دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، ۱۹۲۶ - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة‌الامام امیرالمومنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه‌السلام/ مولف باقر شریف‌القرشی؛ مترجم سیدمحمد صالحی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه‌شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 978-600-6164-72-4 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال: ج. ۱: 978-600-6164-65-6 ؛ ج.۲و۳‌978-600-94930-7-4 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ناشر جلد دوم و سوم ، انتشارات دارالتهذیب است .

مندرجات : ج. ۱. زندگانی و فضایل امام علی علیه‌السلام در قرآن و سنت.- ج.۲ و ۳. امام علی (ع) در عهد پیامبر و دوران خلافت

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، ۱۳۱۳ -، مترجم

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه‌شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP۳۷/ق۳۶م۸۰۴۱ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۲۶۷۶۲

اشاره

مجمع جهاني شيعه‌‌شناسي

قم ـ45 متری عمار ياسر ـ پلاک 90 ـ ص‌پ 644ـ37158 تلفن: 37713773ـ37756092 / دورنگار: 37713774

شناسنامه کتاب:

نام کتاب:.......................................... دانشنامه امام اميرالمؤمنين علی‌بن ابی‌طالب علیه السلام (جلد دوم)

مؤلف:................................................................................................

علامه باقر شريف القرشی

مترجم:...........................................................................................................

سيدمحمد صالحى

زیر نظر:...........................................................................................................

دکتر آیت پیمان

ناشر:.........................................................................................................

انتشارات دارالتهذیب

صفحه آرا:................................................................................................................

چاپ متین

تعداد صفحات:...............................................................................................................

336ص

چاپخانه:.............................................................................................................................

گلها

نوبت و تاريخ چاپ:.................................................................................................

اول / 1400

تيراژ:................................................................................................................................

1000

قيمت (گالينگور) دوره:.......................................................................................

740000 تومان

قيمت (شوميز) دوره:..........................................................................................

520000 تومان

شابک:......................................................................................................

4-7-94930-600-978

کليه حقوق براي مجمع جهاني شيعه‌شناسي محفوظ است.

سرپرست شما، فقط خدا و رسولش و آن مؤمناني‏اند كه نماز به پا دارند و در حال ركوع به فقيران زكات مي‏دهند. (مائده: 55)

{وَلَقَد نَصَرَكُمُ الله بِبَدرٍ وَأنتَم أذِلَّةٌ فَاتَّقُوا الله‏َ لَعَلَّكُم تَشكُرونَ}

و يقيناً خدا شما را در (جنگ) بدر با آنكه ناتوان بوديد، ياري كرد. پس، از خدا پروا كنيد، باشد كه سپاسگزاري نماييد. (آل عمران/ 123)

{وَقاتِلوا في سَبيلِ الله الَّذينَ يُقاتِلونَكُم وَلا تَعتَدوا

إنَّ الله‏َ لا يُحِبُّ المُعتَدينَ}

و در راه خدا، با كساني كه با شما مي‏جنگند بجنگيد، (ولي) از اندازه درنگذريد، زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمي‏دارد. (بقره: 190)

{إنّا فَتَحنا لَكَ فَتحاً مُبيناً}

ما تو را پيروزي بخشيديم (چه) پيروزي درخشاني! (فتح: 1)

{وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلي أعقابِكُم وَمَن يَنقَلِب عَلي عَقِبَيهِ فَلَن يَضُرَّالله‏َ شَيئاً

وَسَيَجزِي الله‏ُ الشَّاكِرينَ}

و محمد صلی الله علیه و آله جز فرستاده‏اي كه پيش از او (هم) پيامبراني (آمده و) درگذشتند نيست. آيا اگر او بميرد يا كشته شود، از عقيده خود بر مي‌گرديد؟ و هر كس از عقيده خود بازگردد، هرگز هيچ زياني به خدا نمي‏رساند و به زودي خداوند سپاسگزاران را پاداش مي‏دهد. (آل عمران: 144)

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 14

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی.. 18

تقدير و تشکر. 22

مقدمه مؤلف... 23

پیشگفتار 31

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 36

1 ـ جنگ بدر 37

الف ـ كمك طلبيدن ابوسفيان از قريش.... 37

خواب عاتكه. 38

نصيحت عتبة بن ربيعه. 39

آب دادن امام به لشكر. 40

دعاي پيامبر به انصار 40

دعاي پيامبر صلی الله علیه و آله بر قريش.... 41

پيامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش.... 41

جنگ... 41

دلاوري‏هاي امام. 42

اسامي كساني كه به دست امام كشته شدند: 43

توقف پيامبر بر كشته شدگان بدر 45

اسيران قريش.... 46

اندوه قرشيان بر كشته شدگانشان.. 46

پيروزي اسلام. 48

2 ـ جنگ احد. 48

شروع جنگ... 49

شكست مسلمانان.. 51

قتلگاه حضرت حمزه 52

قتلگاه حضرت مصعب... 53

حمايت امام از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروكش كردن حس انتقام جويي هند. 55

فروكش كردن خشم ابوسفيان.. 56

حزن پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقيب قرشيان از سوي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالي قرشيان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش يهود در جنگ... 58

پيامبر صلی الله علیه و آله با نعيم. 60

كندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خيبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بني قريظه. 71

نصيحت كعب به بني قريظه. 72

قبول حكم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوري سعد. 73

6 ـ جنگ بني نضير. 74

7 ـ جنگ وادي القري.. 75

امام علیه السلام و فتح يمن.. 75

دعاي امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مكه. 77

نامه حاطب به قريش.... 77

در محيط مكه. 78

عباس و ابوسفيان.. 79

ابوسفيان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفيان: 81

ابوسفيان در تنگناي دره 82

نداي ابوسفيان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پيامبر صلی الله علیه و آله به مكه. 84

پيامبر صلی الله علیه و آله در مكه. 85

پاك كردن خانه از بت‏ها 85

خطاب پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنين.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفيان و صفوان.. 91

شكست مشركين.. 91

غنيمت‏ها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوك... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصيف مي‏كند. 97

نشانه‏هاي رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدير خم. 105

بيعت عمومي براي امام علیه السلام ...... 108

نزول آيه اكمال دين.. 110

فاجعه ابدي.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سريه اسامه. 114

مصيبت روز پنجشنبه. 116

سوگواري حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پيامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوي فردوس اعلي.. 121

تجهيز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بيت^...... 126

سوگواري امام علیه السلام براي رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقيفه و حكومت ابي بكر. 127

آنچه باعث تشكيل سقيفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحيه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسي و دقت... 137

غافلگير شدن انصار 139

خطاب ابي بكر. 139

تحقيق و بررسي.. 140

رسيدن ابوبكر به حكومت... 144

شكست انصار 147

خوشحالي قرشيان.. 147

موضع ابوسفيان.. 148

موضع امام از بيعت ابي‏بكر. 151

امتناع امام از بيعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام اميرالمؤمنين علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتويات احتجاج. 157

ياري خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بني قيله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسي.. 161

5 ـ عمار بن ياسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابي لهب... 165

9 ـ ابو ايوب انصاري.. 166

10 ـ ابي بن كعب انصاري.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنيف... 168

13 ـ سهل بن حنيف... 168

14 ـ خزيمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهيثم بن تيهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

يورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتي كردن فدك... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدك... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاويد حضرت زهرا ÷.... 179

پشيماني ابوبكر. 186

كوشش‏هاي بي‏ثمر براي رضايت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوي از جايگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نيروي نظامي.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمين.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصيت او 195

وفات ابي‏بكر و وصيت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ايجاد شورا 206

سياست داخلي او 206

سعد بن ابي وقاص.... 206

جبلةًبن ايهم. 207

لزوم اقامت اجباري صحابه. 208

رأي طه حسين.. 209

فرماندهان و كارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و كارگزاران.. 210

سياست مالي عمر. 215

انتقاد كنندگان.. 216

1 ـ دكتر محمد مصطفي.. 216

2 ـ علامه علائلي.. 217

3 ـ دكتر عبداللّه‏ سلام. 217

پشيماني عمر. 218

كناره‏گيري امام علیه السلام ...... 218

نصيحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زيورآلات كعبه. 222

ترور عمر. 223

وصيت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه‏ 225

تشكيل شورا 227

نماز صهيب... 228

انتخاب اعضاي شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضاي شورا 229

روايت اول.. 229

با زبير. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام اميرالمؤمين علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روايت دوم. 234

روايت سوم. 236

هيئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابي طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأي امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حكومت عثمان.. 254

نشانه‏هاي شخصيت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شديد او به امويان.. 257

3 ـ ميل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظام‏هاي اداري عثمان.. 258

واليان و حاكمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله‏ بن عامر. 260

2 ـ وليد بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه‏ بن سعد. 270

4 ـ معاويةًبن ابي سفيان.. 272

5 ـ سعيد بن عاص.... 273

سياست‏هاي مالي عثمان.. 277

بخشش‏هاي عثمان به امويان.. 278

1 ـ حارث بن حكم. 278

2 ـ ابوسفيان.. 279

3 ـ سعيد بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه‏ بن خالد. 279

5 ـ وليد بن عقبه. 279

6 ـ حكم بن ابي العاص.... 280

7ـ مروان بن حكم. 280

بخشش‏هاي عمومي به بزرگان.. 282

تيول بخشي اراضي.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سركوبي مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن ياسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زنداني كردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسين علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن ياسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه‏ بن مسعود. 302

انقلاب عليه عثمان.. 305

پيام ديگري به مرزداران.. 306

هيئت‏هاي مناطق مختلف... 307

الف ـ هيئت مصري.. 307

ب ـ هيئت كوفي.. 307

ج ـ هيئت بصري.. 307

يادداشت مصريان به عثمان.. 308

عثمان از امام علیه السلام كمك مي‏طلبد. 309

پيمان شكني عثمان.. 310

عثمان از معاويه كمك مي‏طلبد. 312

محاصره عثمان.. 313

روزي كه به خانه عثمان حمله‏ور شدند. 315

حمله به عثمان.. 316

فهرست منابع. 318

حمايت امام از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروكش كردن حس انتقام جويي هند. 55

فروكش كردن خشم ابوسفيان.. 56

حزن پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقيب قرشيان از سوي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالي قرشيان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش يهود در جنگ... 58

پيامبر صلی الله علیه و آله با نعيم. 60

كندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خيبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بني قريظه. 71

نصيحت كعب به بني قريظه. 72

قبول حكم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوري سعد. 73

6 ـ جنگ بني نضير. 74

7 ـ جنگ وادي القري.. 75

امام علیه السلام و فتح يمن.. 75

دعاي امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مكه. 77

نامه حاطب به قريش.... 77

در محيط مكه. 78

عباس و ابوسفيان.. 79

ابوسفيان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفيان: 81

ابوسفيان در تنگناي دره 82

نداي ابوسفيان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پيامبر صلی الله علیه و آله به مكه. 84

پيامبر صلی الله علیه و آله در مكه. 85

پاك كردن خانه از بت‏ها 85

خطاب پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنين.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفيان و صفوان.. 91

شكست مشركين.. 91

غنيمت‏ها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوك... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصيف مي‏كند. 97

نشانه‏هاي رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدير خم. 105

بيعت عمومي براي امام علیه السلام ...... 108

نزول آيه اكمال دين.. 110

فاجعه ابدي.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سريه اسامه. 114

مصيبت روز پنجشنبه. 116

سوگواري حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پيامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوي فردوس اعلي.. 121

تجهيز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بيت^...... 126

سوگواري امام علیه السلام براي رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقيفه و حكومت ابي بكر. 127

آنچه باعث تشكيل سقيفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحيه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسي و دقت... 137

غافلگير شدن انصار 139

خطاب ابي بكر. 139

تحقيق و بررسي.. 140

رسيدن ابوبكر به حكومت... 144

شكست انصار 147

خوشحالي قرشيان.. 147

موضع ابوسفيان.. 148

موضع امام از بيعت ابي‏بكر. 151

امتناع امام از بيعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام اميرالمؤمنين علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتويات احتجاج. 157

ياري خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بني قيله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسي.. 161

5 ـ عمار بن ياسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابي لهب... 165

9 ـ ابو ايوب انصاري.. 166

10 ـ ابي بن كعب انصاري.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنيف... 168

13 ـ سهل بن حنيف... 168

14 ـ خزيمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهيثم بن تيهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

يورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتي كردن فدك... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدك... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاويد حضرت زهرا ÷.... 179

پشيماني ابوبكر. 186

كوشش‏هاي بي‏ثمر براي رضايت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوي از جايگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نيروي نظامي.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمين.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصيت او 195

وفات ابي‏بكر و وصيت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ايجاد شورا 206

سياست داخلي او 206

سعد بن ابي وقاص.... 206

جبلةًبن ايهم. 207

لزوم اقامت اجباري صحابه. 208

رأي طه حسين.. 209

فرماندهان و كارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و كارگزاران.. 210

سياست مالي عمر. 215

انتقاد كنندگان.. 216

1 ـ دكتر محمد مصطفي.. 216

2 ـ علامه علائلي.. 217

3 ـ دكتر عبداللّه‏ سلام. 217

پشيماني عمر. 218

كناره‏گيري امام علیه السلام ...... 218

نصيحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زيورآلات كعبه. 222

ترور عمر. 223

وصيت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه‏ 225

تشكيل شورا 227

نماز صهيب... 228

انتخاب اعضاي شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضاي شورا 229

روايت اول.. 229

با زبير. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام اميرالمؤمين علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روايت دوم. 234

روايت سوم. 236

هيئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابي طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأي امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حكومت عثمان.. 254

نشانه‏هاي شخصيت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شديد او به امويان.. 257

3 ـ ميل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظام‏هاي اداري عثمان.. 258

واليان و حاكمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله‏ بن عامر. 260

2 ـ وليد بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه‏ بن سعد. 270

4 ـ معاويةًبن ابي سفيان.. 272

5 ـ سعيد بن عاص.... 273

سياست‏هاي مالي عثمان.. 277

بخشش‏هاي عثمان به امويان.. 278

1 ـ حارث بن حكم. 278

2 ـ ابوسفيان.. 279

3 ـ سعيد بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه‏ بن خالد. 279

5 ـ وليد بن عقبه. 279

6 ـ حكم بن ابي العاص.... 280

7ـ مروان بن حكم. 280

بخشش‏هاي عمومي به بزرگان.. 282

تيول بخشي اراضي.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سركوبي مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن ياسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زنداني كردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسين علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن ياسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه‏ بن مسعود. 302

انقلاب عليه عثمان.. 305

پيام ديگري به مرزداران.. 306

هيئت‏هاي مناطق مختلف... 307

الف ـ هيئت مصري.. 307

ب ـ هيئت كوفي.. 307

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 14

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی.. 18

تقدير و تشکر. 22

مقدمه مؤلف... 23

پیشگفتار 31

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 36

1 ـ جنگ بدر 37

الف ـ كمك طلبيدن ابوسفيان از قريش.... 37

خواب عاتكه. 38

نصيحت عتبة بن ربيعه. 39

آب دادن امام به لشكر. 40

دعاي پيامبر به انصار 40

دعاي پيامبر صلی الله علیه و آله بر قريش.... 41

پيامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش.... 41

جنگ... 41

دلاوري‏هاي امام. 42

اسامي كساني كه به دست امام كشته شدند: 43

توقف پيامبر بر كشته شدگان بدر 45

اسيران قريش.... 46

اندوه قرشيان بر كشته شدگانشان.. 46

پيروزي اسلام. 48

2 ـ جنگ احد. 48

شروع جنگ... 49

شكست مسلمانان.. 51

قتلگاه حضرت حمزه 52

قتلگاه حضرت مصعب... 53

حمايت امام از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروكش كردن حس انتقام جويي هند. 55

فروكش كردن خشم ابوسفيان.. 56

حزن پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقيب قرشيان از سوي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالي قرشيان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش يهود در جنگ... 58

پيامبر صلی الله علیه و آله با نعيم. 60

كندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خيبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بني قريظه. 71

نصيحت كعب به بني قريظه. 72

قبول حكم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوري سعد. 73

6 ـ جنگ بني نضير. 74

7 ـ جنگ وادي القري.. 75

امام علیه السلام و فتح يمن.. 75

دعاي امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مكه. 77

نامه حاطب به قريش.... 77

در محيط مكه. 78

عباس و ابوسفيان.. 79

ابوسفيان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفيان: 81

ابوسفيان در تنگناي دره 82

نداي ابوسفيان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پيامبر صلی الله علیه و آله به مكه. 84

پيامبر صلی الله علیه و آله در مكه. 85

پاك كردن خانه از بت‏ها 85

خطاب پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنين.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفيان و صفوان.. 91

شكست مشركين.. 91

غنيمت‏ها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوك... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصيف مي‏كند. 97

نشانه‏هاي رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدير خم. 105

بيعت عمومي براي امام علیه السلام ...... 108

نزول آيه اكمال دين.. 110

فاجعه ابدي.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سريه اسامه. 114

مصيبت روز پنجشنبه. 116

سوگواري حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پيامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوي فردوس اعلي.. 121

تجهيز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بيت^...... 126

سوگواري امام علیه السلام براي رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقيفه و حكومت ابي بكر. 127

آنچه باعث تشكيل سقيفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحيه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسي و دقت... 137

غافلگير شدن انصار 139

خطاب ابي بكر. 139

تحقيق و بررسي.. 140

رسيدن ابوبكر به حكومت... 144

شكست انصار 147

خوشحالي قرشيان.. 147

موضع ابوسفيان.. 148

موضع امام از بيعت ابي‏بكر. 151

امتناع امام از بيعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام اميرالمؤمنين علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتويات احتجاج. 157

ياري خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بني قيله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسي.. 161

5 ـ عمار بن ياسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابي لهب... 165

9 ـ ابو ايوب انصاري.. 166

10 ـ ابي بن كعب انصاري.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنيف... 168

13 ـ سهل بن حنيف... 168

14 ـ خزيمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهيثم بن تيهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

يورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتي كردن فدك... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدك... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاويد حضرت زهرا ÷.... 179

پشيماني ابوبكر. 186

كوشش‏هاي بي‏ثمر براي رضايت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوي از جايگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نيروي نظامي.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمين.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصيت او 195

وفات ابي‏بكر و وصيت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ايجاد شورا 206

سياست داخلي او 206

سعد بن ابي وقاص.... 206

جبلةًبن ايهم. 207

لزوم اقامت اجباري صحابه. 208

رأي طه حسين.. 209

فرماندهان و كارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و كارگزاران.. 210

سياست مالي عمر. 215

انتقاد كنندگان.. 216

1 ـ دكتر محمد مصطفي.. 216

2 ـ علامه علائلي.. 217

3 ـ دكتر عبداللّه‏ سلام. 217

پشيماني عمر. 218

كناره‏گيري امام علیه السلام ...... 218

نصيحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زيورآلات كعبه. 222

ترور عمر. 223

وصيت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه‏ 225

تشكيل شورا 227

نماز صهيب... 228

انتخاب اعضاي شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضاي شورا 229

روايت اول.. 229

با زبير. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام اميرالمؤمين علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روايت دوم. 234

روايت سوم. 236

هيئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابي طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأي امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حكومت عثمان.. 254

نشانه‏هاي شخصيت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شديد او به امويان.. 257

3 ـ ميل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظام‏هاي اداري عثمان.. 258

واليان و حاكمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله‏ بن عامر. 260

2 ـ وليد بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه‏ بن سعد. 270

4 ـ معاويةًبن ابي سفيان.. 272

5 ـ سعيد بن عاص.... 273

سياست‏هاي مالي عثمان.. 277

بخشش‏هاي عثمان به امويان.. 278

1 ـ حارث بن حكم. 278

2 ـ ابوسفيان.. 279

3 ـ سعيد بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه‏ بن خالد. 279

5 ـ وليد بن عقبه. 279

6 ـ حكم بن ابي العاص.... 280

7ـ مروان بن حكم. 280

بخشش‏هاي عمومي به بزرگان.. 282

تيول بخشي اراضي.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سركوبي مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن ياسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زنداني كردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسين علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن ياسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه‏ بن مسعود. 302

انقلاب عليه عثمان.. 305

پيام ديگري به مرزداران.. 306

هيئت‏هاي مناطق مختلف... 307

الف ـ هيئت مصري.. 307

ب ـ هيئت كوفي.. 307

ج ـ هيئت بصري.. 307

يادداشت مصريان به عثمان.. 308

عثمان از امام علیه السلام كمك مي‏طلبد. 309

پيمان شكني عثمان.. 310

عثمان از معاويه كمك مي‏طلبد. 312

محاصره عثمان.. 313

روزي كه به خانه عثمان حمله‏ور شدند. 315

حمله به عثمان.. 316

فهرست منابع. 318

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی‌طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می‌گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همۀ فضیلت‌های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش‌ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همۀ عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه‌نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهدۀ او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع‌تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همۀ دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوۀ والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه‌ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همۀ اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همۀ ارزش‌ها و اصالت‌هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش‌های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت‌های او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می‌آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطۀ آل‌امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل‌عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی‌طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویۀ نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام‌های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می‌آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می‌بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می‌دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می‌دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن‌چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می‌آورد و مانند جرج جرداق به دفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینۀ معاندان «صوت العدالۀ الانسانیۀ» را می‌نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می‌خواند.

آری، خورشید را که نمی‌توان در پس پرده‌های کینه و بغض و بی‌مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفتۀ خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی‌رغم همۀ این بی‌مهری‌ها، بی‌انصافی‌ها و ترس‌ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت‌های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده‌ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده‌ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک‌ترین و همراه‌ترین و پیوسته‌ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج‌البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته‌ها و قرائت‌ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همۀ کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده‌ایم، قدری فراتر از شیعۀ جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه‌ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی و اجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت‌ها، جدا از ادعاها و لاف‌زدن‌های ظاهری تکیه ندارند، نمونه‌ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره‌ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره‌ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همۀ جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه‌اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همۀ هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه و آله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه‌ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره‌ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می‌آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله جز او و خدا، کسی علی علیه‌السلام را نشناخت. با این حال در همه‌ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه‌ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه‌ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه‌ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره‌برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون‌ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن ‌می‌سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی‌کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.

کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی‌های شخصیتی امام على علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب‌شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه‌السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه‌گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، داستان حجة‌الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه‌گانه، بخشی از مهم‌ترین مباحث این بخش است. سخنان ‌آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می‌دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات‌های آن حضرت در موضوعات، مکان‌ها و زمان‌های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت‌های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره‌ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه‌ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت‌های آن حضرت در زمان رسول‌اکرم صلی الله علیه و آله و خلفا و ایام حکومتشان در بخش نهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ‌های سه‌گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شريف القرشي در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شيخ شريف از علمای نجف و جدش شيخ مهدي قرشي از شاگردان ميرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شريف از كودكى به تحصيل مشغول شد و پس از طى كردن دروس اوليه و آموختن ادبيات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتيد بزرگی همچون سيد موسي البعاج، شيخ بشير العاملي، شيخ محمد تقي الايرواني، سيد محمود مرعشي نجفي، شيخ محمد طاهر آل شيخ راضي، آیت‌الله خويي و آیت‌الله سيد محسن حكيم بهره برد. به گفته خود وى، بيست سال در دروس مرحوم خويى حاضر شده و مباحث علمي و مهم وي را در فقه و اصول نوشته است كه به صورت خطی در كتابخانه امام حسن علیه‌السلام در نجف نگهداري می‌شود.

مرحوم باقر شريف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدين به مقابله با كمونيسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنراني‌ها و اعلامیه‌های مختلف سعي بر آگاه كردن اقشار و عامه مردم داشته‌اند. وی در پى گفتگو با شهيد محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تأليف کتبی روشمند در زمينه اهل‌بيت شد. به همین جهت تا كنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بيت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال ۱۳۸۲ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه ۲۶ رجب ۱۴۳۳ق برابر با ۲۸ خرداد ۱۳۹۱ش در نجف درگذشت و آيت‌الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.

مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل‌بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل‌بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه‌شناسی را در آماده‌سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه‌شناسی

آیت پیمان

تقدير و تشکر

وقتى فردى تصميم مى‏گيرد فضايل سيد اوصيا علیه السلام را بيان كند يا براى شناساندن صفات پسنديده‌ى آن آيت كبرى و خبر بزرگ، صفحاتى را بنويسد، متوجه مي‏شود كه اين ادعايى بزرگ و افتخار و عزتى عظيم است كه اگر كسي موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزديك شده است (پيامبرى كه دنيا به وجود او و خاندان پاك و مطهرش افتخار مى‏كند). در صدر اين خاندان، امير مؤمنان علي علیه السلام است كه طبق نص قرآن، جان پيامبر صلی الله علیه و آله و دروازه‌ى شهر علم اوست.

اين مجموعه، از چهره‌ى درخشان مولى الموحدين و افق‌هاى روشن زندگى مباركش سخن مى‏گويد كه مشحون از نمونه‏هاى كرامت و صفات زيبا و جنبه‏هاى گوناگون انسانى است.

سپاس خداى عزوجل، كه به ما توفيق گردآورى و نظارت بر پيگيرى انتشار اين مجموعه را عطا فرمود تا به گونه‏اى جديد، به خوانندگان گرامى و مشتاق، شناخت اين سيره‌ى خوشبو را تقديم كنيم.

اگر همكارى و مساعدت برادرانى كه در آماده كردن اين پژوهش همت كردند، نبود، امروز شاهد اين اثر مفيد و نورانى نبوديم. بنابراين بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدير و تشكر بنمايم.

و در پايان از خداوند متعال درخواست مى‏كنم اين تلاش را از ما قبول كند همانا كه او شنوا و اجابت كننده است.

مهدى باقر قرشي

11 ذى حجه 1422 هجرى

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اكرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصي‏اش امام اميرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوري جستن كرد و تابيد كه سراسر آسمان جزيره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنيا و انسان‏هاى روى زمين رسيد و آن پيام آزادى براى فكر انسان، اراده‌ى او و رفتارش بود. اين پيام، روشي پيشرفته و اصلاحاتي را تقديم مي‏كرد كه تمام مراحل زندگي را در بر مي‏گرفت؛ از آن جمله ترويج علم و از بين بردن جهل، رشد و شكوفايي عقل، برطرف كردن كمي و كاستي‏هاى زندگي انسان و هدايت به سوى زندگي شكوفا و آگاهي و نور بود.

از دهان مبارك رسول الله‏ صلی الله علیه و آله كلامي به بلنداى آسمان در عالم وجود خارج شد كه آن كلمه‌ى توحيد بود و تمام آزادى‏هاى انساني را در بر داشت و نقطه‌ى پايان هر نوع بندگي به جز پرستش خداى متعال و زندگي بخش بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله كلمه‌ى توحيد را به صورت ايجابي، اصل و اساس قرار داد و اعلان كرد؛ پرچمش را وصي‏اش و دروازه‌ى شهر علمش برافراشت و در مكه‏اى به اهتزاز درآورد كه محل استقرار بت و بتكده و مركز جهل و خرافه بود.

عده‏اى از افراد قبيله‌ى متجاوز قريش براي خاموش كردن نور رسالت و درهم پيچيدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهليت به جامعه، در مقابل پيامبر ايستادند ولي قهرمان جاويد اسلام، اميرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بي‏نظير خود از پيامبر پشتيباني كرد؛ با نيروي كوبنده‏اش از او دفاع و حمايت كرد؛ در كنارش ايستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنياى اسلام و غير آن، شخصيتي وجود ندارد كه بتواند با شخصيت ابوالحسن در شجاعت و فداكارى و ساير صفات افتخارآفرين و شريف برابرى كند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن مي‏گويند.

از جمله هديه‏هاى خداوند به ابوالحسن كه شاخص و بارز بود، احاطه كامل به اسرار شريعت و احكام دين بود. موهبت‏هاى الهي و توان علمي او در فقه شريعت و احكام دين خلاصه نمي‏شد، بلكه شامل همه‌ى امور عالم وجود در تمام كرات و آسمان‏ها و كهكشان‏ها و فضا بود، او مي‏گفت: «از راه‏هاى آسمان از من بپرسيد چون به آن‏ها داناتر از راه‏هاى زميني‏ام...».

اين سرآمد دوران، كه عالم را با علوم و بخشش‏هاى بي‏شمارش مات و مبهوت كرده بود، تصميم گرفت در سرزمين شرق و عربستان، پايگاهي براى تمام علوم برپا كند؛ مراكزى براى دگرگوني و پيشرفت تكنولوژى تأسيس كند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سركشان ستمكار در برابر آرزوها و آرمان‏هايش ايستادند همان‌گونه كه قبل از آن در برابر برادر و پسرعمويش، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، ايستادند. آن‌ها با هم متحد شدند و موانعي را پيش روى او ايجاد كردند و براى تضعيف نقشه‏هاى او كوشش فراوان كردند.

مهم‏ترين چيزى كه امام بايد اجرا کند و به آن برسد اين است كه حكومتي بر پايه‌ى عدالت ناب و حق محض برقرار كند و نعمت‏هاى خداوند را به گونه‏اى بين بندگانش تقسيم كند كه به گروهي خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سايه حكومت او در رفاه بوده و هيچ محروم و نيازمند در مملكت وجود نداشته باشد. در شريعت امام، مبارزه با كفر و فقر، مساوى است و همانگونه كه مبارزه با كفر واجب است، مبارزه با فقر نيز واجب است.

امام علي برادر فقرا و پدر بيچارگان و آرزوى محرومان و رنج كشيدگان روى زمين بود، او براى خوشبختي و رفاه آن‏ها مي‏كوشيد، ولي نيروهاى متجاوزى كه امويان تربيت كرده بودند به جنگ و دشمني با او پرداختند و مانع سياست او و رسيدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت مي‏داد كه طرح‏هايش را پياده كند مردم اقسام عدالت در ميدان‏ها و عرصه‏هاى حكومتي و ادارى را مشاهده مي‏كردند به طورى كه در طول تمام تاريخ مانند آن را نديده بودند.

اين امام بزرگوار، اول مظلوم در دنياى اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمويش سيل بحران‏ و مشكلات پي در پي به سوى او گسيل شد. نيروهاى كينه‏توز، شعار داغي سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در يك خاندان جمع نمي‏شود...». امام را از خلافت و رياست امت دور نموده و او را خانه‏نشين و منزوى كردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطني عادي رفتار مي‏كردند و وصاياى رسول خدا را درباره‌ى او، ناديده مي‏گرفتند.

بعد از كشته شدن عثمان ـ پيشواي قبيله اموي ـ خلافت به امام رسيد. قريش كه در آن هنگام مست غرور بودند قيام كردند، زيرا از دست رفتن امتيازات و مصالحشان و ثروت كلاني كه در زمان حكومت عثمان از بيت المال غارت كرده بودند مي‏ترسيدند. پس با تمام نيرو و توان مادي و سياسي براي نابودي حكومت او كوشيدند و چون منافع و مصالح آن‌ها را تأمين نمي‏كرد به دشمني و مبارزه با او پرداختند. او خالص براي حق بود و براي برپايي عدالت كوشش مي‏نمود؛ محرومين و بيچارگان را حمايت مي‏كرد و در هر كاری رضاي خدا را مي‏طلبيد.

دشمنان و كينه‏توزان، يقين داشتند: امام هيچ گامي به مصلحت و ميل آن‌ها برنخواهد داشت كه بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب ‏شناخته، با او بزرگ شده و شاهد كودكي و جواني و پيري او بودند. آن‌ها مي‏دانستند: امام در برابر امور خدايي بسيار سرسخت است و با شدت برخورد

مي‏كند. ضربات كوبنده‌ي او در ابتداي دعوت اسلامي را ديده بودند؛ آن هنگام كه سرهاي بزرگانشان را درو مي‏كرد و مصيبت و اندوه را در خانه‏هايشان منتشر مي‏كرد. آن‌ها دشمن او بودند قبل از اين‌كه خليفه باشد و بعد از آن‌كه خليفه و حاكم آن‌ها شد.

لازم است حوادث بزرگي كه امام علي علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه و آله به آن مبتلا شد به طور عميق و دقيق بررسي شود و بر اساس تحقيقات علمي و فارغ از عواطف و احساسات و هواهاي نفساني، ابعاد آن مورد توجه قرار بگيرد. اين حوادث در روند حوادث ديگر در جهان اسلام رها شده و مسكوت مانده‏اند و به همين دليل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جاي تأسف است كه در قرون اوليه، تاريخ اسلام نوشته نشده است تا تحقيقي آگاهانه و فراگير و دور از جريانات ديني پيرامون آن صورت گيرد.

در حقيقت به اين برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله‏ صلی الله علیه و آله بايد توجه خاص شود و تحقيقي عميق درباره‌ي مسائل پوشيده‌ي آن انجام گيرد چون اين برهه از تاريخ، به قيد و بندهاي دست و پاگير محدود شده و در هاله‏اي از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فكري، زمينه براي هرگونه تحقيق علمي آماده است؛ در واقع تمام راه‏ها باز و بستر فكري براي هر كار تحقيقي آماده است، مگر تاريخ اسلام كه در قيد و بند طائفه‏اي و تقليدهاي كوركورانه‌ي موروثي قرار گرفته و به دور از تحقيق و دقت است.

مهم‏ترين حادثه‌اي كه در عصر اول اسلامي اتفاق افتاد ماجراي بني‌ساعده و شوراي حكومتي بود كه در آن، سرنوشت ملت اسلامي و امور سرنوشت ساز، اهميت نداشت، بلكه رعايت مصالح شخصي و تمايلات خاص در آن مقدم بر ساير

امور بود. هدف اين شورا، دور كردن امام از حكومت، ابعاد حكومتي و از تمام امور متعلق به دولت اسلامي و امور سياسي و لشكري بود.

اين هدف به وضوح و روشني محقق شد و امام خانه‏نشين و گوشه‏گير گرديد و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنين از پيشرفت، تحوّل و برتري بر همه‌ي عالم و تمام ملت‏هاي روي زمين كه او مي‌خواست.

جهان اسلام به دليل دور ماندن امام علیه السلام از رهبري امت با حوادث وحشتناكي روبرو شد، از فجيع‏ترين دردها و سخت‏ترين بلاها اين بود كه خلافت اسلامي كه سايه‌ي خدا در روي زمين است به دشمن‏ترين دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و كينه‏توزترين افراد به او و خشمناك‏ترين مردم نسبت به اصول و ارزش‏هاي ديني، يعني به بني اميه رسيد.

بني‌اميه ضربات كوبنده‏اي بر اهل بيت و خاندان پيامبر وارد آوردند ـ خانداني كه وديعه و مخزن علم آن حضرت بودند ـ شيعيان و طرفدارانشان را پراكنده كردند و فساد و خلاف را در زمين منتشر كردند.

پس از آن‌كه حكومت امويان در هم پيچيده شد و عباسيان بر حكومت مستولي شدند آن‌ها نيز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادي امت را به دست گرفته، به خوشگذراني و عياشي‏هاي شبانه پرداختند. آن‌ها خشم خود را بر سر سادات علوي يا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ريختند و بسيار فجيع‏تر و هولناك‏تر از امويان با شيعيان رفتار كردند. بدون شك، تمام بحران‏ها و مصايبي كه مسلمانان در زمان حكومت‏هاي اموي و عباسي متحمل شدند، نشأت گرفته از شوراي سقيفه بود كه ما در بحث‏هاي اين كتاب از آن استفاده مي‏كنيم.

امام علیه السلام نهال دست‏پرورده‌ي نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مباركي كه اصلش ثابت و شاخه‏هايش در آسمان است و هر وقت ديگران بخواهند با اجازه‌ي پروردگار، از ميوه‌ي آن مي‏توانند استفاده كنند.

تاريخ زندگي امام، ارتباط محكمي با سيره‌ي رسول الله‏ صلی الله علیه و آله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدني از سيره و مبارزات پيامبر و نمونه‏اي اعلي براي اوست. او پشتوانه‌ي محكم براي پيامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتي‏ها بود؛ همگام با پيامبر در بزرگ‏ترين جهاد شركت كرد تا اسلام توانست روي پاي خود بايستد؛ آگاهي را نشر داد؛ دروازه‏هاي انديشه و روشنايي را به روي زندگي گشود و براي نابودي جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصيت اين امام الهام گرفته و بزرگ، افكار علما و محققين مسلمان و غير مسلمان از همه‌ي اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمي و معارفي كه از او باقي مانده، همه را مات و مبهوت كرده است. نه شرق عربي او را شناخت و نه غير آن، همه در تحير و شگفتي‏اند از قضاوت‏هاي عجيب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنين آنچه از او به يادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فكر و بيان. ابن ابي الحديد مي‏گويد: «چه بگويم درباره مردي كه تمامي فضيلت به او نسبت داده مي‏شود، هر جماعتي به او مي‏رسد و هر طايفه‏اي او را جذب مي‏كند، او سردسته همه فضايل و منابع آن است، اوست رقيب ميدان مسابقه و برنده ميدان اسب‌دواني».

عالمان و اديبان درباره شخصيت او بحث‏هاي فراواني كرده‏اند، ده‏ها كتاب از روش و سيره او و صدها مقاله از زندگي و آثارش نوشتند با اين وجود به تمام جوانب شخصيتي او پي نبردند و فقط به پرتوي از نور او پرداختند.

دست‏نوشته‏هاي عربي مملو از آثار شخصيتي امام و اندوخته‏هاي فكري و علمي اوست كه به صورت گنجينه‏ها و كتاب‌هاي خطي در كتابخانه‏هاي جهان موجود است.

به هر حال من شكي ندارم و يقين دارم كه هيچ عالمي هر چند كوشش هم بكند به كنه ذات و صفات عاليه و سطح علمي اين سرآمد بزرگ نمي‏تواند دسترسي پيدا كند، بلكه رسيدن به آن محال است.

در طول تاريخ، شخصيتي چون امام علیه السلام وجود ندارد كه درباره‌ي او اين اندازه اختلاف عقيده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتي دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عده‏اي در دوستي او افراط كرده، سخنان اغراق‏آميزي گفته‏، او را مدبر اين جهان و زندگي‌بخش انسان‌ها مي‌دانند. چون درباره‌ي زيادي علم، پاكي ذات، شجاعت بي‏نظير، رشادتش در جنگ‏ها و دفاعش از حق و حقيقت بسيار شنيدند و به خدايي او اعتقاد پيدا کردند.

گروه ديگري در دشمني با او زياده‏روي كردند و به كفر و خروج او از دين حكم دادند به اين دليل که امام پدران آن‌ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبي‏ها و پيروان خوارجند؛ همان افرادي که در لحظه‌ي پيروزي امام بر معاويه، او را وادار به پذيرش حكميت كردند. ياران معاويه قرآن‏ها را بر سر نيزه كردند و بدين وسيله فتنه ايجاد شد، امام فرمود: «اينها حيله و نيرنگ به كار گرفتند، و به قرآن ايمان ندارند، و به احكامش عمل نمي‏كنند»، اما آن‌ها جواب او را ندادند، شمشيرهايشان را كشيدند، نيزه‏هايشان را به سوي او گرفتند و او را وادار به پذيرش حكميت كردند، سپس چون متوجه شدند راهي كه رفته‏اند گمراهي است، به كافر بودن او حكم دادند، چون او اول موافقت كرده بود. امام علیه السلام آن‌ها را آزمود، به تعبير خود امام، او را متهم كردند و از همان وقت، امام در شهر كوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه‌كاري از خوارج به شهادت رسيد.

بنابراين غلات، ناصبي‏ها و خوارج از هدايت اسلام خارج هستند و از دين به دورند و از هدايت قرآن بهره‌اي ندارند.

از انصاف و وفاداري به دور است كه از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمين شيخ هادي شريف القرشي رحمت الله‏ عليه يادي نكنم، چون از كودكي تا کهنسالي، در همه حال، سختي و راحتي به من كمك كرد، در نيكي و احسان به من كوتاهي نكرد و در تحقيق و تأليف ياري‏ام نمود. از خداوند متعالي

درخواست عاجزانه دارم كه بهترين پاداش را به او عطا كند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شايسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجت‏الاسلام و المسلمين شيخ حسين خليفه قدرداني بکنم چون لطف هميشگي و تشويق‏هاي پي در پي او، مشوق من در خدمت به اهل بيت بود، از سعي و تلاشش در اين خصوص قدرداني مي‏كنم و از خداوند توفيق او را خواستارم.

همچنين لازم است به الطاف برادرم جناب حجت‏الاسلام و المسلمين سيد بزرگوار سيد جواد وداعي دامت بركاته اشاره كنم، كه به مكتب امام حسن علیه السلام خدمت بسيارى كرده و كمك‏هاى فراواني نيز به من نموده است. از خداوند براى او اجر جزيل مي‏خواهم خداوند او را براى اهل علم ذخيره و حفظ کرده و به او توفيق عطا نمايد.

نجف اشرف

باقر شريف قرشي

18 محرم 1418 هجري

پیشگفتار

قرآن كريم؛ رساله جاويد خدا و حفظ كننده بهشت است، با آن برترين بندگانش را كه كامل‌ترين فكر، صادق‏ترين ايمان و رئوف‏ترين قلب‏ها را دارند برگزيد.

خداى متعال فرموده است: لَقد جآءكم رسولٌ من أنفسكُم عزيزٌ عليه ما عنتُّم حريصٌ عَليكم بالمؤمنينَ رؤوفٌ رحيمٌ⁽¹⁾.

«با تحقيق، پيامبرى از خودتان به سوى شما آمد كه رنج و هلاك شما بر او سخت، و بر هدايت شما حريص، و به مؤمنان مهربان و رحيم است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، كتاب خداى متعال را آشكار، آيات آن را شايع، و آن را منتشر كرد و آيات آن را براى اقوام و زبان‏هاى مختلف آن‏ها و شهرهاى ديگر مى‏خواند.

در واقع تعاليم قرآن، احكام و آدابش براى ترقى انسان و علو سرشت او آمده است. فوايد آن بسيار زياد است و همچنين كمك و نعمت بزرگى براى بشريت بوده است، و معجزه خليفه خدا در روى زمين مى‏باشد.

امام بزرگ، علم تفسير قرآن را از برادرش و پسر عمويش، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرا گرفت و او به تفسير هر آيه‏اى كه بر او نازل مى‏شد، احاطه داشت، همان طور كه امام آن را بيان مى‏كند:

«آيه‏اى خدا بر پيامبرش نازل نكرد، مگر اينكه آن را جمع كردم و آيه‏اى از آن نبود، مگر اينكه بر من خواند و تأويل آن را به من آموخت»⁽¹⁾.

و امام علیه السلام فرمود: «آيه‏اى در قرآن نازل نشد، مگر اينكه من مى‏دانستم كجا نازل شده، درباره چه كسى نازل شده و درباره چه چيزى و در دشت يا در كوه نازل گرديده است»⁽¹⁾.

پس؛ امام علیه السلام اولين كسى است كه به علم قرآن احاطه پيدا كرد، و بر مضامين و محتويات آن واقف شد.

و اين تفسير موجب مباهات و افتخار ائمه طاهرين بود بعضى از كينه توزان و دشمنان شيعه قرآن امام را غير از اين قرآن مى‏دانستند و آن را نزد امام وسيله عيب و طعن قرار دادند. اين از كم تدبيرى آن‌ها بود زيرا شيعه عقيده دارد كه قرآن ديگرى غير از اين قرآن وجود ندارد، و اين قرآنى است كه از جانب خداوند متعال بر پيامبر خاتم نازل شده است.

تفسير امام شامل تفسير و اسباب نزول آن و غير آن كه ذكر كرديم مى‏باشد.

اگر كرسى خلافت بعد از وفات رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله به امام على علیه السلام واگذار مى‏شد، و رهبرى حكومت را او به عهده مى‏گرفت؛ رهبرى اصيل و نمونه با حكومت عاليه در روى زمين تشكيل مى‏شد؛ زيرا امام از توانايى مهم علمى الهام گرفته بود، كه تنها او از آن برخوردار بود و او دروازه شهر علوم پيامبر صلی الله علیه و آله بود و اندازه‏اى براى مرفت او نيست به علوم، نيست.

امام علیه السلام اعلام كرد، اگر رهبرى بعد از نبى صلی الله علیه و آله به او واگذار مى‏شد، براى تمام ملل و اديان آن‌گونه كه در كتابشان بود فتوا مى‏داد.

امام علیه السلام فرمود: «به خدا قسم اگر براى من کرسي بگذارند و بر آن بنشينم، براى اهل تورات به توراتشان فتوا مى‏دهم، تا تورات به سخن آيد و بگويد: على درست گفت و دروغ نگفت، براى شما فتواي داد آن گونه كه بر من نازل شده، و به اهل انجيل با انجيل‏شان فتوا دهم تا انجيل به سخن آيد، بگويد: على درست گفت و دروغ نگفت براى شما به آنچه بر من نازل شد. و به اهل قرآن با قرآن‌شان فتوا دهم، تا قرآن به نطق آيد و بگويد على درست گفت و دروغ نگفت و شما را فتوا داد آن‌گونه كه بر من نازل شد. شما كه قرآن را شب و روز مى‏خوانيد آيا در بين شما كسى هست آنچه نازل شده بداند؟ و اگر يك آيه در قرآن نبود، و آنچه بوده و خواهد بود را تا روز قيامت به شما خبر مى‏دادم. خداوند مى‏فرمايد: يمحوا اللّه‏ُ ما يشاءُ وَيثبتُ وعندهُ أمِّ الكتابِ⁽¹⁾. (خداوند هر چه را نخواهد، محو و هر چه را بخواهد، اثبات مى‏كند.)

و اين حديث امام علیه السلام بر عالم بودن امام به تمام علوم و تمامي حوادثى كه در دنيا رخ داده، و تا روز قيامت رخ مى‏دهد، دلالت مى‏كند.

نجف اشرف

باقر شريف قرشى

10 جمادى الثانى 1419 هـ

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پيامبر صلی الله علیه و آله

پيامبر صلی الله علیه و آله مردم را به صلح و آزادي انسان از ويراني‏ها و خرابي جنگ و بزهكاري زندگي دعوت كرد و دعوت درخشانش از مكه ـ جايي كه مركز قواي جاهلي كه در قرشيان تجسم پيدا كرده بود، آغاز شد ـ آنهايي كه افكارشان بر ناداني، كبر و خودخواهي خو گرفته بود، پس رگ‏هاي گردنشان ورم كرده، سحرشان باطل شده و به مبارزه با رسول الله‏ صلی الله علیه و آله و عذاب و شكنجه هر كسي كه به او ايمان آورده، پرداختند. از اينرو براي خلاصي از تندي و خشونت قرشيان مجبور به هجرت به حبشه شدند.

پيامبر صلی الله علیه و آله در حمايت عمويش ـ شيخ بطحاء و مؤمن قريش ـ ابي طالب بود، چون به لقاء اللّه‏ پيوست، پيامبر صلی الله علیه و آله ركني را كه به آن پناهنده شود، نديد. قريش بر قتل او اجتماع و توافق كردند، پس به يثرب مهاجرت كرد و از اهالي آنجا حمايت و ايمان به دعوتش و استجابت به ياريش را ديد. قرشيان سخت ترسيدند و قيام كردند و رأيشان بر شروع جنگ بر عليه او بدون وقفه قرار گرفت و تمام امكانات اقتصادي و نظامي را براي مبارزه با او و خاموش كردن نور رسالت به كار گرفتند.

امام اميرالمؤمنين علیه السلام در كنار پيامبر صلی الله علیه و آله ايستاد و با تمام وجود از او حمايت مي‏كرد و در تمام جنگ‏هايي كه قريش بر عليه او به راه انداخت، دلاورانه جنگيد و پيامبر’ فرماندهي لشكرش را به او واگذار كرد و پرچم را او بر مي‌افراشت. امام هميشه و در همه جنگ‏ها همراه او بود كه هدف آن برافراشتن كلمه اللّه‏،

آزادي اراده و فكر انسان از پرستش بت‏ها است كه وباي فكر و از امراض خطرناكي است كه انسان را به قافله حيوانات چرنده ملحق مي‏كند و از راه مستقيم بازمي‏دارد.

به هر حال، ما يادآور بعضي غزواتي مي‏شويم كه امام با پيامبر صلی الله علیه و آله در دفاع از كلمه اسلام حضور داشته و پرچم توحيد را برافراشته است:

1 ـ جنگ بدر

غزوه بدر⁽¹⁾، پيروزي آشكاري را براي اسلام ثبت كرده، فتح بزرگي براي مسلمين و ضربه قاطعي به پيشوايان كفر و گمراهي از سركشان قريش و جبارانشان بود و خداي متعال، بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله را در واقعه بدر عزيز كرد، دشمنانش را خوار نمود، دينش را ظاهر كرد، از كلمه‏اش دفاع نمود و قهرمان بارز در اين جنگ امام امير المؤمنين علیه السلام بود و شمشير او داس مرگي بود كه سران مشركين را درو مي‏كرد و متجاوزين و ملحدين از قريش را به هلاكت مي‌رساند که به اختصار جنگ بدر را بررسي مي‌کنيم:

الف ـ كمك طلبيدن ابوسفيان از قريش

"ابوسفيان"، اول دشمن اسلام، براي تجارت به سوي شام خارج شد در حالي که هفتاد نفر از قريش با او بودند، چون تجارتشان به اتمام رسيد و كالاي مورد نظرشان را خريدند و به سوي مكه بر مي‌گشتند، پيامبر از بازگشت آن‏ها مطلع شد، پس اصحابش را به سوي آن‏ها فراخواند تا كالا و اموال آنان را مصادره كنند و اين عمل براي تضعيف وضع اقتصادي آن‏ها بود كه نتوانند به مبارزه با اسلام ادامه دهند و ابوسفيان اين را فهميد و از قريش درخواست كمك و حمايت كرد تا از كالا و اموالشان پشتيباني كنند، قريش به كمك او شتافت و ابوسفيان

راهي غير از راه عمومي انتخاب كرد و توانست كاروان را از دسترس مسلمين نجات دهد. پيامبر صلی الله علیه و آله با مسلماناني كه با او بودند براي رسيدن به ابوسفيان به پيشرفت خودش ادامه داد و در بدر با لشكرش اردو زد.

خواب عاتكه

"عاتكه"

دختر عبدالمطلب خواب وحشتناكي ديد، به سرعت نزد برادرش "عباس بن عبدالمطلب" رفت و داستان را براي او شرح داد و گفت:

ديشب خوابي ديده‏ام كه مرا ناراحت كرده است...

عباس فوراً گفت: در خواب چه ديده‏اي؟

داستان را با ترس و ناراحتي شرح داد و گفت:

مي‏ترسم شر عظيمي به قوم تو برسد، اين را از من نشنيده گير و الا براي تو نمي‏گويم.

چون از او ضمانت گرفت كه آن را در بين قريش شايع نكند، گفت:

شترسواري را ديدم كه با شترش تا بالاي "ابطح" آمد و در آنجا با صداي بلند فرياد زد: اي آل نجد، به محل مرگتان فرار كنيد، ديدم مردم همه به دور او جمع شدند، پس ديدم سنگي را برداشت و آن را افكند، آمد تا به پائين كوه رسيد و خرد شد و خانه‏اي از خانه‏هاي مكه نماند مگر اينكه تكه‏اي از آن سنگ در آن قرار گرفت...

"عباس"

از اين خواب وحشتناك كه خبر از خطر عظيمي براي اهالي مكه مي‏داد، ترسيد و نتوانست آن را كتمان كند و سينه او از آن تنگ شد و براي مردم آن را بازگو مي‏كرد تا بين مردم شايع شد و خبر به ابوجهل رسيد. به سوي عباس رفت و با تمسخر گفت: اي بني عبدالمطلب، آيا به اين راضي نشديد كه مردانتان ادعاي پيامبري كنند، حتي اين ادعا به زنانتان نيز رسيد..⁽¹⁾.

اما خواب "عاتكه" عملي شد و قرشيان را به نابودي كشاند و واقعه بدر در تمام خانه‏هاي آن‏ها مصيبت و اندوه به راه انداخت و چتر ذلت و خواري بر سر آن‏ها افكند.

نصيحت عتبه بن ربيعه

قبل از اينكه آتش جنگ شعله ور گردد "عتبه بن ربيعه" قوم خود را از جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حذر داشت و آن‏ها را از گشايش باب جنگ بر مسلمين نهي نمود و گفت:

من قومي را ديدم كه جان بر كفند و شما به آن‏ها دست نمي‏يابيد.. اي قوم، گناهان را به گردن من بيندازيد و بگوييد "عتبه بن ربيعه" ترسو است و مي‏دانيد كه من از شما ترسوتر نيستم..

ابوجهل نصيحت عتبه را شنيد، بشدت غضبناك شد، با غيظ و غضب بر او فرياد زد:

تو اين را مي‏گويي؟ به خدا اگر غير از تو اين را مي‏گفت او را گاز مي‏گرفتم، تو را مي‏بينم كه تمام جانت را ترس و وحشت گرفته است..

و عتبه آن را با خشونت رد كرد و گفت:

اياي تعيّر

يامصفراً أسته

ستعلم اليوم

اينا اجبن؟⁽¹⁾

تو به من عيب مي‏گيري اي كسي كه نشيمنگاه او زرد است؟ امروز مي‏فهمي كه چه كسي ترسوتر است؟

پيامبر صلی الله علیه و آله به عتبه كه بر شتر قرمزي سوار بود نگريست و در روي او خيره شد، به اصحابش فرمود:

إن يَكُن في أحَدٍ مِنَ القَومِ خَيرٌ فَعِندَ صاحِبِ الجَمَلِ الأحمَرِ، إن يُطيعُوهُ يَرشُدوا...⁽²⁾

اگر در كسي خيري در اين قوم باشد نزد صاحب شتر سرخ است، اگر از او اطاعت كنند ارشاد مي‏شوند...

قريش نصيحت عتبه را نشنيده گرفته و به گمراهي و جهل خودش ادامه داده و تصميم به مبارزه با پيامبر صلی الله علیه و آله گرفتند. ابوجهل به كمي اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله نگريست و آن‏ها را ضعيف شمرد و به آن‏ها اهانت كرد و گفت: محمد و اصحابش لقمه‏اي ذبح شده‏اند...⁽¹⁾.

آب دادن امام به لشكر

لشكر اسلام در بدر اظهار تشنگي كردند، پس امام علیه السلام به سوي چاه رفت و براي آن‏ها آب آورد و مسلمين آشاميدند تا سيراب شدند⁽²⁾.

دعاي پيامبر به انصار

پيامبر صلی الله علیه و آله به انصار نگريست كه به دنبال سوار شدن بر ناقه‏هايي هستند كه براي آن‏ها كفايت نمي‏كند، پس براي آن‏ها دعا كرد و گفت:

اللَّهُمَ إنَّهُم حُفاةٌ فَاحمِلهُم وَعُراةٌ فَاكسُهُم وَجِياعٌ فَأشبِعهُم وَعالَةٌ فَأغنِهِم مِن فَضلِك. خدايا اين‌ها پياده هستند، آن‏ها را سوار كن و برهنه‏اند آن‏ها را بپوشان و گرسنه‏اند آن‏ها را سير كن و عيال‏وارند آن‏ها را از فضل خودت بي نياز گردان.

خداي متعال دعاي پيامبر عظيمش را مستجاب كرد. چون جنگ بدر به پايان رسيد هر كسي شتري داشت كه بر آن سوار شود. همه برهنگان پوشيده شدند و از كالاي قريش به طعام رسيدند و براي اسراء فديه گرفتند و هر عيال‏واري بي نياز گرديد.⁽³⁾

دعاي پيامبر صلی الله علیه و آله بر قريش

پيامبر صلی الله علیه و آله شب را نخوابيد و در كنار درختي نماز مي‏خواند و همه‏ي مسلمانان جز او در خواب بودند، آنگونه كه اميرالمؤمنين علیه السلام مي‏فرمود که او خداي متعال را به اين دعا مي‏خواند:

اللَّهُمَ هَذِهِ قُرَيشٌ قَد أقبَلَت بِخُيَلائِها وَفَخرَها تُحارِبُكَ وَتُكَذِّبُ رَسولكَ، اللَّهُمَ فَنَصرَكَ الَّذی وَعَدتَنی، اللَّهُمَ أحِفَّهُمُ الغَداةَ...⁽¹⁾ خدایا این قریش است كه با اسبان خود روي آورده و جنگ با تو را فخر مي‏داند و رسول تو را تكذيب مي‏كند، خدايا آن پيروزي كه وعده‏فرمودي عطاكن، خدايا آنها را صبحگاهان هلاك گردان...

پيامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش

پيامبر صلی الله علیه و آله اصحابش را نيرو و نشاط مي‏بخشيد و به آن‏ها مي‌گفت:

وَالَّذي نَفسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ! لايُقاتِلُهُم رَجُلٌ فَيُقتَلَ صابِراً مُحتَسِباً مُقبِلاً غَيرَ مُدبِرٍ إلا أدخَلَهُ اللّهُ الجَنَّةَ به آن كسي كه جان محمد در دست اوست، مردي از شما نمي‏جنگد كه اگر پايداري كرد و با تدبير كشته شد و پشت به دشمن نكرد مگر اينكه خدا او را وارد بهشت مي‏كند.

و اين كلمات در جانشان عزم و اراده را برانگيخت و چون شير به مبارزه دشمنان خدا رفتند.

جنگ

جنگ صبح روز جمعه هفدهم رمضان المبارك سال دوم هجري مصادف با پانزدهم ژانويه سال 624 ميلادي شروع شد و قرشيان جنگ را آغاز كردند. سپس

از بين آن‏ها "عتبه بن ربيعه" و "شيبه" و "وليد" خارج شدند؛ آن‏ها قهرمانان قريش و پيشاهنگان سواره نظام آن‏ها بودند. جواناني از انصار براي مبارزه با آن‏ها خارج شدند، عتبه آن‏ها را تحقير كرد و گفت: قصد ما شما نبوده، ما مي‏خواهيم با پسرعموهايمان از بني عبدالمطلب مبارزه كنيم. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله "عبيده" و "علي" و "حمزه" را براي مبارزه با آن‏ها فرستاد. "حمزه" در برابر "عتبه"، "عبيده" در برابر "شيبه" و "علي" در برابر "وليد" قرار گرفتند.⁽¹⁾

امام علي علیه السلام و حمزه رقباي خود را كشتند و اما عبيده و ابن ربيعه دو ضربت به يكديگر زدند و هر يك از آن‏ها شمشيرشان را بر سر يكديگر ثابت كرده بودند كه علي و حمزه با شمشيرهايشان بر او حمله كرده و جنازه او را ترك كردند.⁽²⁾

جنگ شدت پيدا كرد و پيامبر صلی الله علیه و آله از سخت‏ترين مبارزان و نزديك‏ترين افراد به دشمن بود و مسلمانان به او پناهنده مي‏شدند، چنانکه امام علیه السلام در اين باره فرموده است: شكست در صف قرشيان ظاهر شد و ابهت آنها فرو ريخت و بدترين شكست را خوردند.

دلاوري‏هاي امام

از امام اميرالمؤمنين علیه السلام شجاعت و مقاومتي غير قابل توصيف بروز كرد و نيروي جنگندگي او در لشكر رسول صلی الله علیه و آله ، در وسط قرشيان فرو رفته بود و سران آن‏ها را درو مي‏كرد و قتل و نابودي را در بين آن‏ها منتشر كرد به طوري که ملائكه آسمان‏ها از دلاوري او به شگفت آمدند و جبرئيل صدا زد: «لا سَيفَ إلا ذُوالفَقار و لا فَتي إلا علي»:⁽³⁾شمشيري جز ذوالفقار و جوانمردي جز علي نيست.

خداوند پيروزي آشكار اسلام را به دست امام و پيشواي بزرگ، نصيب اسلام كرد، كسي كه قرشيان را خوار و ذليل نمود و به ننگ فرار گرفتار كرد.

اسامي كساني كه به دست امام كشته شدند:

خانه‏اي از خانه‏هاي قرشيان نبود كه شمشير امام در اين جنگ به او نرسيده باشد، نام آنهايي كه امام سر آن‏ها را از تن جدا كرده بود بشرح زير است:

1 ـ وليد بن عتبه که مرد بي‏باك و خطرناكي بود، همه از او مي‏ترسيدند و او برادر هند ـ مادر معاويه و زن ابوسفيان ـ بود.

2 ـ حنظله بن ابي سفيان.

3 ـ عاص بن سعيد، جنگجوي خطرناكي بود، قهرمانان از او مي‏ترسيدند.

4 ـ نوفل بن خويلد، از سخت‏ترين مشركين در دشمني با رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و قريش به او احترام گذاشته و پيش‏قدم بود و او را بزرگ مي‏داشتند و از او پيروي مي‏كردند. او از بني نوفل بن عبد مناف بود.

5 ـ زمعه بن الاسود.

6 ـ نضر بن حارث بن كلده از بني عبدالدار.

7 ـ طعيمه بن عدي بن نوفل، از رؤساي اهل گمراهي بود.

8 ـ عمير بن عثمان بن كعب بن تيم عموي طلحه بن عبيداللّه‏.

9 ـ عثمان بن عبيداللّه‏.

10 ـ مالك بن عبيداللّه‏ برادر عثمان.

11 ـ مسعود بن اميه بن المغيره از بني مخزوم.

12 ـ حذيفه بن ابي حذيفه بن مغيره.

13 ـ قيس بن الفاكه بن المغيره.

14 ـ ابوقيس بن وليد بن مغيره.

15 ـ عمر بن مخزوم.

16 ـ حارث بن زمعه.

17 ـ ابومنذر بن ابي رفاعه.

18 ـ منبه بن حجاج سهمي.

19 ـ عاص بن منبه از بني سهم.

20 ـ علقمه بن كلده.

21 ـ ابوالعاص بن قيس بن عدي.

22 ـ معاويه بن مغيره بن ابي العاص.

23 ـ لوذان بن ربيعه.

24 ـ عبداللّه‏ بن منذر بن ابي رفاعه.

25 ـ حاجب بن سائب بن عويم.

26 ـ اوس بن مغيره بن لوذان.

27 ـ زيد بن مليص.

28 ـ غانم بن ابي عويف.

29 ـ سعيد بن وهب حليف بني عامر.

30 ـ معاويه بن عامر بن عبدالقيس.

31 ـ سائب بن مالك.

32 ـ عبداللّه‏ بن جميل بن زهير الحارث بن اسد.

33 ـ ابوالحكم بن اخنس.

34 ـ هشام بن ابي اميه بن مغيره⁽¹⁾.

اينها كساني بودند كه امام علیه السلام سرهاي آن‏ها را با شمشير خود در راه اسلام از تن جدا كرد.

توقف پيامبر بر كشته شدگان بدر

پيامبر صلی الله علیه و آله بر كشته شدگان بدر توقف كرد و بر سر آن‏ها درنگ نمود و آنچه را كه از عذاب و سختي‏ها از آن‏ها تحمل كرده بود يادآور شد و آن‏ها را مورد خطاب قرار داد:

«يا أهل القليب! ياعتبة بن ربيعة، ويا شيبة بن ربيعة! ويا امية بن خلف! ويا أباجهل بن هشام....»:

اي اهل چاه! اي عتبه بن ربيعه، و اي شيبه بن ربيعه! و اي اميه بن خلف! و اي اباجهل بن هشام....

و گروهي از آنهايي كه به شكنجه و آزار آن‏ها پرداخته بودند برشمرد، سپس به آن‏ها گفت:

هَل وجدتم ماوعد ربُّكم حقاً؟ فإني قد وجدتُ ما وعدني ربّي حقاً آيا آنچه را كه پروردگارتان وعده كرده بود، حق يافتيد؟ من آنچه را كه پروردگارم وعده داده بود، حق يافتم.

و اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله از خطاب او به كشته شدگان تعجب كردند و به او گفتند:

اي رسول خدا، آيا با گروهي كه مرده‏اند، تكلم مي‏كني؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله جواب داد:

وما أنتم بأسمع لما أقول منهم و لكنهم لا يستطيعون أن يجيبوني⁽¹⁾ و شما شنواتر از آن‏ها نيستيد در آنچه به آن‏ها مي‏گويم و لكن آن‏ها نمي‏توانند جواب مرا بدهند.

ارواح از بين نمي‏روند، اما جسم‏ها پوسيده مي‏شود و برمي‏گردد به آنچه عنصرش از آن تشكيل شده است، اينگونه رسول خدا اعلان كرد.

اسيران قريش

حدود هفتاد نفر از قرشيان به دست نيروهاي پيامبر صلی الله علیه و آله اسير شدند.⁽¹⁾رسول اكرم’ از بعضي از آن‏ها جزيه گرفت و آزادشان كرد و كساني كه قادر به پرداخت جزيه نبودند ولي سواد خواندن و نوشتن داشتند را امر كرد كه به مسلمانان خواندن و نوشتن ياد دهند. پيامبر صلی الله علیه و آله با اين كار اولين اقدام را براي از بين بردن بي‌سوادي در پايتخت خود انجام داد.

اندوه قرشيان بر كشته شدگانشان

قرشيان سخت بر كشته شدگانشان اندوهگين شدند و اندوه خود را در سينه پنهان كردند. ابوسفيان عهد كرد سرش را از جنابت نشويد و همسرش هند غرق در ماتم شد ولي اندوهش را بر اهل بيتش پنهان داشت و مي‏گفت: چگونه براي آن‏ها بگريم وقتي خبر آن به محمد و اصحابش رسيد ما را شماتت كنند، نه به خدا روغن بر من حرام باشد تا اينکه با محمد و اصحابش بجنگيم و از آنان انتقام بگيريم.

كشته شدگان بدر دردي بر جان قرشيان گذاشته بود که بعضي شعراء آن‏ها درباره آن‏ها چنين مرثيه خواني كرده‏اند:

فماذا

بالقليب قليب بدر

من الفتيان والقوم الكرام

وماذا

بالقليب قليب بدر

من الشيري ثكل بالسنام⁽²⁾

پس چه چاهي است چاه بدر! از جوانان و قوم بزرگوار كشته شده پر شده است.

و چه چاهي است چاه بدر! كه پر از نيزه‏هاي چوبين است كه افراد زيادي را داغدار كرد.

و قريش كينه امام را به دل گرفتند حتي پس از آنكه اسلام را پذيرفتند و با

امام به خلافت بيعت كردند، "اسيد بن اياس" اين ابيات را سروده و قريش را بر مبارزه با امام تشويق و بيعت خود را شكسته و گفته است:

في كل مجمع

غاية أخزاكم

جذع أبرّ

علي المذاكي القرح

للّه‏ درّكم

ألما تنكروا

قد يذكر

الحر الكريم ويستحي

هذا ابن

فاطمة الذي افناكم

ذبحاً

وبقتلة بعضه لم يذبح

اعطوه خرجاً

واتّقوا تضريبه

فعل الذليل

وبيعة لم تربح

أين الكهول

وأين كل دعامة

في المعضلات

وأين زين‌الابطح

أفناهم

قصعاً وضرباً يفتري

بالسيف يعمل

حدّه لم يصفح

در هر انجمني كه پرچمي برپا شد نوجواني نورس شما را رسوا كرد و بر پيران سالمند پيروز شد.

خدايتان خير دهد آيا شما كردار اين جوان را بد مي‏پنداريد چيزي كه هر آزادمرد بزرگواري از آن شرم دارد

اين‏پسر فاطمه دختر اسد است كه شما را نابود كرد به سر بريدن و به كشتن‏درجا.

به او مالي و چيزي بدهيد و از ضربت‏هاي او خود را حفظ كنيد كاري كه مردان زبون و خوار مي‏كنند و بيعتي كه سودي ندارد.

پيران و خردمندان كجايند؟ بزرگان و پناهگاهان در هر پيشامد ناگوار كجايند؟ زينت و زيبايي مكه كجاست؟

شما را به كشتني در جا نابود كرد، به ضربت­هايي از شمشير كه به تيزي آن جدا مي‏كرد و به پهناي آن كار نداشت.

امام قهرمان اسلام، جام خواري را به قرشيان چشانيد، در خانه‏هايشان حزن و اندوه و عزا را انتشار داد و ذلت و عيب را به ارث براي آن‏ها آورد. چون آن‏ها دشمنان اسلام و دشمن او بودند، مي‏كوشيدند كه پرچم اسلام را درهم بپيچند و كلمه توحيد را خاموش كنند.

پيروزي اسلام

سپاه اسلام در جنگ بدر به پيروزي چشمگيري نائل شد، عظمت و شوكت مسلمين قوت گرفت و قدرتي هراس‏انگيز بدست آورد و آن آغاز و اصل فتوحات بود چه اينكه تشويقي براي فرو ريختن در ميدان جنگ بر عليه دشمنان اسلام بود.

جنگ بدر پايان يافت و قهرمان آشكار و پيروز در آن، اسداللّه‏ امام اميرالمؤمنين علیه السلام بود. شمشير او داس مرگ بود كه آن را بر گردن قرشياني فرود مي‏آورد كه لحظه‏اي به خدا ايمان نياوردند. آنان حتي بعد از گرايش ظاهري به اسلام، شب و روز در صدد نيرنگ و انتقام از اسلام بودند و تمام آنچه را كه مسلمين به آن مبتلا شدند، از سوي قرشيان و تدابير آن‏ها بود و شايان ذكر است كه ازدواج امام علیه السلام با سيده زنان عالم زهراء الرسول صلی الله علیه و آله بعد از جنگ بدر بود و ما آن را در فصل خاصي بيان مي‏كنيم.

2 ـ جنگ احد

قريش، خبر شكست خفت بار و خسارت حاصله از آن را در ميدان جنگ بدر با ناراحتي و اندوه دريافت كردند. حزن و اندوه زياد در بين مردم منتشر شد و هند ـ مادر معاويه ـ گريه را بر كشته شدگان زن و مرد حرام كرد تا اندوه در جانشان پنهان و شعله‏ور مانده، چيزي آن را جز خون‏خواهي كشته‏گان و انتقام از مسلمين خاموش نكند.

ابوسفيان در جنگ احد رييس قريش و فرمانده اول در اين ميدان بود. او ناداني به تمام معني بود كه در عمق جانش هيچ ارزش انساني نفوذ نكرده، لحظه‏اي به خداي متعال ايمان نياورد. او توده مردم و قبايل را بر جنگ عليه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله تحريك مي‏كرد و اموال را جمع‏آوري و براي جنگ با مسلمانان و آماده كردن آنها، اسلحه مي‏خريد و بيشتر قريش ـ آن‏ها­يي كه با پيامبر صلی الله علیه و آله كينه داشتند ـ پاسخ مثبت دادند. پس با ساز و برگ فراوان با تمام هم‏پيمانانشان و هر

كس كه از آن‏ها پيروي مي‏كرد، براي جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله خارج شده، زنانشان را نيز براي تشويق افرادشان با خود به جنگ آوردند.

رياست زنان را هند ـ مادر معاويه ـ به عهده داشت و دف زده، شوهران و فرزندانشان را به جنگ تشويق مي‏كردند:

ويهاً بني عبدالدار ويهاً حماة الاديار ضرباً بكل بتّار

واي بر شما اي بني عبدالدار، واي بر شما حاميان شهر، با شمشير تيز بزنيد

و صداي هند بلند بود و قوم خود را مورد خطاب قرار مي‏داد و مي‏گفت:

إن تقبلوا

نعانق

ونفرش

النمارق

أو تدبروا

نفارق

فراق غير

وامق

اگر روي بياوريد و خوب بجنگيد ما شما را در آغوش مي‏گيريم و براي شما فرش مي‏گسترانيم.

اگر پشت كنيد جدا مي‏شويم، جدا شدن غير رجوع.

مادر معاويه رهبر زنان و شوهرش رهبر مردان در جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و آن‏ها پليدي‏هاي ‏مرتدين، سركشان و مسخ‏شدگان از قبايل قرشي ـ كه براي خاموش كردن نور خدا و دور كردن مردم از خير كوشش مي‏كردند ـ را با خود حمل مي‏كردند.

شروع جنگ

لشكر مشركين سه هزار نفر و لشكر مسلمانان هفتصد جنگجو بودند و در پيشاپيش لشكر مشركين "طلحه بن ابي طلحه" و در دستش پرچم بود و صدايش را بلند كرد و گفت: اي اصحاب محمد، شما گمان مي‏كنيد كه خدا با شمشير شما، ما را به جهنم مي‏فرستد و با شمشير ما شما را به بهشت مي‏برد، پس چه كسي با من مبارزه مي‏كند؟ قهرمان اسلام و اسد الله‏ امام اميرالمؤمنين علیه السلام پيش آمد و گفت:

واللّه‏! لاأفارقك حتي أعجِّلك بسيفي إلي النار والله‏ از تو جدا نمي‏شوم تا تو را با شمشيرم به جهنم بفرستم.

امام ضربتي به او زد كه پايش قطع شد و بر زمين افتاد و در خون خود غوطه‏ور شد، امام خواست سر او را جدا كند، او را به رحم قسم داد، امام او را رها كرد و ساعتي طول نكشيد تا به هلاكت رسيد و رسول خدا صلی الله علیه و آله به هلاكت او خوشحال شد چنانکه همه مسلمانان خوشحال شدند⁽¹⁾و او از قهرمانان قريش بود و به خاطر شجاعتش قوچ گروه ناميده مي‏شد. با كشتن او مشركين خوار و سست شدند و شكست در صفوفشان پيدا شد و پرچم بعد از او به دست قهرمانان قريش افتاد و امام علیه السلام آن‏ها را مي‏كشت.

هند در وسط لشكر بود و جنگ را با شعار خودش در نفوس مشركين بر عليه مسلمين شعله‏ور مي‏كرد و هرگاه مردي از قريش فرار مي‏كرد ميلي از سرمه‏دان به او مي‏داد و مي‏گفت: تو زني، اين سرمه را به چشم بكش...⁽²⁾.

و از صور اين جنگ اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله شمشيري به "ابادجانه" داد ـ او از بزرگان صحابه بود ـ و به "زبير" نداد و "زبير" از اين جهت ناراحت شد و به دنبال او رفت تا ببيند او با آن چه كار مي‏كند، ديد پارچه سرخي را به سرش بست، انصار گفتند: پارچه مرگ را بر سرش بست و به ميدان جنگ آمد و مي‏گفت:

أنا الذي

عاهدني خليلي

ونحن بالسفح

لدي النخيل

ألا أقوم

الدهر في الكسول

أفرّ بسيف

اللّه‏ والرسول⁽³⁾

من آن كسي هستم كه خليل من از من پيمان گرفته و ما نزد درخت خرما جاري مي‏كنيم.

براي اينكه روزگار به تنبلي نگرايد با شمشير خدا و رسول فرار مي‏دهم.

و با اين شعر، شجاعت و سرسختي خود را در دفاع از سول خدا صلی الله علیه و آله آشكار کرد. ابودجانه مرگ را به اردوي قرشيان برد و بر هند مادر معاويه حمله كرد و شمشير خود را بر سر او گذاشت مگر اينكه از روي بزرگواري شمشير را برداشت و چون زبير به شجاعت ابي دجانه نگريست، رأي پيامبر صلی الله علیه و آله را درست يافت.

شكست مسلمانان

متأسفانه مسلمانان به شكست خرد كننده و خسارت مصيبت باري دچار شدند كه نزديك بود پرچم اسلام درهم پيچيده شود و اين به دليل مخالفت گروهي از لشكر اسلام به نقشه‏هاي جنگي رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که آن‏ها را ملزم به اجراء آن نموده بود.

پيامبر صلی الله علیه و آله گروهي را به سركردگي "عبدالله‏ بن جبير"⁽¹⁾بر گردنه كوه سپرده بود كه از پشت سر مسلمين را حمايت كنند و به آن‏ها تأكيد كرد كه از جايشان حركت نكنند. آنان تير و كمانشان را به سوي لشكر قريش هدف‏گيري كرده، خسارت زيادي به آن‏ها وارد نموده، قريش اثاث و سلاح خود را رها نموده و فرار كرده و مسلمانان براي غارت آن روي آوردند، تيراندازان نيز محل خود را ترك كرده و به جمع‏آوري اثاث پرداختند و از فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله در ترك نكردن محل خود، سرپيچي نمودند.

وقتي "خالد بن وليد" اين را ديد، به بقيه تيراندازان حمله كرد و آن‏ها را كشت و از پشت سر به اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله حمله كرد و بيشتر بزرگان لشكر اسلام

را از بين برد. هدف مشركين به صورت خاص شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. او در اين جنگ چند جراحت برداشت، دندانهايش شكست و لبهاي او پاره شد و خون مانند سيل به صورتش جاري بود و آن را پاك مي‏كرد در حالي که مي‏فرمود:

كيفَ يُفلح قومٌ خَضَّبوا وَجهَ نَبِيِّهِم وهو يَدعوهم إلي اللّه‏!⁽¹⁾ چگونه رستگار مي‏شود قومي كه صورت پيامبرشان را خضاب كردند و او آن‏ها را به سوي خدا مي‏خواند!

افراد پست و لئيم قرشيان پيامبر صلی الله علیه و آله را احاطه كرده، قصدشان كشتن او بود و در رأس آن‏ها ابوسفيان بود، او مردم را به كشتن پيامبر’ تحريك مي‏كرد و دستور داد كه شخصي صدا بزند محمد كشته شده است، مسلمانان با شنيدن اين سخن فرار كردند و بعضي بزرگان صحابه پس از فرار كوشيدند از ابوسفيان درخواست امان كنند.

قتلگاه حضرت حمزه

از شهيد جاويد "حمزةًبن عبدالمطلب" رشادت و شجاعتي وصف ناشدني بروز كرد. او چون كوه ايستاده و از پيامبر صلی الله علیه و آله حمايت مي‏كرد و قهرمانان دشمن را به خاك مي‏افكند و زمين را از خون كفار و ملحدين سيراب مي‏نمود. او مرگ را به سخره گرفته و زندگي خود را به خداي عالميان بخشيده بود.

بزهكار پست "وحشي" ديد كه او مردم را با شمشير خود درو مي‏كند، پس حربه خود را آماده كرد و به سوي او پرتاب نمود و آن در پشت كمر او قرار گرفت و از بين دو پايش خارج شد. قهرمان بزرگ بر زمين افتاد و طولي نكشيد كه جان به جان آفرين تسليم كرد.⁽²⁾با كشته شدن اين فرمانده بزرگ خسارت زيادي به

مسلمين وارد شد و شهادت او غمناك‏ترين مصيبتي بود كه رسول خدا صلی الله علیه و آله با آن مواجه گرديد. پس سلام خدا بر شهيد جاويد و سلام بر او روزي كه متولد شد و روزي كه به شهادت رسيد و روزي كه برانگيخته مي‏شود.

قتلگاه حضرت مصعب

"مصعب" جواني قرشي بود، به پيامبر صلی الله علیه و آله ايماني آورد كه در اعماق جانش نفوذ كرد و داخل در قلبش شد و انواع عذاب‏ها را تحمل كرد. پيامبر صلی الله علیه و آله او را به عنوان مبشر دين اسلام و دعوت كننده به سوي خدا به مدينه فرستاد، به دست او بسياري از مردم مدينه مسلمان شدند و در جنگ احد يكي از سرداران لشكر رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله بود و "ابن قمئه" به گمان اينكه رسول خداست، او را كشت و صدايش را بلند كرد و گفت: محمد را كشتم، لشكر اسلام خسارت زيادي ديد و يکي از فرماندهان عاقل و مدبر خود را از دست داد. خدا او را رحمت كند و اجر و پاداش زيادي به او بدهد، چقدر فوايد او به اسلام زياد بود.⁽¹⁾

حمايت امام از پيامبر صلی الله علیه و آله

شكست سختي در لشكر مسلمين پديد آمد و بيشترشان را ترس و وحشت فرا گرفته، فرار كردند و نداي ابوسفيان كه محمد كشته شده است بر ترس آن‏ها افزود و پيامبر صلی الله علیه و آله را رها كردند و دشمنان خدا او را محاصره كرده و جراحاتي به او رسيد و در حفره‏اي كه "ابوعامر" آن را كنده و پوشانده بود ـ تا مسلمين در آن بيفتند ـ افتاد، امام در كنار او بود دست او را گرفت و "طلحه بن عبيدالله‏" او را بلند كرد تا ايستاد.⁽²⁾با پيامبر صلی الله علیه و آله كسي باقي نماند مگر عده كمي كه در رأس آن‏ها امام اميرالمؤمنين علیه السلام بود، پس پيامبر صلی الله علیه و آله به او توجه نمود و فرمود:

«ياعلي، ما فعل الناس؟»: اي علي مردم چه كردند؟

با حزن و اندوه تلخ پاسخ داد:

«نَقَضوا العهد وولَوا الدُّبُر...»: عهد خود را شكستند و فرار كردند.

و گروهي از قرشيان بر پيامبر صلی الله علیه و آله حمله كردند، نتوانست تحمل كند، به علي گفت: «أكفني هؤلاء»: شر آن‏ها را كفايت كن، پس امام بر آن‏ها حمله كرد و آن‏ها را از او دور كرد و گروه ديگري كه نزديك به پنجاه اسب سوار بودند به او حمله كردند، به علي گفت: «أكفني هؤلاء»: شر آن‏ها را كفايت كن، پس امام در حالي كه پياده بود بر آن‏ها حمله برد، چهار نفر از فرزندان "ابوسفيان بن عويف" را كشت و شش نفر از اين گروه را از پيامبر صلی الله علیه و آله بعد از كوشش زياد دور كرد.

گروهي كه "هشام بن اميه" در آن بود بر پيامبر صلی الله علیه و آله حمله كرد؛ امام او را كشت و گروه او فرار كرد. گروهي ديگر بر پيامبر صلی الله علیه و آله حمله كرد كه "بشر بن مالك" در آن بود؛ امام او را كشت، گروه او پشت كرده و فرار كرد. جبرئيل از همدردي امام، جهادش و صبرش تعجب كرد، رو به پيامبر صلی الله علیه و آله گفت:

إنّ هذه المواساة قد عَجِبت منها الملائكة اين همدردي، ملائكه را به شگفت واداشته است.

پيامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:

وما يمنعه وهو منّي وأنا منه چيزي مانع آن نيست، او از من است و من از اويم.

پس جبرئيل گفت:

وأنا منكما⁽¹⁾ ومن از شما دوتا هستم.

امام در اين جنگ هولناك ثابت‏قدم بود و از پيامبر صلی الله علیه و آله سرسختانه و جان بر كف دفاع مي‏كرد. شانزده ضربت به او اصابت كرد كه به هر ضربتي به زمين مي‏افتاد و آنكه او را بلند مي‏كرد جبرئيل بود⁽¹⁾... پس آنچه به امام متقين و سيد الموحدين از سختي‏ها و هراس رسيد به خاطر اسلام و براي نشر دعوت اسلام بود و اگر او نبود، اسلام در مسير خودش قرار نمي‏گرفت و كلمه آن برافراشته نمي‏گشت. تأسف اينكه اين نابغه بزرگ و مجاهد اول را از مقامش بركنار كردند و بين او و اعضاي شورا كه سابقه جهاد مانند او را نداشتند، تساوي برقرار كردند.

فروكش كردن حس انتقام جويي هند

غليان و جوشش "هند" فروكش كرد و هنگامي كه كشته شدن حمزه را شنيد آتش كينه او خاموش شد و به سرعت به سوي جنازه حمزه شتافت در حاليكه دلش خنك شده و راحت بود، چون چشمش به جنازه او افتاد به او روي آورد و او را به طرز فجيعي پاره پاره كرد، كبد او را خارج كرد و به آن دندان زد، پس آن را بيرون انداخت و بيني او را بريد و براي خودش از آن گردنبند درست كرد و از او شعري نقل شده كه از "وحشي" ـ قاتل "حمزه" ـ تشكر كرده و آن اين است:

نحن جزيناكم

بيوم بدر

والحرب بعد

الحرب ذات سعر

ما كان عن

عتبة لي من صبر

ولا أخي

وعمّه وبكر

شفيت نفسي

وقضيت نذري

شفيت ياوحشي

غليل صدري

فشكر وحشي

علي عمري

حتي ترم

اعظمي في قبري

ما جزاي روز بدر را به شما داديم و جنگ بعد از جنگ شعله ور مي‏شود.

من براي عتبه بي صبرم و نه برادرم و عمويم و بكر.

جان مرا شفا دادي و نذر من انجام شد اي وحشي، جوشش سينه مرا شفا دادي.

در طول عمرم از وحشي تشكر مي‏كنم تا اينكه استخوان من در قبر پوسيده شود.

و اين شعر حاكي از پستي طبع و عنصر اوست و "هند" جنازه "حمزه" عموي پيامبر صلی الله علیه و آله را به بدترين شکل مثله كرد.

فروكش كردن خشم ابوسفيان

ابوسفيان فورا به سوي ميدان رفت و به اجساد شهداي مسلمين خيره شد تا سوزش او فروكش كند، جنازه حضرت حمزه را ديد كه هند آن را پاره پاره كرده، پس از روي سرور و خوشحالي با صدايي كه از آن شماتت و كينه پخش مي‏شد گفت:

اي اباعماره، روزگار دور مي‏زند و امر دگرگون شد و من انتقام خودم را از شما گرفتم.

سپس نيزه خود را تكان داد و آن را به دهان جنازه حمزه گذاشت و گفت: بچش پاداش كردار خودت را... و آن را تكرار مي‏كرد.⁽¹⁾

حزن پيامبر صلی الله علیه و آله

پيامبر صلی الله علیه و آله بر بالاي جسد عمويش ـ كه به وسيله هند به بدترين وجه مثله شده بود ـ ايستاد و با اندوه و حزن شديدي، عمويش را مخاطب قرار داده و گفت: و مسلمين به اندوه و حزن مبتلا شدند و گفتند:

بخدا اگر روزي خدا ما را بر آن‏ها چيره گرداند طوري آن‏ها را مثله كنيم كه احدي از عرب را مثله نكرده باشند...

و جبرئيل بر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و اين آيه نازل شد:

{وَإن عاقَبتُم فَعاقِبوا بِمِثلِ ما عوقِبتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرتُم لَهُوَ خَيرٌ لِلصَّابِرينَ

وَاصبِر وَما صَبرُكَ إلا بِالله وَلا تَحزَن عَلَيهِم وَلا تَكُ في ضَيقٍ مِمّا يَمكُرونَ}⁽²⁾

اگر كسي به شما عقوبت و ستمي رسانيد شما بايد به همان قدر در مقابل انتقام كشيد و اگر صبر كنيد و از او درگذريد البته براي صابران اجري بهتر خواهد بود و براي رضاي خدا صبر و تحمل پيشه كن و بر آن‏ها كه ترك كفر نمي‏كنند غمگين مباش و از مكر و حيله آنان غمگين مباش كه خدا از مكر و دشمني خلق تو را محفوظ مي‏دارد.

پس پيامبر صلی الله علیه و آله بخشيد و صبر كرد و مثله را نهي فرمود و گفت: { إنَّ المُثلَةَ حَرامٌ وَلَو بِالكَلبِ العَقورِ»: مثله حرام است ولو به سگ هار.

جنگ احد تنها جنگي بود كه مسلمانان در آن شكست سختي خوردند و "ابن اسحاق" گفت: روز احد روز بلا و مصيبت و آزمايش بود، خدا مؤمن را به آن آزمايش كرد و منافقين را در آن روز نابود كرد، كساني كه با زبان اظهار ايمان مي‏كردند و در دلهايشان كفر را پنهان مي‏نمودند و روزي بود كه خدا گرامي داشت كسي را كه خواست به شهادت برسد.⁽¹⁾

و پيامبر صلی الله علیه و آله بعد از پايان جنگ به اميرالمؤمنين علیه السلام خبر داد كه مشركين بعد از اين ديگر چنين شكستي نمي‏توانند به مسلمانان برسانند تا خدا فتح را نصيب مسلمين گرداند.⁽²⁾

تعقيب قرشيان از سوي پيامبر صلی الله علیه و آله

پيامبر صلی الله علیه و آله پس از جنگ احد، جز مدت کوتاهي در مدينه درنگ نكرد و به اصحابش دستور داد كه براي جنگ با قريش آماده شوند ـ مخصوصاً از آنهايي كه در جنگ با او شركت داشتند و مجروح شده بودند ـ و سبب آن به توهم انداختن قريش بود كه بدانند او نيرومند است و دوباره بازنگردند، آن‏ها که قصد برگشت

كرده بودند چون خبر تعقيب پيامبر صلی الله علیه و آله به قرشيان رسيد، منصرف شده و به مكه بازگشتند و اين يكي از شگفت‏ترين نقشه‏هاي سياسي و جنگي بود.

خوشحالي قرشيان

قريش با ساز و آواز و بوق و كرناي پيروزي‏اي كه بر مسلمين پيدا كرده و به آن‏ها خسارت جاني و مالي زده بودند به مكه برگشت و خوشحال‏ترين آنان ابوسفيان با همسر او هند و ساير بني اميه بودند كه با ريختن خون عمويش حمزه و ساير قهرمانان اسلام، انتقامشان را از پيامبر صلی الله علیه و آله گرفته بودند.

3 ـ جنگ خندق

جنگ خندق از اين جهت جنگ احزاب ناميده شد كه قبايل و گروه‌هاي مختلف براي جنگ با رسول الله‏ صلی الله علیه و آله جمع شدند. مسلمانان سخت ناراحت شده، آن‏ها را ترس و وحشت فراگرفت و اين به خاطر اتحاد ميان مشرکين يهود بود که به آن‏ها پيوسته بود. تعداد آن‏ها ده هزار نفر جنگجو و تعداد لشكر مسلمين سه هزار نفر بودند. قرآن كريم ترس و وحشت مسلمين از دشمنانشان را اينگونه بيان مي‏كند:

{ إذ جاءُوكُم مِن فَوقِكُم وَ مِن أسفَل مِنكُم وَ إذ زاغَتِ الابصارُ وَ بَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِرَ}⁽¹⁾

يادآوريد وقتي را كه لشكر كفار از بالا و پايين بر شما حمله‏ور شدند و چشمها حيران شد و جانها به گلو رسيد.

و خداي متعال پيروزي اسلام را به دست امام اميرالمؤمنين علیه السلام نوشت، آن كسي كه فتح مسلّم را احراز كرد. اينک مختصري از اين واقعه را بيان مي‏كنيم:

نقش يهود در جنگ

يهود در اين جنگ نقش فعالي داشته، گروهي از آن‏ها به نزد قرشيان رفته و

آن‏ها را به جنگ با رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله تحريك مي‏كردند و از آن‏ها مي‏خواستند كه به آنان بپيوندند و به آن‏ها مي‏گفتند:

ما با شما هستيم تا او را از پاي درآوريم..

و قرشيان به آن‏ها مي‏گفتند:

اي گروه يهود، شما اهل كتاب اول هستيد و اختلاف ما را با او مي‏دانيد و او محمد است، آيا دين ما بهتر است يا دين او؟

يهود گفتند:

بلكه دين شما ـ و آن عبادت بت‏ها بود ـ بهتر از دين اوست و شما به حق از او نزديك‏تريد..

و قرآن كريم از اين گفتگو پرده برمي دارد، قول خداي متعال:

ألَمتَرَ إلَي الَّذينَ أُوتوا نَصيباً مِنَ الكِتابِ يُؤمِنونَ بِالجِبتِ وَالطّاغوتِ وَيَقولونَ لِلَّذينَ كَفَروا هَؤُلاءِ أهدي مِنَ الَّذينَ آمَنوا سَبيلاًأُولَئِكَ الَّذينَ لَعَنَهُمُ الله وَمَن يَلعَنِ الله‏ ُ فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصيراً أم لَهُم نَصيبٌ مِنَ المُلكِ فَإذا لا يُؤتونَ النَّاسَ نَقيراً أم يَحسُدونَ النَّاسَ عَلي ما آتاهُمُ الله‏ ُ مِن فَضلِهِ فَقَد آتَينا آلَ إبراهيمَ الكِتابَ وَالحِكمَةَ وَآتَيناهُم مُلكاً عَظيماً فَمِنهُم مَن آمَنَ بِهِ وَمِنهُم مَن صَدَّ عَنهُ وَكفَي بِجَهَنَّمَ سَعيراً}⁽¹)نديدي و عجب نداشتي از حال آنانكه بهره‏اي از كتاب آسماني هم داشتند باز چگونه به بتان جبت و طاغوت گرويده و به كافران مشرك مي‏گويند راه شما به صواب نزديك‏تر از طريقه اهل ايمان است. اين گروهند كه خدا آنان را لعنت كرد و هر كه را خدا لعنت كند از رحمت خود دور مي‏سازد و هرگز كسي ياري او نتواند كرد، آيا آنان كه از احسان به خلق به هسته خرمايي بخل مي‏ورزند بهره‏اي از ملك و سلطنت خواهند يافت؟ آيا حسد مي‏ورزند با مردم چون خدا آن‏ها را به فضل خود برخوردار نمود كه البته ما بر آل ابراهيم كتاب و حكمت فرستاديم و به آن‏ها ملك و سلطنتي بزرگ عطاء كرديم. آنگاه برخي كسان به او گرويدند و

برخي كسان راهزن دين و مانع دين به او شدند و براي كيفر آنان، آتش افروخته دوزخ بس است.يهود در طول تاريخ، دشمن فكر و حق و مصدر فتنه در روي زمين بوده است و قواي كافر قريش براي جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله به آن‏ها پاسخ مثبت داد همانگونه كه قبايل قطفان پاسخ دادند و براي جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله آماده شدند.## پيامبر صلی الله علیه و آله با نعيمنعيم به دست پيامبر صلی الله علیه و آله مسلمان شد. او از بزرگان غطفان بود. به پيامبر گفت: اي رسول خدا، من مسلمان شدم و قوم من از اسلام من اطلاعي ندارند، پس به آنچه مي‏خواهي دستور بده... پس پيامبر صلی الله علیه و آله به منصرف كردن قبايل و نيرنگ به آن‏ها دستور داد، چون جنگ، نيرنگ است."نعيم بن مسعود" به مأموريت خود اقدام كرد و شروع به سنگ اندازي بر قواي جنگجوي يهود و قرشيان نمود و به نزد بني قريظه، يهوديان ساكن در مدينه رفت كه در جاهليت با آن‏ها دوست بود و به آن‏ها گفت:اي بني قريظه، شما دوستي مرا نسبت به خودتان مي‏دانيد...و همه گفتند: درست گفتي نزد ما متهم نيستي.و به آن‏ها اشاره كرد و از روي نصيحت گفت:شما مانند قريش و قطفان نيستيد، شهر شهر شماست، در آن اموال شما، فرزندان و زنانتان هستند، نمي‏توانيد آن‏ها را به جاي ديگري ببريد، قريش و غطفان براي جنگ با محمد و اصحابش آمده‏اند و از شما طلب كمك كرده‏اند، شهر و اموال و زنانشان در جاي ديگري است، اگر فرصتي براي اخذ منافعي ديدند، مي‏مانند و اگر غير از آن بود به شهرشان برمي‏گردند و بين شما و آن مرد كه در شهر شماست، شما را رها مي‏كنند و شما توان جنگيدن با او را نداريد و تا از آن‏ها از بزرگان و اشرافشان گروگان بگيريد كه در دست شما باشند، تا مورد

اطمينان شما باشد كه با محمد بجنگيد..و همه يك صدا گفتند: رأي درستي است.."نعيم" به نزد قريش رفت و به ابوسفيان و همراهانش از بزرگان قوم گفت: شما دوستي مرا نسبت به خودتان و دوري از محمد را مي‏دانيد، خبري به من رسيده كه وظيفه خود مي‏دانم شما را مطلع كنم، آن را از من ناديده بگيريد.همه گفتند: انجام مي‏دهيم.گفت: يهود از كاري كه كرده پشيمان شده است و كسي را به نزد محمد فرستاده‏اند و گفتند براي اينكه شما راضي شوي عده‏اي از اشراف قريش و غطفان را مي‏گيريم و به شما تسليم مي‏كنيم تا شما گردن آن‏ها را بزني، تا بداني كه ما با تو هستيم، اگر يهود از شما درخواست گروگاني كرد از دادن آن‏ها حتي يك نفر خودداري كنيد..ابوسفيان، "عكرمه بن ابي جهل" را با گروهي از قريش و غطفان به نزد بني قريظه فرستاد تا براي جنگ با محمد صلی الله علیه و آله به آن‏ها ملحق شوند، بني قريظه گفتند: با شما نمي‏جنگيم تا از مردانتان گروگان ندهيد كه در دست ما باشند تا با محمد بجنگيم. فرستادگان برگشتند و قريش و غطفان را در جريان گفتار بني قريظه قرار دادند و آن‏ها گفتار نعيم بن مسعود را تصديق كردند و گفتند: حتي يك نفر هم ما به آن‏ها نمي‏دهيم و به اين طريق مسلمانان از يهود بني قريظه خلاص شدند كه به قريش نپيوستند و با آن‏ها در جنگ با رسول خدا شركت نكردند.⁽¹)## كندن خندق:چون خبر خروج قرشيان و قبايل غطفان براي جنگ، به پيامبر’ رسيد، اصحابش را جمع كرد و از آن‏ها براي جلوگيري از دشمن نظرخواهي كرد. صحابي

بزرگ "سلمان محمدي" به كندن خندق در اطراف مدينه توصيه كرد تا مانع رسيدن دشمن به ‏داخل‏ مدينه شود. پيامبر صلی الله علیه و آله اين رأي را پسنديد و خودش با اصحاب به كندن خندق اقدام كرد. اين نقشه حكيمانه‏اي بود كه مسلمانان را از شر دشمنانشان حفظ كرد و قريش متحيرانه در پشت خندق ماندند و چاره نداشتند و نتوانستند براي جنگ با مسلمين از آن عبور كنند و از تير در جنگ كمك گرفتند كه مسلمان‏ها مقابله به مثل كردند و بين دو گروه تيراندازي بود بدون اينكه جنگ عمومي رخ دهد.## مبارزه امام علیه السلام با عمروقبايل قرشي از اين درگيري‏هاي بدون پيروزي، خسته شدند و به دنبال محل تنگي گشتند تا بتوانند از آنجا اسب‏هاي خود را عبور دهند. از جمله كساني كه توانست از خندق عبور كند "عمرو بن عبدود" ـ قهرمان قريش در جاهليت و سواركار كنانه ـ بود. او سر تا پا مسلح و روي اسبش مانند قلعه بود. زمين زير پايش از تكبر، جولان و قوت بدن او مي‏لرزيد. سكوت بين مسلمين برقرار بود. رعب و وحشت همه را فراگرفته بود. در پيش آن‏ها جولان مي‏داد و آن‏ها را تحقير مي‏كرد. صدايش را بلند كرد و گفت:اي مردان محمد، آيا مبارزي هست؟و دل مسلمين را ربوده، چون صاعقه‏اي بر آن‏ها بود.دوباره صدا زد:آيا مردي هست كه با من مبارزه كند؟نداي او را حامي اسلام و قهرمان مسلمانان امام اميرالمؤمنين علیه السلام پاسخ داد و گفت:اي رسول خدا، من براي او آماده‏ام...!و رسول خدا صلی الله علیه و آله بر پسرعمويش حريص بود، به امام گفت:او عمرو است.

و امام علیه السلام به امر پيامبر صلی الله علیه و آله نشست و عمرو دوباره با تمسخر به مسلمين گفت:اي اصحاب محمد، كجاست آن بهشتي كه گمان مي‏كنيد وقتي كشته شديد وارد آن مي‏شويد؟ آيا كسي از شما بهشت را نمي‏خواهد؟هيچ يك از مسلمين به نداي عمرو به جز امام جواب نداد و شروع به اصرار به پيامبر صلی الله علیه و آله كرد تا به او اجازه دهد، پس پيامبر صلی الله علیه و آله بنا به اصرار و پافشاري به او اجازه داد.رسول خدا بزرگ‏ترين مدال افتخار را به گردن او انداخت، هنگامي كه گفت:«تمام ايمان در برابر تمام كفر قرار گرفت».اين كلمه جاويد كه ايمان امام را با همه ايمان با آن گسترش و مفاهيمش برابر كرد، پس اين آن چيزي است كه حكايت از او دارد. پيامبر صلی الله علیه و آله دست خود را با تضرع به دعا به سوي خداي متعال بلند كرد و گفت:خدايا تو حمزه را روز احد از من گرفتي و عبيده را روز بدر، امروز علي را براي من حفظ كن و مرا تنها مگذار و تو بهترين وارثاني...و امام متكبرانه خارج شد و كوچكترين ترس و وحشتي از عمرو بن عبدود نداشت و عمرو از جرئت اين جوان و اقدام او بر مبارزه با وي تعجب كرد و به او گفت:تو چه كسي هستي؟امام پاسخ او را با تمسخر گفت:من علي بن ابيطالب هستم.عمرو بر او ترحم كرد و به او گفت:پدرت رفيق من بود.امام توجهي به صدق گفته او با پدرش نكرد و فرمود:اي عمرو، تو با قومت عهد كرده‏اي كه اگر مردي از قريش از تو سه درخواست بكند يكي را قبول مي‏كني...؟

گفت: بلي اين عهد و پيمان من است.امام فرمود: من تو را به اسلام دعوت مي‏كنم.عمرو خنديد و با مسخره به امام گفت:آيا دين پدرانم را ترك كنم؟ آن را براي خودت بگذار.امام گفت: دست از تو برمي‏دارم و تو را نمي‏كشم و برگرد.عمرو غضب كرد و از جرئت اين جوان تعجب كرد و به او گفت:در اين وقت عرب از فرار من صحبت خواهند كرد.و امام پيشنهاد سوم را مطرح كرد و به او گفت:من تو را به پياده شدن از اسب دعوت مي‏كنم؟⁽¹.)عمرو از جرئت جوان و شجاعت او تعجب كرد و از اسبش پياده شد و شمشير خود را كشيد و بر سر امام زد، امام سپر خود را پيش آورد، آن را پاره كرد و بر سر حضرت فرود آمد و آن را شكافت و مسلمين يقين كردند كه امام به سرنوشتش دچار شد و لكن خداي متعال او را ياري و حمايت نمود و ضربتي به عمرو زد كه او را درهم كوبيد و به زمين افتاد و صداي عجيبي هنگام خروج خونش، چون صداي گاو هنگام ذبح، خارج شد و امام تكبير گفت و مردم مسلمان هم تكبير گفتند. پس كمر شرك شكست و قواي آن سست شد و اسلام پيروزي قطعي خود را به دست امام متقين و قهرمان ايمان به دست آورد. پيامبر صلی الله علیه و آله مدال درخشنده‏اي كه در طول تاريخ به جا ماند به او عطا كرد و فرمود:﴿لَمُبارَزَةُ عَلِي بن أبي طالب لِعَمرو بنِ عَبدُوَد يَومَ الخَندَقِ أفضَلُ مِن أعمالِ أمُّتي إلي يَومِ القِيامَةِ⁽²⁾

مبارزه علي بن ابيطالب با عمرو بن عبدود در روز خندق، برتر از اعمال امتم تا روز قيامت است.

صحابي بزرگ "حذيفه بن يمان" گفت: اگر فضيلت علي به كشتن عمرو در روز خندق را بين همه مسلمين تقسيم مي‏كردند از همه آن‏ها زياد مي‏آمد⁽¹⁾.

و"عبداللّه‏بن‏عباس" در تفسير قول خداي متعال:

{ وَكفَي اللّه‏ ُ المُؤمِنينَ القِتالَ}⁽²⁾

و خدا امر جنگ را از مؤمنان كفايت فرمود.

گفت: خدا به وسيله علي بن ابيطالب كفايت كرد و قريش براي "عمرو بن عبدود" گريست چون كشتن او شكست براي آن‏ها بود و "سافح بن عبد مناف بن زهره" براي او اين گونه مرثيه گفته است:

عمرو بن عبد

كان أوّل فارس

جزع المزار

وكان فارس يليل

سمح الخلائق

ماجد ذو مرّة

يبغي القتال

بشكة لم ينكل

عمرو بن عبدود اول جنگجويي بود كه ديدار كننده‏اش ناشكيبا و سواركار شب بود.

بخشنده‏ترين مردم داراي توان محكم كه در جنگ شك و ترديد به خود راه نمي‏داد و عقب‏نشيني نمي‏كرد.

خواهر عمرو براي عزاداري او، امام ـ قاتل برادرش ـ را بزرگ شمرد چون او قهرمان اول در جزيره است و مي‏گفت: اگر غير از او قاتل تو بود براي هميشه براي تو گريه مي‏كردم و گفت:

لو كان قاتل

عمرو غير قاتله

لكنت أبكي

عليه آخر الابد

لكن قاتله

من لا يعاب به

من كان يدعي

قديماً بيضة

البلد⁽³⁾

اگر قاتل عمرو كسي جز علي مي‏بود براي هميشه بر او مي‏گريستم.

ولي قاتلش كسي است كه از قتل او عيبي بر عمرو نيست كسي كه پدرش يگانه شهر مكه بود.

امام علیه السلام قهرمان ديگري از قريش را كه "نوفل بن عبدالله‏" بود كشت و باعث شكست بزرگ قريش گرديد و پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

الان نَغزوهُم وَلا يَغزونَنا⁽¹⁾ اكنون ما با آن‏ها خواهيم جنگيد و آن‏ها با ما نخواهند جنگيد.

قريش شكست خورده برگشتند و جامه يأس و نااميدي را از حسرت بر زمين مي‏كشيدند و مبتلا به شكست خردكننده‏اي شدند و از اين جنگ هيچ سودي نبردند و نتوانستند خسارتي به مسلمين برسانند.

4 ـ فتح خيبر

بعد از آنكه شكست‏هاي خرد كننده‏اي در صفوف قرشيان پيدا شد و خبر آن منتشر شد و خدا آن‏ها را خوار و ذليل نمود، پيامبر صلی الله علیه و آله با فكر نافذ و رأي اصيل خود به اين نتيجه رسيد، که با وجود قدرت يهود، دولت آن‏ها تثبيت نمي‏شود و كلمه اسلام در تمام زمين گسترش نمي‏يابد. آن‏ها از سخت‏ترين دشمنان اسلامند، و نيروي آنان قلعه‏هاي خيبر است ـ محل ساخت انواع سلاح، از شمشير، نيزه، زره و تانك‏هايي كه آب داغ و سرب ذوب شده پرت مي‏كردند ـ بود. و از خطرناكترين اسلحه‌هاي آن روز بودند و اين يهود بودند كه با دادن اسلحه، به قواي مخالف اسلام كمك مي‏كردند. پيامبر صلی الله علیه و آله با لشكرش براي اشغال قلعه‏هاي خيبر لشكر كشيد و رياست لشكر را به ابوبكر سپرد، ابوبکر چون به قلعه‏ها نزديك

شد با تيراندازي تانكها روبرو شد و شكست خورده و مأيوس بازگشت. روز دوم رهبري لشكر را به عمربن خطاب واگذار كرد، او هم چون رفيقش ابي بكر شكست خورده، بازگشت و قلعه بسته بود و كسي نمي‏توانست بدان دست يابد.

بعد از آنكه لشكر از يورش به قلعه‏ها عاجز شدند، پيامبر صلی الله علیه و آله اعلان كرد فردا رهبري براي لشكر تعيين مي‏كنم كه خدا قلعه‏ها را به دست او فتح مي‏كند و فرمود:

لأدفَعَنَّ الرّايَةَ غَداً إلي رَجُلٍ يُحِبُّ اللّه‏ َ وَرَسولَهُ، وَيُحِبُّهُ اللّه‏ َ وَرَسولَهُ، لا يَرجِعُ حَتّي يَفتَحَ اللّه‏ ُ لَهُ⁽¹⁾ فردا پرچم را به دست مردي مي‏دهم كه خدا و رسول او را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، برنمي‏گردد تا خدا براي او فتح و پيروزي را عطا كند.

لشكر بي‏صبرانه منتظر رهبر الهام شده بود كه خدا به دست او فتح و پيروزي را عطا كند، و گمان نمي‏كردند كه او امام علي علیه السلام باشد، چون او به درد چشم مبتلا بود، چون نور صبح تابيد پيامبر صلی الله علیه و آله او را فراخواند در حالي که دستمالي را به چشمش بسته بود. پيامبر پارچه را از آن دور كرد و آب دهان به چشم او ماليد، فوراً چشمانش بهبود يافت، و به او گفت:«خُذ

هَذِهِ الرّايَةَ حَتّي يَفتَحَ اللّه‏ ُ عَلَيكَ...»: اين پرچم را بگير تا خدا تو را پيروز گرداند...

"حسان بن ثابت" درد چشم امام و شفاي او از آب دهان پيامبر را به شعر درآورده است:

وكان علي

أرمد العين يبتغي

دواءً فلم

يُحسِس طبيباً مداويا

شفاهُ رسولُ

اللّه‏ ِ مِنهُ بتفلةٍ

فبوركَ

مرقياً وبورك راقيا

وقال: سأعطي

الراية اليوم صارماً

كميّاً

محبّاً للرسول مُواليا

يحبُّ إلهي والاله

يُحبُّه

به يفتحُ اللّه‏ ُ

الحصون الاوابيا

فأصفي بها دون البريَّةِ

كُلِّها

عليّاً وسمّاهُ الوزير

المُؤاخيا⁽¹⁾

و علي به درد چشم مبتلا بود و به دنبال دوا مي‏گشت، طبيبي كه درد او را دوا كند پيدا نمي‏كرد.

رسول خدا با آب دهان او را شفا داد، پس مبارك باد شفا دهنده و شفا يافته.

و گفت: فردا پرچم به دست كسي مي‏دهم كه دوست رسول خدا و موالي اوست.

و خدا را دوست دارد و خدا هم او را دوست دارد، به وسيله او خدا قلعه‏ها را فتح مي‏كند.

از ميان تمام نيكان علي را برگزيد و او را وزير و برادر ناميد.

و شاعر عاليقدر ازري اين حادثه را به شعر سروده است:

وله يوم خيبر فتكاتٌ

كَبُرت منظراً علي من

رآها

يوم قال النبي إنّي

لاُعطي

رايتي ليثها وحامي حماها

فاستطالت أعناقُ كلِّ

فريقٍ

لِيَروا أي ماجدٍ

يُعطاها

فدعا أين وارثُ العلم

والحلم

مجيرُ الايام من بأساها؟

أين ذو النجدة الذي لو

دعته

في الثرايا مروعة لبّاها

فأتاه الوصي أرمد عينٍ

فسقاهُ من ريقه فشفاها

ومضي يطلبُ الصفوفَ فولّت

عنه علماً بأنّه أمضاها⁽²⁾

و براي او در روز خيبر كشته‏هايي است، هر كه آن را مي‏ديد براي او بزرگ مي‏نمود.

روزي كه پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود من پرچم را به شيرمردي مي‏دهم كه كمك مي‏كند.

از هر گروه گردن‏ها كشيده شد تا ببينند به چه بزرگواري آن پرچم داده مي‏شود.

پس فرمود وارث علم و حلم، رهايي بخش روزگار از بدبختي‏ها كجاست؟

كجاست آن صاحب شجاعتي كه اگر او را براي آسمان دعوت كني كه در آنجا ناراحتي است پاسخ مي‏دهد؟

پس وصي را با چشم درد به نزد او آوردند كه از آب دهان مباركش به او خوراند و شفا يافت.

و گذشت، صف‏ها را طلب مي‏كرد، پس از آن جنگ بازگشت در حالي كه كار را تمام كرده بود.

و امام علیه السلام پرچم را از رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله گرفت و از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسيد:

«يا رَسولَ اللّه‏، أقاتِلُهُم حتّي يَكونوا مِثلَنا؟»: اي رسول خدا، آيا با آن‏ها بجنگم تا مانند ما شوند؟، پيامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:

«أنفُذ علي رَسلِكَ حَتّي تَنزِلَ بِساحَتِهِم، ثُمَّ ادعُهُم إلَي الاسلام، وأخبِرهُم بِما يَجِبُ عَلَيهِم مِن حَقِّ اللّه‏ ِ، فَوَاللّه‏! لان يَهدِي اللّه‏ ُ بِكَ رَجُلاً واحِداً خَيرٌ مِن أن يَكونَ لَكَ حُمرُ النَّعَمِ»⁽¹⁾

مأموريتت را انجام بده تا در ميدان آن‏ها قرار بگيري، سپس آن‏ها را به اسلام دعوت كن و آنچه بر آن‏ها واجب است از حق خدا خبر بده، واللّه‏ اگر يك نفر به وسيله تو هدايت شود براي تو بهتر است از اينكه شتران سرخ موي داشته باشي.

فرمانده بزرگ فوراً حركت كرد بدون اينكه كوچكترين ترس و وحشتي در دل داشته باشد و او پرچم پيروزي به سوي قلعه تكان مي‏داد، چون به قلعه رسيد

در آن قلعه را كند و آن را سپر خود قرار داد⁽¹⁾و خود را از ضربات يهود و تيراندازي‏هاي آن‏ها حفظ كرد. يهود وحشت كردند و ترس و خوف مانند وبا آن‏ها را از اين قهرماني كه در قلعه‏شان را كنده و آن را سپر قرار داده، فراگرفت.

مبارزه امام علیه السلام با مرحب

"مرحب" ـ يكي از قهرمانان يهود و شجاعان آن‏ها ـ به سوي امام آمد در حالي که و مغفر يماني بر تن داشت و سنگي را به جاي كلاه خود سوراخ كرده چون تخم‏مرغ بر سر نهاده بود و رجز مي‏خواند:

قد علمت

خيبرٌ أنّي مرحبٌ

شاكي السلاح

بطلٌ مجرّبُ

إذا الليوث

أقبلت تلتهبُ

خيبر مي‏داند كه من مرحبم كه اسلحه و افزار جنگم برّان و پهلواني مجرب و آزموده هستم.

هنگامي كه جنگ‏ها شعله ور شود.

قهرمان اسلام و حامي آن به استقبال او رفت در حالي كه جبّه سرخي پوشيده، جواب او را مي‏داد:

انا الَّذي

سَمَّتنِي أمّي حيدره

ضِرغام آجامٍ

وليثُ قَسوره

عَبلُ

الذَّراعَينِ شَديدِ القَسوره

كَلَيثِ

غاباتٍ كريهِ المنظره

أضرِبُ

بِالسَّيفِ رِقابَ الكَفَرَه

أكيلُهُم

بِالسَّيفِ كَيلَ السَّندَرَه⁽²⁾

منم كه مادرم مرا حيدر ناميده، شير بيشه‏اي هستم كه خشم و قهرش سخت است.

با بازواني قوي و با خشمي سخت مانند شير جنگل با منظري وحشتناك.

گردن كفار را مي‏زنم، با اين شمشير شما را همچون سندره مي‏سنجم.

راويان در اينكه اين شعر از امام است اختلاف ندارند⁽¹⁾و اين شعر حاكي از قدرت سخت امام علیه السلام و شجاعت اوست و امام اقدام به ضربتي بر سر او كرد كه سنگ و كلاه خود و سر او را شكافت و بر زمين افتاد و به خون خود آغشته شد، سر او را بريد و جنازه او را بي‏جان رها كرد، به اين طريق اسلام پيروز شد و قلعه‏هاي خيبر فتح گرديد، يهود خوار و ذليل شد و به آن‏ها درسي داده شد كه آن را هميشه با اندوه و حزن فراوان در طول تاريخ ذكر مي‏كنند.

پيامبر صلی الله علیه و آله از اين فتح و پيروزي كه خدا مسلمانان را به آن عزيز كرد و بر دشمنانشان (يهود) خشم و غضب كرد، بسيار خوشحال و خرسند گرديد و آن روز مصادف با آمدن "جعفر بن ابيطالب" از حبشه بود، رسول خدا’ فرمود:

«ما أدري بأيِّهِما أنا أسَرُّ أبِقُدومِ جَعفَرٍ أم بِفَتحِ خَيبَر؟»⁽²⁾

نمي‏دانم به كدام يك از اين دو خوشحال‏تر باشم آيا به آمدن جعفر يا به فتح خيبر؟

5 ـ جنگ بني قريظه

بني قريظه از يهود بودند، آنها خطري بزرگ بر عليه مسلمين بودند و شبانه‏روز بر ضد آن‏ها به نيرنگ متوسل مي‏شدند تا اينکه جبرئيل بر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و از جانب خداي متعال به او دستور داد كه با آنها بجنگد و ريشه آن‏ها را بركند.⁽³⁾پيامبر صلی الله علیه و آله براي جنگ با آن‏ها خارج شد و امام اميرالمؤمنين را پيشرو قرار داد و پرچم اسلام را به او سپرد. چون به سوي آنها رهسپار شد و به آن‏ها نزديك گرديد، گفتار زشتي از آن‏ها درباره پيامبر صلی الله علیه و آله شنيد، از اينرو برگشت تا به پيامبر صلی الله علیه و آله رسيد، به او گفت: «يارسول

اللّه‏، لاعليك أن لاتَدنو مِن هَؤلاءِ الاخباث»: اي رسول خدا، درست نيست تو به اين افراد

پست نزديك شوي، حضرت فرمود: «لَم أظنَّك سَمِعتَ مِنهُم لي أذي؟»: گمان مي‏كنم كه از آن‏ها كلمات آزاردهنده‏اي شنيده‏اي؟ گفت: بلي، رسول خدا فرمود:

«لَو رأوني لَم يَقولوا مِن ذَلِكَ شيئاً»: اگر مرا ببينند از آن مطالب چيزي نمي‏گويند. سپس آنها را بيست و پنج شب محاصره كرد تا آن‏ها خسته شدند و خدا در دلشان رعب و وحشت انداخت.

نصيحت كعب به بني قريظه

بنو قريظه يقين پيدا كردند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن‏ها صرف نظر نمي‏كند تا با آن‏ها بجنگد، "كعب بن اسد" از روي نصيحت به آن‏ها گفت:

اي گروه يهود، براي شما آنچه را مي‏بينيد پيش آمده و من به شما سه پيشنهاد مي‏كنم هر يك از آن را خواستيد قبول كنيد.

همه گفتند: آن چيست؟

نصيحتش را عرضه كرد و گفت:

از اين مرد پيروي كنيم و او را تصديق نماييم، واللّه‏ براي شما روشن شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله و فرستاده خداست و او آن كسي است كه در كتابتان يافته‏ايد، پس خونتان، اموالتان، فرزندانتان و زنانتان را حفظ كنيد..

به نجات آن‏ها و سلامت آن‏ها اشاره كرد، همانا آن‏ها پاسخ او را ندادند و آن را رد كردند و گفتند:

ما از حكم تورات هرگز جدا نمي‏شويم و چيزي را به جاي آن نمي‏پذيريم..

دوباره به آن‏ها اشاره كرد و گفت:

اگر اين را قبول نداريد پس بچه‏هايمان را و زنانمان را بكشيم، سپس بر محمد و اصحابش با شمشيرهاي كشيده خروج كنيم و هيچ چيز سنگيني را پشت سرمان رها نكنيم تا خدا بين ما و محمد حكم كند، اگر هلاك شديم پس هلاك

شديم و چيزي پشت سرمان نگذاشته‏ايم و نسلي نداريم كه از آن بترسيم و اگر پيروز شديم به جان خودم، زنان و فرزندان را پيدا مي‏كنيم.

و اين پيشنهاد را رد كردند و گفتند:

و اگر اين بيچاره‏ها را بكشيم زندگي بعد از آن‏ها چه خيري براي ما خواهد داشت...

پيشنهاد سوم را مطرح كرد و گفت: شب شنبه است و چه بسا كه محمد و اصحابش از ما ايمنند، در اين شب بر آن‏ها بتازيد شايد ما بهره‏اي از محمد و اصحابش از غفلت آن‏ها ببريم.

و آن را رد كردند و گفتند: شنبه را بر خودمان فاسد كنيم و براي ما رخ دهد آنچه را براي افراد قبل از ما رخ داد.

رأي او را نپذيرفتند و بر جهلشان افزودند.⁽¹⁾

قبول حكم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها

بنو قريظه خسته شد و همه راه‏ها را به روي خود بسته ديد و به حكم رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره خود راضي شدند كه هرگونه رأي اوست عمل كنند.

داوري سعد

پيامبر صلی الله علیه و آله كار آن‏ها را به "سعد بن معاذ" واگذار كرد، او از بزرگان صحابه بود، درباره خدا كاري به سرزنش ديگران نداشت، او را در حالي که مجروح شده بود، نزد رسول‏الله‏ صلی الله علیه و آله بردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله براي او برخاست و ساير صحابه به احترام او برپاخاستند و به او گفتند:

اي ابا عمرو، رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داده است كه بين هم پيمانانت داوري كني..

سعد گفت: اگر من داوري كردم به عهد و پيمان خدا پايبنديد..

گفتند: بلي.

سعد به كشتن مردانشان و تقسيم اموالشان و اسارت زنان و فرزندانشان داوري كرد.

و اين حكم عدالت، درباره آن يهودياني بود كه مصدر فتنه و فساد در روي زمين بودند.

و پيامبر صلی الله علیه و آله داوري سعد را تائيد كرد و به او گفت:

«لَقَد حَكَمتَ فيهم بِحُكمِ اللّه‏ ِ مِن فَوقِ سَبعَةِ أرقعَةٍ...»⁽¹⁾

درباره آن‏ها به حكم خدا از بالاي هفت آسمان داوري كردي.

و امام اميرالمؤمنين علیه السلام حكم آنها را اجراء كرد و سران آن اشرار را با شمشير خود درو كرد.

6 ـ جنگ بني نضير

بنو نضير از قبايل يهود و جانشان پر از بغض، كينه و دشمني به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و پيامبر’ با گروهي از صحابه به نزد آنان رفت و در پيشاپيش آنان امام اميرالمؤمنين علیه السلام بود و آن به خاطر دريافت ديه‏اي بود كه براي آن‏ها اتفاق افتاده بود و پيامبر صلی الله علیه و آله در كنار ديواري از خانه آن‏ها نشست و يكي از آن‏ها با ديگري خلوت كرد و قرار گذاشتند يكي از آن‏ها سنگي از بالا بر سر پيامبر پرت كنند و "عمرو بن جحاش" براي اين كار انتخاب شد و سنگ را گرفت. پس از آسمان به پيامبر صلی الله علیه و آله وحي نازل شد، خبر آن را به وي داد، پس بلند شد و آنجا را فوراً ترك كرد و اصحابش آنجا را ترك كردند و به سوي مدينه برگشتند، سبكي مي‏گويد:

وجاءك الوحي

بالذي أضمرت بنو

النضيرة وقد

همّوا بإلقاء صخرة⁽²⁾

وحي آمد و او را از آنچه بنو نضير در دل داشتند بافكندن سنگ آگاه كرد.

امام علیه السلام به سوي يهودي كه قصد جان پيامبر صلی الله علیه و آله را داشت، رفت و او را كشت و گروه همراه او فرار كردند. امام از رسول خدا اجازه برخورد با آنان را گرفت و با گروهي از سپاه به آن‏ها قبل از ورود به قلعه برخورد كرد و آن‏ها را كشت و آن سبب فتح قلعه آنان شد. عده‏اي از شعرا اين حادثه را به شعر درآوردند از جمله آن‏ها "حسان بن ثابت" بود و امام علیه السلام را بر آنچه از بذل جان و كوشش در فتح قلعه‏هاي بني‏نضير انجام داد ستودند.

7 ـ جنگ وادي القري

چون پيامبر صلی الله علیه و آله قلعه‏هاي خيبر را فتح كرد به سوي وادي القري آمد و به ساكنين آنجا که يهودي بودند، به آنها اسلام را عرضه نمود، اما آنها نپذيرفتند و آماده جنگ شدند. مسلمانان با آن‏ها جنگيدند و يازده نفر از آن‏ها را كشتند که امام علیه السلام تعدادي از آنان را به هلاکت رساند و خدا ديار آن‏ها را براي پيامبر صلی الله علیه و آله فتح كرد و مسلمين اموالشان را به غنيمت گرفتند و آنچه در دستشان بود مانند زمين و نخلستان براي آن‏ها گذاشتند و با آنان آن‏گونه كه با خيبريان عمل كردند رفتار نمودند.

امام علیه السلام و فتح يمن

پيامبر صلی الله علیه و آله امام علي علیه السلام را با گروهي از لشكر خود به يمن فرستاد كه مردم را به اسلام يا جنگ دعوت كند. امام به سرعت رفت و به چيزي توجه نداشت تا رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله را انجام دهد.

دعاي امام علیه السلام

و امام علیه السلام اين دعاي شريف را وقتي متوجه يمن بود خواند. متن آن دعا اين است:

«اللَّهُمَ إنّي أتَوَجَّهُ إلَيكَ بِلا ثِقَةٍ مِنّي بغَيرِكَ، وَلا رَجاءَ يَأوي بِي إلا إلَيكَ، وَلا قُوَّةٍ أتَّكِلُ عَلَيها، وَلا حيلَةٍ ألجَأُ إلَيها إلا طَلَبَ فَضلِكَ، وَالتَّعَرُّضَ لِرَحمَتِكَ، وَالسُّكونَ إلي أحسَنِ عادَتِكَ، وَأنتَ أعلَمُ بِما سَبَقَ لي في وَجهي هذا مِمّا أُحِبُّ وَأكرَهُ، فَأيَّما أوقَعَت عَلَي فيهِ قُدرَتُك، فَمَحمودٌ فيهِ بَلاؤُكَ مُتَّضِحٌ فيهِ قَضاؤُكَ، وَأنتَ تَمحُو ما تَشاءُ وَتُثبِتُ وَعِندَكَ أمُّ الكِتابَ.

اللَّهُمَ

فَاصرِف عَنّي مَقاديرَ كُلِّ بَلاءٍ، وَمَقاصِرَ كُلِّ لاوآءِ، وأبسُط عَلَي كَنَفاً مِن رَحمَتِكَ وَسَعَةً مِن فَضلِكَ، وَلُطفاً مِن عَفوِكَ حَتّي لا أحِبَّ تَعجيلَ ما أخَّرتَ وَلا تأخيرَ ما عَجَّلتَ، وَذَلِكَ مَعَ ما أسألُكَ أن تَخلُفَني في أهلي وَوَلَدي، وَصُروفِ حُزانَتي بِأحسَنِ ما خَلَفتَ بِهِ غائِباً مِنَ المُؤمِنينَ في تَحصينِ كُلِّ عَورَةٍ وَسَترِ كُلِّ سَيِّئَةٍ، وَحَطِّ كُلِّ مَعصِيَةٍ، وَكِفايَةِ كُلِّ مَكروهٍ، وارزُقني عَلي ذَلِكَ شُكرَكَ وَذِكرَكَ، وَحُسنَ عِبادَتِكَ، وَالرِّضا بِقَضائِكَ، يا وَلِي المُؤمِنينَ ٍ وَاجعَلني وَما خَوَّلتَني وَوَلَدي، وَرَزَقتَني مِنَ المُؤمِنينَ وَالمُؤمِناتِ في حِماكَ الَّذي لا يُستَباحُ، وَذِمَّتِكَ الَّتي لاتُخفَرُ، وَجِوارِكَ الَّذي لا يُرامُ، وَأمانِكَ الَّذي لا يُنقَضُ، وَسِترِكَ الَّذي لا يُهتَكُ، فَإنَّهُ مَن كانَ في حِماكَ وَذِمَّتِكَ وَجِوارِكَ وَأمانِكَ وَسِترِكَ كان آمِناً مَحفوظاً، وَلا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بِاللّه‏ ِ العَلِي العَظيمِ»⁽¹⁾.

اين دعا حاكي از توكل كامل امام علیه السلام به خداي متعال و پناه بردن به او و جدايي كامل از ديگران و اينکه فقط تسليم اراده و مشيت الهي است.

اسلام همدان

امام با لشكرش به يمن رسيد و رؤسا و بزرگان يمن را ملاقات كرد و دعوت پيامبر صلی الله علیه و آله را بر آن‏ها عرضه نمود و محاسن اسلام، اصول و ارزش­هاي ارزنده و

نمونه عالي آن را بيان كرد. يمني‏ها از كمال و فضل و ادب امام تعجب كردند و دعوت او را اجابت نمودند و همدان با تمام قبيله‏اش اسلام را پذيرفت و به اين وسيله امام پيام‏آور صلح و دوستي بود كه يمن را بدون جنگ فتح نمود.⁽¹⁾

فتح مكه

خداي متعال پيروزي آشكار را براي بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله نوشت، قواي دشمن از قرشيان و يهود را خوار كرد و دولت او بر بيشتر مناطق جزيره‏العرب دست يافت، كلمه اسلام در همه‏جا حكمفرما شد و پرچم توحيد برافراشته شد.

پيامبر صلی الله علیه و آله ديد كه پيروزي قاطع و فتح آشكار تحقق نمي‏يابد مگر به فتح مكه كه قلعه شرك و الحاد و جايي است كه با او جنگيد. زماني كه در آنجا بود و زماني كه از آنجا رفت.

پيامبر صلی الله علیه و آله با لشكري گران مركب از ده هزار سرباز مسلح يا زيادتر از آن به سوي مكه حركت كرد. او مجهز به همه نوع آلات جنگي بود. با كتمان امر، كسي از افراد لشكر هدف او را نمي‏دانست و پيامبر صلی الله علیه و آله از اين هراس داشت كه قريش از هدف او آگاه شده و براي جنگ آماده شود و براي اشغال شهرش در بلد الحرام و محل امن خدا خونريزي شود. بنابر اين، آن را مخفي كرد تا آن‏ها را طوري محاصره كند كه فرصت مبارزه را نداشته باشند.

نامه حاطب به قريش

"حاطب بن ابي بلتعه" نامه‏اي به قريش نوشت و در آن، رفتن پيامبر صلی الله علیه و آله به سوي شهرشان براي اشغال آن را متذكر شد و نامه را به زني داد و او را سفارش به كتمان شديد كرد و با او قرار گذاشت كه نامه را به قريش برساند. نامه را در بين موهاي خود پنهان كرد تا كسي از آن اطلاع پيدا نكند. وحي به رسول خدا صلی الله علیه و آله

نازل شد و موضوع نامه را به پيامبر خبر داد. پس برادرش امام اميرالمؤمنين علیه السلام و زبير را خواست و دستور داد تا نامه را از آن زن بگيرند. امام با زبير فوراً به حركت خود ادامه داد تا به آن زن رسيدند، درباره نامه از او پرسيدند، آن را انكار كرد. پس امام فرياد زد و ناراحت شد و گفت:

«إنّي أحلِفُ بِاللّه‏ ِ ما كَذَبَ رَسولُ اللّه‏ ِ صلی الله علیه و آله وَلا كَذَّبنا، لَتُخرِجَنَّ الكِتابَ أو لِنَكشِفَنَّكَ»

من به خدا قسم مي‏خورم كه رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ نگفته و ما دروغ نمي‏گوئيم. بايد نوشته را به ما بدهي وگرنه تو را بازرسي مي‏كنيم.

ترس و وحشت بر او غلبه كرد و نامه را از بين موهاي خود خارج كرد و به امام داد و امام با زبير به سرعت به سوي پيامبر صلی الله علیه و آله رفتند و نامه را به او دادند. حاطب را احضار كرد، چون او آمد به او گفت:

«ما حَمَلَكَ عَلي هَذا؟»: چه شد كه اين كار را كردي؟

حاطب عذر خود را ابراز كرد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: اي رسول خدا، من مؤمن به خدا و رسول هستم. ايمان خود را تغيير و تبديل نكردم و لكن من در بين قريش اهل و قبيله‏اي ندارم و زن و فرزند من در مكه است، خواستم در اين چاپلوسي كرده باشم.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله عذر او را پذيرفت و آيه كريمه در حق او نازل شد:

ياأيُّهَا الَّذينَ آمَنوا لاتَتَّخِذوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُم أولِياءَ تُلقونَ إلَيهِم بِالمَوَدَّةِ (⁽¹⁾) اي كساني كه ايمان به خدا آورده‏ايد هرگز نبايد كافران را كه دشمن شمايند ياران خود گرفته و طرح دوستي با آنان فكنيد.

در محيط مكه

لشكر اسلام به سرعت حركت كرد و به چيزي توجه نداشت تا به مكه اشراف پيدا كرد در حالي که اهل آن غافل بودند و چيزي نمي‏دانستند؛ پيامبر صلی الله علیه و آله بيشتر مسيرش را براي حفظ سلامتي و عدم خونريزي در شب قرار داد و به لشكرش دستور جمع‏آوري هيزم داد، چون مقدار زيادي هيزم جمع‏آوري شد و شب همه جا را فرا گرفت دستور داد هر كس آتشي روشن كند. آنها چنين کردند، شعله‏هاي آن در مكه ديده ‏شد، ابوسفيان ترسيد و جانش احساس خطر كرد، به "بديل بن ورقاء" كه در كنارش بود گفت:

من تا به حال هرگز چنين آتشي نديده‏ام!

بديل فوراً گفت:

اين خزاعه است..

ابوسفيان او را مسخره كرد و به او گفت:

خزاعه خوارتر و كوچك‏تر از آن است كه اين آتش و لشكر آن باشد... خوف و ترس بر ابوسفيان مستولي شد و اطمينان پيدا كرد كه لشكر اسلام است و براي اشغال مكه آمده است.

عباس و ابوسفيان

هنگامي ‌که عباس از آمدن لشكر اسلام براي اشغال مكه آگاه شد در جانش ترس و وحشت براي قومش چيره شد و با خودش صحبت مي‏كرد و مي‌گفت: واي به حال قريش، واللّه‏ اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به زور وارد مكه شود قبل از اينكه آن‏ها را امان بدهد قريش تا آخر روزگار هلاك مي‏شود و كوشيد كه كسي را از مكه پيدا كند و خبر به اهلش از جاي رسول خدا بدهد تا به نزد او بروند و از او درخواست امان كنند در حالي كه غرق در جريان ذهنيات خاطر و ترس بر قومش بود چشمش بر ابوسفيان افتاد به او صدا زد:

اي اباحنظله...

ابوسفيان او را شناخت، فوراً صدا زد:

ابوالفضل...

گفت: بلي...

ابوسفيان گفت: پدر و مادرم به فدايت.

ابوالفضل گفت: واي به تو اي اباسفيان، اين رسول خدا در بين مردم است واي به قريش...

ابوسفيان وحشت كرد و خونش منجمد شد و بر جانش و قومش ترسيد و گفت:

چه كار مي‏توان كرد پدر و مادرم به فدايت؟

و عباس فوراً او را به راهي كه خون او را حفظ كند راهنمايي نمود و گفت: واللّه‏ اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله بر تو پيروز شود گردن تو را مي‏زند، پشت سر من بر اين استر سوار شو تا تو را به نزد رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله ببرم و از او براي تو امان بگيرم.

پس بر پشت سر او سوار شد، چون بر آتشي از آتش‏هاي مسلمانان مي‏گذشت، مي‏گفتند: اين كيست؟ چون استر رسول اللّه صلی الله علیه و آله را مي‏ديدند مي‏گفتند: عموي رسول اللّه‏ است، عمر خطاب به او نگاه كرد و شناخت، پس صدا زد:

اين ابوسفيان دشمن خداست..

دوباره صدا زد:

حمد خداي را كه بدون عقد و عهدي تو را در اختيار ما قرار داد.. ابوسفيان ساكت بود ولي اضطراب و آشفتگي قلبش جدي بود و بر خودش و قومش مي‏ترسيد، آنهايي كه در قاموس بدي و كراهت چيزي را فروگذار نكرده مگر آنكه آن را بر پيامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش وارد داشتند.

درگيري‏هاي كلامي بين عباس و عمر درباره ابوسفيان رد و بدل شد، عباس به سوي رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله حركت كرد و از اسارت ابوسفيان او را مطلع نمود،

پيامبر صلی الله علیه و آله دستور داد او را با خود ببرد و صبح به نزد او بياورد، ابوسفيان شب را در نزد عباس با ترس و اضطراب به سر برد.

ابوسفيان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله

چون نور صبح نمايان شد، پيامبر صلی الله علیه و آله به ابوسفيان توجه نمود، پس به او گفت:

«وَيحَكَ ياأباسفيان، ألَم يَإن لَكَ أن تَعلَمَ أنَّهُ لا إلَهَ إلا اللّه‏ ُ...؟»: واي به تو اي ابوسفيان، آيا وقت آن نشده كه بداني خدايي جز خداي يكتا نيست...؟

پيامبر صلی الله علیه و آله آنچه از عذاب و آزار از ابوسفيان و قومش ديده بود را يادآور نشد و بر آن پرده انداخت، تا اين طور تلقي نشود كه قصد انتقام از دشمن را دارد. ابوسفيان با تضرع و زاري از پيامبر صلی الله علیه و آله طلب عفو مي‏كرد و مي‏گفت:

پدر و مادرم به فدايت، چقدر بردبار و كريمي و خويشاوند دوستي! به خدا اگر خدايي غير از اين خدا مي‏بود وضع من اينگونه نبود...

پيامبر صلی الله علیه و آله به لطف و دلسوزي گفت:

«وَيحَكَ ياأبا سفيان، ألَم يَإن لَكَ أن تَعلَم أنّي رسولُ اللّه‏؟»: واي بر تو اي ابوسفيان، آيا وقت آن نشده است كه بداني من رسول خدا هستم؟

ابوسفيان نتوانست به آن اقرار كند چون جانش پر از كفر و الحاد و نفاق بود نتوانست آنچه در درون اوست مخفي كند و مي‏گفت:

پدر و مادرم به فدايت، چقدر تو بردبار و كريم و خويشاوند دوستي!

عباس، ابوسفيان را تهديد كرد و گفت: واي بر تو اگر دعوت اسلام را اجابت نكني، مسلمان شو و گواهي بده كه خدايي جز خداي يگانه وجود ندارد و اينكه محمد رسول خداست قبل از اينكه گردنت را بزنند...

آن خبيث از ترس تيزي شمشير به اسلام اعتراف كرد در حاليکه دلش پر از كفر و نفاق بود.

الطاف پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفيان:

رحمت واسعه پيامبر صلی الله علیه و آله اباسفيان را گرفت، كسي كه سرسخت‏ترين دشمن و خصم او بود و احزاب را بر عليه او مي‏شوراند و فرمانده لشكر براي جنگ با او بود، اسلام ظاهري را قبول كرد و مقابله به مثل نكرد و در اين باره پيامبر صلی الله علیه و آله نمونه رحمت اسلام و ايثار در صلح بود.

عباس به پيامبر صلی الله علیه و آله روي كرد و از او درخواست امتيازي براي ابوسفيان نمود و گفت:

اي رسول خدا، اباسفيان مردي است كه فخر را دوست دارد، براي او چيزي قرار بده.

رسول خدا دعوت عباس را اجابت كرد و فرمود:

«نعم، مَن دَخَلَ دارَ أبي سُفيانَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَن أغلَقَ بابَهُ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَن دَخَلَ المَسجِدَ فَهُوَ آمِنٌ...»

بلي، كسي كه داخل خانه ابوسفيان شود ايمن است و كسي كه درب خانه خود را ببندد او در امان است و كسي كه وارد مسجد الحرام شود در امان است...

و ابوسفيان از اين بزرگواري سود برد چرا که پيامبر’ براي قوم او عفو عمومي صادر كرد كه در طول تاريخ نظير آن ديده نشده است، الطاف رسول خدا همه آن‏ها را برگرفت و آن‏ها كساني بودند كه انواع محنت و اندوه و آزار و اذيت را بر آنها وارد کردند.

ابوسفيان در تنگناي دره

پيامبر صلی الله علیه و آله به عباس دستور داد ابوسفيان را در تنگه دره نزد دماغه كوه نگهدار تا لشكر اسلام از جلوي او عبور كند و آن‏ها را ببيند و قريش را از مبارزه با پيامبر صلی الله علیه و آله برحذر دارد. عباس او را در تنگه نگه داشت و گروهان‏هاي لشكر اسلام كه پرچم پيروزي را حمل مي‏كردند وقتي گروهي بر او مي‏گذشتند از آن سئوال مي‏كرد، عباس آن‏ها را به او مي‏شناساند. گروهي مسلح به سلاح بر او گذشتند، به

عباس گفت:

اي عباس، اينها كيانند؟

گفت: سليم..

گروهي ديگر از او گذشت و به عباس مي‏گفت:

اي عباس، اينها كيانند؟

گفت: مزينه..

گفتم مرا به مزينه چه كار..

و چون گروه‏ها به اتمام رسيد، پيامبر صلی الله علیه و آله با گروهي سبزپوش گذشت و آن در نهايت قوت بود، شمشيرها را بالاي سر رسول اللّه‏ كشيده بودند و بزرگان اصحابش او را احاطه كرده بودند، ابوسفيان تعجب كرده بود و به عباس گفت:

اين گروه كيانند؟

گفت: اين رسول اللّه‏ در بين مهاجرين و انصار است..

ابوسفيان در تعجب مالك خودش نبود و به عباس مي‏گفت:

كسي نمي‏تواند با اين لشكر مقابله كند و توان آن را ندارد.. سلطنت پسر برادرت بزرگ شده است..

عباس آن را رد كرد و گفت:

اي ابوسفيان، اين نبوت است..

ابوسفيان سرش را به طور مسخره تكان داد و گفت:

بلي..⁽¹⁾

و اين جاهل نمي‏توانست اسلام را بفهمد و در واقع او ملك و سلطنت را مي‏فهميد، سپس پيامبر صلی الله علیه و آله دستور به رهايي ابوسفيان داد، پس او را رها كردند و

به سوي مكه بازگشت.

نداي ابوسفيان

ابوسفيان به سرعت از لشكر پيشي گرفت به سوي مكه حركت كرد و بلند صدا زد:

اي گروه قريش! اين محمد است كه به سوي شما با لشكري آمده است كه احدي در برابر او مقابله نتواند كرد، هر كس وارد خانه ابوسفيان شود ايمن است..

همه قريش يك صدا گفتند:

خانه تو براي ما كافي نيست.

دوباره به آن‏ها صدا زد:

كسي كه در را روي خود ببندد و كسي كه وارد خانه خدا شود در امان است.

ترس قرشيان فروكش كرد و به سرعت به سوي خانه‏هاي خود و به مسجد رفتند.

مخالفت هند

هند همسر ابوسفيان در حالي كه جانش پر از اندوه و حزن بود شروع به تحريك احساسات قرشيان و توهين كردن به ابوسفيان نمود و گفت: بكشيد اين خبيث را و زشت باد پيشرو قوم.

و ابوسفيان قريش را از سرانجام نافرماني‏اش برحذر مي‏داشت و آن‏ها را از حمله مسلمين مي‏ترسانيد.

ورود پيامبر صلی الله علیه و آله به مكه

لشكر مسلمانان براي ورود به مكه سرعت گرفت و از اين پيروزي خرسند و خوشحال بودند كه هيچ مقاومتي از قريش رخ نداد. "سعد بن عباده" پرچم را تكان مي‏داد در فضا و مي‏گفت: امروز روزي است كه حرمت‏ها همه از بين مي‏رود

و روز انتقام است..

عمر بن خطاب آن را شنيد به سرعت به سوي پيامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفت:

اي رسول خدا، آيا مي‏شنوي سعد چه مي‏گويد؟

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد پرچم را از سعد بگيرند و تسليم اميرالمؤمنين علیه السلام نمايند، پس آن را گرفت و دلسوزانه وارد شد و صدايش را بلند كرد و گفت:

امروز روز رحمت است، امروز حرمت‏ها همه محفوظ است...

همه مردم قريش بسيار خوشحال شدند و يقين كردند كه پيامبر علیه السلام آن‏ها را به آنچه مرتكب شده‏اند از عذاب و شكنجه مؤاخذه نخواهد كرد.

پيامبر صلی الله علیه و آله در مكه

پيامبر صلی الله علیه و آله بعد از ورود به مكه به سرعت به سوي بيت اللّه‏ الحرام رفت، "عثمان بن ابي طلحه" در كعبه را به روي او بست و به بام كعبه بالا رفت و از دادن كليد به او خودداري كرد، امام علیه السلام دست او را پيچاند و كليد را از او گرفت و آن را براي پيامبر علیه السلام گشود و دو ركعت نماز در آن خواند.⁽¹⁾سپس كليد را به او داد و گفت: «ياعثمان، اليوم يوم بِرِّ و وفاء»⁽²⁾: اي عثمان، امروز روز نيكي و وفاست.

پاك كردن خانه از بت‏ها

هنگامي که پيامبر صلی الله علیه و آله وارد بيت اللّه‏ الحرام شد، اولين کار او خراب كردن و از بين بردن بت‏هايي بود كه قرشيان آن‏ها را خدا گرفته و پرستش مي‏كردند و آن چيزهايي كه از جهل و انحطاط فكري‏شان، نشأت مي‏گرفت و بت‏هايي كه بر كعبه آويزان بودند 360 بت بودند و هر قبيله‏اي از عرب بت خاص داشتند.

در قسمت در بزرگ بيت، بت بزرگي براي قريش بود و آن "هُبل" بود،

پيامبر صلی الله علیه و آله با كمان و نيزه‏اش به چشم آن زد و مي‏فرمود: { جاءَ الحق وَزَهَقَ الباطل، إنَّ الباطل كان زهوقاً }: حق آمد و باطل از بين رفت، همانا باطل از بين رفتني است. سپس دستور به خرد كردن آن و پاك كردن خانه از آن كرد و اين بر ابوسفيان و غير او از سركشان قريش گران آمد. سپس پيامبر صلی الله علیه و آله بر كتف امام علیه السلام بالا رفت تا بت‏ها را بشكند، امام از بلند شدن از جاي خود ناتوان ماند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به او گفت:

«إنَّك لاتستطيع حَملَ ثِقلِ النُبُوَّةِ، فاصعَد أنت»

تو نمي‏تواني سنگيني نبوت را تحمل كني، تو بالا برو.

پس امام بر كتف رسول الله‏ صلی الله علیه و آله بالا رفت و امام گفت:

«لَو شِئتُ لَنِلتُ أفقِ السَّماءِ»

اگر مي‏خواستم به افق آسمان برسم مي‏توانستم.

و به بت‏ها روي كرد و آن‏ها را مي‏كند و به زمين پرت مي‏كرد و باقي نماند جز بت خزاعه كه با ميخ محكم شده بود. رسول الله‏ صلی الله علیه و آله فرمود: آن را چاره كن، و امام آن را درمان مي‏كرد و مي‏گفت:

{ جاء الحقُّ وزهق الباطل، إنَّ الباطل كان زهوقا }: حق آمد و باطل از بين رفت و باطل از بين رفتني است، آن‏ها را تكان داد تا بر آن مسلط شد و آن را از جا كند و پرت كرد كه شكست و به اين طريق بيت الحرام را از وجود بت‏ها پاك كرد آنگونه كه جدش ابراهيم خليل الله‏ از بين برد. شاعر الهام گرفته محمد بن احمد الكتاب معروف به المفجع اين را به شعر درآورده و به نقل از امام علیه السلام به گفته او:

وله من أبيه

ذي الايد إسما

عيلَ شِبهُ

ما كان عنّي خفيّا

إنّه عاون

الخليل علي الكعبـ

ـة إذ شاد

ركنها المبنيّا

ولقد عاون

النبي الوصي حبيب اللـ

ـه إذ

يغسلان منها الصفيّا

رام حمل النبي كي يقطع

الاصنا

م مِن سطحها المثول

الحُبيّا

فحناهُ ثُقلُ النُّبوَّة

حتّي كاد

يَنآدُ تحته مَنئِيّا

فارتقي منكب النبي علي

صِنوُهُ ما أجلَّ ذا

المُرتقيّا

فأماط الاوثان عن ظاهر

الكعبـ

ـة ينفي الارجاس عنها

نفيّا

ولو أنّ الوصي خاول مسَّ

النجم

بالكفّ لم تجده قصيّا⁽¹⁾

حضرت از پدرش اسماعيل شباهتي به ارث برده بود كه آن از ديد من پنهان نيست.

آن هنگام كه اسماعيل، ابراهيم خليل را در ساختن كعبه ياري كرد و ركن بنا شده آن را بازسازي نمود.

و همينطور وصي حبيب خدا را ياري كرد هنگامي که آن دو كعبه را از پليدي‏ها پاك مي‏نمودند.

و خواست كه پيامبر را تحمل كند تا او به كتف او بالا رود و شب‏هاي برافراشته شده بر بام كعبه را پائين كشد.

پس سنگيني نبوت كمر او را خم كرد تا آنجا كه نزديك بود سنگيني نبوت بر آن گران آيد.

پس علي بر دوش پيامبر بالا رفت و علي همتاي كه از دوش پيامبر بالا مي‏رفت چه شكوه و جلالي داشت!

پس علي بت‏ها را از ديوار كعبه پائين آورد و همه پليدي را از آن دور ساخت.

و اگر علي مي‏خواست در بالا رفتن او ستارگان را لمس كند تو را دور نمي‏پنداشتي.

در واقع از بين بردن بت‏ها و پاك كردن كعبه از آن، بزرگترين و سخت‏ترين درد براي قرشيان بود، آن‏ها كه در پرستش بتان از خود گذشته بودند.

بزرگترين پيروزي اسلام آن بود كه اين دين براي آزادسازي انديشه‏ها و

گسترش آگاهي ميان مردم آمده بود و اين در حالي بود كه همه مقاومت‏ها و تلاش‏ها و دشمني‏هاي قرشيان در مواجهه با اسلام با شكست مواجه شد و اسلام توانست پرچم خودش را برافرازد و اصول ارزشمند و عاليه خود را در سرزمين آن‏ها گسترش دهد.

خطاب پيامبر صلی الله علیه و آله

تمام اهل مكه، دور رسول اعظم صلی الله علیه و آله را گرفته و بي‏صبرانه منتظر بودند تا ببينند كه چگونه با آن‏ها برخورد خواهد كرد؛ آيا بر آن‏ها عذاب شمشير فرود خواهد آورد؛ آيا به انتقام ظلم و ستمي كه بر او و پيروان مستضعفش ـ كه انواع بلاها را متحمل شده‏اند ـ روا داشته بودند، مقابله خواهد كرد؛ يا اينكه او از آن‏ها خواهد گذشت و به نيكي با آن‏ها عمل خواهد كرد؟ پيامبر از كرسي خطابه بالا رفت در حالي كه مردم سراپا گوش بودند، پس او صلی الله علیه و آله در خطابش به توحيد خدا و تمجيد از او و به ياري بر دينش و شكست مشركين پرداخت، سپس گفت:

«يا معشر قريش، إنّ اللّه‏ قد أذهب عنكم نخوة الجاهلية وتعطيمها بالاباء. الناس من آدم وآدم من تراب»

اي گروه قريش، خدا از شما تكبر جاهلي و طلب بزرگي به پدران را از بين برد، مردم از آدم هستند و آدم از خاك است.

سپس اين آيه را تلاوت كرد:

{ ياأيُّها

الناس إنّا خلقناكم من ذكرٍ وأنثي وجعلناكم شعوباً وقبايل لتعارفوا إنّ أكرمكم عنداللّه‏ ِ أتقاكم }⁽¹⁾

اي مردم، ما شما را از زن و مرد خلق كرديم و شما را شعبه شعبه و قبيله قبيله قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، بهترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست.

«يامعشر قريش، ما تَرَونَ أنّي فاعل بكم؟»

اي گروه قريش، گمان مي‏كنيد من با شما چه رفتاري بنمايم؟

پس همه با يك زبان گفتند:

رفتار نيكو از برادري بزرگوار و پسر برادر بزرگوار..

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور عفو آن‏ها را صادر كرد و فرمود: «اذهبوا فأنتم الطُّلَقاء...»⁽¹⁾برويد شما آزاديد.

رحمت، شرف و كرامت با تمام جوانب آن در اين الفاظ از معني در اين عفو تجسم پيدا كرد و با آن سركشان و جنايتكاران عمل مقابله به مثل انجام نداد و آنچه از آن‏ها كشيده بود از اقسام بدي و آزار، آن‏ها را به آن جرائم و گناه مؤاخذه نكرد واگرنه آن‏ها مستوجب اعدام و مصادره اموال بودند بطوري كه اثري از آن‏ها بر روي زمين باقي نماند.

8 ـ غزوه حنين

هوازن وقتي خبر فتح پيامبر صلی الله علیه و آله بر مكه و تسليم قبايل قريش را به حكم اسلام دريافت كرد، سخت ناراحت شد. پس "مالك بن عوف" كه رئيس هوازن بود بلند شد قبيله‏اش را جمع كرد و از بعضي قبايل ديگر هم طلب كمك كرد كه در پيشاپيش آن‏ها ثقيف بود، خطر گسترش اسلام را به آن‏ها گوشزد كرد و اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله به زودي براي اشغال سرزمين‏شان لشكركشي خواهد كرد، پس همه به دعوت او گرويدند و پاسخ گفتار او را دادند و هوازن و پيروانش از قبايل مختلف

خود را براي جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله آماده كردند و مالك بن عوف رئيس همه لشكر به آن‏ها سفارش كرد وقتي مسلمانان را ديدند غلاف شمشيرهايتان را بشكنيد و خود را به هم ببنديد چون فردي واحد.⁽¹⁾

چون خبر به پيامبر صلی الله علیه و آله رسيد براي بررسي موضوع، "عبداللّه‏ اسلمي" را براي شناسايي آن‏ها و اخبارشان فرستاد. او رفت و فهميد كه آن‏ها مصمم به جنگ با پيامبر هستند، پس به مكه برگشت و پيامبر صلی الله علیه و آله را از آن اخبار مطلع كرد، پس با لشكرش كه به تعداد دوازده هزار نفر بودند و در بين آن‏ها افرادي مانند ابوسفيان و امثال او از منافقين و طماعان در غنائم و غارت بودند كه هنوز اسلام به قلبشان اثر نكرده بود.

لشكر پيامبر صلی الله علیه و آله از مكه حركت كرد و پرچم‏ها را به دست رئيس هر دسته‏اي دادند و پرچم مهاجرين را به امام اميرالمؤمنين علیه السلام داد و لشكر به سرعت حركت كرد و بيابان را طي مي‏كرد و به چيزي توجهي نداشت تا به دره حنين رسيد.⁽²⁾

فرار مسلمانان

هوازن نقشه خطرناكي كشيده بودند كه بر مسلمين حمله و دره حنين را اشغال و خود را در پشت سنگها و تپه‏ها و تنگناها پنهان كنند. لشكر اسلام بر آن‏ها گذشت و چون اطلاع از پشت سرشان نداشتند، هوازن از هر طرف، گوشه و كنار وادي بر مسمانان حمله كردند، به يكباره آن‏ها فرار كردند و شكست خوردند كه به هيچ چيز توجهي نداشتند. پيامبر صلی الله علیه و آله در طرف راست قرار گرفت و مسلمانان را به ثبات، صبر بر جهاد و عدم فرار دعوت مي‏كرد و مي‏گفت:

«أيُّها الناس، إلي أنا رسولُ اللّه‏ محمَّد بن عبداللّه‏»⁽¹⁾

اي مردم، من رسول خدا محمد بن عبداللّه‏ هستم.

شجاعت امام علیه السلام

امام اميرالمؤمنين علیه السلام شجاعت بي‏نظير و غير قابل وصفي از خود نشان داد. او در ميدان شروع به جولان دادن كرد و قهرمانان را به زمين زد و خسارت فراواني به آن‏ها وارد كرد. راويان مي‏گويند: او از سخت‏ترين مدافعان از پيامبر صلی الله علیه و آله بود.⁽²⁾امام علیه السلام مقداري خاك برداشت و به پيامبر صلی الله علیه و آله داد و آن را به صورت مشركين از هوازن و غير آن‏ها پاشيد.⁽³⁾امام با مشركين سخت درگير شد و صد نفر از دلاوران اسلام به او پيوستند. پس جنگيدند، جنگ سختي كه آسان‏ترين آن نيز سخت بود. چون پيامبر صلی الله علیه و آله آن را ديد، گفت:

أنا النبي

لا كَذِب

أنا ابنُ

عبدالمطلب

من پيامبري هستم كه دروغ نمي‏گويم، من فرزند عبدالمطلب هستم

تنور جنگ داغ شد و جنگ شدت پيدا كرد، سرها و دست‏ها جدا شد.

سرزنش ابوسفيان و صفوان

منافقين به شكست مسلمين خوشحال شدند و در رأس منافقين ابوسفيان بود و سرور خود را به شماتت مسلمين ظاهر كرد و گفت: شكستشان و فرارشان به اينجا ختم نمي‏شود و فرارشان تا كنار دريا ادامه خواهد داشت.

همانگونه كه صفوان بن اميه شماتت خودش را به شكست لشكر مسلمين اظهار كرد و گفت:

الان سحر باطل شد.. .⁽¹⁾

شكست مشركين

چون قلب مسلمين به حنجره‏شان رسيد و سخت تكان خوردند و ترس و جزع در همه حكمفرما شد، خداي متعال رسول گرامي خود را ياري داد و هفتاد نفر از بزرگان دشمن كشته شدند و بقيه فرار كردند و لشكر مسلمانان با آن‏ها برخورد كرد. سستي در آن‏ها ايجاد شد، عده‏اي زياد از آن‏ها اسير شدند⁽²⁾و پيروزي اين جنگ بيشتر به دست قهرمان اسلام و حامي طرفدار او امام اميرالمؤمنين علیه السلام انجام شد. اين جنگ سخت‏ترين جنگ‏ها و شديدترين آن‏ها بود كه اسلام در آن به پيروزي قاطع رسيد و مصيبت آن جميع قبايل شرك را فرا گرفت.

غنيمت‏ها

وقتي جنگ به پايان رسيد و رسول خدا صلی الله علیه و آله از ميدان جنگ به سرزمين "جعرانه" كوچ كرد، گروه هوازن به نزد او آمدند و از او درخواست كردند آنچه از آن‏ها گرفتند به آن‏ها برگرداند. پيامبر صلی الله علیه و آله آن‏ها را بين فرزندان و زنانشان و بين اموالشان مخير كرد؛ پس زنان و فرزندانشان را اختيار كردند. "زهير ابوحرد" از بني سعد بلند شد و گفت: اي رسول خدا، در بين اسرا عمه‏هاي تو و خاله‏هاي تو هستند و آنهايي كه تو را تربيت كردند و اگر ما حارث بن ابي شمر غساني يا نعمان بن منذر را شير داده بوديم اميد عطوفت از او را داشتيم و تو بهترين تربيت شدگاني، سپس گفت:

أمنُن علينا

رسول اللّه‏ في كرمٍ

فإنك المرءُ

نرجوه وندَّخِرُ

أمنُن علي

نسوةٍ قد عاقها قدر

ممزّقٌ

شملُها في دهرها غِيَرُ⁽¹⁾

ياخيرَ طفلٍ

ومولودٍ ومنتخبِ

في العالمين

إذا ما حصل البشرُ

إن لم تداركها

نعماء وتنشرها

ياأرجح الناس

حلماً حين يُختبَرُ

أمنُن علي

نسوة قد كنتَ ترضعها

إذ فوك

تملؤه من محضها الدررُ

إذ كنتَ

طفلاً صغيراً كنت ترضعها

وإذ يزينُك

ما تأتي وما تَذَرُ⁽²⁾

اي فرستاده خدا در بخشش و بزرگواري بر ما منت بگذار چرا كه تو آن شخصي هستي كه ما به او اميد عطا داريم.

به زناني منت بگذار كه سرنوشت آن‏ها را به فلاكت انداخته و جمع آن‏ها از هم گسيخته و روزگار آن‏ها دگرگون شده.

اي بهترين نوزاد و اي بهترين فرزند و اي بهترين برگزيده عالميان در طول تاريخ بشريت.

اي بردبارترين مردم در زمان امتحان، اگر بخشش وجود تو شامل زنها نشود چه مي‏شود؟!

پس بر زناني كه از آن‏ها شير مي‏خوردي منت بگذار هنگامي كه دهانت زير شير خالص چون مرواريد پر مي‏شد.

آن هنگامي كه خردسال بودي و از آن زنان شير مي‏نوشيدي و در رفت و آمدهاي بچه‏گانه‏ات تو را زينت مي‏دادند.

پيامبر صلی الله علیه و آله آنچه براي او و براي بني عبدالمطلب بود، به آن‏ها بخشيد و مهاجرين و انصار و بنو سليم با تمايل پيامبر صلی الله علیه و آله پاسخ مثبت دادند و سهم خودشان را بخشيدند و بقيه استجابت نكردند، سپس پيامبر صلی الله علیه و آله شتر و گوسفندان

را تقسيم كرد و دور او ازدحام كردند، حتي رداء او را ربودند، سپس فرمود:

«رُدُّوا عَلَيّ رِدايي أيُّها النّاس، فواللّه‏! لو كان لي عددُ شجرِ تِهامةَ نَعَمٌ لَقَسَّمتُها عليكم، ثُمَّ لاتَجِدوني بَخيلاً ولا جَباناً»

اي مردم، رداي مرا به من برگردانيد، والله‏ اگر به اندازه درختان تهامه شتر مي‏داشتم بين شما تقسيم مي‏كردم، بعد مي‏ديديد كه من نه بخيل و نه ترسو هستم.

پيامبر صلی الله علیه و آله چيزي به انصار نداد، پس چيزي در نفس خود احساس كردند و عرصه بر آن‏ها تنگ شد. پيامبر صلی الله علیه و آله سعد بن عباده را به جمع كردن انصار امر فرمود و چون نزد او حاضر شدند، به آن‏ها گفت: «ما حديثُ بَلَغني عَنكم؟! ألم آتِكُم ضُلالاً فَهَداكُمُ اللّه‏ ُ بي؟ وفقراءَ فأغناكم اللّه‏ ُ بي؟ وأعداءٌ فألَّف بين قلوبكم...؟»: اين چه چيز است كه از شما به من رسيده؟ آيا وقتي آمدم به نزد شما گمراه نبوديد، پس خدا شما را به وسيله من هدايت كرد و فقير بوديد، خدا به وسيله من شما را بي‏نياز كرد و دشمن بوديد الفت بين شما برقرار كرد...؟

همه با هم گفتند:

بلي واللّه‏، اي رسول خدا، براي خدا به رسول خدا منت و فضل..

و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن‏ها را مورد خطاب قرار داد، به لطف و احسان گفت:

«ألا تُجيبوني؟...»: چرا پاسخ مرا نمي‏دهيد..؟

گفتند: به چه جواب شما را بدهيم؟

پيامبر صلی الله علیه و آله با دوستي و اخلاص به آن‏ها نگاه كرد و گفت:

«واللّه‏! لو شِئتُم لقُلتُم، فَصَدَقتُم: أتَيتنا مكذَّباً فَصَدَّقناك، ومَخذولاً فَنَصَرناك، وَطَريداً فَآوَيناكَ، وعائِلاً فَواسَيناكَ، أوَجَدتُم، يامعشر الانصار أنفسكم في لُعاعَةٍ مِنَ الدُّنيا فَألفَت بِها قوماً لِيُسلِموا ووكَلتُم إلي إسلامِكم؟ أفَلا تَرضَونَ أن يَذهب النّاسُ

بِالشَّاةِ والبَعيرِ وتَرجِعوا بِرسول اللّه‏ ِ إلي رحالكم؟ والَّذي نفسي بيده! لولا الهِجرةُ لكنتُ امرءاً من الانصار، ولو سلكَ النّاسُ شِعباً لسلكتُ شعبَ الانصار...

اللهم ارحَمِ الانصار، وأبناءَ الانصار، وأبناءَ أبناءَ الانصار»:

واللّه‏ اگر مي‏خواستيد مي‏گفتيد و راست مي‏گفتيد: كه تو نيز وقتي به سوي ما آمدي كه ديگران تو را تكذيب كردند و ما تصديقت نموديم و مردم دست از ياري تو برداشته بودند و ما ياري‏ات نموديم، آواره بودي ما به تو پناه داديم، فقير بودي ما تو را مانند خود قرار داديم و با تو مواسات كرديم. اي گروه انصار، آيا به خاطر مختصر مالي كه مي‏خواستم به وسيله آن دل جمعي را به اسلام نرم كنم شما از من گله‏مند شديد؟ در صورتي كه من شما را به همان اسلامتان واگذاشتم. آيا راضي نيستيد كه مردم گوسفند و شتر ببرند و شما رسول خدا را با خودتان ببريد؟ به آن كسي كه جان من در دست اوست اگر هجرت نبود يكي از مردان انصار بودم، و اگر مردم همگي به راهي بروند و انصار به راهي، من به همان راه انصار مي‏روم.

سپس دست به دعا برداشت و گفت:

خدايا انصار را رحمت كن، فرزندان انصار را رحمت كن و فرزندان فرزندان انصار را رحمت كن.

انصار غرق در گريه شدند و محاسنشان از اشكشان تر شد و گفتند:

ما راضي شديم كه رسول خدا سهم ما باشد و ديگر گله‏اي نداريم.. .⁽¹⁾

در واقع رسول بزرگ صلی الله علیه و آله ، بزرگترين رهبري است كه تاريخ انسانيت در تمام دوران به خود ديده است. او مجراي تاريخ عالم را تغيير داد و بين قلوب پيروان خود الفت ايجاد كرد و عقد برادري و محبت و الفت بين آن‏ها برقرار كرد و اخلاق

او مرهمي براي مداواي نفوس مريض و قلب­هاي منحرف شده.

در اينجا حديث ما از غزوه حنين، كه بزرگترين غزوات پيامبر صلی الله علیه و آله بود و قهرمان مبارز در اين غزوه امام اميرالمؤمنين علیه السلام بود، تمام شد.

امام علیه السلام و سوره برائت

پيامبر صلی الله علیه و آله به ابوبكر دستور داد ـ به نمايندگي از او ـ در ميان اهالي مكه قسمت‏هايي از سوره برائت (توبه) و آنچه را كه اسلام از احكام براي كسي كه بيت الحرام را طواف مي‏كند، وضع كرده و بخواند، که قسمت‌هايي از آن به اين شرح است:

اولاً: كسي برهنه طواف نكند، عادت آن‏ها اين بود كه مرد برهنه طواف مي‏كرد.

دوم: وارد بهشت نمي‏شود مگر كسي كه به خدا و رسولش ايمان آورده باشد.

سوم: كسي كه بين او و بين رسول اللّه‏ پيماني است و مدتي تعيين شده، آن مدت مورد تأييد است.

چهارم: خدا و رسولش از مشركين بيزار است.⁽¹⁾

ابوبكر با پيام پيامبر صلی الله علیه و آله حركت كرد، وحي بر پيامبر نازل شد مبتني بر واگذار كردن اين مهم به امام اميرالمؤمنين علیه السلام و دور كردن ابي بكر، امام به سرعت حركت كرد و ابوبكر را بين راه پيدا كرد و نامه مأموريت را از او گرفت و بر اهالي مكه خواند⁽²⁾و ابوبكر با ترس و ناراحتي برگشت. چون پيامبر صلی الله علیه و آله را ديد، گريست و گفت: اي رسول خدا، حادثه‏اي درباره من رخ داده؟...

پيامبر صلی الله علیه و آله ترس او را برطرف كرد و به او فرمود:

«ما حدثَ فيكَ إلا خير، ولكن أمِرتُ أن لا يُبَلِّغُها إلا أنا أو رجلُ مِنّي...»:⁽³⁾

حادثه‏اي درباره تو جز خير نبوده و لكن مأموريت پيدا كردم كه آن را من ابلاغ كنم يا مردي از من...

اين اقدام از دلايلي است كه شيعه به امامت امام اميرالمؤمنين علیه السلام استناد مي‏كنند و مي‏گويند: اگر براي ابوبكر نامزدي براي خلافت بود، آسمان از اداي اين رسالت ساده‏اي كه از ساده‏ترين مسئوليت‏ها و كم اهميت‌ترين آنهاست جلوگيري نمي‏كرد.

9 ـ جنگ تبوك

امام اميرالمؤمنين علیه السلام در تمام جنگ‏ها و غزوات همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بود مگر در غزوه تبوك. پيامبر صلی الله علیه و آله او را به نمايندگي از خودش در يثرب گذاشت. منافقين آشوب به پا كردند و شايع نمودند كه پيامبر صلی الله علیه و آله به سبب نارضايتي از او، او را در مدينه گذاشت. اين خبر به امام علیه السلام رسيد، پيامبر صلی الله علیه و آله را به گفتار آن‏ها باخبر كرد، پس ادعاي آن‏ها را رد كرد و مدال افتخار ديگري به امام علیه السلام داد و فرمود:

«كَذَبوا، وإنَّما خَلَّفتُكَ لِما وَرايي، فَارجع فَاخلُفني في أهلي وأهلِك، أما تَرضي ياعلي أن تكونَ مِنّي بمنزلة هارون مِن موسي، إلا أنَّه لا نَبِي بَعدي...»⁽¹⁾

دروغ گفتند، و همانا تو را در غياب خودم جانشين قرار دادم، برگرد جانشين من براي خانواده‏ام و خانواده‏ات باش، آيا اي علي، خوشنود نيستي كه منزلت تو نسبت به من چون هارون نسبت به موسي باشد مگر اينكه بعد از من پيامبري نيست...

امام علیه السلام با چشم روشن و قلبي خنك برگشت در حالي كه پيامبر صلی الله علیه و آله خلافت و وصايت بعد از خودش را به او واگذار كرده بود و او را به منزله هارون براي موسي قرار داد و حاسدان او به سستي و نوميدي بازگشتند.

امام علیه السلام جهاد خود را توصيف مي‏كند

قبل از اينكه جهاد امام و مبارزه او با مشركين درهم را ذکر کنيم آنچه در وصف جهاد خودش فرموده، متذكر مي‏شويم. فرمود:

«وَلَقَد كُنّا مَعَ رسولِ اللّه‏ صلی الله علیه و آله نَقتُلُ آباءَنا وأبناءَنا وإخوانَنا وأعمامَنا؛ ما يَزيدُنا ذَلِكَ إيماناً وتَسليماً، ومُضِيّاً عَلَي اللَّقَمِ، وَصَبراً عَلي مَضَضِ الالَمِ، وَجِدّاً في جِهادِ العَدُوِّ؛ وَلَقَد كان الرَّجُلُ مِنّا والاخَرُ مِن عَدُوِّنا يَتَصاوَلانِ تَصاوُلَ الفَحلَينِ، يَتَخالَسانِ أنفُسَهُما؛ أيُّهُما يَسقي صاحِبَهُ كأسُ المَنونِ، فَمَرَّةً لَنا مِن عَدُوِّنا، ومَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنّا، فَلَمّا رَأي اللّه‏ ُ صِدقَنا أنزَلَ بِعَدُوِّنا الكَبتَ، وأنزَلَ عَلَينا النَّصرَ، حَتّي استَقَرَّ الاسلامَ مُلقِياً جِرانَهُ، وَمُتَبَوِّئاً أوطانَهُ، وَلَعُمري لو كُنّا نأتي ما أتَيتُم ما قامَ لِلدّينِ عَمودٌ، ولا اخضَرَّ للايمانِ عُودٌ»⁽¹⁾

ما همراه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله ، با پدرانمان و فرزندانمان و برادرانمان و عموهايمان مي‏جنگيديم، آن چيزي جز ايمان و تسليم و روشنايي در جاده براي ما زياد نمي‏كرد و بر مصيبت و درد صبر مي‏كرديم. جديت در جهاد با دشمن. گاهي مردي از ما و ديگري از دشمن ما با يكديگر درگير مي‏شدند، هر كس رفيق خود را مي‏كشت، جان خويش را مي‏ربود. يك بار بر نفع ما بود يك بار بر نفع دشمن ما. چون خدا درستي ما را ديد، به دشمن ما شكست و بر ما پيروزي نازل كرد تا اسلام ثابت و مستقر شد و در جايگاه خودش قرار گرفت و به جان خودم سوگند اگر ما مانند شما عمل مي‏كرديم، عمود دين راست نمي‏گرديد و چوبي براي ايمان سبز نمي‏شد.

نشانه‏هاي رحلت

پيامبر رحمت صلی الله علیه و آله در اداي رسالتش، كاملاً درخشان عمل كرد و مردم را، از بزهكاري‏هاي اين زندگي نجات داد. عقل‏ها را آزاد و جان‏ها را نجات داد و چشم‏اندازي گسترده از آگاهي و دگرگوني گشود و به گسترش زمينه خيزش و رشد در تمام عرصه‏هاي زندگي اجتماعي و اقتصادي كمك كرد، چقدر فوايد او بر تمام انسان‏ها بزرگ است..

او در اداي رسالتش، رنج و مصيبت‏هاي گوناگون را از فرعون‏هاي قريش تحمل كرد. او را به ساحر و مجنون و كذاب بودن متهم و كودكان خود را به سنگ انداختن به او وادار كردند. هر كس به او ايمان آورده بود به سخت‏ترين روش عذاب شد و از عذاب آن‏ها "ياسر" و "سميه" به شهادت رسيدند و پيشاهنگان مؤمنين ناچار به هجرت از ديارشان به حبشه شدند..

بعد از مرگ ـ حامي و ياورش ـ ابوطالب، خانه او را با شمشيرهاي برهنه محاصره كردند تا بدن مطهر او را پاره پاره كنند ولي شبانه از دست آن‏ها فرار كرد و ـ برادر و پسر عمويش ـ امام اميرالمؤمنين علیه السلام را در رختخواب خودش گذاشت و به لطف خدا و كمك او نجات پيدا كرد و به يثرب هجرت نمود و آنجا را مركز و پايتخت خود قرار داد.

قرشيان بر ضد او قيام كردند و با غرور و دل­هاي مملو از غيظ، لشكريان خود را براي خاموش كردن نور اسلام مجهز كردند كه نتيجه آن جنگ‏هاي بدر و احد و غير آن‏ها بود و لكن خداي متعال كيد آن‏ها را رد كرد و پيامبرش را ياري داد و او را عزيز كرد و فتح آشكاري را نصيب او نمود. همه خاضعانه و ذليلانه و به ناچار و نه از روي ايمان و بصيرت ـ به آنچه اين دين براي آن‏ها از ارزش‏هاي عاليه و اصول ارزنده آورده و جان­شان به بزهكاري‏هاي جاهليت و فسوق آن پر بود ـ اسلام را با كراهت پذيرفتند.

به هر حال رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از اداي رسالت جاويد پروردگارش، آثار و نشانه‏هاي رحلت از اين دنيا به فردوس اعلي آشكار شد و مرتب او را به سفر به سوي خداي متعال فرامي‏خواند و از جمله آنها:

اول: قرآن كريم دو بار بر او خوانده شد در حالي كه پيش از اين، يك بار بر او خوانده مي‏شد، بدين سبب پيامبر صلی الله علیه و آله حضور اجل حتمي را درك كرد⁽¹⁾و خبر مرگ خود را در بين مسلمين شايع كرد و دخترش و پاره تنش سيده زنان عالم را به انتقالش به حضيره القدس آگاه كرد و گفت:

جبرئيل هر سال يك بار قرآن را به من عرضه مي‏كرد و در اين سال دو بار به من عرضه كرد، و نمي‏بينم آن را مگر نزديكي اجلم.. .⁽²⁾

از اين كلمات جانش ذوب شد و دوست داشت از اين دنيا برود و اين كلمات را از پدرش نشنود.

دوم: وحي به اين آيه نازل شد:

{ إنَّكَ

مَيِّتٌ وَإنَّهُم مَيِّتون ثُمَّ إنَّكُم يَومَ القِيامَةِ عِندَ رَبِّكُم تَختَصمونَ}⁽³⁾

تو مي‏ميري و اينها هم مي‏ميرند، سپس شما روز قيامت نزد پروردگارتان دادخواهي مي‏كنيد.

و اين آيه براي او اخطاري به جدايي از زندگي بود و در جانش، آثار ناراحتي آن پيدا بود و مسلمانان شنيدند كه مي‏گويد:

كاش مي‏دانستم كه آن كي خواهد بود؟

سوم: سوره نصر بر او نازل شد، از آن به نزديك بودن اجلش اطمينان پيدا كرد و بين تكبير و قرائت سكوت مي‏كرد و مي‏گفت:

«سبحان اللّه‏ وبحمده، استغفر الله‏ وأتوب اليه»

و مسلمانان از اين كار شگفت‏زده شده و از اين حالت غريب مي‌پرسيدند، پاسخ مي‏داد: جانم خبر مرگ مرا مي‏دهد.. .⁽¹⁾

مسلمانان در بحراني از افكار و ذهنيات متحير بودند و خبر مرگ پيامبر صلی الله علیه و آله از زبان خودش چون صاعقه بر جان آن‏ها بود. نمي‏دانستند در دنياي خالي از محمد صلی الله علیه و آله چه بر آن‏ها خواهد گذشت.

حجة الوداع

هنگامي‌ که پيامبر صلی الله علیه و آله به نزديك بودن انتقالش به دار القدس يقين پيدا كرد خود را ملزم به حج بيت اللّه‏ الحرام و ترسيم نقشه‏اي سالم براي حفظ امتش از فتنه و آشوب و پيشرفت زندگي و سروري بر بقيه امت‏ها ديد. بهترين مكان براي اين كار بيت‏الحرام بود و براي اين غرض حج آخر مشهور به حجه الوداع را انجام داد و آن در سال دهم هجرت بود و بين حاضرين در حج اعلان كرد كه ملاقات او با آن‏ها در امسال، آخرين عهد او با آن­هاست و گفت:

من نمي‏دانم شايد بعد از امسال من شما را در اينجا هرگز ملاقات نكنم...

حجاج همه ناراحت شدند و متحير گرديدند و امواجي از غم و اندوه آن‏ها را فرا گرفت و مي‏گفتند: پيامبر صلی الله علیه و آله خبر مرگ خود را مي‏دهد. پيامبر صلی الله علیه و آله گذشت و روش‏هاي درست كه سعادت آن‏ها را در دو عالم تضمين كند ارائه نمود و گفت:

«أيُّها النّاس! إنّي تَرَكتُ فيكُمُ الثَّقَلَين، كُتابَ اللّه‏ ِ وَعِترَتي أهلَ بيتي...»

اي مردم، من دو چيز سنگين در بين شما گذاشتم كتاب خدا و عترت من اهل بيتم.

اگر به كتاب خدا و عمل به آن و دوستي عترت طاهره و گرفتن آنچه از آن‏ها نقل شده چنگ زنيد، آن ضمان نجات اين امت و سلامت آن از تنگنا و انحراف است.

چون پيامبر صلی الله علیه و آله مراسم حج را به پايان رساند، نزد چاه زمزم ايستاد و به "ربيعه بن خلف" دستور داد زير مركب او بايستد و دستور داد آنچه را كه مي‏گويد به حجاج برساند، پس گفت: اي ربيعه بگو:

اي مردم، رسول خدا به شما مي‏گويد، شايد شما مرا مثل اين حال اينجا نبينيد..

آيا مي‏دانيد اين چه شهري است؟

آيا مي‏دانيد اين چه ماهي است؟

همه صدا زدند:

بلي، اينجا بلد الحرام و اين ماه، ماه حرام و روز حرام است..

و پيامبر صلی الله علیه و آله شروع به خواندن اصول عاليه و نمونه‏هاي ارزنده كرد و گفت:

«إنَّ اللّه‏ َ حَرَّمَ عَلَيكُم دِماءَكُم وَأموالَكُم كَحُرمَةِ بَلَدِكُم هذا وَكَحُرمَةِ شَهرِكُم هذا وَكَحُرمَةِ يَومِكُم هذا... ألا هَل بَلَّغتُ؟...»

بر شما خون­تان و اموال­تان را حرام كرده مانند حرمت اين شهرتان و حرمت اين ماه­تان و مانند حرمت اين روزتان... آيا ابلاغ كردم؟...

همه جواب دادند: بلي..

سپس پيامبر صلی الله علیه و آله شروع به عرضه احكام بر حجاج كرد كه ملزم به رعايت آن‏ها و اجراي آن بودند گفت:

«اللَّهم اشهد، واتَّقوا الله‏، ولا تُبخَسوا النّاس أشياءهم، ولا تَعثَوا في الارض مُفسدين، فَمَن كان عنده أمانةٌ فَليُؤَدِّها...

النّاسُ في الاسلام سواءُ طَفَّ الصّاعِ لآدمَ وحوّاء، لا فضل لعربي علي أعجمي، ولا لأعجمي علي عربي إلا بتقوي اللّه‏... ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدايا گواه باش و از خدا بترسيد و به مردم كم نفروشيد و در زمين فساد شايع نكنيد، هر كس نزد او امانتي است بايد آن را به صاحبش رد كند...

مردم همه مساوي و از آدم و حوايند، هيچ فخري عرب بر عجم ندارد و نه عجم بر عرب الا به تقواي الهي... آيا ابلاغ كردم؟...

گفتند: بلي..

و پيامبر صلی الله علیه و آله شروع به خواندن معالم دين ارزنده‏اش نمود و گفت:

«اللهم اشهد، لا تأتوني بأنسابكم واتوني بأعمالكم، فأقول للناس: هكذا، ولكم هكذا، ألا هَل بلَّغت؟»

خدايا گواه باش، شما را به نسبت‏هايتان به نزد من نمي‏آورند و به اعمالتان مي‏آورند و به مردم مي‏گويم اين و شما مي‏گويم اينگونه، آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله به احكامي كه واجب است آن را بدانند، رسيد؛ فرمود:

«اللهم اشهد: كُلُّ دمٍ كان في الجاهلية موضوعُ تحتَ قدمي، وأوَّل دمٍ أضَعُهُ دم آدم بن "ربيعة بن الحارث بن عبدالمطلب"، ألا هل بلَّغتُ؟»

خدايا گواه باش، هر خوني كه در جاهليت ريخته شده زير پاي من است و اول خوني كه آن را زير پا مي‏گذارم خون "آدم بن ربيعه بن حارث بن عبدالمطلب" است، آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

«اللهم اشهد، وكلُّ رِباً كان في الجاهلية موضوعُ تحت قدمي، وأوّل رباً أضَعُهُ رِبا العبّاسِ بن عبدالمطلب، ألا هل بَلَّغتُ؟»

خدايا گواه باش و هر ربايي كه در جاهليت بود زير پاي من است و اول ربايي كه زير پا گذاشتم رباي "عباس بن عبدالمطلب" است، آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

«اللّهم اشهد.. أيُّها الناس، إنَّما النسي‏ء زيادةٌ في الكُفر يُضَلُّ به الَّذين كفروا يُحِلّونَهُ عاماً ويُحَرِّمونَهُ عاماً لِيُواطِنوا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللّه‏.

أوصيكم بالنِّساء خيراً فَإنَّماهُنَّ عَوارٍ عندكم، لا يَملِكنَ لأنفُسَهُنَّ شَيئاً، وإنَّما أخذتموهنَّ بأمانة اللّه‏، واستحلَلتُم فروجَهُنَّ بكتابِ الله‏، ولكم عليهنَّ حَقٌّ، ولهُنَّ عليكم حقٌّ: كِسوَتُهُنَّ ورِزقُهُنَّ بالمعروف، ولكم عليهنَّ أن لا يُوطِئنَ فِراشَكُم أحداً، ولا يَأذَنَّ في بيوتكم إلا بعلمكم وإذنِكُم... ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدايا شاهد باش، اي مردم نسي‏ء زياده در كفر است، يك عده‏اي كه كافرند به آن گمراه مي‏شوند، يك سال آن را حلال مي‏دانند و يك سال آن را حرام قرار مي‏دهند تا آنچه را خدا حرام كرده است پايمال كنند.

شما را به زنان سفارش مي‏كنم، آن‏ها اسير نزد شما هستند، براي خودشان چيزي ندارند، آن‏ها امانت خدايند و به حکم كتاب خدا نزديكي با آن‏ها بر شما حلال شده است و شما بر آن‏ها حقي داريد و آن‏ها بر شما حقي دارند: لباس آن‏ها و روزي‏شان طبق عرف حق آن‏ها بر شماست و حق شما بر آن‏هاست که كسي را غير از شما به بسترشان راه ندهند و كسي را كه از وي كراهت داريد بي‏اجازه شما به خانه‏تان راه ندهند... آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

«اللهمَّ اشهد، فأوصيكم بمن ملكت أيمانُكُم فأطعِموهم مِمّا تأكلون...، ألا هل بَلَّعتُ؟»

خدايا گواه باش، شما را به پروردگارتان سفارش مي‏كنم، پس آنچه خودتان مي‏خوريد به آن‏ها بخورانيد...، آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

«اللّهم اشهد.. إنَّ المسلم أخو المسلم لا يَغُشُّهُ، ولا يَخونُهُ، ولا يَغتابُهُ، ولا يُحِلُّ لَهُ دَمُهُ، ولا شي‏ءَ مِن مالِهِ إلا بِطيبٍ مِنهُ، ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدايا گواه باش، مسلمان برادر مسلمان است، به او مكر نمي‏كند و به او خيانت نمي‏كند و غيبت او را نمي‏كند و خون او بر او حلال نيست و همچنين از مالش، مگر با رضايت خودش، آيا ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

و مدام پيامبر صلی الله علیه و آله در تأسيس روش­هاي تربيتي و اخلاقي و اجتماعي و آنچه كه به سعادت انسان در دنيا و آخرتش بستگي داشت بيان مي‏كرد تا به اين جمله شگفت رسيد و فرمود:

«لا تَرجِعوا بَعدي كُفّاراً مُضَلِّلينَ يَملِكُ بَعضُكُم رِقابَ بَعضٍ، إنّي خَلَّفتُ فيكُم ما إن تَمَسَّكتُم به لَن تُضِلُّوا: كِتابَ اللّه‏ ِ وَعِترَتي أهلَ بيتي، ألا هَل بَلَّغتُ؟»

بعد از من به كفر برنگرديد، گمراه شده باشيد، بعضي‏ها مالك بعضي ديگر شده باشيد، من در بين شما چيزي گذاشتم كه اگر به آن تمسك جوئيد هرگز گمراه نشويد، كتاب خدا و عترت من اهل بيتم، آيا من ابلاغ كردم؟

گفتند: بلي..

«اللّهم اشهد.. إنَّكم مسؤولون فَليُبَلِّغِ الشّاهِدُ مِنكُم الغائِب...»:

گفت: خدايا شاهد باش، شما پرسيده خواهيد شد، پس حاضر از شما به غائب برساند..⁽¹⁾.

اين خطبه كه پر از ارزش‏هاي اجتماعي و سياسي است، براي امتش برگزيدگي و سروري بر ملل عالم و امت‏هاي روي زمين را خواسته، به پايان رسيد. پيامبر خطبه را به مهم‏ترين سفارش خود ختم نموده وآن لزوم تمسك و چنگ

زدن به كتاب خدا و به عترت طاهره است كه در آن هيچ باطلي راه نيافته تا آن، رهبري براي عامه امتش در ميدان زندگي سياسي و اجتماعي باشد.

داستان غدير خم

بعد از آنكه پيامبر صلی الله علیه و آله حج بيت الله‏ الحرام را به جا آورد و برنامه‏ريزي درستي براي حفاظت امتش از انحراف كرد، به سوي يثرب بازگشت و وقتي كه كاروانش به غدير خم رسيد جبرئيل بر او نازل شد ـ و او حامل رسالت درباره سرنوشت امت اسلامي و تمدن آينده از جانب خداي متعال بود ـ كه در آنجا توقف كند تا علي را به عنوان امام و خليفه بعد از خودش معرفي نمايد و مرجعيت عمومي را به عهده او واگذار كند و در اين باره لحظه‏اي درنگ ننمايد و آن دستور آسماني به موجب اين آيه بود:

{يا أيُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ واللّه‏ ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاس...}⁽¹⁾

اي رسول، آنچه بر تو از جانب پروردگارت نازل شده است به مردم برسان و اگر اين كار را انجام ندهي رسالت او را انجام نداده‏اي، خدا تو را از مردم حفظ مي‏نمايد...

راويان تصريح كرده‏اند كه اين آيه در غدير خم نازل شده است.⁽²⁾در اين آيه نشانه اخطار شديد است، پس اگر پيامبر صلی الله علیه و آله آنچه را كه از طرف خدا در عهده‏دار شدن امام به منصب خلافت نازل شده، نمي‌رساند، تمام كوشش او و رنجي كه در اين راه متحمل شده است از بين مي‏رفت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور خدا را امري مهم تلقي كرد و با عزمي ثابت و اراده‏اي قوي براي اجراي دستور الهي رنج مسير را تحمل نمود و در گرماي سوزان دستور

فرود آمدن و توقف كاروان حج را داد. شدت گرما به قدري زياد بود كه بعضي‏ها رداي خود را زير پاي خود پهن مي‏كردند كه آن‏ها را از حرارت حفظ كند.

حجاج جمع شدند و پيامبر صلی الله علیه و آله با آن‏ها نماز خواند و بعد از فراغت از نماز دستور داد كجاوه‏هاي شتران را پائين آوردند و از جهاز شتران منبري درست كردند. پيامبر صلی الله علیه و آله از آن بالا رفت و تعداد حاضرين صد هزار نفر يا بيشتر بودند و مردم با قلبي آرام به سوي پيامبر صلی الله علیه و آله توجه كردند. خطبه‏اي غرا خواند و در آن آنچه از رنج و مشقت در راه اسلام متحمل شده بود و آنچه از گمراهي و زندگي جاهلي به آنان رسيده، بيان فرمود و اينكه او آن‏ها را از آن بدبختي نجات داد. سپس مطالبي از احكام اسلام و تعاليم آن برشمرد، سپس به آن‏ها توجه كرد و فرمود:

«أنظُروا كَيفَ تَخلُفوني في الثَّقَلَين؟»

بنگريد رفتارتان با ثقلين چگونه خواهد بود؟

شخصي از قوم ندا داد: ثقلين چيست يا رسول اللّه‏؟

براي آن‏ها امر ثقلين را بيان كرد و گفت:

«ألثَّقَلُ الأكبر: كِتابُ اللّه‏ بيد اللّه‏ عزوجل، وطرفٌ بأيديكُم فَتمسَّكوا به ولا تَضِلُّوا، والآخَرُ الأصغَر: عِترتي، وإنَّ اللطيفَ الخبير نَبَّأني أنَّهُما لَن يَفتَرِقا حتّي يَرِدا عَلَي الحوض، فَسَألتُ ذلك ربّي لهما، فلا تَقَدَّموهُما فَتَهلِكوا، ولا تَقصُروا عَنهُما فَتَهلِكوا...»

ثقل بزرگ كتاب خداست. يك طرف آن به دست خداي عزوجل و طرف ديگرش به دست شماست. به آن چنگ بزنيد و گمراه نشويد و ديگري ثقل كوچكتر است، عترت من و لطيف خبير به من خبر داده است كه آن‏ها از هم جدا نمي‏شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند. اين را من از خدا براي آن‏ها درخواست كردم. از آن‏ها پيشي نگيريد که هلاك مي‏شويد و از آن‏ها عقب نيفتيد كه هلاك مي‏شويد...

بدينگونه پيامبر صلی الله علیه و آله روش صحيحي را براي سلامت امتش از گمراهي و انحراف از طريق حق وضع كرد. سپس دست وصي‏اش و سيد عترتش و دروازه شهر علمش امام اميرالمؤمنين علیه السلام را گرفت و ولايت او را بر مسلمانان واجب كرد و او را براي هدايت آن‏ها تعيين كرد و او را برافراشت به قدري که سفيدي زير بغلش پيدا شد و صدايش را بلند كرد و گفت:

«أيُّها الناس، مَن أولي الناس بِالمُؤمنين مِن أنفسهم؟»

اي مردم، چه كسي به مؤمنين از خودشان اولي‏تر است؟

همه با هم جواب دادند:

خدا و رسولش داناتر است...

پس فرمود:

«إنَّ اللّه‏ مَولاي، وأنا مولي المؤمنين، وأنا اولي بهم من أنفسهم، فمن كنتُ مولاه فَعَلِي مولاه»

خدا مولاي من است و من مولاي مؤمنين هستم و من اولي به آن‏ها از خودشان هستم. پس هر كس من مولاي او هستم علي مولاي اوست. آن را سه بار تكرار كرد.

سپس گفت:

«اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وأحبَّ من أحبَّه، وأبغِض من أبغضه، وانصُر من نصره، واخذُل من خذله، وأدِرِالحقَّ معه حيثُ دار، ألا فَليُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائب...»

خدايا دوست بدار آنكه او را دوست دارد و دشمن بدار آنكه او را دشمن دارد و دوست باش با كسي كه دوست اوست و دشمن باش با كسي كه دشمن اوست. ياري كن كسي كه او را ياري كند و خوار كن كسي را كه او را خوار كند و حق را با او بگردان هر جا كه هست. آگاه باشيد آن كه حاضر است به آن كه غائب است برساند...

خطابه شريفش اينگونه پايان يافت كه رسالت پروردگارش را انجام داد و امام

اميرالمؤمنين علیه السلام را به عنوان خليفه بعد از خودش منصوب نمود و براي او ولايت كبري را بر عموم مسلمين ثابت كرد همان طوري كه ولايت عامه بر جميع مسلمين داشت.

بيعت عمومي براي امام علیه السلام

مسلمانان براي بيعت به سوي امام علیه السلام رفته و او را به امير مسلمين تهنيت مي‏گفتند. پيامبر به ام المؤمنين‏ها دستور داد با او بيعت كنند⁽¹⁾و "عمر خطاب" به او تهنيت گفت و مصافحه كرد و گفتار مشهورش را عنوان كرد:

گوارا باد بر تو اي پسر ابوطالب، صبح و شام كردي در حالي كه مولاي من و مولاي كل هر مؤمن و مؤمنه هستي.⁽²⁾

حسان بن ثابت اين حادثه جاويد را به شعر درآورده است:

يُناديهُم

يوم الغدير نبيُّهم

بخمِّ

وأسمِع بالرسول مُناديا

فقال من

مولاكم ونبيُّكم

فقالوا ولم

يُبدوا هناك التعاميا

إلهُكَ

مولانا وأنت نبيُّنا

رضيتك من

بعدي إماماً وهاديا

فمن كنت

مولاهُ فهذا وليُّهُ

فكونوا له

أتباع صدقٍ مواليا

هناك دعا

اللّهم وال وليّهُ

وكن للذي

عادي عليّاً معاديا⁽³⁾

پيامبر بزرگوارشان در روز غدير خم آن‏ها را ندا داد و با چه آواز رسايي فرمود كه همگي شنيدند.

فرمود: مولا و ولي شما كيست؟ همگي بدون پرده پوشي گفتند.

خداي تو مولاي ماست و تو ولي ما هستي و در اين مورد از ما نافرماني نديده‏اي.

در اين وقت به علي گفت: اي علي برخيز كه من تو را پس از خود به امامت و رهبري انتخاب كردم.

پس هر كس كه من مولاي او هستم اين مرد ولي اوست، پس ياران با وفا و دوستدار او باشيد.

و در اينجا بود كه دعا كرده، گفت: خدايا ولي او را دوست بدار و براي كسي كه دشمن علي است، دشمن باش.

و شاعر الهام گرفته سيد حميري گفته است:

وقام محمدٌ

بغدير خُمٍّ

فنادي

مُعلناً صوتاً نديّا

لمن وافاه

من عُربٍ وعُجمٍ

وحفُّوا حول

دوحته جثيّا

ألا مَن

كنتُ مولاه فهذا

له مولي

وكان به حفيّا

و محمد در غدير خم به پاخاست و با صداي بلند ندا در داد.

براي كساني كه از عرب و عجم آمده بودند و دور آن درخت را گرفته بودند و جمع شده بودند.

آگاه باشيد هر كس كه من مولاي او هستم اين مولاي او خواهد بود و پذيرا.

شاعر اسلام كميت اسدي مي‏گويد:

ويوم الدوح

دَوح غدير خمٍّ

أبان له

الولاية لو أُطيعا

ولكنَّ الرجال

تبايعوها

فلم أرَ

مثلها حقّاً أُضيعا

و روز درخت، درخت غدير خم براي او ولايت آشكار شد، اگر پيروي مي‏شد

و لكن مرداني كه با او بيعت كردند، ديده نشد حقي مانند آن ضايع شود.

و "محقق اميني" در «الغدير» نام عده‏اي از شعرا را كه حادثه غدير را به شعر درآورده‏اند، از عصر نبوت تا به امروز را ثبت كرده است.

نزول آيه اكمال دين

در آن روز جاويد در دنياي اسلام، اين آيه كريمه نازل شد:

{اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وأتمَمتُ عليكم نِعمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاسلامَ ديناً}⁽¹⁾

امروز دين را براي شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و راضي شدم كه اسلام دين شما باشد.

دين كامل شد و نعمت كبري بر مسلمانان به ولايت امام المتقين و سيد الموحدين و به رهبري روحي و زماني بر همه مؤمنين تمام شد.

پيامبر صلی الله علیه و آله راه صحيح را براي حفاظت امتش و وحدت كلمه و صفوف امتش نشان داد و امري را به هرج و مرج نسپرد تا طمع‏كاران و عشاق ملك و سلطنت در آن طمع كنند. در را بست و منفذي را براي آن‏ها باز نگذاشت و رهبر و موجه براي امتش در تمام شئونش معين كرد و اين امر حساس را مهمل نگذاشت ـ آنگونه كه مي‏گويند ـ. به هر حال، موضوع غدير جزيي از رساله اسلام و ركني از اركان دين است؛ هر كس منكر آن شود، منكر اسلام شده است.

فاجعه ابدي

بعد از آنكه رسول اعظم صلی الله علیه و آله ، امام اميرالمؤمنين علیه السلام را به خلافت بر امتش در غديرخم منصوب كرد و او را امام بعد از خودش قرار داد به سوي يثرب برگشت. روز به روز سلامتش را از دست مي‌داد و بيماري بر او مسلط مي‌شد و تب شديدي بر او چيره شد، گويا شعله‏اي از آتش است كه با او همراه است و لحظه‏اي قطع نمي‏شود و قطيفه‏اي بر دوش او بود كه هرگاه همسرانش يا عيادت كنندگان به آن دست مي‏زدند گرمي آن را حس مي‏كردند؛⁽²⁾ظرفي از آب خنك را در كنارش

نهاده بودند كه دست خود را داخل آن مي‏كرد و با آن صورت شريفش را مسح مي‏كرد تا حرارت آن كاهش پيدا كند.

و بعضي منابع بر اين عقيده‏اند كه وفاتش در اثر غذاي مسمومي بود كه يكي از زنان يهودي به او تقديم كرد و روايت شده که مي‏فرمود:

هميشه درد آن طعامي كه در خيبر خوردم حس مي‏كردم، پس اين هنگام دريافتم كه رگ گردنم از آن سم قطع شده است.⁽¹⁾

چون بيماري او شايع شد مسلمين سراسيمه به عيادت او شتافتند و آن‏ها بين گريه و آرامش در حالي كه آن‏ها را امواجي از درد و پريشاني احاطه كرده بود و رسول با ناراحتي زياد به استقبال آن‏ها آمد و خبر مرگ شريفش را به آن‏ها داد و به چيزي سفارش كرد كه شامل استقامت و توازن آن‏ها در زندگي‏شان باشد گفت:

اي مردم، نزديك است به زودي من قبض روح شوم و بروم، قبلاً از شما عذرخواهي كردم مگر اينكه من در بين شما كتاب خدا و عترتم اهل بيتم را مي‏گذارم...

امام اميرالمؤمنين علیه السلام در كنار او بود، دست او را گرفت و به عيادت كنندگانش گفت:

اين علي با قرآن است و قرآن با علي است، از هم جدا نمي‏شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند⁽²⁾.

و پيامبر صلی الله علیه و آله مهمترين برنامه‏ريزي كه متضمن پيروزي امتش و حفظ او از بحران‏ها بود، وضع كرد و آن:

اول: چنگ زدن به كتاب خدا و عمل به آنچه در آن است، چون آن درست هدايت مي‏كند.

دوم: چنگ زدن به دامن عترت طاهره كه در رأس آن‏ها، سيد آن‏ها اميرالمؤمنين

است، چون او هر چه بتواند از خوشبختي رساندن آنان به اهدافشان كوتاهي نمي‏كند.

آماده قصاص از خودش

چون پيامبر صلی الله علیه و آله لقاء اللّه‏ را نزديك ديد "فضل بن عباس" را خواند و دستور داد دست او را بگيرد و او را به منبر بنشاند و نيز دستور داد مردم را به نماز جامعه بخواند، پس فضل، مردم را به آن فراخواند. وقتي مردم جمع شدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله براي آن‏ها خطبه خواند و گفت:

اي مردم، نزديك است كه من از بين شما بروم و ديگر مرا در اينجا نبينيد و ديدم كه غير از او كاري برايم نمي‏تواند انجام دهد تا او را در بين شما بپا دارم. پس هر كس را كه من بر پشت او تازيانه زدم اين پشت من، از من انتقام بگيرد. و اگر از كسي مالي گرفتم اين مال من، بردارد و اگر كسي را دشنام دادم اين آبروي من، قصاص كند و كسي نگويد از كينه و انتقام از جانب رسول الله‏ مي‏ترسم. بدانيد كه كينه و انتقام در شأن من نيست و از اخلاق من شمرده نمي‏شود و دوست‏داشتني‏ترين شخص نزد من آن كسي است كه حقش را بگيرد، اگر بر من حقي دارد يا مرا حلال كند يا قصاص کند، تا وقتي كه مي‏خواهم خدا را ملاقات كنم هيچ حقي از كسي به گردن من نباشد...

واي چه عدل زيبايي!!

واي چه خُلق نبوي زيبايي!!

پيامبر صلی الله علیه و آله جميع اقسام عدالت را كه هيچ مصلح اجتماعي بنا ننهاده بود، بنا نهاد.

پيامبر صلی الله علیه و آله در ساعت آخر عمرش، آماده قصاص شده كه وقتي از اين دنيا مي‏رود هيچ ديني و تعهدي بر گردن او نباشد، مردي بلند شد و گفت:

اي رسول خدا، من سه درهم از شما طلب دارم.

پس در برابر رسول خدا گفت:

اما من تو را تكذيب نمي‏كنم و قسم نمي‏دهم، چگونه تو از من بستانكاري؟

آن مرد پاسخ داد: سائلي از تو گذشت، از تو سئوال كرد، به من دستور دادي كه به او عطاء كنم، من هم سه درهم دادم...

پيامبر صلی الله علیه و آله به فضل دستور داد سه درهم به او بدهد، سپس پيامبر صلی الله علیه و آله به خطبه‏اش ادامه داد و فرمود:

اگر كسي چيزي را مخفيانه برداشته آن را رد كند...

مردي برخاست و گفت: اي رسول خدا، نزد من سه درهم است كه آن را در راه خدا پنهاني برداشتم.

چرا آن را برداشتي؟

جواب داد: به آن نياز داشتم...

پيامبر صلی الله علیه و آله به فضل گفت:

آن را بگير، باز پيامبر به خطبه‏اش برگشت و فرمود:

اي مردم، اگر كسي چيزي در خود احساس مي‏كند پس بگويد تا براي او از خدا دعا كنم...

مردي به پاخاست و به او گفت:

اي رسول خدا، من مردي منافق و دروغگو و شومم.

عمر ناراحت شد و داد زد و گفت:

خدا پرده تو را پوشانده اگر خودت آن را پوشيده داري.

پيامبر صلی الله علیه و آله به عمر توجه كرد و به او گفت:

ساكت شو اي پسر خطاب، رسوايي در دنيا آسان‏تر از رسوايي در آخرت است.

پيامبر صلی الله علیه و آله براي آن مرد دعا كرد و گفت: خدايا به او صدق و ايمان عطا كن و شومي را از او ببر⁽¹⁾.

سريه اسامه

براي پيامبر صلی الله علیه و آله جريان گروهي از صحابه روشن شد. آنهايي كه، تصميم به برگرداندن خلافت از اهل بيت نبوت بودند، بهترين وسيله براي توقف اين موضوع فرستادن آن‏ها به جنگ روم بود تا پايتخت ـ هنگامي كه به حضيرةًالقدس منتقل مي‏شود ـ از آن‏ها خالي شود و به اين طريق كليدهاي حكمت، بدون نزاع به امام اميرالمؤمنين علیه السلام تسليم ‌شود. از اين رو امر فرمود بزرگان مهاجرين و انصار به لشكر اسامه ملحق شوند كه در بين آنان "ابوبكر" و "عمر" و "ابوعبيده جراح" و "بشير بن سعد" بودند.⁽¹⁾آنها بزرگان حزب مخالف امام بودند و پيامبر صلی الله علیه و آله فرماندهي لشكر را به "اسامةًبن زيد" واگذار كرد. وي در آغازِ جواني بود و آن را به شيوخ و بزرگان اصحابش واگذار نكرد و در آن ادراكي است كه فرماندهي عمومي به بزرگي سن و زيادي عمر نيست بلكه به اهليت و قابليت است كه فرمانده از آن برخوردار باشد.

پيامبر’ به اسامه فرمود: برو به جايي كه پدرت كشته شد، با اسب بر آن‏ها بتاز، من تو را فرمانده اين لشكر كردم. صبحگاهان بر اهل "ابني"⁽²⁾حمله كن و بر آن‏ها سخت بگير و به سرعت برو كه زودتر از خبرت برسي. اگر بر آن‏ها پيروز شدي در آنجا كمي درنگ كن و با خودت راهنما ببر و جاسوسان را پيش بفرست و جلوداران با خودت باشند...

اين وصيت پر از دستورات شگفت نظامي است كه دلالت بر اصالت تعاليم نظامي در اسلام دارد و پيامبر صلی الله علیه و آله ديد كه لشكر او سرپيچي كرده، بزرگان صحابه به لشكر ملحق نشدند. از اين موضوع سخت ناراحت شد و با داشتن بيماري خارج شد و مردم را براي حركت تشويق نمود و با دست خودش پرچم را براي اسامه بست و به او گفت:

به نام خدا بجنگ و در راه خدا بجنگ و بجنگ با كسي كه به خدا كافر شده است، و اسامه با پرچم بسته خارج شد، پرچم را به بريده سپرد و لشكر را به "جرف" انتقال داد و صحابه از ملحق شدن به لشكر تعلل ورزيدند و عصيان خود را به فرماندهي اسامه آشكار كردند، عمر مي‏گفت:

پيامبر مرد و تو بر من اميري؟

اين كلمات به پيامبر صلی الله علیه و آله رسيد، تب شديدي او را گرفته بود و غضب كرد و خارج شد در حالي كه پارچه‏اي به سرش بسته بود و قطيفه‏اي به خود پيچيده بود، به منبر بالا رفت و او ناراحت بود. پس خشم و غضب خود را به آنهايي كه به لشكر اسامه ملحق نشده بودند اعلان كرد و فرمود:

اي مردم! اين چه گفتاري است كه از بعضي از شما درباره فرماندهي اسامه به من رسيده است؟ شما درباره پدر او هم عيب مي‏گرفتيد؛ به خدا او شايسته فرماندهي بود و پسرش هم بعد از او شايسته آن است... .⁽¹⁾

سپس از منبر پائين آمد در حالي که سخت مريض بود و تأكيد در پيوستن به لشكر اسامه داشت و لعنت مي‏كرد كسي را كه از آن تخلف كند و مي‏فرمود:

لشكر اسامه را تجهيز كنيد...

به لشكر اسامه وارد شويد...

خدا لعنت كند كسي را كه از لشكر اسامه تخلف نمايد...

فرامين رسول خدا صلی الله علیه و آله تأثيري در جان آن‏ها نداشت و آن‏ها را وادار به پيوستن به لشكر اسامه نكرد، آن‏ها سستي كردند و بهانه‏هاي پوچ و واهي را براي رسول خدا عنوان كردند و او صلی الله علیه و آله بهانه آن‏ها را نپذيرفت و آثار خشم و غضب در چهره او پيدا بود.

مصيبت روز پنجشنبه

بر پيامبر صلی الله علیه و آله آشكار گرديد كه برخي از صحابه برآنند تا خلافت را از وصي‏اش و دروازه شهر علمش امام اميرالمؤمنين علیه السلام بگردانند، از اين رو تصميم گرفت كه نوشته‏اي خاص دراين باره تنظيم كند و بيعت روز غدير را تحکيم بخشد و همه راهها را بر خودكامگان ببندد، پس فرمود:

قلم و دواتي براي من بياوريد تا براي شما مطلبي بنويسم كه هرگز بعد از اين گمراه نشويد...

برخي از صحابه وقتي که پي بردند قصد پيامبر نصب امام علیه السلام بعنوان خليفه بعد از خودش و رهبري امت است، مخالفت ورزيده و گفتند:

كتاب خدا براي ما كافي است..

اندکي تأمل در اين گفتار آنان به خوبي روشن مي‌سازد که قصد آنان منصرف كردن پيامبر صلی الله علیه و آله از نوشتن در حق امام علیه السلام بودند و اگر معتقد بودند كه قصد پيامبر سفارش به حمايت از مرزها يا جهاد با كفار يا به حفظ جو ديني است، بر پيامبر صلی الله علیه و آله ايراد و اشكال نمي‏گرفتند و به اين جرأت در برابر او نمي‏ايستادند.

به اين ترتيب اختلافات زياد شد، گروهي كوشيدند تا آنچه را پيامبر صلی الله علیه و آله فرموده اجرا كنند و گروه ديگر اصرار بر مخالفت و ممانعت بين او و بين آنچه براي نوشتن مي‏خواست، ورزيدند و دليل آن، ترس از دست دادن مصالح و منافعشان بود و بعضي از زنان پشت پرده اين عمل آنان را زشت شمرده كه چگونه به خود اجازه داده‌اند در ساعات آخر عمر پيامبر صلی الله علیه و آله جرأت ورزند و اينگونه رفتار کنند، به آن‏ها گفتند:

آيا نمي‏شنويد كه رسول خدا چه مي‏گويد؟

آيا نمي‏خواهيد آنچه را كه مي‏گويد انجام دهيد؟

پس عمر كه رئيس مخالفين بود و خواستار توقف، به زنان پرخاش كرد و گفت:

شما مانند زنان همنشين يوسفيد، وقتي مريض مي‏شود گريه مي‏كنيد، وقتي سالم است به گردن او سوار مي‏شويد..

پيامبر با گوشه چشم به او اشاره كرد و داد زد:

آن‏ها را واگذار، آن‏ها از تو بهترند.

بين آن‏ها نزاع درگرفت و نزديك بود جبهه طرفدار نوشتن، پيروز شوند كه يكي از حاضرين پيامبر را هدف قرار داد و با كلامي چون تير آن را پرتاب كرد و گفت:

پيامبر هذيان مي‏گويد⁽¹⁾!

چه جرأت بزرگي بر پيامبر!

اين تجاوز بر مركز نبوت چه سخت است!

آيا اين گوينده، كلام خدا را درباره پيامبر عظيم الشأن نشنيده:

{ ما ضَلَّ صاحِبُكُم وَما غَوي وَما يَنطِقُ عَنِ الهَوي

إن هُوَ إلا وَحي يوحي عَلَّمَهُ شَديدُ القُوي } ⁽²⁾

كه صاحب شما در ضلالت و گمراهي نبوده است كه هرگز به هواي نفس سخن نمي‏گويد، سخن او هيچ غير وحي خدا نيست، او را جبرئيل فرشته توانا آموخته است.

آيا بر اين آيه از علو مقام رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله بي اطلاع بوده:

{ إنَّهُ

لَقَولُ رَسولٍ كَريمٍ ذي قُوَّةٍ عِندَ ذِي العَرشِ مَكينٍ}⁽³⁾

بلي، به خدا اين گوينده آن را شنيده است، آنچه را كه خدا از آيات درباره رسول بزرگوارش در كتاب مجيد نازل فرموده است و لكن طمع سياسي، او را به اين­جا رسانده كه قلب هر مسلماني را جريحه‏دار كرده است و "ابن عباس" ـ

دانشمند امت ـ وقتي اين حادثه وحشتناك را متذكر مي‏شد، اندوه او را ذوب مي‏كرد و مي‏گريست تا اشكش به صورتش چون لؤلؤ سرازير مي‏گشت و مي‏گفت:

روز پنجشنبه، و چه روز پنجشنبه‏اي؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: قلم و دواتي به من بدهيد تا براي شما هرچيزي بنويسم كه هرگز بعد از من گمراه نشويد، گفتند: رسول خدا هذيان مي‏گويد!⁽¹⁾

حق است كه ابن عباس ناراحت باشد و به بدترين نوع گريه كند، چون مصيبتي ويران كننده، مسلمين را غافلگير كرد و شر بزرگي كه بين آن‏ها و آنچه را رسول خدا’ مي‏خواست از پيشرفت زندگي و سروري آن‏ها بر تمام كره زمين، آن‏ها را گرفت.

و بزرگترين گمان اين بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله اگر چيزي درباره حق علي علیه السلام و تصريح بر خلافت او مي‏نوشت، او را متهم به هذيان و عدم آگاهي مي‏كردند و در آن عيب صريحي در مركز نبوت و قداست رسول بود بنابر اين او صلی الله علیه و آله از نوشتن اعراض نمود.

سوگواري حضرت زهرا سلام الله علیها

حضرت زهرا سلام الله علیها وقتي فهميد به زودي پدرش از او جدا مي‏شود، حزن و اندوه قلب نازكش را مجروح كرده بود و در كوران اندوه و حزن عميقي بسر مي‏برد و ملازم پدر و سردر گم بود، چون جسمي كه حيات از آن مفارقت كرده باشد، به صورت او خيره شده بود؛ شنيد كه مي‏گويد:

آه چه اندوهي!

و قلب پاكش پر از حزن و اندوه شد و فوراً گفت:

آه اندوه من براي توست اي پدر، پدرش به حال او دلسوزي نمود و براي

تسلي او فرمود: از امروز به بعد براي پدرت هيچ اندوهي نيست.⁽¹⁾

اين كلمات براي او از مرگ سخت‏تر بود، پدر او را ديد كه مات و حيران شده و نزديك است كه جان از تن او خارج شود، پس دستور داد كه نزديك بيايد، وقتي نزديك شد مطلبي به او گفت كه چشمانش پر از اشك شد، سپس مطلبي گفت كه او را مسرور و خوشحال كرد و شروع به تبسم و خشنودي نمود. عايشه در كنار او بود حيران شد و گفت:

تا امروز خوشحالي كه آن قدر به اندوه نزديك باشد، نديدم!

و از آنچه پدرش به او گفته بود، سؤال كرد؛ پس رو از او برگرداند و نخواست به او خبر بدهد. چون پيامبر رحلت كرد به بعضي از زنان فرمود:

به من خبر داد كه جبرئيل سالي يك بار قرآن را به من عرضه مي‏كرد و امسال دو بار آن را به من عرضه كرد و آن را جز نزديك شدن اجلم نمي‏دانم.

و آن سبب حزن او و گريه او بوده است و اما سبب سرور و خوشحالي او اين بود كه فرمود:

به من خبر داد كه تو اول كس از اهل بيت من هستي كه به من ملحق مي‏شوي، آيا راضي نيستي كه سيده زنان اين امت باشي؟⁽²⁾

حضرت زهراء سلام الله علیها در گريه بود، پيامبر صلی الله علیه و آله شروع كرد كه از درد و رنج او بكاهد و گفت:

اي دخترم، گريه نكن وقتي من از دنيا رفتم به مردم بگو: انا لله‏ وانا اليه راجعون، چون براي هر مرده‏اي يك جانشيني است.

جانش از پرتو آن سوخت و چشمانش پر از اشك شد و با صدايي كه توأم با گريه بود گفت:

و از تو اي رسول خدا؟

فرمود: بلي و از من هم.⁽¹⁾

درد بر رسول خدا صلی الله علیه و آله مستولي شد، سيده زنان به او نگريست و گفت:

به خدا قسم تو، آنگونه‏اي كه گوينده گفته است:

وأبيضَ

يُستَسقي الغَمامُ بِوَجهِهِ

ثُمالُ

اليَتامي عِصمَةٌ لِلارامِلِ

و سفيدرويي كه ابرها از روي او طلب باران مي‏كنند. پناه يتيمان و حافظ زنان بيوه است.

پدرش به او گفت:

اين قول عمويت ابوطالب است و قول خداي متعال را خواند:

وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلِ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلي أعقابِكُم وَمَن يَنقَلِب عَلي عَقِبَيهِ فَلَن يَضُرَّ اللهُ شَيئاً وَسَيَجزِي الله الشَّاكِرينَ⁽²⁾ محمد صلی الله علیه و آله نيست مگر پيامبري از طرف خدا كه پيش از او نيز پيامبراني بودند و در اين جهان درگذشتند، اگر او نيز به مرگ يا شهادت درگذشت باز شما به دين جاهليت خود برمي‏گرديد؟ پس هر كه از عقيده خود بازگردد به خدا ضرري نخواهد رسانيد. البته خداوند جزاي اعمال نيك به شكرگزاران عطا خواهد كرد.⁽³⁾

سفارش پيامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود

سه روز قبل از اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله به حضيرةًالقدس منتقل شود، سفارش رعايت آن‏ها را به امام علیه السلام كرد و فرمود:

اي پدر دو ريحانه من، تو را به دو ريحانه‏ام سفارش مي‏كنم، به زودي يكي از دو ركن خود را از دست مي‏دهي، خدا خليفه من بر توست...

و چون پيامبر صلی الله علیه و آله قبض روح شد، امام فرمود:

اين يكي از دو ركني است كه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله درباره آن فرمود و چون

فاطمه سلام الله علیها درگذشت، فرمود: اين ركن دوم است كه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله به من فرمود.⁽¹⁾

به سوي فردوس اعلي

وقت آن رسيد كه سيد كائنات به فردوس اعلي مقر انبياء و اوصيا ملحق شود، فرشته‌ مرگ بر او وارد شد و از او اجازه ورود خواست، حضرت زهرا به او خبر داد كه پيامبر با خود مشغول است و پس از مدت كمي برگشت و اجازه ورود خواست، پيامبر به هوش آمد و به دخترش فرمود:

آيا او را مي‏شناسي؟

گفت: نه يا رسول اللّه‏.

فرمود: او آباد كننده قبرهاست و خراب كننده خانه‏ها و جدا كننده جمعيت‏هاست. محبوبه رسول مات و سرگشته شد و دلش از جا كنده شد و مي‏گفت:

واي اي پدر، واي بر مرگ خاتم الانبياء، واي از مرگ بهترين پرهيزكاران و جدايي سيد برگزيدگان، واحسرتا براي قطع وحي از آسمان، ديگر از امروز از شنيدن كلامت محروم شدم.

قلب رسول خدا درد گرفت و جانش مي‏سوخت و زهرا را تسلي مي‏داد و مي‌گفت:

گريه نكن، چون تو اول کسي هستي كه به من ملحق مي‏شوي.. .⁽²⁾

پيامبر صلی الله علیه و آله به فرشته‌ي مرگ اجازه ورود داد، چون در پيش روي او قرار گرفت به او گفت:

اي رسول خدا، خداوند به من دستور داده است كه پيرو تو باشم بر آنچه به من دستور دهي، اگر دستور دهي جانت را قبضه كنم و اگر دستور دهي آن را رها

كنم، رها مي‏كنم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در شگفت شد و به او گفت:

اي ملك الموت، اين كار را مي‏كني؟

گفت: به آن مأمور شدم هر آنچه فرمايي عمل كنم...

هيچ يك از انبياء و رسولان الهي، اين امتياز خاتم انبياء را نداشتند كه خدا به حضرت عزائيل دستور بدهد كه از او اطاعت كند و اذن دخول طلب كند.

و جبرئيل بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و به او گفت:

اي احمد، خدا مشتاق توست. پيامبر صلی الله علیه و آله جوار پروردگارش را اختيار نمود، چون آخرت براي او بهتر و باقي ماندني‏تر است و به او اجازه قبض روح مقدسش را داد و وصي‏اش و دروازه شهر علمش امام علیه السلام را خواست و به او گفت:

سر مرا بر دامنت بگذار، چون فرمان خدا رسيد و جان من خارج شد، بگير آن را و به آن صورتت را مسح كن، پس مرا به سوي قبله بگردان و كار مرا خود به عهده بگير و اول كسي باش كه به من نماز مي‏گذاري و از من جدا نشو تا مرا وارد قبر كني و از خداي عزوجل كمك بخواه.

امام سر پيامبر را به دامن گرفت و دست راستش را زير چانه او گرفت؛ پيامبر صلی الله علیه و آله آثار مرگ و سختي آن را تحمل مي‏كرد تا جان و روح عظيمش از تن مفارقت نمود، پس با آن، امام صورت خود را مسح نمود.⁽¹⁾زمين لرزيد و نور عدالت خاموش شد و اين شعله درخشنده‏اي كه آسمان دنيا را به علم و ايمان روشن كرده بود، به تاريكي گرائيد... اي واي بر مدينه رسول و آل رسول، اي واي بر آن‏ها از روز اندوه هميشگي دنيا، روزي كه مانند آن در روزهاي سياه نبود. مسلمانان

هجوم آوردند، عقل از سرشان پريد و زنان به سرعت به سوي خانه رسول الله‏ حركت كردند و صورت‏هاي خود را مي‏خراشيدند و با صداي بلند گريه مي‏كردند و اما ام المؤمنين‏ها روسري از سر خود برداشتند و سينه‏هاي خود را مي‏خراشيدند و زنان انصار از بس كه ضجه زدند، درد حلق گرفتند.⁽¹⁾

محزون‏ترين اهل بيت و با اندوه‏ترين آن‏ها پاره تن رسول و ريحانه او فاطمه زهرا سلام الله علیها بود كه خود را بر روي جسم مقدس انداخت و به شديدترين وجه گريست و نزديك بود جانش تلف شود و مي‏گفت:

واابتاه!: واي اي پدر.

وانبي رحمتاه!: واي اي نبي رحمت.

الان وحي نمي‏آيد، الان جبرئيل از ما بريد، خدايا روح مرا به روح او ملحق كن، از من پشتيباني كن تا روي او را ببينم و مرا از اجر او و شفاعت او در روز قيامت محروم مكن.⁽²⁾

و در اطراف آن جنازه عظيم رفت و آمد مي‌نمود در حالي كه مي‏گفت:

اي پدر به جبرئيل خبر مرگت را دادي.

واي اي پدر كه در بهشت فردوس جاي گرفتي.

واي اي پدر كه پاسخ پروردگار كه تو را خوانده بود دادي.⁽³⁾

و زمين براي مسلمانان لرزيد و از اين مصيبت بزرگ حيران شدند.

تجهيز جنازه بزرگ

امام اميرالمؤمنين علیه السلام به امر پيامبر’ تجهيز جسم برادرش و پسر عمويش را

به عهده گرفت، اشك مي‏ريخت و مي‏گفت:

پدر و مادرم به فدايت اي رسول خدا، به مرگ تو قطع گرديد چيزي كه به مرگ غير از تو، نبوت و خبر از آسمان قطع نگرديد. مصيبت تو، ديگر مصيبت ديدگان را به شكيبايي واداشت و همه را در مصيبت تو يكسان عزادار كرد، اگر به شكيبايي امر نمي‏كردي و از بي‏تابي نهي نمي‏فرمودي آنقدر اشك مي‏ريختم كه اشك‏هايم تمام شود و اين درد جانكاه هميشه در من مي‏ماند و اندوهم جاودانه مي‌شد.

و فرمود: متصدي غسل پيامبر علیه السلام من بودم و فرشتگان مرا ياري مي‏كردند گويا در و ديوار خانه فرياد مي‏زد، گروهي از فرشتگان فرود مي‏آمدند و گروهي ديگر به آسمان پرواز مي‏كردند، گوش من از صداي آهسته آنان كه بر آن حضرت نماز مي‏خواندند، پر بود...

و عباس عموي پيامبر صلی الله علیه و آله و اسامه از پشت پرده آب به امام مي‏دادند.⁽¹⁾

و در اثناي غسل دادن، بوي خوش از جسم مطهر به مشام مي‏رسيد و امام مي‏گفت:

پدر و مادرم به فدايت اي رسول خدا، زنده و مرده‏ات پاك و پاكيزه بودي،⁽²⁾اما آبي كه با آن رسول خدا را غسل دادند از چاهي بود به نام غرس و از آن مي‏آشاميد⁽³⁾و بعد از فارغ شدن از غسل امام او را در كفن پيچيد و او را بر روي تخت گذاشت.

نماز بر جسم مطهر

اول كسي كه بر او نماز خواند خداي عزوجل از بالاي عرش بود، سپس

جبرئيل، اسرافيل، سپس ملائكه گروه گروه⁽¹⁾و مسلمانان براي نماز بر جسم پيامبرشان شتابان آمدند، امام به آن‏ها گفت:

كسي بر شما امامت نمي‏كند، او زنده و مرده، امام شماست. آن‏ها گروه گروه وارد مي‏شدند و در يك صف بر او نماز مي‏خواندند، امامي براي آن‏ها نبود و اميرالمؤمنين كنار جسم ايستاده بود و مي‏گفت:

السلام عليك ايها النبي ورحمة اللّه‏ وبركاته... خدايا ما گواهي مي‏دهيم كه او آنچه به او نازل شد، ابلاغ كرد و براي امتش نصيحت كرد و در راه خدا جهاد كرد تا خدا و دينش عزيز و كلمه آن را تمام كرد. خدايا ما را جزو كساني قرار بده تا بر آنچه بر او نازل شده است، پيروي كنيم و بعد از او ثابت قدم باشيم و بين ما و او را جمع فرما.

و نماز گزاران مي‏گفتند: آمين،⁽²⁾پس همه مسلمانان وقتي بر جسم مطهر مي‏گذشتند، نظر وداع بود، در واقع منجي مُرد و معلم مُرد و مُرد آن كسي كه براي آن‏ها دوستي بنا نهاد كه اساس آن بر پايه پيشرفت و سعادت آن‏ها بود.

دفن جسم مقدس

بعد از آنكه مردم از نماز بر جسم مقدس پيامبر’ فارغ شدند، امام علیه السلام اقدام به كندن قبر كرد و جسم برادرش را در آن قرار داد، در واقع بزرگ‏ترين شخصيتي كه خدا در روي زمين خلق كرده بود را دفن نمود و همچنين برترين هبه الهي به بندگانش... امام در كنار قبر ايستاد، خاك قبر او را با اشك چشمش سيراب كرد و گفت:

صبر زيباست مگر براي تو و جزع زشت است مگر براي تو، مصيبت تو بزرگ اما مصيبت‏ها پيش از تو و پس از تو ناچيزند و در اين روز حزن هميشگي پرچم

عدالت پيچيده شد و آن نوري كه آسمان عالم وجود را روشن كرده بود و مجراي زندگي انسان را از تاريكي محض كه در آن روزنه‏اي از نور نبود به زندگي امن شكوفاي به عدالت تغيير داد. غائب شد، نوري که در آن آه‏ مظلومين و ناله‏هاي محرومين متلاشي شد و در آن خيرات به بندگان گسترش پيدا كرد.

ترس اهل بيت علیهم السلام

آنهايي كه امام با شمشيرش از آن‏ها انتقام گرفته بود و زمين را از خونشان سيراب كرده بود، منتظر فرصت بودند تا انتقام و كينه خود را بگيرند. شب براي اهل بيت طولاني‏ترين شب بود، افكار و آلام بر آن‏ها مستولي شده بود، امام صادق علیه السلام مي‏فرمايد: ترس و وحشت آن‏ها ادامه داشت. به قول او:

چون پيامبر صلی الله علیه و آله رحلت كرد، اهل بيتش شب را به صبح آورد، گويا نه آسماني است كه بر آن‏ها سايه اندازد و نه زميني كه آن‏ها را دربر گيرد، چون او از نزديك و دور انتقام گرفته بود...

محنت و مصيبت بعد از وفات رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله بر عترت طاهره وارد شد، چون قريشي، از آن‏ها انتقام گرفته و آن‏ها را از مراكزشان دور كردند و بين آن‏ها و آنچه خدا و رسول براي آن‏ها مي‏خواست، حايل شدند. هنوز پنجاه سال از رحلت رسول خدا نگذشته بود كه آشكارا سرهاي فرزندان او را بر سر نيزه كردند و دختران او را اسير كرده، در انظار مردم دور و نزديك، شهر به شهر گرداندند.

سوگواري امام علیه السلام براي رسول خدا صلی الله علیه و آله :

امام علیه السلام بر منبر رسول خدا صلی الله علیه و آله ايستاد و كلماتي از روي حزن بر زبان جاري كرد و گفت:

پدر و مادرم به فدايت اي رسول خدا، والله‏ بي‏تابي زشت و ناپسند است مگر بر تو و صبر زيباست مگر براي تو، مصيبت تو بزرگ اما مصيبت‏هاي پيش از تو و پس از تو ناچيزند، سپس فرمود:

ما فاض دمعي

عند نازلةٍ

إلا جعلتك

لِبُكا سببا

فإذا ذكرتك

سامحتك به

مُقَلُ

الجُفونِ ففاض وانسَكَبا

إنّي أجِلُّ

ثري حللتَ به

مِن أن أري

بسواهُ مُكتئبا⁽¹⁾

ريزش اشك من به خاطر توست.

وقتي تو را به ياد مي‏آورم مردمك چشم همراهي مي‏كند و اشك مي‏ريزد.

من آن خاكي را كه در آن آرميده‏اي از آن مي‏دانم كه به غير آن غمگين باشد.

اجلاس سقيفه و حكومت ابي بكر

در دنياي اسلام فاجعه ويرانگري كه مسلمانان به آن سخت امتحان شدند همانند حادثه سقيفه نبود، كينه‏ها پديد آمد و آتش فتنه بين مسلمين روشن شد و درهاي طمع و هلاكت به روي بزرگان گشوده شد.

تمام آنچه به سروران معظم از اهل بيت علیهم السلام رسيد اولاً و ذاتاً به اجلاس سقيفه ارتباط پيدا مي‏كند كه قصد اعضاء آن كاهش مقام آن‏ها و رفتاري دشمنانه با آن‏ها بود كه ناشي از كراهت و كينه بر آن‏ها بود و آنچه خدا آن‏ها را در دوستي به آنها ملزم كرده بود، فراموش كرده بودند:

{قُل لاأسألكُم عليهِ أجراً إلا المَوَدَّةَ فِي القُربي}⁽²⁾

بگو مزدي از شما درخواست نمي‏كنم مگر دوستي ذوي القربي.

و آنچه را كه پيامبر صلی الله علیه و آله در لزوم دوستي آن‏ها و بزرگداشت مقامشان سفارش كرده بود، اجرا نكردند. آن‏ها نگراني پيامبر را درباره آن‏ها مراعات نكردند و آن‏ها (ذوي القربي) را از مركز حكومتشان و از تمام آنچه متعلق به دولت اسلامي بود، كه جدشان رسول خدا ايجاد كرده بود و با زور بازوي برادرش و دروازه شهر

علمش استوار گشته بود، دور كردند و حكومت و خلافت اسلامي با تأسف و تأثر به بني اميه برگشت و در ظلم به عترت طاهره و نابودي آن‏ها اسراف كردند و حادثه جاويد كربلا در دنياي اندوه، نبود مگر از تبعات سقيفه و خدا "كاشف الغطاء" را رحمت كند كه مي‏گويد:

تاللّه‏ ما

كربلا لو لا سقيفتهم

ومثل هذا

الفرع ذاك الاصل أنتجه

والله‏ كربلا نبود اگر سقيفه شما نبود و مانند اين شاخه از اصل آن ريشه است.

در واقع حوادث بزرگي كه مسلمانان از آن صدمه ديدند، مانند: قتل عام مردم مدينه، سوزاندن كعبه و تسلط اشرارِ خوارجِ از دين بر مسلمانان، مانند "بسر بن ارطاهًْ" و "مغيرةًبن شعبه" و "زياد بن ابيه" و "عبيدالله‏ بن زياد" و مانند آن‏ها از خائنين مجرم، آنهايي كه در ظلم به مسلمانان اسراف كردند و آن‏ها را غرق در مصيبت و ناراحتي كردند، تمام آن‏ها و آنچه كه مرتبط به حوادث است، از سقيفه پديدار شد.

ما در بحث از سقيفه تحت تأثير تعصبات مذهبي نيستيم، به خدا پناه مي‏بريم كه غير از حق، مطلبي را بگوئيم و يا چيزي را از روي عواطف تقليدي بنويسيم و همانا اين بحث را بر اساس تحقيق علمي كه از مورخين مورد اطمينان اقتباس كرده‏ايم و ابعاد آن را تجزيه تحليل نموده‏ايم به امانت و اخلاص مي‏گوييم و در اينكه هر كس معتقد باشد و تأملي در حادثه سقيفه بنمايد، يقين مي‏كند كه آن غير طبيعي بوده و صرفاً براي گرداندن خلافت از اهل بيت پيامبر’ بوده است.

به هر حال ما ناچاريم درنگ در اين بحث داشته باشيم، حادثه‏اي مخوف كه مسلمانان سخت به آن مبتلا شدند و از آن جمله موارد زير است:

آنچه باعث تشكيل سقيفه شد

انصار در روزي كه پيامبر صلی الله علیه و آله رحلت كرد در سقيفه بني ساعده جمع شدند، آنجا دو گروه اوس و خزرج شركت كردند و امور خلافت را بررسي نمودند و در

صدد بودند كه خلافت از حوزه آن‏ها خارج نشود و پيرو رياست مهاجرين قريش و تحت نفوذ آن‏ها نباشند.

آنچه آنها را به اين گفتگو واداشت و در تشكيل جلسه عجله كردند، در حالي كه جسم مبارک رسول خدا هنوز دفن نشده بود، عبارتست از:

اول: براي انصار به صورت واضح روشن شده بود و تصميم مهاجرين براي آن‏ها پنهان نبود كه قريش در صدد تسلط بر حكومت بعد از پيامبر صلی الله علیه و آله و گرداندن آن می باشند و گفتند كه محمد گمان كرد كه اين امر به پسر عمويش علی علیه السلام تمام مي‏شود و براي تحقق آن:

1 ـ مهاجرين از قريش، امتناع كامل خود را به بيعت با امام در روز غدير خم اعلان نمودند و گفتند كه محمد گمان كرد كه اين امر به پسرعمويش تمام مي‏شود و بعيد است كه تمام شود و گفتار آنان در بين مردم يثرب شايع بود.

2 ـ خودداري بزرگان مهاجرين از پيوستن به لشكر اسامه از ترس اينكه بعد از وفات پيامبر صلی الله علیه و آله ، امر به امام واگذار شود و زمام امور از دست آن‏ها خارج شود و اين بر انصار مخفي نبود.

3 ـ اقدام بعضي مهاجرين، جلوگيري از نگارش آن چيزي بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله قصد نوشتن آن را داشت كه متضمن خوشبختي امتش در تمام دوران بود در حدی که پيامبر صلی الله علیه و آله را متهم به هذيان گفتن كردند و آن متأسفانه عيب براي شخصيت رسول صلی الله علیه و آله معظم اسلام است، پس پدر و مادرم به فدايش كه از نوشتن نامه كه هدف او تصريح صريح بر خلافت امام اميرالمؤمنين علیه السلام بود خودداري كرد.

دوم: انصار يقين داشتند و در آن شكي نداشتند كه مهاجرين از قريش، دشمن امام بودند، چون او از آن‏ها انتقام گرفته بود و سران بزرگانشان را درو كرده بود و اين را "عثمان بن عفان" اعلان كرد و به امام گفت:

چه مي‏شود انجام داد اگر قريش شما را دوست ندارند و شما روز بدر هفتاد نفر مرد از آن‏ها را كه صورتهايشان چون گوشواره‏هاي طلا بود، كشتيد و شرف آن‏ها را قبل از خودشان از بين برديد... .⁽¹⁾

آيا مي‏بينيد كه چگونه عثمان دلسوزي قريشيان بر جوانانشان و سواركارانشان را که به دست امام در روز بدر و به وسيله قواي مسلح در لشكر اسلامي از بين رفتند، به تصوير كشيده است و قريش مي‏ديد كه امام علیه السلام كسي است كه از آن‏ها انتقام گرفته و آن‏ها مطالبه به خونخواهي مي‏كردند.. "كناني" از شعراي قريش براي تحريك و آسيب زدن به امام مي‏گويد:

في كلِّ

مجمعِ غايةٍ أخزاكُم

جذعٌ أبرٌّ

علي المذاكي القُرَّحِ

للّهِ

دَرُّكم ألما تذكروا

قد يذكر

الحرُّ الكريمُ ويستحي

هذا ابنُ

فاطمة الذي أفناكم

ذبحاً بقتلة

بعضه لم يذبح

أين الكهول

وأين كلُّ دعامةٍ

في المعضلات

وأين زينُ الابطُحِ؟⁽²⁾

در هر مجمعي شما را به غايت رسوا ساخت آن استوار قامتي كه چشم‏ها را مجروح نمود.

خداوند شما را خير دهد، آيا بياد نمي‏آوريد در صورتي كه آزاده بزرگ به ياد مي‏آورد و شرم مي‏كند.

اين فرزند فاطمه است كه شما را سر بريد و نابود ساخت و در برابر بعضي سر بريده‏هايش سر او بريده نشده است.

كجايند آن بزرگان و آن نامداران كه در سختي‏ها بودند و زينت سرزمين مكه كجا شد؟

ابن طاووس از پدرش سؤال مي‏كند، به علي بن الحسين علیه السلام گفتند:

چرا قريش علي را دوست نمي‏دارد؟

آن حضرت پاسخ داد:

زيرا او اولشان را به آتش فرستاد و آخرشان را به ننگ و عار دچار ساخت.⁽¹⁾

دشمني قرشيان به امام علیه السلام آشكار و بر هيچ كس پنهان نبود و انصار از استيلاء و تسلط مهاجرين به حكومت مي‏ترسيدند كه به خاطر دوستي آن‏ها با امام علیه السلام و محبتشان به او ضربات كوبنده‏اي به آن‏ها وارد كنند.

سوم: اينكه انصار ستون فقرات نيروهاي اسلامي بود و آن‏ها حزن و عزاداري را در خانه‏هاي قرشيان شايع كردند و به طور يقين سخت مورد كينه قرشيان قرار داشتند و آن‏ها در انتقام گرفتن از اين‏ها كوتاهي نمي‏كردند، لذا به سرعت از ترس مهاجرين تشكيل جلسه دادند. "حباب بن منذر" كه از متفكرين انصار بود مي‏گويد:

لكن ما مي‏ترسيم كه بعد از شما كساني حاكم شوند كه ما، فرزندانشان و پدرانشان و برادرانشان را كشته‏ايم.⁽²⁾

آنچه حباب پيش بيني مي‏كرد تحقق پيدا كرد و حكومت خلفا طولي نكشيد كه به "آل حكم" از امويان برگشت، پس در خوار كردن آن‏ها و عذابشان كوشيدند. معاويه در ظلم و قهر به آن‏ها كمك كرد و چون امر خلافت به يزيد رسيد، كوشيد كه از آن‏ها انتقام بگيرد و خون و اموال و ناموسشان را در واقعه حره مباح اعلام كرد؛ واقعه‏اي كه تاريخ نظير آن را در قساوت و وحشت نديده است.

چهارم: پيامبر صلی الله علیه و آله از طريق غيب آنچه را كه انصار بعد از او تحمل خواهند كرد، پيش بيني كرده بود و به آن‏ها گفت: به زودي بعد از من مورد انتقام قرار خواهيد گرفت، پس صبر كنيد تا در كنار حوض بر من وارد شويد... از اينرو سخت ترسيدند و اقدام به تشكيل جلسه كردند تا از انتقام و اقدام عليه آنان در امان بمانند.

و اما آنچه که گمان مي‏رود كه بعضي عواملي بودند كه باعث تشكيل جلسه در سقيفه بني ساعده گرديد:

خطاب سعد

هنگامي‌ که انصار در سقيفه جمع شدند، "سعد بن عباده" رئيس قبيله خزرج براي شروع جلسه بلند شد و ايراد خطبه كرد، چون مريض بود و نمي‏توانست بلند صحبت كند، مطالبي را كه مي‏گفت، يكي از نزديكانش آن را تكرار مي‏كرد و اين متن كلام اوست:

اي گروه انصار، شما در دين سابقه داريد و فضيلت شما براي احدي از عرب نيست و محمد صلی الله علیه و آله در بين قومش سيزده سال درنگ كرد و بندگان را به خدا فرامي‏خواند و از بت و بت پرستي آن‏ها را برحذر مي‏داشت جز عده كمي به او ايمان نياوردند كه قادر نبودند از او دفاع كنند و نه مي‏توانستند دين او را عزيز گردانند يا ضرري از او دفع كنند، تا اينكه خدا اين فضيلت را به شما داد و اين كرامت را مخصوص شما كرد و شما را به نعمت ايمان به او و به رسولش گرامي داشت و پشتيبان او و اصحابش شديد و او و دينش را عزيز كرديد و با دشمنانش جهاد كرديد و با دشمنش سخت گرفتيد تا عرب به دين خدا از روي ميل و رغبت و يا به زور روي آوردند و افرادي كه ديرتر فرمانبردار شدند را ذليل كرد تا با شمشير شما، عرب به رسول خدا ايمان آورد و او وفات كرد در حالي كه از شما راضي بود و به شما چشم‏ها روشن شد.. اين امر را به خودتان اختصاص دهيد نه ديگران و آن براي شما و نزد شماست... .⁽¹⁾

اين خطاب سعد پر از تمجيد به ايمان انصار و شجاعت و حمايتشان به اسلام است و اينكه او تعريف از قدرت بازو و برتري جهاد آن‏ها و ياري آن‏ها به او و اينكه آن‏ها بودند كه در زمان غربت و محنت او، او را حمايت كردند، پس آن‏ها به پيامبر صلی الله علیه و آله اولي و شايسته‏تر به مركز حكومت و مقام او هستند. پس هر كس

كه سخت كوش است او اولي و سزاوارتر به غنيمت است.

از بندهاي اين خطاب محكوم كردن قرشيان، آنهايي كه با پيامبر صلی الله علیه و آله مبارزه كردند و با او جنگيدند تا اينكه ناچار به هجرت به يثرب شد و كسي ـ جز عده كمي ـ به او ايمان نياورد كه نمي‏توانستند از او حمايت كنند.. و از اين جهت قرشيان حق خلافت نداشته و نصيبي از آن ندارند.

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او

سعد در خطابش مصيبت بزرگي كه مسلمين را غافلگير نموده بود فراموش كرد و آن مرگ سيد كائنات بود ـ كه به آن نه كم و نه زياد اشاره‏اي نكرد ـ و انصار را به اين مصيبت بزرگ تسليت نگفت. همچنان که در سخنانش، عترت طاهره را كه وديعه پيامبر صلی الله علیه و آله در بين امتش و همتراز قرآن كريم بودند، فراموش كرد و يادآور سيد مسلمين و امام متقين امام اميرالمؤمنين علیه السلام نشد ـ كسي كه او دروازه علم پيامبر و نسبت به او به منزلت هارون از موسي است ـ و سعد يكباره تجاهل كرد و بيعت خود در روز غدير خم را فراموش كرد و مردم را براي خود و قومش فرامي‏خواند.

سعد خطاي بزرگي كرد، تشكيل اجلاس سقيفه غير قابل توجيه است و فتنه و سختي‏ها را براي امت هميشگي كرد و آن را در شري عظيم گرفتار كرد و از آن روز عترت طاهره انواع سختي‌ها و رنج‏ها را تحمل كرد و خلافت به فرزندانشان برگشت و آن را غنيمتي براي رسيدن به شهوات و تمايلاتشان دانستند و براي امت هيچ نقشي در طول حكومت اموي و عباسي به حساب نياوردند.

به هر حال، سعد جزاي عمل خودش را گرفت و در طول حكومت كوتاه ابوبكر تحت تعقيب بود تا اينکه مجبور به هجرت به سوي شام شد، خالد بن وليد با رفيقش به دنبال او رفت. شبي كمين كردند و او را با نيزه كشتند و در چاه انداختند و گفتند كه جنيان او را كشتند و شعري در اين باره ساختند كه با آن به

كشتن او افتخار مي‏كردند و آن شعر اين است:

نحن قتلنا سيد الخزرج سعد بن عباده

ورميناه

بسهمين فلم نخطي‏ء فؤاده

ما سيد خزرج سعد بن عباده را كشتيم و او را با دو تيز زديم كه قلب او را نشانه گرفتيم و خطا نكرديم.

عجيب اينكه حكومت وقت، براي رسيدن به اهداف سياسي خود از جن استفاده كرده و عده‏اي ساده‏لوح بدون آگاهي از اهداف سياسي، آن را باور مي‏كنند.

ضعف روحيه انصار

انصار اراده سخت و عزم ثابتي نداشتند و به ضعف و سستي و خواري گرائيدند. بعد از خطابه رئيسشان سعد احساس سستي كردند، بعضي‏ها به بعضي ديگر مي‏گفتند اگر مهاجرين قريش، انكار كردند و گفتند ما مهاجرين و اصحاب اوليه او و قبيله او و اولياي او هستيم، بر چه اساسي بعد از اين امر با آن‏ها مجادله كنيم؟...

گروهي از آن‏ها گفتند:

ما مي‏گوييم: از ما اميري و از شما اميري و هرگز بدون آن راضي نمي‏شويم..

از اين گفتگو، ضعف آن‏ها و از بين رفتن تصميم و ترسشان از مهاجرين قريش آشكار مي‏شود و سعد وقتي اين سستي را در آن‏ها ديد، به آن‏ها گفت:

اين اولين شكست است.⁽¹⁾

بلي اين اولين سستي و آخرينش بود و آن‏ها در برابر قرشيان كوتاه آمدند و آن‏ها را در امر شريك كردند در زماني كه زمينه خالي از هر قرشي بود و اين دلالت بر عدم بلوغ سياسي و عدم درك عميق آن‏ها بود و نشست آن‏ها بيشتر بر پايه كتمان برپا شده بود تا از حوادث پيشي بگيرند و به حكومت برسند قبل از آنكه مهاجران قريش بفهمند، ولي در اين مبارزه آن‏ها را كنار زدند و فرصت را از

آن‏ها گرفتند و مهاجرين، آن‏ها را غافلگير كردند و بر اوضاع مسلط شدند و حكومت را با زبردستي برتر در دست گرفتند كه علل آن را بيان مي‏كنيم:

اختلاف انصار

آنچه در شكست انصار و عدم تسلط آن‏ها بر امور مؤثر بود، اختلاف قبلي بين "اوس" و "خزرج" بود كه در بين آن‏ها كينه و دشمني را از زمان دور به همراه داشت و بين آن‏ها فتنه و جنگ را شايع كرده بود و آخرين جنگ ميان آن‏ها روز "بغاث" قبل از اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله به مدينه هجرت كند، رخ داد. هنگامي که پيامبر صلی الله علیه و آله به آنجا هجرت كرد كوشيد تا محبت و دوستي را بين آن‏ها برقرار كند و لكن كينه‏هاي پنهاني در جانشان از بين نرفت و به شكل عبوري روز سقيفه ظاهر شد. چون تصميم گرفتند كه با سعد بيعت كنند "خضير بن اُسيد" رئيس قبيله اوس با او مخالفت كرد و به قومش گفت:

اگر سعد براي يك بار به خلافت برسد، هيچ وقت اين فضيلت از آن‏ها زائل نمي‏شود و براي شما هرگز بهره‏اي نخواهد بود، بلند شويد و با ابوبكر بيعت كنيد.⁽¹⁾

و اين حاكي از كينه هميشگي اوس از خزرج بود، چون سعد اگر يكبار به خلافت برسد آن فضيلتي بر اوس و برتري بر آن‏ها خواهد بود، پس به بيعت با ابوبكر اقدام نمود و اگر او نبود اين امر به اتمام نمي‏رسيد.

خلاصه گفتار عمر

عمر براي توقف هر عملي كه منجر به انتخاب خليفه مسلمين شود اقدام به كار خطيري كرد، چون رفيقش ابوبكر در يثرب نبود و در "سنح" بود، پس كسي را به دنبال او فرستاد كه هر چه سريع‏تر حاضر شود و عمر آمد و در خيابان‏هاي مدينه جولان مي‏داد، شمشيرش را كشيده و تكان مي‏داد و با صداي بلند مي‏گفت:

مردماني از منافقين گمان مي‏كنند كه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله مرده است! به خدا نمرده است و لكن او به سوي پروردگارش رفته است آنگونه كه موسي بن عمران به سوي خدايش رفت، واللّه‏ رسول اللّه‏ بر مي‏گردد، دست و پاي آنهايي كه به مرگ او آشوب بپا مي‏كنند را قطع مي‏كند..

و به احدي نمي‏گذشت كه بگويد رسول خدا مرده است مگر اينكه او را با شمشيرش مي‏زد و تهديد مي‏كرد.⁽¹⁾

مردم حيران بودند و موجي از شك آن‏ها را نگران كرده بود، نمي‏دانستند گمان عمر را به زنده بودن پيامبر صلی الله علیه و آله و اينكه او نمرده است، تصديق كنند كه آن براي آن‏ها عزيزترين آرزوهاست و از شگفت‏ترين خواب‏هاست يا آنچه را كه از جسم پيامبر صلی الله علیه و آله مي‏بينند كه بي‏حركت بين اهلش قرار دارد، تصديق كنند.

عمر در كوچه و خيابان‏ها جولان مي‏داد و جوش و خروش از خود نشان مي‏داد و حتي تهديد مي‏كرد كسي را كه خبر از مرگ نبي صلی الله علیه و آله مي‏داد و طولي نكشيد كه ابوبكر آمد و با او به خانه پيامبر رفت و ردا از صورت او كنار زد و يقين به وفات او نمود، پس به سوي مردم خارج شد و گفتار عمر را تكذيب كرد و به توده مردم خطاب كرد كه مصيبت و اندوه، آن را ساكت كرده بود و گفت:

هر كس محمد را مي‏پرستيد محمد مرد و هر كس خدا را مي‏پرستيد خدا زنده است و نمي‏ميرد و اين آيه را خواند:

{ وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلي أعقابِكُم وَمَن يَنقَلِب عَلي عَقِبَيهِ فَلَن يَضُرَّ اللّه‏ َ شَيئاً وَسَيَجزِي اللّه‏ ُ الشَّاكِرينَ}⁽²⁾

محمد فقط فرستاده خداست و پيش از او فرستادگان ديگري نيز بودند، آيا اگر او بميرد يا كشته شود شما به عقب برمي‏گرديد و هر كس به عقب باز گردد

هرگز به خدا ضرري نمي‏زند و خداوند به زودي شاكران را پاداش خواهد داد.

عمر به سرعت او را تصديق كرد و مي‏گفت: واللّه‏ وقتي من شنيدم مبهوت شدم، وقتي به زمين افتادم كه ديگر پايم توان حركت نداشت وقتي فهميدم رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله مرده است..⁽¹⁾.

بررسي و دقت

اين رويدادي ساده و ناچيز نبود بلكه با چشم‏پوشي‌هايي همراه بود كه سؤالاتي را مطرح و ايجاب مي‏كند، از جمله:

1 ـ قرآن كريم به صراحت و وضوح اعلان مي‏كند كه هر انساني بناچار جام مرگ را سرمي‏كشد چه نبي يا غير از او باشد:

{ كُلُّ نُفسٍ ذائِقَةُ المَوتِ ثُمَّ إلَينا تُرجَعونَ}⁽²⁾

هر نفسي طعم مرگ را مي‏چشد سپس به سوي ما برمي‏گرديد.

و خداي متعال فرمود:

وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلي أعقابِكُم... محمد نيست مگر رسول كه قبل از او رسولاني بودند و درگذشتند، پس اگر او مرد يا كشته شد شما به عقب برمي‏گرديد...

اين آيه كريمه مانند روز در وسط شب مي‏درخشد، آيا اين از ابي حفص پنهان بوده و آن را نشنيده در حالي که او صحابه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و با او در ارتباط بوده و آنچه از كتاب خدا را مي‏خوانده، او مي‏شنيده است.

2 ـ عمر مرگ پيامبر صلی الله علیه و آله را پيش بيني مي‏كرده است. او به اسامه فرمانده لشكري كه عمر و ابوبكر در آن بودند، گفت: رسول خدا مرد، تو بر من اميري و

اين به وضوح دلالت بر آن دارد كه او مطمئن به مرگ پيامبر بوده است. علاوه بر اين، پيامبر صلی الله علیه و آله در روزهاي بيماري‏اش و قبل از آن و بعد از آن، خبر مرگ خود را به مسلمانان مي‏داد.

3 ـ عمر آن كسي است كه بين پيامبر صلی الله علیه و آله و بين آنچه قصد داشت بنويسد ـ كه امتش هيچ گاه گمراه نشود ـ حايل شد و به او گفت: كتاب خدا براي ما كافي است و گفت: پيامبر صلی الله علیه و آله هذيان مي‏گويد و يقيناً وقتي اين را گفت كه اعتقاد به مردن پيامبر صلی الله علیه و آله داشت و اگر احتمال مي‏داد پيامبر صلی الله علیه و آله از آن بيماري نمي‏ميرد اين سخن را نمي‏گفت.

4 ـ سكوت عمر و آرامش گروه شورشي، زماني كه ابوبكر خبر وفات پيامبر را اعلان كرد، او را تصديق نمودند و كسي با او مناقشه ننمود، دليل بر اتفاق (پيمان) قبلي بين آنهاست.

5 ـ حكم عمر به اينكه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله به زودي به زمين برمي‏گردد و دست و پاي آنهايي كه گفته‏اند او مرده است را قطع مي‏كند، خالي از مناقشه نيست چون قطع دست و پا و اعدام افراد مربوط به كساني است كه از دين خارج شده باشند يا در زمين فساد ايجاد كنند و اعتقاد به مرگ رسول الله‏ موجب قطع آن نمي‏شود.

6 ـ حكم ابي‏بكر بر اينكه هر كس محمد را مي‏پرستيده است او مرد و هر كه خدا را مي‏پرستد او زنده است و نمي‏ميرد، خالي از اشکال نيست، چون خبري از هيچ يک از مسلمين که محمد را بپرستد و او را پروردگار انتخاب كند، نرسيده است و جميع مسلمانان معتقدند كه او بنده خدا و رسول اوست و او را خدا براي وحي‏اش انتخاب كرده است و براي رسالتش برگزيده است.

اين بود بعضي ملاحظاتي كه پيرامون اين حادثه بنظر مي‏رسيد و ما آن را در كتاب زندگاني امام حسين علیه السلام ذكر كرديم.

غافلگير شدن انصار

در حالي كه انصار در سقيفه‏شان درباره امر خلافت و درباره قرشيان انديشيده، بحث و گفتگو و تبادل افكار مي‏نمودند، شخصي از مجلس خارج شد و آن‏ها نمي‏دانستند كه "عويم بن ساعده اوسي" و "معن بن عدي" هم پيمان انصار هستند و از دوستان ابي‏بكر در زمان رسول الله‏ و از گروه او همانگونه كه از دشمن‏ترين كسان نسبت به سعد بودند، به سرعت به سوي ابوبكر رفتند و او را در جريان امر قرار دادند و ابوبكر و عمر ترسيدند و به سرعت به سوي سقيفه حركت كردند و ابوعبيده جراح و سالم مولي ابي حذيفه و گروهي از مهاجرين با آن‏ها بودند و انصار را در جلسه‏شان غافلگير كردند، انصار ترسيدند و آنچه در دستشان بود افتاد و رنگ سعد عوض شد و ترسيد كه امر از دست آن‏ها خارج شود و اين به خاطر علم او به ضعف انصار و پراكندگي وحدتشان بود، سعد سست شد و تمام نقشه‏هاي آن‏ها بر باد رفت.

خطاب ابي بكر

بعد از آنكه مهاجرين به جلسه انصار يورش بردند، عمر خواست باب سخن را با آن‏ها باز كند، ابوبكر به او نهيب زد و آن به دليل علم او به سخت‏گيري و خشونت عمر بود، چرا كه در چنين موقعيتي كه آميخته به كينه‏ها و دشمني هاست كاربردي ندارد و بايستي براي كسب موفقيت، كلمات نرم و ملايم به كار برد. پس ابوبكر بپاخاست و انصار را مورد خطاب قرار داد و با تبسم توأم با بشارت به آن‏ها گفت:

ما مهاجرين اولين كساني هستيم كه مسلمان شديم و از لحاظ حسب كريم‏ترين افراد و مهربان‏ترين و نزديك‏ترين كسان به رسول اللّه‏ هستيم.

و شما برادران ما در اسلام هستيد و شركاي ما در دين، شما به ما كمك كرديد و ما را ياري نموديد، خدا به شما جزاي خير بدهد، ما امراء هستيم و شما

وزراء، عرب جز به اين قبيله از قريش نمي‏گرود. با برادران مهاجرتان كه خدا به آن‏ها برتري داده، مبارزه نكنيد، پس به يكي از اين دو نفر مرد ـ يعني عمر بن خطاب و اباعبيده جراح ـ راضي شويد.⁽¹⁾

تحقيق و بررسي

خطبه ابي بكر سؤالات زيادي را مي‏طلبد از جمله آن:

1 ـ او به طور مطلق به وفات پيامبر صلی الله علیه و آله ، بزرگترين مصيبت خانمان­سوز كه مسلمانان به آن دچار شده بودند، اشاره‏اي نكرد. پس شايسته‏تر ـ به قول محققين ـ اين بود كه حاضرين را به وفات منجي بزرگ عالم تسليت مي‏گفت، كسي كه به دين عرب و نياي­شان خوبي كرد و آن‏ها را به جمع شدن دور جسم مطهرش فرامي‏خواند تا او را در جايگاه خودش دفن كنند و بعد به كنفرانس عمومي برگردند تا مسلمانان هر كس را كه خواستند با رضايت و آزادي خودشان بعنوان خليفه تعيين كنند؛ بر فرض اينكه رسول خدا صلی الله علیه و آله امام علیه السلام را بعنوان ولايتعهدي تعيين نكرد.

2 ـ اين خطبه، اول و آخرش پر از درخواست امارت و سلطنت است و ابوبكر از انصار خواست كه از خلافت صرف نظر كنند و كوتاه آيند و در عوض مهاجرين به آن‏ها اجازه دهند كه وزارت از آن‏ها باشد، ولي با كمال تأسف چون امر به دست آن‏ها به اتمام رسيد، هيچ منصبي از مناصب دولتي را به آن‏ها ندادند و آن‏ها را از تمام امور حكومتي دور نمودند.

3 ـ خطاب ابي بكر خالي از نام خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله ـ كساني كه قرينه قرآن و همانند كشتي نوح بودند كه هر كس سوار شود، درستكار مي‏شود و هركس تخلف نمايد، غرق مي‏گردد، آنگونه كه روايات و اخبار زيادي از پيامبر صلی الله علیه و آله در اين باره

است ـ حتي براي يك بار بود.

سزاوار بود كه ابوبكر اين امر را به تأخير بيندازد تا پيامبر صلی الله علیه و آله تجهيز گردد و رأي عترت طاهره را در خلافت بگيرد تا جنبه شرعي داشته باشد و اختلاف بين مسلمين ايجاد نشود و بيعتش را لكه‏دار ننمايند به اينكه به قول عمر، آن ناگهاني و لغزشي بود كه خدا مسلمانان را از شر آن نجات داد و "امام شرف الدين" شرحي دارد درباره اهمال از عترت طاهره و عدم أخذ رأي آن‏ها درباره ابي‏بكر، به قول او:

اگر فرض كنيم هيچ نصي به خلافت درباره احدي از آل محمد صلی الله علیه و آله نبوده و فرض كنيم كه تقدم آن‏ها در حسب و نسب يا اخلاق يا جهاد يا علم و عمل يا ايمان يا اخلاص غير قابل توجيهند و براي آن‏ها هيچ گونه فضل و برتري در هيچ زمينه‏اي نبوده و مانند ساير صحابه بودند، آيا مانع شرعي يا عقلي يا عرفي داشت اگر اين بيعت را تا فارغ شدن تجهيزات رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و دفن بدن مطهر بتأخير مي‏انداختند و لو اينكه حفظ امنيت را موقتاً به فرمانده لشگر واگذار مي‏كردند تا امر خلافت مستقر گردد؟

آيا اين مقدار تأخير، براي مصيبت‏زدگان كه وديعه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله نزد آنان و باقي مانده در بين آن‏ها بودند، بهتر نبود؟ چراکه خداي متعال فرموده است:

{لَقَد جاءَكُم رَسولٌ مِن أنفُسِكُم عَزيزٌ عَلَيهِ ما عَنِتُّم حَريصٌ عَلَيكُم بِالمُؤمِنينَ رَؤوفٌ رَحيمٌ}⁽¹⁾

به يقين رسولي از خود شما به سويتان آمد كه رنج‏هاي شما بر او سخت است و اصرار به هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.

آيا حق اين رسولي كه رنج شما بر او سخت است و اصرار بر خوشبختي و هدايت شما دارد و او به شما رؤوف و مهربان است آن نيست كه عترت او را

ناراحت و آن‏ها را غافلگير نكنيد آنگونه كه كرديد و قلبشان را به طور غير قابل درمان مجروح كرديد و رسول خدا هنوز دفن نشده بود.⁽¹⁾

4 ـ دليلي كه ابوبكر به آن در حقانيت مهاجرين براي خلافت استناد كرد اينكه آن‏ها خويشاوند رسول الله‏ صلی الله علیه و آله و از نزديكان او هستند و به اين دليل بر انصار غالب شدند و آنچه در آن شكي نيست اين است كه اين ملاك در اهل بيت بيشتر است و آن‏ها نزديك‏ترين كس به پيامبرند و امام اميرالمؤمنين علیه السلام به آن استدلال كرد و فرمود:

به درخت احتجاج كرديد و ميوه را از بين برديد.

و از او نقل شده كه ابوبكر را مورد خطاب قرار داد و فرمود:

فإن كنتَ

بالشوري مَلَكتَ أمورَهم

فكيف بهذا

والمشيرون غُيَّبُ

وإن كنتَ بالقربي حَجَجتُ خَصيمَهُم

فَغَيرُكَ

أولي بالنبي وأقربُ

پس اگر تو به شورا امور آن‏ها را به دست گرفتي اين چگونه شورايي است كه مشورت شوندگانش غائب بودند!

و اگر به نزديكي به پيامبر بر آن‏ها استدلال كردي كه ديگران از تو به پيامبر اولي‏تر و نزديك‏ترند!

و امام علیه السلام در حديثي به او گفت:

واللّه‏ من برادر او هستم و ولي او و پسر عموي او و وارث علم او، چه كسي سزاوارتر از او به من است... ؟

و متكلمين شيعه از اين جهت به آن عنايت دارند، كميت مي‏گويد:

بحقّكُم

أمست قريشٌ تقودُنا

وبالقَذِّ

منها والرديفين نركبُ

وقالوا ورثناها

أبانا وأمَّنا

وما ورثتهم

ذاك أمّ ولا أبُ

يرون لهم

فضلاً علي الناس واجباً

سفاها وحقّ

الهاشميّين أوجبُ⁽¹⁾

قريش با سوء استفاده از حق شما بر ما سروري يافتيد و با غصب آن ما پيرو آن‏ها شديم.

آن‏ها گفتند كه خلافت و رهبري را از پدرانمان به ارث برديم در حالي كه پدرانشان ارثي نداشتند.

از روي ناداني براي خود و ديگران برتري قائلند در صورتي كه حق هاشميان برتر و واجب‏تر است.

به هر حال مردم از اهل بيت عمداً يا غير عمد اعراض كردند و از آن روز امت را به بدترين وجه به مشكلات و سخت‏ترين عذاب تا روز قيامت دچار كردند.

5 ـ ابوبكر در خطبه‌اش، اشاره‏اي به نامزدي عمر و ابوعبيده جراح بعنوان رهبري امت كرد و اين از مهارت زياد او بود كه خودش را از طمع‏هاي سياسي جدا مي‏كرد. او قصد انصار كرد و عواطف و احساسات آن‏ها را به دست گرفت و عمر با زبردستي جواب او را داد:

اين عملي نيست مادامي كه تو زنده‏اي، كسي نمي‏تواند تو را از آن مقامي كه رسول خدا صلی الله علیه و آله براي تو معين كرده است بركنار كند... !

يكي از محققين به گفتار عمر شرحي نوشته و گفته است: ما نمي‏دانيم كه چه زماني رسول خدا صلی الله علیه و آله براي او مقامي تعيين كرد يا دليلي بر آن آورد و او با بقيه مهاجرين در لشكر اسامه بود و اگر نامزدي خلافت را داشت او را در يثرب نگاه مي‏داشت و او را به ميدان جنگ نمي‏فرستاد.

اين بود برخي ملاحظاتي كه در گفتار ابوبكر مشاهده شد.

رسيدن ابوبكر به حكومت

ابوبكر با ستودن انصار طرفدار پيدا كرد ـ كه آن‏ها را به وزارت منت نهاد ـ و نگراني انصار از استبداد مهاجرين در حكومت را از بين برد. فقط يكي از انصار بيعت ابي‏بكر را رد كرد و گفت: يك امير از ما و يكي از شما، كه عمر آن را با زور رد كرد و گفت:

دو شمشير در يك غلاف نمي‏گنجد، واللّه‏ عرب راضي نمي‏شود كه شما امير آن‏ها باشيد و پيامبرشان از غير شما باشد و لكن عرب مانعي نمي‏بيند كه كساني عهده‏دار امور آن‏ها باشند كه نبوت در بين آن‏ها بوده و امور آن‏ها را به عهده بگيرند و ما براي ادعاي خويش دليل روشن و قاطعي داريم، چه كسي مي‏تواند با ما در خلافت و جانشيني منازعه كند در حالي كه ما از دوستان و نزديكان او هستيم جز آنكه سخن باطل گويد و دليلي بياورد که ميل به انحراف داشته باشد، يا آنكه بخواهد خود را در ورطه هلاكت اندازد..

در اين كلام، چيز تازه‏اي نيست جز اينكه مهاجرين از قريش اولي به رسول هستند چون آن‏ها از قبيله قريشند و اگر حكومت را به اين دليل به دست گيرند و بر آن تسلط پيدا كنند، پس علي به آن‏ها اولي است، چون او از خاندان خاص نبوت است به اضافه جهاد و كوشش او در راه اسلام.

استاد محمد گيلاني مي‏گويد:

او بر آن‏ها به اينكه از آل رسول است و به نزديكي مهاجرين از رسول خدا استدلال كرد و به اين دليل عدالت ايجاب مي‏كرد كه خلافت از آن علي بن ابيطالب باشد. هنگامي كه دست­آورد ميراث رسول را سند بگيرند، عباس نزديكترين كس به رسول خدا و شايسته‏ترين فرد به خلافت بود و لكن او از حق خودش براي علي

صرف نظر كرد، پس از اينجا حق اين منصب فقط براي علي مي‏باشد.⁽¹⁾

به هر حال، عمر به كلامش ادامه داد تا حباب كلام او را رد كرد و گفت:

اي گروه انصار، کار خود را خود به دست بگيريد، گفتار اين شخص و يارانش را نشنويد كه بهره شما را از اين امر ناديده بگيرند. پس اگر رد كردند آنچه را كه پرسيديد، آن‏ها را از اين شهر خارج كنيد و خود امور مملكت را تصاحب كنيد و حكومت را از آن‏ها بگيريد و شما واللّه‏ به اين امر شايسته‏تر از آن‏ها هستيد، چون با شمشير شما مردم به اين دين روي آوردند، كساني كه بي‏دين بودند، من آن چوبم كه خود را به آن مي‏خارانند و نخلي هستم كه اطرافش را خار گذاشته‏اند، من شير بيشه شجاعتم، واللّه ‏اگر بخواهيد كار را به شكل اول درمي‏آورم، واللّه‏ احدي گفتار مرا انكار نمي‏كند مگر اينكه بيني‏اش را با شمشير خرد مي‏كنم...

و اين خطاب پر از خشونت و تهديد و دعوت به جنگ و اخراج مهاجرين از يثرب كه تعدادشان از تعداد انگشتان زيادتر نبود، همانطوري كه پر از افتخارِ متكلم به شجاعتش و عزت نفس است و عمر آن را با خشم و غيظ رد كرد و گفت:

پس خدا تو را خواهد كشت..

حباب گفتار او را رد كرد و گفت:

بلكه تو را خواهد كشت..

ابوبكر از دگرگوني حوادث ترسيد و اوضاع را آرام كرد، شروع به بيعت گرفتن از اعضاي حزبش كرد و اول كسي كه بيعت كرد: "عمر"، "بشير"، "اسيد بن خضير"، "عويم بن ساعده"، "معن بن عدي"، "ابو عبيده جراح" و "سالم مولي ابي حذيفه" بودند و سرسخت‏تر از همه آن‏ها عمر و خالد بن وليد از بيعت او دفاع مي‏كردند و مردم را تشويق و وادار به بيعت با ابوبكر مي‏نمودند و عمر

جولان مي‏داد و به مردم مي‏رسيد و آن‏ها را براي بيعت با ابوبكر معرفي مي‏كرد، اگر كسي انكار مي‏كرد با تازيانه‏اش او را مي‏زد و شنيد که انصار مي‏گويند:

سعد را كشتيد..

شنيد كه با خشونت مي‏گويد:

بكشيد او را، خدا او را بكشد، او صاحب فتنه است..

نزديك بود سعد را بكشند و او مريض بود، او را به منزلش بردند و او درد داشت، آرزوها و آمالش بر باد رفت و زحماتش نابود شد.

بيعت با ابوبكر با سرعت به پايان رسيد، طرفدارانش او را براي مسجد رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله آرايش دادند چون آرايش عروس به خانه شوهرش و او را با تكبير و تهليل بلند كردند⁽¹⁾و پيامبر صلی الله علیه و آله كفن كرده در فراش مرگ بود و از چشم قوم، جسم مطهرش هنوز غائب نبود و امام اميرالمؤمنين علیه السلام مشغول تجهيز او بود و چون از بيعت ابوبكر مطلع شد، متمثل به قول گوينده شد:

وأصبح أقوام

يقولون ما اشتهوا

ويطغون لما

غال زبد غوائل⁽²⁾

به هر حال، بيعت ابي‏بكر به اين كيفيت به اتمام رسيد و در آن از رأي خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله و رأي بزرگان صحابه مانند: صالح، فرزند صالح "عمار بن ياسر"، "ابي ذر غفاري" و "سلمان فارسي" و غير آن‏ها از ستون‏هاي اسلام را ناديده گرفتند.

شكست انصار

ستاره انصار غروب كرد و قواي آن‏ها از بين رفت و خواري و ذلت آن‏ها را

فراگرفت و "حسان ثابت" شكست و يأس آنان را چنين سروده است:

نَصَرنا

وآوينا النبي ولم نَخَف

صُروفَ

الليالي والبلاء علي وجل

بذلنا لهم

أنصاف مال أكُفّنا

كقسمة أبسار

الجزور من الفضل

فكان جزاءُ

الفضل منّا عليهم

جالتهم

حمقاً وما ذاك بالعدل⁽¹⁾

پيامبر را ياري كرديم و به او پناه داديم و از گردش روز و بلاهاي مخوف نهراسيديم.

نيمي از مالمان را مانند خوشه‏هاي غوره خرما از بخشش و كرامتمان به آن‏ها بخشيديم.

و آيا پاداش بخشش ما بر آن‏ها جهل و حماقت آنهاست، اين عادلانه نيست.

انصار رنج و مصيبت زيادي در عهد خلفا و ملوك متحمل شدند و اين جزاي آن اعمالي بود كه در حق عترت طاهره مرتكب شدند، آن‏ها بودند كه باب ظلم و تجاوز را به روي آن‏ها باز كردند.

خوشحالي قرشيان

قبيله قريش به حكومت ابي‏بكر خوشحال شد و آن را يك پيروزي كوبنده تلقي كردند و نهايت خوشحالي و سرورش را ابوعبره قرشي اظهار مي‏كند:

شكراً لمن

هو لِلثَّناءِ حقيقُ

ذهب اللجاجُ

وبويع الصدّيقُ

من بعد ما

زلّت بسعدٍ نعلُهُ

ورجا رجاءً

دونه العُيّوقُ

إنَّ

الخلافة في قريشٍ ما لكم

فيها وربِّ

محمّدٍ معروقُ⁽²⁾

سپاس آن را که شايسته سپاس است و شكر او را كه سرسختانه شكست خوردند و با ابوبكر بيعت شد.

و اين بعد از آن بود كه سعد لغزيد در حالي كه براي خلافت به ستاره عيوق اميد بسته بود.

خلافت منحصر به قريش است و به شما ربطي ندارد و خداي محمد اصيل و ازلي است.

اين شعر حاكي از سرور قرشيان نسبت به محروم شدن انصار از خلافت است آنگونه كه عمروعاص خوشحالي و سرور خود را به بيعت ابوبكر اظهار كرد و او آن زمان در سفر بود و در يثرب نبود، چون از سفر آمد و موضوع بيعت را شنيد گفت:

قل لأوس إذا

جئتها

وقل إذا ما

جئت للخزرج

تمنّيتم الملك

في يثربٍ

فاُنزِلَتِ

القدرُ لَم تَنضَجِ⁽¹⁾

به اوس بگو هنگامي كه به نزد اوسيان رفتي و همچنين هنگامي كه به نزد خزرج نرفتي.

در يثرب آرزوي خلافت كرديد، پس سرنوشت به گونه­اي مقدر شد كه انتظار آن را نداشتيد.

خوشي و سرورِ بزرگ به بيعت ابوبكر همه قرشيان را فراگرفت و از حكومت انصار و حكومت خاندان نبوي خلاص شدند.

موضع ابوسفيان

ابوسفيان به عنوان اعتراض به حكومت ابوبكر به سوي امام علي علیه السلام رفت و او را به جنگ با ابي‏بكر تشويق مي‏كرد و وعده ياري كردن داد و گفت:

اگر براي گرفتن و احقاق حقت قيام كني من، تو را كمك مي‏كنم.

من غباري را مي‏بينم كه جز خون آن را فرونمي‏نشاند، اي آل ابي عبد مناف، ابوبكر را به امور شما چه كار؟

مستضعفان كجايند؟

ذليلان علي و عباس كجايند؟..

اين امر به كمترين قبيله از قريش چه كار؟ سپس به امام گفت:

دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم، واللّه‏ اگر بخواهي تمام مدينه را پر از مرد و اسب مي‏كنم و اين شعر را خواند:

ولن يقيمَ

علي خسفٍ يُراد به

إلا

الأذلانِ غَيرُ الحي والوتَدُ

هذا علي الخسف مربوطٌ برمّتهِ

وذا يشجّ

فلا يبكي له أحدُ

و هرگز كسي در سرزمين پست اقامت نمي‏كند جز افراد زبون كه مايه ننگ قبيله و خفت آن باشند.

اين ننگي است كه بر پيشاني او نوشته شده و سرشكسته‏اي است كه كسي بر او مويه نمي‏كند.

و ابوسفيان گفت:

وأضحت قريش

بعد عزّ ومنعة

خضوعاً

لِتيم لا بضرب القواضبِ

فيا لهف نفسي للذي ظَفِرَت به

ومازال منها

فائزاً بالرغائب⁽¹⁾

قريش بعد از سربلندي و سرافرازي خويش بدون ضربت شمشير در برابر قبيله تيم سر تعظيم فرود آورد.

اي واي بر من، بر آن كسي كه پيروز شد و هميشه او پيروز است و به آرزوهاي خود دست مي‏يابد.

موضع ابوسفيان نسبت به علي علیه السلام از روي دوستي و اخلاص نبود بلكه خصمانه بود، چون او دشمن اول اسلام و مسلمانان بوده و اين بر امام مخفي نبود، پس جواب او را نداد و با پرخاش به او گفت:

واللّه‏ قصد تو از اين، جز فتنه نيست و تو واللّه‏ چه بسا از اسلام سرپيچي

كردي از روي شرارت، نيازي به نصيحت تو نيست.⁽¹⁾

ابوسفيان به دنبال فتنه در بين مسلمين بود و امام را به اعلان شورش بر عليه حكومت ابي‏بكر فرامي‏خواند و اين ابيات را مي‏خواند:

بني هاشم لا

تُطعُموا الناس فيكُم

ولا سيّما

تيمَ بن مَرَّة أو عَدِي

فما الأمرُ

إلا فيكُمُ وإلَيكُمُ

وليس لها

إلا أبو حَسَنٍ علي

أبا حسنٍ

فاشدُد بها كفَّ حازمٍ

فإنّك

بالأمرِ الذي يُرتجي علي⁽²⁾

بني هاشم مردم را به طعم در خويش وادار نكنيد مخصوصاً دو قبيله تيم و عدي را.

خلافت از آن شماست و جز براي ابوالحسن علي نيست.

پس اي ابوالحسن كمر همت را براي آن ببند چرا كه خلافت كه آرزوي آن مي‏رود تحقق پيدا مي‏كند.

يقيناً اعتراض ابوسفيان، ناشي از ايمان به حق امام و اخلاص به او نبوده است چون او از اين مطالب به دور بود و عواطف او دروغين و قصد آن ضربه به اسلام و دشمني با آن و تفرقه در بين صفوف مسلمين بود و به همين دليل امام هيچ­گاه توجهي به گفتار او نكرد.

و ارتباط ابوسفيان با ابوبكر ارتباطي تنگاتنگ و محكم بود، بخاري روايت كرده ابوسفيان بر جماعتي از مسلمين گذشت كه در آن ابوبكر و سلمان و صهيب و بلال بودند، يكي از آن‏ها گفت:

آيا شمشير خدا را برنمي‏داري به گردن دشمن خدا بزني؟

ابوبكر آن‏ها را سرزنش كرد و گفت:

آيا اين را درباره شيخ قريش و سيدشان مي‏گويي؟

ابوبكر به سرعت به نزد پيامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفتار قوم درباره ابوسفيان را به پيامبر صلی الله علیه و آله

خبر داد، پيامبر صلی الله علیه و آله گفتار او را رد كرد و فرمود: اي ابوبکر، شايد آن‏ها را خشمناك كردي، اگر آن‏ها را خشمناك كرده باشي هر آينه خدا را خشمگين كرده‏اي... .⁽¹⁾

و اين دلالت بر ارتباط محكم بين آن‏ها دارد چه اينكه رابطه محكمي در نهايت بين ابوسفيان و عمر بود، اطاقي را عمر در خانه‏اش جدا كرده بود و آن را به بهترين فرش مفروش نموده بود و به احدي اجازه ورود به آن را نمي‏داد مگر به ابوسفيان و از اين موضوع سؤال كردند، گفت: او شيخ قريش است!⁽²⁾

به هر حال ابوبكر به دلجويي ابوسفيان و كسب عواطف او پرداخت و او را عامل بر حجاز و نجران كرد⁽³⁾همانگونه كه فرزندش معاويه را والي شام نمود و هيچ يك از بزرگان اسلام را والي اين مكان حساس نكرد و تحليل گران تاريخ مي‏گويند ستاره بني اميه در زمان حكومت ابوبكر درخشيد.

موضع امام از بيعت ابي‏بكر

همه مورخان و راويان بر اين موضوع اجماع دارند كه موضع امام در برابر بيعت با ابي‏بكر مبتني بر كراهت و عدم رضايت بود چون او شايسته‏تر به خلافت و مقدم بر ديگران بود و او نزديكترين فرد به پيامبر صلی الله علیه و آله به اضافه بهره‏مندي از توانايي‏هاي نادره و موهبت‏هاي بزرگي كه ديگران از آن بي‏بهره بودند و او گمان نمي‏كرد كه مردم او را كنار بزنند و از دُور خارج نمايند، هنگامي که عباس به او گفت:

اي پسر برادر، دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم، مردم مي‏گويند عموي رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله با پسرعموي رسول اللّه‏ بيعت كرد، دو نفر بر آن اختلاف نمي‏كنند..

امام آن را رد كرد و فرمود: چه كسي اين امر را غير از ما طلب مي‏كند... .⁽⁴⁾

دكتر طه حسين رئيس ادبيات عرب شرحي بر اين قول نوشته و گفته است:

عباس در اين امر نگريست و ديد كه پسر برادرش از او به وراثت سلطنت شايسته‏تر است چون او دست پرورده پيامبر صلی الله علیه و آله و صاحب سابقه در اسلام و صاحب آزمايش ممتاز و نيكو در تمام ميادين جنگ است و پيامبر صلی الله علیه و آله او را برادر خود مي‏خواند تا "ام ايمن" در روزي كه او را مي‏خواند به او گفت: او را برادر خود مي‏خواني و دخترت را به ازدواج او در مي‌آوري؟ و چون پيامبر صلی الله علیه و آله به او گفت: تو نسبت به من، مانند هارون نسبت به موسي هستي مگر اينكه پيامبري بعد از من نيست و روزي ديگر به مسلمانان گفت: هر كسي كه من مولاي او هستم علي مولاي اوست، به اين خاطر عباس بعد از وفات پيامبر به علي پسر برادرش روي آورد و به او گفت: دستت را دراز كن تا با تو بيعت كنم... .⁽¹⁾

به هر حال امام امتناع خود را از بيعت با ابوبكر اعلان كرد و خشم خود را در بسياري از خطبه‏ها و كلماتش ابراز داشت.

امتناع امام از بيعت

دستگاه حاكمه بر آن شد كه با زور و فشار امام را وادار به بيعت با ابوبكر كند، عده‏اي از مأمورين خود را فرستادند كه در پيشاپيش آن‏ها عمر بود و او غرولند و تهديد مي‏كرد و شعله‏اي از آتش در دست داشت و مي‏خواست خانه وحي را بسوازند، پس حبيبه رسول و پاره تن او صديقه طاهره سلام الله علیها خارج شد و به او فرياد زد:

براي چه به اينجا آمده‏اي اي پسر خطاب؟

با خشونت جواب داد: براي آن چيزي كه من آمده‏ام قوي‏تر از آن چيزي است كه پدرت آورده است.⁽²⁾

امام را با زور خارج كردند و او را به نزد ابوبكر آوردند، حزب او به امام فرياد زد:

با ابوبكر بيعت كن.

با دليلي قاطع بدون ترس از جبروت آن‏ها گفت:

من سزاوارترم به اين امر از شما، من با شما بيعت نمي‏كنم و شما به بيعت با من شايسته‏تريد. اين امر را شما از انصار گرفتيد و با آن‏ها به نزديكي با پيامبر صلی الله علیه و آله استدلال كرديد و آن را از ما اهل بيت از روي غصب گرفتيد، آيا شما گمان نكرديد ـ از انصار ـ به اين امر سزاوارتريد، چون محمد صلی الله علیه و آله از شماست؟ پس آن‏ها رياست اين امر را به شما عطا كردند و امارت آن را به شما واگذار نمودند و من با شما همان حرفي را مي‏زنم كه شما به انصار زديد، ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله در زندگي و در مردن، به شما سزاوارتريم، پس درباره ما اگر مؤمن هستيد با انصاف عمل كنيد والا دانسته به ما ستم مي‏كنيد و شما مي‏دانيد.⁽¹⁾

اين خطاب حاكي از استدلالي است كه با آن مهاجرين قريش بر انصار پيروز شدند و آن قرابت و نزديكي آن‏ها به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و درباره او به كامل‏ترين شكل آماده بود و او پسر عموي رسول خدا صلی الله علیه و آله و پدر دو نبيره او و شوهر دختر او بود و اين منطق روشن را هيچ جا نمي‏تواني پيدا كني. عمر فوراً گفت:

بيعت كن.

امام فرمود: و اگر نكنم؟

عمر گفت: واللّه‏ به آن خدايي كه خدايي جز او نيست گردنت را مي‏زنيم.

و امام نگاه كرد، ديد يار و ياوري ندارد و نه پناهگاهي كه به آن پناه ببرد، با صداي حزين كه گاه قطع مي‏شد فرمود:

پس در اين هنگام بنده خدا و برادر رسولش را مي‏كشيد.

عمر با صدايي هيجان‏انگيز گفت:

بنده خدا آري ولي برادر رسول خدا نه!

و عمر فراموش كرده بود كه امام برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله و دروازه شهر علم اوست و متوجه ابوبكر شد كه او را بر اين پديده تحريك كند و گفت:

آيا در اين باره دستوري صادر نمي‏كني؟..

و ابوبكر از فتنه ترسيد و گفت:

او را بر چيزي وادار نمي‏كنم تا فاطمه دركنار اوست..

ابوعبيده جراح بلند شد و ـ او از طرفداران سرسخت ابوبكر بود ـ امام را مورد خطاب قرار داد و گفت: اي پسر عمو، تو جواني و اين­ها پيران قوم تواند، تو تجربه و شناخت آن‏ها را به امور نداري و ابوبكر از تو در اين امر نيرومندتر و تحملش از تو بيشتر و براي اين كار آماده‏تر است، اين امر را به ابوبكر واگذار كن، اگر زنده بودي اين امر به تو مي‏رسد و به اين امر تو شايسته‏اي و به آن در فضل و دين و علم و سابقه و نسب و دامادي، تو سزاوارتري...

و اين نيرنگ­ها، دردهاي پنهان امام را برانگيخت و مهاجران را مورد خطاب قرار داده و آن‏ها را موعظه مي‏كرد و گفت:

خدا را، خدا را اي گروه مهاجرين، سلطانِ محمد در عرب را، از خانه و ته منزلش به خانه هايتان و ته منزلتان نبريد و اهل بيت او را از مقامش در بين مردم و حق او كنار نزنيد.. واللّه‏ اي گروه مهاجرين، ما شايسته‏ترين كس به او هستيم، چون ما اهل بيت او هستيم و ما سزاوارتر به اين امر از شما هستيم. نيست در بين ما مگر قاري كتاب خدا، فقيه در دين خدا، عالم به سنت رسول خدا، توانا به امر رعيت، دفع كننده امور بد از آنها، تقسيم كننده بين آن‏ها به طور مساوي، واللّه‏ آن در بين ماست، پيروي از هواي نفس نكنيد كه از راه خدا گمراه شويد و از حق دور شويد.⁽¹⁾

و اين كلام امام علیه السلام پر است از بهره‏مندي اهل بيت از صفات رهبري از فقه و

آگاهي به دين خدا و علم به سنت رسول اللّه‏ و عهده‏دار امور رعيت و غير آن از صفاتي كه اسلام آن را درباره كسي كه امور حكومت را عهده‏دار مي‏شود معتبر مي‏داند و اين يافت نمي‏شود مگر در اهل بيت^.

استدلالات قاطع

خاندان نبوت و كساني كه به آن‏ها متصل بودند از بزرگان اسلام از بيعت با ابوبكر سرباز زدند و با برهاني قاطع، استدلال آوردند كه آل نبي صلی الله علیه و آله سزاوارتر به مقام او و شايسته‏تر به جانشيني از اوست، اکنون نمونه‌هايي از آن را ذکر مي‌کنيم:

1 ـ اعتراض امام اميرالمؤمنين علیه السلام :

امام اميرالمؤمنين علیه السلام با استدلال‏هاي قوي مخالفت خود را از بيعت با ابي‏بكر اعلام كرد و اينكه آل نبي صلی الله علیه و آله سزاوارتر به مقام او هستند و ما اعتراضات او بر ابي‏بكر و بر غير او را در جزء خاصي از اين دانشنامه ذكر كرده­ايم.

2 ـ حضرت زهرا سلام الله علیها

سيده زنان عالم بر ابي‏بكر و غير او با دلايل قاطع بر حقانيت امام علي علیه السلام براي خلافت اعتراض كرد و آنچه را كه قوم مرتكب شده بودند از دور كردن امام از آن، محكوم كرد و امت به سبب آن با مشكلات و سخت‏ترين شکل مصيبت‏ها دچار شد و او سلام الله علیها گفت:

واي بر آنان، آيا مي‏دانند كه خلافت را از كدام جايگاهي حركت دادند؟ از كوههاي بلند و استوار رسالت و روشنگري و جايگاه روح الامين و آگاه به امور دنيا و دين! راستي اين كار خسران آشكار است. راستي چه چيز باعث مي‏شود كه به ابوالحسن اين چنين دشمني و خصومت كنند؟ به خدا سوگند ناخشنودي آنان به دليل قاطعيت شمشير او و بي‏اعتنايي وي به مرگ و قدم‏هاي استوار و ضربه‏هاي سخت و عبرت‏آموز و خشم و غضب او در راه خداست.

به خدا اگر او را در جايگاه خلافت قرار مي‏دادند و از قبول حجت روشن سرباز نمي‏زدند، آنان را به راه راست وامي‏داشت و چنان آنان را آرام و نرم در اين راه مي‏راند كه كوچكترين آسيبي از راه بر آنان نمي‏رسيد و از گام نهادن در اين راه خسته و ملول نمي‏شدند. آري علي آنان را بر چشمه‏ساري از حقيقت وارد مي‏كرد كه آب گوارا و شيرين با ظرف‏هاي پر، سيراب مي‏شدند و اجازه نمي‏داد آب را گل‏آلود كنند و مدام آنان را اندرز مي‏داد.

آگاه باش و بيا به آنچه مي‏گويم خوب گوش كن، هر روز كه زندگي مي‏گذرد جهان چيز شگفتي را به تو نشان خواهد داد.

اما سوگند به جانم، زمان آبستن حوادثي است كه به زودي نتيجه آن را خواهيد ديد، سپس ظرف‏هاي خون تازه و سم كشنده را خواهيد نوشيد، آن هنگام است كه خسران باطل گرايان و چهره دروغگويان در پي آنچه پيشينيان اساس آن را نهادند، ظاهر مي‏شود و شما هم براي دنياي خودتان به اين كار راضي شديد و با آرامش دل به اين فتنه داديد، شما را به شمشير برنده و حمله تجاوزگرانه و ستمگرانه و آشوب فراگير و انحصارطلبي ظالمان بشارت مي‏دهم كه سهم اندكي از ماليات به شما داده و شما را دسته دسته درو خواهند كرد.

پس در آن هنگام بر شماست پشيماني و حسرت، ولي ديگر فرصت سپري و افق‏ها تاريك شده است، آيا شما را به هدايت واداريم در حالي كه شما از پذيرش آن كراهت داريد؟

سوگند به خدا پسگامان را به جاي پيشگامان نهادند و عقب مانده‏ها را جلو انداختند و در اثر اين وارونه‏كاري ذليل خواهيد شد، گمان مي‏كنند كار خوبي انجام مي‏دهند، آگاه باشيد كه آنان در حقيقت مفسدند ولي خود متوجه فسادانگيزي خود نيستند، واي بر آنان،

{أفَمَن يَهدي إلي الحَقِّ أن يُتَّبَعَ أم مَن لايَهِدِّي إلا أن يُهدي فَما لَكُم كَيفَ تَحكُمونَ}⁽¹⁾

آيا آن كسي كه به حق هدايت مي‏كند براي پيروي شايسته‏تر است يا كسي كه هدايت نمي‏شود جز اينكه هدايتش كنند؟ پس شما را چه شده كه اين قضاوت نادرست را مي‏كنيد؟.⁽²⁾

محتويات احتجاج

پاره تن رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله در خطابش بر زنان انصار و مهاجرين، بيعت ابي‏بكر را محكوم كرد و آن‏ها با عترت رسول خدا صلی الله علیه و آله به خشونت عمل كردند و خطاب منتشره بليغ وي شامل موارد زير است:

1ـ اينكه او اشاره مي‏كند به دلايلي كه به آن سبب، مردم از بيعت با امام اعراض كردند و آن اين است:

1ـ1. سختي شمشير امام كه سران مشركين قريش را درو كرد و آن شمشيري كه معجزه پيامبر صلی الله علیه و آله بود و در جان مردم حُقد و كينه و ناراحتي از امام به وجود آورد.

2ـ1. سرسختي و فشار امام، چون او در طول زندگي‏اش به كسي رشوه نداد و چيزي را به كسي نبخشيد و در راه خدا از ملامت ملامت‏كنندگان باكي نداشت، امري كه دل دشمنان خدا را از او پر از غيظ و خشم كرد.

3ـ 1. خشمگين شدن در راه خدا، چون او زندگي خود را به خداي متعال بخشيده بود و براي رضاي خدا، دور و نزديك را ناراحت مي‏كرد و در پيروي از خدا خود را فراموش مي‏كرد، اين اسبابي بود كه منجر به اعراض مردم از بيعت با امام علیه السلام بود.

2ـ امت اگر از امام پيروي مي‏كرد و به راهنمايي او توجه مي‏نمود به پيروزي‏هاي زيادي دست مي‌يافت، از جمله:

1ـ 2. اينكه در بين آن‏ها با عدالت خالص و حق محض عمل مي‏كرد و در بين آن‏ها بر طبق آنچه خداي متعال نازل كرده بود، حكم مي‏كرد.

2ـ2. اينكه آن‏ها را به سرچشمه‏اي گوارا وارد مي‏نمود و به ساحل امن و سلام مي‏رساند.

3ـ2. اينكه او در پنهان و آشكار آن‏ها را اندرز مي‏داد و آن‏ها را به راه راست هدايت مي‏كرد.

4ـ2. اگر امام علیه السلام زمام حكومت را به دست مي‏گرفت از دنياي آن‏ها سودي نمي‏برد و از اموال آن‏ها چيزي را به خود اختصاص نمي‏داد و وقتي خلافت به او رسيد از دنياي آن‏ها به دو خرما و از طعام آن‏ها به دو قرص اكتفاء كرد و خشتي روي خشتي نگذاشت و زندگي او زندگي فقيرانه بود و مي‏گفت:

آيا من به اين قانع باشم كه، به من بگويند اين اميرالمؤمنين است و در ناخوشايندي‏هاي روزگار و سختي‏هاي زندگي با آن‏ها شريك نباشم!

5ـ 2. اگر امام عهده‏دار خلافت بعد از پيامبر صلی الله علیه و آله مي‏شد خيرات خدا و بركات او منتشر مي‏شد و تمام اطراف زمين را فرامي‏گرفت و مردم از بالاي سر و پائين پا مي‏خوردند و لكن مسلمين خودشان را محروم كردند و نسل‏هاي آتي از بعد خودشان را محروم كردند و پسگامان را بر پيشگامان تبديل كردند و عقب‏مانده‏ها را جلو انداختند و انالله‏ وانا اليه راجعون.

3ـ اينكه پاره تن رسول الله‏ صلی الله علیه و آله ، مصيبت­ها و بحران‏هايي را كه به جهت دور كردن امام علیه السلام از حكومت به قوم وارد خواهد شد، از ماوراي غيب پيش‏بيني كرد و آن عبارت است از:

1ـ3. انتشار فتنه و شکاف بين مسلمين.

2ـ 3. شكنجه و ظلم مقامات حاكمه بر آنان.

3ـ 3. استبداد و ديكتاتوري ستمكاران بر آنان.

تمام اين‏ها در صحنه زندگي اسلامي تحقق پيدا كرد. وقتي معاويه بر مسلمين حاكم شد، در ظلم و ستم و خونريزي آن‏ها اسراف كرد و جلادان خونريز امثال "سمرةًبن جندب"، "مغيرةًبن شعبه"، "زياد بن ابيه" و "بسر بن ارطاهًْ" و امثال آن‏ها ـ از جنايت­كاران، آن‏هايي كه از خدا هيچ پروايي نداشتند ـ ترس و وحشت را در بين مردم منتشر كردند و مردم را به ظن و تهمت مي‏گرفتند، خصوصاً در عهد زياد، چشم‏ها را بيرون آورد و دل‏هاي مردم را از سينه خارج كرد و بر شاخه درخت خرما مردم را به دار مي‏زد، خدا او را از رحمتش دور كند.

معاويه بعد از خود، فرزندش يزيد را كه صاحب حوادث و بلاها بود، عهده‏دار امارت كرد. او مرتكب جنايات غير قابل توصيفي شد كه عترت و مسلمانان را در فتنه و مصايب عجيبي گرفتار كرد و آن به نابود كردن خاندان عترت طاهره رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله در سرزمين كربلاء به اضافه آنچه در مدينه منوره از جرم و جنايت انجام داد و مردم آنجا را براي لشكريانش مباح كرد و از آن‏ها به عنوان بنده يزيد بيعت مي‏گرفت همانطور كعبه را سوزاند و خراب كرد.

ياري خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بني قيله

پاره تن رسول خدا و ريحانه او از بني قيله كمك خواست، آن‏ها قدرت كوبنده و جنگجويي از انصار در لشكر اسلام بودند، به آن‏ها گفت:

هان اي فرزندان قيله، (مادر و جده بزرگ انصار)، آيا در حضور شما مرا از ارث پدر محروم سازند و در مجلس و جمعي كه من شما را مي‏خوانم، مي‏بينيد و مي‏شنويد و از ظلمي كه به من مي‏رود آگاه هستيد؟ شما افراد زيادي داريد و ساز و برگ و نيروي دفاع از مرا داريد، به نداي من پاسخ نمي‏دهيد و به فرياد من فريادرسي نمي‏كنيد؟ شما

مردان جنگي هستيد و به خير و صلاح، معروف و شناخته شده‏ايد، شما برگزيدگان و صالحان بوديد كه به جنگ با عرب انتخاب شديد.

در اين راه متحمل زحمت شديد و با امت‏ها شاخ به شاخ شده و رو در روي شجاعان ايستاديد. پيوسته به شما فرمان مي‏داديم و شما فرمانبر بوديد تا اينكه در اثر فداكاري‏هاي شما آسياب اسلام به راه افتاد و خير و بركت روزگار جاري شد، نعره مشرك فرو نشست، دروغ از جوشش افتاد، كفر خاموش شد، صداي از هم پاشيدگي فرو نشست و نظام دين به ترتيب افتاد؛ پس چرا اينگونه بعد از بيان و اعلان، سرگشتگي و پنهان كاري مي‏كنيد و پس از آغاز، عقب‏نشيني كرديد و پس از ايمان به شرك برگشتيد؟⁽¹⁾

و حميت مردم را برانگيخت و آتش انقلاب در جان مردم شعله‏ور شد مگر اينكه ابوبکر با احترام برخورد كرد و آتش انقلاب را خاموش كرد و حركت آن را سست نمود.

3 ـ امام حسن علیه السلام

زماني كه ابوبكر خلافت را به دست گرفت، عمر امام حسن علیه السلام از هفت سال تجاوز نمي‏كرد، وقتي ديد كه ابوبكر بر بالاي منبر است، به او روي آورد و با كلامي جانسوز گفت:

از منبر پدر من پائين بيا و به منبر پدرت بالا برو...

ابوبكر از اين كلام شگفت زده و حيران شد، با گفتاري نرم پاسخ او را داد:

واللّه‏ درست گفتي، اين منبر پدر توست، پدر من منبر نداشته است.⁽²⁾

احتجاج امام حسن علیه السلام كه در اوان كودكي بود ناشي از هوش، نبوغ و ذكاوت

وي بود كه مي‏ديد جدش رسول خدا علیه السلام بر آن منبر صعود مي‏كند و او كسي را شايسته‏تر از پدرش سيد اوصيا نمي‏ديد.

4 ـ سلمان فارسي

او آگاه‏ترين صحابه از اسلام بود و احاطه به احكام و اصول اسلام داشت. رسول خدا’ به او عنايت داشت، او را به قبيله‏اش ملحق كرد و فرمود: سلمان از ما اهل بيت است، نگوئيد سلمان فارسي و لكن بگوئيد سلمان محمدي و صدقه بر او حرام است آنگونه كه بر اهل بيت حرام است و چون صحابي بزرگ ديد که خلافت را از عترت طاهره جدا كردند، بر ابي‏بكر اعتراض كرد و گفت:

اي ابوبکر، به چه كسي نسبت مي‏دهي امارت را؟ اگر چيزي بر تو نازل شود كه آن را نشناسي و به چه كسي توسل مي‏جويي اگر از تو سؤال كنند چيزي را كه نمي‏داني و عذر تو چيست كه خود را مقدم بر آن كسي مي‏داني كه از تو عالم‏تر و نزديك‏تر به رسول خداست و عالم به تأويل كتاب خداي عزوجل و سنت نبي‏اش مي‏باشد و كسي كه پيامبر در زندگي‏اش او را مقدم داشته و هنگام وفاتش به او سفارش كرد و قول او را دور انداختيد و وصيت او را فراموش كرديد و وعده او را مخالفت كرديد و عهد او را شكستيد و گره‏اي را كه رسول خدا به وسيله آن، شما را زير پرچم اسامه قرار داده بود، باز كرديد.⁽¹⁾

و در اين احتجاج دعوت به حق و دعوت به جمع كلمه و صف واحد و تسليم امر به عالم‏ترين كس در امت که آن اميرالمؤمنين علیه السلام است، توصيه مي‏نمايد.

5 ـ عمار بن ياسر

عمار بن ياسر از كساني است كه در بناي كاخ اسلام سهيم بوده و از كساني

است كه در راه خدا عذاب شد و نزد پيامبر صلی الله علیه و آله بسيار عزيز و از اصحاب خالص او بود، چون خلافت به ابوبكر برگشت آن را محكوم كرد و به قريشيان گفت:

اي گروه قريش و اي گروه مسلمين، اگر مي‏دانيد و اگر نه بدانيد كه اهل بيت پيامبرتان به آن شايسته‏تر و سزاوارتر به ارث او و داناتر به امور دين و مورد اطمينان‏ترند بر مؤمنين و حافظ‏تر به دينش و ناصح‏تر به امتش هستند، از رفيقتان بخواهيد كه حق را به اهلش برگرداند قبل از اينكه رشته‏تان متزلزل شود و كارتان به ضعف گرايش پيدا كند و شكاف بين شما ظاهر شود و آزمايش و فتنه در بين شما بزرگ شود و اختلاف در بين شما زياد شود و دشمنان در شما طمع پيدا كنند و شما مي‏دانيد كه بني هاشم به اين امر از شما شايسته‏ترند و علي نزديك‏تر از شما به پيامبرتان است و او در بين شما، ولي شما به عهد خدا و رسولش مي‏باشد و او امتياز زيادي دارد كه يكي پس از ديگري شناختيد: هنگامي كه پيامبر صلی الله علیه و آله درهاي خانه‏هاي شما را به روي مسجد بست مگر در خانه او را و ايثار به دخترش فاطمه كه خواستگارهاي زيادي داشت كه او را به علي داد بدون اجازه ديگران و قول او درباره علي علیه السلام كه فرمود: من شهر علم و حكمتم و علي دروازه آن شهر است و كسي كه بخواهد از علم و حكمت من استفاده كند از دروازه آن بايد وارد شود و شما همه در آنچه از امور دينتان بر شما اشكال كنند به او نيازمنديد و او از هر يك از شما بي‏نياز است. براي آنچه از سوابقي كه در اسلام دارد بهره‏مند شده كه براي برترين شما چنين امتيازي نيست، چه شد كه از او روي برگردانديد و علي را از حقش محروم كرديد و زندگي دنيا را بر آخرت ترجيح داديد؟ براي ستمكاران جايگزين بدي است، آنچه را خداي براي او قرار داده به او بدهيد و از او روي برنگردانيد و مرتد نشويد كه زيانكار گرديد.⁽¹⁾

احتجاج عمار پر است از دعوت به مصالح امت و دور كردن از فتنه‏ها و هواهاي نفساني، همانگونه كه مردم را به تسليم رهبري به امام اميرالمؤمنين علیه السلام دعوت مي‏كند كه او دروازه شهر علم پيامبر صلی الله علیه و آله و عالم به آنچه امت به آن نياز دارد در تمام زمينه‏هاست.

6 ـ ابوذر

اما ابوذر صداي عدالت و حق در اسلام است، آن كسي كه فكرش تعاليم دين و احكام هدف دار آن را به گسترش عدالت اجتماعي در زمين فهميده است و او در صدر انقلابيون و معترضين بر حكومت اموي قرار دارد، آنهايي كه مال خدا را مال دولت و بندگان خدا را بنده خود مي‏دانستند، او انزجار خود را بر آن قوم براي دور كردن امام از خلافت اعلام كرد و خطاب به قرشيان و انصار گفت:

اما بعد، اي گروه مهاجرين و انصار شما مي‏دانيد و بزرگانتان مي‏دانند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: امر بعد از من، از علي است، سپس از حسن و حسين، سپس در اهل بيت من از فرزندم حسين، پس قول پيامبرتان را به دور انداختيد و آنچه را كه پيامبر سفارش كرده بود، فراموش كرديد و پيرو دنيا شديد و نعمت باقي آخرت را كه بنيان آن از بين نمي‏رود و نعمتش نابود نمي‏شود و اهل آن محزون نمي‏گردند و ساكنان آن نمي‏ميرند، ترك كرديد و همينطور امت‏هايي كه بعد از پيامبرشان كافر شدند، دين آن را تبديل كردند و تغيير دادند، مو به مو و نعل به نعل، پس عده‏اي از آن‏ها نتيجه كارشان را ديدند و خدا به بندگانش ظلم نمي‏كند... .⁽¹⁾

خطاب اين انقلابي بزرگ، حاكي است كه امت به زودي در آينده به خاطر جدا كردن خلافت از خاندان نبوت و مركز دعوت اسلامي مصيبت­هايي را متحمل خواهد شد و اين در زندگي اسلامي تحقق پيدا كرد، خونريزي شروع شد و اشرار

بني اميه به حكومت يورش بردند و وقتي بر آن مسلط شدند، فساد را در زمين منتشر كردند و اموال مسلمين را براي خواسته‏ها و شهوات­شان مصرف كردند و سخت‏ترين شكنجه و عذاب را به عترت پيامبر صلی الله علیه و آله روا داشتند.

7 ـ مقداد

مقداد از بزرگان اسلام و از اصحاب خالص امام علیه السلام و از معتمدان اصحاب بود. او به ابوبكر بشدت اعتراض كرد و او را مورد خطاب قرار داد و گفت:

اي ابوبکر، از ظلم خود برگرد و به سوي پروردگارت توبه كن و اين امر را به صحابش تسليم كن؛ آن كسي كه شايسته‏تر از تو به اين امر است و تو مي‏داني كه رسول خدا صلی الله علیه و آله بيعت او را بر گردن تو فرض كرده و تو را ملزم به اطاعت از اسامةًبن زيد كرده و او مولاي توست و اين، دليل است بر بطلان وجوب اين امر به تو و به آن كه به تو كمك مي‏كند، به اضافه اينكه به شما اضافه شده علم نفاق و معدن كينه‏توزي و اختلاف، عمرو بن عاص كسي كه خدا درباره او به پيامبرش نازل كرد: { إنَّ شانِئَكَ هُوَ الأبتَر}⁽¹⁾: به درستي كه دشمن تو ابتر و دنباله بريده است.

و بعد از آن گفت:

از خدا بترس و اقدام به كناره‏گيري كن قبل از اينكه وقت آن بگذرد و اين براي تو درست‏تر است در زندگي و بعد از مردن تو و آن را براي دنيايت وامگذار و قريش و غير آن تو را مغرور نسازد، به زودي دنيايت از بين مي‏رود و سرنوشتت به سوي پروردگارت است، تو را به عملت پاداش مي‏دهد و تو مي‏داني و يقين داري كه علي بن ابيطالب، او صاحب اين امر بعد از رسول اللّه‏ است، پس به او واگذار چيزي را كه خدا براي او قرار

داده است، چون آن پرده‏ات را حفظ مي‏كند و بار تو را سبك مي‏گرداند، واللّه‏ من تو را نصيحت كردم اگر نصيحت مرا قبول كني و همه كارها به خدا برمي‏گردد.⁽¹⁾

و اگر قوم به نصيحت او پاسخ مثبت مي‏دادند و امر خلافت را به او وامي‏گذاشتند مسلمانان به آن بحران‏ها و حوادث و مصيبات مبتلا نمی‏شدند.

8 ـ عتبه بن ابي لهب

از معترضين به دور كردن امام از خلافت "عتبةًبن ابي لهب" بود و تعبير شده از درك او به اين ابيات:

ما كنتُ

أحسبُ أنّ الأمرَ منصرفٌ

عن هاشمٍ

ثمّ منهم عن أبي حسنِ

عن أوّلِ

الناس إيماناً وسابقةً

واعلم الناس

بالقرآنِ والسُّنَنِ

وآخرِ النّاس

عهداً بالنبي ومَن

جبريلُ عونٌ

في الغُسلِ والكفنِ

مَن فيهِ ما

فيهِمُ لايتمرون بهِ

وليس في

القومِ ما فيه من الحَسَنِ⁽²⁾

گمان نمي‏بردم كه خلافت از خاندان هاشم و ابوالحسن رويگردان شود.

و از آنكه اولين ايمان آورنده از ميان مردمان و باسابقه‏ترين آنان و آگاه‏ترين آنان به كتاب و سنت است.

همان كسي كه آخرين نفر از مردم در پيمان با رسول خدا بود و آن كسي كه جبرئيل او را در غسل و كفن پيامبر ياري كرد.

فردي در ميان مردمان است كه كسي در حقانيتش شكي ندارد و در ميانشان از او بهتر نيست.

و اين اشعار حاكي از تأسف و حزن او از عدم به خلافت رسيدن امام است، کسي كه اول نفري است كه به خدا و رسولش ايمان آورده و داناترين آن‏ها به

كتاب و سنت است و آخرين فردي است كه پيامبر صلی الله علیه و آله را وداع كرد و اينكه صفات عاليه‏اي كه در او بود نزد احدي غير از او پيدا نمي‏شد. چگونه اين نابغه بزرگ را از خلافت دور كردند؟

9 ـ ابو ايوب انصاري

ابو ايوب انصاري از درخشان‏ترين اصحاب امام علیه السلام بود که در همه جنگ­ها همراه امام بود و به حقانيت او و اينكه او سزاوارتر به خلافت از غيرش است⁽¹⁾ايمان داشت، از اينرو براي اعتراض به ابوبكر برخاست و به او گفت:

بندگان خدا درباره اهل بيت پيامبرتان از خدا بترسيد و حق آن‏ها را كه خدا براي آن‏ها قرار داده، براي آن‏ها رد كنيد، شما شنيديد مانند آنچه برادران ما در مقام بعد از مقام از پيامبرمان صلی الله علیه و آله شنيدند که: اهل بيت من، امامان شما بعد از منند و اشاره مي‏كرد به علي و مي‏گفت: و اين امير نيكوكاران و قاتل كفار است، خوار شده است كسي كه او را خوار كند و پيروز است كسي كه او را ياري كند، پس توبه كنيد به سوي خدا از ظلمي كه به او كرده‏ايد، خدا توبه‏پذير و مهربان است و از او روي برنگردانيد.⁽²⁾

در اين خطاب دعوت به حق و سازگاري مسلمين و وحدت صفوفشان شده ولي قوم، گوش­شان از شنيدن اين مطالب كر بود.

10 ـ ابي بن كعب انصاري

"ابي بن كعب انصاري" سيد قاريان و از اصحاب عقبه دوم بود، با پيامبر صلی الله علیه و آله در تمام غزوات حضور داشت و عمر او را سيد المسلمين مي‏ناميد.⁽³⁾وي به خلافت

ابوبكر اعتراض كرد و به او گفت:

اي ابوبكر، انكار نكن حقي را كه خدا براي غير تو قرار داده است، تو اول كسي نباش كه رسول خدا صلی الله علیه و آله را درباره وصي‏اش و صفي‏اش نافرماني كني و امر او را به او برگردان، حق را به اهلش رد كن و در گمراهي خودت نمان و پشيمان شو و توبه كن، بارت را سبك كن و اين امر را كه خدا براي تو قرار نداده به خود اختصاص نده كه نتيجه عملت را مي‏بيني، از آن عده كم جدا شو و بازگشت تو به سوي پروردگارت است، پس از آن جنايتي كه انجام دادي از تو سؤال مي‏كند و پروردگارت به بندگان ظلم نمي‏كند.⁽¹⁾

در اين خطاب فرماندهي امام علیه السلام را ستوده و اينكه او سزاوارتر از غيرش به خلافت است.

11 ـ نعمان بن عجلان

نعمان بن عجلان زبان انصار و شاعرشان و از معترضين بر ابي‏بكر است و قوم را با اين ابيات مورد خطاب قرار داد:

وقلتم حرامٌ

نصبُ سعدٍ ونصبُكُم

عتيقَ بنَ

عثمانٍ حلالٌ أبابكر؟

وأهلٌ

أبوبكرٍ لها خيرُ قائمٍ

وأنّ عليّاً

كان أخلقَ بالأمرِ

وأنّ هواناً

في علي وأنّه لأهل

لها من حيث

يدري ولا يدري⁽²⁾

و گفتيد انتصابِ بعدي، از سوي انصار حرام است و آيا انتصاب عتيق بن عثمان ابوبکر حلال بود؟

بلي، ابوبكر شايسته و بهترين گزينه براي خلافت بود، اما علي از او براي خلافت شايسته‏تر بود.

گناه علي اين است كه او شايسته خلافت است و خوب و بد را از هم تشخيص مي‏دهد.

معني اين شعر اين است كه مهاجرين خلافت را براي تصدي سعد حرام كردند، چون او از قرشيان نبود و از او گرفتند، چون آن‏ها خويشاوندان پيامبر صلی الله علیه و آله هستند. پس چرا آن را به امام ارجاع ندادند؟ چون او نزديك‏ترين فرد به رسول خدا است!

12 ـ عثمان بن حنيف

عثمان بن حنيف از اصحاب خوب پيامبر’ بود كه به گروه معترضين بر ابوبكر پيوست و به او گفت: شنيديم که رسول خدا صلی الله علیه و آله مي‏گفت:

اهل بيت من ستارگان زمينند، بر آن‏ها پيشي نگيريد، آن‏ها واليان بعد از منند. مردي بلند شد و گفت: اي رسول خدا صلی الله علیه و آله و كدام اهل بيت تو؟ پس فرمود: علي و فرزندان پاك او.⁽¹⁾

اين احتجاج حاكي از تصريح وارد از پيامبر صلی الله علیه و آله درباره اهل بيتش دارد و آن صريح و روشن در تعيين خلفاي امت است.

13 ـ سهل بن حنيف

اما سهل بن حنيف از بزرگان صحابه بود و در گفتارش امام علیه السلام را آشكارا تائيد كرد و بعد از حمد و ثناي الهي و صلوات بر پيامبر صلی الله علیه و آله گفت:

اي گروه قريش، گواه باشيد بر من، من گواه بودم به رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و او را در اين مكان يعني مسجد جامع ديدم كه دست علي بن ابيطالب را گرفت و مي‏گفت:

اي مردم، اين علي بعد از من امام شماست و وصي من است در زندگي و بعد از مرگم و قاضي دين من و او وعده‏هاي مرا عملي مي‏كند و اول كسي است كه در

كنار حوض با من مصافحه مي‏نمايد، خوشا به حال كسي كه از او پيروي كند و او را ياري نمايد، واي بر آن كسي كه از او تخلف نمايد و او را خوار كند.⁽¹⁾

سهل اشاره به گواهي در پيش روي قوم كرد كه رسول خدا صلی الله علیه و آله در امامت اميرالمؤمنين در علو منزلت و مقام او نزد خداي متعال و نزد رسولش تصريح كرده است.

14 ـ خزيمةً بن ثابت

اما خزيمةًبن ثابت، او از درخشان‏ترين صحابه و مطمئن‏ترين آن‏ها و گرامي‏ترين آن‏ها نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و شهادت او نزد پيامبر صلی الله علیه و آله معادل شهادت دو نفر بود و آن براي صداقتِ شناخته شده از او بود، او نيز تأييد كامل خود را براي امام اظهار كرد و گفت:

اي مردم، آيا شما مي‏دانيد كه رسول خدا صلی الله علیه و آله گواهي مرا به تنهايي قبول مي‏كرد و غير مرا، با من رد نمي‏كرد؟ گفتند: بلي، گفت: پس من شنيدم رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله مي‏گويد:

اهل بيت من بين حق و باطل جدايي مي‏اندازند و آن‏ها امامان هستند، كساني كه بايد به آن‏ها اقتدا كرد و من آنچه را كه مي‏دانستم گفتم و بر رسول جز ابلاغ آشكار نيست.⁽²⁾

احتجاج خزيمه حاكي از آن چيزي است كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره عترت او شنيده است و آن‏ها اماماني هستند كه بايد به آن‏ها اقتدا كرد و اين گواهي حق و صدق است.

15 ـ ابوالهيثم بن تيهان

"ابوالهيثم بن تيهان" از كساني است كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام را شناخته و گواهي مي‏دهد كه او به خلافت سزاوارتر از ديگران است:

من گواهي مي‏دهم بر پيامبر صلی الله علیه و آله ما كه، او دست علي را در روز غدير خم بلند كرد، انصار گفتند: دست او را براي خلافت بلند كرد و بعضي‏ها گفتند: دست او را بلند كرد تا مردم بدانند مولي است بر آنكه رسول خدا صلی الله علیه و آله مولاي اوست و اظهار نظر درباره او زياد شد، ما يكي را فرستاديم از رسول خدا در اين باره سؤال كند، فرمود: به آن‏ها بگو علي ولي مؤمنين بعد از من است و من ناصح‏ترين كس به امتم هستم، من آنچه را كه حاضر بودم و ديدم، گواهي دادم؛ هر كه مي‏خواهد قبول كند و هر كه مي‏خواهد كفران نمايد، وعده ما روز جدايي است.⁽¹⁾

در اينجا حديث ما از احتجاجات قاطع كه از بزرگان اسلام و پرهيزكاران صحابه درباره حقانيت امام به خلافت و ولايت مطلقه تامه در امور مسلمين رسيده بود، به پايان رسيد.

به هر حال حوادث سقيفه منجر به شكاف بين مسلمين و تفرقه آن‏ها شد و آن مصدر فتنه بزرگي است كه مسلمانان به آن در امتداد تاريخ دچار شدند و فتنه در ايام عثمان و علي ايجاد نشد، آنگونه كه بعضي­ها مانند دكتر طه حسين اين عقيده را دارند.

شيعه به آنچه از رسول گرامي اسلام صلی الله علیه و آله از اخبار در فضل امام و تمجيد شخصيت وي رسيده، چيزي كه درباره ساير بزرگان و صحابه نرسيده است، بطور عميق و دقيق مي­نگرد، امري كه دلالت روشن بر اين دارد كه او صلی الله علیه و آله تصريح به خلافت وي نموده و اگر نص صريح در حق او موجود نبود، براي آن مواهب

خدادادي، نبوغ، جهاد او و رشادت‏هاي او در راه اسلام كه ما در فصول اين كتاب به آن اشاره كرديم، بازهم او به اين منصب تعيين شده بود.

اقدامات تأسف بار

حكومت ابي‏بكر اقدامات تأسف باري را با اهل بيت علیهم السلام در پيش گرفت كه در خشونت و سختي ممتاز بود، از جمله:

يورش به خانه امام علیه السلام

چون امام علیه السلام اعتراض كامل خود را به بيعت ابوبكر اعلان كرد و با او بحث كرد كه او به خلافت شايسته‏تر از ابوبكر است ـ چون او برادر رسول خدا و پدر دو سبط او و همسر دختر او و مجاهد اول در اسلام است ـ بزرگان صحابه به او پيوستند و در خانه او اجتماع كردند، ابوبكر از اين موضوع سخت ناراحت شد. سياستش ايجاب مي‏كرد كه به خانه امام يورش ببرد و هر كه در آنجاست به زور بگيرد، پس دستور يورش به خانه او و اخراج آنهايي كه در آنجا هستند به سوي مسجد براي بيعت اجباري را به عمر واگذار کرد. عمر به سرعت حركت كرد و تعدادي مأمور با او بود و با خود شعله‏اي از آتش را حمل مي‏كردند و لشكر او هم با خود هيزم حمل مي‏كردند و صدايشان را با حال غضب بلند مي‏كردند كه خانه وحي و تنزيل را بسوزانند، خانه‏اي كه خدا از اهل آن رجس و پليدي را برده و آن‏ها را پاك و مطهر نموده است، عمر به خانه امام هجوم برد و خشمناك و غضبناك بود، صدايش را بلند كرده و مي‏گفت:

به آن كسي كه جان عمر در دست اوست خارج شويد و الا خانه را با آن كسي كه در آن است، مي‏سوزانم.

گروهي او را سرزنش كردند و او را از عقوبت خدا برحذر داشتند و گفتند:

فاطمه در اين خانه است.

اخلاص رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله را به او يادآور شدند و قول او را در باره وي: خدا به خشنودي فاطمه خشنود مي‏شود و به غضب او غضب مي‏كند.⁽¹⁾پسر خطاب هيچ توجهي نكرد و با صداي بلند گفت:

و اگر چه، واگر چه...

معني آن اين است: اگر چه فاطمه در آن باشد، بدون توجه به او خانه را آتش مي‏زند،⁽²⁾

الامامة و الخلافة، مقاتل بن عطيه ، ص160 و 161 كه با مقدّمه اى از دكتر حامد داود استاد دانشگاه عين الشمس قاهره به چاپ رسيده، چاپ بيروت، مؤسّسة البلاغ .

هنگامى كه ابوبكر از مردم با تهديد و شمشير و زور بيعت گرفت ، عمر ، قنفذ و جماعتى را به سوى خانه على و فاطمه سلام الله علیها فرستاد ، و عمر هيزم جمع كرد و درِ خانه را آتش زد ... . و در الوافی بالوفیات: ۶/۱۷، شماره ۲۴۴۴; ملل و نحل شهرستانی: ۱/۵۷، چاپ دار المعرفة، بیروت آمده « انّ عمر ضرب بطن فاطمة یوم البیعة حتی ألقت المحسن من بطنها.»(مصصح).

كاري ندارم به قومي كه در بدترين مجلس حضور پيدا كرديد و جنازه رسول‏اللّه‏ صلی الله علیه و آله را پيش روي ما گذاشتيد و امرتان را بين خودتان پاره كرديد و از ما مشورت نگرفتيد و حق را به ما برنگردانيديد..

جبروت قوم از بين رفت و خشونت­شان زائل شد. عمر به سرعت به سوي ابوبكر رفت و خواستار بردن امام با زور براي بيعت شد و گفت:

آيا اين متخلف را براي بيعت نمي‏گيري؟

ابوبكر موافقت كرد و قنفذ را كه شخصي شرور و معروف به خشونت و سختي بود، با او فرستاد و با گروهي به خانه امام حمله كردند و او را از خانه خود در

حالي به گردنش پيچيده بودند، خارج كردند و به دنبال او زهراي رسول به راه افتاد؛ او پدرش را به استغاثه صدا مي‏زد و مي‏گفت:

اي پدر.. اي رسول خدا! بعد از تو ما از پسر خطاب و پسر ابي قحافه چه كشيديم..

توده مردم بر در خانه امام ازدحام كردند و همه گيج و سرگشته و بعضي از آن‏ها غرق در گريه بودند، مگر ابن خطاب و گروه او كه وضع را درك نمي‏كردند و او به پدرش استغاثه مي‏كرد و دل آن‏ها و عواطف­شان به حال او نرم نمي‏شد و امام را خارج كردند و او را به سرعت به سوي ابوبكر بردند و به او گفتند:

بيعت كن.. بيعت كن.

امام آن را بر او رد كرد و گفت:

اگر بيعت نكنم؟

قوم در حالي كه دوستي دنيا آن‏ها را كور كرده بود و هوي آن‏ها را گمراه كرده بود، فوراً گفتند:

به آن خدايي كه خدايي جز او نيست، گردنت را مي‏زنيم..

امام لحظه‏اي سكوت كرد و به قوم نگريست و ديد كه ركن محكمي ندارد كه به آن پناه ببرد و با صداي حزين و آرام گفت:

در اين هنگام بنده خدا و برادر رسول خدا را كشته‏ايد..

پسر خطاب با تندخويي گفت:

اما بنده خدا بلي و اما برادر رسول خدا نه.

و عمر فراموش كرده بود كه پيامبر، امام را برادر خود و دروازه شهر علم او تعيين كرد و اينكه او نسبت به رسول خدا به منزله هارون است نسبت به موسي، تمام آن را پسر خطاب انكار كرد و متوجه ابي‏بكر شد و او را براي تنبيه كردن او تشويق مي‏نمود و گفت:

آيا درباره او دستور نمي‏دهي؟

ابوبكر از دگرگوني حوادث و روشن شدن رأي عموم ترسيد و به پسر خطاب گفت:

تا فاطمه در كنار اوست او را به كاري مجبور نمي‏كنم.

امام را آزاد كردند، به سرعت به سوي مرقد برادرش رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و از درد و محنتي كه از امت به او رسيده بود، شكايت و گريه مي‏كرد گريه‏اي تلخ و مي‏گفت:

اي فرزند مادرم، قوم مرا مستضعف كردند و نزديك بود مرا بكشند...

قوم او را مستضعف كردند و مقام او را ناديده گرفتند و از آنچه پيامبر صلی الله علیه و آله به آن سفارش كرده بود روي گرداندند و امام با اندوه و حزن به سوي خانه برگشت و حقد و كينه قوم نسبت به او روشن شد.

حکومتي كردن فدك

مورخين روايت كرده‏اند چون لشكر اسلام قلعه‏هاي خيبر را فتح كردند، خدا رعب و وحشت در دل‏هاي اهالي فدك انداخت و به سرعت به نزد رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله رفتند و بر حكم او گردن نهادند، پس با او مصالحه كردند به اينكه نصف درآمد سرزمينشان را بردارند و آن ملك خاص او گرديد؛ چون مسلمانان براي تصرف آنجا اسب و سربازي به كار نگرفتند و ركابي نزدند و چون خداي متعال بر پيامبرش آيه: { وآتِ ذا القُربي حَقَّهُ}: به ذوي القربي حقش را بده، اقدام به واگذاري فدك به فاطمه كرد و او بر آن مسلط شد و آن را تصرف كرد تصرف ملاك زمينش را.

چون ابوبكر به حكومت رسيد، سياست او اقتضاء مي‏كرد كه فدك را مصادره كند و آن را از سيده زنان بگيرد و آن به خاطر اين بود كه شوكت امام علي براي مبارزه با او تقويت نشود و تضعيف اقتصادي باعث تضعيف جبهه مخالف و فلج شدن فعاليت آن مي‏شود و اين آن چيزي است كه دولت‏هاي قديم و جديد از آن استفاده مي‏كنند و اين رأي را "علي بن مهنا علوي" پذيرفته و مي‏گويد:

قصد ابوبكر و عمر به منع فاطمه از فدك، عدم تقويت وضع اقتصادي و عايدات علي در مبارزه خلافت بود.⁽¹⁾

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدك

پس از آنكه ابوبكر به زور بر فدك مستولي شد و عامل حضرت زهرا سلام الله علیها را از آن خارج كرد، وقتي از او مطالبه كرد كه آن را به او برگرداند جواب او را رد و از او اقامه دليل كرد. دست اندركاران بحث‏هاي فقهي از علماي شيعه مي‏گويند كلام ابوبكر موافق با قواعد فقهيه نيست و آن به شرح زير است:

1 ـ از صاحب ملك، بينه مطالبه نمي‏شود (يعني كسي كه ملك در دست اوست) و زهرا، فدك در دستش بود و بر او جز قسم نيست و بينه بر اوست و به اين طريق دعوي ابي‏بكر از مقررات فقهي خارج مي‏شود.

2 ـ سيده فاطمه زهرا سلام الله علیها سيده زنان اين امت و بهترين زنان عالم است بر حد تعبير رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و درباره او و شوهرش و دو فرزندش آيه تطهير نازل شده و آن تصريح در عصمت آن‏ها از انحراف و دروغ دارد و او صادق‏ترين مردم از لحاظ لهجه بر حسب قول عايشه است.⁽²⁾آيا اين براي تصديق او كافي نيست.

3 ـ ريحانه رسول خدا صلی الله علیه و آله علاوه بر تصرف براي ادعاي خودش، بينه اقامه كرد، اما بينه او مركب از امام اميرالمؤمنين علیه السلام و سيده فاضله ام ايمن نزد او شهادت دادند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فدك را به او بخشيدند، شهادت آن‏ها را به بهانه اينكه بينه تمام نيست رد كرد و آن خالي از اشكال نيست و آن به شرح زير است:

1 ـ قواعد فقهيه حكم مي‏كند كه دعوي اگر براي مال باشد يا مقصود از آن مال باشد به شاهد و قسم ثابت مي‏شود، پس مدعي اگر يك شاهد اقامه

كرد بر حاكم است كه او را به جاي شاهد دوم قسم بدهد، پس اگر قسم خورد مال را به او مي‏دهند و ابوبكر به آن توجه نكرد و شهادت را رد كرد و دعوي را ملغي اعلام كرد.

2 ـ او شهادت امام علیه السلام را رد كرد در حالي كه رسول خدا صلی الله علیه و آله تصريح كرده كه او با قرآن و قرآن با اوست و از يكديگر جدا نمي‏شوند.. .⁽¹⁾

3 ـ او به شهادت ام ايمن تهمت زد و زهراي رسول بعد از آنكه ابي‏بكر دعواي او را رد كرد، خارج شد و اندوه و غصه او را فراگرفت. امام شرف­الدين& مي‏گويد:

اي كاش ابوبكر از هر راهي كه مي‏توانست از مأيوس كردن زهرا مي‏ترسيد، اگر آن كار را مي‏كرد در آخرت پسنديده‏تر و دور از مظان پشيماني بود و از جايگاه ملامت خودداري مي‏كرد و بخصوص براي امت جامع‏تر و صالح­تربود.

مي‏توانست اين وديعه رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و تنها يادگار او را محروم نكند و نگذارد او نااميد و شكست خورده از نزد او بازگردد، چه مي‏شد اگر موقعيت پدرش را درباره او رعايت مي‏كرد و فدك را بدون محاكمه به او تسليم مي‏نمود؟ امام با ولايت عامه‏اي كه دارد مي‏توانست اين كار را انجام دهد، در راه مصلحت و رفع اين مفسده ارزش فدك چيزي نبود.⁽²⁾

ابوبكر مي‏توانست و صلاحيت داشت كه دست پاره تن رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله و وديعه او را بر فدك كوتاه نكند و با او برخورد نيكو و معروفي داشته باشد و با خشونت با او مقابله نكند و لكن امر آن­گونه بود كه يكي از بزرگان فكر علمي در بغداد "علي بن فاروق" و يكي از اساتيد مدرسه غربيه و استاد علامه "ابن ابي

الحديد" حكايت مي‏كند وقتي ابن ابي الحديد از او سؤال مي‏كند:

آيا فاطمه در دعواي ديني خودش صادق بود؟

گفت: بلي..

گفت: چرا ابوبكر فدك را به او نداد؟ در حالي كه او راستگو بود، پس استاد تبسمي نمود، سپس كلام لطيف و نيكويي را گفت با اينكه، كم مزاح مي‏كرد گفت:

اگر امروز به محض دعوا فدك را به او مي‏داد، فردا مي‏آمد و براي زوجش ادعاي خلافت مي‏كرد و از او مي‏خواست كه از مقامش كناره‏گيري كند و هيچ عذري نداشت، چون او را صادق و راستگو مي‏دانست و آنچه را كه ادعا مي‏كند نياز به دليل و اقامه بينه و شهود ندارد.. .⁽¹⁾

بلي به اين جهت و براي غير آن از كينه‏ها و دشمني‏ها قوم جمع شدند تا آن را پايمال و ارث را از او سلب كنند و اينگونه عترت پيامبر صلی الله علیه و آله را با پاره‏هاي غم و اندوه و حزن رها كردند و در بحراني از ناراحتي و مشكلات حيران ماندند.

برداشتن خمس

از اقدامات تأسف باري كه ابوبكر بر ضد عترت طاهره اتخاذ كرد، حذف خمس بود كه حق واجب و در قرآن تصريح شده است:

{وَاعلَموا أنَّما غَنِمتُم مِن شَي‏ءٍ فَأنَّ للّه‏ ِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسولِ وَلِذِي القُربي وَاليَتامي وَالمَساكينَ وَابنِ السَّبيلِ إن كُنتُم آمَنتُم بِاللّه‏ ِ وَما أنزَلنا عَلي عَبدِنا يَومَ الفُرقانِ يَومَ التَقي الجَمعانِ واللّه‏ ُ عَلي كُلِّ شَي‏ءٍ قَديرُ}⁽²⁾

بدانيد هرگونه غنيمتي بدست آوريد خمس آن را براي خدا و براي پيامبر و براي نزديكان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه است، اگر به خدا و آنچه

بربنده خود در روز جدايي حق از باطل، روز درگيري دو گروه نازل كرديم و خداوند بر هر چيز تواناست.

راويان همه اجماع دارند بر اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله ، سهمي از خمس را به خودش اختصاص مي‏داد و خويشاوندان را به سهم ديگري از آن و اين سيره او بود تا به جوار الهي پيوست.

چون ابوبكر به خلافت رسيد سهم پيامبر صلی الله علیه و آله و سهم ذوي القربي را ساقط كرد و بني هاشم را از خمس منع كرد و آن‏ها را مانند بقيه مسلمانان قرار داد⁽¹⁾و زهراي رسول و پاره تن او فاطمه زهرا ÷، پيغامي به ابي بكر فرستاد كه باقي مانده خمس خيبر را براي او بفرستد، انكار كرد كه چيزي از آن را به او بدهد⁽²⁾و شبح فقر، آل نبي صلی الله علیه و آله را فراگرفت و آنان را از آنچه كه خدا براي آن‏ها واجب كرده بود، محروم كردند.

مصادره ارث پيامبر صلی الله علیه و آله

ابوبكر بر تمام آنچه پيامبر صلی الله علیه و آله از خود به ارث گذاشته بود، از كم ارزش‏ترين اثاث زندگي، آن را به بيت‏المال انتقال داد و به اين طريق تمام راه نفوذ اقتصادي بر اهل بيت را مسدود كرد و دليل او از اين كار روايتي بود كه او از رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله نقل مي‏كرد كه ما ارث نمي‏گذاريم، آنچه ما مي‏گذاريم صدقه است.⁽³⁾

و اين بنا به گفته محققين از علما و شيعه عذري بي‏اساس است، به اين دليل:

1 ـ اگر حديث صحيح بود سيده زنان عالم از آن مطلع بود و با ابوبكر در ميدان مجادله و مخاصمه شركت نمي‏كرد و چگونه مطالبه كند ـ کسي که دُخت

پيامبر و مطمئن‏ترين زن در دنياي اسلام است ـ چيزي را كه مشروع نيست.

2 ـ پيامبر صلی الله علیه و آله چگونه حكمي را از فرزندش پنهان مي‏كند كه به تكليف شرعي او مربوط است در حالي كه او را به روح تقوا و ايمان پرورش داده و به جميع احكام شرعي احاطه داشت. پنهان كردن آن از او (فرزند)، عيبي براي او و براي امت به امور غير شرعي است.

3 ـ اين غير ممكن است كه پيامبر صلی الله علیه و آله اين حديث را از امام اميرالمؤمنين علیه السلام مخفي كند، او حافظ سرّ او و دروازه شهر علم او و درِ خانه حكمت او و قاضي‏ترين امت اوست و بطور قطع اگر پيامبر صلی الله علیه و آله ارثي از خودش نمي‏گذاشت امام علیه السلام آن را مي‏شناخت و پيامبر صلی الله علیه و آله آن را از او كتمان نمي‏كرد.

4 ـ اين حديث اگر صحيح مي‏بود، چگونه به هاشميان كه اهل بيت پيامبر صلی الله علیه و آله و نزديكترين كس به او بودند، ابلاغ نشد؟

5 ـ حديث اگر صحيح مي‏بود از ام المؤمنين‏ها مخفي نبود در حالي كه آن‏ها عثمان بن عفان را واسطه كردند تا ميراث­شان از رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله را بگيرد.

6 ـ بعضي از علماء «ما» در حديث را «ما» موصوله مي‏دانند «لا نُوَرِّثُ ما تَرَكناهُ صَدَقَةً»، معني آن اين مي‏شود: آنچه ما از صدقات گذاشتيم مناسب ارث نيست و همانا آن مال، فقر است و بنابر اين حديث دور از استدلال مي‏شود به علت ورثه پيامبر صلی الله علیه و آله كه اموالي براي آن‏ها نگذاشته است.

خطبه جاويد حضرت زهرا سلام الله علیها

دنيا بر زهراي رسول صلی الله علیه و آله و وديعه او در امتش از اقدامات سختي كه ابوبكر بر ضد او اتخاذ كرد، تنگ شد. مصمم شد تا حجت را بر او تمام كند و مسلمانان را براي سرنگوني حكومتش آماده كند، غضب او اوج گرفت، روبنده خود را پوشيد و لباس خود را دربر كرد و با گروهي از زنان قوم و خدمه كه دور او را گرفته بودند و

همانند پيامبر صلی الله علیه و آله راه مي‏رفت، وارد بر ابوبكر در مسجد اعظم شد. زنان مهاجر و انصار او را دربر گرفتند و محلي را در پشت پرده براي او آماده كردند، پس با درد و گريه و آه، ناله‏اي از دل برآورد كه همه حضار را به گريه واداشت و مجلس را لرزاند و اين بدان سبب بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله را در شخصيت بزرگ او ديدند كه كسي را غير از او نداشت و آن‏ها در حق او و حق شوهرش كوتاهي كردند، چون مجلس آرامش خود را بدست آورد و سكوت حكمفرما شد، خطاب جاويد خود را با حمد و ثنا بر او آغاز كرد و چنان به سخن پرداخت كه خطيب‏تر از او قبل و بعد از وي شنيده نشد و همين بس كه او دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله فصيح‏ترين كسي كه ضاد را اداء مي‏كرد و او وارث بلاغت و فصاحت وي بود..

در خطاب جاويدش؛ از معارف اسلام و فلسفه تشريعي آن‏ها و علل احكام آن صحبت كرد، حالت امت‏ها را قبل از درخشش نور اسلام از جهل و انحطاط و سستي عقول و بي‏فكري ـ خصوصاً جزيرةًالعرب ـ بيان كرد كه در لبه پرتگاه آتش قرار داشته و وضع اقتصادي بسيار بدي را دارا بوده است و بر اين حالت از ذلت و فقر و خواري قرار داشتند تا خداي سبحان و متعال به وسيله رسول بزرگوارش، آن‏ها را نجات داد و به تمدن و فرهنگ و پيشرفت آن‏ها پرداخت. آن‏ها را در صف مقدم ملل آگاه عالم قرار داد. چقدر بهره‏هاي او بر عرب و بر تمام مردم آنگونه كه سيده زنان عالم فرمود، زياد بود.

و همانطور كه سيده زنان عالم به فضائل پسر عمويش امام اميرالمؤمنين علیه السلام و جهاد درخشان او در ياري اسلام و فداكاري او در حفاظت آن پرداخت و جاهليت نادان از قريش و غيره هرگاه آتش جنگي را شعله‏ور كرد، امام پيشتاز آن بود و با پاي خود گوش آن را پايمال و با شمشير خود شعله آن را خاموش كرد. در زماني كه مهاجرين قريش در رفاه و از هرگونه گزندي ايمن بودند و براي آن‏ها هيچ موضوع قابل ذكري در ياري اسلام و دفاع از آن قابل ذكر نيست و در موقع جنگ

نقض عهد كرده و از جنگ فرار مي‏كردند.

منتظر بودند كه به اهل بيت مصيبتي برسد و توقع شكست آنان را داشتند، آنگونه كه سيده زنان عالم اشاره كردند و ضمن تأسف خودش از آنچه مسلمانان، از تنگي، انحراف و استجابت در پاسخ‏گويي به تمايلات نفساني و دوستي دنيا به آن مبتلا شدند، مواجه مي‏شوند. او سلام الله علیها خبر داد كه مسلمانان به زودي با حوادث ناگوار و مصيبت­هاي دردآور كه نتيجه خطا و انحرافي كه مرتكب شدند، از آنچه خداي متعال و رسولش امر فرموده بود، از تمسك به عترت طاهره كه آن‏ها چراغ هدايت و راه نجاتند.

بعد از آنكه حبيبه رسول خدا صلی الله علیه و آله به اين مواد استدلال كرد به محروميت تأسف بارش از ارث پدرش اشاره كرد و فرمود:

اكنون كه شما چنين مي‏پنداريد كه براي ما ارثي نيست، آيا در پي حكم جاهليت هستيد؟

چه كسي حكمش از خدا بهتر است براي كساني كه اهل يقين و باورند؟

آيا مي‏دانيد كه من دختر پيامبر شما هستم؟ آري مانند آفتاب تابان براي شما روشن است كه من دختر او هستم.

اي مسلمانان، آيا رواست كه من در ميراث پدر خود مغلوب شوم؟

اي فرزند ابوقحافه، آيا در كتاب خداست كه تو از پدرت ارث ببري و من از پدرم ارث نبرم؟

عجب بهتان بزرگي است، آيا از روي عمد كتاب خدا را ترك گفته و آن را پشت سر انداختيد كه مي‏گويد:

{وَوَرِثَ سُلَيمانُ داودَ}⁽¹⁾

سليمان از داود ارث مي‏برد.

و در حكايتي كه از سرگذشت يحيي بن زكريا نقل فرموده كه گفت:

{فَهَب لي مِن لَدُنكَ وَلِيّاً

يَرِثُني وَيَرِثُ مِن آلِ يَعقوبَ}⁽¹⁾

خدايا از جانب خود فرزندي به من ببخش كه از من و از آل يعقوب ارث ببرد.

و فرمود:

{وَأولُوا الأرحامِ بَعضُهُم أولي بِبَعضٍ في كِتابِ الله‏ ِ}⁽²⁾

در كتاب خدا خويشاوندان در ارث از يكديگر اولي هستند،

و فرمود:

{يوصيكُمُ الله‏ ُ في أولادِكُم لِلذَّكَرِ مِثلُ حَظِّ الأنثَيَينِ}⁽³⁾

خداوند به شما درباره فرزندان توصيه مي‏كند كه سهم پسران دو برابر دختران است.

و فرمود:

{إن تَرَكَ خَيراً الوَصِيَّةُ لِلوالِدَينِ وَالأقرَبينَ بِالمَعروفِ حَقّاً عَلَي المُتَّقينَ}⁽⁴⁾

اگر شخصي مالي را پس از خود باقي گذاشت، براي پدر و مادر و خويشاوندان نزديك بطور شايسته وصيت كند.

اين بر همه پرهيزكاران حق است و شما چنين مي‏پنداريد كه مرا بهره‏اي و ارثي از پدرم نيست؟ آيا خداوند بر شما آيه‏اي را نازل كرده و در آن پدرم را خارج ساخته است؟

آيا مي‏گوئيد: من و پدرم پيرو دو مذهب جداگانه هستيم و پيروان دو مذهب

ارث نمي‏برند؟ آيا من و پدرم اهل يك دين نيستيم؟

آيا شما به خاص قرآن و عامش از پدر و پسرعمويم داناتريد؟

اين بخش از خطبه جاويد او، حاكي از محكم‏ترين دلايل و شگفت‏ترين آنها بر استحقاق ميراث پدرش به شرح زير دارد:

1 ـ او استدلال كرد بر اينكه، انبياء مانند بقيه مردم ارث از خود مي‏گذارند و به دو نفر از "داود" و "زكريا" استناد كرد و آن دو صراحت دارند به ارث گذاشتن انبياء و از جمله آن‏ها پدرش سيد رسولان است.

2 ـ استدلال كرد به عموم آيات ارث و عموم آيه وصيت و آن بالطبع شامل پدرش مي­شود و خروج آن از باب تخصيص بلا مخصص بوده که آن ممتنع است، آنگونه كه علماء علم اصول به آن تصريح كرده‏اند.

3 ـ چيزي كه موجب تخصيص آيه ارث و عموم آيه وصيت است اينكه وارث و موروث در دين اختلاف داشته باشند، به اينكه مورث مسلمان باشد و وارث كافر باشد، در اينجا ارثي بين آن‏ها نيست و اين جهت قطعاً منتفي است، پس سيده زنان پدرش مؤسس اسلام و خاتم انبياء است و او دختر او و پاره تنش و ريحانه او و سيده زنان عالم است، پس چگونه از ارث او محروم مي‏شود و بعد از اين دلايل متقن، خطاب را متوجه ابي‏بكر كرد و به او گفت:

پس بگير ارث مرا يا (خلافت) كه همچون مركب آماده و مهار شده، آماده بهره‏برداري است، اما بدان در روز محشر با تو روبرو خواهم شد در دادگاهي شايسته و به سرپرستي محمد صلی الله علیه و آله و به هنگام قيامت كه داور آن خداست و در آن روز است كه باطل گرايان در زيان خواهند بود و آن وقت پشيماني سودي ندارد. براي هر چيزي قرارگاهي است و بزودي مي‏دانيد كه چه كسي دچار عذاب خوار كننده و عذابي جاويدان خواهد شد.

شگفتا از دردناكترين مصيبت!

شگفتا از سرزنشي كه از ضرب شمشير برنده‏تر است!

سپس حبيبه رسول روي به مسلمين كرد در حالي كه احساسات آن‏ها را بر عليه حكومت ابوبكر تحريك مي‏كرد گفت:

اي بزرگ مردان و اي بازوان ملت و نگهبانان اسلام، اين كوتاه بيني و سست‏نگري در حق من چرا و اين خواب آلودگي در باب ستمي كه به من مي‏رود، چرا؟ آيا رسول خدا صلی الله علیه و آله پدرم نمي‏گفت: احترام مرد را در فرزندانش نگهداريد؟ چه زود حادثه بار آورديد و چه باشتاب بيراهه رفتيد؟ با اينكه شما توانايي انجام مقصد مرا داريد و نيروي كافي در جهت دستيابي به هدف را داريد.

آيا مي‏گوئيد محمد را مرگ دربر گرفت و همه چيز تمام شد و خاندان نبوت گم شد؟ آري مرگ او حادثه بزرگي بود، اثر آن همه جا را گرفت، شكافش آشكار گرديد، پيچيدگي آن همه‏گير شد، با غيبتش روي زمين تيره گشت، ستارگان در مصيبتش گرفته شدند، آرزوها به آخر رسيد، كوه­ها فروتني كردند، حريم‏ها در هم شكست و حرمت‏ها به هنگام مرگش درهم ريخت. فقدان پيامبر به خدا فاجعه بزرگي و مصيبتي بس عظيم است كه همچون مصيبت سختي و بدبختي مثل آن نيامده است. اين كتاب خداي عزوجل در خانه‏هاي شماست كه در صبح و شام، بلند و آهسته به صورت عادي و با لحن مطبوع مي‏خوانيد كه مي‏گويد قبل از پيامبر هم بر پيامبران گذشته حادثه حتمي و قطعي (مرگ) جاري شده نيست،

وما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلي أعقابِكُم وَمَن يَنقَلِبُ عَلي عَقَبَيهِ فَلَتن يَضُرَّ اللّه‏ َ شَيئاً وَسَيَجزِي اللّه‏ ُ الشّاكِرينَ محمد جز اينكه پيامبر است و پيش از او پيامبراني آمدند و رفتند، نيست. پس اگر او بميرد يا كشته شود شما به پيشينه خود (جاهليت) برخواهيد گشت؟ شما مطمئن باشيد اگر كسي برگردد زياني به خدا نمي‏رساند و خداوند سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.

زهراي رسول، انصار را براي انقلاب آماده مي‏كرد و گذشته درخشان­شان در

ياري اسلام و حمايت از اصول آن را متذكر مي‏شد و از آن‏ها مي‏خواست بر عليه حكومت قائم قيام كنند و خلافت را به امام علیه السلام برگردانند و حقوق او را به او بازگردانند و گفت:

هان اي فرزندان قيله، آيا در حضور شما مرا از ارث پدر محروم مي‏سازند؟ در مجلسي و مجتمعي كه من شما را مي‏خوانم، مي‏بينيد و مي‏شنويد و از ظلمي كه به من مي‏رود، آگاه هستيد. شما افراد زيادي داريد و ساز و برگ و نيروي دفاع از مرا داريد، به نداي من پاسخ نمي‏دهيد و به فرياد من فريادرسي نمي‏كنيد، شما مردان جنگي هستيد و به خير و صلاح معروف و شناخته شده‏ايد، شما برگزيدگان و صالحان بوديد كه به جنگ با عرب انتخاب شديد و در اين راه متحمل زحمت شديد و با امت‏ها شاخ به شاخ شده و رو در روي شجاعان ايستاديد و پيوسته به شما فرمان مي‏داديم و شما فرمانبر بوديد تا اينكه در اثر فداكاري‏هاي شما آسياب اسلام به راه افتاد و خير و بركت روزگار جاري شد، نعره شرك فرو نشست، دروغ از جوشش افتاد، آتش كفر خاموش شد، صداي از هم پاشيدگي فرو نشست و نظام دين به ترتيب افتاد. پس چرا اين­گونه بعد از بيان و اعلان، سرگشتگي و پنهان كاري مي‏كنيد و پس از آغاز، عقب نشيني مي‏كنيد و پس از ايمان، به شرك برگشتيد؟

چون سيده زنان عالم سستي انصار و خواري آن‏ها و عدم استجابت آن‏ها را به نداي حق ديد، با خشم و عتاب رو به آن‏ها كرد و آن‏ها را مورد عتاب قرار داد و گفت:

آري من با كمال دقت و معرفت شما را از آن گمراهي و خذلان و تيرگي كه ظاهر و باطن شما را فراگرفته است، آگاه كردم و ناخواسته لبريز جان شد و شور و خشمي به بيرون جهيد و طاقتم طاق شد و حبس نتوانستم و پيشگيرانه بر زبانم آمد، اكنون بگيريد و ببريد اين شتري كه به ناحق غصب كرديد و اين دايه خلافت و فدك را بگيريد، او را رام و مطيع خود سازيد و به آسودگي سوار شويد، اما

بدانيد كه پاي اين دابه مجروح و پشت او زخم دارد، حمل آن عار و ننگ آن باقي و برقرار و به علامت و نشان خداوند متعال داغدار و موسوم بودنش به ننگ هميشگي آشكار و پيوسته و متصل به آتش غضب خداوندگار و كشاننده است راكب خود را به سوي آتشي كه شكافنده قلب فاجران و كفار نابكار است. همانا خداوند نگران است، بدانچه مي‏كنيد و مي‏داند ظالمان به كجا مي‏روند و جاي مي‏گيرند. من دخت پيامبر شمايم كه برايتان بشير و نذير بود و شما را به عذاب شديد بيم مي‏داد، پس آنچه مي‏توانيد انجام دهيد، ما نيز انتقام خواهيم كشيد، حال شما منتظر آن روز باشيد، ما نيز منتظر آن روز هستيم.⁽¹⁾

اين خطبه انقلابي، كه تمام ارزش‏هاي انقلابي بر عليه نظام حاكم را داراست به پايان رسيد، خطبه‏اي بليغ‏تر و مؤثرتر از آن نديدم مگر اينكه قوم بي‏تفاوت و از راه راست روگردان بودند. به هر حال، ابوبكر، تأثير خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها را در حاضرين حس كرد و از شورش بر عليه نظام ترسيد و با سياست ديپلماسي با او برخورد كرد كه نظام را نجات دهد و آن اظهار احترام و اخلاص بيش از عايشه به او و همچنين اظهار حزن و اندوه به وفات پيامبر صلی الله علیه و آله .

"ابوبكر" اظهار داشت كه منصب حكومت را به اصرار مردم پذيرفته و آن‏ها هستند كه اين امر را به او تكليف كرده‏اند، هر كاري كرده است با نظر آن‏ها كرده است و مسئوليت را متوجه آنان دانست و حال ما كيفيت بيعت او را كه به گفته عمر يك امر ناگهاني بوده بيان مي‏كنيم.

پشيماني ابوبكر

ابوبكر سخت پشيمان شد براي آن برخورد نامناسبي كه با پاره تن رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله از يورش به خانه‏اش و محروم كردن از ارثش كرد و گفت: دوست داشتم

در خانه فاطمه را باز نمي‏كردم ولو اينكه آن‏ها براي جنگ با من بسته بودند.⁽¹⁾

وجدانش او را بر اقدامات سختي كه بر عليه زهراي رسول صلی الله علیه و آله (كه وديعه او نزد امتش) انجام داده بود، سرزنش مي‏كرد.

كوشش‏هاي بي‏ثمر براي رضايت حضرت زهرا ÷:

ابوبكر و رفيقش، براي خشنودي حبيبه رسول خدا و كسب رضايت او و گذشت از آن‏ها كوشيدند و آن براي كسب مشروعيت حكومت آن‏ها بود تا وسيله ارضاي مسلمين قرار دهند. بنابر اين به منزل او رفتند و اجازه ورود خواستند، از دادن اجازه خودداري كرد. دوباره اجازه ورود خواستند، جوابشان را نداد. به سوي امام علیه السلام رفتند و از او خواستند كه اجازه حضور براي آن‏ها بگيرد، امام به نزد حضرت زهرا سلام الله علیها رفت و از او درخواست اجازه ورود براي آن‏ها كرد، جواب داد و به آن‏ها اجازه داد. وارد شدند و سلام كردند، جواب آن‏ها را نداد، پيش آمدند و جلوي روي او نشستند، روي خود را از آن‏ها گرداند و اصرار كردند كه گفتار آن‏ها را بشنود، اجازه به آن‏ها داد. ابوبكر به او گفت: اي حبيبه رسول خدا، واللّه‏ نزديكي به رسول خدا نزد من محبوب‏تر است از نزديكي به من و من تو را از عايشه دخترم دوست‏تر دارم و دوست داشتم كه من به جاي پدرت مي‏مردم و بعد از او باقي نمي‏ماندم..

اينكه من تو را مي‏شناسم و فضل تو را و شرف تو را مي‏شناسم و اينكه مانع حق تو و ميراث تو از رسول اللّه‏ شدم، نبود مگر اينكه شنيدم رسول اللّه‏ مي‏گويد:

ما ارثي باقي نمي‏گذاريم، آنچه ما گذاشتيم صدقه است...

پاره تن رسول خدا اين روايت را در خطبه جاويد خود رد كرد و نيازي به رد كردن دوباره آن نيست و به سوي او توجه كرد و عمر هم با او شريك بود، به آن‏ها گفت:

شما را به خدا قسم مي‏دهيم آيا شنيديد رسول خدا مي‏گفت: رضايت فاطمه از رضايت من است و خشم فاطمه از خشم من است، هر كس فاطمه دختر مرا دوست بدارد، مرا دوست داشته است و هر كس فاطمه را خشنود كند مرا خشنود كرده است و هر كس فاطمه را خشمگين كند مرا خشمگين كرده است؟...

تصديق كردند و گفتند: شنيديم.

پس صورت و دو دستش را به سوي آسمان گرفت و با حزن و قلبي اندوهناك گفت:

من خدا و ملائكه‏هاي او را گواه مي‏گيرم كه شما مرا خشمناك كرديد و مرا خشنود ننموديد و اگر رسول خدا را ملاقات كنم شكايت شما را به او مي‏نمايم...

ابوبكر شروع به گريه كرد، حضرت فاطمه سلام الله علیها به او گفت:

به خدا بعد از هر نمازي خدا را بر عليه تو مي‏خوانم⁽¹⁾، اين كلمات براي آن‏ها از ضرب شمشير سخت‏تر بود، زمين زير پايشان چون آسيا مي‏گشت و نااميدانه به خانه برگشتند و نتوانستند رضايت زهراء رسول را به دست آورند و دانستند كه بر هر دوي آن‏ها خشمناك و غضبناك است.⁽²⁾

ابوبكر حق داشت كه گريه كند و محزون باشد، چون رضايت زهراي رسول سلام الله علیها را از دست داد و مي‏دانست كه خدا به غضب او غضب مي‏كند آنگونه كه پدرش حديث كرده بود.⁽³⁾

پرتوي از جايگاه امام علیه السلام

موضع امام با حكومت ابوبكر موضع منفي توأم با گوشه‏گيري كامل از مردم، و شركت نكردن در دستگاه حاكمه به هر شكلي بود، امام با تدوين احكام شرعي و تفسير قرآن كريم از مردم روي گرداند و مردم هم از او رخ برتافتند.

امام به آن‏ها مراجعه نمي‏كرد و آن‏ها به او مراجعه نمي‏كردند؛ مگر وقتي كه مشكلي در مسائل فقهي پيدا مي‏كردند و حل آن را نمي‏دانستند به او متوسل مي‏شدند و او پاسخ آن‏ها را مي‏داد.

بسياري مي‏پرسند: چرا امام علیه السلام موضع بي‏طرفي در حكومت ابي‏بكر اتخاذ كرد و با او باب جنگ را در پيش نگرفت كه حقش را به زور بگيرد و از آن روگرداند و گوشه‏گيري اختيار كرد؟ خود امام علیه السلام به بعضي از اسبابي كه او را به چشم‏پوشي از حق خود واداشته اشاره مي‏كند:

1 ـ نبود نيروي نظامي

امام هيچ نيروي نظامي كه بتواند بر حوادث غالب شود و زمام حكومت را در دست بگيرد، نداشت و او در بسياري از مناسبات به آن تصريح كرده است از جمله:

الف: او علیه السلام در خطبه شقشقيه مي‏گويد:

در اين انديشه بودم كه آيا با دست تنها براي گرفتن حق خود به پاخيزم، يا در اين محيط خفقان‏زا و تاريكي كه به وجود آوردند، صبر پيشه سازم كه پيران را فرسوده و جوانان را پير و مردان باايمان را تا قيامت و ملاقات پروردگار اندوهگين نگه مي‏دارد، پس از ارزيابي درست، صبر و بردباري را خردمندانه‏تر ديدم، پس صبر كردم در حالي كه گويا خار در چشم و استخوان در گلوي من مانده بود و با ديدگان خود مي‏نگريستم كه ميراث مرا به غارت مي‏برند.. .⁽¹⁾

اين مقطع از خطاب او، حاكي از ناراحتي و سختي‏هايي، از نبود ياور در زمان حكومت ابي‏بكر است. بنابر اين، نزد او نيرويي نبود كه به او كمك كند و پناهگاهي كه به آن پناه برد، براي ارجاع حقش بايد صبر كند كه صبرش، خار در چشم و استخوان در گلو بود.

ب ـ پس نگاه كردم، ديدم ياوري جز اهل بيتم ندارم و مايل نبودم جانشان به خطر بيفتد، پس خار در چشم فرو رفته، ديده بر هم نهادم و با گلوي استخوان در آن گير كرده، جام تلخ را نوشيدم و در فرو خوردن خشم در امري كه تلخ‏تر از گياه حنظل بود.⁽¹⁾

اين مقطع حاكي از آن است كه، براي امام علیه السلام غير از خاندانش مانند فرزندانش و فرزندان برادرش كسي طرفدار نداشت و اگر باب جنگ با ابي‏بكر باز مي‏شد همه خاندان هاشمي كشته مي‏شدند به اضافه اينكه امت با خطر وحشتناكي روبرو مي‏شد.

ج ـ بيشتر مردم با ابوبكر، تحت فشار عمر بيعت كردند و امام علیه السلام خواست حجت را بر آن‏ها تمام كند، با زهراي رسول شب‏ها به در خانه مهاجرين و انصار مي‏رفت و از آن‏ها درخواست كمك و مبارزه بر عليه حكومت وقت مي‏كرد، آنها به دختر رسول اللّه‏ مي‏گفتند:

اي دختر رسول خدا، ما با اين مرد (ابوبکر) بيعت كرديم، حبيبه رسول الله‏ سخن آن‏ها را رد مي‏كرد و مي‏گفت:

آيا مي‏خواهيد ميراث رسول اللّه‏ صلی الله علیه و آله را از خانه‏اش به خانه غير او ببريد؟...

عذر مي‏آوردند و مي‏گفتند:

اي دختر رسول خدا، اگر شوهر تو قبل از ابي‏بكر آمده بود، ما از او روي

برنمي‏گردانديم، امام علیه السلام جواب آن‏ها را داد و گفت:

آيا بايد رسول خدا را در خانه مي‏گذاشتم ودفن نمي‏كردم، بعد خارج مي‏شدم با مردم براي سلطنت او مبارزه مي‏كردم؟...

سيده زنان گفتار امام علیه السلام را تأكيد مي‏كرد و گفت:

آنچه ابوالحسن انجام داد، بايد انجام مي‏داد و آنچه شما انجام داديد، خدا از شما حساب مي‏كشد.⁽¹⁾

موضع امام علیه السلام با حكومت ابوبكر، مبني بر عدم رضايت بود و اينكه او توان قيام نظامي بر عليه او را به هيچ وجه نداشت.

2 ـ حفظ وحدت مسلمين

از حوادثي كه امام را به مسالمت با قوم دعوت مي‏كرد، اصرار او بر وحدت مسلمين بود و اين را زماني كه قوم تصميم به بيعت با عثمان گرفتند، اظهار داشت و گفت:

شما مي‏دانيد كه من سزاوارترين مردم به خلافت از ديگران هستم و واللّه‏! آن را تسليم مي‏كنم مادامي كه امور مسلمين سالم بماند و در آن ظلمي جز بر من نباشد، به اين وسيله من اجر و فضل آن را طلب مي‏كنم و كناره‏گيري مي‏كنم از آنچه مردم براي زرق و برق آن رقابت مي‏كنند.⁽²⁾

به خاطر حفظ وحدت مسلمين و وحدت كلمه ميان آن‏ها، امام با آنان صلح كرد و از آنچه در درون داشت از ناراحتي و اندوه بر ضايع شدن حقش، صرف‏نظر كرد.

غم و اندوه حضرت زهرا سلام الله علیها

بزرگترين و سخت‏ترين رنجي كه امام را دربر گرفت، ناراحتي شديد دختر رسول

خدا و پاره تنش به سبب فقدان پدر ـ عزيزتر از جانش بود ـ. فراق او قلب رفيقش را شعله‏ور و او را از تكلم بازداشته بود، مقداري از خاك قبر او را مي‏گرفت و بر چشمش مي‏گذاشت، مي‏بوييد، مي‏بوسيد و احساس راحتي مي‏كرد و مي‏گفت:

ماذا علي

مَن شَمَّ تُربة أحمدٍ

أن لا

يَشَمَّ مَدي الزَّمانِ غَواليا

صُبَّت عَلي

مصائبُ لو أنَّها

صُبَّت علي

الأيّامِ صِرنَ لَيالِيا

قُل

لِلمُغَيَّبِ تَحت أطباقِ الثَّري

إن كنتَ

تسمعُ صَرختي وندائيا

قد كنتُ ذات

حمي بِظِلِّ محمّدٍ

لا أخشَ مِن

ضَيمٍ وكان جِمالِيا

فاليومَ

أخضَعُ لِلذَّليلِ وَاتَّقي

ضَيمي

وأدفَعُ ظالِمي بِرِدائِيا

فإذا بَكَت

قُمرِيَّةُ في لَيلِها

شَجَناً

عَلي غُصنٍ بَكَيتُ صَباحِيا

فلأجعَلَنَّ

الحُزنَ بَعدَكَ مونِسي

ولأجعَلَنَّ

الدَّمعَ فيكَ وِشاحِيا⁽¹⁾