ارزشها و لغزشهای نفس

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان و نام پدیدآور:ارزشها و لغزشهای نفس/ مجموعه سخنرانیهای حسین انصاریان؛ ویرایش و تحقیق محسن فیض‌پور.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:۳۶۶ ص.

فروست:مجموعه آثار؛ ۸۹.سیری در معارف اسلامی؛ ۳۰.

شابک:۵۰۰۰۰ ریال: گالینگور‌978-964-2939-56-5 : ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (شومیز)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه : ص.[۳۶۳] - ۳۶۶.

یادداشت:نمایه.

موضوع:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ - -- وعظ

موضوع:نفس -- جنبه‌های قرآنی

موضوع:تقوا -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده:فیض‌پور قمی، محسن، ۱۳۵۳ -، ویراستار

رده بندی کنگره:BP۱۰/۵/الف۸۲الف۴۳ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۰۸

شماره کتابشناسی ملی:۲۰۶۷۰۹۴

اشاره

سخن ناشر

در جهان پرتلاطم امروز، آیات پرشور الهی و کلام روح‌بخش معصومین و زمزم لایزال معارف شیعه مرهم جان‌های خسته و سیراب کننده تشنگان هدایت و رهایی جویندگان از ظلمت‌های نفس است. عالمان دینی و عارفان حقیقی غواصان این اقیانوس بیکران معرفت‌اند که گوهرهای ناب علوم قرآن و اهل‌بیت علیهم السلام را به دست آورده و به مشتاقان حقیقت عرضه می‌نمایند.

در این میان، کرسی منبر و خطابه رسانه دیرپا و سازنده‌ای است که از دیرباز زمینه ارتباط و انتقال معارف دینی و مکارم اخلاقی را میان عالمان و متعلمان فراهم کرده است و عالمان آگاه و هادیان دلسوز، که عمر خویش را صرف تتبع و تحقیق در آثار علمی شیعه نموده‌اند، عباد اللّه را به مصداق کریمانه «ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة»، با کلام نغز و لطیف خود به راه سعادت دعوت کرده‌اند.

مجموعه حاضر، که با عنوان «سیری در معارف اسلامی» در مجلدات مختلف و موضوعات متنوع در اختیار خوانندگان محترم قرار می‌گیرد، مجموعه مباحث عالمانه و ارزشمند محقق ارجمند حضرت استاد حسین انصاریان، مدظله العالی، است که یکی از عالمان برجسته و میراث‌داران گوهر سخن در زمان خویش است که استواری کلام و لطافت بیان نافذشان بر اهل نظر پوشیده نیست.

این گنجینه ارزشمند حاصل نیم قرن مجاهدت علمی و تبلیغی حضرت استاد جهت شر و ترویج فرهنگ غنی شیعه بر کرسی بحث ونظر می‌باشد که به منظور پربارتر ساختن محتوای تبلیغ دینی در جامعه و استفاده بیشتر طلاب محترم علوم دینی به زیور طبع آراسته می‌شود.

در این مجموعه گرانقدر، تلاش شده است با تکیه بر ویرایشی روشمند و دقیق - که شرح آن در یادداشت ویراستار آمده است - ساختار هنرمندانه مباحث و سبک استاد در ارائه سخن از بین نرود، تا ضمن نشرفرهنگ انسان ساز آل اللّه علیهم السلام شیوه منحصر به فرد استاد در تبیین معارف دینی نیز حفظ شده و به مشتاقان ارائه گردد.

مجلّدی که اکنون تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود سی‌امین اثر از این مجموعه سترگ و دربردارنده 21 گفتار در باب ارزشها و لغزشهای نفس می‌باشد که مربوط به سخنرانی‌های استاد در ماه رمضان 1382 در حسینیه هدایت تهران است.

این مکتوب، علاوه بر در برداشتن متن سخنرانی که لاجرم سبک و سیاق متن را نیز گفتاری می‌سازد، از فواید زیر خالی نیست:

در پایان، با امید به این که این اثر مورد رضایت حضرت حق و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و مقبول نظر مبلغان دینی قرار گیرد، لازم است از استاد انصاریان، دامت برکاته، که این فرصت مغتنم را در اختیار قرار دادند سپاسگزاری نماییم.

مرکز علمی تحقیقاتی دارالعرفان

پیش گفتار مؤلف

«الحمد لله و الصلاة علی رسول الله و علی آله آل الله »

پایه گذار منبر و جلسات سخنرانی برای رشد و هدایت جامعه وجود مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود. ارزش تبلیغ دین از طریق منبر و جلسات تا جایی بود که خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله تا روز پایان عمرشان با کمال اخلاص به بیان معارف دین پرداختند و در این راه زحمات سنگینی را متحمل شدند. پس از پیامبر، وجود مقدس امیرمؤمنان علیه السلام ادای این تکلیف الهی به عهده گرفتند که بخشی از سخنرانی‌های آن حضرت در کتاب بی‌نظیر نهج البلاغه موجود است.

امامان معصوم، به ویژه حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام نیز تا جایی که فرصت در اختیارشان قرار گرفت و مزاحمتی از جانب حکمرانان بنی امیه و بنی‌عباس برایشان پیش نیامد این مهم را به صورت بیان معارف الهی و رشته‌های مختلف علوم به صورتی که حجت تا قیامت بر همگان تمام باشد به عهده گرفتند و دیگران را که مورد اعتمادشان در علم و عمل بودند به این مسأله تشویق کردند.

عالمان مخلص و باعمل شیعه برای حفظ دین خدا و تبلیغ معارف الهیه بر اساس قرآن و فرهنگ اهل بیت قرن به قرن تا به امروز که سال 1387 هجری شمسی است این جایگاه عظیم را حفظ کردند؛ شخصیت‌هایی چون شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ

طوسی، علامه محمدباقر مجلسی، شیخ جعفر شوشتری و در قرن معاصر بزرگانی چون آیت اللّه العظمی بروجردی، آیت اللّه سیدعلی نجف آبادی، آیت اللّه حاج میرزا علی شیرازی، آیت اللّه حاج میرزا علی هسته‌ای، آیت اللّه حاج میرزا علی فلسفی تنکابنی و...

با داشتن مقام مرجعیت و مقام علمی بسیار بالا در ماه رمضان و محرم و صفر به منبر می‌رفتند و از این طریق دِین خود را به قرآن و اهل بیت ادا می‌کردند.

این جانب حسین انصاریان که سالیانی از عمرم را در شهر مقدس قم، این آشیانه اهل بیت، نزد بزرگانی از مراجع و اساتید مشغول تحصیل بوده‌ام، بر اساس وظیفه‌ای که احساس می‌کردم رو به جانب تبلیغ و تألیف آوردم و در این راه، فقط توفیق حق رفیق راهم بود. در زمینه تبلیغ بیش از شش هزار سخنرانی در نزدیک به پانصد موضوع مختلف بر پایه قرآن و روایات اهل بیت و تاریخ صحیح و نکاتی از حیات پاکان و اولیای الهی پرداخته‌ام و امیدوارم تا لحظات پایان عمر هم چنان توفیق ادای این وظیفه را از جانب حق داشته باشم.

مؤسسه دارالعرفان، که در شهر قم در جهت نشر معارف قرآنی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام کارهای مهمی را در سطح جهانی انجام می‌دهد، بنا گذاشت متن این سخنرانی‌ها به صورت مکتوب درآید تا در اختیار طلاب حوزه‌ها و دانشجویان و مردم علاقمند قرار گیرد و این مجموعه که احتمالاً حدود دویست جلد خواهد شد در آینده منبعی برای مبلغان شیعه قرار گیرد. من پس از سپاس از حضرت حق لازم می‌دانم به خاطر تحقق این مهم از دو فرزندم و جناب آقای پیمان تشکر کنم و از خوانندگان، به خصوص مبلغان گرامی، درخواست دعا نمایم. حال، این شما و این اثر اسلامی که فقط لطف و رحمت حق سبب ظهورش شد.

فقیر: حسین انصاریان

محتوای سوره یوسف

1

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

سوره مبارکه یوسف، ظرف عبرت‌ها، اشارات، لطایف و عالی‌ترین مسائل اخلاقی است. در آغاز داستان، خداوند عالم، آن را برای شخص پیامبر اسلام بیان می‌کند و در پایان، این داستان را عبرت و درسی برای همه مردم تا قیامت اعلام می‌کند، البته برای صاحبان اندیشه و آنان که از انسانیت برخوردار و اهل دل، موعظه‌پذیری و پند گرفتن هستند.

« لَقَدْ کٰانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ ... » ⁽¹⁾

مجموعه این داستان، درس زندگی است و عالی‌ترین مسائل انسانی، در آن گنجانده شده است. صاحبان فکر دوست دارند که همواره با این حقایق مأنوس باشند ، زیرا این حقایق را به منزله بارانی برای سرزمین خشک وجود می‌دانند. اگر باران سرزمین خشک را زنده می‌کند و انواع گل‌ها و گیاهان را در آن می‌رویاند، این حقایق نیز باطن و عقل و جان و دنیا و آخرت را طراوت و خرمی می‌بخشد و آنها با این سرمایه سنگین، عاشقانه روبه‌رو می‌شوند.

خداوند در آغاز سوره، به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ » ⁽¹⁾

ما بهترین داستان‌ها را برای شخص تو بیان می‌کنیم. علت این که داستان یوسف، نیکوترین داستان است، به خاطر این که سراسر آن، بیان مسائل اخلاقی می‌باشد. با این که صورت یوسف، زیباترین صورت تاریخ بوده است و او نماد زیبایی است و برخی گفته‌اند که قلم صنع پروردگار، یک سهم از زیبایی را در همه عالم به کار گرفت و 99 سهم دیگر را در صورت یوسف قرار داد، اما نیکوتر بودن این داستان، به علت سیمای زیبای یوسف نیست ، زیرا این صورت زیبا را سرانجام، در کفن پیچیدند و در خاک نهادند. صورت زیبا از بین می‌رود، بلکه «أحسن القصص» بودن قصه یوسف، به علت سیرت زیبای او است. اخلاق و سیره ماندگار است. رفتار و کردار و دعا و مناجات و اخلاق زیبای او در چاه و بر تخت سلطنت، تا کنون هم درس‌آموز است. به همین علت است که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: ما بهترین داستان‌ها را برای تو بازگو می‌کنیم.

چگونگی بیان داستان

در جمله :

« بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا الْقُرْآنَ »

می‌فرماید: ما این داستان را از راه وحی، بر تو بازگو خواهیم کرد ؛ یعنی آن را کامل و جامع برای تو بیان می‌کنیم و همه حقایقش را به فصیح‌ترین بیان خواهیم آورد.

و حکمت بیان آن در قرآن این است که :

« ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » ⁽¹⁾

ما با این داستان می‌خواهیم مردم را اهل تقوای باطن تربیت کرده، انسان‌های صاحب عقل را هدایت کنیم. این است که داستان را قرآنی کرده‌ایم که هر گوشه‌ای از آن، هدایت‌گر مردم باشد و اینان را به خدا برساند و از زشتی‌ها نجات داده، به زیبایی‌ها بیاراید.

پیشینه ممتاز

« بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ » ⁽²⁾

پیش از این که به وسیله وحی، تو را از این قصه آگاه کنم، از آن بی‌اطلاع بودی ، زیرا چند هزار سال پیش، قهرمان داستان، در مصر از دنیا رفته است و تنها خداوند متعال است که همه جزئیات و لطایف و دقایق این داستان را می‌تواند بیان کند، که اکنون به وسیله قرآن مجید آن را به پیغمبر صلی الله علیه و آله وحی نمود.

تجارت بی‌زیان ⁽³⁾

مسأله مهم در این داستان، روبه‌رو شدن مخاطبان، با آن است که باید آیه به آیه آن را بخوانند، تا آن را درک کنند و در زندگی آن را به عنوان الگو و سرمشقی به کار بندند. به کار بستن این پندها معامله با خداوند است. به کارگیری قرآن، پر سودترین تجارتی است که انسان در عمر خود انجام می‌دهد. خداوند بر خود لازم کرده است که هر کس با او معامله کند، تجارتش را به زیباترین صورت به سود کلان برساند. ما در جهان، طرف معامله و تجارتی مانند خداوند عالم نداریم. او از تجارت و بهره تجارت، چیزی نمی‌خواهد وتجارت و بهره را یک جا به تاجر برمی‌گرداند. این یک تجارت یک طرفه است. در دنیا تجارت دو طرف دارد : یکی خریدار و دیگری فروشنده. و هر دو می‌خواهند سود ببرند ، ولی خداوند همه سود تجارت را به تاجر

می‌دهد و خود، شریک تجارت نمی‌شود و روش تجارت را هم خود به تاجر می‌آموزد.

سود تجارت با خدا

قرآن مجید، چگونگی رفتار خداوند با این تاجران را تشریح می‌کند که نمونه‌هایی از آن را بیان می‌کنیم. در آیه‌ای می‌فرماید:

« مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثٰالِهٰا » ⁽¹⁾

یعنی کسی که یک عمل خوب برای من بیاورد و مثلاً بگوید: خدایا! من یک نماز صبح آورده‌ام، یا انسانی را با زبان نجات داده‌ام، یا مشکل بنده‌ای را حل کرده‌ام، یا با نگاه محبت‌آمیز، دلی را خشنود ساخته‌ام، یا با زبان مهر و محبت، غصه کسی را برطرف کرده‌ام، من دَه برابر به او پاداش می‌دهم.

البته «مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ » شامل مردم مؤمن است وگرنه غیر مؤمن، طرف معامله خود را خداوند قرار نمی‌دهد. غیر مؤمن خداوند را باور ندارد به همین جهت با ظاهر دنیای فانی و زودگذر مثل کارخانه و شرکت برخورد می‌کند. ⁽²⁾

تنها مردمان مؤمن هستند که طرف تجارتشان خداوند است، البته مردم مؤمن، هر روز و شب، برای او کار خوب انجام می‌دهند، در پنج نوبت نماز می‌خوانند، برخی نماز شب می‌خوانند، به دیدن پدر و مادر می‌روند و در زندگی زن و فرزندشان گشایش ایجاد می‌کنند. هر کار خوبی حسنه است و خداوند دَه برابر، در ازای آن سود می‌دهد و در پرونده او ثبت می‌شود، البته این در مراحل عادی است.

تأثیر مکان و زمان در پاداش زمان و مکان نیز در جزای اعمال، مؤثر است. در روایات آمده است که مثلاً یک رکعت نماز در مسجد الحرام، با صد هزار رکعت نماز برابر است ؛ ⁽¹⁾یعنی شما ده رکعت نماز در مسجد الحرام می‌خوانید، اما یک میلیون نماز برای شما ثبت می‌شود، حتی اگر این نماز، مستحب هم باشد، این مطلب صادق است.

خزانه خداوند محدودیت ندارد، خزانه‌ای نیست که حجم و طول و عرض

داشته باشد. اگر شما تا پایان روزگار هم که زنده باشید و این نمازها را بخوانید، به همین شکل، پاداش آن را به شما برمی‌گردانند. در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله هر یک رکعت نماز، پاداش ده هزار رکعت را دارد. وقتی انسان به زیارت سیدالشهدا علیه السلام می‌رود، حتی اگر با هواپیما و ماشین برود، از درِ خانه تا حرم أبی‌عبداللّٰه، در برابر هر قدم، ثواب یک حج و عمره قبول شده به او می‌دهند. ⁽¹⁾خزانه و کَرم بی نهایت است. این‌ها در برابر کارهای مستحب است.

در امور واجب نیز این چنین است؛ مثلاً درباره روزه می‌فرماید: «الصوم لی» روزه مال من است. تو این اندازه ظرفیت نداری که روزه مال تو باشد. روزه مال من است و هیچ کس در این عالم، نمی‌تواند پاداش روزه را حساب کند.

«و أنا أجزی» ⁽²⁾پاداش روزه، در روز قیامت، بر عهده من است که در آن روز، به تو عطا می‌کنم.

ثواب ختم قرآن

امام صادق علیه السلام در روایتی قطعی - که بیشتر زُوّار به آن عمل می‌کنند - می‌فرماید :

«هر کس در مکه، یک ختم قرآن کند، از دنیا نمی‌رود مگر این که پیامبر را ببیند و جای او را در بهشت به او نشان دهد». ⁽¹⁾این ثواب یک عمل مستحب است، اما واجبات که جای خود دارند.

کیفر ترک واجبات

شما اگر دو رکعت نماز خود را عمداً نخوانید، به یقین همه آفرینش را باید به پروردگار خود، عوض بدهید که جای آن دو رکعت نماز را پُر کند ؛ اما باز هم پُر نخواهد کرد. ببینید وزن واجبات، چه اندازه است ؛ مثلاً پرداخت خمس را در نظر بگیرید که انسان پس از یک سال خوردن و پوشیدن و مسافرت کردن و همه نوع بهره بردن از سرمایه خود، اگر مثلاً صد تومان باقی مانده است، باید بیست تومان از آن را بپردازد. این بیست تومان، سهم پیامبر صلی الله علیه و آله است و باید خرج حوزه‌ها و مراجع تقلید و مفسران قرآن شود. امام زمان علیه السلام می‌فرماید: اگر همین بیست تومان به شما تعلق بگیرد و نپردازید، در قیامت، ما دشمن شما خواهیم بود. چرا؟ چون وزن

عمل، بسیار سنگین است و مسامحه در آن، باعث دشمنی خدا و پیامبر است. ⁽¹⁾

ارزش والای تجارت با خدا

خداوند در سوره توبه می‌فرماید : اگر مال و جان خود را با خدا معامله کنید، در برابر به بهشت من خواهید رسید.

این بهشت، جایی است که وقتی آفریده شد، خداوند به آن فرمود : خوش به حال کسانی که در تو قرار بگیرند. درک این حقیقت، ممکن نیست.

خداوند می‌فرماید : من برای بندگان شایسته‌ام، چیزی را مقرر کرده‌ام که نه چشمی آن را دیده و نه گوشی شنیده و نه به خیال کسی خطور کرده است.

من جان و مال شما را در برابر بهشت می‌خرم:

« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ و أَمْوَلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ » ⁽²⁾. ⁽³⁾

نقش باور در عمل

شهدا عاشق شهادت بودند و تعهد و پیمان و سخن خداوند را باور کرده بودند :

« رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً » ⁽¹⁾

چرا در شب عاشورا ابی عبداللّٰه علیه السلام به یاران خاص خود اصرار می‌کرد و می‌فرمود: این مردم با شما کاری ندارند و من بیعتم را از شما برداشتم، بروید ؛ اما یک نفر هم نرفت ؛ ⁽²⁾چون این مطالب را باور کرده بودند. اگر هم بخواهند بروند، کجا بروند؟ مگر چقدر می‌توانند معامله کنند. اینجا وقت معامله با خداوند است.

آراستگی به ایمان

خداوند در سوره مبارکه حجرات می‌فرماید :

« حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ وَ زَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ » ⁽¹⁾

کسی که به من دل ببندد، ایمان را محبوب او می‌کنم. وقتی ایمان را محبوبت کردم، بسیار خوب می‌شوی و عاشق پیامبر و امیرالمؤمنین و سید الشهدا علیهم السلام می‌شوی ؛ چون اینان را در دل شما زینت می‌دهم. هر چه را دل زیبا بیابد، عاشق آن می‌شود. بلال عاشق پیامبر بود ؛ چون حُسن ایشان در دل او جلوه کرده بود. کار چشم نیست. پیامبر در چهل سالگی مبعوث شدند. عموی ایشان، ابولهب 53 سال ایشان را می‌دید ؛ اما آن حضرت را دوست نداشت. قرآن می‌فرماید :

« وَ تَرٰاهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ » ⁽²⁾

تو را می‌بینند، اما زیبایی تو را درک نمی‌کنند. چرا؟ چون دلشان در پرده شقاوت است ؛ اما کسی که دل به من داده است، دیگر کاری به چشم او ندارم. در دل او حقایق را می‌آرایم.

علی علیه السلام را در دل خود می‌بیند که چه زیبایی بی نهایتی است. این، کار خدا است. به من دل بدهید، من نقاش ازل و ابد هستم، ببینید در دل شما چه چیزی نقاشی می‌کنم.

امان نامه خداوند

خداوند در قرآن می‌فرماید :

کسی که یک سفر حج انجام دهد، (البته حج مطابق با فقه اهل بیت) در برابر حج او، به او ایمنی می‌دهم :

« وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً » ⁽¹⁾

ایمنی از عذاب را به او می‌دهم. در مقابل یک سفر یک ماهه که انسان می‌رود و خیلی هم به او خوش می‌گذرد، خداوند به او ایمنی می‌دهد. اصل تجارت، محدود است، ولی سودش نامحدود. هنگامی که بهشتیان، خدا را می‌بینند، آن قدر خدا را شکر می‌کنند که قرآن الفاظ شکرگزاری آنان را بیان می‌کند :

« وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ » ⁽²⁾

از درون بهشت، جهنم را به آنان نشان می‌دهند. لذت احساس نجات از جهنم، از لذت خوردن نعمت‌های بهشت، برای ایشان بیش‌تر است.

امام صادق علیه السلام مسأله حج در آیه «وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً » را بسیار لطیف بیان کرده، می‌فرماید : کسی که حج بگزارد، خدا او را وارد فضای ولایت ما می‌کند ؛ ⁽³⁾یعنی در دنیا و آخرت، دستش را در دست ما می‌گذارد و وقتی این‌گونه شد، از هر

فتنه‌ای در دنیا و از هر عذابی در آخرت، در امان است: «وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً ».

نور معرفت الهی در مقابل عمل

خداوند به کسی که عبادت و طاعت داشته باشد، می‌فرماید : من در برابر این عبادت و طاعت، به او نور معرفت می‌دهم. می‌فرماید : ⁽¹⁾با نوری که در آخرت به او می‌دهم، بهشت را می‌بیند و به سوی آن حرکت می‌کند، نه این که جلوی او را نمی‌گیرند، بلکه به او مژده می‌دهند:

« یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ » ⁽²⁾

روشنایی مؤمنان که در برابر عبادت و طاعت به آنها داده‌ام، پیش روی ایشان در حرکت است.

نور در قیامت از وجود خود مردم مؤمن طلوع کرده در جلوی ایشان حرکت می‌کند :

« بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ » ⁽¹⁾

طهارت نفس در مقابل عمل

خداوند می‌فرماید : تو ای بنده من، هنگامی که زکات و صدقه می‌دهی، من در برابر آن، پاکی و رشد باطن به تو می‌دهم :

« خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا » ⁽²⁾

من با این اندک پول دادن تو، باطن تو را از بخل پاک می‌کنم. من بخیل را دوست ندارم. پیامبر هنگام طواف، به مردی رسید که مشغول دعا کردن بود. حضرت دست خود را روی شانه او زد و فرمود : تو که دعا می‌کنی، خدا را نیز قسم بده تا دعای تو زودتر مستجاب شود. گفت: به چه چیز قسم بدهم؟ حضرت فرمود : بگو :

به حق خودم، مشکل من را حل کن. مؤمن به اندازه‌ای ارزش دارد که می‌تواند خدا را به حق خودش قسم بدهد. مرد گفت : یا رسول اللّٰه! من یک گرفتاری باطنی دارم و نمی‌توانم خدا را به حق خودم قسم بدهم. حضرت فرمود گرفتاری تو چیست؟ او گفت : گرفتار بخل هستم. پولدارم، ولی از آن به هیچ کس نمی‌دهم.

تا گفت : من گرفتار بخل هستم، پیامبر رهایش کرد و به گام‌های خود در طواف سرعت داد و فرمود: دور شو! آیا نمی‌دانی کسی که این چنین باشد بوی بهشت را

نمی‌شنود؟ آیا این آیه قرآن را نشنیده‌ای:

« وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » ⁽¹⁾

اما وقتی که انفاق کنی، همین پرداختن، زمینه را فراهم می‌کند که بخل بیرون برود : «تُطَهِّرُهُمْ » ؛یعنی با گرفتن زکات و صدقه، ایشان را پاک می‌کنی. ⁽²⁾

فلاح و رستگاری در مقابل عمل

خداوند می‌فرماید : کسی که قرآن مرا بخواند و به آن عمل کند، من در برابر آن، در روز قیامت، وزن اعمال او را سنگین می‌کنم :

« وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ » ⁽³⁾

ترازوی من در قیامت، قرآن است : «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ » . کسی که این کتاب را به کار گرفته است، پرونده او سنگین است : «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » و اهل نجات

و رستگاری است. این‌ها کار خدا در برابر کار ما است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

سیرت انسان نه صورت او 2 تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

این که خداوند عالم داستان پر عبرت و موعظه یوسف را «أحسن القصص»، یعنی نیکوترین داستان نامیده است، به علت سیرت یوسف است، نه برای صورت یوسف.

وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

«انَّ اللّٰهَ لاٰیَنْظُرُ إلیٰ صُوَرِکُم وَ لاٰ إلیٰ أموالکم و لٰکن یَنْظُرُ إلیٰ قُلُوبِکُم و أعمالکم» ⁽¹⁾خدا به صورت و ثروت شما نظر ندارد، بلکه به باطن شما نظر دارد.

کاری که یوسف علیه السلام برای باطن خود کرد، چنان چه از آیات قرآن استفاده می‌شود، کار بسیار بزرگی بود. این انسان الهی و ملکوتی، از همان حدود شش هفت سالگی زمانی که در دامان پدر و مادر بود، همه مقامات معنوی پدر و جدّ خود، اسحاق و پدر جدّ خود، ابراهیم را که از پدرش می‌شنید، شروع به رشد دادن و

تربیت کردن حقایق باطن خود نمود. نعمت عقل را با استفاده از مقامات ملکوتی پدر، جدّ و جدّ پدر خود رشد داد و فطرت الهی خود را با همان مقامات و به کارگیری آن‌ها پرورش داد و روح خود را با به کار گرفتن آن معنویات، تقویت کرد و نفس را به دایره تزکیه کشید و به تدریج، همه این نیروهای معنوی را در اعضا و جوارح بدن ظهور داد.

تفسیر « کلمة اللّٰه » چیست ؟ « ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ وَ فَرْعُهٰا فِی السَّمٰاءِ * تُؤْتِی أُکُلَهٰا کُلَّ حِینٍ ... » ⁽¹⁾

قرآن مجید از وجود مسیح به «کلمه»، تعبیر کرده است : ⁽²⁾« إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ » ⁽³⁾

در سوره لقمان می‌گوید : همه موجودات عالم «کلمة اللّٰه» هستند. ⁽¹⁾یوسف هم کلمه‌ای از کلمات خدا است. کلمه انسانی، از مصادیق همین آیه است که «ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً » . کلمه طیبه ⁽²⁾، ریشه در خدا «أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ » دارد ؛ چون قرآن می‌فرماید که بعضی از درخت‌ها ریشه در جهنم دارند :

« إِنَّهٰا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ » ⁽³⁾

خدا حق است ؛ یعنی ثابت است : «أَصْلُهٰا ثٰابِتٌ » . ریشه این شجره، ثابت است ؛ یعنی حق و خدایی است. شاخ و برگ آن، آسمان معنویت را پر کرده و میوه‌اش دائمی شده است. امروزه هم که چند هزار سال از سفر یوسف گذشته است، اگر بخواهیم می‌توانیم، از طریق داستان یوسف در قرآن، از میوه آن شجره، روح و عقل و فطرت و اخلاق خود را تغذیه کنیم.

پیامبران الگوی ارزش ها

یوسف از همان آغاز خردسالی که در دامان مادر و پدر بود ، همه هوش و حواس او متوجه مقامات معنوی پدر است که از انبیای خدا است، متوجه مقامات معنوی جدّ خود اسحاق و جدّ پدرش، ابراهیم است. یوسف از راه هوش و حواس، اصول ارزش‌ها را از این سه پیامبر می‌گیرد. این مطلب را از آیات بعد که مسأله خواب یوسف را مطرح می‌کنند، درمی‌یابیم. یوسف در آن خواب، ظهور ارزش‌های خود را در آینده می‌بیند و خواب را برای پدر نقل می‌کند، پدر به او می‌گوید :

« وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ » ⁽¹⁾

یعنی آن اتمام نعمتی که خدا برای جدّ تو و جدّ پدرت کرده است، برای تو هم خواهد نمود. البته این نعمت، نعمت خوراک نبوده است. خوراک نصیب همه حیوانات هم می‌شود. قرآن می‌فرماید : شما در خوراک، با چهارپایان شریک هستید و امتیازی ندارید. سخن قرآن این است که این سوره را به کار بگیرید تا حالات حیوانی شما به حالات انسانی و حالات انسانی به حالات الهی تبدیل شود ؛ نه این که حالات انسانی را هم به حالات حیوانی برگردانید که در این صورت، چنانکه قرآن می‌فرماید :

« أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ » ⁽²⁾

یعنی اگر قوای شما در راه شیطنت، مکر و حیله به کار گرفته شود، ابعاد انسانی شما به ابعاد حیوانی تبدیل می‌شوند ، اما اگر یوسف را الگو قرار دهید، برای این که ابعاد حیوانی به ابعاد انسانی تغییر یابند و ابعاد انسانی هم به ابعاد الهی تغییر پیدا

کنند، می‌شوید همان که خدا فرمود :

«عَبدی أَطِعنی حَتّٰی أجْعَلَکَ مَثَلی» ⁽¹⁾مطیع من شو تا تو را نمونه خودم قرار دهم.

این کار بزرگ یوسف است ؛ یعنی در دوران کودکی، تحقق کرامت انسانی را، با به کار گرفتن مقامات معنوی پدر، جد و جد اعلای خود قرار داد. این خیلی عجیب است که پیامبر صلی الله علیه و آله هر وقت خود می‌خواستند اسم یوسف را ببرند و به دیگران هم سفارش می‌کردند که هر گاه می‌خواهید اسم ایشان را ببرید، این گونه بگویید :

«الکریم بن الکریم بن الکریم، ابن یعقوب بن اسحق بن ابراهیم» ؛ ⁽²⁾یعنی این کودک، در همان سن کودکی، همه نیروهای معنوی سه پیامبر را به خود منتقل کرد.

عزیز مصر شدن نتیجه کرامت نفس

در لغت آمده است که «کَرَم» یعنی جمع ارزش‌ها و «کریم» یعنی انسانی که همه ارزش‌ها را در خود جمع کرده است. وجود یوسف، از ارزش‌های انسانی و الهی پر بود. این کاری است که یوسف به اختیار خود کرده است که با به کارگیری معنویات پدر، جد و جدّ اعلای خود، عقل را کامل کرد، فطرت را روشن ساخت، روح را تقویت و نفس را تزکیه نموده، عمل را صالح و اخلاق را حسنه کرد. دلیل آن هم این است که عزیز مصر شده است. رفتار او با ملّت مصر، به ویژه با برادران خود که از

آنان کتک خورده و تحقیر شده است و او را در چاه انداخته‌اند، کریمانه است. اکنون که در یک مملکت بزرگ به قدرت رسیده است، پس از ورود ستم‌گران می‌گوید :

پول کم خود را بدهید، من همه ظرف‌های شما را پر می‌کنم. همه ظرف‌ها را پر کرد و به مأموران گفت : هر چه پول داده‌اند، به آنها برگردانید. به آنها محبت کرد. روزی هم که شناخته شد، یعقوب به پسرش یوسف گفت : می‌خواهم با تو تنهایی ملاقات کنم که حتی مادرت هم نباشد. گفت : پسرم! می‌خواهم از زبان خودت بشنوم که سی سال پیش که تو را از دامن من جدا کردند، با تو چه کردند؟

یوسف گفت :

« عَفَا اللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ » ⁽¹⁾

خدا از سی سال پیش برادران من گذشت کرده است. وقتی او گذشت کرده است، من چیزی ندارم که بگویم. پدر اصرار کرد که آنان چه کار کردند. یوسف گفت : جاده را باز کردند و من به سلطنت رسیدم. سخن دیگری هم نگفت. این انسان، کریم است و این، کار یوسف است.

انسان ناقص

در کتاب المنهج القوی نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«الناقص ملعون»

یعنی کسی که عمر بر او بگذرد و عقل او به همان صورت بچّه‌گی بماند، فطرت، روح، نفس و اخلاق او بچّه‌گانه بماند، یعنی لج باز، متعصب و بهانه گیر باشد، قطعاً این انسان، ملعون است. پیامبر صلی الله علیه و آله به کسی که از مادر متولد شده است و یک دست

ندارد، ناقص نمی‌گوید.

کسی که این گونه است، بنابر آیات و روایات، خداوند چنان جبرانی در آخرت برای او بکند که آرزو کند ای کاش من اصلاً اعضا و جوارح نداشتم.

این شخص، مقرّب به عنایت خداوند است ؛ اما «الناقص ملعون» یعنی کسی که در صدد رشد عقل برنیاید، در صدد تقویت روح و تزکیه نفس برنیاید. هشتاد سال دارد ، اما بچه پنج ساله است. با زن و فرزند، نوه، داماد و عروس لج بازی می‌کند. از کوره در می‌رود، غضبناک می‌شود و تهمت می‌زند. این بچّه است و هنوز جاهل است. این انسان را پیامبر ملعون می‌داند.

کاری که یوسف کرد، فرار از لعنت خدا بود. به همین علت، پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : «الکریم بن الکریم...». او همه شاخه‌های شجره انسانیت را در وجود خود آبیاری کرده و به چنین مقامی رسیده بود.

عناوین هفده گانه برای یوسف

در این سوره، با هفده عنوان از یوسف یاد کرده است که وزن یکی از آن‌ها از بار آسمان‌ها و زمین سنگین‌تر است :

« إِنّٰا عَرَضْنَا الْأَمٰانَةَ » ⁽¹⁾

من امانت خود را به مجموع آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها ارائه کردم :

« فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهٰا » ⁽²⁾

« وَ حَمَلَهَا الْإِنْسٰانُ إِنَّهُ کٰانَ ظَلُوماً جَهُولاً » ⁽¹⁾

انسان تحمل کرد و پذیرفت. یکی از آن انسان‌ها یوسف است. آسمان بار امانت نتوانست کشید قرعه کار به نام من دیوانه زدند ⁽²⁾

این امانت در عالم ملکوت، به یوسف ارائه شد و او هم پذیرفت، خوب هم پذیرفت و خوب هم این بار امانت را به منزل رساند. از این رو، به هفده ویژگی الهی ملقب شده است. این آیه، در سوره یوسف است :

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ » ⁽³⁾

نه از مخلِصین. مخلِص کجا و مخلَص کجا؟ مخلِص مانند سلمان، حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه هستند ؛ اما یوسف مخلَص بود ؛ یعنی در مقام قرب به خدا، در صف اول قرار دارد و بین او و خدا حائلی نیست.

زیبایی یوسف

کسانی که شیطان و ابلیس با همه قدرت، راهی برای نفوذ در آنان ندارد. یوسف به این جا رسید ؛ یعنی با نگاه یوسف، ابلیس و همه پیاده و سواره نظام او فراری می‌شوند. نمی‌خواهد از جایش بلند شود و اسلحه بکشد و داد بزند. آدم همه زیبایی‌ها را داشته باشد ؛ اما هیچ عامل تحریک شهوانی در او اثر منفی نگذارد. ما که زیبایی نداریم. ما چهره‌های معمولی داریم. اگر ما را کنار یوسف هم بنشانند و کسی او را ببیند و ما را ببیند، بهت‌زده می‌شود که ما چه اندازه بدقیافه هستیم. آن

وقت، ما با این قیافه، در برابر یک نگاه دختر و زن، زانویمان سست می‌شود ؛ اما یوسف با صد در صد زیبایی، به همه شهوت شهوت‌رانان عالم پوزخند تمسخر زده است. لذا پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: یوسف را این‌گونه یاد کنید : «کریم بن کریم بن کریم، یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم». ⁽¹⁾

عشق خدیجه به رسول خدا صلی الله علیه و آله

⁽²⁾ البته یک کسی به پیامبر گفت: شما زیباتر هستید یا یوسف؟ یقیناً قیافه پیامبر از یوسف زیباتر نبوده است ؛ ولی ایشان چه جواب زیبایی داد!

وقتی که پیامبر 25 سال داشت و خدیجه کبری چهل سال گمان می‌کنید که خدیجه عاشق طراوت جوانی پیامبر شد؟ در هیچ جا نیامده است که ایشان عاشق قیافه پیامبر شد. وقتی کاروان تجارتی از شام برگشت و پیامبر در این کاروان شرکت داشت، خدیجه به خادم خود گفت : کاروان امسال چگونه بود؟ گفت : ممتازترین کاروان بود. آن گاه، این کارگزار تجارتی، ارزش‌های این جوان را بیان کرد. از حیا،

وقار، امانت‌داری، ادب، کرامت، کم‌حرفی، آرامش، حلم، صبر و رقت قلب او سخن گفت و این ارزش‌ها را برای خدیجه بیان کرد. خدیجه به ابوطالب پیغام داد که اگر برادرزاده ات حاضر باشد، علاقه دارم با او ازدواج کنم. ابوطالب فرمود : من با او در میان می‌گذارم و به تو پاسخ می‌دهم. ابوطالب به پیامبر گفت. پیامبر جوانی 25 ساله است و باید با دختر چهارده - پانزده ساله ازدواج می‌کرد. پیامبر از اوصاف خدیجه پرسید که او در دوره جاهلیت، چگونه زنی بود؟ به او گفتند : در عفّت و ادب و شخصیت و وقار، در میان زنان مکّه نمونه ندارد. حضرت فرمود : حاضرم با او ازدواج کنم. دو منبع ارزش و دو سیرت ملکوتی، با هم ازدواج کردند، نه دو صورت ظاهری. نتیجه این ازدواج هم فاطمه زهرا، سیدة نساء العالمین شد.

خدیجه از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌پرسد : تو زیباتری یا یوسف؟ سؤال کننده که یوسف را ندیده بود ؛ ولی پیامبر صادق است. اگر می‌گفت : من زیباترم، می‌گفت : راست می‌گوید. فرمود : برادرم، یوسف از نظر جمال زیباتر بود ؛ ولی «أنا أملح منه» ⁽¹⁾، من نمکی‌تر از او هستم ؛ یعنی من نمک خدا هستم.

استمداد از خداوند در پاکی ها

سگ نجس العین است. اگر موی آن به لباس بچسبد، نمی‌شود با آن نماز خواند.

پوست و گوشت آن نجس است. خرید و فروش نجس العین حرام است ، ولی این سگ اگر در نمک‌زار بیفتد و به نمک تبدیل شود، آن نمک پاک است. به نمک طعام تبدیل می‌شود و مردم آن را می‌خورند. اگر انسان نیز در نمک‌زار دین خدا بیفتد، پاک پاک می‌شود. لذا به دنبال مطالعه کتاب‌های خوب باشید. وظیفه واجب خدا بر

بر شما این است که نفس را تزکیه کنید. باید کاری مانند یوسف انجام دهید تا شما هم در همه امور خود احسن بشوید.

همه خواسته‌ها روی احسن، افضل، اقرب و اخص می‌چرخد. خدایا! به من کمک کن تا در میان بندگان تو بهترین بنده تو شوم. و به رشد سیرت و عقل و فطرت و روح و تزکیه نفس برسم. این روایت را اهل سنت هم نقل کرده‌اند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : وارد مسجد شدم. دیدم پیامبر صلی الله علیه و آله تنها نشسته است. گفتم : یا رسول اللّٰه با زبان خودتان یک دعا در حق من بنمایید گفت : به خدا بگو : علی را بیامرز. امیرالمؤمنین می‌گوید : دیدم از جا بلند شد، به گمان این که می‌خواهد ایستاده دعا بکند، رو به قبله ایستاد. نماز را بست و در سجده رکعت دوم، سجده آخر، شنیدم که می‌گوید:

«اللّٰه بحقّ علیّ عندک إغفر لعلیّ»

خدایا! به حق علی، علی را بیامرز. سلام نماز را که داد، گفتم : آقا! چرا خدا را به حق من قسم دادی؟ فرمود : علی جان! همه عالم را نگاه کردم، دیدم بنده‌ای محبوب‌تر از تو نزد خدا نیست. به همین جهت خدا را به اسم تو قسم دادم. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

علم به حقایق قرآن

3

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: علم به حقایق باطنی قرآن کریم، به وجود مبارک رسول خدا و ائمه علیهم السلام داده شده است. اگر درک باطن قرآن و حقایق آیات آن، برای همه مردم ممکن بود، خداوند در خود قرآن مردم را مستقیماً به قرآن کریم ارجاع می‌داد ؛ ولی می‌بینیم که چند بار در قرآن کریم، درباره وظایف الهی پیامبر می‌فرماید:

« وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ » ⁽¹⁾

پیامبر را مبعوث به رسالت کرده‌ام تا قرآن را که دریای علم و حکمت من است، به مردم بیاموزد. از این آیه شریفه استفاده می‌شود که هیچ کس به طور مستقل نمی‌تواند به قرآن مراجعه کند و به لطایف و اشارات و حقایق آن دست یابد. فهم واژه‌هایی که در قرآن به کار رفته است، کار مردم نیست و باید از راسخان علم که اهل بیت علیهم السلام هستند کمک بگیرند. قرآن کریم اصرار دارد که مردم قرآن را از پیامبر فرا بگیرند و پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز از ائمه علیهم السلام بپرسند ⁽²⁾چنانکه قرآن می‌فرماید :

« فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ » ⁽¹⁾

«ذکر» از اسامی قرآن است.

« إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ » ⁽¹⁾

اهل ذکر، اهل بیت علیهم السلام هستند که شیعه و سنی روایت کرده‌اند که پیامبر، ایشان را عِدل قرآن معرفی فرموده است :

«إنّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَقَلین» ⁽²⁾

« ثقلین » یعنی دو ثِقل و دو شیء گران‌بها. خود پیامبر و ائمه طاهرین، تجسم عینی قرآن کریم بودند. امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قرآن می‌فرماید:

«فَاستَنْطِقُوهُ» ؛ یعنی شما اگر می‌توانید، قرآن را به حرف درآورید که با زبان خودش حقایق آیات را برای شما بیان کند ؛ اما قرآن در دنیا با کسی حرفی نمی‌زند.

قرآنی که در این دنیا در اختیار داریم، قرآن صامت است.

«و لن ینطق» ؛ قرآن تا روز قیامت با شما سخن نمی‌گوید. باید کسی باشد تا از سوی او حرف بزند و زبان قرآن باشد. خود قرآن می‌فرماید : زبان من، پیامبر و اهل ذکر هستند. حضرت می‌فرماید: قرآن با شما سخن نمی‌گوید. «و لکِنَّ أُخبرکُم عنه» ؛ من از قرآن به شما خبر می‌دهم.

«ألا انَّ فیهِ عِلمُ ما یَأتی» ⁽¹⁾دانش آن چه تا ابد خواهد آمد، در قرآن کریم است. اگر زبان وحی نبود، هیچ منبعی نمی‌توانست آینده را پیش بینی کند. دانشمندان ما نمی‌توانند آینده را پیش‌بینی کنند. آنان فقط از گذشته، آن هم به طور ناقص خبر می‌دهند. اگر زبان انبیا نبود، هیچ آینده‌نگری نبود. در سوره بقره، از زبان ابراهیم، از آمدن پیامبر اسلام خبر می‌دهد و یا در سوره اعراف می‌فرماید:

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ ... » ⁽²⁾

وحی در تورات و انجیل از آمدن پیامبر اسلام خبر داده است. اگر این زبان‌ها نبود، هیچ انسانی از آینده خبر نداشت. حدود هزار آیه قرآن کریم از آینده خبر داده است.

اخبار قرآن از آینده زمین

قرآن کریم، از قیامت، از آینده اجتماعی و سیاسی و اخلاقی مردم کره زمین خبر می‌دهد :

« أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ » ⁽³⁾

در آینده، سراسر زمین را بندگان صالح و شایسته پروردگار متعال به ارث خواهند برد و همه جریانات باطن مردم، روی خط انصاف و عدالت قرار خواهد گرفت، تا جایی که بنابه فرموده امام باقر علیه السلام ، دختر زیبایی که دو صندوق طلا و نقره به همراه خود از بازار بغداد به بازار شام ببرد، در آن زمان، چشمی که به شهوت او را بنگرد و دستی که به این طلاّ و نقره دراز شود، وجود ندارد. ⁽¹⁾همه چشم‌ها در خط عدالت و همه دست‌ها در خط کرامت هستند. اگر قرآن کریم نبود، هیچ کس از آینده خبر نداشت. اگر زبان قرآن نبود و اوضاع قیامت را مطرح نمی‌کرد، ما هم مانند کسانی که قیامت را باور ندارند، پوچ و بیهوده می‌شدیم. امید به آینده است که ما را این اندازه با صفا و با وفا نگه داشته است.

هم راز و همراهان الهی

آیت اللّٰه میلانی از ظاهر دنیا گذشته بود و از خاک به افلاک و از فرش زمین تا عرش برین پرواز کرده بود. مرحوم حاج هادی ابهری، که از اولیای طراز اول خدا بود، می‌گوید: به کربلا رفتم و تنها تقاضایی که از حضرت سید الشهدا کردم، این بود که یک رفیق خوب که تو می‌پسندی سر راه من قرار بدهد. وقتی که می‌خواستم از حرم خارج شوم، نخستین بار آیة اللّٰه العظمی میلانی را دیدم. ایشان فرمود: ابهری!

رفیقی که می‌خواستی، من هستم: تو ذوق لعل خوبان را چه دانی

رفیق موافق و رفیقی که بر دین و ایمان انسان بیفزاید گنج است.

امیرالمؤمنین علیه السلام در روز بیستم ماه رمضان، به امام مجتبی علیه السلام فرمود : حسن جان! در را ببند و کسی را راه نده. نمی‌خواهم این مردم را ببینم ؛ اما به خانه حُجر بن عدی برو و او را به این جا بیاور که دل من برای او تنگ شده است. ⁽¹⁾از نعمت‌های بسیار بالای بهشت، رفیق خوب است. لذت ایشان را خداوند با

رفیق و هم‌راز و همراه، به کمال می‌رساند. خواجه نصیر طوسی وقتی داشت در کاظمین جان می‌داد، به ایشان گفتند : شما را به نجف ببریم یا نه؟ گفت : اگر مرا به نجف ببرید، بی‌احترامی به موسی بن جعفر علیه السلام است. مرا در همین جا دفن کنید و بر سنگ قبرم فقط این آیه از قرآن را بنویسید :

« وَ کَلْبُهُمْ بٰاسِطٌ ذِرٰاعَیْهِ » ⁽¹⁾

من سگی گرسنه هستم که دو دست خود را در خانه ایشان دراز کرده‌ام. یک دو سه یار همدم و هم‌راز هم دو تا هم سه تا دگر همه هیچ

ظرافت عمل

من به درس میرزا جواد آقا می‌رفتم. سبزی فروش نزدیک خانه ایشان می‌گفت که ایشان با قدِ خمیده آمد و یک کیلو سبزی خرید. ایشان خیلی با ادب حرف می‌زدند. پس از مدتی برگشتند. دیدم که بسته سبزی دست ایشان است. نگران شدم که آیا اشتباهی کرده‌ام؟ ایشان فرمودند : خودتان گِره سبزی را باز کنید و هر بخشی از آن را در بخش معیّن خودش بگذارید، ریحان و تَره و ... گفتم : مگر سبزی خراب بود؟ فرمود: نه، عالی بود ؛ اما وقتی به خانه بردم و گره را باز کردم تا سبزی را پاک کنم، دیدم میان سبزی‌ها یک مورچه است. لانه این مورچه، یا در مغازه شما و یا همین اطراف است. دیدم این مورچه، در خانه من لانه‌اش را پیدا نمی‌کند و از همسرش و بچه‌هایش جدا می‌ماند و من در قیامت نمی‌توانم جواب خداوند را بدهم. سبزی‌هایی را که به من می‌دهی، دقت کن که در آن مورچه نباشد.

اگر انسان به این حد می‌رسد، به این علت است که آینده را باور کرده است. این

آینده را زبان وحی به ما خبر داده است :

«ألا ان فیه علم ما یأتی»

قرآن، بیانگر آینده

یک خبر قرآن این است که در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام رخ می‌دهد، زمانی که همه قلب‌ها عاشق و پر محبت است و خشونت و ستمی وجود ندارد. خبر دیگر آن از قیامت است که گوشه‌ای از آن، همان سوره‌ای است که هر وقت پیامبر و ائمه، آن را می‌خواندند هر کس از کوچه رد می‌شد، صدای گریه‌اش بلند می‌شد.

« إِذٰا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزٰالَهٰا » ⁽¹⁾

« وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقٰالَهٰا » ⁽²⁾

« وَ قٰالَ الْإِنْسٰانُ مٰا لَهٰا » ⁽³⁾

« یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبٰارَهٰا » ⁽⁴⁾

تاریخ و ساعت را می‌گوید که بندگان تو در ماه رمضان، مثلاً مناجات و نیایش کردند. گناهان ما را نیز باید بازگو کند ؛ ولی پیش از آن، به او می‌گویند : از گناهان بنده من حرف نزن. این هم یکی از اخباری است که از قرآن و روایات استفاده می‌شود.

« یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النّٰاسُ أَشْتٰاتاً لِیُرَوْا أَعْمٰالَهُمْ » ⁽¹⁾

این مجالس را ما دوبار می‌بینیم : یک بار اکنون و یک بار هم در قیامت. این گوشه‌ای از خبر قیامت است :

«ألاٰ انَّ فیهِ عِلْمُ ما یَأتی و الحدیث عَن المٰاضِی»

قصه یوسف را به درستی در اختیار شما می‌گذارد : «و دواء دائکم» ؛ ⁽²⁾این قرآن داروی بیماری شما است :

« وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مٰا هُوَ شِفٰاءٌ وَ رَحْمَةٌ » ⁽³⁾

قرآن نظام دهنده زندگی است، یعنی نظام دهنده اقتصاد، اخلاق، منش و کردار شما است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

دو واقعیت در سوره یوسف4

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در سوره مبارکه یوسف دو واقعیت مطرح شده است، که عبارت‌اند از: عشق الهی و عشق حیوانی.

عشق حیوانی عشقی است که اگر زلف جان کسی به آن گِره بخورد، او را تا بی‌نهایت کوچک شدن می‌برد. قرآن مجید که می‌فرماید : در قیامت، اعمال سنجیده می‌شود، درباره عده‌ای می‌فرماید :

« فَلاٰ نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَزْناً » ⁽¹⁾

چون ایشان چیزی ندارند، برای آنان ترازویی قرار نمی‌دهند. اینان به نهایت کوچکی رسیده‌اند. نقطه مقابل آن، عشق الهی است که انسان را به سوی بی‌نهایت بزرگ شدن حرکت می‌دهد.

ثمره عشق الهی

عشق الهی انسانی را از عمق چاه، بر تخت عزیزی مصر وجود می‌رساند و او را

به اسوه‌ای تبدیل می‌کند که برای هر جمعیت و دل و جانی و هر پیر و جوان و مرد و زنی الگو می‌شود. این سعه عشق الهی در دنیا است ، اما تماشای جمال واقعی او باید در قیامت صورت بگیرد. سعه وجودی این عاشق، در دنیا نمی‌گنجد و خداوند باید جهان بی‌نهایتی را برپا کند تا بتوان در آن بی‌نهایت‌ها را دید. در این سوره مبارکه، عشق در این دو سو مطرح شده است. نماد عشق حیوانی، یک خانم جوان است به نام زلیخا و نماد عشق الهی، جوانی است در اوج زیبایی، به نام یوسف. این دو عشق، با هم، در یک جنگ شدید، از سوی زلیخا و جهاد جانانه از سوی یوسف قرار گرفته‌اند. عشق الهی، عشق حیوانی را سرکوب کرد و پستی این عشق و کمال آن عشق را تجلّی و ظهور داد. هر که کند روی طلب سوی او قبله ذرات شود کوی او

زیباترین مطلبی که در توضیح این یک بیت می‌توانم بگویم، این است که صاحب دعای ابو حمزه ثمالی، حضرت زین العابدین علیه السلام ، روی منبر مسجد شام، به مردم گفت که می‌دانید چه کسی را کشته‌اید؟ کسی را که همه ماهیان دریا و پرندگان هوا و فرشتگان خدا برای او گریه کردند، همه جنیان و درختان و انبیا و علی و زهرا و امام مجتبی علیهم السلام ، برای او گریه کردند. شما شامیان کر بودید و ناله همه موجودات را که برای او بلند بود، نشنیدید وگرنه، می‌شنیدید که همه ذرات عالم، در عصر عاشورا می‌گفتند :

«بأبی أنت و أمی یا أبا عبد اللّٰه!» ⁽¹⁾

عشق که بازار بُتان جای اوست

قدم اوّل عشق

بنابر آیات و روایات، ما قدم اول را برای عاشق شدن برنمی‌داریم. قدم اول را او برمی‌دارد و تو قدم دوم را. او به سوی تو می‌آید و خود را به قلب تو می‌نمایاند : گر به ره عشق در آتش خوش است

اهل ملامت که سلامت روند

عاشق جان و مال، نمی‌تواند خود را نگه دارد و همواره به معشوق می‌گوید :

جان و مال را چگونه و کِی برای تو خرج کنم؟ معشوق راهنمایی می‌کند و می‌گوید :

برای تو پنج وقت ملاقات قرار داده‌ام. نماز خواندن، سرود و شعر عشق است به زبان‌عربی و بیان عشق دل است. آن وقت که در برابر او می‌ایستد و با همه وجود می‌گوید :

« إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ * اِهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ » ⁽¹⁾

او می‌گوید : راه باز کنید. بنده‌ام راه می‌خواهد. موجودات و تعلقات! برای عاشق من راه باز کنید که او می‌خواهد بیاید. اصرار امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قرآن، برای درک همین حقایق است. اگر انسان عمرش تمام شود و به حلاوت این سخنان نرسد دچار خسران بزرگ شده است.

زیبای بی نهایت

خانمی نزد عارفی آمد و گفت : شوهرم می‌خواهد مرا رها کند و به دنبال زن دیگری برود. آن گاه گفت: می‌دانم که نگاه به نامحرم حرام است؛ از این رو، من خودم را به زنان دیگر نشان می‌دهم تا ایشان برای تو تعریف کنند که کسی در این شهر، زیباتر از من نیست. این عارف، به جای این که این خانم را راهنمایی کند، نعره‌ای زد و غش کرد. خانم هم ترسید و از آن جا رفت. عارف را به هوش آوردند و گفتند: چرا پاسخ او را ندادی؟ گفت: پاسخی نداشتم که بدهم. او به من گفت: من

زیباترین زن این شهر هستم و شوهرم می‌خواهد مرا رها کند. دیدم خدا دارد به من می‌گوید: من که زیبای بی‌نهایت هستم، چرا دنبال غیر من رفتی؟ آیا کسی زیباتر از مرا پیدا کردی؟ ثروتمندتر از مرا پیدا کردی؟ کریم‌تر از مرا پیدا کردی؟ آمرزنده‌تر از مرا پیدا کردی؟ ⁽¹⁾

عشق پایدار و ناپایدار

عشق حیوانی، با بدن سر و کار دارد و ناپایدار است ، اما عشق الهی، چون یک طرف آن، حضرت حق است و در طرف دیگر، دل است، کشش حضرت حق، کشش بی‌نهایت است و وقتی در این دل تجلّی کند، به علت شایستگی صاحب دل و بر اثر کشش معشوق، عاشق می‌شود. این عشق، همواره رو به افزایش می‌رود و جایی برای نفرت و طلاق و جدایی برای او نمی‌گذارد. این شعله، همچنان اضافه می‌شود تا وجود عاشق را به حقیقت معشوق تبدیل می‌کند :

«اللٰهم أذِقْنا حَلاوَةَ وُدِّکَ» ⁽²⁾

همه دنیا و آخرت، در این محبت غرق است. در این عشق است که عاشق حق، نه دنیا می‌خواهد و نه آخرت. ظاهراً این سخن از پیامبر صلی الله علیه و آله است که می‌فرماید :

این قلبی که نه طالب دنیا است و نه طالب عقبی، بلکه طالب مولا است و معشوق هم چون همه کاره عالم است، عاقبت به همه عالم می‌گوید: مطیع عاشق من و مِلک او باش. ⁽¹⁾امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : گفتار، نشان دهنده وضع باطن است. این گوینده باید مزه عشق را چشیده باشد. بعضی از این اشعار، حکمت الهی است و با دل کار می‌کند. پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : گنج‌هایی زیر عرش خدا هست که کلید آن‌ها زبان شعرای حکیم است. این کار دل است که انسان واقعاً خدا را از درون باور کند راه آن پس از بعثت پیامبر تا قیامت، کتاب عشق حضرت حق، یعنی قرآن مجید است. این عشق، از آن راه برقرار می‌شود.

قرآن، طریق دلباختگی

مردی را می‌شناختم که شغلش حمالی بود. همسرش مرده بود و او در گوشه‌ای زندگی می‌کرد. یک مقدار دید چشم او تار شده بود. من گاهی نزد او می‌رفتم. به من می‌گفت : هر وقت می‌خواهی نزد من بیایی، سعی کن شب جمعه باشد که من بیایم و در مجلس دعای کمیل علی علیه السلام بنشینم و لذّت ببرم. او واقعاً با امیرالمؤمنین علیه السلام هم‌نشینی می‌کرد. آن زمان، روزی بیست تومان بدست می‌آورد. از روز شنبه تا پنجشنبه پول‌هایش را جمع می‌کرد. به سیصد تومان یا چهارصد تومان که می‌رسید،

بیست تومان برای مخارج یک هفته برمی‌داشت و بقیه آن را برای یک خانواده فقیر که مخارج آن اداره نمی‌شد، صرف می‌کرد. من هر وقت نزد او می‌رفتم، ساعت معینی بود که مزاحم شغل او نباشد. او در گوشه‌ای نشسته بود و قرآن مجید روی زانویش و او غرق در کتاب خدا بود. آیه‌ای می‌خواند و زار زار گریه می‌کرد. هر سه شبانه روز هم یک بار قرآن را ختم می‌کرد. از راه قرآن، دل‌باخته خداوند بود. وقتی با من حرف می‌زد، احساس می‌کردم که نور از دهان او خارج می‌شود. امروزه این افراد، در جامعه کم شده‌اند؛ این کتاب عشق است.

عشق در تجلی آیات

قرآن پنجاه اسم دارد. یک اسم آن، رحمت است. رحمت عین عشق است ، اما انسان باید دل بدهد که این آیات، برای او جلوه کند و در تجلی آیات، صدای پای عشق شنیده شود. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: این افراد، هر وقت قرآن می‌خوانند، اگر خداوند جلوی جان ایشان را نگیرد، جان بدن را رها کرده، پرواز می‌کند. ⁽¹⁾در شب عاشورا، با آن وضعیت گرسنگی و تشنگی و تاریکی بیابان، با یقین به کشته شدن همه افراد، امام حسین علیه السلام به قمر بنی هاشم علیه السلام فرمود : برو جلوی حمله دشمن را بگیر و به آنها بگو: جنگ را تا فردا صبح به تأخیر بیندازید :

«فانّه یَعلمُ إنّی أُحِبُّ الصلاة له و تلاوة کتابه» ⁽²⁾

خدا می‌داند که من عاشق این کتاب هستم. یک شب دیگر من زنده باشم و قرآن بخوانم.

علامت باور واقعی

صاحب بصیرتی به من می‌گفت که آیات عذاب را هم روی منبرها قرائت می‌کنی؟ گفتم : بله. گفت: کنار آیات عذاب، گریه هم می‌کنی؟ گفتم: نه، گفت: پس چرا با این زبان آلوده و چشم کور قرآن می‌خوانی؟ مگر آیات عذاب را باور نکرده‌ای؟ اگر باور کرده‌ای، چرا ناله نمی‌زنی؟ در آن جا که خداوند می‌فرماید :

« وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ * فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ » ⁽¹⁾

شکم شما را در قیامت از زقوم پر می‌کنم که یک قطره از آن را اگر به هفت دریا بزنم، یک موجود زنده در آن نمی‌ماند. گفتم: دعا کن که از این پستی نجات پیدا کنیم.

شیخ بهایی می‌گوید : ای باد صبا به پیام کسی چو به شهر خطاکاران برسی

بگذر به محله مهجوران

گفتم که مگر به سی برسی خود را دریابی و دانی چه کسی ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

ملاک انسانیت

5

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382 الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

أحسن القصص بودن داستان یوسف، به علت زیبایی صورت یوسف نیست، بلکه به خاطر سیرت او است که این زیبایی، با دوام و همیشگی است. خداوند این سیرت را در این سوره، ملاک انسانیت معرفی کرده است و آن را نقطه پرواز انسان دانسته است.

در داستان یوسف، خداوند دو عشق را مطرح می‌کند. مایه و اصل یکی، شهوت حیوانی است که دوامی ندارد و در باطن، گرگ بسیار خطرناکی است که دهانش برای بلعیدن انسانیت انسان باز است. ریشه این عشق، چون با حق پیوند ندارد، پیامبر آن را

«اعدی عَدُوک نَفسک الّتی بَینَ جَنْبَیک» ⁽¹⁾

نامیده است. این در ظاهر، عشق است و در باطن یک تمایل صد در صد حیوانی است که طوفان کوبنده‌ای را بر ضدّ انسان ایجاد کرده، عقل را اسیر می‌کند. انسان حاضر نیست در فضای این عشق، سود و ضرر را تشخیص دهد. در این عشق، لذت بدن مطرح است، جهل محض است و عقل در آن نیست.

در طرف دیگر، عشق الهی است که آتش است، اما آتش الهی، که اگر در درون کسی افروخته شود، چنان عقل را می‌پزد که انسان در عصر خود یا در همه اعصار و قرون، عاقل‌ترین انسان می‌شود. چنانکه پیامبران نیز عاشق خدا بودند :

« وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ » ⁽¹⁾

اهل دل، این «اشد حباً» را با واژه عشق معنا می‌کنند تا بتوانند آن را به درک مردم برسانند. علت عشق اینان هم معرفت، عقل، وجدان و فکر ایشان است و به کارگیری این ابزار معنوی ایشان را رفعت داده تا مقام پیامبری به ایشان داده شده است.

عاقل ترین مردم

در «اصول کافی» آمده است که پیامبران، عاقل‌ترین مردم زمان خود بودند و انبیای اولوالعزم، عاقل‌ترین موجودات تا روز قیامت هستند. ⁽²⁾آنان از فرشتگان هم که

عقل محض هستند، عاقل‌ترند. این وجدان الهی، چنان عقل را کامل می‌سازد که ایشان از همه جهانیان، نسبت به مردم، در منش و کردار، با وجدان‌تر بودند و از نظر انصاف‌دهی به مردم، منصف‌ترین مردم روی زمین بودند. رفتاری که با مردم داشتند، شگفت‌انگیز است ؛ مانند رفتاری که یوسف با خانواده، برادران، مردم مصر و کسانی که او را از چاه درآوردند، داشته است.

این آتش که آتش الهی و «نار اللّٰه» است، در درون، با حرارت خود، نیروهای الهی را می‌پزد و سرانجام، از وجود انسان، انسان کامل و جامع می‌سازد.

در روایات، درباره این انسان کامل آمده است :

«بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الأَرضُ و السَمَاء» ⁽¹⁾به خاطر گُل وجود باطن او، خداوند آسمان‌ها را سر پا نگه می‌دارد. اگر او بمیرد، زمین دهان باز می‌کند و همه را فرو می‌برد ؛ چون تکیه گاه و لنگر آسمان‌ها و زمین، انسان کامل است که با این عشق، به درجه پختگی و کمال رسیده است.

نقش اولیای خدا در عالم

وقتی یک کاسب، به حضرت رضا علیه السلام عرض می‌کند که یابن رسول اللّٰه! اجازه بفرمایید که من از شهر خودمان بیایم و در خراسان خدمت شما زندگی کنم. علت آن هم این است که در شهر ما عده‌ای سبک مغز پیدا شده‌اند که حاضر به پذیرش حقایق نیستند و من زجر می‌کشم. ائمه، در این شهر حتّی بدن ما را نمی‌خواهند ؛ رنج افتادن بدن ما را می‌خواهند و به ما فرموده‌اند :

«المُؤمِنُ مِن نَفسِهِ فِی شُغُلٍ و الناسُ مِنهُ فِی رَاحَةٍ» ⁽¹⁾

مؤمن رنج‌ها را تحمل می‌کند که مردم از دست او در راحتی باشند.

کدام پیامبر و نبی و امام، راحت بود؟ رسول اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرمود : هیچ پیامبری در میان پیامبران، مانند من رنج ندیده است. ⁽¹⁾ائمه علیهم السلام بدن راحت نمی‌خواهند، بلکه دل و مغز و نفس راحت می‌خواهند. ایشان با بدنی که برای دنیا و آخرت خود در تلاش است، موافق‌اند ؛ ولی با کسی که خدعه‌گر و حیله‌گر است و عقل خود را صرف مکاری می‌کند و با روح آلوده و دل نجس زندگی می‌کند، مخالف هستند، امام رضا علیه السلام به آن شخص فرمود : هرگز اجازه نمی‌دهم از شهر خود هجرت کنی.

وقتی علت را پرسید حضرت فرمودند: زیرا خداوند به خاطر تو یک نفر، همه عذاب‌ها را بر مردم آن شهر حرام کرده است. ⁽²⁾اگر تو بیرون بیایی، یا طوفان می‌شود یا صاعقه می‌زند و همه را به عذاب دچار می‌کند. راحت مردم به خاطر تو است، گرچه آنان با تو دشمن باشند.

نقش معصوم در عالم

امروز در سراسر کره زمین، فقط یک نفر انسان کامل است و آن هم شخص

معصوم است. به یقین بدانید که اگر این انسان کامل از دنیا برود، با جدا شدن روح او از بدن، همه آسمان‌ها به هم می‌ریزند و زمین هم اهل خود را فرو می‌برد. در روایات آمده است که پس از رفتن او قیامت می‌شود :

« وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ » ⁽¹⁾

وقتی که امام حسین علیه السلام را کشتند، اگر زین‌العابدین علیه السلام نبود، قطعاً نظام عالم به هم می‌ریخت. پشت پرده این عالم، خبرهای شگفت‌انگیزی است که ما از آن خبر نداریم. نمی‌دانیم بین خدا و بندگان کامل و اولیای او چه ارتباطی برقرار است. زمین تاریک بود و آسمان‌ها بی نور بودند و خداوند مخالف ظلمت است. به فرشتگان فرمود :

« إِنِّی جٰاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ... » ⁽²⁾

تا زمین به وجود آن خلیفه روشن شود.

« وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا » ⁽³⁾

نور مربی و روشن شدن به نور انسان کامل، این کار عشق است. که یوسف در این نقطه از عشق بود.

عشق حقیقی و مجازی

عشق حیوانی و الهی، مانند خدا و انسان، حق و باطل، روز و شب، یک جا جمع نمی‌شوند. وقتی مقابل هم قرار بگیرند، هم دیگر را دفع می‌کنند، ولی دو عاشق

مجازی، مانند یک پسر و دختر، که عشق ایشان حیوانی است، به شدت همدیگر را جذب می‌کنند. یوسف و زلیخا به شدت هم دیگر را دفع می‌کردند. زلیخا اظهار علاقه می‌کرد ؛ ولی یوسف می‌گفت : من به تو هیچ میلی ندارم. این درگیری تا ده سال ادامه داشت تا این که بدون هیچ جرمی، یوسف را به زندان انداخت. وقتی با بی احترامی او را در زندان انداختند، اولین بار که با خود حدیث نفس می‌کرد، با حالتی عاشقانه به خداوند عرض کرد :

« قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ ... » ⁽¹⁾

زندگی در آن کاخ، برای من تلخ بود. الان راحت شدم ؛ یعنی زیباترین زن مصری برای یوسفی که عشق حیوانی نداشت، تلخ بود. یوسف، زلیخا را تاریک و به صورت یک دیو ماده می‌دید. چشم و زبان او چشم و زبان دیگری بود.

تواضع صاحب کتاب ریاض المسائل ⁽²⁾

صاحب کتاب فقهی ریاض، هنگام نوشتن این کتاب، به بحث قبله که رسید، دید در این رشته تخصصی ندارد. کسی که می‌خواهد این بحث فقهی را بنویسد، واقعاً به تخصص علم نجوم نیازمند می‌شود که ماه و ستاره و گردش زمین و درجات جغرافیایی را بداند. ایشان این رشته را نخوانده بود. به یکی از شاگردان خود که متخصص این فن بود، گفت: دو سه ماه به خانه ما تشریف بیاورید و به من درس نجوم بدهید. آخوند واقعی شیعه، این اندازه متواضع است. علما این تواضع را از انبیا دارند، عاشق خدا کبر و غرور ندارد.

حکایت تواضع ملا طاهر قزوینی

ملا طاهر قزوینی، در شهر قزوین، کتابی از ملا محسن فیض ⁽¹⁾به دستش رسید و این علم پیچیده فیض را متوجه نشد. گفت: نویسنده این کتاب، کافر است. فیض انسان کوچکی نبود. چهارصد سال است که مردم و علما سر سفره فیض کاشانی هستند. سه ماه بعد دریافت که اشتباه کرده است. با پای برهنه، حدود صد و چند کیلومتر، از قزوین و بویین زهرا و جاده ساوه به قم آمد و نود کیلومتر هم تا کاشان آمد و درِ خانه فیض را زد. فیض گفت: کیست؟ با گریه گفت :

«یا محسن قد أتاک المسیء»

گفت من در حق تو اشتباه کردم. این هم پاهای تاول زده‌ام. آمده‌ام بگویم: اشتباه کرده‌ام. من طاقت عذاب خدا را ندارم. آتش عشق از من دیوانه پرس

آری عنوان مرجعیت و رئیس جمهور و استاد و استادیار کارساز نیست، بلکه تنها عشق، کارساز است.

ادامه داستان تواضع صاحب ریاض

شاگرد با جسارت و بی‌ادبانه به استاد گفت: تو می‌دانی که من متخصص علم نجومم؟ باید بیایی و شاگردی مرا بکنی. ایشان فرمود: من حاضرم بیایم ، اما به علت موقعیتی که دارم، این قدر مردم به من مراجعه می‌کنند که اگر بخواهم به خانه تو بیایم، وقت بسیاری از من گرفته می‌شود. گفت: فقط در این صورت ممکن است.

استاد گفت: باشد. کتاب نجوم را زیر بغل گذاشت و از خانه بیرون آمد و به حرم حضرت ابی‌عبداللّٰه الحسین علیه السلام رفت و کتاب را نشان ابی عبداللّٰه داد و گفت: من دارم فقه می‌نویسم و مجبورم این کتاب را هفت - هشت ماه بخوانم. شاگرد من حاضر نشد خانه من بیاید. من حاضرم به خانه او بروم ؛ اما وقتم تلف می‌شود. به جای او شما این علم را به من درس بده و زار زار گریه کرد. بعد از آن امام حسین علیه السلام را زیارت کرد و دو رکعت نماز زیارت خواند. ابی عبد اللّٰه هم نظری به او فرمود و همه کتاب را در سینه او گنجانید. او آمد و کتاب فقه را به زیباترین و دقیق‌ترین شکل نوشت : گر بماندیم زنده بردوزیم

عاشق پرورگار به علت وجود این عشق. چشم به مال و منال مردم ندارد و کمبودی هم در او نیست که حرص و حسد، او را پر کند. زیبایی صورت‌ها بر او جلوه نمی‌کند. لحظه مرگ عاشق، چه لحظه شیرینی است. در قیامت نیز چهره‌ای نورانی دارند :

« وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ » ⁽¹⁾

« ضٰاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ » ⁽²⁾

وقتی وارد بهشت می‌شود، آرام می‌گیرد و این صدا را می‌شنود :

« سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ » ⁽³⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

سقوط نفس

6

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در یک بخش از این سوره الهی، سخن از سقوط بسیار خطرناک نفس انسانی است. به بیان ساده‌تر، منیّتی که انسان در پاسخ پرسش دیگران مطرح می‌کند. این من به معنای بدن نیست، بلکه به معنای خود طبیعی و انسانی است. این خود، با آثار فراوانی همراه است که بدن هم به دنبال همان آثار، عکس العمل نشان می‌دهد.

مجموع عکس العمل‌های بدن، مربوط به خود طبیعی است.

خداوند از این من، به «نفس» ⁽¹⁾تعبیر کرده است و آثاری را در قرآن مجید بیان

می‌کند که هیچ یک از آن‌ها هنگام ولادت انسان، فعلیت ندارد، بلکه در مسیر حیات و رفتارهای خانوادگی و فراز و نشیب زندگی، این آثار پیدا می‌شوند. داستان آن، از زمان حضرت آدم علیه السلام مطرح بوده است و بعد هم به دایره علم کشیده شده است.

در اسلام به این نفس، توجه بسیار شده است. در اروپا هم از قرن هجدهم میلادی، موضوع علم روان‌شناسی و روان‌کاوی قرار گرفته است و امروزه از رشته‌های علمی سطح بالای جهان است.

قرآن و روایات، درباره نفس و آثار آن، انصافاً سنگ تمام گذاشته و کامل‌ترین رهنمودها را دارند. قرآن مجید در روان‌کاوی درباره نفس انسانی، یک روان‌کاوی کامل و جامع دارد که مربیان و عالمان و اساتید، اگر بر اساس روان‌کاوی قرآن مجید، از ابتدا با کودکان رفتار کنند، می‌توانند ابعاد باطنی آنان را تا اندازه‌ای جهت بدهند.

روایات ⁽¹⁾هم در این باره سخن گفته‌اند و گوشه‌ای را خالی نگذاشته‌اند.

خدا در قرآن می‌فرماید :

« الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ » ⁽¹⁾

به راستی که دین اسلام جامع تمام دستورهای فردی ، اجتماعی و اخلاقی است.

صعود و سقوط نفس در سوره یوسف

یک بخش از این آیات، درباره سقوط بسیار خطرناک نفس انسانی است. این سقوط، حرکت نزولی و محرومیت از واقعیات عالم است که محور اندیشه‌ها و خواسته‌های باطن و ظاهر او می‌شود. کام‌جویی یعنی این که بدن را در معرض لذت‌ها قرار دهد، بدون این که این لذت‌ها را محاسبه کند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: انسان در این سقوط، از شنیدن و دیدن حقایق، کر و کور می‌شود. این، بخش بزرگی از آیات این سوره است و بخش دیگر، نشان دهنده صعود به جایگاه کرامت و عظمت بی نهایت و اتصال به حقایق هستی است.

خداوند در این بخش از آیات، زیبایی‌هایی را از نفس انسانی نشان می‌دهد که خیره کننده عقل‌ها تا روز قیامت است. آیا ما چه اندازه در این آیات و دقایق آن‌ها اندیشه کرده‌ایم؟ این سوره، دریایی بدون ساحل است. به نظر من، اگر یک انسان قرآن‌شناس که به باطن این سوره دست یافته، بخواهد حقایق این سوره را بیان کند، بیش از صد سال طول می‌کشد. ⁽²⁾

حکایت دریای بی انتها

مرحوم آیت اللّٰه العظمی حکیم ⁽¹⁾کتابی دارند به نام حقایق الاصول، که دو جلد

است. در جلد اول آن، از آقا سید اسماعیل صدر ⁽¹⁾که از شاگردان درجه اول میرزای شیرازی است، نقل می‌کند که می‌گوید: من و هم‌درسی‌هایم، زمانی که در ردیف مجتهدان شیعه و صاحب ملکه اجتهاد شده بودیم، خدمت آخوند ملافتحعلی سلطان آبادی ⁽²⁾آمدیم و به ایشان عرض کردیم : یک تفسیر قرآن برای

ما بگویید. کسی که مجتهد است، قرآن را خوب می‌فهمد ، اما قرآن تنها همان مقدار که مجتهد می‌فهمد، نیست. قرآن همان مقدار نیست که یک فیلسوف، مانند علّامه طباطبایی ⁽¹⁾یا یک عارف کم‌نظیر، مانند سید حیدر آملی ⁽²⁾در قرن هفتم، که تفسیر

«بحر المحیط» را می‌نویسد، می‌فهمد و یا همان مقداری نیست که دانشمند متخصص علم کلام، فخر رازی ⁽¹⁾در چهل جلد تفسیرش می‌نویسد.

اهل تسنن از ابن عباس نقل می‌کنند که امیرالمؤمنین علیه السلام به ابن عباس فرمود: اگر آن چه از سوره حمد می‌دانم، برای شما بگویم، پس از تمام شدن آن، شما باید هفتاد شتر جوان بیاورید تا آن نوشته‌ها را بار کنید و ببرید ، ولی باز هم قرآن، تنها

همان مقداری نیست که حضرت فرمودند. ⁽¹⁾ملا فتحعلی به آنان خیلی احترام کرد و فرمود: من فقط بعد از نماز مغرب و عشا فرصت دارم که درس بدهم. شب اول که خدمت ایشان رفتیم، نمی‌دانستیم از کجای قرآن می‌خواهد شروع کند. ایشان این آیه را مطرح کرد :

« الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ » ⁽²⁾

« حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمٰانَ » ⁽³⁾

این از توجه خاص خدا به انسان است. یک ساعت این آیه را توضیح داد و ما شش نفر که اهل علم بودیم، برایمان بسیار جالب بود. فردا شب که آمدیم، دوباره همان آیه را مطرح کرد. شب سوم، چهارم، پنجم تا چهلم، هر شب مطلب جدیدی در تفسیر همان آیه می‌گفت. فرمود: من این آیه را که انتخاب کردم، تا آخر عمر برای ما بس است که درباره آن بحث کنیم و به آیه جدیدی نیاز نیست.

در بخش دیگر سوره یوسف، نفسی مطرح است که حالت صعود گرفته و به مقام قرب الهی رسیده است و به تصریح همین سوره از بندگان مخلَص خدا شده است.

این روایت را مرحوم نراقی، از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند :

«هَلَکَ العٰامِلُونَ الَّا الْعٰابِدُونَ وَ هَلَکَ العٰابِدُونَ الَّا العٰامِلُونَ وَ هَلَکَ العٰامِلُونَ الَّا الصّٰادِقُونَ وَ هَلَکَ الصّٰادِقُونَ الَّا الْمُخْلِصُونَ وَ هَلَکَ الْمُخْلِصُونَ الَّا الْمُتَّقُونَ وَ هَلَکَ الْمُتَّقُونَ الَّا الْمُوْقِنُونَ و َاِنَّ الْمُوقِنینَ لَعَلیٰ خَطَرٍ عَظیمٍ» ⁽¹⁾کل انسان‌ها هلاک شدند. مگر اهل علم و اهل علم هلاک شدند الا اهل عمل و عمل کنندگان به علم نیز هلاک شدند مگر مخلصین و مخلصین در جایگاه خطر بزرگ قرار دارند.

عظمت انسان الهی

خدای حضرت یعقوب علیه السلام ، این پیامبر پیر و فرزندان او را وادار کرد که در برابر این نفس، تعظیم کنند. یوسف چهل سال قبل به پدرش گفت :

« إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً » ⁽²⁾

خدا یعقوب را خورشید می‌داند. این، خود بحث دارد که خورشید منبع تغذیه

منظومه شمسی است و به آن‌ها انرژی می‌دهد. خدا می‌فرماید: نفس تو که به این‌جا برسد، بر یک پیامبر هم واجب می‌کنم که به تو تعظیم کند. وزن تو از او بیش‌تر است. رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت ⁽¹⁾

همه عظمت این نفس، به دیدن خدا نبود، بلکه به خدا گونه شدن بود.

خداگونه باش نه خدابین

انیشتین هم در قلبش خدا را دید. وقتی آن دانشمند مصری به او نامه نوشت که اکنون که بُعد چهارم را کشف کردی، عقیده‌ات درباره خدا چیست، انیشتین در پاسخ او نوشت : چه نوشته‌ای و چه می‌گویی؟ ما که خدا را در همان اتم و افلاک دیدیم. تو هنوز در مصر خدا را ندیده‌ای؟ خدا دیدن مهم نیست. خدا گونه شدن مهم است. همه موجودات که خدا را می‌بینند :

« یُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... » ⁽²⁾

همه حیوانات، بعد از نیمه هر شب، خدا را مناجات می‌کنند. در این کویرها و آب‌ها چه خبر است.

حکایت بی نمازان

رسول خدا صلی الله علیه و آله با عده‌ای از محلی رد می‌شدند. یک سگ قوی هیکل، به شدت پارس کرد. اصحاب وحشت کردند. پیامبر ایشان را آرام کرد و فرمود : نترسید! این

حیوان با من حرف می‌زند : ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

پارس سگ که تمام شد، حضرت فرمود: سگ مرا می‌شناخت و می‌گفت: یا رسول اللّٰه! هر روز خدا را شکر می‌کنم که قسمت مرا در این آفرینش، سگ شدن قرار داد و انسان قرار نداد که بی‌نماز شوم.

نماد آن نفسی که سقوط خطرناک کرد و از حقایق محروم شد، زلیخا بود و نماد نفسی که اوج گرفت، یوسف بود. زلیخا در مکتب مادی‌گری صرف، کلاس رفته بود ، اما یوسف در مکتب وحی تربیت شده بود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

آثار تربیت نفس

7

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

مسأله مهمّ دیگری که در این سوره، مطرح شده است، مسأله نفسی است که در کمال سقوط قرار گرفته و به علت افتادن در بند سقوط، آثار شیطانی و زشتی را از خود بروز می‌دهد و صاحب خود را سال‌ها به گناه و ستم سنگینی دچار می‌سازد؛ علت آن هم این است که صاحب آن، در گردونه تربیت یک مکتب مادی بوده است.

نفس دیگری هم در کمال صعود قرار گرفت، پرده‌های این عالم ظاهر را کنار زد، به ماورای عالم پرواز کرد و به مقام بندگی رسید و اعمال بدن را از کنار قرب او هدایت می‌کرد. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید : بدن ایشان در زمین و جانشان در عالم بالا است.

نماد نفسی که در کمال سقوط قرار داشت، زلیخا بود. همه ارزش کار و منش یوسف برای این بود که جوان بود و در کمال شهوت و زیبایی خیره کننده قرار داشت ، ولی این قوه، در تسلط نفس روحانی او بود و با اختیار، آن را کنترل می‌کرد.

این گونه نبود که خداوند او را مسلوب الاختیار کرده باشد. خدا به اجبار نفس یوسف را کنترل نمی‌کرد، بلکه خود یوسف با استمداد و استعانت از خدای مهربان ، نفس خود را مهار می‌کرد.

خواسته‌های نفسی که ساقط شده بدتر از خواسته‌های موجودات درنده است.

موجودات درنده، در حمله خود، دست و پا را قطع می‌کنند ؛ اما نفس شریر، به کرامت و انسانیت حمله می‌کند و انسانی را به وجود می‌آورد که مانند زلیخا پوچ و منحط می‌شود و همه حیات را در این می‌بیند که این دو بدن، لحظاتی در کنار هم باشند. به فکر ارزیابی حلال و حرام نیست و همه هستی را در این بدن خلاصه می‌کند ، اما طرف مقابل او زیباترین صدا از نفس پاکش برمی‌آید. تعبیر قرآن این است :

« وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ ... » ⁽¹⁾

این صدای نفس زلیخا است که تشنه زنا هستم، آن هم «محصنه»؛ ⁽²⁾اما نفس این جوان سیزده، چهارده یا پانزده ساله، می‌گوید که «معاذ اللّٰه!» من در پناه ذات مستجمع جمیع صفات به سر می‌برم و گرسنه زنا و گناه نیستم. این قدر این نفس قدرت دارد که زیبایی و آرایش زلیخا کم‌ترین زخمی به او نمی‌زند. وقتی او را به زندان تاریک انداختند، این چنین گفت :

« قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ ... » ⁽¹⁾

این نشان می‌دهد که صفحه این نفس ملکوتی، به قدر سر سوزنی زخم بر نداشته است ، امّا در این مدّت طولانی، این انسان ملکوتی، فقط گفت: «مَعٰاذَ اللّٰهِ !» . یوسف از کنار قرب حق، می‌بیند که زنا و گناه، سنگین‌ترین آتش روز قیامت است :

«وَمَنْ یَفعَلُ فَیُضاعَف لَه العَذابُ»

دو بدنی که به حال نامشروع، با هم تماس پیدا کنند، خداوند در قیامت عذاب ایشان را دو برابر و چند برابر می‌کند. ⁽²⁾یوسف می‌بیند :

« إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً » ⁽³⁾

او می‌بیند که یک زن و مرد نامحرم که فقط به هم دست می‌دهند، ⁽¹⁾مقدمه لرزش عرش الهی است ؛ چون مقدمه آلوده کردن یک مملکت و یک ملت است.

یوسف این‌ها را می‌بیند. در قرآن و روایات مطرح است که این طرفی‌ها در تاریکی مطلقی به سر می‌برند و آن چه برای ایشان مطرح است، شکم و شهوت است ، اما آن طرف، درِ همه ارزیابی‌ها برای ایشان باز است و شایسته هم ارزیابی می‌کنند.

آنان حاضر نیستند چنین داد و ستدی را انجام دهند و خدا را به شیطان و کرامت را به پستی بفروشند.

جائی که پشیمانی سودی ندارد

یک اقرار هم از نفس خود زلیخا بشنوید. این وقتی است که می‌خواهند یوسف را از زندان آزاد کنند. وقتی است که شهوت آتشین فرو نشسته است و نزدیک هجده - نوزده سال از آن قضایا گذشته است. در پایان عمر، به ویژه گناه‌کاران حرفه‌ای، وضع بدی پیدا می‌کنند :

« فَکَشَفْنٰا عَنْکَ غِطٰاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ » ⁽²⁾

همه ندیدنی‌ها را درباره خود خواهی دید. این لحظه اوج پشیمانی است :

« وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ ... » ⁽¹⁾

بسیاری در لحظه مرگ، پشیمان شده، سخنان عجیبی می‌گویند ، ولی دیگر به درد نمی‌خورد. در برزخ، بیداری به اوج‌می‌رسد ودر قیامت، اوج بیش‌تری می‌گیرد. ⁽²⁾

مردان پاکدامن برای زنان پاکدامن

یوسف یک انسان بصیر و حقیقت‌بین بود و زلیخا نتوانست او را به این معامله وادار کند :

« الْخَبِیثٰاتُ لِلْخَبِیثِینَ و اَلطَّیِّبٰاتُ لِلطَّیِّبِینَ ... » ⁽¹⁾

اگر زلیخا مردی را هم‌نفس خود در آن قصر می‌یافت ، بدون شک، زنا صورت می‌گرفت ، اما نفس یوسف هماهنگ با نفس زلیخا نبود بلکه نفسی ممتاز و الهی بود که آلوده نشد. ⁽²⁾« وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ * وَ لاَ الظُّلُمٰاتُ وَ لاَ النُّورُ وَ لاَ الظِّلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ » ⁽³⁾

زلیخا را یک میت نجس و یوسف را یک زنده پاک می‌نامد : ذره ذره کاندرین ارض و سماست جنس خود را هر یکی چون کهرباست

ناریان مر ناریان را جاذبند

اهل عمل نیز با یکدیگر برابر نیستند

همه نمازخوان‌ها با هم هماهنگ نیستند :

« فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ » ⁽¹⁾

کسانی که نمازشان «تَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنکَر» است با کسانی که اینگونه نیستند، هرگز هماهنگ نیست. او نماز می‌خواند و نمازش او را به جهنم می‌برد. ⁽²⁾همه جهنمی‌ها بی‌نمازها و بی‌روزه‌ها نیستند. گاهی عبادت‌ها باعث جهنم می‌شوند : « الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ * الَّذِینَ هُمْ یُرَآءُونَ » ⁽³⁾

نفس الهی، عامل هماهنگی

عبادتی که در آن، فریب و حیله و ریا باشد، انسان را به جهنم می‌برد. نفس الهی عامل هماهنگی است. یوسف و زلیخا کاملاً ناهماهنگ بودند. در تاریخ می‌خوانیم که وقتی عثمان را کشتند و مردم به سوی علی علیه السلام هجوم بردند و بیعت کردند.

حضرت اولین کاری که کرد، به همه استان‌ها استاندار جدید فرستاد و استاندارهای پیش از خود را به علت ناصالح بودن و نه به علت حزب و دار و دسته خاصی بودن، عوض کرد. یک استاندار باسواد و باکرامت را برای یمن انتخاب کرد و نامه‌ای هم به او داد که برای اداره امور، وضع مردم استان را گزارش دهند.

استاندار به یمن آمد و در مسجد، نامه حضرت را خواند. مردم گریه کردند و گفتند : آیا می‌شود ما خط علی علیه السلام را ببینیم؟ نامه را به اولی داد که کنار منبر بود. بعد یکی یکی آن را دیدند. بعد گفت : رأی‌گیری کنید. هفتصد نفر را انتخاب کردند و از میان ایشان هفتاد نفر، از میان آنان سی نفر را و سپس ده نفر را از میان آنان انتخاب کردند. سرانجام از میان ده نفر، یکی را انتخاب کردند که رأی به نام ابن ملجم درآمد.

ابن ملجم در مدینه، خدمت حضرت رسید. حضرت به صورت او خیره شد و گفت : اسم تو چیست؟ گفت : عبدالرحمن بن ملجم مرادی. آن گاه به حضرت گفت: عجیب عاشق تو هستم! ⁽¹⁾

اگر در ارادت خود، راست‌گو بودی که تا آخر عمر با علی هماهنگ بودی. ای نمازخوان لقمه حرام‌خور و روزه‌گیر بی‌کرامت و پست، تو عاشق علی نیستی، بلکه تو و علی یک دیگر را دفع می‌کنید. این آدم، درماه رمضان، در شب قدر آمد و علی علیه السلام را به شهادت رساند.

رابطه معصوم با امّت

خرمافروشی علی را در کوچه دید و گفت: فدایت شوم! چه دردی داری؟ گفت:

سرم درد می‌کند. گفت: آقا جان! دوا نمی‌خواهید؟ گفت: نه. گفت: چرا سرتان درد می‌کند؟ گفت: چون سر تو دیشب درد گرفت. سر تو با سر من یکی است. جان او با جان علی این اندازه نزدیک شده است.

بیست سال پس از شهادت امام علی علیه السلام ، آمد و در خانه ام سلمه را زد و گفت : با امام حسین علیه السلام کار دارم. من به کوفه می‌روم، اگر امام حسین علیه السلام آمد، بگو: میثم سلام رساند. ام سلمه از جا پرید و گفت : آقا! چند سال داری؟ گفت: 35 سال.

گفت: تو هنوز به دنیا نیامده بودی ؛ اما ده سال در مدینه، پیامبر در نماز شب، تو را دعا می‌کرد: ⁽¹⁾

من کی‌ام لیلی، لیلی کیست من هر دو یک روحیم اندر دو بدن

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بعد از مردنم، رابطه‌ام با شما که با من هستید، محفوظ است.

اگر رنجی به شما برسد، من در برزخ ناراحت می‌شوم و پرونده شما را هر هفته در برزخ به من ارائه می‌دهند. اگر ببینم که گناهی مرتکب شده‌اید، من برای شما استغفار می‌کنم. ما به گردن هم حق داریم. این هماهنگی مال نفوسی است که هم‌رنگ هم هستند. شما هم نگاه کنید که با چه کسی هماهنگی دارید.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

نقش رهبران الهی

در صعود نفس

8

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

کلمه «نفس» که خداوند متعال، در آیات قرآن، آثار مثبت و منفی او را بیان می‌کند، همان منِ واقعی انسانی است که در سوره مبارکه یوسف، چند بار همراه بعضی آثارش بیان شده است. اگر این منِ انسانی، این خودیت طبیعی و این ریشه وجود انسان که بدن، ظرف آن است، در فضای تربیت رهبران الهی و ملکوتی قرار گیرد، در او میل شدید به صعود و حرکت به سوی وطن اصلی پیدا می‌شود که همان حضرت حق است.

وقتی به این وطن می‌رسد، به فرموده قرآن کریم، در آرامشی کامل، جامع و همیشگی قرار می‌گیرد ، اما اگر این نفس انسانی، در فضای تربیت انبیا قرار نگیرد و به تصرف شیاطین درآید، به سوی نزول، سقوط، سرگردانی و پوچی حرکت می‌کند.

وقتی که شهوت رانی در او فعال است، صاحبش نمی‌فهمد که پایان این راه، ناامنی و ذلت است. نفسی که رو به سوی اعلی علیین و وطن اصلی دارد، در مسیر این حرکت، تحت ولایت خداوند است و ولایت او چه تشریعی که بیان حلال و حرام و مسائل عالی اخلاقی است و چه تکوینی که توفیق و کمک خداوند است،

در او تجلی می‌کند و آثار ماندگار و همیشگی را از خود بروز می‌دهد. ⁽¹⁾

کشف حقیقت با گذر زمان

خداوند این دو مرحله را در آیات سوره یوسف، در منش یوسف و زلیخا نشان می‌دهد. یکی نماد نفس صعودی و یکی نماد نفس نزولی است. نفس صعودی همه اعضا و جوارح را در استخدام نفس الهی می‌گیرد و نفس نزولی، آن‌ها را در استخدام شهوات به کار می‌گیرد و به هیچ قید و حدّ و مرزی مقیّد نیست. برای او مهم نیست که همه حقوق پایمال شود. وقتی شعله مادی‌گری زلیخا با پیر شدن او فروکش کرد، در جلسه‌ای که شاه مصر، او را به محاکمه کشید که نزدیک بیست سال قبل، مقصر تو بودی یا یوسف، مطلب بسیار مهمی را درباره خود گفت که با همین مطلب، یوسف تبرئه شد.

اگر محققانه به یک صفحه سوره یوسف دقت شود، به نظر می‌آید که این، سخن زلیخا است ؛ ولی به نظر بعضی آمده است که سخن یوسف است ؛ اما محال است که این سخن از یوسف باشد ؛ به دلیل این آیه از سوره یوسف که خداوند می‌فرماید :

« إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ »

به راستی که او از بندگان خالص ما بود. ⁽¹⁾ترکیب آیات این سوره و شکل آن‌ها ما را به این نتیجه می‌رساند که این سخن زلیخا است، نه کسی که از عباد مخلَص است.

چه اتفاقی در بیست سال پیش افتاد؟ پادشاه مصر به این زن و زنانی که آن روز در آن مهمانی حضور داشتند، می‌گوید: آن اتفاق را بگویید. زنان می‌گویند: ما هیچ رفتار زشتی از این جوان، در کاخ ندیدیم. عده‌ای خانم سطح بالای مملکت که هر

گونه کام‌جویی و زر و زور در اختیارشان بوده است و می‌توانستند دروغ بگویند، انصاف دادند و گفتند که ما از او هیچ زشتی سراغ نداریم ، اما زلیخا می‌گوید: من چون او را دعوت به زشتی کردم، اکنون می‌خواهم حرفی را بزنم :

« ذٰلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ ... » ⁽¹⁾

دست‌کم بداند که بعد از آن همه بلایی که به سر او آوردم، یک کار خوب در حق او کردم که بداند در این جلسه‌ای که او غایب بوده است، من به او خیانت نکردم :

« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ » ⁽²⁾

در آن مکتبی که من رشد کردم، در خانواده‌ای که من زاده شدم، نفس من به أماره سوء تبدیل شده بود ؛ یعنی کاملاً نفس من در تصرف شیاطین بوده است، به شدت به گناه دعوت می‌کرد و من بدنی در اختیار این نفس بودم. دیگر به این توجه نداشتم که زنی شوهردارم و ممکن است آبرویم بریزد. من این گونه تربیت شده بودم. آیین من اصالت لذت بود.

ریشه سقوط جامعه غربی

مکتبی که امروز بر آمریکا و اروپا حاکم است. اروپا و آمریکا اصالت را به آزادی در لذت داده است. به نفس باورانده است که حیات یعنی اصالت لذت و آن چه انبیا و اولیا گناه نامیده‌اند، گناه نمی‌دانند. اصالت لذت برای ایشان، دین شده است.

وجدان سرکوب کننده گناه ندارند. شعور الهی و نفس انسانی و روح ملکوتی، برای

انسان نمانده است، بلکه یک بدن لذت‌گرا مانده است:

«الصُورةُ صُورةُ انسان وَالقَلبُ قَلبُ حَیوٰان» ⁽¹⁾ظاهر انسانی دارد اما در باطن حیوانی بیش نیست. هر انسانی دنبال تحصیل علم برود، عالم می‌شود. تحصیل علم، به دین وابسته نیست. زحمت می‌کشند و عالم می‌شوند :

« یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا » ⁽²⁾

همه مسائل فیزیکی و پزشکی و شیمیایی را می‌دانند اما از حقیقت خویشتن غافلند :

« وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ » ⁽³⁾

بدن روشن و روح تاریک

یک طرف وجود، به علم روشن است و طرف دیگر آن، تاریک تاریک است.

روح تاریک که از بدن روشن با این علم جدا شد، در قیامت که من این دو را کنار هم

بیاورم، نور این بدن، در آن جا به درد نمی‌خورد. آن جا ادای تکلیف و عابد بودن به درد می‌خورد که آنها این را ندارند. بدن باید در تاریکی برود. اگر این نفس، اماره شود، قرآن مجید می‌فرماید: به دنبال این اماره شدن، دچار تسویل و دسّ و هوا و سَفَه و حال رهینه می‌شود وانسان را دچار خسارت وتحمیلات شیطانی می‌سازد.

فردای قیامت، هر یک از این آثار و حالات، به صورت غل و زنجیر و زقوم برای او درمی‌آید.

« قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ » ⁽¹⁾

یعقوب به برادران یوسف می‌گوید : شما فریب نفس تاریک خود را خوردید و بیچاره شدید. این نفس، به شما وانمود کرده است که با کشتن این بچه، به من نزدیک‌تر می‌شوید و بعد نزد خدا می‌روید و توبه می‌کنید. شما با سوزاندن دل من گناه کردید. این نفس، چهل سال است که شما را به این گناهان دل خوش کرده است. نفس شما این را وارونه جلوه داده و به آن عمل بسیار زشت آلود کرده است.

حالت دیگر، دَسّ است ؛ یعنی با هر گناه، تیشه‌ای به سلامت نفس زده‌اید و آن را به صورت یک موجود بد قیافه و ناقص درآورده‌اید. ⁽²⁾

آثار گناه در باطن انسان

شخصی به امام باقر علیه السلام عرض کرد: پدر من از مخالفان سرسخت شما بود و اکنون کسی نزد من آمده است و می‌گوید: من هزار دینار از پدرت طلب دارم. چه کار کنم؟ امام فرمود: از خود پدرت بپرس. شب به قبرستان بقیع برو و چیزی را که به تو یاد می‌دهم، بگو. پدرت ظاهر می‌شود. این شخص فردا صبح آمد و گفت: یابن رسول اللّٰه! دیشب رفتم و پدرم را دیدم. او گفت: درست است، من به او بدهکارم ، اما پدرم را با یک هیولای سیاه دیدم که تاکنون ندیده بودم. امام فرمود: او باطن پدرت بود. ⁽¹⁾

نفس انسان، با گناه کردن، بد قیافه می‌شود. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: گاهی خواب‌های وحشتناک که دیده می‌شود، خواب بیننده باید به خودش توجه کند که باطن او دارد برای او جلوه می‌کند : ⁽¹⁾« یَوْمَ تُبْلَی السَّرٰائِرُ » ⁽²⁾

چهره‌ها چه قیافه‌ای به خود می‌گیرد :

« وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ » ⁽³⁾

حالت دیگر نفس، رهینه بودن است : ⁽⁴⁾

« کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ * إِلاّٰ أَصْحٰابَ الْیَمِینِ » ⁽¹⁾

مجموع گناهانی که نفس مرتکب می‌شود، زندانی را می‌سازد که تا ابد هم دری ندارد که انسان از آن بیرون بیاید. یوسف نفس راضیه و مرضیه شد. انبیا برای این زحمت کشیدند که نفس مطمئنه بسازند. ⁽²⁾

حکایت عاقل بامحبت

یک سوار عاقل، روی اسب نشسته بود، دید مردی در فاصله چهل - پنجاه متری خوابیده و دهان او باز است. مار سیاه خطرناکی به سوی او می‌رود. عقل 75 اثر دارد. انسان عاقل، با محبت است و ضرر کسی را نمی‌خواهد. عاقل منبع خیر است و دین دارد. مار به سوی دهان گرم این مرد خفته می‌رفت ، ولی هنگامی که به او رسید، مار به درون دهان او رفته بود. این شخص با چوب دستی که در دست داشت، یکی دو تا ضربه به این مرد زد. آن مرد از خواب بیدار شد و گفت: چرا مرا می‌زنی؟ چرا به من ستم می‌کنی؟ من که با تو کاری و ارتباطی ندارم ، اما او دو ضربه دیگر به او زد و گفت: برخیز و بدو ؛ اگر آهسته بدوی، باز هم تو را می‌زنم. چهار پنج ساعت او را دواند تا این‌که به یک درخت سیب رسیدند. در آن جا مقداری سیب پژمرده و ترش شده ریخته بود. به او گفت: بنشین و از این سیب‌ها بخور. او را وادار کرد که چند برابر غذایش از آن سیب‌ها بخورد. پس از آن، باز هم او را وادار به دویدن کرد. در این جا حالت استفراغ شدید به آن مرد دست داد.

پس از استفراغ، وقتی مار را دید، آن گاه بود که به این مرد تعظیم کرد و گفت تو خیلی عاقل و بزرگواری. او گفت: من اگر این کار را کردم، برای نجات تو بود.

انبیا آمدند تا ما این اژدهای نفس را استفراغ کنیم. آنان نخست ما را با نهیب توحید بیدار کردند و بعد با تکالیفی که با طبع ما سازگار نبودند. صبح خواب راحت را رها کن و برخیز و نماز بخوان یا پولی که به آن علاقه داری، رها کن. انسان هم گاهی فحش می‌دهد: ظالم! ستمگر! کذاب! مجنون! ولی وقتی روز قیامت اژدهای

نفس را می‌بیند، می‌گوید: عجب انسان‌های والایی! البته در این جا باید نفس را استفراغ کرد. یوسف عجیب انسانی بود که اصلا ماری به کام جان او فرو نرفته بود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

سقوط و صعود نفس

9

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در طبیعت، هر موجودی، با توجه به ذات و هویت و حیثیت آن، میلی دارد که آن موجود بر اساس همان میل حرکت می‌کند. در این جا باید چند واقعیت را توضیح داد تا جایگاه زلیخا در سقوط نفس و یوسف در صعود نفس روشن شود. در آیه‌ای از قرآن میل به صعود و رفعت و در آیه‌ای دیگر، میل به پستی مطرح شده است.

در سوره فاطر می‌فرماید :

« مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلّٰهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً » ⁽¹⁾

کلمه «مَن» یعنی هر کس که در این دنیا علاقه‌مند و خواستار عزت است. کلمه «عزت» به معنای قدرت شکست‌ناپذیر است. کسی که علاقه دارد خود را به نقطه‌ای برساند که عوامل شکست نتوانند او را از بین ببرند، کسی که علاقه دارد به استحکامی برسد که در برابر همه خطرها مصونیت ابدی پیدا کند، همه این عزت، فقط برای خداوند است:

« إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ » ⁽¹⁾

خداوند در جایگاهی قرار دارد که هیچ عامل شکستی، قدرت شکست دادن او را ندارد. ⁽²⁾هر کس چنین استواری‌ای می‌خواهد، این استواری نزد خدا است ؛ یعنی باید حرکت معنوی به سوی او کنید تا به این استواری که نزد او است، برسید.

نباید شهوت و مقام و چهره و ریاست، شما را بشکند. هر کس چنین پایداری‌ای می‌خواهد، این نوع استحکام، از آن خدا است. حقیقتی را بیان می‌کند که طبیعت آن، میل به سوی بالا دارد و اصلاً میل به سوی سقوط ندارد. میل به ارزش‌ها و کرامت‌ها دارد. طبیعت آن این میل را دارد و طبیعت هم ساخت خداوند است.

می‌خواهد خود را از لابه لای هر خطر و فتنه‌ای رد کند و به خدا برساند. می‌خواهد خود را از زندگی پر فتنه و فساد به خدا برساند :

« إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ... » ⁽³⁾

یعنی حقایق باطنی، باور داشتن قیامت و جزا و زنده شدن پس از مرگ و قرآن و انبیا، این‌ها باور پاک هستند ؛ اما باید به او مرکب داد تا خود را به پروردگار برساند و این ظرف را به خدا وصل کند و شکست‌ناپذیر شود. آتش ابراهیم را نسوزاند، چاه به یوسف آسیبی نرساند و کاخ عزیز نتوانست یوسف را به زانو بیاورد. او از لابه لای همه این فتنه‌ها گذشت و عزیز مصر شد. خداوند هم او را عزیز ملک وجود کرد.

مرکب صعود نفس

کلم الطیب به سوی خداوند مرکب دارد و عمل صالح، مرکب آن است. در آخر سوره کهف می‌فرماید :

« فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً ... » ⁽¹⁾

در همه پاکی‌های باطن، میل به صعود هست. خشوع، خضوع، مهربانی و همه این حالات پاک، به خداوند میل دارند و مرکب می‌خواهند تا ایشان را به خدا برساند و عزیز بشوند :

« وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ » ⁽²⁾

اگر می‌خواهید عزیز شوید، از هیچ عشوه‌گر و خناس و حزبی نترسید. اگر همه دنیا کافر و غرق در فساد بشوند:

« وَ لَوْ کٰانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً » ⁽³⁾

و اگر چه پشتیبان یکدیگر باشند. محال است به شما ضرر بزنند. امام حسین علیه السلام با 71 نفر است ؛ ولی شکست‌پذیر نیست. یاران واقعی امیرالمؤمنین علیه السلام به چهل نفر نمی‌رسیدند. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: حقیقت مطلب را از کتاب خدا شنیدید :

« وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا » ⁽⁴⁾

ما او را به جایگاه بالایی بردیم. ⁽¹⁾وجود مقدس او جلودار مرکب تو می‌شود. این سخن بزرگی است. خود خداوند، در قرآن فرموده است که وقتی آن طرف بیایید، ساقی مجلس شما خودم می‌شوم :

« وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً » ⁽²⁾

ساقی و وکیل و کارگردان شما می‌شوم. این‌ها همه، آیه دارد :

« نِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ » ⁽³⁾

بدانید که خدا سرپرست و یار شماست ؛ نیکو سرپرست و یاوری است. انسان راه را بلد نیست اما خدا به او نشان می‌دهد. این آیات را ما می‌فهمیم. بیشتر مردم در فسادها و تباهی‌ها غرق هستند. چه شد که دست ما را گرفتی؟ علت جدا کردن ما چیست؟ ما که به تو نرسیدیم ؛ ولی مهم این است که از متن فساد و فتنه و خطر، ما را عبور می‌دهی. ما نمازی می‌خوانیم ؛ یعنی یاغی نیستیم. این حالی که در آن هستیم، واللّٰه العلی العظیم دست شفاعت پیامبر و اهل بیت است که به سوی ما دراز می‌شود و ما را نجات می‌دهد : ⁽⁴⁾

« اللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ » ⁽¹⁾

ما را از فتنه‌ها بیرون می‌کشد. وقتی شیطان سراغ ما می‌آید ، خدا او را دفع می‌کند. این ولایت و محبت و رحمت خدا است. وقتی حر بن یزید، نزدیک خیمه‌ها رسید، پذیرفته شد و جزء این 72 نفر شد. عرض کرد: من پیش از بیرون آمدن از کوفه، فرمانبر یزید و مشرک بودم و به نیت محاصره تو بیرون آمدم. شما و خانواده‌ات را گرفتار ایشان کردم. مسیری که آمدم، سراسر گناه بود، پس چرا وقتی می‌خواستم از خانه حرکت کنم، به من گفتند : «أبشرک بالجنة» ؛ تو را به بهشت بشارت می‌دهیم؟ فرمود: بله، تا چند دقیقه دیگر، این تحقق پیدا می‌کند.

این‌ها همگی علامت رحمت و لطف و مغفرت و کرامت خداوند است. سفارش کرده‌اند که چشم شما باز باشد تا ببینید در چه حالی قرار دارید. ما چیزی کم نداریم.

یوسف همه پاکی‌ها را در وجود خود جمع کرده است و همه را از یعقوب و اسحاق و ابراهیم دارد. خیلی‌ها هم در این خانه‌ها بودند ، مانند پسر نوح ، اما این چیزها را، نیاموختند. یوسف قوی‌ترین مرکب را به این پاکی‌ها داده است. بالاترین عمل او، نه گفتن به آن زن عشوه‌گر است. او را بالا بردند. حالا یوسف مصر وجود شده است. به دست آوردن آن، کار مشکلی نیست، با عبادت بسیار به دست نمی‌آید، بلکه با نه گفتن زیاد به دست می‌آید. روزه‌گیر و نمازخوان، شکست‌پذیر است. کسی که نه می‌گوید و هنرمند نَه گفتن است، به دست خدا می‌افتد و خود خدا او را می‌برد:

سحرگه رهروی در سرزمینی

«ما أخلَصَ عَبْدٌ لِلّٰهِ عز و جل أربَعینَ صَباحَاً»

اگر چهل شبانه روز، درون و برون را از آلودگی پاک کند

«الّا جَرَتْ یَنابِیعَ الحِکمَة مِن قَلبِهِ عَلی لِسانِه» ⁽¹⁾چشمه‌های حکمت از قلب او بر زبان او جاری می‌شود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

جلوه‌ای از حیات امیرمؤمنان علیه السلام

10

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حضرت مجتبی علیه السلام مطلب بسیار مهمی را نقل کرده‌اند که نشان دهنده عظمت حقایق الهی و پستی امور وابسته به شیطان و هوای نفس است. حضرت می‌فرماید :

پدرم امیرالمؤمنین علیه السلام ، در آخرین لحظات زندگی بود و نفس‌های آخر را می‌کشید.

لحظه جدایی از دنیا برای ایشان نزدیک شده بود. من چهره مبارک ایشان را تماشا می‌کردم و بی‌تاب می‌شدم. ایشان نگاه خود را متوجه من کرد و فرمود : حسن جان! تو و بی‌تابی! یعنی وجود مقدسی که از سوی خداوند، به عنوان صاحب ولایت کبری انتخاب شده است، چرا بی‌تابی می‌کند؟ تو باید آرام باشی.

به ایشان گفتم: چرا بی‌تابی نکنم؟ شخصی مانند من که شما را می‌شناسد و می‌داند که شما گنج خدا در هستی هستید و خدا این گنج را در دنیا ظاهر کرده است تا که انسان‌ها سرمایه‌دار شوند ، اما تا لحظاتی دیگر، ما شما را از دست می‌دهیم، آیا نباید بی‌تابی کنم؟

امام جوابی نفرمود. شگفتی مطلب این جا است که امیرالمؤمنین علیه السلام ضربت دیده و زهر خورده، این لحظات را به کلاس موعظه تبدیل کرد. این چه درس خوبی است که حتی نفس‌های آخر را باید درست خرج کرد! حساب نکن که من چند لحظه دیگر، به جدایی می‌رسم. در همان چند لحظه‌ای که باقی مانده بود، فرمود:

«ألاٰ أُعَلِّمُکَ خِصالاً أَربَعَ؟»

آیا چهار واقعیت ملکوتی را به تو نگویم؟ این چهار حقیقت را به تو می‌گویم و بعد می‌میرم:

«ان أنتَ حَفَظتَهُنَّ نِلتَ بِهِنَّ النَجاة»

اگر این چهار حقیقت را حفظ کنی و از دست ندهی، خود را به نجات رسانده‌ای

«واِن ضَیَّعْتَهُنَّ»

اگر شما که امام هستی، این‌ها را ضایع کنی،

«فاتَکَ الدّٰاراٰنِ»

نه دنیا برای تو می‌ماند و نه آخرت :

«لاٰ غِنی أکبرُ مِنَ العَقلِ» ⁽¹⁾یعنی ، سرمایه‌ای بزرگ‌تر از عقل، در این دنیا نیست. وقتی می‌فرماید: أکبر، یعنی با هیچ میزانی نمی‌توان آن را ارزیابی کرد.

«العَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَحمٰان وَاکْتُسِبَ بِهِ الْجَنٰانْ» ⁽²⁾

به وسیله عقل ، خدا پرستش می‌شود به خاطر شعور و عقل خود، علی علیه السلام حاکم شد و کشور به دست علی افتاد. کشور او هم پهناور بود و مدیر شایسته هم کم داشت. استاندار صالح و کارگردان کم داشت ، اما کوچک‌ترین کلید و سِمَتی را به برادرها وبرادرزاده‌های خود نداد. چون می‌دانست باید درباره حکومت، به خداوند پاسخ بدهد.

حکایت تکان دهنده علی علیه السلام و بیت المال

وقتی عقیل، برادر پیر و قد خمیده امیرالمؤمنین علیه السلام نزد او آمد و گفت: به زحمت، زندگی‌ام را اداره می‌کنم، علی علیه السلام فرمود : آیا در خوراک خود، کمبود داری یا پوشاک فرزندانت را نداری؟ گفت: نه ، ولی در مضیقه‌ام ؛ یعنی می‌خواهم هفته‌ای هفت روز که با این بچه‌ها آب دوغ می‌خورم، یک وعده هم کباب بخورم و یک وعده هم می‌خواهم دوستانم را دعوت کنم. امام فرمود: بعد از نماز مغرب و عشا بیا. مهم این است که این بخش را اهل تسنّن نقل کرده‌اند. دست عقیل، پدر حضرت مسلم را گرفت و به پشت بام برد و گفت: عقیل جان! مغازه‌ها باز هستند یا نه؟ گفت: نه. فرمود: آیا کسی هست که از آن‌ها مراقبت کند؟ گفت: نه. فرمود: من این جا می‌نشینم و تو برو و قفل یکی از این مغازه‌ها را بشکن، هر چه می‌خواهی، خواربار و پارچه از آن مغازه بردار.

عقیل به حاکم مملکت گفت: آیا تو، علی، صاحب ولایت کبری، مرا به دزدی امر می‌کنی؟ حضرت فرمود : من به تو می‌گویم از یک مغازه بدزدی ؛ ولی تو به من می‌گویی از یک مملکت بدزدم و به تو بدهم، آیا من برای تو به جهنم بروم؟ ⁽¹⁾علی، به خاطر عقلش عبد اللّٰه است. این عقل مسموع است. گوش خود را کنار قرآن و اولیا برده و حقایق را شنیده و عقل او پخته شده است. این عقل نباید محوری جز خدا داشته باشد. حلقه غلامی خدا را بر گوش آویزان می‌کند. زین العابدین علیه السلام یک شب در این مجلس‌ها شرکت نمی‌کند و زار زار می‌گرید که خدایا! آیا مرا از چشم خود انداختی که نتوانستم در مجلس اولیائت شرکت کنم؟ مطالعه و گوش دادن به یک دور «شرح نهج البلاغه» و قرآن کریم، مطالعه یک دور شرح زندگی

پیامبران و امامان و عالمان واقعی شیعه، عقل را پخته می‌کند.

حکایت میرزا تقی خان امیرکبیر

⁽¹⁾[1]

قائم مقام فراهانی که روس و انگلیس نگذاشتند بیش از هشت ماه نخست وزیر باشد، یک استاد دانا گرفته است تا به دو فرزند قائم مقام درس بدهد. یک روز قائم مقام فراهانی کنار معلم می‌نشیند و از بچه‌های خود سؤال درسی می‌پرسد. وقتی بچه‌ها نمی‌توانند جواب پدر را بدهند، سرآشپز قائم‌مقام می‌گوید: اگر اجازه می‌دهید، من جواب می‌دهم و همه سؤال‌ها را پاسخ داد. قائم مقام به او گفت: آیا کلاس می‌روی؟ گفت : نه. من زودتر می‌آیم و پشت در می‌ایستم و گوش می‌کنم.

وقتی معلم درس می‌دهد، من یاد می‌گیرم. گفت: از فردا او نیز به کلاس درس بیاید.

بعد دستش را روی سر بچه‌هایش گذاشت و گفت:

« یَکٰادُ زَیْتُهٰا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نٰارٌ » ⁽¹⁾

این کودک، آینده بسیار روشنی دارد و با عنوان میرزا تقی خان امیرکبیر، مملکت را از دست بیگانه درمی‌آورد. آن گاه شروع به فرهنگ‌سازی می‌کند. دار الفنون، کارخانه‌های اسلحه‌سازی، قند و شکر، مس و آهن و پارچه بافی درست می‌کند. در سه سال و هفت ماه، کشور را تا نزدیک روس و آلمان و انگلیس بالا می‌آورد ؛ اما یک شب ناصرالدین شاه را مست می‌کنند و او حکم قتل او را می‌دهد. او را در حمام

می‌کشند و در حرم ابی عبداللّٰه علیه السلام به خاک می‌سپارند. خود من سندی را از بایگانی وزارت انگلیس دیدم که در آن، به سفیر خود نوشته بود: اگر میرزا تقی خان امیرکبیر، این عقل پخته را از ایران نمی‌گرفتیم، ایران اکنون از ژاپن صد سال جلوتر بود.

نگذارید عقل شما ضایع شود. بگذارید بیست سال دیگر، عالمان این کشور، شما باشید:

«کُلُّکُم راعٌ و کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعیَّتِهِ» ⁽¹⁾همه مراعات کننده و پاسخگو باید باشید.

اگر همه کلیدهای این کشور، در دست انسان‌های متدین و پخته بود، هیچ مشکلی نداشتیم و فقیری هم وجود نداشت.

ادامه سفارش امیرالمؤمنین علیه السلام به امام حسن علیه السلام

حسن جان!

«وَ لا فَقرَ مِثْلُ الجَهلِ»

انسان احمق و بی‌شعور نمی‌فهمد. این نفهمی را باید در مجالس الهی از بین برد.

حسن جان! وای از جهل و نفهمی! شما مردم ما را در کَف و سینه اسیر می‌کنید.

«وَ لا وَحشَةَ أَشَدُّ مِنَ العُجبِ»

یعنی ، هیچ امر وحشتناکی بدتر از عجب نیست ؛ ⁽¹⁾این است که در «من» حبس بشوی باد «من» چشم را کور و گوش را کر می‌کند. هیچ گاه از خودت راضی نباش.

اگر از همه عالم به خدا نزدیک‌تر هستی، از خودت راضی نباش. جدت پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرمود :

«ما عَبدناکَ حَقَ عِبٰادَتِک وَما عَرفْنٰاکَ حَقَّ مَعْرِفَتکِ» ⁽²⁾چهارم این که

«وَ لا عیشَ أَلَذُّ مِن حُسنِ الخُلقِ» ⁽³⁾

هیچ زندگی‌ای لذیذتر از حسن خلق نیست ؛ به همه مهر بورزی و خوش خلق و خوش برخورد باشی و همه در کنار تو خوش باشند. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

ثمره نفس پاک

11

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

بخشی از آیات شریفه سوره یوسف، نقش باطن پاک، باصفا، ملکوتی، سالم و دور از هر نقش شیطانی را در کردار و منش و رفتار انسان بیان می‌کند. به بیان ساده‌تر، همه اعمال و رفتار انسان را که صحیح و شایسته است، میوه آن باطن پاک و الهی و ملکوتی می‌داند.

این آیات، چشم، گوش، زبان، دست، شهوت و پا را غلام و برده و مأمور می‌داند که حاکم این بردگان و مأموران، باطن انسان است. خود اعضا و جوارح، در کشور وجود انسان، کاره‌ای نیستند و اختیاری ندارند، بلکه همه بر طینت باطن می‌چرخند و به قول کلیم کاشانی :

از کوزه همان تراود که در اوست

و به قول قرآن :

« کُلٌّ یَعْمَلُ عَلیٰ شٰاکِلَتِهِ » ⁽¹⁾

هر کس بر اساس خطوط باطن خود رفتار می‌کند.

این یک بخش از سوره مبارکه یوسف است که نماد این آیات، یک انسان با تربیت به نام یوسف است. در بخش دیگر هم سخن از باطن شرک آلوده و منافقانه و باطن کثیف است که اعضا و جوارح این باطن، کاری را که می‌کنند، تحت حاکمیت آن باطن می‌کنند. نماد این بخش از آیات، خانمی به نام زلیخا است. قرآن مجید از این باطن، به «نفس» تعبیر می‌کند. چه باطن یوسف و چه باطن زلیخا باشد.

نفس به معنای خود طبیعی و زنده که نقش می‌پذیرد. دلی که بیمار است، چشمش هرزه است. لازم نیست که این چشم هرزه بی‌دین باشد. این صاحب دل، اگر هم کافر نباشد، از نظر ایمان ضعیف است و ایمانی ناقص دارد. ایمانی قوی و مسلط نیست که اعضا و جوارح را کنترل کند. ایمان این گونه افراد، توان کنترل اعضا را ندارد و علّت این ضعف نیز، تقصیر خود ایشان است که ایمان را بالاتر نبردند و نقص را برطرف نکردند. خود حضرت در این بخش از سخن، آیات سوره کهف را می‌خواند و می‌فرماید :

« إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ » ⁽¹⁾

هزینه کردن دشمن برای ناپاکی ها

معمولاً مکتب‌های مادی، برای بی‌دین کردن مردم سرمایه گذاری می‌کنند، برای تولید وسوسه و شک و نوشتن کتاب‌های ضد خدا و رشد دادن افراد ضد خدا در کشورهای اسلامی، پول خرج می‌کنند. اولین کشوری که باید بی‌دین شود و دشمنان تصمیم به بی‌دین کردن آن گرفته‌اند و بودجه تخصیص داده‌اند، ایران است. از داخل کشور، به وسیله روزنامه‌ها و مجلات، این حمله آغاز می‌شود و به روحانیت شیعه حمله می‌شود.

⁽¹⁾ترس دشمن از وارستگان و آگاهان تاجری به من تلفن زد و گفت: من می‌خواهم شما را به این جا دعوت کنم، برای سخنرانی در این جا مسجد خوبی هست و ایرانی‌ها از دعوت شما استقبال کرده‌اند.

آیا شما حاضری بیایی؟ گفتم : من حاضرم. گفت: پس من کارهای آن را انجام می‌دهم و به شما خبر می‌دهم. بعد از یک ماه تلفن کرد و گفت: برای گرفتن دعوت نامه برای شما ما را به یک اداره‌ای بردند و گفتند : شما برای چه می‌خواهی این شخص را به آمریکا بیاوری؟ گفتم برای امر مذهبی. بعد چند دکمه رایانه را زدند، عکس شما روی صفحه آمد. اسم شما وخانواده‌ات و... آن جا ثبت شده بود. گفتند:

این شخص از خطرناک‌ترین افراد است و ما اجازه نمی‌دهیم او به آمریکا بیاید.

نخست باطن را در معرض هجوم وساوس شیطانی قرار می‌دهند. آن گاه فساد در

مملکت، فراگیر خواهد شد. ما باید درون را اصلاح کنیم. وقتی درون همه اصلاح شود، فسادی نخواهیم داشت. کینه و اختلاف و طلاق و دزدی و ... نخواهیم داشت. اینان بی‌خبر از امیرالمؤمنین، می‌گویند: اختلاف باید باشد. شما که همگی مسلمان هستید :

«ما فَرَّقَ بَینَکُمْ إلّاخُبثُ السَّرائِر وَ سُوءُ الضَّمائِرِ» ⁽¹⁾آنچه بین شما تفرقه و جدایی می‌اندازد پلیدی باطن و دل‌هاست .

ریشه اختلافات

همه این اختلاف‌های شما، به علت امر درونی است ؛ یعنی «خبث السرائر».

باطن و نیت شما نجس است. این دیدگاه روان‌کاوی امیرالمؤمنین علیه السلام است. این سخن قرآن است. قرآن درباره اصحاب کهف می‌فرماید:

« إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ »

اینان جوان‌مردانی بودند که غل و زنجیرهای حکومت دقیانوس را باز کرده بودند. من پیامبر را فرستادم تا غل و زنجیرهای قدرت‌ها را از دست و پای شما باز کند. این در سوره اعراف است. متن سیاسی نیست. سیاست صحیح یعنی امیرالمؤمنین و قرآن و امام حسین علیه السلام و یوسف و ایوب و پیامبر علیهم السلام . به راستی آن سیاست کجا است؟

« إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ »

که

« آمَنُوا بِرَبِّهِمْ »

اول، مؤمن نبودند، بلکه در محاصره فرهنگ دقیانوس بودند. ⁽¹⁾وقتی انسان آن

فضا را رها کند، آلودگی‌ها شروع به پاک شدن می‌کنند. این ایمان، چشم ایشان را از دقیانوس، به سوی ملکوت برد. در سفرشان به نان خشکی بسنده کردند و از دنیا گذشتند و به زندگی در غار قانع شدند ؛ یعنی به خدا قانع شدند. ایمان شهوتشان را کنترل کرد. خداوند می‌فرماید : من به ایمان پر ایشان بسنده نکردم

« وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً » ⁽¹⁾

«وزدناهم هدیٰ» هدایت را نیز به ایمانشان افزودم.

مراحل ایمان

ما سه مرحله ایمان داریم: ⁽¹⁾1 - ایمان ناقص که قدرت ندارد اعضا و جوارح را کنترل کند.

2 - ایمان کامل که می‌تواند کنترل کند.

3 - ایمان اکمل که پشت پرده را به انسان نشان می‌دهد.

گاهی هم انسان را محرم همه عالم می‌سازد و انسان هماهنگ با کُل می‌شود.

اینان در منش، آرامش، کنترل نفس و همسرداری، بسیار عالی هستند.

پس دو نفس و باطن در آیات این سوره مطرح است : باطن پر از نور و رحمت خدا و باطن تاریک :

« أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ » ⁽¹⁾

خواب از چشم ایشان فرار می‌کند و اشک مانند سیل از چشمان او سرازیر می‌شود. زمانی که همه خوابند، او خوابش نمی‌برد : به خواب بگو که امشب میا به دیدن من جزیره‌ای که مکان تو بود آب گرفته

خودجوش به پا می‌خیزند. انتفاضه یعنی حرکت خودجوش. همان ساعتی که دست‌هایی دارند دزدی می‌کنند، دست‌هایی هم به سوی آسمان بلند است، که «الهی العفو»، در حالی که در آن روز، این دست اصلاً گناهی نکرده است. ده بار هم با گریه می‌گوید:

«هذا مَقامُ العائِذِ بِکَ مِنَ النارِ» ⁽²⁾یک دست، از طلوع آفتاب تا ساعت چهار بعد از ظهر، 72 نفر را قطعه قطعه می‌کند. یک دست هم رو به آسمان بلند می‌شود ؛ مانند دست زینب. آخرهای دعا، زینب 72 کشته را از یاد برده است و با تمام وجود می‌گوید:

«هذا مَقامُ العائِذِ بِکَ مِن النار»

خدایا! دختر فاطمه، در این وقت شب، از آتش به تو پناه می‌آورد.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

نفس، سرچشمه رفتار انسان

12

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

سخن در بیان آیات مبارکه سوره یوسف بود ، اما نه به صورت آیه به آیه، بلکه به گونه‌ای کلی، نگاهی به مجموع آیات این سوره انداختیم و از این فرهنگ تربیتی جامع و کامل، مسائلی را در دو جهت حق و باطل برداشت کردیم.

کلام به این جا رسید که در سوره مبارکه یوسف، دو نفس مطرح است ؛ یعنی دو منیّت انسانی : نفس رنگ‌پذیر که از بیرون و درون خود، رنگ می‌پذیرد و این رنگ پذیرفته شده را به اعضا و جوارح انتقال می‌دهد و حکومتش تا لحظه مرگ برپا است و وجودش مانند سد آبی است که در پشت آن، که با اعضای بدن ارتباط دارد، پاکی‌ها آب‌گیری و یا آلودگی‌ها جمع می‌شوند. هم با کمک عوامل بیرونی و هم عوامل درونی، کار این آب‌گیری تا پایان عمر ادامه می‌یابد. این مخزن، ذخیره‌های خود را به اعضا و جوارح انتقال می‌دهد. اگر در این مخزن، پاکی وجود داشته باشد، مانند ایمان به خدا و قیامت و محبت، مخزن پاک و رشد یافته است و سرزمین اعضا و جوارح را سیراب می‌کند و آن‌ها را وادار می‌سازد که عمل صالح انجام دهند :

« وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ » ⁽¹⁾

عبداللّه است.

سرزمین پاکی ها و ناپاکی ها

باید ببینیم این مخزن را در برابر چه خانواده‌ای، چه مدرسه‌ای و چه حزبی قرار می‌دهیم. پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«ابواه یهوّدانه وَیُنَصّرانه وَیُمَجِسانَه» ⁽²⁾پدر و مادر هستند که فرزند را یهودی یا نصرانی یا مجوسی تربیت می‌کنند پدر و مادر، دو رود هستند که باید دید چه چیزی را در این مخزن می‌ریزند. مدرسه، جامعه احزاب و کتاب‌ها همگی رودهایی هستند که به این مخزن می‌ریزند. این مخزن هم نمی‌تواند آرام باشد. خداوند آن را متحرک آفریده است و این اعضا و جوارح، ابزار تحرک آنند. اگر مخزن این سرزمین وجود انسان، از پاکی‌ها پر باشد:

« وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ »

تمام رویدنی‌های بیرون از این مخزن که از آن سیراب می‌شوند، گیاه الهی خواهند شد :

« یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ »

یعنی زارع این زمین پروردگار است :

« أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّٰارِعُونَ » ⁽¹⁾

آیا شما زارع هستید یا خداوند زارع است. آن گاه از چشم صاحب این مخزن پاک، نظر پاک ظهور می‌کند. از گوش پاک، علم الهی ظهور می‌کند. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید :

«وَقِفُوا علی أَسماعَهم العلمُ النافع لَهُم» ⁽²⁾از گوشی که به مخزن پاکی وصل است، گیرندگی علم ظهور می‌کند. از دست نیز همین طور است. شهوت فقط در امر حلال یا در عصمت و عفت و تقوا خرج می‌شود. پای انسان در مجالسی شرکت می‌کند که مجالس به پروردگار وصل است، ⁽³⁾فرقی نمی‌کند که این مجلس عرفه، کمیل، یا مجلس کسب پاک با درآمد پاک باشد:

« وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ »

اما سرزمین آلوده و ناپاک و پر از آشغال:

« لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً »

گیاه مختصر به درد نخور بیرون می‌دهد که نه انسان سراغ آن می‌رود و نه حیوانات :

وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً »

و در سرزمینی که ناپاک است گیاه ناقص می‌روید.

پاک سازی نفس از آلودگیها

لطیفه‌ای در سوره مبارکه قصص هست که با این بحث، ارتباط دارد. از رودها و مخزن‌های درونی و پاکی و ناپاکی‌ها، نفس زکیّ و یا خبیث می‌شود که نمادش در این سوره، یوسف و زلیخا هستند. یوسف یک مخزن دارد که از راه خانواده و به ویژه پدر و مادر، از پاکی‌ها پر شده بود.

نفس زلیخا نیز در دربار مصر، از آلودگی پر شده بود. عقلش خاموش نبود و می‌توانست تشخیص دهد ، ولی تشخیص او تشخیص خوبی نبود. او بدی را انتخاب کرد. اگر مخزن از آلودگی پر شود، جایی ندارد که روشن کند و پر از لجن است. این لجن باید پاک‌سازی شود تا عقل بتواند کار کند. عقل در دریای لجن نمی‌تواند کاری بکند.

موسی و فرعون مصداق پاکی ها و ناپاکی ها

دربار فرعون یکی از کثیف‌ترین دربارها بود. در سوره قصص، خداوند دربار او را ترسیم فرموده است:

« إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاٰ فِی الْأَرْضِ ... یُذَبِّحُ أَبْنٰاءَهُمْ » ⁽¹⁾

به اندازه‌ای در این دربار، فساد حاکم بود که همه مملکت را گرفته بود. در سوره فجر می‌فرماید :

« وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتٰادِ * اَلَّذِینَ طَغَوْا فِی الْبِلاٰدِ * فَأَکْثَرُوا فِیهَا الْفَسٰادَ » ⁽²⁾

موسی بن عمران علیه السلام بیست سال داشت و هنوز به مقام رسالت نرسیده بود. در دنیا همین یک نفر بود که در چارچوب زندگی دنیا مستقیماً صدای خدا را شنید و بعد پیامبر اولوالعزم شد. او در دربار متراکم از فساد فرعون و در دامان او بزرگ شد.

منش و روشش با این دربار نمی‌ساخت. آیا نفس پاک و زکیه خود را، با عقل ملکوتی خود آبگیری کرده بود، یا با ارتباط با اولیای خود؟ نمی‌دانم.

حفاظت از پاکی ها

بیرون از دربار، موسی فردی از قبطیان و مصریان فرعونی را می‌بینند که با یکی از سبطیان، از فرزندان یعقوب و اسحاق درگیر شده است و این مرد قبطی زور می‌گوید. از آن جا که موسی خصم ظالم و مدافع مظلوم بود، باادب جلو آمد و گفت : چرا ظلم می‌کنی؟ مرد قبطی دست از سبطی برداشت و گریبان موسی را

گرفت. موسی هم یک مشت به او زد و او همان جا مُرد. این خبر به دربار رسید.

فردا در همان محل، همان سبطی را دید که با یک قبطی دیگر، درگیر شده است.

سبطی که از حادثه دیروز ترسیده بود، با صدای بلند به موسی گفت: دیروز یک نفر را کشتی و حالا می‌خواهی ما را بکشی! مرد قبطی فهمید که قاتل دیروزی موسی بوده است. موسی فرار کرد. قرآن می‌فرماید: یک درباری که دارای نفس طاهر و پاک بود، به موسی گفت : خبر کار تو به دربار رسیده است و در دربار جلسه گرفته‌اند.

آنان تصمیم قطعی دارند که تو را بکشند. ⁽¹⁾موسی نزد شعیب رفت و ده سال شاگردی او را کرد. ⁽²⁾بعد هم به کوه طور آمد و آن صدا را شنید که هر کس بشنود، تا ابد مست می‌شود :

« إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی » ⁽¹⁾

سومین پیامبر اولوالعزم خدا و میوه ملکوت، ظهور کرد. اگر آن درباری دارای نفس زکیه نبود، تا او را می‌دید، می‌گفت: دستبند به او می‌زنم و او را نزد فرعون می‌برم. بعد هم موسی کشته می‌شد و بشر از این منبع برکت، محروم می‌شد. نفس پاک می‌آید و حافظ جان موسی می‌شود ؛ اما نفس شریر، حتی به کودک شیرخوار هم رحم نمی‌کند.

پناه بردن به خدا برای حفظ پاکی ها

در این 110 آیه سوره یوسف، انسان در برابر این منش، شگفت‌زده می‌شود.

روزی که تخت حکومت را به او دادند و استعداد او را در حکومت داری دیدند، انسانی که ته چاه بوده است، اکنون حاکم یک کشور پهناور می‌شود. جبرئیل می‌گوید من ناظر او بودم و رفتار او را دیدم. شب که به نیمه رسید، کسی که امروز عزیز مصر شده است، از شهر بیرون رفت و در بیابان، چاله‌ای پیدا کرد. با همه بدن روی خاک افتاد و زار زار گریه می‌کرد :

« رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ »

خدایا! اندکی حکومت را به من دادی.

« وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » ⁽²⁾

من امشب با این صورت روی خاک، دو تقاضا دارم :

« تَوَفَّنِی مُسْلِماً »

انبیا می‌ترسیدند که هنگام مرگ، دچار خطر شوند. ⁽¹⁾پس از آن که مرا به دنیای بعد منتقل کردی.

« وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ » ⁽²⁾

جبرئیل می‌گوید: من از خدا اجازه گرفتم که در این‌باره با او حرف بزنم. کنار او آمدم و گفتم: در هیچ دوره‌ای از زندگی‌ات این حال را از تو ندیدم. یوسف گفت: در طول زندگی انسان کی اتفاق افتاده است کسی از روی تخت سلطنت، به بهشت برود. من امشب آمده‌ام تا خدا را به یاری بطلبم که مرا تا هنگام مردنم مسلمان نگه دارد.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

نماد نفس صعودی

13

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

پیش از این بیان شد که از مباحث مهم، در سوره مبارکه یوسف، معرفی دو نوع نفس است : یکی نفس به معنای منِ انسانی یا خود طبیعی که همه آثار مربوط به حیات و مرگ، برزخ و قیامت انسان، به آن مربوط است. این نفس، حقیقتی بسیار رنگ‌پذیر است. پس از رنگ‌پذیری، چون اعضا و جوارح انسان کارگران او هستند، آن‌ها را برابر با نقش و حالاتی که دارد، به کار می‌گیرد. اعضا و جوارح، کاری مستقل ندارند. ریشه عمل در نفس است. اعضا و جوارح، براساس تغذیه‌ای که نفس به آن‌ها می‌دهد، کار و حرکت می‌کنند.

نفسی که قرآن از یوسف بیان می‌کند نفسی صدیق و اجتماعی است ؛ یعنی برگزیده خدا ؛ نفسی راضی و تسلیم حق و مقید به همه ابعاد تربیتی انبیای خدا است ؛ به ویژه، سه پیغمبری که آغاز سوره نام می‌برد ؛ یعنی یعقوب، اسحاق و ابراهیم. همه منش، روش و رفتار یوسف، چه آن وقت که در خانه پدر بود، چه آن گاه که در چاه افتاد، چه هنگامی که اسیر کاخ مصر شد، چه هنگامی که نزدیک به بیست سال به زندان افتاد و چه وقتی که آزاد شد و در حکومت قرار گرفت، محصول شیرین و الهی نفس زکیه او بود.

این نفس، در این سوره، نماد نفس صعودی است ؛ یعنی نفسی که پاکی کامل

داشت. عمل صالح، ⁽¹⁾مرکب این نفس بود و او را به مقام قرب حق رساند. خداوند متعال نیز در قرآن مجید، همه برنامه‌های او را درس برای همه عالم قرار داد.

نماد نفس پست و خسیسه، نفس زلیخا بود که همه اراده و خواست خود را در شهوت جنسی و حیوانی خلاصه کرده بود و حرکت و رفتارش را براساس همان نقشی که از خانواده گرفته بود، تنظیم می‌کرد.

موانع صعود نفس

درباره نفس، روایاتی از وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله ، این روان‌شناس بی‌نظیر تاریخ و نیز از ائمه طاهرین، به ویژه از امام صادق علیه السلام نقل شده است ، اما یک روایت را از رسول خدا نقل می‌کنیم و پیش از آن، توجه به یک مقدمه، ضروری است. ⁽²⁾

آن گونه که خداوند در قرآن مجید، به صراحت بیان فرموده است، انسان دشمنانی دارد. خداوند این دشمنان را «عدو» نامیده است. عدو یعنی دشمنی که رحم نمی‌کند. چنین دشمنی اگر بتواند مهار زندگی انسان را به زندگی و منش خود گره بزند و نگذارد کسی این گره را باز کند، تا ابد او را از رحمت پروردگار محروم می‌کند. ⁽¹⁾محرومیتی که، به ویژه پس از مرگ، درمان‌پذیر نخواهد بود :

« لاٰ بٰارِدٍ وَ لاٰ کَرِیمٍ » ⁽²⁾

« فَمٰا تَنْفَعُهُمْ شَفٰاعَةُ الشّٰافِعِینَ » ⁽³⁾

« وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ » ⁽⁴⁾

« وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ » ⁽⁵⁾

این مطالب، در آیات گوناگون قرآن، بیان شده‌اند. محرومیت در این سطح که هیچ عمل خوب، مستحب و واجبی از انسان پذیرفته نخواهد شد. محرومیت تا آن جا که شفاعت مجموع شفاعت‌کنندگان، شامل حال انسان نخواهد شد و هیچ یک از فرشتگان، انسان‌ها و انبیا و ائمه، نمی‌توانند انسان را نجات دهند. ⁽¹⁾قرآن به صراحت می‌فرماید:

« وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ » ⁽²⁾

یعنی هر وسیله نجاتی از شما قطع شده است؛ هم‌چنین خداوند در قرآن کریم، دشمنان انسان را معرفی می‌کند. «شیاطین انس» یعنی انسان‌هایی که در هر لباسی، کمر همت بسته‌اند تا انسان را گمراه کنند. وسیله گمراهی نیز فراوان در اختیارشان است : پول، زن، شهرت ، مقام و غیره. گاهی زبان چنان وسوسه می‌کند که باعث

می‌شود در هفتاد سال پیش، بیش از یک میلیارد نفر، کمونیست شوند.

ابزار گمراهی و تباهی انسان

شیطان یعنی موجودی ضد خدا و ضد خواست‌های خدا، که می‌کوشد بندگان خدا را از خدا جدا کند. ابزار شیاطین انسی، در زمان ما در تاریخ بشر بی‌نظیر است.

چند هزار کانال ماهواره در اختیارشان است و شبانه روز از راه این کانال‌ها، تبلیغ می‌کنند. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: اینان انسان دزدی می‌کنند. این ابزار هم آن قدر قوی است که آن‌ها را درون اتاق خواب همه مردم هم برده‌اند. با این ابزار گمراهی، باطن مردم را گره می‌زنند. با یک چشم به هم زدن، درون مردم با این کانال‌ها گره می‌خورد. هجوم شهوت به حرام، یقیناً دین خدا را در وجود انسان، تباه می‌کند:

« فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ » ⁽¹⁾

استقامت کردن در پاکی ها

این آیه، در زمان ما معنا شده است. دو نسل قبل ما، در همین شهر تهران، به خدا قسم، یک ساعت مانده به نماز صبح، صدای گریه از شوق خدا یا ترس از عذاب، تا توی کوچه می‌آمد. شب ماه رمضان، نزدیک سحر، مردم روی پشت بام می‌رفتند و آن دو مناجات «اغثنی یا غیاث المستغیثین» ⁽²⁾و «استغفر اللّٰه العظیم» ⁽³⁾را

می‌خواندند و گریه می‌کردند. در بازار تهران، ساعت هفت صبح که می‌خواستند در مغازه را باز کنند، دو یا سه دقیقه دعا می‌خواندند و بعد در را باز می‌کردند. وقتی می‌خواستند بنشینند، میز و صندلی نبود، بلکه قالیچه‌ای کف مغازه پهن بود و قبل از معامله، رحل قرآن را باز می‌کردند و نیم جزء قرآن را با قرائت می‌خواندند. اگر در خرید و فروش شک می‌کردند و با مسأله جدیدی روبه‌رو می‌شدند، به مدرسه علمیه درون بازار، نزد فقیه می‌رفتند و مسأله فقهی آن را از او می‌پرسیدند.

پاک دلان

بنده هفده - هجده ساله بودم که کاسبی هفتاد ساله را می‌شناختم. صبح که به مغازه می‌آمد، به شاگردش می‌گفت : امروز خرج خانه و مغازه جمعاً پنج تومان است. الان ساعت هشت صبح است. هر چه را فروختی، به من خبر بده. پس از مدتی می‌گفت: پنج تومان امروز فراهم شد، از حالا تا پایان روز هر کس آمد، جنس‌ها را به نرخ خرید، بفروش تا در قیامت، پیامبر ما را به عنوان کاسب با انصاف بپذیرد. ⁽¹⁾

همچنین می‌گفت: صبح که از منزل می‌آمدم، مغازه‌ها را نگاه می‌کردم، دیدم صاحب مغازه سوم محزون است. به او گفتم : چه مشکلی داری؟ گفت : امروز بیست تومان بدهی دارم ، اما هنوز فراهم نشده است، به همین علّت، این کاسب با خدا، آن روز، مشتری‌های خود را برای خرید، به مغازه آن همسایه گرفتار می‌فرستاد تا پول بدهی او فراهم شود و می‌گفت : اجناسی که شما می‌خواهید، دارم، ولی نمی‌فروشم ؛ چون پیامبر به من فرموده است :

«مَن أَصبَحَ وَلاٰ یَهتَمَ بأمورِ المُسلِمین، فَلَیسَ بِمُسلِمٍ» ⁽¹⁾کسی که غصه مسلمانان را نخورد، دین ندارد.

آری اگر این فرهنگ و این منش در میان جامعه و بین دولت و ملت رواج یابد ، جامعه علوی می‌شود و زندگی معنی و مفهوم حقیقی خود را پیدا می‌کند.

نیکی های فراموش شده

در گذشته وقتی جوان‌ها می‌خواستند ازدواج کنند دختر دیگری را نمی‌دیدند و گمان می‌کردند که مادرشان زیباترین دختر را برای او انتخاب کرده است. همیشه میان زن و شوهرها عشق و محبت حاکم بود ، اما امروزه میان زن و شوهرها دعوا و طلاق فراوان است. می‌گویند : چگونه جلوی طلاق را بگیریم؟ اگر یک جا قرآن را به درستی اجرا کنید و حجاب را آن گونه که باید، به کار بگیرید، خواهید دید که آمار طلاق و اختلاف بسیار کاهش می‌یابد.

نسل قبلی، شب عروسی، اسب را زین می‌کردند و داماد دهانه اسب را می‌گرفت و به خانه عروس می‌رفت. عمه‌ها و خاله‌های او و همه خانم‌ها دور او را می‌گرفتند و مشخص نمی‌شد که عروس کیست ؛ اما امروزه عروس را به همه نشان می‌دهند، کجا داریم می‌رویم؟! ⁽¹⁾

ناپاکی ها به جای پاکی ها

زن یزید، یعنی زن شخصی که جرثومه فساد است، وقتی که دید یزید به لب و دهان امام حسین علیه السلام می‌زند، بی‌حجاب وسط مجلس دوید و گفت : نزن، دیشب مادرش را در خواب دیدم که داشت موهای خود را می‌کند. یزید چوب را انداخت و برخاست عبای خود را روی او انداخت و گفت: چرا بی‌حجاب در مجلس نامحرمان آمدی؟ باید برای زهرا علیها السلام گریه کنید. این که چرا چادر او را به باد دادید.

حسین پیش از کشته شدن، به خواهرش گفت : هر چه زیور آلات دارید، جمع کن و وقتی دشمن حمله کرد، آن‌ها را جلوی آنان بریز تا سرگرم شوند، آن گاه شما فرار

کنید تا شما را نبینند.

چرا آیات قرآن فراموش شد؟ بی‌حجابی و موسیقی کانال‌های تلویزیونی، معنویت را در شما می‌شکنند. آن نماز شب‌ها کجا رفت؟ آن نسل پاکیزه رفتند :

« فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ »

نسلی به جای آنان آمده است که نماز را به تباهی کشانده است :

« وَ اتَّبَعُوا الشَّهَوٰاتِ » ⁽¹⁾

و دچار انواع فسادهای جنسی شده‌اند. چرا؟ دشمنان به دست دوستان، این وضع را پیش آوردند. ⁽²⁾در میان دختران دانشجو، فاطمه علیها السلام کجا است؟ در بین جوانان، علی اکبر کجا است؟ آن دست‌ها کجا است که : وَاللّٰهِ انْ قَطَعتُمُ یَمِینی اِنّی أُحامِی ابداً عَن دِینی

ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست؟ ⁽³⁾

تقلب، ربا، مال مردم‌خواری، رشوه، پارتی‌بازی و فرار مغزها بیداد می‌کنند. هر که آمد به جهان، نقش خرابی دارد

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

بهترین لحظات عمر

14

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

خداوند در قرآن مجید، شب و روز را دو نشانه قدرت، حکمت، رحمت و لطف خود قلمداد کرده است. روز را برای رو آوردن به معاش و شب را برای رو آوردن به معاد و معنویت قرار داده است. خداوند ارزش بسیاری برای شب قائل شده است و به رسول خدا صلی الله علیه و آله خطاب می‌کند :

« وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ » ⁽¹⁾

همه ظرف شب را از خواب پر نکن ؛ چون من این ظرف را نساختم که مردم آن را از خواب و عیش و نوش و گناه پر کنند.

خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید : شب را به دو یا سه قسمت تقسیم کن. اگر دو قسمت می‌کنی، یک قسمت را بخواب و یک قمست را برای بندگی و عبادت برخیز. ⁽²⁾اگر آن را سه قسمت می‌کنی دو قسمت را بخواب و دست کم یک قسمت

را برای معاد و آبادی آخرتت بگذار، به همین علت، خداوند زیباترین برنامه‌های مربوط به اولیا و دوستدارانش را در شب اجرا کرده است.

« سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا » ⁽¹⁾

« وَ الْفَجْرِ * وَ لَیٰالٍ عَشْرٍ » ⁽²⁾

« وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ » ⁽³⁾

شب آمد شبْ رفیق دردمندان

انسان روز سرگرم است. درد فراق، خود را شب نشان می‌دهد. همه انبیای خدا با شب انس داشتند. خداوند متعال با اهل شب، بسیار سخن دارد. خداوند متعال سحر را یکی از نشانه‌های واقعی عاشقانش می‌داند :

« وَ بِالْأَسْحٰارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ » ⁽¹⁾

اولیای خدا با شب انس عجیبی دارند. من انس برخی از آنان را دیده بودم. وقتی عیسی داشت عبادت می‌کرد، صدای آخرین نفس مادر را شنید. از تپه پایین آمد و دید مادر از دنیا رفته است. همان مریمی که خدا در قرآن، درباره خصلت‌های نیکوی مریم سنگ تمام گذاشته است و او را به مقام عصمت، ستوده است. کارهای مادر را انجام داد، او را به خاک سپرد و گریه کرد تا خوابش برد. مادر را در خواب دید و گفت : آیا آرزویی هم داری؟ گفت: بله. حضرت عیسی گفت : تو که اکنون در اعلا علیین بهشتی، تو که اکنون نزد انبیا و اولیایی، چه آرزویی داری؟ گفت :

می‌خواهم خدا مرا به دنیا برگرداند تا شب را بیدار بمانم. ⁽²⁾آن جا قیمت شب معلوم می‌شود. شما که از ده - دوازده سالگی شب‌ها را، به خصوص شب‌های احیا را ازگریه وتوبه ومناجات پرکردید برایتان چه قدر ارزش دارد.

شب قدر

آیات و روایات تأکید دارند بر این که مردم قسمتی از شب را از دست ندهند ؛ به خصوص شب قدر را. چون شب قدر از هزار ماه بهتر است. ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام در

چنین شبی ضربت خورد، این شب، شبی بود که پروردگار مسیح را به سوی خود برد و او را رفعت داد. این شب، ما نیز باید به دنبال مسیح و امیرالمؤمنین، به سوی رفعت حرکت کنیم. حرکت به سوی رفعت، برای کسی ممکن است که سبک‌بار باشد. راه سبک‌باری، این است که با پروردگار قرارداد جدی بسته شود که من امشب و همه شب‌های عمرم را با تو به سر خواهم برد. دیگر از من غیبت، دروغ، رابطه با نامحرم و چشم‌چرانی نخواهی دید.

ابو بصیر به حضرت صادق علیه السلام می‌گوید: من شب قدر نمی‌توانم احیا بگیرم و بیدار باشم و برایم سخت است ؛ بخصوص نماز خواندن که باید ایستاده بخوانم.

امام فرمود : «نشسته عبادت کن و نخواب». گفتم: اگر نشسته هم نتوانستم؟ فرمود :

«در بستر بخواب ، ولی بیدار باش و با پروردگارت سخن بگو». ⁽¹⁾آن گاه امام فرمود: «اگر امشب یک رکعت نماز بخوانی، از هزار ماه نماز خواندن بهتر است. اگر قرآن بخوانی، اگر توبه کنی و اگر یک قطره اشک بریزی، اشک امشب با گریه هزار ماه

مساوی است». ⁽¹⁾

اثر یک شب زنده داری

روز قیامت، ملائکه پرونده‌ای را می‌بینند و عصبانی می‌شوند و می‌خواهند صاحب پرونده را به جهنم ببرند. خطاب می‌رسد که غیر از این پرونده که شما دیدید، یک ورق پرونده هم نزد من دارد. او یک شب، در سراسر عمرش، بیدار شد، یاد گناهانش افتاد و اشک ریخت و خوابید. من با همان گریه، آتشش را خاموش کردم. او سهمی از جهنم ندارد. خوش به حال کسی که شب قدر را احیا بگیرد. امام صادق علیه السلام می‌فرماید : خوش به حال کسی که همه گناهان گذشته را در نظر بیاورد و ببیند که نافرمانی چه خدایی را مرتکب شده است. اگر برای گناهانی که از جلو چشم می‌گذراند، اشک بریزد، من به او امید می‌دهم که خدا او را ناامید نکند. ⁽²⁾

اهمیّت شب جمعه

این مربوط به شب قدر بود ، اما درباره شب جمعه امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

فرزندان یعقوب، نزد پدر آمدند و گفتند : ما که پیش خدا آبرو نداریم و موقعیتی نداریم که توبه کنیم. تو از طرف ما از خدا طلب مغفرت کن. یعقوب گفت :

« سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ » ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: صبر کرد تا هفته بگذرد و شب جمعه فرا برسد ؛ چون شب جمعه، توبه پذیرفته می‌شود. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: همه ماهیان دریا و حیوانات صحرا یک لحظه سر را بلند می‌کنند و با صدای حیوانی خود، می‌گویند :

«رَبَّنا لاٰ تُعَذِّبنا بِذُنوبِ الآدَمِیِین» ⁽²⁾خدایا ما را به گناه انسانها عذاب نکن.

شب جمعه، دعاهای بسیاری دارد. یکی از دعاها این است :

«یا اللّٰهُ یا رَحمنُ یا رَحیمُ یا ذَا الجَلالِ وَالاِکْرامِ یا اللّٰهُ أَنتَ الذی لَیسَ کَمِثلِهِ شَی وَ هُو السَمیعُ البَصیر».

سمیع یعنی همین الان صدای ما را می‌شنوی که ما داریم دعا و گریه می‌کنیم ، اما بصیری یعنی کل پرونده ما را می‌بینی که ما چه کاره بوده‌ایم.

«یا اجوَد من سُئِل»

خدایا! سخاوتمندی مانند تو در عالم نبوده است که در خانه‌اش بروم.

«یا اکرَمَ مَن اعطِی»

ای کریم‌ترین کریمان، در عطا کردن!

«یا ارحَمَ مَن اسْتُرْحِمْ»

ای مهربان‌ترین مهربانان که از تو مهربانی خواستم و تو عطا کردی! بر پیغمبر و آلش درود فرست. من بنده ناتوان تو بودم. اگر من هم مانند ابراهیم قدرت داشتم، گناه نمی‌کردم. اگر من هم مانند علی اکبر قدرت داشتم، گناه نمی‌کردم.

«وقِلّةُ حیلَتِی»

تدبیر و چاره‌اندیشی من کم است.

«انّکَ ثِقَتی»

تو تکیه‌گاه من هستی؛

«وَرَجائی» ⁽¹⁾تو امید من هستی. منتی بر من بگذار که اگر امشب نزد تو نامم در پرونده دوزخیان است، آن را در پرونده بهشتی‌ها بنویس. همین مطلب را امیرالمؤمنین علیه السلام به صورت شکوه دل می‌گوید :

«لِایِّ الاُمورِ الَیکَ أَشکُو ولِما مِنها اضِجُ وَأَبکی، لِأَلِیمِ العَذابِ وَشِدَّتِه أَم لِطُول البَلاءِ وَمُدَّتِهِ، فَلَئِنْ صَیَّرتَنی لِلْعُقُوباتِ مَعَ أَعدائِک وَجَمَعْتَ بَینیٖ وَبَیْنَ أهلِ بَلائِکَ وفَرَّقتَ بَینِی وَبَیْنَ أَحِبائِکَ وَ اولیائِکَ...» ⁽²⁾

می‌فرماید : اگر می‌خواهی در قیامت، مرا نزد انبیا راه ندهی، نزد حسینت راه ندهی و می‌خواهی مرا در آتش ببری، من چیزی نمی‌گویم، بگذار جهنم مرا بسوزاند ، اما به من بگو:

«فَکَیفَ اصبِرُ عَلی فِراقِکَ»

جدایی از تو را چه کار کنم؟

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

دوستان و دشمنان واقعی

15

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

دوستان و دشمنان واقعی

⁽¹⁾

کسی نمی‌تواند انکار کند که انسان، در طول زندگی، دارای دوستانی واقعی و نیز دشمنانی جدی و حقیقی است. قرآن کریم در یک بخش، دوستان واقعی انسان را معرفی می‌کند، گرچه میان انسان و آن‌ها، رابطه ظاهری و فیزیکی نباشد. عده‌ای در این عالم، عاشق و محب و دوست انسانند و به علت این دوستی ذاتی که دارند، هر خیری را برای انسان می‌خواهند و نیز به دنبال حفظ انسان از هر شری هستند.

بخشی از آیات نیز دشمنان واقعی انسان را مطرح می‌کند، چه با این دشمنان رابطه داشته باشد یا نداشته باشد. این‌ها ذاتاً با انسان دشمنند. این گونه نیست که اگر بر انسان مسلط نباشند، بی‌توجه به انسان باشند، بلکه دشمنی خود را ثابت می‌کنند.

در یک بخش از آیات مبارکه سوره یوسف، این دو حقیقت مطرح شده است، دوستان واقعی و دشمنان واقعی.

عامل سعادت یوسف

علت این که یوسف یوسف شد، با آن همه شؤونی که پروردگار عالم برای ایشان بیان کرده است، چیست؟ او هم مانند همه انسان‌ها، در یک خانواده کنعان‌نشین، از مادر بزرگواری به نام راحیل به دنیا آمد، در حالی که مانند همه کودکان عالم، بی‌رنگ بود، نه رنگ مثبتی داشت و نه رنگ منفی. مولودی بود که بر مبنای فطرت به دنیا آمده‌بود ، ولی این‌مولود بزرگوار، همین‌گونه که جاده‌زندگی را می‌پیمود، با تعلیماتی که از پیامبر زمانش فرا گرفت، دوستان واقعی و دشمنان حقیقی خود را

شناخت. ⁽¹⁾وقتی این پدر بزرگوار، دشمن‌شناسی را به او درس می‌داد، فرزندش کمتر از ده سال داشت. چون قرآن مجید، سوره را برای عبرت و درس‌آموزی مطرح کرده است، به نظر می‌آید که می‌خواهد به همه پدران بیاموزد که هنوز کودکان ده ساله نشده‌اند، دشمنان واقعی را به آنان بشناسانید. وای به حال پدری که فرزند را به دوستی با دشمنان تشویق می‌کند و وای به حال خانواده‌ای که رابطه فرزند را با دوستان واقعی انسان قطع کند.

این آیه شریفه، که از تعلیمات یعقوب علیه السلام است. این مرد الهی و این پدر مهربان، پیش از ده سالگی یوسف، به او القا کرده است:

« لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ » ⁽²⁾

خوابت را برای برادرانت نقل نکن، آن چه به تو ارائه شده است، یعنی آینده با منفعت و عالی که همه خیر دنیا در آن است و برای تو در نظر گرفته شده است، با

کسی در میان نگذار، چون آن چه به تو ارائه داده‌اند، اکنون از اسرار تو است. عزیز دلم! ایشان آن اندازه ظرفیت ندارند که تحمل کنند. برادران تو انسان‌های بی‌دینی نیستند امّا ظرفیت و درک آنها خیلی کم است.

اختلاف ظرفیت های انسان

دین‌داران ظرفیت‌های مختلفی دارند. روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره سلمان و ابوذر رسیده است که شخصیت نوری و معنوی ابوذر، تا ملکوت عالم کشیده شده است. دلایل بسیاری هم بر این مسأله هست. یکی از آن‌ها این که جبرئیل می‌گفت:

خداوند عالم به چهار نفر از مردم زمان تو، بیشتر علاقه دارد: علی بن ابی طالب علیه السلام ، سلمان، ابوذر و مقداد. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوذر فرمود: پس از نمازهایت چه دعایی می‌خوانی؟ چون جبرئیل به من خبر داده است که تو دعایی می‌خوانی که فرشتگان آن را از تو آموخته

و می‌خوانند. چون عرض کرد این دعا را :

«اللّهُمَّ إِنّی أَسئَلُکَ الأَمْنَ و الایمانَ بک وَالتَّصْدیقَ بِنَبیِّکَ والعافَیَةَ مِنْ جَمِیع البَلاءِ وَ الشُّکْرَ عَلَی العٰافِیَةِ وَالغِنیٰ عَنْ شِرارِ النّاس» ⁽¹⁾خدایا ایمان به خودت و تصدیق پیغمبرت و عافیت از همه بلایا و شکر بر عافیت و بی‌نیازی مردمان بد را از تو مسئلت می‌کنم.

یعقوب به یوسف نگفت که این ده پسر من، بی‌دین هستند، بلکه فرمود : پسرم! آن چه به تو ارائه شده است، به برادران خود نگو ، چون این ظرفیت را ندارند ، چون ایشان به پدر گفته بودند :

« نَحْنُ عُصْبَةٌ » ⁽²⁾

ما یک گروه قوی هستیم. آنان برادر کوچک را می‌بینند که زوری ندارد؛ از این رو می‌گفتند: یوسف و برادر او، دل پدر را بیش‌تر به خود متمایل کرده‌اند، ممکن است

پدر از ما دل‌سرد شود؛ پس باید این عامل دل‌سردی را از او دور کنیم.

دوست شناس و دشمن شناس

یوسف هم این سرّ را بازگو نکرد. هر چیزی را نباید برای همه بگویی چون یکی از آموزه‌های دینی و اخلاقی اینست که :

«استُر ذَهَبَک وَ ذِهٰابَکَ وَمَذْهَبَک» ⁽¹⁾سرمایه و رفت و آمد و دین خود را از دیگران بپوشان. همه چیز را نباید برای همه بازگو کرد. پس از آن به این کودک زیر ده سال، دشمن‌شناسی آموخت که :

« إِنَّ الشَّیْطٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوٌّ مُبِینٌ » ⁽²⁾

شیطان، آن منحرف کننده راه زندگی، چه جنی و چه انسی، دشمن آشکار است.

یوسف نیز هم دشمن‌شناس و هم دوست‌شناس خوبی شد. هر چه در زندگی می‌خواست برای او پیش آید که از زهر تلخ‌تر بود، تحمّل می‌کرد. رابطه خود را با همه دشمنان، تا آخر زندگی قطع کرد. نه در شهوت، نه در حاکم شدن، نه در مال و نه در دل، کم‌ترین اخلالی در کارش وارد نشد. یک تار زلف زندگی را به یک تار زلف دشمن گره نزد ، اما زلیخا زلف دل و جان و نفس و حیات و منش و رفتار خود را به

زلف دشمنان گره زد، که در آستانه آزادی یوسف گفت: آن چه در این دربار گذشت و ما همه آن چه را که بر ضدّ یوسف گزارش دادیم، دروغ بود. نفس من بود که مرا به زشتی کشید و اکنون حق آشکار شد که یوسف، پاکدامن‌ترین جوان است. ما می‌خواستیم به همه بباورانیم که این جوان، خائن به ناموس دیگران است امّا یوسف پیروز این میدان شد. بی‌گناهی کم گناهی نیست در دیوان عشق یوسف از دامان پاک خود به زندان رفته است ⁽¹⁾

جرم ما خوبی ماست

جرم او فقط پاکی است. ای بندگان مؤمن و دیندار و حزب الهی من! این سلامت شما به نظر عده‌ای جرم شما است و برخی طردها و راندن‌ها را به دلیل این جرم، برای شما پیش می‌آورند. شما مانند یوسف، به اندازه ظرفیت خودتان، تحمل کنید.

جرم زن‌های شما حجاب و ایمان است. بالاترین جرم ایشان این است که یک تار زلفشان را با دشمن گره نمی‌زنند.

نخست وزیر انگلستان، در زمان ناصر الدین شاه قاجار گفت: مسلمان‌ها در دنیا دو جرم سنگین دارند و برای این جرم‌ها باید به ایشان حمله کرد: یکی قبله و دیگری قرآن. اعلام کنند که ما به قبله کاری نداریم. جرم امیرالمؤمنین، علی علیه السلام بودن است. معاویه باید حکومت کند، چرا؟ چون معاویه است. چرا همه ائمه، از موسی بن جعفر تا امام عصر، در زندان بودند، ولی بنی‌عباس 523 سال بر این منطقه حاکم شدند و مجرم نبودند؟ درباره امیرالمؤمنین علیه السلام گفتند: جرم علی،

عدالت‌خواهی او است. ⁽¹⁾شما مردم مؤمن ایران از نظر دشمنان اسلام مجرم هستید. ایمان امروزه جرم است. همه روشن‌فکران داخلی، شما را مجرم می‌دانند، این جلسات را جرم می‌دانند، گریه شما را جرم می‌دانند. شیطان شما را مجرم می‌داند و اعلام می‌کند:

« فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ » ⁽²⁾

گره زلف خدا به مردم نجران

به پادشاه یمن، ذونواس خبر دادند که مردم نجران، واقعاً به مسیح ایمان آورده‌اند. خود او حرکت کرد و به نجران آمد. به نمایندگان اهل ایمان پیغام داد که باید با این فرهنگ، قطع رابطه کنید. نمایندگان هم گفتند: ما زلف خود را به دوستانمان، یعنی خدا و مسیح، چنان گره زده‌ایم که باز شدنی نیست.

« وَ السَّمٰاءِ ذٰاتِ الْبُرُوجِ » ⁽³⁾

« وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ » ⁽⁴⁾

« وَ شٰاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ * قُتِلَ أَصْحٰابُ الْأُخْدُودِ » ⁽⁵⁾

« وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ » ⁽¹⁾

ذونواس گفت: خندق بزرگی بکنید و در آن، مواد آتش‌زا بریزید و زن و فرزند و پیر و جوان و همه کسانی که مؤمنند، بیاورید. یا گره زلف را از زلف خدا و پیامبران و مسیح باز کنند و یا آنان را در این آتش بیندازید ؛ اما به این آسانی دست از ایمان خود برنمی‌داشتند. کجا فرار کنند؟

« وَ هُمْ عَلیٰ مٰا یَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِینَ شُهُودٌ * وَ مٰا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلاّٰ أَنْ یُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ » ⁽²⁾

زلفشان به خدا گره خورده بود. دو کودک را که در آغوش مادر بودند، آوردند.

ذونواس گفت: از خدا دست بردار. مادر گفت: نمی‌توانم. یکی از کودکان را در آتش انداختند. کودک دیگر را هم انداختند. ⁽³⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

اوج وصال و اوج هجران

16

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

کلام در سوره مبارکه یوسف است. از مجموعه صد و چند آیه این سوره، غیر از دو نکته گذشته دو حقیقت دیگر استفاده می‌شود که فوق‌العاده قابل توجه است.

یک حقیقت اوج وصال انسان به وجود مقدس حضرت حق نشان می‌دهد، و حقیقت دیگر اوج هجران و جدایی انسان را از پروردگار مهربان عالم است.

اتصال به حق و انقطاع از حق

آنجا که بحث از اوج وصال است، بحث از منافع ابدی برای انسان است. یعنی این انسان به مقام خیرالبریه‌ای رسیده که این مقام در قرآن مجید مطرح است.

این یک جهت سوره است که از مجموعه سوره مبارکه یوسف استفاده می‌شود، برای رسیدن انسان به اوج وصال حق و دریافت مقام خیرالبریه‌ای مقامی فوق آن برای انسان وجود ندارد، چون کلمه خیر در اینجا از نظر ادبیات عرب، افعل التفضیل به معنای بهترین است.

کلمه بریة هم به معنای مجموعه جنبندگان عالم، هر ذی روحی و ذی حیاتی است، که در این قسمت سوره بازگو می‌کند. انسان توان حرکت در راه هدایت را دارد و می‌تواند به اوج وصال حق برسد، تبدیل به خیرالبریة بشود و اتصال به منافع

ابدی پیدا کند. جهت دیگر بحث از اوج هجران و جدایی و فراق است، و انقطاع از حق و رسیدن به مرحله شرالبریه، اتصال به خسارت ابدی و همیشگی، خسارتی که بسیار خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید: یک روزی می‌آید که قابل جبران برای خسارت دیده نیست.

راه رسیدن به اوج وصال و علت هجران و فراق

نکته مهمی که در اینجا قابل بحث است و در قرآن هم به طور گسترده پروردگار مهربان عالم برای بیداری انسان مطرح کرده این است که سبب رسیدن به اوج وصال و مقام خیرالبریه‌ای و اتصال به منافع ابدی و سبب رسیدن به اسفل السافلین و شرالبریه‌ای و هجران و فراق و جدایی و دچار شدن به خسارت ابدی چیست؟

به خاطر اهمیت مطلب، قرآن از ابتدای سوره بقره تا پایان به طور گسترده وارد این مسأله شده است.

مَثَل های قرآن

برای نزدیک شدن مطلب به ذهن، مثالی را ذکر می‌کنم. همه اهل دل از اهل علم می‌گویند که در مثل مناقشه نیست، یعنی در مثل چون و چرا نکنید. پروردگار هنگام قرآن در به کارگیری مثل می‌فرماید:

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً مٰا بَعُوضَةً فَمٰا فَوْقَهٰا » ⁽¹⁾

من با این عظمت و بی‌نهایتی از اینکه برای بیان یک مطلبی به یک پشه یا فراتر از پشه مثل بزنم شرم ندارم . گاهی با همین مثل‌ها مطلبی را روشن می‌کند و گاهی

هم همه انسانها را محدود می‌کند.

مثلا در آیه شریفه می‌فرماید:

« لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ » ⁽¹⁾

این‌قدر ادعای توان و قدرت نکنید، برای اینکه اگر کل شما انسان‌ها یک جا جمع بشوید قدرت آفریدن یک پشه را ندارید. یعنی بر سر قدرت ادعایی انسان زده وگرنه می‌فرمود قدرت ساختن یک زنبور عسل را ندارید.

حضرت حق فرموده:

« لَنْ یَخْلُقُوا ذُبٰاباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ »

اگر مجموعه شما، افکار و عقل و علم و قدرتتان را روی هم بگذارید، یک پشه را نمی‌توانید بسازید، آن وقت شما در مقابل من سرکشی می‌کنید تا اینکه پیروز بشوید؟

در مثل مناقشه نیست. تار یا سه تار یک وسیله موسیقی بسیار قدیمی با چند تا سیم و دکمه است. وقتی که جدای از دست انسان و افکار انسان و حالات انسان است، هیچ صدایی ندارد و سکوت مطلق است.

اگر یک انسان جاهل ونادان سه تار را بردارد و به خاطر اینکه به هیچ صورتی دانش نُتهای موسیقی را ندارد، بنوازد صداهای ناهماهنگ و نفرت آورِ خسته کننده از این سه تار بیرون می‌آورد. به خصوص اگر این صداها را یک متخصص موسیقی بشنود که او در کمال نفرت قرار می‌گیرد و اگر ادامه پیدا بکند، او را به خشم می‌آورد.

اگر یک دانای معاند این سه تار را نامنظم بزند، باز همان صداهای ناهنجار، و نفرت آور در می‌آید.

اما اگر یک دانای منصف و فهمیده این سه تار را با ردیف و اندیشه‌ای که به سر انگشتانش می‌دهد، بنوازد صداهای هماهنگ و ردیف و مرتبی در می‌آورد.

انسان، موسیقیِ طبیعیِ زمینی - آسمانی

انسان یک عنصر موسیقی طبیعی زمینی - آسمانی است. یک جهت این عنصر موسیقی وصل به عالم غیب است و جهت دیگر آن وصل به خاک است. این یک مسأله قرآنی است.

اما جهتی که وصل به غیب است، از طریق

« نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی » ⁽¹⁾

وصل به آسمان است. چون روح مادی نیست و از آثار مادیت هیچ چیزی در روح وجود ندارد، روح یک جنس لطیف آسمانی است ، نه به معنی آسمان بالای سر، یعنی عالم بالا و با رفعت و جایگاه بسیار عالی که دیگر بالاتر از آن جایگاه نیست، چون کلمه روح را با یای متکلم وصل به خودش کرده است

« نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی »

از روحم در آن دمیدم، یعنی یک عنصر همرنگ با ملکوتیان را به تناسب این بدن که در حقیقت همرنگ با خود من است، در این بدن دمیدم. ⁽²⁾

یک جهت انسان عنصر خاکی است که همان بدنه سه تار است و یک جهت عنصر نیز آن معنویت سه تار است که وقتی ظهور می‌کند، یا انسان را در اوج نشاط می‌برد و یا آدم را به گریه وا می‌دارد تا غم‌ها و غصه‌ها و ناراحتی‌ها و رنج‌ها تخلیه بشود.

از زمان آدم وجود انسان که سه تار خلقت است، هرگاه دست نادان یا دانای معاندی افتاد، فقط صداهای ناهماهنگ غرایز نفسانی و امیال حیوانی و شهوات بی‌محاسبه را از آن درآورده است.

این صداها را به صورت عمل هم در آوردند، صداهایی که مورد نفرت حق و ملائکه و موجودات عالم و زمین است، مورد نفرت آسمان است.

این خواسته‌هایی که انگشت این نادانان و یا دانایان معاند، از این عنصر بروز داده‌اند، همیشه بخش عمده‌ای از کره زمین را دچار فساد و ناامنی و ظلم و جنایت و غارت و قتل و اختلاف ونابودی کرده است.

گرفتار شدن لنین در دست هگل

⁽¹⁾ وقتی یک نفر به تنهایی در دست هگل قرار می‌گیرد و سرانگشتان هگل با نوشتن کتاب فلسفه هگل تارهای وجود را به صدا در می‌آورد. از این یک نفر صداهای ناهماهنگی به وسیله هگل - فیلسوف دانای آلمانی ضد انسان - در می‌آید. این صدا پخش می‌شود و هگل صدای لنین را در آورده است، یعنی لنین در دست انگشتان افکار هگل افتاد و مکتب کمونیستی به وجود آمد.

در این 80 - 90 سال، بشر صدای هگل و لنین را گوش داد در حالی که صدای بسیار ناهماهنگی بود، نه هماهنگی با فطرت‌و نه با وجدان و نه با اندیشه پاک و نه

با دنیای انسان و نه با آخرت انسان داشت. انسانها فریب این صدا را خوردند و به اندازه دو میلیارد نفر به فراق و هجران از خدا مبتلا شدند. و یک طرف وجود که جنبه ملکوتی آنان بود، به کل تعطیل شد.

آنان گفتند : همه چیز خاک و ماده و اقتصاد و بدن است. میلیاردها نفر دچار افکار لنین شدند. چقدر آدم بی گناه را کشتند، چقدر کشورها را غارت کردند، چقدر عباد خدا را گمراه کردند. میلیون‌ها نفر که مردند و به جهنم رفتند و میلیون‌ها نفر باقی مانده نیز بعد از مدتی از این صداهای ناهماهنگ متنفر شدند، و فرهنگ کمونیستی از بین رفت.

این صدا به وسیله یک دانای معانداست. و اما صدا به وسیله نادانان، در خانه‌ها و مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها و پارکها و ارتباطهاست. این دیگر بخشی نیست که جهان را تحت تاثیر قرار بدهد.

یک مادر بدون اطلاع از حقایق و بدون علم برای دخترش صدای ناهماهنگ با خدا در می‌آورد. صدای بی‌حجابی و بدحجابی، صدای شهوات بی محاسبه، بعد هم او را در جامعه رها می‌کند. در این حال بد صدایی چه مقدار انسان را تا ابد به گمراهی می‌کشاند، خدا می‌داند.

یا یک پدر برای پسر خود ساز ناهماهنگ بزند، یا یک معلم برای بچه‌های کلاس صدای ناهماهنگ بنوازد، یا یک روحانی بی سواد که نگذاشته مردم به بی سوادی او پی ببرند برای مردم صداهای ناهماهنگ در بیاورد، چیزی را به عنوان دین می‌گوید که خودش هم نمی‌داند که جزء دین نیست، و مردم را به عنوان دینداری، به بی دینی می‌کشاند.

صدای ناهماهنگ زلیخا

زلیخا موجودی است که اربابان مشرک مصر، از او صدای ناهماهنگ با خدا و با خلقت و با دنیا و با آخرت پخش کرده‌اند، او با این صداها نشان می‌دهد که در فراق و هجران و جدایی از حق است، غیر از شهوت هیچ چیز را محاسبه نمی‌کند.

حساب نمی‌کند که من یک زن شوهر دار هستم، زن نخست وزیر هستم. حسابگری نمی‌کند که این جوان کنعانی پاک را نباید آلوده کنم.

محاسبه نمی‌کند که آینده زنا با زن شوهر دار با او چه خواهد کرد. هفت سال فقط به یوسف می‌گوید: کام مرا برآر.

« أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ » ⁽¹⁾

من که از او طلب کامجویی می‌کنم، محاسبه هم در این کامجویی ندارم که حالا شوهرم کیست و یا در کشورم چه اتفاقی می‌افتد یا عملم ناهماهنگ با نظام خلقت و صاحب خلقت است. اینها را اصلا محاسبه نمی‌کند فقط دائم می‌گوید بیا.

این یک سوی آیات قرآن است. در اینجا نشان می‌دهد انسان در ظرف دنیا به صورت یک تفاله ته نشین در مرتبه اسفل سافلین آن است.

صدای هماهنگ یوسف علیه السلام

جهت دیگر، اوج وصال حق است. اوج خیرالبریه‌ای و اوج اتصال به منافع ابد است. حتّی یک بار یوسف از آن زن طلب کامجویی نمی‌کند، دائم مبارزه می‌کند، صدای یوسف علیه السلام در قرآن آمده است. هفت سال این زن می‌گوید من دلم

می‌خواهد از تو کامجویی بکنم، او می‌گوید: «مَعٰاذَ اللّٰهِ » ⁽¹⁾چرا؟

چون تار وجود یوسف را سه تا پیغمبر به صدا در آوردند. یکی یعقوب پدرش، یکی فرهنگ جدش اسحاق و یکی فرهنگ جد پدرش ابراهیم است، به همین خاطر که رسول خدا صلی الله علیه و آله هر وقت می‌خواست اسمش را ببرد، نمی‌گفت یوسف، می‌فرمود:

«الکریم بن الکریم بن الکریم یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم» ⁽²⁾چهار تا کلمه کریم کنار اسم یوسف می‌گذاشت و سه پیغمبر را نام می‌برد، یعنی یک جوان، وقتی در سرانگشتان تربیت پیغمبرانی که انگشت‌هایشان وصل به خدا بوده، قرار بگیرد، صدای خدا را از او در می‌آورند.

سامری چه کار کرد؟ قرآن می‌گوید: با طلا و نقره یک گوساله ساخت ، صدای گوساله از آن درآورد.

این نادانان و دانایان معاند از بشرهایی که در اختیارشان قرار گرفتند، صدای گوساله و گاو در آوردند. فقط شهوت و شکم پرورش دادند. درصد بالایی از مردم جهان در اروپا و آمریکا و آسیا و آفریقا، فقط دنبال شکم و شهوت هستند. ولی آنهایی که در سرانگشتان انبیا قرار گرفتند فقط دنبال خداهستند.

صدای بی نظیر امیرالمؤمنین علیه السلام

ای کاش ما شصت و سه سال، کنار امیرالمؤمنین علیه السلام می‌نشستیم. او یک بار در شصت و سه سال عمرش، دنبال شکم و شهوت و صندلی و لباس نبود، حتی یکبار در ذهن و زبانش دنبال بهشت هم نبود.

ای کاش در کنار او بودیم. صدای علی علیه السلام در کل عمرش این بود:

«الهی ما عبدتک خوفاً من عقابک و لا طمعاً فی ثوابک» ⁽¹⁾من نه آرزوی بهشت دارم و نه ترس از جهنم، همه عشقم این است که غلام حلقه به گوش عبادت تو باشم، مرا بهشت ببری، من دنبال آنجا نیستم، جهنم هم ببری، می‌گویم محبوبم خواسته من:

«صبرت علی عذابک» ⁽²⁾چه خبر است.

اگر امشب جبرئیل از طرف خدا به ما بگوید، همه شما یک صف بشوید، ما یک دانه چراغ یک فتیله‌ای قدیمی روشن می‌کنیم، هر کدامتان یک دقیقه انگشتتان را روی شعله این چراغ بگذارید، چون خدا از شما خواسته است، ما اعلان می‌کنیم «صبرت علی عذابک» من که به جبرئیل راستش را می‌گویم، می‌گویم از خدا بخواهید این کار را از من نخواهد.

صدایی خالص‌تر از این هم در عالم شنیدید؟ «فهبنی یا الهی» نمی‌گوید: یا الله،

یا رب، می‌گوید : یا الهی، معبودم، محبوبم،

«فهبنی یا الهی و سیدی صبرت علی عذابک»

مرا جهنم ببری من صبر می‌کنم، اما به من بگو:

«فکیف اصبر علی فراقک» ⁽¹⁾منِ به وصال رسیده، حالا دوباره فراق؟ چطوری؟ این اوج انسانیت است.

چه انگشتانی این صدا را از تار وجود علی علیه السلام در آورده است، انگشتان قرآن و پیغمبر صلی الله علیه و آله است.

دوستان ما چه کسانی هستند؟

الگوبردار از چه کسانی هستیم؟ سرمشق‌مان چه کسانی هستند؟ با چه فرهنگ‌هایی در ارتباطیم؟ به چه مجوزی تار وجودمان را دست نادان و دانای معاند بدهیم که هر صدایی از شکم و شهوت در بیاورد که بی قید و شرط شکم بگوید :

پرم کن، شهوت هم دائم داد بزند، به هر شکلی جواب کامجوئیم را بده و آرامم کن.

صداهای هماهنگ خلقت

یک سر این تار:

« نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی »

یک سر این تار:

« کُلُوا مِمّٰا فِی الْأَرْضِ حَلاٰلاً طَیِّباً » ⁽²⁾

یک سر اینجا پاکی محض است، یک سر آنجا هم پاکی محض. حالا این موجود دو سر پاک را که در عالم خاک پاکی محض و در عالم معنویت، پاکی محض و همرنگی با فرشتگان آفریده شده، یک سه تار به این با عظمتی به پهنای آفرینش یک نادان آن را به صدا در بیاورد، چه صداهای ناهنجار و آلوده از آن در می‌آید.

به قول سعدی: زیبقم در گوش کن تا نشنوم یا درم بگشای تا بیرون روم ⁽¹⁾

یا در را باز کن تا از این محیط پرجنجال که انواع صداهای شیطانی از انسان درآوردند، بیرون بروم یا اگر نمی‌گذاری بروم، دو تا گوشم را پنبه بگذارید تا این صداها را نشنوم.

وقتی شمشیر ابن ملجم فرق حضرت را شکافت یک مرتبه فرمود:

«فزت و رب الکعبه» ⁽²⁾یعنی می‌روم که این صداها را نشنوم، صدای شتر عایشه را نشنوم، از یک شتر صدا درآوردید، صدهزار نفر را بیچاره کردید و به جهنم بردید. صدای شامیان را نشنوم که معاویه صدهزار نفر را برای جنگ با من به ناحق آورد. صدای خوارج را نشنوم.

ای شمشیر! علی را راحت کردی، جایی می‌روم که فقط صدای پیغمبر و فاطمه را بشنوم، جایی می‌روم که صدای انبیا را بشنوم، دو شب دیگر صدای خودش را می‌شنوم که به من می‌گوید:

« یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ » ⁽¹⁾

فکر کنیم چه کسی با ما بازی می‌کند؟ ای مفسدان! ما را رها کنید، ای احزاب! ما را رها کنید، ای دار و دسته‌ها! ما را رها کنید، ای شیاطین جنی و انسی ما را رها کنید، آخر ما از خداییم

« إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ » ⁽²⁾

این چه صداهایی است که از ما ساختید؟ بی حجابی، بدحجابی، عریانی، شراب، زنا، قمار، دروغ، تهمت، شایعه، غیبت. با چه انگشتانی تار وجود ما را می‌زنید؟ ان شاء الله خدا این دستها را قطع کند

« تَبَّتْ یَدٰا أَبِی لَهَبٍ وَ تَبَّ » ⁽³⁾

اما از این سو، چه صداهایی می‌آید. ای کاش ما را یک بار در صحرای عرفات کنار ابی عبدالله علیه السلام راه می‌دادند می‌نشستیم صدای خودش را در خواندن دعای عرفه می‌شنیدیم، این صدای خداست که از گلوی ابا عبدالله علیه السلام در می‌آید:

«أَنْتَ الَّذِی أَزَلْتَ الْأَغْیَارَ عَنْ قُلُوبِ أَحِبَّائِکَ حَتَّی لَمْ یُحِبُّوا سِوَاکَ» ⁽⁴⁾تویی که با انگشتان رحمتت تمام بیگانه‌ها را از دلم بیرون کردی، حالا حس می‌کنم که غیر از تو هیچ کس را دوست ندارم،

«حَتَّی لَمْ یُحِبُّوا سِوَاکَ»

این دعای عرفه چه صدایی است؟ این دعای کمیل چه صدایی است که از بشر درآمده، چه صدای زیبایی است؟

«اللهم برحمتک التی وسعت کل شیء» ⁽¹⁾این چه صدایی است؟ چقدر این صدا زیباست.

حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید :

شب معراج آنجایی که جبرئیل هم نتوانست بیاید، جبرئیل به من گفت : دیگر جای ما نیست، جای انسان است. جبرئیل در مقام چهارم ماند، گفت : من دیگر پر پرواز ندارم، رفتم‌آنجایی که فقط من راه را پیدا کردم، هیچ کس دیگر نرفته بود. دیدم علی با من حرف می‌زند. دست راستم را نگاه کردم، علی نبود، دست چپ، علی نبود، رو به رویم علی نبود، پشت سرم علی نبود، متحیر شدم، گفتم بپرسم، گفتم :

یا رب! علی با من حرف می‌زند، خود او کجاست؟ خطاب رسید : نه حبیبم، من با صدای علی با تو حرف می‌زنم. ⁽²⁾انسان عجب صداهای زیبایی دارد!

ای کاش یک بار ما را راه می‌دادند آن وقتی که هنوز سپیده صبح نزده، تاریک است، علی صورتش را روی خاک گذاشته، چقدر دلنواز است، این صدا آدم را در اوج شادی و حال و پاکی می‌برد.

این صدا مالک اشتر ، عمار یاسر ، حجر بن عدی و رشید حجری می‌سازد، برو بالاتر، این صدا قمر بنی هاشم می‌سازد، این صدا حسن می‌سازد، این صدا حسین می‌سازد. این صدا زینب می‌سازد.

صدای یعقوب و اسحاق و ابراهیم دائم گوش یوسف را نوازش داده است که یوسف به آن مقامات نائل می‌شود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

معنای فسق

17

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از کلماتی که قرآن مجید زیاد به کار گرفته شده کلمه فسق و مشتقات آن فاسقون، فاسقین، یفسقون است. قبل از اینکه قرآن کریم نازل بشود جامعه عرب به ویژه در حجاز این کلمه را به کار می‌بردند. زمانی که خرما از غلافش بیرون می‌آمد عرب می‌گفت فسق انجام گرفت، ⁽¹⁾یعنی خرما از غلاف بیرون آمد.

بعد از اینکه وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله مبعوث به رسالت گردید و آیات قرآن بر قلب ملکوتی و عرشی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد. این لغت هم به وسیله پروردگار عالم در آیات قرآن مجید به کار گرفته شد، اما نه در رابطه با خرما بلکه خداوند متعال این کلمه را درباره مردمی و گروهی یا انسانی به کار گرفت که از آداب، و ارزشهای انسانیت به خاطر تداوم گناه و معصیت و جرم و خطا بیرون آمده بود.

مَثَل فاسق

فاسق یعنی آن انسانی که از فضا و چارچوب انسانیت خارج شده و دیگر به

عنوان انسان در پیشگاه خداوند متعال شناخته نمی‌شود.

« أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » ⁽¹⁾

اینان یا مانند چهارپایان هستند و یا گمراه‌تر از چهارپایان یا تعبیر دیگر قرآن مجید از این گروهی که از چارچوب انسانیت بر اثر کثرت گناه و تکرار گناه بیرون آمدند،

« أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ » ⁽²⁾

اینان از همه موجودات زنده عالم شرتر و بدتر هستند. گاهی هم قرآن مجید می‌فرماید:

« کَمَثَلِ الْحِمٰارِ » ⁽³⁾

اینان مانند الاغ می‌مانند و گاهی هم می‌فرماید:

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ » ⁽⁴⁾

اینان مانند سگ می‌مانند.

قرار گرفتن انسان، در گروه خاسرین و فاسقین

بعد قرآن مجید توضیح می‌دهد با چه گناهانی انسان از چارچوب انسانیت خارج می‌شود و وارد جرگه حیوانات می‌شود، از نظر اخلاق و کردار و منش و رفتار یا مانند چهارپایان، یا مانند درندگان و یا مانند شیاطین می‌شود که هر سه مرحله را

قرآن مجید بیان می‌کند.

سه آیه از آیات قرآن مجید را، در این زمینه توجه کنید:

« الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » ⁽¹⁾

آنان که پیمان پروردگار را بعد از اینکه استوار و محکم کرده می‌شکنند؛ پیمان پروردگار در این آیه، به قرآن و ولایت پیغمبر و ائمه معصومین علیهم السلام تفسیر شده است.

این پیمان الهی را می‌شکنند یعنی بین خود و بین خدا، بین خود و بین قرآن، بین خود و بین نبوت، بین خود و بین اهل بیت علیهم السلام جدایی می‌اندازند. به جای اینکه به تعهد فطری و عقلی خود را نسبت به آن منابع الهی عمل کنند، به فرهنگ شیطان متعهد می‌شوند، به فرهنگ دشمن و فرهنگ یهودیت و مسیحیت متعهد می‌شوند.

به فرهنگ غرب متعهد می‌شوند و روش و منش و اخلاق و کردار خود را با فرهنگ ضد خدا هماهنگ می‌کنند.

این‌ها پیمان شکنان هستند:

« وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ »

با اقوام و با رهبران الهی خود با عالمان ربانی واجد شرایط قطع رابطه می‌کنند

« وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ »

و سفره فسادشان را به اندازه پهنه زمین می‌گسترانند.

فساد در اقتصاد، فساد در سیاست، فساد در تعقل، فساد در ناموس، فساد در قوانین، فساد در روابط، می‌خواهند فساد همه جانبه کنند

« أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ »

اینان از چارچوب انسانیت خارج شده‌اند. آنان را دیگر خدا و قرآن انسان نمی‌داند. اینها دچار خسران و خسارت هستند. ⁽¹⁾آیه دیگر می‌فرماید:

« فَمَنْ تَوَلّٰی بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ » ⁽²⁾

«بعد ذلک» یعنی بعد از نبوت انبیا و بعد از ولایت ائمه طاهرین، بعد از قرآن و بعد از اتمام حجت پروردگار در همه زمینه‌ها کسانی که سرپیچی کنند، طغیان کنند و

پشت به حقایق کنند و رو به شیاطین بیاورند.

مخصوصاً شیاطین انسی که الان در دنیا فراوان هستند، در کشور ما هم وجود دارند و همه نوع ابزار را هم در جهان در اختیار دارند، پشت کنندگان به خدا و انبیا و قرآن و روکنندگان به شیاطین،

« فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ »

از چارچوب انسانیت بیرون هستند. ⁽¹⁾آیه دیگر می‌فرماید:

« وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللّٰهَ فَأَنْسٰاهُمْ أَنْفُسَهُمْ »

ای مردم مؤمن، ای اهل ایمان، مانند آن مردم و ملت‌ها و اقوامی نباشید که به طور کلی خدا را از یاد بردند و جریمه از یاد بردن این شد که خدا هم آنها را از یاد خود برد.

یعنی غافل از این بودند که انسان هستند، دیگر توجهی ندارند که انسان و مملوک پروردگار هستند، توجهی ندارند که در حیطه تدبیر و تصرف تکوینی و تشریعی پروردگارند. آنهایی که دچار سخت‌ترین و زیانبارترین بیماری روانی

شده‌اند که بیماری خود فراموشی است،

« أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ » ⁽¹⁾

از چارچوب انسانیت، بیرون رفته‌اند.

توبه و اعاده حیثیت

معنای فسق را که از قرآن عنایت کردید، حالا معنای توبه بسیار ریشه دار معلوم می‌شود. انسانی که گرفتار فسق است، یعنی دچار بیرون شدن از چارچوب انسانیت است، در توبه به رویش باز است.

توبه او به معنای اعاده حیثیت انسانیت است، یعنی اگر بخواهد توبه کند، توبه‌اش به این کیفیت باید باشد که تمام آثار، علائم، و نشانه‌های حیوانیت را در وجود خودش ریشه‌کن کند، که با ریشه‌کن کردن آن علائم حیوانی و آثار حیوانی به بارگاه ربوبیت حق برای وصل شدن به آمرزش و رحمت و شفاعت شافعین راه پیدا بکند.

اگر چنانچه توبه او اعاده حیثیت انسانیت نباشد، یعنی برگشت از حیوانیت به فضای انسانیت نباشد، آن توبه قابل قبول نیست و مغفرت و رحمت و شفاعت شامل حال او نخواهد بود. ⁽²⁾کسی که در جامعه، اخلاق روباه را دارد، یعنی یک آدم متقلبی است و در هر مقامی که قرار می‌گیرد تقلب در گفتار، تقلب در نوشتار، تقلب در سیاست، تقلب در

اقتصاد، تقلب در خرید و فروش می‌کند، این روباه مسلک، راهی به بارگاه حضرت حق برای مغفرت و رحمت و شفاعت ندارد.

اگر کسی واقعا بیدار شود که دارای حالت روباه مسلکی است، و این حالت را رها کند، وبه چارچوب انسانیت که فضای صدق است، فضای درستی است، فضای حق است، فضای بی تقلبی و بی دوز و کلکی است، برگردد، همین برگشت او توبه واقعی است ولو اینکه با زبانش استغفار نکند، و با دست و سر، قرآن به سر نگیرد و با چشمش هم گریه نکند. همین برگشت از روباه مسلکی توبه است، و شایسته مغفرت و رحمت خدا و شفاعت شفیعان خواهد شد.

انسانی که گرگ طبیعت است، دندانی تیز کرده برای دریدن یوسفان، دندانی تیز کرده برای کشتن برادران، دندانی تیز کرده برای به چاه انداختن یاران، چنگالی را نشان داده برای دریدن شکم مردمان، این شخص بگوید استغفر الله فایده‌ای ندارد، این باید از شهر گرگ صفتی به شهر انسانیت سفر بکند تا مورد مغفرت، رحمت و شفاعت قرار بگیرد. ⁽¹⁾انسانی که پایه زندگی خود را بر کذب قرار داده، به خدا دروغ می‌گوید، به خانواده دروغ می‌گوید، به خودش دروغ می‌گوید، به جامعه دروغ می‌گوید، به همسایه دروغ می‌گوید. نه فقط دروغ زبانی، بلکه دروغ عملی دارد. می‌گوید من مسلمانم، ولی آثار اسلام در او نیست، خانم است، دختر خانم است، می‌گوید من

مسلمانم ولی هر روز چهارده آیه حجاب قرآن را لگد مال می‌کند. او در عمل به خدا دروغ می‌گوید که من مسلمانم.

آن کسی که می‌گوید

« إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ » ⁽¹⁾

ولی دلش با خدا نیست. این دروغگوست و مشمول آیه

« فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ » ⁽²⁾

می‌باشد.

خدا که مسلمان را لعنت نمی‌کند، خدا که مؤمن را لعنت نمی‌کند، خداوند از لعنت کردن به مسلمان نهی کرده است، معلوم می‌شود خارج از حدود انسانیت است. توبه یعنی اعاده انسانیت. یعنی از فضای کذب و دروغ به فضای سلامت عمل و زبان و اندیشه برگردد تا مغفرت و رحمت و شفاعت از انسان استقبال بکنند.

تکبر، دلیل خروج از انسانیت

آن کسی که دچار استکبار روحی است، خود بزرگ بین است و دیگران را خادم خود می‌داند و خود را آقای دیگران می‌پندارد، هیچ انتقادی را قبول نمی‌کند، برای خودش یک مکتبی عین مکتب شیطان دارد؛ چرا به من سجده نکردی، من از او بهترم، من می‌دانم باید چگونه زندگی بکنم، من حرف تو را برای سجده کردن به آدم گوش نمی‌دهم.

متکبر و خود بزرگ بین خارج از حدود انسانیت است، دیگران را کوچک دانستن و خود را بزرگ دانستن خارج از حدود انسانیت است. خدا این حال را نمی‌پسندد، انبیا و ائمه علیهم السلام این حال را نمی‌پسندند، توبه او به این است که بنای کبر را خراب کند و بنای فروتنی و تواضع را بسازد.

به تمام نعمت‌ها فروتن بشود. در برابر مردم فروتنی کند و در خانه و اداره و جامعه آسان و فروتن بشود. ⁽¹⁾

سخن حضرت سجاد علیه السلام درباره تواضع

حضرت سجاد علیه السلام می‌فرماید: مسلمان همه را از خودش بهتر بداند، چون مردم یا در عمر از ما بزرگترند ولو یک دقیقه یا کوچکترند، یک ساعت از ما دیرتر به دنیا آمده‌اند.

امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید:

آن کسی که از تو زودتر به دنیا آمده ولو یک دقیقه، فرصت برای یک الله اکبر بیشتر داشته، فکر کن یک الله اکبر اضافه‌تر از تو گفته، پس از تو بهتر است و آن کسی که یک دقیقه از تو دیرتر به دنیا آمده، دیرتر متولد شده، فرصت کمتری برای گناه

داشته، احتمال بده که کمتر از تو گناه کرده، پس از تو بهتر است، پس همه از تو بهترند. ⁽¹⁾چرا تکبر می‌کنید؟

چرا خود را از دیگران بالاتر می‌دانید که براساس این حال مردم را نپذیرید، در را به روی مردم ببندید، شانه بالا بیندازید برای مردم و از گشودن گره کار مردم رو برگردانید و مردم را کوچک ببینید.

علی بن یقطین نخست وزیر عصر هارون الرشید که به اجازه موسی بن جعفر علیهما السلام پست نخست وزیری را قبول کرده بود، یک بار فقط یک شیعه را راه نداد، گفت من وقت ندارم، بگویید یک وقت دیگر بیاید.

وقتی با لباس مبدل به مکه آمد و اعمال حجش را انجام داد، با اینکه در روایات آمده است. حاجی وقتی اعمالش تمام می‌شود مانند روزی است که از مادر متولد شده، دیگر هیچ گناهی در پرونده‌اش نیست، ولی این نخست وزیر حج انجام داده، وقتی آمد مدینه، سحر که مأمورین هارون الرشید هم او را نبینند، درب خانه موسی بن جعفر علیهما السلام را زد، حضرت آمد پشت در و گفت من وقت ندارم تو را ملاقات کنم.

سه شبانه روز در زد و گریه می‌کرد و گفت من چه کردم که مرا را راه نمی‌دهید؟ فرمود: ابراهیم جمال را چرا در اداره راه ندادی؟ وقت ندارم یعنی چه؟ چرا روی صندلی نخست وزیری کسی را کوچک دیدی و بی ارزش و قرب راهش ندادی مگر کیستی؟ تو چه می‌دانی، شاید اینهایی که به تو مراجعه می‌کنند در بین اینها اولیای خاص خدا وجود داشته باشد، که وقتی تکبر کنی، او دل شب بلند شود و یک قطره

اشک بریزد و بگوید ای خدا و همان ای خدا گفتن او هزار گره به زندگیت بیندازد. ⁽¹⁾متکبر اگر متواضع بشود، یعنی به دایره انسانیت برگردد، چون کبر مال شیطان است، خدا او را می‌آمرزد، رحمتش را نصیب او می‌کند، مغفرتش را نصیب او می‌کند، و شایسته شفاعت شفیعان می‌شود.

گناه جابجایی مقام و منصب

یک گناه بسیار سنگین جابجایی مقام است. یعنی آن کسی را که برایش جایگاهی گذاشته‌اند این جایگاه را تغییر دهند. کسی مثل امیرالمؤمنین علی علیه السلام که شایسته امامت است، در صف مأمومین قرار بدهند و دیگری را به امامت انتخاب

کنند، این جابجایی، کار فاسق است.

کسی که دانش کاری را دارد در جایی قرار بدهند که وجودش هیچ نفعی ندارد.

می‌گویند چون در دار و دسته ما نیست نباید در جایگاه الهی و انسانیش باشد، او برود هر که را ما می‌پسندیم جای او قرار بدهیم.

این جابجایی در تاریخ انجام گرفته و هنوز هم می‌گیرد و چه زیانهایی به جوامع وارده کرده است که بعضی‌هایش مثل جابجا کردن امیرالمؤمنین علیه السلام تا به حال زیانهایش جبران نشده است.

توبه، یعنی من که قدرت دارم از این جابجایی‌های نابجا برگردم، یعنی این جابجایی‌های نابجای خطرناک و زیانبارِ برای دین و برای کشور و برای ملت را رها بکنم.

خدا به انسان نمی‌گوید برو، بلکه به آن کسی که انسانیتش را از دست داده می‌گویند برو، اما آن کسی که انسان است و آن کسی که به انسانیت بر می‌گردد، می‌گویند: «تَعٰالَوْا » ⁽¹⁾بیا. می‌گویند: «یٰا عِبٰادِیَ » ⁽²⁾بنده من. می‌گویند: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » ⁽³⁾می‌گویند: «وَ لِذٰلِکَ خَلَقَهُمْ » ⁽⁴⁾رحمت برای تو گذاشته، شفاعت و مغفرت برای تو است، اما آن کسی که از چارچوب انسانیت بیرون است، تا بیرون است می‌گویند: برو

« قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ * وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلیٰ یَوْمِ الدِّینِ » ⁽⁵⁾

بشارت به توبه کنندگان واقعی

به تمام آنانی که دارای آثار انسانیت هستند، با یک دنیا محبت می‌گویند بیایید.

خدا می‌گوید بیا در انتظارت هستم. ارواح انبیا می‌گویند بیایید در انتظارتان هستیم، ارواح ائمه می‌گویند بیایید، در انتظارتان هستیم، وجود مبارک امام زمان علیه السلام می‌گوید بیایید، منتظرتان هستم تا با شفاعت ما قلم پروردگار مقدرات شما را به سعادت و عافیت دنیا و آخرت رقم بزند. به کرامت و حق ثبت کند. شما انسان‌ها حرکت کنید به جانب من و رحمت من، «سٰارِعُوا » بشتابید:

« إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ » ⁽¹⁾

به آنهایی هم که می‌خواهند به انسانیت برگردند، می‌فرماید:

« یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ »

ای کسانی که صفات و آثار انسانیت را درهم کوبیدید، و موجودی وجودتان را باختید، از رحمت من ناامید نباشید:

« إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » ⁽²⁾

همه توبه کنید. همه فرد فرد جامعه باید توبه کنند. از دروغ، از غیبت، از تهمت، از خوردن مال حرام، از بی حجابی و بدحجابی همه باید توبه کنند تا جامعه روی به

صلاح پیش رود.

اثر توبه

همه توبه کنید، خدا می‌فرماید:

« لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ »

درهای برکات آسمان و زمین را به رویتان باز می‌کنم. با این توبه واقعی مشکلاتتان حل می‌شود، گره‌ها از کارتان باز می‌شود. تنگناها ریشه‌کن می‌شود، مضیقه‌ها از سر جامعه برداشته می‌شود، ناامنی‌ها بر طرف می‌شود.

« وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ » ⁽¹⁾

منتظر توبه، توبه واقعی و جدی شما هستند، شما می‌دانید با چه خدایی روبرو هستید؟ خدایی که منتظر توبه فرعون بود، به موسی و به برادرش گفت:

« اذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ »

به آنان نگفت بروید سر فرعون را قطع کنید یا خانه فرعون را بر سر او خراب کنید، به موسی نگفت برو با خشونت در مقابل فرعون فریاد بزن، بلکه به موسی و هارون فرمود:

« اذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ * فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً » ⁽²⁾

با نرمی و مدارا و با محبت با این دشمن من حرف بزنید

« لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ » ⁽¹⁾

به امید اینکه بیدار بشود و حالت خشیت از مرا پیدا بکند. اگر فرعون توبه می‌کرد، خداوند از همه گذشته او گذشت می‌نمود ولی توبه نکرد.

حضرت ابی‌عبداللّه علیه السلام هفتاد و یک داغ دیده بود، گرسنه و تشنه بود، نفس که می‌کشید از اطراف بدنش خون می‌آمد. پسر فاطمه دید طاقت ندارد که روی اسب بنشیند. نوک تیز نیزه را کنار اسب در زمین فرو کرد، جای نیزه را محکم کرد، به نیزه تکیه داد. مردم هم ساکت شدند. به مردم رو کرد: ای یزیدیان! ای یاران بنی امیه! هفتاد و یک نفر از یاران مرا کشتید که هر کدامشان در گذشته و آینده جهان نمونه نداشتند.

قمر بنی هاشم یگانه بود، علی اکبر یگانه بود، حبیب بن مظاهر یگانه بود، همه هفتاد و یک نفر را قطعه قطعه کردید، من به شما اعلام می‌کنم قبل از اینکه خون مرا بریزید اگر توبه کنید، خداوند توبه شما را می‌پذیرد. اگر گلوی مرا باز کنید، درب توبه بسته می‌شود، من منتظرم همه برگردید ولی برنگشتند. ⁽²⁾

با یک چنین خدایی روبه رو هستید، با یک کلمه با یک اقرار با یک تعهد، که خدایا من آمدم از حالات غیرانسانی برگردم، و حیثیت انسانی خود را برگردانم. یک چنین قراری با خدا ببندید، به خودش قسم، تمام گذشته ما را می‌بخشد،

« إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ » ⁽¹⁾

حضرت رضا علیه السلام نشسته بودند یک نفر به ایشان گفت: یابن رسول الله، فرعون که توبه کرد، خدا چرا قبول نکرد. حضرت فرمود: در امواج دریا که کار از کار گذشته بود مرگ را دید توبه کرد، این توبه که فایده‌ای ندارد، یک علت دیگرش هم این است که وقت فرو رفتن در آب به موسی ناله کرد، ای موسی مرا نجات بده، ولی من به موسی گفتم فرعون را که تو خلق نکرده بودی، اگر به خودم ناله زده بود، قبولش می‌کردم.

توبه حرّ

⁽²⁾ آیا گناهان دوره عمر ما سنگین‌تر است یا گناه حرّ بن یزید ریاحی؟ یقینا گناه حر، گناه حر این بود که جلوی ابی عبدالله را گرفت؛ گفت: نمی‌گذارم بروی، نه مکه

بروی و نه یمن بروی، نه مدینه بروی و نه کوفه بروی.

امام علیه السلام را اینقدر نگه داشت تا سی هزار نفر گرگ امام علیه السلام را محاصره کردند و با یارانش کشتند، ولی صبح عاشورا یک مقدار فکر کرد، دید عجب گناه عظیمی را مرتکب شده، یک گناه بی نمونه، بار این گناه کمر آسمانها و زمین را می‌شکست، چنانچه در زیارت عاشوراست، که می‌گوییم یا اباعبدالله مصیبت تو بر همه آسمانها و زمین گران آمد. چه مصیبتی، بعد از جلوگیری حر، چه اتفاق عجیبی افتاد که حضرت زین العابدین علیه السلام روی منبر مسجد شام زار زار گریه کرد و گفت: مردم کسی را کشتید که ماهیان دریا برایش گریه کردند، پرندگان هوا برایش گریه کردند، ملائکه گریه کردند، جن گریه کرد و این کار حر بود.

اما حرّ اول طلوع آفتاب پسرش علی را صدا کرد که هیجده سالش بود، گفت: بابا بیا طرف ابی عبدالله برویم، گفت پدر، خجالت نمی‌کشی، تو هشت روز جلوی پسر پیامبر را گرفتی، با زن و بچه‌اش، به این مردم قاتل تحویل دادی، فکر می‌کنی بروی پیش امام حسین راهت می‌دهد، گفت: پسرم تو حسین را نمی‌شناسی، من چکمه‌هایم را پر خاک می‌کنم و می‌اندازم گردنم، این گردنم را کج می‌کنم، تو دست مرا بگیر، مرا طرف پسر فاطمه برسان.

چند قدمی خیمه‌ها ابی عبدالله بیرون آمد، قمر بنی هاشم بیرون آمد، تا چشمش به ابی عبدالله افتاد گفت اول بپرسم و بقیه قدمها را بردارم، صدا زد من می‌توانم از این حیوانیتی که دچارش بودم به انسانیت برگردم.

امام حسین علیه السلام فرمود: چرا سرت را پایین انداختی؟ ابی عبدالله آغوشش را باز کرد. ⁽¹⁾

به خدا قسم، الان آغوش رحمت خدا برای همه شما باز است. غرق گنه ناامید مشو زدربار ما که عفو کردن بود در همه دم کار ما

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

نقش دوست در سرنوشت انسان

18

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

سوره مبارکه یوسف، دوستان حقیقی و دشمنان واقعی را به انسان شناسانده است. اگر زلف زندگی انسان، به دوستان واقعی او گره بخورد، رابطه‌ای میان او و منابع خیر کامل ایجاد می‌شود که باعث انتقال خیر و نیکی و احسان خاص ایشان به انسان می‌گردد. در سایه این انتقال است که انسان خاک‌نشین، به انسان عرشی و ملکوتی تبدیل می‌شود ؛ اما اگر زلف حیات انسان، به دشمنان او گره بخورد، میان او و منابع شر، گره خورده است و باعث اخلال در حالات روان انسان می‌شود، انسان را به منبع شر تبدیل می‌کند و او را به بی‌نهایت زیر صفر می‌کشاند :

« ثُمَّ رَدَدْنٰاهُ أَسْفَلَ سٰافِلِینَ » ⁽¹⁾

أسفل أفعل تفضیل است ؛ مانند خوب و خوب‌تر، که خوب‌تر أفعل تفضیل است ؛ مثلاً خداوند درباره پاداش اعمال می‌فرماید :

« بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ » ⁽²⁾

نماز هشتاد سال نماز را به اندازه بهترین نماز او می‌دهیم. ملاک، بهترین عمل است.

بدترین، گناه جبران نکردن گناه است

یکی از موارد أفعل تفضیل، همین جا است که اگر گناه‌کاران جبران نکنند، بدی‌های آنان را برمی‌گردانیم و ایشان را به پست‌ترین درجه بازمی‌گردانیم که دیگر جایی برای پستی بیش‌تر ندارد. اگر بتوان با چشم دل، معنای عینی أسفل السافلین را دید، همان لحظه، قلب انسان از ترس می‌ایستد. خود انسان، به دشمن راه می‌دهد که این قدر او را به هم بریزد تا از پست‌ها هم پست‌تر شود. نمونه این شیطان را خداوند در سوره مبارکه فرقان، ضمن یک داستان بیان کرده است که متأسفانه این نوع شیطان در کشور ما نیز در همه شؤون هست.

داستان این است که یکی از نام‌های کتاب خدا «ذکر است» :

« إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ » ⁽¹⁾

یعنی این کتاب، حقایق شهودی را به شما یادآور می‌شود، یاد خدا، قیامت، صراط و پرونده اعمال گذشته و آینده.

انسانی که از قرآن بریده شود، فراموش‌کار و غافل می‌شود و یک ذره‌ای در این فضا نمی‌تواند به سوی خدا برود.

شخص جسور و اهانت به پیامبر اکرم

یک نفر پول داری می‌خواست سفره‌ای بیندازد. پیش خود فکر کرد که سران قوم و خویشان خود را هم دعوت کنم. یکی از این سران، پیامبر صلی الله علیه و آله بود. گفت: دلم می خواهد برای ناهار تشریف بیاورید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این خانه بت‌پرست است. من از غذای او نمی‌خورم ، ولی چون دعوت کردی، می‌آیم. او گفت: میهمان به خانه من بیاید، ولی چیزی نخورد؟ این برای من کشنده است. سپس گفت: من چه کار کنم تا شما بیایید و از این سفره، غذا بخورید؟ حضرت گفت: مسلمان شو و شهادت به توحید و رسالت من بده و بگو که از همه معبودهای باطل و فرهنگ‌های منفی بریدم. حضرت آمدند، غذا خوردند و رفتند.

فردا ابی بن خلف به این شخص گفت: شنیده‌ام که میهمانی داشتید و این آقا را هم دعوت کرده‌ای و مسلمان هم شده‌ای. گفت: بله.

گفت: من و دوستانم قصد داریم رابطه خود را با تو قطع کنیم.

« الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ » ⁽¹⁾

ای بیچاره! همه را رها کردی و رفتی؟ در همین جا است که خداوند می‌فرماید:

سختی و تنهایی را تحمل کن! چند روز دیگر، اسلام جهان‌گیر می‌شود به این چند موج ظاهری فریب نخور. این، نقطه خطرناکی است که انسان در این نقطه تصمیم بگیرد. همه این جهنمی‌ها از همین نقطه جهنمی می‌شوند.

گفت: نه، من با شما هستم. ابی بن خلف گفت: پس کار دیروز خود را جبران کن و به مسجد الحرام برو و سجده پیامبر که تمام شد، به صورت او آب دهان بینداز. ⁽²⁾

شیطان یعنی کسی که انسان را از خیر و کرامت و ارزش‌داران قیچی می‌کند ، اما کار دوست، وصل کردن است : تو برای وصل کردن آمدی نی برای فصل کردن آمدی ⁽¹⁾

هیچ پیامبری برای فصل کردن نیامده است ، اما شیطان همه را از تو می‌بُرد.

نثر و نظم ماجرای موسی و کافر

مرحوم نراقی، در کتاب «خزائن» و «طاقدیس»، این مطلب را به صورت نثر و نظم بیان کرده است : دید موسی کافری اندر رهی

شد روان تا طور با حق راز گفت

گفت حق: کو آن پیام بنده‌ام؟

این طرف، هر چه هست، ادب است و آن طرف، بی‌ادبی. پس بگو: گفتت خدای دلخراش

این پیرمرد هم مثل کودک شش ماهه است. چون که موسی باز گشت از کوه طور

موسی او را یک سخن تعلیم کرد این بگفت و جان به حق تسلیم کرد ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

توبه، افق طلوع آمرزش

19

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

غیر از آیاتی که در قرآن مجید و کتاب‌های آسمانی نازل شده است، سخنان مهمی را خداوند به وسیله پیامبران بزرگ خود، به بندگانش ابلاغ کرده است. این مجموعه سخنان، بسیار مهم، باارزش و پیچیده به رحمت، کرامت و لطف است؛ از جمله، خداوند می‌فرماید :

شش برنامه از سوی من برای شما قرار داده شده است و شش برنامه را شما باید ارائه کنید تا همزمان با برنامه‌های شما، برنامه‌های من از افق حیات شما طلوع کند. ⁽¹⁾اول این است که: مغفرتم را برای شما قرار دادم ، اما طلوع این مغفرت، به زلف توبه شما گره خورده است. اگر توبه از سوی شما تحقق یابد، این توبه، افق طلوع آمرزش من است. در آیات قرآن و روایات، توضیح داده شده است که توبه به معنای خروج از گناه و بازگشت به خواسته‌های خداوند است. توبه بی‌نماز، برگشت به

نماز است. توبه دروغ و غیبت و تهمت، ترک این‌ها است. وقتی این عمل از بنده صادر شود، به یقین غفران الهی از حضرتش طلوع و ظهور خواهد کرد. به همه گناه‌کاران هم اعلام شده است که ناامیدی از رحمت او کفر است. ⁽¹⁾گناه است که انسان گمان کند که با این گناهان سنگین، خدا او را نمی‌آمرزد. از گناهان کبیره، ربا، قتل نفس، زنا و عاق والدین هستند ، ولی قرآن می‌فرماید: همه این‌ها حل شدنی‌اند و آمرزیده می‌شوند. آن چه بر آن اصرار شده است، این است که گناه‌کار، به گناه برنگردد و آن را تکرار نکند، این یک حقیقت است: طفیل هستی عشق اند آدمی و پری ارادتی بنما تا سعادتی ببری ⁽²⁾

کدام درخواست کننده، به من مراجعه کرده است و من او را رد کرده‌ام؟ کدام گناه‌کار توبه کرده است و من او را نیامرزیده‌ام؟

برخورد عیسی بن مریم علیه السلام با گناهکار حرفه ای

عیسی بن مریم علیه السلام جایی می‌رفت. گناه‌کاری حرفه‌ای با دیدن او و یاران او، بیدار شد و گفت : می‌شود من راهم را عوض کنم و به گروه شما بپیوندم؟ او در باطن، اطمینان یافته بود که می‌تواند این کار را بکند. با یکی دو قدم فاصله، دنبال این جمعیت حرکت کرد.

یکی از یاران مسیح برگشت، او را شناخت. با حالتی رنج‌آور به مسیح گفت: آیا درست است که این پلید بد طینت، دنبال ما راه بیفتد و از ما شود؟ خطاب به مسیح رسید که به او بگو: صدایت را بلند کردی و با کبر مطالبی را گفتی که دل این گناه‌کار

شکست. همه اعمال عمرت را بر باد دادی. از امروز، عمل از سر بگیر و به این گناه‌کار هم بگو که بیا و از ما باش و گناهان تو آمرزیده شد. ⁽¹⁾اگر به مردم بدهکاریم، می‌توانیم به خداوند راست بگوییم که آن چه از مردم نزد من است، برمی‌گردانم. او نیز این گونه است که یا از همین الان می‌آمرزد. ممکن است اجرای توبه من یک ماه طول بکشد ، ولی آمرزش خداوند طولی نمی‌کشد.

همان وقت که پشیمان می‌شود و توبه می‌کند، می‌آمرزد؛ کسی را که بیست سال است نماز نخوانده است، هنوز یک رکعت قضا نکرده است، می‌آمرزد. دیگری را چون نیت کرده است و پسر بزرگی هم ندارد که برایش نماز بخواند یا پول ندارد که وصیت کند برای او نماز بخوانند، آمرزیده است.

آیات آمرزش عجیب است. عشق به بخشیدن گناهکار، در این آیات موج می‌زند.

برگردان طرح نظامی فتح مکّه توسط علی علیه السلام

در یک جمعیت چند نفره از مؤمنان درجه اول، به پیامبر گرامی اسلام طرحی نظامی داده شد و باید این طرح پنهان می‌ماند تا پیامبر غافلگیرانه مکه را بگیرند.

یکی از ایشان پنهانی به یکی از دوستان بت‌پرست خود نامه‌ای نوشت که ما در حال آمدن هستیم. اگر این سرّ فاش می‌شد، به یقین مکه فتح نمی‌شد. جبرئیل نازل شد و گفت: نامه را به زنی داده است و الان به سوی مکه در حرکت است. حضرت به ابوبکر فرمود: برو نامه را از آن زن بگیر. ابوبکر آمد و به او رسید. زن التماس کرد.

ابوبکر دلش سوخت و برگشت. حضرت به عمر فرمود: برو نامه را بگیر. زن گفت:

نامه نزد من نیست. عمر برگشت. حضرت به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: علی جان!

برو نامه را بگیر و بیاور. امام مؤدبانه فرمود: نامه را بده! زن گفت: نامه نزد من نیست.

امام فرمود: خدا و پیامبر دروغ نمی‌گویند. شمشیرش را کشید و فرمود : تو را می‌کشم و نامه را پیدا می‌کنم. زن نامه را داد.

دل پیامبر به درد آمده است که چرا می‌خواستند سرّ مملکت را فاش کنند. چرا می‌خواستند اسرار حکومت را به بیگانه بدهند. فرمود: ای صاحب نامه! از جایت برخیز! آبروی تو باید برود. بلند شو تا همه ببینند که من تو را می‌شناسم. او نیز در میان جمعیت، سرش را به زیر انداخته بود و بدون این که حرفی بزند، گفت: خدایا! من مخالف تو و پیامبرت نیستم، پس نگذار آبروی من برود. پیامبر دوباره با ناراحتی فرمود : برخیز وگرنه اسم تو را می‌برم. گناهکار دوباره گفت: خدایا! زودتر برای من کاری بکن، الان اسم مرا می‌برد. پیامبر بار سوم نیز سخن خود را تکرار کرد ، اما جبرئیل نازل شد و گفت: خدا او را بخشید، رهایش کن. ⁽¹⁾

بهشت از خدا، طاعت از بنده

تو جدی توبه کن، همان جا تو را می‌بخشد. خدا را که نمی‌توانی فریب دهی :

«الجَنّةُ مِنّی»

همه هشت بهشت ساخت او است. اکنون هم بهشت موجود است ، ولی زلف بهشت او، به خدمت و عبادت تو گره خورده است. بی‌عبادت و طاعت و خدمت، راهی به بهشت او نخواهی داشت.

نماز پیامبر بر جنازه گنهکار نیکوکار

جنازه‌ای را در مسجد گذاشتند. خانواده او گفتند: آیا می‌آیید بر بدن او نماز بخوانید؟ آنها اظهار بی‌میلی کردند. جبرئیل آمد و گفت : یا رسول اللّٰه! خدا می‌گوید

نماز او را بخوان. می‌دانیم از او دل‌گیر هستی ؛ امّا دیشب که باران بارید و یک خانواده گرفتار شدند، او که زنده بود، رفت و مشکل ایشان را حل کرد. ⁽¹⁾تو بیا و در نماز بگو: «اغفر لِهذا المیت» تا او را ببخشم. من نکردم امر تا سودی کنم بلکه تا بر بندگان جودی کنم ⁽²⁾

من خاک را به انسان زنده تبدیل کردم تا به او جودی کرده باشم. ایشان مرا رها می‌کنند ؛ ولی من که ایشان را رها نمی‌کنم و به آنان بی‌محبتی نمی‌کنم. وقتی می‌خواهم او را بیامرزم، حال گریه در او به وجود می‌آورم. چون خدا خواهد که ما را یاری کند میل ما را جانب زاری کند ⁽³⁾

نعمت از خدا، پاسخ از بنده

سوم، ای بندگان من! روزی شما از من، و شکر از شما. این جا غیر از آمرزش و توبه است. این جا غیر از دو مورد قبلی است. نان تو را قطع نمی‌کنم. من نان تو را نمی‌بُرم.

موسی علیه السلام یک بار به من گفت: مرگ فرعون را برسان! گفتم چگونه؟ گفت: آب و نان او را قطع کن! این قدر تشنه و گرسنه شود تا بمیرد. به او گفتم: او می‌تواند از بندگی من دست بردارد ، اما من از خدایی خود دست برنمی‌دارم. من آب و نان او را می‌دهم، او هر کاری می‌خواهد، بکند. ⁽⁴⁾

احکام از من، نماز واجب، خمس واجب، اطاعت از اولیای الهی واجب، رضا و خشنودی از احکام من از شما. نگویید چرا نماز را بر ما واجب کردی. تو وضو می‌گیری و نماز می‌خوانی تا می‌گویی :

« اهْدِنَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ »

می‌گویم: صراط مستقیم من علی است. تو را با او پیوند می‌دهم. امتحان از من، استقامت در امتحان از تو. دعا از تو، جواب دعا از من. ⁽¹⁾والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

گستردگی ظرفیت انسان

20

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

حضرت یوسف زندگی‌اش با دوستان و یاران حقیقی، گره خورد و از این دوستان و یاران، که عالی‌ترین منابع سود و برکت بودند، بهره کامل را برد. از راه این دوستان، ساختمان انسانیتی برای او ساخته شد که کامل و جامع بود و بنابر فرموده قرآن، همه خیر دنیا و آخرت، برای او طلوع کرد. او ثابت کرد که ظرفیت انسان این چنین گسترده است.

این دوستان واقعی، عبارت از انبیای خدا به ویژه، پدر و جد و پدر جد او و نیز منبع درونی عقل او بودند. معلوم است که وقتی انسان سر این سفره قرار بگیرد و این‌گونه تغذیه شود، یوسف می‌شود. بنا نیست که در عالم، فقط یک یوسف به وجود آید. از نظر ظاهری و چهره، همه انسان‌ها تک نسخه و منحصر به فرد هستند.

سر انگشتان دو انسان، با هم مساوی نیستند ، ولی از نظر شخصیت انسانی می‌توانند در عرض هم قرار گیرند و از نظر معنوی می‌توانند یوسف شوند. و اگر یوسف نشوند، چه بسا گرگ یوسف شوند.

اقسام مردم

قرآن مجید، مردم را به دو دسته تقسیم کرده است: مجرم و مسلم - و به معنای

وسیع آن - مؤمن و فاسق، جاهل و عالم و این مطلب را در ضمن آیاتی به صورت پرسش مطرح کرده است :

« أَ فَمَنْ کٰانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کٰانَ فٰاسِقاً » ⁽¹⁾. ⁽²⁾« هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ » ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

« أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ » ⁽¹⁾. ⁽²⁾

« وَ أَصْحٰابُ الْیَمِینِ مٰا أَصْحٰابُ الْیَمِینِ » ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

اگر بگویید: گروه سومی هم در این سوره نام برده شده‌اند :

« وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ » ⁽¹⁾

پاسخ آن، این است که ایشان تکامل یافتگان همین اصحاب یمین هستند. هر دو در مدار یک حقیقت قرار دارند. «سابقون» انبیا و ائمه هستند و «اصحاب الیمین» پیروان ایشانند. با ارتباط با ایشان می‌توان أصحاب الیمین شد. سرمایه‌هایی که به ایشان داده شده است، برای انتقال به دیگران است. از خود ایشان چیزی کم نمی‌شود:

« یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ » ⁽²⁾

ای حبیب من! سرمایه‌ات را به دیگران انتقال بده. انبیا آمده‌اند برای انتقال

فیوضات ربانی خود، کارِ خداوند برای انتقال فیض، همیشگی است :

«یا دائِمَ الفَضلِ عَلی البَرِیَّه»

ای که فضل تو بر مخلوقات دائمی است.

تفسیری لطیف از دوازده ستاره اگر زلف کسی با خدا و انبیا و ائمه، گره بخورد، این توان در او هست که فیوضات ایشان را بگیرد. ایشان و ذات انسان از بهره گرفتن، بخلی ندارند، مگر این که انسان به خود بخل بورزد و این فیوضات را از آنان نگیرد.

در این جا اهل خدا گفتاری دارند که من آن را در تفسیری نوشته شده در قرن یازدهم دیدم و برای من بسیار اهمیت داشت. ایشان فرموده بودند : شما دارای ده عضو هستید و یک قلب دارید و یک عقل. این دوازده عضو، دوازده برادر یوسف خانواده وجود شما هستند. عقل، یوسف است ، چون مکانت او از همه بالاتر است و اعتبار او از همه بیش‌تر و مقرّب‌تر به خداوند است. عقل شعاعی از خداوند است. قلب هم بنیامین است. ده عضو دیگر هم، دیگر برادران هستند. روح، یعقوب است و نفس، راحیل است:

« إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ » ⁽¹⁾

نتیجه پیوند عقل با انبیاء

اگر این عقل، به انبیای خدا پیوند بخورد، چون آن گونه که موسی بن جعفر علیه السلام می‌فرماید:

«إنَّ لِلّهِ عَلی الناسِ حُجَّتَین : حُجَّةٌ ظاهِرةٌ وحُجَّةٌ باطِنَةٌ ...» ⁽¹⁾خداوند دو حجّت برای مردم قرار داده است ، حجت ظاهری و حجت باطنی، اگر حجّت ظاهری که انبیا هستند و حجّت باطنی که عقل انسان است با یکدیگر پیوند بخورند انسان همانند یوسف رشد می‌کند و در این مملکت، این یوسف، بر تخت عزیزی مصر وجود می‌نشیند. یعقوب، راحیل و یازده برادر، با همه وجود، به سوی او حرکت و تعظیم می‌کنند و از انحراف‌های قبلی خود، در برابر این یوسف، عذرخواهی می‌کنند:

« یٰا أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنٰا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ » ⁽²⁾

به یوسف درون می‌گویند: به ما صدقه بده. صدقه عقل هم ایمان و معرفت و انگیزه مثبت دادن به قلب است. قلب هم این‌ها را به صورت اعمال حسنه، به این یازده برادر می‌رساند و همه از سر سفره یوسف تغذیه می‌کنند.

اسیر شهوت

اما اگر از این منابع بریده شوند، میدان‌دار این زندگی شهوت می‌شود. یوسف وجود را به چاه می‌اندازند. حال آیا این یوسف‌های به چاه افتاده، به کاروان توبه ماه رمضان، محرّم یا ایّام فاطمیه و دوستان خوبی برمی‌خورند؟ همه یوسف‌ها به کاروان خوب برنمی‌خورند. ممکن است کاروانی بیاید و رد شود و این چاه، آن قدر عمیق باشد که طناب این کاروان‌ها به عمق آن نرسد. آیا ریسمانی قوی‌تر و

مطمئن‌تر و طولانی‌تر از قرآن، که از اللّٰه تا کره زمین کشیده شده است، وجود دارد؟ آن چاه چه قدر عمیق است که این طناب به ته آن نمی‌رسد؟ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: این قدر خود را به زحمت نیانداز:

« ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ » ⁽¹⁾

چه چاهی است که می‌فرماید:

« أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ » ⁽²⁾

این چاه شهوت، چه قدر عمق دارد که «حبل اللّٰه» به آن نمی‌رسد، ائمه از صراط عبور می‌کنند ، ولی دست پر قدرت آنان به عمق آن چاه نمی‌رسد. شعله جهنم به اندازه‌ای است که می‌فرماید:

« فَمٰا تَنْفَعُهُمْ شَفٰاعَةُ الشّٰافِعِینَ » ⁽³⁾

همین دهانه و چاه نفس و شهوت است که یوسفِ وجود انسان را که عقل است، در چاه شهوت می‌اندازند تا در محاق الی الابد برود. حال یا گرگ یوسف باطن و یا گرگ یوسف ظاهر می‌شود. چه قدر گرگ در این دنیا یوسف دریدند. آنان که در کربلا، این انسان‌ها را قطعه قطعه کردند، انسان بودند؟ در گفتار قمر بنی‌هاشم هست که ایشان را در چه مرتبه‌ای آورده است.

در روز عاشورا در آن رویارویی بین حق و باطل ، قمر بنی هاشم خطاب به نفس خود فرمودند:

«یا نَفْسٌ لاٰ تَخْشِی مِنَ الکُفّارِ» ⁽¹⁾ای نفس از کافران هراس به خود راه مده.

بعضی از صفات ، انسان را به گرگ تبدیل می‌کند ، رباخوار یک گرگ است.

رشوه‌خوار بی‌رحم، یک گرگ است. انسان بی‌رحم، گرگ است.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

«فالصُورَةُ صُورَةُ انسان وَالقَلْبُ قَلْب حَیوان» ⁽²⁾صورت انسانی دارد ولی باطنش حیوانی است. خدا هم به صراحت در قرآن می‌فرماید: « أُولٰئِکَ کَالْأَنْعٰامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ » ⁽³⁾

در کتاب «بحار الأنوار» دیدم که موسی بن جعفر علیه السلام می‌فرماید: این ده برادر، به یعقوب گفتند:

« أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ » ⁽¹⁾

پدر! این کودک را با ما بفرست تا در مراتع بازی کند. یعقوب به ده برادر گفت:

دلم می‌ترسد که گرگ او را بخورد. یعقوب می‌دانست که گرگ یوسف را نمی‌خورد.

از کجا می‌دانست؟ از خوابی که یوسف دیده بود. وقتی یوسف خواب خود را برای پدر گفت، یعقوب گفت :

« وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ » ⁽²⁾

در آینده، خداوند تو را از میان انسان‌ها به عنوان فرد شایسته انتخاب می‌کند. او می‌دانست که گرگ او را نمی‌خورد. پس چرا فرمود:

« وَ أَخٰافُ أَنْ یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ » ⁽³⁾

پیامبران که معصومند. موسی بن جعفر علیه السلام می‌فرماید: او کنایه‌ای سرّی به بچه‌هایش گوشزد کرد و در دلش این ده تا برادر را برای یوسف، گرگ می‌دید : ⁽⁴⁾

شنیدم گوسفندی را بزرگی

رباخوار گرگ است. کسی که به ناموس مردم رحم نمی‌کند، گرگ است. کسی که در مسیر حل شدن مشکلات، چوب لای چرخ دیگران می‌گذارد، گرگ است. کسی که لوازم آرایش تولید می‌کند به قیمت ارزان و زن روستایی آن را تا می‌خرد به لب و پوستش بزند برای این که برای همسرش جلوه‌ای کند ، اما دچار بیماری می‌شود که درمان ندارد و از شکل و قیافه می‌افتد، این انسان اگر گرگ نیست، کیست؟ یک آمار بگیرید و ببینید چه اندازه گرگ داریم. رئیس همه گرگ‌های دنیا هم یک انسان است.

جهان در دست گرگ‌ها است.

یوسف چرا یوسف شد و زلیخا چرا زلیخا شد؟ زلیخا یک گرگ است. تو که شوهر داری، به چه علت، دنبال یک جوان پاک‌دامن را گرفته‌ای تا از او کام‌جویی کنی، که هم به او خیانت شود، هم به انسانیت و هم به شوهرت شود؟ چون او گرگ است. چرا یوسف را بی‌جرم، با این همه پاکی و نزاهت، نه سال به زندان انداختی؟ تو گرگی، اگر چه قیافه‌ات قیافه زن است، با باطن تاریک و آلوده چه جنایت بزرگی را مرتکب شدی :

ای دریده پوستین یوسفان کی تو برخیزی از این خواب گران ⁽¹⁾

تو که می‌دانی یوسف پاک‌دامن است، چرا او را نه سال به زندان انداختی؟ چون گرگ هستی. هر یک از آیات، اگر دقیق بررسی شود، یک دریا معارف دارد و به گستردگی آفرینش، مطلب در آن است.

بدترین دوست زلیخا و دشمن لجوج او، شهوت بی‌قید است که یوسف وجود او را به چاهی انداخته است که دست یوسف هم برای نجات آن، به او نمی‌رسد :

« رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ » ⁽²⁾

این جمله، از قرآن است. من فقط لذت بدن و شهوت را می‌خواهم. اگر زلف زندگی به این دشمنان گره بخورد، این بلاها بر سر انسانیت می‌آید.

اقسام دشمنان

انبیا دشمنان را رده‌بندی کرده‌اند. گروهی دشمنان انسی هستند. اینان قلم به دست دارند، هنرپیشه دارند، هنرآموز دارند، و قیافه پر جاذبه دارند. گروهی هم دشمنان شیطانی‌اند. قرآن می‌فرماید:

« وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ » ⁽³⁾

نمی‌گذارند نسل، مثل یوسف شود. باید همه گرگ شوند. این خواست شیطان است و در پیروی شیطان، در قیامت جز حسرت نصیب انسان نخواهد شد.

« وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ » ⁽¹⁾

در قیامت، ده انگشت خود را با تیزی جلو دهانش می‌جود :

« یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً »

ای کاش راه پیامبر را انتخاب کرده بودم.

« یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً » ⁽²⁾

کاش دشمن را دوست نمی‌گرفتم. او رابطه من را با قرآن قطع کرد. این شیطان، مرا خوار کرد.

دشمن ترین دشمنان

⁽³⁾ بنابر این، در انتخاب دوست هوشیار و مراقب باشید. خداوند در سوره تغابن می‌فرماید :

« إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ » ⁽⁴⁾

برخی از همسران و اولاد شما دشمن شما هستند. چگونه زن، دشمن انسان است؟ از این طریق که انسان را به اسراف و تبذیر تشویق می‌کند، که اگر با من هماهنگ نباشی با تو قهر می‌کنم. این دشمن شما است. به او گوش ندهید و دل شما نسوزد ، اما دشمن‌ترین دشمنان،

«اعدی عَدوِّکَ نَفسُکَ الَّتی بَیْنَ جَنْبَیکَ» ⁽¹⁾نفس آزاد است. هر چه گناه به نفس می‌دهی، معده‌اش بزرگ‌تر می‌شود. دهان گرگ‌ها برای ربودن پاکی شما باز است. در مدرسه، پارک‌ها، اداره و هواپیماها پر از گرگ است. دل امام زمان علیه السلام به شما خوش است. انسان از جمال و سیرت یوسف خوشش می‌آید. کاری کنید که اگر شما را دید، لذت ببرد و خوشحال شود. شما یوسف هستید. قرآن و پیامبران، شما را یوسف می‌بینند. ایران پر از یوسف است.

خوشحالی او چه پشتوانه‌ای برای شما مردم است.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

سرمایه عمر21

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از مسائل مهمی که در سوره مبارکه یوسف مطرح است، اهمیت عمر و چگونگی مصرف کردن آن است. ممکن است همه عزیزان، چند بار این صد و چند آیه را خوانده باشند ؛ اما به نظر نیامده باشد که در کجای این سوره، مسأله مهم عمر و چگونگی صرف کردن آن مطرح شده است. پیش از این که محل این مطلب را در این سوره مبارکه بیان کنم، باید به چند نکته توجه کرد.

اسلام یعنی دین خدا، از زمان آدم تا زمان وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله ، کاری به مقدار عمر ندارد که حدی برای آن معلوم کرده باشد. عمر تکلیفی، یک سال باشد یا هفتاد سال، سرمایه انسان شناخته شده است ؛ یعنی در بیان و گفتار اسلام، عمر، سرمایه شناخته شده است. ⁽¹⁾امکاناتی هم در کنار این سرمایه، داده شده است ؛

مانند هدایت پروردگار عالم و انبیای خدا و ائمه طاهرین ؛ چون خود انسان، منهای خدا و انبیا و ائمه، نمی‌تواند طرح به کار گرفتن امکانات را در کنار عمر، به دست آورد. این مسأله، به زلف هدایت خداوند گره خورده است. وقتی خداوند آدم و حوا را در آغاز عمر تکلیفی، روی کره زمین می‌فرستد به ایشان می‌فرماید :

« فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ » ⁽¹⁾

تکلیف عمر

هدفی که خدا از انسان می‌خواهد، ممکن است در هفتاد سال تحقق بدهد و ممکن هست در یک ماه، پس در این جا زمان مطرح نیست، فقط عمر تکلیفی مطرح است، هر اندازه که باشد.

اندازه عمر کسی را هم به او نگفته است و کسی از عمرش خبر ندارد. افراد خاص که خبرداران عالم بودند، خیلی تعدادشان کم است. ایشان کلاس دیگری داشتند. علت آن هم برای ما روشن نیست ، ولی غیر از این بندگان خاص، بنای خدا بر این نبوده و نیست که اندازه عمر کسی را به او بگوید.

بزرگانی از علمای طراز اول علم و عبادت و فقه و زهد و کرامت و مقبولیت در

فرهنگ اهل بیت، دراین 1500 سال، دلایلی بسیار محکم آورده و گفته‌اند که امیرالمؤمنین، پیامبر، سید الشهدا و فاطمه زهرا از لحظه مرگ خود خبر نداشتند.

امیرالمؤمنین، در شب نوزدهم از لحظه و چگونگی شهادت خود آگاهی نداشت.

عده‌ای هم می‌گویند: خبر داشت، ولی تکلیف فرار از فضای آن خبر را نداشت.

ایشان نمی‌بایست به کشته شدن خود کاری داشته باشد.

خلاصه، اندازه عمر کسی را نگفته‌اند، مگر چند نفر خاص. به آدم و حوا گفتند:

باید مدتی در این دنیا بمانید ، اما نه آزاد، مانند حیوانات و نه با غفلت و جهل. شما مرد و زن، سرمایه بزرگی به نام عمر تکلیفی دارید.

آثار تکلیف عمر

این عمر تکلیفی، میوه‌ای می‌دهد که به خود شما برمی‌گردد. باید به نفع خود زندگی کنید. این باید، به معنی واجب است. از رأی خود هم برنمی‌گردد. در این مقدار از عمر، اگر یک ساعت هم باشد، به اندازه یک ساعت باید تکلیف خود را به من ادا کنی. تکلیف که به من برسد، میوه ابدی می‌شود و به صورت بهشت، به خودت برمی‌گردد. پس عمر چه قدر می‌ارزد؟ وقتی یک ساعت آن، بهشت ایجاد کند، ده ساعت و یک سال و هفتاد سال آن چه قدر ارزش دارد؟ انسان چنین سرمایه‌ای دارد که مولد چنین منفعتی است. از راه ادای تکلیف، به بالاترین قله معنا که خدا است، می‌رسد و آن جا به میوه تبدیل می‌شود ؛ چون تا به خدا نرسد، تبدیل نمی‌شود. بسیاری از نمازها به خدا نمی‌رسد :

« فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ » ⁽¹⁾

روزه برخی، مانند روزه اسب مسابقه‌ای است که خیلی چاق شده است. مسابقه

دهنده می‌گوید: باید چربی او را آب کنم و بعد سوار آن شوم تا در مسابقه برنده بشوم. انفاق‌هایی که ریایی است، این گونه است. برای امور خیر کمک می‌کردی، ولی با این نیت که مردم بگویند: بارک اللّٰه! عجب بخشنده است. این‌ها همه بار سنگینی می‌شود بر گردن خود انسان و به خدا ربطی ندارد! اما اگر این تکلیف را در عمر تکلیفی، به خدا برسانی، به بهشت تبدیل می‌شود. دایره زیبایی میان انسان و خدا است و عمر انسان در این دایره زیبا می‌چرخد. اول عبادت است، به صورت قله درمی‌آید و بعد به صورت بهشت، به خود او می‌رسد. در نیم ساعت هم می‌توان این سرمایه را به این میوه تبدیل کرد ، اما بدون هدایت خدا نمی‌شود. اگر دنبال هدایت خدا نروی، چگونه این سرمایه را تبدیل می‌کنی؟ وقتی از تکلیف خدا آگاهی نداشته باشی، اشتباه خرج می‌کنی و به سوی سقوط می‌روی و سرانجام، به « أَسْفَلَ سٰافِلِینَ » می‌روی تا به نقطه خسران برسی ؛ یعنی سرمایه وجود را از دست دادن و عاقبت اسکلت استخوانی می‌ماند که من روح را به آن برمی‌گردانم :

« فَکٰانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً » ⁽¹⁾

پس هدایت باید از سوی خداوند باشد. اگر شما طرح‌ریزی کنید، طرح به درد خوری به دست نمی‌آید. این کار خدا است. دوران آدم و حوا گذشته است و اکنون نوبت ما است. آن طرح، همین قرآن مجید است. یک بار هم این سرمایه را به ما می‌دهند. اصحاب کهف را دو ساعت از خواب بیدار کرد و دوباره به خواب برگرداند. حضرت سید الشهدا علیه السلام را یک لحظه هم به دنیا برنگرداند و این سرمایه را یک بار می‌دهند، همراه با امکانات آن، که عقل و فطرت و گوش و قدم و شکم و چشم است. یکی از بهترین امکانات آن، شهوت است. تجارت عجیبی می‌توان با آن کرد.

حکایتی از حضرت عیسی علیه السلام در قبرستان

حضرت عیسی علیه السلام از کنار قبرستانی رد می‌شد. فرمود: به سرعت عبور کنید ؛ چون چشمم به کسی در عالم برزخ افتاد که طاقت دیدن عذاب او را ندارم. سال دیگر، از همان جا عبور می‌کردند. حضرت حرکت خود را کندتر کردند. یاران ایشان پرسیدند : چرا سال گذشته تند رفتید و امسال کُند؟ حضرت فرمود: امسال دیدم او را آزاد کرده‌اند. جبرئیل گفت: او بی‌دین نبود ، اما شلوغ کرده بود. فرزند صالحی از او مانده بود که چند روز پیش به یتیم کمک کرد از این رو خداوند دیگر حیا می‌کند که پدر او را عذاب کند. ⁽¹⁾

غریزه شهوت همراه با هدایت الهی

غریزه جنسی از بهترین امکانات است. اگر شهوت نبود، ابراهیمی به وجود نمی‌آمد، یوسفی، موسیٰ و پیامبری به وجود نمی‌آمد. عبداللّٰه و آمنه، دو جوان بودند. شب عروسی میل شدید به یک‌دیگر پیدا می‌کنند که باعث مباشرت می‌شود و بعد هم انسانی مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله به وجود می‌آید. دنیا این قسمت غریزه جنسی را به کثیف‌ترین شکل، به لجن کشیده است. در حالی که این نعمت، بسیار پاک و سازنده است. شکم وچشم و گوش و عقل، که انسان‌ساز نیستند. عقل

کارخانه علم سازی است. چشم می‌بیند. گوش می‌شنود. آن عضوی که کارخانه پیامبر و امام‌سازی است، شهوت است. کارخانه انسان‌سازی است که اگر با هدایت خدا خرج شود، یوسف به وجود می‌آید ، اما وقتی بی‌هدایت خدا خرج شود، یزید، شمر و صهیونیست‌ها به وجود می‌آیند.

طرح خدا پر سودترین سرمایه عمر تکلیفی است. این عمر وقتی بدون هدایت و در جهالت خرج شود، همه آن امکانات و این عمر، فقط ضرر می‌دهد. در کاسبی، اگر خود انسان اهل نباشد، نمی‌داند که دارد ضرر می‌دهد :

« وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً » ⁽¹⁾

احساس مسئولیت یوسف

یوسف نماد حقیقی خرج کردن عمر و امکانات آن، با هدایت خداوند بود و زلیخا نماد خرج کردن عمر، بدون هدایت بود. یوسف با خرج کردن عمر، با پشتوانه هدایت، از بندگان مخلَص خدا شد ، اما زلیخا شهوتران کامجوی گرگ معرفی شد. چه ظلمی از این عمر بریده از هدایت سر زد! اگر آیات سوره یوسف را کنار هم بگذارید، نکته‌ای بسیار عالی به دست می‌آید که بیش‌ترین زمانی که نوشته‌اند که یوسف در دربار با این زن درگیر بوده است، هفت سال است و نه سال هم در زندان بوده است. اگر ده ساله بوده است، جمعاً 26 ساله از زندان آزاد می‌شود. اگر شما شانزده سال، یک جا اسیر و زندان باشید، لحظه‌ای که آزاد می‌شوید، چه می‌خواهید؟ اگر خانه شما تهران باشد و شما در مشهد زندان باشید، فقط به موطن اصلی خود، نزد پدر و مادر می‌روید ، اما یوسف را که آزاد کردند، اگر

می‌خواست از مصر تا کنعان پیاده هم برود، ⁽¹⁾هیجده روز طول می‌کشید.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: خانواده او زنده بودند. دل او هم برای پدر و مادر تنگ شده بود. از روی بصیرت هم می‌دانست که از بس پدر گریه کرده است، چشم‌هایش سفید شده است. از زندان که آزاد شد، به او گفتند : چه می‌خواهی؟ گفت: من دورنمای این مملکت را می‌دانم. با خوابی که دیدم، می‌بینم که هفت سال این ملت، دچار قحطی مواد غذایی می‌شوند. این وزیر دارایی، قدرت گرداندن این مملکت را و حل مشکلات مردم را در آن هفت سال ندارد. وزارت دارایی را به من بدهید من اهل رشوه و اختلاس و دزدی نیستم. من ثروت مملکت را حفظ می‌کنم و می‌دانم که چگونه این جامعه بی‌فرهنگ را نجات دهم. این عمر را خدا به من نداده است که نزد پدر و مادرم بروم و بگویم: خدا را شکر که از زندان آزاد شدم. من این عمر را برای نجات بندگان خدا می‌خواهم. ⁽²⁾

اهمّیت ارشاد و هدایت

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: پیامبر مرا برای تبلیغ، به یمن فرستاد. وقتی می‌خواست از من خداحافظی کند، گفت علی جان!

«لِأَنْ یَهدِی اللّٰهُ عَلیٰ یَدَیْکَ رجلاً»

اگر یک نفر را خدا به دست تو نجات بدهد، از گمراهی هدایت بشود، یا گرفتاری آزاد شود، این،

«خَیرٌ لَکَ مِما طَلعَتِ عَلَیهِ الشَمسُ أَو غَرِبَت» ⁽¹⁾

برای تو بهتر است از آنچه آفتاب بر او می‌تابد ، و غروب می‌کند.

عمر خود را زلیخاوار خرج نکن که سی سال در لجن شهوت حرام بغلطی و بعد که این آتش خاموش شد، به حسرت گذشته بنشینی یا در فشار روانی قرار بگیری.

این عمر تکلیفی را یوسف‌وار خرج کن.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

گذران عمر، همراه با هدایت

22

تهران، حسینیه هدایت

رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

در آیات سوره مبارکه یوسف، از دو عمر بحث به میان آمده است : عمری که صاحب آن، به علت بصیرت، عاقبت‌اندیشی و اتصال به فرهنگ پاک حق، آن را به عبادت خالصانه و خدمت مخلصانه تبدیل کرد. او در تبدیل آن، به اندازه‌ای استوار بود که هیچ چیز نتوانست مانع حرکت او شود. روزی هم که ناجوانمردانه او را محکوم کردند و در کمال بی‌گناهی به زندان افتاد، از آیات قرآن استفاده می‌شود که زندان را برای هم‌زندانی‌های خود، به کلاس معرفت تبدیل کرد. ظاهر محل، برای او مهم نبود که این جا زندان و جایی است که باید حوصله‌اش سر برود، دلش تنگ شود و التماس کند. این ملاحظات برای او نبود؛ از این رو، آن را به کلاس معرفت تبدیل کرد.

پاداش عابدان

قرآن بخشی از درس‌های الهی و ملکوتی او را نقل می‌کند. این یک عمر بود که به عبادت و خدمت ماندگار تبدیل شد. قرآن کریم پاداش عابدان را با کلمه «ابد» یا «خالد» بیان کرده است. پاداش بندگان پاک را که بیان می‌کند، آن را خالد و ابدی توصیف می‌کند. خداوند چه لطفی به انسان دارد که زمان کوتاهی را در اختیار او

قرار می‌دهد و او آن را سرمایه قرار می‌دهد تا نتیجه ابدی و دائمی بدهد. ⁽¹⁾

آرزوی گنهکار در قیامت

یکی از آرزوهای گناهکاران حرفه‌ای در قیامت، بازگشت به دنیا است که این عمر کم را به سرمایه جاودانی تبدیل کنند ، اما پاسخ ایشان این است که بازگشتی برای شما نیست. ⁽²⁾

یک عمر هم عمر خانمی بود که به فرهنگ مادی آلوده بود که با اختیار خود، زمان محدود را به موج شهوات حرام و مجالس لغو و بازی‌گری و بطالت تبدیل کرد.

خداوند از این مجالس، که قاتل عمر است، اسم می‌برد :

« فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ * عَنِ الْمُجْرِمِینَ » ⁽¹⁾

اشراف بهشتیان بر جهنّمیان

وقتی بهشتی‌ها در بهشت قرار می‌گیرند، خداوند به ایشان اشرافی بر جهنمی‌ها می‌دهد که بدانند و لمس کنند از چه تنگنایی رها شده‌اند و با بیداری از چه چاه عمیقی رد شده‌اند! خداوند به آنان اجازه می‌دهد که با جهنمی‌ها سخن بگویند :

« مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ » ⁽²⁾

چه چیزی شما را به این‌جا کشید؟ آنان چهار جواب‌می‌دهند : یکی این‌که

« وَ کُنّٰا نَخُوضُ مَعَ الْخٰائِضِینَ » ⁽¹⁾

ما در مجالس گناه و باطل و لغو و بیهوده شرکت داشتیم.

اولین سؤال در روز محشر

روایتی را شیعه و سنی نقل کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید : اولین بار که مردم وارد محشر می‌شوند، چهار سؤال از ایشان می‌شود. اولین سؤالی که از انسان دارند، این است : «عَنْ عُمُرِکَ فیمٰا أَفْنَیْتَهُ» ⁽²⁾؛ زمانی را که در اختیار تو گذاشتیم، به عشق چه کسی تمام کردی؟ در کدام مجلس و در چه راه و هدفی مصرف کردی؟ عمر سرمایه کمی نیست.

گردش فلک، موجب تداوم عمر

آن گونه که در ذهن دارم، نزدیک بیست کتاب هست که باید بخوانید و محاسبه کنید که برای یک دقیقه عمر، خداوند باید چند میلیارد چرخ را با نظم خاص، در هستی بچرخاند، اگر در یکی از آن‌ها اختلالی صورت گیرد، رشته عمر پاره می‌شود؛ برای مثال همین لحظه که خورشید در نیمکره غربی در حال تابش است، اگر برای خورشید اختلالی پیش بیاید، مثلاً فاصله‌اش از زمین بیش‌تر یا کم‌تر شود، همه

موجودات زنده منظومه شمسی می‌میرند. فعل و انفعالات زمین و گردش آن به دور خورشید یا هوایی که دور کره زمین است، اگر پنج متر بالاتر برود، به دقیقه نمی‌رسد که همه موجودات می‌میرند.

در قیامت از تو می‌پرسند گوهری که به تو دادیم، که از گرداندن میلیاردها چرخ به وجود آمده بود، در کجا معامله کردی؟ انبیا با بیش از قیمت خودش آن را معامله کردند :

« قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ » ⁽¹⁾

همه سلطنت در مقابل عمر

من از تصور این دادو ستد عاجزم. ظاهراً این داستان از مرحوم حاج شیخ جعفر شوشتری ⁽²⁾نقل شده است که:

پادشاهی در شکارگاه، چشمش به آهویی افتاد و آن را دنبال کرد. اسب پادشاه توان این را که به آهو برسد، نداشت. آهو شاه را در بیابان بسیار دواند تا این که راه را گم کرد. از دور دیوارهای گلی به نظرش آمد. در خانه‌ای را زد. پیرزنی بیرون آمد.

پادشاه گفت: تشنه‌ام. پیرزن آب خنک آورد و شکارچی از مرگ نجات یافت. نشانی خود را به او داد و گفت: اگر روزی گذر تو به این منطقه افتاد، نزد من بیا.

روزی پیرزن به امیدی این راه را پیمود و به کاخ، نزد شاه آمد. شاه رو به درباریان کرد و گفت این زن، مرا از مرگ حتمی نجات داده است. درباریان گفتند : اگر همه سلطنت خود را به او بدهی، مساوی می‌شود.

آن گاه مرحوم آقا شیخ می‌گوید : امام حسین علیه السلام هر چه داشت، به سلطان اصلی پرداخت. چه چیزی به او بدهد که از مساوی بیش‌تر شود؟ عاقل‌تر از انبیا و ائمه، کسی در این دنیا زندگی نکرده است که این عمر را که محصول چرخش میلیاردها چرخ بوده است، تقدیم بندگان خدا کردند.

کسانی که عمر را به گناه و خواب اضافه و همراهی بازیگران گذراندند، اگر فردا نتوانند اولین سؤال را جواب بدهند، نوبت به سؤال دوم نمی‌رسد. یک روایت بسیار جالبی از پیامبر و اهل بیت رسیده است که برای انسان، در شبانه روز، شش ساعت خواب، کافی است.

تقسیم بندی ساعات عمر رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید :

«عَلی العٰاقلِ أَن یَکونَ لَهُ سٰاعاتٌ»

بر عهده انسان اندیشمند است که خالی از ساعاتی نباشد.

«سَاعَةٌ یُناجی فِیهٰا رَبَّه»

یک بخش را با خدا سر و سرّ داشته باشد، سود و منفعتی دارد که خدا می‌داند.

«وَسَاعَةٌ یُحاسِبُ فِیهٰا نَفْسَهُ»

در یک بخش، حساب‌گر خود باشد که عمرم در چه راهی گذشت.

«وَسَاعَةٌ یتفَکُر فِیما صَنَع اللّٰهُ عَزَّوَجَلَّ» ⁽¹⁾ساعتی هم حساب کند که خداوند عالم تاکنون چگونه با او معامله کرده است.

«کَمْ مِنْ قَبِیحٍ سَتَرتَهُ»

من پرده‌دری کردم ، اما تو پوشاندی. پنجاه سال است که پرده‌پوشی می‌کنی. چه زمانی پرده از کار من برمی‌داری؟ حوصله من از بنده‌ام سر نمی‌رود.

«وَکَمِ من فادِحٍ مِنَ البلاءِ أَقلتَهُ»

خودت سفارش کردی که اگر با کسی معامله کردید، اقاله کنید و پس بگیرید. چه بلاها و گناهانی که تو اقاله کردی.

«وَکَمِ مِن عِثارٍ وَقَیتَهُ»

در طول عمرم چه قدر می‌خواستم در گناهان زشت بیفتم ، ولی تو مرا حفظ کردی.

«وَکَم مِن مَکْروهٍ دفَعْتَهُ»

صدها بار بنا بود حادثه برای تو پیش بیاید و من دفع کردم.

«وَکَم مِن ثَناءٍ جَمِیلٍ لَستُ أَهلاً لَهُ نَشَرتَهُ»

هر جا می‌روی تعریف تو را می کنند. نمی‌دانند که باطن من با تو، چگونه است.

یک ساعت هم بنشینید خوبی‌های خدا را در حق خودتان مرور کنید. تو عجب خدای خوبی هستی! یک مقدار هم تو به ما بگو که تو چه بنده بدی هستی : مجلس تمام شد و به آخر رسید عمر ما هنوز اندر اول وصف تو مانده‌ایم

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

ثمره هدایت در زندگی 23

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382

الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

لطایف، اشاره‌ها، نکته‌های بسیار باارزش و مؤثری از سوره مبارکه یوسف، با نگاهی کلی بیان شد و به این نکته رسیدیم که در این سوره مبارکه، خداوند دو نوع عمر را مطرح می‌فرماید :

یکی به علت بینایی و بصیرت، با امکاناتی که در اختیار او بود، به کارهای بزرگی دست زد و به بیان خود قرآن، در سوره فاطر «تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ »، ⁽¹⁾تجارتی بود که تا ابد ضرر و خسارت و کسادی ندارد، بلکه منفعتی جاوید و ابدی برای صاحب عمر به دنبال دارد. در خود سوره مبارکه یوسف، به یک قطعه از عمر او توجه کردید که چگونگی خرج کردن عمر، شگفت‌آور بود. کاری که او کرد، حدود هفت سال از عمر او را در بر گرفت. قرآن کریم حج و عمره را نام برده است. اعمال عمره محدود است، طواف، نماز، سعی صفا و مروه، تقصیر و طواف و دو رکعت نماز است.

عمره مستحب هم هست. اگر انسان زرنگی وارد عمره شود، از آغاز تا پایان آن، بیش از یک ساعت و نیم نمی‌شود.

ثواب عمره در ماه رجب

راوی به امام ششم علیه السلام می‌فرماید : ⁽¹⁾می‌خواهم در ماه رجب به عمره بروم. حضرت فرمود : آیا ثواب آن را هم می‌دانی؟ گفت : نه. امام فرمود: اگر سطح زمین را طلا بچینی و در راه خدا صدقه بدهی، ثواب آن، مطابق با این است. خزانه او بی‌نهایت است و تمام نمی‌شود. برای او مهم نیست که در قبال عمره چنین پاداشی بدهد. راوی می‌گوید: من برخاستم که بروم، حضرت فرمود : می‌خواهی به عملی دیگر هم راهنمایی‌ات کنم که ثوابش ده برابر عمره باشد؟ ⁽²⁾عرض کردم: بله. فرمود: اگر مشکل کسی را حل کنی ثوابش ده برابر از عمره بیش‌تر است. ⁽³⁾

تلاش بی‌وقفه یوسف برای مردم یوسف برای مقابله با قحطی هفت ساله مصر، ده سال وقت گذاشت و در آن سال ها مشکل همه مردم را حل کرد که در آن هفت سال، یک صبحانه از مردم، کم نشود. این لطف وجود مقدس حق است. او امکاناتی را در اختیار ما گذاشته است، عقل، فطرت، قرآن، انبیا، ائمه و عارفان را در اختیار ما گذاشته است. غیر از عمر که باید این سرمایه و امکانات را درست خرج کرد، راه آن را پیش از اسلام، در کتاب‌های آسمانی گذشته و پس از آن، در سخنان ائمه و قرآن ترسیم کرده است.

به وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: اگر شما بخواهید کلمه «سعادت» را معنا کنید، چگونه معنا می‌کنید؟ فرمود:

«طُولُ العمر فی طاعة اللّٰه» ⁽¹⁾

این که در دنیا بسیار بمانی و این بسیار ماندن را در طاعت خداوند عالم خرج کنی. همه سخنان خدا را گوش دهید.

خداوند در قرآن مجید، برای یک زندگی سالم، مطلب دارد. طاعت خدا فقط نماز و روزه نیست. گوش دادن به همه سخنان او در همه زمینه‌ها لازم است.

همسر فداکار آیت الله بروجردی

آیت اللّٰه بروجردی ⁽¹⁾در احوالات خود گفته است من در اصفهان تحصیل می‌کردم. اساتید آن روز اصفهان، کم‌نظیر بودند ؛ مانند آیت اللّٰه العظمی کلباسی ⁽²⁾، مرحوم آقا سید محمد باقر درچه‌ای ⁽³⁾، حکیم بزرگ قشقایی ⁽⁴⁾و حکیم کم‌نظیر

ملّا محمّد کاشانی. ⁽¹⁾ایشان می‌فرمود: من گرم تحصیل در محضر ایشان و عاشق این اساتید بودم.

همواره مایه‌های علمی من بالا می‌رفت که نامه‌ای از پدر دریافت کردم.

پدر ایشان در بروجرد، معاش زندگی را از کشاورزی تأمین می‌کرد. چون زبان ایشان می‌گرفت، کسی ایشان را برای منبر و سخنرانی دعوت نمی‌کرد. در نامه آمده بود: حسین عزیزم! به بروجرد بیا، من وسایل عروسی تو را فراهم کرده‌ام.

من نامه‌ای به ایشان نوشتم که مرا از ازدواج معاف کنید و اجازه دهید درس بخوانم. پدرم در جواب نوشت: فکر نمی‌کنی اگر به سخن پدر گوش ندهی، این مانع تو باشد؟ خدا در قرآن فرموده است :

« وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً » ⁽¹⁾

ایشان بلافاصله به بروجرد رفت. عروسی که تمام شد، گفت: حالا می‌خواهی بروی، برو. ایشان می‌فرمود: بروجردی شدن من مرهون این خانمی بود که پدرم برای من گرفت.

یک عروس جوان، چگونه عمر را صرف می‌کند که محصول عمر او آیت‌اللّٰه بروجردی می‌شود؟ یک خانم چگونه عمرش را خرج می‌کند که محصول همان عمر نه ساله، امام مجتبی، امام حسین، زینب کبری و حضرت کلثوم می‌شود؟ در قیامت خیلی از مردها به خاطر خانم‌هایشان باید به جهنم بروند و بسیاری نیز در اعلی علیین قرار می‌گیرند.

یوسف عزیز هفت سال عمرش را این گونه برای یک ملت خرج کرد و نگفت که در میان این ملت، ممکن است بی‌دین، بی‌نماز و کافر هم باشد. اگر خدا می‌خواست، ریشه ایشان را می‌زد. عمر خود را در چه مسیری بپردازم؟ در برابر این هزینه کردن، دریافتی ابدی دارد. وقت مردن این افراد، خدا خطاب می کند :

« یٰا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً » ⁽¹⁾

سرانجام گمراهان

شصت - هفتاد سال، در دنیا به تو عمر دادم، خوب کاشتی، خوب عمل کردی و خوب عمرت را خرج کردی. اکنون خود من به انتظار تو هستم، ربی که از تو کمال رضایت را دارد. این «ارجعی» را یادمان باشد که کلام شخص خداوند است. عده‌ای هم هستند که قرآن می‌فرماید: به لحظه مرگ که می‌رسند، اوضاع تاریک بسیاری را می‌بینند و به خدا می‌گویند : ⁽²⁾

« رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ » ⁽¹⁾

تا این عمر به لجن کشیده را جبران کنم.

« إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ » ⁽²⁾

اکنون به تو می گویم که عمر را صرف دشمنان من کردن، چه تاوانی دارد. عمری که مانند عمر یوسف خرج می‌شود، مرکبی برای صاحب آن است. عمری که مانند عمر زلیخا خرج می‌شود، امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: مانند قاطری است که مهار گسیخته، صاحبش را تحویل جهنم می‌دهد. ⁽³⁾جلال الدین رومی در یک شعر مفصل، این دو نوع انسان را ترسیم کرده است.

انسان نقشه بکشد که چگونه سر مردم کلاه بگذارم. آن یکی خورشید علیین بود وین دگر خفاش کالسجین بود ⁽⁴⁾

یکی از عیب‌ها، خشم و انتقام‌جویی است. ⁽⁵⁾یوسف ده سال داشت که او را از

پدر جدا کردند و در چاه انداختند. اکنون در سفر سوم، به مصر آمده‌اند. گفتند : ای عزیز! تکلیف ما چیست؟ تو همانی که به تو ظلم کردیم. می‌خواهی با ما چه کنی؟ قرآن می‌گوید: این انسان بی‌عیب، به برادران گفت :

« لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ » ⁽¹⁾آن یکی نوری ز هر عیبی بری

آن یکی سرور شده ز اهل زمان وین یکی در خاک خواری بس نهان ⁽¹⁾

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

انسان تربیت شده مکتب حق

24

تهران، حسینیه هدایت رمضان 1382 الحمدلله رب العالمین و صلّی الله علی جمیع الانبیاء والمرسلین

و صلّ علی محمد و آله الطاهرین.

از مسائل بسیار مهمی که از سوره مبارکه یوسف استفاده می‌شود، درباره دو گونه انسان است. انسانی که تربیت شده مکتب حق است و انسانی که آلوده به مکتب مادیگری و هوای نفس است.

حضرت یوسف علیه السلام انسانی است که هر قدمی را که می‌خواهد بردارد، هر کاری را که می‌خواهد انجام بدهد، هر سخنی را که می‌خواهد بگوید، و هر برخوردی را که می‌خواهد با حوادث بکند، خودش را، زمانش را، آینده‌اش را، براساس فرهنگ پاک پروردگار محاسبه می‌کند و بعد از محاسبه، کاری را که باید انجام بدهد، بر اساس حق و یقینی انجام می‌دهد.

زندان می‌رود ولی به حق زندان می‌رود، در مقابل زلیخا مقاومت می‌کند به حق مقاومت می‌کند، در زندان می‌ماند به حق می‌ماند. چیزی از سرمایه عمرش را به تعبیر قرآن هدر نمی‌دهد، از تمام لحظات عمر و از همه مایه‌هایی که در اختیارش است، به عالی‌ترین صورت، به خاطر قدرت در محاسبه استفاده می‌کند.

یوسف علیه السلام محاسبه گری دقیق

ما این معنای محاسبه گری دقیق او را از آیه شریفه‌ای که پروردگار عالم، کلمه

علیم و حفیظ را در آن به کار گرفته استفاده می‌کنیم.

می‌فرماید: «إِنِّی حَفِیظٌ » ⁽¹⁾من یک پاسدار واقعی نسبت به عمرم، نسبت به مردم، نسبت به کشور، نسبت به سرمایه‌های وجودی خود هستم و «عَلِیمٌ » هستم، دانا هستم، دانایی در افق بالا و محاسبه گر.

به دقت می‌توانم هفت سال فراوانی نعمت را با هفت سال قحطی را، به گونه‌ای محاسبه کنم که ملت و کشور دچار تنگنا، مضیقه، سختی، فقر، نداری، تهی دستی نشوند.

تربیت شده مکتب مادیگری یک طرف داستان هم زلیخا قرار دارد، او در یک زندگی صد در صد بی محاسبه قرار گرفته است. تمام همت این زن در این است که کامجویی کند و فقط بدن لذت ببرد، بقیه نواحی وجود معطل بماند. عقل رشد نکند، روح رشد نکند، قلب آیینه دار جمال حق نشود، ارزشهای اخلاقی بر این صفحه نقش نبندد، از کل امور، فقط نگاهی به بدن تنها دارد.

یک لذت گرای بی محاسبه است. و اگر این گونه حالات در وجود انسان مایه بشود، محال است که انسان را نسبت به هر حقی راضی کند.

چگونه حالا پروردگار عالم لطفش شامل حال کسی بشود، و این برنامه‌ها را که مایه وجود انسان است از وجود انسان بگیرد و آدم در برابر حق تسلیم بشود، ولی اگر مادیگری ریشه در وجود انسان پیدا کند و به قول امیرالمؤمنین علیه السلام طبیعت ثانوی گردد محال است انسان در مقابل حق تسلیم بشود.

نمونه هایی از تربیت شدگان مکتب مادیگری

من نمونه‌هایی از انسان‌هایی که این فرهنگ لذت گرایی در آنها مایه شد، عرض می‌کنم.

همین‌ها گاهی در ظاهر امر یک آراستگی پیدا کردند، انسان خیال می‌کند خیلی آدم‌های خوبی هستند، آدم‌های منظمی هستند، آدم‌های با ادبی هستند ولی در برخورد با یک حادثه، معلوم می‌شود که این ادب و حتی دینداری او یک ظاهر پوچ در وجود آنها بوده است.

در این زمینه چه اتفاقات عجیبی در تاریخ بشر افتاده است.

وجود مبارک موسی بن عمران علیه السلام یک گفتگویی با یک گوساله پرست دارند.

گوساله پرستی به دست سامری چه زمانی شروع شده؟ بعد از نبوت موسی علیه السلام ، بعد از نشان دادن آیات و بینات و معجزات، چه اتفاق عجیب و شگفت انگیزی افتاده است.

به این آدمی که پوششی از دین، ادب دینی، اخلاق دینی داشته و حالا گوساله پرست شده، موسی بن عمران علیه السلام می‌گوید:

تو به ترتیب ندیدی که یک عصای چوبی من با افتادن روی زمین تبدیل به یک اژدهای عظیم شد و تمام سحر جادوگران را بلعید و بعد دم این اژدها را گرفتم و بلندش کردم، دو مرتبه همان چوب دستی شد؟ نه چاق شده بود، نه چیزی به آن اضافه شده بود، عین قبل از اژدها شدنش شد.

بارها دیدی. این معجزات همه در قرآن نقل شده است، تو دیدی که من دستم را می‌بردم زیر بغلم، بیرون می‌آوردم، از پنج انگشت من تا جایی که چشم کار می‌کرد، نور سفیدی می‌درخشید:

« بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ » ⁽¹⁾

تو دیدی که من تمام کانال‌هایی که از رود نیل به طرف خانه فرعونیان می‌رفت، با یک اشاره تبدیل به خون کردم. تو دیدی به معجزه من که تمام زندگی فرعونیان پر از قورباغه شد، تو دیدی به معجزه من که تمام خانه و زندگی و رختخواب و ظروف فرعونیان پر از شپش شد، تو دیدی که من با این عصا به سنگ زدم،

« فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتٰا عَشْرَةَ عَیْناً » ⁽²⁾

دوازده چشمه آب بیرون زد.

تو دیدی که یک شب تمام شما بنی اسرائیل را لب رود نیل آوردم، به رود اشاره کردم، دوازده کوچه درون آب باز شد، آب‌ها روی هم دیگر سوار می‌شد. همه شما را از این دوازده کوچه بیرون بردم، فرعونیان وارد آب شدند، آب‌ها و همه را غرق کرد. با تماشای این معجزات من، حالا آمدی گوساله پرست شدی؟ ⁽³⁾

علت گوساله پرستی سامری

این بهت آور است که همه اینها حق نبود و گوساله حق بود، یعنی به این راحتی حق را می‌شود گم کرد، به این راحتی حق را می‌شود به دیگران داد. یعنی موسی ناحق، سامری حق است. عصا به اژدها تبدیل شدن ناحق و گوساله حق است.

چطور انسان در مقابل حق تسلیم نمی‌شود و رها می‌کند و گوساله پرست می‌شود؟

قرآن مجید نقل می‌فرماید:

« وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ » ⁽¹⁾

شما مایه گوساله پرستی را قبل از همه این حرفها به دلتان خوراندید.

وقتی به یک گوساله می‌رسید، به پول می‌رسید، به مقام می‌رسید، تمام حق را در همه جلوه‌هایش رها می‌کنید و به باطل می‌گروید، علتش چیست؟

موسی به او گفت: طبق همین

« وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »

که شما قبلا مایه گوساله پرستی را به خودتان تزریق کردید. ⁽²⁾

در یک برهه آرامش، یک مرتبه ظاهر دینی پیدا می‌کنید و در نماز جماعت شرکت می‌کنید و اقتدا به پیغمبر می‌کنید، با پیغمبر در جنگ شرکت می‌کنید، اما به محض اینکه در قبر پیغمبر مرا می‌بندند، همین شما که به پیغمبر، به قرآن و به نماز جماعت گرویده بودید، هیزم می‌آورید در خانه دختر پیغمبر را آتش می‌زنید. هجوم می‌آورید و در خانه را می‌شکنید و طناب به بازوی علی علیه السلام می‌بندید، کشان کشان پای منبر می‌برید، به امام علیه السلام که از طرف خدا به امامت انتخاب شده، می‌گویید باید مأموم باشی و آن کسی که در هیچ چیزی با امام علیه السلام قابل مقایسه نیست باید امام جماعت شود، تو علم صرف باید با جهل صرف بیعت بکنی چرا؟

چطور قرآن را که حق است رها کردید، سفارشات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله را در غدیر خم رها کردید، علی علیه السلام را با همه ارزشها رها کردید، اصرار کردید علی امام مأموم بشود، ابوبکر عادی امام بشود، چرا؟ چون

« وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »

شما این مایه را قبلا به قلبتان تزریق کردید. ⁽¹⁾

این مایه در یک برهه وقتی ظهور بکند، نمی‌گذارد آدم تسلیم حق باشد او را به یک انسانی در برابر حق، ضد حق، ضد خدا، ضد قرآن، ضد انسان تبدیل می‌کند.

وقتی آدم محاسبه نکند، این مایه‌ها در وجودش شکل می‌گیرد و یک روزی هم خرج می‌شود. حضرت یوسف علیه السلام در مقابل حوادث سنگینی قرار گرفت ولی چقدر معقول از کنار این حوادث عبور کرد. خود را نباخت. دچار شهوت حرام نشد، روح و عقلش به اسارت دشمن درنیامد، در کارگردانیش در مدتی که حاکم مملکت بود، یک ارزن ظلم از او صادر نشد به علت اینکه یک مایه قوی توحیدی را به قلب خود تزریق کرده بود، در تمام برنامه‌هایی که می‌خواست وارد بشود با محاسبه رضای خدا وارد می‌شد. این دو برداشت را ما از آیات سوره یوسف استفاده می‌کنیم.

مقاومت یوسف علیه السلام در مقابل چهار جاذبه

اگر بخواهیم مسأله را بیشتر موشکافی بکنیم باید گفت: یوسف علیه السلام در مقابل جاذبه‌های قوی کمال مقاومت را به خرج داد. به خاطر همین محاسبه زلیخا در مقابل هیچ یک از این چهارجاذبه مقاومتی نداشت، به محض جلوه جاذبه، دست بسته، پا بسته، عقل بسته، روح بسته تسلیم بود.

خود ما در مقابل حق چقدر تسلیم هستیم، چقدر حق را به حقدار می‌دهیم، مگر قرآن مجید، علنا ربا را حرام و گناه کبیره اعلان نکرده؟ پس اینهایی که ربا می‌خورند برای چه می‌خورند؟ چرا تسلیم حق نیستند، چون

« وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »

مایه عبادت پول را در خود تزریق کرده، به جای عبادت خدا؛ بنده پول است.

رباخوری علت دیگری دارد؟ به او بگو که ربا حرام است، می‌خندد.

قرآن مجید مگر در سوره نساء معشوقه پنهانی گرفتن را حرام نکرده است؟ روابط نامشروع پنهان از دید دیگران چرا؟ چون گوساله شهوت را

« وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »

به قلبش تزریق کرده. تسلیم حق نیست.

اما یوسف محاسبه گر، چقدر زیبا زندگی می‌کند، زلیخایی که زندگی را محاسبه نمی‌کند و محور را بدن و لذت‌های بدن قرار می‌دهد، دست به هر کار نامشروعی می‌زند. وجدان خواب، عقل اسیر، قلب تاریک، انسان را خیلی راحت دربست تسلیم باطل می‌کند.

حضرت یوسف علیه السلام در مقابل چهارجاذبه قرار داشت، زلیخا هم همینطور.

جاذبه اول شیطان است. شیطان مگر جاذبه دارد؟ خیلی شدید. اینقدر هنرمند است که قرآن می‌فرماید:

« زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ » ⁽¹⁾

کثیف‌ترین زشتی‌ها را در مقابل چشم انسان، چنان زیبا نقاشی می‌کند که همه دل‌ها را ببرد.

مگر ماهواره‌ها این کار را نمی‌کنند، در مملکت ما شیطان چقدر نیرو دارد، از دختر چهارده ساله زیبا تا دلالان فحشا، تا پخش کنندگان مبتذل‌ترین فیلمها و سی دی‌ها، «زُیِّنَ لَهُمْ » اگر باطن این مسائل از طریق قرآن دیده بشود و محاسبه بشود،

آدم دنبالش نمی‌رود. ⁽¹⁾

قوی ترین دشمنان یوسف علیه السلام

قوی‌ترین نیروی شیطان در برابر یوسف علیه السلام زلیخا بود. یک زن جوان زیبای مصری که انواع لباس‌ها و آرایش‌ها در اختیارش است. هفت سال، طنازی و عشوه‌گری و ناز و غمزه،

« کَمَثَلِ الشَّیْطٰانِ إِذْ قٰالَ لِلْإِنْسٰانِ اکْفُرْ » ⁽²⁾

حرفش هم این است بیا با شهوتت ناسپاسی کن، گفت:

« مَعٰاذَ اللّٰهِ » ⁽³⁾

رد کرد.

نیروی دوم در مقابل یوسف علیه السلام برای بلعیدن یوسف دنیا بود. دنیا خیلی چهره فریبنده‌ای دارد:

« فَأَمّٰا مَنْ طَغیٰ * وَ آثَرَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا * فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْویٰ » ⁽⁴⁾

چقدر زیبا محاسبه گری کرده است.

گفت بگذار بروم زندان و در این کاخ نباشم. این دنیا مال شما باشد. ما همان اتاق کاه گلی و نموری که سخت به ما می‌گیرند و یک نان خشک به ما می‌دهند، برای ما محبوبتر است. من همان دم که وضو ساختم از چشمه عشق چهار تکبیر زدم یکسره بر هر چه که هست ⁽¹⁾

سومین نیرویی که در مقابل یوسف علیه السلام قرار داشت، هیجانات نفسی بود، چقدر زیبا برخورد کرد:

« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی » ⁽²⁾

او گفت: هر چقدر که حمله نفس قوی باشد من با رحمت پروردگار بزرگ عالم آن را بیرون می‌کنم.

خواسته‌های بی محاسبه که در قرآن بسیار با کلمه هوا آمده است؛ ⁽³⁾انسان را به انواع گناهان دچار می‌کند.

اما زلیخا در مقابل هیچکدام از دشمنان مقاومتی نداشت، وقتی که انسان تسلیم بشود، حجاب‌های بسیار سنگین بین او و بین پروردگار قرار می‌گیرد. زندگی را که در حجاب می‌گذراند، تمام سرمایه وجود را می‌بازد، عمر هدر می‌رود، مایه‌ها همه نابود می‌شود، در وقت مرگ عجیب آدم را به اسارت می‌کشد، آن کسی که در عمرش حق را ندید، یک لحظه وقت مرگ چگونه حق را ببیند؟ آنان چگونه می‌میرند؟ با چه برزخی روبه رو می‌شوند؟ با چه قیامتی برخورد می‌کنند؟

محرومین از درگاه حق

یک آیه در سوره آل عمران است که سه مسأله در آن مطرح است:

یک مسأله این است که پروردگار می‌فرماید: او که رحمت بی نهایت است.

رحمت بی نهایت یعنی خدا، چون ما از طریق اهل بیت علیهم السلام اعتقاد داریم صفات و ذات یکی است. نمی‌گوییم خدا دارای رحمت است، می‌گوییم خود رحمت است، رحمت بی نهایت است. برای اینکه یک آدم در قیامت دچار چه محرومیت شکننده‌ای است. تمام آسمانها و زمین اگر در معرض این محرومیت قرار بگیرند مقاومت نمی‌توانند بکنند، طاقتش را ندارند.

این رحمت بی نهایت درباره اینها می‌فرماید: این خودباختگان و خودفروختگان، این تسلیم شدگان به انواع آلودگی‌ها، این‌هایی که زندگی را بی محاسبه و بی در و پیکر گذراندند

« وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ » ⁽¹⁾

هر چه مرا صدا بزنند، من یک کلمه جواب نمی‌دهم،

« وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ » ⁽²⁾

و روز قیامت یک بار هم یک نگاه به آنها نخواهد کرد، آن وقت حال چه می‌شود؟

ما در دنیا یک شادیمان این بود که معشوق یک نیم نگاه به ما انداخت مثل اینکه سر یاری با ما دارد، نگاهش نشان می‌داد، نگاه محبت است.

اما یکی هم می‌گوید، هر چه التماس کردم یک نگاه به من نکرد.

« وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ »

نمی‌گوید در دنیا، اگر در دنیا به آدم نگاه نکند، باز آدم هزار تا پناهگاه دارد، به سگی یا خوکی یا کافری ممکن است پناه ببرد که یک لقمه بخورد. اما آنجا که تمام وجود آدم نیازمند به نگاه است، هیچ نگاه نمی‌کند.

رحمت بی نهایت می‌فرماید:

« وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ »

نگاه نمی‌کند

« وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ » ⁽¹⁾

تسویه حساب هم به ایشان نمی‌دهد، ⁽²⁾پرونده‌اش با کل گناهانش روی دوشش می‌ماند. به خیلی‌ها قیامت تسویه می‌دهد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

پرونده کسی را دستش می‌دهد، خودش هم با او حرف می‌زند، ⁽³⁾البته کنار او

صدای خدا را نمی‌شنود، فقط خود او می‌شنود. بنده من، می‌خواهم گناهانت را به یادت بیاورم، وقتی گناه را به یاد آدم می‌آورد، ما که خیلی از گناهان را یادمان می‌رود، درد می‌کشیم، خطاب می‌رسد من اینها را، یادت می‌آورم، نمی‌خواهم دردت بیاید، می‌خواهم بگویم اینها را انجام دادی، حالا می‌خواهم تو را ببخشم و خوشحالت کنم، این معنای یزکیهم است. اما اینها را «وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ » ، پس برای آنان

« وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ » ⁽¹⁾

عذاب دردناک است.

علت دوری از حق

امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید: که چرا این طوری شده است، چرا به اینجا رسیدم، کسالت در عبادت، تاریکی درون، شاد نبودن، دور بودن،

«سَیِّدِی لَعَلَّکَ عَنْ بَابِکَ طَرَدْتَنِی»

شاید مرا از در خانه‌ات طرد کرده‌ای، که این حال به من دست داده، قبلا خیلی با حال برایت نماز شب می‌خواندم، اما اکنون حال ندارم

«وَ عَنْ خِدْمَتِکَ نَحَّیْتَنِی»

گفتی که تو دیگر لیاقت نداری برای من خدمت کنی،

«أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُسْتَخِفّاً بِحَقِّکَ»

یا دیدی که من تمام حقوقت را سبک شمردم،

«فَأَقْصَیْتَنِی»

دستور دادی که مرا از پیشگاهت تبعید کنند.

«أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُعْرِضاً عَنْکَ فَقَلَیْتَنِی»

هر بار مرا دعوت کردی دیدی من رو برگرداندم، حالا از دست من عصبانی شدی،

«أَوْ لَعَلَّکَ وَجَدْتَنِی فِی مَقَامِ الْکَاذِبِینَ»

یا دیدی هر سال به تو دروغ گفتم، مرتب به تو گفتم توبه کردم، بعد معلوم شد دروغ بود.

«فَرَفَضْتَنِی»

حالا دیگر کاری به من نداری، گفتی برو، دیگر نه تو بنده منی، نه من خدای تو.

«أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی غَیْرَ شَاکِرٍ لِنَعْمَائِکَ فَحَرَمْتَنِی»

دیدی من وجود پیغمبرت را شکر نکردم، وجود علی را شکر نکردم، وجود زهرا را شکر نکردم، وجود حسن و حسین تو را شکر نکردم، قرآنت را شکر نکردم، دیدی آدم ناسپاسی بودم، حالا مرا از رحمتت محروم کردی،

«أَوْ لَعَلَّکَ فَقَدْتَنِی مِنْ مَجَالِسِ الْعُلَمَاءِ»

دیدی من وقت داشتم کنار عالمان ربانی بروم، در جلسات آنان شرکت بکنم، اما توجهی نکردم، شرکت نکردم

«فَخَذَلْتَنِی»

حالا مرا به خودم واگذار کردی،

«أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی فِی الْغَافِلِینَ»

یا نه، دیدی من با اهل غفلت زیاد نشست و برخاست دارم

«فَمِنْ رَحْمَتِکَ آیَسْتَنِی»

مرا ناامید از رحمتت کردی،

«أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی آلَفُ مَجَالِسَ الْبَطَّالِینَ»

دیدی با بازیگران دنیا و آنهایی که عمرشان را بیهوده تلف می‌کنند، خیلی رفت و آمد دارم

«فَبَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ خَلَّیْتَنِی»

مرا به همانها واگذار کردی

«أَوْ لَعَلَّکَ لَمْ تُحِبَّ أَنْ تَسْمَعَ دُعَائِی فَبَاعَدْتَنِی»

یا شاید دیگر دوست نداری که صدای مرا بشنوی که هر چه دعا می‌کنم جوابم را نمی‌دهی.

یا محبوب من

«أَوْ لَعَلَّکَ بِجُرْمِی وَ جَرِیرَتِی کَافَیْتَنِی» ⁽¹⁾

دیدی خیلی گناه کردم مرا مجازات می‌کنی، چه شده من به این روز افتاده‌ام.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

فهرستها

فهرست آیات

آیه

شماره‌آیه

صفحه

. فاتحه (1)

« إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ »

5

70، 236

« اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ »

6

70، 263

. بقره (2)

« ذَلِکَ الْکِتَابُ لَارَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ »

2

23

« إِنَّ اللَّهَ لَایَسْتَحْیِ أَن یَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا »

26

212

« الَّذِینَ یَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِیثَٰقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مَآ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَیُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُوْلٰئِکَ هُمُ الْخَٰسِرُونَ »

27

231، 232

« إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً ... »

30

84

« فَمَن تَبِعَ هُدٰای فَلاٰ خَوفٌ عَلَیهِم وَ لاٰ هُم یَحْزَنوُنَ »

38

284

« و لَایُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ و لَاهُمْ یُنصَرُونَ »

48

177

« فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا »

60

324

« وَ أُشْرِبُواْ فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ »

93

325، 326، 328

« یَٰأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ »

104

240

« و یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ »

129

55

« إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّآ إِلَیْهِ رَ ٰجِعُونَ »

156

223

« و الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَشَدُّ حُبًّا لِّلَّهِ »

165

80

« وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ »

166

178

« کُلُواْ مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَٰلاً طَیِّبًا »

168

221

« وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ »

205

277

« اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ »

257

137

« وَمَا لِلظَّٰلِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ »

270

177

. آل عمران (3)

« إِذْ قَالَتِ الْمَلَٰلِکَةُ یَٰمَرْیَمُ انَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ »

45

42

« تَعَالَوْاْ »

61

240

« فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَٰذِبِینَ »

61

236

« وَلَا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا یَنظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَٰمَةِ وَ لَایُزَکِّیهِمْ‌وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ »

77

331، 332، 333

« فَمَن تَوَلَّیٰ بَعْدَ ذَ ٰلِکَ فَأُوْلٰئِکَ هُمُ الْفَٰسِقُونَ »

82

232، 233

« وَمَن دَخَلَهُ کَانَ ءَامِناً »

97

33، 34

« سَارِعُواْ إِلَیٰ مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَٰوَ ٰتُ وَالْأَرْضُ »

133

241

. نساء (4)

« وَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیَِّاتِ حَتَّیٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الآنَ... »

18

109

« إِنَّهُ کَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتاً وَسَآءَ سَبِیلاً »

22

107

« وَبِالْو لِدَیْنِ إِحْسَاناً »

36

313

. مائده (5)

« الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ »

3

93، 98

« یَٰأَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَآ أُنزِلَ إِلَیْکَ »

67

270

« أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ »

83

162

« عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ »

95

46

. انعام (6)

« ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ »

91

273

« مَن جَآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا »

160

25

« قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَنُسُکِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِ‌ّ الْعَالَمِینَ »

162

299

. اعراف (7)

« وَالْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ »

8

36

« وَالْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ »

58

166، 167

« وَالَّذِی خَبُثَ لَایَخْرُجُ إِلَّا نَکِداً »

58

168

« وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَیٰ ءَامَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَٰتٍ مِّنَ السَّمَآءِ وَالأَْرْضِ »

96

242

« بَیْضَآءُ لَئِنٰظِرِینَ »

108

324

« وَ وَاعَدْنَا مُوسَیٰ ثَلَاثِینَ لَیْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ »

142

188

« الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ ... »

157

59

« فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ »

168

179

« فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ »

176

230

« أُولٰئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ »

179

44، 230، 274

« وَتَرَلٰهُمْ یَنظُرُونَ إِلَیْکَ وَهُمْ لَایُبْصِرُونَ »

198

32

. انفال (8)

« نِعْمَ الْمَوْلَیٰ وَنِعْمَ النَّصِیرُ »

40

136

. توبه (9)

« زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَٰلِهِمْ »

37

328

« خُذْ مِنْ أَمْوَلِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ و تُزَکِّیهِم بِهَا »

103

35، 36

« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ و أَمْوَلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ »

111

29

. هود (11)

« وَ لِذَ ٰلِکَ خَلَقَهُمْ »

119

240

. یوسف (12)

« نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أحْسَنَ القَصَصِ »

3

22

« بِمَآ أَوْحَیْنَآ إِلَیْکَ هَذَا الْقُرْءَانَ و إِن کُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِینَ »

3

22، 23

« إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَالشَّمْسَ و الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سَاجِدِینَ »

4

99، 271

« لَاتَقْصُصْ رُءْیَاکَ »

5

199

« إِنَّ الشَّیْطَٰنَ لِلْإِنسَٰنِ عَدُوٌّ مُّبِینٌ »

5

202

« و کَذَالِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ »

6

275

« و یُتِمُّ نِعْمَتَهُ‌و عَلَیْکَ و عَلَیٰ ءَالِ یَعْقُوبَ کَمَآ أَتَمَّهَا عَلَیٰ أَبَوَیْکَ مِن قَبْلُ إِبْرَاهِیمَ و إِسْحَاقَ »

6

44

« نَحْنُ عُصْبَةٌ »

8

201

« أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً یَرْتَعْ و یَلْعَبْ »

12

275

« و أَخَافُ أَن یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ »

13

275

« قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنفُسُکُمْ »

18

124

« و رَاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهَا عَن نَّفْسِهِ ... »

23

106

« مَعَاذَ اللَّهِ »

23

219، 329

« إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِینَ »

24

48، 121

« رَ ٰوَدتُّهُ‌و عَن نَّفْسِهِ »

32

277

« قَالَ رَبِ‌ّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ ... »

33

85، 107

« أَنَا رَ ٰوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ »

51

218

« ذَلِکَ لِیَعْلَمَ أَنِّی لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَیْبِ ... »

52

122

« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّی »

53

122، 330

« إِنِّی حَفِیظٌ »

55

322

« یَٰأَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنَا و أَهْلَنَا الضُّرُّ »

88

272

« لَاتَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ »

92

316

« سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ »

98

192

« رَبِ‌ّ قَدْ ءَاتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ و عَلَّمْتَنِی مِن تَأْوِیلِ الْأَحَادِیثِ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ و الْأَرْضِ »

101

171

« تَوَفَّنِی مُسْلِماً و أَلْحِقْنِی بِالصَّٰلِحِینَ »

101

172

« لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِاُّوْلِی الْأَلْبَابِ ... »

111

21

. ابراهیم (14)

« أُوْلَٰئِکَ فِی ضَلَٰلِ بَعِیدٍ »

3

273

« ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ و فَرْعُهَا فِی السَّمَآءِ »

24

42، 43

« تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینِ ... »

25

42

. حجر (15)

« إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ »

9

57، 250

« نَفَخْتُ فِیهِ مِن رُّوحِی »

29

214، 221

. نحل (16)

« فَسَْلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ »

43

56

« بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ »

96

249

. اسراء (17)

« سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَیٰ بِعَبْدِهِ‌ی لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی »

1

188

« و مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ »

79

187

« و نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْءَانِ مَا هُوَ شِفَآءٌ و رَحْمَةٌ »

82

64

« کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَیٰ شَاکِلَتِهِ »

84

153

« و لَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً »

88

135

. کهف (18)

« إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنَٰهُمْ هُدًی »

13

154، 156، 160

« و کَلْبُهُم بَاسِطٌ ذِرَاعَیْهِ »

18

62

« و هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً »

104

288

« فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْناً »

105

67

« فَمَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً ... »

110

135

. مریم (19)

« و رَفَعْنَاهُ مَکَاناً عَلِیًّا »

57

135

« و اتَّبَعُواْ الشَّهَوَاتِ »

59

183

. طه (20)

« إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ لَآإِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلَوٰةَ لِذِکْرِی »

14

171

« اذْهَبَآ إِلَیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَیٰ »

43

242

« فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَیٰ »

44

242، 243

. انبیاء (21)

« أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّٰلِحُونَ »

105

59

. حج (22)

« لَن یَخْلُقُواْ ذُبَابًا وَ لَوِ اجْتَمَعُواْ لَهُ »

73

213

. مؤمنون (23)

« رَبِ‌ّ ارْجِعُونِ »

99

315

« لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَکْتُ »

100

315

« إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَا و مِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ »

100

315

. نور (24)

« الْخَبِیثَاتُ لِلْخَبِیثِینَ و الطَّیِّبَاتُ لِلطَّیِّبِینَ ... »

26

110

« یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ و لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ »

35

146

. فرقان (25)

« و یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یَالَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً »

27

278

« یَاوَیْلَتَیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَاناً خَلِیلاً »

28

278

. قصص (28)

« إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ ... یُذَبِّحُ أَبْنَآءَهُمْ »

4

169

. روم (30)

« یَعْلَمُونَ ظَاهِراً مِّنَ الْحَیَوٰةِ الدُّنْیَا و هُمْ عَنِ الْأَخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ »

7

123

. سجده (32)

« أَفَمَن کَانَ مُؤْمِناً کَمَن کَانَ فَاسِقاً »

18

268

. احزاب (33)

« رِجَالٌ صَدَقُواْ مَا عَاهَدُواْ اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَیٰ نَحْبَهُ‌و و مِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ و مَا بَدَّلُواْ تَبْدِیلاً »

23

31

« إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ »

72

47

« فَأَبَیْنَ أَن یَحْمِلْنَهَا »

72

47

« و حَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ کَانَ ظَلُوماً جَهُولًا »

72

48

. فاطر (35)

« مَن کَانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً »

10

133

« إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ... »

10

134

« و مَا یَسْتَوِی الْأَعْمَیٰ و الْبَصِیرُ »

19

110

« و لَاالظُّلُمَاتُ و لَاالنُّورُ وَلَا الظِّلُّ و لَاالْحَرُورُ »

20

110

« تِجَارَةً لَّن تَبُورَ »

29

307

« و قَالُواْ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَکُورٌ »

34

33

. یس (36)

« سَلَامٌ قَوْلًا مِّن رَّبٍ‌ّ رَّحِیمٍ »

58

88

. صافات (37)

« إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ »

64

43

. ص (38)

« قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ »

77

240

« وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَیٰ یَوْمِ الدِّینِ »

78

240

« فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ »

82

204

. زمر (39)

« هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یعْلَمُونَ و الَّذِینَ لَایَعْلَمُونَ »

9

268

« یَٰعِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُواْ عَلَیٰ أَنفُسِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ »

53

240، 241، 244

« و أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا »

69

84

. دخان (44)

« إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ »

42

134

. حجرات (49)

« حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ و زَیَّنَهُ‌و فِی قُلُوبِکُمْ »

7

32، 98

. ق (50)

« فَکَشَفْنَا عَنکَ غِطَآءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ »

22

108

. ذاریات (51)

« و بِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ »

18

189

. واقعه (56)

« و السَّٰبِقُونَ السَّٰبِقُونَ »

10

270

« و أَصْحَابُ الْیَمِینِ مَآ أَصْحَابُ الْیَمِینِ »

27

269

« و أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَآ أَصْحَابُ الشِّمَالِ »

41

74

« فِی سَمُومٍ و حَمِیمٍ »

42

74

« لَّابَارِدٍ وَلَا کَرِیمٍ »

44

177

« ءَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّ ٰرِعُونَ »

64

167

. حدید (57)

« یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ و الْمُؤْمِنٰت یَسْعَیٰ نُورُهُم بَیْنَ أَیْدِیهِمْ »

12

34

« بُشْرَلٰکُمُ الْیَوْمَ جَنَّٰتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خٰلِدین فیهٰا ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ »

12

35

. حشر (59)

« وَ مَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »

9

36

« کَمَثَلِ الشَّیْطَٰنِ إِذْ قَالَ لِلْإِنسَٰنِ اکْفُرْ »

16

329

« وَ لَاتَکُونُواْ کَالَّذِینَ نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَٰهُمْ أَنفُسَهُمْ أُوْلٰئِکَ هُمُ الْفَٰسِقُونَ »

19

233، 234

« یُسَبِّحُ لَهُ‌و مَن فِی السَّمَاوَاتِ و الْأَرْضِ ... »

24

100

. جمعه (62)

« کَمَثَلِ الْحِمَارِ »

5

230

. منافقون (63)

« و لِلَّهِ الْعِزَّةُ و لِرَسُولِهِ و لِلْمُؤْمِنِینَ »

8

135

. تغابن (64)

« إِنَّ مِنْ أَزْو جِکُمْ و أَوْلَادِکُمْ عَدُوًّا لَّکُمْ »

14

278

. قلم (68)

« أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ »

35

269

. جن (72)

« فَکَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَباً »

15

286

. مدثر (74)

« کُلُّ نَفْسِ بِمَا کَسَبَتْ رَهِینَةٌ »

38

127

« إِلَّآ أَصْحَابَ الْیَمِینِ »

39

127

« فِی جَنَّٰتٍ یَتَسَآءَلُونَ »

40

297

« عَنِ الُْمجْرِمِینَ »

41

297

« مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ »

42

297

« و کُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَآئِضِینَ »

45

298

« فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّٰفِعِینَ »

48

177، 273

. انسان (76)

« و سَقَٰهُمْ رَبُّهُمْ شَرَاباً طَهُوراً »

21

136

. نازعات (79)

« فَأَمَّا مَن طَغَیٰ »

37

329

« وَ ءَاثَرَ الْحَیَوٰةَ الدُّنْیَا »

38

329

« فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوَیٰ »

39

329

« و أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ‌ی و نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَیٰ »

40

126

« فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَیٰ »

41

126

. عبس (80)

« وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ »

38

88

« ضَاحِکَةٌ مُّسْتَبْشِرَةٌ »

39

88

. تکویر (81)

« و إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ »

2

84

. بروج (85)

« و السَّمَآءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ »

1

204

« و الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ »

2

204

« و شَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ »

3