندان باکرامت

اهل بیت علیهم السلام روبرو می‌گردند .

شگفت اینکه معظم له که ده‌ها سال پیرامون معارف و معالم اهل بیت علیهم السلام مطالعه ، تحقیق ، تدریس و سخنرانی فرموده‌اند ، بعد از مواجه شدن با اقیانوس بی‌کران معارف ائمۀ اطهار

اهل بیت علیهم السلام ابراز داشتند :

هر مقدار انسان در این زمینه بیشتر تحقیق می‌کند تحیّرش بیشتر می‌شود و این عجیب نیست که آن عالِم بزرگ عامه در دنیای تحیّر خود چنین سروده است که :

لَوْ أَنَّ المُرْتَضیٰ أَبْدیٰ مَحَلَّه لَخَرَّ الْنٰاسُ طُرّاً سُجَّداً لَهُ

وَ مَاتَ الْشَافِعیُّ وَ لَیْسَ یَدْری عَلیٌّ رَبُّهُ أَمْ رَبُّهُ اللّٰه

مؤلف گرانمایه ، در سه سال متوالی در شناخت اهل بیت علیهم السلام به بحث نشسته ، پس از اتمام بحث تصمیم می‌گیرند که مجموعۀ مباحث ایراد شده را به صورت کتابی درآورند تا نتایج زحمات بسیاری که بر خود هموار ساخته بودند ماندگار گردد .

تبدیل زبان گفتار به زبان مکتوب ، کار آسانی نبود؛ لذا بعد از پیاده شدن سخنرانی‌ها ، مجموعۀ مباحث به یکی از فاضلان سپرده می‌شود تا تحریر کنند ، پس از پایان کار حضرت استاد تحریر وی را نمی‌پسندند ! باز کار را به فاضل دیگری می‌سپارند و آن نیز مقبول نظرشان نمی‌افتد ، به ناچار با وجود کثرت اشتغالات ، خود استاد ، دامن همّت بر کمر استوار ، از ابتدا با قلم قیّم

و توانای خود مباحث را به رشتۀ تحریر درمی‌آورد .

عجب است ، چنان که ایراد مباحث در طول سه سال انجام یافت کشاکش تحریر نیز سه سال به طول انجامید .

خواجه می‌فرماید :

بدان صوفی شراب آن گه شود صاف که در شیشه بماند اربعینی

این اثر بیش از 27 اربعین ، در شیشۀ جان و دلدادگی و تفحص و تحقیق تخمیر شده و شراب ناب معارف اهل بیت علیهم السلام تقدیم تشنگان زمزم معالمشان گردید که البته این همه عنایت حضرت حق است که ، «وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً » .

این نکته ناگفته نماند که در جای جای کتاب ، نظراتی مطرح شده است که طرح آنها در این سطح و بدین سبک تازگی دارد .

این اثر با توجه به این که برگرفته شده از قلم عالمانه و زحمات طاقت فرسای استاد می‌باشد ، در نوع خود در جهت ترویج و نشر فرهنگ غنیّ و انسان ساز اهل بیت علیهم السلام و معرفی آن چشمه‌های جوشان توحید و اخلاق و عمل اثری در خور استفاده خواهد بود .

امید است که این اثر برای اهل تحقیق ، نمایانگر گوشه‌ای از خورشید شخصیّت در محاق ماندۀ خاندان نبوت

اهل بیت علیهم السلام و برای اهل حال و عمل ، واسطه‌ای برای وصال به معرفت آن انوار مقدس باشد .

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

شخصیت اهل بیت :علیهم السلام

اشاره

لزوم شناخت اهل بیت :

اشاره

لزوم شناخت اهل بیت علیهم السلام و پیروی از آنان - که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بر اساس آیۀ مودّت ⁽¹⁾تا لحظات پایان عمر ، امت را به شناخت آنان و اطاعت از فرمان‌هایشان سفارش فرمود - و ضرورت معرفت موقعیّت و جایگاهشان در کتاب خدا و روایات صحیح و متین ، حقیقتی است که توجه به آن سبب فراهم آمدن سعادت دنیا و آخرت و غفلت از آن موجب شقاوت و هلاکت ابدی و بر باد رفتن اعمال و زحمات انسان است .

امام صادق علیه السلام به معلّی بن خنیس فرمود :

یا مُعَلّی ! لَو أنَّ عَبْداً عَبَدَ اللّهَ مِائَةَ عَام بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ ، یَصُومُ النَّهارَ وَیَقُومُ الَّلیلَ حَتَّی یَسْقُطَ حَاجِبَاهُ علی عَینَیهِ ، وتَلْتَقی تَراقِیِه هَرَماً ، جَاهِلاً لِحَقِّنَا ، لَم یَکُن لَه ثَوابٌ ⁽²⁾.

ای معلّی ! اگر بنده‌ای صد سال میان رکن و مقام خدا را بندگی کند ، روزها را روزه بگیرد و شب‌ها را به تهجّد و راز و نیاز بگذراند تا جایی که از شدّت پیری ابروانش روی چشمانش را بگیرد و استخوان‌های گردنش در سینه‌اش فرو رود ولی نسبت به حق ما جاهل باشد و جایگاه ما را نشناسد ، هرگز برای او پاداشی نخواهد بود .

با شناخت اهل بیت علیهم السلام - که متکی بر آیات قرآن و مستند به روایات معتبر باشد - پرده‌ها و حجاب‌های باطلی که عامل دور ماندن از اهل بیت علیهم السلام است از میان می‌رود و آثار وجودی و تأثیر روش و منش و فرهنگ آن بزرگواران بر صفحۀ حیات انسان نقش می‌بندد .

شناختی صحیح و واقعی است که بتواند همگان را در فهم موقعیّت آنان در عرصۀ هستی و نیز در خیمۀ حیات انسان و وجوب پیروی از آن بزرگواران در همۀ شؤون زندگی ، رهنمون شود .

ما وقتی به حقیقت بدانیم و بشناسیم که مصداق واقعی و اتمّ و اکمل عناوینی که در قرآن مجید و روایات و معارف استوار اسلامی آمده ، چون اهل الذکر ، صادقین ، محسنین ، متّقین ، مجاهدین ، مؤمنان ، صابرین ، اولو الالباب ، صراط ، سبیل ، ثار اللّه ، وجه اللّه ، عین اللّه ، جنب اللّه ، اذن اللّه ، لسان اللّه ، ولی اللّه ، اهل بیت علیهم السلام هستند ، راه چگونگی برخورد با آنان و بهره گرفتن از فرهنگ سعادت بخششان به روی ما باز می‌شود به گونه‌ای که جز آنان را به عنوان چراغ زندگی و کشتی نجات و پیشوای واقعی انتخاب نخواهیم کرد و در مشکلات دنیا و آخرتمان و هنگام هجوم وسوسه‌ها و اغواگری‌ها و شبهات دینی ، جز به آنان که راسخون در علم‌اند ⁽¹⁾مراجعه

نخواهیم نمود و عقل و روح و قلب را از شراب طهور معارفشان سیراب خواهیم ساخت و از باب :

« قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : اگر خدا را دوست دارید ، پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد . . .

با همۀ وجود به پیروی از آنان برخواهیم خاست تا محبوب خدا شویم و خدا به سبب خشنودی اهل بیت علیهم السلام از ما خشنود شود .

شناخت اهل بیت علیهم السلام که سبب شناخت خدا و قرآن و هستی است و موجب نورانیّت قلب برای مکاشفه و شهود حقایق است و عامل تزکیۀ نفس و تربیت درون و آراسته شدن برون و متخلق شدن به اخلاق می‌باشد ، بی‌تردید انسان را از آتش دوزخ می‌رهاند و عشق‌ورزی به آنان جواز عبور از صراط را به دست انسان می‌دهد و ولایت و پذیرفتن امامتشان ایمنی از عذاب می‌آورد .

پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله در روایتی بسیار مهم - که شیخ سلیمان قُنْدُوزی حنفی با سندی ارزشمند نقل کرده - می‌فرماید :

مَعرِفَةُ آلِ مُحَمَّدٍ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ، وَحُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ جَوَازٌ عَلَی الصِّراطِ ، وَالْوَلایَةُ لآلِ‌مُحَمَّدٍ أمانٌ مِنَ العَذَابِ ⁽¹⁾.

شناخت آل محمّد سبب رهایی از آتش و محبت و دوستی نسبت به آل محمّد جواز عبور بر صراط و ولایت آل محمّد ایمنی از عذاب است .

آری ، هنگامی که اهل بیت علیهم السلام را از زبان قرآن و سنت صحیح نبوی بشناسیم ، راه سعادت دنیا و آخرت را به روی خود باز می‌کنیم و طریق شقاوت و بدبختی ابدی را به روی خود می‌بندیم ⁽²⁾.

شیخ سلیمان قُنْدُوزی و ابراهیم بن محمّد جوینی که هر دو از علمای برجستۀ اهل سنت و از گروه منصفانند این روایت را از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ شناخت امیرمؤمنان علیه السلام و امامان پس از او نقل می‌کنند :

یَا عَلیُّ ! أنا مَدینَةُ العِلمِ وَأنتَ بَابُها ، وَلَن تُؤتیٰ المَدینَةُ إلاّ مِن قِبلِ البَابِ ، وَکذَبَ مَنْ زَعَمَ أنَّه یُحِبُّنِی وَیُبْغِضُکَ ؛ لأنَّکَ مِنّی وَأنَا مِنکَ ؛ لَحمُکَ مِن لَحمِی ، وَدَمُک مِن دَمِی ، وَرُوحُکَ مِن رُوحِی ، وَسَریرَتُکَ مِن سَریرَتِی ، وَعَلانِیتُک مِن عَلانِیَتِی ، وَأنتَ إمَامُ أُمّتِی وَخَلِیفَتی عَلَیهَا بَعدِی . سَعِدَ مَن أطاعَکَ وَشَقِیَ مَن عَصَاکَ ، وَرَبِحَ مَن تَوَلاَّک وَخَسِرَ مَن عَادَاکَ ، وَفَازَ مَن لَزِمَکَ وَهَلَکَ مَن فَارَقَکَ . مَثَلُکَ وَمَثَلُ الأئِمَّةِ مِن وُلِدِکَ بَعدِی مَثَلُ سَفینَةِ

نُوحٍ ، مَن رَکِبَهَا نَجا وَمَن تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ ؛ وَمثَلُکُم کَمَثَلِ النُّجومِ ، کُلَّما غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجمٌ إلی یَومِ القِیَامَةِ ⁽¹⁾.

یا علی ! من شهر دانشم و تو درِ آن هستی و به شهر جز از راه درش درنمی‌آیند ؛ آنکه گمان می‌کند مرا دوست دارد و دشمن توست ، در دوستی من دروغ می‌گوید زیرا تو از منی و من از تو ، گوشت تو از گوشت من و خون تو از خون من و روح تو از روح من و نهان تو از نهان من و آشکار تو از آشکار من است و تو پیشوای امتم هستی و خلیفۀ من پس از من بر آنانی . کسی که از تو پیروی کرد خوشبخت شد و آنکه از تو نافرمانی کرد بدبخت شد و آنکه ترا دوست داشت سود برد و آنکه تو را دشمن داشت زیان دید و کسی که ملازم تو شد به رستگاری رسید و هر که از تو جدا شد به هلاکت رسید . مثال تو و امامان از نسل تو پس از من مثال کشتی نوح است ، هرکه بر آن درآمد رهایی یافت و هر که از آن تخلف کرد غرق شد ، و مثل شما اهل بیت مثل ستارگان است ، هرگاه ستاره‌ای غایب شود ستاره‌ای دیگر طلوع می‌کند تا روز قیامت .

حضرت حق بندگان را به چنگ زدن و متمسک شدن به ریسمان الهی که لازمۀ آن معرفت و شناخت حبل الله است ، امر می‌فرماید که :

« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا . . . » ⁽²⁾.

و همگی به ریسمان خدا [ قرآن و اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام ] چنگ زنید ، و پراکنده و گروه گروه نشوید . . .

از حضرت امام باقر علیه السلام دربارۀ مصداق حبل اللّه روایت شده است :

آلُ مُحَمَّدٍ صَلواتُ اللّهِ علیهِم ، هُم حَبلُ اللّهِ المَتینِ الّذِی أُمِرَ بِالاِعتِصَامِ بِه فَقَالَ : «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا . . . » ⁽¹⁾.

اهل بیت محمّد صلی الله علیه و آله ریسمان استوار خدا هستند که خدا چنگ زدن به آن را فرمان داده ، فرموده : و همگی به ریسمان خدا [ قرآن و اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام ] چنگ زنید ، و پراکنده و گروه گروه نشوید . . .

آری ، آن بزرگواران که دریای بی‌کران معرفت و علم و عمل‌اند و صاحب همۀ فضایل و کمالات‌اند و نظیری برای آنان در همۀ هستی یافت نمی‌شود ، به فرمان حضرت حق با دارا بودن مقام امامت ، در میان خلق درآمدند تا گروهی را از دوزخ قیامت بترسانند و دسته‌ای را به شرط ایمان و عمل به بهشت دنیای دیگر دل خوش کنند و جمعی را به بهشت مثالی و فرقه‌ای را به جنّت عقلانی و شماری را به آسمان قداست و معنویت و شایستگانی را به مقام یقین برسانند .

شناخت واقعی خدا و قیامت ، درک مفاهیم معنوی ، دسترسی به معانی حقیقی قرآن ، پی بردن به سنت نبوی ، تحصیل کمالات و فضایل ، به دست آوردن خوشبختی دنیا و آخرت ، سالم ماندن از شقاوت و بدبختی ، آراسته شدن به حسنات ، در امان ماندن از سیّئات ، رسیدن به مقام لقا و قرب حق ، لیاقت یافتن برای ورود به بهشت ، در امان قرار گرفتن از دوزخ ، قدرت یافتن برای مقابله با وسوسه‌ها و اغواگری‌های شیطان ، چشیدن لذّت عبادت و دوری از معصیت ، لمس حقیقت تقوا ، مزیّن شدن به زینت ورع

و پاکدامنی و درستی و پارسایی و صدق و صفا ، همه و همه از طریق شناخت اهل بیت علیهم السلام و پیروی از فرمان ها و احکامشان میسّر است .

آری ، اهل بیت علیهم السلام - چنان که از آیات کتاب خدا و روایات معتبره و اخبار صحیح استفاده می‌شود - منشأ همۀ برکات مادی و معنوی هستند و انسان بدون شناخت آنان و تمسّک به وجودشان و اطاعت از خواسته‌هایشان نه اینکه به هیچ برکتی نمی‌رسد بلکه از همۀ برکات محروم می‌شود .

شیخ سلیمان قُنْدُوزی حنفی و ابراهیم بن محمّد جوینی به نقل از حضرت علی علیه السلام از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت می‌کنند که : پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

یا علی ! آنچه به تو املا می‌کنم بنویس ، گفتم : ای پیامبر خدا ! بر من از فراموشی می‌ترسی ؟ فرمود : نه ، من از خدا خواسته‌ام که تو را حافظ همۀ حقایق قرار دهد ، ولی به خاطر شریکانت بنویس ، گفتم : ای پیامبر خدا ! شریکانم کیانند ؟ فرمود : امامان از ذریه‌ات که به خاطر آنان برای امت باران می‌بارد و دعایشان مستجاب می‌گردد و خدا بلا را به واسطۀ ایشان از امت برمی‌گرداند و به سبب وجودشان رحمت از آسمان نازل می‌شود و این اول آنان است - و اشاره به حسن فرمود - سپس گفت : این دوّمی از آنان است - و آنگاه اشاره به حسین نمود - سپس گفت : و امامان پس از حسین ⁽¹⁾.

مصداق و معنای اهل بیت اهل بیت علیهم السلام

گروهی از عالمانی که دست پروردگان حکومت‌های جائر و سلاطین ظالم و پادشاهان ستمکار بودند و از موقعیّت علمی و اجتماعی خویش

برای توجیه مشروعیّت حکومت آن بیدادگران سوء استفاده می‌کردند تا به نان و نوایی برسند و به درهم و دیناری چند از کیسۀ شیاطین دست یابند ، همراه با عنادی خاص و تعصّبی برخاسته از حسد و برای دل خوشی سلطه‌جویان و ایجاد انحراف و کژی در مسیر مسلمانان ، حقایق دینی و کلمات معنوی را تحریف کردند و برای آن حقایق ، معانی و ترجمه‌هایی ذکر کردند که هیچ گونه سند قرآنی و روایی نداشته بلکه در قرآن و روایات در مورد آن حقایق ، معانی و مصادیقی ذکر شده که خلاف گفتار و نوشتار آنان است .

از جملۀ آن حقایق و کلمات ، کلمۀ « اهل بیت » است که در آیۀ شریفۀ تطهیر مورد خطاب حضرت حق قرار گرفته است .

اهل بیت در آیۀ تطهیر

در آیۀ شریفۀ تطهیر می‌خوانیم :

« . . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽¹⁾.

. . . جز این نیست که خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم‌السلام‌اند ] برطرف نماید ، و شما را چنان که شایسته است [ از همۀ گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

این جاهلان و متعصبان کوردل برای انحراف افکار و عقاید مسلمانان بدون توجه به قواعد ادبی ، تفسیری بی‌پایه و اساس برای آن ذکر کرده‌اند ،

چرا که ضمایر در این آیۀ شریفه به صورت مذکّر ذکر شده ، ولی آنان اهل بیت را به زنان و همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معنا کرده و مصداق اهل بیت را فقط همسران آن حضرت گرفته‌اند !

زید بن علی بن الحسین فرموده : گروهی از نادانان که گمان کرده‌اند خدا از این آیه همسران پیامبر را اراده کرده است ؛ بی‌تردید دروغ گفته‌اند و مرتکب گناه سنگینی شده‌اند . به خدا سوگند اگر خدا از این آیه همسران پیامبر را اراده داشت بی‌تردید ترکیب ادبی آیه را به این صورت ذکر می‌کرد : « إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ، چنانچه در آیات قبل و بعد از این آیه که خطاب به همسران پیامبر است همۀ ضمایر آیه مؤنث است ، مانند : « منکن ، اذکرن ، بیوتکن ، تبرجن ، لستن ، قرن ، أقمن ، أتین ، أطعن » ⁽¹⁾.

روایت زیر هم که در یکی از مهم‌ترین کتاب‌های حدیث اهل سنت یعنی صحیح مسلم نقل شده پاسخ علما و دانشمندان بی‌تقوایی است که به خاطر حاکمان بنی امیه و بنی عباس به تحریف معنای آیۀ تطهیر دست زدند و را بر خلا اهل بیت ف قرآن و روایات زیادی که در کتاب‌های حدیث اهل سنت آمده به معنای همسران پیامبر گرفته‌اند !!

یَزیدُ بنُ حَیّان ، عَن زَیدِ بن أرقَم ( بَعدَ ذِکرِ حَدیثِ الثَّقَلَینِ : إنّی تَارِکٌ فِیکُم الثَّقَلَینِ کِتَابَ اللّهِ . . . وَأهلَ بَیتِی ) فَقُلنَا : مَن أهلُ بَیتِه ؟ نِسَاؤُءه ؟ قَالَ : لا وَأیمُ اللّه ، إنّ المَرأَةَ تَکونُ مَعَ الرَّجُلِ العَصْرَ مِنَ الدَّهرِ ثُم یُطَلِّقُها فَتَرجِعُ الیَ أبیِها وَقومِها . أهلُ بَیتِه أصلُه وَعُصْبَتُهُ الذینَ حُرِّمُوا الصَّدَقَةَ بَعدَه ⁽²⁾.

یزید بن حیان از زید بن ارقم روایت می‌کند که : هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله حدیث ثقلین

( انی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه . . . ) را بیان فرمودند ما پرسیدیم : اهل بیت پیامبر کیانند ، آیا زنان او هستند ؟ فرمود : نه ، سوگند به خدا ، چه بسا زن بخشی از زندگی خویش را با همسر خود بسر می‌برد سپس مرد او را طلاق می‌دهد ، آنگاه به پدر و طائفه‌اش بازمی‌گردد ، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله اصل و ریشۀ او هستند که بعد از پیامبر صدقه بر آنان حرام شده است .

آنان با اینکه می‌دانستند خود همسران پیامبر از جمله عایشه ⁽¹⁾و گروهی از اصحاب و دانشمندان خودشان معنا و مصداق اهل بیت را حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین

اهل بیت علیهم السلام و امامان معصوم از نسل امام حسین علیه السلام به شمار آورده‌اند ولی تاریکی باطن و عنادشان با شیعه ، آنان را منحرف و مجبور ساخت تا در جهت بندگی هوای نفس و پرستش حاکمان اموی و عباسی به تحریف حقایق برخیزند !

معنای اهل بیت در روایات

اشاره

راویان متعددی در روایات زیادی از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مصداق اهل بیت را امام علی و حضرت فاطمۀ زهرا و امام حسن و امام حسین و امامان معصوم از نسل حضرت امام حسین

اهل بیت علیهم السلام ذکر کرده‌اند این راویان عبارتند از :

ام سلمه ، عایشه ، ابوسعید خدری ، ابوبرزه اسلمی ، ابوالحمراء هلال بن حارث ، ابولیلی انصاری ، انس بن مالک ، براء بن عازب ، ثوبان بن بجدد ، جابر بن عبداللّه انصاری ، زید بن ارقم ، زینب دختر ابوسلمه مخزومی ،

سعد بن ابی وقاص ، صبیح ، عبداللّه بن عباس ، عمر بن ابی سلمه ، عمر بن خطاب ، واثلة بن اسقع .

کتاب‌های معتبر اهل سنت مصداق واقعی اهل بیت را از این راویان روایت کرده‌اند و شیعه با استناد به قرآن و روایت این راویان و کتب با ارزش خود با همۀ وجود ، دل به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام بسته و آنان را پیشوا و رهبر و جانشینان به حق پیامبر می‌داند و اطاعت از آنان را واجب و اقتدا به ایشان را سبب سعادت دنیا و آخرت و نجات ابدی می‌شمارد .

شایسته است برای تیمّن و تبرک و اطمینان قلب عاشقان و محبان اهل بیت علیهم السلام به نقل چند روایت اکتفا شود ؛ چرا که تفصیل در این باب در این مختصر نمی‌گنجد .

روایت اول :

العَّوامُ بنِ حُوشَب عَن التَمیِمِی قَالَ : دَخلتُ عَلی عَائِشَةَ فَحَدَّثَتنَا : إنَّها رَأَت رَسُولَ اللّهِ دَعا عَلیاً وَفَاطِمَةَ وَالحَسَنَ وَالحُسَیَنَ فَقَالَ : أللَّهُمَّ ، هَؤُلاءِ أهلُ بَیتِی فَأذْهِب عَنْهُمُ الرّجسَ وَطَهِّرهُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾.

عوام بن حوشب از تمیمی روایت می‌کند که تمیمی گفت : بر عایشه وارد شدم و او به ما گفت : رسول خدا را دیده که علی ، فاطمه ، حسن و حسین را طلبیده ، فرموده است : خدایا ! اینان اهل بیت من هستند ، پس هرگونه پلیدی را از آنان دور کن و ایشان را به پاکی کامل و همه جانبه برسان .

روایت دوم :

جمیع بن عمیر می‌گوید : با مادرم به حضور عایشه رفتیم ؛ مادرم از او پرسیده ، گفت : به من بگو : عشق و علاقۀ پیامبر به علی چگونه بود ؟ عایشه به او گفت : او در میان مردان ، محبوب‌ترین شخص نزد پیامبر بود ، من خود دیدم که او را به همراه فاطمه ، حسن و حسین زیر جامۀ خود گرفت و سپس گفت : خدایا ! اینان اهل بیت من هستند ، خدایا ! هر گونه پلیدی را از آنان دور کن و ایشان را به پاکی کامل و همه جانبه برسان . من نیز پیش رفتم تا سرم را زیر جامه کنم اما پیامبر مرا عقب راند ! گفتم : آیا من از اهل بیت تو نیستم ؟ پاسخ داد : تو بر خیر هستی ، تو بر خیر هستی ⁽¹⁾.

روایت سوم :

عیسیَ بنُ عَبدِاللّهِ بنِ مَالِک ، عَن عُمَرِ بنِ الخَطّاب : سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ : أیُّهَا النّاس ، إنّی فَرَطٌ لَکُمْ وَإنّکُمْ وَارِدُونَ عَلَیَّ الْحَوض ، حَوضاً أعْرَضَ مِمّا بینَ صَنعَاءَ وَبُصرَی ، فیهِ قَدْحَانُ عَدَدَ النّجومِ مِن فِضَّةٍ ، وَإنّی سائِلُکُم حِین تَرِدُونَ عَلَیَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ ، فَانْظُروا کَیْفَ تَخْلِفُونی فِیْهِما ، الْسَبَبِ الأَکْبَرِ کِتابِ اللّه طَرَفُهُ بِیَدِ اللّهِ وَطَرَفُهُ بِأیدیکُمْ ، فاسْتَمْسِکُوا بِهِ وَلا تَبَدَّلُوا ، وعِتْرَتی أهلَ بَیْتی فَإنَّهُ قَدْ نَبَّأنی اللَّطیْفُ الخَبیرُ أنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلیَّ الحَوْضَ . فَقُلْتُ : یا رَسُولَ اللّهِ ، مَنْ عِتْرَتُکْ ؟ قالَ : أهلُ بَیتی مِنْ وُلْدِ عَلیٍّ وَفاطِمَةَ وَالحَسَنِ وَالحُسَیْنِ وَتِسْعَةٍ مِنْ صُلْبِ الحُسَینِ ، أئمَّةٍ أبْرارٍ هُمْ عِتْرَتی مِنْ لَحْمی وَدَمی ⁽²⁾.

عیسی بن عبداللّه بن مالک از عمر بن خطاب روایت می‌کند که از پیامبر خدا شنیدم که می‌فرمود : ای مردم ! من جلودار شما هستم و شما کنار حوض بر من وارد خواهید شد ، حوضی که گستردگی‌اش از صنعا تا بُصری است و به عدد ستارگان ، جام زرین در آن است ؛ هنگامی که بر من وارد می‌شوید من دربارۀ ثقلین از شما سؤال خواهم کرد پس با تأمل و دقت بنگرید که در این دو چگونه جانشینم خواهید بود ، ریسمان بزرگ‌تر کتاب خداست که یک سویش به دست خدا و سوی دیگرش به دست شماست ، پس به آن چنگ زنید و دگرگون نگردید [ و ریسمان کوچکتر ] عترتم اهل بیتم . هر آینه و خدای لطیف آگاه به من خبر داده که این دو هرگز از هم جدا نشوند تا کنار حوض بر من وارد شوند .

عمر بن خطاب می‌گوید : به پیامبر گفتم : یا رسول اللّه ! عترت تو چه کسانی هستند ؟ فرمود : اهل بیتم از فرزندان علی و فاطمه و حسن و حسین نُه تن از صلب حسین که امامانی نیکوکارند و اینان عترت من از گوشت و خون من هستند .

روایت چهارم :

مُوسی بنُ عَبدِ ربه : سَمِعتُ الْحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ یَقُولُ فِی مَسجِدِ النَّبِیِّ - وَذلِکَ فِی حَیٰاةِ أبیهِ عَلیّ علیه السلام : - سَمِعتُ رَسُولَ اللّهِ یَقولُ : ألا إنَّ أهلَ بَیتِی أمانٌ لَکُمْ فَأَحِبُّوهُم لِحُبّی ، وَتَمَسَّکُوا بِهِم لَنْ تَضِلّوا . قیل : فَمَن أهْلُ بَیتِکَ یَا نَبِیَّ اللّهِ ؟ قَالَ : عَلِیٌّ وَسِبْطَایَ وَتِسعَةٌ مِن وُلدِ الْحُسَینِ ، أئِمَةٌ امَنَاءُ مَعصُومُونَ ، ألا إنَّهُم أهلُ بَیتِی وَعِترَتِی مِنْ لَحمِی وَدَمِی ⁽¹⁾.

موسی بن عبد ربه می‌گوید : از حسین بن علی در مسجد پیامبر در روزگار حیات پدرش علی علیه السلام شنیدم می‌فرمود : از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می‌گفت : آگاه باشید که اهل بیتم سبب امان و زنهار شما هستند ، پس آنان را به خاطر محبت من دوست بدارید و به ایشان تمسّک جویید تا هرگز گمراه نگردید . گفته شد : اهل بیت تو چه کسانی هستند ای پیامبر خدا ؟ فرمود : علی و دو نوۀ من و نُه نفر از فرزندان حسین که امامانی امین و معصوم‌اند ؛ آگاه باشید که آنان اهل بیت و عترت من از گوشت و خون من هستند .

تا اینجا روشن شد که شیعۀ دوازده امامی با استناد به قرآن و سنت به اهل بیت علیهم السلام تمسّک جسته و پیروی از آنان را واجب دانسته و ولایت و امامتشان را پذیرفته و اسلام حقیقی را از آنان گرفته و با دلیل استوار و حجّت آشکار و برهان پایدار اعلام می‌دارد که : اهل بیت بر اساس روایات زیادی که در کتاب‌های فریقین نقل شده معنا و مصداقی جز حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و حضرت فاطمۀ زهرا و حضرت امام حسن مجتبی و حضرت ابا عبداللّه الحسین و نُه امام معصوم پاک از نسل سیدالشهداء

اهل بیت علیهم السلام ندارد ⁽¹⁾و از تحریف‌گران و وسوسه‌اندازان و عُمّال سرسپردۀ حاکمان اموی و عباسی - که در لباس علم و دانش توجیه‌گر مشروعیت حکومت و مدرسۀ آنان بودند و به خواست آنان حقایق دینی را تغییر می‌دادند - تا قیامت بیزار است و هرگز و به هیچ قیمتی دست از ولایت

اهل بیت علیهم السلام و اقتدا به آنان و محبت و عشق به ایشان و گریه و عزاداری بر مصیبتشان برنمی‌دارد .

لزوم شناخت اهل بیت علیهم السلام در روایات

در علم منطق در بحث معرِّف ، همۀ اهل منطق به اتفاق آراء می‌گویند :

معرِّف که اقدام به شناساندن حقیقتی می‌کند باید اجلیٰ از معرَّف باشد تا بتواند حقیقت را آن گونه که هست بنمایاند .

پس از اثبات امامت اهل بیت علیهم السلام و اینکه آنان وارث علم پیامبران هستند و خداوند به آنان الهام می‌کند ، باید گفت : در این جهان هستی پس از خدای سبحان چه معرّفی برای شناساندن اهل بیت علیهم السلام ، اجلیٰ از خود اهل بیت علیهم السلام وجود دارد ؟ ما برای شناخت شخصیت وجودی و معرفتی اهل بیت علیهم السلام چاره‌ای جز مراجعه به خود اهل بیت علیهم السلام نداریم ، زیرا هیچ کس به آنان آگاهی جامع و کامل ندارد و آنچه دیگران دربارۀ آنان بگویند تعریفی ناقص یا به قول اهل منطق جامع افراد و مانع اغیار نیست یعنی نمی‌تواند اهل بیت علیهم السلام را آن گونه که هستند به ما بشناساند .

با توجه به مطالب قبل مشخص شد که شناخت اهل بیت علیهم السلام و معرفت به حقیقت و شخصیت آنان امری لازم و سبب رستگاری و موجب قرب به خداوند سبحان و دریافت اسلام صحیح و واقعی و در حقیقت شناخت صراط مستقیم الهی است . به خاطر عظمت و حساسیت مطلب و تأکید بر آن و دقت توجه هر چه بیشتر ، به چند روایت دیگر اشاره می‌شود .

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

أَسْعَدُ النّاسِ مَنْ عَرَفَ فَضْلَنَا ، وَتَقرّبَ إلی اللّهِ بِنَا ، وَأخلَصَ حُبَّنا ، وَعَمِل بِما إلیهِ نَدَبْنا ، وَانتَهی عَمّا عَنهُ نَهینَا ، فَذَاکَ مِنّا وَهُوَ فِی دَارِ المُقَامَةِ

مَعَنَا ⁽¹⁾.

خوشبخت‌ترین مردم کسی است که مزیت و برتری ما را [ بر دیگر مخلوقات ] شناخت و به وسیلۀ ما به خدا تقرب جست و محبت ما را خالص نمود و به اموری که ما بر آن می‌خوانیم عمل کرد و از آنچه که ما باز می‌داریم دست برداشت . چنین کسی از ماست و در بهشت ابدی با ما خواهد بود .

زرعه می‌گوید : به حضرت امام صادق علیه السلام گفتم :

أیُّ الأعمالِ هُوَ أفضَلُ بَعدَ الْمَعرِفَةِ ؟ قَالَ : مَا مِن شَیءٍ بَعدَ الْمَعْرِفَةِ یَعدِلُ هَذِه الصَلاةَ ، وَلا بَعدَ الْمَعْرِفَةِ وَالصَّلاةِ شَیءٌ یَعدِلُ الزَکاةَ ، وَلا بَعدَ ذَلِکَ شیءٌ یَعدِلُ الصَّوْمَ ، وَلا بَعدَ ذلکَ شَیءٌ یَعدِلُ الْحَجَّ ؛ وَفَاتِحَةُ ذَلِکُ کُلِّه مَعرِفَتُنَا وَخَاتِمَتُهُ مَعْرِفَتُنا ⁽²⁾.

پس از شناخت و معرفت خدا کدام عمل برتر است ؟ حضرت فرمود :

پس از شناخت ، هیچ چیز برابر این نماز نیست و پس از شناخت نماز هیچ چیز با زکات برابر نیست و پس از اینها چیزی با روزه برابر نیست و پس از اینها چیزی با حج مساوی نیست و آغاز و پایان همۀ آنها شناخت ماست .

آری ، کیفیت نماز و زکات و روزه و حج و راه صحیح انجام دادن این عبادات را باید از اهل بیت علیهم السلام که قرآن در خانۀ آنان نازل شده و وارثان دانش پیامبرند آموخت ؛ این آموختن جز با شناخت آنان و فرهنگ و فرمان‌ها

و احکامشان میسّر نخواهد شد .

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده :

مَن مَنّ اللّهُ عَلَیهِ بِمَعرِفَةِ أهلِ بَیتِی وَوَلایَتِهِم ، فَقَد جَمَعَ اللّهُ لَهُ الْخَیر کُلَّهُ ⁽¹⁾.

کسی که خدا به شناخت اهل بیت من و ولایتشان بر او منت نهاده بی‌تردید همۀ خیر را برای او گرد آورده است .

ابوبصیر از حضرت امام صادق علیه السلام در تأویل آیۀ شریفۀ :

« . . . وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً . . . » ⁽²⁾.

. . . و آنکه به او حکمت داده شود ،بی‌تردید او را خیر فراوانی داده‌اند . . .

روایت می‌کند که آن حضرت فرمود :

طَاعَةُ اللّهِ وَمَعرِفَةُ الإمَامِ ⁽³⁾.

[ کسی که حکمت به او داده‌اند ، بی‌تردید خیر کثیر به او عنایت شده و خیر کثیر ] طاعت خدا و شناخت امام است .

اهل بیت : برترین ها و بهترین ها

اشاره

در میان موجودات هستی ، چه موجوداتی که از نظر آفرینش ، مادّی محض می‌باشند و چه موجوداتی که سراپای وجودشان معنوی است و چه موجوداتی که ترکیبی از مادّیت و معنویّت هستند ؛ برترین‌ها و بهترین‌هایی وجود دارند .

سبب و علت برتر و بهتر بودن هر یک از این سه نوع ، یا انتخاب و گزینش حضرت حق است یا توجه معنوی او یا سعۀ وجودی موجود یا ایمان کامل و یقین جامع و عمل شایستۀ او و یا سبب و علّت دیگری که بر ما پوشیده و پنهان است .

به خاطر توضیح مطلب ، از میان برترین و بهترین‌های هر یک از این سه نوع ، به نمونه‌هایی اشاره می‌شود :

بهترین مکان ها

اشاره

در قرآن مجید و روایات از مکان‌ها و قطعه زمین‌هایی نام برده شده که در پیشگاه خدا از ارزش و موقعیّت ویژه‌ای برخوردارند که آنها را از دیگر مکان‌ها ممتاز و برتر نموده و برای انسان بر اساس رحمت و لطف حق به خاطر قرار گرفتن در آن مکان‌ها و انجام یک سلسله عبادات و آداب ، پاداش‌های عظیم و ثواب‌های بزرگ مقرّر شده و شکستن حرمت آن مکان‌ها نیز بر همگان ممنوع و حرام گشته است .

کعبه و زمین آن

قطعه زمینی که کعبۀ مکرّمه روی آن قرار دارد از جانب خدای مهربان انتخاب شده و این انتخاب به آن مکان شرافت و برتری داده و آن را از میان همۀ مکان ها برجسته و ممتاز کرده است .

از حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده :

إنَ اللّهَ اخْتَارَ مِن کُلِ شیءٍ شَیئاً ، وَاخْتَارَ مِن الأرضِ مَوضِعَ الکَعْبَةِ ⁽¹⁾.

خدا از هر چیزی چیزی را برگزید و از همۀ روی زمین جای کعبه را انتخاب کرد .

کعبه ، اول خانه‌ای است که به فرمان حق بر روی قطعه زمینی انتخاب شده ساخته شد .

«إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ * فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً . . . » ⁽²⁾.

یقیناً نخستین خانه‌ای که برای [ نیایش و عبادت ] مردم نهاده شد ، همان است که در مکه است ، که پر برکت و وسیلۀ هدایت برای جهانیان است . * در آن نشانه‌هایی روشن [ از ربوبیّت ، لطف ، رحمت خدا و از جمله ] مقام ابراهیم است ؛ و هر که وارد آن شود در امان است . . .

حضرت امام صادق علیه السلام فرمود :

مَن أَتَی الکَعبةَ فَعَرَفَ مِن حَقِّهَا وَحُرمْتِهَا ، لَمْ یَخْرُجْ مِن مَکَّةَ الّا وَقَدْ غَفَرَ

اللّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ وَکَفَاهُ اللّهُ مَا یُهِمُّهُ مِنْ أَمرِ دُنْیَاهُ وَآخِرَتِهِ ⁽¹⁾.

کسی که به سوی کعبه آید و بخشی از حق و حرمتش را بشناسد از مکه بیرون نمی‌رود جز اینکه خدا گناهانش را می‌آمرزد ، و آنچه از کار دنیا و آخرت او را نگران کرده ، کفایت می‌کند .

بهترین زمان ها

اشاره

قرآن مجید ، مردم را به زمان‌هایی چون شب قدر ⁽²⁾، ده شب اول ذی‌الحجة ⁽³⁾و ایام اللّه ⁽⁴⁾توجه می‌دهد تا با بهره‌گیری از این فرصت‌های بی‌نظیر ، خود را شایستۀ پاداش‌های عظیم حق کنند .

شب قدر

تفسیر با ارزش الصافی از ابن عباس روایت می‌کند که : برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دربارۀ مردی از بنی اسرائیل نقل کردند که هزار ماه بر دوش خود به خاطر جهاد در راه خدا اسلحه حمل کرد . پیامبر صلی الله علیه و آله از شنیدن آن به شدّت شگفت زده شد و آرزو کرد که ای کاش چنین کار پرثوابی در امّتش انجام گیرد ! پس دست به دعا برداشته ، گفت : پروردگارا ! امت من را از نظر عمر کوتاه‌ترین عمر و از نظر عمل در حداقلّ عمل قرار داده‌ای .

خدای مهربان شب قدر را به او عطا کرد و اعلام فرمود : شب قدر ، در عین کوتاهی زمانش و فرصت اندکش برای عمل ، از هزار ماهی که آن مرد مؤمن بنی اسرائیلی سلاح برای جهاد در راه خدا حمل می‌کرد برای تو و امت تو بعد از تو در هر رمضانی تا روز قیامت بهتر است ⁽¹⁾.

بهره و پاداش دعا و استغفار و قرائت قرآن و مباحثۀ علمی و نمازهای مستحب و احیاء و زیارت حضرت امام حسین علیه السلام در شب قدر ، از انجام آن در هزار ماه پی در پی برتر و بهتر است .

ده شب اول ذوالحجة

ده شب اول ذو الحجة چنان که در قرآن مجید آمده از ایام معلومات است ⁽²⁾و از بهترین ایامی است که عمرۀ تمتع و حج در آن انجام می‌گیرد

و روز نهمش روز عرفه و شب دهمش شب بیتوتۀ واجب در مشعر و روز دهمش روز عید قربان است .

زمانی که ماه ذو الحجة می‌رسید ، صالحان و شایستگان امّت اهتمام فوق العاده‌ای نسبت به عبادت و بندگی خدا در آن داشتند . این ایام در نهایت برتری و فضیلت و برکت است ؛ از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که :

عمل خیر و عبادت در هیچ ایامی نزد حق محبوب‌تر از این ایام نیست ⁽¹⁾!

ایام اللّه

ایام اللّه ، روزگار جلوۀ رحمت واسعۀ حق بر امت‌های مؤمن یا خشم و غضب پروردگار بر جمعیت‌های فاسق است .

توجه به ایام اللّه - برای عبرت گرفتن از حوادثی که در آنها اتفاق افتاده - کاری بسیار پسندیده و واقعیتی است که خدای مهربان جهت رشد و بیداری امت‌ها در قرآن مجید به آن فرمان داده است :

« وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

و همانا موسی را با نشانه‌های خود فرستادیم [ و به او وحی کردیم ] که

قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی روشنایی بیرون آور و روزهای خدا را [ که روزهای رحمت ، عذاب ، پیروزی و شکست است ] به آنان یادآوری کن . . .

و افزون بر آنچه گذشت ، زمان قطع رابطه با گناهان و روی آوردن به عبادات و کارهای پسندیده و توبه و انابه به پیشگاه حضرت حق ، در روایات و معارف الهی از برترین و بهترین زمان‌ها شناخته شده است .

بهترین انسان ها

اشاره

ملاک فضیلت و ارزش انسان نسبت به دیگر انسان‌ها ، ایمان و دانش و تقواست .

مردم مؤمن از همۀ انسان‌ها با ارزش‌ترند و عالمان و دانشمندان اهل عمل به درجاتی از گروه مؤمنان برتر و بالاترند و اهل تقوا که تقوای آنان در نقطۀ اوج است از همه با فضیلت‌تر و باارزش‌ترند .

قرآن مجید و روایات در این سه زمینه اشارات لطیف و عبارات دقیقی دارند :

اهل ایمان

« . . . یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ » ⁽¹⁾.

. . . خدا مؤمنان از شما را به درجه‌ای و دانشمندانتان را به درجاتی [عظیم و باارزش] بلندگرداند، و خدا به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.

ارزش مؤمن تا جایی است که آیات قرآن و روایات ، محبت به مؤمن را محبت به خدا و رسول و کمک به مؤمن را کمک به خدا و رسول و خوشحال کردن مؤمن را خوشحال نمودن خدا و رسول و آزار مؤمن را به هر شکلی آزار به خدا و رسول می‌دانند !

حضرت امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند :

مَنْ سَرَّ مُؤمِناً فَقَدْ سَرَّنِی وَمَنْ سَرَّنِی فَقَدْ سَرَّ اللّهَ ⁽¹⁾.

کسی که مؤمن را خوشحال کند ، بی‌تردید مرا خوشحال کرده و کسی که مرا خوشحال کند به یقین خدا را خوشحال کرده است .

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :

مَا عُبِدَ اللّهُ بِشَیءٍ أَحَبَّ إلَی اللّهِ مِن إدخالِ السُّرورِ عَلَی المؤمِنِ ⁽²⁾.

خدا به کاری که نزد او محبوب‌تر از وارد کردن خوشحالی و سرور بر مؤمن باشد عبادت نشده است .

امام صادق علیه السلام فرمود :

لَقَضَاءُ حَاجَةِ امْرِئٍ مُؤمِنٍ ، أَحَبُّ إلَی اللّهِ مِن عِشرِین حَجَّةً ، کُلُّ حَجَّةٍ یُنفِقُ فِیهَا صَاحِبُها مِائةَ ألفٍ ⁽³⁾.

هر آینه برآوردن حاجت مؤمن نزد خدا از بیست حج که زائرش در هر حج آن صد هزار دینار انفاق کند بهتر است .

و نیز آن حضرت فرمود :

أنْ أُشْبِعَ رَجُلاً مِن إخوانِی ، أَحبُّ إلَیَّ مِن أَنْ أدْخُلَ سُوقَکُم هٰذَا فَأَبْتَاعَ منها رَأْساً فَأُعْتِقُهُ ⁽¹⁾.

بی‌تردید اگر مردی از برادران مؤمنم را با غذایی سیر کنم ، نزد من از اینکه وارد این بازار شما شوم و برده‌ای را بخرم و در راه خدا آزاد کنم ؛ محبوب‌تر است .

اهل علم

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ برتری عالِم می‌فرماید :

فَضلُ العَالِمِ عَلَی سَائِرِ الناسِ کَفَضلِی عَلی أدنَاهُم ⁽²⁾.

برتری دانشمند بر دیگر مردمان چون برتری من بر پایین دستترین و حقیرترین آنان است .

و نیز آن حضرت فرمود :

فَضلُ العَالِمِ عَلَی العَابِدِ کَفَضلِ القَمَرِ لَیْلَةَ البَدْرِ عَلَی سَائِرِ الْکَواکِبِ ⁽³⁾.

برتری دانشمند بر عبادت کنندۀ [ بی‌دانش ] مانند برتری ماه شب چهارده بر دیگر ستارگان است .

و نیز آن حضرت فرمود :

ثَلاثَةٌ یَشْفَعُونَ إلی اللّه عَزَّوَجَلَّ فَیُشَفَّعُونَ : الأنبِیاءُ ثُم العُلَماءُ ، ثُم

الشُّهَداء ⁽¹⁾.

سه طایفه در قیامت شفاعت می‌کنند که شفاعت آنان پذیرفته می‌شود :

پیامبران ، سپس دانشمندان ، آنگاه شهیدان .

حضرت امام باقر علیه السلام فرمود :

عَالِمٌ یَنتَفِعُ بِعِلمِه ، أفضَلُ مِن سَبْعِینَ ألفَ عَابِدٍ ⁽²⁾.

دانشمندی که از دانشش سود برد از هفتاد هزار عبادت کنندۀ [بی‌دانش] برتر است.

اهل تقوا

قرآن دربارۀ اهل تقوا می‌فرماید :

« . . . إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ . . . » ⁽³⁾.

. . . بی‌تردید گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست . یقیناً خدا دانا و آگاه است . . .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید خدا در قیامت به مردم خطاب می‌کند :

أَمَرتُکُم فَضَیَّعتُم مَا عَهدتُ إلَیکُم فِیهِ ، وَرَفَعتُم أنسَابَکُم فَالیَومَ أرْفَعُ نَسبِی وَأَضَعُ أنسَابَکُم ، أیْنَ المُتَّقُونَ ؟ إنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ اللّهِ أتقَاکُمْ ⁽⁴⁾.

شما را [ به عبادت و بندگی و دوری از طاغوت ] فرمان دادم ، ولی شما این حقیقت را که نسبت به آن با شما پیمان داشتم ضایع و تباه کردید و نسب‌های خود را [ که دردی از دنیا و آخرت شما دوا نمی‌کرد ] بالا بردید ؛ من امروز نسبی که بندگانم را با من پیوند می‌دهد رفعت می‌دهم و نسب و پیوند شما را [ با نیاکانتان ] فرو می‌نهم [ و از ارزش و اعتبار می‌اندازم ] ، اهل تقوا کجایند ؟ هر آینه گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شمایند .

اهل بیت علیهم السلام بهترین آفریده‌ها

از آنجا که ملاک ارزش انسان در میزان حق و ترازوی عدل ، ایمان و معرفت و تقواست و بر اساس آیات و روایات ، ایمان و معرفت و تقوای اهل بیت علیهم السلام از همۀ آفریده‌های صاحب عقل و دارندگان زمینۀ تکلیف - هم چون فرشتگان و جن و انس - بیشتر و استوارتر و گسترده است و ایمانشان در بلندترین نقطۀ اوج و معرفت ، و دانششان - نسبت به گذشته و آینده و در مورد حقایق امور و ظاهر و باطن هستی - فراگیر و پرهیزکاری و تقوایشان در عالی‌ترین مرحله است ، به همین خاطر از همۀ موجودات و آفریده‌ها برتر و بهترند و قبول ولایت و امامتشان تا قیامت بر همگان لازم و واجب و هیچ کس - هرچه باشد و هرکه باشد - بدون اقتدا به آنان و اطاعت از آن بزرگواران به جایی نمی‌رسد و کور دل ⁽¹⁾و کالانعام ⁽²⁾

و میت ⁽¹⁾باقی خواهد ماند گرچه به صورت ظاهر زنده باشد و ادعای بینایی و علم و معرفت کند و خود را انسان بداند .

به حکم عقل ، اطاعت جاهل از عالم ، نادان از دانا ، غیر متخصص از متخصص ، گمراه از هادی و آنکه بافت وجودی‌اش مأموم بودن است از امام به حق ، واجب و لازم است و هیچ عقل سالمی امتناع از این حقیقت را ندارد و نخواهد داشت .

بی‌تردید اگر انسان در هر شرایطی که باشد و در هر کجا که زندگی کند ، با دست یافتن به معرفت اهل بیت علیهم السلام که امامان به حق و منصوبان از جانب خدای مهربانند ، مأموم آنان نشود و آیین و دینش را از آنان نگیرد و در راهشان که صراط مستقیم حق است قدم ننهد و از فرهنگ ثمر بخششان که تفسیر آیات کتاب خداست پیروی نکند و فرمان های استوارشان را اطاعت ننماید ، گرچه همۀ عمرش در مدار جهاد و کوشش قرار گیرد و چون چشمۀ فصل بهار از وجودش عمل خیر بجوشد ، به فرمودۀ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به نتیجه و منفعت کوشش خود نخواهد رسید ⁽²⁾و تا رسیدن به هلاکت ابدی و شقاوت همیشگی ، در ضلالت و گمراهی خواهد ماند !

آری ، انسانی تا ابد از گمراهی مصون است و از کوشش و جهادش بهره

خواهد برد و عمرش ضایع نخواهد شد و در پیشگاه حق عملش مقبول و لغزشش مغفور و تلاش و کوشش او مشکور است که به قرآن مجید و اهل بیت علیهم السلام تمسّک جوید . این معنا را جوامع حدیثی عامه و خاصه از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت کرده‌اند :

إنّی تارِکٌ فیکُم مَا إن تَمَسَّکتُم بِهِ لَن تَضِلُّوا بَعدِی : أَحَدُهما أعظَم مِنَ الآخر : کِتَابُ اللّهِ حَبلٌ مَمْدودٌ مِن السَّماءِ إلَی الأرضِ ، وَعِترَتِی أهلُ بَیتِی ، وَلَن یَفتَرَّقَا حَتَّی یَرِدا عَلیَّ الحَوضَ فَانظُرُوا کَیفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا ⁽¹⁾.

من چیزی را در میان شما به یادگار گذاشته‌ام که چون به آن چنگ زنید هرگز پس از من گمراه نشوید ، یکی از آن دو از دیگری بزرگ‌تر است : کتاب خدا که ریسمانی کشیده شده از جانب خدا به سوی زمین است و عترتم اهل بیتم و این دو هرگز از هم جدا نگردند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند ؛ پس با تأمل و دقت بنگرید که در نبودن من حق مرا دربارۀ این دو گوهر گرانبها چگونه ادا می‌کنید ؟

حقیقت وجودی اهل بیت :

اشاره

با توجه به آیات و روایات و مطالبی که در فصل قبل مشخص شد و با تکیه بر آیۀ مباهله ⁽¹⁾که از شخص امیرالمؤمنین علیه السلام تعبیر به نفس شده می‌توان اثبات کرد که وجود علوی که ریشۀ وجود یازده امام معصوم است ، حقیقت نوری‌اش با نور محمّدی یکی است و تفاوت آن دو فقط در جنبۀ جسمی و مادی است .

امام صادق علیه السلام در روایتی مهم می‌فرماید :

إنَّ اللّهَ کَانَ إذ لا کَانَ ، فَخَلقَ الکَانَ وَالمَکَانَ وَخَلَقَ نُورَ الأنوَارِ الَّذِی نُوِّرَتْ

مِنهُ الأَنوَارُ ، وَأجْرَی فِیهِ نُورَهُ الَّذِی نُوِّرَتْ مِنهُ الأنوارُ ، وهو النُّورُ الَّذِی خَلَقَ مِنْهُ مُحَمَّداً وعَلِیّاً . . ⁽¹⁾.

خدا بود وقتی که « کان » نبود پس کان و مکان را آفرید و نور الانواری که انوار از آن نورانی شدند خلق کرد و در آن نورش را که همه انوار از آن نورانی شدند جاری ساخت و آن نوری است که محمّد و علی را از آن پدید آورد .

و در روایت دیگری فرمود :

یا علی ! من و تو از یک نور آفریده شده‌ایم سپس آن نور در پشت آدم قرار گرفت تا در پشت عبدالمطلب دو بخش شد : بخشی در پشت عبداللّه قرار گرفت و بخشی هم در پشت ابوطالب ⁽²⁾.

به این خاطر هیچ نور و روحی با پیامبر صلی الله علیه و آله مأنوس‌تر از نور و روح علوی نبود و حضرت حق ، شب معراج به سبب این انس با صدای وجود مبارک امیرمؤمنان علیه السلام با حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله سخن گفت و به همین جهت بین محمّد و علی عقد اخوت و برادری بست تا این اخوت و برادری و یگانگی در عالم خلق و جهان طبیعت نیز بروز و ظهور پیدا کند و به این علت به او می‌فرمود :

إنّکَ تَسمَعُ مَا أسمَعُ وَتَرَی مَا أَرَی ⁽¹⁾.

آنچه را من می‌شنوم تو نیز می‌شنوی و آنچه را من می‌بینم تو هم می‌بینی .

ولایت ، باطن و سرّ رسالت است

بر اساس روایات و دلایل متین و استوار ، علی سرّ و باطن محمّد است و محمّد فیض الهی است و این خواست خداست که ولایت را باطن و سرّ رسالت قرار داد تا هرجا محمّد ظهور می‌کند این باطن و سر با او باشد ؛ پس بی‌ولایت امیرمؤمنان ، رسالت ناقص است .

« یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ » ⁽²⁾.

ای پیامبر ! آنچه از سوی پروردگارت [ دربارۀ ولایت و رهبری علی بن أبی‌طالب امیرالمؤمنین علیه السلام ] بر تو نازل شده ابلاغ کن ؛ و اگر انجام ندهی پیام خدا را نرسانده‌ای . و خدا تو را از [ آسیب و گزند ] مردم نگه می‌دارد ؛ قطعاً خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند .

وجود مقدس اسداللّه الغالب علی بن أبی طالب علیه السلام در مرحله و مرتبۀ ولایتش به اذن حق متصرف در ملکوت و مالک باطن وجودات و جلوه‌گاه همۀ مدارج غیب و شهود است و هیچ تصرفی در هستی بدون توجه نوری حضرتش صورت نمی‌گیرد پس بدون حبّ علی و قبول ولایت او نمی‌توان

به حبّ رسول و حبّ خداوند متعال رسید چون ولی اللّه باب اللّه است و نور محمّدی و علوی آغاز و انجام هستی است .

بِکُمْ فَتَحَ اللّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ ، وَإیٰابُ الْخَلْقِ إلَیْکُمْ ⁽¹⁾.

خدا با شما آغاز کرد و با شما پایان می‌دهد و بازگشت خلق به سوی شماست .

چندانکه در آفاق نظر کردم و دیدم از روی یقین در همه موجود علی بود

این کفر نباشد سخن کفر نه این است تا هست علی باشد و تا بود علی بود ⁽²⁾

حقیقت واحدۀ وجودی دوازده امام علیه السلام

در ضمن روایاتی که در کتب معتبر و اصیل اسلامی آمده ، اوصاف دوازده امام معصوم را در همۀ زمینه‌ها یکی می‌داند چرا که خلقت آنان از همان نور و حقیقت رسول با عظمت اسلام صلی الله علیه و آله است .

باید گفت : به غیر از مقام نبوت آنچه از معانی و حقایق و . . در وجود مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله است ، بی‌کم و کاست در امامان معصوم علیه السلام تجلّی دارد و همۀ آنان - چنان که خود فرموده‌اند - اسمای حسنای الهی هستند ،

نَحْنُ وَاللّهِ أسمَاؤُهُ الحُسنیَ ⁽³⁾.

به خدا قسم ما اسمای حسنای الهی هستیم .

و به همین خاطر جهانیان وام دار اینانند و اینان را بر جهانیان حقوقی است که ادای آن حقوق بر عهدۀ جهانیان واجب و لازم است چنان که در

کتاب شریف الکافی از معصوم روایت می‌کند :

الدُّنیَا وَمَا فِیهَا للّهِ تَبَارَکَ وَتَعَالَی وَلِرَسُولِهِ وَلَنَا ، فَمَن غَلَبَ عَلَی شَیءٍ مِنهَا فَلیَتَّقِ اللّهَ وَلْیُؤَدِّ حَقَّ اللّهِ تَبَارکَ وَتَعَالَی ، وَلْیَبَرَّ إخوَانَهُ ، فَإنْ لَمْ یَفْعَلْ ذَلِکَ فَاللّهُ وَرَسُولُهُ وَنَحنُ بُرَآءُ مِنهُ ⁽¹⁾.

دنیا و آنچه در آن است در سیطرۀ مالکیت خدای بزرگ و پیامبرش و ما قرار دارد ، پس هر کس به چیزی از آن دست یافت باید تقوای الهی را رعایت کند و به ادای حق خدا برخیزد و به برادرانش نیکی کند پس اگر چنین نکند خدا و رسولش و ما از او بیزاریم .

در هر صورت ریشۀ وجودی اهل بیت علیهم السلام ، حقیقت نوریّۀ محمّدیه است که از طریق جلوۀ تامّش بر علی و فاطمه

اهل بیت علیهم السلام است و ایجاد علقۀ زوجیت بین این دو دریای شگرف معنوی سبب ظهور یازده مظهر تام و مُظهر کل شد و از همان زمان برای هدایت جهانیان به نام آن بزرگواران و تعدادشان ، همگان را توجه داد .

اولوا الأمر چه کسانی هستند

جابر بن عبداللّه انصاری که تا پایان عمر مورد عنایت و احترام اهل بی

اهل بیت علیهم السلام بوده ، می‌گوید :

هنگامی که خدای عزّ و جلّ آیۀ شریفۀ :

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ . . . » ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! از خدا اطاعت کنید و [ نیز ] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [ که امامان از اهل بیت اند و چون پیامبر دارای مقام عصمت می‌باشند ] اطاعت کنید . . .

را بر پیامبرش محمّد نازل کرد من گفتم : ای فرستادۀ خدا ! ما خدا و پیامبر را شناختیم ، اولوالامری که خدا طاعتشان را به طاعت تو مقرون نموده کیانند ؟ حضرت فرمود : جابر ! جانشینان من و پیشوایان مسلمانان پس از من هستند ؛ اول آنان علی بن ابی طالب سپس حسن و حسین آنگاه علی بن الحسین و بعد محمّد بن علی که در تورات معروف به باقر است و تو او را درک می‌کنی ، هرگاه زیارتش کردی سلام مرا به او برسان سپس صادق جعفر بن محمّد و بعد از او موسی بن جعفر و پس از او علی بن موسی آنگاه محمّد بن علی سپس علی بن محمّد سپس حسن بن علی آنگاه هم نام و هم کنیۀ من حجّت خدا در زمین و باقی‌ماندۀ او در میان بندگانش فرزند حسن بن علی خواهد بود ، همان که خدای متعال ، خاور و باختر زمین را به دست او بگشاید و همان که از دیدۀ شیعیان و دوستانش پنهان خواهد شد و در آن زمان جز آنکه خدا دلش را برای ایمان خالص کرده ، کسی در اعتقاد به امامت او پابرجا و استوار نخواهد ماند ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام شجرۀ طیّبه

نکتۀ قابل توجه دیگری که در مورد حقیقت وجودی اهل بیت علیهم السلام در روایات صادر از آن ذوات مقدس به چشم می‌خورد ، تشبیه بسیار عمیق و پر معنای اهل بیت علیهم السلام به شجرۀ طیّبه است .

امام صادق علیه السلام شجرۀ طیبه را که حضرت حق در قرآن در سورۀ ابراهیم ⁽¹⁾ذکر فرموده ، در برابر پرسشی که عمرو بن حُریث از آن حضرت دربارۀ شجرۀ طیبه می‌پرسد چنین توضیح می‌دهد :

رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله أصلُهَا ، وَأمِیرُالمُؤمِنینَ علیه السلام فَرْعُهَا ، وَالأَئِمَّةُ مِن ذُرِّیَّتِهِمَا أغصَانُها ، وَعِلمُ الأَئمّةِ ثَمَرَتُهَا ، وَشِیعَتُهُم المُؤمِنُونَ وَرَقُها ، قَال : وَاللّهِ إنَّ المُؤمِنَ لَیُولَدُ فَتُورِقَ وَرَقَةٌ فِیهَا وإنَّ المُؤمِنَ لَیَمُوتُ فَتَسْقُطُ وَرَقَةٌ مِنهَا ⁽²⁾.

پیامبر خدا ریشۀ آن و امیرالمؤمنین تنۀ آن و امامان از نسل پیامبر و علی شاخه‌های آن و دانش امامان میوۀ آن و شیعیان مؤمنشان برگ آن هستند . فرمود : به خدا سوگند که مؤمن به دنیا می‌آید پس درخت برگی برمی‌آورد و مؤمن از دنیا می‌رود پس از درخت برگی می‌افتد ⁽³⁾.

هویت نوری اهل بیت :

حقیقت نبویّه

اشاره

چون پیامبر بزرگوار اسلام - چه از نظر ظاهر و چه از نظر باطن و معنا - ریشۀ وجود اهل بیت علیهم السلام و شؤون معنوی آن بزرگواران است ، لازم است تا جایی که ممکن باشد پیامبر صلی الله علیه و آله را شناخت تا راه شناخت اهل بیت علیهم السلام به روی ما گشوده شود .

در روایات و معارف الهی به چهار حقیقت به عنوان مخلوق اوّل ، اشاره شده است :

1 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ النُور ⁽¹⁾؛

2 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ القَلَم ⁽²⁾

3 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ العَقْل ⁽³⁾

4 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نَورِی ⁽⁴⁾؛

5 - اوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽¹⁾.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله به دلیل آثار بی‌نظیری که از حضرتش ظهور کرده و کرامات شگفتی که از باطن شریفش بروز نموده و حقایقی که از قلب عرشی و ملکوتی‌اش آشکار گشته است ، مصداق اتمّ و اکملِ نور و قلم و عقل است ؛ به همین خاطر در دو روایت دیگر ، نخستین مخلوق را نور و روح خود معرفی می‌نماید و در یک کلمه باید گفت : این چهار عنوان گرچه با الفاظ و کلمات مختلف بیان شده است ولی حقیقت هر چهار عنوان یکی است و آن شخص شخیص محمّد صلی الله علیه و آله است .

این نکتۀ بسیار مهم را بدون تعصب بلکه بر پایۀ تعقل و با تکیۀ بر آیات و روایات مورد بحث قرار می‌دهیم :

نور

حکما در تعریف نور گفته‌اند : نور ، حقیقتی است که برای خود آشکار و آشکار کنندۀ غیر خود است .

قرآن از وجود مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تعبیر به « سراج منیر » یعنی : چراغ فروزان می‌کند :

« یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً * وَ دٰاعِیاً إِلَی اللّٰهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرٰاجاً مُنِیراً » ⁽²⁾.

ای پیامبر ! به راستی ما تو را شاهد [ بر امت ] و مژده‌رسان و بیم‌دهنده فرستادیم . * و تو را دعوت کنندۀ به سوی خدا به فرمان او و چراغی فروزان [ برای هدایت جهانیان ] قرار دادیم .

او نور بود ، همان حقیقتی که همۀ شؤون وجودی نفس نفیس خود ، روشن و آشکار و به غیر خودش نور دهنده و روشنی بخش بود .

او نسبت به همۀ حقایق وجودش و ارتباط وجودش با ظاهر و باطن هستی در کمال آگاهی و معرفت بود و به شدّت مشتاق بود که دیگران را نیز هم چون خود به حقایق وجودشان و ارتباط وجودشان با ظاهر و باطن هستی آگاه کند ؛ این همان هویّت و معنای نور است که در کلام حکمای بزرگ الهی نیز آمده است که :

النُّورُ کیفیَّةٌ ظاهرةٌ بِنَفسِها ، مُظهِرةٌ لِغَیرِها ⁽¹⁾.

نور کیفیتی است که به ذات خود ظاهر است و غیر خود را ظاهر می‌کند .

خدای مهربان ، خورشید وجود محمّد صلی الله علیه و آله را - بر اساس روایات زیادی که در کتاب‌های معتبر حدیث آمده - پیش از همۀ موجودات آفرید و سپس دیگر حقایق نوری و عقلی و روحانی و معنوی و مادی را از شعاع نور او پدید آورد و نقاب ظلمت را از برکت نور او از چهرۀ همۀ موجودات کنار زد و در حقیقت او را بین خود و همۀ موجودات واسطۀ تحقق قرار داد .

او از وجود مبارک خودش بر پایۀ آیۀ 46 سورۀ احزاب ⁽²⁾در روایتی تعبیر

به خورشید فرموده است :

أنَا الشَّمسُ . . . ⁽¹⁾

چه تشبیه شگفتی ! من خورشیدم . خورشید در جهان طبیعت ، مصدر و منشأ منظومۀ شمسی است ؛ سیّاره‌های این منظومه وجودشان از وجود خورشید است . روزگاری گذشت که مریخ و زمین و زهره و زحل و عطارد و مشتری و نپتون و پلوتون هریک جزئی از وجود خورشید بودند .

هنگامی که ارادۀ حق بر آفریدن منظومه به شکل کنونی تعلق گرفت انفجاری عظیم در خورشید رخ داد و با یک سلسله فعل و انفعالات ، اجزایی که از آن جدا شدند هر یک در فاصله‌ای معین و در مداری ویژه قرار گرفتند و هم اکنون همۀ آنها مجذوب جاذبۀ خورشید و روشن به نور او و در حوزۀ تربیتش قرار دارند .

نور پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از همه آفریده می‌شود و به ارادۀ حق همۀ حقایق از آن سرچشمۀ نوری ، نشأت می‌گیرند و بر صفحۀ هستی از برکت نور محمّدی رخ نشان می‌دهند .

چنان که دیگر سیّاره‌های منظومۀ شمسی همان وجود خورشیدند ، ولی در لباسی دیگر و به قول فلاسفه : تعیّنی تنزّل یافته است ؛ موجودات مُلکی و ملکوتی و غیبی و شهودی هم به ارادۀ حق ، تعیّنی تنزل یافتۀ از خورشید وجود پیامبرند و قمرها و ستارگان نشأت گرفته از وجود مبارک او هستند چنان که در روایتی از قول آن حضرت به این معنا اشاره شده است که :

أنَا الشَّمسُ ، وَعَلِیٌ القَمَرُ ، وَفَاطِمَةُ الزُّهْرَةُ ، وَالحَسَنُ وَالحُسَیْنُ

الْفَرْقَدانِ ⁽¹⁾.

من خورشیدم و علی ماه است و فاطمه زهره و حسن و حسین فرقدانند [ نام دو ستاره ] .

این روایت در مسألۀ تشبیه ، آن هم در کلام پیامبری پاک و معصوم که فصیح‌ترین و بلیغ‌ترین سخن‌گو است ، از شگفتی‌های روایات است که حقیقتی باطنی و ملکوتی را به امری مادی و طبیعی تشبیه کرده تا همگان بدانند که حقیقت محمّدیه که اتصالش به حق از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است ، به ارادۀ خدا واسطۀ تحقق همۀ موجودات عرصۀ هستی است و کلّ موجودات وام‌دار اویند و او از همۀ موجودات طلبکار حق و حقوق معنوی و مادی است که در کلام حضرت حق نیز به این حقوق اشاره شده است :

« أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ » ⁽²⁾.

و از خدا و پیامبر فرمان برید تا مورد رحمت قرار گیرید .

« وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ . . . » ⁽³⁾.و بدانید هر چیزی را که [ از راه جهاد یا کسب یا هر طریق مشروعی ]

به عنوان غنیمت و فایده به دست آوردید [ کم باشد یا زیاد ] یک پنجم آن برای خدا و رسول خدا صلی الله علیه وآله و خویشان پیامبر . . .

آری ، ملکیت همۀ نعمت‌ها به اذن حق در تصرّف و سیطرۀ پیامبر صلی الله علیه و آله است و همه ریزه خور خوان او و سفرۀ با برکت او هستند و کرم او اقتضا کرده که همه بر سر این سفره قرار بگیرند و به اذن او آزاد در تصرّف مشروع باشند و باید حقوق او را با کمال شوق و رغبت به او بپردازند و بدانند که بازگشت سود پرداخت این حقوق از لطف و کرم حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز به خود آنان است !!

« قُلْ مٰا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : هر گونه پاداشی که از شما خواستم ، آن پاداش برای خودتان . . .

قلم

منظور از قلم در این روایت ، حقیقتی است که همۀ امور معنوی و باطنی را رقم می‌زند و سعادت و خوشبختی و هدایت و کرامت را ثبت می‌نماید و به دست ارادۀ حضرت حق رحمت را برای جهانیان گسترش می‌دهد .

قلم ، به یک معنا حقیقت محمّدیه است که حضرت ذو الجلال در قرآن مجید به وجودش سوگند یاد کرده :

« ن وَ الْقَلَمِ . . . » ⁽²⁾.

ن ، سوگند به قلم و آنچه . . .

قلم به جلوۀ دیگر ، شأن رسالت و نبوت حضرت ختمی مرتبت است که

رقم سعادت و خوشبختی را برای هرکه لیاقت نشان دهد می‌زند و سفرۀ رحمت را برای جهانیان به وسیلۀ هدایتگری و قوانین استوارش می‌گستراند .

« وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾.

و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم .

عقل

منظور از عقل در روایت ، آن حقیقتی است که واسطۀ بین انسان و همۀ معارف و حقایق آفرینش است .

عقل به معنای اولی و اصلیش بدون تردید حقیقت محمّدیه و جلوۀ احمدیّه است که در عالم هستی علاوه بر اینکه صادر نخستین است ، محبوب‌ترین آفریده نزد خداست .

وَعِزَّتی وَجَلالِی ، مَا خَلَقتُ خَلقاً هُوَ أحبُّ إلیَّ مِنکَ . . . ⁽²⁾

سوگند به عزت و جلالم آفریده‌ای را محبوب‌تر از تو نزد خود نیافریده‌ام .

مگر نه این است که روایات ، پیامبر صلی الله علیه و آله را عزیزترین و محبوب‌ترین و مقرّب‌ترین عبد در پیشگاه حق معرفی می‌کنند ، پس چرا با تکیه بر این گونه روایات ، عقل را که محبوب‌ترین آفریده است وجود او ندانیم ؟

آری ، او عقل کل و کل عقل است و همۀ آثار عقل که از مثبت‌ترین و پر سودترین آثار در عرصه هستی است به صورت اتمّ و اکمل در وجود مقدس و مبارک حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله جلوه دارد .

روح

روح - بنا بر آیات قرآن مجید - از مقام عالم امر است که با کلمۀ «کُن » وجودی پدید می‌آید نه از مقام خلق که پدید آورندۀ عناصر مادی است .

« . . . أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . آگاه باشید که آفریدن و فرمان [ نافذ نسبت به همۀ موجودات ] مخصوص اوست . . .

روح که حقیقتش برای کسی شناخته نیست ، صادر شده از مقام امر اللهی است و با کلمۀ کُن وجودی به ظهور می‌رسد .

« . . . وَ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » ⁽²⁾.

. . . وهنگامی که فرمان به وجود آمدن چیزی را صادر کند فقط به آن می‌گوید : « باش » . پس بی‌درنگ می‌باشد .

« وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی . . . » ⁽³⁾.

و از تو دربارۀ روح می‌پرسند ، بگو : روح از امر پروردگار من است . . .

« . . . ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ . . . » ⁽⁴⁾.

. . . و صاحب عرش است ، روح را [ که فرشتۀ وحی است ] به فرمانش به هر کس از بندگانش که بخواهد القا می‌کند . . .

روح ، اول آفریدۀ خداست چنان که در کلام استوار و سخن پایدار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید روح من است .

اینکه آن آگاه یگانه و حقیقت فرزانه با تعابیر گوناگون معنوی از خود یاد می‌کند ، می‌خواهد وجود خود را به هر طریق ممکن به دیگران به اندازۀ فهم و استعدادشان برساند و به مراتب وجود خود اشاره نماید ، به این سبب گاه می‌گوید :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ النُّورُ ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور است .

و گاه می‌فرماید :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ القَلَمُ ⁽³⁾.

اول چیزی که خدا آفرید قلم است .

و گاه آگاهی می‌دهد :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ العَقْلُ ⁽⁴⁾.

اول چیزی که خدا آفرید عقل است .

و گاه اعلام می‌دارد :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

و گاه بیان می‌کند :

أوّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ رُوحِی ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید روح من است .

که با توضیحی که در صفحات گذشته داده شد می‌توان نتیجه گرفت که میان نور و قلم و عقل و روح اتحاد در معنی است و همۀ این کلمات اشاره به یک حقیقت دارند و آن حقیقت محمّدیه است . « عباراتنا شتی و حسنک واحد » عبارات ما مختلف است و این عبارات با همۀ اختلافش به یک حقیقت واحد که زیبایی بی‌همتای توست اشاره دارد .

مسألۀ عشق نیست در خور شرح و بیان بِهْ که به یک سو نهند لفظ وعبارات را ⁽³⁾

در هر صورت ، وجود مقدس او اصل همۀ اشیا و ریشۀ همۀ موجودات و مایۀ وجودی کلّ مخلوقات است .

نور و قلم و عقل و روح مراتب یک حقیقت‌اند به این معنا که : نور ، حقیقت قلم و روح است ، و روح و قلم ، حقیقت عقل است .

پس خدا حقیقت محمّدیه را که دارای مرتبۀ نور و قلم و عقل و روح است ، بی‌واسطه از نور خود آفریده است و به واسطۀ او ، دیگر موجودات را

به وجود آورده است چنان که امام صادق علیه السلام در بیان این مسأله می‌فرماید :

خَلَقَ اللّهُ المَشِیَّةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الأشْیَاءَ بِالمَشِیَّةِ ⁽¹⁾.

خدا مشیت را [ نه به واسطۀ چیزی بلکه ] مستقیماً خودش آفرید ، سپس همۀ موجودات را به وسیلۀ مشیت آفرید .

یعنی خدا مشیت را که نام دیگر نخستین مظهر و نور محمّدی است با تجلّی ذاتی خود بدون واسطۀ چیزی آفرید سپس مخلوقات دیگر را به واسطۀ نور محمّدی خلق کرد زیرا حقایق متعیّن و محدود عقلی و غیر عقلی نمی‌توانند به طور مستقیم با ذات مقدسی که از همۀ تعیّنات و تقیّدات منزّه است مرتبط باشند ، پس نور اطلاقی محمّدی به عنوان برزخ و واسطۀ میان ثابت و متغیر ، مطلق و مقید و ساکن و متحرک عمل می‌کند و بدون وجود نور مطلق محمّدی که فیض منبسط است ، ربط ذاتی میان خالق و مخلوق ممکن نیست .

پس تجلّی ذاتی حق و نور ظهوری جمال مطلق ، همین فیض مطلق محمّدی و مشیّت اشراقی احمدی و نور نبوی است چنان که در روایت آمده :

إنَّ اللّهَ خَلَقَ الْعَقْلَ - وَهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرُّوحَانِییِنَ - مِن یَمینِ العَرشِ مِن نُورِهِ ⁽²⁾.

خدا عقل را آفرید و او اولین آفریده از آفریده‌های معنوی و روحانی است که از جانب راست عرش ، از نور خود آفرید .

ز احمد تا احد یک میم فرق است همه عالم در این یک میم غرق است ⁽³⁾

اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام نور مطلق

با توجه به حدیث مهم و مستندی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که :

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُورِی ⁽¹⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

و در صفحات گذشته ثابت شد که اهل بیت علیهم السلام ، مظهر تام و کامل این نورند ، به راحتی و آسانی می‌توان باور کرد که اهل بیت علیهم السلام از نظر هویّت و ماهیّت و شخصیّت و خلقت عنصری جز نور نیستند و این نور همان نور خداست که در بسیاری از آیات قرآن مطرح است و حقیقت وجود خود را از حقیقت اللّه که مستجمع جمیع صفات کمالیه است می‌گیرد و به آن اتصال دائمی و ابدی دارد و با پف دهان بی‌خبران و بی‌خردان و وسوسه‌گران و اغوا کنندگان خاموش شدنی نیست .

« یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ » ⁽²⁾.

می‌خواهند نور خدا را با دهان‌هایشان خاموش کنند در حالی که خدا کامل کننده نور خود است ، گرچه کافران خوش نداشته باشند .

در این آیۀ شریفه و آیات مشابه کلمۀ « نور » از نظر ادبی به « اللّه » اضافه شده و این مضاف همۀ هویّت و تشخّص و تعیّن و اوصاف خود را از مضاف الیه که اللّه است به دست می‌آورد ؛ به عبارت ساده‌تر این نور - که در روایات مستند و مهم تأویل به اهل بیت و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام شده - هرگز از خدا جدا

نمی‌شود و از دریافت فیوضات عالیه محروم نمی‌گردد و به فرمودۀ امام صادق علیه السلام :

أشدُّ اتصَالاً بِرُوحِ اللّهِ مِن اتّصال شُعاعِ الشَّمسِ بها ⁽¹⁾.

اتصال آن به روح خدا از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است .

آری ، این اهل بیت اند که اتصالشان به حضرت حق از اتصال شعاع خورشید به خورشید شدیدتر است !

در زیارت جامعۀ کبیره - که دارای سندی متین و متنی استوار و قویم است و از منشآت حضرت امام هادی علیه السلام می‌باشد و در زیارت همۀ معصومین

اهل بیت علیهم السلام خوانده می‌شود - دربارۀ حقیقت خلقت اهل بیت علیهم السلام می‌خوانیم :

خَلَقَکُمُ اللّهُ أنوَاراً ⁽²⁾.

خدا همۀ شما را نورهایی آفریده است .

به همین سبب باز در زیارت جامعه می‌خوانیم :

وَأَنَّ أروَاحَکُم وَنُورَکُم وَطِینَتَکُم وَاحِدةٌ طَابَتْ وَطَهُرَتْ ⁽³⁾.

ارواح و نور و سرشت همۀ شما [ اهل بیت ] یکی است خوش‌آیند و پاکیزه است .

و در زیارت وارث می‌خوانیم :

أَشهَدُ أنَّکَ کُنْتَ نُورَاً فِی الأصلابِ الشَّامِخَةِ ، وَالْأرْحَامِ الْمُطَهَّرَةِ ⁽¹⁾.

شهادت می‌دهم که تو نوری بودی در صلب‌های والا و زهدان‌های پاک و پاکیزه .

و در کتاب‌های مقتل می‌خوانیم : هنگامی که حضرت امام سجاد علیه السلام گلوی بریدۀ پدر را روی خاک قبر گذاشت ، گفت :

أبَتَا ، أَمَّا الدُّنیَا فَبَعدَکَ مُظلِمَةٌ ، وَأمّا الآخِرَةُ فَبِنُورِ وَجهِکَ مُشرِقَةٌ ⁽²⁾.

ای پدر ! دنیا پس از تو تاریک است و آخرت به نور وجودت روشن .

اهل بیت علیهم السلام و پیروان

اشاره

ابوخالد کابلی می‌گوید : از حضرت امام باقر علیه السلام دربارۀ سخن خداوند متعال در قرآن پرسیدم که می‌فرماید :

« فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا . . . » ⁽³⁾.

پس به خدا و پیامبرش و نوری که نازل کردیم ، ایمان آورید . . .

حضرت فرمود : ای ابا خالد ! به خدا سوگند نور ، امامان از آل محمّد تا روز قیامت‌اند و اینان به خدا سوگند نور خدا هستند که نازل فرموده و اینان به خدا سوگند نور خدا در آسمان‌ها و در زمین‌اند .

به خدا سوگند ای ابا خالد ! نور امام در دل‌های مؤمنان از خورشید درخشندۀ در روز ، روشن‌تر است و به خدا سوگند اینان دل‌های مؤمنان را روشنی می‌بخشد و خدای عزّ و جلّ نور آنان را از هر کس می‌خواهد پنهان می‌دارد پس دل هاشان تاریک می‌شود .

به خدا سوگند ای ابا خالد ! بنده‌ای ما را دوست ندارد و ولایت ما را نمی‌پذیرد تا هنگامی که خدا دلش را پاک کند و خدا دل بنده‌ای را پاک نمی‌کند مگر اینکه تسلیم ما شود و با ما از درِ صلح و سلامت درآید پس هنگامی که از در صلح و سلامت وارد شد خدا او را از سختی حساب به سلامت می‌دارد و از هول بسیار بزرگ قیامت امان می‌دهد ⁽¹⁾.

نیامدم که برگردم

هنگامی که انسان با دوری از آلودگی‌ها و اجتناب از گناهان افق دل را لایق طلوع نور اهل بیت علیهم السلام کند ، با ذوات مقدس معیّت پیدا می‌کند و مجذوب آن بزرگواران و فرهنگشان می‌شود و سالک راهشان که صراط مستقیم حق است می‌گردد .

عمر سعد ، شخصی را همراه با چهار نفر در ساعات اولیۀ روز عاشورا ، جهت گفتگو با حضرت امام حسین علیه السلام به محضر آن حضرت فرستاد او هنگامی که پیام عمر سعد را به حضرت رساند و پاسخ شنید اما از جا حرکت نکرد ، حضرت فرمود : چرا پاسخ پیام را نمی‌بری ؟ عرضه داشت : نیامده‌ام که برگردم ! می‌خواهم برای همیشه با شما باشم و کنار شما بمانم ⁽²⁾!

آری ، قلب وقتی آماده باشد نور امام علیه السلام در آن طلوع می‌کند و آن نور سبب مجذوب شدن انسان به حوزۀ امامت و در نهایت عامل خوشبختی انسان در دنیا و آخرت می‌شود .

بیعت با اهل بیت علیهم السلام بیعت با خداست

امام که بنا بر روایات ، نور خداست ، شأن معنوی‌اش شأن اللّه است ؛ پس هر کس از او اطاعت کند از خدا اطاعت کرده و هر کس او را دوست بدارد خدا را دوست داشته و هر کس با او بیعت کند با خدا بیعت کرده است .

ابن عباس می‌گوید : من در طواف خانۀ کعبه بودم که شنیدم هاتفی گفت :

ای مردم ! هر کس می‌خواهد با خدا بیعت کند با حسین بیعت کند !

من در حال طواف صدا را شنیدم ، ولی گوینده را ندیدم ⁽¹⁾.

طهارت شرط حضور

اهل بیت علیهم السلام که نور خدا در آسمان‌ها و زمین‌اند ، در اوج پاکی و طهارت‌اند و از آلودگی‌ها به شدّت متنفرند و دوست دارند شیعه در حد استطاعت و امکان به نور پاکی منوّر باشد و از رجس و آلودگی برای همیشه دور بماند .

اهل بیت علیهم السلام آلودگی‌های باطنی را ظلمت و تاریکی می‌دانند و بر این حقیقت اصرار دارند که مردم با اقتدا به آنان از ظلمت باطنی رهایی یابند .

اهل بیت علیهم السلام تا جایی عاشق پاکی و طهارت بودند که شوقی به پذیرفتن کسانی که حتی دچار آلودگی ظاهر بودند نداشتند .

عربی در حالی که نیاز به غسل جنابت داشت ، وارد مدینه شد . نزد خود گفت : چون برای غسل فرصت دارم ، اول به محضر امام صادق علیه السلام می‌روم و پس از زیارت آن حضرت برای غسل آماده می‌شوم . هنگامی که دق الباب

کرد حضرت پشت در خانه آمده ، فرمود : اول برو پاک شو سپس اینجا بیا ⁽¹⁾.

غسل در اشک زنم که اهل طریقت گویند پاک شو اول و پس دیده بر آن پاک انداز ⁽²⁾

زندگی همچون پیامبران

زیستن با محبت و ولایت اهل بیت علیهم السلام و زندگی کردن هماهنگ با فرهنگ نورانی و پاک آنان و اقتدای به ایشان در همۀ شؤون مادی و معنوی ، در حقیقت هم چون زیستن و زندگی پیامبران است .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود :

مَن أحبَّ أن یَحیَی حَیاةً تُشبِهُ حَیَاةَ الأنبیاءِ ، وَیَمُوتَ مِیتَةً تُشبِهُ مِیتَةَ الشُّهَداءِ وَیَسکُنَ الجِنَانَ الَّتِی غَرَسَهَا الرَّحمَنُ، فَلیَتَوَلَّ عَلِیّاً وَلْیُوَالِ وَلِیَّهُ، وَلْیَقْتَدِ بِالأئمَّةِ مِن بَعْدِهِ ، فَإنَّهُمْ عِترَتِی ، خُلِقُوا مِن طِینَتِی ؛ اللَّهُمَّ ارْزُقْهُمْ فَهْمِی وَعِلمِی . وَوَیلٌ لِلمُخَالِفِینَ لَهُم مِن أُمَّتِی ؛ اللَّهُمَّ لَاتُنِلْهُم شَفَاعَتِی ⁽³⁾.

کسی که دوست دارد چون پیامبران زندگی کند و هم چون شهیدان بمیرد و در بهشتی که همۀ درختانش را خدای رحمان کاشته مسکن گزیند پس باید ولایت و رهبری علی را بپذیرد و با دوستش دوستی کند و به امامان پس از او اقتدا نماید زیرا آنان خاندان من هستند و از طینت من آفریده شده‌اند ؛ خدایا ! فهم و دانش مرا روزی آنان قرار ده . و وای بر مخالفانشان از امت من ؛خدایا !آنان(مخالفان) را به شفاعت من نرسان.

مراتب وجودی اهل بیت :

سیر نزول و صعود انسان

انسان ، مراحل و مراتبی دارد که از آنها گذر کرده تا به عرصۀ ماده و دنیا رسیده و از این مرحله نیز مراحلی را باید بگذراند تا به جایی که پیش از این بوده - با تفاوت کیفی - برگردد .

« . . . کَمٰا بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ » ⁽¹⁾.

. . .همان گونه که شما را آفرید ، [ پس از مرگ به او ] بازمی‌گردید .

البته این سیر و حرکت « من اللّه إلی اللّه » ویژۀ انسان نیست بلکه همۀ موجودات در دو قوس نزول و صعود ، سیر و حرکت دارند و به این ترتیب دایره را کامل می‌کنند ولی این سیر و حرکت در انسان که اشرف موجودات است ، سیر و حرکتی کامل می‌باشد به گونه‌ای که همۀ مراتب و مراحل وجودی را در دایرۀ نزول و صعود طی می‌کند .

انسان از نزد حق ، مرحلۀ احسن تقویمی تا اسفل سافلین ماده را طی می‌کند و سپس در یک سیر و حرکت جوهری تکاملی با دگرگونی و تغییر در ابعاد معرفتی و وجودی‌اش به حق باز می‌گردد .

در میان انسان‌ها ، آنان که نسبت به دیگران جنبۀ پیشوایی دارند

و برجسته و ممتازند و از سعۀ وجودی ویژه‌ای برخوردارند ، این سیر و حرکت را به صورتی کامل و بدون هر عیب و نقصی انجام می‌دهند .

در میان همۀ انسان‌های کامل ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام اشرف هستند که این دوره را به نحو اتمّ و اکمل پیموده‌اند .

مراحل نزول انسان

اشاره

هر موجودی و حتی انسان ، مرحله‌ای دارد که « چیزی » نبود ، سپس « چیزی » می‌شود ، این دو مرحله عبارت‌اند :

1 - از « ظلّ » و آن زمانی است که در ذات علم الهی مکنون بودند و به طور اجمال به وجود « ذات مکنون » و به وجود حق ، وجود داشتند ؛ این همان مرحلۀ نخست یعنی « چیزی نبودن » است .

2 - آنگاه خدا اراده فرمود تا آنچه در ذات علم مکنون بود به صورت « مد الظّل » به شکل اعیان ثابته درآید که این همان دومین مرحله و مقام یعنی مقام « مد الظّل » و « چیزی شدن » است که « کائن » شایسته می‌شود و لیاقت و قابلیت پیدا می‌کند تا فرمان الهی به عنوان « کُن وجودی » به آن تعلق گیرد ، زیرا تا پیش از این مرحله چیزی نبود تا لایق امر « کُن وجودی » باشد :

« إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ » ⁽¹⁾.

شأن او این است که چون پدید آمدن چیزی را اراده کند ، فقط به آن می‌گوید : باش ، پس بی‌درنگ موجود می‌شود .

این مرحله به یک تجلّی تحقق می‌یابد و سرعت و شتابش قابل تصور نیست .

«وَ مٰا أَمْرُنٰا إِلاّٰ وٰاحِدَةٌ کَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ » ⁽¹⁾.

و فرمان ما جز فرمان واحدی نیست که مانند یک چشم بر هم زدن است .

قرآن مجید دربارۀ مرحلۀ « لیس تامّه » و چیزی نبودن می‌فرماید :

« أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽²⁾.

آیا انسان به یاد نمی‌آورد [ و توجه ندارد ] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود ، آفریدیم .

و دربارۀ چیز شدن انسان غیر مذکور می‌فرماید :

« هَلْ أَتیٰ عَلَی الْإِنْسٰانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً » ⁽³⁾.

آیا بر انسان زمانی از روزگار گذشت که چیزی در خور ذکر نبود ؟

این همان مرحلۀ عین ثابت است که چیزی هست ، ولی قابل ذکر نیست .

3 - از این آیۀ شریفه مرحلۀ سوم نیز فهمیده می‌شود و آن اینکه انسان چیزی قابل ذکر می‌شود و این مرحله همان زمان وجود خلقی است که به شمس وجود محمّدی و جلوۀ نوری او ، وجود خلقی در مراتب و مراحل خلق پیدا می‌کند و لایق ذکر و اشاره می‌شود .

وجود علمی انسان قبل از وجود خارجی

همه ، پیش از وجود خارجی و عینی در علم خدا بوده و به صورت وجود علمی ، معلوم حق تعالی بودیم و در پی ارادۀ او و فرمان « کُن » از علم

به عین آمده و وجود خارجی یافتیم .

کاملاً روشن است که هر چیزی که مورد خطاب خدا واقع می‌شود و فرمان « کُن » را از خالق هستی دریافت می‌کند ، نمی‌تواند معدوم محض باشد ، زیرا معدوم محض قابل خطاب نیست پس ما گرچه در خارج نبودیم ولی در علم حق بودیم .

از طرفی ، آن وجود علمی ما به دلیل تجرّد ، همواره با علم همراه بوده است . بنابراین ثابت می‌شود که ما پیش از وجود خارجی و آمدن به این دنیا ، وجود علمی داشتیم و این وجود علمی وجود مجرّد است و هر مجرّدی نسبت به خود ، عالم است . پس ما پیش از این ، به شیئیت علمی ولا شیئیت عینی خود علم داشته‌ایم ، یعنی در مقام علمی و تجرّد می‌دانستیم که هستیم ، ولی این هست ما ، عینی و خارجی نیست ؛ از این جهت خدا می‌فرماید :

« أَ وَ لاٰ یَذْکُرُ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽¹⁾.

آیا انسان به یاد نمی‌آورد [ و توجه ندارد ] که ما او را پیش از این در حالی که چیزی نبود ، آفریدیم .

این نهیب به یاد آوردن ، از آن روست که ما می‌دانستیم ولی دچار غفلت و فراموشی شده‌ایم ، یا اینکه خود را به غفلت و فراموشی زده‌ایم ، زیرا اگر دقت کنیم و به تأمل و اندیشه بنشینیم به یاد می‌آوریم که چیزی نبودیم سپس چیزی شدیم ولی چیز قابل ذکر و اشاره نبودیم ، آنگاه آفریده شدیم و چیز قابل ذکر گشتیم .

پس عبارت « آیا انسان به یاد نمی‌آورد » نشان می‌دهد که انسان علم

سابقی داشته است که به نحوی آن را فراموش کرده است .

اگر ما غبار غفلت را بزداییم به یادمان خواهد آمد که خدا در زمانی یا در مرحلۀ خاصی از وجود ، با ما سخن گفته و به ما چنین آموخته که چیزی نبودیم و او ما را از علم و عین ثابت به عین خارجی و خلقی آورد .

تنزّل به صورت تجلّی نه تجافی

البته باید به این حقیقت توجه داشت که تنزّل انسان از نشأۀ علم حق به عین و سپس به خارج به نحو تجلّی بوده است نه تجافی یعنی آنکه نشأۀ علم خداوند از وجود انسان خالی نشده است و آدمی به عالم خارج که آمده است وجود علمی او هم چنان در مرحلۀ علم الهی محفوظ مانده است ، چنان که علمی که با تعلیم استاد به شاگرد منتقل می‌شود به نحو تجلّی است نه تجافی ، پس گرچه ما در خارج و در ظرف عین وجود یافته‌ایم ، اما در مرحلۀ علم حق تعالی نیز موجودیم و میان این دو نشأۀ وجودی همواره ارتباط تکوینی برقرار است ، بنابراین ما می‌توانیم با غبار زدایی با آن وجود علمی خود که مرحلۀ نوری و عالی ماست مرتبط شده و آنچه را فراموش کرده‌ایم به یاد آوریم .

وجود طبیعی مرحله اسفل السافلین

پس « وجود طبیعی » و مادی ما در اسفل سافلین مرتبۀ اخیری وضعیت وجودی ماست و بالاتر از آن ، « وجود مثالی » است و بالاتر از آن هم مرحلۀ وجود عقلی و فراتر از آن نیز « وجود علمی » در ذات مکنون است .

بنابراین ، آن مرحلۀ ظلّی همان مرحلۀ «... لَمْ یَکُ شَیْئاً » ⁽¹⁾است ، چون تحت شعاع ذات بسیط است و سپس به خطاب امر و کُن وجودی ، در مراتب خلقی ، تحقق می‌یابیم و «... شَیْئاً مَذْکُوراً » ⁽²⁾می‌شویم .

باید گفت : امر الهی و خلق او در انسان اجتماع کردند . «أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ ... » ⁽³⁾. تا انسان پدید آمده است .

قرآن مجید دربارۀ این موجود شگفت می‌فرماید :

« . . . إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » ⁽⁴⁾.

. . . من بشری از گِل خشک که برگرفته از لجنی متعفّن و تیره رنگ است ، می‌آفرینم .

و نیز می‌فرماید :

« . . . إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ » ⁽⁵⁾.

. . . همانا من بشری از گل خواهم آفرید .

این دو آیه و آیات مشابه ، اشاره به وجود طبیعی و خلقی در مراتب اسفل سافلین مادی دارد و سپس می‌فرماید :

« فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ » ⁽⁶⁾.

پس چون او را درست و نیکو گردانم و از روح خود در او بدمم ، برای او سجده کنان بیفتید .

بر پایۀ این آیات نتیجه می‌گیریم که انسان موجود جامع است و بر دیگر موجودات امتیاز دارد .

امتیاز وجودی اهل بیت علیهم السلام

اشاره

در میان همۀ انسان‌ها بر اساس معارف حقۀ الهی و آثار اسلامی و آیات قرآنی ، وجود اهل بیت علیهم السلام چه در مرحلۀ علمی در ذات مکنون و چه در مرحلۀ مثالی در لوح محو و اثبات و چه در مرحلۀ عقلی در لوح محفوظ و چه در مرحلۀ خلقی و طبیعی در نشأۀ دنیا ؛ بر همۀ انسان‌ها امتیاز و برتری دارند و همۀ این مراحل را به نحو اتمّ و اکمل سیر می‌کنند چون آنان از یک شجره و نور ویژه و دیگر انسان‌ها از شجره‌های متفاوت و مختلف‌اند چنانکه فرموده‌اند :

أنَا وَعَلِیٌّ مِن شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ ، وسَائِرُ النّاسِ مِن شَجَرٍ شَتَّی ⁽¹⁾.

من و علی از یک درختیم و دیگر مردم از درخت‌های گوناگون .

سعۀ وجودی آنان با دیگر انسان‌ها در هر مقامی که باشند قابل مقایسه نیست ، به همین خاطر آنان را با توجه به روایات بسیار معتبر پیش از همۀ موجودات تحقق نوری بخشید و وجودشان را « مُظْهِر ذات » و « مُظهر ما فی الذّات » و حقایق علمی قرار داد .

قرآن دربارۀ یک مرحله از عظمت و شخصیت انسان که عبارت است از مخاطب قرار گرفتن او از سوی خداست ، می‌فرماید :

« وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ

رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ » ⁽¹⁾.

هیچ بشری را نسزد که خدا با او سخن گوید مگر از راه وحی یا از پشت حجاب غیب یا رسولی [ چون فرشته ] می‌فرستد پس فرشته به اذن او آنچه را بخواهد وحی می‌کند ؛ یقیناً او والا و حکیم است .

اشرف و اکمل و اتمّ این مخاطبان ، حضرت محمّد بن عبداللّه صلی الله علیه و آله و او هست اهل بیت ند که همۀ گرفته‌های پیامبر ، به قلب مبارک آنان منتقل شد و در حقیقت به واسطۀ رسالت رسول صلی الله علیه و آله مخاطب به خطاب حق بودند .

اهل بیت علیهم السلام که انسان‌های اشرف و اکمل و اتمّ هستند و همۀ مراحل و مراتب قوس صعود و نزول را بی‌عیب و نقص طی کردند ، هم مُظْهِر وجود به شمس وجودی خویش و هم واسطۀ خطاب الهی به سایر مخلوقات‌اند .

نمونه‌ای بارز

در وصف یکی از آن ذوات مقدس یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود :

إنَّکَ تَسمَعُ مَا أسمَعُ ، وَتَرَی مَا أرَی ⁽²⁾.

بی‌تردید تو آنچه را من می‌شنوم می‌شنوی و آنچه را من می‌بینم می‌بینی .

آن انسان کامل و ذات جامع میان عقل و نقل و غیب و شهود و خواب و بیداری و دنیا و آخرت ، جمع سالم کرده بود و به بالاترین مرتبه و مرحلۀ وجودی و معرفتی که مخلوق امکانی را به آن راه است رسیده بود . او مقام

« کأنَّ » و « گویی » احسان ⁽¹⁾را گذرانده و به مقام « إِنّ » و « تحقق » رسیده بود و با قاطعیت می‌فرمود :

مَا کُنتُ أعبُدُ رَبّاً لَم أرَهُ ⁽²⁾.

بندۀ پروردگاری که او را ندیده‌ام نیستم .

یعنی عبادتم نسبت به او که گویی او را می‌بینم صورت نمی‌گیرد بلکه عبادتم با توجه به دیدن او با دیدۀ دل انجام می‌گیرد چون من پروردگاری را که ندیده‌ام عبادت نمی‌کنم .

و او بود که فرمود :

لَوْ کُشِفَ الغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقیناً ⁽³⁾.

اگر پرده‌ها کنار رود یقین من زیاده نخواهد شد .

چون هیچ پرده و حجابی میان او و حق نبود و او همۀ پرده‌ها را از پیش چشم دل زدوده بود و خود از نظر معرفتی و وجودی ، واسطۀ میان وجوب و امکان و واسطۀ میان خلق و خالق بود و از شمس وجود او که همان شمس حقیقت محمّدیه است :

أنَا وَعَلِیٌّ مِن نُورٍ وَاحِدٍ ⁽⁴⁾.

من و علی از یک نوریم .

مخلوقات به مقام شهود و خلقی درآمدند .

انسان کامل ، معلم فرشتگان و مسجود آنان است و فرشتگان با همۀ اختلاف مراتب ، همواره در برابر انسان کامل ، خاضع و خاشع و در سجودند ، زیرا تعلیم اسما و مسجودیت ، مرهون شخصیت حقوقی انسان کامل است نه شخص امکانی او ، به این خاطر همۀ فرشتگان همواره تحت سلطه و قدرت معنوی انسان کامل بوده و اکنون همۀ آنان و سایر موجودات زیر نظر حضرت بقیة اللّه الاعظم اهل بیت هستند .

ظرفیت وجودی اهل بیت :

امیرالمؤمنین علیه السلام دربارۀ ظرفیت و سعۀ وجودی فرشتگان می‌فرماید :

الثَّابِتَةُ فِی الأرَضِینَ السُّفلَی أقدَامُهُم ، وَالمَارِقَةُ مِن السَّماءِ العُلیَا أعنَاقُهُم ⁽¹⁾.

پاهای آنان در زمین‌های پایین استوار ، و گردن‌هایشان از آسمان بالا برآمده است .

یعنی فرشتگان حقیقتی مجردند ، به این خاطر به نظام جهان محیط‌اند و سراسر عالم را زیر پوشش دارند ، که همان حقیقت مجرد بر اساس روایات و معارف ، در باطن پیامبر و اهل بیتش تجلّی کرده است .

از آنجا که قرآن از افق قلب پیامبر صلی الله علیه و آله طلوع کرده ، چیزی جز حق از او و معص اهل بیت ومش نشأت نمی‌گیرد ، زیرا انسان نه دارای دو قلب است که یکی جای حق و دیگری جای باطل باشد و نه حق و باطل در یک قلب می‌گنجد ، چون باطل امری وجودی نیست که کنار حق باشد و با آن بجنگد پس اهل بیت علیهم السلام چیزی جز حق نیستند و جز حق نمی‌گویند و جز حق انجام نمی‌دهند .

آنان برای همۀ جهانیان رحمت‌اند و همه از حقیقت وجودی آنان

خواسته یا نخواسته بهره می‌برند .

انسان‌های کامل چون به ام الکتاب رسیده‌اند ، ام الکتاب ، محسوس آنان است :

« فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ * لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » ⁽¹⁾.

[ که ] در کتابی مصون از هر گونه تحریف و دگرگونی [ به نام لوح محفوظ جای دارد ] * جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی پیدا نمی‌کنند .

از نشأت طبیعت و زمان ، فراترند پس هم بر لبۀ گذشته پا می‌گذارند و هم بر لبۀ آینده ، یعنی به جایی می‌رسند که زمان زیر پای آنان است ، به همین سبب هم از گذشته باخبرند و هم آینده نزد آنان حاضر است ، چون خاصیت کسی که روی زمان پا می‌گذارد و فراتر از زمان و مکان ایستاده است آن است که گذشته و آینده را می‌نگرد .

آنان ، گذشته را چنان که اتفاق افتاده می‌بینند و آینده را آن گونه که اتفاق خواهد افتاد می‌نگرند .

مگر در قرآن مجید نمی‌خوانیم که خدا در معراج ، آیندۀ هستی تا قیامت و پس از آن را به پیامبرش نشان داده است :

« ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی * فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ » ⁽²⁾.

سپس نزدیک رفت و نزدیک‌تر شد ، * پس [ فاصله‌اش با پیامبر ] به‌اندازه فاصلۀ دو کمان گشت یا نزدیک‌تر شد .

« وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْریٰ * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهیٰ * عِنْدَهٰا جَنَّةُ

الْمَأْویٰ » ⁽¹⁾.

و بی‌تردید یک بار دیگر هم او را دیده است ، * نزد سدرة المنتهی ، * در آنجا که جنّت الماوی است .

خدا در معراج ، عصارۀ قیامت را به صورت بهشت و دوزخ برای آن حضرت متجلّی ساخت ، پس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نه تنها گذشته و آینده را می‌فهمد و می‌داند بلکه همۀ آنها را می‌بیند و چون او با تمام هویّت و معنویتش در اهل بیت علیهم السلام متجلّی است ، پس اهل بیت علیهم السلام نیز چون او گذشته و آینده را می‌دانند و می‌بینند .

بی‌تردید کسانی که در این حد از سعۀ وجودی هستند عباداتشان از نظر کیفی و خلوص نیت با احدی قابل مقایسه نیست و یک لحظه عبادتشان به عبادت جن و انس برتری دارد چنان که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

لَضَرْبَةُ عَلیٍّ یَوْمَ الْخَنْدَقِ ، أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَیْنِ ⁽²⁾.

یک ضربتِ علی در جهاد روز خندق از عبادت جن و انس برتر است .

اهل بیت : همتای قرآن

مسئولیتی که در امر شناخت و فهم قرآن و به اجرا گذاشتن آیاتش بر عهدۀ همۀ انسان‌ها به ویژه مسلمانان است بدون کم و زیاد نسبت به اهل بیت علیهم السلام نیز بر عهدۀ آنان است ، زیرا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، اهل بیت علیهم السلام را یکی از دو ثِقل ، جهت هدایت مردم و مصون ماندن از گمراهی معرفی فرموده است .

در روایت آمده است : پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در بیماری خود که به رحلت وی انجامید با زحمت و با تکیه بر امیرالمؤمنین علیه السلام و ابن عباس از خانه بیرون آمد و به ستونی از ستون‌های مسجد مدینه که تنه‌ای از درخت خرما بود تکیه داده ، برای مردم گرد آمده چنین فرمود :

إنَّهُ لَمْ یَمُتْ نَبِیٌّ قَطّ ، إلّاخَلَّفَ تَرِکَةً ، وَقَدْ خَلَّفْتُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْن : کِتابَ اللّهِ وَأَهْلَ بَیْتی ألاٰ فَمَنْ ضَیَّعَهُمْ ضَیَّعَهُ اللّهُ ⁽¹⁾.

مردم ! هیچ پیامبری از دنیا نرفته است جز آنکه یادگاری از خود نهاده است و من نیز ثقلین که کتاب خدا و اهل بیت من است برای شما به یادگار می‌نهم و آگاه باشید هر که ایشان را تباه کند خدا تباهش می‌کند .

و امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

إنَّ اللّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی طَهَّرَنَا وَعَصَمَنا وَجَعَلنَا شُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ ، وَحُجَّتَهُ فِی أرضِهِ ، وَجَعَلَنَا مَعَ الْقُرآنِ وَجَعَلَ القُرآنَ مَعَنَا لَانُفَارِقُهُ وَلَا یُفارِقُنَا ⁽¹⁾.

همانا خدای تبارک و تعالی ما را از هر رجسی پاک گردانید و معصوم داشت و بر خلق خود گواه گرفت و حجّتش در زمین قرار داد و ما را در کنار قرآن و قرآن را در کنار ما نهاد ، ما هرگز از آن جدا نشویم و آن هم هرگز از ما جدا نخواهد شد .

اهل بیت علیهم السلام ، کتاب مکنون قرآن و ظرف مفاهیم کتاب خدا و آگاه به همۀ ظاهر و باطن کتاب مجید و عامل‌ترین مردم به آیات الهی هستند و بی‌تردید مصداق عینی قرآن و قرآن عملی و جلوۀ تام و کامل کتاب خدایند ؛ پس هر مسؤولیتی که مردم و به ویژه مسلمانان نسبت به قرآن دارند ، همان را نسبت به اهل بیت علیهم السلام دارند .

البته اینکه امت پیامبر صلی الله علیه و آله با سفارش و توصیۀ او نسبت به قرآن و هم سنگش اهل بیت علیهم السلام چگونه رفتار کرد ، مطلب دیگری است که شاید سخن ابن ذر در پاسخ حضرت امام محمّد باقر علیه السلام آن را به تصویر کشیده است :

روزی حضرت امام محمّد باقر علیه السلام ابن ذر را مورد خطاب قرار داده به او فرمود : آیا پیرامون پاره‌ای از احادیث ما که دریافت کرده‌ای با ما سخن نمی‌گویی ؟

ابن ذر گفت : آری ، ای فرزند پیامبر خدا ! رسول اکرم فرمود : من میان شما دو ثقل به یادگار می‌گذارم که یکی بزرگ‌تر از دیگری است ؛ کتاب خدا

و اهل بیتم که اگر به آن دو ثقل چنگ زنید هرگز گمراه نشوید .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود : ای ابن ذر ! اگر پیامبر خدا را دیدار کردی و او به تو فرمود : پس از من در حقّ ثِقْلَین چه کردید ، به او چه می‌گویی ؟ و ابن ذر در حالی که سخت می‌گریست گفت :

أمَّا الْأکْبَرُ فَمَزَّقْنٰاهُ ، وَأمَّا الْأصْغَرُ فَقَتَلْنٰاهُ ⁽¹⁾.

اما بزرگ‌تر را پاره پاره کردیم و اما کوچک‌تر را کشتیم .

اهل بیت علیهم السلام همتای قرآنند ، پس صفات قرآن را نیز با خود دارند . قرآن علم است ، اهل بیت علیهم السلام هم علم‌اند ؛ قرآن نور است ، اهل بیت علیهم السلام هم نورند ؛ قرآن میزان است اهل بیت علیهم السلام هم میزانند ؛ قرآن پاک است ، اهل بیت علیهم السلام هم پاک و طاهرند ؛ قرآن هدایت‌گر است ، اهل بیت علیهم السلام هم هدایت‌گرند ؛ قرآن شفیع عرصۀ محشر است ، اهل بیت علیهم السلام هم شفیع روز محشرند .

اهل بیت : و دانش

در سورۀ مبارکۀ نمل در داستان حضرت سلیمان می‌خوانیم که سلیمان پس از باز گرداندن سفیران ملکۀ سبا ، به بزرگان بارگاهش گفت : کدام یک از شما تخت پادشاهی او را پیش از آنکه به حالت تسلیم نزد من آید برای من می‌آورید ؟

دیوی از جن گفت : من آن را پیش از آنکه تو از جایگاهت برخیزی نزد تو حاضر می‌کنم و بر آن توانا و امینم !

ولی کسی که بخشی از دانش کتاب نزد او بود ، گفت : من آن را پیش از آنکه چشم برهم زنی می‌آورم ،

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽¹⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده‌ات به هم بخورد ، نزد تو می‌آورم [ و آن را در همان لحظه آورد ]. . .

سلیمان چون تخت را با قدرتی که آن بزرگ مرد از ناحیۀ بخشی از دانش

کتاب برای آوردنش به کار گرفت نزد خود حاضر دید گفت : این از احسان پروردگار من است !

و اما در آخرین آیۀ سورۀ رعد دربارۀ دارندۀ همۀ دانش کتاب می‌خوانیم :

« وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » ⁽¹⁾.

کافران می‌گویند : تو فرستاده [ خدا ] نیستی . بگو : کافی است که خدا [ با آیات محکم و استوار قرآنش ] و کسی [ چون امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب ] که دانش کتاب نزد اوست ، میان من و شما [ نسبت به پیامبری‌ام ] گواه باشند .

در آیۀ شریفۀ سورۀ نمل میان کلمۀ « علم » و « کتاب » ، حرف « مِن » که دلالت بر بعضیت ( پاره‌ای از چیزی ) دارد ، فاصله شده است ، ترکیب جمله نشان می‌دهد که بارگاه نشین سلیمان بخشی از دانش کتاب را می‌دانسته ، ولی در آیۀ 43 سورۀ رعد میان کلمۀ « علم » و « کتاب » چیزی فاصله نشده است . اضافۀ علم به کتاب نشان دهندۀ این است که مصداق این آیۀ شریفه ، همۀ دانش کتاب را دارا بوده است .

کسی که خدای مهربان گواهی او را بر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله هم سنگ و برابر گواهی خود قرار داده ، باید با توجه به جملۀ «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » داناترین فرد امت پس از پیامبر صلی الله علیه و آله باشد و او - چنان که مفسران بزرگ شیعه با تکیه بر روایات اهل بیت علیهم السلام و مفسران بزرگ اهل سنت با تکیه بر راویان احادیث خود و نیز با تکیه بر انصافشان گفته‌اند - کسی جز امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام که در آن زمان کمتر از بیست سال داشت نیست !

ابوسعید خدری که از راویان اهل سنت است می‌گوید :

سَألتُ رَسُولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله عَن قَولِ اللّهِ تَعَالَی : «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ »

قَالَ : ذَاکَ أخِی عَلِیُّ بنُ أبی طَالِب ⁽¹⁾.

از پیامبر خدا پرسیدم : منظور از « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » کیست ؟ فرمود : « مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » برادرم علی بن ابی طالب است .

از امیر مؤمنان علیه السلام در باره آیۀ شریفۀ :

«. . . کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتٰابِ » ⁽²⁾.

. . . کافی است که خدا [ با آیات محکم و استوار قرآنش ] و کسی [ چون امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب ] که دانش کتاب نزد اوست ، میان من و شما [ نسبت به پیامبری‌ام ] گواه باشند .

روایت شده که فرمود :

أَنَا هُوَ الذی عِندَهُ عِلمُ الکِتٰابِ ⁽³⁾.

من همان کسی هستم که دانش کتاب نزد اوست .

عبدالرحمن بن کثیر دربارۀ این آیه :

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽⁴⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده‌ات به هم بخورد ، نزد تو می‌آورم . . .

در محضر حضرت امام صادق علیه السلام می‌گوید : امام صادق میان انگشتان خود را باز کرد و آنها را روی سینه‌اش نهاد و سپس فرمود :

وَعِندَنَا وَاللّهِ عِلمُ الْکِتَابِ کُلُّهُ ⁽¹⁾.

و به خدا سوگند همۀ دانش کتاب نزد ماست .

رسول خدا صلی الله علیه و آله از قول پروردگار در وصف اهل بیت علیهم السلام نقل می‌کند که حضرت حق فرمود :

هُمْ خُزَّانِی عَلَی عِلمِی مِن بَعدِک ⁽²⁾.

آنان پس از تو خزانه‌دار بر علم من هستند .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

نَحنُ أَبْوَابُ اللّهِ ، وَنَحنُ الصِّراطُ الْمُسْتَقیِم ، وَنَحنُ عَیبَةُ عِلمِهِ ، وَنَحنُ تَراجِمَةُ وَحیِهِ ، وَنَحنُ أرکَانُ تَوحیِدِهِ ، وَنَحنُ مَوضِعُ سِرِّهِ ⁽³⁾.

ما درهای خداوند و راه مستقیم هستیم و ظرف دانش و بازگو کنندۀ وحی اوییم و پایه‌های توحید و جایگاه راز او هستیم .

امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید :

ألا إِنَّ الْعِلمَ الَّذِی هَبَطَ بِهِ آدَمُ ، وَجمِیعَ مَا فُضِّلَتْ بِهِ النَّبِیُّونَ إلیَ خَاتَمِ النَّبِییّنَ ، فِی عِتَرةِ خَاتَمِ النَّبِیِینَ وَالْمُرسَلینَ مُحَمَّد صلی الله علیه و آله ، فأَیْنَ یُتٰاهُ بِکُمْ وَأینَ تَذْهَبُونَ ؟ ! ⁽¹⁾

آگاه باشید دانشی که آدم آن را فرود آورد و هر عملی که پیامبران تا خاتم انبیا را به آن ترجیح داده‌اند در خاندان خاتم پیامبران و مرسلین حضرت محمّد است ، پس شما را به کدام بیراهه می‌کشانند و به کدام جهت روان هستید ؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

نَحْنُ أهْلُ بَیْتٍ مَفاتِیْحُ الرَّحْمَةِ ، وَمَوْضِعُ الرِّسٰالَةِ ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلائِکَةِ ، وَمَعْدِنُ الْعِلْم ⁽²⁾.

ما اهل بیتی هستیم که کلیدهای رحمت ، و جایگاه رسالت ، و محلّ رفت و آمد فرشتگان و معدن دانش هستیم .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

مٰا یَنْقِمُ النَّاسُ مِنّا ! فَنَحْنُ وَاللّهِ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ ، وَبَیْتُ الرَّحْمَةِ ، وَمَعْدِنُ الْعِلْمِ ، وَمُخْتَلَفُ الْمَلائِکَةِ ⁽³⁾.

چرا مردم کینۀ ما را می‌جویند ! در حالی که - به خدا سوگند ! - ما درخت نبوت و خانۀ رحمت و معدن علم و معرفت و مکان آمد و شد فرشتگان هستیم .

اهل بیت علیهم السلام ، راسخان در علم ، معدن حکمت و دانش ، وارثان علوم انبیا ، آگاه‌ترین مردم و گنجینه‌های اسرار خدایند .

اهل بیت علیهم السلام ، آگاه به اسم اعظم حق ، آشنای به همۀ زبان‌ها ، آگاه از گذشته و آینده ، عالم به کتاب‌های آسمانی و بینای به آنچه بوده و خواهد بود ، هستند .

اهل بیت علیهم السلام ، بیت خدا ، کشتی نوح ، همتای قرآن ، برترین مردم ، اولوالامر ، اهل ذکر ، ریشه‌های حق ، معدن رسالت ، پایه‌های جهان و پاسداران دین هستند .

در زمینه‌های علوم عترت و گستردگی دانش اهل بیت علیهم السلام روایات بسیار مهمی در کتاب‌های شریف الکافی ، تفسیر الفرات ، معانی الأخبار ، کفایة الأثر ، ینابیع المودة و نزهة الناظر ثبت است ؛ چنانچه کسی بخواهد به آن کتاب‌ها مراجعه کند .

اهل بیت : و بندگی

اشاره

به سبب معرفت و شناخت کامل از حضرت رب العزّه که پایۀ معرفت هیچ اهل معرفتی به پایۀ معرفت آنان نمی‌رسید ، در فلک تسلیم نسبت به خدای مهربان عاشقانه و عارفانه قرار دارند و در همۀ شؤون زندگی مادّی و معنوی جز به عبادت و بندگی خدا قدم برنمی‌داشته‌اند .

نشست و برخاست ، سکوت و سخن گفتن ، خوردن و آشامیدن ، ازدواج و معاشرت ، کسب و تجارت ، جنگ و صلح ، سفر و حضر ، پوشیدن لباس ، شنیدن و نگاه کردن ، خواب و بیداری ، گریه و خنده و تمام اعمال و رفتار و کردار و گفتارشان که همراه با نیتی مخلصانه بود ، چیزی جز عبادت حق نبود !

عبادت اهل بیت علیهم السلام ، عبادتی بی‌طمع به بهشت و بی‌ترس از دوزخ و بر اساس شناخت حق و عشق به او و ادای وظیفه و تکلیف بود . در عبادتشان نیت تجارت بهشت و زمینۀ بیم دچار شدن به عذاب وجود نداشت ، بلکه عبادتی در اوج خلوص و صفا و پاکی و وفا و عشق به حضرت حق بود .

سخنان اهل بیت علیهم السلام در زمینۀ عبادتشان و نظر آن بزرگواران دربارۀ انواع عبادات ، نشانگر این حقیقت است که : عبادت و بندگی آنان با نیّتی خالص و مبرّای از هرگونه شائبه ، تحقق می‌یابد و عبادتی است که هیچ عبادت

کننده‌ای طاقت به میدان آوردن آن عبادت را از نظر کیفی و معنوی نداشته و ندارد و نخواهد داشت !

با این همه ، عبادت خود را نسبت به شایستگی مولویّت حق ، کم و اندک و خود را تا آخرین لحظۀ عمر با همۀ وجود مدیون خدا دانسته‌اند و ادعای هیچ طلبی از حضرت حق نداشته‌اند و چون عبادت خود را با عبادت رسول خدا صلی الله علیه و آله مقایسه می‌کردند به ناله و گریه می‌افتادند و آه از نهادشان برمی‌آمد و می‌گفتند : ما کجا و رسول خدا کجا !!

از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده :

مَا عَبَدتُکَ طَمَعاً فِی جَنَّتِکَ ، وَلٰا خَوفاً مِن نَارِکَ ، وَلَکِن وَجَدتُکَ أهلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدتُکَ ⁽¹⁾.

تو را نه به طمع و امید به بهشتت و نه از بیم دوزخت بندگی کردم بلکه تو را شایسته و سزاوار پرستش یافتم پس به عبادت و بندگیت برخاستم .

و نیز آن حضرت فرمود :

إنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَغبَةً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْتُّجَارِ ، وَإنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ رَهْبَةً فَتِلکَ عِبَادَةُ الْعَبیدِ ، وَإنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ شُکْراً فَتِلکَ عِبَادَةُ الأحْرَارِ ⁽²⁾.

گروهی خدا را به امید دست یافتن به بهشت پرستیدند و این پرستش تاجران و بازرگانان است و قومی خدا را به خاطر ترس از دوزخ عبادت کردند و این عبادت بردگان است و جمعی او را از سر سپاس و شکر بندگی کردند و این بندگی آزادگان است .

به حقّ سوگند ! اگر خدا به اهل بیت علیهم السلام اعلام می‌کرد که : برای ابد ، بهشت و دوزخم را از صفحۀ هستی محو کردم و بنای پاداش و عقاب ندارم ، ذرّه‌ای در کیفیّت و کمیّت عبادت آنان تغییر حاصل نمی‌شد .

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید :

پیامبر در شبی که باید نزد عایشه می‌بود ، کنار او به سر می‌برد . عایشه به خاطر شدّت عبادت پیامبر به پیامبر گفت : ای رسول خدا ! چرا خود را خسته می‌کنی در حالی که خدا تبعات گذشته و آینده را بر تو آمرزیده است ؟ فرمود : عایشه ! آیا نباید برای خدا بنده‌ای سپاس گزار باشم .

حضرت امام باقر علیه السلام در دنبالۀ گفتارشان فرمودند :

پیامبر برای عبادت بر سر انگشتان پایش می‌ایستاد که خدا این آیه را نازل کرد : طه ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا خود را به رنج و مشقت اندازی ! ⁽¹⁾عبادت و بندگی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز اعجاب انگیز بود تا جایی که معصومین فرموده‌اند : کسی را طاقت و توان عبادت آن حضرت نیست .

دیگر افراد اهل بیت علیهم السلام هم مانند رسول خدا و امیرالمؤمنین علیهما السلام در عبادت و بندگی حق بی‌نظیر بودند و از طریق این گونه عبادت بود که به مقام

ولایت بر نفوس و ولایت بر موجودات رسیدند و به آنان حق تصرّف در امور طبیعیّه و مقام محمود و حق شفاعت و بالاترین مقامات معنوی عنایت شد و امامت و رهبری و پیشوایی آنان بر جن و انس تا ابد مسلّم و قطعی گشت و وجوب اطاعت از ایشان به عنوان حقّی لازم بر عهدۀ همگان مقرّر گردید .

مفهوم عبادت

عبادت ، هماهنگ کردن همۀ حرکات و سکنات و حیات و ممات با خواسته‌های حضرت حق بر اساس نیت خالص و بی‌شائبه است .

« قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾.

بگو مسلماً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است .

مرحوم شهید مطهری در زمینۀ عبادت و بندگی بر پایۀ آیات و روایات و عرفان ناب اسلامی و معارف حقّۀ الهی اشارات و لطایفی دارند که با توضیحی که بر آن افزوده می‌شود ، قابل توجه و مفید فایده خواهد بود .

در روایتی از حضرت امام صادق علیه السلام نقل شده :

ألْعُبُودِیَّةُ جَوْهَرَةٌ کُنهُهَا الرُّبُوبِیَّةُ ⁽²⁾.

بندگی خدا [ و پیمودن راه قرب و حرکت بر پایۀ خواسته‌های حق ] گوهری است که نهایت آن خداوندگاری است .

بشر می‌تواند در راه کمال گام بردارد و به کمالاتی برسد که فراتر از آن در وهم نمی‌آید و با آنکه موجودی ممکن و ذاتاً فقیر و نیازمند است و از خود چیزی ندارد و در حق او گفته شده :

سیه رویی ز ممکن در دو عالم جدا هرگز نشد واللّه اعلم ⁽¹⁾

از طریق عبودیت و بندگی خالص می‌تواند کاری کند که بر جهان مسلّط شود و در آن تصرّف کند .

مراحل رسیدن به کمال عبودیت

اشاره

برای رسیدن به ولایت تصرّف و تکوین و به عبارت دیگر کمال و قدرتی که در عبودیت و اخلاص و پرستش واقعی است ، باید مراحل و منازلی را طی کرد بدین گونه :

مرحلۀ اول

تسلط بر نفس خویش از طریق بالا بردن کیفیت عبادت و بندگی و انجام عبادت همراه با نیتی پاک به آن گونه که حضرت محبوب از انسان خواسته است .

« وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا . . . » ⁽²⁾.

و کسانی که برای [به دست آوردن خشنودی] ما [ با جان و مال ] کوشیدند ، بی‌تردید آنان را به راه‌های خود [ راه رشد ، سعادت ، کمال ، کرامت ، بهشت و مقام قرب ] راهنمایی می‌کنیم . . .

« . . . إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً . . . » ⁽³⁾.

. . . اگر [ در همۀ امورتان ] از خدا پروا کنید ، برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد . . .

«. . . إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً نماز از کارهای زشت و کارهای ناپسند باز می‌دارد . . .

« . . . کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ » ⁽²⁾.

. . . روزه بر شما مقرّر و لازم شده ، همان گونه که بر پیشینیان شما مقرّر و لازم شد تا پرهیزکار شوید .

« یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ . . . » ⁽³⁾.

ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! از صبر و نماز [ برای حل مشکل خود و پاک ماندن از آلودگی‌ها و رسیدن به رحمت حق ] کمک بخواهید . . .

در این مرحله از عبودیت آن چیزی که نصیب انسان می‌شود این است که ضمن یک روشن‌بینی خاص ، خواهش‌ها و تمایلات نفسانی انسان مسخّر وی می‌گردد و به عبارت دیگر ، اولین اثر عبودیت و بندگی ، ربوبیّت و ولایت بر نفس امّاره است .

مرحلۀ دوم

تسلّط و ولایت بر اندیشه‌های پراکنده و به عبارتی دیگر ، تسلط بر نیروی متخیّله است .

از شگفت‌ترین نیروهای انسان ، قوۀ متخیّله است . به سبب این قوّه است

که ذهن انسان هر لحظه از موضوعی متوجه موضوعی دیگر می‌شود و به اصطلاح تداعی معانی و تسلسل خواطر صورت می‌گیرد .

این قوّه در اختیار ما نیست بلکه ما در اختیار این قوّۀ عجیب هستیم ؛ برای همین است که هرچه بخواهیم ذهن خود را در یک موضوع معیّن متمرکز کنیم که متوجه چیز دیگر نشود ، برای ما میسّر نیست .

قوۀ متخیّله ما را بی‌اختیار به این سو و آن سو می‌کشاند ، مثلاً هرچه می‌خواهیم در نماز حضور قلب داشته باشیم نمی‌توانیم .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در این باره تمثیل و تشبیه لطیفی دارند و دل افرادی که مسخّر قوّۀ متخیّله است به پری تشبیه می‌کند که در صحرایی بر درختی آویخته شده باشد که هر لحظه باد ، او را پشت و رو می‌کند ، فرمودۀ ایشان چنین است :

مَثَلُ القَلْبِ مَثَلُ رِیشَةٍ فِی الْفَلاةِ تَعَلَّقَت فی أصلِ شَجَرَةِ ، یُقَلِّبُها الرّیحُ ظَهراً لِبَطْنٍ ⁽¹⁾.

مثل قلب همانند پری در صحرایی است که بر درختی آویخته شده باشد که باد آن را پشت و رو می‌کند .

و در حدیث دیگر می‌فرماید :

لَقَلْبُ بنِ آدَمَ أشدُّ انْقِلاباً مِنَ الْقِدْرِ إذا اجْتَمَعَتْ غَلْیَاً ⁽²⁾.

دل فرزند آدم از دیگِ در حال جوشیدن بیشتر بالا و پایین می‌شود .

گفت پیغمبر که دل هم چون پری است در بیابانی اسیر صرصری است

باد پر را هر طرف راند گزاف گه چپ و گه راست با صد اختلاف

در حدیث دیگر آن دل را چنان کآب جوشان ز آتش اندر غازقان ⁽¹⁾

هر زمان دل را دگر رایی بود آن نه از وی بلکه از جایی بود ⁽²⁾

آیا انسان محکوم به تسلط قوّۀ متخیّله است و این نیروی مرموز که مانند گنجشکی همواره از شاخی به شاخی می‌پرد باید حاکم وجود او باشد ؟ و یا اینکه محکومیت در برابر قوّۀ متخیّله از خامی و ناپختگی است و کاملان و اهل ولایت قادرند این نیروی خودسر را مطیع خود کنند ؟

بی‌گمان مطلب دوم درست است ، چون یکی از وظایف بشر تسلّط بر هوس بازی و کنترل قوّۀ خیال است و گرنه این قوّۀ شیطانی صفت ، مجالی برای تعالی و پیمودن صراط قرب نمی‌دهد و تمام نیروها و استعدادها را در وجود انسان باطل و ضایع می‌کند .

جان همه روزه لگدکوب از خیال وز زیان و سود و از خوف زوال

نی صفا می‌ماندش نی لطف و فر نی به سوی آسمان راه سفر

سالکان راه عبودیت در دومین مرحله به این نتیجه می‌رسند که بر قوّۀ متخیّلۀ خویش ولایت و ربوبیّت پیدا می‌کنند و آن را برده و مطیع خود می‌سازند . اثر این مطیع ساختن این است که روح و ضمیر به سائقۀ فطری خدا خواهی ، هر وقت میل بالا کند ، این قوّه با بازیگری‌های خود مانع و مزاحم نمی‌گردد .

مولوی در شرح این حدیث نبوی :

تَنَامُ عَیْنَایَ وَلٰا یَنَامُ قَلبِی ⁽³⁾.

دو چشمم می‌خوابند ، ولی دلم بیدار است .

چه زیبا سروده است ، وی می‌گوید :

گفت پیغمبر که عینای تنام لا ینام القلب عن رب الانام

چشم تو بیدار و دل رفته به خواب چشم من خفته دلم در فتح باب

هم نشینت من نی‌ام سایۀ من است برتر از اندیشه‌ها پایۀ من است

زان که من ز اندیشه‌ها بگذشته‌ام خارج از اندیشه پویان گشته‌ام

حاکم اندیشه‌ام محکوم نی ز آنکه بنّا حاکم آمد بر بنا

جمله خلقان سخرۀ اندیشه‌اند زین سبب خسته دل و غم پیشه‌اند

من چو مرغ اوجم اندیشه مگس کی بود بر من مگس را دسترس

چون ملایم گیرد از سفلی صفات برپرم هم چون طیور الصافات ⁽¹⁾

برای کسب این پیروزی بر قوّۀ خیال که امکان‌پذیر است ، چون :

« لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا . . . » ⁽²⁾.

خدا هیچ کس را جز به اندازۀ توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند .

انسان باید در حد گنجایش در عبادات ، اساس توجهش به خدا باشد .

ریاضت کشان از راه‌های دیگر وارد می‌شوند و حداکثر این است که از راه مُهمل گذاشتن زندگی و ستم بر بدن ، اندکی به آن دست می‌یابند ولی اسلام از راه عبادت بدون اینکه نیازی به آن کارهای ناروا باشد این نتیجه را تأمین می‌کند .

توجه دل به خدا و تذکر اینکه در برابر رب الارباب و خالق و مدبّر کل قرار گرفته است ، زمینۀ تجمع خاطر و تمرکز ذهن را فراهم می‌کند .

ابن سینا می‌گوید :

« العِبادَةُ عِنْدَ العٰارِفِ رِیَاضَةٌ مَا لِهِمَمِهِ وَقُوی نَفسِهِ المُتَوهَّمَةَ والمُتَخَیَّلِةِ لِیَجرّها بالتَّعوید عن جَنابِ الغُرورِ إلی جَنابِ الحَقِّ فتصیرُ مسالَمَةً للسرِّ الباطِنِ

حینما یَتَجلَّی الحقُّ لا تُنازِعُهُ فَیَخلَصُ السرُّ إلی الشُّروقِ الباطِنِ » ⁽¹⁾.

عبادت از نظر اهل معرفت ورزشی برای همت‌ها و قوای نفسِ وهمی و خیالی است که در اثر تکرار و عادت دادن به حضور در محضر حق ، همواره آنها را از توجه به مسائل مربوط به طبیعت و ماده به سوی حق بکشاند و در نتیجه این قوا تسلیم سرِّ ضمیر و فطرت خدا جویی انسان گردند و مطیع او شوند و به حدّی که هر وقت اراده کند که در پی جلب جلوۀ حق برآید ، این قوا در جهت خلاف ، فعالیت نکنند و کشمکش درونی میان دو میل علوی و سفلی ایجاد نشود و سرّ باطن بدون مزاحمت اینها از باطن کسب اشراق نماید .

مرحلۀ سوم

این است که روح در مراحل قوّت و قدرت و ربوبیّت و ولایت خود به مرحله‌ای برسد که در بسیاری از امور از بدن بی‌نیاز شود ، در حالی که بدن صد در صد نیازمند به روح است .

روح و بدن نیازمند یکدیگرند ، حیات بدن به روح است . روح صورت و حافظ بدن است . سلب علاقۀ تدبیری روح به بدن مستلزم خرابی و فساد بدن است و از طرف دیگر روح در فعالیت‌های خود نیازمند به استخدام بدن است . روح بدون به کار بردن اعضا و جوارح و ابزارهای بدنی قادر به کاری نیست .

بی‌نیازی روح از بدن به این است که در برخی از فعالیت‌ها از استخدام بدن بی‌نیاز می‌گردد ، این بی‌نیازی گاهی در چند لحظه و گاهی مکرّر و گاهی به طور دائم صورت می‌گیرد و این همان است که به « خلع بدن » معروف است .

سهروردی ، حکیم اشراقی گفته است : ما حکیم را حکیم نمی‌دانیم مگر آنکه بتواند خلع بدن کند .

میرداماد می‌گوید : ما حکیم را حکیم نمی‌دانیم مگر آنکه خلع بدن برای او ملکه شده باشد و هر وقت اراده کند عملی گردد .

همان طور که محققان گفته‌اند : خلع بدن دلیل بر کمال زیادی نیست یعنی افرادی که هنوز از عالم « مثال » عبور نکرده و قدم به غیب معقول نگذاشته‌اند ممکن است به این مرحله برسند .

مرحلۀ چهارم

بدن از هر جهت تحت فرمان و ارادۀ شخص درمی‌آید به طوری که در حوزۀ بدن خودِ شخص ، اعمال خارق العاده سر می‌زند ؛ امام صادق علیه السلام می‌فرماید :

مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِیَتْ عَلَیهِ النِیَّةُ ⁽¹⁾.

از آنچه که همت و ارادۀ نفس در آن نیرومند گردد [ و به طور جدی مورد توجه نفس واقع شود ] بدن از انجام آن ناتوانی نشان نمی‌دهد .

مرحلۀ پنجم

این مرحله بالاترین مراحل است که حتی طبیعت خارجی نیز تحت نفوذ ارادۀ انسان قرار می‌گیرد و مطیع انسان می‌شود ؛ معجزات و کرامات انبیا

و امامان و اولیای حق از این مقوله است ؛ معجزات از باب تصرّف و ولایت تکوینی است .

تصرّف در کائنات چون عصا را اژدها نمودن ، کوری را بینا ساختن ، مرده‌ای را حیات دادن و از نهان آگاه نمودن ؛ همه از باب ولایت تصرّف است .

برخی می‌پندارند که در تصرّف تکوینی و یا معجزه ، شخصیت و ارادۀ صاحب تصرّف هیچ گونه دخالتی ندارد و او تنها پردۀ نمایش است و ذات احدیّت به طور مستقیم و بدون واسطه آن را به وجود می‌آورد زیرا کار اگر به حد اعجاز برسد از حدود قدرت انسان در هر مقامی که باشد خارج است .

این تصور اشتباه است . گذشته از اینکه ذات اقدس احدیّت إبا دارد که یک فعل طبیعی بدون واسطه و خارج از نظام از او صادر گردد ، این تصوّر خلاف نصوص قرآنی است ؛ قرآن در کمال صراحت آورندۀ آیت و معجزه را خود رسولان می‌داند ، البته به اذن و رخصت ذات احدیّت .

بدیهی است که اذن ذات احدیّت از نوع اذن اعتباری و انسانی نیست که با لفظ و اشاره ، ممنوعیّت اخلاقی یا اجتماعی او را از میان ببرد ، این اذن پروردگار ، همان اعطای نوعی کمال است که منشأ چنین اثری می‌گردد و اگر خدا نخواهد آن کمال را از او می‌گیرد .

« . . . وَ مٰا کٰانَ لِرَسُولٍ أَنْ یَأْتِیَ بِآیَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ . . . ) ⁽¹⁾.

. . . و هیچ پیامبری را نسزد که جز به اذن خدا معجزه‌ای بیاورد . . .

در این آیۀ کریمه ، آورندۀ آیت و معجزه را پیامبران می‌داند ولی به اذن تکوینی پروردگار ، چون هر موجودی در هر مرتبه‌ای که باشد مجرای اراده

و مشیّت الهی و مظهری از مظاهر آن است .

پیامبران در هر کار و از جمله در اعجاز خود متّکی و مستمدّ از منبع لایزال غیبی هستند ؛ خداوند در داستان تخت ملکۀ سبا می‌فرماید :

« قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ . . . » ⁽¹⁾.

کسی که دانشی از کتاب [ لوح محفوظ ] نزد او بود گفت : من آن را پیش از آنکه پلک دیده‌ات به هم بخورد ، نزد تو می‌آورم . [ و آن را در همان لحظه آورد ] . . .

قرآن می‌فرماید : آن شخص حول و قوّت را به خود نسبت می‌دهد و نیز می‌افزاید آنکه دانشی از لوح محفوظ نزدش بود چنین گفت ، تمام این نکات اشاره به این است که کار خارق العاده را به موجب نوعی دانش انجام داد و آن دانش از نوع علومی است که با اتصال و ارتباط با لوح محفوظ و مقام قرب حق می‌توان به آن رسید .

پس قرآن این معنا را قبول دارد که انسان با حرکت جوهری و تزکیه و تعلیم به جایی می‌رسد که می‌تواند در کائنات تصرّف کند و ولایت تصرّف یابد .

همۀ اینها نتیجۀ قرب است و هر کس به هر اندازه که به خدا نزدیک‌تر است توان تصرّف او بیشتر است .

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و وی از خداوند متعال روایت می‌کند که در حدیث قدسی فرمود :

مَا تَقَرَّبَ إلیَّ عَبدٌ بِشَیءٍ أَحَبَّ إلَیَّ مِمَّا افْتَرَضَتْ عَلَیْهِ ، وَإنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إلَیَّ

بِالْنَّافِلَةِ حَتّی أُحِبَّهُ ، فَإذَا أحْبَبْتُهُ کُنتُ سَمعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ ، وَبَصَرَهُ الَّذِی یُبصِرُ بِه ، وَلِسَانَهُ الَّذِی یَنْطِقُ بِه ، وَیَدَهُ الَّذِی یَبْطِشُ بِهَا . إن دَعَانِی أجَبْتُهُ وَإنْ سَأَلَنِی أَعْطَیْتُهُ ⁽¹⁾.

هیچ بنده‌ای با هیچ چیزی به من نزدیک نشده است که از واجبات نزد من محبوب‌تر باشد ، بندۀ من به وسیلۀ مستحبات [ که من واجب نکرده‌ام ولی او تنها به خاطر محبوبیت آنها نزد من انجام می‌دهد ] به من نزدیک می‌شود تا محبوب من می‌شود ، همین که محبوب من شد من گوش او می‌شوم که با آن می‌شنود و چشم او می‌شوم که با آن می‌بیند و زبان او می‌شوم که با آن می‌گوید و دست او می‌شوم که با آن برمی‌گیرد پس اگر مرا بخواند او را اجابت می‌کنم و اگر از من بخواهد به او عطا می‌نمایم .

بنابراین یگانه راه وصول به مقامات انسانی و انسان کامل شدن طی راه عبودیّت است؛ چون نتیجه و حقیقت عبودیّت همان ربوبیّت و ولایت و تصرّف است چرا که چون با تقرّب نزد او محبوب شود ، توانایی تصرّف در کائنات و مخلوقات را می‌یابد و مأذون به اذن تکوینی تصرّف در کائنات می‌گردد .

اهل بیت علیهم السلام ، عبادت و بندگی را به جایی رساندند که از جن و انس و فرشته و دیگر موجوداتِ صاحب عقل به پیشگاه حق مقرّب‌تر شدند و به همین سبب حوزۀ تصرّف و ولایتشان بر کائنات گسترده‌تر شد .

اهل بیت علیهم السلام و سوزِ بندگی

معاویه علیه لعنة اللّه به ضرار ضبابی گفت : تو همیشه با علی بودی از

علی برایم بگو ، ضرار گفت : مرا معذور بدار ، معاویه گفت : معذور نیستی ، ضرار گفت : حال که چاره‌ای ندارم می‌گویم ، ای معاویه ! گواهی می‌دهم که در برخی مواقع وقتی که شب پرده‌اش را می‌افکند ، در محراب ایستاده ریش خود را می‌گرفت ومانند افراد مار گزیده به خود می‌پیچید وهمچون افراد غم‌زده گریه می‌کرد ( خطاب به دنیا ) می‌گفت :

أَبی تَعَرَّضْتِ ؟ أمْ إلَیَّ تَشَوَّقْتِ ؟ لا حانَ حَیْنُک ، هَیْهاتَ غُرّی غَیْری ، لا حٰاجَةَ لی فیْکِ ، قَدْ طَلَّقُتُکِ ثَلاثاً لا رَجْعَةَ فیها ، فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَخَطَرُکِ یَسیرٌ وَأَمَلُکِ حَقیرٌ .

از من دوری گزین ، خود را به من عرضه می‌کنی ؟ ! یا آرزومندم شده‌ای ؟ ! زمان وصالت نزدیک مباد ، هرگز ، غیر مرا فریب ده ، که مرا به تو نیازی نیست ، تو را سه طلاقه کرده‌ام که آن را بازگشتی نیست .

زندگیت کوتاه بزرگیت اندک و آرزویت کوچک است .

همین جا بود که اشک معاویه فرو ریخت و با آستینش آن را می‌گرفت و جمعیت حاضر نیز از گریه ، گلو گیر بودند . سپس رو به ضرار کرده ، گفت :

شور و عشقت نسبت به او چگونه است ؟

ضرار گفت : شور و عشق زنی که تنها فرزندش را در دامانش سر می‌برند چگونه است ؟ و چگونه در غم و اندوه و هجر او زمان را سپری می‌کند ؟ من نیز این گونه‌ام ⁽¹⁾.

دل من لاله صفت در غم جانانه بسوخت نه فقط دل که مرا خانه و کاشانه بسوخت

آتش شمع فراقش به شب هجر مرا شعله‌ای زد به سر ا پا و چو پروانه بسوخت

برق عشقش به جهان از همه سو وز همه رو ساقی و جام و می و باده و پیمانه بسوخت

نه وجود من دلخستۀ افتاده ز پا در غم هجر رخش عاقل و دیوانه بسوخت

تا که آسوده شوم جانب خمّار شدم دیدم آنجا خم و خمخانه و میخانه بسوخت

به پرستاری دل دست زدم در شب هجر ناله‌ای بر زد و یکباره به افسانه بسوخت

در نهانخانۀ دل بس که به یادش بودم سینه و قلب و دل و بزم نهانخانه بسوخت

هم چو « مسکین » ز دلم آتش عشقی بر زد که سر ا پای وجودم همه مستانه بسوخت ⁽¹⁾

اهل بیت و مقام فنا

اشاره

اهل بیت علیهم السلام به گاه بندگی و عبادت به جای آنکه غرق اوهام و خیالات روزمرّه خود باشند ، فرو رفته در حق و محو او بودند و این شیوۀ موقّت ایشان نبوده است بلکه همواره در باب بندگی خدا این گونه بوده‌اند و در انجام هر نوع عبادت حتی مستحبات بسی پر تلاش بودند و سخت کوشش می‌کردند و تلاش می‌نمودند !

امیرالمؤمنین علیه السلام

در روایتی آمده است که : در جنگ احد تیری به پای امیرالمؤمنین علیه السلام - که در آن هنگام بیش از بیست و سه سال از عمر شریفش سپری نشده بود - اصابت کرده ، گوشت و پوست و عصب و استخوان را به هم دوخته بود .

دردش چنان جانکاه بود که هرگاه جرّاح جبهه می‌آمد تا تیر از پایش بیرون کند اجازه نمی‌داد .

جرّاح ، شکایت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله برد ، حضرت فرمود : مهلت ده تا وقت نماز فرا رسد ، چون علی به نماز ایستاد آن هنگام پایش را جرّاحی کن که او در نماز جز به خدا به هیچ چیز التفات ندارد و سر ا پا محو جمال محبوب است ⁽¹⁾.

جامی - که از دانشمندان اهل سنت است - این داستان شگفت را به زیباترین صورت به رشتۀ نظم کشیده است :

شیر خدا شاه ولایت علی صیقلی شرک خفی و جلی

روز احد چون صف هیجا گرفت تیر مخالف به تنش جا گرفت

غنچۀ پیکان به گُل او نهفت صد گُل راحت ز گل او شکفت

روی عبادت سوی محراب کرد پشت به درد سر اصحاب کرد

خنجر الماس چو بفراختند چاک بر آن چون گلش انداختند

غرقه به خون غنچۀ زنگار گون آمد از آن گلبن احسان برون

گُل گُل خونش به مصلی چکید گفت چو فارغ ز نماز آن بدید

این همه گُل چیست ته پای من ساخته گلزار مصلای من

صورت حالش چو نمودند باز گفت که سوگند به دانای راز

کز الم تیغ ندارم خبر گرچه ز من نیست خبردارتر

طایر من سوره نشین شد چه باک گر شودم تن چو قفص چاک چاک

جامی از آلایش تن پاک شو در قدم پاک روان خاک شو

باشد از آن خاک به گردی رسی گرد شکافی و به مردی رسی ⁽¹⁾

امام حسن مجتبی علیه السلام

دربارۀ عبادت امام مجتبی علیه السلام روایت است که آن حضرت در زمان خویش عابدترین ، زاهدترین و برترین مردم به شمار می‌رفت . هنگامی که حج به جا می‌آورد ، بسیاری از اوقات با پای برهنه از مدینه تا مکه می‌رفت .

هر وقت به یاد مرگ می‌افتاد می‌گریست و اگر در حضورش سخن از قبر به میان می‌آمد گریان می‌شد و چون به یاد قیامت و بر انگیخته شدن در محشر

می‌افتاد اشک می‌ریخت و هر وقت به یاد عبور از صراط می‌افتاد گریه می‌کرد و هر گاه به یاد حضور مردم برای حساب در پیشگاه خدا می‌افتاد ناگهان فریاد می‌کشید و از شدّت بیم و هراس از هوش می‌رفت و غش می‌کرد . هر زمان برای نماز آماده می‌شد ، اعضایش از خوف خدا می‌لرزید و هر وقت از بهشت و دوزخ سخن می‌گفت چون شخص مار گزیده مضطرب می‌گشت ، آنگاه از خدا خواستار بهشت می‌شد و از آتش دوزخ به او پناه می‌برد و چون آیه‌ای که با «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » شروع می‌شود تلاوت می‌کرد ، می‌فرمود :

لَبَّیْکَ اللّٰهُمَّ لَبَّیْکَ ⁽¹⁾.

بار خدایا ! فرمانبردارم ، فرمانبردار .

و نیز هنگامی که مشغول وضو می‌شد اعضایش می‌لرزید و چهرۀ مبارکش زرد می‌شد ؛ وقتی که می‌پرسیدند : چرا چنین حالی پیدا می‌کنی ؟ می‌فرمود :

سزاوار است کسی که در برابر پروردگار عرش می‌ایستد ، رنگش زرد و اعضایش دچار رعشه و لرزش شود .

هر گاه به در مسجد می‌رسید روی به آسمان می‌کرد و می‌فرمود :

خدایا ! مهمان تو بر در خانه‌ات ایستاده است ؛ ای خدای بخشنده ! گنهکار پیش تو آمده ؛ ای خدا ! ای مهربان ! از گناهانم به خاطر بزرگواریت درگذر ⁽²⁾.

امام سجاد علیه السلام

امام صادق علیه السلام فرمود : علی بن الحسین علیهما السلام هنگامی که کتاب علی را [ که در آن به بخشی از عبادات آن حضرت اشاره شده بود ] مرور می‌کرد می‌فرمود :

مَنْ یُطیقُ هَذا ؟ ! مَنْ یُطیقُ هَذا ؟ !

چه کسی این را تحمل می‌کند ؟ ! چه کسی این را تحمل می‌کند ؟ !

قال : ثُمَّ یَعْمَلُ بِهِ ⁽¹⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود : از آن پس خود بدان عمل می‌کرد .

روزی جابر بن عبداللّه به حضرت امام سجاد علیه السلام گفت : ای پسر رسول خدا ! آیا نمی‌دانید که خدا بهشت را برای شما و دوستداران شما آفرید و آتش را برای بد خواهان و دشمنانتان ؟ پس این همه تلاش که خود را بر آن وا می‌دارید برای چیست ؟ !

حضرت فرمود : ای صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله ! آیا نمی‌دانی که خدا تبعات گذشته و آینده را بر نیاکان من بخشود ولی پیامبر صلی الله علیه و آله سخت کوشی را در راه طاعت و بندگی خدا هرگز کنار ننهاد و همچنان حضرت حق را عبادت می‌کرد - پدر و مادرم فدایش باد - وقتی که به ایشان گفتند : مگر نه آنکه خدا

در کتاب خود فرمود : تبعات گذشته و آینده‌ات بخشوده است ؟ در جواب فرمود :

أفَلا أکُونُ عَبْداً شَکُوراً .

آیا بنده‌ای شاکر و سپاس گزار نباشم ⁽¹⁾؟

امام صادق علیه السلام فرمود :

کَانَ أبِی یُصَلِّی فِی جَوْفِ اللَّیلِ ، فَیَسْجُدُ السَّجْدَةَ فَیُطِیلُ حَتّی نَقُولَ : إنَّه رَاقِدٌ ⁽²⁾.

پدرم در دل شب نماز می‌گزارد و چنان سجده را طولانی می‌کرد که ما گفتیم به خواب رفته است .

این همان حالاتی است که بر اهل بیت علیهم السلام در مقام فنای فی اللّه دست می‌داد به گونه‌ای که نوعی تجرّد از این جسم و دنیا پیدا می‌کردند و اتصال روح مقدسشان در آن حالات ، اتصال آنان به روح اللّه شدیدتر از اتصال شعاع آفتاب است به آفتاب بود ⁽³⁾.

در روایتی آمده : روزی حضرت امام باقر علیه السلام به محضر پدر بزرگوارش حضرت امام سجاد علیه السلام مشرّف شد و احساس کرد که حضرت در عبادت و بندگی به جایی رسیده که هیچ کس به آن مرحله نرسیده است ، صورتش از شب زنده داری زرد شده ، دیده‌هایش از گریه به سرخی نشسته ، پیشانی‌اش پینه بسته و دو ساق پایش از کثرت ایستادن در نماز ورم کرده است !

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید : چون پدرم در آن هنگام به فکر فرو رفته بود ، پس از لحظاتی از ورود من خبر شده ، دید که من گریه می‌کنم ، روی به جانب من کرده ، فرمود : فرزندم ! یکی از نوشته‌هایی که عبادت امیرمؤمنان علیه السلام در آن نوشته شده بیاور ، من نوشته را آوردم ، فرمود : چه کسی می‌تواند مانند علی بن ابی طالب علیه السلام عبادت کند ⁽¹⁾؟ !

امام موسی بن جعفر علیهما السلام

دربارۀ حضرت امام موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده که او عابدترین ، دانشمندترین ، سخاوتمندترین و گرامی‌ترین انسان در زمان خود به شمار می‌رفت . همیشه نمازهای مستحبی شبانه را می‌خواند و آن را به نماز صبح وصل می‌کرد سپس تا طلوع آفتاب مشغول تعقیبات می‌شد ، آنگاه پیشانی به سجده می‌گذاشت و تا هنگام ظهر سر بر نمی‌داشت و همواره در سجده چنین دعا می‌کرد :

اللّهُمَّ إنّی أسْألُکَ الرّاحَةَ عِنْدَ الْمَوْتِ ، والْعَفْوَ عِنْدَ الْحِسابِ .

خدایا ! من از تو راحتی به هنگام مرگ و بخشش به هنگام حساب را درخواست می‌کنم .

و از دعاهای آن حضرت این بود :

عَظُمَ الذَّنْبُ مِنْ عَبْدِکَ ، فَلْیَحْسُنِ الْعَفْوُ مِنْ عِنْدِکَ .

گناه از بنده‌ات بزرگ شد پس گذشت از طرف تو نیکوست .

چنان از بیم خدا می‌گریست که محاسن مبارکش از اشک دیده‌اش ، تر

می‌شد . از همۀ مردم بیشتر به خانواده و خویشانش رسیدگی می‌کرد .

شب ها با زنبیل‌هایی که محتوی سکه‌های دینار و درهم و آرد و خرما بود به سراغ نیازمندان مدینه می‌رفت و به آنان عطا می‌کرد در حالی نیازمندان نمی‌فهمیدند چه کسی به آنان کمک می‌کند ⁽¹⁾!

آن بزرگوار سال‌های زیادی در زندان حاکمان ستمگر عباسی بود تا سرانجام شهید شد . بسیاری از زندانیان از عبادت‌های او تحت تأثیر قرار می‌گرفتند و گاه از کارهای خویش توبه می‌کردند . حضرت در طول سال‌های زندان هر روز پس از طلوع آفتاب تا وقت زوال ظهر به سجده بود .

نوشته‌اند هرگاه هارون به بام زندان می‌رفت جامه‌ای می‌دید که در گوشه‌ای از زندان افتاده است ؛ روزی از ربیع زندانبان پرسید :

مٰا ذَاکَ الثَّوْبُ الَّذی أراهُ کُلَّ یَوْمٍ فی ذلِکَ الْمَوْضِعِ ؟

ای ربیع ! آن جامه‌ای که همه روزه در آنجا می‌بینم چیست ؟

ربیع پاسخ داد :

مٰا ذَاکَ بِثَوْبٍ ، وَإنَّما هُوَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ ، لَهُ کُلَّ یَوْمٍ سَجْدَةٌ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ إلی وَقْتِ الزَّوالِ ⁽²⁾! !

آن جامه نیست ، موسی بن جعفر است که هر روز پس از طلوع تا زوال در سجده است ! !

امام حسن عسگری علیه السلام

دربارۀ شکنجه گران حضرت امام حسن عسگری علیه السلام نیز روایت شده است که صالح بن وصیف رئیس زندان آن حضرت می‌گفت : چه کنم ؟ دو نفر از بدترین اشخاص را برای شکنجۀ او مأمور کردم ، آن دو نفر پس از مشاهدۀ حال عبادت و راز و نیاز آن حضرت چنان تحت تأثیر قرار گرفتند که خود مرتب به عبادت و نماز مشغولند به طوری که رفتارشان شگفت آور است !

آنان را احضار کرده ، پرسیدم : چرا چنین شده‌اید ؟ چرا این شخص را شکنجه نمی‌کنید ؟ مگر از ایشان چه دیده‌اید ؟ در پاسخ گفتند : چه بگوییم دربارۀ شخصی که روزها را روزه می‌گیرد و شب ها را به عبادت سپری می‌کند و جز عبادت به کار دیگری سرگرم نمی‌شود ، هنگامی که به ما نگاه می‌کند بدنمان می‌لرزد و چنان وحشت سر ا پای وجود ما را می‌گیرد که نمی‌توانیم خود را نگه داریم ⁽¹⁾! !

اهل بیت : جلوه کامل حقایق

اشاره

اهل بیت علیهم السلام چون در مقام بندگی و عبودیّت و خلوص و اخلاص و جهاد و کوشش در بالاترین و برترین مرحله قرار دارند ، وجودشان هم چون آئینۀ صاف و شفاف جلوه‌گاه کامل حقایق است .

مقام بندگی و عبودیّت انسان به هر اندازه که باشد ، به همان اندازه افق طلوع حقایق است .

مقام بندگی و عبودیّت ، جلوه‌گاه اسماء و صفات حق و تجلّی‌گاه حسنات اخلاقی و سبب فزونی ایمان و تعیین و سکوی پرواز به سوی قرب حق و زمینه‌ساز لقاء اللّه است .

طلوع حقایق از مشرق وجود اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت علیهم السلام از نظر ایمان در والاترین مرحله و از نظر اخلاق در بهترین مرتبه و از جهت کوشش و فعالیت مثبت ، در برترین قلّه قرار داشتند .

این واقعیت‌ها ، اهل بیت علیهم السلام را به درجه‌ای رسانید که مطلع الفجر وجود حق و اسماء و صفات خداوند و اخلاق حضرت رب العزّه شدند .

حضرت امام هادی علیه السلام بخشی از حقایق وجودی اهل بیت علیهم السلام را این گونه توضیح می‌دهند :

درود بر شما ای اهل بیت نبوت و جایگاه رسالت و نقطۀ رفت و آمد

فرشتگان و معدن مهر و رحمت و خزانه‌های دانش و بینش و نهایت بردباری و ریشه‌های بزرگواری و پیشوایان به حق امت‌ها و والیان نعمت‌ها و عناصر نیکوکاران و پایه‌های خوبان و سیاست مداران بندگان و ستون‌های پابرجای شهرها و درهای ایمان و امینان خدای مهربان و نژاد طیب و طاهر پیامبران و برگزیدۀ رسولان و خاندان برگزیدۀ پروردگار جهانیان !

درود بر شما امامان هدایت و چراغ‌های شب تار حیات و نشانه‌های تقوا ، و صاحبان خرد و دارندگان عقل کامل و پناه مردم و وارثان انبیا و نمونه‌های برتر و اهل دعوت نیکوتر و حجّت‌های خدا بر اهل دنیا و آخرت !

درود بر شما که جایگاه شناخت خدا و مساکن برکت حق و جانشینان پیامبر و فرزندان رسول اللّه و معادن حکمت خدا و حافظان اسرار او و حاملان قرآن و دعوت کنندگان به سوی خدا هستید ⁽¹⁾.

پیامبران زمینه ساز طلوع حقیقت نبوی صلی الله علیه و آله

پیامبران پیش از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، نبوت و کتابشان از باب مقدمه و آماده سازی جهت ظهور ایشان و حضورشان در دنیاست تا همۀ موجودات به

ویژه انسان به سبب وجود این بزرگواران که حبل اللّه و ظل اللّه و امناء رحمان هستند ، حرکت صعودی را آغاز کنند و به کمال لایق خویش برسند ؛ به این جهت پیمان بستند که زمینه‌ساز حضور ریشۀ اهل بیت علیهم السلام یعنی محمّد صلی الله علیه و آله بوده و بر عهدۀ پیمان و محبت او استوار باشند .

. . . وَلَمْ یُخْلِ سُبحانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِیٍّ مُرسَلٍ ، أو کِتابٍ مُنزَلٍ ، أو حُجَّةٍ لَازِمَةٍ . . . مَأخُوذاً عَلَی النَّبِییِّنَ مِیثَاقُهُ . . . ⁽¹⁾.

. . . خدا هرگز خلق خود را از وجود پیامبر یا کتاب نازل شده ، یا حجّت و برهان لازم خالی نگذاشت . . . و از همۀ پیامبران برای پیامبر اسلام پیمان گرفته است . . .

به این خاطر پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله آن صادق مصدق می‌فرماید :

نَحْنُ الآخِرُونَ ، السّابِقُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽²⁾.

ما در دنیا پس از همۀ پیامبران و امت‌ها آمده‌ایم ، ولی در آخرت در صف مقدم و پیشگام همگانیم .

و نیز کتاب‌های شیعه و سنی از آن حضرت روایت کرده‌اند که فرمود :

آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوائی یَوْمَ القِیَامَةِ ⁽³⁾.

آدم و همۀ انسان‌های پس از او در قیامت زیر پرچم من هستند .

آری ، اهل بیت علیهم السلام بدون تردید به خاطر اینکه ظرفیّت وجودی

و معرفتی‌شان از همۀ مخلوقات و موجودات گسترده‌تر است و همۀ حقایق معنوی در این ظرفیت‌های گسترده متجلّی هستند ، مصداق حقیقی :

والآخِرُونَ السّٰابِقُونَ وَالسّٰابِقُونَ الأَوَّلُونَ وَلَیْسَ کَمِثْلِهِمْ شَیْ‌ءٌ ⁽¹⁾.

و آن برگزیدگان خدا که پس از همۀ پیامبرانند در شخصیت و معنویت بر همه پیشی گرفته‌اند و پیشی گیرندگان مقدم بر همه‌اند و مانند آنان چیزی نیست .

و مانند آن می‌باشند .

مولوی در وصف آنان می‌فرماید :

ظاهراً آن شاخ اصل میوه است باطناً بهر ثمر شد شاخ هست

گر نبودی میل و امّید ثمر کی نشاندی باغبان بیخ شجر

پس به معنا آن شجر از میوه زاد گر به صورت از شجر بودش ولاد

مصطفی زین گفت که آدم و انبیا خلف من باشند در زیر لوا

بهر این فرموده است آن ذو فنون رمز نحن الآخرون السابقون ⁽²⁾

علّت این پیشگامی و تقدم شرفی و وجودی و معرفتی این است که آنان به ارادۀ خدا آغاز و انجام‌اند ، یعنی آغاز هستی و برزخ میان واجب و ممکن و انجام و عاقبت همه در دنیا و آخرت‌اند چنان که حضرت امام هادی علیه السلام در جامعۀ کبیره به این حقیقت اشاره دارند :

بِکُمْ فَتَحَ اللّهُ وَبِکُمْ یَخْتِمُ . . . وَإِیٰابُ الْخَلْقِ إلَیْکُمْ ، وَحِسابُهُمْ عَلَیْکُم ⁽³⁾.

خدا هستی و حقایق را به وسیلۀ وجود شما آغاز کرد ، و با شما هم پایان می‌دهد . . . و بازگشت خلق به سوی شما و حسابشان بر عهدۀ شماست .

پس همۀ پیامبران چنان که در سطور گذشته بیان شده زمینه‌ساز تجلّی آنان در دنیا و حضورشان میان جمع مخلوقات بودند و این بزرگواران در اعتدال زمان و مکان و مقام ، از آسمان ارادة اللّه و قلّۀ فعل اللّه و اوج رحمت اللّه به چاه طبیعت نازل شدند تا سبب کامل اتصال بین خدا و مخلوقات فراهم آید و حجّت بر همۀ مردم جهان تمام شود .

صبح قیامت با طلوع نور محمّدی

در حقیقت نزول آنان به این سیارۀ خاکی از لحاظ زمانی هنگام زوال خورشید هستی است که همان ظهر هستی باشد و از آن هنگام عصر هستی آغاز می‌شود و کائنات شروع به قبض می‌شوند ، و پس از آنکه این دوره یعنی دورۀ ظهور پیامبر و اهل بیت علیهم السلام و به ویژه وجود مبارک امام عصر ⁽¹⁾به پایان اهل بیت برسد و خورشید زمان وارد مغرب شود ، همۀ هستی در قبض مطلق فرو می‌رود و ظلمت دوم پس از گذشت میلیون‌ها سال از ظلمت اول که پیش از ظهور هستی بوده آغاز می‌شود و در آن ظلمت و قبض مطلق است که خدا می‌فرماید :

«لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ » ⁽¹⁾.

امروز فرمانروایی ویژۀ کیست ؟

آنگاه به تعبیر قرآن مجید روز قیامت شروع می‌شود که روزی ابدی و سرمدی و همیشگی و تا بی‌نهایت بدون شب است .

در هیچ آیه و روایتی تعبیری به عنوان شب قیامت وجود ندارد بلکه تعبیر از جهان دیگر در همۀ معارف تعبیر به روز قیامت است و از آنجا که سبب پدید آمدن روز ، طلوع خورشید است سبب پدید آمدن روز قیامت هم طلوع خورشید محمّدی و نور وجود احمدی است که از هویتش در قرآن مجید تعبیر به سراج منیر ⁽²⁾یعنی چراغ روشنگر شده است ، وجود مبارکی که اولین و نخستین وارد شونده بر خدا در قیامت است و به سبب ورود او که وجه اللّه و نور اللّه است ، همۀ عرصۀ محشر و سرزمین جهان دیگر ، غرق روشنایی و نور می‌شود و روز ابدی و سرمدی ظهور می‌کند و تحقق حقیقی و دائمی می‌یابد .

« وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ . . . » ⁽³⁾.

و زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود ، و کتاب [ اعمال ] را می‌نهند . . .

آیۀ شریفه با توجه به مطالبی که در آن مطرح است صد در صد دربارۀ روز قیامت است و بسیاری از روایات و تفاسیر مصداق نورِ رب را پیامبر و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام می‌دانند .

آری ، با طلوع نور رب که نور محمّد صلی الله علیه و آله است صبح قیامت می‌دمد و روز دائمی و همیشگی شروع می‌شود و از برکت آن نور همۀ حقایق جلوۀ کامل می‌کنند و «تُبْلَی السَّرٰائِرُ » ⁽¹⁾تحقق می‌یابد و حساب‌رسی شروع می‌شود .

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَنَا أوَّلُ وَافِدٍ عَلَی العَزِیزِ الجَبَّارِ یَومَ القِیَامَةِ ، وَکِتَابُهُ ، وَأهلُ بَیتِی ، ثُمّ أمّتی ، ثُمَّ أسأَلُهُم مَا فَعَلتُم بِکتَابِ اللّهِ وَبِأهلِ بَیتِی ⁽²⁾؟

من و کتاب خدا و اهل بیتم نخستین وارد شوندگان بر عزیز جبّاریم سپس امتم ؛ آنگاه از امت می‌پرسم : با کتاب خدا و با اهل بیتم چه رفتاری داشتید ؟

اهل بیت : کشتی نجات

اشاره

ارواح پاک اهل بیت علیهم السلام و وجود نوری آنان به ارادۀ حق - پیش از آفریده شدن همۀ موجودات - از افق رحمت طلوع کردند و گرداگرد عرش خدا قرار گرفتند و در دریای تسبیح و تقدیس حضرت ذو الجلال شناور گشتند تا خدا برای هدایت مردم به آنان منت نهاد و هر کدام از آن ارواح طیّبه را در زمان مناسب در ظرف جسم و بدن قرار داد و در میان مردم آشکار کرد .

خَلَقَکُم اللّهُ أنواراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرشِهِ مُحدِقِینَ ، حَتَّی مَنّ عَلَینَا بِکُم ، فَجَعَلَکُم فِی بُیُوتٍ أذِنَ اللّهُ أن تُرْفََعَ وَیُذْکَرَ فِیها اسْمُهُ . . . ⁽¹⁾

خدا شما را به صورت انوار آفرید و گرداگرد عرشش گذاشت تا بر ما انسان‌ها منت نهاد و شما را در خانه‌هایی که اجازه داده بود رفعت یابد و نامش در آنها ذکر شود ، قرار داد . . .

شما از همان زمان که گرداگرد عرش رحمان قرار گرفتید چونان کشتی نوح کشتی رهایی‌بخش توفان زدگان بودید و به عنوان وسیلۀ نجات برای افتادگان در گردآب بلا معرفی شدید .

فَبَلَغَ اللّهُ بِکُم أشرَفَ مَحَلِّ المُکرَّمِینَ ، وَأعلَی مَنَازِلِ المُقرَّبِینَ ، وَأَرفَعَ

دَرَجَاتِ المُرسَلِین . . . ⁽¹⁾

خداوند شما را به شریف‌ترین جایگاه گرامیتان و برترین منازل مقربان و رفیع‌ترین درجات فرستادگان رسانید . . .

آدم علیه السلام و توسل به کشتی نجات

مگر نه این است که کتاب‌های معتبر حدیث و تفاسیر قابل توجه از حضرت امام عسگری علیه السلام روایت می‌کنند که آدم وقتی از مقامش هبوط کرد و از هم نشینی با فرشتگان محروم شد و جایگاهش را در بهشت از دست داد و لباس کرامت و پوشش شرمگاه از او فرو ریخت ، به محضر حضرت حق با تعلیم خود حق عرضه داشت :

اللّهُمَّ بِجاهِ مُحَمَّدٍ وَعَلیٍّ وَفاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ ، والطَّیِّبینَ مِنْ آلِهِمْ ، لَمّا تَفَضَّلْتَ بِقَبُولِ تَوْبَتی ، وَغُفْرانِ زَلَّتی ، وَإعادَتیّ مِنْ کرامَاتِکَ إلی مَرْتِبَتی .

خدایا ! به شخصیت و آبروی محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین و پاکان از اهل بیتشان به پذیرش توبه‌ام و گذشت از لغزشم و بازگشتم از کراماتت به مرتبه و مقامم تفضل و احسان کن .

پس خدا به او پاسخ داد :

قَدْ قَبِلْتُ تَوْبَتَکَ وَأقْبَلْتُ بِرِضْوٰانی عَلَیْکَ ، وَصَرَفْتُ آلائی وَنَعْمائی إلَیْکَ ، وَأعَدْتُکَ إلیٰ مَرْتَبَتِکَ مِنْ کَراماتی ، وَوَفَّرْتُ نَصِیبَکَ مِنْ رَحْمٰاتی فذلِکَ قَولُهُ عزّ وجلّ : «فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ

الرَّحِیمُ » ⁽¹⁾

بی‌تردید توبه‌ات را پذیرفتم و با خشنودی و رضایتم به سویت روی آوردم و نعمت‌های مادی و معنوی‌ام را به جانبت گرداندم و از باب کراماتم تو را به مقام و منزلتت برگشت دادم و سهمت را از رحمت‌هایم کامل برنهادم و این است معنای گفتۀ خدای بزرگ که :

پس آدم کلماتی را [ مانند کلمۀ استغفار و توسّل به اهل بیت که مایۀ توبه و بازگشت بود ] از سوی پروردگارش دریافت کرد و [ پروردگار ] توبه‌اش را پذیرفت ؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است .

اهل بی اهل بیت علیهم السلام وسیلۀ نجات

ابوذر در حالی که درِ کعبه را گرفته بود گفت : از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود :

ألاٰ إِنَّ مَثَلَ أهْلِ بَیْتِیْ فِیْکُمْ ، مَثَلُ سَفِیْنَةِ نُوْحٍ مَنْ رَکِبَها نَجا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَکَ ⁽²⁾.

آگاه باشید یقیناً مَثَل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است ، هر کس در آن درآمد [ از زیان‌های دنیا و آخرت ] رهایی یافت و هر که از آن باز ماند نابود شد .

از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است : اگر برنامۀ نجات و هدایت شما مردم نبود ، خدا ما را به این دنیا سفر نمی‌داد ، ما گرداگرد عرش خدا به تسبیح و حمد حق مشغول بودیم و اهل دنیا نبوده و نیستیم ، بلکه ما را دنبال

شما فرستاده‌اند تا شما را از لجن زار کفر و شرک و هوا و هوس و بی‌خبری غفلت برهانیم و به اوج انسانیت برسانیم .

ما کاروان مصر وجودیم و بر سر چاه ظلمانی دنیا آمده تا شما را از اعماق تاریک این چاه بیرون آوریم و از عالم خاک به عالم پاک هدایت کنیم .

حال که چنین است دست در دست ما بگذارید و صادقانه با ما بیعت کنید تا شما را از این منجلاب و دریای توفانی و پرتلاطم رهایی داده به ساحل نجات پیش ببریم .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

نَحْنُ سَفینةُ النَّجاةِ ، مَنْ تَعَلَّقَ بِها نَجا ، وَمَنْ حَادَ عَنْها هَلَکَ . فَمَنْ کانَ لَهُ إلَی اللّهِ حَاجَةٌ فَلْیَسْأَلْ بِنَا أَهْلَ البَیْتِ ⁽¹⁾.

ما کشتی نجاتیم هر که در آن درآویخت نجات یافت و هر که از آن کناره گرفت هلاک شد ، هر که از خدا درخواستی دارد باید به وسیلۀ ما اهل بیت بخواهد .

امیرالمؤمنین علیه السلام به کمیل فرمود :

یا کُمیل ! قَالَ رَسُولُ اللّهِ قَولاً - وَالْمُهاجِرُونَ وَالْأنْصَارُ مُتَوافِرُونَ یَوْماً بَعْدَ العَصْرِ یَوْمَ النِّصْفِ من شَهْرِ رَمَضانِ - قَائِماً عَلیٰ قَدمیهِ فَوْقَ مِنْبَرِهِ : عَلِیٌّ وَابْنَایَ مِنْهُ الطَّیِّبُونَ مِنّی ، وَأنَا مِنْهُمْ ، وَهُمُ الطَّیِّبُونَ بَعْدَ أُمّهِمْ ، وَهُمْ سَفینَةٌ مَنْ رَکِبَها نَجا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَویٰ ، النّاجِی فِی الجَنَّةِ وَالهاوِی فِی لَظَی ⁽²⁾.

ای کمیل ! پیامبر اسلام روزی پس از نماز عصر در نیمۀ ماه رمضان در

حالی که مهاجران و انصار گرد آمده بودند و حضرت روی دو پا بر منبرش ایستاده بود ، فرمود : علی و دو فرزند پاک وی از من هستند و من از آنانم ، آنان چون کشتی‌اند هر که در آن درآید نجات یابد و هر که از آن باز ماند فرو درافتد ، نجات یافته در فردوس و فرو درافتاده در آتش است .

و نیز آن حضرت فرمود :

مَنِ اتَّبَعَ أمْرَنا سَبَقَ ، مَنْ رَکِبَ غَیْرَ سَفینَتِنا غَرِقَ ⁽¹⁾.

هر که از ولایت ما پیروی کرد پیشی گرفت و هر که بر کشتی جز ما در آمد غرق شد .

ستارگان از علل راه یابی کشتی نشینان به سوی ساحل امن و امانند ، بسیاری از مسافران دریا در تاریکی شب ، کشتی خود را به وسیلۀ ستارگان به مقصد می‌رسانند ، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در روایتی اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام را چون ستارگان ، مایۀ امن و امان امت دانسته‌اند :

النُّجُومُ أمانٌ لِأهْلِ الْأرْضِ مِنَ الْغَرَقِ ، وَأهْلُ بَیْتی أمٰانٌ لِأُمَّتِی مِنَ الاْخْتِلافِ ، فَإذا خالَفَتْها قَبیلَةٌ مِنَ الْعَرَبِ ، إخْتَلَفُوا فَصارُوا حِزْبَ إِبْلِیْسَ ⁽²⁾.

ستارگان مایۀ امن و امنیت اهل زمین از غرق شدن هستند و اهل بیت من مایۀ ایمنی از توفان اختلاف و نزاع و درگیری‌ها هستند ، پس هرگاه گروهی با ایشان نباشند و به جنگ و مخالفت با آنان برخیزند با یکدیگر نیز به اختلاف می‌رسند و از آن پس حزب شیطان به شمار آیند .

مَثل اهل بیت علیهم السلام در روایات

در روایات علاوه بر تشبیه اهل بیت اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به نجوم به موارد دیگری نیز اشاره شده است که گذرا به آن اشاره می‌شود .

باب حطّه

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

إنَّما مَثَلُ أهْلِ بَیتِی فیکُمْ مَثَلُ بابِ حِطَّةَ فی بَنِی اسْرائیلَ ، مَنْ دَخَلَهُ غُفِرَ لَهُ ⁽¹⁾.

قطعاً مَثَل اهل بیت من در میان شما همانند باب حطه در میان بنی اسرائیل است ، هر کس از آن درآید مورد آمرزش قرار خواهد گرفت .

حضرت علی علیه السلام فرمود :

نَحْنُ بابُ حِطَّةَ ، وَهُوَ بابُ السَّلامِ ، مَنْ دَخَلَهُ نَجٰا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ هَویٰ ⁽²⁾.

ما اهل بیت ، باب حطّه هستیم و آن باب سلامت است ، هر کس از آن در آید نجات یابد و هر که از آن کنار ماند هلاک می‌شود .

و نیز آن حضرت فرمود :

ألا إنَّ الْعِلْمَ الّذی هَبَطَ بِهِ آدَمُ ، وَجَمیعُ ما فُضِّلَتْ بِهِ النَّبیُّونَ إلیٰ خاتَمِ النَّبیِّینَ ، فی عِتْرَةِ خاتَمِ النَّبیِّینَ ، فأیْنَ یُتاهُ بِکُمْ ، وَأیْنَ تَذْهَبُونَ ، وَأنَّهُمْ

فیکُمْ کأصْحٰابِ الکَهْفِ ، وَمَثَلُهُمْ بابُ حِطَّةَ ، وَهُمْ بابُ السِّلْمِ فی قولِهِ تَعالیٰ : «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ . . . » ⁽¹⁾⁽²⁾آگاه باشید ! دانشی که آدم آن را فرود آورد و هر آنچه پیامبران تا واپسین ایشان به آن ترجیح داده شده‌اند در اهل بیت خاتم پیامبران قرار دارد . پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده‌اند و کجا می‌روید ؟ اهل بیت در میان شما چون اصحاب کهف‌اند و مانند باب حطّه ، آنان همان دروازۀ سلامت‌اند که خدا از ایشان در کتاب خود چنین یاد کرده است : ای اهل ایمان ! همگی در عرصۀ تسلیم و فرمان‌بری [ از خدا ] در آیید ، و از گام‌های شیطان پیروی نکنید ، که او نسبت به شما دشمنی آشکار است . . .

بیت اللّه الحرام

رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

مَثَلُکُمْ یٰا عَلیَّ مَثَلُ بَیْتِ اللّهِ الحَرامِ ، مَنْ دَخَلَهَ کٰانَ آمِناً فَمَنْ أَحَبَّکُمْ وَوالاکُمْ کانَ آمِناً مِنْ عَذٰابِ النارِ ، وَمَنْ أبْغَضَکُمْ أُلْقِیَ فی النارِ . یا عَلیَّ « . . . وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً . . . » ⁽³⁾

وَمَنْ کٰانَ لَهُ عُذْرٌ فَلَهُ عُذْرُهُ ، وَمَنْ کانَ فَقیراً فَلَهُ عُذْرُهُ ، وَمْنْ کانَ مَریضاً فَلَهُ عُذْرُهُ ، إنَّ اللّه لا یَعْذُرُ غَنیاً وَلا فَقیراً ، وَلا مَریضاً وَلا صَحیحاً ، وَلا

أعْمیٰ وَلا بَصِیراً ، فی تفریطِهِ فی مُوالاتِکُمْ وَمَحَبَّتِکُم ⁽¹⁾.

ای علی ! مَثَل شما اهل بیت همانند بیت اللّه الحرام است که هر کس بر آن درآید ایمن گردد پس هر که شما را دوست بدارد و شما را یاری رساند از عذاب آتش در امان خواهد بود و هر که به شما کینه ورزد به آتش در افکنده می‌شود . ای علی ! بر اساس کتاب خدا هر کس استطاعت دارد حج بر او واجب است پس آنکه عذری دارد معذور از رفتن است و آن که تهیدست است عذر او تهیدستی اوست و آنکه بیمار است عذرش بیماری اوست ، ولیّ خدا در کوتاهی نسبت به طرفداری و دوستی شما اهل بیت نه عذر توانگر ، نه تهیدست ، نه بیمار ، نه تندرست و نه کور و نه بینا را می‌پذیرد !

سر برای پیکر

پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

اجْعَلُوا أهْلَ بَیتِی مِنْکُمْ مَکانَ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ ، وَمَکانَ العَیْنَیْنِ مِنَ الرَّأسِ ، فَإنَّ الجَسَدَ لا یَهْتَدِی إلّابِالْرَّأسِ ، وَلا یَهْتَدِی الرَّأسُ إلّا بِالعَیْنَیْنِ ⁽²⁾.

مرا نسبت به خود چون سر برای پیکر و دو چشم برای سر قرار دهید زیرا جسد جز به وسیلۀ سر ، راه نیابد و سر بدون چشم هدایت نمی‌شود .

از اینجا روشن می‌شود که چرا یاران بامعرفت اهل بیت علیهم السلام ، آن بزرگواران

را در زندگی خود به منزلۀ سر و چشم می‌دانستند و جز با عشق و محبت آنان و پیروی از فرهنگ پاکشان لحظه‌ای نمی‌زیستند و زندگی را بدون آنان جز کوری و نابینایی و گمراهی و حیرانی و فرو افتادن در غرقاب هلاکت نمی‌دانستند .

انتخاب عاشقانه

اشاره

شب عاشورا با آنکه حضرت امام حسین علیه السلام به یاران و اصحابش اعلام کرد : من بیعت خود را از عهدۀ شما برداشتم و شما در رها کردن من و رفتن به سوی شهر و دیارتان آزاد هستید ، وجود همۀ آنان یک پارچه پرسش شد که ما و رفتن ؟ ! با دنیایی عجز و التماس عرضه داشتند که ما را از رفتن و رها نمودن وجود مبارکت معذور دار که هرگز باز نمی‌گردیم و از تو دور نمی‌شویم و از حضرتت جدا نخواهیم شد .

با تو پیمان وفا بستیم ما مهر از غیر تو بگسستیم ما

از می عشق تو نوشیدم و بس ساغر و پیمانه بشکستیم ما

از پی درد و بلا و رنج و غم شکر للّه با تو بنشستیم ما

با وجود عشق تو ای مهربان ! از خود و بیگانگان رستیم ما

این همه شوری که در دل شد پدید چون ز جام عشق تو مستیم ما

دست شسته از همه بود و نبود با تو و عشق تو پیوستیم ما ⁽¹⁾

پاسخ عاشقانه

بی‌تردید اگر آدمی ایشان را از سر صدق و صفا بخواهد و بخواند ، آن

بزرگواران هم پاسخ عاشقانه عنایت می‌کنند و انسان را با آغوش باز می‌پذیرند و به رشد و تربیت و کمال و نهایتاً نجات انسان کمک می‌دهند چرا که آنان مظهر اسما و صفات خدایند و همانند خدا عاشق انسانند و نسبت به او لطف همیشگی و دائمی دارند .

بر اساس همین عشق و لطف بود که حضرت امام حسین علیه السلام در روز عاشورا همواره تأخیر شهادتش را زمینه‌سازی می‌کرد به امید آنکه انسانی را از مهلکۀ شرک و چاه ضلالت و گمراهی نجات دهد و به همین خاطر بود که به طور مکرر با بدن زخمی و خون آلود و با دلی سوخته و داغدار به میدان آمد و جماعت دشمن را برای هدایتشان مورد خطاب مهربانانۀ خود قرار داد و نهایتاً عمل او و تأخیر شهادتش نتیجه داد و دو برادر به نام ابوالهتوف بن حرث و سعد بن حرث که از خوارج نهروان و در لشکرگاه یزید بودند ، تحت تأثیر نفس الهی و سخن عرشی او قرار گرفتند و در لحظات آخر عمرِ حضرت به آن حضرت پیوستند و به دفاع از حضرت و اهل بیت گرامش با دشمن جنگیدند و از دست حضرت حق ، شربت شیرین و شهد پرقیمت شهادت را نوشیدند و به برترین درجات معنوی و منازل بهشت راه یافتند .

اهل بیت : صراط مستقیم

اشاره

آیات نورانی قرآن کریم انسانی را به عنوان امام و پیشوا معرفی می‌نماید که در عرصۀ اندیشه و تفکّر و در حالات روانی و اخلاقی و در مرحلۀ عمل و کوشش ذرّه‌ای افراط و تفریط ندارد و در همۀ شؤون حیات ، مُجری فرمان های حق است و تحت تأثیر حوادث تلخ و شیرین و توفان‌های سیاسی و اجتماعی و هوا و هوس و القائات دشمنان و شیطان‌ها قرار نمی‌گیرد و به فرمودۀ قرآن مجید از بندگان مُخلص خداست که دست هیچ شیطان حیله‌باز و اغوا گری هرگز به او نخواهد رسید ⁽¹⁾و حیات و زندگی‌اش صد در صد الهی و ملکوتی است و همۀ لحظاتش غرق در اعمال مثبت و اخلاق حسنه و دستگیری از مردم و تبلیغ دین و نشر علم و دانش و . . .

است .

«. . .قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ » ⁽²⁾.

. . . پروردگارش [ به خاطر شایستگی ولیاقت او ] فرمود : من تو را برای همۀ مردم پیشوا و امام قرار دادم . ابراهیم گفت : و از دودمانم

[ نیز پیشوایانی برگزین ] . [ پروردگار ] فرمود : پیمان من [ که امامت و پیشوایی است ] به ستمکاران نمی‌رسد .

« وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ » ⁽¹⁾.

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [ مردم را ] هدایت می‌کردند ، و انجام دادن کارهای نیک و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم و آنان فقط پرستش کنندگان ما بودند .

معنی صراط€� مستقیم

اشاره

بر اساس تأویل آیات قرآن مجید ، آن راهی که بین خالق و مخلوق است و حرکت بر پایۀ آن راه انسان را به مقام قرب و لقای حق و دست یافتن به فوز عظیم و رهایی از عذاب جاودانه می‌رساند ، صراط مستقیم است .

امیرالمؤمنین علیه السلام در توضیح صراط مستقیم می‌فرماید :

الصِّراطُ المُسْتَقیمُ فِی الدُّنیا مٰا قَصَرَ عَنِ الغُلُوِّ ، وارْتَفَعَ عَنِ التَقْصِیرِ ، واسْتَقٰامَ وفِی الآخِرَةِ طَرِیقُ المُؤمنینَ إلی الجَنَّةِ ⁽²⁾.

راه مستقیم در دنیا راهی است بدون افراط و تفریط و راهی است پابرجا و درست و در آخرت راه مؤمنان به سوی بهشت است .

توضیح امیرالمؤمنین علیه السلام بی‌کم و زیاد منطبق بر اهل بیت علیهم السلام است زیرا آن بزرگواران در همۀ شؤون زندگی ، معتدل و مستقیم و دور از افراط و تفریط بودند و با هدایت آنان مردم در قیامت به بهشت می‌رسند .

مفهوم حقیقی صراط مستقیم

در قرآن مجید گاهی واژه‌هایی به کار رفته است که مصداق اتمّ و اکملش برای عقول قابل درک نیست و بدون تردید باید منظور اصلی از آن واژه‌ها را از پیامبر و خود اهل بیت علیهم السلام - که معلّمان قرآن و بیان کنندگان مفاهیم آن هستند - تعلیم گرفت که روایات مهمّی بیان کنندۀ عمق آن واژه‌ها از قول اهل بیت علیهم السلام هستند .

از واژه‌هایی که در قرآن مجید زیاد به کار رفته ، واژۀ « صراط » است و آنچه ما از کلمۀ صراط می‌فهمیم چیزی جز راه نیست اینکه این راه چیست و از کجا تا به کجاست و کمیت و کیفیت آن چگونه است و به چه صورت باید در این راه قرار گرفت و حرکت کرد ، از واژۀ صراط قابل دریافت نیست .

به این خاطر پیامبر و اهل بیت علیهم السلام از جانب خدا عهده‌دار بیان این حقایق هستند که بدون کمک گرفتن از دانش گستردۀ آنان نسبت به قرآن ، مراجعه به قرآن گمراهی و ضلالت است چرا که :

« هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ . . . » ⁽¹⁾.

اوست که در میان مردم بی‌سواد ، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را [ از آلودگی‌های فکری و روحی ] پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد و آنان به یقین پیش از این در گمراهی آشکاری بودند . . .

«. . . فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ » ⁽¹⁾.

. . . اگر [ این حقیقت را ] نمی‌دانید [ که پیامبران از جنس بشر بودند ] از اهل دانش و اطلاع بپرسید [ تا دیگر نگویید که چرا فرشته‌ای به رسالت نازل نشده است ؟ ! ] .

کتاب شریف الکافی و تفسیر القمی و العیاشی در روایات بسیاری نقل کرده‌اند که اهل ذکر پیامبر و اهل بیت آن حضرت هستند ⁽²⁾.

آری ، خدای بزرگ که نازل کنندۀ قرآن به بیت نبوّت است ، مفاهیم و معانی و مصادیق و تأویلات آن را در قلوب پاک و عرشی اهلش تجلّی داده است تا مردم از طریق آنان حقایق و مفاهیم و مصادیق و تأویلات واژه‌ها را بدانند .

امام صادق علیه السلام دربارۀ «اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » می‌فرماید :

یَقُولُ : أرشِدنا إِلَی الطَّریقِ المُستَقیمِ ، أی أَرْشِدنٰا لِلُزُومِ الطَّرِیقِ المُؤَدِّی إلَی مَحَبَّتِکَ ، وَالمُبَلِّغِ إلَی جَنَّتِکَ ، وَالمَانِعِ مِنْ أنْ نَتَّبِعَ أهوَاءَنَا فَنَعطَبُ أو نَأخُذَ بِآرائِنَا فَنَهْلِکُ ⁽³⁾.

می‌گوید : ما را به راه راست ارشاد کن یعنی به ملازمت راهت ارشاد بفرما راهی که ما را به سوی عشق و محبت تو می‌کشاند و به بهشت تو

می‌رساند و مانع از این است که ما از خواسته‌های بی‌محاسبۀ خود پیروی کنیم در نتیجه به چاه نابودی افتیم ، یا آرای بی‌پایۀ خود را دنبال کنیم و نهایتاً هلاک شویم .

آیا جز با تعلیم اهل بیت علیهم السلام که عارف باللّه و خدا شناس واقعی‌اند می‌توان به شناخت و در نتیجه به محبت و عشق به حق که محصول شناخت است ، رسید ؟

آیا بی‌راهنمایی آنان و بدون عمل به فرهنگ پاکشان و جز با شفاعتشان می‌توان به بهشت دست یافت ؟

آیا بدون قرار گرفتن در حصن حصین ولایتشان امکان دارد از خطر هواها و خواسته‌های نفس بت صفت در امان ماند ؟

آیا بدون اقتدای به آن امامان هدایت می‌توان از ضربه‌های غیر قابل جبران آرای فاسد و ناقص خود محفوظ ماند ؟

اگر گفته شود که می‌توان فقط در سایۀ قرآن بدون دستاویزی دیگر از همۀ این خسارت‌ها و زیان‌ها در امان ماند و نیازی به امام هدایت نیست ، سخنی بر خلاف قرآن گفته شده و به مقولۀ خطرناک « حسبنا کتاب الله » که برنامه‌ای جهت برکناری اهل بیت علیهم السلام از همۀ شؤون حیات انسان بوده ، تکیه داده شده و در نهایت تن دادن به کاری است که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله به آن رضایت ندارند و جز گمراهی و ضلالت از پی ندارد .

بنابراین با کمال قاطعیت باید گفت : صراط مستقیم از نظر معنا ، قرآن و از نظر مصداق تام ، اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام عصمت‌اند و این دو لازم و ملزوم یکدیگر و هرگز میانشان جدایی نیست و بدون اهل بیت علیهم السلام راه مستقیمی به سوی معانی و مفاهیم قرآن و درک لطایف و اشارات آن وجود ندارد و در حقیقت صراط مستقیم حق برای راه یافتن به معانی قرآن و دست یافتن به فقه کامل

و جامع اسلام و سبب نجات از مهالک و علت رسیدن به خیر دنیا و آخرت و عامل مصونیت از عذاب و ورود به بهشت عنبر سرشت ، اهل بیت علیهم السلام هستند .

اهل بیت علیهم السلام راه مستقیم به سوی خدا

اشاره

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود :

نَحنُ الطَّرِیق ، وَصِراطُ اللّهِ المُستَقیمُ إلَی اللّهِ تَعَالَی ⁽¹⁾.

راه روشن و طریق واضح و راه مستقیم خدا به سوی خدا که رونده را به خدا می‌رساند ، ما اهل بیت پیامبریم .

آری ، اهل بیت علیهم السلام صراط مستقیم خدایند ؛ زیرا شناخت و معرفت آنان نسبت به خدا ، شناختی کامل و جامع است و آگاهی آن بزرگواران به خواسته‌های حق ، آگاهی همه جانبه است و خدایی را باید پذیرفت که در کنار آیات مجمل و سربسته و رمز دار قرآن ، توسط اهل بیت علیهم السلام معرفی شده است .

با وجود آنان همۀ خواسته‌ها و فرمان های حق قابل درک و دریافت است و با قدرت معنوی ایشان و هدایت و راهنمایی آنان است که انسان به خدا و رضای خدا و لقا و قرب خدا می‌رسد و هرکس در هر شأن و مقامی باشد از هر راه دیگری به سوی خدا حرکت کند ، بیراهه می‌رود و به مقصود نخواهد رسید .

در روایت بسیار مهمی ، راوی می‌گوید :

سَألْتُ أبا عَبْدِاللّهِ علیه السلام عَنْ الصِّراطِ فَقالَ علیه السلام : هُو الطَّریقُ إلیٰ مَعْرِفَةِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ .

از حضرت امام صادق علیه السلام از معنای صراط پرسیدم ، حضرت فرمود :

صراط به معنای راه به سوی شناخت خدای عزّ و جل است .

راستی در این عرصۀ پهناور هستی چه راهی برای شناخت واقعی خدا جز اهل بیت علیهم السلام وجود دارد ؟ اگر خدا را به وسیلۀ اهل بیت علیهم السلام که عارف باللّه‌اند ، نشناسیم به وسیلۀ چه کسی می‌توان خدا را شناخت ؟

این اهل بیت علیهم السلام هستند که با معارف الهی خود ، خدا و قیامت و فقه و اخلاق و حقایق را برای مردم بیان کرده‌اند و این مردم هستند که برای شناخت حقیقی حقایق باید به اهل بیت علیهم السلام رجوع کنند و دین واقعی را از آنان دریافت نمایند و در یک کلمه به وسیلۀ آنان به عرصه با عظمت معرفت وارد شوند که بدون آنان ، زندگی عین تاریکی و دست و پا زدن در جهل و نادانی است .

آنگاه امام صادق علیه السلام برای توضیح بیشتر دربارۀ صراط به راوی فرموده :

وَهُما صِراطانِ : صِراطٌ فِی الدَّنیا ، وَصِراطٌ فِی الآخِرَةِ ، فَأمَّا الصِراطُ فِی الدُّنیا فَهُوَ الإمامُ المُفْتَرَضُ الطَّاعَةِ ، مَنْ عَرَفَهُ فِی الدُّنیا وَاقْتَدَیٰ بِهُداهْ مَرَّ عَلی الصِراطِ الَّذی هُوَ جِسْرُ جَهَنَّمَ فِی الآخِرَةِ ، وَمَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ فِی الدُّنیا زَلَّتْ قَدَمُهُ عَنِ الصِّراطِ فِی الآخِرَةِ فَتَرْدَی فِی نارِ جَهَنَّمَ ⁽¹⁾.

صراطی که از آن سخن گفته می‌شود . دو صراط است : صراطی در دنیا و صراطی در آخرت ، اما صراط در دنیا ، امام و پیشوایی است که

طاعتش بر همگان واجب است ، کسی که در دنیا او را بشناسد و به هدایتش اقتدا کند بر صراطی که پل دوزخ در آخرت است خواهد گذشت و کسی که او را در دنیا نشناسد قدمش در آخرت بر صراط می‌لغزد و در آتش دوزخ سقوط می‌کند .

بنابراین راه رسیدن به معرفت واقعی و شناخت حقیقی نسبت به اموری که سبب نجات در دنیا و آخرت و خوشبختی دائمی و همیشگی است - بنا بر آیات قرآن و روایات - امامان هدایت یعنی اهل بیت علیهم السلام هستند .

راهروان راه راست

انسان چون دست در دست اهل بیت علیهم السلام گذارد و به معارف آنان روی آورد و در مکتب سعادت بخششان شاگردی کند و به هدایتشان اقتدا نماید ، عارف به معارف و به ویژه عارف باللّه می‌شود و عرفان به حقایق در قلبش تجلّی می‌کند و سراسر وجودش را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به او در انجام فرایض و واجبات و آراسته شدن به حسنات اخلاقی و به ویژه در ترک محرمات و اجتناب از گناهان و دوری از آلودگی‌ها یاری می‌دهد .

مگر سلمان - که روزگاری را در مکتب زردشتی‌گری و نصرانیت گذراند - با اقتدای به اهل بیت علیهم السلام به مقامی نرسید که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در حضور مردم فرمود:

سَلْمان مِنّٰا أهْلَ الْبَیْتِ ⁽¹⁾.

سلمان از ما اهل بیت است .

مگر بیابان گرد چوپانی چون ابوذر با توسل به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به مقامی

نرسید که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره‌اش فرمود :

آسمان بر سر کسی سایه نینداخت و زمین فرش زیر پای کسی نشد که هم چون ابوذر صادق باشد ⁽¹⁾.

مگر برده زاده‌ای سیاه و حبشی چون بلال با اقتدای به اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام به جایی نرسید که قرآن آیۀ شریفۀ :

« . . . إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ . . . » ⁽²⁾.

بی‌تردید گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست . یقیناً خدا دانا و آگاه است .

را در حق او نازل کرد !!

آری ، اینان و امثالشان از طریق معرفت درست و شناخت راستینی که از اهل بیت علیهم السلام کسب کردند با همۀ وجود ، عبد و بندۀ واقعی خدا شدند و به مقاماتی که باید برسند رسیدند و برای همۀ مردم جهان تا روز قیامت الگو و اسوه و سرمشق پیروی صحیح از اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام شدند .

عارف باللّه نمی‌تواند بندۀ غیر حق شود و مصون از خطرات هوا و هوا پرستی است و هر لحظه در مقام بندگی خداست .

عارف باللّه از هر آلودگی ظاهری و باطنی پاک است و جز به خدا نمی‌اندیشد و در امورش نیتی در امورش جز خدا ندارد و برای غیر خدا قدم برنمی‌دارد و از هیچ طاغوت و سرکشی واهمه‌ای به خود راه نمی‌دهد و از هیچ شیطان و بتی اطاعت نمی‌کند .

عارف باللّه خود را مملوک واقعی خداوند می‌داند و تنها او را مالک

حقیقی می‌شمارد و با همۀ وجودش در قول و عمل فریاد می‌زند : « العبد و ما فی یده کان لمولاه » . بنده و آنچه در اختیار اوست ، برای مولایش می‌باشد .

یوسف علیه السلام بندۀ واقعی و حقیقی حضرت ربّ العزّه بود و مالکیّت حق را نسبت به خود و مملوکیّت خود را نسبت به حق با همۀ وجودش از روی شعور و عقل ، حسّ می‌کرد که هفت سال در اوج جوانی و شهوت در برابر بانوی زیبای کاخ نشین از خود مقاومت نشان داد و هرگاه آن زیبای مصری و عشوه‌گر طنّاز از او درخواست کام جویی کرد با استواری تمام در پاسخ او گفت : معاذ اللّه !

یعنی : خدای من و مالک و ربّ من - که من مملوک و دست پرورده و در سیطرۀ فرمان اویم - دوست ندارد که من دعوت تو را اجابت کنم و دامن پاک خود را به گناه آلوده سازم و با طناب تو به چاه هلاکت افتم .

من اگرچه در اوج جوانی هستم و در فشار شهوت و لذّت خواهی قرار دارم ، ولی از طرف دیگر در حریم ربوبیّت و مالکیت حق به سر می‌برم و مالک عزیز من به من اجازۀ آلوده کردن خود به شهوت را نمی‌دهد .

برای من روشن است که غیر او هرچه باشد جز ظلّ و سایه‌ای فانی‌شدنی چیزی نیست و من هرگز بر سایۀ از دست رفتنی تکیه نمی‌دهم و خود را دچار پرستش غیر نمی‌کنم .

عارف باللّه با همۀ وجود در صراط مستقیم حق است و جز در آن صراط حرکت نمی‌کند ، فریب نمی‌خورد ، اسیر نمی‌شود و خوار دنیا و گرفتار عذاب آخرت نمی‌گردد .

معرفت و آگاهی و دانش توأم با ایمان و عشق عارف ، در روش و منش او به صورت حقایق اخلاقی و واقعیات عملی ظهور می‌کند .

آثار معرفت و آگاهی و میوۀ با ارزشش - عشق و محبت - را در سراسر

زندگی پیامبرا اهل بیت ن و عصمت

اهل بیت علیهم السلام می‌توان دید ، هر کس از این نمد ، کلاهی برای خود برگیرد رفعت و بلندی و مقامش از عرش برین می‌گذرد و فرشتگان را در برابر وضع خود حیرت زده می‌کند .

باید با توسل به رهبران معصوم و پیشوایان تعیین شدۀ از جانب خدا و دل دادن به فرهنگ پاک اسلام ، خود را به جایی برسانیم که « لا إلَهَ إلّا اللّه » و « لا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بِاللّهِ و « لَیْسَ فِی الدَارِ غَیرُه دَیَّارٌ » در همۀ شؤون زندگی ما به صورت اعتقاد و عمل ظهور کند و از وجود ما جز توحید باقی نگذارد و به لمس این حقیقت برسیم که در مملکت هستی جز او کسی نیست و آنچه هست سایه‌ای از اشارت اوست که به خاطر فانی شدنش قابل اعتماد نیست .

اهل بیت علیهم السلام که حقیقت صراط مستقیم و جلوۀ کامل راه حق‌اند و در عرفان و معرفت به حقایق به گونه‌ای بودند که با حقایق ، اتّحاد وجودی پیدا کردند ، در دار وجود جز خدا را ندیدند و جز از خدا فرمان نبردند و جز خدا را بندگی نکردند و جز به خدا اعتماد نکردند و به همین خاطر با اذن خدا ، منبع تمام فیوضات و فیض رسان به همۀ جهانیان شدند و هر که به درستی و راستی به آنان پیوست از فیوضات وجودشان در علم و عمل بهره‌مند شد و رشحه‌ای از حقیقت آنان گشت .

اهل بیت : و مقام خلافت اللهی

اشاره

اسمای حضرت حق اسمای لفظی نیستند بلکه نام‌های عینی و وجودات و هویّات خارجی‌اند .

اولین اسمایی که از حقیقت غیب به ارادۀ حق تجلّی کردند و ظهور و بروز یافتند به روایتی چهار اسم و به روایتی هفت اسم است که می‌توان همه را به طریقی به یک اسم باز گرداند ؛ اسماء ظهور یافتۀ نخستین عبارتند از : الحیّ ، العلیم ، القادر ، المتکلم .

این اسما هر یک برای خود حوزه و دولتی دارند و در آنها اشتیاق شدید به ظهور و بروز است ؛ اسم « اللّه » به خاطر اینکه جامع اسما و نام‌های الهی است نامی است که همۀ نام‌ها را به اجمال نگه می‌دارد و نمی‌گذارد نامی به تنهایی دولت ، ظاهر باشد .

نیاز نظام آفرینش به خلیفة اللّه

هستی - که به اسمای حسنای حق تحقق یافت و ظهور عینی پیدا کرد - هر بخشش تحت نام و اسمی است که دولت آن نام است . بی‌تردید باید کسی وجود پیدا کند که مظهر تام اسم اعظم حق باشد تا روابط میان اسمای عینی حق را تنظیم و تعدیل کند و نگذارد دولت نامی با نام دیگر تزاحم کند .

به عبارت دیگر ، در حوزۀ هستی ، وجود انسان کاملی که مظهر همۀ

اسمای حسنا و صفات علیا و جلوه‌گاه اسم اعظم است ، لازم است تا به عنوان جانشین و خلیفة اللّه این مجموعه را اداره کند و از طریق معنویّت و نورانیّتش امور هریک را به اذن اللّه تدبیر نماید ، حتی فرشتگان - که هویّات نوری و عقلی هستند و هرکدام کاری ویژه و وظیفه‌ای معین دارند ،

« وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ » ⁽¹⁾.

و هیچ یک از ما فرشتگان نیست مگر اینکه برای او مقامی معین است .

در یک کلمه بر پایۀ آیات و روایات و حکمت و عرفان ، نظام آفرینش نیازمند به خلیفة اللّه است حتی اگر هیچ انسانی آفریده نمی‌شد باز هم نظام آفرینش نیازمند به خلیفة اللّه بود ؛ پس خواه انسان باشد یا نباشد ، خواه تنها باشد یا در جمع باشد ، نیازمند به خلیفة اللّه است .

نخستین انسان از نوع ما - که حضرت آدم بود - نیز نیازمند به معنویّت و نورانیّت خلیفة اللّه بود تا امورش به عدالت اداره شود ، از این جهت خودش خلیفة اللّه - نسبت به خودش بود تا آن مقام ، رابط بین او و خدا باشد و از طریق این رابطه فرمانهای حق را دریافت و به عمل بگذارد تا حوزۀ وجودش در همۀ جهات مسخّر عدالت باشد .

بر پایۀ نیاز مبرم هستی به این حقیقت ، خدای مهربان برای خود خلیفه انتخاب کرد و او را بر هستی و کائنات فرمانروایی داد و همه را مسخّر حاکمیت و ولایت و مقام خلافت او قرار داد ،

«. . . إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً . . . » ⁽¹⁾.

. . . به یقین جانشینی در زمین قرار می‌دهم . . .

این خلیفه از مرکز زمین و از روی این بساط خاکی بر عالی‌ترین مراتب نظام هستی حکومت می‌کند ؛ گرچه زمین از نظر ظاهر ، مکانی پست و بلکه اسفل است ولی از نظر قوّه و استعداد و از جهت جایگاه و مقام ، بالاترین مکان است چون خاک - این منفعل‌ترین عنصر - تنها عنصری است که می‌تواند همۀ اسما و نام‌های الهی را در خود جمع کند و به قدرت انفعال محض خود ، فعال‌ترین هویّت هستی شود .

« وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا . . . » ⁽²⁾.

خدا همۀ نام‌ها [ یِ موجودات ] را به آدم آموخت . . .0

صفات خلیفة اللّه

و از آنجا که خلیفه مقامش مقام دارندگی همۀ اسما است ، استاد و معلم ما سوی اللّه است .

خدای مهربان با بیان استاد بودن خلیفه نسبت به فرشتگان ، در حقیقت استاد بودن نسبت به دیگر موجودات نظام هستی را اثبات می‌کند چون فرشتگان با آن مرتبت و مقام وجودی و معرفتی بالا ، خود شاگرد و دانش آموختۀ معرفتی و وجودی انسان کامل هستند تا چه رسد به دیگران که از نظر معرفتی و وجودی در مقام پایین‌تری قرار دارند .

« . . . ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ

صٰادِقِینَ * قٰالُوا سُبْحٰانَکَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ * قٰالَ یٰا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ فَلَمّٰا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمٰائِهِمْ قٰالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ » ⁽¹⁾.

. . . سپس [ هویّت و حقایق ذات موجودات را ] به فرشتگان ارائه کرد و گفت : مرا از نام‌های ایشان خبر دهید ، اگر [ در ادعای سزاوار بودنتان به جانشینی ] راستگویید . * گفتند : تو از هر عیب و نقصی منزّهی ، ما را دانشی جز آنچه خودت به ما آموخته‌ای نیست ، یقیناً تویی که بسیار دانا و حکیمی . * [ خداوند ] فرمود : ای آدم ! فرشتگان را از نام‌های آنان خبر ده . پس هنگامی که نام‌هایشان را به فرشتگان خبر داد [ خدا ] فرمود : آیا به شما نگفتم که من یقیناً نهانِ آسمان‌ها و زمین را می‌دانم و به آنچه شما آشکار می‌کنید و به آنچه پنهان می‌دارید ، دانایم ؟

خلیفة اللّه ، از نظر معرفتی و وجودی و درک اسمای حسنای الهی به طور عینی و شهودی در هستۀ مرکزی هستی و در بالاترین حالت امکان قرار دارد و از نظر عدل و عدالت باید در مرکزیت آن قرار گیرد تا بتواند به فرشتگان تعلیم علم دهد و آنان را در امورشان اداره کند و به کارهای مخصوصشان وادار نماید .

به عبارت دیگر ، خلیفة اللّه باید در کمال معرفتی و وجودی و از نظر عصمت و عدالت در مقام برتر باشد تا بتواند میان اسمای عینیِ حسنای الهی و دیگر موجودات و هویّات هستی حکومت و داوری کند .

خلیفه و جانشین خدا کسی است که همۀ مراحل وجودی را از نازل‌ترین تا عالی‌ترینش طی کرده و از نظر معرفتی همۀ مراتب معرفتی را دارا باشد .

خلیفة اللّه کسی است که علم الکتاب نزد اوست و به کتاب مکنون نه تنها دسترسی ، بلکه مسّ کرده و جزء وجودی او شده باشد و در حرکت جوهری هم قوای ادراکی و هم قوای تحریکی او به اعتدال کامل رسیده ، خوش فهم و نیکوکار باشد و در علم و عمل سرآمد هستی و کائنات گردد ، ملکات فاضله‌ای چون سخاوت ، قناعت ، عفت ، شجاعت ، جود و بخشش را از حق تحصیل کرده ، در حکمت الهی و عرفان عملی به اوج رسیده و مظهر همۀ اسمای حسنای الهی باشد .

خلیفة اللّه ، کسی است که هر زمان به اسمی از اسمای الهی که مناسب همان زمان است ظهور کند و آن را در جای خود به کار گیرد و حق هر اسمی را ادا نماید و دولت هر نامی را برقرار دارد و نگذارد که نامی بی‌ظهور و بی‌مظهر بماند .

مظهریت خلیفة اللّه در زمانی کامل است که مظهریتش نسبت به همۀ اسمای حسنای الهی همتا و همسان باشد و خود در هستۀ مرکزی آن قرار گیرد و اختلاف موضعی آنها را برطرف کند .

او باید از نظر وجود شناختی و معرفت شناختی برتر و فراتر از مقام احسان بلکه در مقام ایقان و برتر از آن باشد .

او در جهت معرفتی و عملی چنان شناختی دارد و چنان عملی از او ظهور می‌کند که ارتباط با غیر حق را قطع می‌کند و در عین آنکه توجه به هستی دارد به آن بی‌اعتناست سپس بر بام کمال الانقطاع برمی‌آید و از همه چیز غیر دوست بی‌خبر می‌شود و در این مقام است که خدا او را به سوی خود می‌برد و به مقام فنا در می‌آورد آنگاه در راه خدا جهاد کرده و سیر فی

اللّه را با حق و به حق به پایان می‌رساند و پس از آنکه صبغة اللّه شد ، به جایی می‌رسد که چون حق به اذن حق به « کُن » وجودی ایجاد می‌کند ، پس در مقام « اذن اللّهی » ذات او مَرضِی و راضِی خدا می‌گردد و عین اللّه و اذن اللّه و ید اللّه و جنب اللّه می‌شود ، بنابراین در تصرّف در همۀ امور تکوینی و تشریعی مأذون از سوی او گشته ، قلبش عرش اللّه می‌شود و خدا را بر آن استوار می‌یابد .

« الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ » ⁽¹⁾.

[ خدای ] رحمان بر تخت فرمانروایی و تدبیر امور آفرینش چیره و مسلّط است .

شایستگان خلیفة اللّهی

در حدیث قدسی آمده :

لاٰ یَسَعُنی أرْضی وَلا سَمائی ، وَلٰکِنْ یَسَعُنی قَلْبُ عَبْدی المُؤمِنِ ⁽²⁾.

زمین و آسمانم گنجایش مرا ندارد ولی دل بندۀ مؤمنم گنجایش مرا دارد .

این گنجایش قلب مؤمن است که می‌تواند خلافت همۀ اسمای حسنای الهی را بر عهده گیرد و خدا به واسطۀ این خلیفه و از عرش خود ( قلب مؤمن ) بر کائنات حکومت کند .

لَوْلاکَ لَمَا خَلقتُ الأفلاکَ ⁽¹⁾.

این روح و قلب آن اندازه گنجایش و قدرت دارد که می‌تواند مظهر حکومت حق بر هستی باشد و مهار هستی را به دست گیرد .

اهل بیت علیهم السلام خلفای اتمّ و اکمل

خلیفۀ به تمام معنای حق و جانشین حقیقی اللّه ، وجود مقدس محمّد صلی الله علیه و آله است زیرا صادر نخستین و اولین و کامل‌ترین مظهر از مظاهر اسمای الهی و جامع حقایق و نور اللّه است .

أوَّلُ مَا خَلَقَ اللّهُ نُوُری ⁽²⁾.

اول چیزی که خدا آفرید نور من است .

خدای قادر دربارۀ وجود پیامبر صلی الله علیه و آله که اصل و ریشه‌اش نور و ذاتش مظهر تام است می‌فرماید :

« اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکٰاةٍ . . . » ⁽³⁾.

خدا نور آسمان‌ها و زمین است ؛ وصف نورش مانند چراغدانی است . . .

در روایات است که هزاران سال پیش از جهان هستی ، نور وجود پیامبر صلی الله علیه و آله آفریده شد . و به نقلی دیگر پانزده هزار سال پیش از خلقت جهان آن نور خلق شد . آن بزرگوار عوالمی را پشت سر گذاشت تا به نشأت وجود

ظاهری رسید و لباس نبوت و رسالت پوشید و از آنجایی که دیگر معصومان نیز از نور ایشان هستند « کلهم من نور واحد » همۀ احکام او برای آن بزرگواران نیز ثابت است .

دربارۀ وجود نورانی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده است که آن بزرگوار هم در همۀ عوالم غیب با پیامبر صلی الله علیه و آله متحد بود و به صورت یک حقیقت و یک مجموعه آفریده شده و با هم ، همۀ عوالم را طی کرده‌اند و در عالم شهادت و جهان ظاهر یک مظهر آن غیب مطلق در بعثت است و یک مظهر آن غیب مطلق در ولایت و آن دو بزرگوار همان گونه که در عالم غیب با هم و متحد بودند ، در عالم شهادت و در این دنیا هم که آمدند یکی بودند و اخوّت و برادری داشتند ، پس یکی از آن دو نور خلعت رسالت و آن دیگری جامۀ ولایت پوشید .

آنان کسانی هستند که تمام کمالات ممکن برای وجود امکانی را در خود جمع دارند و مظهر تام و تمام واجب الوجودند ؛ در روایت است :

مٰا لِلّهِ نَبَأٌ أعْظَمُ مِنّی ، وَمٰا لِلّهِ آیَةٌ أکْبَرُ مِنّی ⁽¹⁾.

خبری عظیم‌تر و نشانه‌ای بزرگ‌تر از من برای خدا نیست .

و در زیارت وارد شده :

السّلامُ عَلْیْکَ یَا آیَةَ اللّهِ الْعُظمی ⁽²⁾.

سلام بر تو ای نشانۀ عظیم الهی .

و نیز آمده :

أنَا الآیَةُ العُظْمی ⁽¹⁾.

من نشانۀ بزرگتر هستم .

از آنجایی که اصل وجود هستی و کمال آن همان ظهور ربوبیّت الهی است پس در هر موجودی که بهره و حظّی از وجود برده است ، مظهریّت ربوبیّت نیز وجود دارد یعنی همۀ موجودات هستی مظهر ربوبیّت او هستند و این لطیفۀ الهی در همۀ هستی از عوالم غیب تا منتهای عالم شهادت جاری و ساری است و بر پیشانی همۀ آنها نشانی از مظهریّت زده شده است .

و چون مظهریّت موجودات دارای مراتب تشکیکی است یعنی به تناسب هر ظرفیّتی و سعه و ضیق وجودی هر موجودی مظهریّت جلوه دارد ، پس هر موجودی که از وجود بهرۀ بیشتری دارد ، از مظهریّتِ بیشتر و قوی‌تری برخوردار است .

کامل‌ترین و شریف‌ترین موجود که حظّ و بهره‌اش از وجود بیشتر و گسترده‌تر است و سعۀ وجودی او با دیگر موجودات قابل مقایسه نیست مظهریّت او تمام‌تر و کامل‌تر است .

بر اساس آیات و روایات چون وجود محمّدی صلی الله علیه و آله سعۀ وجودی‌اش از همه بیشتر است در مظهریّت کامل‌ترین و تمام‌ترین است ، به خاطر اینکه ظهور ربوبیّت در همۀ شؤون هستی هدف الوهیّت است چون اللّه ، رب العالمین است و خورشید ربوبیّت از افق خلافت اللّهی طلوع می‌کند ، نیاز به بودن خلیفة اللّه که کامل‌ترین و تمام‌ترین مظهر ربوبیّت است در پهن دشت هستی ، نیازی لازم و ضروری و واجب می‌نمود .

به همین جهت خداوند متعال اولین موجودی را که به صورت نور آفرید

و به او سعۀ وجودی عنایت کرد و از طریق سعۀ وجودی‌اش مظهر اکمل و اتمّ شد ، به مقام خلافت اللّهی برگزید و از باب رحمتش سایۀ خلافتش را که مقام وساطت بین حق و خلق است ، بر سر همۀ موجودات غیبی و شهودی کشید تا همۀ موجودات در دایرۀ تربیت قرار گیرند .

« أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً . . . » ⁽¹⁾.

آیا به [ قدرت و حکمت ] پروردگارت ننگریستی که چگونه سایه را امتداد داد و گستراند ؟ و اگر می‌خواست آن را ساکن و ثابت می‌کرد . . .

خلافت و ولایت حضرت محمّدی ، خلافت اکمل و اتمّ است و مقامی است که کیفیتش برای کسی قابل تصور و درک نیست و خلافت و ولایت آن حضرت نه ویژۀ انسان است نه خاص عوالم شهودی و غیبی بلکه خلافت و ولایت آن وجود مبارک ، عمومی است و از مقام اسم جامع اللّه نشأت می‌گیرد . چون او مظهر تام عبداللّهی و خلافت و ولایت اللّهی است ، ما سوی اللّه تحت ولایت و خلافت او قرار می‌گیرد و حضرت حق همۀ هستی را تحت ربوبیّت طولی آن بزرگوار قرار داده تا هر کس با تربیت آن حضرت به مقام لایق خود برسد و این « هر کس » شامل ما سوی اللّه است .

قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : به همه بگو :

« إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ » ⁽²⁾.

یقیناً سرپرست و یاور من خدایی است که قرآن را نازل کرده و او همواره شایستگان را سرپرستی و یاری می‌کند .

و این مقام ولایت اللّهی در مقام طولی از سوی اللّه به آن حضرت عنایت

شد ، به این جهت قرآن می‌فرماید :

« النَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ . . . » ⁽¹⁾.

پیامبر ، نسبت به مؤمنان از خودشان اولی و سزاوارتر است . . .

بنا بر آیات و روایات ، مقام ولایت اللهی عیناً و بی‌کم و زیاد به ارادۀ خداوندی در اهل بیت بزرگوار آن حضرت ظهور کرد .

ولایت ، باطنِ رسالت است

باید دانست که ولایت ، باطن رسالت است ، زیرا تا انسان ولی نباشد و از نظر وجودی و معرفتی به مقام ولی اللّهی نرسیده باشد ، نمی‌تواند رسول باشد پس هر رسولی ولیّ است ، اما هر ولیّی رسول نیست .

پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیثی می‌فرماید :

خُلِقْتُ أنَا وَعَلِیٌّ مِنْ نُورٍ واحِدٍ ⁽²⁾.

من و علی از یک نور آفریده شدیم .

ما در همۀ عوالم با هم بودیم تا در عالم خلق و شهادت دو نور شدیم ، یکی در پشت عبداللّه و یکی در پشت ابوطالب قرار گرفت . علی علیه السلام که ولی اللّه است ، باطن محمّد صلی الله علیه و آله است و جز در نبوّت در همۀ احکام با او شریک و همراه است ، پس او نیز نخستین صادر و مظهر و اولین نور و وجه اللّه و صراط اللّه و خلیفة اللّه است و همه تحت ولایت او هستند و حتی پیامبران هم تحت لوای او قرار دارند !

پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

آدَمُ وَمَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوائی یَوْمَ القِیامَةِ ، فَإذا حَکَمَ اللّهُ بَیْنَ الْعِبَادِ أَخَذَ أمیرُالمؤمنینَ اللِّواءَ ⁽¹⁾.

آدم و غیر او همگی در قیامت زیر پرچم من هستند پس هنگامی که خداوند بین بندگان حکم کند ، امیرالمؤمنین پرچم را می‌گیرد .

پس اگر رسالت پیامبران تحت رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است ، ولایت پیامبران نیز بر اساس ولایت علی علیه السلام است و امیرالمؤمنین علیه السلام سر الانبیاء و الاولیاء اجمعین است ، با همۀ پیامبران در باطن بود و با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ظاهر .

بنابراین مقام روحانیت و ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله متحد با مقام ولایت مطلق علوی است و آن حضرت نیز رابط میان حادث به قدیم و متغیر به ثابت است ، با این فرق که علی علیه السلام مظهر تام اسم باطن می‌باشد پس هر کس که بخواهد بی‌تمسّک به ولایت علوی راه مستقیم خدا را طی کند امکان ندارد و به حقیقت نمی‌رسد و در باطل سرگردان می‌ماند ، البته به حکم اینکه همۀ امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام نور واحد هستند حکم یکی بر دیگران نیز ساری و جاری است .

رابط میان خلق و خالق ، وجود منبسط است که مقام برزخیت کبری و وسطیت عظمی را دارد و آن مقام ، مقام روحانیت و ولایت پیامبر و علی و امامان معصوم است

اهل بیت علیهم السلام و هیچ چیزی از خدا بدون آن واسطه صورت نمی‌گیرد و ارتباط قلوب ناقص و مقیّد و ارواح نازل و محدود به تامّ فوق التمام و مطلق از همۀ جهات بدون واسطه‌های روحانی و رابطه‌های غیبی در

عوالم هستی تحقق پیدا نمی‌کند .

البته باید میان مقام کثرت و مقام وحدت فرق نهاد . در مقام وحدت و فنای تعینات و کثرات ، همۀ وجودات به طور مستقیم و بدون واسطه با خدا ربط دارند و حق تعالی با هر موجودی به طور احاطۀ قیّومی ارتباط و ربط دارد و به هر یک از موجودات هستی بی‌واسطۀ وسایط محیط است .

« . . . وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطاً » ⁽¹⁾.

و خداوند همواره بر هر چیزی احاطه دار .

اما در مقام کثرت ، فیض الهی در مجاری وسایط متعدد در عوالم وجود جریان می‌یابد و در مقام کثرت ارتباط میان حق و خلق به واسطۀ وجود منبسط نفس الرحمان ، عین ثابت و خلاصه خلیفة اللّه الاعظم یعنی حقیقت محمّدی و علوی و وجود اهل بیت طاهرین و ائمۀ معصومین

اهل بیت علیهم السلام ، تحقق پیدا می‌کند .

خلفای حقیقی ، واسطۀ فیض

اشاره

هر کس که به فیض و مقامی می‌رسد به واسطۀ آن ذوات مقدس می‌رسد ؛ به همین خاطر قرآن مجید فرمان می‌دهد :

« . . . وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ . . . » ⁽²⁾.

. . . و دست‌آویز و وسیله‌ای [ از ایمان ، عمل صالح و آبروی مقرّبان درگاهش ] برای تقرّب به سوی او بجویید . . .

و امر محکم و استوار شده که :

وَتَمَسَّکوُا بِحَبْلِ اللّهِ ⁽¹⁾.

و به ریسمان استوار خدا چنگ زنید .

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده‌اند :

نَحْنُ حَبْلُ اللّهِ الْمَتینُ ⁽²⁾.

ما ریسمان محکم و استوار خداییم .

تمسّک به ولایت علوی و محمّدی و ائمۀ راشدین

اهل بیت علیهم السلام از لوازم سیر الی اللّه و دریافت فیض الهی است ، حال این فیض ، علم و دانش و بصیرت باشد یا هر رزق و روزی مادی و معنوی دیگر .

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود :

أنَا مَدینَةُ الْعِلْمِ ، وَعَلیٌّ بابُها ، فَلا تُؤْتَی البُیُوتَ إلّامِنْ أبْوابِها ⁽³⁾.

من شهر علم و دانشم و علی درِ آن شهر است ؛ پس کسی که بخواهد وارد این شهر شود باید از درهایش وارد شود .

به ویژه که حضرت مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام از نظر معرفتی و وجودی ، راه عروج را پس از قوس نزول طی کرده و دایره را کامل نموده و سیر إلی اللّه را به اتمام رسانیده است و هر عمل قلبی و بدنی در صورتی در راه مستقیم الی اللّه است که تحت ولایت ایشان باشد و صحت توحید و ایمان فرد به ولایت است چون عبادت ، تنزّل توحید در عالم مادی است و توحید در عالم شهادت و ماده به صورت عبادت ظهور یافته پس اگر عبادتی چه قلبی و چه بدنی در تحت ولایت نباشد توحیدی نخواهد بود .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام در کلامی استوار و سخنی حکیمانه و پایدار می‌فرماید :

بدان ای محمّد ! همانا امامان و پیشوایان جور و ستم و پیروان آنان از دین خدا و حق معزول و گمراه و گمراه کننده‌اند پس اعمالی که انجام می‌دهند مانند خاکستری است که در یک روز توفانی ، تند بادی بر آن بوزد [ و آن را به صورتی که هرگز نتوان جمع کرد ، پراکنده کند ] آنان نمی‌توانند از اعمال خیری که انجام داده‌اند ، چیزی [ برای ارائه به بازار قیامت جهت کسب ثواب و پاداش ] به دست آورند ؛ این است آن گمراهی دور ⁽¹⁾.

از ابان بن تغلب - که از راویان معتبر حدیث است - در حدیثی طولانی نقل شده که از حضرت امام صادق علیه السلام پرسیدم : خدا ما شیعیان را به چه سبب از آتش دوزخ آزاد کرده است ؟ حضرت فرمود :

بِوَلایَتِکُمْ أمیرَالمُؤمِنینَ عَلیَّ بْنِ أبی طالبٍ علیه السلام ⁽²⁾.

به سبب پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام .

و از حضرت امام رضا علیه السلام در حدیث سلسلة الذهب نقل شده که خدا فرموده :

لاٰ إلٰهَ إلّااللّهُ حِصْنی ، وَمَنْ دَخَلَ حِصنی أمِنَ مِنْ عَذابی .

توحید ، حصار من است و هر کس در حصار من وارد شود از عذابم ایمن است .

سپس حضرت فرمود :

بِشُروطِها ، وَأنَا مِنْ شُرُوطِها ⁽¹⁾.

ورود به توحید حقیقی شرایط دارد و من که صاحب ولایت مطلقه‌ام از شروط توحیدم .

شهادت به توحید و رسالت و ولایت

پس رسالت محمّدی و ولایت علوی و امامان معصوم

اهل بیت علیهم السلام از لوازم تفکیک‌ناپذیر توحیداند ، از این جهت گفته‌اند :

شهادت بر هر یک ، شهادت بر دو شهادت دیگر است . شهادت به الوهیت هم وزن با شهادت به رسالت و ولایت است و شهادت حقیقی شهادت به این سه شهادت در قول و عمل با هم است و تفکیک هریک از دیگری عین کفر و ضلالت و شرک و فسق است .

خدای بزرگ در قرآن به الوهیت خود و رسالت و ولایت شهادت می‌دهد .

« شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ . . . » ⁽²⁾.

خدا [با منطق وحی ، با نظام مُتقن آفرینش و با زبان همۀ موجودات ]

گواهی می‌دهد که هیچ معبودی جز او نیست . . .

«. . . وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . و خدا می‌داند که تو بی‌تردید فرستاده اویی . . .

«إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ » ⁽²⁾.

سرپرست و دوست شما فقط خدا و رسول اوست و مؤمنانی [ مانند علی بن ابی‌طالب‌اند ] که همواره نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع [ به تهیدستان ] زکات می‌دهند .

مقام ولایت موجب درک فیض

آری ، صاحبان ولایت کبری و وساطت عظمی و برزخیّت علیا - که بنا بر آیات قرآن خلفا و جانشینان خدا در میان خلق‌اند - واسطۀ فیض حق و رابط میان حق و خلق در مقام کثرت هستند .

اگر مقام خلافت و ولایت و روحانیت مطلق نبود ، هیچ یک از موجودات لایق استفاده از مقام غیب احدی نبود و فیض حق به هیچ موجودی نمی‌رسید و نور هدایت در هیچ یک از عوالم باطن و ظاهر نمی‌تابید .

هر کس در گرفتن فیض نیازمند تمسّک عینی و واقعی با ذوات مقدسۀ آنان است تا به سبب مصاحبت و دستگیری و هدایت آنان این عروج روحانی را طی کند چون آنان از نظر وجودی در مرتبۀ «قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ » ⁽³⁾و از نظر معرفتی در مقام یقین هستند و در معراج روحانی خویش به

کشف تام دست یافته‌اند پس هر کس بخواهد به آن مقام معرفتی و مرتبۀ وجودی برسد باید از طریق آنان که صراط مستقیم حق و خلفای او هستند بگذرد .

بِکُم فَتَحَ اللّهُ ، وَبِکُم یَخِتمُ ، وَإیَابُ الخَلقِ إلَیکُم ⁽¹⁾.

خدا به وسیلۀ شما آغاز کرد ، و به وسیلۀ شما پایان می‌دهد و بازگشت خلق به سوی شماست .

نور وجودی و حقیقی آن بزرگواران در حدّی است که فرشتگان عالم عقول - که خود از مجرّدات و موجودات نوری هستند - توان و طاقت مشاهدۀ جمال نوری آنان را ندارند و به رؤیت انوار مقدسشان به سجده می‌افتند و متفرق می‌شوند و گاه توهّم نورِ حقِ مطلق می‌کنند .

در روایت است هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله با محمل نوری - که از سوی حضرت رب العزة و الجلال نازل شده بود - همراه جبرئیل عروج کردند وقتی به مقام سوم رسیدند ، فرشتگان فرار کردند سپس گرد آمدند و به سجده رفتند و تسبیح کرده ، گفتند :

سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ ، رَبُّنَا وَرَبُّ المَلائِکَةِ وَالرُّوحِ ، وَمٰا أَشْبَهَ هذَا النُّورَ بِنُورِ رَبِّنا ⁽²⁾.

پاک و منزه است پروردگار ما و پروردگار فرشتگان و روح ، این نور چه اندازه به نور پروردگار ما شبیه است !

روایات و مقام خلافت اللهی

در هر صورت خلافت و جانشینی اهل بیت علیهم السلام از خدا در میان خلق ، از جمله خصال و صفاتی است که اهل بیت علیهم السلام نسبت به خود یاد می‌کنند .

حضرت امام رضا علیه السلام در روایتی می‌فرماید :

الأئِمَّةُ خُلَفَاءُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِی أرضِهِ ⁽¹⁾.

امامان جانشینان خدای عزیز و بزرگ در زمین هستند .

و حضرت امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می‌فرماید :

وَأَعَزَّکُمْ بِهُداهُ ، وَخَصَّکُمْ بِبُرْهانِهِ ، وَانْتَجَبَکُمْ لِنُورِهِ ، وَأَیَّدَکُمْ بِرُوحِهِ ، وَرَضِیَکُمْ خُلَفاءَ فِی أَرْضِهِ ، وَحُجَجاً عَلَیٰ بَرِیَّتِهِ .

و شما را به هدایتش عزت بخشید و به برهانش اختصاص داد و برای نورش برگزید و به روحش تقویت و توان داد و برای جانشینی و خلافت در زمین پسندید و بر مخلوقاتش حجّت قرار داد .

علی بن حسان می‌گوید : از حضرت امام رضا علیه السلام دربارۀ زیارت حضرت ابوالحسن موسی بن جعفر علیهما السلام پرسیدند ، در پاسخ فرمود : در مساجد اطراف آن نماز بخوانید و در همۀ آن مکان‌ها کافی است بگویید :

السّلامُ عَلَی أولِیَاءِ اللّهِ وَأصفِیَائِهِ ، السَّلَامُ عَلَی أُمَنَاءِ اللّه وأَحِبَّائِهِ ، السَّلَامُ عَلَی أنصارِ اللّهِ وَخُلَفَائِهِ ⁽²⁾.

درود بر دوستان و برگزیدگان خدا ، درود بر امینان و عاشقان خدا ،

درود بر یاران و جانشینان خدا .

دربارۀ امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی آمده :

هُوَ الَّذی یُنادی بِهِ یَوْمَ القیامَةِ : أیْنَ خَلیفَةُ اللّهِ فی أرْضِهِ ؟ ⁽¹⁾

او کسی است که روز قیامت ندایش می‌دهند : جانشین خدا در زمینش کجاست ؟

حضرت امام سجاد علیه السلام در دعای روز عرفه از اهل بیت علیهم السلام تعبیر به جانشینان خدا در روی زمین می‌کند ،

وَخُلَفائِکَ فی أرْضِک ⁽²⁾.

و جانشینان شما در روی زمین شما .

اهل بیت : جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

روایات زیادی در کتاب‌های شیعه و سنی آمده که از اهل بیت علیهم السلام به عنوان خلفا و اوصیای پیامبر صلی الله علیه و آله یاد کرده است ؛ این روایات که از طرق متعدد و با اسناد مختلف نقل شده ، در حدّی است که متخصصان فن روایت از آنها به روایات متواتر تعبیر کرده‌اند یعنی روایاتی که صدورش از معصوم جای هیچ شک و تردیدی ندارد .

تنها اهل بیت علیهم السلام به خاطر ویژگی‌های معنوی و اعتقادی و اخلاقی و علمی که داشته‌اند شایسته و لایق و سزاوار جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله و مقام وصایت بودند .

خلافت و وصایت از پیامبر صلی الله علیه و آله ، حق الهی آنان بود و چنین حقّی برای دیگران از امت رسول اللّه صلی الله علیه و آله مقرّر نبوده است . امامت و پیشوایی که عهد خداست و در سورۀ مبارکۀ بقره به آن اشاره شده جایگاهی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله جز در وجود اهل بیت علیهم السلام ندارد ،

« . . . لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ » ⁽¹⁾.

. . . پیمان من [ که امامت و پیشوایی است ] به ستمکاران نمی‌رسد .

خلافت و وصایت ، حق مسلّم انسانی است که جز مقام نبوت ، همۀ

اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله را دارا باشد و احدی این ادعا را نداشته که همۀ اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله جز مقام رسالت در او جمع است مگر اهل بیت علیهم السلام که به درستی و راستی و بر پایۀ حق و صدق ، مدّعی این واقعیت بودند و کسی هم منکر آنان در این زمینه نبود .

پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ امیرالمؤمنین علیه السلام و امامان پس از او فرمود :

فَهُوَ سَیِّدُ الْأوْصیاءِ ، الْلُّحُوقُ بِهِ سَعادَةٌ ، وَالْمَوْتُ فِی طاعَتِهِ شَهادَةٌ ، وَاسْمُهُ فی التَّوْراةِ مَقْرُونٌ إلی إسْمی ، وَزَوْجَتُهُ الصَّدّیْقَةُ الْکُبری إبْنَتی ، وَابْناهُ سَیِّدا شَبابِ أهْلِ الجَنَّةِ إبْنایَ ، وَهُوَ وَهُما وَالْأئِمَّةُ بَعْدَهُمْ حُجَجُ اللّهِ علی خَلْقِهِ بَعْدَ النَّبیینَ ، وَهُمْ أبْوابُ الْعِلْمِ فی أُمَّتی ، مَنْ تَبِعَهُمْ نَجا مِنَ النّارِ ، وَمَنْ اقْتَدی بِهِمْ «هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ » ⁽¹⁾

لَمْ یَهَبِ اللّهُ

عَزَّ وَجلَّ مَحَبَّتَهُمْ لِعَبْدٍ إلّاأدْخَلَهُ اللّهُ الجَّنَّةَ ⁽²⁾.

او آقا و سرور همۀ اوصیاست ، خوشبختی و سعادت به او پیوند خورده است و مرگ در راه اطاعت از او شهادت است ، نامش در تورات کنار نام من است، همسرش صدیقۀ کبری دختر من است ، دو پسر او سروران جوانان بهشت دو پسر من هستند ، او با آن دو و امامان بعد از آنان حجّت‌های خدا بر خلق او پس از پیامبران‌اند و آنان در میان امت من درهای دانش هستند ، هر کس از ایشان پیروی کند از آتش نجات یابد و هرکه به آنان اقتدا کند به راه راست هدایت شود، خدا عشق و محبت آنان را به بنده‌ای نبخشیده مگر آنکه او را در بهشت وارد کرده است .

حضرت سید الشهداء علیه السلام فرمود :

إنَّ اللّهَ اصْطَفی مُحَمَّداً عَلیٰ خَلْقِهِ ، وَأکْرَمَهُ بِنُبُوَّتِهِ ، وَاخْتارَهُ لِرِسالَتِهِ ، ثُمَّ قَبَضَهُ اللّهُ إلَیْهِ وَقَدْ نَصَحَ لِعِبادِهِ ، وَبَلَّغَ ما أَرْسِلَ بِهِ ، وَکُنّٰا أهْلَهُ وَأوْلیاءَهُ وَأوْصیاءَهُ وَوَرَثَتَهُ ، وَأَحَقَ النّاسِ بِمَقامِهِ فی الناسِ ، فَاسْتَأثَرَ عَلینا قَوْمُنا بِذلِکَ فَرَضِیْنٰا ، وَکَرِهْنٰا الفُرقَةَ ، وَأجبنا العافِیَةَ وَنَحْنُ نَعْلَمُ أنّا أحَقُّ بِذلِکَ الحَقِّ المُسْتَحَقِّ عَلَینا مِمَّنْ تَولّاٰه ⁽¹⁾.

خدا محمّد را برای خلق خود انتخاب کرد و با پیامبری گرامی‌اش داشت و او را برای رسالت خود برگزید ، آنگاه خدا او را در حالی نزد خود برد که آن وجود ملکوتی و روحانی برای بندگان خدا خیر خواسته بود و آنچه را که به آن فرستاده شده بود ابلاغ کرده بود .

ما خاندان ، یاوران ، اوصیا ، وارثان و شایسته‌ترین مردم برای دست یافتن به مقام او در میان مردم هستیم ، ولی قوم ما این منصب را از ما گرفتند و ویژۀ خود ساختند ، ما هم به این حادثۀ تلخ تن دادیم و از تفرقه متنفر و سلامت همه جانبه را پسندیدیم و این در حالی است که ما آگاهیم ما به این حق که حق ماست سزاوارتر از کسانی هستیم که آن را به دست گرفته‌اند .

در این روایت ، حضرت امام حسین علیه السلام مقام خلافت و جانشینی و وصایت از پیامبر را حق اهل بیت علیهم السلام می‌داند و دیگران را شایسته و سزاوار آن نمی‌داند ، زیرا دیگران واجد اوصافی نیستند که آنان را شایستۀ این مقام و سزاوار این منصب کند .

چه کسانی جانشین پیامبرند ؟

اشاره

روایاتی که صریحاً و به روشنی نشان می‌دهد که امامان اهل بیت علیهم السلام همان جانشینان و اوصیای حقیقی پیامبرند و هر کس جز آنان خود را در این مقام قرار دهد غاصب و ستمکار است ؛ بسیار زیاد است .

ابوجعفر محمّد بن علی بن حسین بن بابویه قمی می‌گوید : روایات و اخبار صحیح با سندهای خدشه ناپذیر دلالت بر این دارد که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نه از نزد خود بلکه به فرمان و امر خدای متعال علی را وصی خود قرار داد و علی بن ابی‌طالب ، حسن را و حسن ، حسین را و حسین ، علی بن الحسین را و علی بن الحسین ، محمّد بن علی الباقر را و محمّد بن علی الباقر ، جعفر بن محمّد الصادق را و جعفر بن محمّد الصادق ، موسی بن جعفر را و موسی بن جعفر ، پسرش علی بن موسی الرضا را و علی بن موسی الرضا ، پسرش محمّد بن علی را و محمّد بن علی ، پسرش علی بن محمّد را و علی بن محمّد ، پسرش حسن بن علی را و حسن بن علی ، پسرش حجة اللّه القائم بالحق را که اگر از دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده باشد خدا آن روز را آن قدر طولانی می‌کند تا او ظهور کند و زمین را همان گونه که از ظلم و ستم آکنده شده از عدل و داد پر کند ، درود خدا بر او و پدران پاکش باد ⁽¹⁾.

امیرالمؤمنین علیه السلام در توصیف اهل بیت علیهم السلام می‌فرماید :

هُمْ الْأئِمَّةُ الطاهِرُونَ ، وَالْعِتْرَةُ الْمَعصُومُونَ ، وَالذُّرّیَّةُ الْأکْرَمُونَ ، وَالخُلَفاءُ الرّاشِدُونَ ⁽²⁾.

ایشان پیشوایان پاک و عترت معصوم و ذریه و نسل ارجمند و جانشینان ره یافته‌اند .

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله مظهر اوصاف پاک

روایات صحیح و اخبار مستند و استوار در بیان اوصاف خلفا و اوصیای واقعی پیامبر صلی الله علیه و آله - که جز مقام نبوت همان اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله است و سبب شایستگی خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله به خلافت و امامت ، آن اوصاف است - حجّت را بر همه تمام کرده‌اند و جای شک و شبهه و عذری تا قیامت برای کسی باقی نگذاشته‌اند و نشان می‌دهند که نظام زندگی انسان‌ها به قرار داشتن آنان در جایگاه خلافت به آن گونه که خدا می‌خواهد و مقرّر نموده برپا می‌شود و چون غیر آنان در این مقام قرار گیرد - به سبب آنکه خالی از آن اوصاف است - غاصبانه قرار می‌گیرد و نظام زندگی به واسطۀ او از هم می‌گسلد و امت دچار حوادث تلخ و عقب ماندگی غیر قابل جبرانی می‌گردد و تار و پودش به باد می‌رود و از اسلام جز اسمی و از قرآن جز خطی در میان امت باقی نمی‌ماند .

آیین حقیقی خدا و اسلامِ مورد پسند حق ، پس از پیامبر صلی الله علیه و آله تا امروز و از امروز تا قیامت فقط در عرصۀ حیات و زندگی مردمی تجلّی دارد که اهل بیت علیهم السلام را به خاطر اوصاف عرشی و ملکوتی‌شان جانشینان به حق پیامبر می‌دانند و از آنان در همۀ شؤون حیات پیروی می‌کنند .

جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله متصف به اوصاف پیامبرانند

اهل بیت علیهم السلام آن انسان‌های برگزیده‌ای هستند که مظاهر اسمای الهی و متصف به اوصاف پیامبران و گنجینه‌های ایمان و اخلاق و ویژگی‌های

پیامبر صلی الله علیه و آله اسلام‌اند ، چنان که علمای منصف اهل سنت در کتاب‌های خود در ضمن نقل روایاتی متین به این حقیقت اشاره کرده‌اند ،

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده :

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُر إلیٰ آدَمَ فی عِلْمِهِ ، وَإلیٰ نُوحٍ فی فَهْمِهِ ، وَإلیٰ یَحییَ بْنَ زَکَریّا فی زُهْدِهِ وَإلیٰ مُوسَی بْنِ عِمْرانَ فی بَطْشِهِ ، فَلْیَنْظُرْ إلیٰ عَلیّ بْنَ أبی طالب علیه السلام ⁽¹⁾.

کسی که می‌خواهد به آدم در دانشش و به نوح در فهمش و به یحیی بن زکریا در زهدش و به موسی بن عمران در سرعت و شدت عملش نظر کند ، باید به علی بن ابی طالب بنگرد .

در روایت دیگری قریب به مضمون روایت قبل آمده است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرموده :

مَنْ أرادَ أنْ یَنْظُرَ إلیٰ آدَمَ فی عِلْمِهِ ، وَإلیٰ نُوح فی تَقْواهُ ، وَإلی إبراهیمَ فی حِلْمِهِ ، وَإلی مُوسی فی هَیْبَتِهِ ، وَإلی عیسی فی عِبادَتِهِ ، فَلْیَنْظُرْ إلی علی بن أبی طالب ⁽²⁾.

کسی که می‌خواهد به آدم در دانشش و به نوح در پرهیزگاری‌اش و به ابراهیم در بردباری‌اش و به موسی در هیبتش و به عیسی در بندگی‌اش بنگرد ، باید به علی بن ابی طالب نظر کند .

بنابراین خلفا و اوصیاء و امامان و پیشوایان پس از پیامبر ، اشخاص

معینی هستند که شمارشان دوازده نفر است و بی‌شک و شبهه به عنوان اولوالامر از سوی خدا انتخاب شده‌اند و به فرمان حق ، پیامبر نام و اوصافشان را به مردم ابلاغ نموده ، مقام خلافت و امامت را مخصوص و ویژۀ آنان قرار داده است .

جانشین پیامبر (ص) از دیدگاه امام رضا (ع)

حضرت امام رضا علیه السلام در گفتاری پر ارزش و مقاله‌ای حکیمانه - که کتاب‌های بسیار مهمی چون الکافی و محجة البیضاء نقل کرده‌اند ⁽¹⁾- به جایگاه رفیع امامت و به اوصاف امام بر حق ، به طور مفصل اشاره کرده است که به بخشی از آن برای تیّمن و تبرک و شناخت شخص امام بر حق و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و جایگاه و منزلت امامت اشاره می‌شود .

بی‌تردید امامت ، همان منزلت و جایگاه پیامبران و میراث اوصیا است .

بی‌شک امامت ، مقام خلافت اللّهی و خلافت الرسول و مقام امیرالمؤمنین و میراث حسن و حسین صلوات اللّه علیهم است .

یقیناً امامت ، مهار دین و نظام مسلمانان و صلاح دنیا و عزت و توانمندی مؤمنان است .

مسلماً امامت پایه و ریشۀ اسلام بلند مرتبه و تنۀ آن حقیقت رفیع است .

به یقین تمامیّت نماز و زکات و روزه و حج و جهاد و تحصیل کامل غنیمت و صدقات و پابرجایی حدود و احکام و حفظ مرزها و جوانب کشور

اسلامی فقط و فقط بستگی به وجود امام دارد .

امام ، حلال خدا را حلال می‌کند و حرام خدا را حرام می‌نماید و حدود خدا را برپا می‌دارد و از دین خدا دفاع می‌کند و با حکمت و موعظۀ نیکو به راه پروردگارش دعوت می‌کند و مردم را به دلیل و برهان رسای حق می‌خواند .

امام ، چون خورشید برآمده‌ای است که به نورش جهان را روشن می‌کند و این خورشید در افقی است که دست عقل‌ها و خردها و چشم بصیرت‌ها و بینش‌ها ، او را درنمی‌یابند .

امام ، ماه شب چهارده و چراغ نوربخش و روشنایی آشکار و ستارۀ هدایتگر در تاریکی‌های شدید و ظلمت میان شهرها و بیابان‌ها و اعماق دریاهاست .

امام ، آب خوشگوار بر تشنه و راهنما بر هدایت و نجات دهندۀ از ضلالت است .

امام ، آتشی فروزان بر بلندی و گرمای کسی است که به وسیلۀ او گرمی بخواهد ، و دستگیر انسان از مهلکه‌ها است ، کسی که از او جدا شود در هلاکت است .

امام ، ابر باران زا و باران پی در پی و خورشید نوربخش و آسمان سایه‌افکن و زمین گسترده و چشمۀ پرآب و غدیر تشنه کامان و باغ و گلستان پرمیوه و گل است .

امام ، انیسی رفیق ، پدری مهربان ، برادری از جان بهتر و چون مادری فوق‌العاده نیکوکار نسبت به کودک و پناهگاه بندگان در حوادث بسیار مهم است .

امام ، امین خدا در خلقش و حجّت حق بر بندگانش و جانشینش در

کشورها و دعوت کننده به سوی خدا و دفاع کننده از حرم الهی است .

امام ، از همۀ گناهان پاک و از همۀ عیب‌ها خالی و دور و به علم و دانش مختص و به بردباری و حلم آراسته شده و نظام دین و توانمندی و عزت مسلمانان و خشم بر منافقان و سبب هلاکت کافران است .

امام ، یگانۀ روزگار است که هیچ کس در مقام و مرتبه به او نمی‌رسد و عالمی همسنگ او نیست و نظیری برای او پیدا نمی‌شود ، مثل و مانندی ندارد . وجودش به همۀ فضل خدا اختصاص یافته ، فضلی که خود در طلبش بر نیامده بلکه از سوی خداوند بخشنده به او عنایت شده است .

چه کسی در این جهان به شناخت همه جانبۀ امام می‌رسد یا برایش ممکن است که امام و امامت را برای مردم انتخاب کند ؟ !

بسیار دور است ، بسیار دور است که شناخت همه جانبۀ امام و انتخاب او برای کسی میسّر باشد .

عقل‌ها در این وادی گم شده‌اند ، افکار به سرگردانی دچارند ، مغزها به حیرت نشسته‌اند ، دیده‌ها کور است ، بزرگان در این حریم بسیار کوچک‌اند ، حکما سرگردانند ، بردباران دچار کوتاهی‌اند ، گویندگان الکن‌اند ، خردمندان نادانند ، شعرا لالند ، ادیبان عاجزند ، اهل بلاغت ناتوانند از اینکه شأنی از شأن امام یا فضیلتی از فضایل او را بیان کنند ! !

همه به ناتوانی و کوتاهی هنرهایشان در بیان وصف امام و شناخت او اقرار دارند .

چگونه می‌توان همۀ داشته‌ها و فضایل و مناقب و عناصر شخصیت امام را وصف کرد ؟ یا کُنه و عمق حقیقت او را باز گفت ؟ یا چیزی از واقعیتش را فهمید ؟ یا در همۀ جهان هستی کسی را یافت که در جایگاه او قرار گیرد و قائم مقام او شود و مردم را از سرمایۀ معرفتی و وجودی او بی‌نیاز نماید ؟

چگونه و از کجا ؟ و حال اینکه ستارۀ تابانی است که جایگاهش از دست یابندگان و وصف واصفان خارج است .

از کجا و به چه دلیل به کسی انتخاب امام واگذار شده است ؟ عقل‌ها کجا و این مقام و صاحب آن کجا ! مانند چنین شخصیتی کجا یافت می‌شود ؟

آیا بی‌خبرانِ از این حقایق و بی‌خردانِ کوردل و عالِم نمایان خود فروخته و تربیت شدگان مدرسۀ سقیفه و دست پروردگان مکتب بنی امیه ، خیال می‌کنند که این منصب و مقام و این اوصاف و کمالات در غیر اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله یافت می‌شود ؟

اگر چنین فکر کنند ، واللّه باطنشان به آنان دروغ گفته و اباطیل و یاوه‌ها در جانشان جا گرفته ، از نردبان بسیار دشوار و سخت بالا رفته‌اند که از آن به پست‌ترین قدم‌گاه‌ها درمی‌افتند ، با خردهای سرگردان و ناقص و کوتاهشان به امام سازی و امام تراشی برخاستند تا از آل محمّد صلوات اللّه علیهم أجمعین دور افتادند و دچار ستمکارانی که دنیا و آخرتشان را بر باد داده‌اند ، شدند .

در مسألۀ امام و امامت گرفتار آرای گمراه کننده گشتند و اتکا به آن آرا چیزی جز دور افتادن از حقیقت به آنان نیفزود .

خدا آنان را بکشد و به چاه هلاکت دراندازد ! چگونه منحرف می‌شوند ؟ !

مطلب دشواری را قصد کرده‌اند و در این زمینه تهمت و افترا زدند و به گمراهی دور و درازی افتادند و در سرگردانی و حیرت غرق شدند زیرا امام بر حق را که انتخابش در انحصار خداست و دارای اوصاف ویژه است ، با چشم باز از دست نهادند و شیطان ، اعمالشان را در نظرشان آراست تا ارتکاب آن اعمال برای آنان آسان باشد که در نهایت ، آنان را از راه خدا باز

داشت ، در حالی که دیدۀ باز برای شناخت حق از باطل داشتند .

از انتخاب خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیتش چشم پوشیده ، به انتخاب خود روی آوردند در حالی که قرآن آنان را با صدای بلند ندا می‌دهد :

« وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ یَخْتٰارُ مٰا کٰانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ » ⁽¹⁾.

و پروردگارت آنچه را بخواهد می‌آفریند و [ آنچه را بخواهد ] بر می‌گزیند ، برای آنان [ در برابر ارادۀ او در قلمرو تکوین و تشریع ] اختیاری نیست ؛ منزّه است خدا و برتر است از آنچه برای او شریک می‌گیرند .

و خدا فرمود :

« وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ . . . » ⁽²⁾.

و هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد هنگامی که خدا و پیامبرش کاری را حکم کنند برای آنان در کار خودشان اختیار باشد ؛ و هرکس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند یقیناً به صورتی آشکار گمراه شده است . . .

و فرمود :

« مٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » ⁽³⁾.

شما را چه شده چگونه داوری می‌کنید .

حضرت امام رضا علیه السلام در این زمینه برای اثبات حق اهل بیت علیهم السلام و مردود

دانستن نظر مخالفان و آنان که با بودن اهل بیت علیهم السلام که منتخبان خدا برای پیشوایی و امامت امت‌اند دیگران را در برابر انتخاب خدا انتخاب کردند - و زمینۀ اختلاف و تفرقۀ امت را به گروه‌های زیادی فراهم آوردند و عاقبت امت و ثروت مادی و معنویش را در دسترس تاراج ستمگران داخلی و خارجی قرار دادند و زمینۀ گسترده شدن سفرۀ هر گناهی را فراهم آوردند - به آیات دیگری متوسل می‌شوند و راه هرگونه عذر و بهانه‌ای را به وسیلۀ آیات خدا به روی مخالفان می‌بندند و سپس خطاب به آنان به آیۀ شریفه تمسک کرده می‌فرماید :

« . . . ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ » ⁽¹⁾.

. . . این فضل خداست که آن را به هرکس بخواهد عطا می‌کند و خدا دارای فضل بزرگ است .

بر این اساس باید اقرار و اعتراف کرد که اهل بیت علیهم السلام با داشتن آن اوصاف ملکوتی که در روایت حضرت امام رضا علیه السلام و در متن زیارت جامعۀ کبیره آمده ، علاوه بر اینکه تا قیامت ، امام و پیشوای خلق‌اند و همگان در هر شأنی که باشند تا پایان دنیا مأموم آنانند و بر همه اطاعت از آنان در امر دنیا و دین و آخرت واجب است ، از همۀ موجودات هستی چه در عالم غیب و چه در عرصۀ شهادت و ظاهر برتر و بالاترند و برای آنان همانند و نظیری وجود ندارد .

امام پرهیزکاران امیرمؤمنان علیه السلام در این زمینه می‌فرماید :

عِترَتُهُ خَیرُ العِتَرِ ، وَأُسرَتُهُ خَیرُ الأُسَرِ ، وَشَجَرَتُهُ خَیرُ الشَّجَرِ ⁽²⁾.

خاندان و عترتش بهترین خاندان‌ها و خانواده‌اش بهترین خانواده‌ها و تبارش بهترین تبارهاست .

پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله به عبدالرحمن بن عوف فرمود :

یا عَبْدَ الرَّحْمٰن ! إنَّکُمْ أصحَابِی وَعَلیّ بن أبیِ طَالِب أخِی وَمِنّی وَأنا مِن علیٍّ فَهُوَ بَابُ عِلمی وَوَصِیّی وَهُوَ وَفاطِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ ، هُمْ خَیرُ الأرْضِ عُنْصُراً وَشَرَفاً وَکَرَماً ⁽¹⁾.

ای عبدالرحمن ! شما اصحاب من هستید ، و علی بن ابی طالب از من است و من از علی ، او درِ دانش و علم ، جانشین و وصی من است او و فاطمه و حسن و حسین بهترین و برترین مردم در تیره و شرافت و کرامت‌اند .

اهل بیت : و مقام رضا

اشاره

اهل بیت علیهم السلام در همۀ شؤون وجودی و معرفتی ، جلوه‌گاه اسمای حسنای خدای یگانه‌اند ، زیرا زندگی و حیات آنان آمیخته به ایمان کامل و متحد با توحید ناب است .

توحید ، در همۀ شؤون زندگی آنان جاری و ساری است و هرگز لحظه‌ای از دایرۀ توحید ذاتی و صفاتی و افعالی و توحید پرستش و پرسش و پاسخ خارج نیستند .

رضا و خشم آنان مجلیٰ و مظهرِ مهر و قهر و به عبارت دیگر مجلیٰ و مظهر جمال و جلال خداست ، چنان که سید و سالار شهیدان حضرت امام حسین علیه السلام می‌فرماید :

رِضَی اللّهِ رِضانا أهْلَ البَیْتِ ⁽¹⁾.

رضای ما همان رضای خداست .

اهل بیت علیهم السلام به هر آنچه خدا برای آنان می‌پسندد راضی و خشنودند .

یکی درد و یکی درمان پسندد یکی وصل و یکی هجران پسندد

من از درمان و درد و وصل و هجران پسندم آنچه را جانان پسندد ⁽²⁾

رضای اهل بیت علیهم السلام به رضای خدا در درجه‌ای است که هیچ کس به آن نمی‌رسد و قدرت و توان به دست آوردن آن را ندارد .

برای روشن شدن این حقیقت باید گفت : انسان‌هایی که در مسیر کمال قرار گرفته‌اند و سالک راه کمال هستند در مراحل متوسط سیر جوهری تکاملی خویش به مرحله‌ای می‌رسند که هم مهر دارند و هم قهر ، آنان مظاهری از جمال و جلال خدا می‌شوند ، پس برابر رضا و سخط و مهر و خشم خدا مهر می‌ورزند و خشم می‌گیرند یعنی مرحلۀ متوسط این کمال آن است که انسان سالک ، مهر و قهر داشته باشد و این مهر و قهرش بر پایۀ مهر و قهر خداوند و مطابق آن باشد .

اما مرحلۀ بالاتر و عالی‌تری هست که در آن مرحله این مهر و قهر مطابق با مهر و قهر خدا ، کمال به شمار نمی‌آید چون آنکه می‌گوید راضی به رضای خدایم و « پسندم آنچه را جانان پسندد » مقامی در مرحلۀ کثرت است یعنی مقامی است که سالک هم خودش را می‌بیند و هم خدایش را ، پس یکی خود اوست و آن دیگر خدا و در این مرحله دو پسندیدن مطرح است ، هرچه را خدا پسندد او هم می‌پسندد و هرچه را خدا نپسندد او هم نمی‌پسندد تا رضا و خشمش و مهر و قهرش مطابق رضا و سخط خدا باشد .

ولی کسی که در مقام وحدت و توحید صرف است فقط یک رضا و یک خشم در دایرۀ حیات او مطرح است و تنها یک مهر و قهر را می‌بیند که موصوف بالذّات در مهر و قهر خدا و بالعرض خود اوست ، یعنی تنها پسندیدن خدا در کار است و سالک در این حال در مقام فناست و در این مقام هیچ وصفی برای فانی جدا از وصف باقی نخواهد بود تا مطابق باشد بلکه فقط یک وصف است و آن وصف باقی است . از این جهت آن ذوات مقدسه و موصوفان به عصمت و طهارت و اهل بیت با کرامت ، خود را

نمی‌بینند و در مقام رضا می‌گویند :

رِضَی اللّهِ رِضانا .

رضای خدا رضای ماست .

و نیز حضرت امام حسین علیه السلام در بیانات خود دارد :

وَأسیرُ بِسیرَةِ جَدّی وَأبی ⁽¹⁾.

من به روش جدم پیامبر و پدرم علی حرکت می‌کنم .

رضای اهل بیت علیهم السلام فانی در رضای خداست

آنان چنان بودند که فقط به رضا و قهر خدا عمل می‌کردند و در این مرحله در مقام فنا قرار داشتند و این مقام فنا غیر از مقام کثرت است چون می‌گویند : رضای ما در رضای حق فانی است و یک رضا بیشتر وجود ندارد و آن رضای خداست نه آنکه ما دارای رضاییم و رضای ما در کنار رضای خداست و در همۀ شؤون رضای ما با رضای خدا مطابق افتاده است و رضای ما برابر خواسته و رضای حق واقع شده است ؛ چون آنان جز حق نمی‌بینند و جز حق نمی‌خواهند و جز حق نمی‌دانند . ما پس در دایرۀ حیاتشان یک رضا بیشتر مطرح نیست و آن رضای خداست .

اما کسانی که در طریق همگویی و مطابقت رضای خود با رضای خدا قرار دارند و برابری و مطابقت را می‌جویند هر چند به کمال متوسط راه یافته‌اند ولی از توحید ناب بسیار دور هستند و هنوز گونه‌ای از شرک در آنان نمود دارد و این شرک را تنها کسانی می‌بینند که خود در مراحل عالی توحید هستند و گرنه کسانی که در مراحل پایین قرار دارند نه تنها این شرک و آن

افراد مشرک را نمی‌بینند بلکه آنان را مصادیق و مظاهر عالی توحید می‌شمارند .

خود محوران و خدا محوران

بسیاری از افراد از نظر ما موحّد هستند ولی از نظر قرآن موحّد نبوده بلکه مشرک‌اند مانند کسانی که دم از خدا می‌زنند ولی در پی هوا و هوس می‌روند ، آنان متلوّن هستند نه متوحّد و نه موحّد ، زیرا آن زمان که دم از خدا می‌زنند برای آن است که گرایش به خدا با منافع مادّی آنان هماهنگ است و فرمان خدا پرستی آنان هم از هوا و هوسشان صادر می‌شود .

اینان خود محورند نه خدا محور و در پی خود هستند نه خدا ؛ اگر برخی از احکام خدا مطابق میلشان باشد آن را می‌پذیرند و اگر نباشد از قبول آن امتناع می‌ورزند .

« وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ » ⁽¹⁾.

و زمانی که آنان را به سوی خدا و پیامبرش می‌خوانند تا [ نسبت به اختلافاتی که دارند ] میانشان داوری کند ، ناگهان گروهی از آنان روی گردان می‌شوند .

در حقیقت آنان خدا را برای خود می‌خواهند نه خود را برای خدا !

به عبارت دیگر اینان قائل به اصالت لذّت هستند ، هر چه میل و هوای آنان اقتضا کند و برای آنان لذّت آفرین باشد در پی آن می‌روند :

« وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ الضُّرُّ دَعٰانٰا لِجَنْبِهِ أَوْ قٰاعِداً أَوْ قٰائِماً فَلَمّٰا کَشَفْنٰا

عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ . . . » ⁽¹⁾.

و چون انسان را گزند و آسیبی رسد ، ما را [ در همۀ حالات ] به پهلو خوابیده یا نشسته یا ایستاده [ به یاری ] می‌خواند پس زمانی که گزند و آسیبش را برطرف کنیم ، آن چنان به راه ناسپاسی و گناه می‌رود که گویی هرگز ما را برای برطرف کردن گزند و آسیبی که به او رسیده [ به یاری ] نخوانده است . . .

این گونه انسان‌ها ، خود محور هستند و همۀ کارهایشان حتی بندگی و عبادتشان برای رفع مشکل شخصی خودشان و دست یافتن به لذّت است و خدا در زندگی و حیاتشان فقط ابزار و وسیله است نه هدف ، آنان بنده و عبد نیستند بلکه بازرگان‌اند که در پی سود و منفعت‌اند !

ولی خدا محوران نه از ترس ، قدم در عبادت می‌گذارند و نه به طمعِ مزد و سود بلکه همۀ حرکات و سکناتشان برای رضای خداست و در امورشان جز رضای دوست را نمی‌طلبند و نمی‌خواهند ، از این جهت در همه حال ، ایستاده ، نشسته و یا به پهلو آرمیده به یاد خدا هستند و نماز را هم اگر نتوانستند ایستاده به جا آورند نشسته و یا به پهلو آرمیده می‌خوانند ، نمازی که کامل‌ترین نیایش و بارزترین نشان عبودیت و پرستش است .

« الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ . . . » ⁽²⁾.

آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند . . .

اهل بیت علیهم السلام در همۀ شؤون - به ویژه در مرحلۀ رضا و قهر - با حقیقت

توحید همسنگ و متحدند و از این جهت اسوۀ همۀ انسان‌ها به خصوص انسان‌های روشن ضمیرند و نورانیت آن بزرگواران راهنمای آنان است .

آن چهره‌های بی‌نظیر و عترتِ سراج منیر گرچه در جنبۀ بشری ، جذب و دفع ، محبت و عداوت ، شهوت و غضب ، ارادت و کراهت و رضا و قهر دارند ولی همۀ این حالات زیر پوشش تولّا و تبرّایِ توحیدی است و مصداق اتمّ « لا إله إلّااللّه » عملی است و سِرّ سرمشق بودن پیامبر و اهل بیت علیهم السلام در همۀ امور و در رضا و قهر توحیدی بودن سیره و روش آنان است .

قرآن مجید ، معیار تولّا و تبرّای توحیدی را معین کرده است و اهل بیت علیهم السلام بر اساس همان معیار در همۀ حالاتشان تولّا و تبرّایِ داشتند و به همین خاطر پیشوایان انسان‌ها و سالکان کوی حق‌اند ، چون همۀ وجود و شؤون و افعالشان خدا محور است و هیچ خیری از دایرۀ حیاتشان خارج نیست و هیچ بشری به عرصۀ حیاتشان راه ندارد و حتی شیطانِ آنان به دست آنان تسلیم است .

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود :

. . . کانَ شَیطانی کافِراً فَأَعَانَنِی اللّهُ عَلیهِ حَتّی أسْلَمَ بِیَدی . . . ⁽¹⁾

. . . شیطان من کافر بود پس خدا مرا بر او کمک کرد تا اینکه به دست من تسلیم شد . . .

اهل بیت : و مقام تسلیم

اشاره

تسلیم بودن در برابر خواست خدا و ارادۀ حضرت او آن هم نه در حال اجبار بلکه در کمال اختیار ، حقیقتی است که هم چون دیگر حقایق در جای جای زندگی اهل بیت علیهم السلام و حیات الهی و ملکوتی آنان مشهود و آشکار است .

تسلیم ، آخرین مقام سالک

می‌گویند : از هزار منزل معنوی که سالک به توفیق حضرت دوست طی می‌کند ، منزل تسلیم ، آخرین منزلی است که در آن وارد می‌شود و در این منزل چون مردۀ میان دست غسّال ، تسلیم اراده و خواست حضرت رب الارباب و مالک الملوک و صاحب هستی است .

می‌گویند : کمتر سالکی هرچند با تمام وجود بکوشد و مجاهدت و ریاضت را به نهایت برساند ، به این منزل می‌رسد ؛ این منزل ویژۀ پیامبران و امامان و اولیای خاص الهی است .

از حضرت امام حسین علیه السلام روایت شده است :

إِنّا أهْلُ بَیْتٍ نَسألُ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ فَیُعْطِینٰا ، فَإذا أرادَ ما نَکْرَهُ فِیمٰا یُحِبُّ

رَضِینٰا ⁽¹⁾.

ما خاندانی هستیم که از خدا می‌خواهیم و او به ما عطا می‌فرماید ، پس هرگاه برای ما آن چیزی بخواهد که خوش نداریم ولی او دوست دارد ، ما به آن خشنود و راضی خواهیم بود .

علاء بن کامل می‌گوید : در محضر حضرت امام صادق علیه السلام نشسته بودم که زنی از خانۀ حضرت شیون نمود ، امام برخاست و سپس نشست و کلمۀ استرجاع - إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون - بر زبان جاری ساخت و به سخن خود باز گشت تا آن را به پایان برد و سپس فرمود :

إنَّا لَنُحِبُّ أن نُعَافَی فِی أنفُسِنَا وَأولَادِنَا وَأموَالِنَا ، فَإذَا وَقَعَ القَضَاءُ ، فَلَیسَ لَنَا أَنْ نُحِبَّ مَا لَمْ یُحِبَّ اللّهُ لَنَا ⁽²⁾.

ما سلامت همه جانبه را در جان و مال و فرزندانمان دوست داریم ، ولی آنگاه که قضای الهی درآید دیگر آنچه را خدا برای ما دوست ندارد ، دوست نخواهیم داشت .

حضرت امام باقر علیه السلام می‌فرماید :

نَدْعوا اللّهَ فِیما نُحِبُّ ، فَإذا وَقَعَ الَّذی نَکْرَهُ لَمْ نُخالِفِ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ فِیمٰا أحَبَّ ⁽³⁾.

خدا را در آنچه دوست داریم به ما عنایت شود می‌خوانیم و اگر بر ما آن افتد که دوست نداریم ، در آنچه خدا برای ما خواسته به مخالفت برنمی‌خیزیم .

قتیبۀ اعشی می‌گوید : به محضر حضرت امام صادق علیه السلام رفتم تا فرزندش را عیادت کنم ولی حضرت را بر در خانه محزون و غمگین یافتم ، عرض کردم : فدایت شوم فرزندتان در چه حال است ؟ فرمود : به خدا سوگند حالش خوب نیست ، آنگاه به درون خانه رفت و ساعتی درنگ فرمود و سپس بیرون آمد در حالی که چهره‌ای گشاده داشت و رنگ پریدگی و حزن و غم از چهره‌اش رخت بر بسته بود . گمان کردم فرزندش بهبود یافته است ، عرض کردم : قربانت گردم کودک در چه حال است ؟ فرمود : از دنیا رفت ، عرض کردم : فدایت شوم ، چگونه است آنگاه که او زنده بود شما غمگین و گرفته می‌نمودید و در این لحظه که از دنیا رفته است چیزی از آن حالت را در شما نمی‌بینم ، امام فرمود :

إنَّا أَهْلُ البَیتِ نَجزَعُ قَبلَ المُصِیبَةِ ، فَإذَا وَقَعَ أمرُ اللّهِ رَضِینَا بِقَضَائِهِ ، وَسَلَّمنَا لِأمرِهِ ⁽¹⁾.

ما اهل بیت پیش از رسیدن مصیبت ، ناله می‌کنیم و هر گاه امر الهی واقع شود به قضای او خشنود و در برابر فرمانش تسلیم هستیم .

ابراهیم بن سعد می‌گوید : حضرت امام سجاد علیه السلام در حالی که جماعتی نزد او بودند از خانۀ خود صدای عزاداری شنید ، به درون خانه رفت و سپس به مجلس باز گشت ، به ایشان گفتند : آیا این شیون از خبر مرگ کسی بود ؟ فرمود : آری ، حاضران او را تسلیت دادند و از شکیبایی‌اش شگفت زده شدند ، امام فرمود :

إِنّا أهْلُ بَیتٍ نُطِیعُ اللّهَ فیمٰا نُحِبُّ ، وَنَحمَدُهُ فیمَا نَکْرَهُ ⁽¹⁾.

ما اهل بیت خدا را در آنچه دوست داریم اطاعت می‌کنیم و در آنچه ناخوش داریم سپاس می‌گوئیم .

اهل بیت : و مقام عصمت

اشاره

⁽¹⁾اهل بیت علیهم السلام

عصمت چیست ؟

عصمت ، حالتی خاص و شهود ویژه‌ای است که انسان را از گناه باز می‌دارد و در مصونیت نگه می‌دارد و همۀ راه‌های وساوس را برای همیشه به روی او می‌بندد ؛ بر این پایه می‌توان عصمت را یک امر معرفتی و وجودی دانست ، آن هم معرفتی راسخ چون شهود است و امر وجودی است چون از کمالات خاصی است که انسان در حرکت جوهری تکاملی ، آن را با توفیق و عنایت حق به دست می‌آورد .

عصمت از کمالات برجستۀ معرفتی و وجودی و علمی و عملی است و در همۀ ابعاد حیات و شؤون زندگی معصوم اثر گذار است .

عصمت علمی و عملی

برخی از کمالات فقط ناظر به مرحلۀ علمی و برخی دیگر تنها یک امر

عملی است . به عنوان نمونه « عدالت » فقط یک ملکۀ عملی در انسان است که ربطی به بُعد شهودی و علمی انسان ندارد .

این ملکۀ با ارزش ، انسان را از گناه عمدی و سهوی حفظ می‌کند ولی ملکۀ عصمت ، انسان را از جهل ، خطا ، سهو ، نسیان و مغالطه در اندیشه و تفکر و هر گناهی باز می‌دارد پس معصوم هم در بخش معرفت و علم ، مصون از اشتباهِ در فهم و دریافت است و هم در بخش عمل مصون از کار ناروا بوده و هم در بخش تبلیغ دین حق مصون از خطا در تبلیغ می‌باشد .

حقیقتِ شهود ، متعلق به عقل نظری و پرهیز از گناه ، متعلق به عقل عملی است ، هرچند که منشأ عصمت عقل عملی ، همان معرفت و عقل نظری و شهود است و این طور نیست که عصمت عملی متوقف بر عصمت علمی نباشد . معقول نیست کسی در مقام عمل ، معصوم باشد ولی در مقام علم ، این گونه نباشد ، زیرا اگر حلال و حرام ، زشت و زیبا و پاک و ناپاک را نداند نمی‌تواند در مقام عمل معصوم باشد .

عصمت اهل بیت علیهم السلام

اهل بیت علیهم السلام بر اساس آیات قرآن و روایات ، در مرحلۀ عقل نظری و عقل عملی معصوم‌اند ، یعنی هم درست و صحیح می‌دانند و می‌فهمند و دریافت می‌کنند و هم فهمیده‌ها و دریافت شده‌ها را درست و صحیح اجرا می‌نمایند ، و هم دانش و بینش و معرفت خود را درست و صحیح به مردم ابلاغ می‌نمایند پس در حریم امنِ فهم ایشان نه جهل قصوری و نه جهل تقصیری و نه سهو و خطا در تطبیق راه پیدا می‌کند و نه در حرم امنِ عقل عملیِ آنان خطا و عصیان سهوی و نسیانی یا عمدی راه پیدا می‌کند .

قرآن دربارۀ عصمت اهل بیت علیهم السلام می‌فرماید :

«. . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽¹⁾.

. . . جز این نیست که همواره خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم‌السلام‌اند ] برطرف نماید و شما را چنان که شایسته است [ از همۀ گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

این ارادۀ حق ، هم به تطهیر علم و معرفت و هم به از میان بردن رجس و پلیدی عمل ایشان تعلق گرفته است و آنان را در جهت علم و عمل معصوم گردانیده است .

نیاز به معصوم در فهم معارف

اینکه به طور مؤکد توصیه شده که بدون اهل بیت علیهم السلام سراغ قرآن و معارف نروید ، به خاطر این است که هیچ کس جز آنان و امثال آنان که پیامبران‌اند مصون از خطا در فهم و دریافت نیست و غیر معصوم نهایتاً به کج فهمی و سوء برداشت دچار می‌شود و لزوماً با به اجرا گذاشتن کج فهمی و سوء برداشت به بدعملی و خطای در کردار و گناه در رفتار گرفتار می‌گردد .

کسانی بودند که به خاطر همین ضعفِ در بینش و ناتوانی در دریافت ، کنش‌های زشت و نادرستی از خود نشان دادند و سوء برداشتشان از حقایق تا جایی بود که به قصد قربت به خیمه‌های حسینی تاختند و به روی اولیای خاص الهی شمشیر کشیدند ! !

گروه بسیاری از خوارج چنین اشخاصی بودند که امیرمؤمنان علیه السلام از آنان

به عنوان جاهل متنسّک نام می‌برد ، آنانی که ممکن است در بخشی از عمل ، پاک و معصوم بوده و اصرار و پافشاری بر ترک گناه و معصیت داشتند اما چون بینش و دریافت آنان ضعیف بوده و تنها به قاضی مراجعه می‌کردند ، مصون از خطا نبودند و گرایش به اعمالی داشتند که آنان را از مدار دین بیرون می‌راند و قتلشان را در عرصۀ هجوم به مؤمنان به امیرمؤمنان علیه السلام واجب ساخت !

علم و عمل انسان

در انسان‌های عادی تفاوت میان بینش و کنش و علم و عمل بیشتر است . هرچه انسان از مقام والای انسانیت و شخصیت الهی خود پایین‌تر می‌آید ، بخش عقل نظری از عقل عملی فاصله می‌گیرد و دور می‌شود از این رو همواره یکی از آن دو وجود دارد در حالی که آن دیگر نیست ، یا یکی قوی و توانا و آن دیگر ناتوان و ضعیف است .

هرچه انسان رشد می‌کند و به سوی کمال می‌رود ، این دو بال پرواز به هم نزدیک‌تر می‌گردد تا جایی که نخست ، متحد و سپس واحد می‌شود و علم و عمل وحدت می‌یابد چنان که در فرشتگان و مجرّدات عالی ، علم و عمل عین یکدیگرند و در صادر نخستین یا ظاهر اول که حقیقت محمّدیه است اوج این وحدت را می‌یابیم .

علم و عمل حضرت حق

در حضرت حق علم ، عین عمل و هر دو عین قدرت و . . .

« . . . وَ مٰا یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقٰالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی

السَّماءِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . و به اندازۀ وزن ذرّه‌ای در زمین و آسمان از پروردگارت پوشیده نیست . . .

پس حضرت او مصون از جهل و خطا و سهو و نسیان است :

« . . . وَ مٰا کٰانَ رَبُّکَ نَسِیًّا » ⁽²⁾.

. . . و پروردگارت هیچ‌گاه فراموشکار نیست .

و نیز در امور عملی از هر زشتی و بدی منزه و پاک است .

یکی از زشتی‌ها ستم است که در نفی آن از حریم مقدسش می‌فرماید :

« . . . وَ لاٰ یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً » ⁽³⁾.

. . . و پروردگارت به هیچ کس ستم نخواهدکرد .

بلکه حضرت حق ، هر زشتی را به هر اندازه باشد ناپسند می‌داند و ساحت مقدسش را از آن پاک و مبرا می‌داند ،

« کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً » ⁽⁴⁾.

همۀ این دستورها و فرمانهائیکه [ در آیات نوشته بیان شد سرپیچی از آنها ] گناهش نزد پروردگارت ناپسند است .

سبب اینکه حضرت او در علم و عمل مصون از همۀ زشتی‌ها و مبرّای از همۀ بدی‌ها و منزّه از همۀ خطاها و نسیان‌ها و سهوها و مانند آن است ، این

است که در مراحل عالی و مراتب رفیع ، علمِ حضرت حق عین عمل و قدرت است و قدرت و عمل باری تعالی نیز عین علم است گرچه از لحاظ لفظی و مفهومی از یکدیگر جدا می‌باشند .

عصمت علمی و عملی اهل بیت علیهم السلام

از مطالبی که عنوان شد به این حقیقت توجه می‌کنیم که ملکۀ عصمت ، عملی و یا علمی محض نیست چون پیامبران و امامان که شخصیت و هویتی در طول حق دارند هم در علم و هم در عمل معصوم‌اند و به این خاطر علم و عمل آنان تا قیامت بر همگان در هر رتبه و مقامی که باشند حجّت است و لازمۀ حجّت بودنشان این است که باید در هر دو جهت معصوم باشند تا مرجع و معیار حقیقت و میزان تشخیص حق از باطل قرار گیرند .

آری ، آنان با عصمت علمی و عملی خویش می‌توانند حجّت کامل باشند و تنها درخور آنان است که حق را آن چنان که هست بیان کنند و بشناسانند و نیز با عمل به آن ، مردم را به سوی آن دعوت کنند و جذب نمایند .

محمّد بن علی بن بابویه در کتاب با ارزش ذخیرة العباد به سند خود از ابن عمیر روایت می‌کند که در طول مجالستم با هشام بن حکم نیکوتر از چهار کلام از او ندیدم و آن هنگامی بود که از او پرسیدم : آیا امام دارای مقام عصمت است ؟ گفت : آری ، گفتم : بر پایۀ کدام دلیل ؟ گفت : همۀ گناهان ریشه در چهار گناه دارد : 1 - حرص 2 - حسد 3 - غضب 4 - شهوت .

نفس قدسی امام چگونه بر دنیا حرص ورزد در حالی که همۀ دنیا تحت فرمان اوست ؟ آن مقام مقدسی که بتواند سنگ ریزه را جواهر کند ، چگونه بر متاع دنیا حرص ورزد ؟ !

و چگونه حسد برد در حالی که تمام مخلوقات پهن دشت هستی مادون او هستند و جایی برای حسد ورزیدن به کسی نیست ؟ !

و چگونه برای مادون غضب کند در حالی که غضب او فی اللّه و للّه است ؟ !

و چگونه در شهوات افتد در حالی که از طریق مشاهده و مکاشفه از بهترین نعمت‌های بهشت و صور زیبا و عالی ، آگاه است و راهی برای میل به صور خسیّه و پست برای او وجود ندارد ؟ !

عصمت ، عالی ترین درجۀ تقوی

عصمت ، در حقیقت نورانیّت عقل نظری و عملی است و انسان معصوم قدرت دارد مانع نفوذ وهم و خیال در حیطۀ عقل نظری شود تا زمینۀ خلط و خبط و مغالطه را از میان بردارد و می‌تواند مانع نفوذ شهوت و غضب بی‌محاسبه در محدودۀ عقل عملی گردد تا به تباهی و گناه آلوده نشود و به طور اختیاری به سوی فضایل و کمالات حرکت کند .

عصمت عملی و رفتاری ، عالی‌ترین درجۀ تقواست ، یعنی تقوا دارای مراتب و مراحل زیادی است که نهایت آن در کردار و رفتار است که همان عصمت عملی است ؛ گرچه ممکن است بخش عصمت علمی و معرفتی را نیز تقوای علمی نامید ، ولی تقوای کرداری و خویشتن‌داری ، فعل اختیاری انسان و جزء مسائل عقل عملی است .

عصمت اهل بیت علیهم السلام در همۀ شؤون

همۀ معصومان ما ، هم در مسائل علمی و هم از جهت تلقی از سوی خدا و هم از جهت حفظ و نگهداری در باطن و هم از جهت تعلیم و آموزش

و تبلیغ و ابلاغ ، مصون از خطا و اشتباه و سهو و نسیان‌اند ، یعنی آنچه را مربوط به هدایت انسان‌هاست به طور کامل از خدا دریافت می‌کنند و درست و صحیح می‌فهمند و آن را خوب حفظ می‌کنند و درست و صحیح عمل می‌نمایند و به دیگران ابلاغ می‌کنند .

این ملکۀ علمی و معرفتی بدون شهود ممکن نیست و تنها از طریق شهود است که چنین چیزی شدنی است ، زیرا انسان در عالم وهم و خیال ، بافته‌های خود را بر یافته‌های عقل عرضه می‌کند و آن دو را درهم می‌آمیزد و تفکری آمیخته با جهل و خطا و سهو و نسیان به وجود می‌آورد و در نتیجه به چاه گمراهی می‌افتد و دیگران را نیز همراه خود به قعر آن چاه می‌برد !

« أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ کُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دٰارَ الْبَوٰارِ » ⁽¹⁾.

آیا کسانی را که [ شکر ] نعمت خدا را به کفران و ناسپاسی تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نابودی و هلاکت درآوردند ، ندیدی ؟

قدرت معصوم و عجز شیطان

اگر انسان در حریم عقلِ ناب قرار گیرد و از دسترس وهم و خیال دور باشد به مقامی می‌رسد که دست خطا و نسیان به او نمی‌رسد و دیو گناه و عصیان به او حمله نمی‌کند و در نهایت در عرصۀ عصمت دائمی قرار می‌گیرد ، زیرا در حریم عقلِ ناب ، نه شیطان درونیِ وهم و خیال راه دارد و نه شیطان بیرونی و ابلیس تلبیس‌گر و تدلیس‌گر ، چون تجرّد ابلیس مانند وهم و خیال از عقل ناب پایین‌تر است و هرگز به مقام عقل محض راه

نمی‌یابد . در دستگاه تجرّد تام عقلی نه وهم و خیال به عنوان دزد و راهزن راه می‌یابد و نه ابلیس به عنوان دزد و راهزن بیرونی به آن وادی مقدس دسترسی دارد . ابلیس در نقطۀ راهزنی بر سر صراط مستقیم قرار می‌گیرد ،

« . . . لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرٰاطَکَ الْمُسْتَقِیمَ » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً بر سر راه راست تو [ که رهروانش را به سعادت ابدی می‌رساند ] در کمین آنان خواهم نشست .

ولی همین ابلیس که با همۀ قدرت تهدید به گمراه کردن همۀ انسان‌ها می‌کند ، نمی‌تواند به حریم کسی که خود عین صراط مستقیم شده ، راه یابد چون خودِ صراط که ترسیم قدرت بی‌نهایتی چون خداست از آسیب وسوسه و دسیسۀ او مصون است .

برای اهل دل و سالکان کوی دوست و رهروان عارف ، ثابت است که صراط ، عین سالک و سالک ، عین صراط است ، راه و رهرو یکی است ؛ شیطان در ابتدا و آغاز صراط کمین کرده نه در وسط و یا مراحل عالی آن ، از این جهت کسانی که با ریاضات شرعی و انجام تکالیف الهی بخش عمدۀ راه مستقیم را طی کرده و به مقام اخلاص رسیده‌اند ، از آسیب و وسوسۀ او مصون هستند ،

« . . . وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ » ⁽²⁾.

. . . من هم یقیناً [ همۀ کارهای زشت را ] در زمین برای آنان می‌آرایم [ تا ارتکاب زشتی‌ها برای آنان آسان شود ] و مسلماً همه را گمراه می‌کنم . * مگر [ آن ] بندگانت را که خالص شدگانِ [ از هر نوع آلودگی ظاهری و باطنی ]اند .

ابعاد عصمت معصوم

بنابراین کسی که به مقام اخلاص علمی و شهودی رسید ، در مسائل معرفتی و علمی از جهت حدوث و بقا مصونیّت می‌یابد ، پس چیزی را بد و نادرست نمی‌فهمد و در فهمیده‌ها هم شک و اشتباه نمی‌کند ، چون فهم‌کننده ، روح مجرد و مخلص است و تفهیم‌کننده ، خدایی است که علم محض است .

معصوم هرگز حق را نادرست تلقی نمی‌کند و هرگز در حق ، شک و تردید نمی‌نماید .

امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان ابعاد عصمت علمی و معرفتی خود می‌فرماید :

مَا شَکَکْتُ فِی الحَقِّ مُذْ أُرِیتُهُ ⁽¹⁾.

از هنگامی که حق را به من ارائه کردند در آن شک و تردید نکردم .

این بیان دلالت دارد که آن حضرت از نظر علمی و معرفتی از طریق شهود به آخرین مرحلۀ وصول الی اللّه و ادراک دورترین حقایق که از دسترس غیر معصوم خارج است رسیده بود ، از این جهت آن حضرت مصداق عینی « لاٰ رَیْبَ فِیهِ » است .

در مرحلۀ عصمت عملی هم باید گفت که این مقام ، فقط برای کسانی فراهم است که به عرصۀ اخلاص رسیده باشند ؛ در این حال است که شهوت و غضب ، حقد و حسد ، غرور و ریا و . . . در حرم امن او راه ندارد ، معصوم همۀ این امور را مهار کرده و در اختیار خود گرفته است .

مقام تولّی و تبرّای معصوم

شهوت و غضب معصوم در نفسِ نفیسِ مخلص او ابتدا به صورت اراده و کراهت جلوه می‌کند و از حالت شهوت و غضب بیرون می‌آید ، به گونه‌ای که چیزی که از آن می‌ماند فقط اراده و کراهت است ؛ سپس با ریاضت و تلاش و عبادت و مجاهدت چنان آن را دگرگون می‌کند که به صورت تولّی و تبرّی جلوه می‌نماید . تولیّ و تبرّی صورت تکامل یافتۀ همان شهوت و غضب و اراده و کراهت است .

انسان معصوم و کامل ، مراحل جذب و دفع ، شهوت و غضب ، محبت و عداوت و اراده و کراهت را طی کرده و به مقام تولّی و تبرّی که رقیق‌ترین ، کامل‌ترین و باارزش‌ترین مرحله است ، دست یافته ؛ به عبارت دیگر ، تولّی و تبرّی رقیق‌ترین مرحلۀ اراده و کراهت ، لطیف‌ترین مرحلۀ محبت و عداوت ، صاف‌ترین مرتبۀ شهوت و غضب و پاک‌ترین مرحلۀ جذب و دفع است .

کسی که به مقام تولّی و تبرّی رسیده شیطان را با همۀ وجود ، دشمن‌ترین دشمن شخصیت درونی و برونی خود حس می‌کند و به این خاطر او را به سخت‌ترین وجه ممکن سرکوب می‌کند و بر همۀ دشمنان فایق می‌آید و اهل تولّای حق می‌شود چنان که حق متولّی اوست :

« إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ » ⁽¹⁾.

یقیناً سرپرست و یار من خدایی است که قرآن را نازل کرده و او همواره شایستگان را سرپرستی و یاری می‌کند .

همین صالحان هستند که به خاطر عصمتِ در فکر و عمل ، وارثان زمین خواهند بود ، چون گوهر ذاتشان صالح است ، نه فکر بد می‌کنند و نه به راه بد گام می‌گذارند ،

« . . . أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ » ⁽¹⁾.

. . . زمین را بندگان شایستۀ ما به میراث می‌برند .

پس حضرت حق ارث گذار و ارث دهنده و صالحان ارث بران هستند و این به خاطر آن است که صالحان در علم و عمل معصومند .

عصمت ، انحصاری نیست

اگر انسان سالک به مقام اخلاص راه یابد ، در امنیت راه و هدف قرار می‌گیرد و جزء صالحان می‌شود و در این مقام تحت ، ولایت اللّه است و شیطان و هیچ کس دیگری به آنجا راه ندارد تا بتواند وسوسه و دسیسه کند و فریبکاری و دغل بازی به کار گیرد ، این دشمن سوگند خورده و از هر جهت بی‌رحم و شرور ، اقرار و اعتراف نموده که به مقام مخلصان راه ندارد و نمی‌تواند بر ضد آنان کاری انجام دهد .

در هر صورت حضرت حق گروه‌هایی از بندگانش را جزء کسانی معرفی می‌کند که شیطان به آنان دسترسی ندارد ، یکی از آن گروه‌ها مخلصان هستند که از مصادیق اتمّ و اکملشان پیامبران و امامانند ، این گروه یکی از گروه‌ها هستند نه همۀ آنان ؛ بنابراین رسیدن به مقام عصمت ، انحصاری نیست و غیر آنان هم می‌توانند از طریق وصول به مقام عبودیت خالصانه ، به مقام عصمت در دو مرحلۀ علم و عمل دست یابند و شیطان هم در مقام تهدید به

اغواگری می‌گوید :

من همۀ آنان را گمراه می‌کنم مگر بندگانت را که گروهی از آنان مخلصان هستند ⁽¹⁾.

این بندگانت ، معنای عام دارد و مخلصان به عنوان مصداق بارز ذکر شده‌اند نه تنها مصداق ، پس هرکس می‌تواند با تلاش و مجاهدت و ریاضت و عبادت کاری کند که به مقام عصمت دست یابد .

آنچه در عرصۀ هستی یافت می‌شود ، موهبت الهی است :

« وَ مٰا بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

و آنچه از نعمت ها در دسترس شماست از خداست . . .

ولی درجات مواهب و نعمت‌ها فرق دارد ، همچنانکه علل عادی بعضی از امور ، مشهود و معلوم است و علل پاره‌ای دیگر ، مخفی و نهان است .

خداوند ، علّتِ حقیقی

انسان چیزی را با اختیار و تفویض خود مالک نمی‌شود که خدا در تحقق آن نقشی نداشته باشد . هر موجود ممکنی به استناد به وجود واجب یافت می‌شود و وقتی وجودش مستند به اوست ، بی‌تردید هر کمالی هم در اوست از اوست ، حتی فاعل حقیقیِ تعلیم دانش‌های عادی هم خداست :

« عَلَّمَ الْإِنْسٰانَ مٰا لَمْ یَعْلَمْ » ⁽³⁾.

[ و ] به انسان آنچه را نمی‌دانست تعلیم داد .

پس این درس و بحث و کتاب و معلم ، علل حقیقی نیستند بلکه علل مقدماتی می‌باشند ؛ علّت فاعلیِ ذاتی و حقیقی ، خداست .

این علل ، اهل بیت مقدماتی هم چون شیار کردن زمین و پاشیدن تخم و آب دادن است و آنکه در حقیقت می‌رویاند و پرورش می‌دهد و به محصول می‌نشاند خداست .

« أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ » ⁽¹⁾.

آیا شما آن را می‌رویانید ، یا ما می‌رویانیم ؟

تزکیه نفس ، مقدمۀ عصمت

بنابراین انسان می‌تواند با ریاضت‌های شرعی و تهذیب و تزکیۀ نفس به مقام عصمت دست یابد ، پس عصمت ، منحصر در پیامبران و امامان نیست بلکه عصمت شرط پیامبری و امامت است .

بر این پایه غیر آنان نیز می‌توانند معصوم باشند و در نهایت هر پیامبر و امامی معصوم است ، ولی هر معصومی پیامبر و امام نیست .

انسان می‌تواند با تهذیب و تزکیۀ نفس ، خود را مصون از خطا ، اشتباه و نسیان و مانند آن در علم و عمل کند و معصوم شود ؛ این کار را می‌تواند پیش از بلوغ شروع کند تا در هنگام بلوغ از برکت تعلیم و تربیت و تهذیب و تزکیه معصوم باشد و کسانی هم که پیش از این دچار خطا و اشتباه بوده‌اند ، می‌توانند با همین روش خود را نسبت به آینده ، معصوم گردانند .

عصمت از اشتباه علمی

آنکه از تعلیم و تربیت صحیح اولیای الهی بهره‌مند است ممکن است به مقامی از عصمت برسد که در مسایل علمی نیز مصون از خطا گردد ،

« . . . إِنْ تَتَّقُوا اللّٰهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقٰاناً . . . » ⁽¹⁾.

. . . ای اهل ایمان ! اگر [ در همۀ امورتان ] از خدا پروا کنید ، برای شما [ بینایی و بصیرتی ویژه ] برای تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد . . .

« فرقان » یعنی نیروی تمییز و تشخیص میان حق و باطل و درست و نادرست پس انسان در سایۀ تربیت اولیای حق با مراعات تقوای همه جانبه به جایی می‌رسد که فاروق محض می‌شود ، نه بد می‌فهمد و نه فهمیده‌ها را بد نگه می‌دارد و نه بد عمل می‌کند ؛ البته ممکن است برخی از امور را نداند ولی آنچه را می‌داند بی‌تردید درست فهمیده و درست نگه می‌دارد و درست عمل می‌کند .

علت اینکه گفته‌اند که انسان فاروق ممکن است بعضی از امور را نداند ، از این جهت است که عصمت نیز مانند سایر کمالات وجودی دارای درجات و مراتب و شؤون و شاخه‌هایی است پس ممکن است معصوم در مرتبه‌ای و در شأنی چیزی را نداند .

در هر صورت با مجاهدت و ریاضت و تهذیب نفس و مواظبت بر اعضا و جوارح و مراقبت بر خواطر و جوانح و حفظ و محاسبه و مشارطه و معاتبه و معاقبه ، می‌توان در علم و عمل به مقام عصمت دست یافت و از آن بهره‌مند شد .

انحصار در نبوت و امامت

با توجه به مطالب سابق معلوم شد که عصمت امری انحصاری نیست بلکه آنچه انحصاری است و هیچ کس نمی‌تواند با تلاش و کوشش هرچند در حد اعلا و صد در صد خالص به دست آورد ، مقام باعظمت نبوت و مرتبۀ رفیع امامت است .

« . . . اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . خدا داناتر است که مقام رسالت را در کجا قرار دهد . . .

پیامبران بنا بر روایات صد و بیست و چهار هزار نفر و امامان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله ، فقط دوازده نفر هستند و کاستی و افزایش ندارند ولی مقام عصمت ، مقامی است که دسترسی به آن برای همه میسّر است . حضرت فاطمۀ مرضیه علیها السلام نبی و امام نبود ولی معصوم بود ، مریم کبری نبی و امام نبود ولی معصوم بود و به اعتقاد اهل دل و دارندگان مقام بصیرت ، وجود مبارک حضرت زینب کبری علیها السلام و حضرت قمر بنی هاشم علیه السلام و حضرت علی اکبر علیه السلام دارای مقام عصمت بودند با اینکه پیامبر و امام نبودند .

بنابراین رسیدن به مصونیت ویژه‌ای که از آن به عصمت تعبیر می‌شود برای همه فراهم است و این هرچند موهبت و نعمت خدایی است ولی این انسان است که قدرت و توان دارد زمینۀ تجلّی این موهبت را در دو مرحلۀ علمی و عملی‌اش برای خود آماده سازد تا خدای سبحان که بخشنده و وهّاب مطلق است برابر با استعداد فراهم شده و زمینۀ تحصیل شده ، مقام عصمت را عطا کند .

«وَ آتٰاکُمْ مِنْ کُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ . . . » ⁽¹⁾.

و از هر چیزی که [ به سبب نیازتان به آن ] از او خواستید ، به شما عطا کرد . . .

این پرسش و درخواست به زبان استعداد است و خدا هیچ گاه استعدادی را بی‌پاسخ نمی‌گذارد و اگر کسی درخواست و پرسش زبان او با زبان استعدادش یکی باشد او نیز بی‌جواب و بی‌بهره نخواهد ماند .

تحصیل عصمت

این را نیز باید توجه عمیق داشت که عصمت ملکۀ اختیاری در دو مرحلۀ علمی و عملی است و تحقق عصمت ، امری تکوینی و جعلی نیست بلکه فضیلتی اکتسابی در سایۀ توفیق خاص حق است پس نمی‌توان گفت :

کسی که معصوم است اگر گناهی را مرتکب نشد هنرمندی نکرده و ثواب و پاداشی ندارد .

معصوم چنان که قرآن مجید می‌گوید ، همواره مسلح به « برهان من ربّه » است ، برهانی که به صورت ملکه در او تحقق یافته است و از این طریق دشمن درونی و خواسته‌های بی‌محاسبۀ نفسانی را سرکوب کرده ، برای همیشه در زندان تقوا انداخته است ، از این رو نفس او گرچه بخواهد از گناه لذّت ببرد ولی بر اثر سرکوبی جرأت فکر و خواستن گناه و ارتکابش را ندارد چون با نورانیت خاص باطنی‌اش پایان امر و عاقبت کار را مشاهده می‌کند .

حقیقت گناه در چشم معصوم

سالک واصل و معصوم عارف ، درون و باطن و نتیجۀ گناه را آن گونه که هست می‌بیند ،

« إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً . . . » ⁽¹⁾.

بی‌تردید کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند ، فقط در شکم‌های خود آتش می‌خورند . . .

آری ، باطن این غذای حرام ، آتش است پس کسی که پایان کار و حقیقت امر و باطن عمل را به صورت آتش واقعی مشاهده می‌کند ، مصون از فکر گناه و ارتکاب آن می‌ماند و هرگز دچار فکر بد و خطا در اندیشه و گناه سهوی و عمدی نمی‌گردد چون حقایق ، آن چنان که هست نزد او حاضر و مشهود است .

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغة در پایان قصۀ عقیل که از حق خود بیشتر می‌خواست ، می‌فرماید :

وَأعجَبُ مِن ذَلِکَ طَارِقٌ طَرَقَنَا بِمَلفُوفَةٍ فِی وِعَائِهَا ، وَمَعجُونَةٍ شَنِئتُهَا ، کَأنَّمَا عُجِنَت بِرِیقِ حَیَّةٍ أوقَیئِهَا ، فَقُلتُ : أصِلَةٌ أمْ زَکاةٌ أم صَدَقَةٌ ؟ فَذلِکَ مُحرَّمٌ عَلَینَا أهلَ البَیتِ ، فَقَالَ لَاذَا وَلَا ذَاکَ ، وَلکِنَّهَا هَدِیََّةٌ ، فَقُلتُ : هَبِلَتْکَ الهَبُولُ ، أعَنْ دیِنِ اللّهِ أتَیْتَنِی لِتَخْدَعَنِی ؟ أمُختَبِطٌ أنتَ أم ذُو جِنَّةٍ أم تَهْجُرُ ؟ ⁽²⁾.

و شگفت‌تر از قصۀ عقیل ، داستان کسی است که شبانه و به دور از چشم مردم نوعی حلوا و معجونی که سخت از آن کراهت داشتم و به شدّت ناخوشایندم بود برایم آورد که گویا با آب دهان افعی یا قی و استفراغش آمیخته و عجین شده بود ، به او گفتم : هدیه یا زکات یا صدقه است که آن بر ما اهل بیت حرام است . گفت : نه این است نه آن بلکه هدیه است . به او گفتم : مادرهای داغدار به عزایت بنشینند از راه دین وارد شده‌ای تا مرا بفریبی ؟ !

آیا دچار صرعی که نمی‌دانی چه می‌کنی ، یا مجنونی که نمی‌فهمی در چه کاری وارد می‌شوی یا در این وقت شب دچار هذیان شده‌ای ؟ !

آن امام معصوم ، رشوه را به صورت غذایی که مار سمّی پس از خوردنش آن را بالا آورده و قی کرده می‌بیند ، غذایی که هیچ انسان عاقلی به سوی آن دست دراز نمی‌کند .

آری ، کسی که با نور عصمت ، حقیقت را به این صورت مشاهده می‌کند ، نه فکر به دست آوردنش را می‌کند و نه به صورت عمدی و سهوی به آن دست‌اندازی می‌نماید .

معصوم ، می‌بیند که باطن گناه شعلۀ فروزان آتش دوزخ است از این جهت در مرحلۀ فکری و عملی به آن آلوده نمی‌شود و در چنین حالتی هم شیطان کاری نمی‌تواند بکند .

شاهد ، غافل نیست

امیرالمؤمنین علیه السلام فرشتگان را به صورتی وصف می‌کند که بیانگر چگونگی تحقق عصمت در آنان است و اوصافشان نشان می‌دهد کسی که شاهد است غافل و ناسی نیست و در دام ابلیس و شیطان گرفتار نمی‌شود ،

لَایَغشَاهُمْ نَومُ العُیُونِ ، وَلَا سَهْوُ العُقُولِ ، وَلَا فَتْرةُ الأبدَانِ ، وَلَا غَفْلَةُ النِّسیَانِ ⁽¹⁾.

خواب دیدگانشان را فرو نمی‌گیرد ، گرفتار سهو و نسیان عقول نیستند ، بدن‌هایشان اسیر خستگی نمی‌گردد و فراموشی سراغ آنان نمی‌آید .

پیامبران و امامان نیز چنین هستند یعنی از خطا در فکر و خواب غفلت و بیماری سهو و نسیان و انحراف در عمل و زشتی اخلاق مصونند .

قدرت ارتکاب گناه در معصوم

این طور نیست که معصوم از روی اجبار گناه نکند یعنی قادر به گناه نباشد ، قادر به گناه هست ولی گناه نمی‌کند و به عبارت دیگر ، صدور گناه از معصوم امتناع ذاتی ندارد یعنی عقلاً محال نیست ولی با این حال نه فکر گناه به او راه می‌یابد و نه گناه می‌کند .

در هر صورت ، ملکۀ عصمت - چه علمی و چه عملی - این گونه نیست که مقتضیات قوای انسانی را نابود سازد چون هر کدام از قوا ، اقتضایی دارد که هم می‌توان متعلق اقتضایش را از راه حلال فراهم کرد و هم از راه حرام ارضا نمود .

حس شنوایی خواستار آواز و آوای دلنشین و دلپذیر است ، حس بینایی از مناظر زیبا لذّت می‌برد و حس چشایی و لامسه و بویایی نیز چنین است .

سرکوب این قوا نادرست و شاید محال عادی باشد ، از این رو باید هر قوّه‌ای را به آنچه اقتضا دارد رسانید ولی از راه حلال .

معصوم می‌کوشد تا افزون بر حفظ و کنترل خود و به نوعی

خویشتن داری ، از گناه در علم و عمل دوری کند ولی در عین حال قوای خود را نیز جهت می‌دهد و آنها را به کمال خودشان می‌رساند و - چنان که در سطور قبل بیان شد - شهوت و غضب را به تولّی و تبرّی اوج می‌دهد که کمال آن دو قوّه است .

معصوم می‌کوشد تا با تقویت ریاضت و تزکیه و تهذیب ، امکان آلودگی به گناه علمی و عملی را در خویش ممنوع سازد به گونه‌ای که به طور طبیعت ثانوی از گناه دوری می‌جوید و نفسش این امکان را می‌یابد که گناه نسبت به خویش را امری غیر مقدور نماید ، یعنی با اینکه صدور گناه از معصوم امتناع ذاتی ندارد ولی با کوشش انسان ، امتناع عرضی پیدا می‌کند ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام در اوج عصمت

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ مقام عصمت خود و اهل بیتش می‌فرماید :

أَنَا وَعَلِیُّ والْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ وَتِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ ، مُطَّهَّرُونَ مَعْصُومُونَ ⁽²⁾.

من و علی و حسن و حسین و نُه نفر از فرزندان حسین از هر آلودگی پاک و معصوم هستیم .

و دربارۀ خود و حضرت فاطمه علیها السلام و دوازده امام

اهل بیت علیهم السلام فرمود :

إنّٰا أَهْلَ الْبَیْتِ قَدْ أَذْهَبَ اللّهُ عَنّٰا الفَوٰاحِشَ ، مٰا ظَهَرَ مِنهٰا وَمٰا بَطَن ⁽³⁾.

ما اهل بیت ، خدا همۀ زشتی‌ها و آلودگی‌های پیدا و پنهان را از ما زدوده است .

و حضرت امام صادق علیه السلام در قطعه‌ای بسیار استوار و محکم دربارۀ عصمت پیامبران و امامان فرموده است :

الأنبیاءُ والأوصیاءُ لا ذُنُوبَ لَهُم ، لأنَّهُم مَعصُومُونَ مُطَهَّرون ⁽¹⁾.

پیامبران و جانشینان هیچ گناهی ندارند زیرا معصوم و پاک هستند .

حضرت زهرا علیها السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند بزرگوار این دو انسان کامل و دریاهای بی‌کران معارف ، در همۀ احتجاجات و بحث‌های استوارشان با مخالفین و معاندین به عصمت و طهارت و پاکی خود از همۀ آلودگی‌های پیدا و پنهان و اینکه به این خاطر حجّت خدا در همۀ شؤون بر همۀ انسان‌ها تا روز قیامت هستند ، استدلال کرده‌اند و خود را از بندگان مُخلص خدا که هوای نفس و شیطان و علل گناه هیچ راهی به آنان ندارد ، معرفی نموده‌اند .

اهل بیت : محبوبان حق

طهارت ذات ، علت محبوبیت

پاک بودن وجود اهل بیت علیهم السلام از عیوب و نقایص و آراسته بودنشان به صفات مثبتی که در وجودشان در حد اکمل و اتمّ بود ، سبب محبوبیت آنان نزد خداست .

خدا در قرآن آنان را به برترین صفت که مایه و پایۀ همۀ صفات مثبت می‌باشد و آن عبارت از طهارت و پاکی همه جانبه است ، ستوده ، طهارتی که علت رسیدن آنان به حقایق کتاب مکنون است ،

« لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » ⁽¹⁾.

جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی ندارند .

آنان به خاطر رسیدن به حقایق کتاب مکنون آگاه به همۀ هستی و عامل به همۀ واقعیت‌ها و انجام دهندۀ همۀ احکام و فرمان‌های حق و خیر محض‌اند . این ویژگی‌ها و صفات نشان دهندۀ این است که آن بزرگواران همان مخلصان هستند که تحت تربیت مستقیم خدا و ربوبیّت ذات او پرورده شده ، به عنوان منتخبان خاص خدا مطرح‌اند .

طهارت ذات و مقام مسّ کتاب مکنون و عامل بودن به خواسته‌های

حق ، آنان را مرضی خدا و محبوب حق نموده است .

« . . . وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ » ⁽¹⁾.

. . . و کسانی که خود را [ با پذیرش انواع پاکی‌ها از همۀ آلودگی‌ها ] پاکیزه می‌کنند دوست دارد .

همۀ صفات مثبت آنان جلوۀ طهارت ذات ایشان است مانند عدالت و قسط ، توکل و صبر ، ایمان و یقین ، توبه و انابه ، جهاد و کوشش ، ایثار و گذشت و . . . که این همه سبب شده که آن بزرگواران در حدّ اعلای محبوبیت نزد خدا قرار گیرند و در یک کلمه ، محبوب‌ترین موجودات و مخلوقات نزد خدا باشند .

« . . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ . . . » ⁽²⁾.

. . . یقیناً خدا کسانی را که بسیار توبه می‌کنند دوست دارد . . .

«. . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ » ⁽³⁾.

. . . یقیناً خدا عدالت پیشگان را دوست دارد .

« . . . إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ » ⁽⁴⁾.

. . . یقیناً خدا توکل کنندگان را دوست دارد .

پس معیار محبوبیت ، طهارت ذات و پاکی عقل و قلب و روح و روان و اخلاق و عمل است .

طهارت همه جانبۀ اهل بیت علیهم السلام «. . . وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽⁵⁾با توجه

مستقیم حق و تلاش و کوشش آن بزرگواران برای آنان حاصل شده و آنان را جزء مخلصان قرار داده است .

محبوبترین خلایق نزد پیامبر صلی الله علیه و آله

اهل بیت علیهم السلام به خاطر آنکه محبوب‌ترین مخلوق نزد حق بودند ، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله هم محبوب‌ترین خلق بودند زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله جز آنچه خدا دوست می‌دارد ، دوست نمی‌داشت . تولّی و تبرّای پیامبر صلی الله علیه و آله همان تولّی و تبرّای خدا است ، دوستی و محبت پیامبر صلی الله علیه و آله همان دوستی و محبت خدا است ، بنابراین محبوب‌ترین مخلوق بودنِ اهل بیت علیهم السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نشان دیگری از این حقیقت است که اهل بیت علیهم السلام محبوب‌ترین مخلوق نزد خدا هستند .

از ام سلمه روایت شده که روزی پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود ، فاطمه علیها السلام دیگچه‌ای آورد که در آن کاچی بود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: علی و دو پسرش کجایند؟ فاطمه علیها السلام گفت : در خانه ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : آنان را برای حضور نزد من دعوت کن .

علی و حسن و حسین

اهل بیت علیهم السلام در حالی که پیش روی او قرار داشتند و فاطمه علیها السلام پیشاپیش آنان در حرکت بود ، به جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند . پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که آنان را دید ، عبای خیبری خود را که بر بستر بود برداشت و خود را به همراه علی و حسن و حسین و فاطمه

اهل بیت علیهم السلام با آن پوشانیده ، گفت : خدایا ! اینان اهل بیت من و محبوب‌ترین مردم نزد من هستند پس هرگونه پلیدی را از آنان دور کن و به طور کامل پاکشان ساز ؛ در

این هنگام خدا این آیه را نازل کرد ⁽¹⁾:

« . . . إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » ⁽²⁾.

. . . جز این نیست که خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت علیهم السلام [ که به روایت شیعه و سنی محمّد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین علیهم السلام‌اند ] برطرف نماید و شما را چنان که شایسته است [ از همۀ گناهان و معاصی ] پاک و پاکیزه گرداند .

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید :

أتیٰ رَجُلٌ إلی النبی صلی الله علیه و آله فَقالَ : یا رَسُولَ اللّهِ ، أیُّ الْخَلْقِ أحَبُّ إلَیْکَ ؟ فَقالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله - وَأنا إلیٰ جَنْبِهِ - هٰذا وَإبْناهُ وأمُّهُما ، هُمْ مِنِّی وَأنَا مِنْهُمْ ، وَهُمْ مَعی فِی الجَنَّةِ هٰکذا - وَجَمَع بَیْنَ إصْبَعَیْهِ - ⁽³⁾.

مردی نزد پیامبر آمد و گفت : ای رسول خدا ! چه کسی نزد تو محبوب‌تر است ؟ پیامبر - در حالی که من در کنارش بودم - فرمود : این و دو فرزندش و مادر فرزندانش ، آنان از من هستند و من از آنان ، اینان در بهشت با من چنین‌اند و دو انگشتش را به یکدیگر متصل کرد .

اطاعت اهل بیت علیهم السلام عامل محبوبیت

بی‌تردید هرکس بخواهد به این مقام برسد یعنی محبوب حق شود باید

بکوشد تا در سایۀ ربوبیّت خدا و پیامبر و اهل بی

اهل بیت علیهم السلام به طهارت باطن و طهارت اخلاق و عمل دست یابد چنان که در قرآن مجید به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان می‌دهد به امت بگو :

« إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ . . . » ⁽¹⁾.

بگو : اگر خدا را دوست دارید پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است . . .

و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که به فرمودۀ خدا پیروی و اطاعتش و عمل به فرمان ها و اوامرش سبب محبوبیت نزد خداست ، اکیداً به امت دستور می‌دهد که به اهل بیت علیهم السلام عشق ورزند و آنان را از صمیم دل دوست داشته باشند و در همۀ شؤون مطیع اهل بیت علیهم السلام باشند تا به مقام محبوبیت نزد خدا دست یابند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

أَحِبُّوا اللّهَ لِمٰا یَغْذُوکُمْ من نِعَمِهِ ، وَأَحِبُّونِی بِحُبِّ الله ، وَأَحِبُّوا أهلَ بَیْتِی لِحُبِّی ⁽²⁾.

خدا را به سبب نعمت‌هایش که به شما عنایت می‌کند دوست بدارید ، و به من به خاطر خدا محبت ورزید و اهل بیتم را برای من دوست داشته باشید .

و در روایتی بسیار مهم فرمود :

مَنْ سَرَّهُ أنْ یَحْییٰ حَیٰاتِی ، وَیَمُوتَ مَمَاتِی ، وَیَسْکُنَ جَنَّةَ عَدْنٍ غَرَسَهٰا رَبّیْ ، فَلْیُوٰالِ عَلِیّاً مِنْ بَعْدِی وَلْیُوٰالِ وَلِیَّهُ وَلْیَقْتَدِ بِالأَئمَّةِ مِنْ بَعْدِی ، فَانَّهُمْ عِتْرَتِی ، خُلِقُوا مِنْ طِیْنَتِی ، رُزِقُوا فَهْماً وَعِلْمَاً وَوَیْلٌ لِلْمُکَذِبّینَ بِفَضْلِهِمْ ، القٰاطِعِینَ فِیهِمْ صِلَتی ، لا أَنالَهُمْ شَفٰاعَتِی ⁽¹⁾.

هر کس خوش آید که مانند من زندگی کند و مانند من از دنیا برود و در اقامتگاه دائم بهشت جاویدی که پروردگارم آن را کاشته است ساکن گردد ، واجب است پس از من علی را دوست بدارد و دوست او را نیز دوست بدارد و به امامان پس از من اقتدا کند چون آنان عترت من‌اند و از طینت من به وجود آمده‌اند و به آنان فهم دانش روزی داده‌اند . وای بر آن گروه از امّت من که برتری ایشان را انکار کنند و حرمت خویشی من با آنان را حفظ نکنند ، خدا شفاعتم را نصیب آنان نکند .

معیار محبوبیت نزد خدا

انسان اگر بخواهد محبوب خدای سبحان شود ، باید از اهل بیت علیهم السلام - که در رأس آنان پیامبر صلی الله علیه و آله است - پیروی کند ، این پیروی به تدریج انسان را در حدّ سعۀ وجودی‌اش به طهارت معنوی می‌رساند و در نتیجه محبوب خدا می‌شود و به جایی می‌رسد که همۀ حرکات و سکنات و منش و روش و اخلاق و عملش در حوزۀ جاذبۀ حق قرار می‌گیرد و محبوب خدا می‌شود .

رسیدن به این مقام فقط از طریق اهل بیت علیهم السلام امکان‌پذیر است چون آنان دانا به همۀ راه‌ها و چاه‌ها هستند ، هم صراط شناس و هم صراط رو

می‌باشند بلکه وجودشان صراط است و از این جهت بهترین راهنمای سالکان کوی حبیب‌اند .

معیار محبوبیت نزد خدا ، این انسان‌های کامل‌اند که حبیب اللّه و احباء و اولیا هستند و به ما فرمان داده‌اند تا خود را با آنان بسنجیم تا معلوم شود محبوب حق یا مبغوض اوییم و به عبارت دیگر ، چون مستقیماً به خدا دسترسی نداریم به مظاهر او که نزد ما هستند یعنی پیامبر و اهل بیتش - که حبیب اللّه و خلفای اویند و حجّت بالغۀ حق می‌باشند - دسترسی داریم پس باید افکار و نیّات و اخلاق و اعمال خود را با آنان بسنجیم ، آنگاه به این حقیقت آگاه شویم که هرکس مطابق و هماهنگ با سیرۀ باطنی و ظاهری آنان است محبوب خدا و گرنه مورد خشم اوست .

در هر صورت اهل بیت علیهم السلام ذواتی هستند که ذاتشان محبوب خداست و هرکس بخواهد به محبوبیت خدا برسد باید به آنان اقتدا کند و آنان را وسیله میان خود و خدا قرار دهد و بداند که توسل حقیقی و وسیله قرار دادن آنان به این است که آنان و فرهنگ پاکشان را باور داشته باشد و به آن عمل کند ،

فَإنَّکُمْ وَسیلَتی إلَی اللّهِ ، وَبِحُبِّکُمْ وَبِقُرْبِکُمْ أرْجُو نَجاةً مِنَ اللّهِ ⁽¹⁾.

شما ای اهل بیت ! به راستی وسیلۀ ما به سوی خدا هستید و به محبت شما و قرب و منزلت شما امید رهایی و نجات از سوی خدا داریم .

این در صورتی است که واقعاً ذات خود را چنان کنیم که محبت آنان در دل و جان ما ریشه بدواند و اقتدا به آنان ، سیره و روش حقیقی ما گردد که این گونه شدن ، مزد رسالت و راه رسیدن به حق و قرار گرفتن در مدار

محبوبیت نزد اوست چنان که قرآن می‌فرماید :

« قُلْ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلیٰ رَبِّهِ سَبِیلاً » ⁽¹⁾.

بگو : من از شما [ در برابر تبلیغ دین هیچ ] پاداشی نمی‌خواهم ، جز اینکه هر که بخواهد [ می‌تواند از برکت هدایت من ] راهی به سوی پروردگارش بگیرد .

حضرت امام صادق علیه السلام می‌فرماید : تنها چیزی که انسان را به بهشت می‌برد ، اخلاص در توحید و گفتن « لا إله إلا اللّه » است . اخلاص در توحید آن است که به همۀ احکام الهی عمل شود و توحید مانع از ارتکاب گناه گردد و در محبت و اقتدا به اهل بیت علیهم السلام کوتاهی نشود . وقتی از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند : اخلاص این کلمه « لا اله الّا اللّه » چیست ؟ فرمود : عمل کردن به آنچه من به آن مبعوث شده‌ام و محبت اهل بیتم ؛ گفتند : محبت اهل بی

اهل بیت علیهم السلام شما و پذیرش ولایت ، جزء این کلمه است چنانکه باید باشد ؟ فرمود : آری ⁽²⁾.

و در حدیث سلسلة الذهب همین مطلب از قول حضرت امام رضا علیه السلام به نحو دیگری بیان شده است :

کَلِمَةُ لاٰ إلٰهَ إلّااللّهُ حِصْنِی ، فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أمِنَ مِنْ عَذابِی ، بِشَرطِهَا وَشُروطِهَا وَأنا مِن شُرُوطِها ⁽³⁾.

توحید ، دژ من است و هرکس در دژ من وارد شود از عذاب من ایمن شده

ولی به شرط آن و شروطش و ولایت و محبت من از شروط آن است .

بنابراین اگر کسی ولایت و محبت اهل بیت علیهم السلام را نداشت ، در حقیقت اخلاص را همراه توحید نکرده و این توحید رفته رفته از باطنش رخت برمی‌بندد و بی‌تردید در آخرت بدون توحید محشور می‌شود .

رضایت خدا در رضایت اهل بیت علیهم السلام

اگر کسی در مرحلۀ توحید و اخلاص به مقام ولایت اللّهی رسید و ولی اللّه شد در حقیقت مظهر « هو الولی » شده ، در همۀ شؤون موحّد کامل می‌شود و احترام به او و اوامرش ، احترام به خدای سبحان خواهد بود ،

« إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ . . . » ⁽¹⁾.

به یقین کسانی که با تو بیعت می‌کنند ، جز این نیست که با خدا بیعت می‌کنند . . .

و همه مسؤول و موظف هستند نسبت به او مطیع باشند . اوست که می‌تواند از مقام میانجی‌بردن و شفاعت برخوردار باشد چون به حدّی رسیده که رضای او رضای خدا و رضای خدا رضای اوست . خدای سبحان به رضای پیامبر و اهل بیتش بسیار اهمیت می‌دهد تا جایی که در قرآن می‌فرماید :

« . . . فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا . . . » ⁽²⁾.

. . . پس یقیناً تو را به سوی قبله‌ای که آن را بپسندی برمی گردانیم . . .

چون رضای پیامبر و اهل بیت ، رضای خداست و مضمون و مفهوم واقعی

« رضی الله رضانا أهل البیت » ⁽¹⁾، زبان حال اهل بی

اهل بیت علیهم السلام است زیرا آنان در مقام رضا نیز اهل توحیدند یعنی نمی‌پسندند مگر آنچه را خدا بپسندد و هرگز رضای نفس خود و دیگران را نمی‌طلبند بلکه فقط رضای خدا را می‌خواهند ، از این رو تسلیم محض‌اند پس بر دیگران واجب است با اقتدا به آنان و محبت به ایشان رضای آنان که رضای خداست را جلب کنند .

به راستی سالک کوی دوست باید در همۀ شؤون زندگی خویش از آنان پیروی کند ، هرکس به اندازۀ سعۀ وجودی و توانایی و استعدادش باید خود را از ولایت آنان بهره‌مند سازد و به مقامات عالی انسانی برساند .

حضرت حق در قرآن مجید سیره و روش آنان را برای ما تشریح کرده است و در بسیاری از آیات به صراحت و یا کنایه خصوصیات اخلاقی و عملی آنان را به ما نشان داده تا ما از آن بهره‌مند شویم و برای اینکه این دستورها روش‌های عینی و واقعی باشد - نه کلّی گویی و نه ارائۀ رهنمودهای علمی - به جزئیات زندگی آنان اشاره می‌کند و جزء به جزء حرکات و سکنات و افکار و نیّاتشان را بیان می‌نماید تا الگوهای عملی را پیش روی خود داشته باشیم ، به عنوان نمونه می‌فرماید :

« إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ . . . » ⁽²⁾.

یقیناً کسانی که ایمان آورده و آنان که هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند . . .

و «إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً » ⁽³⁾.

[ و می‌گویند : ] ما شما را فقط برای خشنودی خدا اطعام می‌کنیم

و انتظار هیچ پاداش و سپاسی را از شما نداریم .

و «. . . إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . یقیناً نماز و عبادتم و زندگی کردن و مرگم برای خدا پروردگار جهانیان است . . .

اهل بیت : کانون رحمت

اشاره

رحمت ، به معنای عطوفت و گذشت و مهربانی و بخشایش و رقّت قلب و مهرورزی است .

رحمت ، در قرآن مجید همراه با معانی و مفاهیم و مصادیق گوناگونی آمده است که توجه به آن لازم و درکش واجب و زمینه‌سازی برای به دست آوردنش تکلیف شرعی است .

رحمت ، حقیقتی الهی و واقعیتی ربانی و صفتی بی‌نهایت از اوصاف حق و متحد با ذات حضرت ذوالجلال است و با جلوه‌های گوناگونی در عرصۀ هستی و خیمۀ حیات موجودات و به ویژه انسان رخ می‌نماید .

همۀ جهان و جهانیان ، همۀ عناصر و موجودات ، همۀ مخلوقات پیدا و پنهان ، همۀ ذرات عوالم وجود ؛ جلوه‌ای از رحمت رحمانیه و رحیمیه و رشحه‌ای از مهربانی و مهرورزی و عطوفت و بخشایش و عطا و احسان خداست .

رحمت در قرآن کریم

قرآن مجید رحمت و آثارش را در بسیاری از آیات مطرح کرده است که برای نمونه به بخشی از آن آیات اشاره می‌شود :

1 - قرآن کریم ، نبوت و رسالت را که مایۀ رشد و کمال مردم و سبب

رهایی آنان از مشکلات دنیا و عذاب آخرت است ؛ رحمت خدا می‌داند که خدا هر که را بخواهد به آن اختصاص می‌دهد و این مقام با عظمت را از افق وجودش به خاطر شایستگی و لیاقتش طلوع می‌دهد و او را در سایۀ این مقام مأمور ابلاغ وحی و هدایت مردم می‌کند ،

« . . . وَ اللّٰهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ » ⁽¹⁾.

. . . خدا هرکه را بخواهد به رحمت خود اختصاص می‌دهد و خدا دارای فضل بزرگی است .

2 - قرآن مبین ، آسان گیری بعضی از تکالیف و وظایف به خصوص در فصل قصاص و دیات را رحمتی از سوی خدا نسبت به جامعه می‌داند :

« . . . ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ . . . » ⁽²⁾.

. . . این [ حکم ] تخفیف و رحمتی است از سوی پروردگارتان . . .

3 - قرآن شریف ، اخلاق حسنه و نرم‌خویی و رفق و مدارا را جلوۀ رحمت خدا در عرصۀ هستی انسان به شمار آورده است :

« فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ . . . » ⁽³⁾.

[ ای پیامبر ! ] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی . . .

4 - قرآن مجید ، دفع عذاب و رهایی از آن را در قیامت از کسانی که شایستۀ رهایی هستند رحمت خدا می‌داند :

«مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ » ⁽¹⁾.

هر کس در آن روز عذاب از او برگردانده شود ، قطعاً خدا به او رحم کرده ، و آن است کامیابی آشکار .

5 - قرآن مجید ، اعتقاد و توجه به رحمت حق را برای گناهکار مایۀ تشویق و ترغیب به توبه می‌داند و به پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام می‌کند که به مردم اطمینان دهد خدا رحمت را بر خود واجب نموده ، بنابراین کسی که از روی جهالت و نادانی مرتکب زشتی شده سپس از زشتی دست برداشته و توبه کرده و مفاسدش را اصلاح نموده است ، مورد آمرزش و رحمت قرار می‌گیرد ، زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است ،

« وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ » ⁽²⁾.

و هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان می‌آورند به نزد تو آیند ، بگو :

سلام بر شما ، پروردگارتان رحمت را بر خود لازم و مقرّر کرده بنابراین هر کس از شما به نادانی کار زشتی مرتکب شود سپس بعد از آن توبه کند و [ مفاسد خود را ] اصلاح نماید [ مشمول آمرزش و رحمت خدا شود ] زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

6 - قرآن ، در بسیاری از آیات الهی به عنوان رحمت خدا بر بندگان معرفی شده است از جمله ،

«. . . فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ . . . » ⁽¹⁾.

. . . اینک برهانی آشکار و هدایت و رحمتی از سوی پروردگارتان برای شما آمد . . .

7 - قرآن ، در بسیاری از آیات به مردم اعلام می‌کند که اگر رحمت حق را نخواهید یا خود را در معرض رحمت خدا قرار ندهید یا رحمت خدا شما را فرا نگیرد ، سرمایۀ وجودتان تباه می‌شود و همۀ موجودیت و هویّت و اعمالتان بر باد می‌رود و به خسارت ابدی و هلاکت سرمدی دچار می‌شوید ،

« . . . فَلَوْ لاٰ فَضْلُ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنْتُمْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ » ⁽²⁾.

. . . و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود قطعاً از زیانکاران بودید .

8 - قرآن که هدایتگر همگان به حقایق الهی و ارزش‌های معنوی است ، رحمت خدا را بی‌سبب و بدون دلیل شامل حال کسی نمی‌داند بلکه رحمت را که مایۀ نجات و سرمایۀ سعادت و سبب ورود در بهشت است ، ویژۀ نیکوکاران و دارندگان عمل صالح می‌داند ،

« . . . إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ » ⁽³⁾.

. . . که یقیناً رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است .

9 - قرآن مجید ، رحمت خدا را در دنیا عامل نجات از مشکلات و سختی‌ها و رهایی از چنگ دشمنان و ستم ستمکاران به شمار می‌آورد ،

« فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا

بِآیٰاتِنٰا . . . » ⁽¹⁾.

پس [ هنگام نزول عذاب ] او و کسانی را که همراهش بودند به رحمتی از سوی خود نجات دادیم و بنیاد آنان که آیات ما را تکذیب کردند و مؤمن نبودند ، برکندیم . . .

10 - قرآن حکیم ، سعۀ وجودی و شرح صدر و گستردگی باطن و روح را که مایۀ تجلّی فیوضات الهی در انسان است ، رحمت خدا می‌داند :

« فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً » ⁽²⁾.

پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که او را از نزد خود رحمتی داده و از پیشگاه خود دانشی ویژه به او آموخته بودیم .

11 - قرآن مجید ، وجود مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را رحمت بر همۀ جهانیان می‌داند ،

« وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ » ⁽³⁾.

و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم .

12 - قرآن کریم ، زنده شدن زمین پس از مردگی‌اش به وسیلۀ نسیم بهار که سبب روییده شدن انواع گیاهان ، و نباتات و پدید شدن گل‌های گوناگون و به حرکت آمدن درختان و سبزی و خرّمی دنیاست را از آثار رحمت خدا به شمار آورده است ،

« فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ ذٰلِکَ

لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ » ⁽¹⁾.

پس با تأمل به آثار رحمت خدا بنگر که چگونه زمین را پس از مردگی‌اش زنده می‌کند ، بی‌تردید این [ خدای قدرتمند ] زنده‌کنندۀ مردگان است و او بر هر کاری تواناست .

13 - قرآن ، رحمت خدا را که در هر موجودی به صورتی جلوه می‌کند ؛ نسبت به همۀ موجودات فراگیر می‌داند و چیزی را که اگر چه از شدّت کوچکی و ریزی با قوی‌ترین دستگاه‌های علمی دیده نشود ، بیرون از دایرۀ رحمت به حساب نمی‌آورد و در این زمینه استثنایی وجود ندارد ،

« . . . وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ . . . » ⁽²⁾.

. . . و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است . . .

14 - قرآن کریم ، نا امیدی از رحمت خدا را از ویژگی‌های کافران به شمار آورده است ،

« . . . إِنَّهُ لاٰ یَیْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْکٰافِرُونَ » ⁽³⁾.

. . . بدرستیکه جز مردم کافر از رحمت خدا مأیوس نمی‌شوند .

15 - قرآن مجید ، رحمت خدا را برای همۀ مردم از ثروت و مال و مقام و منال ، بهتر می‌داند بنابراین اگر به جای صرف عمر در به دست آوردن ثروت و مال بیش از اندازۀ لازم در به دست آوردن رحمت خدا از طریق کسب ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه بکوشند ، برای آنان بدون تردید بهتر است ،

«. . . وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ » ⁽¹⁾.

. . . و رحمت پروردگارت از آنچه آنان جمع می‌کنند ، بهتر است .

معدن رحمت

با توجه به این آیات و نمونه‌هایی از این قبیل ، باید در کمال یقین و باور اعتراف کرد که چیزی در این عرصه‌گاه هستی و در خزانۀ مملکت سلطانِ وجود ، بهتر و برتر و پربهاتر از رحمت الهی نیست و بر پایۀ معارف بلند آسمانی و ملکوتی ، معدن این رحمت در این جهان و در آن جهان اهل بی

اهل بیت علیهم السلام هستند چنان که حضرت هادی علیه السلام - که خود از اهل بیت علیهم السلام و دارای مقام والای عصمت است و سخن جز به حق نمی‌گوید - در زیارت جامعه ، اهل بیت علیهم السلام را جایگاه و معدن رحمت یاد می‌کند :

مَعْدِنُ الرَّحْمَةِ ⁽²⁾.

بنابراین اگر کسی بخواهد از خسارت و بر باد رفتن سرمایۀ وجود در امان بماند و عذاب الهی در قیامت از او دفع شود و با آسان گیری و مسامحۀ حق روبرو گردد و به اخلاق حسنه آراسته شود و به مدار توبه راه یابد و از قرآن مجید بهرۀ کامل ببرد و محسن و نیکوکار گردد و راه نجات به رویش باز شود و سعۀ وجودی و شرح صدر پیدا کند و از نبوت رسول اسلام صلی الله علیه و آله بهره‌مند گردد و آلوده به نا امیدی و یأس نشود و به خیر برتر و بهتر برسد ، باید در سایۀ معرفت و شناخت اهل بیت

اهل بیت علیهم السلام و در مدار عمل به فرهنگ آنان و در

عرصۀ عشق و محبت و دوستی ایشان و توسل به آنان - که عبارت از اطاعت و پیروی از آن بزرگواران است - قرار بگیرد تا همۀ آنچه را در آن آیات مطرح است به دست آورد و نهایتاً در هدایت و عنایت و لطف و رحمت ویژۀ حق غرق شود و گوی سعادت دنیا و آخرت را به چنگ آورد و خیر ابدی و پیروزی سرمدی و رستگاری همیشگی را ویژۀ خود نماید .

سفارش‌های مکرر پیامبر صلی الله علیه و آله در طول بیست و سه سال عمر رسالت و نبوتش نسبت به اهل بیت علیهم السلام به خاطر این بود که پس از وی بدون آنان درک مفاهیم و حقایق قرآن برای مردم میسّر نیست و جز از طریق آنان ، اسلام راستین و صراط مستقیم برای کسی به دست نمی‌آید و راهی برای رسیدن به رحمت خدا و آثارش در دنیا و آخرت جز از طریق معرفت به آنان و پیروی و اطاعت از ایشان برای کسی مقدور نمی‌باشد .

از زید بن ارقم - که از راویان قابل اعتماد اهل سنت است - در کتاب‌های مهم اهل تسنن روایت شده :

قامَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یوماً فِیْنٰا خَطِیْباً بِمٰاءٍ یُدعیٰ خُمّاً ، بَیْنَ مَکَّةَ والمدینةِ ، فَحَمِدَ اللّهَ واثنیٰ علیه ، وَوَعَظَ وذکَّرَ ثُمَّ قال : أَمّٰا بَعْدُ ، ألا أَیُّها الناسُ فانّما أَنٰا بَشَرٌ یُوشَکُ أَن یَأتِیَ رَسُولُ ربّی فَاُجِیْبُ وَأَنٰا تٰارکٌ فِیْکُمُ الثَّقَلَیْنِ أوّلُهُمٰا کِتابُ اللّهِ ، فِیْهِ الْهُدیٰ والنورُ ، فَخُذُوا بِکِتٰابِ اللّهِ واسْتَمْسِکُوا به .

فَحَثَّ عَلیٰ کِتٰابِ اللّهِ ورغَّبَ فِیْهِ ، ثُمَّ قالَ وأهلَ بَیْتِی ، اذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهْلِ بَیْتِی ، أُذَکِّرُکُمُ اللّهَ فی أهلِ بَیْتِی ، اذِّکرُکُم اللّهَ فی أهْلِ بَیْتِی ⁽¹⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله روزی در میان ما در کنار آب گیری که خمّ نامیده می‌شود و میان مکه و مدینه است به خطبه خواندن برخاست و پروردگار را سپاس گفت و موعظه کرد و پند داد و سپس فرمود : اما بعد ای مردم ! آگاه باشید من هم بشری هستم که به زودی پیک پروردگارم نزد من خواهد آمد و من هم پاسخش را خواهم گفت . من در میان شما دو چیز سنگین و با ارزش به یادگار می‌گذارم ، یکی از آن دو کتاب خداست که در آن هدایت و نور است ، پس کتاب خدا را برای عمل فرا گیرید و به آن چنگ زنید ، پیامبر در این بخش از سخن بر کتاب خدا ترغیب فرمود و تشویق نمود و سپس گفت : و اهل بیتم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می‌آورم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می‌آورم ، خدا را در حق اهل بیتم به یاد شما می‌آورم !

جلوه های رحمت اهل بیت علیهم السلام

اشاره

اهل بیت علیهم السلام معدن رحمت‌اند و هرکس با معرفت و آگاهی و شناخت و بصیرت متمسک به آنان شود و در عین عشق‌ورزی به آنان به اطاعت و پیروی از آن بزرگواران برخیزد ، بی‌تردید در زمان حیات و هنگام احتضار و هنگام برزخ و در زمان قیامت از رحمت خدا و عنایت و لطف آنان بهره‌مند خواهد شد .

امام محمّد باقر علیه السلام می‌فرماید :

إنَّما أحَدُکُمْ حینَ یَبْلُغُ نَفَسُهُ هٰهُنا ، یَنْزِلْ عَلَیْهِ مَلَکُ الْمَوْتِ فَیَقُولُ : أمّا ما کُنْتَ تَرْجُو فَقَدْ أُعطِیْتَهُ ، وَأمّا ما کُنْتَ تَخافُهُ فَقَدْ أمِنْتَ مِنْهُ ، وَیَفتَحُ لَهُ بابٌ إلی مَنْزِلِهِ مِنَ الجَنَّةِ ، وَیقُال لَهُ : انْظُر إلی مَسْکَنِکَ فِی الجَنَّةِ ، وَانْظُرْ هذا رَسُولُ اللّهِ وَعلیٌ وَالحَسَنُ والحسینُ

اهل بیت علیهم السلام

، رفقاؤک ، وهو قول اللّه :

«اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ کٰانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْریٰ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ . . . » ⁽¹⁾. ⁽²⁾حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود : فقط از شما شیعیان هنگامی که نفسش به گلویش رسید ملک الموت بر او فرود می‌آید و می‌گوید آنچه را امید می‌بردی به تو اعطا شد و آنچه را از آن می‌ترسیدی نسبت به آن امان و ایمنی یافتی و دری از بهشت به سوی مسکنش باز می‌کند و به او گفته می‌شود : به مسکنت در بهشت نگاه کن و بنگر این رسول خدا و علی و حسن و حسین دوستانت هستند و این است گفتار خدا :

همانان که ایمان آورده‌اند و همواره پرهیزکاری دارند . * آنان را در زندگی دنیا وآخرت مژده و بشارت است [ در دنیا به وسیلۀ وحی و در آخرت به خطاب خدا و گفتار فرشتگان ] .

حارث همدانی می‌گوید : وارد بر امیرالمؤمنین علیه السلام شدم ، حضرت فرمود : چه چیزی تو را به سوی من آورد ؟ گفتم : محبت و عشقی که به تو دارم ای امیرمؤمنان ! حضرت فرمود : ای حارث ! آیا عاشق منی ؟ گفتم :

آری ، به خدا سوگند ای امیرمؤمنان ! فرمود : آگاه باش چون نفست به حلقومت رسد ، مرا آن گونه که دوست داری می‌بینی و اگر مرا ببینی در حالی که مردمانی را از حوض کوثر می‌رانم و طرد می‌کنم چون راندن شتر بیگانه ، همانا مرا آن گونه که دوست داری می‌بینی و اگر مرا ببینی در حالی که با لوای حمد پیشاپیش رسول خدا بر صراط می‌گذرم بی‌تردید مرا

آن گونه که دوست داری می‌بینی ⁽¹⁾.

علاء از محمّد که یکی از اصحاب حضرت امام محمّد باقر علیه السلام است نقل می‌کند که محمّد گفت : از حضرت باقر شنیدم می‌فرمود :

اتقُوا اللّهَ ، واستعینُوا علی ما أَنْتُم عَلَیْهِ بِالْوَرَعِ والْإِجْتِهٰادِ فی طٰاعَةِ اللّهِ ، فَإِنَّ أَشَدَّ مٰا یَکُونُ أَحَدُکُم إِغْتِبٰاطاً بمٰا هُوَ عَلَیْهِ ، لَوْ قَدْ صٰارَ فی حَدِّ الآخِرَةِ وانْقَطَعَتْ الدُّنْیٰا عَنْهُ ، فإِذٰا کٰانَ فی ذلِکَ الْحَدِّ عَرَفَ أَنَّهُ قَدْ اسْتَقْبَلَ النَّعِیْمَ وَالْکَرٰامَةَ مِنَ اللّهِ ، والْبُشْریٰ بِالْجَنَّةِ ، وَأَمِنَ مِمَّنْ کٰانَ یَخٰافُ ، وَأَیْقَنَ أَنَّ الَّذی کٰانَ عَلَیْهِ هُوَ الْحَقُّ ، وَأَنَّ مَنْ خٰالَفَ دِیْنَهُ عَلیٰ بٰاطِلٍ هٰالِکٌ ⁽²⁾.

تقوای الهی پیشه کنید و بر حفظ تشیع خود که آیین حق است از ورع و کوشش در طاعت خدا یاری بجویید ، برترین چیزی که از نظر رفاه و خوشی یکی از شما را می‌باشد به خاطر آیین حقّی که بر آن است ، این است که چون در مرز آخرت قرار گیرد و دنیا از او قطع شود پس در این مرز می‌فهمد که با نعیم و کرامت از سوی خدا و مژده به بهشت روبرو می‌شود و از آنچه می‌ترسید ایمنی می‌یابد و باور می‌کند آن دینی که بر آن بود ، حق است و آنکه دینش مخالف دین اهل بیت است بر باطل و اهل هلاکت است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

والَّذی نَفْسِی بِیَدِه ، لٰاتُفٰارِقُ رُوحُ جَسَدٍ صٰاحِبَهٰا حَتّیٰ تَأکُلَ مِنْ ثِمٰارِ

الجَنَّةِ ، أَوْ مِنْ شَجَرَةِ الزَّقُّومِ ، وَحیْنَ تَریٰ مَلکَ الْمَوْتِ تَرٰانِی وَتَریٰ عَلِیّاً وَفٰاطِمَةَ وَحَسَناً وَحُسَیْناً

اهل بیت علیهم السلام

، فَإِنْ کٰانَ یُحِبُّنٰا قُلْتُ : یٰا مَلکَ الْمَوْتِ ، إِرْفقْ بِهِ إِنَّهُ کٰانَ یُحِبُّنی ویُحِبُّ أهلَ بَیتِی ، وَإِنْ کٰانَ یُبْغِضُنٰا قُلْتُ : یٰا مَلکَ الْمَوْتِ ، شَدِّدْ عَلَیْهِ ، انَّهُ کٰانَ یُبْغِضُنِی وَیُبْغَضُ أَهْلَ بَیْتِی ⁽¹⁾.

سوگند به کسی که جانم به دست اوست ، روح بدنی از صاحبش جدا نمی‌شود مگر اینکه از میوه‌های بهشت یا از درخت زقوم بخورد و هنگامی که ملک الموت را ببیند مرا و علی و فاطمه و حسن و حسین

اهل بیت علیهم السلام را می‌بیند پس اگر محبّ ما باشد به ملک الموت می‌گویم : با او مدارا کن ، زیرا او مرا و اهل بیتم را دوست داشت و اگر دشمن ما باشد به ملک الموت می‌گویم : به او سخت بگیر زیرا او دشمن من و اهل بیتم بود .

سدیر صیرفی در حدیثی بسیار مهم روایت می‌کند که به حضرت امام جعفر صادق علیه السلام گفتم : فدایت شوم ، مؤمن از قبض روحش ناخشنود است ؟ فرمود :

نه ، به خدا سوگند ! زیرا زمانی که ملک الموت برای قبض روحش می‌آید بی‌تابی می‌کند پس ملک الموت به او می‌گوید : ای دوست خدا بی‌تابی مکن ! سوگند به کسی که محمّد را به رسالت فرستاد من به تو از پدر مهربان ، که بر بالینت آید نیکوکارتر و مهربان‌ترم ، دو دیده‌ات را بگشا و ببین !

در ادامه حضرت فرمود :

رسول خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین و امامان از

نسلشان را نزد خود مجسم می‌بیند پس به او می‌گویند : این پیامبر خدا و امیرالمؤمنین و فاطمه و حسن و حسین دوستانت هستند . پس دو دیده‌اش را باز می‌کند و نظر می‌نماید پس ندا دهنده‌ای روحش را از جانب رب العزه ندا می‌کند و می‌گوید : ای روحی که به محمّد و اهل بیتش آرامش یافتی ! به سوی پروردگارت در حالی که به ولایت آنان خشنودی و به پاداشِ خشنودت داشته‌اند باز گرد پس در بندگانم یعنی محمّد و اهل بیتش در آی و در بهشتم وارد شو ، پس چیزی نزد او محبوب‌تر از بیرون رفتن روح از بدنش به آرامی و ملحق شدن به منادی حق نیست ⁽¹⁾.

واقعه‌ای شگفت انگیز

دانشمند مشهور و فیلسوف معروف آقای حسین علی راشد که در قبول امور معنوی و کرامات و مکاشفات دقت نظر داشت ، با قلم روان و ساده‌اش دربارۀ زمان احتضار و مرگ پدرش مرحوم آخوند ملا عباس تربتی - که از

روحانیان کم نظیر بود - حقایقی را می‌نویسد که اگر خود شاهد و ناظر آن نبود باورش مشکل بود ، می‌نویسد :

از جمله چیزهایی که ما ( افراد خانواده ) از او دیدیم و هم چنان برای ما مبهم ماند یکی این است که پدرم در روز یکشنبه 24 مهر ماه سال 1322 هجری شمسی مطابق با 17 شوال سال 1362 هجری قمری در حدود دو ساعت از آفتاب درگذشت ، در حالی که نماز صبحش را هم چنان که خوابیده بود خواند و حالت احتضار بر او دست داد و پایش را به سوی قبله کردند و تا آخرین لحظه هوشیار بود و آهسته کلماتی می‌گفت مثل اینکه متوجه جان دادن خودش بود و آخرین پرتو روح با کلمۀ « لا إله إلّااللّه » از لبانش برخاست .

درست در روز یکشنبۀ هفتۀ پیش از آن ، بعد از نماز صبح رو به قبله خوابید و عبایش را بر روی چهره‌اش کشید ، ناگهان مانند آفتابی که از روزنی بر جایی بتابد یا نورافکنی را متوجه جایی گردانند ، روی پیکرش از سر تا پا روشن شد و رنگ چهره‌اش که به سبب بیماری زرد گشته بود ، شفاف گردید ، چنان که از زیر عبای نازک که بر رخ کشیده بود دیده می‌شد و تکانی خورد و گفت : سلام علیکم یا رسول اللّه ! شما به دیدن این بندۀ بی‌مقدار آمدید ؟ پس از آن درست مانند اینکه کسانی یک یک به دیدنش می‌آیند بر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام و یکایک ائمه تا امام دوازدهم سلام می‌کرد و از آمدن آنان اظهار تشکر می‌کرد .

پس بر حضرت فاطمۀ زهرا علیها السلام سلام کرد ، سپس بر حضرت زینب علیها السلام سلام کرد و در اینجا خیلی گریست و گفت : بی‌بی ! من برای شما خیلی گریه کرده‌ام ، پس بر مادر خودش سلام کرد و گفت : مادر ! از تو ممنونم ، به من شیر پاکی دادی و این حالت تا دو ساعت از آفتاب برآمده دوام داشت پس از

آن ، روشنی که بر پیکرش می‌تابید از بین رفت و به حال عادی برگشت و باز رنگ چهره به همان حالت زردی بیماری عود کرد و درست در یکشنبۀ دیگر در همان دو ساعت حالت احتضار را گذرانید و به آرامی تسلیم گشت .

در یکی از روزهای هفته مابین این دو روز من به ایشان گفتم که ما از پیغمبران و بزرگان چیزهایی به روایت می‌شنویم و آرزو می‌کنیم که ای کاش خود ما می‌بودیم و می‌فهمیدیم ، اکنون بر شما که نزدیک‌ترین کس به من هستید چنین حالتی دیده شد ، من دلم می‌خواهد بفهمم که این چه بود ؟

سکوت کرد و چیزی نگفت ، دوباره و سه‌باره با عبارت‌های دیگر تکرار کردم ، باز سکوت کرد ، بار چهارم یا پنجم بود که گفت : اذیتم نکن حسین علی !

گفتم : قصد من این بود که چیزی فهمیده باشم ؛ گفت : من نمی‌توانم به تو بفهمانم خودت برو بفهم .

این حالت برای من و مادر و برادر و خواهر و عمه‌ام هم چنان مبهم باقی ماند و تاکنون هم که این مطالب را می‌نویسم و هم اکنون به اینجا رسیده‌ام ساعت 9/30 صبح سه‌شنبه 24 تیر 1354 هجری شمسی و پنجم ماه رجب سال 1395 هجری قمری است چیزی از این موضوع نمی‌دانم ، فقط می‌گویم که چنین حالتی دیده شد ⁽¹⁾.

چرا شیعه شدم

علامۀ کبیر ، مجاهد بزرگ شیخ محمّد مرعی امین انطاکی ( متولد 1314 ق ) در کتاب بسیار با ارزش لماذا اخترت مذهب الشیعة مذهب اهل البیت ( چرا مذهب شیعه مذهب اهل بیت را اختیار و انتخاب نمودم ) می‌نویسد :

سبب

شیعه شدن من و انتخاب مذهب اهل بیت آیۀ ولایت ، آیۀ تطهیر ، آیۀ مباهله ، آیۀ مودّت ، آیۀ صلاة ، آیۀ تبلیغ ، تبریک قوم در غدیر خم به خلافت و ولایت امیرمؤمنان ، حدیث دار ، حدیث ثقلین ، حدیث منزلت ، حدیث سفینه ، حدیث مدینۀ علم ، و روایاتی که جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله را منحصر در دوازده نفر می‌داند و همۀ این احادیث در کتاب‌های معتبر اهل سنت هم آمده بود ⁽¹⁾.

وی در پایان کتاب ضمن سرودن اشعاری می‌گوید : چرا مذهب آل طه را انتخاب کردم و به خاطر دوستی و ولایت آنان با اقوام و خویشانم جنگیدم ، و از وطن پدران و اقوامم و آن زندگی و حیاتی که پر از رفاه و راحتی بود دور شدم ؟ برای اینکه حق را برابر با آیات و روایات در این مذهب یافتم و به این نتیجه رسیدم که خدای کعبه جز آنان را برای پیشوایی نپسندیده، اهل بی

اهل بیت علیهم السلام از نظر شخصیت والاترین و بلندترین مخلوق خدایند و همۀ عزت و مقام به آنان داده شده ، من پس از آگاهیم به حق بودن مذهب اهل بیت علیهم السلام به سخن هیچ یاوه‌گوی خوار کننده‌ای توجه نمی‌کنم ؛ چون برای من ثابت شده که خدا اهل بیت علیهم السلام و مذهبشان را محور حق قرار داده است ، مذهب من تشیع است و این افتخاری بزرگ برای کسی است که حقیقت را نشانه گرفته ، آیا روز قیامت فردی که جز مذهب آل طه را پی گرفته از عذاب و آتش دوزخ رهایی و نجات خواهد داشت ؟

آری ⁽²⁾، بی‌تردید معدن رحمت و برکت ، اهل بیت اند و جز با تمسّک به ولایت آنان و پیروی از فرهنگ و مذهب بر حق آن بزرگواران راهی به سوی نجات و جلب رضای حق و کسب رضوان و جنت وجود ندارد .

دوستدار اهل بیت علیهم السلام و عاشق عترت طاهره و اقتداگر به ایشان و مطیع و پیرو فرمان هایشان و آنکه در هر موقعیتی از توسل معنوی به آن بزرگواران دست برنمی‌دارد و جز آنان را پیشوا و امام شایستۀ اطاعت نمی‌داند ، خوشبختی دنیا و آخرتش را در گرو ولایت آنان می‌داند ، شایستۀ رحمت واسعۀ الهی می‌شود و نزول رحمت حق در دنیا و در آخرت بر او واجب می‌گردد و در همۀ لحظاتش چه در دنیا و چه در برزخ و چه در آخرت از الطاف بی‌پایان و عنایات بی‌نهایت حق بهره‌مند می‌شود .

اهل بیت : پایه های زمین و آسمان

اگر آسمان‌ها در جای خود استوارند و زمین بر حالاتی که دارد پایدار است و اگر جهانیان و زمینیان در أمن و أمانند ، همه و همه به یمن وجود این خاندان و بر پایۀ معنویت و نور آنان و التفات و توجه ایشان است چنان که خود بارها به این حقیقت اشاره کرده‌اند البته این را جز قلوب اهل ایمان و دل صالحان و باطن شایستگان باور ندارد . حضرت امام محمّد باقر علیه السلام از این حقیقت چنین یاد می‌کند :

إنَّ رَسُولَ اللّهِ بَابُ اللّهِ الَّذِی لاٰ یُؤْتَی إلّامِنْهُ ، وَسبِیلُهُ الَّذِی مَنْ سَلَکَهُ وَصَلَ إلَی اللّهِ عَزَّ وَجلَّ ، وَکَذٰلِکَ کَانَ أمیرُالمُؤمِنِینَ علیه السلام مِن بَعدِهِ ، وَجَرَی لِلأَئِمَّةِ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ ، جَعَلَهُمُ اللّه عَزَّ وَجلَّ أرْکَانَ الأرْضِ أنْ تَمِیْدَ بِأهْلِها ⁽¹⁾.

بی‌تردید پیامبر ، باب خداست که جز از آن در نیایند و راه خداست که هرکس آن را بپیماید به خدا می‌رسد ، و امیرمؤمنان نیز پس از او چنین است ، و همین گونه است هر امامی به دنبال امام دیگر ، باری خدا آنان را پایه‌های زمین قرار داده ، تا زمین اهلش را نلرزاند .

حضرت امام سجاد علیه السلام فرمود :

نحنُ الذینَ بِنَا یُمْسِکُ اللّهُ السماءَ أنْ تَقَعَ علی الأرضِ إلا بإذْنِه ، وبِنٰا یُمْسِکُ الأَرْضَ أنْ تَمِیدَ بأَهلِهٰا ، وبِنٰا یُنْزِلُ الغَیْثَ ، وبِنٰا یَنْشُرُ الرَّحْمَةَ ، وَیُخْرِجُ بَرِکٰاتِ الأَرْضِ ، وَلَوْلٰا مٰا فِی الأرضِ مِنّٰا لَسٰاخَتْ بِأَهْلِهٰا ⁽¹⁾.

خدا به سبب ما آسمان را نگاه داشته مبادا جز به اذن او بر زمین افتد و به وسیلۀ ما زمین را حفظ کرده تا اهلش را نلرزاند ، باران را به خاطر ما نازل می‌کند و رحمت را در پرتو وجود ما پراکنده می‌سازد ، و برکت‌های زمین را بیرون می‌آورد ، اگر کسی از ما ، در زمین نبود اهلش را فرو می‌برد .

رسول اسلام صلی الله علیه و آله فرمود : ستارگان سبب امان اهل آسمان‌اند ، هرگاه ستارگان ناپدید شوند آسمانیان نیز بروند و اهل بیت من موجب امان اهل زمین‌اند و هرگاه اهل بیت من بروند زمینیان نیز خواهند رفت ⁽²⁾.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود :

نَحْنُ بَیْتُ النُّبُوَةِ وَمَعْدِنُ الحِکْمَةِ ، وَأَمٰانٌ لأَهْلِ الأَرْضِ ، وَنَجٰاةٌ لِمَنْ طَلَبَ ⁽³⁾.

ما خانۀ نبوت ، و معدن حکمت و سبب امان زمینیان و رهایی کسانی هستیم که خواهان رهایی‌اند .

استواری آسمان‌ها و زمین به یمن معنویت و نورانیت و توجه اهل بی

اهل بیت علیهم السلام

است و سرمایه‌های ملکوتی و قدرت روحی و توان قلبی آنان ویژۀ خود آنان است و کسی از ملکوتیان و مُلکیان هم پایۀ آنان نیست اما شگفتی اینجاست که با این همه مایه و سرمایه ، خاکسار و فروتن و خاضع و متواضع‌اند ⁽¹⁾!

اهل بیت : پیشوایان انسان پرور

از ویژگی‌های کرۀ زمین و شاید بعضی کرات دیگر ، داشتن معادن فراوان همچون طلا ، نقره ، عقیق ، فیروزه ، الماس ، مس و آهن است .

همۀ جهانیان ، معدن را عنصری باارزش ، پرقیمت ، مفید ، سودمند و دارای کاربرد در حیات انسان می‌دانند .

معدن‌یابی ، معدن‌شناسی ، استخراج معدن ، حمل محتویات معدن به کارگاه‌های فنی و تبدیل اجناس معدنی به ابزار زندگی ، حقایقی است که از روزگاران قدیم انسان با تحمل همه گونه زحمت و مشقتی در پی آن بوده است .

از معادنی که همیشه در نظر انسان دارای ارزش و اهمیت بوده و در آینده هم خواهد بود ، معدن طلاست . انسان در طول تاریخ نسبت به این معدن بی‌تفاوت نبوده است . انسان برای یافتن و شناسایی این معدن ، به جستجو می‌پردازد سپس برای استخراج طلا مشقت‌های طاقت‌فرسایی تحمل می‌کند ، آنگاه آن را به کارخانه برده و با هزار برنامۀ فنی از سنگ و خاک جدا می‌کند و به صورت شمش به بازار عرضه می‌نماید .

سپس آن را به هنرمندانی دقیق و چیره‌دست می‌دهند تا به صورت درهم و دینار یا پشتوانۀ اسکناس درآورند که چرخ اقتصاد مملکتی بچرخد و یا به صورت گردن‌بند ، گوشواره ، دستبند ، انگشتر ، درآورند تا غریزۀ زیباپسندی انسان را سیراب کنند .

نکتۀ قابل تأمل اینکه همۀ آسمان‌ها و زمین به منزلۀ یک معدن است و دانای این معدن که دانشی بی‌نهایت دارد خداست .

خدای دانا از این معدن باعظمت موجودی طلا صفت به نام انسان آفرید و او را در این سیارۀ خاکی قرار داد تا استعدادهای فطری و مقام خلافت اللهی و مایۀ قدرت عقلی او همراه با کوششی مستمر و جهادی پیوسته به ظهور برسد و آبادی دنیا و آخرت و سعادت ابدی و جاودانی خود را تحقق بخشد و اهداف حق را با آراسته شدن به ایمان و یقین و رنگ گرفتن از حسنات اخلاقی و اجرای احکام الهی آشکار سازد و نهایتاً برای خود و دیگران منبعی از خیر و نیکی گردد و صفات الهی از وجودش طلوع کند .

این همه فقط در سایۀ این حقیقت میسر است که شمش وجود انسان در اختیار رهبران و معلمانی آسمانی که منتخبان خدا هستند قرار گیرد تا آنان به وسیلۀ دانش گسترده‌ای که نسبت به انسان و دیگر حقایق دارند از این طلای ناب ، موجودی صد در صد الهی بسازند .

خدای مهربان انسان را به پیشگاه معماران آسمانی و سازندگان بنای انسانی که در ساختن بنای انسانیت نظیری ندارند یعنی اهل بیت علیهم السلام ، هدایت کرده است .

چه شده است که این شمش گونه‌های ارزنده با زرگران و سازندگان خود به دشمنی و مخالفت برخاسته ، و دامن حیاتشان را آلوده می‌کنند ؟ !

چه بد و نازیباست که خود رابه دست دزدان راه انسانیت و غارتگران ارزش‌ها بسپارند تا تار و پودشان را از هم بگسلند و آنان را به شکلی درآورند که غولان و دیوان از دیدن چهرۀ زشت آنان روی بگردانند ؟ !

بیایید فرعونیان ، نمرودیان ، قارونیان ، بولهبیان ، بوجهلیان ، امویان ، عباسیان ، و پیروان شرقی و غربی معاصر آنان را از حول و حوش وجود خود

و زندگی خود دور سازید و خود را به دست با کفایت پیامبران و امامان بسپارید تا از شمش وجود شما ، سلمان و ابوذر و بریر و زهیر و میثم و رشید هجری و حجر بن عدی و . . . بسازند .

دل به عشق خدای یکتا ده قطره‌ای را رهی به دریا ده

تا نماند ز عاشقان اثری خاک مجنون به آب لیلا ده

جان فرهاد وقف شیرین کن دل وامق به مِهر عذرا ده

کُنده تن ز پای جان بردار مست و شوریده سر به صحرا ده

ساقیا جرعۀ خرد سوزی به من رند بی‌سر و پا ده

زاهدان را بهشت و حور و قصور عاشقان را به نزد خود جا ده

دلم از فرقتت به جان آمد جان من یک دمک دلم وا ده

تا بسوزد ز تاب رخسارت فیض را دیدۀ تماشا ده

زاهدا دل بده به قصۀ عشق آهن کهنه را به حلوا ده

تا کی از هر هوا بتی سازی دل به عشق خدای یکتا ده ⁽¹⁾

اهل بیت : سرمشق سالکان

اشاره

در سطور گذشته اشاره شد که سالک کوی دوست باید در همۀ شؤون زندگی خود اهل بیت علیهم السلام را سرمشق و الگوی خویش قرار دهد .

خدای مهربان راه رسیدن به کمالات و طریق تحصیل فضایل را بیان فرموده ، سپس فرمان داده است که شما این راه را به دنبال سالک آن و با اقتدا به پیشوای معصوم راه طی کنید تا به مقصد برسید .

البته چنین نیست که پا به پای او بتوانید در همۀ مدارج و مراحل همراهش باشید ، آنان به جایی رسیده‌اند که حتی عبد توانمندی چون جبرئیل به آنجا راه نیافته ، اعلام کرد :

لَوْ دَنَوْتُ أنْمُلَةً لاَحْتَرَقْتُ ⁽¹⁾.

اگر به اندازۀ یک بند انگشت فراتر روم بی‌تردید بسوزم .

اسوۀ انسان ها

حضرت حق ، اهل بیت علیهم السلام را سرمشق و اسوۀ انسان‌ها قرار داده است تا هرکس به فراخور حال خویش و ظرفیت و استعدادش از آنان بهره گیرد .

«أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِهٰا . . . » ⁽¹⁾.

خدا از آسمان آبی نازل کرد که در هر درّه و رودی به اندازۀ گنجایش و وسعتش [ سیلابی ] جاری شد . . .

در تأویل آیه گفته شده : خدا از عالم بالا آب حیات و علم و دانش نازل کرد پس هر بستری به اندازۀ گنجایش خود از آن بهره می‌برد .

آن درّه و بستر که عمیق‌تر و گسترده است و از نظر سعۀ وجودی کامل‌تر و انشراح و انبساط بیشتری داشته باشد ، می‌تواند از این آب حیات بیشتر بهره ببرد و خود را از نظر وجودی و معرفتی به جایی برساند که به مقام احسان دست یابد .

اگر حضرت حق می‌فرماید :

« لَقَدْ کٰانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّٰهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ . . . » ⁽²⁾.

یقیناً برای شما در [ روش و رفتار ] پیامبر خدا الگوی نیکویی است . . .

این اسوه بودن ویژۀ آن حضرت نیست چون خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرده‌اند این اسوه بودن پس از رسول الهی به اهل بیت علیهم السلام می‌رسد ، چرا که آنان خلفا و اوصیا و جانشینان و وارثان بر حق پیامبرند و مقام اسوه بودن مقام شخص نیست بلکه مقامی حقوقی است که از پیامبر صلی الله علیه و آله به اهل بیت علیهم السلام می‌رسد .

رهرو راه ولایت ، باید بداند که : انس با فرشتگان غیبی و شنیدن تسبیح آنان جز با تأسی به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام برایش حاصل نمی‌شود و بدون اقتدا به آن بزرگواران طی این راه غیر ممکن و بلکه از محالات است .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود :

الرَّوْحُ والرَّاحَةُ ، والرَّحْمَةُ والنُّصْرَةُ ، والیُسْرُ والیَسٰارُ ، والرِّضٰا والرِّضوٰانُ ، والمَخْرَجُ والفَلْجُ ، والقُرْبُ والَمحَبَّةُ ، مِنَ اللّهِ ومِنْ رَسُولِهِ لِمَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً ، وائْتَمَّ بالأَوْصِیٰاءِ مِنْ بَعْدِهْ ⁽¹⁾.

آسایش و راحت و رحمت و نصرت و توانگری و گشایش و خشنودی و رضوان و راه خروج از مشکلات و پیروزی و تقرب و دوستی خدا و پیامبرش برای کسی است که علی را دوست بدارد و به امامان پس از او اقتدا کند .

حضرت امام رضا علیه السلام فرمود :

مَن سَرَّهُ أن یَنظُرَ إلَی اللّهِ بِغَیرِ حِجَابٍ ، وَینْظُرَ اللّهُ إلیهِ بغَیْرِ حِجٰابٍ ، فَلیَتَوَلَّ آلَ محمّدٍ ، ولْیَتَبَرَّأْ مِنْ عَدِوِّهِمْ ، ولْیَأْتَمَّ بإمامِ المُؤْمنِیْنَ مِنْهُمْ ، فإنَّه إذا کٰانَ یَوْمُ القیامةِ نَظَرَ اللّهُ إلیهِ بِغَیْرِ حِجٰابٍ ، ونَظَرَ إلٰی اللّهِ بِغَیْرِ حِجٰابٍ ⁽²⁾.

هرکس خوشحال می‌شود که خدا را [با چشم دل] بی‌پرده و حجاب ببیند و خدا نیز بی‌پرده به او نظر کند ، باید ولایت آل محمّد را بپذیرد و از دشمنانشان بیزاری جوید و از آن کس از ایشان که پیشوای مؤمنان است پیروی کند ، در این صورت چون روز قیامت شود خدا بی‌پرده به او بنگرد و او نیز بی‌پرده خدا را مشاهده کند !

اهل بیت علیهم السلام چون همۀ مراحل و مقامات و همۀ راه‌های بندگی و عبودیت

و همۀ جاده‌های فضیلت و معنویت را با کمال اخلاص طی کرده‌اند ، اسوه و سرمشق همگان شده‌اند .

آنان به جایی رسیده‌اند که در مرحله‌ای که قرآن کثیر است ، آنان کثرت را ناظرند و در آن مرحله که بسیط است ، بساطت را شاهدند زیرا حقیقتشان همان حقیقت قرآن است و بدون آنان درک قرآن و رسیدن به مقام قرب میسّر نیست .

دنیا طلبان اهل بیت علیهم السلام را درک نمی کنند

هرکس در همۀ شؤون زندگی‌اش به اهل بیت علیهم السلام مراجعه کند ، به اندازۀ فهم و گنجایش و ظرفیتش از ولایت و حقیقت آنان که ولایت خدا و حقیقت قرآن است ، بهره می‌برد .

افراد کم گنجایش و انسان‌های متوسط و دارندگان سعۀ وجودی - هر کدام به گونه‌ای - با اسوه قرار دادن اهل بیت علیهم السلام حقیقت آنان را ادراک می‌کنند و به آن مؤمن می‌شوند و به آثارشان اقتدا می‌نمایند و بر پایۀ همان ادراک و ایمان و اقتدا ، به پاداش و جزا می‌رسند ولی فرو رفتگان در چاه طبیعت که نمی‌خواهند از آن به در آیند :

« . . . کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا . . . » ⁽¹⁾.

. . . مانند کسی است که در تاریکی‌ها [ یِ جهل و گمراهی ] است و از آن بیرون شدنی نیست . . .

هرگز حقیقت رسالت و ولایت را درنمی‌یابند و به این خاطر نه اینکه آن بزرگواران را سرمشق و اسوۀ خود قرار نمی‌دهند بلکه به آنان کفر می‌ورزند !

از این جهت قرآن بیان می‌دارد که سرّ اینکه گروهی پیامبر را با چشم سر می‌نگرند ولی شخصیت و رسالت و نبوتش را درک نمی‌کنند این است که در مادیت محض و چاه طبیعت و درۀ هولناک هوا فرو افتاده‌اند و همان طور که صراط مستقیم را نشناخته‌اند ، وی و اهل بیتش را نیز نشناخته‌اند و به عبارت دیگر ، آنان که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند باطن قرآن را تحمل کنند ؛ باطن اهل بیت علیهم السلام را نیز نمی‌توانند بشناسند زیرا زندگی آنان و به ویژه قلبشان در پوشش و حجابی است که نمی‌گذارد حقیقت اهل بیت علیهم السلام و پیشوایی و امامتشان را درک کنند .

این پوشش و حجاب همان است که از تداوم و کثرت گناه و فسق و تعصب و لجاجت فراهم می‌آید و میان انسان و مشاهدۀ حقیقت حائل می‌شود !

« . . . تَرٰاهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ » ⁽¹⁾.

. . . و آنان را می‌بینی که به سوی تو می‌نگرند در حالی که نمی‌بینند .

اهل نگریستن هستند ولی اهل بصیرت نیستند ، ظاهر را می‌بینند ولی از دیدن حقیقت کورند . اینانند که تداوم گناه و تعصب جاهلانه و لجاجت بر چشم باطنشان پرده و حجاب افکنده است :

« . . . أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی . . . » ⁽²⁾.

. . . همان کسانی که دیده [ بصیرت ]شان از یاد من در پرده [غفلت] بود . . .

حق پوشیده نیست

اهل بیت علیهم السلام ، محجوب نیستند چنان که حضرت حق مستور نیست ، اگر گروهی از مردم با چشم بصیرت حق را نمی‌بینند برای آن است که خود در حجاب هستند و گرنه خدا ظاهر و مُظهر و نور است :

« اللّٰهُ نُورُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ . . . » ⁽¹⁾.

خدا نور آسمان‌ها و زمین است . . .

این حجاب که مانع دیدن حق و سبب ندیدن نبوت و ولایت است تا روز قیامت بر دیدگانشان باقی می‌ماند و در قیامت حقیقت برای آنان آشکار می‌شود ، آن چنان که اکنون برای پیامبر و اهل بیت علیهم السلام روشن است و چیزی بر آنان پوشیده نیست و آنچه در آینده برای دیگران آشکار می‌گردد امروز برای آنان هویدا است .

البته آنکه اهل بصیرت و دیدن است هم اکنون حق و حقیقتِ نبوت و ولایت را می‌بیند و مقاماتشان برای او آشکار است و به همین خاطر آنان را اسوه و الگوی خود قرار می‌دهد و با تمام وجود به آن بزرگواران اقتدا می‌کند .

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد ⁽²⁾

آری ، حق پوشیده نیست و رسالت و ولایت مستور نمی‌باشد .

حقایق عرصۀ غیب و شهود که همگی آیات الهی هستند هیچ کدام در

حجاب و پرده نمی‌باشند ، این انسان است که در پس پردۀ گناهان محجوب است و به این علّت از دیدن حق محروم است پرده و حجاب بر دیدگان ناظر است نه بر روی حق که حق همواره برای خلق متجلّی است چنان که مولای عاشقان قبلۀ عارفان امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید :

الحَمدُ لِلّهِ المُتَجَلّی لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ⁽¹⁾.

سپاس و ستایش ویژۀ خداست که برای خلقش به سبب وجود خلقش آشکار است .

اهل بیت علیهم السلام حقایق نوری هستند و حتی اجساد و بدن‌هایشان متأثر از وجود نوری آنان است و آنکه در دلش به خاطر سلامت نفسش و عشق و علاقه‌اش به حقیقت ، نور قرار داده‌اند ؛ حقیقت آنان را می‌بیند و خود را در مدار اقتدا به آنان قرار می‌دهد گرچه از نعمت چشم سر محروم باشد !

ابوبصیر می‌گوید : همراه حضرت امام محمّد باقر علیه السلام وارد مسجد شدم ، مردم در رفت و آمد بودند ، حضرت به من فرمود : از مردم بپرس مرا می‌بینند ؟ من هم به هرکس رسیدم پرسیدم : امام باقر را می‌بینی ؟ می‌گفت :

نه ، با اینکه حضرت در برابرش ایستاده بود ، در این هنگام ابوهارون مکفوف - که از دو چشم نابینا بود - وارد مسجد شد ، امام فرمود : اکنون از ابوهارون بپرس که آیا مرا می‌بیند یا نه ؟ من از او پرسیدم : حضرت امام محمّد باقر را می‌بینی ؟ پاسخ داد : آری ، آن‌گاه به آن حضرت اشاره کرد و گفت : مگر نمی‌بینی امام اینجا ایستاده است ، پرسیدم : از کجا فهمیدی ؟ تو که نابینا هستی ؟ پاسخ داد : چگونه نبینم و ندانم در حالی که امام نوری درخشان است ⁽²⁾! !

آری نابینا از چشم ولی بینا از دل ، حقیقت را هرچه و هر کجا باشد و به هر جلوه‌ای متجلّی شود ، می‌بیند ولی بینا از چشم و نابینا از دل گرچه حقیقت در کنارش باشد آن را نمی‌بیند و به تکذیب و انکارش برمی‌خیزد !

ممکن است کسی دربارۀ پیامبر و اهل بیت علیهم السلام سخن بگوید و یا تاریخ آنان را بخواند و یا دربارۀ آنان کتاب بنویسد ، ولی حقیقت آنان را نبیند و به عبارت دیگر ، شخص آنان را بنگرد ولی شخصیت آن بزرگواران را نبیند چنان که دانشمندان مسیحی ولاییک دربارۀ این شاهدان بزم ربوبیّت و نشانه‌های الوهیت ، کتاب‌ها نوشته‌اند ولی به آنان ایمان نیاوردند و در فرهنگ تحریف شده و درّۀ هولناک جهل خود ماندند تا از بین رفتند !

در احوال حضرت امام موسی بن جعفر علیهما السلام آمده است ⁽¹⁾که هر روز در زندان پس از طلوع آفتاب تا هنگام زوال به سجده و عبادت و مناجات بود .

هارون روزهایی به بام زندان می‌رفت و از روزنۀ بام زندان به زندان نگاه می‌کرد ، جامه‌ای را در گوشۀ زندان می‌دید ، روزی به ربیع زندانبان گفت :

مٰا ذاکَ الثَّوْبُ الّذی أَرٰاهُ کلَّ یَومٍ فی ذلِکَ المَوْضِعِ ؟

ای ربیع ! آن جامه‌ای که همه روزه در آنجا می‌بینم چیست ؟

ربیع پاسخ داد :

مٰا ذٰاکَ بِثَوْبٍ ، وإنَّمٰا هُوَ موسَی بْنُ جَعْفَر ، لَهُ کُلَّ یَوْمٍ سَجْدَةٌ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمسِ إِلیٰ وَقْتِ الزَّوٰالِ .

آن جامه نیست ، موسی بن جعفر است که هر روز پس از طلوع آفتاب

تا زوال ظهر در سجده است ⁽¹⁾.

هارون با چشم سر می‌بیند ، ولی چون کور باطن است از دیدن حقیقت محروم است ، بی‌تردید اگر باطن روشنی می‌یافت حضرت را از زندان آزاد می‌کرد و حکومت را که حق الهی امام بود در اختیار امام قرار می‌داد و خود چون غلام حلقه به گوشی به خدمت امام درمی‌آمد و لحظه‌ای از اقتدا به آن حضرت درنگ نمی‌کرد .

در مقابل دربارۀ کسانی که مأمور شکنجه کردن حضرت امام حسن عسگری علیه السلام شدند نوشته‌اند که صالح بن وصیف رئیس زندان می‌گفت : چه کنم دو نفر از بدترین اشخاص را مأمور شکنجۀ آن حضرت کردم ، آن دو نفر پس از مشاهدۀ حال عبادت و راز و نیاز آن حقیقت ملکوتی ، چنان تحت تأثیر قرار گرفتند که خود همواره به عبادت و راز و نیاز ایستادند به طوری که رفتارشان شگفت آور است ! !

به آنان می‌گویم : چرا چنین شده‌اید ؟ چرا مأموریت خود را انجام نمی‌دهید ؟ مگر از آن حضرت چه دیده‌اید ؟ در پاسخ می‌گویند : چه بگوییم دربارۀ انسانی که روزها را روزه می‌گیرد و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند و جز عبادت به کار دیگری مشغول نمی‌شود . هنگامی که به ما می‌نگرد ، بدنمان می‌لرزد و چنان می‌شویم که نمی‌توانیم خود را نگاه داریم ⁽²⁾!

آری ، حقیقت بین ، حقیقت خو می‌شود و به جای انجام مأموریت شیطانی در مدار مأموریت اسلامی و عبادی قرار می‌گیرد .

اهل بیت : واسطۀ رشد و کمال

اشاره

دانه‌های نباتی بدون اتصال و ارتباط با خاک و بی‌واسطۀ زمین ، سبز نمی‌شوند و رشد نمی‌یابند و میوه نمی‌دهند .

البته خاک نیز باید پاک باشد و گرنه خاکی که آغشته به آلودگی است نه تنها دانه‌ها را سبز نمی‌کند بلکه آنها را برای همیشه فاسد و نابود می‌سازد ، بنابراین دانه‌ها جز با وساطت خاکِ پاک ، به حیات ویژۀ خود یعنی سرسبزی و رشد و میوه‌دهی دست نمی‌یابند ،

« وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً . . . » ⁽¹⁾.

و زمین پاک است که گیاهش به اذن پروردگارش بیرون می‌آید و زمینی که ناپاک است جز گیاهی اندک و بی‌سود از آن بیرون نمی‌آید . . .

وساطت نه تنها در امر دانه‌ها و هسته‌ها شرط لازم است بلکه برای وقوع و تحقق و رخ دادن هر حقیقتی ، وساطت امری حیاتی است تا جایی که می‌توان گفت : هیچ چیز بدون وساطت امور دیگر تحقق نمی‌یابد و به کمال مطلوب نمی‌رسد .

آری ، خانه‌ها بی‌وساطت معمار و بنا و کارگر ساخته نمی‌شود و بدن‌ها

بی‌وساطت غذا رشد نمی‌کند و دیده‌ها بی‌واسطۀ نور نمی‌بیند و گوش‌ها بی‌واسطۀ امواج صدا را نمی‌شنود ، به این سبب باید پذیرفت که انسان بدون تردید به منزلت و شأن شایستۀ خود جز با وساطت ، دست نمی‌یابد .

شأن انسان این است که به مقام خلافت اللهی و علم آدم الاسمائی و هدایت و کرامت و اوج انسانیت برسد اما آیا بی‌وساطت واسطۀ لازم می‌توان به این مقامات عالی معنوی رسید ؟ هرگز !

اینکه انسان با وساطت چه واسطه‌ای به وادی انسانیت و عرصۀ آدمیت که همان عالم ایمان و اخلاق و عمل صالح و نهایتاً تقواست می‌تواند راه یابد ، حقیقتی است که باید از زبان قرآن کریم شنید .

وساطت اهل بیت علیهم السلام

قرآن ، فقط انسان‌های برتر و پاک و معصوم را دارای مقام وساطت بین خدا و خلق برای رساندن خلق به ایمان و عمل و اخلاق و لقای حق می‌شمارد و آنان نیز جز پیامبر و اهل بیت علیهم السلام که راهنمای انسان به سوی خدا و قیامت و آشنا کنندگان انسان با گذشته و آینده‌اند و تعلیم حکمت و قرآن در شأن آنان است ، کسی نیست ؛ اهل بیتی که ذرّه‌ای تباهی و تباهکاری و نقص و عیب ، چه در پنهان و چه در آشکار آنان نمی‌توان یافت چنان که خود نیز این پاکی همه جانبه را در حق خود یاد کرده‌اند .

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

إِنّٰا أهْلُ بَیْتٍ قَدْ أَذْهَبَ اللّهُ عنّٰا الْفَوٰاحِشَ ، مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَمٰا بَطَنَ ⁽¹⁾.

ما اهل بیتی هستیم که خدا هرگونه ناپاکی را چه آشکارش و چه

نهانش را از ما زدوده است .

و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله در پی آیۀ تطهیر فرمود :

نَحنُ أَهلُ بَیْتٍ طَهَّرَهُمُ اللّهُ ⁽¹⁾.

ما خاندانی هستیم که خداوند از هر ناپاکی پاکشان نموده است .

امیرالمؤمنین علیه السلام در قطعه‌ای بسیار مهم فرموده است :

إنَّمَا أمَرَ اللّهُ عزّ وجلّ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ ؛ لِأنَّهُ مَعصُومٌ مُطَهَّرٌ لَایَأمُرُ بِمَعصِیَتِهِ ، وَإنَّمَا أمَرَ بِطَاعَةِ أُولِی الأمرِ ؛ لِأنَّهُم مَعْصُومُونَ مُطَهَّروُنَ لَا یَأمُرُونَ بِمَعصِیَتِهِ ⁽²⁾.

خدا به فرمان بردن از پیامبر فرمان داده زیرا پیامبر ، معصوم و پاک است و به گناه فرمان نمی‌دهد و به فرمان بردن از اولوالامر فرمان داده زیرا معصوم و پاک‌اند و به گناه فرمان نمی‌دهند .

حضرت امام مجتبی علیه السلام فرمود :

إنّٰا أَهْلُ بَیْتٍ أَکْرَمَنَا اللّهُ بالاسلامِ ، واخْتٰارَنٰا وَاصْطَفٰانٰا وَاجْتَبٰانٰا فَأذْهَب عَنّٰا الرِّجْسَ وَطَهَّرَنٰا تَطْهِیْراً . والرِّجسُ هُوَ الشّکُّ ، فَلٰا نَشُکُّ فِی اللّهِ الحَقِّ وَدِینِهِ أَبَدَاً ، وَطَهَّرَنٰا مِنْ کُلِّ أَفَنٍ وَغَیَّةٍ ⁽³⁾.

ما خاندانی هستیم که خدا ما را به اسلام گرامی داشت و ما را از میان همۀ مخلوقات عالم انتخاب کرد و برگزید و آلودگی و ناپاکی را از ما

زدود و ما را به انواع پاکی‌ها آراست . آلودگی و ناپاکی همان شک است - و چون شک از ما زدوده شده - ما هرگز در وجود خدای حق و در دین او شک نمی‌کنیم و نیز ما را از هرگونه سست رأیی و گمراهی پاک گردانید .

حضرت امام محمّد باقر علیه السلام فرمود :

إنَّا لَانُوصَفُ وَکَیفَ یُوْصَفُ قَوْمٌ رَفَعَ اللّهُ عَنْهُمُ الرِّجسَ ⁽¹⁾؟

ما هرگز به وصف در نیاییم و چگونه می‌توان گروهی را وصف کرد که خدا هرگونه ناپاکی را از آنان برداشته است .

و حضرت امام صادق علیه السلام فرمود :

إنَّ الشَّکَّ وَالْمَعْصِیَةَ فِی النَّارِ لَیسَا مِنَّا وَلَا إلَینَا ⁽²⁾.

شک و گناه در آتش است نه از ماست و نه به سوی ما می‌آید .

و حضرت امام هادی علیه السلام در جامعۀ کبیره می‌گوید :

أشهَدُ أَنَّکُم الأئمَّةُ الرَّاشِدونَ المَهدیُّونَ المَعصُومُونَ المُکرَّمُون . . .

عَصَمَکُمُ اللّهُ مِنَ الزَّلَلِ ، وَآمَنَکُم مِنَ الفِتَنِ ، وَطَهَّرَکُم مِنَ الدَّنَسِ ، وَأذهَبَ عَنکُمُ الرِّجسَ وَطهَّرَکُم تَطهِیراً ⁽³⁾.

گواهی می‌دهم که شما امامان هدایتگر و هدایت شده هستید . معصوم

از هر خطا و گرامی و با کرامت می‌باشید . خدا شما را از لغزش‌ها حفظ کرده و از فتنه‌ها در امان قرار داده و از چرک‌های معنوی پاک نموده و آلودگی را از شما برطرف کرده و شما را به انواع پاکی‌ها آراسته است .

آری ، خدای پاک و مبرّا از هر عیب و نقص ، وحی و نبوت و امامت را در خاندانی پاک و پاکیزه از هر عیب و نقص قرار داده تا انسان‌ها به واسطۀ آنان شؤون لایق به خود را تحقق دهند و به مقام ایمان و اخلاق و عمل صالح و تربیت کامل و جامع برسند و از کفر و شرک و هوا پرستی و گناه در امان بمانند و دنیا و آخرتشان را در پرتو نبوت و امامت آنان آباد کنند و نهایتاً به لقاء اللّه برسند و برای ابد در بهشت جاودان مسکن گزینند .

« . . . کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ . . . » ⁽¹⁾.

[ این ] کتابی است که آن را بر تو نازل کردیم تا مردم را به اجازۀ پروردگارشان از تاریکی‌ها [ یِ جهل ، گمراهی و طغیان ] به سوی روشناییِ [ معرفت ، عدالت و ایمان و در حقیقت ] به سوی راه [ خدایِ ] توانای شکست‌ناپذیر و ستوده بیرون آوری . . .

«یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ . . . » ⁽²⁾.

ای اهل ایمان ! از خدا اطاعت کنید و [ نیز ] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [ که امامان از اهل بیت علیهم السلام و چون پیامبر دارای مقام عصمت‌اند ] اطاعت کنید . . .

در صفحات گذشته روایت بسیار مهمی از کتاب‌های شیعه و سنی نقل شد که منظور از اولی الامر - که اطاعتشان مقرون به اطاعت خدا و رسول است - بر اساس بیان پیامبر ، دوازده پیشوای معصوم از خاندان خود اوست که در آن روایت نام هر دوازده نفر را بیان کرده است ⁽¹⁾.

پس بی‌واسطۀ این پیشوایان معصوم و امامان پاک و اهل بیت عصمت و طهارت

اهل بیت علیهم السلام رسیدن به شؤونی چون ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه و تربیت جامع و کامل برای کسی میسّر نیست و از این آستانه به آستانۀ دیگر رفتن ، عین ضلالت و گمراهی و افتادن در راه هلاکت و نابودی است .

مربی و معلّم و رؤوف و رحیم و حریص به هدایت و دستگیر امّت و باز کنندۀ درِ سعادت و نجات و مسدود کنندۀ راه شقاوت و ضلالت ، اهل بیت علیهم السلام هستند و در یک جمله چنان که در تأویل آیات قرآن و در روایات بسیار مهمی که شیعه و سنی نقل کرده‌اند ، اهل بیت صراط مستقیم‌اند همان صراط مستقیمی که به طور مکرّر در قرآن مجید از آن یاد شده است .

اهل بیت : رشتۀ اتصال انسان به خدا

انسان بر پایۀ فطرت ، نسبت به کمال ، کشش دارد و خدا کمال مطلق است پس انسان به طور فطری نسبت به خدا دارای کشش است و می‌کوشد تا خود را به کمال برساند و از نقص و کاستی نجات دهد از این رو در صورتی که دچار حجاب و غفلت نباشد به خدا دل می‌سپارد ، چون دلداده به کمال است ، این دلدادگی به خدا سبب شوق و اشتیاق و حرکت به سوی او می‌شود .

« . . . إِنَّکَ کٰادِحٌ إِلیٰ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاٰقِیهِ » ⁽¹⁾.

. . . ای انسان ! یقیناً تو با کوشش و تلاشی سخت به سوی پروردگارت در حرکتی .

از آنجا که رسیدن به کمال مطلق باید با پیمودن مراتب آن باشد پس تا مراتب پایین طی نشود به مراتب عالی و نهایی آن نخواهد رسید چرا که در نظام هستی نمی‌توان بدون گذر از مرتبه و مرحله‌ای به مرتبۀ دیگر وارد شد ، این طی مراتب در سیر صعودی و نزولی امری ضروری و لازم است .

پس کسی که بخواهد به مراتب عالی و در نهایت به اوج کمال و مطلق جمال برسد ، باید مرحلۀ اقتدا به نبوت محمّدی را که اولین مظهر وجودی کمال مطلق است بگذراند و پیش از آنکه به آن مرحله و مقام درآید باید به

مرحلۀ اقتدا به ولایت علوی وارد شود ؛ چون صاحب ولایت علویه باب پیامبر صلی الله علیه و آله است ،

أنَا مَدِیَنُةِ الْعِلْمِ ، وَعَلِیٌّ بابُها ⁽¹⁾.

من شهر علم هستم و علی در آن است .

و نمی‌توان بدون تمسّک به ولایت علوی و بهره‌گیری از دانش سرشار علوی به حقیقت کمال مطلق رسید .

ادعای اینکه می‌توان از طریق غیر علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله و از پیامبر صلی الله علیه و آله به خدا رسید ، ادعایی شیطانی و باطل است و مطلبی است که تحقق آن غیر ممکن و در یک کلمه محال است .

پس آنکه دلداده به کمال مطلق است و می‌خواهد به آن برسد و آن کمال مطلق را دریابد ، باید پیش از آنکه سفر روحی و معنوی و عملی خود را به آن جهت شروع کند ، ظلمت‌ها و کدورت‌های فکری و باطنی و قلبی و روحی‌اش را با تاباندن نور اهل بیت علیهم السلام و اقتدا به نبوت و ولایت بزداید ، سپس به عبادت و کار خیر و خدمت به هم نوع بپردازد زیرا بی‌ولایت اهل بیت علیهم السلام و بدون اقتدا به آنان نه می‌توان به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید و نه می‌توان به لقای حق واصل شد و نه اعمال انسان در دایرۀ قبولی جای می‌گیرد .

رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود :

مَنْ سَرَّهُ أنْ یَلْقیٰ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ آمِنٰا مُطَهَّراً لا یَحْزُنُهُ الْفَزَعُ الأَکْبَرُ ،

فَلْیَتَوَلَّکَ وَلْیَتَولَّ ابْنَیْکَ الحَسَنَ والحُسَیَنَ ، وعلی بنِ الحسینِ ومحمّدَ بنَ علیٍ وَجَعْفَرَ بنَ مُحمّدٍ وَمُوسی بنَ جعفر ، وعلی بنَ موسی ، ومحمّداً وعلیّاً والحسنَ ، ثمَّ المهدیّ ، وَهو خَاتَمُهمْ ⁽¹⁾.

هر که خوشحال می‌شود که خدا را ایمن و پاک دیدار کند و وحشت بزرگ قیامت او را اندوهگین نسازد ، باید رهبری و ولایت و مقتدایی تو و دو فرزندت حسن و حسین و علی بن الحسین و محمّد بن علی و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمّد و علی و حسن و نهایتاً مهدی را که خاتم آنان است از جان و دل بپذیرد .

و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایت بسیار مهمی فرمود :

مَا بَالُ أقوامٍ إذَا ذُکِرَ عِندَهُمْ آلُ إبراهِیمَ فَرِحُوا وَاسْتَبشَرُوا ، وَإذَا ذُکِرَ عِندَهُمْ آلُ مُحَمَّدٍ اشْمَأزَّتْ قُلُوبُهُم ؟ ! وَالَّذِی نَفسُ مُحمَّدٍ بِیَدِهِ ، لَو أنّ عَبْداً جَاءَ یَومَ الْقِیَامَةِ بِعَمَلِ سَبعِینَ نَبِیّاً ، مَا قَبِلَ اللّهُ ذَلِکَ مِنهُ حَتّی یَلقاه بِولایَتِی ، وَوَلاَیَةِ أهلِ بَیتِی ⁽²⁾.

چه شده است حال گروه‌هایی که هرگاه نزد آنان از خاندان ابراهیم یاد می‌شود خوشحال و مسرور می‌شوند ، ولی هر زمان که نزد آنان از خاندان محمّد سخن گفته می‌شود ناراحت می‌گردند ؟ ! سوگند به کسی که جان محمّد در دست اوست اگر در روز قیامت بنده‌ای با عمل هفتاد پیامبر بیاید خدا آن را از او نپذیرد مگر اینکه با ولایت من و ولایت اهل بیتم خدا را ملاقات کند .

حضرت امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه می‌فرماید :

وأَشْرَقَتْ الأَرْضُ بِنُورِکُمْ ، وَفٰازَ الفٰائِزُونَ بِولایَتِکُمْ ، بِکُمْ یُسْلَکُ إلیٰ الرِّضْوٰانْ وَعَلیٰ مَنْ جَحَدَ وِلٰایَتَکُمْ غَضَبُ الرحمنِ .

و زمین به نور [ علم و امامت و رهبری و ولایت ] شما روشن شد و رستگاران به سبب ولایت شما رستگار شدند ، به خاطر شماست که راه رضوان الهی پیموده می‌شود و خشم خدا بر کسی است که ولایت شما را انکار نماید .

بنابراین کسی که دلدادۀ وصول به کمال مطلق است و علاقه دارد به آن برسد ، در مرحلۀ اول - پس از شناخت اهل بیت علیهم السلام - باید با همۀ وجود از آن بزرگواران پیروی کند و از این راه خود را به کمال مطلق و لقای او برساند چنان که قرآن می‌فرماید :

« . . . إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ . . . » ⁽¹⁾.

. . . اگر خدا را دوست دارید ، پس مرا پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد . . .

اگر دلدادۀ کمال مطلق هستید و کمال مطلق محبوب شماست ، از من که فیض مقدس و نور السماوات و الارض و کمال اطلاقی و مظهر اسم اعظم هستم ، پیروی کنید تا محبوب حق شوید .

پس در حقیقت محبت به اهل بیت علیهم السلام ریشه در محبت به کمال مطلق انسان دارد . هر کس که کمال مطلق را بر پایۀ فطرت می‌جوید و می‌خواهد به آن برسد و هدف گم کرده نیست و در راه است ، می‌فهمد و می‌بیند که برای رسیدن به این کمال مطلق باید به کمال‌های دیگر برسد و با تکمیل معرفتی

و وجودی ، خود را به مراتب عالی برساند .

اگر اسلام ، شریعت محبوب است ، برای آن است که راه است و اگر فضایل و مکارم اخلاقی محبوب است برای آن است که راه هست و اگر اهل بیت علیهم السلام محبوبند ، برای آن است که عالی‌ترین راه برای رسیدن انسان به وصال حق‌اند چنان که حضرت امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه از اهل بیت علیهم السلام تعبیر به صراط اقوم فرموده و در پاره‌ای از روایات آن بزرگواران از خود به عنوان صراط مستقیم یاد کرده‌اند ،

نَحْنُ الصِّرٰاطُ المُسْتَقِیْم ⁽¹⁾.

اهل بیت علیهم السلام نه تنها راه هستند و نه تنها خود کمالی عالی در حدّ کمال اطلاقی هستند بلکه حبل اللّه الممدود بین آسمان و بین مرزهای ارض‌اند که با تمسّک به آنان می‌توان خود را تا اتصال به کمال مطلق بالا کشید .

آنان از مقام فیض منبسط و فیض اقدس یعنی از مظهر نخست که حقیقت محمّدیه است تا مرزهای ارض امتداد دارند ،

« أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ . . . » ⁽²⁾.

آیا به [ قدرت و حکمت ] پروردگارت ننگریستی که چگونه سایه را امتداد داد و گستراند ؟ . . .

تا هرکس عاشق کمال مطلق است در آن درآویزد و با آن وسیلۀ معنوی و حقیقی خود را به حضرت حق برساند ،

«وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ . . . » ⁽¹⁾.

و دست‌آویز و وسیله‌ای [ از ایمان ، عمل صالح و آبروی مقرّبان درگاهش ] برای تقرّب به سوی او بجویید . . .

و برای همیشه در رضوان الهی که یکی از اوصافش ظل ممدود است و قرار گرفتن در آن ، محصول اطاعت از اهل بیت علیهم السلام است ، جای گیرد و در آنجا از نعمت‌های مادی و معنوی حضرت رحمان بهره‌مند شود .

اهل بیت علیهم السلام همان وسیله و ریسمان و حبل اللّه متین و استواری هستند که از مکنون ذات تا الظّل ، تا مد الظّل ، تا نور ، تا عقل ، تا مثال و وهم ، تا جسم و ماده و تا خاک کشیده شده‌اند و در هفت آسمان و هفت زمین امتداد دارند پس هرکس که بخواهد به غایت غایات و کمال مطلق و مکنون ذات برسد باید از آن وسیله و ریسمان بهره گیرد تا در آن درآویزد و خود را به آن اوجی که باید و شایستۀ اوست برساند .

بی‌تردید هرکس که بخواهد به محبوب که کمال مطلق است ، برسد و می‌کوشد که دارای کمالات معرفتی و وجودی گردد و عین اللّه و ید اللّه و سمع اللّه و وجه اللّه و نور اللّه و مانند این حقایق گردد و ذاتش به حدّی کامل شود تا محبوبِ خدای تعالی گردد ، باید مراتب طولی ممدود از مرزهای زمین تا آسمان اسماء را به وسیلۀ اهل بیت علیهم السلام بگذراند .

اهل بیت : در کتب آسمانی

اشاره

اهل بیت : در نگاه قرآن

اشاره

تردیدی نیست که مصداق کامل و جامع آیاتی که در قرآن مجید ایمان و جهاد و هجرت و اخلاص و یقین و اخلاق حسنه و عمل صالح و عبادت شبانه و بیداری سحر و صدق و وفا و کرم و سخا و . . . را مطرح می‌کنند ، اهل بیت علیهم السلام هستند چنان که در کتاب‌های شیعه و سنی مشاهده می‌کنیم .

این مطلب تا جایی مسلم و قطعی است که هم شیعه و هم اهل سنت کتاب‌هایی تحت عنوان آیات نازل در حق علی علیه السلام و آیات نازل در حق اهل بیت علیهم السلام تألیف کرده‌اند .

قرآن در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله که اصل و ریشه و پایۀ حقیقت وجودی اهل بی

اهل بیت علیهم السلام است ، روشن و گویا و به صراحت سخن گفته و در مورد اهل بیت علیهم السلام در بسیاری از آیات به کنایه و اشاره واقعیت را بیان نموده است .

چون مخاطبان قرآن ، اهل عقل و خرد و صاحبان اندیشه و فکر و اولو الالباب هستند ، با نور باطن و با پذیرفتن روایات و با تأمل و نظر دقیق درمی‌یابند که در میان امت اسلام این گونه آیات مصداق اتمّ و اکملی جز اهل بیت علیهم السلام ندارند و در برخی از این آیات هیچ راهی جز تأویل به اهل بیت علیهم السلام پیش روی صاحب خرد نمی‌گذارد و اگر آن بزرگواران مصداق اتمّ و اکمل و نقطۀ تأویل آن آیات نباشند ، باید ملتزم به این مطلب شویم که

بسیاری از آیات قرآن بی‌مصداق و بی‌تأویل است و نتیجۀ التزام به این مطلب نقص قرآن است که اعتقاد به آن مساوی با کفر و سبب دچار شدن به عذاب روز قیامت است ،

« . . . وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . و حال آنکه تفسیر واقعی و حقیقی آنها را جز خدا نمی‌داند .

و استواران در دانش [ و چیره‌دستان در بینش ] . . .

امام صادق علیه السلام فرمود :

نَحنُ الرَّاسِخُونَ فِی العِلمِ ، وَنَحنُ نَعلَمُ تَأوِیلَهُ ⁽²⁾.

مصداق راسخون در دانش ماییم و تأویل آیات را به آنچه که باید تأویل شود ما می‌دانیم .

دور نمایی از شخصیت پیامبر صلی الله علیه و آله در قرآن

قرآن مجید دربارۀ عظمت و شخصیت پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله با صراحت می‌فرماید :

« إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ . . . » ⁽³⁾.

همانا خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود و رحمت می‌فرستند . . .

در روایات آمده که صلوات خدا بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، رحمت ویژه از جانب او

نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله و صلوات فرشتگان مدح و ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله یا طلب رحمت برای او از پیشگاه خداست ⁽¹⁾.

قرآن مجید برای پیامبر صلی الله علیه و آله چنان شخصیتی قائل است که بیعت و پیمان با او را به طور کامل بیعت و پیمان با خدا می‌داند ،

« إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ . . . » ⁽²⁾.

به یقین کسانی که با تو بیعت می‌کنند ، جز این نیست که با خدا بیعت می‌کنند ؛

اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله

قرآن دربارۀ اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله که نتیجه و محصول شیرینش کامیابی و پیروزی بزرگ در دنیا و آخرت است ، می‌فرماید :

« . . . وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فٰازَ فَوْزاً عَظِیماً » ⁽³⁾.

. . . و هرکس خدا و پیامبرش را اطاعت کند ، بی‌تردید رستگاری بزرگی یافته است .

قرآن مجید نتیجۀ اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله را همنشینی با پیامبران و صدیقین و شهیدان و شایستگان در قیامت می‌داند :

« وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً » ⁽⁴⁾.

و کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند ، در زمرۀ کسانی از پیامبران و صدّیقان و شهیدان و شایستگان خواهند بود که خدا به آنان نعمت [ ایمان ، اخلاق و عمل صالح ] داده ؛ و اینان نیکو رفیقانی هستند .

قرآن کریم اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله را اطاعت از خدا می‌داند و این آیه برترین دلیل بر برتری پیامبر صلی الله علیه و آله بر همۀ موجودات جهان هستی است .

« مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ . . . » ⁽¹⁾.

هر که از پیامبر اطاعت کند ، در حقیقت از خدا اطاعت کرده . . .

قرآن حکیم اطاعت از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله را سبب ورود به بهشت و روی گردانی از خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله را علت دچار شدن به عذاب دردناک می‌داند .

« . . . وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذٰاباً أَلِیماً » ⁽²⁾.

. . . و کسی که از خدا و پیامبرش اطاعت کند ، او را در بهشت‌هایی درآورد که از زیر درختان [ آن ] نهرها جاری است ، و هر کس روی بگرداند او را به عذابی دردناک عذاب می‌کند .

قرآن کریم ، اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله را سبب شمول رحمت حق نسبت به مطیع می‌داند ،

« . . . وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ » ⁽³⁾.

. . . و این پیامبر را اطاعت کنید تا مورد رحمت قرار گیرید .

بُشر بن شریح بصری می‌گوید به حضرت امام محمّد باقر علیه السلام گفتم :

کدام آیه در کتاب خدا امید بخش‌تر است ؟ حضرت فرمود : قوم تو چه می‌گویند ؟ گفتم ، می‌گویند :

« . . . یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ . . . » ⁽¹⁾.

. . . ای بندگان من که [ با ارتکاب گناه ] بر خود زیاده‌روی کرده‌اید ! از رحمت خدا نومید نشوید . . . .

فرمود : ما اهل بیت علیهم السلام این را نمی‌گوییم ؛ گفتم : پس شما اهل بیت علیهم السلام چه می‌گویید ؟ فرمود : می‌گوییم :

« وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ » ⁽²⁾.

و به زودی پروردگارت بخششی به تو خواهد کرد تا خشنود شوی .

و منظور از عطا ، شفاعت است ، و اللّه شفاعت است ، و اللّه شفاعت است ⁽³⁾.

و در روایتی آمده : خشنودی پیامبر به این است که اهل بیت علیهم السلام و شیعیانشان را به بهشت درآورد ⁽⁴⁾.

اهل بیت علیهم السلام در قرآن کریم

قرآن مجید دربارۀ اهل بیت علیهم السلام در آیۀ شریفۀ تطهیر ⁽⁵⁾به صراحت سخن

رانده و در آیات دیگر علائم و نشانه‌هایی را ذکر می‌کند که جز بر اهل بیت علیهم السلام به نحو اکمل و اتمّ منطبق نیست .

عبداللّه بن جعفر می‌گوید من همراه حسن و حسین نزد معاویه بودیم ، معاویه گفت : ای عبداللّه بن جعفر ! چه اندازه احترام و تعظیمت نسبت به حسن شدید و فوق العاده است ؟ گفتم : معاویه ! عمر بن خطاب در زمان حکومتش مرا به سوی علی بن ابی طالب فرستاد و پیام داد که من می‌خواهم قرآن را به صورت مصحف بنویسم آنچه را تو از قرآن نوشته‌ای به سوی من بفرست .

علی به من گفت : به خدا سوگند پیش از آنکه با قرآن من [ که در کنار آیات قابل تأویل تأویلش را نوشته‌ام ] به او برسی مرا خواهد کشت . گفتم : برای چه ؟ فرمود : خدا می‌فرماید :

« لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ » ⁽¹⁾.

جز پاک شدگان [ از هر نوع آلودگی ] به [ حقایق و اسرار و لطایف ] آن دسترسی ندارند .

و منظور خدا از پاکان ما هستیم . ماییم که خدا همۀ آلودگی‌ها را از ما زدوده و ما مصداق این آیه هستیم :

« . . . أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا . . . » ⁽²⁾.

. . . این کتاب را به کسانی از بندگانمان که برگزیدیم به میراث دادیم . . .

ما صفوة اللّه هستیم و ضرب المثلهای قرآن مانند «کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ

طَیِّبَةً » ⁽¹⁾دربارۀ ما آمده و وحی بر ما نازل شده است ⁽²⁾.

تأویل آیۀ شریفۀ :

« مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیٰانِ * بَیْنَهُمٰا بَرْزَخٌ لاٰ یَبْغِیٰانِ * یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجٰانُ » ⁽³⁾

دو دریای [ شیرین و شور ] را روان ساخت در حالی که همواره باهم تلاقی و برخورد دارند ؛ * [ ولی ] میان آن دو حایلی است که به هم تجاوز نمی‌کنند [ درنتیجه باهم مخلوط نمی‌شوند ! ] . . . از آن دو دریا لؤلؤ و مرجان بیرون می‌آید .

بدون تردید اهل بیت مکرم پیامبرند .

امام صادق علیه السلام می‌فرماید : علی و فاطمه دو دریای عمیق و ژرف هستند که هرگز به حقوق یکدیگر تجاوز ندارند و لؤلؤ و مرجان حسن و حسین‌اند ⁽⁴⁾. و در تفسیر مجمع البیان از سلمان فارسی و سعید بن جبیر و سفیان ثوری نقل شده : دو دریا علی و فاطمه و برزخ محمّد و لؤلؤ و مرجان حسن و حسین هستند ⁽⁵⁾.

در روایتی آمده منظور از شفع در سورۀ مبارکۀ فجر ، حسن و حسین و مقصود از وتر امیرالمؤمنین علیه السلام است ⁽⁶⁾.

مرحوم کلینی در کتاب شریف الکافی که از معتبرترین کتاب‌های شیعه است در بخش کتاب حجّت ، اهل بیت علیهم السلام را مصداق والیان امر ، علامات راه هدایت ، اهل ذکر و راسخین در علم و عهد معرفی می‌کند .

در منابع حدیث شیعه بیش از سیصد و چهار مورد روایت آمده که می‌گوید منظور از « قربی » در آیات قرآن ، اهل بیت علیهم السلام هستند و در منابع اهل سنت نیز در کتب متعدد ⁽¹⁾« قربی » به معنای اهل بیت علیهم السلام و ائمۀ طاهرین

اهل بیت علیهم السلام ذکر شده است .

در سورۀ مبارکۀ نور آمده است :

« فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهٰا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ » ⁽²⁾.

[ این نور ] در خانه‌هایی است که خدا اذن داده [ شأن و منزلت و قدر و عظمت آنها ] رفعت یابند و نامش در آنها ذکر شود ، همواره در آن خانه‌ها صبح و شام او را تسبیح می‌گویند .

در صفحات گذشته اگر از خود اهل بیت علیهم السلام و شخصیت با ارزششان سخن به میان آمد ، در این آیه سخن از خانه‌های ایشان است که می‌فرماید :

نور خدا در خانه‌هایی است که خدا توفیق داده رفعت و بلندی یابند و در آن خانه‌ها نام خدا برده می‌شود و صبح و شام برای او تسبیح می‌گویند .

خانه‌هایی که پیوسته آکنده از یاد خدا بود و بامداد به شامگاه نمی‌رسید

مگر آنکه در پرتو ذکر و یاد خدا و مناجات با محبوبشان نامۀ اعمال روزانه را گشوده و به همان منوال به پایان می‌بردند و همواره اهل آن خانه‌ها به عشق دوست می‌زیستند و به بندگی و عبادت او می‌کوشیدند و با این حال لحظه‌ای از خدمت به بندگان خدا غافل نبودند .

انس بن مالک و بُرَیْدَه می‌گویند : رسول خدا صلی الله علیه و آله آیۀ شریفۀ «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّٰهُ أَنْ تُرْفَعَ . . . » را قرائت کرد پس مردی از جای برخاسته ، پرسید : این بیوت کدام بیوت‌اند ؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : بیوت پیامبران است ، پس ابوبکر برخاست و گفت : یا رسول اللّه ! این بیت هم از آنهاست ؟ و اشاره به خانۀ علی و فاطمه کرد ، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : آری ، از برترین آنهاست ⁽¹⁾.

بنابراین اهل بیت علیهم السلام ، اهل ذکر و اهل تسبیح و اهل عبادت کامل و اهل خدمت خالصانه به بندگان خدا بودند و پیوسته زبان قال و حالشان مترنم به مناجات و راز و نیاز با محبوب بود و با بیان ویژۀ خود به پیشگاه حق عرضه می‌داشتند :

ای دلم مست از می و از جام تو شد شروع هستی‌ام با نام تو

یاد تو باشد شفای درد من شعلۀ سوزان به قلب سرد من

یاد تو نور دل و جان من است مایۀ روح است و ایمان من است

قلب من با ذکر نامت روشن است خاکم از یاد مدامت گلشن است

ای تو آغاز و تو انجام جهان ای تو پیدا ای تو ظاهر ای نهان

ای کریم و ای غفور و ای ودود مالک الملک همه غیب و شهود

ای به رحمت این جهان را تکیه‌گاه یا رحیم و یا حکیم و یا اله

سوی تو ای مهربان پر می‌زنم تا مرا لطفی کنی در می‌زنم

حلقه بر در از گدایی می‌زنم کوس فقر و بی‌نوایی می‌زنم

دارم امید کرم از کوی تو سرخوش و مستم به یاد روی تو

افتخارم در دو عالم بندگی است آری ، آری ، بندگی پایندگی است ⁽¹⁾

اهل بیت علیهم السلام از مصادیق اتمّ و اکمل حقایق عالی معنوی هستند که در آیۀ شریفۀ سورۀ نور مطرح است :

« رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ » ⁽²⁾.

مردانی که تجارت و داد و ستد آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات باز نمی‌دارد ، [ و ] پیوسته از روزی که دل‌ها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود ، می‌ترسند .

آری ، در حالی از قیامت هراس داشتند که ایمان و اعمال و اخلاق و رفتار و کردار و نیت و اخلاصشان از همۀ جهانیان برتر و با ارزش‌تر بود .

اهل بیت : در تورات و انجیل

اشاره

قرآن مجید در آیاتی خبر می‌دهد که اوصاف پیامبر

اهل بیت علیهم السلام و علائم و نشانه‌های نبوت او در کتاب‌های پیشین به ویژه تورات و انجیل بیان شده و یهودیان و مسیحیان پیش از بعثت به خاطر اینکه از طریق آیات تورات و انجیل آن حضرت را می‌شناختند منتظر ظهور او بودند تا با پیوستن به او و در سایۀ قدرت و حکومت و معنویتش بر دشمنانشان پیروز شوند ⁽¹⁾.

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ . . . » ⁽²⁾.

همان کسانی که از این رسول و پیامبر « ناخوانده درس » که او را نزد خود [ با همۀ نشانه‌ها و اوصافش ] در تورات وانجیل نگاشته می‌یابند ، پیروی می‌کنند . . .

در حدیثی از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که مردی یهودی به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت : من اوصاف تو را در تورات بدین گونه خوانده‌ام : محمّد بن عبداللّه محل ولادتش مکه و جایگاه هجرتش مدینۀ طیبه ، بد اخلاق و خشن و عربده جو و فحّاش نیست . من شهادت می‌دهم که خدایی جز

خدای یگانه وجود ندارد و تو فرستادۀ خدایی و این ثروت من است پس برابر آنچه خدا نازل کرده نسبت به آن حکم کن ⁽¹⁾،

« وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ . . . » ⁽²⁾.

و [ یاد کن ] هنگامی را که عیسی پسر مریم گفت : ای بنی‌اسرائیل ! به یقین من فرستادۀ خدا به سوی شمایم ، تورات را که پیش از من بوده تصدیق می‌کنم ، و به پیامبری که بعد از من می‌آید و نامش « احمد » است ، مژده می‌دهم . . .

حضرت مسیح و ظهور پریکلیطوس

اشاره

⁽³⁾

انجیل یوحنا

حضرت مسیح صلی الله علیه و آله بر حسب نقل یوحنا در فصول 14 ، 15 ، 16 انجیل خود از ظهور شخصی پس از خود بنام پارقلیطا : پریکلیطوس ، بشارت داده و او را رئیس جهان و شرعش را ابدی و . . . معرفی نموده است :

در ( یوحنا 14 : 16 ) می‌فرماید :

واَنَاَ بِتْ طالبِن مِنْ بَبِی وَخیٖنَ پارقَلیطا بِتْ یَبِلْ لُوخُونْ هَلْ ابَدْ .

و من از پدر خواهم خواست و او پارقلیطای دیگری بشما خواهد داد

که تا ابد با شما باشد .

و در ( یوحنا 15 : 26 ) می‌فرماید :

ایْنَ ایْمِنْ داتَیِ پارقَلیطا هُودِ انَا شادوِرِون لِکِسْلَوْخُونْ مِنْ لِکِسْ بَبِیْ رُوخادِ سَرَسْتُوتا هَوْ دِمِنْ لِکِس بَبِّی پالِتْ هَوْبِتْ یَبِل سَهُدوتْ بَسْ دِیّی .

و چون بیاید آن پارقلیطا که من بسوی شما خواهم فرستاد از جانب پدر ، روح راستی که از جانب پدر میآید ، او دربارۀ من شهادت خواهد داد .