دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 1
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : قرشی، باقرشریف، ۱۹۲۶ - م.
Qarashi, Baqir Sharif
عنوان قراردادی : موسوعةالامام امیرالمومنین علیبنابیطالب علیهالسلام .فارسی
عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیهالسلام/ مولف باقر شریفالقرشی؛ مترجم سیدمحمد صالحی؛ [برای] مجمع جهانی شیعهشناسی.
مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۳ -
مشخصات ظاهری : ج.
شابک : دوره: 978-600-6164-72-4 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال: ج. ۱: 978-600-6164-65-6 ؛ ج.۲و۳978-600-94930-7-4 :
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : ناشر جلد دوم و سوم ، انتشارات دارالتهذیب است .
مندرجات : ج. ۱. زندگانی و فضایل امام علی علیهالسلام در قرآن و سنت.- ج.۲ و ۳. امام علی (ع) در عهد پیامبر و دوران خلافت
موضوع : علیبن ابیطالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.
موضوع : علیبن ابیطالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- سرگذشتنامه
شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، ۱۳۱۳ -، مترجم
شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعهشناسی
شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies
رده بندی کنگره : BP۳۷/ق۳۶م۸۰۴۱ ۱۳۹۳
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱
شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۲۶۷۶۲
مجمع جهاني شيعه شناسي
قم -45 متری عمار ياسر - پلاک 90 - صپ 644-37158 تلفن: 37713773-37756092 / دورنگار: 37713774
شناسنامه کتاب:
نام کتاب:........................................... دانشنامه امام اميرالمؤمنين علیبن ابیطالب علیه السلام (جلد اول)
مؤلف:................................................................................................
علامه باقر شريف القرشی
مترجم:...........................................................................................................
سيدمحمد صالحى
زیر نظر:...........................................................................................................
دکتر آیت پیمان
ناشر:.........................................................................................................
انتشارات دارالتهذیب
صفحه آرا:................................................................................................................
چاپ متین
تعداد صفحات:...............................................................................................................
262ص
چاپخانه:.............................................................................................................................
گلها
نوبت و تاريخ چاپ:.................................................................................................
اول / 1400
تيراژ:................................................................................................................................
1000
قيمت (گالينگور) دوره:.......................................................................................
740000 تومان
قيمت (شوميز) دوره:..........................................................................................
520000 تومان
شابک:......................................................................................................
9-2-94930-600-978
کليه حقوق براي مجمع جهاني شيعهشناسي محفوظ است.
إنَّما وَلِيُّكُم اللهُ وَرَسولُهُ وَالَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ وَهُم راكِعونَ. سرپرست شما، فقط خدا و رسولش و آن مؤمنانياند كه نماز به پا دارند و در حال ركوع به فقيران زكات ميدهند. (مائده: 55)
ياأيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اتَّقوا اللهَ وَكونوا مَعَ الصَّادِقينَ. اي اهل ايمان! از خدا بپرهيزيد و به راستگويان بپيونديد. (توبه: 119)
وَالَّذي جاءَ بِالصِّدقِ وَصَدَّقَ بِهِ اولَئِكَ هُمُ المُتَّقونَ. آن كساني كه وعده صدق بر ايشان آمد و آن را تصديق كردند. همانها اهل تقوايند. (زمر: 33)
إنَّ الَّذينَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ اولَئِكَ هُم خَيرُ البَرِيَّةِ. آنان كه به خدا ايمان آوردند و نيكوكار شدند آنها به حقيقت بهترين خلقاند. (بينه: 7)
مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 13
مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی..................................................................................................................... 17
تقدير و تشکر. 21
مقدمه مؤلف... 22
پیشگفتار 30
نسب درخشان امام علی علیه السلام ...... 35
بزرگي نسب... 35
چند نمونه از صفات بنی هاشم.. 36
1- پرستش خدا 36
2- حلفالفضول.. 36
3- خارج كردن آب زمزم. 37
4- آب دادن به حجاج.. 38
5- اطعام فقرا 39
بزرگان بنیهاشم.. 40
1- هاشم.. 40
2- عبدالمطلب... 40
3- ابوطالب... 42
احترام به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 42
حمايت از اسلام. 43
با پيامبر در شعب... 46
دعوت اسلامي ابوطالب... 48
وصيت ماندگار ابوطالب... 50
وفات ابوطالب... 52
سوگواري پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوطالب... 53
4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54
سبقت در اسلام. 55
بيعت با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
توجه به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
روايت حديث... 55
سكونت در خانه امام. 55
وفات فاطمه بنت اسد. 56
مولود کعبه. 57
چگونگي ولادت امام. 58
درخشش نور 59
تولد امام در لسان شعراء 59
1- سيد حميري.. 59
2- بولس سلامه. 60
3- منعم فرطوسي.. 61
نامگذاري مادر براي امام. 62
نامگذاري ابوطالب براي امام. 63
سال ولادت امام. 64
القاب امام. 64
1- صديق.. 65
2- وصي.. 65
لقب وصي در زبان شعراء 66
1- خزيمة بن ثابت... 66
2- عبدالرحمنالجمحي.. 67
3- جرير بن عبدالله بجلي.. 67
4- سعيد بن قيس.... 67
5- حجر بن عدي.. 68
6- نعمان بن عجلان.. 68
7- ابوالاسود دوئلی.. 69
8- فضل بن عباس.... 69
9- حسان بن ثابت... 69
10- كميت... 70
11- متنبي.. 70
12- ابو تمام طايي.. 70
13- دعبل خزاعي.. 71
3- فاروق.. 72
4- يعسوب الدين.. 72
5- ولي.. 73
6- اميرالمؤمنين.. 74
7- امين.. 75
8 - هادي.. 75
9- اُذن واعيه (گوشهاي شنوا) 75
10- مرتضي.. 76
11- انزع البطين.. 76
12- شريف... 76
13- بيضة البلد. 77
14- خير البشر. 77
15- سيد العرب... 78
16- حجة الله 78
كنيههاي او 79
1- ابو الريحانتين.. 79
2- ابو السبطين.. 79
3- ابوالحسن.. 79
4- ابوالحسين.. 80
5- ابوتراب... 80
بني اميه و لقب ابو تراب... 84
شمائل و صفات امام. 85
1- توصيف پيامبر صلی الله علیه و آله براي او 85
2- توصيف ضرار از امام. 85
3- توصيف محمد حنفيه از امام علیه السلام ...... 86
4- توصيف مغيره از امام علیه السلام ...... 87
5- توصيف يكي از معاصرين.. 87
تکامل امام. 89
پرورش امام به دست پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 89
تربيت نبوي امام. 91
1- بياعتنايي به نفس.... 91
2- آراستگي به صفات پسنديده 92
3- اجتناب امام از صفات نكوهيده 94
پيشي گرفتن در اسلام. 98
محبت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 100
خدمت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 101
نمونهاي از دعاهاي امام براي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 102
تجليل از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 104
نوشتن وحي.. 105
نوشتن پيمانهاي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 106
درهم كوبيدن بتها 106
نقش انگشتر امام. 108
اجتناب از خضاب... 108
خانه مسكوني امام. 108
گوهره وجودی امام. 110
ايمان محكم به خداوند متعال.. 110
مناجات با خدا 112
عصمت از گناهان.. 117
زهد امام. 119
نمونههاي حيرت انگيز زهد امام 120
1- لباس امام. 120
2- طعام. 123
قهرمانيهاي بينظير امام. 127
قدرت امام. 129
حلم امام. 130
گوشهاي از حلم و بردباري امام. 130
صبر. 133
تواضع.. 135
فروتنيهاي امام علي علیه السلام ...... 135
عيادت از بيماران.. 136
كراهت از مدح.. 137
غذا خوردن با مردم. 138
سخاوت... 138
جود و کرم. 139
مهرباني با فقيران.. 142
عدالت... 144
گوشهاي از عدالت امام. 145
گستردگي علوم امام. 149
سرعت پاسخگويي امام. 150
امام علیه السلام در آيينة قرآن كريم.. 152
آيات نازل شده در شأن امام. 152
آيات نازل شده در شأن اهل بيت^...... 161
استدلال عترت به آيه. 162
استدلال امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 162
امام حسن علیه السلام ...... 163
امام زينالعابدين علیه السلام ...... 163
آيات قرآني در وصف امام و بزرگان صحابه. 173
آياتي در وصف امام و ذمّ مخالفين او 174
امام علیه السلام در سايه سنت... 178
گروه اول.. 178
مقام امام نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
1- نفس پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
2- برادر پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 180
3- پيامبر و امام از شجرهي واحدي هستند. 183
4- وزير پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 183
5- خليفه پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 185
6- نسبت امام به نبي همانند نسبت هارون به موسي.. 186
احتجاج امام به حديث منزلت... 189
7- دروازه شهر علم پيامبر. 189
8- دروازه حكمت پيامبر. 190
9- محبوبترين فرد نزد پيامبر. 191
10- شبيه پيامبران.. 192
11- سيد عرب... 192
12- محبوبترين مخلوق نزد خداوند. 193
13- پيروي از امام به منزله پيروي از رسول.. 194
14- هر كس علي را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194
15- دوستي علي ايمان و دشمني با او نفاق است... 196
16- عنوان پرونده مؤمن.. 197
17- پيشبينيهاي پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي امام علي علیه السلام ...... 197
18- اخبار پيامبر صلی الله علیه و آله از نيرنگ مردم به امام علي علیه السلام ...... 198
گروه دوم. 198
1- امام حامل پرچم حمد. 199
2- امام صاحب حوض پيامبر صلی الله علیه و آله است... 200
اخبار نبوي در فضيلت عترت... 204
با انقلاب اسلامی... 213
1- درهم كوبيدن بتها 213
2- آزادي بندگان و مستضعفين.. 215
3- آزادي زن.. 216
الف) زنده به گور كردن دختران.. 216
ب) محروم بودن از ميراث... 216
ج) ازدواج با زن پدر 217
4- مساوات بين مردم. 218
5- حمايت از حقوق.. 218
6- تحريم ربا 218
7- تحريم شراب... 219
8- تحريم بهرهكشي.. 219
9- دور كردن فقر. 219
10- ترويج علم.. 219
توصيف امام علي علیه السلام از اسلام. 220
امام علي^، اولين فردي كه با پيامبر صلی الله علیه و آله نماز خواند. 221
1- عفيف كندي.. 221
2- عبدالله بن مسعود. 222
همراهي امام با پيامبر صلی الله علیه و آله ، از آغاز دعوت... 224
ترس قريشيان.. 227
اقدامات سخت... 228
1- تشويق كودكان به جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 228
2- متهم كردن پيامبر صلی الله علیه و آله به جنون.. 229
3- متهم كردن پيامبر صلی الله علیه و آله به سحر. 229
4- عذاب دادن مؤمنين.. 229
5- حبس مسلمانان در شعب ابيطالب... 230
رهايي پيامبر از شعب... 231
وفات ابوطالب و خديجه. 232
تصميم قريش بر قتل پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 233
هجرت پيامبر صلی الله علیه و آله به سوي يثرب... 233
خوابيدن امام در بستر پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 234
دعاي امام. 236
همراهي ابوبكر با رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 239
استقبال مدينه از رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 240
هجرت امام به يثرب... 241
برادري بين مسلمانان.. 242
تأسيس مسجد جامع نبوي.. 242
فهرست منابع.. 244
4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54
سبقت در اسلام. 55
بيعت با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
توجه به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
روايت حديث... 55
سكونت در خانه امام. 55
وفات فاطمه بنت اسد. 56
مولود کعبه. 57
چگونگي ولادت امام. 58
درخشش نور 59
تولد امام در لسان شعراء 59
1- سيد حميري.. 59
2- بولس سلامه. 60
3- منعم فرطوسي.. 61
نامگذاري مادر براي امام. 62
نامگذاري ابوطالب براي امام. 63
سال ولادت امام. 64
القاب امام. 64
1- صديق.. 65
2- وصي.. 65
لقب وصي در زبان شعراء 66
1- خزيمة بن ثابت... 66
2- عبدالرحمنالجمحي.. 67
3- جرير بن عبدالله بجلي.. 67
4- سعيد بن قيس.... 67
5- حجر بن عدي.. 68
6- نعمان بن عجلان.. 68
7- ابوالاسود دوئلی.. 69
8- فضل بن عباس.... 69
9- حسان بن ثابت... 69
10- كميت... 70
11- متنبي.. 70
12- ابو تمام طايي.. 70
13- دعبل خزاعي.. 71
3- فاروق.. 72
4- يعسوب الدين.. 72
5- ولي.. 73
6- اميرالمؤمنين.. 74
7- امين.. 75
8 - هادي.. 75
9- اُذن واعيه (گوشهاي شنوا) 75
10- مرتضي.. 76
11- انزع البطين.. 76
12- شريف... 76
13- بيضة البلد. 77
14- خير البشر. 77
15- سيد العرب... 78
16- حجة الله 78
كنيههاي او 79
1- ابو الريحانتين.. 79
2- ابو السبطين.. 79
3- ابوالحسن.. 79
4- ابوالحسين.. 80
5- ابوتراب... 80
بني اميه و لقب ابو تراب... 84
شمائل و صفات امام. 85
1- توصيف پيامبر صلی الله علیه و آله براي او 85
2- توصيف ضرار از امام. 85
3- توصيف محمد حنفيه از امام علیه السلام ...... 86
4- توصيف مغيره از امام علیه السلام ...... 87
5- توصيف يكي از معاصرين.. 87
تکامل امام. 89
پرورش امام به دست پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 89
تربيت نبوي امام. 91
1- بياعتنايي به نفس.... 91
2- آراستگي به صفات پسنديده 92
3- اجتناب امام از صفات نكوهيده 94
پيشي گرفتن در اسلام. 98
محبت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 100
خدمت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 101
نمونهاي از دعاهاي امام براي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 102
تجليل از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 104
نوشتن وحي.. 105
نوشتن پيمانهاي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 106
درهم كوبيدن بتها 106
نقش انگشتر امام. 108
اجتناب از خضاب... 108
خانه مسكوني امام. 108
گوهره وجودی امام. 110
ايمان محكم به خداوند متعال.. 110
مناجات با خدا 112
عصمت از گناهان.. 117
زهد امام. 119
نمونههاي حيرت انگيز زهد امام 120
1- لباس امام. 120
2- طعام. 123
قهرمانيهاي بينظير امام. 127
قدرت امام. 129
حلم امام. 130
گوشهاي از حلم و بردباري امام. 130
صبر. 133
تواضع.. 135
فروتنيهاي امام علي علیه السلام ...... 135
عيادت از بيماران.. 136
كراهت از مدح.. 137
غذا خوردن با مردم. 138
سخاوت... 138
جود و کرم. 139
مهرباني با فقيران.. 142
عدالت... 144
گوشهاي از عدالت امام. 145
گستردگي علوم امام. 149
سرعت پاسخگويي امام. 150
امام علیه السلام در آيينة قرآن كريم.. 152
آيات نازل شده در شأن امام. 152
آيات نازل شده در شأن اهل بيت^...... 161
استدلال عترت به آيه. 162
استدلال امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 162
امام حسن علیه السلام ...... 163
امام زينالعابدين علیه السلام ...... 163
آيات قرآني در وصف امام و بزرگان صحابه. 173
آياتي در وصف امام و ذمّ مخالفين او 174
امام علیه السلام در سايه سنت... 178
گروه اول.. 178
مقام امام نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
1- نفس پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
2- برادر پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 180
3- پيامبر و امام از شجرهي واحدي هستند. 183
4- وزير پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 183
5- خليفه پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 185
6- نسبت امام به نبي همانند نسبت هارون به موسي.. 186
احتجاج امام به حديث منزلت... 189
7- دروازه شهر علم پيامبر. 189
8- دروازه حكمت پيامبر. 190
9- محبوبترين فرد نزد پيامبر. 191
10- شبيه پيامبران.. 192
11- سيد عرب... 192
12- محبوبترين مخلوق نزد خداوند. 193
13- پيروي از امام به منزله پيروي از رسول.. 194
14- هر كس علي را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194
15- دوستي علي ايمان و دشمني با او نفاق است... 196
16- عنوان پرونده مؤمن.. 197
17- پيشبينيهاي پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي امام علي علیه السلام ...... 197
18- اخبار پيامبر صلی الله علیه و آله از نيرنگ مردم به امام علي علیه السلام ...... 198
گروه دوم. 198
1- امام حامل پرچم حمد. 199
2- امام صاحب حوض پيامبر صلی الله علیه و آله است... 200
اخبار نبوي در فضيلت عترت... 204
با انقلاب اسلامی... 213
1- درهم كوبيدن بتها 213
2- آزادي بندگان و مستضعفين.. 215
3- آزادي زن.. 216
الف) زنده به گور كردن دختران.. 216
ب) محروم بودن از ميراث... 216
ج) ازدواج با زن پدر 217
4- مساوات بين مردم. 218
5- حمايت از حقوق.. 218
6- تحريم ربا 218
7- تحريم شراب... 219
8- تحريم بهرهكشي.. 219
9- دور كردن فقر. 219
10- ترويج علم.. 219
توصيف امام علي علیه السلام از اسلام. 220
مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 13
مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی..................................................................................................................... 17
تقدير و تشکر. 21
مقدمه مؤلف... 22
پیشگفتار 30
نسب درخشان امام علی علیه السلام ...... 35
بزرگي نسب... 35
چند نمونه از صفات بنی هاشم.. 36
1- پرستش خدا 36
2- حلفالفضول.. 36
3- خارج كردن آب زمزم. 37
4- آب دادن به حجاج.. 38
5- اطعام فقرا 39
بزرگان بنیهاشم.. 40
1- هاشم.. 40
2- عبدالمطلب... 40
3- ابوطالب... 42
احترام به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 42
حمايت از اسلام. 43
با پيامبر در شعب... 46
دعوت اسلامي ابوطالب... 48
وصيت ماندگار ابوطالب... 50
وفات ابوطالب... 52
سوگواري پيامبر صلی الله علیه و آله بر ابوطالب... 53
4- فاطمه بنت اسد مادر امام علیه السلام ...... 54
سبقت در اسلام. 55
بيعت با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
توجه به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 55
روايت حديث... 55
سكونت در خانه امام. 55
وفات فاطمه بنت اسد. 56
مولود کعبه. 57
چگونگي ولادت امام. 58
درخشش نور 59
تولد امام در لسان شعراء 59
1- سيد حميري.. 59
2- بولس سلامه. 60
3- منعم فرطوسي.. 61
نامگذاري مادر براي امام. 62
نامگذاري ابوطالب براي امام. 63
سال ولادت امام. 64
القاب امام. 64
1- صديق.. 65
2- وصي.. 65
لقب وصي در زبان شعراء 66
1- خزيمة بن ثابت... 66
2- عبدالرحمنالجمحي.. 67
3- جرير بن عبدالله بجلي.. 67
4- سعيد بن قيس.... 67
5- حجر بن عدي.. 68
6- نعمان بن عجلان.. 68
7- ابوالاسود دوئلی.. 69
8- فضل بن عباس.... 69
9- حسان بن ثابت... 69
10- كميت... 70
11- متنبي.. 70
12- ابو تمام طايي.. 70
13- دعبل خزاعي.. 71
3- فاروق.. 72
4- يعسوب الدين.. 72
5- ولي.. 73
6- اميرالمؤمنين.. 74
7- امين.. 75
8 - هادي.. 75
9- اُذن واعيه (گوشهاي شنوا) 75
10- مرتضي.. 76
11- انزع البطين.. 76
12- شريف... 76
13- بيضة البلد. 77
14- خير البشر. 77
15- سيد العرب... 78
16- حجة الله 78
كنيههاي او 79
1- ابو الريحانتين.. 79
2- ابو السبطين.. 79
3- ابوالحسن.. 79
4- ابوالحسين.. 80
5- ابوتراب... 80
بني اميه و لقب ابو تراب... 84
شمائل و صفات امام. 85
1- توصيف پيامبر صلی الله علیه و آله براي او 85
2- توصيف ضرار از امام. 85
3- توصيف محمد حنفيه از امام علیه السلام ...... 86
4- توصيف مغيره از امام علیه السلام ...... 87
5- توصيف يكي از معاصرين.. 87
تکامل امام. 89
پرورش امام به دست پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 89
تربيت نبوي امام. 91
1- بياعتنايي به نفس.... 91
2- آراستگي به صفات پسنديده 92
3- اجتناب امام از صفات نكوهيده 94
پيشي گرفتن در اسلام. 98
محبت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 100
خدمت به پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 101
نمونهاي از دعاهاي امام براي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 102
تجليل از پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 104
نوشتن وحي.. 105
نوشتن پيمانهاي پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 106
درهم كوبيدن بتها 106
نقش انگشتر امام. 108
اجتناب از خضاب... 108
خانه مسكوني امام. 108
گوهره وجودی امام. 110
ايمان محكم به خداوند متعال.. 110
مناجات با خدا 112
عصمت از گناهان.. 117
زهد امام. 119
نمونههاي حيرت انگيز زهد امام 120
1- لباس امام. 120
2- طعام. 123
قهرمانيهاي بينظير امام. 127
قدرت امام. 129
حلم امام. 130
گوشهاي از حلم و بردباري امام. 130
صبر. 133
تواضع.. 135
فروتنيهاي امام علي علیه السلام ...... 135
عيادت از بيماران.. 136
كراهت از مدح.. 137
غذا خوردن با مردم. 138
سخاوت... 138
جود و کرم. 139
مهرباني با فقيران.. 142
عدالت... 144
گوشهاي از عدالت امام. 145
گستردگي علوم امام. 149
سرعت پاسخگويي امام. 150
امام علیه السلام در آيينة قرآن كريم.. 152
آيات نازل شده در شأن امام. 152
آيات نازل شده در شأن اهل بيت^...... 161
استدلال عترت به آيه. 162
استدلال امام اميرالمؤمنين علیه السلام ...... 162
امام حسن علیه السلام ...... 163
امام زينالعابدين علیه السلام ...... 163
آيات قرآني در وصف امام و بزرگان صحابه. 173
آياتي در وصف امام و ذمّ مخالفين او 174
امام علیه السلام در سايه سنت... 178
گروه اول.. 178
مقام امام نزد پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
1- نفس پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 179
2- برادر پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 180
3- پيامبر و امام از شجرهي واحدي هستند. 183
4- وزير پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 183
5- خليفه پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 185
6- نسبت امام به نبي همانند نسبت هارون به موسي.. 186
احتجاج امام به حديث منزلت... 189
7- دروازه شهر علم پيامبر. 189
8- دروازه حكمت پيامبر. 190
9- محبوبترين فرد نزد پيامبر. 191
10- شبيه پيامبران.. 192
11- سيد عرب... 192
12- محبوبترين مخلوق نزد خداوند. 193
13- پيروي از امام به منزله پيروي از رسول.. 194
14- هر كس علي را دوست بدارد خدا را دوست داشته است... 194
15- دوستي علي ايمان و دشمني با او نفاق است... 196
16- عنوان پرونده مؤمن.. 197
17- پيشبينيهاي پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي امام علي علیه السلام ...... 197
18- اخبار پيامبر صلی الله علیه و آله از نيرنگ مردم به امام علي علیه السلام ...... 198
گروه دوم. 198
1- امام حامل پرچم حمد. 199
2- امام صاحب حوض پيامبر صلی الله علیه و آله است... 200
اخبار نبوي در فضيلت عترت... 204
با انقلاب اسلامی... 213
1- درهم كوبيدن بتها 213
2- آزادي بندگان و مستضعفين.. 215
3- آزادي زن.. 216
الف) زنده به گور كردن دختران.. 216
ب) محروم بودن از ميراث... 216
ج) ازدواج با زن پدر 217
4- مساوات بين مردم. 218
5- حمايت از حقوق.. 218
6- تحريم ربا 218
7- تحريم شراب... 219
8- تحريم بهرهكشي.. 219
9- دور كردن فقر. 219
10- ترويج علم.. 219
توصيف امام علي علیه السلام از اسلام. 220
امام علي^، اولين فردي كه با پيامبر صلی الله علیه و آله نماز خواند. 221
1- عفيف كندي.. 221
2- عبدالله بن مسعود. 222
همراهي امام با پيامبر صلی الله علیه و آله ، از آغاز دعوت... 224
ترس قريشيان.. 227
اقدامات سخت... 228
1- تشويق كودكان به جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 228
2- متهم كردن پيامبر صلی الله علیه و آله به جنون.. 229
3- متهم كردن پيامبر صلی الله علیه و آله به سحر. 229
4- عذاب دادن مؤمنين.. 229
5- حبس مسلمانان در شعب ابيطالب... 230
رهايي پيامبر از شعب... 231
وفات ابوطالب و خديجه. 232
تصميم قريش بر قتل پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 233
هجرت پيامبر صلی الله علیه و آله به سوي يثرب... 233
خوابيدن امام در بستر پيامبر صلی الله علیه و آله ........ 234
دعاي امام. 236
همراهي ابوبكر با رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 239
استقبال مدينه از رسول خدا صلی الله علیه و آله ........ 240
هجرت امام به يثرب... 241
برادري بين مسلمانان.. 242
تأسيس مسجد جامع نبوي.. 242
فهرست منابع.. 244
بسم الله الرحمن الرحیم
از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابیطالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن میگذرد.
این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همۀ فضیلتهای الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاشها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همۀ عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.
این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانهنشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهدۀ او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیعتر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همۀ دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.
در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوۀ والسلام) را تنها به جرم بغض و کینهای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همۀ اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.
و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همۀ ارزشها و اصالتهائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاشهای مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.
نام علی و یادآوری و بیان فضیلتهای او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب میآمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطۀ آلامیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آلعباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابیطالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.
و اسفناک آنکه این رویۀ نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عامهای پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد میآورد.
هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته میبینیم.
و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه میدهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار میدهند.
و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آنچنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در میآورد و مانند جرج جرداق به دفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینۀ معاندان «صوت العدالۀ الانسانیۀ» را مینویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری میخواند.
آری، خورشید را که نمیتوان در پس پردههای کینه و بغض و بیمهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.
و به گفتۀ خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علیرغم همۀ این بیمهریها، بیانصافیها و ترسها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».
و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.
ما که در درازای تاریخ قرائتهای گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیدهایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار دادهایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیکترین و همراهترین و پیوستهترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهجالبلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفتهها و قرائتها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟
و نیز ما و همۀ کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای دادهایم، قدری فراتر از شیعۀ جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایهای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی و اجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالتها، جدا از ادعاها و لافزدنهای ظاهری تکیه ندارند، نمونهای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذرهای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذرهای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.
و چه بجاست که همۀ جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانهاش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همۀ هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.
دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.
برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.
و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته
محمد جواد علوی بروجردی
جمعه 15 ربیع الاول 1443
سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه و آله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجههی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیرهای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان میآورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله جز او و خدا، کسی علی علیهالسلام را نشناخت. با این حال در همهی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعهای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامهی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشهای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهرهبرداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیونها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن میسازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحیکاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر
مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.
کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگیهای شخصیتی امام على علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسبشناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیهالسلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزهگون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.
در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، داستان حجةالوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سهگانه، بخشی از مهمترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل میدهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجاتهای آن حضرت در موضوعات، مکانها و زمانهای مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمتهای ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیرهی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبهها و سخنان آن حضرت مورد
تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوتهای آن حضرت در زمان رسولاکرم صلی الله علیه و آله و خلفا و ایام حکومتشان در بخش نهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگهای سهگانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.
مؤلف کتاب آیت الله باقر شريف القرشي در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شيخ شريف از علمای نجف و جدش شيخ مهدي قرشي از شاگردان ميرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شريف از كودكى به تحصيل مشغول شد و پس از طى كردن دروس اوليه و آموختن ادبيات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتيد بزرگی همچون سيد موسي البعاج، شيخ بشير العاملي، شيخ محمد تقي الايرواني، سيد محمود مرعشي نجفي، شيخ محمد طاهر آل شيخ راضي، آیتالله خويي و آیتالله سيد محسن حكيم بهره برد. به گفته خود وى، بيست سال در دروس مرحوم خويى حاضر شده و مباحث علمي و مهم وي را در فقه و اصول نوشته است كه به صورت خطی در كتابخانه امام حسن علیهالسلام در نجف نگهداري میشود.
مرحوم باقر شريف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدين به مقابله با كمونيسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنرانيها و اعلامیههای مختلف سعي بر آگاه كردن اقشار و عامه مردم داشتهاند. وی در پى گفتگو با شهيد محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تأليف کتبی روشمند در زمينه اهلبيت شد. به همین جهت تا كنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بيت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال
کتاب ولایت در سال 1382ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه 26 رجب 1433ق برابر با 28 خرداد 1391ش در نجف درگذشت و آيتالله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.
مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهلبیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.
در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهلبیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعهشناسی را در آمادهسازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.
دبیرکل مجمع جهانی شیعهشناسی
آیت پیمان
وقتى فردى تصميم مىگيرد فضايل سيد اوصيا علیه السلام را بيان كند يا براى شناساندن صفات پسنديدهى آن آيت كبرى و خبر بزرگ، صفحاتى را بنويسد، متوجه ميشود كه اين ادعايى بزرگ و افتخار و عزتى عظيم است كه اگر كسي موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزديك شده است (پيامبرى كه دنيا به وجود او و خاندان پاك و مطهرش افتخار مىكند). در صدر اين خاندان، امير مؤمنان علي علیه السلام است كه طبق نص قرآن، جان پيامبر صلی الله علیه و آله و دروازهى شهر علم اوست.
اين مجموعه، از چهرهى درخشان مولى الموحدين و افقهاى روشن زندگى مباركش سخن مىگويد كه مشحون از نمونههاى كرامت و صفات زيبا و جنبههاى گوناگون انسانى است.
سپاس خداى عزوجل، كه به ما توفيق گردآورى و نظارت بر پيگيرى انتشار اين مجموعه را عطا فرمود تا به گونهاى جديد، به خوانندگان گرامى و مشتاق، شناخت اين سيرهى خوشبو را تقديم كنيم.
اگر همكارى و مساعدت برادرانى كه در آماده كردن اين پژوهش همت كردند، نبود، امروز شاهد اين اثر مفيد و نورانى نبوديم. بنابراين بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدير و تشكر بنمايم.
و در پايان از خداوند متعال درخواست مىكنم اين تلاش را از ما قبول كند همانا كه او شنوا و اجابت كننده است.
مهدى باقر قرشي
11 ذى حجه 1422 هجرى
از جهاد رسول اكرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصياش امام اميرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوري جستن كرد و تابيد كه سراسر آسمان جزيره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنيا و انسانهاى روى زمين رسيد و آن پيام آزادى براى فكر انسان، ارادهى او و رفتارش بود. اين پيام، روشي پيشرفته و اصلاحاتي را تقديم ميكرد كه تمام مراحل زندگي را در بر ميگرفت؛ از آن جمله ترويج علم و از بين بردن جهل، رشد و شكوفايي عقل، برطرف كردن كمي و كاستيهاى زندگي انسان و هدايت به سوى زندگي شكوفا و آگاهي و نور بود.
از دهان مبارك رسول الله صلی الله علیه و آله كلامي به بلنداى آسمان در عالم وجود خارج شد كه آن كلمهى توحيد بود و تمام آزادىهاى انساني را در بر داشت و نقطهى پايان هر نوع بندگي به جز پرستش خداى متعال و زندگي بخش بود.
رسول خدا صلی الله علیه و آله كلمهى توحيد را به صورت ايجابي، اصل و اساس قرار داد و اعلان كرد؛ پرچمش را وصياش و دروازهى شهر علمش برافراشت و در مكهاى به اهتزاز درآورد كه محل استقرار بت و بتكده و مركز جهل و خرافه بود.
عدهاى از افراد قبيلهى متجاوز قريش براي خاموش كردن نور رسالت و درهم پيچيدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهليت به جامعه، در مقابل پيامبر ايستادند ولي قهرمان جاويد اسلام، اميرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بينظير خود از پيامبر پشتيباني كرد؛ با نيروي كوبندهاش از او دفاع و حمايت كرد؛ در كنارش ايستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.
در دنياى اسلام و غير آن، شخصيتي وجود ندارد كه بتواند با شخصيت ابوالحسن در شجاعت و فداكارى و ساير صفات افتخارآفرين و شريف برابرى كند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن ميگويند.
از جمله هديههاى خداوند به ابوالحسن كه شاخص و بارز بود، احاطه كامل به اسرار شريعت و احكام دين بود. موهبتهاى الهي و توان علمي او در فقه شريعت و احكام دين خلاصه نميشد، بلكه شامل همهى امور عالم وجود در تمام كرات و آسمانها و كهكشانها و فضا بود، او ميگفت: «از راههاى آسمان از من بپرسيد چون به آنها داناتر از راههاى زمينيام...».
اين سرآمد دوران، كه عالم را با علوم و بخششهاى بيشمارش مات و مبهوت كرده بود، تصميم گرفت در سرزمين شرق و عربستان، پايگاهي براى تمام علوم برپا كند؛ مراكزى براى دگرگوني و پيشرفت تكنولوژى تأسيس كند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.
اما سركشان ستمكار در برابر آرزوها و آرمانهايش ايستادند همانگونه كه قبل از آن در برابر برادر و پسرعمويش، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، ايستادند. آنها با هم متحد شدند و موانعي را پيش روى او ايجاد كردند و براى تضعيف نقشههاى او كوشش فراوان كردند.
مهمترين چيزى كه امام بايد اجرا کند و به آن برسد اين است كه حكومتي بر پايهى عدالت ناب و حق محض برقرار كند و نعمتهاى خداوند را به گونهاى بين بندگانش تقسيم كند كه به گروهي خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سايه حكومت او در رفاه بوده و هيچ محروم و نيازمند در مملكت وجود نداشته باشد. در شريعت امام، مبارزه با كفر و فقر، مساوى است و همانگونه كه مبارزه با كفر واجب است، مبارزه با فقر نيز واجب است.
امام علي برادر فقرا و پدر بيچارگان و آرزوى محرومان و رنج كشيدگان روى زمين بود، او براى خوشبختي و رفاه آنها ميكوشيد، ولي نيروهاى متجاوزى كه امويان تربيت كرده بودند به جنگ و دشمني با او پرداختند و مانع سياست او و رسيدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت ميداد كه طرحهايش را پياده كند مردم اقسام عدالت در ميدانها و عرصههاى حكومتي و ادارى را مشاهده ميكردند به طورى كه در طول تمام تاريخ مانند آن را نديده بودند.
اين امام بزرگوار، اول مظلوم در دنياى اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمويش سيل بحران و مشكلات پي در پي به سوى او گسيل شد. نيروهاى كينهتوز، شعار داغي سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در يك خاندان جمع نميشود...». امام را از خلافت و رياست امت دور نموده و او را خانهنشين و منزوى كردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطني عادي رفتار ميكردند و وصاياى رسول خدا را دربارهى او، ناديده ميگرفتند.
بعد از كشته شدن عثمان - پيشواي قبيله اموي - خلافت به امام رسيد. قريش كه در آن هنگام مست غرور بودند قيام كردند، زيرا از دست رفتن امتيازات و مصالحشان و ثروت كلاني كه در زمان حكومت عثمان از بيت المال غارت كرده بودند ميترسيدند. پس با تمام نيرو و توان مادي و سياسي براي نابودي حكومت او كوشيدند و چون منافع و مصالح آنها را تأمين نميكرد به دشمني و مبارزه با او پرداختند. او خالص براي حق بود و براي برپايي عدالت كوشش مينمود؛ محرومين و بيچارگان را حمايت ميكرد و در هر كاری رضاي خدا را ميطلبيد.
دشمنان و كينهتوزان، يقين داشتند: امام هيچ گامي به مصلحت و ميل آنها برنخواهد داشت كه بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد كودكي و جواني و پيري او بودند. آنها ميدانستند: امام در برابر امور خدايي بسيار سرسخت است و با شدت برخورد
ميكند. ضربات كوبندهي او در ابتداي دعوت اسلامي را ديده بودند؛ آن هنگام كه سرهاي بزرگانشان را درو ميكرد و مصيبت و اندوه را در خانههايشان منتشر ميكرد. آنها دشمن او بودند قبل از اينكه خليفه باشد و بعد از آنكه خليفه و حاكم آنها شد.
لازم است حوادث بزرگي كه امام علي علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه و آله به آن مبتلا شد به طور عميق و دقيق بررسي شود و بر اساس تحقيقات علمي و فارغ از عواطف و احساسات و هواهاي نفساني، ابعاد آن مورد توجه قرار بگيرد. اين حوادث در روند حوادث ديگر در جهان اسلام رها شده و مسكوت ماندهاند و به همين دليل غرق در انبوه مشکلات شده است.
جاي تأسف است كه در قرون اوليه، تاريخ اسلام نوشته نشده است تا تحقيقي آگاهانه و فراگير و دور از جريانات ديني پيرامون آن صورت گيرد.
در حقيقت به اين برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه و آله بايد توجه خاص شود و تحقيقي عميق دربارهي مسائل پوشيدهي آن انجام گيرد چون اين برهه از تاريخ، به قيد و بندهاي دست و پاگير محدود شده و در هالهاي از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.
در عصر نهضت فكري، زمينه براي هرگونه تحقيق علمي آماده است؛ در واقع تمام راهها باز و بستر فكري براي هر كار تحقيقي آماده است، مگر تاريخ اسلام كه در قيد و بند طائفهاي و تقليدهاي كوركورانهي موروثي قرار گرفته و به دور از تحقيق و دقت است.
مهمترين حادثهاي كه در عصر اول اسلامي اتفاق افتاد ماجراي بنيساعده و شوراي حكومتي بود كه در آن، سرنوشت ملت اسلامي و امور سرنوشت ساز، اهميت نداشت، بلكه رعايت مصالح شخصي و تمايلات خاص در آن مقدم بر ساير
امور بود. هدف اين شورا، دور كردن امام از حكومت، ابعاد حكومتي و از تمام امور متعلق به دولت اسلامي و امور سياسي و لشكري بود.
اين هدف به وضوح و روشني محقق شد و امام خانهنشين و گوشهگير گرديد و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنين از پيشرفت، تحوّل و برتري بر همهي عالم و تمام ملتهاي روي زمين كه او ميخواست.
جهان اسلام به دليل دور ماندن امام علیه السلام از رهبري امت با حوادث وحشتناكي روبرو شد، از فجيعترين دردها و سختترين بلاها اين بود كه خلافت اسلامي كه سايهي خدا در روي زمين است به دشمنترين دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و كينهتوزترين افراد به او و خشمناكترين مردم نسبت به اصول و ارزشهاي ديني، يعني به بني اميه رسيد.
بنياميه ضربات كوبندهاي بر اهل بيت و خاندان پيامبر وارد آوردند - خانداني كه وديعه و مخزن علم آن حضرت بودند - شيعيان و طرفدارانشان را پراكنده كردند و فساد و خلاف را در زمين منتشر كردند.
پس از آنكه حكومت امويان در هم پيچيده شد و عباسيان بر حكومت مستولي شدند آنها نيز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادي امت را به دست گرفته، به خوشگذراني و عياشيهاي شبانه پرداختند. آنها خشم خود را بر سر سادات علوي يا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ريختند و بسيار فجيعتر و هولناكتر از امويان با شيعيان رفتار كردند. بدون شك، تمام بحرانها و مصايبي كه مسلمانان در زمان حكومتهاي اموي و عباسي متحمل شدند، نشأت گرفته از شوراي سقيفه بود كه ما در بحثهاي اين كتاب از آن استفاده ميكنيم.
امام علیه السلام نهال دستپروردهي نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مباركي كه اصلش ثابت و شاخههايش در آسمان است و هر وقت ديگران بخواهند با اجازهي پروردگار، از ميوهي آن ميتوانند استفاده كنند.
تاريخ زندگي امام، ارتباط محكمي با سيرهي رسول الله صلی الله علیه و آله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدني از سيره و مبارزات پيامبر و نمونهاي اعلي براي اوست. او پشتوانهي محكم براي پيامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتيها بود؛ همگام با پيامبر در بزرگترين جهاد شركت كرد تا اسلام توانست روي پاي خود بايستد؛ آگاهي را نشر داد؛ دروازههاي انديشه و روشنايي را به روي زندگي گشود و براي نابودي جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.
شخصيت اين امام الهام گرفته و بزرگ، افكار علما و محققين مسلمان و غير مسلمان از همهي اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمي و معارفي كه از او باقي مانده، همه را مات و مبهوت كرده است. نه شرق عربي او را شناخت و نه غير آن، همه در تحير و شگفتياند از قضاوتهاي عجيب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنين آنچه از او به يادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فكر و بيان. ابن ابي الحديد ميگويد: «چه بگويم درباره مردي كه تمامي فضيلت به او نسبت داده ميشود، هر جماعتي به او ميرسد و هر طايفهاي او را جذب ميكند، او سردسته همه فضايل و منابع آن است، اوست رقيب ميدان مسابقه و برنده ميدان اسبدواني».
عالمان و اديبان درباره شخصيت او بحثهاي فراواني كردهاند، دهها كتاب از روش و سيره او و صدها مقاله از زندگي و آثارش نوشتند با اين وجود به تمام جوانب شخصيتي او پي نبردند و فقط به پرتوي از نور او پرداختند.
دستنوشتههاي عربي مملو از آثار شخصيتي امام و اندوختههاي فكري و علمي اوست كه به صورت گنجينهها و كتابهاي خطي در كتابخانههاي جهان موجود است.
به هر حال من شكي ندارم و يقين دارم كه هيچ عالمي هر چند كوشش هم بكند به كنه ذات و صفات عاليه و سطح علمي اين سرآمد بزرگ نميتواند دسترسي پيدا كند، بلكه رسيدن به آن محال است.
در طول تاريخ، شخصيتي چون امام علیه السلام وجود ندارد كه دربارهي او اين اندازه اختلاف عقيده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتي دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عدهاي در دوستي او افراط كرده، سخنان اغراقآميزي گفته، او را مدبر اين جهان و زندگيبخش انسانها ميدانند. چون دربارهي زيادي علم، پاكي ذات، شجاعت بينظير، رشادتش در جنگها و دفاعش از حق و حقيقت بسيار شنيدند و به خدايي او اعتقاد پيدا کردند.
گروه ديگري در دشمني با او زيادهروي كردند و به كفر و خروج او از دين حكم دادند به اين دليل که امام پدران آنها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبيها و پيروان خوارجند؛ همان افرادي که در لحظهي پيروزي امام بر معاويه، او را وادار به پذيرش حكميت كردند. ياران معاويه قرآنها را بر سر نيزه كردند و بدين وسيله فتنه ايجاد شد، امام فرمود: «اينها حيله و نيرنگ به كار گرفتند، و به قرآن ايمان ندارند، و به احكامش عمل نميكنند»، اما آنها جواب او را ندادند، شمشيرهايشان را كشيدند، نيزههايشان را به سوي او گرفتند و او را وادار به پذيرش حكميت كردند، سپس چون متوجه شدند راهي كه رفتهاند گمراهي است، به كافر بودن او حكم دادند، چون او اول موافقت كرده بود. امام علیه السلام آنها را آزمود، به تعبير خود امام، او را متهم كردند و از همان وقت، امام در شهر كوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنهكاري از خوارج به شهادت رسيد.
بنابراين غلات، ناصبيها و خوارج از هدايت اسلام خارج هستند و از دين به دورند و از هدايت قرآن بهرهاي ندارند.
از انصاف و وفاداري به دور است كه از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمين شيخ هادي شريف القرشي رحمت الله عليه يادي نكنم، چون از كودكي تا کهنسالي، در همه حال، سختي و راحتي به من كمك كرد، در نيكي و احسان به من كوتاهي نكرد و در تحقيق و تأليف ياريام نمود. از خداوند متعالي
درخواست عاجزانه دارم كه بهترين پاداش را به او عطا كند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.
شايسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجتالاسلام و المسلمين شيخ حسين خليفه قدرداني بکنم چون لطف هميشگي و تشويقهاي پي در پي او، مشوق من در خدمت به اهل بيت بود، از سعي و تلاشش در اين خصوص قدرداني ميكنم و از خداوند توفيق او را خواستارم.
همچنين لازم است به الطاف برادرم جناب حجتالاسلام و المسلمين سيد بزرگوار سيد جواد وداعي دامت بركاته اشاره كنم، كه به مكتب امام حسن علیه السلام خدمت بسيارى كرده و كمكهاى فراواني نيز به من نموده است. از خداوند براى او اجر جزيل ميخواهم خداوند او را براى اهل علم ذخيره و حفظ کرده و به او توفيق عطا نمايد.
نجف اشرف
باقر شريف قرشي
18 محرم 1418 هجري
قرآن كريم؛ رساله جاويد خدا و حفظ كننده بهشت است، با آن برترين بندگانش را كه كاملترين فكر، صادقترين ايمان و رئوفترين قلبها را دارند برگزيد.
خداى متعال فرموده است: لَقد جآءكم رسولٌ من أنفسكُم عزيزٌ عليه ما عنتُّم حريصٌ عَليكم بالمؤمنينَ رؤوفٌ رحيمٌ(1).
«با تحقيق، پيامبرى از خودتان به سوى شما آمد كه رنج و هلاك شما بر او سخت، و بر هدايت شما حريص، و به مؤمنان مهربان و رحيم است».
رسول خدا صلی الله علیه و آله ، كتاب خداى متعال را آشكار، آيات آن را شايع، و آن را منتشر كرد و آيات آن را براى اقوام و زبانهاى مختلف آنها و شهرهاى ديگر مىخواند.
1) - التوبه: 128.
در واقع تعاليم قرآن، احكام و آدابش براى ترقى انسان و علو سرشت او آمده است. فوايد آن بسيار زياد است و همچنين كمك و نعمت بزرگى براى بشريت بوده است، و معجزه خليفه خدا در روى زمين مىباشد.
قرآن كريم حاوى تعاليم محكم، متشابه، عام، خاص، مطلق و مقيد است. و راسخون در علم هستند که تأويل و وقوف بر حقيقت نازل از رب العالمين را، احاطه دارند. آنها چراغهاى اسلام، هدايت كنندگان مردم و نردبان ترقى عالى در اسلاماند، عترت رسول اللّه صلی الله علیه و آله کساني هستند كه با قرآن زندگى كردند، بر دقايق قرآن، اسرار، ارزش و آدابش واقفند؛ پس به ناچار در تفسير قرآن کريم به آنها رجوع ميکنيم زيرا رجوع به آنها استحبابى يا داوطلبانه نيست بلكه حقى است كه نظيرى براى آن نيست.
آنچه مورد تأكيد است و در آن شكى نيست، «سيد عترت نبوى» امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، اولين كسى است كه قرآن را شناخته، و بر محتويات آن واقف شده است. شاگرد او «عبداللّه بن عباس» كسى كه قويترين و داناترين مفسر قرآن است، علوم خود را از او گرفته است و نسبت علم و معرفت او از قرآن به علم امام علیه السلام مانند نسبت قطرهاى به دريا است.
امام بزرگ، علم تفسير قرآن را از برادرش و پسر عمويش، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرا گرفت و او به تفسير هر آيهاى كه بر او نازل مىشد، احاطه داشت، همان طور كه امام آن را بيان مىكند:
«آيهاى خدا بر پيامبرش نازل نكرد، مگر اينكه آن را جمع كردم و آيهاى از آن نبود، مگر اينكه بر من خواند و تأويل آن را به من آموخت»(1).
1) - بحار الانوار: 92/40.
و امام علیه السلام فرمود: «آيهاى در قرآن نازل نشد، مگر اينكه من مىدانستم كجا نازل شده، درباره چه كسى نازل شده و درباره چه چيزى و در دشت يا در كوه نازل گرديده است»(1).
پس؛ امام علیه السلام اولين كسى است كه به علم قرآن احاطه پيدا كرد، و بر مضامين و محتويات آن واقف شد.
و اين تفسير موجب مباهات و افتخار ائمه طاهرين بود بعضى از كينه توزان و دشمنان شيعه قرآن امام را غير از اين قرآن مىدانستند و آن را نزد امام وسيله عيب و طعن قرار دادند. اين از كم تدبيرى آنها بود زيرا شيعه عقيده دارد كه قرآن ديگرى غير از اين قرآن وجود ندارد، و اين قرآنى است كه از جانب خداوند متعال بر پيامبر خاتم نازل شده است.
تفسير امام شامل تفسير و اسباب نزول آن و غير آن كه ذكر كرديم مىباشد.
اگر كرسى خلافت بعد از وفات رسول اللّه صلی الله علیه و آله به امام على علیه السلام واگذار مىشد، و رهبرى حكومت را او به عهده مىگرفت؛ رهبرى اصيل و نمونه با حكومت عاليه در روى زمين تشكيل مىشد؛ زيرا امام از توانايى مهم علمى الهام گرفته بود، كه تنها او از آن برخوردار بود و او دروازه شهر علوم پيامبر صلی الله علیه و آله بود و اندازهاى براى مرفت او نيست به علوم، نيست.
امام علیه السلام اعلام كرد، اگر رهبرى بعد از نبى صلی الله علیه و آله به او واگذار مىشد، براى تمام ملل و اديان آنگونه كه در كتابشان بود فتوا مىداد.
1) - أمالى الصدوق: 166.
امام علیه السلام فرمود: «به خدا قسم اگر براى من کرسي بگذارند و بر آن بنشينم، براى اهل تورات به توراتشان فتوا مىدهم، تا تورات به سخن آيد و بگويد: على درست گفت و دروغ نگفت، براى شما فتواي داد آن گونه كه بر من نازل شده، و به اهل انجيل با انجيلشان فتوا دهم تا انجيل به سخن آيد، بگويد: على درست گفت و دروغ نگفت براى شما به آنچه بر من نازل شد. و به اهل قرآن با قرآنشان فتوا دهم، تا قرآن به نطق آيد و بگويد على درست گفت و دروغ نگفت و شما را فتوا داد آنگونه كه بر من نازل شد. شما كه قرآن را شب و روز مىخوانيد آيا در بين شما كسى هست آنچه نازل شده بداند؟ و اگر يك آيه در قرآن نبود، و آنچه بوده و خواهد بود را تا روز قيامت به شما خبر مىدادم. خداوند مىفرمايد: يمحوا اللّهُ ما يشاءُ وَيثبتُ وعندهُ أمِّ الكتابِ(1). (خداوند هر چه را نخواهد، محو و هر چه را بخواهد، اثبات مىكند.)
و اين حديث امام علیه السلام بر عالم بودن امام به تمام علوم و تمامي حوادثى كه در دنيا رخ داده، و تا روز قيامت رخ مىدهد، دلالت مىكند.
1) - بحار الانوار:92/78. و آيه 39 از سوره رعد.
در اينجا احاديثي از امام علیه السلام که تفسير از تفسير امام علیه السلام بر قرآن كريم نقل شده است را ذکر ميکنيم اگرچه ما تفسير كامل او از تمام آيات كتاب عزيز را نداريم، و آن را براى ابراز گسترش و توسعه علوم امام علیه السلام و احاطه كامل او به كتاب خداى بزرگ، نقل مىكنيم، و آن جزيى از زندگى علمى او است كه بر بعضى از معالم او پرتو افكنده است.
قبل از اينكه كتاب را به اتمام برسانم قصد دارم که اين سخن را بگويم که، اين كتاب جزيى از دانشنامه امام اميرالمؤمنين علیه السلام است، كه درباره امور زندگى او بحث مىكند، و من به طور يقين ادعا نمىكنم كه به تمام ابعاد زندگى او احاطه پيدا كردم زيرا اين امرى نشدنى و دور از آرزو است، و براى چنين ادعايى از خداى متعال استغفار ميطلبم، پس هرچه در اين كتاب است، به قدر وسع و توان بوده كه با كوشش و سختى جمع آورى شده و آن پرتويى از الهام و نشانههاى زندگى اين امام بزرگ است، كه ذهنهاي علما را به موهبتها و نبوغ خود مشغول كرده است. و آن را براى تحقق به عدالت خالص و حق محض مورد حمايت قرار داد. علما در گذشته و حال كتابهاي زيادي در فضايل مناقب امام و آثار او نوشتهاند، از آن جمله کتابها دانشنامه است كه به طور كلى از صفحات درخشنده زندگى او؛ كه با كرامت، شرف، خرد و فداكارى همراه است، حکايت ميکند. در خاتمه به سوى خداى متعال تضرع و زارى مىكنم، كه اين كوشش ناچيز را قبول كند، و آن را ثوابي براي من در روز ملاقاتش قرار دهد؛ زيرا او بر هر كارى قادر و توانا است.
نجف اشرف
باقر شريف قرشى
10 جمادى الثانى 1419 ه-
در دنياي انساب، نسبي روشنتر و جامعتر از نسب اميرمؤمنين علیه السلام - که واحد تمام صفات شرف و کرامت باشد - وجود ندارد. او از قلب خاندان هاشمي است كه به عقل، شهامت، مهماننوازي، ياري ضعيفان، حمايت از همسايه و غير آن شناخته ميشدند. صفات والايي كه از نظر بزرگي، روشني و شرف در صدر قوم عرب قرار دارد و ما به اختصار به بعضي از فضائل عالي و به بزرگان و سروران آن، کساني كه فخر و عزت را نه براي خاندان خود بلكه براي جهان عربي ثبت كردند، اشاره ميکنيم.
مورخين صفات كريمهاي را براي خاندان هاشم از آغاز تاريخ بيان كردهاند که باعث تمايز آنان از ساير اقوام شده است. صفات آنها در جامعهاي كه از فضائل شخصي دور بودند، شايع بود. از جمله صفات بارز مردم مكه در آن زمان، خشونت، تكبر، خودخواهي، قساوت، حسد، زنده به گور كردن دختران، پرستش بتها و ساير صفات پست و همچنين عقبماندگي بود.
تنها قبيلهاي که در مکه به خرد و جوانمردي شناخته ميشد، خاندان هاشم بودند.
پرستش بت در قبايل مكه شايع بود و بتها بر ديوار كعبه آويزان بودند. هر قبيله بتي داشت كه آن را به جاي خدا ميپرستيد به جز خاندان هاشم كه تنها خدا را ميپرستيدند و از دين ابراهيم (شيخ انبياء) پيروي ميكردند. امام اميرالمؤمنين علیه السلام ميفرمايد:
«والله، نه پدرم، نه جدم «عبدالمطلب»، نه «عبدمناف»، و نه «هاشم» بتي را نپرستيدند و همانا خدا را پرستش ميكردند و به سوي خانهي خدا بر دين ابراهيم نماز ميخواندند، و به او متوسل ميشدند...(1).
اين كرامات خاندان هاشم بر رشد فكري، ايمان عميق به خدا و كنار گذاشتن تمامي خرافات و بتهاي دوره جاهليت دلالت دارد. آنها با تمسخر به بتها مينگريستند و به آيين جدّ خود، ابراهيم، (كسي كه با بتها مبارزه نمود و ايمان به خداي خود را اعلام كرد) گردن نهاده بودند.
از مهمترين حوادث اجتماعي كه در مكه رخ داد «حلف الفضول» بود كه از بارزترين موارد آن، قيام براي ياري مظلومان و گرفتن حق آنها - قريشي و غير قريشي - بود. اين موضوع موافق ميل هاشميان بود؛ آنان كه نمونهاي از جوانمردي، بزرگواري و ياري به ديگران بودند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن پيمان حضور داشت، به آن افتخار ميکرد و ميفرمود: «در خانهي «عبدالله بن جدعان» در پيماني شركت كردم كه براي من دوست داشتنيتر از شتران سرخ مو بود و اگر در اسلام نيز به چنين پيماني دعوت شوم اجابت ميكنم»(2).
امويان از اين پيمان تخلف کردند زيرا اين پيمان با طبيعت خودخواه و متکبر آنان سازگار نبود و سرشت آنان با سرشت هاشميان كه اين پيمان را ايجاد كرده بودند در تضاد و تناقض بود. اين تذکّر لازم است كه جدالي لفظي بين امام حسين علیه السلام با «وليد بن عقبه» حاكم مدينه درگرفت؛ امام علیه السلام خشمگين شد و مردم را به حلف الفضول فراخواند؛ بزرگان قريش پاسخ او را دادند و وليد ترسيد و شيء مورد دعوا را به او برگرداند(1).
به هر حال حلف الفضول كه نام ديگر آن پيمان جوانمردان است، يكي از شگفتترين اقدامات اصلاحي است كه بني هاشم در تأسيس و تقويت آن سهيم بودند.
يکي از كارهاي بزرگي كه به هاشميان نسبت ميدهند و از موارد عزت و افتخار آنها به شمار ميآيد، خارج كردن آب از چشمهي زمزم است كه محل آن از زمان قريش مخفي شده بود و كسي از آن آگاهي نداشت؛ براي پيدا كردن آن كوششهاي زيادي كردند اما به آن دسترسي پيدا نكردند.
رهبر هاشميان «عبدالمطلب» براي پيدا كردن محل آن اقدام نمود و آن را پيدا كرد. در هنگام حفر چاه به گنجي رسيد كه در آن آهواني از طلا، شمشيرها و زرههايي وجود داشت، صدايش را به تكبير بلند كرد؛ قريشيان با سرعت در اطراف او گرد آمدند و هنگام مشاهدهي گنج، تعجب نموده، بر سر آن به نزاع پرداختند. «هشام بن مغيره» گفت: چون در بيت الحرام پيدا شده است براي قريش بوده و هر آنچه كه در آنجا پيدا شود متعلق به تمام قريشيها است. «حرب بن اميه» آن را به زور رد كرد و گفت: مخصوص عبد مناف است؛ آنها چاه را حفر کردند و به آن دست يافتند؛ شايسته نيست كه قريش را در آن شريك كنيم. نزاع بين
1) . سيره نبوي، ابن هشام: 1 / 127.
طرفين شدت يافت و «عبدالمطلب» ساكت بود و گفتار قريش را ميشنيد. «حرب» به او گفت: «چه شده است كه تو صحبت نميكني در حالي كه تو گنج را پيدا کردي؟» «عبدالمطلب» با بردباري و بدون توجه به دگرگوني گنج گفت: «شايسته نيست كه گنج براي يكي از ما باشد؛ قرعهكشي كنيم كه براي كعبه دو سهم و براي من دو سهم وبراي شما دو سهم باشد». به او پاسخ مثبت دادند؛ پس بين قريش و كعبه قرعه انداختند. براي كعبه سه سهم مقرر شد؛ پس، عبدالمطلب آنها را صدا كرد و گفت: «اي گروه قريش متفرق شويد، و اي بني عبدمناف، هيچ يك از شما از اين گنج نصيبي نداريد... اما اين طلا به صورت صفحههائي ساخته ميشود و بر در كعبه قرار ميگيرد...».
اين انديشه و علو فكر در نظر قريش بزرگ جلوه كرد؛ طلا را به نزد ريختهگر بردند و او صفحاتي از آن درست كرد سپس آن را بر در خانهي كعبه نصب كردند(1).
قويترين گمان اين است؛ اولين كسي كه كعبه مشرفه را با طلا پوشش داد عبدالمطلب، بزرگ قريش، بود. شادماني و خوشحالياي، تمام اهالي مكه را به وسيله آب زمزم (كه عبدالمطلب براي آنها خارج كرد) فرا گرفت. بزرگترين نعمت و عزيزترين چيز در زندگي آب است كه خدا به آنها عطا كرد.
از ديگر صفات پسنديدهي هاشميان، سخاوتمندي و آب دادن به حجاج بود. اولين كسي كه به اين كار اقدام كرد و اين فضيلت شامل او شد، هاشم بود. راويان گفتهاند: هنگام ورود حجاج با صداي بلند براي قريش خطبه ميخواند و ميگفت: «اي گروه قريش، شما همسايگان خدا و اهل بيت اوييد و در اين فصل، زائرين و حجاج خانه خدا به سوي شما ميآيند؛ آنها مهمان خدا و سزاوار بزرگداشتي در
1) . سيره نبوي، ابن هشام: 1 / 136.
خور مهمانان او هستند، آنچه براي خودتان در اين مدت طعام آماده كردهايد، براي زماني كه آنها بايد در اينجا ساكن شوند، جمع كنيد...»(1).
اين دعوت، دعوت شرافت، شهامت و بزرگواري بود و قريشيان به جمعآوري و اهداي كمكهاي مالي و فروش آب و طعام قيام ميكردند.
بخشندگياي ديگر از هاشميان، غذا دادن و بخشيدن آن، با سخاوتمندي به غريبان و درماندگان بود. اولين كسي كه به اين بزرگواري شناخته شد، هاشم (رئيس قبيله بني هاشم) بود كه نان را در آب گوشت تريد ميكرد و با رضايت كامل به قومش ميداد. او از اين جهت به هاشم، يعني شكننده ملقّب شد. او نان خشك را ميشكست و در آب گوشت تريد ميكرد. از همين جهت شاعر گفته است:
عَمرو العُلی هَشَمَ التَّريدَ لِقَومِهِ وَرِجالُ مَكَّةَ مُسنِتونَ عِجافُ
«عمرو العلي براي قومش آب گوشت تريد ميكرد و به مردان قطحي زده، لاغر و ضعيف مكه ميداد».
اين صفت بزرگ، به فرزندان و نبيرههاي او نيز به ارث رسيد و از بارزترين آنها، ريحانهي رسول الله - امام حسن علیه السلام - بود كه بخشندهترين فرد زمانهي خود و در سخاوتمندي ضرب المثل بود و با اينكه همهي اهل بيت علیهم السلام معدن جود و كرم بودند او را كريم اهل بيت لقب دادند. مشابه او در كرامت ناميترين سخاوتمندان در دنياي اسلام بود و نيز عبدالله جعفر كه از چهرههاي درخشان سخاوتمندي در عالم عرب بود. اصولاً بني هاشم از بخشندهترين مردم بودند و بيشتر آنها به اندازهاي نيک سيرت و گشاده دست بودند که گويي کرم عنصر ذاتي آنها شده بود.
1) . سيره نبوي، ابن هشام: 143.
خاندان هاشمي مردان نمونهاي داشت كه بزرگان و رؤساي آنها را در زير نام ميبريم:
هاشم از بهترين افراد شهر مكه و در سخاوت ضرب المثل بود. او حجاج را در مكه، مني و عرفات اطعام ميكرد و نيز اولين كسي بود كه كوچ قريش را به يمن و شام مرسوم كرد(1)شاعر در بارهي او ميگويد:
سُنَّت إليه الرَّحلَتان كِلاهُما سَفَرُ الشَّتاءِ وَرِحلَةُ الأصيافِ
«دو سفر را او مرسوم كرد كه اين دو سفر زمستاني و سفر تابستاني بودند».
از سادات و بزرگان بني هاشم و از مفاخر قريش، عبدالمطلب بود كه در جواني، از عاقلترين جوانان قريش و در پيري، از باوقارترين و بزرگترين شيوخ عصر خويش بود و چون مردم از او بسيار ستايش و تمجيد ميکردند به او لقب «شيبه الحمد» دادند. پذيرائي و آب دادن حجاج پس از وفات عمويش به او واگذار شد. او در مورد جمعآوري آب به سختي ميكوشيد و آب باران را در حوضهايي كه از پوست درست شده بود، جمعآوري و براي حجاج بيتالله الحرام آماده ميكرد. او آب زمزم را پس از آنكه قريش از مکان آن بياطلاع بودند كشف كرد. پس از وفات او، حزن و اندوه همهي قريشيان را فراگرفت. مطرود بن كعب خزاعي در مرثيهاي براي او گفته است:
1) . سيره نبوي: 3 / 458.
يا أيُّها
الرجُلُ المُحَوِّلُ رَحلَهُ
ألا نَزَلتَ
بِآلِ عَبدِ مَنافِ
هَبِلَتك
أمُّكَ لَو نَزَلتَ عَليهِمُ
ضَمِنوكَ
مِن جوعٍ وَمِن إقرافِ
الآخِذونَ
العَهدَ مِن آفاقِها
وَالرّاحِلونَ
لِرَحلَةِ الإيلافِ
وَالمُطعِمونَ
إذا الرياحُ تَناوَحَت
وَرِجالُ
مَكَّةَ مُسنِتونَ عِجافُ
وَالمُفصِلونَ إذا المُحولَ تَرادَفَت
والقائِلونَ
هَلُمَّ للأضيافِ
والخالِطونَ
غَنِيَّهُم بِفَقيرِهِم
حتّي يكونَ
فقيرَهُم كالكافي
كانت
قُرَيشٌ بيضَةً فَتَفَلَّقَت
فالمُ-خُّ خالِصَةٌ لِعَب-دِ مَنافِ(1)
«اي كسي كه زين مركبت را برگرداندهاي چرا بر خاندان عبد مناف وارد نگشتي؟
واي بر تو، اگر بر آنها وارد ميشدي تو را از گرسنگي و تهي دستي نجات ميدادند.
آنان كه از ديرباز به عهد خود پايبند بودند و آنان كه براي راحتي كوچ ميكردند.
آنان كه در هنگام قحطي و خشكسالي و هنگامي كه اهالي مكه سالها گرسنه بودند، آنها را اطعام ميكردند.
آنان كه در هنگام خشكساليهاي پياپي، مردم را به مهماني دعوت ميكردند.
آنان كه ثروتمندانشان با تهيدستان هم نشين بودند به اندازهاي که فقيرشان احساس بينيازي ميكرد.
قريش به اين صفات نيك معروف بود و خاندان عبد مناف همگي خردمند بودند».
اين شعر از كرم خاندان هاشمي، پذيرايي از مهمان و سخاوتمندي آنها حكايت ميكند و اين تذکر لازم است كه عمر شريف پيامبر صلی الله علیه و آله هنگام وفات عبدالمطلب هشت سال بود(2).
ابوطالب حامي اسلام و نگهبان بزرگ دعوت اسلامي از شروع نور آن است. او نيروي قدرتمندي بود و در هنگامي كه سركشان و متجاوزان قريش براي خاموش كردن نور اسلام و فروكش كردن شعلهي توحيد متحد شده بودند، به اسلام كمك هاي بسيار كرد و به طور يقين، پيامبر بدون حمايت ابوطالب، نميتوانست رسالت پروردگارش را به انجام برساند. او با عزمي راسخ و محكم در برابر آن حيوانات درنده ايستاد در حالي كه بتان آنها را حقير ميشمرد، تقليدها و عادات آنها را به تمسخر ميگرفت و كار آنها را سبك ميشمرد. به طور مختصر موارد قهرمانانهي او در ياري از اسلام، فداكاري و حمايت او از رسول اكرم صلی الله علیه و آله را كه به قلم نور و فخر ثبت شده است بيان ميكنيم:
ابوطالب پيامبر صلی الله علیه و آله را اکرام ويژهاي مينمود و با تمام وجود به او خدمت ميکرد و از کودکي حافظ و مربي او به شمار ميآمد. او از علو و عظمت زندگي پيامبر در آينده آگاه بود و ميدانست: دنيا را سر از نور و آگاهي و رسول رب العالمين، خاتم المرسلين و سيد النبيين است. پيشينيان او را آگاه كرده، از اينكه يهوديان به پيامبر آزار برسانند يا او را نابود كنند نيز، برحذر داشته بودند. راويان ميگويند: ابوطالب همراه پيامبر صلی الله علیه و آله براي تجارت به شام سفر كرد؛ راهبي با سرعت به نزد او رفت و گفت: «من تو را نصيحت ميكنم كه همراه پسر برادرت به جاي خود برگردي و هر چند اين كار باعث از بين رفتن اموال و زيان در تجارت تو باشد. من از دسيسههاي مشركين و دشمني يهوديان بيمناكم زيرا آنها اگر او را بشناسند (آنگونه كه من او را شناختهام) به او آسيب ميرسانند و او را به سرعت از بين ميبرند. پس ابوطالب به سوي مكه برگشت و به خاطر حفظ فرزند برادرش به تجارت در شام ادامه نداد و از
ترس آسيب دشمنان، او را در رختخواب خويش ميخواباند و او را در نيمههاي شب، از محلي به محل ديگر انتقال ميداد تا كسي او را مورد سوء قصد قرار ندهد.
زماني كه پيامبر صلی الله علیه و آله دعوت هدفمند و جاويد خود را براي آزادي انسان، نجات او از تاريكي جهل و پرستش بتان اعلام كرد، قريشيان بسيار ترسيدند و براي خاموش كردن شعلهي توحيد به پا خاستند.
دعوت اسلامي در جامعهي جاهلي، انقلاب فكري و تحول بزرگ اجتماعي به وجود آورد. قريشيان از مصالح، تقليدها و انحراف در آداب و اصولي كه پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي زنان و فرزندانشان ايجاد كرده بود، ترسيدند و براي خدايان و بتهايي كه پيامبر صلی الله علیه و آله آنها را به سخره ميگرفت و مردم را به نابودي و خراب كردن آنها دعوت ميكرد سخت هراسان بودند؛ پس، رگهاي گردنشان ورم كرد، سحرشان باطل شد و مأيوسانه براي مبارزه با او و خاموش كردن نور رسالت او متّحد شدند؛ به جز ابوطالب، قهرمان اسلام، كه چون سدي عظيم در برابر آنها به حمايت از او پرداخت و نشاط و دلاوري را در وجود فرزند برادرش برانگيخت و براي ترويج اصول پيامبر اين اشعار را سرود:
فَاصدَع
بِأمرِكَ ما عَلَيكَ غَضاضَةٌ
وابشِر
بِذاكَ وَقُرَّ مِنكَ عُيونا
وَدَعَوتَني
وَعَلِمتُ أنَّكَ ناصِحي
وَلَقَد
صَدَقتَ وَكُنتَ ثَمَّ أمينا
وَلَقَد
عَلِمتُ بِأَنَّ دينَ مُحَمَّدٍ
مِن خَيرِ
أديانِ البَرِيَّةِ دينا
واللهِ لَن
يَصِلوا إلَيكَ بِجَمعِهِم
حَتّي
اُوَسَّدَ فِي التُّرابِ دَفيناً(1)
«آنچه را مأموري آشكارا بيان كن، بر تو باكي نيست و به آن بشارت بده و چشمهايي از تو روشن ميشود.
و به منظور خيرخواهي و هدايت مرا دعوت كردي و بيشك راست گفتي و در دعوت خويش امانتدار بودي.
1) . أسني المطالب في نجاهْ ابي طالب: 25.
و من اين را فهميدم كه دين محمد صلی الله علیه و آله از بهترين اديان جهان است.
به خدا قسم تا روزي كه مرا به خاك نسپردهاند هرگز گروه قريش بر تو دست نخواهند يافت».
اين اشعار از ايمان عميق او به اسلام، آگاهي در طرفداري از پيامبر صلی الله علیه و آله و حمايت از دعوتش حكايت ميکند. و اينكه دشمن عليرغم كوشش بسيار نميتواند از پيشرفت اصول اسلام و تبليغ رسالت پروردگار جلوگيري كند.
ابوطالب تصميم گرفت با تمام توان خود از پيامبر حمايت نمايد و نسبت به او فداكاري كند. او قريشيان را مخاطب خود قرار داد و گفت:
كَذَبتُم
وَبيتِ اللهِ نُخلي مُحَمَّداً
وَلَمّا
نُطاعِن دونَهُ وُنُناضِلِ
وَنَنصُرُهُ
حتّي نُصَرَّعَ حَولَهُ
وَنُذهَلَ
عَن أبنائِنا وَالحَلائِلِ(1)
به خانهي خدا قسم، به دروغ تصور كرديد كه از محمد دست برميداريم با اينكه تاكنون در راه او نيزهاي به كار نبرده و جنگي نكردهايم.
او را ياري ميكنم تا آنجا كه از زنان و فرزندانمان چشم پوشيده و در راه او كشته شويم.
معني اين شعر اين است كه او هرگز پيامبر صلی الله علیه و آله را رها نخواهد كرد كه قريش بر او ستم كنند و از او دفاع خواهد كرد تا خودش و اهل بيتش در نزد او به خاك بيفتند.
ابوطالب چنان شيفتهي دوستي پيامبر صلی الله علیه و آله بود و عواطف و احساسات او را تصرف كرده بودند كه ميگفت:
وَأبيَضَ
يُستَسقی الغَمامُ بِوَجهِهِ
ثُمالُ
اليَتامي عَصمَةٌ لِلاِرامِلِ
سفيدرويي كه ابر از روي او طلب باران ميكند پناهگاه ايتام و حافظ بيوهزنان است.
1) . المغازي / واقدي: 1 / 70.
اين بيت در جان نبي صلی الله علیه و آله اثر بزرگي گذاشت. راويان ميگويند: به اهل مدينه قحطي سختي رسيد. به رسول خدا صلی الله علیه و آله شكايت كردند؛ او بالاي منبر رفت و درخواست باران كرد. طولي نكشيد كه باران باريدن گرفت به اندازهاي که اهل مدينه ترسيدند غرق شوند؛ به رسول خدا صلی الله علیه و آله شكايت كردند؛ پس او گفت: «اللّهمّ حَوالَينا وَلا عَلَينا»:«خدايا،
پيرامون ما، نه بر سر ما». پس، ابرها از مدينه به اطراف مدينه رو آوردند. پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر ابوطالب امروز را درك ميكرد خوشحال ميشد». امام علیه السلام متوجه پيامبر شد و گفت: گويا گفتار او را اراده كردهاي:
وَأبيَضَ
يُستَسقي الغَمامُ بِوَجهِهِ
ثُمالُ
اليَتامي عِصمَةٌ لِلأرامِلِ(1)
سفيدرويي كه ابر از روي او طلب باران ميكند، پناهگاه ايتام و حافظ بيوهزنان است.
گويي اين بيت شعر نزد خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله جايگاه خاصي دارد؛ زيرا، سرور زنان عالم÷ در ساعت آخر زندگي پدرش اين شعر را خواند. پدرش با لطف و محبت فرمود: «اين قول عمويم ابوطالب است» و اين آيه را خواند:
وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ...(2)«محمد نيست مگر فرستادهي خدا كه قبل از او پيامبراني بودند...». گروهي از رؤساي قريش نزد ابوطالب رفتند و به او گفتند: پيامبر صلی الله علیه و آله را به آنها تحويل دهد و در عوض عمارة بن وليد كه عاقلترين و زيباترين جوان قريش است را تحويل بگيرد. ابوطالب آنها را مسخره كرد و بر آنها بانگ زد: «اي احمقها، به خدا با من به انصاف عمل نكرديد. واي بر شما! دور شويد، آيا ميخواهيد روح و فرزندم را به شما بدهم تا او را بكشيد و فرزندتان را به من بدهيد تا او را برايتان پرورش دهم؟ چه شده است؟ چگونه حكم ميكنيد؟ آيا اميد داريد كه من محمد را
با عمارة بن وليد عوض كنم!؟ قسم به آن كسي كه جان من در دست اوست تمام عالم را با يك ناخن پاي محمد[ صلی الله علیه و آله ] عوض نميكنم؛ پس شما ديگر با من صحبت نكنيد وگرنه گردنتان را با شمشير ميزنم».
مأيوس و زيانكار بازگشتند و آرزوهايشان به نااميدي مبدل گشت. ابوطالب آنها را به سخره گرفت و با تمام قدرت به حمايت از پيامبر صلی الله علیه و آله برخاست. اگر حمايت او نبود، قريشيان از پيامبر و دعوت او هيچ اثري باقي نميگذاشتند.
قريشيان از دعوت پيامبر صلی الله علیه و آله خسته شده، و از او هراسانتر شدند. حزن و اندوه آنها را فراگرفت. بعضي از فرزندان، بردگان، و زنان و پسران آنها ايمان آورده بودند؛ به تقليدهايشان ميخنديدند و حكم به نجاست آنها ميدادند. بنابراين، سركشان و رؤساي آنها بر بازداشت پيامبر صلی الله علیه و آله و ساير افراد بني هاشم و بني عبدالمطلب و حبس كردن آنها در «شعب ابي طالب» خارج از مكه حکم نموده و قراردادي در اين باره نوشتند كه بندهاي سختي داشت و آن را در داخل كعبه آويزان كردند. بعضي از مواد آن اين است:
1- محروم بودن از مواد غذائي. 2- ممنوعيت ارتباط با آنها.
3- ممنوعيت ازدواج با آنها. 4- ممنوعيت رساندن آب به آنها.
5- ممنوعيت رساندن اثاثيه و فرش به آنها.
6- عدم فسخ اين محاصرهي اقتصادي تا زماني كه پيامبر را تسليم كنند.
7- گماشتن نگهبان در دهانه درهي براي اينكه كسي از آنها فرار نكند(1).
ابوسفيان، ابوجهل، عاص بن وائل، ابوالبختري، ابولهب، عمرو بن العاص و ساير سركشان قريش، عهدنامه را امضاء نموده و آن را داخل كعبه آويزان كردند.
1) . السيرةً الحلبيةً: 1 / 374 - 375.
عدهاي از افراد پست قريش كوشيدند كه پيامبر صلی الله علیه و آله را در شعب به قتل برسانند، ابوطالب براي او نگران شد و فرزندش امام اميرالمؤمنين علیه السلام را در جاي او ميخواباند. اين محاصرهي اقتصادي ظالمانه، سه سال ادامه داشت و سيده زكيه امالمؤمنين خديجه÷ طعام و شراب مورد نياز آنها را تأمين ميکرد و تمام ثروت خود را در اين راه خرج كرد به طوري كه از ثروت كلان او چيزي باقي نماند؛ تا اينكه خداوند براي آنها فرجي نازل کرد.
و موريانهاي را بر پيمان نامه مسلط كرد كه تمام آن را به جز كلمهي جلاله (الله) خورد. پيامبر صلی الله علیه و آله عمويش
ابوطالب را از آن آگاه كرد، سپس از شعب به سوي حرم خارج شد، قريشيان دور او جمع شدند، به آنها گفت:
«پسر برادرم ميگويد: خداوند موريانهاي را بر پيمانتان مسلط كرده و همهي آن را كه از روي ظلم و ستم بوده، خورده است و فقط نام (الله) را رها كرده است؛ اگر راست ميگوييد آن را حاضر كنيد، اگر فهميديد كه شما به ما ظلم و قطع رحم كرديد، آن محاصره را برداريد و اگر دروغگو بود، ميدانيم كه شما بر حق و ما بر باطليم». به سرعت به سوي پيمان نامه رفتند و ديدند همانگونه است كه ابوطالب به آنها خبر داده است؛ پس نيروي او شدت يافت و خطاب به آنها گفت:
«شما در حق ما ظلم و ستم و قطع رحم كرديد» همچنين گفت:
وقد كان في أمر الصحيفة عبرةٌ
متي ما يُخَبَّر غائب القوم يعجب
محا اللهُ
ذِكراهم وأفني عقوقهم
وما نقموا
مِن ناطق الحق مُعرِب
فأصبح ما قالوا
مِن الامر باطلاً
ومن يختلق
ما ليس بالحق يكذب(1)
و در جريان خورده شدن عهدنامه توسط موريانه، عبرتي است كه اگر غائب آن را بشنود تعجب ميكند.
1) . الكامل في التاريخ، ابن اثير: 2 / 33.
خدا نام آنها را محو و پيمان شكني آنها را باطل نمود و نتوانستند از گويندهي حق انتقام بگيرند.
آنچه در اين مورد ميگفتند باطل شد و آن كسي كه به ناحق چيزي را به كسي نسبت دهد دروغگوست.
خداوند متعال براي پيامبرش و ساير كساني كه از هاشميان با او بودند فرجي رساند. فرزند اميه به سوي قريش رفت و آنان را مورد خطاب قرار داد و از آنها شكستن محاصره بر هاشميان را خواستار شد. ابوجهل به سختي آن را رد كرد تا اينكه گروهي از قريش به او پيوسته، به زهير پاسخ مثبت دادند و از گفتار او پشتيباني كردند و قريش درخواست او را اجابت كرد و از پيامبر صلی الله علیه و آله و ساير كساني كه با او بودند محاصرهي اقتصادي را برداشتند.
ابوطالب پاسخ مثبت داد و براي دعوت به اسلام مشخص شد، ابوطالب پادشاه حبشه را به اسلام دعوت كرد و نامهاي به او نوشت كه آن را به اين ابيات خاتمه داد:
أتعلمُ مَلِک
الحُبشِ أنّ محمّداً
نبي كموسي
والمسيح بن مريم
أتی بالهدي
مثل الَّذي في هُداهُما
فكلٌّ
بأمرالله يَهدی ويعصم
وأنَّكُم
تتلونَهُ في كتابكم
بصدقِ حديثٍ
لا حديث التَّراجُم ِ
فلا تجعلوا
لله ِ نِدّاً وأسلِموا
فإنّ طريق
الحقِّ ليس بمظلم ِ(1)
آيا پادشاه حبشه ميداند كه محمد مانند موسي و عيسي پسر مريم، پيامبر است؟
براي هدايت آمد مانند آن كساني كه براي هدايت شما آمدند و همه به امر خدا هدايت و عصمت ميورزند.
و شما درستي حادثه را در كتاب خودتان ميخوانيد نه از شرح حال.
1) . سيره ابن هشام: 1 / 357. شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 3 / 224.
براي خدا شريك قرار ندهيد و اسلام را بپذيريد چون راه حق تاريك نيست.
ابوطالب دعوت كنندهي به اسلام و حامي و فدايي آن بود و فضايل پيامبر و نيز مناقب و آثار او را نشر ميداد و اشعاري براي او سروده است:
ظهرت دلائلُ نوره
فتزلزلت
منها البسيطة وازدهت
أيامُ
وهوت عُروشُ الكُفرِ عند
ظهوره
وبسيفه قد شُيِّدَ
الاسلامُ
وأتاهُمُ أمرٌ عظيمٌ
فادحٌ
وتساقطت مِن حوله
الاصنامُ
صلّي عليه الله ُخلاقُ
الوري
ما أعقب الصُّبح المضيء
ظلامُ
دلايل نور او آشكار شد و در دنيا زلزله افتاد و روزگار خرم و خندان شد.
و تخت كفر هنگام ظهورش سرنگون شد و اسلام با شمشير او محكم گرديد.
و امري بزرگ و سخت را آورد و تمام بتهاي اطراف آن فرو افتادند.
درود خداي خالق جهان بر او باد كه بعد از صبح روشن تاريكي وجود ندارد.
و نيز گفته است:
ألا يا بَني فِهرٍ
أفيقوا ولا تَقُم
نَوائِحُ قَتلاكُم
لِتُدعي بِالتَّنَدُّمِ
علي ما مضي مِن بَغيِكُم
وَعُقوقِكُم
وإتيانِكُم في أمرِكُم
كُلَّ مأثَمِ
وظُلمِ نَبِي جاء يَدعو
إلی الهُدی
وأمرٍ أتي مِن عند ذي
العرش قَيِّمِ
فلا تَحسَبونا
مُسلِمِيهِ ومثلُهُ
إذا كان في قومٍ فليس
بمسلمِ
فهذی معاذيرٌ وتَقدِمَةٌ
لكم
لِئَلا تكونَ الحربُ قبل
التَّقَدُّم ِ(1)
اي فرزندان فهر، بيدار شويد و براي كشته شدگانتان نوحهسرايي نكنيد كه پشيمان ميشويد.
بر آنچه در اثر ظلم و نافرماني در هر محلي از شما گناهي سرزده و گذشته است.
1) . ايمان أبي طالب: 189.
و ستم به پيامبري كه شما را هدايت ميكند و امري كه از جانب خداي صاحب عرش آورده است.
ما را مسلمان و مانند آن به حساب نياوريد در حالي كه در قوم مسلماني نيست.
اين عذر من بود كه براي شما گفتم تا اينكه قبل از شروع جنگي نباشد.
ابوطالب به دليل روح ايمان منزلت رفيعي دارد. او اسلام را پذيرفت و در آن راه، بزرگترين فعاليتهاي جهادي را انجام داد و اسلام بدون او، نميتوانست استحكام يابد و كمك او به اسلام و مسلمين بسيار بزرگ است.
ابوطالب، قهرمان اسلام، به فرزندان و ساير افراد خانواده خويش وصيت كرد؛ وصيتي كه مكارم اخلاق، محاسن آداب و محبت شديد به فرزند برادرش سيد كائنات را در بر داشت. بعضي از بندهاي آن چنين است:
«شما را به بزرگداشت اين كعبهي مقدسه سفارش ميكنم؛ زيرا در آن رضاي پروردگار، قوام زندگي و ثبات قدم است. صلهي رحم را به جا آوريد و آن را قطع نكنيد؛ چون صلهي رحم عمر را زياد ميكند و زيادي در عدد است. ظلم را رها كنيد و به سائل بخشش كنيد. راست گفتاري و اداي امانت بر شما باد زيرا در آن محبتي خاص و بزرگواري عام است...».
اين بند از وصيت نامه، گوياي تمام فضايلي است كه انسان به آن ناميده ميشود و از ارزشهاي كريمهاي است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را اعلام كرده است.
از ديگر بندهاي اين وصيت نامه، برانگيختن خاندان هاشمي و غير آنها به دوستي و اخلاص بر پيامبر صلی الله علیه و آله ،ياري كردن او و فدايي راه او بودن است. او گفت: «و من شما را به محمد صلی الله علیه و آله وصيت ميكنم؛ زيرا او امين در قريش، صديق در عرب و جامع تمام آن چيزي است كه به شما وصيت كردم، براي شما آييني رهابخش آورده است كه آينده از آن اوست. هم اكنون ميبينم كه محرومان و ستمديدگان
عرب از هر سو به او روي ميآورند، دعوت او را پاسخ ميدهند، شعارش را تصديق ميكنند و جريان او را بزرگ ميشمارند. دشمنان او، خود را به گرداب مرگ ميافكنند و سران قريش دنباله رو آنان ميشوند و از پايگاه قدرت آنان ويرانهها برجاي ميماند. و هنگامي كه تحولي چنان ژرف پيش ميآيد كه ضعيفان به سروري ميرسند، بزرگان نيازمند ميشوند و دورترينها بيشترين بهره را از توفيق مييابند. عرب، دوستي و محبت خود را به محمد تقديم ميكند، و زمامداري خويش را به او ميسپارد.
اي جماعت قريش، اينک او را كه از تبار شماست، در ميان شما زندگي ميكند، يار او باشيد و يارانش را حمايت كنيد، هر كه از شما راه او را در پيش گيرد، بالندگي و رشد مييابد و هر كه از پرتو هدايت او بهره گيرد، سعادتمند ميشود. كاش فرصت بيشتري داشتم و اجل مرا تأخيري بود تا هر موج مخالف را از او ميراندم و در برابر هر رنج و مصيبتي مدافع او بودم؛ همچنين گواهي ميدهم به گواهي او و گفتار او را بزرگ ميشمارم»(1).
اين وصيت از ايمان ابوطالب به پيامبر صلی الله علیه و آله ،پذيرفتن
اسلام و فداكاري در دفاع از آن حكايت دارد.
اين شخصيت بزرگ، آيندهي درخشان اسلام را پيشبيني كرده و ميگويد: به زودي مستضعفين جهان به او ايمان آورده و قدرت نيرومندي در دفاع از او به وجود ميآورند و به زودي بزرگان قريش و رؤساي آنها خوار و ذليل ميشوند و از پيامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش عطوفت و دوستي را طلب ميكنند. طولي نكشيد كه اين پيش بيني تحقق پيدا كرد، راويان روايت كردهاند كه معاويه زني از مسلمانان را
1) . شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 2 / 213. الدرجات الرفيعةً: 61. أسني المطالب: 20.
خواستگاري كرد، او از پيامبر صلی الله علیه و آله نظرخواهي كرد و حضرت او را از ازدواج با او نهي كرد و فرمود: «او بينواست»(1).
به هر حال وصيت ابوطالب سرشار از ارزشهاي كريمه، نمونههاي عالي و ايمان عميق به اسلام است.
ابوطالب در حمايت از پيامبر صلی الله علیه و آله و ياري اسلام بسيار كوشيد و به خاطر پسر برادرش با نيروهاي دشمن مبارزه كرد و از سوي سركشان قريش انواع رنج و مصيبت را متحمل شد. بيماري بر او چيره و مرگش نزديك شد. مهمترين دغدغهي خاطر او، سرنوشت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که پس از وي از سوي گرگهاي قومش (آنهايي كه همهي ارزشها و معارف را انكار ميكردند) به او چه خواهد رسيد. و او در بستر مرگ، فرزندان و افراد خانوادهاش را به ياري رسول خدا، ايستادن در كنار او، حمايت از او در برابر نيرنگ قريشيان و حمله به آنها سفارش كرد. بيماري او شدت پيدا كرد تا اينكه سرانجام در ماه شوال يا ذيقعده پس از خروج پيامبر صلی الله علیه و آله از شعب، مرگ او فرا رسيد(2).
اين شخصيت بزرگ پس از تلاش و كوشش در ياري اسلام و فداكاري براي رسول خدا صلی الله علیه و آله به عالم باقي شتافت. چون خبر وفات او در مكه منتشر شد، مكه از ترس اين فاجعه متزلزل شد، دلهايي فرو ريخت و چشمهايي پر از اشك شد؛ همانگونه که جباران و سركشان قريش خوشحال شدند.
امام اميرالمؤمنين علیه السلام به سرعت او را غسل داد و بدن مطهرش را كفن کرد. حزن و اندوه، جان او را فرا گرفت. مردم به سوي خانهي ابوطالب سرازير شدند،
پيكر مطهرش را با شکوه فراوان و احترام زياد، بر دوش حمل كردند و او را در آرامگاه ابدياش به خاك سپردند.
بدينسان دوران حيات اين مجاهد بزرگ - كه زندگي خود را براي خداوند متعال، ياري اسلام، مقاومت در برابر شرك و كوبيدن باطل صرف كرده بود - درهم پيچيده شد. سلام خدا بر او كه چه بسيار بود كمكهاي او به اسلام و مسلمين!
پيامبر صلی الله علیه و آله غمگين و محزون، در كنار قبر عمويش ايستاد و خاك قبر او را با اشكش سيراب كرده و سخنان جانسوزي را با ناراحتي بيان ميكرد:
«اي عمو، صله رحم كردي، خدا به تو جزاي خير بدهد. تو مرا پرورش دادي، در كودكي كفيل من بودي و در بزرگي مرا كمك و ياري كردي. اي عمو، به خدا قسم براي تو درخواست آمرزش ميكنم و تو را شفاعت ميكنم، شفاعتي كه ثقلان از آن تعجب كنند...»(1).
به دليل شدت تأثر و ناراحتي پيامبر صلی الله علیه و آله از فوت عموي خويش، آن سال را سال حزن ناميد.
پيامبر صلی الله علیه و آله حامي، ياور و پناهگاه بزرگ خود را كه به آن متکي بود، از دست داد. قريش او را تنها يافتند و براي آزار او اجتماع كردند. او فرمود: «قريش نتوانست كاري را كه من آن را ناخوش داشتم انجام دهد تا اينكه ابوطالب از دنيا رفت»(2). قريش بر آزار خود افزودند؛ گرد و خاك بر سر او ميريختند، در حالي كه او نماز ميخواند. شكمبه گوسفند بر سر او ميافكندند و عذابها و آزارها بر او روا داشتند. براي قتل و كشتن او اجتماع كردند؛ سپس هنگامي كه خانهي او را
محاصره كردند در نيمههاي شبي ظلماني خارج شد و برادر و وصياش امام علي علیه السلام را در رختخواب خود خواباند و به سوي يثرب رهسپار شد كه ما در بحثهاي آينده آن را بيان خواهيم كرد.
ابوطالب حامي و ياري كنندهي اسلام است و سهم اول را در برپايي ستون آن دارد. او به گردن تمام مردان و زنان مسلمان حق دارد و كمك او به اسلام بسيار بزرگ بوده است. سخن بيهوده و ياوهاي است كه بگويند اين مجاهد بزرگ كافر از دنيا رفت و به دين اسلام نگرويد. اين بهتان از طرف امويان و عباسيان براي خاندان نبوي ساخته شده است و چيزي كه جعلي بودن اين سخن را ثابت ميكند، شدت حزن پيامبر صلی الله علیه و آله بر او بعد از وفاتش و ناميدن آن سال به سال حزن است؛ پس اگر او كافر بود چگونه پيامبر صلی الله علیه و آله براي كافري محزون ميشود؟ چگونه به او ترحم ميكند و از او با احترام و بزرگي ياد ميكند؟ چگونه در خانهي او ميخورد و ميآشامد در حالي كه حكم اسلام در نجس بودن كافر صريح است؟ و چگونه اين مجاهد مؤمن در آتش و فرزندش امام اميرالمؤمنين علیه السلام قسيم بهشت و جهنم است؟
يکي از فضايل و صفات شريفهي امام علیه السلام اين است كه از نسل اين مجاهد بزرگ است، كسي كه اسلام را در زمان غربت و محنتش حمايت كرد.
خداوند از اسلام بهترين جزا و اجر را به او بدهد و او را با پيامبران، صديقان و شهدا محشور گرداند كه خوب رفقايياند.
سخن خود را به اين عرض مختصر از جهاد ابوطالب در ياري و حمايت اسلام و پيامبر صلی الله علیه و آله به پايان ميرسانيم و دربارهي سيده زكيه «فاطمه بنت اسد» مادر امام علیه السلام به گفتگو ميپردازيم.
مادر امام علیه السلام ، سيده طاهره فاطمه بنت اسد و از زنان زمانه خويش در عفت،
طهارت و علوّ ذات بود که فضايل او را ذکر ميکنيم:
اين سيدهي معظمه از سبقت گيرندگان در اسلام است و از همين جهت به شرف عظيمي دست يافت و بعد از ده نفر به اسلام گرويد(1).
اين سيدهي زكيه اولين زني بود كه با پيامبر صلی الله علیه و آله بيعت كرد، در هنگامي كه از زنان بر عفت، طهارت و اجتناب از منكر پيمان گرفت.
اين سيدهي طاهره به پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله بسيار خدمت نمود و نسبت به او بيش از فرزندان خود توجه و دلسوزي ميكرد. پيامبر صلی الله علیه و آله او را احترام ميكرد، بزرگ ميداشت و او را مادر ميخواند(2).
عالمان حديث او را از جمله راويان حديث از پيامبر صلی الله علیه و آله شمردهاند و از او 46 حديث روايت شده و در صحيحين حديثي از او نقل شده كه بر آن اتفاق نظر است(3).
اين سيدهي طاهره با فرزندش امام اميرالمؤمنين علیه السلام زندگي ميكرد و با ساير فرزندانش زندگي نميکرد. چون امام علیه السلام با بانوي زنان عالم زهراء الرسول÷ ازدواج كرد، امام به مادرش گفت:
«فاطمه دختر رسول الله علیه السلام آب و موارد مورد نياز را تهيه کند و تو كافي است در داخل خانه به آسياب كردن و درست كردن خمير بپردازي».
بيماری بر اين بانوي بزرگ چيره شد. فاطمه دختر پيامبر صلی الله علیه و آله در خدمت او بود و به امور او ميپرداخت تا هنگامي که به لقاء الله پيوست. امام علیه السلام مقدمات تكفين او را آماده نمود و پيامبر صلی الله علیه و آله را از وفات او آگاه کرد. پيامبر صلی الله علیه و آله از صميم قلب محزون شد و به علي علیه السلام دستور داد وي را در پيراهن او كفن كند. چون تجهيز او به پايان رسيد پيامبر او را تشيع كرد. براي او قبري حفر کردند؛ ابتدا پيامبر صلی الله علیه و آله در آن خوابيد و سپس او را در آن دفن نمود و براي او پاداش خير و رحمت و رضوان طلب كرد، به دليل لطف و احساني که به او داشت. به پيامبر صلی الله علیه و آله گفته شد: آنچه در اينجا انجام دادي براي فرد ديگري انجام ندادهاي؟ فرمود:
«چون پس از ابيطالب، كسي نسبت به من مهربانتر از او نبود. پيراهن خود را به او پوشاندم تا از حلل بهشت به او بپوشانند و در قبر او خوابيدم تا فشار قبر بر او آسان باشد»(1).
رسول خدا صلی الله علیه و آله براي اين بانوي بزرگوار نهايت احترام و عظمت را قائل بود و او را محترم و بزرگ ميشمرد!
اين بانوي فاضله، به خدا و رسولش صلی الله علیه و آله ايمان آورد و در خدمت به او کوشش فراوان نمود. براي او افتخار، شرف و علو است كه مادر امام اميرالمؤمنين علیه السلام است و در اين که امام از فضايل و سجاياي او به ارث برده است، نميتوان شک کرد همانطور كه از فضايل اجدادش كه بزرگان عرب در مكارم اخلاق بودهاند، ارث برده است. در اينجا سخن ما از نسب درخشان او به پايان ميرسد.
1) . أسد الغابةً: 5 / 510. شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 1 / 14.
همهي مورخان و راويان اتفاق نظر دارند كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام در كعبهي مقدسه متولد شده است(1)و هيچ فردي غير از او در آنجا متولد نشده است. اين، يكي از نشانههاي بزرگي مقام او نزد خداوند متعال است كه براي ولادتش بهترين مكان زمين - خانهي معظم خودش را - برگزيد. شهاب الدين سيد محمود آلوسي در شرح او از قول عبدالباقي عمري ميگويد:
أنت العليُّ
الَّذي فوق العُلی رُفِعا
ببطن مكَّة
عند البيت إذ وضعا
تو آن والا مقامي هستي كه اين علو مرتبتت هنگامي كه در داخل كعبه متولد شدي به اوج خود رسيد.
ميگويد:
«تولد امام علي علیه السلام در خانهي خدا در دنيا امري مشهور است و در كتابهاي سني و شيعه ذكر شده است و از او كسي (آنگونه كه او شهرت دارد) به «كرم الله وجهه» مشهور نيست؛ بلكه متفق نيستند مگر بر او و شايسته است امام امت در محلي متولد شود كه آنجا قبلهگاه مؤمنين است. پاك و منزه است كسي كه اشياء را در جاي خود قرار ميدهد و او احكم الحاكمين است».(2)
راويان چگونگي ولادت امام المتقين را اينگونه توصيف كرده و گفتهاند: مادرش، سيده مطهره، فاطمه وقتي احساس درد كرد، بلند شد و با ناراحتي رو به سوي كعبه آورد. او به يقين و بدون داشتن هيچ گونه شكي ميدانست آن طفلي را که حمل ميكند داراي مقامي بزرگ نزد پروردگار است. چون در برابر كعبه قرار گرفت با تمام احساس خود به خدا توجه و شروع به مناجات كرد. براي آساني وضع حملش خداوند را خواند و به پرده كعبه چسبيد و گفت:
«خدايا، من به تو و آنچه از پيامبران و كتب از نزد تو آمده است، ايمان دارم و كلام جدم، ابراهيم (خليل الله)، را تصديق ميكنم و همانا او خانهي كعبه را بنا نهاد؛ پس به حق آن كسي كه اين خانه را بنا كرد و به حق اين مولودي كه در شكم من است، اين ولادت را بر من آسان گردان...»(1).
اين كلمات از ايمان عميق او به خداوند متعال، رسولان و كتب او و به آنچه از نزد او آمده است، حكايت دارد. او به بتها و بتپرستاني كه ديوارهاي كعبه را آلوده كرده بودند و قريشيان آنها را به جاي خداوند متعال ميپرستيدند، ايمان نداشت و با تمام احساساتش به سوي خدا توجه كرد و از او خواست كه ولادت اين مولود بزرگ را بر او آسان گرداند.
هنوز دعاي بانو فاطمه به اتمام نرسيده بود كه ديوار خانهي كعبه شكافته شد و او در آن وارد شد، در حالي که قلبش به ياد خدا و به عظمت مولودش كه جهان را به نور خود روشن خواهد كرد، مطمئن بود.
1) . بحار الانوار: 35 / 8.
درنگ فاطمه در حرم معظم جز زماني كوتاه طول نكشيد تا فرزند مبارك خود را به دنيا آورد. حجت خدا در روي زمينش و كسي كه عطايا و مواهبش عالم را فرا ميگيرد.
همانا اين سرآمد عصر در مقدسترين خانه از خانههاي خدا متولد شد تا حياط آن را روشن كند و شعلهي توحيد و ايمان را برافروزد.
همانا برادر نبي مصطفي، دروازهي شهر علم، ياور دين و حامي رسالتش متولد شد.
همانا پدر غريبان، برادر فقيران، پناه مصيبتزدگان و دوست محرومان متولد شد.
همانا اين امام بزرگ كه مبارزهي او و پيكار پسرعمويش، مسير تاريخ را تغيير داد و كلمهي حق و عدالت را در زمين بپا داشت، متولد شد.
گروهي از شاعران قديم و جديد، ولادت امام در بيت الله الحرام را به شعر درآوردهاند. از جمله آنها:
سيد حميري از بزرگان متفكر شيعي است كه شيفتهي دوستي اهل بيت علیهم السلام است. وي با نظمي رسا، مناقب و فضايل او را به نظم كشيده و در ولادت امام علیه السلام در مكه گفته است:
ولدته في
حرم الاله وأمنه
والبيت حيثُ
فناؤه والمسجدُ
بيضاء طاهرة
الثِّياب كريمةٌ
طابت وطاب
وليدُها والمولِدُ
في ليلةٍ
غابت نحوسُ نجومها
وبدت مع
القمر المنير الأسعدُ
فاطمه بنت اسد، آن حضرت را در خانهي امن خدا و در داخل مسجد به دنيا آورد.
سفيد روي پاكدامن و بخشندهاي كه خود و فرزندش و زادگاهش پاك و مطهر بود.
در شبي كه ستارههاي نحس و شوم آن، افول كرده بودند و فاطمه با فرزند منيرش چون ماه درخشان خوش يوم ظاهر شدند.
سيد حميري نزديك به زمان امام علیه السلام بود و فضايلي را كه در زمان او شايع بود به شعر درآورد و اين ابيات از ثناي معطر بر مادر امام، شريف الاصل و پاكدامن بودن او و اينكه امام در شبي متولد شد كه نحسي در آن نبود، حكايت دارد.
شاعر الهام گرفته مسيحي بولس سلامه در حماسه شعرياش دربارهي اهل بيت، در ولادت امام در عزيزترين خانه از خانههاي خداي متعال گفته است:
صَبَرَت
فاطمٌ علی الضَّيمِ حتّی
لَهَثَ
اللَّيلُ لهثةَ المَكدودِ
وإذا نجمةٌ
من الأفقِ خَفَّت
تَطعَنُ
اللَّيلَ بِالشَّعاعِ الجديدِ
وَتَدانَت
مِن الحطيم وَقَرَّت
وتَدَلَّت
تَدَلّي العُنقودِ
تَسكُبُ
الضَّوءِ في الأثيرِ دَفيقاً
فعلي الأرض
وابِلٌ مِن سِعودِ
واستفاقَ
الحَمامُ يَسجَعُ سَجعاً
فَتَهُشُّ
الأركانُ لِلتَّغريدِ
بَسَمَ
المَسجِدُ الحَرامُ حُبوراً
وَتنادَت
حِجارُهُ لِلنَّشيدِ
كان فجرانِ:
ذلكَ اليومُ فَجرٌ
لنهارٍ
وآخرٌ لِلوَليدِ(1)
فاطمه بنت اسد آن قدر بر درد زايمان صبر كرد كه شب از صبرش به ستوه آمد.
پس ستارهاي از آسمان پايين آمد و با نور جديدش شب را شكافت.
و نزديك ركن حطيم در خانه خدا شد و قرار گرفت و چون خوشه انگور آويزان گرديد.
و نور را چون باران رحمت و سعادت از آسمان بر فضا ميافشاند.
پس پرندگان و اركان هستي از آن نور به وجود و طرب و آواز آمدند.
مسجدالحرام از شادي لبخند زد و سنگهاي آن از شادماني به طرب آمدند.
در آن روز دو سپيده وجود داشت، سپيدهي صبح و سپيدهي نوزاد.
1) . ديوان بولس سلامةً: 48.
شاعر اهل بيت علامه زكي شيخ عبدالمنعم فرطوسي از بزرگان شعرا بود و فكر و ذكرش را وقف ائمه طاهرين علیهم السلام كرده، در حماسهاش بسياري از مناقب و فضايل آنها را به شعر در آورده بود. مهمترين حماسهي شعري او دربارهي ائمه علیهم السلام است و آنچه به ولادت امام در بيت الحرام اختصاص دارد اين شعر است:
قبساتٌ من
الهداية شقَّت
ظُلُمات
العمي بصبحٍ مُضاءِ
ولواءُ
التَّوحيدِ رَفَّ فَلَفَّت
عذباتِ الالحادِ
والكِبرياءِ
ويقينٌ
أهابَ بالشَّكِ حتّي
أذهب
الرَّيبَ مِن ضمير الرِّياءِ
نفحاتٌ مِنَ
الأمامةِ أوحَت
بِشَذاها
شَمائِلُ الأنبياءِ
حَمَلَتها
أمانةٌ ورعتها
حينَ أدَّت
ما عِندها بوفاءِ
هي أسمي قَدراً مِنَ العَذراءِ
خَيرُ أمٍّ
عذراءَ قُدساً وطُهراً
هي أسمي
قَدراً مِنَ العَذراءِ
وضعتها في
حَيثُ أزكي مكانٍ
فتجلَّت
كالدُّرَّةِ البيضاءِ
حينَ شقَّ
البيت الحرامَ جلالاً
يوم ميلادِ
سيِّدِ الأوصياءِ
فأقامت فيه
ثلاثاً بأمنٍ
وثمارُ
الجنان خير غِذاءِ
وقريشٌ في
حيرَةٍ تتقرّي
غامضَ
السِّرِّ في ضمير الخَفاءِ
وإذا
بالفضاءِ يَزهو بَهاءٌ
مِن مُحيّاً
مباركٍ وضّاءِ
وعلي
كالبَدرِ يَشرِقُ نُوراً
وهي بِشرٌ
تُضيءُ كالجَوزاءِ
حَمَلَتهُ
كالذِّكرِ بَينَ يَدَيها
حين وافَت
لسيِّدِ البطحاءِ
فتجلّي
والحَقُّ فجرٌ مُبينٌ
دامِغاً
كُلَّ باطلٍ وافتراءِ
ويقيناً
يَمحو الظُّنونَ وتَمحو
آيةُ
النُّورِ آيَةَ الظَّلماءِ(1)
جرقههاي هدايت، تاريكي گمراهي را به روشنايي صبح شكافت.
1) . ملحمةً الفرطوسي: 2 / 7 - 8.
پرچم توحيد برافراشته شد و بساط الحاد و كفر و تكبر برچيده شد.
و يقيني آمد كه هرگونه شك و ترديد را از درون انسانها برد.
رايحهاي از امامت به مشام رسيد كه حاكي از سنت پيامبران بود.
زن اميني او را حمل كرد و از آن نگهداري نمود به اندازهاي که نهايت وفاي خويش را براي او مبذول داشت.
بهترين مادر پاك و پاكدامن كه از دختران باكره عفيفتر بود.
او را در پاكترين مكان به دنيا آورد و او مانند مرواريد سفيد درخشيد.
وقتي كه خانه خداوند در روز ميلاد سرور امامان از شكوهش شكافته شد.
فاطمه در خانه خدا سه روز در امنيت به سر برد، در حالي كه غذاي او ميوههاي بهشتي بود.
و قريش در حيرت و شگفتي به سر ميبرد، چون از آن سرّ نهان در خانهي حق بيخبر بود.
پس ناگهان در فضا نوري مبارك و درخشنده آشكار شد.
و علي چون ماه كامل تجلي كرد و صورتش چون ستارهي جوزاء ميدرخشيد.
فاطمه آن حضرت را چون يادگار الهي با دستانش حمل كرد و او را به سيد بطحاء داد.
پس حق و صبح صادق آشكار شد و هر باطل و افترايي را از بين برد.
و يقين آمد و شك را از بين برد و آيهي نور آمد و آيهي تاريكي را محو کرد.
بانو فاطمه به شكل فرزند بزرگوار خويش خيره شد. در او چيرهدستي شير بيابان و شجاعت بينظيري ديد و سلامت جسم او را ملاحظه كرد؛ از اين رو، او را حيدر ناميد، و آن يكي از نامهاي شير است. مادر امام او را شير ناميده بود و از اين رو او شير خدا و شير رسول بود. او كسي است كه سرهاي شجاعان عرب را در
راه اسلام درو ميكرد و به اين نام عزت ميطلبيد و قهرمان عرب عمروبن عبدود را در ميدان نبرد مورد خطاب قرار داد و به او گفت:
أنا الَّذي سَمَّتنِ
أمّي حيدره
كليثِ غاباتٍ شديدٍ
قسورَه
من آنم كه مادرم مرا حيدره ناميد، چون شيران بيشه هستم كه خشم و قهرشان سخت است.
طولي نكشيد كه سر عمرو را جدا كرد و اين يكي از پيروزيهاي بزرگ اسلام بود. شاعر الهام شده بولس سلامه ميگويد:
هالت الأمَّ صرخةٌ جالَ
فيها
بعضُ شيءٍ مِن همهماتِ
الأسودِ
دعت الشَّبلَ حيدراً
وتمنَّت
وأكَبَّت علي الرَّجاءِ
المديدِ
أسداً سَمَّت ابنها
كأبيها
لِبدَةُ الجَدِّ أهدِيَت
لِلحَفيدِ(1)
صدايي از آن طفل برخاست كه مانند همهمهي شيران بود و مادر را ترساند.
و مادر آن بچه شير را حيدر ناميد و آرزو كرد و اميد بست و اصرار نمود.
فرزندش را مانند پدر خويش اسد ناميد، لقب پدربزرگ به نوه داده شد.
پدرش شيخ بطحاء و مؤمن قريش، داخل كعبه مقدس شد و با خداوند متعال به مناجات پرداخت و با اخلاص از خدا درخواست كرد كه نام فرزند مباركش را به او الهام كند و گفت:
يا ربِّ هذا الغَسَقِ
الدَّجي
والقمرِ المُنبلجِ المُضي
بَيِّن لنا مِن أمركَ
الخَفِي
ماذاتري في إسمِ ذا
الصَّبِي
اي پروردگار شب تاريك و ماه دميدهي روشن.
براي ما از امر پنهان خويش آنچه را براي نام اين كودك صلاح ميداني بيان كن.
1) . ديوان بولس سلامةً: 48.
پس خداوند به او الهام كرد كه نام او را علي بگذار؛ سپس او از بيت الحرام خارج شد و رو به قريش سرود:
سَمَّيتُهُ بِعَلِي
كَي يَدومَ لَهُ
عِزُّ
العُلوِّ وَفَخرُ العِزِّ أدوَمُهُ
او را علي ناميدم تا اينكه هميشه عزت، برتري و فخر عزت داشته باشد.
اين اسم مباركي كه آسمان او را به آن ناميد، از نيكوترين و زيباترين نامهاست. امام در بخشش و نبوغ، در ايمان و علو اخلاق و در آنچه خدا از توان فضل و ادب و كمال به او بخشيده بود، عالي بود.
عبدالباقي عمري ميگويد:
أنت العلي
الَّذي فوق العُلي رُفِعا
ببطنِ
مكَّةَ عند البيت إذ وُضِعا
سَمَّتكَ
أمُّكَ بنتَ اللَّيثِ حيدرةً
أكرِم
بِلَبوَةِ ليثٍ أنجَبَت سَبُعا(1)
تو علي هستي كه از عالي بالاتري، وقتي تو در داخل مكه در خانه كعبه متولد شدي.
مادرت بنت اسد تو را حيدره ناميد. احسنت به ماده شيري كه چنين شيري زاد.
امير بيان و پيشواي عدالت اسلامي، در روز جمعه سيزدهم رجب، سي سال بعد از عام الفيل و به حساب ميلادي سال 600 ميلادي ودوازده سال قبل از بعثت پيامبر صلی الله علیه و آله ، متولد شده است. (كمتر از آن را نيز گفتهاند).
القابي كه به هر شخص داده ميشود از صفات و فضايل او حكايت دارد. شاعر ميگويد:
وَقَلَّما
أبصرت عيناكَ مِن رَجُلٍ
إلا
وَمَعناهُ إن فَكَّرتَ في لَقَبِهِ
كمتر مردي را ميبيني مگر اينكه فكر كني معني آن در لقب اوست.
القاب امام علیه السلام اشاره به بعضي محاسن صفات او دارد از جمله:
1) . ديوان عبدالباقي العمري: 96.
پيامبر صلی الله علیه و آله اين لقب را به او داد(1)
زيرا او رسول خدا را تصديق كرد و به تمام آنچه از نزد خداوند متعال آورده بود ايمان آورد و قبل از اينكه كسي اسلام بياورد، او اسلام آورد. امام علیه السلام فرمود: «من صديق بزرگم، قبل از اينكه ابوبكر ايمان بياورد ايمان آوردم، و قبل از اينكه اسلام بياورند اسلام آوردم»(2). اين لقب در عصر او مشهور بود. صحابي بزرگ، مالك اشتر، او را ميشناخت و خطاب به امام علیه السلام ميگفت: «تو صديق بزرگي»، بلي والله او صديق بزرگ است، كسي كه احدي از مسلمين شبيه او نيست.
يکي از القاب ارزندهاي كه امام علیه السلام به آن شناخته ميشد «وصي» بود؛ يعني وصي رسول الله صلی الله علیه و آله ، و اين لقب را حضرت رسول به او عطا كرد. اين بخشش در چندين حديث ذكر شده است، از جمله:
پيامبر صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «اين وصي من است، محل اسرار من و بهترين كسي است كه من بعد از خود به جا ميگذارم»(3).
فرمود: «به درستي كه وصي من، محل سرّ من و بهترين كسي كه من بعد از خود ميگذارم كه به وعدهي من عمل ميكند و دين مرا ميپردازد، علي بن ابيطالب است»(4).
سلمان فارسي از رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال كرد: چه كسي وصي توست؟ فرمود: «اي سلمان، چه كسي وصي موسي بود؟»، عرض كرد: يوشع بن نون. فرمود:
«پس به درستي كه وصي من و وارث من، كسي كه دِين مرا ميپردازد و به وعدهي من عمل ميكند همانا علي بن ابيطالب است»(1).
اين لقب در تمام عصرهاي اسلامي منتشر شد و شاعران قديم و جديد آن را به نظم درآوردند.
خزيمة از تيزهوشترين و دوستداشتنيترين اصحاب امام و از سران سپاه در جنگ جمل بود. امام را مورد خطاب قرار داده و ميگفت:
يا وَصِي
النَّبِي قَد أجلَتِ الحَر
بُ لَنا
وسادَتِ الأضغانُ
اي وصي پيامبر، جنگ براي ما آشكار و كينهها شايع شد.
او عايشه را سرزنش كرد و خروج او براي جنگ با امام را بر او عيب گرفت و به او گفت:
أعائِشُ
خَلِّي عَن علي وعَيبِهِ
بِما لَيسَ
فيه إنَّما أنتِ والدَه
وَصِي رسولِ
الله ِ مِن دونِ أهلهِ
وأنتِ علی
ما كانَ مِن ذاكَ شاهِدَه
اي عايشه، دست از علي و عيب او (چيزي كه در او نيست) بردار. تو به جاي مادر او هستي.
وصي رسول الله بدون اهل او و تو بر آنچه بوده است گواه و شاهد بودهاي.
خزيمة بن ثابت از مطمئنترين صحابه و پرهيزكارترين آنها بود و ميدانست كه امام علیه السلام وصي رسول الله صلی الله علیه و آله و بعد از او خليفه امتش است.
1) . الرياض النضرةً: 2 / 178.
چون براي خلافت با امام اميرالمؤمنين علیه السلام بيعت شد، عبدالرحمن به مسلمين براي بيعت او تهنيت گفت و سرود:
لَعَمري
لَقَد بايعتم ذا حفيظةٍ
علي
الدِّينِ معروف العفافِ مُوَفَّقا
علي وصي
المصطفی ووزيره
وأوَّل مَن
صَلّي لِذی العرش واتَّقی
به جان خودم سوگند كه با حافظ دين، معروف به عفت، فردي موفق بيعت كرديد.
با علي، وصي مصطفي، وزير او و اول كسي كه براي صاحب عرش نماز خواند و تقوا پيشه كرد.
لقب وصي از مشهورترين القاب امام و شايعترين آنها بين مردم بود.
جرير بن عبدالله بجلي از اصحاب نادر امام علیه السلام بود و شرحبيل بن سمط كندي را كه به معاويه پيوست و با امام به مبارزه برخاست، انكار كرد. براي او اشعاري فرستاد و جنگ او با امام را عيب شمرد. از جمله آنها اين بيت است:
وصي رسول
الله مِن دون أهله
وفارسهُ
الحامي بِهِ يُضرَبُ المَثل
وصي رسول الله غير از اهلش و تكسواري كه حامي او بود و ضرب المثل شده بود.
سعيد بن قيس از مقدمان اصحاب امام و از دوستان او بود. وي در جنگ جمل به سركردگي عايشه كه ميخواست حكومت امام را ساقط كند، با امام بود. سعيد در وصف جنگ و شدت گرفتن آن اشعاري سرود كه لفظ وصي را در آن به كار برده و گفته است:
أية خَربٍ
أضرِمَت نِيرانُها
وكُسِّرَت
يوم الوغي مُرّانُها؟
قُل للوصي
أقبَلَت قَحطانُها
فادعُ بِهغا
تَكفِكَهُم هَمدانُها
هُم بنو هاشم وهُم إخوانُها
چه جنگي بود كه آتش آن شعلهور شد و در روز جنگ تيرها و نيزههاي آن شكست؟
به وصي بگو قحطانيها روي آوردند؛ از همدان بخواه آنها را بازدارند، آنها بنيهاشم و برادران آنانند.
حجر بن عدي از بهترين اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله بود و بيش از ديگران وصي و باب مدينه علمش، امام علیه السلام را دوست داشت و در راه دوستي او به شهادت رسيد. معاوية بن هند او را كشت و شهادت او از حوادث بزرگ آن عصر بود. حجر، رئيس لشكر امام در جنگ جمل بود، او ميگفت:
يا ربَّنا
سَلِّم لنا عَلِيّاً
سَلِّم لنا
المبارك المُضِيّا
المؤمنُ
الموحِّدُ التَقِيّا
لا خَطَلَ
الرأي ولا غَوِيّا
بَل هادِياً
مُوفّقاً مَهدِيّاً
واحفظه
رَبّي واحفَظِ النَبِيّا
فيه فقد كان
له وليّاً
ثمَّ
ارتضاهُ بعده وصيّا
اي پروردگار، علي را براي ما سالم نگهدار. او را كه مبارك و نوراني است سالم نگهدار.
مؤمن، موحد و متقي است، نه خطاكار است و نه گمراه؛ بلكه هادي، موفق و مهدي است.
خدايا، او و پيامبر را براي ما حفظ كن.
دربارهي او كه ولي رسول خداست و راضي است كه بعد از او وصي باشد.
نعمان بن عجلان در جنگ صفين با امام بود. لشكر امام را عليه معاويه تحريك ميكرد و ميگفت:
كيف
التَّفَرُّقُ والوصي إمامُنا
لا كيف إلا
حَيرَةً وتَخاذُلا
فَذَروا
معاوية الغَوِي وتابِعوا
دِينَ
الوَصي لِتَحمَدوهُ آجِلا
چگونه جدا ميشويد؟ وصي، امام ماست و اين تفرقه غير از سرگرداني و خواري نيست.
معاويهي گمراه را واگذاريد و پيرو دين وصي باشيد تا پايان كارتان خوب و پسنديده باشد.
عالم بزرگ ابوالاسود دوئلی شاگرد امام، لفظ وصي را در اين شعر بكار برده است:
أُحِبُّ
محمّداً حُبّاً شديداً
وعبّاساً
وحمزةً والوصَيّا
بسيار محمد را دوست ميدارم و همچنين عباس، حمزه و وصي او را.
فضل بن عباس در مدح خود براي امام علیه السلام گفته است:
ألا إنّ خير
النّاسِ بعدَ محمّدٍ
ووصي النبي
المصطفي عند ذي الذِّكرِ
وأوّلُ مَن
صلّي وَصِنوُ نبيَّهُ
وأوّلُ مَن
أردي الغُواةَ لدي بَدرِ
بدان كه بهترين مردم بعد از محمد صلی الله علیه و آله ، وصي پيامبر مصطفي نزد خداست.
و اول كسي كه با او نماز خواند و داماد او و اول كسي كه گمراهان مشرك را در بدر نابود كرد.
حسان بن ثابت ابياتي را در مدح امام علیه السلام سروده كه نام وصي در آن ذكر شده است:
حَفِظتَ
رسولَ اللهِ فينا وعهدهُ
إليكَ وَمَن
أولي بِهِ مِنكَ مَن وَمَن؟
ألستَ أخاهُ
في الهُدي ووصيّهُ
وأعلَمُ
فِهرٍ بالكتابِ وبالسِّنَنِ؟
رسول خدا را در بين ما و زمانهاش حفظ كردي. چه كسي سزاوارتر از تو است؟ چه كسي؟
آيا تو برادر او در هدايت و وصي او نيستي؟ و داناترين از فرزندان فهر به كتاب و سنت؟
كميت اسدي از پيشاهنگان تفكر اسلامي و هاشميات او از گنجينه ادب عربي است كه در آن صدق حقيقت اهل بيت علیهم السلام و آنچه از محنت و مصيبت به شيعيان رسيده را به تصوير كشيده است و در مدح امام گفته است:
والوصي
الَّذي أمال التَّجوبي
بِهِ عرش
أمَّةٍ لانهدامِ
كانَ أهلَ
العَفافِ والمَجدِ والخَي-
-رِ ونَقضِ
الأمورِ والابرامِ
و آن امامي كه ابن ملجم مرادي او را كشت، با كشتن او پايههاي امت منهدم شد.
آن امامي كه اهل عفت و بزرگي و نيكي و حل مشكلات و كارها بود.
متنبي شاعري است كه در طول تاريخ زنده است، ما به جز اين دو بيت كه در آن لفظ وصي را به كار برده است، چيزي را به نقل از او در مدح امام در دست نداريم:
وَتَرَكتُ
مَدحي لِلوَصِي تَعَمُّداً
إذ كانَ
نوراً مُستَطيلاً شامِلا
وإذا
استطالَ الشَّيءُ قامَ بِذاتِهِ
وَصِفاتُ
ضَوءِ الشَّمسُ تَذهَبُ باطِلا
من از روي قصد، مدح وصي را ترك كردم، وقتي نور زياد باشد شامل ميشود.
وقتي چيزي قد كشيد روي پاي خود ميايستد و صفات نور خورشيد، باطل را از بين ميبرد.
ابوتمام
طايي از شعراي درخشان عرب در عصر عباسي است. او در مدحش براي امام لفظ وصي را ذكر كرده است:
وَمَن
قَبلِهِ أحلَفتُم لِوَصِيِّهِ
بِداهِيَةٍ
دَهياءَ لَيسَ لَها قَدرُ
فَجِئتُم
بِها بِكراً عَواناً وَلَم يَكُن
لَها
قَبلَها مِثلاً عَوانٌ وَلا بِكرُ
أخوهُ إذا
عُدَّ الفَخارُ وَصِهرُهُ
فَلا
مِثلَهُ أخٌّ، وَلا مِثلَهُ صِهرُ
وَشُدَّ
بِهِ أزرُ النَّبِي مُحَمَّدٍ
كَما شُدَّ
مِن موسي بِهارونِهِ الاَزرُ
قبل از اين حادثه با وصي پيامبر در همهي سختيها و مشكلات هم پيمان شديد.
در خلافت او بهانه تراشيهايي كرديد كه قبل از آن اين بهانهها نبود.
هنگامي كه برادر و داماد او فخر شمرده ميشوند؛ پس مانند آنها برادري و دامادي نيست.
و به وسيلهي او پشت پيامبر محمد صلی الله علیه و آله محكم شد، آنگونه كه پشت موسي به هارون محكم بود.
دعبل خزاعي زندگياش را وقف آل نبي صلی الله علیه و آله و مبارزه سخت در راه آنها كرد و آثار آنها را در عصر عباسيان كه دشمن علويان بودند و ايشان را در زير هر سنگ و كلوخي تعقيب ميكردند، منتشر ميكرد. از جمله اشعار او درباره امام علیه السلام با ذكر كلمه وصي، اين ابيات است:
سَلامٌ
بِالغَداةِ وبِالعَشِي
عَلي جَدثٍ
بِأكنافِ الغَرِي
وَلا زالَت
عَزالي النَّوءِ تُزجي
إليه
صُبابَةَ المُزنِ الرَّوِي
ألا
ياحَبَّذا تُربٌ بِنَجدٍ
وَقبرٌ
ضَمَّ أوصال الوَصِي
وَصِي
محمَّدٍ بِأبي وأمّي
وأكرَمُ مَن
مشي بَعدَ النَّبِي
سلام در صبح و شام بر جسدي كه در اطراف غري است.
ابر بارانزائي كه بر آن قبر ميبارد، نابود نشود.
خوشا به حال آن خاك و قبري كه اعضاي بدن وصي را دربر گرفته است.
وصي محمد كه پدر و مادرم فدايش باد و بزرگوارترين كسي كه بعد از پيامبر زيست.
و در مرثيه سرور آزادگان امام حسين علیه السلام كه ذكر وصي را بيان كرده است ميگويد:
رأسُ ابنِ بِنتِ محمَّدٍ ووصيِّهِ
يا لَلرِّجالِ علی قناةٍ يُرفَعُ!
اي مكان! سر فرزند دختر محمد و وصي او بر سر نيزه بلند است.
اين قسمتهايي از اشعار عربي در مدح امام علیه السلام بود که وصي، يکي از شايعترين القاب امام، به طور گسترده در آنها ذکر شده بود.
امام علیه السلام از آن جهت كه بين حق و باطل را جدا ميكرد به فاروق ملقب شد. اين لقب از احاديث نبوي اقتباس گرديد و بر آن مطالبي اضافه شده و اين قسمتي از آنهاست:
از ابوذر و سلمان روايت شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله دست علي علیه السلام را گرفت و فرمود: «اين اولين كسي است كه به من ايمان آورده است و اولين كسي است كه روز قيامت با من مصافحه ميكند. اين، فارق اين امت است. او بين حق و باطل را جدا ميكند»(1).
صحابي بزرگوار - ابوذر - روايت ميكند كه: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام ميگويد: «تو صديق بزرگي و تو فاروقي كه بين حق و باطل را جدا ميكني»(2).
ابوليلي غفاري روايت ميكند: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگويد: «بعد از من فتنه خواهد بود، اگر آن روز شد ملازم علي بن ابيطالب علیه السلام شويد چون او اولين كسي است كه به من ايمان آورده است و اولين كسي است كه روز قيامت با من مصافحه ميكند و او صديق بزرگ است، و او فاروق اين امت است»(3).
يعسوب در لغت به معني زنبور نر است؛ سپس بر سيدي كه در قومش شريف است، اطلاق شد. آن از القاب امام علیه السلام است كه پيامبر صلی الله علیه و آله آن را به او داد و به امام اشاره كرد و فرمود: «اين يعسوب دين است و مال يعسوب ظالمين»(4).
و فرمود: «علي يعسوب المؤمنين». ابوسعد ميگويد: «بر علي علیه السلام وارد شدم، در پيش روي او طلايي بود؛ گفت: «من يعسوب مؤمنين هستم و اين (طلا) يعسوب منافقان است». سپس گفت: «مؤمنين به من پناه ميآورند و منافقين به اين پناه ميبرند»(1).
از القاب عاليهاي كه امام علیه السلام داراي آن است، «ولي» است و اين لقب، مدال بزرگي است كه از آسمان به او عطا شد و خداوند متعال فرموده است:
إنَّما وَلِيُّكُم الله ُ وَرَسولُهُ والَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ ويُؤتونَ الزَّكاةَ وَهُم راكِعونَ(2)«همانا خدا و رسولش و کساني كه ايمان آوردهاند و نماز بر پا ميدارند و زكات ميدهند در حالي كه در ركوعاند، سرپرست شمايند». اين آيهي كريمه در حق امام علیه السلام در زماني كه انگشترش را به فقيري صدقه داد، نازل شده است و آيه، ولايت بر عموم مردم را براي خدا، رسولش و امام منحصر كرده، براي تعظيم و بزرگداشت امام و منزلت او صيغهي جمع آورده است و فرمود: والَّذينَ آمَنوا.
چيزي كه به اهميت اين حصر ميافزايد، مقايسه جمله فعليه با ادوات حصر است. پيامبر صلی الله علیه و آله اين لقب را در تعدادي از احاديث بيان فرمود و اين بعضي از آنهاست:
ابن عباس روايت ميكند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «اي علي، تو بعد از من وليّ همهي مؤمناني»(3).
خطيب بغداد به سندش از امام اميرالمؤمنين علیه السلام روايت ميكند و ميگويد:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از خدا دربارهي تو پنج چيز را درخواست كردم، چهار تا از آنها را به من عطا كرد و يكي را منع فرمود؛ از خدا درخواست كردم كه دربارهي تو به من عطا كند كه وقتي زمين در روز قيامت شكافته ميشود، تو
اولين كسي باشي كه از آن خارج شوي. تو با من هستي و لواي حمد با توست و تو آن را حمل ميكني. به من عطا كرد كه تو ولي مؤمنين بعد از من هستي...»(1).
نسايي به سندش روايت كرده است كه گروهي به رسول خدا صلی الله علیه و آله از علي شكايت كردند؛ پس ناراحت شد و آثار غضب در صورتش پيدا شد و فرمود: «منظورتان از علي چيست؟ علي از من است و من از علي هستم و او ولي همه مؤمنين بعد از من است»(2).
تأمل در اين احاديث، امري را به وضوح روشن ميكند كه پيامبر صلی الله علیه و آله علي را بعد از خود، به عنوان خليفه و ولي بر امتش تعيين كرد؛ چون معني «ولي» مالك امر و متصرف در امور كساني است كه بر آنها ولايت دارد.
از القاب شايع امام علیه السلام «اميرالمؤمنين» است كه حتي وقتي به صورت مطلق بيان ميشد فقط شامل امام ميگرديد و كسي غير از او منظور نبود. دكتر زكي مبارك ميگويد: اميرالمؤمنين لقبي اصطلاحي براي علي بن ابي طالب است. اگر خواننده در كتابهاي قديم بدون اينکه بر اسمي تصريح شده باشد، اين اصطلاح را ديد، ميفهمد كه مراد از آن علي بن ابيطالب است(3)، اين لقب را پيامبر بر او تفويض کردند.
ابو نعيم به سندش از انس روايت ميكند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اي انس، براي وضو آب بريز»، سپس دو ركعت نماز خواند و گفت: «اي انس، اولين كسي كه از اين در، بر تو وارد ميشود اميرالمؤمنين، سيد المسلمين، قائد الغر المحجلين و خاتم الوصيين است». انس ميگويد كه گفتم: خدايا، او را مردي از انصار قرار بده و او را پوشيده دار. در اين هنگام علي علیه السلام آمد، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چه كسي است اي انس؟»، گفتم: علي است؛ پس با خوشحالي ايستاد، با او معانقه كرد و عرق صورت خود را به صورت علي و عرق علي را با دست به صورت خود ماليد. علي گفت: «يا
رسول الله، ديدم كه كاري كردي كه قبل از اين نكرده بودي!». گفت: «چيزي مانع من نميشود و تو از جانب من اقدام ميكني؟ صداي مرا به آنها ميرساني و براي آنها آنچه را كه بعد از من در آن اختلاف دارند، بيان ميكني»(1).
اين روايت از علوّ منزلت امام علیه السلام و عظمت مقام او نزد پيامبر صلی الله علیه و آله حكايت دارد و اينكه او از پيامبر بهرهاي ميبرد كه هيچ فردي جز او از آن بهرهمند نبود.
از القاب امام علیه السلام امين است؛ زيرا او بر امور دين و اسرار خاتم المرسلين امين بود. اين لقب را رسول خدا صلی الله علیه و آله به او داد و فرمود:
«اي علي، تو صفي و امين مني»(2).
از القاب امام علیه السلام هادي است. او براي مسلمين هادي، براي متقين مرشد و براي مؤمنين ولي است. از گفتار پيامبر صلی الله علیه و آله اقتباس شده است:
«من منذر و علي هادي است و به تو هدايت شدگان هدايت ميشوند»(3).
از القاب كريمهي امام علیه السلام اذن واعيه است و او براي همهي آنچه بر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل ميشد، گوش شنوا بود. اين را پيامبر صلی الله علیه و آله وقتي كه آيه: وَتَعِيَهَا أُذُنٌ واعِيَةٌ نازل شد، به او گفت:
«اي علي، از خدا درخواست كردم كه گوشهاي تو را شنوا قرار دهد»، علي گفت: «بعد از آن چيزي را فراموش نكردم و نميشد كه فراموش كنم»(4).(5)
1) . حليةً الاولياء: 1 / 63.
2) . ذخائر العقبي: 57. تأريخ الخميس: 2 / 375.
3) . مستدرك الحاكم: /3 129. كنز العمال: 6 / 157. تفسير الطبري: 13 / 72.
4) . تفسير الطبري: 29 / 35. الكشاف: 4 / 600. كنز العمال: 6 / 108.
5) . با توجه به عصمت امیرالمؤمنین علی علیه السلام ایشان قبل از نزول این آیه هم از هرگونه سهو و فراموشی معصوم و مبرا بودهاند و بیان پیامبر صرفاً معرفی این ویژگی امیرالمؤمنین علی علیه السلام بوده است. (محقق).
از القاب ارزندهي او مرتضي است. خداوند متعال راضي بود كه وصي نبي و خليفهي بعد از او و زوج سيده زنان زهراء رسول باشد پس به اين اسم ملقب شد(1).
امام به آن ملقب شد زيرا در قسمت جلوي سرش مويي نبود و فقط در پشت سر مو داشت و شكمي بزرگ داشت ولي نه از پرخوري. جواهري در جوهره خويش كه بر امام حسين علیه السلام سوگواري ميكند و ميگويد:
فيابنَ
البطين بِلا بِطنَةٍ
ويابنَ
الفتي الحاسر الانزع(2)
اي فرزند شكم بزرگ غير شكم باره، و اي فرزند جوانمرد كم مو.
مردي از عبدالله بن عباس دانشمند امت سؤال كرد و گفت: از انزع البطين خبر بده چون مردم دربارهي آن اختلاف دارند. ابن عباس جواب او را داد و گفت: اي مرد، والله از مردي سؤال كردي كه بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله كسي برتر از او نيست و او برادر رسول خدا، پسرعمو و وصي و خليفه او بر امتش است و اينكه او انزع از شرك (دور از شرك) و بطين من العلم (پر از علم) است. شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگويد: «كسي كه بخواهد فردا نجات پيدا كند بايد به دامن اين انزع (يعني امام علیه السلام ) بچسبد»(3).
امام به سبب شرف و تقوايش از معروفترين مردم بود و دشمنان او به آن معترفند. مورخين روايت كردهاند كه وقتي لشكر عباسيان، مروان بن محمد - آخرين خليفه اموي - را محاصره كردند، او به يكي از وزيرانش گفت: اين لشكر عباسي به شخصي همانند علي نياز دارد. آن را انكار كرد و گفت: علي به تنهايي يك لشكر است. مروان به او گفت: تو منظور مرا درك نميكني. همانا اين لشكر در شرف و بزرگواري به علي نياز دارد؛ زيرا، اگر اينها بر ما مسلط شوند زنان و اطفال و پيرمردان ما را بيچاره ميكنند و از ما باد خاكستري را به جا نميگذارند. اگر علي پيشواي لشكر باشد، اين كار را با ما انجام نميدهد؛ زيرا، شرف و بزرگواري او مانع از انجام آن ميشود. مروان در تحقيق خود درست ميگفت؛ زيرا، عباسيان وقتي به حكومت رسيدند امويان را ذليل كردند و حتي مردگان آنها را مثله نمودند(1).
از القاب ارزندهي او بيضة ً البلد (بزرگ شهر) است، آنگونه كه پدرش بزرگ مكه و مصدر عزت و شرف آن بود(2).
پيامبر صلی الله علیه و آله او را خير البشر ناميد و تعداد زيادي از احاديث در اين باره است از جمله:
خطيب بغدادي به سندش از جابر نقل ميكند كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«علي بهترين بشر است. هر كس شك كند كافر است»(3).
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علي بهترين مردم است. كسي كه دربارهي او شك كند كافر است»(1).
خطيب بغدادي دربارهي علي علیه السلام روايت كرد كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «كسي كه نگويد علي بهترين مردم است، كافر است»(2).
احاديث
زيادي به اين مضمون از پيامبر رسيده است.
از ديگر القاب ارزندهي امام علیه السلام سيد العرب است. پيامبر صلی الله علیه و آله اين لقب را به او بخشيده و ميگويد: «من سيد فرزند آدمم و علي سيد عرب است»(3).
عايشه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روايت كرده است كه فرمود: «سيد عرب را براي من بخوانيد»، گفتم: اي رسول خدا، آيا تو سيد عرب نيستي؟ فرمود: «من سيد فرزندان آدمم و علي سيد عرب است»(4).
سلمةً بن كهيل روايت ميكند و ميگويد: علي بن ابي طالب بر پيامبر علیه السلام گذشت، عايشه در نزد او بود. حضرت به عايشه فرمود: «اگر خوشحال ميشوي كه به سيد عرب بنگري، به علي بن ابي طالب نظر كن». گفت: اي نبي خدا، آيا تو سيد عرب نيستي؟ فرمود: «من امام مسلمين و سيد متقينم و اگر نگاه كردن به سيد عرب تو را خرسند ميكند، پس به علي بن ابيطالب نگاه كن»(5).
از القاب بزرگ او حجة الله است. او حجت خدا بر بندگانش بود كه آنها را به مسير استوار هدايت مينمود و راه را بر آنها روشن ميكرد. اين لقب را پيامبر صلی الله علیه و آله به او بخشيد و فرمود: «من و علي حجت خدا بر بندگانش هستيم»(1).
انس بن مالك روايت ميكند و ميگويد: نزد پيامبر صلی الله علیه و آله بودم، ديدم كه علي به سوي او ميآيد، فرمود: «اي انس»، گفتم: لبيك، فرمود: «اين روي آورنده، حجت من بر امتم در روز قيامت است»(2).
اين بود بعضي از القابي كه به امام علي علیه السلام تفويض شده است و از علو ذات، بزرگي مقام و اخلاق عالي او حكايت دارد.
امام علیه السلام به چندين كنيهي شريفه معروف است، از جمله:
آن دو ريحانه و دسته گل، حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشتند. رسول خدا صلی الله علیه و آله اين كنيه را به او داده و فرموده است: «اي اباالريحانتين، به زودي يكي از اركان خودت را از دست ميدهي و خدا خليفهي من بر توست».
چون رسول خدا صلی الله علیه و آله قبض روح شد، علي علیه السلام فرمود: «اين يكي از دو ركن من بود»، چون سيدهي زنان عالم، زهراي رسول صلی الله علیه و آله وفات كرد، فرمود: «اين ركن ديگر من بود»(3).
به دو فرزندش امام حسن و حسين‘ كنيه سبطان رسول الله داده شد و اين كنيه شايع بود(1).
كنيه امام علیه السلام به فرزند بزرگش امام حسن، نوهي اول از نسل پيامبر صلی الله علیه و آله و محبوبترين ذريه نزد اوست(2).
اين كنيه بين بزرگان اسلام شايع شد كه كنيه به فرزندش امام حسين علیه السلام ، افتخار اسلام و تجديد كنندهي بزرگ دين اسلام است؛ كسي كه به خاطر به پا داشتن دولت قرآن و نابود كردن دولت اموي كه ميخواست اسلام را از بين ببرد، به شهادت رسيد(3).
اين كنيه از دوستداشتنيترين كنيهها نزد امام علیه السلام است. اين كنيه را رسول خدا صلی الله علیه و آله در چند مناسبت به امام داد كه بعضي از آنها در زير ذكر ميشود:
ابن عباس دانشمند امت روايت ميكند: وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله بين اصحابش از مهاجرين و انصار عقد اخوت بست و بين علي علیه السلام با هيچ يك از آنها برادري برقرار نكرد، امام از آنجا خارج شد و در داخل جويي رفت و دستها را به زير سرش گذاشت و خوابيد. باد، گرد و غباري را بر روي لباس او نشاند. پيامبر صلی الله علیه و آله در جستجوي او برآمد تا او را يافت، با پاي خود به او زد و فرمود:
«بلند شو، كنيه ابوتراب شايستهي توست. وقتي من بين مهاجرين و انصار برادري برقرار كردم و كسي را با تو برادر نكردم آيا از من ناراحت شدي؟(1)آيا راضي نيستي كه نسبت تو به من چون نسبت هارون به موسي باشد؟ به جز اينكه بعد از من پيامبري نيست. بدان كه هر كس تو را دوست بدارد در امنيت و ايمان است و هر كس دشمن تو باشد خدا او را به مرگ جاهليت ميميراند و به عمل اسلام از او حساب ميكشد»(2).
روايت به شرح زير حكايت ميكند:
اولاً: پيامبر صلی الله علیه و آله كنيه ابوتراب را به امام داد.
ثانياً: پيامبر صلی الله علیه و آله تصريح كرد كه امام براي او به منزلهي هارون براي موسي است؛ همانگونه كه هارون، خليفه و وصي موسي است، امام نيز خليفه و وصي نبي صلی الله علیه و آله بعد از اوست.
ثالثاً: اين روايت، دوستان امام را به رحمت، مغفرت و رضوان بشارت ميدهد همان طور كه دشمنانش را به بدي عاقبت و ورود در آتش بيم ميدهد.
2- امام اميرالمؤمنين علیه السلام روايت كرده، ميفرمايد:
«رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا طلب كرد و در جويي در خواب مرا يافت و فرمود: چه خوابي است؟ مردم تو را اباتراب مينامند. گويا من در خودم آن را يافتم. پس فرمود: برخيز، والله راضي هستم كه تو برادر و پدر فرزندان مني كه براي سنت من ميجنگي و ذمهي مرا مبرا ميكني، كسي كه در زمان من بميرد خدا او را بزرگ ميكند و از كسي كه در زمان تو بميرد، در ميگذرد و كسي كه در حالي كه بعد از مرگت تو را دوست ميدارد، بميرد، خداوند آنچه را كه خورشيد به آن طلوع يا
1) . این موضوع تنها در کتب اهل تسنن اين گونه نقل شده است والا طبق آن شناختي که ما از اميرالمؤمنين علي علیه السلام و آنچه از آيات و روايت دليل بر عصمت آن امام همام است، ناراحتي از پيامبر اصلاً در شأن ايشان نيست و عقلاً اختلاف و ناراحتي بين دو معصوم مطلق معنا ندارد و ما این عبارات را در مصادر شیعه نیافتیم.
2) . مجمع الزوائد: 9 / 111. الفصول المهمةً، ابن الصباغ: 22.
غروب ميكند را براي او به امن و ايمان ختم ميكند و كسي كه بميرد و تو را دشمن بدارد به مرگ جاهليت مرده است»(1).
3- حاكم به سند خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله روايت ميكند كه پيامبر صلی الله علیه و آله علي و عمار را در خاك نرمي خفته يافت؛ پس آنها را بيدار كرد و علي را حركت داد و فرمود: «اي اباتراب، برخيز. ميخواهي از شقيترين مردم به تو خبر دهم؟ دو مرد سرخ موي ثمود - پي كننده ناقه صالح - و آن كس كه ضربتي بر پيشاني سرت بزند و محاسن تو را به آن خضاب كند»(2).
4- ابوالفضل طفيل روايت كرده، ميگويد: پيامبر صلی الله علیه و آله آمد و علي روي خاك خوابيده بود؛ پس فرمود: «شايستهترين اسماء تو ابوتراب است. تو ابوتراب هستي»(3).
5- عبدالعزيز بن ابي حازم از پدرش روايت ميكند كه گفت: به سهل بن سعد گفتم: بعضي از امراي مدينه ميخواهند كسي را به نزد تو بفرستند كه علي را بالاي منبر لعن بگويي، گفت: ميگويم، چگونه؟ گفت: بگو: خدا اباتراب را لعنت كند. گفت: والله رسول خدا او را به اين نام ناميد. گفتم: آن چگونه بود اي اباالعباس؟
گفت: علي بر فاطمه وارد شد و سپس از نزد او خارج شده و در سايهي مسجد خوابيد؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله بر فاطمه وارد شد و به او گفت: «پسر عمويت كجاست؟» او گفت: «آنجا در مسجد خوابيده است». پيامبر صلی الله علیه و آله به نزد او آمد و ديد كه ردا از پشت او افتاده و به پشت او خاك نشسته؛ پس شروع به تكاندن
خاك از پشت او كرد و ميگفت: «بنشين اي اباتراب»؛ پس كسي جز رسول خدا صلی الله علیه و آله او را نناميد و اسمي محبوبتر از آن براي او نبود(1).
اين لقب بين مسلمانان شايع بود و شعرا آن را به نظم در آوردند و از جمله آنهاست:
وجاءَ رسول
الله ِ مُرتَضِياً لَهُ
وما كان عن
زهرائه في تَشَرُّدِ
فَمَسَّحَ
عنه التُّربَ إذ مَسُّ جِلدَهُ
وقد قام
منها آلِفاً لِلتَّفَرُّدِ
وقال له قول
التَّلَطُّفِ: قُم أبا
تُرابٍ كلام
المُخلص المُتَوَدِّدِ
پيامبر صلی الله علیه و آله در حالي كه از او خشنود بود و از زهراي خودش روگردان نبود، آمد.
خاك را از بدن او ميزدود و اين كار را براي علاقه به او انجام ميداد.
و از روي لطف به او گفت: برخيز اي اباتراب، كلام خالص دوست داشتني.
عبدالباقي عمري چه زيبا سروده است:
أنت ثاني
الآباءِ في منتهي الدَّو
رِ وآباؤُهُ
تُعَدُّ بَنوهُ
خَلَقَ
الله ُ آدَماً مِن تُرابٍ
فهو إبنٌ له
وأنت أبوهُ(2)
تو در پايان زمان پدر دومي و پدران او فرزندانش شمرده ميشوند.
خداوند آدم را از خاك خلق كرد، پس او پسر و تو پدرش هستي.
همانا خداوند متعال آدم را از خاك خلق كرد و امام پدر اوست. تعظيم و تكريم از خدايي كه پسر را بر پدر امتياز داده است... .
علامه شيخ حسن طراد عاملي ميگويد:
نور الحقيقة
والصَّوابِ
مُتَمَثِّلٌ
بِأبي تُرابِ
عُنوانُ
مجدٍ شامِخٍ
مُتَنَزِّهٍ
عن كُلِّ عابِ
قَد
أبدَعَتهُ يَدُ السَّما
لِيَجيءُ
بِالعَجَبِ العُجابِ
ويكون نَفسَ
مُحَمَّدٍ
في حِفظِ
أحكامِ الكِتابِ
فَعُلومُهُ
مِن عِلمِهِ
وَبَيانُهُ
فَصلُ الخِطابِ
نور حقيقت و صواب در ابي تراب متمثل شده است.
صاحب عظمت و مجد بزرگ و از هر عيبي پاك است.
و در حفظ احكام كتاب جان محمد بود.
پس، علم او از علم پيامبر صلی الله علیه و آله و بيان او فصل الخطاب است.
اين كنيه ابيتراب و اين فخر و شرف زيبا را رسول خدا صلی الله علیه و آله به وصي و دروازهي شهر علمش اطلاق كرد؛ زهد او در دنيا، كنار گذاشتن تمام بهرهها و زينتهاي آن و اينكه دنيا در نزد او چون خاك بود.
امويان لقب ابو تراب را وسيلهي نقص امام و شهرت او قرار داده بودند. حاكم نيشابوري ميگويد: بني اميه اين اسمي را كه پيامبر صلی الله علیه و آله براي علي تعيين كرده بود، وسيله نقص او قرار داده بودند و در مدت خلافتشان بعد از خطبهها او را بر منبر لعنت و مسخره ميكردند و در واقع آن كسي را كه او را به اين نام ناميده بود، مسخره ميكردند. خداوند تعالي ميفرمايد: قُل أبِالله ِ وآياتِهِ ورسولِهِ كُنتُم تَستَهزِءونَ(1): اي پيامبر بگو آيا خدا، آيات او و رسولش را تمسخر ميكنند؟
معاويه در آخر خطبه جمعه ميگفت:
خدايا، ابوتراب در دين تو الحاد ورزيد و سد راه تو شد؛ پس، او را سخت لعنت كن و عذاب دردناكي به او برسان... و در اين باره به سراسر عالم اسلام نوشت كه اين كلمات فاجره را بر منابر مسلمين بخوانند(2)،
منبري كه براي حق و عدالت ايجاد شد و
مدرسهي او براي تهذيب اخلاق و اشاعهي فضيلت بين مردم بود؛ و ليكن معاويه به وحي از جاهليت آن را دگرگون كرد و به سب عترت طاهره، كه خداوند متعال از آنها رجس و پليدي را دور و پاك كرده است، تبديل كرد. همهي سلاطين اموي به او اقتدا كردند و سب اهل بيت را واجب شرعي ميدانستند و اگر كسي آن را ترك ميكرد از او حساب ميكشيدند و او را مؤاخذه ميكردند و اين سياست زشت از گناهان سختي بود كه بر مصلحين و مسلمين تحميل ميكردند.
يکي از لطايف نقل شده اين است كه: مردي از اهل سنت براي دوست شيعهاش مقداري گندم نامرغوب فرستاد؛ پس آن را به او برگرداند و به جاي آن گندم خوبي فرستاد كه با خاك مخلوط شده بود و به او نوشت:
بَعَثتَ لنا
بدالَ البُرِّ بُرّاً
رَجاءً
لِلجَزيلِ مِنَ التُّرابِ
رَفَضناهُ
عَتيقاً وارتَضَينا
بِهِ إذ جاء
وهو أبو ترابٍ(1)
به اميد پاداش و ثواب براي ما گندم تقلبي فرستادي.
ما عتيق را رد كرديم و رضايت داديم به آن كه وقتي ميآيد ابوتراب باشد.
امام، زيباترين مردم بود و نيكوترين اخلاق را داشت. خطوط صورت او نوري بر چهرهي شريفش بود. شمايل او را به صفات زيادي توصيف كردهاند:
پيامبر صلی الله علیه و آله برادر و وصياش را به اين اوصاف بلند توصيف كرده و فرموده است: «كسي كه بخواهد به حلم ابراهيم، حكمت نوح و كمال يوسف نگاه كند، به علي بن ابي طالب نظر نمايد»(2).
اين كلمات از صفات بزرگ امام حكايت دارد كه در عظمت صفات، مقام حكمت و اخلاق به انبياي بزرگ خداوند شبيه ميباشند.
معاويه از ضرار خواست كه امام را براي او توصيف كند؛ زيرا وي از خالصترين دوستان او بود. ضرار از ترس معاويه امتناع كرد ولي معاويه اصرار نمود؛ پس به او گفت: والله او شديد و قوي بود، به حق سخن ميگفت و به عدالت حكم ميكرد، علم از جوانب او منتشر ميشد و زبانش به حكمت گويا بود. از دنيا و زرق و برق آن وحشت داشت و با شب و وحشت آن مأنوس بود. اشك فراوان ميريخت، زياد تفكر ميكرد، خشنترين لباس را ميپوشيد و از طعام آنچه بدتر بود را ميخورد. در بين ما مثل يكي از ما بود. وقتي از او سؤال ميكرديم پاسخ ما را ميداد، وقتي از او درباره خبري ميپرسيديم ما را باخبر ميكرد و به خدا، با اينكه ما به او نزديك بوديم و او به ما نزديك بود، به خاطر هيبتش با او تكلم نميكرديم. اهل دين را بزرگ و فقرا را مقرب ميداشت. قوي در باطلش طمع نميورزيد و ضعيف از عدلش مأيوس نبود و به خدا گواهي ميدهم كه ديدم وقتي شب فرا ميرسيد و همه به خواب ميرفتند، محاسن خود را به دست ميگرفت و چون شخص مار گزيده به خود ميپيچيد و گريه ميكرد، گريه شخصي محزون و ميگفت:
«اي دنيا، غير مرا اختيار كن، به من تعرض ميكني و تشويق مينمائي؟ بعيد است، بعيد است، من تو را سه طلاقه كردهام و بر گشتي در آن نيست. عمر تو كوتاه، خطر تو بزرگ و زندگي تو پست است. آه از كمي توشه، دوري سفر و وحشت راه».
اين كلمات در معاويه اثر گذاشت و گفت: خدا، ابوالحسن را رحمت كند، والله، اينگونه بود...(1).
1) . الاستيعاب: 3 / 107. حليةً الاولياء: 1 / 84. الرياض النضرةً: 2 / 212.
اين كلمات از صفات روحي متمايز امام اميرالمؤمنين علیه السلام حكايت دارد كه باعث اعجاب و شگفتي حتي نزد دشمنان او ميشود.
فرزندش محمد حنفيه شمايل او را بيان ميكند و ميگويد:
«او چهارشانه با ابروهاي كشيده و چشمهاي گشاد بود، روي او چون ماه شب چهارده و رنگ او گندمگون بود. در جلو پيشاني مو نداشت و دو طره مو چون تاج در پشت سرش وجود داشت؛ گردنش چون نقره و ضخيم بود و شكمي بزرگ داشت. پشتي پهن، سينهاي گشاده و جسمي متعادل با دندههاي درشت داشت. بازوان و ساعدش درهم پيچيده بود، شانههاي او درشت و كتفهايش عريض بود، سر استخوانهايش چون استخوانهاي شير درنده نرم و بزرگ بود، محاسن او بر روي سينهاش آن را زينت داده بود، عضلاتي درهم پيچيده داشت و ساق پاهايش باريك بود». اين اوصاف به بعض همانندي از شكل و شمايل او اشاره دارد.
مغيره كه از دشمنان اوست، وي را توصيف ميكند و ميگويد: به هيئت شير بود، خشنتر از او وقتي خشمگين ميشد و كوبندهتر از او وقتي ناراحت ميشد(1).
اين وصف، قدرت بدني امام علیه السلام و شجاعت بينظير او را بيان ميكند.
يكي از معاصرين بعضي از صفات بدني او را توصيف ميكند و ميگويد: مردي ميان بالا با چشماني سياه و درشت، زيبارويي او مانند ماه شب چهارده بود، بدني بزرگ داشت و بين كتفهايش عريض بود، سر كتفش استخوان نرمي چون شير وجود داشت، بازو و ساعدش درهم پيچيده بود و مانند دو كف دست از هم
1) . مناقب آل ابي طالب: 3 / 91.
تشخيص داده نميشد. بدنش پر از عضله و گردنش چون ابريق نقره بود. جلوي سرش بدون مو بود و در پشت سرش مو داشت، محاسن او پر مو بود و آن را خضاب نميكرد. هرگاه خرامان راه ميرفت ساعد و دستش حركت ميكرد و هرگاه براي جنگ ميرفت به حالت نيمه دو حركت ميكرد. قدمهاي ثابت برميداشت، قوي بود و كسي با او كشتي نميگرفت مگر اينكه او را به زمين ميزد. در هر برخوردي شجاع و پيروز بود.
اينها صفاتي بود كه راويان به اتفاق براي امام علیه السلام برشمردند. او بارزترين قهرمان در عالم اسلامي و غير آن است و داراي قدرت بدني، شدت و شجاعتي است كه كس ديگري به جز او چنين تواناييهايي را نداشت؛ به اضافه صفات عاليهي نفساني او كه سرود متقين در هر زمان و مكاني است.
امام علیه السلام در دوران كودكي تحت حمايت پدر خويش ابو طالب مؤمن قريش و شيخ بطحا كه نمونهي كامل فضيلت و مقدمهي تمام كرامت بود، تربيت شد؛ پس او فرزندش امام علیه السلام را با رشادت و خرد تربيت كرد و با ايمان به خدا او را تغذيه کرد، همان طور كه مادر پاكدامنش فاطمه، بانوي زنان عصر در عفت و طهارت، به تربيت او برخاست و او را به اخلاق پسنديده و عادات نيك پرورش داد و صفات شريفه را در جان او كاشت.
هنگامي كه امام علیه السلام در اون كودكي به سر ميبرد بحران مادي و تنگي معيشت گريبانگير قريش شد و وضع مالي و اقتصادي ابوطالب نيز تحت تأثير آن قرار گرفت؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به نزد پسر عمويش عباس و حمزه رفت و از آنها درخواست كرد كه بار سنگين عمويش ابوطالب را سبك كنند؛ پس آنها به نزد او رفتند و پيشنهاد خود را براي كمك به او اعلام كردند. وي در پاسخ گفت: عقيل را براي من بگذاريد و هر كه را خواستيد ببريد. عقيل را بسيار دوست ميداشت؛ پس عباس طالب را و حمزه، جعفر را و رسول خدا علي را گرفت و به آنها گفت: كسي را كه خدا بر شما اختيار كرد اختيار كردم و امام در دامن رسول الله و در پناه دوستي و عطوفت او قرار گرفت.
به يقين پيامبر صلی الله علیه و آله امام را از عمويش گرفت تا او را تربيت كند و با طبع و راهنمايي خود او را تغذيه نمايد تا در سايهي حمايت او از حب و دوستي، عطوفت و ايثار، چيزي را به دست آورد كه آن را در خانهي پدرش نيافت. پيامبر صلی الله علیه و آله تمام ارزشهاي اسلامي و اصول و قواعد آن را در جان و اعماق ذات امام كاشت و او در ابتداي زندگي اسلام را فهميد و به آن ايمان داشت و جوهر آن را درك كرد.
امام علیه السلام نزديكترين افراد به رسول خدا صلی الله علیه و آله و بهترين كسي بود كه با اخلاق پيامبر صلی الله علیه و آله سازگاري داشت و رسالت او را فهميد. وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله انقلاب بزرگ خود را بر افكار و عادات جاهليت اعلام كرد، امام در دوران طفوليت به سر ميبرد. او براي پيامبر صلی الله علیه و آله فداكاري و از او در مقابل كودكاني كه با سنگ به او حمله ميكردند محافظت ميكرد. آنها به او سنگ و كلوخ پرتاب ميكردند و او را ساحر و ديوانه ميخواندند؛ امام با مشت بر آنها ميزد تا اين که فرار کرده و به پدر و مادرشان شكايت ميكردند. اين اولين جهادي بود كه در راه اسلام انجام داد.
امام علیه السلام از اين دورهي طلايي كه در حمايت پيامبر صلی الله علیه و آله ميزيست و مورد اقسام محبت و عنايت او قرار ميگرفت، صحبت ميكرد و ميفرمود:
«شما موضع مرا در قرابت، نزديكي و منزلت خاص نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله ميدانيد. وقتي من كودك بودم، مرا در اتاق خود مينشاند، مرا به سينه ميچسبانيد و در استراحتگاه مخصوص خود ميخوابانيد، بدنش را به بدن من ميچسباند و بوي پاكيزهاش را به مشام من ميرساند و گاهي غذا را لقمه لقمه در دهانم ميگذاشت. هرگز دروغي در گفتار و اشتباهي در كردارم نيافت و من چونان فرزندي كه هميشه با مادر است، همواره با پيامبر بودم. هر روز نشانهي تازهاي از اخلاق نيكو را بر من آشكار ميكرد و فرمان ميداد كه به او اقتدا كنم»(1).
1) . نهج البلاغةً، الخطبةً 192.
آيا ميبينيد چگونه پيامبر صلی الله علیه و آله در رعايت حب و دوستي او خالص بود؟ با او با مهرباني و عطوفت رفتار ميكرد و او را طبق اخلاق و آداب خويش پرورش ميداد تا در زندگي و بعد از وفاتش نمونهاي از او باشد.
قصد پيامبر صلی الله علیه و آله توجه زياد به تربيت برادر و پسر عمويش امام علیه السلام بود؛ پس در عمق وجود او صفات كريمه و گرايشهاي شريفه را كاشت تا حاكي از طبيعت و تمايلات او باشد و پس از خود شخصيتي برجسته براي امت و پيشرو براي ابلاغ رسالتش باشد. تربيت پيامبر صلی الله علیه و آله سرشار از تمام ارزشهاي ترقي و علو ذات بود. و از جمله برنامههاي آن، اين صور و شكلهاي شگفت است:
پيامبر صلی الله علیه و آله برادرش را بر اساس واقعيت، دوري از خودخواهي و بياعتنايي به خويشتن تربيت كرد. روزي امام علیه السلام درب خانهي رسول الله را زد، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «كيست؟».
گفت: «منم يا رسول الله».
پيامبر صلی الله علیه و آله از كلمهي منم، كه براي گويندهي آن خالي از عظمت است، كراهت داشت. پس ميگفت: «من، من»، امام كراهت پيامبر را از اين كلمه فهميد و بعد از آن ديگر آن را تكرار نكرد(1).
اين اقدام از علو تربيت اسلامي حكايت دارد كه به زندگي درخشان و رفيع او كمك كرد. امام در سراسر زندگي از اين تربيت عاليه متأثر بود و در ايام حكومت و رياست امت، تمام مظاهر حكومت و سلطنت را كه لازمهي ابهت و برتري بر مردم بود كنار گذاشت و خود مانند ساير افراد امّت زندگي ميكرد و از اين جهت
1) . حياةً الحيوان، الجاحظ: 1 / 337.
هيچ امتيازي بر آنها نداشت. مورخين روايت ميكنند كه او بر اهل مدائن گذشت براي او جشني بر پا كردند و گوسفنداني قرباني كردند؛ پس او از آن ناراحت شد و به آنها گفت: من نيز مانند يكي از شما هستم؛ لشكرش را از خوردن گوشت قرباني منع كرد تا اينكه بهاي آنها را به اهلش پرداخت(1).
علي علیه السلام اينگونه بود كه در تاريخ بشري نظيري به جز رسول خدا صلی الله علیه و آله نداشت.
از انواع تربيت درخشان اسلامي كه پيامبر صلی الله علیه و آله به امام علیه السلام آموخت اين موارد از احاديث تربيتي است:
الف) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، سه چيز از مكارم اخلاق است: وصل كن به كسي كه با تو قطع كرده است، ببخش به كسي كه تو را محروم كرده است و عفو كن كسي را كه به تو ستم كرده است».(2)
اين خصلتهاي پسنديده، انسان را به بالاترين درجهي كمال نفس ميرساند.
ب) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«اي علي، سيد اعمال، سه خصلت است: با مردم به عدل رفتار كردن هر چند به زيان خودت باشد، مساوات و برادري در راه خداي عزوجل و ذكر خداوند تبارك و تعالي در تمام احوال»(3).
اين صفات عاليه، اساس فضايلي هستند كه شايسته است هر مسلماني به آن آراسته باشد.
ج) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، سه خصلت از حقايق ايمان است: انفاق كردن در تنگدستي، بخشيدن علم و دانش به شاگردان و با مردم به عدل رفتار كردن اگر چه به زيان خودت باشد».
پيامبر صلی الله علیه و آله به اين صفات كريمه، برادرش، پسر عمو و دروازهي شهر علمش را تربيت كرد تا نمونهاي كامل براي اسلام باشد.
د) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، تو را به وصيتي سفارش ميكنم پس آن را حفظ كن؛ زيرا مادامي كه وصيت مرا حفظ كني، در خير هستي: كسي كه غيظ خود را فرو برد و قادر بر انجام آن باشد، به دنبال آن خدا در روز قيامت آن را ايمن گرداند و ايماني عطا كند كه طعم آن را بچشد»(1).
آيا اين تعاليم تربيتي را كه در همه بحرانها و مصائب انسان را در چهارچوب فضيلت و سلامت قرار ميدهد ديدهايد؟
ه-) پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، سه فرد، خدا را ملاقات كنند و بهترين مردمند: آن كس كه فرايض دين را فرو نگذارد كه او عابدترينِ مردم است، آن كس كه از محرمات دين بپرهيزد كه او از پرهيزكارترين مردم است و آن كس كه به آنچه خداوند به او داده قناعت كند كه او غنيترين مردم است»(2).
كسي كه اين خصال پسنديده را با زندگي خويش تطبيق دهد، از برترين مردم در طاعت خداوند متعال و در تقرب به اوست.
و) و او صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، خداوند تبارك و تعالي غرور جاهليت و تفاخر به پدران در گذشته را با نيروي اسلام از بين برد؛ همانا انسانها فرزند آدمند و آدم از خاك است. هر كه پرهيزكارتر است، نزد خداوند عزيزتر است»(3).
اين وصيت از بالاترين تعاليم اسلامي است كه فاصلههاي طبقاتي بين مردم را از بين برده و اختلاف و برتري به نسبها را لغو نموده و تفاوت بين انسانها را در تقوي و عمل صالح ميداند كه بزرگترين مراقب براي انسان است و او را از ديگران مشخص ميكند و به او شرافت ميدهد.
ز) از وصاياي عاليهاي كه پيامبر صلی الله علیه و آله به آن سفارش كرد:
«اي علي، سه گروه در روز قيامت زير سايهي عرش هستند: هر کسي كه براي برادرش دوست بدارد آنچه را كه براي خود دوست ميدارد. مردي كه به كاري برسد و در آن گامي پيش و پس ننهد تا بداند كه آن كار براي خداوند مورد پسند يا ناپسند است و مردي كه از برادر خود عيبي نگيرد مگر اينكه عيب خود را درمان كند؛ زيرا هر عيب خود را كه درمان كند عيب ديگرش فاش ميشود و براي انسان بس است كه به خود بپردازد»(1).
چه زيباست اين صفات! صفاتي كه انسان را به بالاترين سطح رشد و كمال ميرساند... و امام با اين صفات تربيت شده و از برنامههاي زندگياش بود.
اينها بعضي خصلتهاي پسنديدهاي بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله به برادر و پسر عمويش سفارش ميكرد تا براي او الگوي رفتاري خود با ديگران باشد. اين يكي از برنامههاي تربيت نبوي براي امام بود كه ما بيشتر آن را در مسند امام ذكر كرديم.
پيامبر صلی الله علیه و آله امام را از بعضي صفات و خصلتها كه انسان را تا حد زيادي تنزل ميدهد، برحذر داشت، از جمله:
الف) پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اي علي، تو را از سه خصلت بازميدارم: حسد، حرص و كبر»(2).
اين خصلتها از گناهان زندگي است كه انسان شريف به آن آلوده نميشود.
ب) فرمود: «اي علي، كسي كه براي مخاصمه با سفيهان، مجادله با علما يا براي اينكه مردم را به سوي خود بخواند، علم را بياموزد اهل آتش است»(1).
طلب علم بايد خالصانه و براي خدا باشد و به اغراض پست آلوده نباشد؛ اما اگر به اغراض آميخته باشد به حقيقت نميرسد و نزد خدا دچار عقوبت ميشود. حديث به آن اشاره كرده و ميگويد:
طلب علم براي ستيز با سفيهان، غلبه بر آنها و ابراز قابليت مشخص كه ناشي از مرض نفس و دوري از خداوند متعال است.
طلب علم براي مجادله با علما و اينكه شخص بخواهد در جمع اظهار كند كه از علماي مبارز است يا دفاعي كه براي دوستي دنيا باشد، به طور قطع از چيزهايي است كه فرد را از خداوند متعال دور ميكند.
طلب علم براي دعوت مردم و جمع شدن در پيرامون او، كه از خدا ميخواهيم به لطف و فضل خود، ما را از آن حفظ فرمايد.
ج) از بندهاي تربيت نبوي براي امام، قول او صلی الله علیه و آله است: «اي علي، ميخواهي به تو از بدترين مردم خبر بدهم؟» علي گفت: «بلي اي رسول خدا»، فرمود: «كسي كه گناهي را نبخشد و لغزشي را نپذيرد. آيا ميخواهي از بدتر از آن به تو خبر بدهم؟» علي گفت: «بلي»، فرمود: «كسي كه مردم از شر او ايمن نباشند و اميدي به خير او نباشد»(2).
اينها خصلتهاي ناپسندي هستند كه تنها بدترين وفرومايهترين افراد جامعه به آن متصف ميشوند.
د) از وصاياي تربيتي كه پيامبر صلی الله علیه و آله برادر و وليعهدش امام علیه السلام را به آن تربيت كرد، اين گفتار اوست: «اي علي، هيچ فقري بدتر از ناداني، هيچ مالي بافايدهتر از عقل و هيچ تنهايياي خوفناكتر از خودبيني نيست؛ فايدهي عقل وقتي است كه از آن استفاده کنيد، برترين پرهيزكاري آن است كه از محرمات الهي بپرهيزي و هيچ حسبي بهتر از خلق خوش و هيچ عبادتي مانند تفكر در صفات خداوند نيست. به درستي كه دروغ آفت سخن، فراموشي آفت علم و منت گذاشتن آفت بخشندگي است»(1).
در پرتو اين حكمت درخشنده كه در صدر آداب و محاسن اخلاق قرار دارد، پيامبر صلی الله علیه و آله وصي و دروازهي شهر علم خود را تربيت ميكرد تا نمونهاي كامل در زندگي و بعد از مرگش باشد.
ه-) از تربيت عاليهي نبوي براي امام علیه السلام اين قول اوست: «اي علي، از دروغ بپرهيز؛ زيرا دروغ انسان را رو سياه ميكند و سپس نزد خدا كذاب نوشته ميشود و همانا راستي انسان را رو سفيد ميكند و نزد خدا راستگو نوشته ميشود. بدان كه راستي مبارك و دروغ شوم است»(2).
دروغ، كليد شر است و فساد دنيا و هلاكت بندگان در دروغ است و بر عكس راستي باعث هر فضيلت و سبب نجات از شر است.
و) از شگفتيهاي تربيت اسلامي كه پيامبر صلی الله علیه و آله امام را به آن توصيه فرمود:
«اي علي، از غيبت و سخنچيني پرهيز كن»(3).
پيامبر صلی الله علیه و آله او را از غيبت نهي كرد؛ زيرا غيبت در بين مردم باعث ايجاد دشمني و كينه و نيز باعث سقوط شخصيت غيبت شونده در جامعه ميشود و اسلام كرامت هر مسلماني را خواستار است و نميخواهد فردي دچار پستي گردد.
فقها به شدت غيبت را در اسلام تحريم كردهاند و فقط كسي را كه به فسق و فجور متظاهر باشد، مستثني دانستهاند و غيبت کردن از او را به جهت تظاهر به فسق جايز شمردهاند؛ ولي به معاصي غير از آن جايز نيست. پيامبر صلی الله علیه و آله از سخنچيني نهي كردهاند؛ چون موجب انتشار منکرات در اجتماع ميشود. اخبار زيادي از ائمه علیهم السلام نقل شده كه سخنچين بدترين خلق خداست.
ز) از وصاياي تربيتي پيامبر صلی الله علیه و آله اين گفتار اوست: «اي علي، غضب نكن، هر گاه غضب كردي بنشين و دربارهي قدرت پروردگار بر بندگان و حلم او دربارهي آنها تفكر كن. وقتي به تو گفته شد: از خدا بترس، غضبت را فروكش كن و به حلمت بازگرد»(1).
غضب كليد هر شر و سبب هر جريمهاي است و پيامبر صلی الله علیه و آله از آن نهي كردهاند؛ زيرا باعث نابودي شخص و هلاكت او ميگردد. پيامبر صلی الله علیه و آله چگونگي علاج و در امان بودن از شر آن را ذكر كرده است و آن اين است كه انسان در حالت غضب، به قدرت خداوند متعال و بر آنچه غضب از ضرر و مفاسد از خود به جا ميگذارد، فكر كند.
ح) از وصاياي ارزندهي تربيتي كه پيامبر صلی الله علیه و آله به امام آموخت اين قول اوست: «اي علي، تو را از اينكه عهدت را بشكني و به ضد آن كمك كني، نهي ميكنم و تو را از مكر نهي ميكنم؛ چون مكر جايز نيست مگر با اهلش و تو را از ظلم نهي ميكنم؛ چون كسي كه بر او ظلم شود خدا او را ياري ميدهد»(2).
اين خصلتهايي كه پيامبر صلی الله علیه و آله آنها را نهي كرده، موجب سقوط و هلاكت انسان ميشود.
ط) از علائم تربيت براي امام علیه السلام اين وصيت است: «اي علي، هر كسي كه در دين، عقيدهي استوار دارد، هرگز براي رضايت مخلوق، خشم خدا را اختيار
نميكند و براي آنچه خالق عطا كرده است از مخلوق سپاسگزاري نميكند و براي آنچه خداوند براي او نخواسته است، از مردم شكايت نميكند؛ همانا رزق، به حرص حريص فزون نميشود و به كراهت فرد تغيير نميپذيرد. خداوند سرور و شادي را ملازم يقين و رضا و ناراحتي و حزن را در شك قرار داد»(1).
ما به تفصيل وصاياي پيامبر صلی الله علیه و آله را در مسندش به امام ذكر كردهايم؛ لذا به اين وصيت ارزندهي پيامبر صلی الله علیه و آله به وصي و باب شهر علم او - امام اميرالمؤمنين - اکتفا ميكنيم.
مورخين و راويان اتفاق نظر دارند كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام اولين كسي است كه به پيامبر صلی الله علیه و آله ايمان آورده، به دعوت او از روي فهم و ايمان پاسخ مثبت داده است. امام علیه السلام فرمود: «خداوند متعال را پرستش كردم قبل از اينكه احدي از اين امت او را پرستش كند»(2).
فرمود: «وقتي كه هفت ساله بودم صدا را ميشنيدم، نور را ميديدم و رسول خدا صلی الله علیه و آله ساكت بود و اجازهي تبليغ و انذار به او داده نشده بود»(3). معني اين حديث آن است كه امام علیه السلام در سن كودكي صداي جبرئيل را ميشنيده و نور او را ميديده است، قبل از اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله رسالتش را ابلاغ و در بين مردم منتشر كند.
تمام راويان متفقاند كه جاهليت با بتهايش امام علیه السلام را آلوده نكرد، هرگز لباس سياه آن را در بر نكرد و براي صنمي سجده نكرد، آنگونه كه غير او كردند(4). مقريزي ميگويد: علي بن ابي طالب هاشمي هرگز به خدا شرك نورزيد و
اين به آن جهت است كه خداوند متعال براي او خير را اراده كرده و او را تحت كفالت پسر عموي خود سيد المرسلين قرار داد(1).
امام علیه السلام اسلام آورد و همراه او ام المؤمنين صديقهي طاهره - خديجه - هم ايمان آورد و اسلام را پذيرفت، به ارزشها و اهداف آن ايمان آورد و تمام دارايي خود را از ثروتهاي زيادي كه داشت، در راه اسلام تقديم كرد. امام علیه السلام از ايمان خود و خديجه به اسلام سخن ميگويد: «آن روز در هيچ خانهاي احدي به اسلام نگرويد غير از رسول خدا صلی الله علیه و آله ، خديجه و من كه سومين آنها بودم»(2)،
ابن عباس گفت: علي اولين كسي بود از مردم كه ايمان آورد بعد از خديجه. ابن اسحاق گفت: علي اولين مؤمن به خدا و به محمد رسول الله صلی الله علیه و آله بود(3).
سبقت امام در پذيرفتن اسلام چيزي است كه مورد توافق مورخين و راويان است(4)، گفته شده كه سن مباركش وقتي اسلام آورد هفت يا نه سال بوده است(5)،
مگر اينكه تأمل در تربيت پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي او اقتضا كند كه او در اوايل دوران كودكي بوده است.
به هر حال او با عزت و افتخار، سبقت خود در اسلام را چنين بيان ميكند:
«من صديق بزرگ و فاروق اولم - قبل از اسلام ابيبكر مسلمان شدم و قبل از اينكه او نماز بخواند، نماز خواندم»(6).
اين شعر را به او نسبت ميدهند. به قول او:
سبقتكم إلی
الاسلام طُرّاً
غُلاماً ما
بَلَغتُ أوان حُلمي
از همهي شما در اسلام پيشي گرفتم در حالي كه كودكي بودم و اوايل زندگي من بود.
اين كرامت براي امام در همهي جوامع اسلامي شايع بوده و تمام صحابهي امام به آن افتخار ميكردهاند. هاشم مرقال در صفين ميگويد:
مع ابن عمّ
احمد المُعلّي
فيه
الرَّسولُ بالهدي استَهَلا
أوَّلُ من
صَدَّقه وصلّي
فجاهد
الكُفّارَ حتی أبلي(1)
با پسر عموي احمد، بزرگواري كه رسول خدا هدايت او را آغاز كرد.
اولين كسي كه او را تصديق كرد و نماز خواند و تا آخر عمر با كفار جنگيد.
سعيد بن قيس كه از بزرگان اصحاب امام است، گفت:
هذا علي
وابن عمِّ المصطفي
أوَّلُ مَن
أجاب لِمّا أن دَعا
اين علي پسر عموي مصطفي و اولين كسي است كه وقتي او را دعوت كرد به او ايمان آورد.
پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد كه امام علیه السلام اولين فردي است كه به او ايمان آورده است و به اصحابش گفت: «اولين كسي كه از شما بر حوض بر من وارد شده و اولين كسي كه مسلمان شده، علي بن ابي طالب است»(2).
به هر حال پيشي گرفتن امام در اسلام، مورد اتفاق همهي مسلمين و علامت شرف و افتخار براي امام علیه السلام است.
امام علیه السلام با تمام وجود پيامبر صلی الله علیه و آله را دوست ميداشت و حق اين دوستي را به طور كامل ادا كرد. شخصي از چگونگي دوستي او سؤال كرد و پرسيد: دوستي شما نسبت به رسول خدا چگونه بود؟
امام پاسخ داد: «والله دوستي او در نزد ما از اموال ما، اولاد ما، مادران ما و از آب سرد براي تشنگان بهتر بود...»(1).
آنچه مسلم است نه در بين خاندان نبوي و نه در بين صحابه، در اخلاص و دوستي نسبت به پيامبر صلی الله علیه و آله كسي شبيه امام پيدا نميشد. از موارد دوستي او نسبت به پيامبر اين است كه امام علیه السلام وارد باغي شد، صاحب باغ گفت: آيا ميتواني اين درختها را آب بدهي؟ براي هر دلوي يك دانه خرما ميدهم؛ پس به سرعت چندين دلو آب كشيد و صاحب باغ يك كف دست پر از خرما به او داد و او فوراً آنها را براي پيامبر صلی الله علیه و آله آورد و او را به آن اطعام كرد(2).
امام علیه السلام مراقبت از پيامبر صلی الله علیه و آله و اقدام به خدمت او را عهدهدار بود؛ حتي اگر ميخواست از جاي برخيزد او دستش را ميگرفت و اگر ميخواست بنشيند به او تكيه ميكرد(3).
و لطايفي كه از او نقل كردهاند: شخصي بر پيامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و از پيامبر كمك ميخواست. پس به امام فرمود: «اي علي، زبان او را از من قطع كن». آن شخص مراد پيامبر صلی الله علیه و آله را از اين كلام نفهميد؛ پس با علي حركت كرد و او را ترس و وحشت فراگرفته بود. به امام گفت: اي اباالحسن، آيا زبان مرا قطع ميكني؟
امام به او گفت: «آنچه به من گفته است را عمل ميكنم».
امام رفت تا به شتر صدقه رسيد و به او فرمود: «بگير آنچه را دوست داري»، پس ترس آن مرد فرو ريخت و فهميد كه رسول خدا قصدش چه بوده است. امام كلام پيامبر صلی الله علیه و آله را شرح ميدهد و ميگويد: «زيباترين كلام مبهم را در كلام عرب ميشنوي»(4).
امام با اخلاص برآوردن حوائج پيامبر صلی الله علیه و آله را عهدهدار شد و بر استر خاكستري رنگ پيامبر سوار ميشد و در بين انصار ميگشت كه آنچه را بر عهدهي پيامبر است انجام دهد(1).
هيچ کس از صحابه و ديگران مقام پيامبر صلی الله علیه و آله و علو منزلت او را، همانند برادر و دروازهي شهر علمش - امام علیه السلام -
نميشناخت. بسياري از دعاها كه سرشار از تمجيد و تعظيم براي اوست و به فضل و عظمت مقامش اشاره كرده است، به او اختصاص دارد و اين يكي از آنهاست:
1- امام علیه السلام فرمود:
«الحمدللّه رب العالمين، وصلّی الله علی اطيب المرسلين محمد بن عبدالله المنتجب الفائق الراتق.
اللّهمّ فخُصَّ محمّداً بالذكر المحمود، والحوض المورود.
اللّهمّ آت محمّداً صلی الله علیه و آله صلواتك عليه وآله الوسيلة، والرَّفعة والفضيلة واجعل في المصطفين محبّته، وفي العليين درجته، وفي المقربين كرامته.
اللّهمّ
اعط محمّداً صلواتك عليه وآله من كل كرامةٍ أفضل تلك الكرامة، ومن كل نعيمٍ أوسع ذلك النعيم، ومن كلِّ عَطاءٍ أجزل ذلك العطاء، ومِن كلِّ يُسرٍ أنضر ذلك اليُسر، ومِن كلِّ قِسمٍ أوفر ذلك القسم حتی لا يكون أحد من خلقك أقرب منه مجلساً، ولا أرفع منه عندك ذِكراً ومنزلة، ولا أعظم عليك حقاً، ولا أقرب وسيلة من محمّدٍ صلواتك عليه وآله، إمام الخير وقائده، والداعي إليه، والبركة علی جميعالعباد والبلاد ورحمة للعالمين.
1) . رسائل الجاحظ: 2 / 222.
اللّهمّ
اجمع بيننا وبين محمّدٍ صلواتك عليه وآله في برد العيش، وتَرَوُّحِ الروح، وقرار النَّعمة، وشهوة الانفس، ومُنَی الشَّهَوات، ونِعم اللَّذّات، ورجاء الفضيلة، وشُهود الطُّمَأنينة، وسُؤدَدِ الكرامة، وقُرَّةِ العين، ونضرةِ النَّعيم، وبهجةٍ لا تُشبه بهجات الدُّنيا، نشهد أنَّهُ قد بلَّغَ الرِّسالة، وأدّی النَّصيحة، واجتهد للامّة، وأوذی في جنبك، وجاهد في سبيلك، وعبدك حتی أتاه اليقين، فصلّی الله عليه وآله الطيّبين.
اللّهمّ
ربّ البلد الحرام، ورب الرُّكن والمقام، وربّ المشعر الحرام، ورب الحِلِّ والحرام، بلِّغ روح محمّدٍ صلّی الله عليه وآله عنّا السلام، اللّهمّ صلِّ علی ملائكتك المقربين، وعلی أنبيائك ورسلك اجمعين، وصلّ اللّهمّ علی الحفظة الكرام الكاتبين، وعلی أهل طاعتك من أهل السموات السَّبع وأهل الارضين السبع من المؤمنين أجمعين»(1).
شما در اين دعا انواع احترام و بزرگداشت را كه امام علیه السلام براي علو درجه پيامبر صلی الله علیه و آله بيان كردهاند ميبينيد؛ او از خداوند، علو مقام و بالاترين درجه را در اعلي عليين براي او درخواست ميكند.
2- از مظاهر احترام امام به پيامبر صلی الله علیه و آله اين دعاست، ميفرمايد:
«اللّهمّ داحی المَدحُوّات، وداعم المسموكات، وجابل القلوب علی فِطرتها، شقيِّها وسعيدها، اجعل شرائف صلواتك، ونوامی بركاتك علی محمّدٍ عبدك ورسولك الخاتم لما سبق، والفاتح لِما انغلق، والمُعلن الحقّ بالحق، والدّامغ خبيثات الاباطيل، والدامغ صولات الاضاليل، كما حمَّلتَهُ فاضطلع بأمرك، مُستوفراً في مرضاتك، غير ناكِلٍ عن قُدُمٍ، ولا واهٍ في عَزمٍ، واعِياً لوحيك، حافظا لعهدك، ماضياً علی نفاذ أمرك، حتی أوری
1) . تهذيب الاحكام: 3 / 83. بحار الانوار: 20 / 263.
قبس القابس، وأضاء الطّريق للخابط، وهُدِيَت به القلوب بعد خوضات الفتن والآثام، وأقام بموضحات الاعلام، ونيِّرات الاحكام، فهو أمينك المأمون، وخازن علمك المخزون، وشهيدك يوم الدين، وبعيثك بالحق، ورسولك الی الخلق.
اللّهمّ افسح له مفسحاً في ظلّك، واجزه مضاعفات الخير من فضلك.
اللّهمّ وأغل علی بناء البانين بناءه، وأكرم لَدَيك منزلته، وأتمم له نوره، واجعله مِن انبعاثك مقبول الشهادة، مرضِی المقالة، ذا منطقٍ عدل، وخطبة فصل.
اللّهمّ اجمع بيننا وبينه في برد العيش، وإقرار النعمة، ورخاء الدّعة، ومنتهی الطمأنينة، وتحف الكرامة»(1).
اين دعا با احاطه و شناخت كامل امام به رسول اعظم صلی الله علیه و آله نوشته شده است و در آن، تمام انواع تعظيم و تكريم مندرج است و در نهايت دعايي براي علو درجات او در فردوس اعلاست.
امام بر يقين بود و به نبوت و رسالت پيامبر صلی الله علیه و آله ايمان کامل داشت و به بهترين وجه او را ميستود. دربارهي او گفته است:
«مستقرّهُ خير مستقرٍّ، ومنتبه أشرف منبتٍ، في معادن الكرامة، ومماهد السلامة، قد صُرِفَت نحوه أفئدة الابرار، وثُنِيَت إليه أزمة الابصار، دفن اللّه به الضَّغائن، وأطفأ به الثَّوائر ألَّف به إخواناً، وفرَّق به أقراناً، أعزّ به الذِّلَّة، وأذلَّ به العِزَّة، كلامه بيان، وصَمتُهُ لِسان»(2).
در اين كلمات امام، انواع تجليل و تكريم از شخصيت رسول اعظم صلی الله علیه و آله را مشاهده ميكنيم كه غير از دروازهي شهر علمش، كسي او را نشناخت.
فرمود: «ابتعثه بالنور المضيء، والبرهان الجلي، والمنهاج البادی والكتاب الهادي، أسرته خير أسرة، وشجرته خير شجرة، أغصانها معتدلة، وثمارها متهدّلة، مولده بمكة، وهجرته بطيبة علا بها ذكره وامتدّ منها صوته. أرسله بحجة كافية، وموعظة شافية، ودعوة متلافيه، أظهر به الشرائع المجهولة، وقمع به البدع المدخولة، وبيَّن به الاحكام المفصولة. فمن يبتغ غير الاسلام ديناً تتحقّق شفوته، وتنقصم عروته، وتعظم كبوته، ويكن مآبه الی الحزن الطويل والعذاب الوبيل»(1).
اين كلمات امام از تعظيم و تجليل براي پيامبر صلی الله علیه و آله حکايت دارد و به طور يقين در خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله و در بين صحابه، به جز اميرالمؤمنين علیه السلام كسي نبود كه حقيقت او را بفهمد و به علم او احاطه داشته باشد... آنچه که ذکر شد بعضي از كلمات آن حضرت در حق رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.
اخبار زيادي مبني بر اينكه امام اميرالمؤمنين علیه السلام وحي منزل خداوند بر بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله را مينوشت، وجود دارد(2). سورههاي زيادي از قرآن كريم را او نوشت؛ كما اينكه او اولين كسي است كه نقطهگذاري در قرآن را وضع كرد(3)و(4).
1) . نهج البلاغةً: 2 / 229.
2) . الاستيعاب: 1 / 30.
3) . مفتاح السعادةً: 1 / 89.
4) . بنابر آنچه از معارف دین به دست میآید و روایاتی بیانگر آن مستند امام معصوم از جهل است و هیچ چیز را از کسی جز خدا یاد نگرفته و بدون داشتن استادی تنها از ناحیه من لدن حکیم خبیر تمام علوم را داراست و این جمله از منابع اهل تسنن نقل شده است.
امام علیه السلام تعهدات و صلحنامههاي رسول خدا صلی الله علیه و آله را مينوشت. او آنچه را پيامبر صلی الله علیه و آله براي اهل نجران و غير آنها تعيين كرده بود، نوشت(1)و چون رسول خدا صلی الله علیه و آله با اهل حديبيه صلح كرد، امام نوشت: «اين قراردادي است بين محمد رسول خدا»، مشركين گفتند: ننويس محمد رسول خدا، اگر او را رسول ميدانستيم با او نميجنگيديم. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را با دست خود پاك كرد؛ همچنين، در آن شرط كردند كه وارد مكه شوند و سه روز در آنجا بمانند و با سلاح وارد مكه نشوند مگر با شمشيرهاي در غلاف و امثال آن(2).
از ديگر صفات امام و گرايشهاي او، كراهت زياد و بغض شديد او به بتها است. او قبل از طلوع نور اسلام كوشش ميكرد آنها را نابود كند، همان كاري كه جدش شيخ الانبياء ابراهيم علیه السلام با بتهاي جاهليت انجام داد. به همراه اسامه، زباله، كثافت و پليديهاي خانه را جمع ميكرد و در تاريكي شب، به بتهاي قريش ميماليد. چون صبح ميشد قريشيان ميديدند كه بتهايشان آلوده است، با ناراحتي و تندي صدايشان را بلند كرده و ميگفتند: چه كسي اين كار را با خداهاي ما كرده است، و روز خود را به شستن آنها با آب صرف ميكردند(3). پيامبر صلی الله علیه و آله نيز در نابود كردن بعضي از بتها شريك بود و امام از آن نقل ميكرد و ميگفت: «من و پيامبر صلی الله علیه و آله رفتيم تا به كعبه رسيديم، پس او نشست و من بر كتف او بالا رفتم. مرا بلند كرد و خيال كردم كه اگر ميخواستم به افق آسمان دست مييافتم؛ تا اينكه بر خانه بالا رفتم و در آن تمثالي از صورت بود. آن را به راست و چپ و جلو حركت دادم تا بر آن تسلط پيدا كردم. رسول
1) . این مطلب با عقاید شیعه سازگار نیست امیرالمؤمنین علیه السلام مطیع محض پیامبر بود و محال است پیامبر مطلبی فرموده باشند و حضرت اطاعت نکرده باشد چون ایشان از هر خطا و معصیت و نافرمانی کاملاً معصوم بودهاند و این مطلب در کتب شیعه نیست.
2) . صحيح البخاري: 3 / 168. صحيح مسلم: 3 / 1410.
3) . جواهر المطالب: 1 / 267.
خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: آن را بيفكن؛ پس آن را افكندم و شكست آنگونه كه شيشه ميشكند؛ سپس پايين آمدم و به همراه رسول الله رفتيم در حالي كه از يكديگر سبقت ميگرفتيم و پنهان ميشديم که مبادا كسي ما را ببيند»(1).
بتهايي كه امام آنها را نابود كرد، به شرح زير است:
1- منات: عرب، بت منات را به پا داشته و آن را بزرگ و عزيز ميداشت؛ پس امام به سوي آن رفت و آن را معدوم نمود(2).
2- بت طي: بت طي در كوهي قرار داشت؛ امام به سوي آن رفت و آن را نابود كرد و درهم شكست. در آنجا دو شمشير به دست آورد كه نام يكي از آنها رسوب و نام ديگري مخذم بود. امام آنها را با خود به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد و به او بخشيد(3).
3- بتهاي مكه: زماني كه خداوند متعال بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله را در فتح مبين پيروز كرد و مكه را به اشغال او درآورد، حدود سيصد بت يا بيشتر بر كعبه مقدسه آويخته شده بود كه قبايل مختلف آنها را خدا تلقي ميكردند و بدون خداوند متعال ميپرستيدند. از جمله آنها: نائله، اساف، مناف، ذوالخلصه، ذوالكني، ذوالشري، الاقيصر، نهم، سمير و غير آن(4). رئيس اين بتها هبل بود و آن خداي ابي سفيان (پدر معاويه و جد يزيد) بود و از مس ساخته شده و با ميخهايي از آهن محكم شده بود.امام بر كتف پيامبر صلی الله علیه و آله بالا رفت تا توانست آن را از جا بكند و به زمين بيندازد. پيامبر صلی الله علیه و آله قول خداوند متعال را ميخواند:
قُلْ جٰاءَ الْحَقّ وزَهَقَ البٰاطِل إنَّ البٰاطلَ كٰانَ زَهُوقا(5)«بگو حق آمد و باطل نابود شد، همانا باطل نابود شدني است».
سپس امام ساير بتها را از جا كند و به اين ترتيب بيت اللّه الحرام را از وجود بتهاي قريش پاك كرد. قهرمان و رهبر آزادي بخش اسلام بتها را براي آزادي درهم كوبيد و مردم را از گمراهي بيرون آورد، زيد بن نوفل ميگويد:
تركتُ اللات
والعُزّي جَميعاً
كذلك يفعلُ
الجَلِدُ الصَّبورُ
فلا العُزّي
أدينُ ولا ابنَتَيها
ولا صَنَمي
بَني غَنَمٍ أزورُ
ولا هُبَلاً
أزورُ وكانَ ربّاً
لنا في
الدَّهرِ إذ حِلِمي صَغيرُ(1)
لات و عزي، همه را رها كردم، افراد مقاوم و صبور اين كار را ميكنند.
نه به عزي ايمان دارم، نه به فرزندانش، نه از بتهاي بني غنم ديدن ميكنم.
و نه هبل را زيارت ميكنم كه مدتي در كودكي خداي ما بود.
امام علیه السلام به خاطر شدت محبّتي که به خداوند داشت بر انگشترش نوشته بود: «الله الملك»(2).
امام علیه السلام محاسن شريفش را خضاب نميكرد؛ زيرا پيامبر صلی الله علیه و آله به او فرموده بود: «آن از خون سرش رنگين ميشود»(3)و او ترجيح ميداد كه محاسنش با خون سرش و در راه خدا رنگين شود.
هنگامي كه امام علیه السلام در مكه بود با پدرش ابوطالب و در خانهي او زندگي ميكرد. محلهي او در بين مكيان معروف بود. چون به يثرب هجرت كرد پيامبر صلی الله علیه و آله براي او در
كنار مسجد نبوي خانهاي ساخت و در آن را به داخل مسجد باز كرد و وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله دستور بستن درهايي كه به مسجد باز ميشد را صادر كرد، درب خانه امام را به احترام عظمت او مستثني كرد. زماني كه امام به كوفه منتقل شد و آنجا را مركز حكومت قرار داد، در دارالعماره كه در زمان عمر ساخته شده بود سكونت نكرد و گفت: «در قصر عاريهاي سكونت نميگزينم». و در خانهي پسر خواهرش سكونت گزيد؛ سپس از آنجا كوچ كرد و خانهاي گلي در كوفه براي خود ساخت و آن را با اتاقهايي از ني احاطه كرد... در اينجا گفتگوي ما از رشد و تکامل او به پايان ميرسد.
هيچ صفت نيك يا اخلاق شريفهاي (كه انسان را از ساير موجودات زنده متمايز ميكند) وجود ندارد، مگر آن كه از سرشت امام اميرالمؤمنين و از صفاتي است كه شبيه آن در احدي غير از برادر و پسر عموي او - محمد صلی الله علیه و آله و جانشينان معصومش- يافت نميشود.
اين امام بزرگ با تمام وجود و با دنيايي از فكر، كمال و فضايل كه حدي براي ابعاد آن وجود ندارد، هديهي خداوند متعال به اين امت، به عنوان مرشد و هادي بعد از برادرش رسول اعظم صلی الله علیه و آله است، كه خداوند متعال امتيازات و خصوصيتهايي به او بخشيده و او را بر بسياري از مخلوقاتش برتري داده است. در اين سخنان هيچ گونه مبالغه و زيادگويي نيست؛ زيرا هر كسي كه سيره او را بخواند، از احوالات و امور او مطلع ميشود و به آنچه ما ذكر كرديم ايمان پيدا ميكند.
به هر حال ما به صورت مختصر به بعضي از صفات و گوهرهاي نفساني او اشاره ميكنيم:
ويژگي كه امام علیه السلام به آن ممتاز شده اين است كه او از بزرگترين مسلمانان از لحاظ ايمان به خداوند متعال و عارفترين آنها به خداست و اوست كه ميگويد:
لو كشف الغطاء لی ما ازدادت يقينا... ؛ «اگر پردهها كنار برود يقين من زياد نميشود...».
معني آن اين است كه اگر خداوند متعال با عظمتش بر او تجلي كرد و او آن را ديد، آن يقين معرفت و ايمانش را زياد نخواهد كرد، و با ايمان با خداوند متعال مناجات ميكند و ميگويد:
الهی ما عبدتك خوفاً من عقابك، ولا طمعاً في ثوابك، ولكن وجدتك اهلاً للعبادة فعبدتك؛ «خدايا من براي ترس از عقوبت تو را پرستش نميكنم، و نه به طمع ثواب تو، و لكن تو را شايستهي پرستش ديدم و عبادت كردم»(1). در واقع اين منتهاي ايمان است كه عبادت او عبادت عارفان است نه عبادت تقليدي. همانا خطبهها و كلمات قصاري از او در توحيد خداوند متعال، تعظيم او و تنزيه او از شرك رسيده كه به جز او از هيچ يك از ملوك مسلمين، زاهدان و علمايشان نرسيده است؛ زيرا او نمايندهي بزرگ خداوند متعال بعد از برادر و پسر عمويش رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و زندگي خود را وقف خداوند متعال كرده بود و در راه خدا بزرگترين جهادها را انجام ميداد. تمام اعمال او خالصانه و براي خداوند متعال بود و هيچ خدشهاي از اغراض دنيوي و بهرهمندي از آنها در اعمال او وجود نداشت. مورخين نقل ميكنند: هنگامي كه عمرو بن عبدود عامري - سواره نظام عرب - را به خاك هلاكت افكند، سر او را جدا نكرد؛ زيرا به او دشنام داده و او را خشمناك كرده بود. چون خشم او فروكش كرد براي جدا كردن سر او بازگشت. سبب آن را پرسيدند، جواب داد:
«من دوست نداشتم او را به سبب انتقام از دشنامي كه به من داده بود بكشم، تا اجر و ثواب من از بين برود. چون غضب من فرو نشست در راه خدا او را كشتم». همينطور تمام اعمال و اقسام جهاد او خالصانه و براي خدا بود و جز رضاي خدا چيز
1) . بحار الانوار: 41 / 14.
ديگري را نميخواست. به هر جنگ سخت و خطرناكي وارد ميشد و سختترين محنتها و بلاها را در دفاع از دين خدا و ياري پيامبر خدا صلی الله علیه و آله تحمل ميكرد.
امام علیه السلام از بزرگترين توبه کنندگان به درگاه خداوند و ترسانترين افراد از او بود. ابودرداء از شدت انابهي او به درگاه خداوند متعال سخن ميراند و ميگويد:
علي بن ابي طالب را در نخلستانهاي نجار ديدم كه از دوستان خود گوشهگيري كرده و خود را از هر كه با او بوده مخفي نموده و پشت شاخههاي درخت مستور شده بود. محل او را گم كردم و مكانش از من دور بود. گفتم كه لابد به منزل خود رفته است؛ ناگهان صداي حزين او را شنيدم كه با اندوه ميگفت:
الهی كم من موبقة حلمت عن مقابلتها بنقمتك، وكم من جريرة تكرّمت عَن كشفها بكرمك، الهی إن طال في عصيانك عمري، وعظم في الصحف ذنبي، فما أنا بمؤمّل غير غفرانك، ولا أنا براج غير رضوانك...؛ «معبودا، چه بسيار گناهان هلاكتباري كه شكيبايي ورزيدي از اينكه در برابرش مرا به عذاب خود كيفر دهي، چه بسيار جرم و جنايتي كه كرم فرمودي به بزرگواري خود از اينكه آشكارش سازي». معبودا، اگر در نافرماني تو عمر من به درازا كشيد و در نامهها گناهم بزرگ گشت، پس من جز آمرزش تو آرزويي ندارم و جز خشنوديات به چيزي اميدوار نيستم.(1)
ابودرداء كه مات و مبهوت و شيفتهي مناجات او از ترس خدا شده بود، شروع به جستجو دربارهي صاحب صدا كرد و طولي نكشيد تا او را شناخت كه همانا امام
1) . با توجه به عصمت امام علیه السلام از هرگونه خطا و گناه بیان چنین مسائلی برای تعلیم و آموزش ماست. (محقق)
المتقين علي بن ابي طالب است. ابودرداء خود را پنهان كرد تا ساير مناجات امام را بشنود. امام شروع به نماز كرد و چون از نماز فارغ شد با قلبي سرشار از خوف الهي، به دعا و گريه از ترس خداوند پرداخت. از آنچه با خداوند متعال مناجات ميكرد اين سخن است:
الهی افكِّر في عفوك فتهون علی خطيئتي، ثم أذكر العظيم من أخذك فتعظم علی بليّتي.... سپس گفت: آهٍ إن أنا قرأتُ في الصُّحفِ سيّئة أنا ناسيها وأنت مُحصيها، فتقول: خذوه، فيا له مِن مأخوذٍ لا تُنجيه عشيرته، ولا تنفعه قبيلته! يرحمه الملا إذا أذِن فيه بالنداء... آهٍ من نارٍ تُنضج الاكباد والكُلي، آهٍ مِن نارٍ نَزّاعةٍ لِلشَّوي! آهٍ مِن غَمرَةٍ مِن مُلهبات لَظّي....
خداوندا، من در عفو و گذشت تو انديشه ميكنم و در نتيجه، خطايم بر من آسان و سبك جلوه ميكند و سپس متذكر مؤاخذهي سخت تو ميشوم، در اين وقت بلا و گرفتاريام بر من بزرگ آيد.
آه اگر من در نامهي عملم گناهي را بخوانم كه فراموشش كردهام ولي تو به شمار آوردهاي، و بدان خاطر بفرمايي او را بگيريد؛ پس واي به حال آن گرفتاري كه بستگان وي او را نجات ندهد و قبيلهاش سودي به او نرساند. آه از آن آتشي كه جگرها و كليهها را كباب كند. آه از آن آتشي كه پوست سر را ميكند. آه از شدت زبانههاي آتش سوزان.
ابودرداء ميگويد: سپس امام علیه السلام شروع به گريه كردن نمود و صدايش خاموش شد. به سرعت به سوي او رفتم و او را چون چوبي خشك يافتم كه هيچ حركتي ندارد. گفتم: اناللّه وانا اليه راجعون، واللّه علي بن ابي طالب از دنيا رفت. به سرعت
به خانهي او رفتم و خبر مرگ او را دادم؛ پس زهراي رسول الله÷ گفت: «اي ابادرداء، موضوع او چگونه بود؟....».
آنچه را كه ديده بودم به او اطلاع دادم؛ پس سيدهي نساء فرمود:
«اي ابادرداء، والله كه او از ترس خدا غش كرده است...».
و سپس آبي آورد و به ما داد. وقتي آن را بر صورتش پاشيدم به هوش آمد و به من نگاه كرد، من ميگريستم، به من گفت:
«اي ابودرداء، گريهي تو براي چيست؟». گفتم: از آنچه كه ميبينم تو بر خودت روا ميداري. امام جواب او را داد و در حالي كه غرق در ترس از خداوند متعال بود، گفت:
«اي ابادرداء، اگر ببيني كه مرا به حساب فرا ميخوانند و يقين داشته باشي كه مجرمين را عذاب ميكنند و ملائكهي خشن مرا به وحشت مياندازند و فرشتگان بدخو مرا ميبرند؛ پس در پيشروي سلطاني جبار قرار ميگيرم و مرا زنده تسليم ميكنند و اهل دنيا به حال من ترحم ميكنند و در آن زمان كه مرا در پيشگاه كسي كه هيچ چيز از او پنهان نيست ببيني، بيشتر به من رحمت ميآوري...».
ابودرداء از گريه و زاري امام و ترس او از خداوند متعال تعجب كرده بود و ميگفت: والله اين عمل را از احدي از صحابه رسول الله صلی الله علیه و آله نديدم(1).
آيا چنين ايماني را كه نشانهي تقوا و ترس از خداوند متعال است، ديدهايد؟ قلب و فكر اين امام بزرگوار در طول زندگاني متعلق به خداي متعال بوده و تمام سعي و كوشش او براي چيزي بود كه او را به خداوند متعال نزديك كند. از جمله سخناني كه ضرار در وصف امام به معاويه گفت: اگر او را در محراب ميديدي، در حالي كه شب، پردهي خود را فروهشته و ستارگانش پراكنده شده بودند، او
1) . أمالي الصدوق: 48 - 49. بحار الانوار: 41 / 11 - 12.
محاسن خود را به دست گرفته و چون شخصي مارگزيده بر خود ميپيچيد و با حزن گريه ميكرد و ميگفت: «اي دنيا، به من روي ميآوري و مرا تشويق ميكني؟ هيهات بعيد است. من به تو نيازي ندارم. تو را سه طلاقه كردهام و از جانب من برگشتي به سوي تو نيست». سپس ميگفت: «آه آه از دوري سفر، كمي توشه و خشونت راه». معاويه متأثر شد و گفت: اي ضرار، كافي است، والله علي اينگونه بود(1).
نوف شدت خشيت او نسبت به خداوند متعال را روايت ميكند و ميگويد: شبي را نزد اميرالمؤمنين به صبح رساندم. در تمام شب نماز ميخواند و ساعت به ساعت بيرون ميرفت و به آسمان نگاه ميكرد و قرآن ميخواند. چون پاسي از شب گذشت بر من گذر كرد و گفت: «اي نوف، خوابي يا بيدار؟». گفتم: البته كه بيدارم، اي اميرالمؤمنين، تو را ميديدم. پس امام متوجه من شد و با صدايي كه با ترس همراه بود گفت: «اي نوف، خوشا به حال زاهدان در دنيا و راغبان در آخرت، آنان كه زمين را فرش، خاك آن را رختخواب، آب آن را عطر، قرآن را جامه و دعا را براي خود به منزلهي زيرپوش گرفتهاند. از دنيا بريدند بريدني به روش عيسي بن مريم. همانا خداوند متعال به عيسي بن مريم وحي كرد: به مردم بني اسرائيل بگو وارد خانهاي از خانههاي من نشويد مگر با دلهايي ظاهر، چشماني فروتن و با حفظ پاكي. به آنها بگو: بدانيد كه من دعاي هيچ يك از شما را كه در قلب او ستمي باشد مستجاب نميكنم...»(2).
به راستي كه اين گونه انابه و مناجات عقل را حيران ميكند و همانا اين از ويژگیهای عارفان به خداي متعال است؛ آنان كه جانشان مملو از ايمان، ترس و اخلاص براي خداوند منان ميباشد و شكي نيست كه امام علیه السلام آن پيشواي متقين،
سيد عارفين و كسي كه پيامبر صلی الله علیه و آله او را به ايمان و تقوا تربيت كرده، صورت درستي از او روايت شده است.
مورخان تصوير مبهمي از خداترسي امام، توبه او به سوي خداي متعال را روايت ميكنند: او در سختترين و خشنترين حالات در جنگ صفين به نماز ايستاد و تيرها از چپ و راست بر او ميباريدند اما او به آنها توجهي نداشت؛ زيرا احساسات و عواطف او تنها متوجه خداوند متعال بود(1).
هنگامي که امام زين العابدين و سيد الساجدين علي بن الحسين علیه السلام كتاب علي را بر ميداشت و به عبادات او نظر ميافكند، ميگفت: «چه كسي طاقت اين را دارد، خصوصاً در حال نماز رنگ او تغيير ميكرد و احدي به جز علي بن الحسين علیه السلام توان آن را نداشت كه مانند او عبادت كند»(2).
ابوجعفر علیه السلام روايت كرده و ميگويد: بر پدرم علي بن الحسين علیه السلام وارد شدم. او در عبادت به جايي رسيد كه احدي به آن نرسيده بود. رنگ او از بيخوابي زرد شده، چشمانش از گريه قرمز، صورت او چين خورده، بينياش از سجود خم شده و پاهايش از نماز ورم كرده بود. ابوجعفر ميگويد: وقتي او را به آن حال ديدم ديگر مالك نفس خود نبودم. او گريه ميكرد و من نيز براي او گريه ميكردم. متوجه من شد و به من گفت: «يكي از اين نوشتههايي را كه عبادات علي بن ابي طالب در آن است به من بده». پس به او دادم، مقدار كمي از آن را خواند؛ سپس با ناراحتي آن را كنار گذاشت و گفت: «چه كسي ميتواند عبادت علي بن ابي طالب را انجام دهد»(3).
از ديگر صفات و گرايشات ذاتي امام علیه السلام ، محفوظ بودن او از هر گناه و پليدي است. به اجماع مورخين هيچ گناه يا خطايي مرتكب نشد و در راه و روش خود هرگز از سنت رسول الله صلی الله علیه و آله تجاوز نكرد. پس از كشته شدن عمر، عبدالرحمن بن عوف كوشيد به شرطي كه امام در حکومت خود به سيرهي شيخين عمل كند، خلافت را به او واگذار كند اما او قبول نكرد و به پيروي از كتاب خدا و سنت اصرار ميورزيد. اگر عاشق سلطنت و حكومت بود به آن پاسخ مثبت ميداد؛ زماني كه خوارج به او اصرار كردند كه توبه كند تا به سپاه او ملحق شوند، انكار كرد؛ زيرا آنها مرتكب گناه شده و امام را به قبول داوري وادار كرده بودند. اگر هدف او سلطنت بود دعوت آنها را اجابت ميكرد.
به هر حال از او سخنانی صادر شده است كه به وضوح بر عصمت او دلالت دارد، از جمله آنها:
1- فرمود: «به خدا قسم اگر هفت اقليم و آنچه در زير اين افلاك قرار دارد به من بدهند تا از خدا نافرماني كنم و دانهي جوي را از دهان مورچهاي بربايم، اين كار را نميكنم».
عصمتي كه شيعه به آن معتقد است و آن را به همهي امامان نسبت ميدهد اين است.
2- فرمود: «والله، اگر بر روي خار مغيلان از سر شب تا صبح بيدار باشم، يا مرا به زنجير بكشند، دوستتر دارم از اينكه خدا و رسول او را در روز قيامت ملاقات كنم در حالي كه به يكي از بندگان ستم كرده، چيزي از مال دنيا را غصب كرده باشم»(1).
آيا اين عصمت نيست؟
1) . شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 3 / 80.
آيا اين پاكي از پليدي و گناه در زندگي نيست؟
آيا اين ملكهي عدالت نيست كه انسان را به توشهي ايمان و تقوا ميرساند؟
3- فرمود: «من نفس خود را با پرهيزكاري پرورش ميدهم تا در روز قيامت كه هراسناكترين روزهاست در امان و در لغزشگاههاي آن ثابت قدم باشم. من اگر ميخواستم ميتوانستم از عسل پاك، مغز گندم و بافتههاي ابريشم براي خود غذا و لباس فراهم آورم، اما هيهات كه هواي نفس بر من چيره شود و حرص و طمع مرا وادارد كه غذاهاي لذيذ را برگزينم در حالي كه در حجاز يا يمامه كسي باشد كه به او قرص ناني نرسد و يا هرگز شكمي سير نخورد، يا من سير بخوابم در حالي كه پيرامونم شكمهايي از گرسنگي به پشت چسبيده و جگرهاي سوخته وجود داشته باشد، يا چنان باشم كه شاعر گفته است:
وحسبُكَ داءً أن تَبيتَ
بِبِطنَةٍ
وحَولَكَ أكبادٌ تَحِنُّ
إلي القِدِّ
اين درد براي تو بس است كه با شكم سير بخوابي در حالي كه در اطراف تو شكمهاي گرسنه و به پشت چسبيده وجود داشته باشد.
آيا به همين كه مرا اميرالمؤمنين ميخوانند رضايت دهم، در تلخيهاي روزگار با مردم شريك و در سختيهاي زندگي الگوي آنان نباشم؟!»(1).
آيا اين همان پاگذاشتن بر هواي نفس نيست كه عين عصمت از هر گناهي از گناهان زندگي است؟
4- فرمود: «والله، اين دنياي شما در چشم من از گوشت خوك در دست مريض جذامي خوارتر است».
وقتي دنيا نزد او به اين بيارزشي و پستي است چگونه براي پيروزي به آن و خيرات آن مرتكب گناه ميشود؟
1) . نهج البلاغةً: 3 / 3.
5- فرمود: «من بر حجتي از جانب پروردگار خويش و روشي از جانب پيامبر هستم، من بر روش روشني هستم كه آن را انتخاب كردهام».
او بر روش روشني بود كه در آن هيچ گونه كژي و انحرافي نبود و آن عين عصمتي است كه جزء ذات امام است.
6- فرمود: «دروغ نگفتم و به من دروغ گفته نشده، گمراه نشدم و كسي به وسيله من گمراه نشد».
7- فرمود: «من لحظهاي به خدا و رسولش شك نكردم».
8- فرمود: «به آن كسي كه خدايي جز او نيست، من بر راه حقم و آنها بر جايگاه لغزندهي باطلند».
عصمت با تمام صور و مفاهيم آن در گفتار و رفتار امام تجسم پيدا كرده است.(1)
يکي از ويژگيهاي ذاتي امام متقين و بارزترين صفات او، زهد كامل او در دنيا و رد كامل شاديها و زينتهاي آن است. چون او بر نفس خويش مسلط بود و خود را به سختي و محروميتها عادت داده بود، آن را سبك ميشمرد و به متاع دنيا و نعمتهاي آن بيتوجه و زاهدترين مردم بود آنگونه كه عمر بن عبدالعزيز ميگفت(2).
چون خلافت به او منتقل شد و دنيا به حكومت او كه ادامهي حكومت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود روشن شد، دنيا را سه طلاقه كرد.(3)در محلههاي پايين يثرب و كوفه با فقيران و بيچارگان زندگي ميكرد. خانهاي براي او بنا نكردند و هرگز لباس زيبا
1) . عصمت امام علیه السلام از خطا، جهل، نسیان و گناه مسئلهای است که آیاتی از قرآن آن را به وضوح به اثبات رسانده است مانند آیه تطهیر، اطاعت، هل اتی و... و روایات زیادی این مطلب را به راحتی به اثبات میرساند که شرح آن در این مجال نمیگنجد. و مناسبتر بود به آنها استناد شود. (محقق)
2) . تاريخ دمشق: 3 / 252. جواهر المطالب: 1 / 276.
3) . امیرالمؤمنین علیه السلام هیچ گاه دلبستگی به این دنیا نداشت چه قبل از خلافت ظاهری و چه بعد از آن و عقدی واقع نشده بود که طلاقی واقع گردد (محقق).
نپوشيد. لباس فقرا را ميپوشيد و هر چيزي را كه آنها ميخوردند ميخورد. در اين باره از او پرسيدند، پاسخ داد: «تا اين كه فقير از فقرش ننالد»، و به همين ترتيب از دنيا رويگردان بود و از منافع آن براي پناه خود سايباني آماده نكرد.
نمونههاي حيرت انگيز زهد امام (1)
مورخان و راويان نمونههاي عجيب و شگفتآوري از زهد امام علیه السلام را نقل كردهاند، از جمله:
امام علیه السلام توجه زيادي به لباسهاي خويش نداشت و خشنترين لباسها را ميپوشيد. اين يكي از كارهايي است كه از او حكايت كردهاند:
الف) عمر بن قيس روايت كرد و گفت: علي در حالي كه شلواري وصلهدار پوشيده بود، ديده شد. دربارهي آن مورد عتاب قرار گرفت؛ پس گفت: «مؤمن به آن اقتدا ميكند و قلب بر آن فروتن است»(2).
ب) ابو اسحاق سبيعي روايت كرده، گفت: من بر گردن پدرم سوار بودم، علي بن ابي طالب اميرالمؤمنين خطبه ميخواند و با آستينش خود را باد ميزد. گفتم: پدر، اميرالمؤمنين از شدت گرمي هوا چنين ميکند گفت: گرما يا سردي هوا دليل کار او نيست بلکه او پيراهني که بر تن دارد خيس است و پيراهني غير از آن ندارد كه آن را باد ميدهد(3).
1) . روشن است که زهد به معنای فقر و نادانی نیست بلکه به معنای نداشتن محبت و وابستگی به دنیا و مال دنیاست. حضرت علی علیه السلام در معنای زهد می فرماید: «الزهد کل بين الکلمتين من القرآن لکيلا تأسوعلی ما فاتکم و لاتفرحوا بما آتاکم» و نهج البلاغه قسمت 439. امیرالمؤمنین علیه السلام با اینکه فعالیت اقتصادی داشتند و همراه اموال زیادی به دست میآوردند اما همه در راه خدا انفاق میکردند و به خاطر رعایت حال محرومان جامعه در پایینترین سطح زندگی خویش را قرار داده بودند.
2) . صفةً الصفوةً: 1 / 168. المناقب: 1 / 366.
3) . الغارات: 1 / 99.
ج) ابو حيان تميمي از پدرش روايت ميكند كه گفت: علي را بر منبر ديدم كه ميگويد: «چه كسي اين شمشير مرا ميخرد؟ اگر به اندازه خريدن يک شلوار، پول داشتم آن را نميفروختم».
مردي به پاخاست و به او گفت: من پول لباس را به تو قرض ميدهم.(1)
عبدالرزاق بر آن شرحي نوشت و گفت هنگامي که امام اين کار را انجام داد، تمام دنيا به جز شام در دست او بود(2).
د) علي بن الاقمر روايت كرده و ميگويد: علي را ديدم كه شمشيرش را در بازار ميفروخت و ميگفت: «كيست كه اين شمشير را بخرد؟ به آن كسي كه حبه را ميشكافد چقدر با آن غم و غصه را از روي پيامبر صلی الله علیه و آله زدودم و اگر پول لباس(3)ميداشتم آن را نميفروختم»(4).
ه-) راويان ذكر كردهاند كه امام به جز يك پيراهن نداشت و هنگامي كه ميخواست آن را بشويد، چيز ديگري نمييافت(5).
و) امام علیه السلام در بازار بزازها وارد شد تا لباسي بخرد، تاجر او را شناخت و خواست با او مدارا كند که به او تقرب يابد. امام از او روي گرداند و منصرف شد و نزد شخصي كه او را نميشناخت رفت. دو پيراهن از او خريد، يكي به سه درهم و ديگري به دو درهم. به قنبر گفت: «پيراهن سه درهمي را بگير».
قنبر به او گفت: تو بر من مقدم هستي. تو بر منبر ميروي و خطبه ميخواني. امام آن را رد كرد و گفت: «تو جواني و در عنفوان جواني به سر ميبري. از پروردگارم حيا ميكنم كه بر تو برتري جويم»(6).
1) . این مطلب تنها در منابع اهل سنت نقل شده است و با سیرة امیرالمؤمنین علیه السلام سازگاری چندانی ندارد.
2) . الاستيعاب: 2 / 49. جواهر المطالب: 284.
3) . ازار در لغت به معنای شلوار در فارسی است.
4) . صفةً الصفوةً: 1 / 168. این مطلب تنها در منابع اهل تسنن نقل شده است.
5) . المناقب: 1 / 366.
6) . الغارات: 1 / 106.
ز) امام علیه السلام پيراهني را به سه درهم خريد و گفت: «سپاس خداي را كه مرا پوشاند»(1).
ح) هارون بن عنتره روايت كرد و گفت: در خورنق بر علي بن ابي طالب وارد شدم. او از سرما ميلرزيد و قطيفهاي مندرس بر تن او بود. گفتم:
اي اميرالمؤمنين، خدا براي تو و خانوادهات از اين مال نصيبي قرار داده و تو اين كار را با خودت ميكني؟ پس فرمود: «و به خدا قسم چيزي از مال شما كم نكردهام و اين قطيفهاي است كه از مدينه با آن خارج شدهام»(2).
ط) امام علیه السلام لباسي را خريد و آن را پسنديد كه بپوشد ولي به صدقه دادن آن اقدام كرد(3).
ي) امام علیه السلام براي مردم كوفه خطبه خواند و به آنها گفت: «با اين جامهي كهنه به شهر شما وارد شدم و اين شتر من است؛ پس اگر از شهر شما خارج شدم، غير از شيوه و حالتي كه وارد شدم، از خيانتكارانم»(4).
ك) راويان روايت كردهاند كه در زمان خلافت امام، گاهي اتفاق ميافتاد که سه درهم نداشت كه با آن لباس يا آنچه به آن نياز دارد را بخرد؛(5)پس وارد بيت المال شد و هر آنچه در آن بود را بر مردم تقسيم كرد. پس در آن نماز خواند و گفت: «سپاس خدايي را كه مرا آنگونه كه وارد شده بودم، خارج كرد»(6).
1) . أمالي المرتضي: 1 / 253. النجوم الزاهرةً: 1 / 353.
2) . حليةً الاولياء: 3 / 236.
3) . المناقب: 1 / 366.
4) . مصدر سابق: 367.
5) . این مطلب تنها در کتاب مناقب آل ابی طالب ابن شهر آشوب آن هم به صورت مرسله نقل شده است و با آنچه از فعالیتهای امیرالمؤمنین علیه السلام به ما رسیده است سازگار نیست (محقق).
6) . مصدر سابق: 364.
اين تنها بعضي از موارد زهد او درباره پوشيدن لباس بود. وقتي به شهادت رسيد به جز آنچه در تنش بود، لباسي نداشت. و مقايسه آن با آنچه سلاطين بني العباس از خود به جا گذاشتند، قابل ذكر است. هارون الرشيد پس از مرگ خويش چهار هزار عمامه زربفت به جا گذاشته بود، غير از لباسها و اموالي كه در خزانه بود و همچنين از اموال و ملوك امويان و عباسيان، آنچه از مسلمانان چپاول كرده بودند و به يقين با سياست اقتصادي كه اسلام بنا نهاده بود هيچ ارتباطي نداشتند.
امام علیه السلام از خوردن غذاهاي متنوع امتناع ميكرد و تنها به غذاي سادهاي كه سد جوع باشد - مانند نان و نمك كه شايد با شير و سركه آميخته ميشد - اكتفا مينمود. در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله از گرسنگي سنگ بر شكم ميبست(1)، گوشت كم ميخورد و ميگفت: «شكم خود را قبرستان حيوانات قرار ندهيد». ابن ابي الحديد ميگويد: او هرگز شكم خود را از طعام سير نكرد، فالودهاي براي او آوردند و چون پيش روي او نهادند، فرمود: «همانا آن، بوي خوب، رنگ زيبا و طعم دلپذير دارد؛ و لكن من دوست ندارم نفسم را به چيزي كه عادت ندارد عادت دهم»(2). امام ابوجعفر علیه السلام روايت كرد و گفت: «علي خرماي فاسدي را خورد، سپس روي آن آب خورد و دستش را بر شكم زد و گفت: كسي كه آتش بخورد از رحمت خدا به دور است، سپس اين شعر را خواند:
«فإنّك مهما تُعطِ بطنك سؤلَهُ وفرجك نالا منتهی الذّم أجمعا»(3)
و وقتي تو هر چه شكمت خواست به آن دادي و فرج تو به آخرين درجه ذم رسيد، با هم [عليه تو] توافق ميکنند.
عبدالملك بن عمير روايت كرد، گفت: مردي از ثقيف براي من حكايت كرد كه علي علیه السلام او را حاكم «عكبرا» كرد و آنجا شهري بود كه ساكنان آن اهل نماز نبودند. به من گفت: «وقتي ظهر شد به نزد من بيا». پس به نزد او رفتم، نگهباني كه مرا بازدارد، نيافتم. او را ديدم كه نشسته است و قدح و كوزهاي از آب نزد اوست. يك كيسهي چرمي آورد، با خود گفتم: آن را به من ميدهد تا از آن جواهر خارج كنم، و نميدانستم كه در آن چيست. ديدم مهري بر آن است، مهر آن را شكست و ديدم كه در آن قاووت است؛ پس مقداري از آن را در قدح ريخت و بر روي آن آب اضافه كرد، مقداري را خود خورد و مقداري به من نوشاند. نتوانستم صبر كنم؛ پس گفتم: اي اميرالمؤمنين، آيا در عراق اين كارها را ميكني؟ طعام عراق بيش از اين است؟ گفت: «و به خدا مهري كه من بر آن زدم از روي بخل نيست؛ ليكن من به اندازهاي خريدم كه برايم كافي باشد، ميترسم از بين برود و با چيزي عوضش كنند و براي اين آن را حفظ ميكنم كه خوش ندارم كه در شكم من غذاي غير پاك وارد شود»(1).
پيشواي عدالت اينگونه بود كه به طور شگفتي در غذاي خود پرهيز ميكرد. امام علیه السلام درباره زهد و اعراض خود از دنيا ميفرمود:
«والله از دنياي شما طلايي اندوخته و از غنائم آن چيزي ذخيره نكردم، براي لباس خود جامهي كهنهاي را كنار نگذاشتم، از قطعهاي از زمين آن به اندازه وجبي نگرفتم و از دنياي شما مگر به اندازه قوت لا يموت بهره نبردم.
به طور حتم امام علیه السلام خوشمزهترين غذاها را مصرف نکرد تا زماني كه اجل حتمي او فرا رسيد. در آخرين روز حيات خويش در ماه رمضان با نان و نمك افطار كرد و دستور داد دختر مطهرهاش - ام كلثوم - شيري را كه آورده بود،
1) . حليةً الاولياء: 1 / 82. الرياض النضرةً: 2 / 235.
بردارد(1)و در همان وقت يتيمان را ميخواند و طعام عسل ميخوراند. يكي از اصحاب امام گفت: دوست داشتم كه من هم يتيم ميبودم(2). عبدالله بن رزين روايت ميكند و ميگويد: روز عيد اضحي بر علي بن ابيطالب وارد شدم. حريرهاي را نزديك من گذاشت. گفتم كه خدا به تو خير دهد، اگر از اين مرغابي به ما بدهي خداوند متعال خير تو را زياد كند. پس فرمود:
«و اي پسر رزين، من شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميفرمود: براي خليفه، خوردن مال خدا حلال نيست مگر از دو ظرف؛ ظرفي كه خودش و اهلش ميخورند و ظرفي كه در پيش روي مردم مينهد»(3).
او بر اين روش درخشان زندگي ميكرد؛ زيرا او امام مسلمين بود و شيوهي خاصي در زهد داشت كه احدي از مردم در آن با او شريك نبود. نمونه آن اين است كه ربيع بن زياد حارثي از برادر خود شكايت كرد و گفت: به برادرم عاصم كمك كن. امام فرمود: «چه شده است؟».
گفت: عبا پوشيده و به رياضت پرداخته... امام دستور داد تا او را احضار كردند. چون حاضر شد، امام ديد عبا پوشيده و به چيزي پايبند نيست و موهاي سر و صورت او پريشان است؛ پس، امام با خشم به او نگريست و به تندي به او گفت:
«آيا از اهل خويش خجالت نميكشي؟ آيا به فرزندت رحم نميكني؟ آيا نميبيني خدا طيبات را به تو مباح كرده است؟ او كراهت دارد كه به تو آسيبي برسد و تو به خدا اهانت ميكني. آيا نشنيدهاي كه خداوند متعال در كتاب خود ميفرمايد:
وَالأرضَ وضعها للأنام فيها فاكهةُ والنَّخلُ ذاتُ الأكمام والحَبُّ ذوالعصف والرَّيحانفَبِأي آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان خَلَقَ الإنسانَ مِن صَلصالٍ كَالفَخّاروخَلَقَ الجانَّ مِن مارجٍ مِن نار فَبِأي آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان رَبُّ
المَش-رِقَينِ وَرَبُّ المَغرِبَينِ فَبِأي آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان مَرَجَ البَحرَينِ يَلتَقِيان بَينَهُما بَرزَخٌ لا يَبغِيان فَبِأي الاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان يَخرُجُ مِنهُمَا اللُّؤلُؤ والمرجان؛ «و زمين را براي زندگاني مردم مقرر فرمود كه در آن ميوههاي گوناگون و نخلهاي خرماي با پوشش است و حبوبات كه داراي برگ و گل و رياحين است. اي جن و انس، كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان را انكار ميكنيد. خدا انسان را از گل خشك مانند گل كوزهگران آفريد و جنيان را از رخشندگي شعله آتش خلق كرد. اي جن و انس، كدام يك از نعمتهاي پروردگارتان را انكار ميكنيد. پروردگاري كه آفريننده دو مشرق و دو مغرب است. اي جن و انس، كدامين نعمتهاي خدايتان را انكار ميكنيد. اوست كه دو دريا را به هم درآميخت و ميان آن دو دريا فاصلهاي است كه به هم درنميآميزند. اي جن و انس، كدامين نعمتهاي خدا را انكار ميكنيد. از آن دو دريا لؤلؤ و مرجان گرانبها بيرون ميآوريد(1)، آيا نميبيني كه خدا آن را براي بندگانش مباح كرده است؟».
عاصم گفت: پس چرا شما غذاهاي خشن ميخوري و لباس خشن ميپوشي؟ آيا آن براي شما زينت است؟ امام آن را رد كرد و فرمود: «واي بر تو، خدا بر امامان حق واجب كرده است كه خودشان را با ضعيفترين مردم اندازهگيري و مقايسه كنند»(2).
امام علیه السلام تمام دوران حيات خود را با زهد به سر برد، به ويژه در هنگامي كه عهدهدار خلافت مسلمين شد خود را از تمام تمايلات كنار كشيد. آنچه صالح بن اسود روايت كرد از نمونههاي زهد اوست. گفت: علي را ديدم كه سوار الاغي شده،
پاهايش را به يك طرف آويزان كرده است و ميگويد: «من كسي هستم كه دنيا را خوار شمردم»(1)، بلي، والله اي پيشواي عدالت، تو دنيا را خوار شمردي و تمام زينت و خوشي آن در نظر تو كوچك و كم ارزش بود. دنيا به تو روي آورد و تو آن را به چيزي نگرفتي و به آن توجهي نكردي؛ پس سلام خدا بر تو اي امام متقين.
از صفات بارز شخصيت امام علیه السلام قهرمانيهاي بينظير اوست كه در جميع سرزمين اسلام، پر از فخر و شرف، ضرب المثل و سرود قهرمانان در هر زمان و مكان است. او بدون شك قهرمان اسلام بود. مسلمانان شمشيري را چون شمشير علي در درو كردن سران شرك و بزرگان كفر نميشناسند. او طاغيان و متكبران قريش را درهم كوبيد و زيادهخواهانشان را نابود كرد. مواضع شرافتمندانهي او در واقعه بدر، احد، احزاب و غير آن به وضوح دلالت بر آن دارد كه اسلام با كوششها و جهاد او استوار شد و اگر مواضع قاطع او نبود، نيروهاي گمراه قريش اثري از اسلام باقي نميگذاشتند.
به هر حال امام به منزلهي مرگ مشركين و دشمنترين فرد با آنان بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. اگر جهاد، سرسختي و موضع شجاعت او نبود، اسلام هرگز روي پاي خود نميايستاد و در ابتداي طلوع نور اسلام، آن را منهدم ميكردند. شجاعت او نزد همگان شايع بود و مردم با تعجب از آن صحبت ميكردند. به پيامبر صلی الله علیه و آله گفته شد كه دلاورترين مردم عمرو بن معدي كرب است، پيامبر صلی الله علیه و آله آن را رد كرد و فرمود: «دلاورترين مردم علي بن ابيطالب علیه السلام است»(2)
سيد حميري دلاوري و شجاعت امام را به باد صرصر كه قوم عاد را گرفت تشبيه كرده است:
إذا أتی معشراً يوماً أنامهم إنامة الرّيح في تدميرها عادا(1)
اگر روزي به سر وقت گروهي ميرفت، آنان را ميخواباند چون خواباندن باد صرصر براي هلاكت قوم عاد.
ابن ابي الحديد ميگويد: «اما شجاعت، مردم شجاعتي را كه قبل از او بود فراموش كردند و اسم كسي را كه بعد از او بود محو نمودند. جايگاه او در جنگ مشهور است و مردم تا روز قيامت به آن مثل ميزنند. او شجاعي است كه هرگز فرار نكرد و از هيچ گروهي روي برنتافت. هيچ كس با او مبارزه نكرد مگر اينكه به هلاکت رسيد و هيچ ضربهاي را نزد كه به ضربت دوم نياز داشته باشد.
در حديث است كه ضربات او يک ضربهاي بود(2).
وقتي معاويه را به مبارزه طلبيد تا مردم با كشته شدن يكي از آنها از جنگ راحت شوند، عمرو به او گفت: با تو به انصاف عمل كرده است. معاويه گفت: از زماني كه با من دوست شدي تاكنون مانند امروز به من خيانت نكردي. آيا به من دستور ميدهي به جنگ ابوالحسن بروم در حالي كه ميداني او شجاع بينظيري است؟ آيا به امارت شام بعد از من طمع داري؟.. عرب افتخار ميكرد كه در جنگ در برابر او ايستاده است و قبيلههاي كشته شدگان به روشني و بسيار افتخار ميكردند به اينكه امام علیه السلام آنها را كشته است. خواهر عمرو بن عبدود مرثيه ميخواند و ميگفت:
لو كان قاتل عمرو غير قاتله
بكيته ما أقام الروح في جسدي
لكنّ قاتله مَن لا نظير له
وكان يُدعی أبوه بيضة البلد(1)
اگر قاتل عمرو غير از علي بود تا روح در بدنم بود گريه ميكردم.
لكن كشندهي او بينظير است و پدر او را سرشناس و بزرگ شهر ميناميدند.»
خلاصه اينكه نام او در صدر شجاعان عالم قرار داشت و شجاعت نادر او در ياري اسلام، مظلومين و معذبين در زمين بود.
از نمونههاي آشكار شجاعت او اين است كه در ايام جنگ صفين به تنهايي و بدون محافظ خارج شد، به او گفته شد: روز با اهل شام ميجنگي و شب با ردا و شلوار خارج ميشوي؟! پس او علیه السلام فرمود: «مرا از مرگ ميترسانيد؟ واللّه باكي ندارم از اينكه مرگ به سراغ من بيايد يا من به سراغ مرگ بروم»(2)، او در دين خويش بر برهان و دليل بود، به مرگ لبخند ميزد و زندگي را به چيزي نميگرفت؛ زيرا او در طول زندگي مجاهد بود.
خداوند متعال به امام علیه السلام قدرت و نيروی حيرتآوري بخشيد كه توانست با كمك آن، ننگ فرار را به قريشيان بچشاند و يهود را - كه براي خاموش كردن نور اسلام با سلاح و مال به قريش كمك ميكرد - شكست دهد. از نمونه نيروي او اينكه بازوي مردي را گرفت، گويا نفسش ايستاد و نتوانست نفس بكشد(3). در كودكي با برادران بزرگ خود و با پسرعموهاي بزرگ و كوچك، كشتي ميگرفت و آنان را به زمين ميزد. پدرش ميگفت: علي پديدار شد و او را پشتيبان ناميدند. چون پرورش يافت با مردان سخت مبارزه ميكرد. آنها را به زمين ميزد، با
دست بلند ميكرد، ميگرفت و ميكشت. چه بسا كمربند آنها را ميگرفت و به هوا بلند ميكرد و چه بسا به اسبي كه در حال دويدن بود ميچسبيد و به او صدمه ميزد و به عقب بازميگرداند(1).
او بود كه در خيبر را بلند کرد و آن را پلي بر روي خندق قرار داد و لشكر اسلام از روي آن عبور كرد؛ سپس آن را به مسافتي پرتاب كرد كه لشكر متحير شدند و در طول تاريخ حديث مردم گرديد.
امام از بردبارترين مردم بود و بيشتر از همهي آنها خشم خود را فرو ميبرد. از كسي كه به او تجاوز يا بدي كرده بود، انتقام نميگرفت و با آنها با گذشت و نيكي رفتار ميكرد؛ مانند برادر و پسر عموي خود، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، كه با متجاوزان با گذشت رفتار كرد. پيامبر صلی الله علیه و آله به اهل مكه (آنان كه بدترين دشمنان او بودند و هيچ نوع عذاب و شكنجهاي را از او دريغ نميداشتند) فرمود: «برويد، من از شما گذشتم، شما آزاديد». به اين روش وصي و دروازهي شهر علم او با دشمنان به عفو، گذشت، نيكي و احسان عمل ميكرد.
اين مطالب، اشارهاي به قسمتهايي از حلم امام است كه ناشي از شخصيت عظيم اوست و خداوند آن را خلق كرده تا براي بندگان خود چراغ نور باشد و آنها را به راهي كه درستتر است، هدايت كند. در زير چند نمونه آن را ذكر ميكنيم:
1- امام علیه السلام غلام خود را فراخواند، او جواب نداد؛ پس براي بار دوم و سوم او را خواند، باز هم جواب نداد؛ پس به نزد او رفت و به او گفت:
«چه چيز باعث شد كه جواب مرا ندهي؟».
غلام پاسخ داد: براي پاسخ دادن به تو كسل بودم و از عقوبت تو ايمن بودم...
1) . بحار الانوار: 41 / 275. مناقب آل ابي طالب: 1 / 439.
قلب امام از اين كلام خرسند شد و گفت: «الحمدللّه، سپاس خداي را كه مرا از کساني قرار داد كه خلق خدا از ايشان ايمناند. برو كه تو در راه خدا آزادي»(1).
2- ابوهريره خدمت امام رفت. او به اينكه از امام روگردان است، معروف بود و آشكارا با او دشمني ميكرد. حاجتي خواست، امام آن را براي او برآورده كرد. يكي از اصحاب، بر اين كار ايراد گرفت. امام علیه السلام فرمود:
«من حيا ميكنم از اينكه جهل او بر حلم من، گناه او بر عفو من و درخواست او بر جود من چيره شود»(2).
ابن كوّاء خارجي از مسخ شدگان بود و آشكارا به امام دشنام ميداد و رو به روي امام، او را سب ميكرد. امام مقابله به مثل نميكرد و متعرض كيفر او نميشد. بلکه اين آيه را مقابل مردم ميخواند: وَ لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ؛(3)«ما به تو وحي كرديم و به کساني كه قبل از تو بودند، اگر شرك بياوري عملت را نابود ميكند». و آيه را تكرار ميكرد. امام جواب او را داد: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذينَ لا يُوقِنُونَ(4)«پس صبر كن. وعدهي خدا حق است. تو را سبك نشمرند آنهايي كه يقين ندارند». و او را به دست مأموران بيرحم نسپرد تا به بازداشت و كيفر او اقدام كنند.
4- بزرگترين نمونهي بخشش او بعد از شکست دادن عايشه (که با مروان حكم و عبدالله ابن زبير از دشمنان سرسخت او بود در جنگ جمل است. از همهي کساني كه شعلهي جنگ را برافروخته و بر عليه حكومت او تمرد و شورش مسلحانه به راه انداخته بودند، در گذشت و عايشه را به شيوهي زيبايي آزاد کرد و
او را به نيكي آماده نمود و به مدينه بازگرداند. روش او گذشت و نيكي بود تا گرايش به كينه و شر را از جانها بزدايد.
ابن ابي الحديد دربارهي حلم امام ميگويد: اما حلم و گذشت او؛ او بردبارترين مردم بر گناهكاران و با گذشتترين مردم نسبت به بدكاران بود و دليل آن در آنچه ما گفتيم روشن است؛ وقتي در جنگ جمل بر مروان حكم چيره شد، با اينكه از دشمنترين مردم به او بود و بيشتر از همه بغض او را به دل داشت ولي از او گذشت.
عبدالله بن زبير او را در برابر مردم دشنام ميداد و در روز بصره خطبه ميخواند و ميگفت: علي بن ابيطالب براي شما ناداني و پستي آورده. علي ميگفت:
«هميشه زبير مردي از اهل بيت ما بود تا عبدالله بزرگ شد»، چون در روز جمل بر او پيروز شد او را بخشيد و به او گفت: «برو و ديگر تو را نبينم»، و به او بيش از آن چيزي نگفت.
بعد از واقعهي جمل به سعيد بن عاص دست يافت و گرچه دشمن وي بود اما از او روي برگرداند و به او چيزي نگفت(1).
يکي از بزرگترين موارد حلم و گذشت او زماني است که معاويه به جنگ با امام پرداخت و بر آب مسلط شد و آن را آغاز پيروزي خويش دانست. وقتي لشکر امام وارد شد و شط فرات را در تصرف لشكر معاويه ديد، از او خواست كه به لشكر اجازه دهد تا از آب استفاده كنند. گفتند: نه، به خدا قطرهاي از آب نميدهيم تا از تشنگي چون عثمان بميريد. وقتي امام آن را ديد به لشكر دستور داد آن را اشغال كنند؛ پس قواي او فرات را اشغال كردند و به تصرف خود درآوردند و اصحاب معاويه را به بيابان بيآب راندند. اصحاب امام به او گفتند: اي اميرالمؤمنين، آب را از آنها منع كن همانگونه كه آنها منع كردند و نگذار قطرهاي از آن بنوشند و با
1) . شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 1 / 23.
سلام تشنگي با آنها برخورد كن و آنها را در چنگ خويش بگير، نيازي به نبرد نيست.. امام فرمود:
«نه، به خدا من مانند آنها عمل نميكنم. به آنها اجازه دهيد از آب استفاده كنند، در حدود شمشير نيازي به آن نيست»(1).
6- از بزرگترين نمونههاي گذشت او در روز صفين هنگامي است که بر دشمنترين دشمنانش عمرو بن عاص (مغز چارهانديش حكومت معاويه) دست يافت. وقتي امام با شمشير به آن مرد حيلهگر و ترسو روي آورد، كشف عورت كرد، امام حيا نمود و روي خود را برگرداند و از او گذشت.
از بارزترين صفات امام علیه السلام صبر هميشگي و بيتابي نکردن بر محنت دنيا و مصيبتهاي روزگار بود. سختترين حادثه و بزرگترين محنت او، از دست دادن برادر و پسر عمو و كسي كه در سايه عطوفت او زندگي ميكرد يعني سيد كائنات، رسول اعظم صلی الله علیه و آله ، بود. با مرگ پيامبر صلی الله علیه و آله تمام آرزوهاي خود را از دست داد و بحرانها پي در پي به او روي آورد. از فجيعترين و سختترين بلايا، هجوم قوم به داخل خانه او، دست به گريبان شدن و خارج كردن او بدون شمشير براي بيعت با ابابكر و مقابلهي با او با نهايت تندي و سرسختي بود؛ همچنين انكار مقام رفيع و عظمت جهاد او در اسلام توسط قوم و ناديده گرفتن اينكه او برادر پيامبر، پدر دو سبط و دروازهي شهر علم اوست؛ همچنين دور كردن او از مقام خويش و به كارگيري انواع فشار و سختي دربارهي او كه در قسمتهاي مختلف اين كتاب بيان خواهيم كرد.
از محنتهاي سختي كه امام علیه السلام تحمل كرد فقدان سيدهي زنان عالم - زهراء رسول÷ - بود. تنها چند روزي از مرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله گذشته بود که او را از دست داد؛ او در عنفوان جواني و در بهار عمر خويش از دنيا رفت. امام در فراق وي سخت محزون و
1) . شرح نهج البلاغةً، ابن ابي الحديد: 1 / 24.
غمگين و چون شمعي آب شد. در گوشهي خانه با غصه و غم و به دور از سياست امت و اجتماع به سر ميبرد. و امت از علم او محروم شدند. خلفا در هيچ امري از امور دولت او را شركت نميدادند، به جز زماني که مسئله و مشكلي براي آنها رخ ميداد كه در حل آن عاجز بودند، براي رفع آن مشكل و حل آن مجهول به او روي ميآوردند، به طوري كه «عمر» كلامي را شايع كرد: «اگر علي نميبود عمر هلاك ميشد.»(1)
چون خلافت به عثمان بن عفان رئيس قبيلهي اموي رسيد، در امور مسلمين خودكامگي نمود و اعمال حادثهبار زيادي را مرتكب شد؛ لذا، مسلمين تصميم گرفتند او را به قتل برسانند و با شتاب به امام علیه السلام روي آوردند که رهبري امت را در دست بگيرد و حكومت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سياست درخشان او را در بين مسلمين منتشر كند. اما امام درخواست آنان را نپذيرفت زيرا از فساد وضعيت اجتماعي و آغاز بحرانها و مصائب آنان آگاه بود.
آنها اصرار كردند و او را تهديد نمودند كه پاسخ بدهد؛ پس با اكراه به آنها پاسخ داد و براي انجام امور قيام كرد تا عدالت و حق را گسترش دهد. تودهي مردم با او بيعت كردند و شادي زيادي تودهي مردم را فراگرفت؛ مگر بني اميه كه سخت ناراحت شدند و بر مصالح خود و اموالي كه در دوران خلفا به چنگ آورده بودند‘ ترسيدند؛ لذا به سرنگوني حكومت امام پرداختند و نتيجه آن جنگ جمل و جنگ صفين بود؛ به دنبال آن، مصيبتها و گرفتاريها شروع شد. او صابر بود تا زماني كه شهيد شد و هنگامي که در خانهاي از خانههاي خدا مشغول انجام وظيفه بود، خدا را ملاقات كرد؛ پس چه صبر و چه بلايي مانند اين صبر و بلاست؟
1) . لولا علی لهلک عمر.
از صفات ذاتي و گرايشهاي امام علیه السلام فروتني و تواضع او - نه براي ثروتمندان و متكبرين، بلكه براي فقرا و مستضعفين - بود. با تمام وجود و با نيكي و محبت در اختيار آنها بود و در اين امر تنها به برادر و پسر عموي او رسول خدا صلی الله علیه و آله شباهت داشت که براي مؤمنين پدر و براي فقرا برادر بود... .
بعضي چيزهايي را كه از امام علیه السلام نقل شده است بيان ميكنيم:
اينها
پارههاي معطري از اخلاق و فروتني امام علیه السلام است:
1- مردي همراه با فرزند خويش بر او وارد شد، به آنها خوشآمد گفت و آنها را در صدر مجلس نشاند، سپس دستور داد براي آنها طعام بياورند. بعد از فراغت از غذا، امام علیه السلام کوزه را گرفت كه دست پدر را بشويد. مرد هراسناك شد و گفت:
چگونه خدا مرا ببيند و تو آب بر دست من بريزي؟ امام علیه السلام با مهرباني و لطف فرمود: «خدا مرا برادر تو ميبيند كه با تو فرقي ندارد و برتر از تو نيست و براي من از اين جهت منزلتي در بهشت اضافه ميکند».
چه روح ملكوتياي است اين روح؟ چه بزرگي در ذات اين بزرگ است؟
آن مرد به كلام امام علیه السلام گردن نهاد و امام آب را بر دست او ريخت، چون فارغ شد، ابريق را به پسر خود، محمد بن حنفيه، داد و به او گفت:
«اي فرزند، اگر اين پسر به تنهايي نزد من آمده بود، آب را بر دست او نيز ميريختم، امّا خداوند رد ميكند كه بين پدر و پسر تساوي برقرار كنم».
پس محمد بلند شد و دست پسر را شست(1). اين اخلاق علوي برگرفته از اخلاق رسول اعظم صلی الله علیه و آله است، كسي كه به خاطر مكارم اخلاقش از ساير انبيا ممتاز است.
1) . المناقب: 1 / 373.
2- امام هنگام بازگشت از صفين بر دهقانان انبار گذشت، با او به تعظيم و تكريم زياد و آنگونه كه با پادشاهان و اميران رفتار ميكردند، برخورد كردند. امام از آنها انتقاد كرد و گفت: «به خدا اميران شما از آن سود نميبرند و شما خودتان را به خاطر آن به زحمت مياندازيد و به آخرت خويش ضربه ميزنيد. چه خسراني است زحمتي كه به دنبال آن عقاب باشد و چه سودمند است راحتياي كه با آن امان از آتش باشد»(1).
3- از نمونههاي فروتني او اين است؛ هنگامي که سواره خارج شد ياران وي نيز او را همراهي ميکردند وقتي متوجه شد فرمود: «آيا كاري داريد؟».
گفتند: خير، ولي دوست داريم با تو بياييم.
آنها را از اين كار نهي كرد و دستور داد به خانههاي خويش بازگردند و گفت:
«برگرديد، پياده به دنبال مردان راه رفتن در دلهاي احمق، مفسده ايجاد ميكند»(2).
به راستي اين اخلاق، اخلاق انبياي بزرگ و اوصياي آنهاست. سيد اوصيا و امام متقين در سيره و رفتار، نمونه بود. راويان به شرف و كرامت صورت درخشاني از فروتني در زمان خلافت او را ذكر كردهاند كه در بخش حكومت آن حضرت بيان ميكنيم.
از اخلاق عاليهي امام علیه السلام ، عيادت از بيماران بود. او اصحاب خود را تشويق ميكرد و آنها را بر اين صفت برميانگيخت و به آنها ميگفت: «كسي كه به عيادت مسلماني برود، در باغ بهشت رفته است و وقتي مينشيند رحمت او را فرا ميگيرد»(3).
هرگاه فردي از اصحاب امام علیه السلام ، مريض ميشد، به عيادت او ميرفت که در اينجا بعضي از ملاقاتهاي او را ذکر ميکنيم:
1- به عيادت يکي از ياران خويش رفت، چون در آن مجلس قرار گرفت به او گفت:
«خداوند آنچه را كه موجب شكايت توست باعث نابودي گناهانت قرار دهد؛ زيرا پاداشي در مريضي نيست امّا گناهان را محو ميكند و آنها را چون ريزش برگ درختان فرو ميريزد. همانا اجر در گفتار به زبان و عمل با دست و قدم است»(1).
2- امام علیه السلام دوست خود، صعصعة بن صوحان را عيادت كرد و به او فرمود:
«به خدا آنچه من دربارهي تو ميدانم جز اين نيست كه تو كم هزينهاي و يار خوبي هستي».
صعصعه پاسخ داد و گفت: و تو اي اميرالمؤمنين، خدا در چشمت بزرگ است، نسبت به مؤمنين مهرباني و به كتاب خدا دانايي.
وقتي امام صلی الله علیه و آله خواست خارج شود، به صعصعه گفت:
«اي صعصعه، عيادت مرا مايهي فخر براي قومت قرار نده؛ زيرا خداوند متعال هر متكبر فخر كنندهاي را دوست ندارد»(2).
امام علیه السلام هرگونه رنگ فخر و تظاهر پوچ كه مردم خود را به آن منتسب ميكنند را خوار شمرده و توجهي به آن نميكند.
امام علیه السلام مدح و ستايش را ناخوشايند ميدانست و به كسي كه او را ستايش كرده بود ميگفت: «من از آن چيزي كه تو ميگويي پايينترم و از آنچه كه در دل توست بالاترم». وقتي مردي او را ستود، گفت: «خدايا، از او به من داناتري و من از او به خودم داناترم؛ پس ببخش بر من چيزي را كه او نميداند»(3).
از اخلاق ارزندهي امام علیه السلام اين است كه وقتي او را به خوردن طعام دعوت ميكردند اجابت ميكرد، به خصوص اگر فقيري او را دعوت ميكرد. شخصي او را دعوت كرد، امام به او گفت:
«ميآيم، به شرطي كه به خاطر ما براي آن چيزي كه در نزدت نيست به زحمت نيفتي، و از آنچه نزد توست دريغ نكني»(1).
اين از نيکي آداب و از زيباترين اشكال شرف و بزرگي ذات است.
امام علیه السلام از بخشندهترين مردم در سخاوت، نيكي و احسان به نيازمندان بود و براي مال دنيا ارزشي قائل نبود مگر اينكه با آن گرسنهاي را سير كند و يا برهنهاي را بپوشاند؛ فقرا را بر خود ترجيح ميداد اگرچه به آن مال احتياج داشت. او و اهل بيت او کساني هستند که غذاي خود را به مسكين و يتيم و اسير بخشيدند و سه روز روزه گرفتند و به جز آب خالص چيزي نياشاميدند. خداوند متعال سورهي «هل اتي» را در شأن آنان نازل كرد كه مايهي فخر و شرف در طول تاريخ و نشاني از فضل و بزرگي مقام آنها نزد خداوند متعال، تا روز قيامت است.
امام علیه السلام انگشتر خود را هنگام نماز، به فقير صدقه داد و خداوند متعال دربارهي او، اين آيه كريمه را نازل كرد: إنَّما وَلِيُّكُمُ الله ورسوله والَّذين آمنوا الَّذين يُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ وهم راكعون(2)«همانا ولي و سرپرست شما خدا و رسول او و کساني كه ايمان آوردند ميباشند، آنان كه نماز به پا ميدارند و زكات ميدهند در حالي كه ركوع ميكنند».
اين قسمتهايي از نيكيهاي امام علیه السلام و بخشش او به فقراست كه آنچه را كه از روي احسان به آنها ميبخشيد فقط براي خشنودي خداوند متعال و سراي آخرت بود.
1- اصبغ بن نباته روايت ميكند و ميگويد: مردي نزد امام علیه السلام رفت و گفت: اي اميرالمؤمنين، از تو درخواستي دارم، قبل از اينكه به تو عرضه نمايم به خداوند متعال عرض كردم. اگر حاجت مرا برآوري خدا را سپاس ميگويم و از تو تشكر ميكنم و اگر آن را برآورده نسازي خدا را سپاس ميگويم و عذر تو را ميپذيرم.
امام علیه السلام فرمود: «حاجت خود را روي زمين بنويس. من كراهت دارم كه ذلت سؤال را در صورت تو ببينم».
آن مرد نوشت كه من نيازمندم. امام دستور داد لباسي به او دادند، آن را گرفت و پوشيد و گفت:
كَسوتَني
حُلَّةً تَبلي مَحاسِنُها
فسوف أكسوكَ
مِن حُسنِ الثَّنا حُلَلا
إن نِلتَ
حُسنَ ثنائي نِلتَ مَكرُمَةً
ولستَ تبغي
بما قد قُلتُهُ بَدَلا
إنَّ
الثَّناءَ لَيُحيي ذِكرَ صاحبه
كالغَيثِ
يُحيي نَداهُ السَّهلَ والجَبَلا
لا تَزهَدِ الدَّهرَ
في خيرٍ تُواقِعُهُ
فَكُلُّ
شخصٍ سَيُجزي بِالَّذي عَمِلا
لباسي به من پوشاندي كه محاسن آن آشكار شد، به زودي از ستايش نيك تو را ميپوشانم.
اگر تمجيد خوب مرا دريافت كردي به بزرگي رسيدهاي و تو به آنچه من گفتم عوض نميخواهي.
ستايش نام صاحبش را زنده ميكند مانند قطرههاي باراني كه صحرا و كوهها را سيراب ميكند.
در روزگار از خيري كه با آن، رو به رو ميشوي كنارهگيري نكن و هر كس پاداش عملش را ميبيند.
امام دستور داد صد دينار به او بدهند. چون خواستند به او بپردازند اصبغ گفت: اميرالمؤمنين و صد دينار؟!
امام پاسخ داد: «شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميفرمايد: و به مردم به اندازه منزلتشان نازل كنيد، و اين منزلت اين مرد نزد من است»(1).
2- از موارد جود و بخشش او اين است كه چون بيت المال بصره را بر لشكريان خود تقسيم كرد به هر يك از آنها پانصد درهم رسيد و خود او نيز مانند آنها سهم برداشت. شخصي به او مراجعه كرد كه در جنگ شركت نكرده بود. به او گفت: با دل حاضر بودم اگرچه جسمم غائب بود؛ پس از غنائم چيزي به من بده. هر آنچه را براي خود برداشته بود به او داد و در حالي كه از غنائم هيچ چيز با خود نداشت به خانه برگشت.(2)
3- معلي بن خنيس از امام صادق علیه السلام روايت ميكند كه علي علیه السلام به سايبان بنيساعده آمد؛ آسمان باراني بود و ميباريد و او کيسهاي پر از نان را با خود حمل ميكرد، بر گروهي از فقرا گذشت كه خواب بودند. يك يا دو نان را در زير فرش آنها گذاشت تا به آخرين نفر رسيد و بعد برگشت(3).
4- امام علیه السلام خارج شد در حالي كه مشك آبي بر دوش حمل ميكرد و در دست بشقابي داشت و ميگفت:
اللّهمّوَلِی المؤمنين، وإله المؤمنين، وجار المؤمنين، اقبل قُرُباتي اللَّيلة، فما أمسيتُ أملكُ سوی ما في صحفتی وغير ما يواريني، فإنّك تعلم أنّی منعته نفسی مع شِدَّة سَغَبی في طلب القُربة إليك
غَنَماً، اللّهمّ فلا تَحلُقُ وجهي، ولا تَرُدَّ دعوتي(1)«خدايا، اي سرپرست مؤمنين و خداي مؤمنين و همسايهي مؤمنين، عبادتهاي مرا قبول كن و من صبح را به شب نرساندم جز آنكه چيزي از پيش خود به غير از لباسي كه مرا بپوشاند نداشتهام. تو ميداني كه نفس خود را به سختگيري در گرسنگي براي نزديكي به تو وادار كردم. خدايا مرا نااميد مكن و دعاي مرا رد مفرما. و طعام دادن به فقرا را شروع كرد». 5- امام علیه السلام چهار درهم داشت، يك درهم را در شب و ديگري را در روز صدقه داد. يكي را پنهان و ديگري را آشكار. اين آيه كريمه درباره او نازل شد:
الَّذين يُنفِقونَ أموالَهُم بِاللَّيلِ وَالنَّهارِ سِرّاً وَعَلانِيَّةً فلهم أجرهم عند ربِّهم ولا خوف عليهم ولا هم يَحزنون(2)«مزد آنان كه اموال خود را در شب و روز پنهان و آشكار انفاق ميكنند، نزد پروردگارشان است، نه ترسي بر آنهاست و نه غمگين ميشوند». 6- مرد مؤمن فقيري در زمان رسول الله صلی الله علیه و آله صاحب خانهي كوچكي بود که در همسايگي او باغ شخص ثروتمندي قرار داشت. در آن باغ درخت خرمايي بود كه خرماي آن به داخل خانهي فقير ميافتاد و آن فرد ثروتمند داخل خانه ميشد و خرما را از دهان اطفال بيرون ميآورد. فقير نزد پيامبر صلی الله علیه و آله از او شکايت كرد؛ پس پيامبر صلی الله علیه و آله آن شخص را احضار كرد و از او خواست باغ را به او بفروشد و به جاي آن باغي در فردوس اعلي بگيرد. او آن را رد كرد و گفت: نقد را به نسيه نميفروشم. پيامبر صلی الله علیه و آله ناراحت برگشت. امام را ديد و او را از موضوع باخبر كرد؛ پس امام به سوي آن مرد رفت و از او درخواست كرد كه باغ خود را بفروشد. به او
گفت:
ميفروشم به باغ تو. امام راضي شد و باغ را از او خريد و به سرعت نزد فقير رفت و آن را به او بخشيد(1).
اينها نمونهای از موارد بخشش و جود او بر ضعيفان و فقيران است. شعبي ميگويد: علي سخاوتمندترين مردم بود و خُلقي داشت كه خدا آن را ميپسنديد و آن سخاوتمندي و بخشش است و هيچ وقت به سائل نه نگفت(2).
همهي مورخان و مترجمان معتقدند: در انفاق کردن هيچ غرضي از اغراض دنيا چون جاه، شهرت و شيوع نام را در نظر نداشت. هيچگاه به اين مسائل نميانديشيد و اعمالش را فقط براي خداوند متعال و آنچه كه او را به خدا نزديك كند، انجام ميداد.
يکي از صفات امام علیه السلام ، مهرباني بسيار به فقرا بود. براي آنان، همانند پدر با ايشان مهربان بود و در ناخوشاينديهاي روزگار، سختيهاي زندگي و پوشيدن لباس خشن، همتاي آنان بود. هنگام خلافت خويش ميگفت:
«آيا من با شكم سير بخوابم و اطرافم شكمهاي گرسنه و جگرهاي سوزان باشد؟ يا آنگونه باشم كه گويندهاي گفته است:
وَحَسبُكَ
داءً أن تبيت ببطنةٍ
وحولك اكباد
تَحِنُّ إلي القِدِّ
اين درد براي تو بس است كه با شكم سير بخوابي و اطراف تو شكمهايي از درد بسوزد».
امام علي علیه السلام پناه فقيران، دوست و حامي بيچارگان بود و حوائج آنها را در همهي مراحل زندگي به ويژه در روزهاي خلافت خويش برآورده ميكرد و سرمايهي قريشيان (كه در برابر اسلام ايستادند و به ارزشها و اصول آن و به تمام
آنچه پيامبر صلی الله علیه و آله از هدايت و رحمت آورده بود كافر شدند) را بين آنها تقسيم كرد.
از اصول اوليهاي كه او به آن ايمان داشت و بر آن متعهد بود، برآوردن نياز بيچارگان و محرومان و توزيع خيرات خداوند متعال بر بندگان بود كه اختصاص به گروه يا قوم خاصي نداشت. برابري او با فقيران و مساوات آنان با ثروتمندان از اسباب مهم در كينهي سرمايهداران قريشي به او، جسارت آنها به مبارزه با او، قرار دادن حوادث در برابر او و مسدود كردن نقشههاي او براي رسيدن به عدالت اجتماعي در زمين به شمار ميآمد.
به هر روي، امام علیه السلام اولين حاكم در شرق عربي بود كه در مشکلات و سختيها به فقيران كمك ميكرد. نمونهاي از آن اينكه زني را ديد مشك آبي بر دوش داشت و ناراحت بود و توان حمل آن را نداشت؛ پس به نزد او رفت و مشك را از او گرفت كه تا رساندن به منزل او را ياري كند. از حال او پرسيد، پاسخ داد كه علي شوهر مرا به يكي از مرزها فرستاده است؛ در آنجا به شهادت رسيده و كودكاني يتيم براي من گذاشته است؛ غذايي ندارم كه به آنها بدهم و ضرورت مرا به خدمتكاري مردم واداشته است؛ پس امام با غم و اندوه زياد از آنجا بازگشت و شب را با اضطراب به سر برد. چون صبح شد زنبيلي برداشت كه در آن طعامي براي يتيمان بود. يكي از شيعيان او را ديد و خواست كه در حمل زنبيل به او كمك كند؛ امام امتناع كرد و به او گفت:
«چه كسي روز قيامت بار مرا حمل ميكند؟».
به سوي خانه يتيمان رفت و در را كوبيد. زني خارج شد و به او گفت: تو چه كسي هستي؟ جواب داد: «من آن بندهام كه ديروز مشك آب شما را حمل كردم. در را باز كن، چيزي براي بچهها آوردهام».
زن به او دعا كرد و گفت: خدا از تو راضي باشد و بين من و علي بن ابي طالب حكم كند. امام جواب او را داد و گفت:
«ميخواهم ثوابي كسب كنم؛ پس بين خمير درست کردن و نان پختن يا ساكت کردن بچهها و نان پختن من، يكي را اختيار كن».
زن پاسخ داد: من به نان پختن آگاهتر و به انجام آن تواناتر هستم ليكن اين تو و اين بچهها، آنها را به بازي بگير تا من از نان پختن فارغ شوم.
زن به سوي آرد و پختن نان رفت و امام به پختن گوشت اقدام كرد؛ لقمهي آماده به كودكان ميداد و وقتي چيزي در دهان آنها ميگذاشت ميگفت:
«اي پسر، علي بن ابي طالب را براي آنچه بر تو گذشت حلال كن».
چون خمير آماده شد، زن به او گفت: اي بندهي خدا، بلند شو و تنور را روشن كن. هنگام روشن نمودن تنور شعلهي آتش به صورت امام خورد، گفت:
«اي علي، اين جزاي كسي است كه بيوه زنان و ايتام را فراموش كند».
يكي از زنان همسايه بر آن زن وارد شد؛ او امام را ميشناخت، به او فرياد زد كه: واي بر تو، اين اميرالمؤمنين است. زن متحير شد و دوست داشت كه به زمين فرو رود. به امام گفت: اي اميرالمؤمنين از تو شرمندهام. امام علیه السلام به سرعت گفت:
«اي كنيز خدا، در آنچه از كار تو كوتاهي كردم از تو شرمندهام»(1).
دولتها از بين ميروند و تمدنها يا از بين ميروند يا باقي ميمانند، اين شرف علوي شايسته بقا در هر زمان و مكان است.
از ديگر صفات ذاتي امام، به پا داشتن عدالت و از خود گذشتگي در هر چيزي بود، به ويژه در زمان خلافت، از هرگونه جانبداري به دور بود و رضاي خداوند متعال و مصلحت امت را بر هر چيزي ترجيح ميداد. او به حق صداي عدالت انسان و پيشواي نهضتهاي اصلاحي در تمام زمانها و مكانها بود.
1) . المناقب: 1 / 382.
مورخان صورتهاي شگفتانگيزي از عدالت او که عقل انسان را به تحير وا ميدارد روايت کردهاند و آنها را شاهكار شرف براي عالم عرب و دنياي اسلام قرار دادهاند. از نمونههاي عدالت اوست:
1- عقيل در كوفه بر امام وارد شد. امام به او خوشآمد گفت و به فرزندش حسن علیه السلام فرمود: «عمويت را بپوشان». پس پيراهن و ردايي از ملك خويش به او بخشيد. چون موقع صرف شام شد نان و نمكي آورد و عقيل آن را نپذيرفت و گفت كه به آن تمايلي ندارد.
قصد عقيل اين بود که غذاي اشتها آوري از انواع طعام پيش او گذاشته شود. امام با لطف و نرمي گفت: «آيا اين نعمت خدا نيست؟ و براي آن سپاس بيحدي است».
حوصله عقيل تنگ شد و به امام گفت: چيزي بده تا دينم را ادا كنم و چارپايم را آماده كن تا از اينجا كوچ كنم.
امام گفت: «اي ابايزيد، دين تو چقدر است؟».
گفت: يكصد هزار درهم.
امام فرمود: «والله، ندارم و مالك آن نيستم؛ امّا صبر كن حقوق بگيرم تا ببينم كه چيزي از آن باقي ميماند يا نه، اگر ناچار نبودم براي عيال چيزي بدهم همه را به تو عطا ميكردم».
عقيل با ناراحتي امام را مورد خطاب قرار داد و گفت: بيت المال در دست توست و تو مرا وعدهي حقوق ميدهي. حقوق تو چقدر است؟ و گمان چه مقدار باشد؟ اگر همهي آن را به من بدهي.
از گفتار عقيل، عرصه بر امام تنگ شد و حكم اسلام را براي او مطرح كرد:
«من و تو از بيت المال سهمي نداريم مگر مانند يكي از مسلمانان».
امام به صندوقهاي تجار در بازار مشرف بود. به عقيل گفت:
«اي عقيل، اگر آنچه را كه من ميگويم نميپذيري، بيا بعضي از اين صندوقها را بردار، قفل آن را بشكن و هر چه در آن است برگير».
عقيل گمان ميكرد اموال دولت هستند؛ به امام گفت: در صندوقها چيست؟ امام گفت كه در آن اموال تجار است. عقيل آن را قبول نكرد و با رنجش و ناراحتي گفت: آيا به من دستور ميدهي صندوق مردمي كه به خدا توكل كرده و اموال خود را در آن نهادهاند بشكنم؟ امام آن را رد كرد و فرمود:
«آيا به من دستور ميدهي كه بيت المال مسلمانان را باز كرده و اموال آنان را به تو بدهم؟ اينان به خدا توكل كرده و آن را قفل نمودهاند. اگر مايل باشي شمشير بردار، من نيز شمشيرم را بر ميدارم و با هم به حيره ميرويم. در آنجا تجاري ثروتمند هستند، بر آنها وارد شده و امواال بعضي از آنها را ميگيريم».
عقيل ناراحت شد و با ناراحتي گفت: آيا من براي دزدي به اينجا آمدهام؟
پيشواي عدالت اسلامي به او پاسخ داد:
«دزدي از يك نفر بهتر از دزدي اموال تمام مسلمين است».
عقيل ديگر بهانهاي نداشت. امام تمام راههاي پيش روي او را بست. امام عادل و قاطع او را دگرگون كرد، كسي كه تحت تأثير هيچ عاطفهاي قرار نميگرفت و به جز حق، چيزي را نميپذيرفت. عقيل با ناراحتي و حرارت نااميدي گفت: آيا اجازه ميدهي نزد معاويه بروم؟
امام فرمود: «به تو اجازه دادم».
گفت: پس براي رفتن به من كمك كن.
پس به فرزندش امام حسن علیه السلام دستور داد چهارصد درهم هزينهي سفر به او بپردازد؛ پس عقيل خارج شد در حالي كه ميگفت:
سَيُعنينی الّذی أغناكَ عنّي ويقضی دَيننا ربٌّ قريبٌ(1)
1) . المناقب: /1 379. الصواعق المحرقةً: 79.
به زودي آن كسي كه به درد نميخورد ما را بينياز ميكند و خدا حاجت ما را برآورده ميسازد.
امام علیه السلام از هرگونه جانبداري باطلي به دور بود و براي آن ارزشي قائل نبود. براي حق و عدالت خالص بود و دور و نزديك براي او مساوي بود. در اموال دولت سخت احتياط ميكرد و هيچ چيز او و اهل بيت او را تحت تأثير قرار نميداد و خود را به سختي و زحمت ميانداخت.
2- از اقسام عدالت آشكار او اين است كه مهماني براي امام حسن علیه السلام رسيد و او ظرف عسلي از قنبر، خزانهدار بيت المال قرض كرد. چون امام به تقسيم عسل در بين مسلمين اقدام كرد يكي از ظروف عسل را ناقص يافت. از قنبر سوال كرد و او موضوع را گزارش داد؛ پس فرزندش امام حسن را احضار كرد و با صدايي كه گويي از او خشمناك بود گفت:
«چه باعث شد كه تو قبل از تقسيم از آن برداري؟».
گفت: «آيا من در آن حقي ندارم؟ وقتي آن را گرفتم به آنجا بر ميگردانم».
خشم امام فرو نشست و با لطف به فرزندش گفت:
«پدرت به فدايت، اگر چه كه تو در آن حق داري ولي شايسته نيست كه تو از حقّ خويش استفاده كني قبل از اينكه مسلمانان از حقوقشان استفاده كنند».
سپس به قنبر درهمي پرداخت و فرمود: «بهترين عسلي را كه ميتواني بخر». پس قنبر عسل را خريد و امام آن را در ظرف عسل قرار داد و آن را بست(1).
اين عدالتي است كه امام آن را اساس دولت خويش قرار داد تا مسلمانان و حكام بعد از او به آن عمل كنند؛ اما آنها از سيرهي او دور شدند و آن را نقض كردند؛ اموال مسلمين را در لذات و شهوات خود مصرف كردند و در اين کار زيادهروي نمودند.
1) . المناقب: 2 / 107.
3- مالي براي او از اصفهان آوردند؛ آن را براي اهل كوفه هفت قسمت كرد و ناني را در آن پيدا كرد كه آن را نيز شكست و هفت قسمت نمود و بر هفت گروه تقسيم كرد(1).
عدالت با تمام گستردگي و مفاهيم آن، از صفات ذاتي امام علیه السلام بود.
4- هارون بن عنتره از پدرش روايت ميكند كه علي را در روز نوروز ديدم که قنبر دست او را گرفت و گفت: اي اميرالمؤمنين، تو مردي هستي كه چيزي را براي خود و خانوادهات باقي نميگذاري؛ ولي براي اهل بيت تو هم از اين مال بهرهاي است. من چيزهايي براي تو پنهان كردهام. امام فرمود: «آن چيست؟». گفت: برو و آن را ببين؛ پس او را در خانهاي پر از ظروف طلا، نقره و زراندود وارد كرد. چون امام آن را ديد، سخت غيظ و غضب كرد و به قنبر فرياد زد: «مادرت به عزايت بنشيند، ميخواستي آتش بزرگي وارد خانهي من كني؟». سپس آنها را وزن كرد و به هر كسي كه معرفي شد سهم او را داد و گفت:
هذا جِنای وخِيارُهُ فيه وكُلُّ جانٍ يدُهُ إلی فيه(2)
اين ميوه چيدن من است و بهترينهايش هم در آن است و هر جنايت کاري دستش به سوي دهانش است.(3)
آيا چنين عدالتي كه امام در زمان خلافت نشان داد را ديدهايد؟
آيا چنين پرهيز از دنيا و كنار زدن منافع آن را ديدهايد؟
1) . بحار الانوار: 41 / 118.
2) . جواهر المطالب: 1 / 273. كتاب الاموال: 344.
3) . ضرب المثلی است که منتصب است به عمرو بن عدی الحصی در عصر جاهلیت وقتی با عدهای مشغول جمعآوری قارچ برای کسی بودند همراهان عمرو قارچهای خوب را میخوردند و بقیه را جمع میکردند اما او خوبها را هم نمیخورد و جمع میکرد و این شعر را گفت: و در این جا کنایه از این است که امیرالمؤمنین علیه السلام نهایت امانتداری را در مورد بیتالمال رعایت کردهاند.
آيا ديدهايد كه چگونه امام متقين در اموال دولت احتياط ميكند و تحت تأثير هيچ چيز قرار نميگيرد؟
به راستي كه انسانيت در تمام آنچه در ميدانهاي پادشاهان تجربه كرده است، چيزي مانند عدالت امام علي علیه السلام ، از خود گذشتگي او و بناي عدالت با تمام گستردگي و مفهوم آن را مشاهده نكرده است.
همهي راويان بر خلاف ميل و طبع خود معتقدند: امام علي علیه السلام عالمترين و فقيهترين فرد است و هيچ يك از صحابه و غير صحابه در علم به پاي او نميرسد و او از ملکات و مواهب سيد كائنات صلی الله علیه و آله تغذيه نمود و دروازهي شهر علم اوست. امام علیه السلام از وسعت علم خود گفته و فرموده است:
1- «بر علوم پوشيدهاي دست پيدا كردم كه اگر آن را براي شما آشكار كنم شما را چون طناب در وسط چاهي عميق مضطرب ميكردم».
2- و فرمود: «پيش از آنكه مرا از دست بدهيد، از من بپرسيد. به آن كسي كه جان من در دست قدرت اوست، از من چيزي را كه بين شما و روز قيامت است سؤال نكنيد و نه از گروهي كه صد نفري را هدايت كند و يا صد نفري را گمراه نمايد؛ مگر اينكه خبر بدهم به جنبنده، رئيس و ساربان آن و جاي سوار شدن و پياده شدن آنها و هر كس كه از اهلش كشته ميشوند و هر كس از آنها كه بميرد»(1).
3- او گفت: «اگر بخواهم خبر بدهم، از هر مردي از شما به خروج و ورود او و تمام كارهايش، خبر ميدهم».
اين جملات سه گانه توانايي علمي او را نشان ميدهد و اينكه خداي متعال از فضل و علم، او را در بالاترين نقطه قرار داده است. ما در اين كتاب در مورد بعضي
1) . شرح الاخبار: 1 / 139.
از علوم كه درب و پايه آن به وسيله او گشوده شده است، صحبت كرديم.(1)
از ويژگیهاي امام علیه السلام سريع الجواب بودن او بود. مشكلترين مسائل در ارث از او سؤال ميشد و به سرعت پاسخ ميداد؛ تا اينكه بعضي از آنها مسائل منبري ناميده شد. حارث اعور همداني كه از اصحاب خالص امام علیه السلام بود روايت ميكند كه از امام سؤالي كرد. با ردا و كفش وارد خانه، سپس از آن خارج شد در حالي كه تبسم ميكرد؛ يکي از حاضرين سؤال كرد: اي اميرالمؤمنين، وقتي از تو سؤال كردند مانند سكه سرخ شده بودي. او فرمود:
«ادرار داشتم و نميشد آن را به تأخير انداخت». سپس فرمود:
إذا
المشكلات تَصَدَّينَ لي
كشفتُ
حقائقها بِالنَّظر
وإن بَرَقت
في مَخيل الصَّوا
ب عمياءُ لا
يجتليها البصر
مُقَنَّعَةٌ
بغيوب الامور
وضعتُ عليها
صحيح الفكر
لساناً
كشقشقة الارحبي
أو كالحُسام
اليماني الذَّكَر
وقلباً إذا
استنطقتُهُ الفُنون
أبَرّ عليها
بِواه دِرَر
ولستُ بأمَّعةً
في الرجال
يُسائل هذا
وذا ما الخبر
ولكنّني
مِذرب الاصغرين
أبيِّن ممّا
مضي ما غَبَر(2)
هنگامي كه مشكلات به من روي آورد با دقت نظر حقايق آنها را كشف ميكنم.
و اگر در انديشهي صحيح، كوري راه يابد، چشمها نميتواند آن را برطرف كند.
آن كوري كه مانع درك حقايق امور است كه من در برخورد آنها از انديشه صحيح استفاده ميكنم.
زباني كه چون شقشقهي «شتر ارحبي» است يا چون شمشير تيز يماني.
و دلي كه اگر هنرها آن را به سخن وادارند از پستان شيرده بخشندهتر است.
و آن ناداني نيستم كه براي گرفتن خبر و آگاهي از ديگران، سؤال بپرسم.
بلكه من داراي آن قلب و زبان تيزي هستم كه آنچه ميگذرد را روشن ميكنم.
سخن ما در مورد بعضي از صفات و گوهر وجودي او به پايان ميرسد و به طور قطعي، كسي در آنچه خداوند متعال از كمالات و آداب و اخلاق عاليه به او بخشيده است شكي ندارد.
قرآن كريم در بسياري از آيات روشن خود به فضل اميرالمؤمنين علیه السلام اشاره كرده، نشان داده است كه شخصيت والاي او در اسلام بعد از رسول صلی الله علیه و آله قرار دارد و نزد خداوند متعال اهميت دارد. در بسياري از مصادر به صورت واضح بيان كردهاند كه دربارهي آن حضرت سيصد آيه نازل شده است(1)، اين حاكي از فضل و ايمان محكم اوست.
قابل ذكر است كه آياتي چنين زياد دربارهي هيچ يک از بزرگان اسلام نازل نشده است. اين آيات را در چند گروه ميتوان ذکر نمود؛
گروه اول: آياتي كه فقط دربارهي او نازل شده است.
گروه دوم: دربارهي او و بزرگان اهل بيت علیهم السلام نازل شده است.
گروه سوم: آياتي كه دربارهي او و عدهاي از بزرگان صحابه نازل شده است.
گروه چهارم: آياتي كه دربارهي امام و دشمنان او نازل شده است.
در زير بعضي از آن آيات بيان ميشود:
بعضي از آياتي كه در فضيلت، برتري مقام و بزرگي منزلت او نازل شده است.
خداوند
متعال فرموده است:
إنَّما أنت مُنذِرٌ وَلِكُلِّ قَومٍ هادٍ(2)«تو فقط بيم دهندهاي و براي هر گروهي هدايت كنندهاي است».
طبري به سند خويش از ابن عباس روايت كرده است: چون اين آيه نازل شد پيامبر دستش را بر سينه نهاد و گفت: «من بيم دهندهام و براي هر گروهي هدايت كنندهاي است». و اشاره به كتف علي كرد و گفت: «تو هدايت كنندهاي، هدايت شدگان بعد از من به وسيلهي تو هدايت ميشوند»(1).
2- خداوند متعال فرمود:
وَتَعِيَها أُذُنٌ واعِيَةٌ(2)«و گوشهاي شنوا آن را دريابد و بفهمد». امام اميرالمؤمنين علیه السلام در تفسير اين آيه گفت:
«رسول خدا صلی الله علیه و آله به من گفت: اي علي، از خدا درخواست كردم كه گوش تو را شنوا قرار دهد. پس آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله ميشنيدم فراموش نميكردم»(3).
3- خداوند متعال فرمود:
الَّذينَ يُنفِقونَ أموالَهُم بِاللَّيلِ والنَّهارِ سِرّاً وَعَلانِيَّةً فَلَهُم أجرُهُم عِندَ رَبِّهِم وَلا خَوفٌ عَلَيهِم وَلا هُم يَحزَنونَ(4)«آنهايي كه اموال خودشان را در شب و روز پنهاني و آشكار انفاق ميكنند مزدشان نزد پروردگارشان است. نه ترسي بر آنهاست و نه غمگين ميشوند». امام علیه السلام چهار درهم داشت. در شب يك درهم و در روز درهمي ديگر را، پنهاني يك درهم و آشكارا يك درهم را انفاق كرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «چه باعث شد كه اين كار را كردي؟». گفت: «در آن رضايت خدا را خواستم». پس اين آيه دربارهي او نازل شد(5).
4- خداوند متعال فرموده است:
1) . تفسير الطبري: 13 / 72. كنز العمال: 6 / 157. تفسير الحقائق: 42.
2) . الحاقةً: 12.
3) . كنز العمال: 6 / 108. أسباب النزول، الواحدي: 329. تفسير الطبري: 29 / 35. البته امام علیه السلام همیشه از جهل و فراموشی معصوم بودهاند. (محقق)
4) . البقرةً: 274.
5) . أسد الغابةً: 4 / 25. الصواعق المحرقةً: 78. أسباب النزول، الواحدي: 64.
إنَّ الَّذينَ آمَنوا وعَمِلوا الصّالِحاتِ اولَئِكَ هُم خَيرُ البَرِيَّةِ(1)«اما كساني كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند بهترين مخلوقات خدايند». ابن عساكر به سند خويش از جابر بن عبدالله انصاري روايت ميكند كه گفت: نزد پيامبر صلی الله علیه و آله بودم كه علي علیه السلام آمد.
پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «به آن كسي كه جانم در دست اوست، اين مرد و شيعيان او در روز قيامت رستگارانند» و اين آيه دربارهي او نازل شد. اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله وقتي علي ميآمد ميگفتند بهترين مردم آمد.(2)
5- خداوند متعال فرمود:
فَسْألُوا أهْلَ الذِّكرِ إنْ كُنْتُم لا تَعْلَمونَ(3)«از اهل ذكر بپرسيد اگر نميدانيد». طبري به سند خود از جابر جعفي روايت كرده است كه چون اين آيه نازل شد علي علیه السلام فرمود: «ما اهل ذكر هستيم»(4).
6- خداوند متعال فرمود:
ياأيُّها الَّذينَ آمَنوا اتَّقُوا الله وَكونوا مع الصّادِقينَ(5)«اي كساني كه ايمان آوردهايد از خدا بپرهيزيد و با صادقان باشيد». سيوطي گفته است كه ابن مردويه از ابن عباس روايت كرده است: اين قول خداوند متعال: «وكونوا مع الصّادقين» يعني با علي بن ابي طالب علیه السلام ؛ و مانند آن از امام باقر علیه السلام روايت شده است(6).
7- خداوند متعال فرموده است:
وَالَّذي جاءَ بِالصِّدقِ وصَدَّقَ بِهِ اولَئِكَ هُمُ المُتَّقونَ(1)«اما كسي كه سخن راست بياورد و كسي كه آن را تصديق كند پرهيزكارانند». ابن مردويه از ابي هريره نقل ميكند: آن كسي كه سخن راست آورد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و كسي كه او را تصديق كرد علي بن ابي طالب بود(2).
8- خداوند متعال فرموده است:
يا أيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ وَإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ والله ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاس(3)«اي پيامبر، آنچه از طرف پروردگارت به تو نازل شده است به مردم برسان و اگر نكني رسالت او را انجام ندادهاي. خداوند تو را از مردم حفظ ميكند». اين آيه در غدير خم - هنگام برگشت از حجة الوداع - به رسول صلی الله علیه و آله نازل شد و در آن به نصب امام اميرالمؤمنين علیه السلام به عنوان خليفهي بعد از پيامبر دستور داده شد؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به پاخاست و امام را خليفه و رهبر امت بعد از خود قرار داد و در گفتاري - که مشهور است - گفت: «مَن كنتُ مولاه فعلی مولاه، اللّهمّ والِ مَن والاه، وعادِ مَن عاداه، وَانصُر مَن نَصَرَه، وَاخذُل مَن خَذَلَه»؛ خدايا دوست بدار آن كه او را دوست دارد و دشمن بدار آن كه او را دشمن دارد، ياري كن كسي را كه او را ياري كند و خوار كن كسي را كه او را خوار كند. پس عمر بلند شد و به او گفت: بر تو گوارا باد اي پسر ابي طالب، مولاي من و مولاي هر مرد و زن مؤمن شدي(4).
شعرا اين واقعهي درخشان كه در آن پيشواي بزرگ عدالت به امامت و خلافت منصوب شد را به نظم در آوردند. حسان بن ثابت گفته است:
يُناديهُمُ
يَومَ الغَدير نَبِيُّهُم
بِخُمٍّ
وأسمِع بالرسولِ مُناديا
فقال فَمَن
مَولاكُم ونَبِيُّكُم
فقالوا ولَم
يُبدوا هناكَ التَّعامِيا
الهُكَ
مولانا وأنت نَبِيُّنا
وَلَم تَلقَ
مِنّا في الولاية عاصيا
فقال له:
قُم يا علي فإنَّني
رَضيتُكَ مِن
بعدي إماماً وهاديا
فمن كنتُ
مولاه فهذا وَلِيُّهُ
فكونوا له
أتباعَ صِدقٍ مواليا
هناكَ دعا
اللّهمّ والِ وَلِيَّهُ
وَكُن
لِلَّذي عادي عَلِيّاً مُعادِيا(1)
پيامبرشان در روز غدير آنان را ندا داد و با چه آواز رسايي فرمود كه همگي شنيدند.
فرمود: كيست فرمانروا و صاحب اختيار شما و همگي بدون اظهار دشمني و اختلاف گفتند.
خداي تو فرمانرواي ماست و تو صاحب اختيار مايي و امروز در ميان ما نافرمان و مخالفي نخواهي يافت.
پس فرمود: اي علي، برخيز كه من تو را براي امامت و راهنمايي بعد از خود برگزيدم.
پس هر كسي را كه من فرمانرواي اويم، اين علي فرمانرواي او و صاحب اختيار اوست و شما براي او ياران با وفا و دوستدار او باشيد.
و در اينجا دعا كرد: خدايا دوستان او را دوست بدار و با کسي که با علي دشمني كند دشمن باش.
چون اين اشعار بر پيامبر صلی الله علیه و آله خوانده شد، به حسان گفت: «به روح القدس هميشه مؤيد باشي تا با زبانت ما را ياري و از ما دفاع كني».
قيس بن سعده بن عباده گفت:
قلتُ لَمّا
بَغَي العَدُوُّ عَلَينا
حَسبُنا
رَبُّنا ونِعمَ الوَكيلُ
حَسبُنا
رَبُّنا الَّذي فَتَحَ البَص-
-رَةَ
بِالامسِ والحديثُ طَويلُ
1) . دلائل الصدق: 2 / 15 - 16.
وَعلي
إمامُنا وإمامٌ
لِسِوانا
أتي بِهِ التَّنزيلُ
يَومَ قالَ
النَّبِي مَن كُنتُ مَولا
هُ فهذا
مَولاهُ خَطبٌ جَليلُ
إنَّ ما
قالهُ النَّبِي عَلَی الأمَّةِ
حَتمٌ ما
فيه قالٌ وقيلُ(1)
گفتم: چون دشمن بر ما تجاوز كرد، خدا براي ما كافي است و او خوب وكيلي است.
كافي است خدايي كه ديروز بصره را براي ما گشود و حديث طولاني است.
و علي امام ما و امام غير ماست و آيه در اين باره نازل شده است.
روزي كه پيامبر فرمود: هر كسي من مولاي اويم علي مولاي اوست، و خطبهي بليغي خواند.
آنچه پيامبر صلی الله علیه و آله به امت گفت، حتمي است و در آن هيچ گفتگويي نيست.
قيس اين ابيات را بر امام اميرالمؤمنين علیه السلام خواند.
شاعر اهل بيت، كميت گفته است:
وَيَومَ الدَّوحِ دَوحِ غَديرِ خُمٍّ
أبانَ لَهُ الوِلايَةَ لَو اُطيعا
ولكنَّ الرِّجالَ تَبايَعوها
فَلَم أرَ مِثلَها خَطَراً مُبِيعا(2)
روزي كه در غدير خم از جهاز شتران منبر ساختند، ولايت را براي او آشكار كرد و اگر مردم اطاعت ميكردند.
ولي مردم با او بيعت كردند اما حقي را چون حق او، ضايع شده نديدم.
محقق بزرگ شيخ «اميني» - كه خدا مرقد او را نوراني كند - به غدير پرداخته، در کتاب خود، به بحث موضوعي در كتاب و سنت استدلال نموده، به همراه آن، اشعار گروه زيادي از شعراي قديم و جديد را ذکر کرده است كه فضايل و مناقب امام را در غدير سرودهاند.
9- خداوند متعال ميفرمايد:
«اليومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وأتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتی وَرَضيتُ لَكُمُ الاسلامَ ديناً؛(1)
امروز دين شما را كامل و نعمتم را بر شما تمام كردم و راضي شدم كه اسلام دين شما باشد».
اين آيه در روز هجدهم ذي الحجه پس از اينكه نبي صلی الله علیه و آله امام علیه السلام را به عنوان خليفه بعد از خودش منصوب كرد، نازل شد(2).
او بعد از نزول آيه فرمود: «الله اكبر بر تكميل دين و تمامي نعمت و خدا به رسالت من و ولايت علي بن ابي طالب راضي شد»(3).
10- خداوند متعال فرمود:
إنَّما وَلِيُّكُمُ الله ُ وَرَسولُهُ وَالَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ وَهُم راكِعونَ(4)«همانا ولي شما خدا و رسول او و آنهايي كه ايمان آوردهاند هستند، آنهايي كه نماز به پا ميدارند و زكات ميدهند در حالي كه ركوع ميكنند». صحابي بزرگوار، ابوذر، روايت كرده، ميگويد كه با رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر خوانديم. سائلي در مسجد درخواستي كرد، كسي به او چيزي نداد. سائل دستش را به سوي آسمان بلند كرد و گفت: خدايا، من در مسجد رسول تو درخواست كردم و کسي به من چيزي نداد. علي در حال ركوع بود، به او اشاره كرد به انگشت دست راست خويش كه در آن انگشتري بود. سائل پيش آمد و انگشتر را در برابر ديد پيامبر صلی الله علیه و آله از دست او خارج كرد. پيامبر گفت:
«خدايا، برادرم موسي علیه السلام از تو خواهشي كرد و گفت: و سينهام را گشاده و كارم را آسان كن. گره از زبانم بگشاي تا سخنان مرا بفهمند و وزيري از خاندانم براي من قرار ده (برادرم هارون را)، با او پشت مرا محكم كن و او را در كار من شريك ساز. در قرآن خود فرمودي: و به زودي بازوان تو را به وسيلهي برادرت، محكم و نيرومند ميكنيم و براي شما سلطه و برتري قرار ميدهيم. خدايا، من، محمد پيامبر و برگزيده توام، سينهام را گشاده كن و كارم را آسان كن و وزيري از خاندانم براي من قرار بده (علي را)، با او پشتم را محكم گردان».
ابوذر گفت: به خدا قسم هنوز اين كلمات رسول صلی الله علیه و آله به پايان نرسيده بود كه جبرئيل نازل شد و گفت: «و اي محمد، بخوان: إنَّما وَلِيُّكُم اللهُ وَرَسولُهُ...»(1).
اين آيه منحصر به ولايت مطلقه در خدا، رسول بزرگوار او و در امام اميرالمؤمنين است. به خاطر بزرگي مقام و احترام شأن او با صيغهي جمع از او ياد شده و با كلمه (انّما) منحصر شده و بر ولايت مطلقه تأكيد دارد. حسان بن ثابت اين آيه را به شعر درآورده است:
من ذا بِخاتَمِهِ تَصَدَّقَ راكِعاً وأسَرَّها في نفسه إسراراً(2)
در حال ركوع صدقه داد و آن را در نزد خود پنهان داشت.
11- خداوند متعال ميفرمايد:
وَالسّابِقونَ السّابِقون، اولَئِكَ المُقَرَّبون(3)«پيشگامان پيشگامند، آنها مقربانند».
جمهور از ابن عباس روايت كرده كه سبقت گيرنده در اين امت، علي بن ابي طالب است(1).
12- خداوند متعال ميفرمايد:
وَمِنَ النّاسِ مَن يَشري نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ واللهُ رَؤوفٌ بِالعِباد(2)«بعضي از مردم جان خود را به خاطر خشنودي خدا ميفروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است». اين آيهي كريمه دربارهي خوابيدن امام علیه السلام در بستر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل شد. هنگامي كه قريش براي كشتن او جمع شدند، در تاريکي شب از مكه خارج شد و امام به جاي او خوابيد. امام علیه السلام اولين فدايي اسلام بود؛ پس با جان خود آماده فداكاري شد و خداوند متعال اين آيه را دربارهي او نازل فرمود(3).
13- خداوند متعال ميفرمايد:
هُوَ الَّذي أيَّدَكَ بِنَصرِهِ وَبِالمُؤمِنينَ(4)«او همان كسي است كه تو را با ياري خود و مؤمنان تقويت كرد». اين آيه دربارهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام نازل شده و مراد از مؤمنين اوست.
سيوطي گفت: ابن عساكر از ابيهريره نقل كرد كه بر عرش نوشته شده است: خدايي نيست مگر من و شريكي براي من نيست. محمد بنده و فرستادهي من است؛ او را به علي تأييد كردم(5)، اين بعضي از آياتي بود که تنها در شأن امام علي علیه السلام نازل شده است.
كتاب عظيم، سرشار از آياتي دربارهي اهل بيت علیهم السلام است كه شامل بزرگ آنان اميرالمؤمنين علیه السلام ميباشد. که بعضي از آنها را در اينجا ذکر ميکنيم:
1- خداوند متعال فرمود:
قل لا أسئَلكُم عليه أجراً إلا المَوَدَّةَ فِي القُربي وَمَن يَقتَرِف حَسَنَةً نَزِد لَهُ فيها حُسناً إنَّ اللهَ غَفورٌ شَكور(1)«بگو من هيچ پاداشي از شما براي رسالتم نميخواهم جز دوست داشتن نزديكانم. هر كس كار نيكي انجام دهد بر نيكياش ميافزاييم؛ چرا كه خداوند آمرزنده و سپاسگزار است». همهي مفسرين و راويان بر اين عقيدهاند كه مراد از ذوي القربي، كه دوستيشان بر بندگان واجب است؛ علي، فاطمه، حسن وحسين‘ و مراد از انجام كار نيك در اين آيه، دوستي و ولايت آنهاست. تعدادي از روايات نيز، وجود دارند که علت آن را بيان ميكند:
الف) ابن عباس روايت كرده است كه چون اين آيه نازل شد، گفتند يا رسول الله، نزديکان شما، كه دوستي آنها بر ما واجب است، چه كساني هستند؟ فرمود: «علي، فاطمه و دو فرزندشان»(2).
ب) جابر بن عبدالله روايت كرد: مردي از باديه نشينان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله آمد و به او گفت: اسلام را بر من عرضه كن. فرمود: «شهادت بده خدايي جز خداي يگانه نيست، او تنهاست و شريكي ندارد و محمد بنده و فرستادهي اوست».
باديهنشين گفت: براي اين كار از من مزدي ميخواهي؟
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مگر دوستي ذوالقربي».
اعرابي گفت: اقرباي من يا اقرباي تو؟
فرمود: «البته اقرباي من».
باديهنشين گفت: بيا با تو بيعت كنم و لعنت خدا بر كسي باد كه تو و اقربايت را دوست نداشته باشد... .
پيامبر صلی الله علیه و آله به سرعت فرمود: «آمين»(1).
ج) ابن عباس روايت كرده است كه چون آيهي مودت نازل شد، گروهي كه نسبت به اهل بيت حسادت داشتند، گفتند: هدف او از اينكه ما را بر دوستي اقربايش بعد از خودش تحريك ميكند چيست؟ جبرئيل بر پيامبر نازل شد و به او خبر داد كه مردم او را متهم ميكنند و اين آيه با او بود:
أم يقولون افتري عَلَی اللهِ كَذِباً؛ «يا اينكه به خدا بهتان دروغ ميبندند». پيامبر به مردم خبر داد و به او گفتند كه تو راست ميگوئي؛ پس اين آيه نازل شد:
وَهُوَ الَّذي يَقبَلُ التَّوبَةَ عَن عِبادِهِ(2)«او كسي است كه توبه را از بندگانش ميپذيرد».
عترت طاهره، با اين آيه بر لزوم دوستي و ولايت خود استدلال ميکردند که بعضي از احتجاجات آنها چنين است:
امام علیه السلام بر دشمنش به آيه كريمه استدلال كرد و گفت: «حم درباره ماست، دوستي ما را حفظ نميكند مگر هر مؤمني». سپس اين آيه را تلاوت كرد:
قُلْ لّٰا أسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إلَّا الْمَوَدَّةِ فِي الْقُرْبیٰ؛ «بگو من پاداشي از شما نميخواهم جز دوستي ذوي القربي»(1).
سبط رسول الله، امام حسن علیه السلام ، خطبهي بليغي خواند و مقام و منزلت والاي اهل بيت را بيان كرد. سپس به آيهي كريمه استشهاد كرد و گفت: «من از اهل بيتم؛ کساني كه خداوند دوستي آنها را بر هر مؤمني واجب كرده و فرموده است: قُلْ لّٰا أسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إلَّا الْمَوَدَّةِ فِي الْقُرْبیٰ»(2).
وقتي امام زين العابدين علیه السلام را به عنوان اسير نزد فاجر بني اميه - يزيد بن معاويه - آوردند و او را با آزادگان وحي و در دروازه دمشق به عنوان اسير برپا داشتند، مردي از اهل شام كه بني اميه او را گمراه و به او تلقين كرده بودند كه اهل بيت از خوارجند، با خشم و ناراحتي به امام گفت:
الحمدلله كه خدا شما را كشت، درمانده كرد و شاخ فتنه را قطع نمود.
پس امام به او نظر افكند و ديد كه فريب خورده و غافل است؛ به لطف و مهرباني گفت:
«آيا قرآن خواندهاي؟».
گفت: بلي.
فرمود: «حم را خواندهاي؟».
گفت: قرآن را خواندهام ولي حم را نخواندهام.
فرمود: «قُلْ لّٰا أسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أجْراً إلَّا الْمَوَدَّة فِي الْقُرْبیٰ را نخواندهاي؟».
پس آن مرد متحير شد و اندامش را لرزه گرفت و به سرعت گفت:
شما آنهاييد؟
فرمود: «بلي».
و آن مرد دوست داشت كه به زمين فرو ميرفت ولي اين كلمات سخت را به امام نميگفت؛ پس به سوي امام آمد و از او درخواست عفو كرد. امام او را عفو نمود و از او درگذشت.
دوستي اهل بيت، واجب ديني است كه روز قيامت از هر مسلماني دربارهي آن سؤال ميكنند.
محمد بن ادريس شافعي ميگويد:
ياأهل بيتِ
رسول الله حُبُّكُم
فَرضٌ مِنَ
الله ِ في القرآن أنزلهُ
كَفاكُم مِن
عظيم القدر أنَّكُم
مَن لَم
يُصَلِّ عليكم لا صلاة له(1)
اي اهل بيت رسول الله، خداوند دوستي شما را در قرآن واجب كرده است.
از عظمت قدر شما اين بس كه هر كس بر شما صلوات نفرستد نمازي براي او نيست.
وشاعر اسلام «كميت اسدي» ميگويد:
وَجَدنا لكم في آل حا ميم آيةً تَأَوَّلها مِنّا تقی وَمُعرِبُ
دربارهي شما در آل حم آيهاي را پيدا كرديم كه آن را به پاكي و پرهيزكاري تأويل كرديم.
دوستي عترت طاهره، كه خداوند رجس و پليدي را از آنها برداشته و پاك و پاكيزه كرده است، اداي مزد رسالت رسول اعظم و رنج و كوششي كه در راه نجات بشريت از شرك و الحاد متحمل شده و نيز دگرگوني زندگي مردم از صحرايي پر
1) . نور الابصار: 104.
از رنج و مشقت، به زندگي در رفاه عمومي، امنيت و آسايش ميباشد. خداوند متعال، عوض رنج و مشقت پيامبر صلی الله علیه و آله را، دوستي و ولايت براي عترتش قرار داد.
2- خداوند متعال فرموده است:
فَمَن حاجَّكَ فيه مِن بَعدِ ما جاءَكَ مِنَ العِلمِ فَقُل تَعالَوا نَدعُ أبناءَنا وأبناءَكُم وَنِساءَنا ونِساءَكُم وأنفُسَنا وأنفُسَكُم ثُمَّ نَبتَهِل فَنَجعَل لَعنَةَ الله ِ عَلَي الكاذِبينَ(1)«هرگاه بعد از علم و دانشي كه به تو رسيد، كساني براي مجادله با تو برخاستند، به آنها بگو بياييد فرزندانمان و فرزندان شما را دعوت كنيم، ما زنان خويش را دعوت ميكنيم شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت ميكنيم شما هم از نفوس خود دعوت كنيد، آنگاه مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم». همهي
مفسران و راويان حديث معتقدند: اين آيه دربارهي اهل بيت نبوت صلی الله علیه و آله نازل شده و در آيه از ابناء به حسن و حسين - دو نبيرهي رحمت و امامان هدايت - تعبير شده و از نساء به زهراي رسول، سيدهي زنان جهان و از أنفسنا به سيد عترت - امام اميرالمؤمنين علیه السلام - تعبير شده است(2).
اين آيه دربارهي حادثهي تاريخي مهمي است كه ميان رسول خدا صلی الله علیه و آله و زعيمان بزرگ روحانيون نصاري اتفاق افتاد. خلاصهي آن اين است كه گروهي از بزرگان دين نصاري بر پيامبر صلی الله علیه و آله وارد شدند تا با او دربارهي اسلام مناظره كنند. پس از حوادثي كه بين آنها رخ داد، موافقت كردند كه در محضر خداي متعال با يكديگر مباهله كنند تا خدا عذاب و لعنت خود را بر دروغگويان نازل نمايد؛ پس وقت خاصي را براي مباهله تعيين كردند. چون وقت موعود فرا رسيد، پيامبر صلی الله علیه و آله بهترين خلق عالم و گراميترين آنها نزد خداوند متعال را براي مباهله برگزيد؛ آنها عبارت بودند از: اميرالمؤمنين علیه السلام که دروازهي شهر پيامبر صلی الله علیه و آله و پدر دو نوهي او بود.
سيدهي زنان عالم، فاطمه زهرا÷ که پارهي تن پيامبر صلی الله علیه و آله بود.
نوه اول او امام حسن علیه السلام و امام حسين علیه السلام سيد جوانان بهشت و دستهي گل رسول.
پيامبر صلی الله علیه و آله با آنها به ميدان مباهله رفت و گروه نصاري آمدند و در حالی که پيشاپيش آنها سيد و عاقب قرار داشتند و همراه آنها اسبسواران بني الحرث به بهترين شكل آماده بودند.
چون نصاري ديدند: رسول خدا صلی الله علیه و آله براي مباهله اهل بيت خود را مقدم کرده و آنها به شيوهاي که چشم نواز است قصد رويارويي دارند، ترس و وحشت دلهايشان را فرا گرفت. پيامبر با اهل بيتش بر زمين زانو زد. سيد و عاقب آمدند و گفتند: اي ابوالقاسم، با چه كسي با ما مباهله ميكني؟
پيامبر صلی الله علیه و آله جواب آنها را داد:
«با بهترين مردم روي زمين و گراميترين آنها نزد خدا با شما مباهله ميكنم». و به اهل بيت خويش اشاره كرد.
آنها را موجي از ترس و وحشت فراگرفت و گفتند:
چرا اهل شرف و بزرگي و خوبي و کساني كه به تو ايمان آوردهاند و پيرو تو هستند را در مباهلهي با ما حاضر نکردهاي؟
رسول خدا به سخن آمد و به آنها تأكيد كرد كه اهل بيتش افضل مخلوقات نزد خدايند و گفت:
«بلي، با اينها كه بهترين افراد زمين و برترين مخلوقات هستند با شما مباهله ميكنم».
آنها يقين كردند كه رسول بر حق است؛ شگفت زده و هراسان نزد اسقف و رئيس خود حاضر شده آنچه را ديده بودند، به او گفتند؛ پس او با وحشت به آنها پاسخ داد:
من
چهرههايي را ميبينم كه اگر هر يك از آنها از خدا بخواهند كوهي را از جايش بركند، دعايشان مستجاب ميشود.
اسقف ترسيد كه اگر پيامبر صلی الله علیه و آله به آنها نفرين كند نصاري هلاك و نابود شوند. با سرعت و در حالي كه ميلرزيد گفت:
آيا نميبينيد محمد دستهايش را بالا برده و نگاه ميكند كه چه ميشود؟ به حق مسيح اگر كلامي از دهان او خارج شود، به اهل و عيال و مال بر نميگرديم.
قلب او پر از ترس و وحشت بود و دوباره قوم خود را ندا داد و گفت:
آيا نميبينيد كه رنگ خورشيد تغيير كرده، در افق ابرهاي تيره پديد آمده، باد سياه و سرخ ميوزد، از كوهها دود متصاعد ميشود و عذاب بر ما نزديك شده است؟ به پرندگان نگاه كنيد كه چگونه چينهدان خود را حفظ ميكنند و به درخت بنگريد كه چگونه برگهاي آن ميريزد و به اين زمين كه چگونه زير پاي ما ميلرزد؟
اسقف به نزول بلايي قاطع وهلاكت نصاري يقين داشت؛ بنابراين، قوم خود را از مباهله منع كرد. گروهي نزد رسول الله صلی الله علیه و آله آمدند و از او درخواست گذشت از مباهله را كردند و گفتند:
«از لغزش ما بگذر، خدا از تو بگذرد».
و براي شروط پيامبر صلی الله علیه و آله آماده شدند.
پيامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب خويش و نصاري توجه كرد و فرمود:
«به آن خدايي كه جان محمد در دست اوست، عذاب بر اهل نجران نزديك بود. اگر لعنت ميشدند، به صورت بوزينه و خوك مسخ ميشدند. دره براي آنها پر از آتش ميشد و نجران و اهل نجران، حتي پرنده در روي درخت را درمانده ميکرد و احوال همهي نصاري آنگونه بود»(1).
اين حادثه منزلت والاي اهل بيت علیهم السلام را نزد خداي متعال آشکار ميکند به يقين اگر در خاندان نبوت و ساير صحابه، كسي در فضل شبيه و مساوي با آنها بود، پيامبر صلی الله علیه و آله او را براي مباهله انتخاب ميكرد. امام شرف الدين رحمه الله ميگويد: تو ميداني كه مباهله پيامبر صلی الله علیه و آله و درخواست از آنها براي آمين گفتن، تنها به دليل
1) . نور الابصار: 100.
فضيلت بزرگ و برتري آنها بر ديگران بود. از پيشينيان كسي در فضيلت به آنان نميرسد و از آيندگان نيز كسي در فضل به آنها ملحق نميشود. به ويژه نزول قرآن عزيز و دستور به مباهله با آنها، فضل سومي است اضافه بر فضل آشكار مباهله و به شرف مخصوصشان شرفي و به نورشان نوري اضافه ميكند...(1).
همان طور كه آيه به روشني ميگويد: امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، نفس رسولالله صلی الله علیه و آله است و از سوي ديگر ميدانيم پيامبر بدون شك برتر و كاملتر از تمام مخلوقات خداوند متعال است؛ پس به مقتضاي تساوي پيامبر و علي علیه السلام در اين آيه، اين صفات، براي امام علی علیه السلام نيز ثابت ميگردد(2).
فخر رازي به آن استدلال کرده، ميگويد: در ري مردي بود كه به او محمود بن حسن حمصي ميگفتند؛ او معلمي دوازده امامي بود و گمان ميكرد: علي برتر از همهي انبيا، غير از محمد صلی الله علیه و آله ، است و بر آن به قول خداوند متعال «وأنفسنا وأنفسكم»، استدلال ميكرد. چون مراد از اين قول خداوند متعال «وأنفسنا» نفس محمد نيست؛ زيرا انسان نفس خويش را دعوت نميكند پس مراد آيه، شخصي غير از پيامبر صلی الله علیه و آله است و همگان معتقدند: آن شخص، علي بن ابي طالب علیه السلام بود. آيه دلالت دارد كه نفس علي، همان نفس محمد صلی الله علیه و آله است و امكان ندارد كه مراد از اين نفس، عين آن باشد؛ بلکه منظور اين است كه مانند آن نفس است. و اين اقتضاي مساوات ايشان در جميع وجوه است. اجماع بر اين كه محمد صلی الله علیه و آله افضل از ساير انبيا است دلالت دارد؛ پس لازم است كه علي نيز افضل از ساير انبيا باشد(3).
اين نظريهاي بسيار محكم و استوار است که در آن هيچگونه غلوي (پس از اقامهي دليل قطعي) نيست.
3- خداي متعال ميفرمايد: هَل أتی عَلَی الانسانِ... (سوره هل اتی).
همهي مفسرين و راويان معتقدند: اين سوره، درباره اهل بيت نبوت نازل شده است(1)اما سبب نزول آن اين است كه حسن و حسين‘ بيمار شدند. پيامبر صلی الله علیه و آله با عدهاي از صحابه به عيادت آنها رفت و درخواست كرد امام علیه السلام براي بهبودي فرزندان خويش، روزه نذر کند؛ پس امام نذر كرد كه سه روز روزه بگيرد؛ صديقهي طاهره و كنيزش فضه نيز از امام علیه السلام متابعت كردند. چون حسنين از بيماري نجات پيدا كردند، همهي آنان روزه گرفتند. براي امام علیه السلام غذايي وجود نداشت که با آن افطار كنند. بنابراين سه صاع(2)جو قرض گرفتند و سيده زنان در روز اول به آرد كردن و پختن يك صاع از آن اقدام كرد. هنگام افطار فقيري در خانه را زد و از آنان غذايي درخواست کرد؛ همگان سهم خود را به او بخشيدند، آنان چيزي به جز آب خالص نخوردند و به روزه گرفتن خود، ادامه دادند. در روز دوم، پارهي تن پيامبر صلی الله علیه و آله ، به پختن صاع دوم اقدام كرد و چون وقت افطار شد يتيمي از گرسنگي خود به آنها شكوه كرد و همگان نان خود را به او بخشيدند بنابراين چيزي براي آنها باقي نماند و با آب افطار كردند. در روز سوم، سيده زنان، به آسياب كردن باقيمانده جو و پختن آن پرداخت. اما هنگام غروب، اسيري از راه رسيد، بر در کوبيد و از گرسنگي اظهار درد نمود؛ آنان نيز دست از طعام كشيدند و غذاي خود را به او بخشيدند.
سبحان الله، چه ايثاري بزرگتر از اين ايثار؟ و آنها قصدي جز رضايت خداوند متعال و پاداش و اجر از او نداشتند.
در روز چهارم پيامبر صلی الله علیه و آله بر آنها وارد شد و جسمهايي كه از گرسنگي لرزان و تغيير كرده بودند را مشاهده كرد و گفت: «اي واي، اهل بيت محمد از گرسنگي ميميرند».
هنوز سخن پيامبر صلی الله علیه و آله به پايان نرسيد كه جبرئيل نازل شد در حالي كه پاداشي بزرگ - سوره «هل اتي» - را براي آنان به ارمغان آورد. همانا آن رحمت و رضوان از خداوند متعال به آنها و ورود در فردوس اعلي و مدال شرف باقي در دنياست، تا خداوند متعال، زمين و هر كه در آن است را، به آنها ارث بدهد. او حامل اين آيات بزرگ بود:
وجَزاهُم بِما صَبَروا جَنَّةً وَحَريرا مُتَّكِئينَ فيها عَلَی الأرائِكَ لا يَرَونَ فيها شَمساً وَلا زَمهَريرا وَدانِيَةً عَلَيهِم ظِلالُها وَذِلِّلَت قُطوفُها تَذليلا وَيَطافُ عليهم بِآنِيَةٍ مِن فِضَّةٍ وَأكوابٍ كانت قَواريرا قَواريرا مِن فِضَّةٍ قَدَّروها تَقديرا وَيُسقَونَ فيها كأساً مِزاجُها زَنجَبيلا(1)«و در برابر صبرشان بهشت و لباسهاي حرير بهشتي را به آنها ميدهد. اين در حالي است كه در بهشت بر تختهاي زيبا تكيه كردهاند. نه آفتاب را در آنجا ميبينند و نه سرما را. اين در حالي است كه سايههاي درختان بهشتي بر آنها فرو افتاده و چيدن ميوههايش بسيار آسان است. در گرداگرد آنها ظرفهايي سيمين و قدحهايي بلورين ميگردانند. ظرفهاي بلورين از نقره كه آنها را به اندازه مناسب آماده كردهاند. و در آنجا از جامهايي سيراب ميشوند كه لبريز از شراب طهوري آميخته با زنجبيل است». براي اين بخشش كريمانه در مقابل ايثاري كه از حد زمان و مكان تجاوز كرده، از جانب خداوند متعال نهايتي نيست و آن را نميتوان توصيف كرد.
4- خداوند متعال فرمود:
1) . الانسان: 12 - 17.
إنَّما يُريدُ الله ُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَيتَ وَيُطَهِّرَكُم تَطهيرا(1)«خداوند ميخواهد از شما اهل بيت رجس و پليدي را دور کرده، شما را پاك و پاكيزه گرداند». مفسران و راويان اتفاق نظر دارند بر اينكه اين آيه دربارهي پنج تن آل عبا نازل شده است(2)و آنان سرور كائنات - رسول خدا صلی الله علیه و آله - داماد او امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، پارهي تن پيامبر صلی الله علیه و آله سيده زنان عالم (كسي كه خدا به رضايت او راضي ميشود و به غضب او غضب ميكند) و دو دسته گل او، حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت هستند. هيچ فرد ديگري از خانوادهي پيامبر صلی الله علیه و آله يا ديگران از بزرگان صحابه، در اين فضيلت شريك نيستند و اين موضوع را تعدادي از روايات تأييد ميكند:
الف) ام المؤمنين ام سلمه ميگويد: اين آيه در خانهي من نازل شد. فاطمه، حسن، حسين و علي در آنجا بودند؛ پس رسول خدا صلی الله علیه و آله آنها را با عبايي پوشاند و سپس گفت: «خدايا، اينها اهل بيت من هستند؛ پليدي را از آنها دور کن آنها را پاك و طاهر گردان» و آن را تكرار ميكرد. ام سلمه ميديد و ميشنيد؛ پس گفت: من نيز با شما هستم؟ و عبا را بلند كرد تا وارد آن شود. پيامبر آن را از دست او كشيد و گفت: «تو بر خيري»(3).
ب) ابن عباس روايت كرده است: شاهد بودم رسول خدا صلی الله علیه و آله هفت ماه، هر روز هنگام نماز به در خانهي علي بن ابي طالب ميآمد و ميگفت: «السلام عليكم و رحمة الله و بركاته اهل البيت»: «إنَّما
يُريدُ الله لِيُذهب عنكم الرِّجس أهل البيت و يُطَهِّرَكُم تَطهيرا»،
الصَّلاة يَرحَمكُمُ الله؛ «سلام بر شما اهل بيت و رحمت خدا و
بركات او بر شما باد و همانا خدا ميخواهد از شما اهل بيت رجس و پليدي را ببرد و شما را پاك و طاهر كند، نماز! خدا شما را رحمت كند». هر روز پنج بار تكرار ميكرد(1).
ج) ابوبرزه ميگويد: هفت ماه با رسول الله نماز خواندم. وقتي از خانهي خود خارج ميشد، به در خانه فاطمه÷ ميآمد و ميگفت: «سلام بر شما. و خدا ميخواهد از شما اهل بيت رجس و پليدي را ببرد و شما را پاك و پاكيزه گرداند»(2).
هدف رسول الله صلی الله علیه و آله از اين كار، هدايت مردم و وادار نمودن آنان به پيروي از اهل بيت آنهايي كه راهنما براي تمام منافع دنيوي و اخروي مردم هستند - بود.
د) امام حسن علیه السلام در اختصاص داشتن اين آيه به اهل بيت، در يکي از خطبههاي خويش استدلال کرد و گفت: «و من از اهل بيتي هستم كه جبرئيل به ما نازل ميشد و از نزد ما صعود ميكرد. من از اهل بيتي هستم كه خدا رجس و پليدي را از آنها دور کرده، آنها را پاك و پاكيزه كرده است»(3).
روايات
بسياري از طرف عترت طاهره و غير آن، وجود دارد كه اين آيه به اهل بيت اختصاص دارد و در بين امت اسلامي شايع است. سيد حميري ميگويد:
إنَّ يوم التَّطهيرِ يَومٌ عظيم خُصَّ بالفضلِ فيه أهلُ الكِساء(4)
روز تطهير روز بزرگي است كه مخصوص فضل اهل كسا است.
ما در کتاب «زندگي امام حسين علیه السلام » به صورت دقيق و موضوعي ثابت کرديم که اين آيه شامل زنان پيامبر صلی الله علیه و آله نميشود. اين بود چند آيه از آيات نازل شده
درباره اهل بيت نبوت سلام الله عليهم اجمعين، كه در رأس آنها سيد عترت و امام متقين امام اميرالمؤمنين علیه السلام است.
تعدادي از آيات قرآن، در وصف امام، گروهي از بزرگان اسلام و برگزيدگان صحابه نازل شده است که ما در اين جا بعضي از آنان را ذکر ميکنيم:
1- خداوند متعال فرموده است:
وَعَلی الأعرافِ رِجالٌ يَعرِفونَ كُلاً بِسيماهُم(1)«و در اعراف مرداني هستند كه همه را از چهرهشان ميشناسند». ابن عباس روايت كرده است: اعراف مکاني بالاتر از صراط است كه در آن عباس، حمزه، علي بن ابي طالب علیه السلام و جعفر ذوالجناحين، دوستان خود را از سفيدي و دشمنانشان را از سياهي صورتهايشان ميشناسند(2).
2- خداوند متعال فرموده است:
مِنَ المُؤمِنينَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا الله َ عَلَيهِ فَمِنهُم مَن قَضی نَحبَهُ وَمِنهُم مَن يَنتَظِرُ وَما بَدَّلوا تَبديلاً(3)«در ميان مؤمنان، مرداني هستند كه بر عهدي كه با خدا بستند صادقانه ايستادهاند. عدهاي، پيمان خود را به پايان بردند (و در راه او شربت شهادت نوشيدند) و عدهاي ديگر در انتظارند و هرگز در عهد و پيمان خود تغيير و تبديلي ندادند».
هنگامي که امام اميرالمؤمنين علیه السلام بر منبر بودند دربارهي اين آيه سؤال پرسيدند، وي فرمود:
«اين آيه دربارهي من، عموي من حمزه و پسرعمويم عبيدة بن حارث نازل شده است؛ عبيده روز بدر شهيد شد و حمزه در روز احد به شهادت رسيد و من منتظر هستم كه بدبختترين مردم اين را از آن خضاب كند» و با دست به محاسن و سر خود اشاره كرد.(1)
دستهاي از آيات قرآن كريم در حق او و در مذمت مخالفين او (آنهايي كه كوشيدند از مناقب و فضايل او چشم پوشي كنند) نازل شده است. از جمله:
1- خداوند متعال فرموده است:
أجَعَلتُم سِقايَةَ الحاجِّ وَعِمارَةَ المَسجِدِ الحَرامِ كَمَن آمَنَ بالله ِ وَاليَومِ الاخِرِ وَجاهَدَ في سَبيلِ اللهِ لا يَستَوونَ وَاللهُ لا يَهدِي القَومَ الظّالِمينَ(2)«آيا سيراب كردن حجاج و ساختن مسجد الحرام را همانند (عمل) كسي قرار داديد كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده و در راه او جهاد كرده است؟ (اين دو) نزد خدا مساوي نيستند و خداوند گروه ظالمان را هدايت نميكند». اين آيه دربارهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، عباس و طلحهًْ بن شيبه، وقتي كه به هم تفاخر ميكردند، نازل شد. طلحه گفت: من صاحب خانهي کعبه هستم و كليد آن به دست من است و پوشش آن نيز با من است. عباس گفت: من صاحب آب بوده و مسئول آبرساني هستم.
و امام فرمود:
«نميدانم چه ميگوييد؟ من شش ماه قبل از مردم به سوي قبله نماز خواندم. من صاحب جهاد هستم»، پس آيه نازل شد(1).
2- خداوند متعال فرموده است:
افمن کان مؤمنا کمن کان فاسقاً لايستوون(2)«آيا كسي كه با ايمان باشد، همچون كسي است كه فاسق است؟ نه، هرگز اين دو برابر نيستند». اين آيه دربارهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام و وليد بن عقبة بن ابي معيط كه بر امام فخر ميفروخت، نازل شد. او ميگفت: زبان من از تو سادهتر، نيزهام از نيزهي تو تيزتر و در جنگ با نظاميان از تو تواناتر هستم. امام به او فرمود: «ساكت باش، تو فاسق هستي». سپس آيه دربارهي آنها نازل شد(3).
3- خداوند متعال فرموده است:
أفَمَن شَرَحَ اللهُ صَدرَهُ للاسلامِ فَهُوَ عَلی نورٍ مِن رَبِّهِ فَوَيلٌ لِلقاسِيَةِ قُلوبُهُم مِن ذِكرِ اللهِ اولَئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ(4)«آيا كسي كه خدا سينهاش را براي اسلام گشاده است و بر فراز مركبي از نور الهي قرار گرفته، (همچون كوردلان گمراه است؟) واي بر آنان كه قلبهايي سختتر در برابر ذكر خدا دارند و آنها در گمراهي آشكاري هستند». اين آيه دربارهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، حمزه و ابو لهب و اولاد او نازل شده است؛ پس خداوند سينهي امام و حمزه را به ايمان و تقوا گشاده است و قلب ابولهب و اولاد او سخت شده و در گمراهي آشكاري به سر ميبرند(5).
4- خداوند متعال فرمود:
أم حَسِبَ الَّذينَ اجتَرَحوا السَّيِّئاتِ أن نَجعَلَهُم كَالَّذينَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءٌ مَحياهُم وَمَماتُهُم ساءَ مايَحكُمونَ(1)«آيا كساني كه مرتكب بديها و گناهان شدند، گمان كردند ما آنها را همچون كساني قرار ميدهيم كه ايمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند كه در حيات و مرگ يکسان باشند؟ چه بد داوري ميكنند». اين آيه دربارهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، عموي او - حمزه شهيد احد - ، عبيده شهيد بدر و سه نفر از مشركين (كه عتبه و شيبه و وليد بن عتبه بودند) نازل شد. آنها به مؤمنين ميگفتند: والله، شما بر حق نيستيد و اگر آنچه ميگوييد حق باشد، حال ما، در آخرت بهتر از حال شما خواهد بود، همانگونه كه حال ما در دنيا از شما بهتر است؛ پس خداوند متعال آن را رد كرد و در كتابش بيان كرد: امكان ندارد حال مؤمني كه مطيع خدا و رسول اوست، در درجات ثواب و منازل متقين، مانند كافر عاصي باشد(2).
5- خداوند متعال ميفرمايد:
إنَّ الَّذينَ أجرَموا كانوا مِنَ الَّذينَ آمَنوا يَضحَكونَ(1)«بدكاران در دنيا پيوسته به مؤمنان ميخنديدند». امام
اميرالمؤمنين علیه السلام با گروهي از مسلمين از مسيري عبور ميکردند؛ منافقين آنان را مسخره نموده و خنديدند و با اشاره، آنها را به استهزاء گرفتند، سپس نزد ياران خود برگشتند و به آنها گفتند: امروز آن مرد كم مو را ديديم و به او خنديديم؛ آنگاه قبل از آنكه امام به پيامبر برسد، اين آيه نازل شد و وقتي امام نزد پيامبر آمد، پيامبر صلی الله علیه و آله به او خبر داد(2).
و در اينجا سخن ما دربارهي بعضي از آيات قرآن كريم كه گوياي فضل امام متقين و سيد موحدين بود و مقام و عظمت شأن او را نزد خداوند متعال نشان ميداد، به پايان رسيد.
منابع حديث (از صحاح و سنن) سرشار از احاديث درخشان نبوي است كه به فضل پيشواي عدالت اسلامي - امام علیه السلام - اشاره دارد و او را در قلهي جامعهي اسلامي قرار ميدهد.
دقت در بسياري از احاديث و شهرت و ترويج بين راويان، گوياي آن است که بزرگترين آرزوي پيامبر صلی الله علیه و آله تثبيت و تعيين امام براي خلافت بعد از خويش است. اينكه راه او را ادامه داده و مرجعي براي مردم باشد، كجيها را راست و امور او را اصلاح كند و در مسير او آسان حركت نمايد. با خشونت سخن نگويد تا امت اسلام پيشواي ملتهاي جهان و امتهاي روي زمين باشد.
وقتي به اخبار نبوي در فضل امام علیه السلام مينگريم گروه زيادي از احاديث مخصوص اوست و تعداد ديگري در فضايل اهل بيت علیهم السلام هستند که به يقين شامل او نيز ميشوند، زيرا او سيد و بزرگ اهل بيت است. در زير چند نمونه آن را بيان ميكنيم:
اين گروه، شامل گونههاي متعددي از تعظيم، تكريم و اشاره به فضل امام علیه السلام است که بعضي از آنها را ذکر ميکنيم:
امام علیه السلام از نزديكترين مردم به رسول خدا صلی الله علیه و آله و متصلترين افراد به او بود. امام پدر دو سبط و دروازهي شهر علم بود و پيامبر صلی الله علیه و آله به او اخلاص كامل داشت. تعداد زيادي حديث دال بر عمق محبت و مودت پيامبر صلی الله علیه و آله به او نقل شده و از جمله آنهاست:
در آيهي مباهله به روشني بيان شده كه امام نفس نبي صلی الله علیه و آله است و ما در مطالب گذشته، به آن اشاره كرديم. پيامبر صلی الله علیه و آله در تعدادي از اخبار اعلام كرد كه امام نفس پيامبر است که بعضي از آن روايات را ذکر ميکنيم:
الف) وليد بن عقبه برادر عثمان، به نقل از مادر خود به پيامبر صلی الله علیه و آله خبر داد كه بني وليعه به اسلام كافر شدند. پيامبر صلی الله علیه و آله غضب كرد و فرمود:
«بايد بني وليعه دست بردارند در غير اين صورت، مردي را كه چون خود من است بر آنها ميگمارم كه با آنها بجنگد و فرزندانشان را اسير كند و اين است»، سپس دست خود را به كتف امام علي علیه السلام زد(1).
ب) عمرو بن عاص روايت كرده و گفت: هنگام بازگشت از غزوهي ذات السلاسل گمان ميكردم كه پيامبر صلی الله علیه و آله كسي را از من بيشتر دوست ندارد. گفتم: اي رسول الله، كدام مردم نزد تو محبوبترند؟ او افرادي را نام برد. گفتم: اي رسول خدا، پس علي كجاست؟ پيامبر صلی الله علیه و آله متوجه اصحابش شد و فرمود: «اين از نفس من سؤال ميكند؟»(2).
پيامبر صلی الله علیه و آله نزد صحابه امام را برادر خود معرفي كرد. اخبار زيادي در اين باره از وي نقل شده است. که بعضي از آنها به شرح زير است:
الف) ترمذي به سند خود از ابن عمر روايت كرده و گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله بين اصحاب خويش، پيمان برادري برقرار كرد. علي آمد در حالي که چشماني پر از اشك داشت و گفت: «اي رسول خدا، بين اصحاب خويش برادري برقرار كردي و بين من و فردي برادري برقرار ننمودي؟»، رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: «تو در دنيا و آخرت برادر مني»(1).
در واقع برادري پيامبر با امام فقط در دنيا نيست بلکه تا آخرت ادامه دارد.
ب) اسماء بنت عميس روايت كرده: در زفاف فاطمه دختر رسول الله صلی الله علیه و آله بودم. چون صبح شد پيامبر صلی الله علیه و آله به در خانه آمد و گفت: «اي ام ايمن، برادر مرا صدا بزن». گفتم: او برادر توست و دختر خود را به او تزويج ميكني؟ فرمود: «بلي، اي ام ايمن»(2).
ج) انس بن مالك روايت كرده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به منبر رفت و بعد از پايان خطابه ي خويش گفت: «علي بن ابي طالب كجاست؟». علي خود را به او رساند و پيامبر او را به سينه خود چسبانيد و بين دو چشم او را بوسيد و با صداي رسا گفت: «اي گروه مسلمانان، اين فرد، برادر من، پسر عمو و داماد من است؛ گوشت و خون و موي من است؛ پدر دو سبط من حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت است»(3).
د) ابن عمر روايت كرده است: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجة الوداع در حالي كه سوار ناقه بود بر كتف علي زد و گفت: «خدايا شاهد باش ... خدايا، ابلاغ كردم
كه اين برادر من، پسر عموي من، داماد من و پدر فرزندان من است. خدايا، دشمنان او را در جهنم وارد كن»(1).
ه-) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «چون به آسمان هفتم سير داده شدم، جبرئيل به من گفت: و پيش برو اي محمد، به خدا قسم، هيچ فرشتهي مقرب و پيامبري، به اين كرامت نرسيده است آنگاه پروردگار به من چيزي را وحي كرد؛ چون برگشتم ندايي از پشت حجاب مرا صدا زد و گفت: و خوب پدري است پدرت ابراهيم. و خوب برادري است برادرت علي؛ پس به او سفارش به خير كن»(2).
و) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «وقتي روز قيامت ميشود از بطن عرش به من ندا داده ميشود كه: و اي محمد، خوب پدري است پدرت ابراهيم و خوب برادري است برادرت علي»(3).
ي) ابوالطفيل عامر بن وائله روايت كرده: روزي که شوراي سقيفه برگزار شد، نزديک در شورا ايستاده بودم كه صداي آنها بلند شد. شنيدم علي ميگويد: «مردم با ابوبكر بيعت كردند و والله، من از او به اين امر سزاوارتر و محقتر بودم؛ شنيدم و کاري انجام ندادم زيرا ترس از آن داشتم مردم برگردند و كافر شوند و همديگر را با شمشير بزنند. سپس مردم با عمر بيعت كردند و والله، من از او شايستهتر و محقتر بودم؛ پس شنيدم و سکوت کردم از ترس اينكه مردم برگردند و كافر شوند و عدهاي، عدهي ديگر را با شمشير گردن بزنند. و اکنون ميخواهيد با عثمان بيعت كنيد، در اين هنگام ميشنوم و سکوت ميكنم. عمر مرا در ميان پنج نفر قرار داد و من ششمين آنها هستم، براي من در صلاحيت بر آنها فضلي نميشناسد و آنها نيز براي من فضلي نميشناسند. همهي ما در يك خط مساوي قرار داريم و به خدا قسم اگر
بخواهم سخني بگويم که نه عرب و نه عجم و نه هم پيمان هاي آنان و نه مشركان، نتواند خصلتي از آن را رد كند، انجام ميدهم».
سپس گفت: «اي مردم همهي شما را به خدا قسم ميدهم، آيا در بين شما، فردي غير از من برادر رسول الله صلی الله علیه و آله است؟» همه گفتند: به خدا نه(1).
اين حديث از امر بسيار مهمي حكايت ميکند که همان اقدام شيخين به تسلط بر خلافت و ناديده گرفتن مقام امام علیه السلام است، با علم به اينكه او سزاوارتر و مقدّم بر آنهاست؛ به ويژه عمر كه برتري او را ناديده گرفت و او را با اعضاي شورا - که هيچ کدام از آنان با او برابر نبود - مساوي دانست. او برادر رسول خدا و صاحب افتخارات فراوان و روشن در روز بدر، احد و احزاب و... بود. اما علت خودداري او از مبارزه با قوم، ترس از ارتداد و بازگشت مسلمانان به جاهليت اوليه بود؛ پس شنيد و سکوت كرد؛ امّا همانند كسي كه استخوان در گلو و خار در چشم دارد، (تعبير امام در خطبهي شقشقيه).
ح) امام علیه السلام فرمود: «من بندهي خدا و برادر رسول او هستم. من صديق بزرگ هستم و بعد از من مگر دروغگو آن را نميگويد. هفت سال قبل از مردم نماز خواندم»(2).
ط) ابوجعفر علیه السلام فرمود كه وقتي آيهي واجعل لي وزيراً من أهلي هارون اخي اشدد به ازري(3)«خدايا وزيري از اهل من قرار بده، هارون برادرم را، و به وسيله آن پشت مرا محكم كن»، نازل شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله بالاي كوهي بود؛ خدا را خواند و گفت: «خدايا، پشت مرا به برادرم علي محكم گردان»(4).
پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد كه او و علي از يك شجره و شالوده هستند. گروه بسياري از روايات اين امر را ذکر کردند که بعضي از آنها را ذکر ميکنيم:
الف) جابر بن عبدالله روايت كرده است: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي ميگويد: «اي علي، مردم از شجرههاي مختلف هستند و من و تو از يك درختيم». سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
وجنّاتٌ مِن أعنابٍ وَزَرعٌ وَنَخيلٌ صِنوانٌ وَغَيرُ صِنوانٍ يُسقي بِماءٍ واحَدٍ(1)«باغهايي از انگور و زراعت و نخلها كه گاه بر يك پايه ميرويند و گاه بر دو پايه، همه آنها از يك آب سيراب ميشوند». ب) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من و علي از يك درخت هستيم و مردم از درختان مختلف»(2).
شجرهاي كه سرور كائنات و پيشواي تمدن انسانيت رسول خدا صلی الله علیه و آله و دروازهي شهر علم او، امام اميرالمؤمنين صلی الله علیه و آله ، از آن نشأت گرفتهاند شجرهاي بسيار بزرگ و رفيع است؛ شجرهي مباركهاي كه اصل آن ثابت و فرع آن در آسمان است؛ درختي كه ميوهي آن در تمام نسلها مردم از آن استفاده ميکنند.
در بسياري از احاديث پيامبر صلی الله علیه و آله تأكيد كرده است كه امام علیه السلام وزير اوست. از جمله:
اسماء بنت عميس روايت كرد: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگويد: «خدايا: و خدايا، براي من، وزيري از اهل خود، برادرم علي، را قرار مده او پشت مرا محكم
كن و او را در كارم شريك قرار بده تا تو را زياد تسبيح نمايم و بسيار ياد كنم. همانا تو از امور ما آگاه هستي»(1).
ب) ابوذر غفاري روايت كرد: روزي از روزها با رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز ظهر را خواندم. گدايي در مسجد درخواستي كرد امّا كسي به او چيزي نداد؛ سائل دستش را به سوي آسمان بالا برد و گفت: خدايا، شاهد باش، من در مسجد پيامبر تو - محمد صلی الله علیه و آله - خواهشي كردم و هيچ فردي به من چيزي نداد. علي در نماز بود و در حال ركوع، با انگشت خود، به دست راستش كه در آن انگشتري بود اشاره كرد. اين عمل، در برابر ديد پيامبر صلی الله علیه و آله اتفاق افتاد، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله به آسمان نظر افكند و گفت: «خدايا، برادرم موسي از تو خواهش كرد و گفت: رَبِّ اشرح لي صدري وَيَسِّر لي أمري واحلُل عُقدَةً مِن لِساني يَفقَهوا قولي واجعل لي وزيراً مِن أهلي هارونَ أخي اشدُد بِهِ أزري وأشرِكهُ في أمري(2)«و خدايا، سينه مرا گشاده كن و امر مرا آسان نما. گره از زبانم بردار تا سخنان مرا بشنوند و وزيري از خاندانم براي من قرار ده، برادرم هارون را، با او پشتم را محكم كن و او را در كارم شريك ساز». پس آياتي نازل شد: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأخيكَ وَنَجعَل لَكُما سُلطاناً فَلا يَصِلونَ إلَيكُما(3)«و به زودي بازوان تو را به وسيله برادرت محكم ميكنيم و براي شما سلطه و برتري قرار ميدهيم و به بركت آيات ما بر شما دست نمييابند». خدايا، من محمد، نبي و برگزيدهي توام. خدايا، سينهي مرا گشاده و كار مرا آسان كن و براي من وزيري از اهل من، علي علیه السلام را قرار بده، و به او پشت مرا محكم كن.
ابوذر گفت: هنوز دعاي پيامبر صلی الله علیه و آله تمام نشده بود كه جبرئيل از طرف خدا با اين آيه نازل شد:
إنَّما وَلِيُّكُمُ الله ُ وَرَسولُهُ وَالَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَيُؤتونَ الزَّكاةَ وَهُم راكِعونَ(1)«همانا ولي شما و رسول او و کساني كه ايمان آوردهاند افرادي هستند كه نماز به پا ميدارند و در حال ركوع، زكات ميدهند».(2)
پيامبر صلی الله علیه و آله خلافت امام بعد از خود را در آغاز دعوت اسلامي خويش، اعلام كرد و آن زماني بود كه قبيلهي قريش را براي پذيرش اسلام دعوت كرد و در پايان دعوت، به قريشيان گفت: «اين علي برادر من، وصي من و خليفهي من در بين شماست. از او بشنويد و پيروي كنيد»(3).
رسول خدا صلی الله علیه و آله خلافت امام پس از خويش را با دعوت به اسلام و دور انداختن بتپرستي و شرك مقارن ساخت؛ همچنين روايات بسياري است كه در آن پيامبر صلی الله علیه و آله خلافت امام پس از خود را اعلام كرده است. اين بعضي از آنهاست:
الف) رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: «اي علي، تو خليفهي من بر امتم هستي»(4).
ب) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علي بن ابي طالب پيش از همه اسلام آورده، و علم او از همه بيشتر بوده، امام و خليفهي بعد از من است»(5).
ج) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اي مردم، چه كسي بهتر از خدا سخن ميگويد؟ پروردگار شما، جل جلاله، به من دستور داده است كه علي را براي شما برگزينم و او امام، خليفه و وصي است»(6).
د) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علي از من است و من از علي هستم. خدا كسي را كه با علي بجنگد بكشد. علي امام مردم بعد از من است»(1).
ه-) از پيامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که: «خدا به من وحي فرمود: براي من از امتم برادر، وارث، خليفه و جانشيني تعيين نموده است؛ پس گفتم: يا رب آن چه كسي است؟ فرمود: و او آن كسي است كه او را دوست دارم و او مرا دوست دارد. او علي بن ابي طالب است»(2).
شبيه به اين حديث با سند صحيح از امامان و ديگران بسيار است. اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله امام اميرالمؤمنين علیه السلام را به عنوان خليفهي مردم پس از خويش منصوب كرد تا به بهترين شکل پيشرو راه او باشد، روشن است و هيچ اشتباه، اجمال و ابهامي در آن نيست. پيامبر صلی الله علیه و آله بر ضرورت خلافت بعد از خود تأكيد كرد و به علي گفت: «شايسته نيست كه من بروم مگر اينكه تو خليفه من باشي»(3).
روايات
زيادي - با محتواي يکسان - از پيامبر صلی الله علیه و آله ، نقل شده است که به علي فرمود: «منزلت تو نسبت به من چون منزلت هارون نسبت به موسي است و...» که بعضي از آنها را ذکر ميکنيم:
الف) پيامبر صلی الله علیه و آله به علي گفت: «آيا راضي نيستي از اينكه نزد من به منزلت هارون براي موسي باشي، مگر اينكه بعد از من پيامبري نيست»(4).
ب) سعيد بن مسيب از عامر بن سعد بن ابي وقاص، و او از پدرش سعد روايت كرد: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي گفت: «و تو نسبت به من به منزلت هارون به موسي را داري، مگر اينكه پيامبري بعد از من نيست». سعيد گفت: دوست داشتم آن را
از سعد بشنوم. سعد را ديدم و عامر او را از آنچه به او گفته بود با خبر كرده بود؛ پس گفت: من آن را شنيدم. گفتم: تو آن را شنيدي؟؛ پس انگشتش را كنار گوش او گذاشت و گفت: بلي، وگرنه خاموش ميشدم(1).
ج) جابر بن عبدالله روايت كرده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله به علي بن ابيطالب گفت: «نسبت تو به من چون نسبت هارون به موسي است مگر اينكه پيامبري بعد از من نيست»(2).
د) چون پيامبر صلی الله علیه و آله بين اصحاب خويش برادري برقرار كرد، علي علیه السلام به پيامبر صلی الله علیه و آله گفت: «روح از بدن من جدا شد و كمرم شكست وقتي ديدم كه غير از آنچه با اصحابت كردي، با من انجام دادي؛ پس اگر اين از خشم تو بر من است تو سزاواري كه مرا سرزنش كني». رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «قسم به كسي كه مرا به حق مبعوث كرد، تو را به تأخير نيفكندم مگر براي خودم. نسبت تو به من چون نسبت هارون به موسي است، مگر اينكه پيامبري بعد از من نيست و تو برادر و وارث مني». علي گفت: «اي رسول خدا، چه چيزي را از تو ارث ميبرم؟»، گفت: «آنچه انبياي قبل از من به ارث گذاشتهاند». گفت: «انبياي قبل از تو چه چيزي به ارث گذاشتهاند؟»، فرمود: «كتاب پروردگار و سنت پيامبر خود؛ و تو در بهشت با من، در قصر من و با دخترم فاطمه هستي. تو برادر و رفيق مني»(3).
ه-) پيامبر صلی الله علیه و آله به عقيل فرمود: «اي عقيل، به خدا من تو را براي دو خصلت دوست دارم؛ براي خويشاوندي تو و براي دوستي ابوطالب به تو. اما تو اي جعفر، خلق تو شبيه خلق من است. و اما تو اي علي، تو نسبت به من به منزلت هارون به موسي هستي، مگر اينكه پيامبري بعد از من نيست»(4).
و) عمر بن خطاب گفت: از ذكر علي بن ابي طالب دست برداريد؛ زيرا من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنيدم كه ميگويد: «و در علي سه خصلت است كه اگر يكي از آنها را براي من ميبود از آنچه آفتاب بر آن ميتابد، دوستتر داشتم». من و ابوبكر و ابوعبيدهي جراح و يك نفر از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بوديم. پيامبر صلی الله علیه و آله بر علي بن ابي طالب تكيه كرده بود، تا اينكه دستش را به كتف علي زد و گفت: «و تو اي علي، اولين از مؤمنين در ايمان و اولين آنها در پذيرش اسلام هستي»؛ سپس گفت: «و نسبت تو به من، چون هارون به موسي است»(1).
ز) سعد بن ابي وقاص گفت: شنيدم رسول الله صلی الله علیه و آله ميفرمايد: «در علي سه خصلت است كه اگر يكي از آنها براي من بود از دنيا و آنچه در آن است دوستتر داشتم». شنيدم رسول الله صلی الله علیه و آله ميگويد: «تو نسبت به من چون هارون نسبت به موسي هستي جز اينكه پيامبري بعد از من نيست». و نيز شنيدم كه ميگويد: «فردا پرچم را به دست كسي ميدهم كه خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نيز او را دوست دارند و او در جنگها هيچگاه فرار نميكند». و شنيدم كه ميگويد: «هر كه من مولاي اويم، پس علي مولاي اوست...»(2).
اين حديث شايع است و شهيد جاويد زيد بن علي بن الحسين آن را به شعر درآورده است:
وَمَن فَضَلَ الأقوامَ
يَوماً بِرأيه
فإنَّ
عَليّاً فَضَّلَتهُ المَناقِبُ
وَقَولُ رسولِ اللّه
والحقُّ قَولُهُ
وإن رَغَمَت
مِنهُ الأنوفُ الكَواذِبُ
بِأنَّكَ مِنّي يا علي مُعالِناً
كهارون من
موسي أخٌ لي وصاحبُ
دَعاهُ ببدرٍ فاستجاب لأمرهِ
فبادَرَ في
ذاتِ الإله يُضارِبُ(3)
اگر از مردم رأي بگيرند چه كسي برتر است، علي از لحاظ مناقب برتر است.
و گفتار رسول الله كه حق است به رغم اينكه دروغگويان ناراحت شدند.
فرمود: اي علي، نسبت تو به من چون هارون نسبت به موسي است و برادر و رفيق من هستي.
و در روز بدر او را دعا كرد و دعاي او مستجاب شد.
اما دلالت حديث روشن است كه امام وزير و نبي و خليفه اوست مانند هارون براي موسي؛ پس او بعد از پيامبر وزير و خليفهي او بر مردم ميباشد.
هنگامي كه مردم با عثمان بن عفان بيعت کردند، امام علیه السلام به حديث منزلت استدلال كرد و به مهاجرين و انصار گفت: «آيا ميدانيد كه رسول خدا علیه السلام به من گفت: و تو نزد من، به منزلت هارون نسبت به موسي هستي»؛ سپس گفت: «آيا براي كسي مانند اين منزلت هست؟ ما صبر ميكنيم تا خدا دربارهي امري كه انجام شده است، قضاوت كند»(1).
مردم اين حديث صريح و صريحتر از آن را از پيامبر صلی الله علیه و آله شنيدند و آن حديث غدير است امّا طمع بر آنان چيره شد و آنها را از راه حق بازداشت.
يکي از اقدامات پيامبر صلی الله علیه و آله براي اعلام عظمت منزلت و علو مقام امام، اين بود که او را به عنوان دروازهي شهر علم خود معرفي کرد. اين حديث در مناسبتهاي بسياري از پيامبر صلی الله علیه و آله صادر شده است و از جهت سند به درجهي قطعيت رسيده و از طريق راويان مختلفي نقل شده است. از جمله:
الف) جابر بن عبدالله روايت كرده است كه شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز حديبيه - در حالي كه دست علي را گرفته بود - ميگفت: «اين امير نيكان و به
1) . كنز العمال: 3 / 154.
هلاک رسانندهي فجّار است. كسي كه او را ياري كند پيروز است و كسي كه او را خوار كند، خوار است». صداي خود را بلند كرد و فرمود: «من شهر علم هستم و علي دروازهي آن است؛ و هر كس که بخواهد وارد آن شود از در وارد ميشود»(1).
ب) ابن عباس روايت كرده است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من شهر علمم و علي دروازهي آن است، و هر کس که بخواهد وارد آن شهر شود بايد از در وارد شود»(2).
ج) پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «علي دروازه علم من و روشنگر هدف رسالت براي امتم بعد از من است. دوستي با او ايمان، بغض به او نفاق و نگاه كردن به او مهرباني است»(3).
امام علیه السلام دروازه شهر علم پيامبر صلی الله علیه و آله است و آنچه از معالم دين، احكام شريعت، محاسن اخلاق و قواعد آداب از او نقل شده، آنها با كمك پيامبر صلی الله علیه و آله و برگرفته از تعاليم او هستند، بنابراين پذيرش آنها واجب است.
پيامبر صلی الله علیه و آله چشمههايي از علم را كه به شكوفايي و حكمت زندگي، كمك ميكند از خود بر جاي نهاد و آن را نزد امام علیه السلام به وديعه گذاشت تا امت از آن بهرهمند شوند با كمال تأسف، قريشيان - كينه توز نسبت به امام - مانع اين روزنههاي نور شدند و امت را از استفاده از آن محروم كردند و آن را در سياهچال ناشناختهي اين زندگي خرد كردند.
پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد كه امام علیه السلام درِ خانهٍ حكمت اوست. در اين باره تعدادي روايات و احاديث نقل شده است؛ از جمله آنها:
الف) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من خانهي حكمت و علي باب آن خانه است»(4).
ب) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من شهر حكمت و علي دروازهي آن است؛ هر كس قصد استفاده از حكمت را دارد بايد از در آن وارد شود»(1).
ج) اين گفتار پيامبر صلی الله علیه و آله به اين دو روايت نزديك است: «حكمت به ده جزء تقسيم شده است. نه جزء آن به علي تعلّق گرفت، و به بقيهي مردم تنها يك جزء داده شده است»(2).
امام علیه السلام پيشواي حكمت است و دليل آن هدايتي است كه درهاي حكمت الهي را گشود و اساس آن را بنا نهاد. فلاسفهي مسلمانان جيرهخوار او هستند.
آنچه مورد تأكيد است اين است كه امام علیه السلام محبوبترين كس نزد پيامبر صلی الله علیه و آله است. از عايشه دربارهي محبوبترين فرد نزد رسول الله صلی الله علیه و آله سؤال شد، گفت: فاطمه÷. به او گفته شد: از مردان؟
گفت: شوهر او، و تا آنجا كه من ميدانم روزهدار و نيكوكار بود(3).
معاوية بن ثعلبه روايت كرد: ابوذر در مسجد پيامبر صلی الله علیه و آله بود، شخصي نزد او آمد و گفت: آيا از محبوبترين فرد نزد خود به من خبر ميدهي؟ من ميدانم كه محبوبترين فرد نزد تو محبوبترين فرد نزد رسول الله صلی الله علیه و آله است. ابوذر گفت: بلي: به خداي كعبه، محبوبترين فرد نزد من محبوبترين كس نزد رسول الله صلی الله علیه و آله است و او آن شيخ است و به امام اميرالمؤمنين علیه السلام اشاره كرد.(4)
پيامبر صلی الله علیه و آله در بين جمعي از اصحابش فرمود: «اگر ميخواهيد به علم آدم، به همت نوح، به خلقت ابراهيم، به مناجات موسي، به شيوهي عيسي و به روش و حلم محمد نگاه كنيد، به اين كسي كه ميآيد نگاه كنيد». همهي نگاهها به او دوخته شد و ديدند كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام است. شاعر بزرگ ابي عبدالله المفجّعت در قصيدهي عاليه خود كه در آن مناقب و فضايل او را ذكر كرده است، ميگويد:
أيُّها اللائمي
لِحُبّي عليّاً
قُم ذَميماً إلی
الجحيمِ خَزِيّا
أبِخَيرِ الأنامِ
عَرَّضتَ لازِل-
-تَ مَذوداً عن الهُدی
مَزوِيّا
أشبَهَ الأنبياءَ
طِفلاً وَزَولا
وَفَطيماً وراضِعاً
وغَذِيّا
كان في علمه كآدمَ إذ
عَ-
-لَمَ شَرحَ الأسماءِ
وَالمَكنِيّا
وكَنوحٍ مِنَ الهَلاكَ
نَجا
في مَسيرٍ وإذ علا
الجُودِيّا(1)
اي كسي كه به دوستي علي مرا ملامت ميكني، برخيز و با خواري به جهنم برو.
آيا دفاع از هدايت را به بهترين مردم عرضه ميكني و آن را كنار ميزني؟
از كودكي و جواني و موقعي كه از شير گرفته شد و در شيرخوارگي و تغذيه شبيه به انبيا بود.
او در علم مانند آدم بود كه شرح اسماء به او آموخته شده و ملقب به آن شده بود.
و مانند نوح كه در مسير خود وقتي بر كوه جودي قرار گرفت از هلاكت نجات يافت.
امام حسين علیه السلام از جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله روايت كرده است كه او به انس گفت: «اي انس، علي سيد عرب است». عايشه پيش آمد و گفت: آيا تو سيد عرب نيستي؟ فرمود: «من سيد فرزندان آدم و علي سيد عرب است»(2).
انس روايت كرده است: براي رسول خدا صلی الله علیه و آله مرغي را آوردم؛ پس رسول خدا نام خدا را برد و لقمهاي خورد و گفت: «خدايا، محبوبترين خلق نزد خودت را بفرست». پس در خانه به صدا درآمد. گفتم: تو كه هستي؟ گفت: «علي». گفتم: پيامبر در حال انجام دادن کاري است. سپس لقمهي ديگري خورد و مانند مرتبهي اول دعا كرد؛ پس علي در خانه را زد. گفتم: تو چه كسي هستي؟ گفت: «علي». گفتم: رسول خدا مشغول است. سپس پيامبر لقمهي ديگري را خورد و مانند آن دعا كرد. علي در را زد و صدايش را بلند كرد. پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اي انس، در را باز كن». در را باز كردم، او وارد شد. پيامبر صلی الله علیه و آله چون او را ديد تبسم كرد و فرمود: «سپاس خداي را كه تو را فرستاد. من به هر لقمهاي كه خوردم خدا را خواندم كه بهترين خلق نزد خود را براي من بفرستد. تو كجا بودي؟». پس گفت: «به آن كسي كه تو را به حق مبعوث كرده من سه بار در خانه را زدم و انس مرا رد كرد». رسول خدا صلی الله علیه و آله به انس فرمود: «چرا او را رد كردي؟» گفت: دوست داشتم كه آن شخص مردي از انصار باشد. رسول خدا تبسمي كرد و فرمود: «مرد بر دوستي قوم خويش سرزنش نميشود»(1).
حديث «پرنده پخته» از معتبرترين احاديث نبوي است. شيعه براي اثبات خلافت امام و حقانيت او به آن حديث استدلال ميكنند؛ زيرا محبوبترين فرد نزد خداوند متعال، برترين، پرهيزكارترين و عالمترين آنهاست؛ پس ناگزير چنين فردي بايد سزاوارترين فرد به خلافت باشد(2)زيرا اين صفات، به صورت انبوه در ذات او نهادينه شده است.
در بيشتر روايات پيامبر، بر پيروي از امام خداوند متعال و رسول او، تأکيد شده است. از جمله اين حديث است:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر كس مرا اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و هر كه از من نافرماني كند از خدا نافرماني كرده است. هر كس از علي پيروي كند مرا اطاعت كرده و هر كه از علي نافرماني كند مرا نافرماني كرده است»(1).
اخبار زيادي از پيامبر صلی الله علیه و آله رسيده است که هر کس امام علیه السلام را دوست داشته باشد خداوند متعال را دوست داشته است و اين تعداد از اخبار در معني به هم نزديك هستند. و از جمله:
الف) او صلی الله علیه و آله فرمود: «به من سفارش شده است به كسي كه به من ايمان آورده و مرا به ولايت علي بن ابي طالب تصديق كرده. هر كه او را به عنوان سرپرست برگزيده در واقع مرا سرپرست برگزيده و هر كس مرا به ولايت برگزيند خدا را به ولايت برگزيده، هر كس او را دوست بدارد مرا دوست داشته است و كسي كه مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته است، هر كس او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته و هر كس مرا دشمن بدارد خدا را دشمن داشته است»(2).
ب) وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله علي را براي خواندن سوره برائت بر اهل مكه انتخاب كرد به او فرمود: «هر كس تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر كه مرا
دوست بدارد خدا را دوست داشته است و كسي كه خدا را دوست بدارد خدا او را وارد بهشت ميكند»(1).
ج) ابن عباس روايت كرده است: روزي پيامبر صلی الله علیه و آله در حالي که دست علي علیه السلام را گرفته بود، از خانه بيرون آمد و فرمود: «آگاه باشيد، كسي كه او را دشمن بدارد خدا و رسولش را دشمن داشته است و هر كس او را دوست داشته باشد خدا و رسولش را دوست داشته است»(2).
د) ابورافع روايت كرده است: پيامبر صلی الله علیه و آله علي را به عنوان امير به يمن فرستاد و مردي از طايفهي اسلم كه به او عمرو بن شاس ميگفتند نيز همراه او بود او در حالي كه علي علیه السلام را سرزنش و از او شكايت ميكرد، بازگشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنبال او فرستاد و به او گفت: «اي عمرو، ساكت باش. آيا در حکم علي، ستمي ديدهاي؟ يا لغزشي در تقسيم او ديدهاي؟» گفت: خدا ميداند كه نه.
پيامبر گفت: «پس براي چه آن چه به من رسيده را گفتهاي؟» گفت: با او دشمني دارم. مالك خودم نبودم. پس رسول خدا غضبناك شد و آثار ناراحتي در چهرهي او نمايان شد.
سپس فرمود: «هر كس دشمن او باشد دشمن من است، و هر كه دشمن من باشد دشمن خداست، هر كس او را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر كس مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته است»(3).
اين احاديث حاكي از اين است كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام نفس رسول الله صلی الله علیه و آله است و آنچه علي را خشنود ميكند او را نيز خشنود ميسازد و چيزي كه علي را
به خشم ميآورد او را نيز خشمناك ميكند. و از اين جهت امام علیه السلام نزد پيامبر صلی الله علیه و آله منزلتي داشت كه احدي به آن نرسيد.
پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد كه دوستي علي ايمان و تقوا، و دشمني با او نفاق و معصيت است. بعضي از آن روايتها به شرح زير است:
الف) علي علیه السلام فرمود: «به آن كسي كه دانه را شكافت و انسان را آفريد، پيامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود كه دوست ندارد مرا مگر مؤمن، و دشمن ندارد مرا مگر منافق»(1).
ب) مساور حميري از مادرش روايت كرده گفت: بر امّ سلمه وارد شدم شنيدم كه ميگويد: رسول خدا صلی الله علیه و آله ميفرمود: منافق علي را دوست ندارد و مؤمن او را دشمن ندارد(2).
ج) ابن عباس روايت كرده است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام نگريست و سپس فرمود: «دوست ندارد تو را مگر مؤمن، و دشمن ندارد تو را مگر منافق، هر كه تو را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر كه تو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است. دوست من دوست خدا و دشمن من دشمن خداست. واي بر كسي كه بعد از من با تو دشمن باشد»(3).
د) ابوسعيد خدري روايت كرده است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «دوستي تو ايمان و بغض تو نفاق است و اولين كسي كه وارد بهشت ميشود دوست تو و اولين كسي كه وارد جهنم ميشود دشمن توست»(4).
اين احاديث نزد صحابه شايع بود و آنها ايمان خود را با دوستي علي تطبيق ميدادند و با ايمان توصيف ميكردند و دشمني او را بر نفاق توصيف مينمودند. صحابي بزرگوار ابوذر غفاري ميگويد: منافقين را با تكذيب خدا و رسول او و تخلف از نماز و بغض به علي بن ابي طالب علیه السلام ميشناختيم(1).
صحابي بزرگوار جابر بن عبدالله انصاري گفت: منافقين را نميشناختيم مگر به بغض علي بن ابي طالب علیه السلام (2).
دوستي اميرالمؤمنين علیه السلام ، پروندهي درخشاني براي مؤمنين در روزي كه خداي متعال را ملاقات ميكنند، ميباشد و آن از پيامبر صلی الله علیه و آله روايت شده است. انس بن مالك ميگويد: به خدايي كه خدايي جز او نيست، شنيدم رسول الله صلی الله علیه و آله ميگويد: «نشانهي نامهي مؤمن دوستي علي بن ابيطالب علیه السلام است»(3).
پيامبر صلی الله علیه و آله از طريق غيب، رنج و سختي و گرفتاريهايي که براي امام رخ خواهد داد را ديد و به او فرمود:
«اما تو بعد از من، به سختي دچار ميشوي».
امام به سرعت فرمود: «آيا دين من در سلامت است؟».
پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «دين تو در سلامت است»(4).
هنگامي که دين امام، محكم و استوار باشد به بحرانها و مصائب، توجهي ندارد.
پيامبر صلی الله علیه و آله وصي و دروازه شهر علم خود، امام علي علیه السلام را از نيرنگ امت به او بعد از وي آگاه كرد. امام علیه السلام از آن خبر داده و گفته است:
«والله، پيامبر صلی الله علیه و آله به من خبر داده است كه امت به من خيانت ميكنند»(1).
حيان اسدي روايت كرده است كه شنيدم علي علیه السلام ميگويد:
«رسول خدا صلی الله علیه و آله به من گفت: و امت بعد از من به تو خيانت ميكند و تو بر ملت من زندگي ميكني و بر سنت من ميجنگي. هر كس تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر كس تو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است و اشاره به محاسن من كرد و گفت: و به زودي اين از آن خضاب ميشود، و به سر من اشاره كرد»(2).
امت به پيشواي عدالت اسلامي، نمايندهي اول و پيرو سيرهي نبي صلی الله علیه و آله خيانت كرده و او را از مقام و جايگاه خود دور كردند و در کنج خانه با غصه و غم قرين نمودند و او مشكلات و سختيها را با صبر مداوا ميكرد. فانا لله وانا اليه راجعون.. در اينجا سخن ما دربارهي بعضي از احاديث نبوي كه صاحبان كتب صحاح و سنن از پيامبر و در علو منزلت امام علیه السلام و عظمت مقام او نزد پيامبر صلی الله علیه و آله روايت كردهاند به پايان ميرسد.
ما بعضي از رواياتي كه از پيامبر صلی الله علیه و آله دربارهي مقام امام نزد خداوند نقل شده است، همچنين کرامات امام علیه السلام را بيان ميكنيم.
عدهاي از اخبار است كه از پيامبر صلی الله علیه و آله و دربارهي كرامت امام نزد خداوند متعال در سراي آخرت نقل شده است که بعضي از آنها را ذکر ميکنيم:
اخبار زيادي از پيامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که خداوند متعال اجازهي شرافت حمل پرچم حمد را در روز قيامت به امام علیه السلام ميدهد و اين مدالي است كه به غير او داده نميشود. اين بعضي از اخبار است:
الف) پيامبر صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «تو در روز قيامت جلودار من هستي. پرچم حمد را به من ميدهند و من آن را به تو ميدهم و تو مردم را از حوض من دور ميكني»(1).
ب) ابن عباس روايت كرده است كه شنيدم عمر بن خطاب ميگويد: از ذكر علي بن ابيطالب دست برداريد. من از رسول اللّه صلی الله علیه و آله درباره او خصلتهايي را ديدم كه اگر يكي از آنها براي من در آل خطاب ميبود نزد من از آن چيزي كه خورشيد بر آن ميتابد بهتر بود. من، ابوبكر و ابو عبيده با عدهاي از اصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله به در خانهي امسلمه رفتيم و علي بر در خانه ايستاده بود. گفتيم كه قصد ما، ديدن رسول الله صلی الله علیه و آله است. گفت: او به سوي شما خارج ميشود؛ پس رسول الله صلی الله علیه و آله خارج شد و به نزد او رفتيم. پس به علي بن ابيطالب تكيه كرد، سپس دست خود را به كتف او زد و گفت: «و تو با دشمنان ميجنگي، تو در بين مؤمنين اولين مؤمن به خدا و داناترين آنها به ايام الله هستي و بهتر از همه به عهد خويش وفا ميكني و اموال را به طور مساوي تقسيم مينمايي و نسبت به رعيت از همه مهربانتري و مصيبت تو از همه بزرگتر است. تو پشتيبان مني و تو مرا غسل ميدهي و دفن ميكني. تو در هر سختي و كراهت پيشتازي و بعد از من هرگز كافر نميشوي. تو پرچم حمد را در پيش روي من، به دست ميگيري و افراد را از حوض من دور ميكني»(2).
اين حديث از بعضي صفات نمونه امام اميرالمؤمنين علیه السلام حكايت دارد، از جمله اين که:
امام اولين مسلمان و نخستين مؤمن است.
او داناترين مسلمانان و آگاهترين مردم به ايام الله و احكام آن است.
او بهترين كسي است كه به عهد خويش وفا ميكند.
او بالاترين و بزرگترين حاكم در دنياي اسلام است و بيت المال را به طور مساوي تقسيم ميكند و تابع هيچگونه عواطف يا خواهشهاي نفساني غير از رضايت خدا نميشود.
او مهربانترين حاكم نسبت به رعيت است.
او بزرگترين مصيبت و بلا را در بين مسلمين تحمل كرد و بعد از وفات پيامبر صلی الله علیه و آله ، مشكلات و ناراحتيها او را احاطه كرد. ما دربارهي آن در فصول اين كتاب بحث خواهيم كرد.
او بازوي پيامبر صلی الله علیه و آله بود و به تمام امور او رسيدگي ميكرد و به غسل دادن و دفن كردن پيامبر بعد از وفاتش اقدام كرد.
او در هر سختي و كراهتي كه براي پيامبر صلی الله علیه و آله رخ ميداد پيشقدم بود و آن ناراحتي را برطرف ميكرد.
و پيامبر صلی الله علیه و آله پرچم حمد را در روز قيامت به او تقديم ميكند.
اخبار زيادي از پيامبر صلی الله علیه و آله رسيده كه امام علیه السلام ، صاحب حوض پيامبر صلی الله علیه و آله است كه از بزرگترين نهرهاي بهشت در گوارايي آب، طعم و زيبايي منظره است و تنها کساني که محبّ و دوست امام علیه السلام باشند ميتوانند از آن بنوشند. ما به بعضي از روايات در اين باره ميپردازيم:
الف) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «علي بن ابي طالب در روز قيامت صاحب حوض من است. در آن ليوانهايي به اندازهي ستارگان آسمان است و وسعت حوض من به اندازه «جابيه» و «صنعاء» است»(1).
سيد حميري اين حوض و قدحهايي كه خدا در كنار آن قرار داده است را توصيف ميكند:
حَوضٌ له ما
بَينَ صَنعا إلی
أيلَةِ أرضِ
الشّامِ أو أوسعُ
يَنصَبُ فيه
عِلَمٌ لِلهُدي
وحوضُ مَن
ماءٌ له مُترَعُ
فيه أباريقُ
وَقِدحانُهُ
يَذُبُّ
عنها الأنزَعُ الأصلَعُ
يَذُبُّ
عنهُ ابنُ أبي طالبٍ
ذَبَّكَ
جَربي إبِلٍ تَشرَعُ(2)
حوضي براي اوست به وسعت فاصلهي بين صنعاء تا ايله سرزمين شام يا وسيعتر از آن.
كه پرچم راهنما در آن نصب شده و پر از آب است.
در كنار آن قدحها و جامهايي قرار دارد كه انزع البطين مردم را از آن دور ميكند.
علي بن ابي طالب علیه السلام ، افراد را از او دور ميكند چون شتر گر از آبشخور.
ب) انس بن مالك روايت ميكند و ميگويد: رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا به سوي ابي برزه اسلمي فرستاد؛ چون حاضر شد به او فرمود و من ميشنيدم: «اي ابابرزه، پروردگار عالم از من درباره علي بن ابي طالب صلی الله علیه و آله پيمان گرفته و فرموده است: و علي پرچم هدايت و منار ايمان و امام اولياي من و نور همهي کساني است كه مرا پيروي ميكنند، اي ابابرزه، علي بن ابي طالب فرداي قيامت در كنار حوض من با
من است و صاحب پرچم من است و فردا در هنگام گشايش خزائن بهشت پروردگارم با من است»(1).
ج) رسول خدا صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «تو در روز قيامت پيش روي من هستي. پرچم حمد به من داده ميشود و من آن را به تو ميدهم و تو مردم را از حوض من دور ميكني»(2).
د) ابوهريره روايت كرده كه علي بن ابيطالب علیه السلام به رسول خدا گفت: «اي رسول خدا، كدام يك از ما نزد تو محبوبتر است، من يا فاطمه؟».
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «فاطمه نزد من از تو محبوبتر است و تو نزد من از او عزيزتري. گويا من با توام و تو بر حوض من مردم را از آن دور ميكني و بر آن تُنگهاي فلزي مانند عدد ستارگان وجود دارد»(3).
اين كرامت براي احدي از خاندان پيامبر و غير از آنها از بقيه صحابه نبود.
ابن حجر روايت كرده كه امام علیه السلام به اعضاي شورا - كه عمر آنها را انتخاب كرده بود - گفت: «شما را به خدا قسم ميدهم، آيا در بين شما كسي به جز من هست كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به او گفته باشد: و اي علي، تو تقسيم كنندهي بهشت و دوزخ در روز قيامتي؟»، گفتند: به خدا، نه. ابن حجر بر اين حديث، شرحي نوشته و گفته است: معني آن همان است که از امام رضا علیه السلام نقل شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام فرمود: «تو تقسيم كنندهي بهشت و جهنم در روز قيامتي، به آتش ميگويد اين از من است و آن از توست»(4).
قطعي است که هيچ يک از اولياي خدا قبل از اسلام و بعد از آن به كرامتي كه امام علیه السلام به آن رسيده، نرسيدهاند؛ كرامتي كه براي ابعاد آن حدي وجود ندارد و خداوند متعال آن را براي تقدير از كوششها و جهاد او در راه اسلام و فداكاري و از خودگذشتگي او در پيشگاه حق به او بخشيده است.
كرامت ديگري كه خداوند متعال به سيد وصيين و امام متقين امام اميرالمؤمنين علیه السلام عطا كرد، اين است كه هيچ کس حق عبور از صراط مگر به اجازه و امضاي او را ندارد. اخبار در اين باره زياد است و از جمله آنها:
الف) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «وقتي خدا اولين و آخرين را در روز قيامت جمع ميكند و صراط را بر روي پل جهنم نصب مينمايد احدي اجازه ندارد از آن بگذرد مگر اينكه براي ولايت علي بن ابي طالب علیه السلام از آتش جهنم برائت داشته باشد»(1).
ب) انس بن مالك روايت كرده است كه چون وفات ابيبكر رسيد، او گفت كه شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگفت: «بر صراط گردنهاي است كه هيچ کس نميتواند از آن بگذرد مگر با جواز علي بن ابي طالب»(2).
ج) قيس بن حازم روايت كرده است كه ابوبكر و علي بن ابي طالب به هم برخورد کردند. ابوبكر به روي علي تبسم كرد. به او گفت: «چرا تبسم كردي؟» گفت: شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگويد: «و جايز نيست احدي از صراط بگذرد مگر اينكه علي براي او جواز بنويسد»(3).
خداوند متعال امام را به شرافتي مخصوص كرد و آن اينكه با پيامبر صلی الله علیه و آله در قصر او در بهشت است. هنگامي كه پيامبر صلی الله علیه و آله بين اصحاب خويش برادري برقرار كرد و بين علي و احدي برادري برقرار نكرد. امام علیه السلام متأثر شد. پيامبر صلی الله علیه و آله به او گفت: «به آن كسي كه مرا به حق مبعوث كرد آن را به تأخير نينداختم مگر براي خودم. تو نسبت به من، به منزلت هاروني نسبت به موسي. غير از اينكه پيامبري بعد از من نيست. تو برادر و وارث مني»، امام گفت: «اي رسول خدا، ارث تو چه چيز است؟»، گفت: «آنچه را كه انبياي قبل از من گذاشتهاند»، گفت: «انبياي قبل از تو چه ارثي گذاشتهاند؟»، گفت: «كتاب پروردگار و سنت پيامبرشان.(1)تو در قصر من در بهشت با من هستي و با فاطمه دخترم و تو برادر و رفيق مني»(2).
پيامبر صلی الله علیه و آله به علي علیه السلام گفت: «آيا خشنود نيستي كه با من در بهشت هستي و حسن و حسين و ذريه ما، بعد از ما و زنان ما بعد از ذريه ما و شيعيان ما در راست و چپ ما قرار دارند؟»(3).
در اينجا حديث ما درباره بعضي از سخنان پيامبر صلی الله علیه و آله از آنچه خداوند متعال از منزلت عاليه براي وصي، دروازه شهر علم و سيد عترت او علیه السلام قرار داده بود، به پايان ميرسد.
اخبار زيادي از پيامبر صلی الله علیه و آله در فضيلت عترت طاهره و لزوم دوستي و پاي بندي به آنها رسيده و اين بعضي از آنهاست:
حديث ثقلين از شگفتترين احاديث نبوي و داراي صحيحترين اسناد است همچنين بيشترين شيوع و انتشار را در بين مسلمين داشته، در كتب صحاح و سنن تدوين شده است و علما آن را قبول كردهاند. اين تذکّر لازم است كه پيامبر صلی الله علیه و آله در مواضع زيادي به اين فضيلت استدلال فرموده است. از جمله آنها:
1- زيد بن ارقم روايت كرده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «من در بين شما دو شيء گرانبها ميگذارم، اگر به آنها چنگ زنيد هرگز بعد از من گمراه نشويد. يكي از آنها بزرگتر از ديگري است: كتاب خدا كه ريسماني طولاني از آسمان تا زمين است و عترت و اهل بيت من. هرگز از هم جدا نميشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند. بنگريد كه چگونه بعد از من با آنها رفتار ميكنيد»(1).
2- اين حديث را پيامبر صلی الله علیه و آله روز عرفه در ايام حج اعلام كرد. جابر بن عبداللّه انصاري آن را روايت كرده و گفته است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله را ديدم و او در حج روز عرفه و بر ناقه "قصوي" قرار داشت و خطبه ميخواند. شنيدم كه ميگويد: «اي مردم، من چيزي را در بين شما گذاشتم كه اگر شما آن را بگيريد هرگز گمراه نشويد: كتاب خدا و عترت من اهل بيت من»(2).
3- زيد بن ارقم روايت كرده و گفته است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله در «جحفه» وارد شد، سپس به مردم روي كرد و حمد و ثناي الهي را به جاي آورد و گفت: «براي هيچ پيامبري مگر نصف عمر پيامبر قبل از خودش را نديدم و من نزديك است كه فراخوانده شوم. شما چه ميگوييد؟».
همه با هم صدا زدند: نصيحت كردي.
سپس اين كلمات را براي آنها عنوان كرد:
«آيا شهادت نميدهيد كه خدايي جز خداي يكتا نيست و اينكه محمد بنده و فرستادهي اوست و اينكه بهشت و جهنم حق است؟».
به سرعت گفتند: گواهي ميدهيم.
پيامبر صلی الله علیه و آله دست خود را بلند كرد و بر سينه گذاشت و گفت: «آيا ميشنويد؟».
گفتند: بلي.
فرمود: «من زودتر از شما بر حوض وارد ميشوم. سپس شما بر حوض وارد ميشويد. عرض آن ما بين صنعاء و بصري است. در آن قدحهايي از نقره به اندازهي ستارههاي آسمانها وجود دارد. بنگريد رفتارتان بعد از من با ثقلين چگونه خواهد بود؟».
فردي از وسط مجلس صدا زد: اي رسول خدا، ثقلان چيست؟
فرمود:
«كتاب خدا كه يك طرف آن به دست خداي عزوجل و طرف ديگر آن به دست شماست، به آن توسل جوييد و ديگري عترت من است(1). خداي لطيف خبير به من خبر داد كه آنها از يكديگر جدا نميشوند تا بر حوض وارد شوند؛ دربارهي آنها از خدا سؤال كردم؛ پس بر آنها پيشي نگيريد كه هلاك ميشويد و دربارهي آنها كوتاهي نكنيد و به آنها ياد ندهيد زيرا آنها از شما داناترند...».
سپس دست برادر خود امام اميرالمؤمنين علیه السلام را گرفت و فرمود:
«هر كه من بر جان او اولي هستم، علي ولي و سرپرست اوست. خدايا دوست بدار كسي كه او را دوست دارد و دشمن بدار كسي كه او را دشمن بدارد»(2).
4- پيامبر صلی الله علیه و آله هنگامي كه در حال احتضار بود، اصحاب خويش را مورد خطاب قرار داد و به آنها گفت:
«اي مردم، به زودي نزديك است كه قبض روح شوم و از ميان شما بروم و قبلاً از شما عذرخواهي کردم آگاه باشيد که من در بين شما كتاب خداي عزوجل و عترت و اهل بيتم را گذاشتم».
سپس دست علي علیه السلام را گرفت و گفت:
«اين علي با قرآن و قرآن با علي است؛ از هم جدا نميشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند»(1).
ناچاريم در اينجا، دربارهي سند و دلالت اين حديث تأمل و دقت كنيم:
سند حديث: اين حديث از جهت سند يکي از محكمترين احاديث نبوي ميباشد و «مناوي» از «سمهودي» روايت كرده كه او گفت: بيش از بيست تن از صحابه، اين حديث را روايت كردهاند(2).
ابن حجر گفته است: اين حديث از طريق راويان متعدد، از بيست صحابي نقل شده است(3)، و براي هيچ محققي در صحت حديث و سلامت آن (از وضع و ضعف) شكي باقي نميماند.
دلالت حديث: اما دلالت حديث و مفاد آن، عصمت اهل بيت از هر گناه و پليدي است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله آنها را با كتاب آسماني مقارن كرده است. همانگونه كه در كتاب هيچگونه باطلي وارد نشده است، عترت هم همين طور است وگرنه معادل يكديگر قرار دادن آنها صحيح نبود؛ پس حديث به وضوح بر عصمت اهل بيت علیهم السلام دلالت دارد. طبيعي است كه هر انحرافي در رفتار اهل بيت علیهم السلام جدايي از كتاب قرآن شمرده ميشود و پيامبر صلی الله علیه و آله بر جداييناپذير بودن آنها تا هنگامي که در كنار حوض بر او وارد شوند تصريح کرده است.
بحث دربارهي حقايق اين حديث شريف، به نگارش كتاب خاصي در اين باره نياز دارد و گروهي از علما دربارهي آن، به طور جداگانه و مبسوط بحث كردهاند(1).
ابوسعيد خدري روايت كرده است كه شنيدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ميگويد: «مثل اهل بيت من در بين شما چون كشتي نوح است؛ هر كسي سوار آن شد نجات پيدا كرد و هر كسي تخلف كرد غرق شد. و همانا مثل اهل بيت من در بين شما چون «باب حطه» در بني اسرائيل است، هر كس در آن داخل شد آمرزيده ميشود»(2).
اين حديث شريف بر لزوم پيروي از عترت طاهره حكايت دارد؛ زيرا نجات و سلامت امت از غرق شدن در پيچ و خم زندگي، در پيروي از آنهاست؛ پس اهل بيت علیهم السلام كشتي نجات و امنيت براي بندگانند.
امام شرف الدين ميگويد: «تو ميداني كه مراد از تشبيه آنها به كشتي نوح، اين است كه هر كس در دو عالم به آنها پناه ببرد و فروع و اصولش را از امامان بگيرد، از عذاب آتش نجات پيدا ميكند و هر كس از آنها تخلف كند چون كسي است كه در روز طوفان به كوه پناه ببرد تا از امر خدا محفوظ بماند، جز اينكه آن در آب غرق شود و اين در حميم غرق است. به خدا پناه ميبريم».
وجه تشبيه آنها به باب حطه اين است كه خداي متعال آن را مظهري از مظاهر تواضع در برابر جلال و تصديق حكمت خود قرار داده است و اين سبب آمرزش بود. ابن حجر (بعد از اينكه كوشيده است تا اين احاديث و امثال آن را وارد كند)، گفته است: «وجه تشبيه آنها به كشتي نوح، اين است؛ كسي كه آنها را دوست داشته باشد و به نعمت شرف، آنان را بزرگ شمارد و از هدايت علمايشان اخذ كند، از تاريكي تخلفات نجات پيدا ميكند و كسي كه از آنها
تخلف كند در درياي كفران نعمت غرق شده و در صحراي سوزان طغيان هلاك ميشود. و سپس گفته است: و باب حطّه، وجه تشبيه آنها به باب حطّه اين است كه خداوند متعال دخول در آن باب را كه باب «اريحا» يا بيت المقدس بود، با تواضع و استغفار، سبب آمرزش قرار داده و آن را براي اين امت در دوستي اهل بيت علیهم السلام و سببي براي آن قرار داده است»(1).
پيامبر صلی الله علیه و آله دوستي اهل بيت را بر امت خود واجب كرده، پيروي از آنها را موجب ايمني از هلاكت قرار داده است. او صلی الله علیه و آله فرمود: «ستارگان امان اهل زمين از غرق شدن، و اهل بيت من امان براي امت من از اختلاف هستند. وقتي قبيلهاي از عرب، با آنها مخالفت كنند حزب ابليس ميشوند»(2).
در بسياري از روايات پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد كه او صلی الله علیه و آله در صلح است با كسي كه با اهل بيتش در صلح باشد و در جنگ است با كسي كه با آنها در جنگ باشد. او به علي، فاطمه، حسن و حسين گفت: «من در جنگم با كسي كه با شما در جنگ است و در صلحم با كسي كه با شما در صلح است»(3).
ابوبكر روايت كرده است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله را ديدم، بر كمان عربي تكيه داده بود و علي، فاطمه، حسن و حسين علیهم السلام در خيمه بودند؛ پس گفت: «اي گروه مسلمين، من در صلحم با كسي كه با اهل خيمه در صلح است، و در جنگم با كسي كه با آنها در جنگ است، و دوستم با كسي كه با آنها دوست است.
دوست ندارد آنها را مگر كسي كه خوش بخت است، و دشمن نيست با آنها مگر بدبخت با تولدي پست»(1).
پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام كرد: كسي كه اهل بيت را دوست بدارد با او در فردوس اعلي محشور ميشود. او در حالي كه دست حسن و حسين را به دست داشت فرمود: «هر كس مرا و اين دو و پدرشان را دوست بدارد روز قيامت با من و در درجهي من خواهد بود»(2).
پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «شناخت آل محمد، خلاصي از آتش، دوستي آل محمد جواز عبور از صراط و ولايت آل محمد امان از عذاب است»(3).
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «روز قيامت بندهاي قدم از قدم بر نميدارد تا از او چهار سؤال شود: از عمرش كه در چه راهي تمام كرده است، از جسمش كه در چه راهي فرسوده كرده است، از مالش كه در چه راهي خرج نموده و از كجا كسب كرده است و از دوستي ما اهل بيت»(4).
پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اهل بيت مرا نزد خود، در جايگاه سر براي بدن قرار دهيد و به جاي دو چشم در سر؛ سر، جايي را نميبيند مگر با چشم »(5).
او صلی الله علیه و آله فرمود: «كسي كه دوست دارد زندگي او زندگي من و مردن او مردن من باشد و ساكن بهشت عدني باشد كه پروردگار من آن را پرورانده است، پس بايد علي را بعد از من، وليّ خودش بداند و از او پيروي كند و بعد از من، به اهل بيت من اقتدا كند؛ زيرا آنها عترت من هستند، از گِل من خلق شدهاند و از فهم و علم من ارتزاق كردهاند. واي بر تكذيب كنندگان فضل آنها از امت من و قطع كنندگان صلهي من در بين آنها، كه شفاعت من به آنها نخواهد رسيد»(1).
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، شهيد از دنيا رفته است. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، آمرزيده شده است. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، توبه كننده مرده است. كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، مؤمن و با ايمان كامل مرده است. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد ملك الموت به او بشارت بهشت ميدهد و سپس منكر و نكير نيز به او، بشارت ميدهند. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد صلی الله علیه و آله بميرد، او را براي بهشت آراسته ميكنند همچون آرايش عروس براي خانه زوجش. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، در قبرش دو در به بهشت باز ميشود. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، خدا قبر او را محل زيارت ملائکة الرحمن قرار ميدهد. آگاه باشيد كسي كه بر دوستي آل محمد بميرد، بر سنت و جماعت مرده است. آگاه باشيد كسي كه بر بغض آل محمد بميرد، روز قيامت ميآيد در حالي كه بين دو چشمش نوشته شده كه از رحمت خدا مأيوس است»(2).
اين بعضي از احاديثي بود كه افراد مطمئن آن را روايت كردهاند و در كتب صحاح و سنن پيامبر صلی الله علیه و آله تدوين شده است و فضل عترت طاهره را (كه خواهان عدالت و راهنماي خشنودي خدايند) تأييد ميكند.
تأمل در اين احاديث، اين نتيجه را ثابت ميكند كه هدف پيامبر صلی الله علیه و آله ، تثبيت خلافت بزرگ براي آنها بوده تا امت وي، پس از او در مسير خود، از رفتاري كه خدا خواسته (سروري عمومي بر تمام عالم و ملل جهان) منحرف نشوند.
به هر حال اين اخبار كه در فضل عترت نبي صلی الله علیه و آله است، شامل سيد عترت طاهره امام اميرالمؤمنين علیه السلام پيشواي عدالت اجتماعي در دنياي اسلام است. در اينجا بحث ما در اين باره به پايان ميرسد.
انقلاب بزرگ اسلامي بزرگترين انقلاب اصلاحي است كه انسانيت در جميع مراحل تاريخ شناخته است. آن انقلاب فكر و انقلاب قيام عليه گمراهی و انحراف است؛ انقلاب علم عليه جهل و انقلاب فقرا و مستضعفين بر ضداربابان بردهدار است و آن انقلاب بزرگي است كه بنايي را براي پيشرفت و دگرگوني در تمام مراحل اين زندگي برافراشت.
انقلاب بزرگ اسلامي كه رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را در مكه به راه انداخت، زلزلهي ويران كنندهاي براي زندگي فكري، اجتماعي و اقتصادي در جامعهاي بود كه در آن ميزيستند و سختترين وحشت و بزرگترين محنت را براي سركشان قريش به همراه داشت. هدف آن نابودي معتقدات آنها، دور كردن عادات و رسومي كه به آن گرويده بودند و فراخواندن آنها به نظام درخشندهي جديدي بود كه براي آنها چشماندازي از عزت و كرامت به همراه داشت كه تا آن زمان نديده بودند و تصور آن را نميكردند. برخی ابعاد اين انقلاب بزرگ و درخشان عبارت است از:
درهم كوبيدن بتها
بتها، صحنهاي براي زندگي فكري و عقيدتي در مكه و اطراف آن بودند كه جامعهي آن روز، آنها را به عنوان الله برگزيده و به جای خدا ميپرستيدند. بر
ديوارهاي
كعبه بيش از سيصد بت آويزان بود كه بزرگترين آنها از لحاظ موقعيت و مقام نزد آنها: هبل، لات، عُزّي و منات بودند.
اين بتها، خداي بيشتر اهالي مكه بودند كه با پرستش آنها رشد كرده بودند و سرشتشان با گرايش به آنها آميخته بود و اعتقاد كامل داشتند كه آنها خالق عالم و بخشنده زندگياند و در پرستش آنها به تقليد از پدرانشان (كه چون چهارپايان بلكه گمراهتر بودند) كوشا و فداكار بودند.
اولين چيزي كه رسول خدا صلی الله علیه و آله در دعوت خلاّق خود اعلام كرد، دعوت به پرستش خداوند متعال (خالق جهان و بخشندهي زندگي) و نابودي بتهاي فاقد عقل و شعور بود؛ بتهايي كه بشر را از لحاظ فكري ساقط كرده و او را به قافلهي حيوانات زبان بسته محلق كرده بودند.
ابوسفيان،
رئيس قبيلهي اموي و شيخ قريش، سختترين گرونده به بتها و فداكارترين فرد، در دوستي با جاهليت بود. او وقتي ديد كه پيامبر صلی الله علیه و آله پيرامون كعبه طواف ميكند و سرود اسلام را ميخواند سخت ناراحت شد:
«لبيك
اللّهمّ لبيك، لبيك لا شريك لك، ان الحمد والنعمة لك والملك، لا شريك لك لبيك».
او را ترساند و با صداي بلند گفت:
زنده باد هبل.
پيامبر صلی الله علیه و آله به شدت آن را رد كرد و گفت:
«اي
اباسفيان، خدا برتر و بزرگتر است».
از نمونههاي سرسختي ايمان قريشيان به بتها اين است که: عدهاي از قريشيان نزد پيامبر صلی الله علیه و آله رفتند و به او پيشنهاد كردند كه يك سال خدايان آنها را پرستش كند و سال ديگر آنها خدا را بپرستند؛ پس سوره كافرون بر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل شد:
قُل يا أيُّها الكافرون لا أعبدُ ما تَعبُدونوَلا أنتُم عابِدونَ ما أعبُد...(1): «بگو اي كافران، من پرستش نميكنم آنچه را كه شما ميپرستيد. و شما نيز عبادت نميكنيد آنچه را من ميپرستم». هنگامي كه رسول خدا صلی الله علیه و آله ، دعوت خود را براي خُرد كردن و نابودي بتها و پاك كردن خانه خدا از آنها به مردم اعلام كرد، قريشيان ناراحت شدند و زمين بر آنان تنگ شد. آن را نابودي عقايد پدران خود، تلقي كردند و همه را به مبارزه با رسول خدا، مقاومت در برابر او و جنگ با او با تمام نيرو دعوت كردند و با آنچه در توان داشتند به مبارزه با او برخاستند.
بردگان در عصر جاهليت در عذاب بودند و جامعه آنها را طرد كرده و كوچك ميشمرد. براي آنها اصل و نسبي قائل نبودند و زمين با آن همه گستردگي، از شدت رنج و خواري بردگي بر آنها تنگ شده بود. پيامبر صلی الله علیه و آله امور آنها را مورد حمايت قرار داد و مردم را به آزادي و مساوات آنها با ساير مردم دعوت كرد و به آنها بشارت داد كه به زودي مستضعفين، بزرگان جامعه خواهند شد. در بين آنها بلال حبشي، عمار بن ياسر، پدر او ياسر، مادرش سميه، عبدالله بن مسعود و غير آنها از مؤمنيني بودند كه بدن آنان از تازيانههاي قريشيان ورم كرده بود.
صداي رسول خدا صلی الله علیه و آله در فضاي مكه طنينانداز شد كه سفيد به سياه هيچ فضلي ندارد مگر به تقوا.
رگهاي گردن بزرگان و اربابان بندگان ورم كرد و از دعوت پيامبر صلی الله علیه و آله مبني بر اينكه بردگان آنان به زودي كاملاً آزاد و سرور آنها خواهند شد، سحرشان باطل گرديد. همه با هم در مبارزه با او هم داستان و عليه دعوت او آماده شدند.
1) . الكافرون: 1 - 3.
زن در عصر جاهلي، ظلمهاي شديدي را تحمل ميكرد كه سختي و تلخي آن را نميتوان توصيف كرد. عرب به زن توهين ميكرد و به او ظلم و ستم روا میداشت. از مظاهر ظلم آنها:
از ظلمهاي فاحشي كه در عصر جاهلي بر زن روا ميشد اين بود كه هرگاه براي شخصي، فرزند دختري متولد ميشد، صورت او از ناراحتي سياه ميشد، آن چنان كه قرآن از آن حكايت دارد: {وإذا بُشِّ-رَ أحَدُهُم بِالأنثی ظَلَّ وَجهُهُ مُسوَدَّاً وَهُوَ كَظيمٌ}؛(1)«و چون يكي از آنها را به فرزند دختري مژده ميدادند از شدت غم و حسرت، رخسارش سياه شده و سخت دلتنگ ميشد». مصيبتبارترين وسختترين بلا اين بود كه بعضي از آنها، به زنده به گور كردن دختران خود اقدام ميكردند. قرآن كريم از آن خبر ميدهد: وإذا المَوءُدَةُ سُئِلَتبِأَي ذَنبٍ قُتِلَت(2)«هنگامي كه از دختران زنده به گور شده بپرسند، آن بيگناهان را به چه جرم و گناهي كشتيد». اين اقدام نزد بعضي قبايل مانند «ربيعه»، «كنده» و «تميم» و غير آنها بسيار شايع بود و از نمونههاي شايع، دفن دختران بيگناه بود.
زن در عصر جاهلي از شوهر، پدر و ساير خويشاوندان خويش ارثي نميبرد و به طور كلي بهرهاي از ميراث نداشت. اسلام بر آن غالب شد و افق جديدي از زندگي عاليه را گشود و قوانيني براي آنها از حقوق، معين كرد كه هيچ نظام قديم و جديدي آن را وضع نكرده بود. اسلام بين زنان و مردان در تمام حقوق و واجبات،
مساوات كامل برقرار كرد، زن را مسئول حمايت نسل وحفاظت از آلودگي به جرائم و لغزشها قرار داد و براي زوجها انفاق به زوجه را واجب كرد. او را وارث و موروث قرار داد و آموزش دين و طلب علم را بر او واجب كرد. همچنين در انتخاب زوج، به او آزادي داد؛ ولي اگر دختر باكره باشد موافقت پدر - همانگونه كه بعضي از فقها بر اين عقيدهاند - لازم است زيرا پدر به شناخت مرد واقفتر است و نيز ممکن است كسي را كه دختر انتخاب ميكند در رفتار و شخصيت منحرف باشد و او نداند. حقوق كاملي كه اسلام براي او مقرر كرده است: معامله اسلام با زن، به اين شکل از لطف و احترام، با عرف جاهلي غريب و نامأنوس بود.
از عادات جاهلي كه اسلام آن را حرام كرد اين بود؛ هنگامي که مردي وفات ميكرد فرزند بزرگ او چنانچه مايل بود با زن پدر خود ازدواج كند، لباسش را بر روي او ميافكند و به اين طريق با او ازدواج ميكرد، و اگر نيازي به او نداشت او را به يكي از برادران يا ديگران ميداد و مهر او را ميگرفت. اسلام ازدواج با زن پدر را حرام كرد و خداوند متعال فرمود:
وَلا تَنكِحوا ما نَكَحَ آباؤُكُم مِنَ النِّساءِ(1)«با زناني كه پدرانتان با آنها ازدواج كردهاند، ازدواج نكنيد». آنها از زنان نيز مانند اموال ارث ميبردند. ازدواج زنان به دست پدران و برادرانشان بود. اگر ميخواستند آنها را شوهر ميدادند و صداق آنها را ميگرفتند، و اگر ميخواستند آنها را رها و يا فداي مال ميكردند. اسلام آنان را از اين بند و غل و زنجير آزاد كرد و چهارچوبي از عزت و كرامت براي آنها تعيين كرد كه تا به آن روز، به چشم نديده بودند.
1) . النساء: 22.
از اصول عاليهاي كه اسلام بنا نهاد: مساوات عادلانه بين تمام فرزندان بشر (بنا بر اختلاف جنسيت و قوميت بود) و فرقي بين حاكم و محكوم، غني و فقير نيست و تمام مردم در پيشگاه قانون و در حقوق، واجبات و مسئوليتها برابرند و هيچ قومي بر ديگران امتيازي ندارند. اين مساوات نزد مستضعفين و بيچارگان، مقدس و لذيذ بود؛ پس به اسلام ايمان مطلق آوردند. رسول بزرگ اسلام ميفرمود: «هيچ عربي بر عجمي و هيچ سفيدي بر سياهي برتري ندارد مگر به تقوا».
جباران و بزرگان قريش از اين مساوات نفرت داشتند و چون ميديدند كه آنها بزرگان جامعه و اشرف از ساير اقوام ميباشند، به مبارزه با رسول خدا صلی الله علیه و آله و عذاب كساني كه از بردگان، فرزندان و زنان به او ايمان آورده بودند پرداختند.
از ابتكارات ارزندهاي كه اسلام آن را شعار خود قرار داد، حمايت از حقوق مردم و گرفتن حق ضعيف از قوي است و اينكه هيچ شخصي بر ديگري تسلط ندارد و همه در برابر قانون مساوي هستند. قريش از آن ترسيد و تمام نيروي خود را براي جنگ با اسلام به كار گرفت.
دعوت رسول با مصالح سرمايهدارن قريش و آنان كه در معاملات و تجارت خويش به ربا متكي بودند، برخورد كرد؛ زيرا به صورت ترسناكي در مكه انتشار يافته بود. از كساني كه ربا را پيشه خود ساخته بودند، عباس بن عبدالمطلب بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را سخت تحريم كرد؛ زيرا موجب جمع شدن ثروت زياد نزد اندکي از مردم و شيوع فقر و حاجت نزد بيشتر مردم شده بود. صاحبان سرمايه و مال، از دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله وحشت كردند و با تمام نيرويي كه در دست داشتند با او به مبارزه پرداختند.
خمر در عصر جاهلي و نزد همهي افراد متوسط، شايع بود. وقتي اسلام آن را تحريم كرد، صداي اعتراض همگان برخاست؛ و چون حرام کردن شراب با عادات و لذّتهاي آنان مخالفت داشت، كينهي پيامبر صلی الله علیه و آله را به دل گرفتند.
اسلام بهرهكشي انساني از انسان ديگر را تحريم كرده و تسلط بر كوشش او و به زحمت افكندن افراد به صورت بلاعوض و رايگان را زشت شمرده است؛ زيرا از چيزهايي است كه به اشاعهي فقر و حاجت در جامعه منجر ميشود.
از اصولي كه جزء شعارهاي رسول خدا صلی الله علیه و آله است دور كردن فقر و از بين بردن آن در جامعه است؛ وجوب مبارزه با آن را، مانند وجوب مبارزه با كافر دانسته است؛ زيرا فقر مصيبتي هولناك و ويران كننده و ريشهي هر جرم و جنايتي است كه در جامعه اتفاق ميافتد؛ پس ماليات در اموال اغنيا واجب شده، که مهمترين آن زكات است. دولت مسئول جمعآوري و توزيع آن بر فقرا ميباشد. همچنين ايجاد تضامن اجتماعي و مشاركت - كه از وسايل نابود كننده فقر است - بر دولت واجب ميباشد.
از اصولي كه پيامبر صلی الله علیه و آله آن را بنا نهاد، ترويج و نشر علم در بين مردم و دور كردن جهل است. او آموختن علم را فريضهاي براي هر مسلمان قرار داده است و مسلمين را تشويق كرده كه جهل را از خود بزدايند و عقلهاي خود را با علم رشد بدهند؛ زيرا مادامي كه گرفتار قيد و بند جهل باشند؛ امكان ندارد كه انجام كاري براي آنها به صورت مستحكم به انجام رسيده باشد. ما اين بحث مهم را در كتاب «نظام تربيتي اسلام» عرضه كردهايم.
اينها بعضي از نمونهها و اصول رفيعهاي بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله شعار آن را برافراشت و براي اجتماع قريشي در مکه، نامفهوم و عجيب بود؛ بنابراين با تمام توان خود، به مبارزه با آن پرداختند.
امام اسلام را به طور شگفت انگيزي به همراه حوادث آن، توصيف نموده و در خطبهها و گفتارهاي خود، اسلام را اين گونه بيان ميكند:
1- او علیه السلام فرمود: «پس اين اسلام ديني است که خدا آن را براي خود برگزيده، زير نظر خود، آن را ساخته، براي بهترين مخلوق خويش، خالص كرده و پايههاي آن را بر محبت او قرار داده است. اديان را به عزت او ذليل كرد، ملتها را به بزرگداشت او به زمين زد و دشمنانش را به كرامت او خوار كرد. به ياري او دشمن را از بين برد و به ركن او اركان گمراهي را نابود كرد»(1).
آيا چنين وصف كامل و دقيقي از اسلام ديدهايد كه آن دين خداست، آن را برگزيده و به بندگانش بخشيده، دوستي را بين آنها برقرار كرده و به اصلاح امور آنان پرداخته و ايشان را به ديني محكم و استوار هدايت كرده است.
2- او علیه السلام فرمود: «ستايش خداوندي را سزاست كه راه اسلام را گشود و راه نوشيدن آن آب زلال را بر تشنگان آسان كرد. ستونهاي اسلام را در برابر ستيزهجويان استوار نمود و آن را پناهگاه امتي براي پناه برندگان و مايهي آرامش براي وارد شوندگان قرار داد. اسلام حجت و برهان براي گويندگان، گواه روشن براي دفاع كنندگان، نور هدايت گري براي روشني خواهان، مايهي فهميدن براي خردمندان، عقل و درك براي پرهيزكنندگان، نشانهاي گويا براي گويندگان حق، روشن بيني براي صاحبان عزم و اراده، پندپذيري براي عبرت گيرندگان، عامل
1) . نهج البلاغةً، محمد عبده: 2 / 174.
نجات و رستگاري براي تصديق كنندگان، آرامش دهندهي تكيه كنندگان، راحت و آسايش توكل كنندگان و سپري نگهدارنده براي استقامت دارندگان است. اسلام روشنترين راههاست. جادههايش درخشان، نشانههاي آن در بلندترين جايگاه و چراغهايش پر فروغ و سوزان است. ميدان مسابقهي آن، پاكيزه براي پاكان، سرانجام مسابقههاي آن روشن و بي پايان و مسابقه دهندگان آن، پيشي گيرنده و چابك سوارند. برنامهي اين مسابقه، تصديق كردن به حق راهنمايان اعمال صالح، پايان آن مرگ، ميدان مسابقه دنيا، مركز گردآمدن مسابقه دهندگان قيامت و جايزهي آن بهشت است»(1).
امام علیه السلام به اسلام آگاه بود و به ارزشها و اهداف آن مؤمن بود؛ پس به اين وصف شگرف كه شامل تمام ارزيابيها و پديدهاست، آن را توصيف كرد.
آنچه نزد راويان و محققان مسلم است اين است كه امام اميرالمؤمنين علیه السلام نخستين فردي است كه ايمان آورد و با پيامبر صلی الله علیه و آله در بيت الحرام نماز خواند(2). مورخان اسامي برخی از كساني كه شاهد نماز او با پيامبر صلی الله علیه و آله بودهاند را ذكر كردهاند. آنان عبارتند از:
عفيف كندي روايت كرده است: در جاهليت به مكه آمدم و خواستم براي خانوادهام لباس و عطر بخرم. نزد عباس بن عبدالمطلب که تاجر بود رفتم. نزد او نشستم و به كعبه نگاه ميكردم. آفتاب به وسط آسمان رسيده و بلند شده بود كه جواني آمد و نگاهي به آسمان افكند، سپس رو به كعبه ايستاد. طولي نكشيد كه
پسري آمد و در طرف راست او قرار گرفت و سپس زني آمد و پشت سر او ايستاد؛ پس جوان به ركوع رفت و آن پسر و آن زن هم ركوع كردند، جوان سر خود را بلند كرد و پسر و زن نيز از او پيروي كردند، جوان سجده كرد و پسر و زن هم سجده كردند. با تعجب گفتم:
و اي عباس، امر بزرگي است!!
عباس گفت: و بلي، امري بزرگ است!! آيا ميداني اين پسر كيست؟
گفتم: نه.
گفت: و اين محمد بن عبدالله پسر برادر من است. آيا ميداني اين پسر كيست؟ اين علي پسر برادر من است. آيا ميداني اين زن كيست؟ او خديجه دختر خويلد، همسر اوست. اين پسر برادر من است و به او اشاره كرد - يعني به محمد صلی الله علیه و آله - و گفت: و او ميگويد پروردگار من پروردگار آسمانها و زمين است و امر كرده است به اين ديني كه بر آن است. به خدا قسم كه در تمام روي زمين كسي غير از اين سه نفر بر اين دين نيستند(1).
عبدالله بن مسعود روايت كرده است: اولين امري كه از رسول خدا صلی الله علیه و آله دانستم، اين بود كه با عدهاي به مكه آمدم و كاري داشتم. مرا به عباس بن عبدالمطلب راهنمايي كردند. او در کنار زمزم نشسته بود؛ نزديک او شده و كنار او نشستيم. در اين فاصلهاي كه ما با او بوديم، مردي از باب صفا وارد شد كه چهرهاي سفيد و مايل به سرخي، موهاي صاف و پيچيده و فري تا بناگوش داشته، بيني كشيده، دندانهاي براق، چشماني گشاد و محاسني پر مو داشت.
1) . خصائص النسائي: 3. مسند أحمد: 1 / 309. طبقات ابن سعد: 8 / 10.
دو لباس سفيد بر تن گويا ماه شب چهارده داشت. در سمت راست او، پسر زيبايي راه ميرفت که نوجواني نزديك به سن بلوغ يا در سن بلوغ بود. پشت سر آنها خانمي قرار داشت كه محاسن خود را پوشانده بود. پس قصد استلام حجر الاسود كرد و حجر را لمس نمود، سپس آن پسر، استلام كرد و آنگاه، آن زن استلام نمود. سپس هفت بار، خانه خدا را طواف كرد و آن جوان و آن زن نيز با او طواف كردند.
گفتم: و اي ابوالفضل، ما اين دين را در بين شما نميشناختيم. آيا چيزي حادث شده است؟
عباس گفت: و اين پسر برادر من محمد صلی الله علیه و آله است و آن پسر، علي بن ابي طالب، و آن زن، خديجه است.
ابن مسعود حديث خود را ادامه داد و گفت: و به خدا بر روي زمين، هيچ فردي را نميشناسيم كه طبق اين دين خدا را پرستش كند به جز اين سه نفر(1).
اين فضيلتي براي امام علیه السلام است و هيچ کدام از صحابه و ديگران، اين توفيق را به دست نياورده است. سعد بن ابي وقاص با وجود انحرافش از امام، به آن اعتراف كرده است. وقتي از كنار عدهاي گذشت كه در اطراف اسبسواري جمع شده بودند و آن اسبسوار، به علي بن ابي طالب دشنام ميداد. سعد گفت:
اي واي، براي چه به علي بن ابي طالب دشنام ميدهيد؟ آيا او اولين مسلمان نيست؟ آيا او نخستين كسي نيست كه با رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز خواند؟ آيا او زاهدترين مردم نيست؟ آيا او عالمترين مردم نيست؟ آيا او شوهر دختر پيامبر صلی الله علیه و آله نيست؟ آيا او صاحب پرچم رسول الله صلی الله علیه و آله در غزواتش نيست؟
سعد رو به قبله كرد و دستهايش را به دعا بلند کرد و گفت: خدايا، اين شخص ولياي از اولياي تو را دشنام ميدهد؛ اين جمع را متفرق نكن تا قدرتت را
1) . مجمع الهيثمي: 9 / 224. كنز العمال: 7 / 56.
به آنها نشان بدهي. طولي نكشيد كه اسب او فرار كرد و او را با سر بر سنگها افكند تا مغزش شكافته شد(1).
امام علیه السلام از آغاز دعوت، همراه رسول الله صلی الله علیه و آله بود و در آغاز كودكي و عنفوان جواني، با انديشه و آگاهي كامل به رسالت او و به اسلام، ايمان آورد. اين اسلام در داخل جان و اعماق ذاتش نقش بست. زماني كه رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابلاغ رسالت الهي بر خويشاوندان نزديك خود، توسط اين آيه مأمور شد وَأنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبينَ(2)«خويشاوندان نزديكت را بترسان». امام را احضار كرد و او را به آنچه به او رسيده و به آن مأمور شده بود (دعوت از خويشاوندان نزديكش) خبر داد. او از روي علم و آگاهي ميدانست كه آنها پاسخ مثبتي نخواهند داد و به رسالت او ايمان نخواهند آورد، ليكن براي اقامهي حجت بر آنها، به آن كار مأمور بود؛ پس براي آنها وليمهاي و شيري براي نوشيدن آماده كرد و امام به سرعت آنها را دعوت كرد و اجابت كردند. در بين عموها، مؤمن قريش - ابوطالب - ، حمزه، عباس و ابولهب بودند. چون حاضر شدند، امام طعام را براي آنها آورد و پيامبر صلی الله علیه و آله قطعهاي از گوشت را برداشت و آن را پاره كرد و در كنار سفره گذاشت و به آنها فرمود: «به نام خدا برداريد و بخوريد».آنها خوردند و همگي سير شدند و طعام بر همان حال باقي بود. يك نفر از آنها ميتوانست آنچه در سفره بود را بخورد و ليكن به بركت پيامبر صلی الله علیه و آله از آن چيزي كم نشد و امام آنها را با شير سيراب كرد.
پيامبر صلی الله علیه و آله به پا خاست و آنها را به اسلام و رها کردن بتپرستي دعوت كرد. مجرم مكه - ابولهب - كلام او را قطع كرد و رو به همگان کرد و گفت:
او شما را سحر كرد.
پس آنها در حالي كه مسخره و ريشخند ميكردند متفرق شدند. پيامبر صلی الله علیه و آله چيزي نگفت و ابولهب كلام او را قطع كرد و در روز دوم، پيامبر صلی الله علیه و آله آنها را براي طعام دعوت كرد؛ پس خوردند و آشاميدند و پيامبر صلی الله علیه و آله برخاست و خطاب به آنها، گفت:
«اي فرزندان عبدالمطلب، به خدا، من جواني را در عرب نميشناسم كه براي قوم خويش بهتر از آنچه من آوردهام، آورده باشد. من خير دنيا و آخرت را براي شما آوردهام و خداوند متعال به من دستور داده كه شما را به سوي او دعوت كنم. كدام يك از شما در اين كار، مرا ياري ميكنيد كه او برادر من و وصي من و خليفهي من در بين شما باشد؟».
همهي آنها ساكت شدند و کسي لب به سخن نگشود. گويا پرنده روي سر آنها قرار گرفته است و هيچ كس پاسخ او را نداد. امام اميرالمؤمنين علیه السلام برخاست و با شجاعت گفت: «اي پيامبر خدا، من بر اين کار شما را ياري خواهم کرد».
پيامبر صلی الله علیه و آله دست بر گردن او نهاد و قوم را مورد خطاب قرار داد و گفت:
«اين برادر، وصي و خليفهي من در بين شماست. كلام او را بشنويد و از او پيروي نماييد».
صداي آن افراد فرومايه بلند شد و با تمسخر به ابوطالب ميگفتند كه دستور داد كه از فرزندت شنوايي و پيروي داشته باشي(1).
1) . تاريخ الطبري: 2 / 63. تاريخ ابن الاثير: 2 / 24.
اين حديث، واضحترين دليل و بيشترين بيان و عطا بر امامت امام اميرالمؤمنين علیه السلام است و اينكه او وزير نبي صلی الله علیه و آله و خليفهي شرعي بعد از او بر امتش بوده است.
پيامبر صلی الله علیه و آله دعوت خويش به توحيد را قرينهي دعوت به خلافت، وزارت و امامت پس از خويش قرار داد و آن را به عهدهي امام اميرالمؤمنين علیه السلام گذاشت و او اولين كسي است كه به رسول خدا صلی الله علیه و آله ايمان آورد و دعوت او را اجابت كرد و رسالت او را تصديق نمود و كسي كه آن را انكار كند عاقل نيست.
شاعر آگاه، سيد حميد حميري، دعوت پيامبر صلی الله علیه و آله از قبيلهاش به اسلام و خودداري آنان از اجابت او و ايمان امام علیه السلام به آن را در شعر توصيف كرده است:
ويوم قال
لهُ جبريلُ قد عَلِموا
أنذِر عشيرتك
الادنين إن بصروا
فقال يا قوم
إنَّ الله أرسلني
إليكم
فأجيبوا الله وادَّكِروا
فأيُّكُم
يجتبي قولي ويؤمن بي
أنّي نبي
رسولٌ فانبَروا غُدَرُ
فقال تبّاً
أتدعونا لتَلفِتَنا
عن ديننا ثمّ
قام القومُ فاشتمروا
من الذي قال
منهم وهو أحدثُهم
سِنّاً
وخيرُهُم في الذِّكرِ إذ سُطِروا
أمنتُ
باللّه قد أعطيتَ نافلةً
لم يُعطَها
أحدٌ جِنٌّ ولا بشرُ(1)
و روزي كه جبرئيل به او گفت و دانستند كه خويشاوندان نزديكت را بترسان اگر بفهمند.
پس فرمود: اي قوم، خدا مرا به سوي شما فرستاده، پس پاسخ او را بدهيد و متذكر باشيد.
كدام يك از شما قول مرا پاسخ ميدهد و ايمان ميآورد كه من فرستاده خدايم و نيرنگ را رها ميكند؟
1) . ديوان الحميري: 203.
گفتند: واي بر تو، از ما دعوت كردي كه ما را از دينمان برگرداني؟ پس قوم ناراحت شدند.
آن كسي كه در بين آنها پاسخ مثبت داد، از لحاظ سن كوچكتر از همه و بهترين آنها بود اگر ذكر شود.
گفت: به خدا ايمان آوردم و آن براي او غنيمتي بود كه به احدي از جن و انس داده نشد.
و حميري در قصيدهي ديگري گفته است:
فقال لهم
إنّي رسولٌ إليكم
ولستُ أراني
عندكم بِكَذوبِ
فأيُّكُم
يَقفو مقالي؟ فأمسكوا
فقال: ألا
مَن ناطقٍ فمُجيبي؟
ففاز بها
منهم علي وسادَهُم
وما ذاكَ
مِن عاداته بغريب(1)
پس به آنها گفت: من فرستادهي خدا به سوي شما هستم و به شما دروغ نميگويم.
پس گفت: كدام يك گفتار مرا تصديق و پيروي ميكنيد؟ درنگ كرد و گفت: آيا كسي جواب مرا ميدهد؟
در بين آنها، اين سعادت نصيب علي شد و سرور آنها شد و اين از عادات او عجيب نيست.
به هر حال، قوم پراكنده شدند و كسي به جز برادر و پسر عمويش امام علیه السلام توفيق اجابت رسول خدا صلی الله علیه و آله و تصديق او را نيافت.
قريشيان از دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله سخت ترسيدند. زندگي فردي و اجتماعي آنان، متزلزل و ناخشنودي و غضب در بين مردم پديدار شد. بعضي از جوانان آنها شيفتهي اسلام شدند و بعضي از زنان، بندگان، غلامان، مستضعفين شهر، چون
1) . ديوان الحميري: 118.
عمار و ياسر و سميه اسلام را پذيرفتند. فرزند از پدر و مادر فرار ميكرد و زن، اطاعت شوهر را كنار ميگذاشت و او را تحقير ميكرد و به او نزديك نميشد. اما اسلام بر روي بردگان و مستضعفين، دري گشود و چشماندازي از عزت و بزرگواري پديد آورد و به آيندهاي خوب كه آنها سروران جامعه گرديده و جباران قريش و طاغيان و سركشان، خوار و ذليل خواهند شد، بشارت داد.
اين اضطراب بزرگ، خانههاي مكه را درنورديد و زلزلهاي شديد در آن اجتماع، به وجود آورد. بين فرزند با پدر و مادر، برادر با برادر و ارباب با برده دشمني ايجاد شد.
قريش بر مبارزه با رسول خدا صلی الله علیه و آله اجتماع كرده و با تمام نيرو و تواني كه در اختيار داشتند به مخالفت با او برخاستند؛ كما اينكه دستورات سختي مبني بر شكنجه و آزار جوانان، زنان، بردگان و مستضعفين را بر ضد پيامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش به اجرا گذاشتند. از جمله:
قريش، كودكان خود را به جنگ با پيامبر صلی الله علیه و آله و افكندن سنگ و خاك و خاكستر بر او تحريك ميكردند. آنها به عمد به اين كار دست ميزدند تا نزد ابوطالب حامي پيامبر صلی الله علیه و آله و مدافع او عذري داشته باشند و مسئوليت آن را از خود سلب كنند و آن را به كودكان و اطفال كه عقل درستي ندارند، نسبت بدهند و خود را از آن اعمال، دور نگه دارند؛ لذا امام علیه السلام دفع آن كودكان را به عهده گرفت. او از کودکي، قوي پنجه بود؛ آنها را تنبيه ميکرد. وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله خارج ميشد او نيز پشت سر او خارج ميشد و از او ميترسيدند و از ترس به سوي پدران و مادران خويش فرار ميكردند.
از وسائلي كه قريش در جنگ با پيامبر به آن پناه برد، متهم كردن پيامبر به جنون بود؛ زيرا او با شريعتي آمده بود كه براي عقول آنها، كه به جهل آلوده بودند و در تاريكي شرك غوطه ميخورد، خشن و سخت مينمود؛ لذا او را به جنون متهم كردند، در حالي که او عقل مدبر براي انسانيت و مغز متفكري بود كه با آگاهي، گنجايش جميع قضاياي انساني را داشت و براي آن، راه حل قطعي وضع ميكرد. او را متهم كردند تا دعوت او را سست نموده و از اسلام آوردن مردم، جلوگيري کنند، اما خود به سستي و خواري مبتلا شدند.
دعوت رسول چون نور، همه جا را فرا گرفت و گروهي از جوانان به جرگهي دعوت پيوستند و در حمايت او، به نيرويي كوبنده تبديل شدند.
قريش شايعه كردند كه او صلی الله علیه و آله ساحر بوده و پيامآور خداي آسماني نيست. زماني كه آيات كتاب خداوند متعال را كه در فصاحت و بلاغت در حد اعجاز بود تلاوت ميفرمود، او را متهم به ساحر بودن ميكردند.
قريشيان جام غضب خود را بر افرادي كه به رسول خدا صلی الله علیه و آله ايمان آورده بودند (از فرزندان، زنان، بردگان و مستضعفين) خالي ميكردند. آنها را به بدترين و سختترين شكل عقوبت ميكردند. ياسر، سميه و عمار را عذابي سخت و دردآور مينمودند. پيامبر بر آنان ميگذشت و آنها را تحت آن شكنجه و عذاب ميديد و از ناراحتي نزديك بود كه رگهاي قلبش پاره شود و آن كلام جاويد و آن مدال فخر و شرف براي اين خاندان بزرگوار را در آن دوران تكرار ميكرد:
«صبر كنيد اي آل ياسر، وعدهي شما بهشت است». ياسر به شهادت رسيد و سميه نيز به دست جباران قريش به شهادت رسيد و صحابي بزرگوار عمار ياسر بعد از آن عذاب، نجات پيدا كرد.
مؤمنين از مرد و زن، انواع عذاب و شكنجه را متحمل شدند تا اينكه آنها را درمانده و به ترك ديار خود - مكه - و هجرت به حبشه ناچار كردند. در بين آنها جعفر طيار بود و قريش، افرادي را به تعقيب آنها فرستاد تا آنان را براي شکنجهي بدني به مكه برگردانند. اما پادشاه حبشه، امتناع كرد و آنها در حبشه ماندند و كسي به آنها تعرض ننمود و به كسي كراهتي نرسيد.
رأي قريشيان و بزرگان آنها بر حبس پيامبر صلی الله علیه و آله و اهل بيت او در شعب ابيطالب و اقامت اجباري آنها در آن دره قرار گرفت تا با مردم اختلاط پيدا نكنند كه مبادا عقايد آنها را تغيير بدهند و مغزشان را از چنگال جاهليت شستشو بدهند؛ لذا مقررات زير را اتخاذ كردند:
1- هيچ دختري از بني هاشم نگيرند.
2- هيچ دختري به بني هاشم ندهند.
3- چيزي را از بني هاشم نخرند و چيزي را به آنها نفروشند.
پيماني در اين باره نوشتند و آن را در داخل كعبه آويزان كردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و هر كس از هاشميان كه به او ايمان آورده بود، در شعب ابي طالب سكونت گزيدند و بدترين نوع عذاب را تحمل كردند و بر ايشان بسيار سخت ميگذشت. در اين مدت، ام المؤمنين خديجه÷ به رفع نيازهاي آنان كمك ميكرد، به طوري كه ثروت عظيم او تمام شد. اين بانو براي اسلام و مسلمين بسيار مفيد و كمكهاي او بسيار بزرگ بود!
پيامبر صلی الله علیه و آله و همراهان وي بيش از دو سال، در اين تبعيدگاه بودند. خداوند متعال، موريانهاي را بر نوشتهي قريش مسلط نمود و پيامبر عمويش ابوطالب را از آن باخبر كرد؛ پس به سرعت به سوي آنها رفت و ايشان را با خبر كرد. به سرعت به سراغ نوشته رفتند و آن را آنگونه كه پيامبر صلی الله علیه و آله گفته بود يافتند. پس خوار و زبون شدند. گروهي از قريش خواستار رفع محاصره اقتصادي از بني هاشم شدند اما ابوجهل با آنها مبارزه ميكرد. به هر حال، كارشكني او به جايي نرسيد و پيامبر صلی الله علیه و آله با همراهان خويش پس از اينكه نهايت رنج و زحمت را تحمل كردند از آن دره، خارج شدند.
پيامبر صلی الله علیه و آله از شعب خارج شد و مردم را بدون توجه به تهديدهاي قريش و اجماع آنها بر مبارزه با او، به اسلام دعوت ميكرد. پشتگرمي او به عمويش ابوطالب - شيخ بطحاء و مؤمن قريش - بود. او با پسرانش سدي محكم، دژي پايدار و قوّتي كوبنده بود كه از پيامبر صلی الله علیه و آله حمايت كرده و او را به اداي رسالت خويش و مقاومت در برابر مشركين جاهلي تشجيع نموده، به او ميگفت:
اذهَب بُنَي
فما عليك غَضاضَةٌ
اذهَب
وَقُرَّ بِذاك مِنكَ عيونا
والله ِ لن
يصلوا إليك بجمعهم
حتّي
اوَسَّدُ في التُّرابِ دَفينا
ودَعَوتَني
وعَلِمتُ أنَّكَ ناصحي
ولقد صدَقتَ
وكُنتَ قَبلُ أمينا(1)
ولقد
عَلِمتُ بِأنَّ دينَ محمّدٍ
مِن خير
أديان البَرِيَّةِ دينا(2)
فَاصدَع
بأمرِكَ ما عليكَ غَضاضَةً
وابشِر
بِذاكَ وَقُرَّ منك عيونا(3)
برو اي فرزندم، بر تو باكي نيست. از اين طريق، چشمهايي به وسيلهي تو روشن ميشود.
به خدا تا من زندهام و در خاك دفن نشدهام، هيچ گاه دست آنان به تو نخواهد رسيد.
تو مرا دعوت كردي و ميدانم كه تو ناصح مني و درست ميگويي و قبل از اين امين بودي و من دانستم كه دين محمد بهترين اديان روي زمين است.
آنچه را كه به آن مأموري انجام بده، بر تو باكي نيست و به آن بر تو بشارت است و چشمهايي از تو روشن ميشود.
اين شعر بر ايمان ابوطالب و فداكاري او دربارهي پسر برادرش و تصديق رسالت او دلالت دارد. به هر روي، رگهاي گردن قريشيان، از خشم و حسد نسبت به پيامبر صلی الله علیه و آله ورم كرد. چيزي كه به بغض آنها بر پيامبر صلی الله علیه و آله افزوده ميكرد، محكوم كردن بتهايي بود كه آنها را خداي خود انتخاب كرده و به جای خداي متعال ميپرستيدند. حسد سركشان قريش به پيامبر صلی الله علیه و آله زماني بيشتر ميشد كه ميديدند در تمام مجالس، صحبت از اخلاق عاليه پيامبر صلی الله علیه و آله ، هدايت و رحمت و خيري که براي مردم آورده و ايمان مردم به او و رسالتش ميباشد.
پيامبر صلی الله علیه و آله به مصيبت بزرگي گرفتار شد و آن وفات عمويش ابوطالب حامي اسلام و بزرگترين مدافع او بود. همچنين به وفات زوجهاش ام المؤمنين خديجه كه قويترين يار او بود دچار شد، كسي كه تمام ثروت كلان خود را در راه اسلام بخشيد. وفات خديجه، سه روز بعد از وفات ابوطالب رخ داد(1)و حزن پيامبر صلی الله علیه و آله به نهايت رسيد؛ زيرا در فاصلهي چند روز، عمو و زوجهي مهربان خويش را از دست
1) . ايمان أبي طالب: 261. تاريخ اليعقوبي: 2 / 25.
داد و آن سال را سال حزن ناميد و نيز حمله و نيرنگ قريش، غم و غصه او را احاطه كرده بود.
بعد از آنكه پيامبر صلی الله علیه و آله ، عموي خود، که حامي اسلام بود را از دست داد، تصميم به ترك مكه و هجرت به يثرب گرفت؛ زيرا در آنجا حاميان سرسختي پيدا كرد آنها كساني از اوس و خزرج بودند كه به دعوت او ايمان آورده و نيروي كوبندهاي در حمايت از دعوت او به شمار ميرفتند.
وقتي تصميم پيامبر صلی الله علیه و آله براي هجرت به مدينه شايع شد، قريشيان سخت مضطرب و نگران شدند، خشم آنها بالا گرفت و بينيهايشان ورم كرد. در «دار الندوه» اجتماع كردند و خطري كه از دعوت نبي صلی الله علیه و آله آنها را تهديد ميكرد و جوانان، زنان، بردگان و مستضعفين شهرشان را شيفته كرده بود، عنوان كردند و سرانجام تصميم به قتل پيامبر صلی الله علیه و آله گرفتند؛ چون آن امر، آنها را به آن كار وادار كرده بود. بعضي از مورخين روايت ميكنند كه ابليس در آن جلسه شركت كرد و به آنها به اجراي آن جرم اشاره نمود و گفت: چهل نفر، از هر قبيلهاي يك نفر، براي اين كار تعيين شود، حتي از قبيلهي بني هاشم و در روز معين، تا كشتن او عمومي باشد و به همهي قبايل ارتباط پيدا كند كه ياران و مؤمنين طرفدار او، نتوانند خوانخواهي كنند. روزي را تعيين كردند و آن را روز «زحمت» ناميدند. خداوند متعال پيامبر عظيم الشأن خود را از تصميم قريش بر قتلش آگاه كرد(1).
چون روزي كه قريش براي قتل پيامبر صلی الله علیه و آله تعيين كرده بودند فرا رسيد، شبانگاه خانهي او را از هر طرف با شمشيرهاي كشيده احاطه كردند و منتظر
1) . امتاع الاسماع، المقريزي: 1 / 38.
طلوع فجر بودند تا شمشيرشان بدن پيامبر صلی الله علیه و آله را پاره كند و نوري را كه ميخواهد آنها را از تاريكيهاي جاهليت و آلودگي دنيا آزاد كند، خاموش كنند. قريش ميخواست بتها و بتكدههايش را ياري كند و آن شکوهي را كه در بين مردم متوسط عرب داشت برگرداند.
پيامبر صلی الله علیه و آله به برادر و پسرعموي خود، امام اميرالمؤمنين علیه السلام ، پيشنهاد كرد كه در رختخوابش بخوابد و پارچهي سبز او را بر روي خود اندازد(1)تا آن افراد پليد گمان كنند پيامبر صلی الله علیه و آله است و او از شر کفّار در امان بماند. امام علیه السلام امر پيامبر صلی الله علیه و آله را با خوشي و خرمي استقبال كرد و فهميد كه اين سعادتي است كه قبلاً براي او دست نداده تا خود را فداي پيامبر صلی الله علیه و آله كند.
پيامبر صلی الله علیه و آله از خانه خارج شد و مقداري خاك با دست برداشت و بر روي آنها افشاند و آن خاك بر چهرهي آنها قرار گرفت و گفت: «رويتان سياه باد».
پيامبر صلی الله علیه و آله اين آيه را خواند:
وجَعَلنا مِن بَينَ أيديهِم سَدّاً وَمِن خَلفِهِم سَدّاً فأغشَيناهُم فَهُم لا يُبصِرونَ(2)«و ما در پيش رو و پشت سر آنها سدي قرار داديم و آنها را پوشانديم و آنها نميبينند». خوابيدن امام در رختخواب پيامبر صلی الله علیه و آله و حفظ كردن جان او در برابر جان خودش، صفحهي درخشاني از جهاد او و منقبتي است كه هيچ منقبتي با آن برابري نتواند كرد. خداوند متعال اين آيه را نازل كرد: وَمِنَ النّاسِ مَن يَش-ري نَفسَهُ
ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ وَاللهُ رَؤوفٌ بِالعِبادِ(1)«بعضي از مردم هستند كه براي رضايت خدا جان خود را فدا ميكنند». راويان ميگويند خداوند متعال به امام بر ملائكه مباهات ميكند و به جبرئيل و ميكائيل وحي كرد كه من بين شما برادري برقرار كردم و عمر يكي را طولانيتر از عمر ديگري قرار دادم، كدام يك از شما زندگي خود را براي دوستش ايثار ميكند. هر دو زندگي خود را بر دوستشان ترجيح دادند. خداوند متعال به آنها وحي كرد: چرا مانند علي بن ابي طالب نبوديد؟ بين او و بين محمد برادري ايجاد كردم؛ علي در رختخواب محمد خوابيد تا جان خويش را فداي او كند و زندگي خود را به او ايثار نمايد. به زمين فرود آييد و او را از دشمنش نجات دهيد. پس نازل شدند و جبرئيل بالاي سر و ميكائيل پائين پاي علي بود. جبرئيل به امام ميگفت: «آفرين، آفرين بر تو باد. اي پسر ابوطالب، چه كسي مانند توست؟ خدا به وسيلهي تو به ملائكه مباهات ميكند». پس اين آيه درباره علي بر رسول نازل شد و او متوجه يثرب بود: وَمِنَ النّاسِ مَن يَشرِي نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ وَاللهُ رَؤوفٌ بِالعِبادِ(2). خوابيدن امام در بستر پيامبر صلی الله علیه و آله اشاره به اين است که او شخصيت دوم در رسالت اسلام است كه پيامبر صلی الله علیه و آله او را به جاي خود خواباند و مانند خود او بود و به جاي او قيام كرد. براي اين كرامت، نقش مهمي در دعوت اسلام است كه احدي از خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله و صحابه به آن نرسيدند. شاعر بزرگ شيخ هاشم كعبي در اشعار خود ميگويد:
وَمَواقِفٌ
لَكَ دونَ أحمدَ جاوَزَت
بِمَقامِكَ
التَّعريفَ وَالتَّحديدا
فَعَلَي
الفِراشِ مَبيتُ لَيلِكَ وَالعِدي
تُهدي إليكَ
بَوارِقاً وَرُعودا
فَرَقَدتَ
مَثلوجَ الفُؤادِ كَأنَّما
يُهدي
القِراعُ لِسَمعِكَ التُّغريدا
فَكُفِيتَ
لَيلَتُهُ وَقُمتَ مُعارِضاً
بِالنَّفسِ
لا فَشِلاً وَلا رِعديدا
وَاستَصبُحوا
فَرأوا دُوَين مُرادِهِم
جَبَلاً
أشمَّ وَفارِساً صِنديدا
رَصَدوا
الصَّباحَ لِيُنفِقوا كَنزَ الهُدي
أوَ ما
دَرَوا كنز الهُدي مَرصودا
نزد پيامبر براي تو جايگاهي است كه نميتوان آن را تعريف و مشخص ساخت.
در آن شبي كه به جاي پيامبر خوابيدي، دشمنان به سوي تو قاتلان خطرناکي را چون رعد و برق روانه كرده بودند.
اما تو آن شب آرام خوابيدي، گويا آن درگيري نزد تو چون آواز بود.
تو آن شب پيامبر را كفايت كردي و صبحگاهان بدون سستي و ترس به مبازه با آنها برخاستي.
و صبح كردند در حالي كه به مراد خود نرسيدند و در برابر خود قهرماني چون كوه استوار مشاهده كردند.
در انتظار صبح بودند تا پيامبر را دستگير كنند اما پيامبر كه گنجينهي هدايت الهي است را دستگير نكردند.
امام علیه السلام آن شب را تا صبح بيدار بود و خداوند متعال را ميخواند تا او و برادرش را از اين محنت سخت نجات دهد و اين است دعاي او:
يا مَن لَيسَ غَيرَهُ رَبٌّ يُدعي، يا مَن لَيسَ فَوقَهُ خالِقٌ يُخشي، يا مَن لَيسَ دونَهُ إلهٌ يُتَّقی، يا مَن لَيسَ لهُ وَزيرٌ يُرشي، يا مَن لَيسَ لَهُ نَديمٌ يُغشي، يا مَن لَيسَ لَهُ حاجِبٌ يُنادي، يا مَن لا يَزدادُ عَلی كَثرَةِ السُّؤالِ إلا كَرَماً وَجودا، يامَن
لا يَزدادُ عَلی عظيمِ ذُنوبِ عِبادِهِ إلا رَحمَةً وَعَفوا(1)«اي خدايي كه جز او پروردگاري نيست كه خوانده شود، اي كه بر تو از او آفرينندهاي نيست كه از او بترسد، اي خدايي كه پس از او معبودي نيست كه از او پرهيز شود، اي آنكه وزيري ندارد كه رشوه به او دهند، اي خدايي كه همدم و نديمي ندارد كه بر او درآيند، اي آنكه حامي و درباني ندارد كه او را صدا زنند، اي كسي كه درخواست بسيار بر او جز بخشش و كرم نيفزايد، اي كسي كه بر گناهان بزرگ. جز رحمت و گذشت چيزي نيفزايد». و از او دعاي ديگري در اين شب سخت نقل شده است و آن دعا اين است:
أمسَيتُ اللّهمّ مُعتَصِماً بِذِمامِكَ المَنيعِ الَّذی لا يُحاوَلُ وَلا يُطاوَل، مِن شَرِّ كُلِّ غاشِمٍ وَطارِقٍ مِن سائِرِمَن خَلَقت، وَما خَلَقتَ مِن خَلقِكَ الصّامِتِ وَالنّاطِقِ، في جُنَّةٍ مِن كُلِّ مَخوفٍ، بِلِباسٍ سابِغَةٍ بِوَلاءِ أهلِ بَيتِ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُكَ عَليهِ وَعَلَيهِم، مُحتَجِباً مِن كُلِّ قاصِدٍ لي بِأذِي، بِجِدارٍ حَصينِ الاخلاصِ في الاعتِرافِ بِحَقِّهِم، وَالتَّمَسُّكِ بِحَبلِهِم، موقِناً أنَّ الحَقَّ لَهُم وَمَعَهُم وفيهِم، وَبِهِم وَمِنهُم وَإلَيهِم، اُوالی مَن والَوا، وَاُعادی مَن عادَوا، وَأجانِبُ مَن جانَبوا.فَصَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ وَأعِدنی اللّهمّ بِهِمِ اتَّقي مِن شَرِّ كُلِّ ما اتَّقيه يا عظيم، حَجَزتُ عَنّي الأعادِي بِبَديعِ السَّموات وَالأرضِ وَجَعَلنا مِن بَينَ أيديهِم سَدّاً وَمِن خَلفِهِم سَدّاً فَأغشَيناهُم فَهُم لايُبصِرونَ يا أرحَمَ الرَّاحِمينَ(2).
شام كردم خدايا در حالي كه بر جوار منيع تو پناهنده شدم كه دستي بدان نرسد و مورد تجاوز واقع نشود. از شر هر ستمگر و هر راهزني، از تمام كساني كه آفريدهاي و چيزهاي ديگري كه خلق كردهاي؛ چه خموش و چه آنها كه گويا هستند و خود را در زير سپري از هر چيز ترسناكي با لباس بافته از دوستي خاندان پيامبرت پوشاندهاند، از هر كه قصد آزارم كند به سنگر محكم اخلاص با اعتراف به حق آن بزرگواران و با تمسك به رشته دوستي ايشان با يقين به اينكه حق مخصوص آنها، نزد آنها، در پيش آنها و به وسيلهي آنهاست و آغازش از آنها و انجامش به سوي آنها است. دوست دارم هر كسي را كه آنها دوست دارند، دشمن دارم هر كسي را كه آنها دشمن دارند، و كناره ميجويم از هركسي كه آنان از او كناره جويند، پس بر محمد و خاندان محمد درود فرست و پناهم ده خدايا به بركت ايشان از شر هر آنچه پرهيز كنم.
اي خداي بزرگ، دشمنانم را از خودم دور سازم به وسيلهي خداي پديد آورند آسمانها و زمين، همانا پيش رويشان سدّي نهاديم و پشت سرشان نيز سدّي گذاشتم و پرده بر آنها افكنديم كه نمي بينند اي مهربانترين مهربانان.
امام در رختخواب پيامبر صلی الله علیه و آله خوابيد و چون نور صبح دميد، سركشان قريش با شمشيرهاي كشيده به خوابگاه پيامبر هجوم بردند. امام اميرالمؤمنين علیه السلام مانند شير درنده با شمشير كشيده از جاي پيامبر علیه السلام برخاست. چون او را ديدند سست شدند و ترسيدند و به او فرياد زدند كه محمد كجاست؟
امام در برابر آنها ايستاد و بلند گفت:
«مگر او را به من سپرده بوديد؟».
پس به عقب برگشتند در حالي كه رداي خود را از روي يأس و نااميدي به زمين ميكشيدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله كسي كه براي رهايي آنها از شر جاهليت و خرافات آمده بود، از دست آنها رها شده بود.
قريشيان سخت كينهي امام را به دل گرفتند و به او با تندي نگاه ميكردند. او باعث فرار محمد صلی الله علیه و آله شده بود و به اين طريق از او سيلي خورده بودند. او آنها را سبك شمرده و به مبارزه ميطلبيد. پيش روي آنان، رفت و آمد ميكرد و آنها را به سخره گرفته بود.
پيامبر صلی الله علیه و آله به طور موفقيتآميزي به سوي يثرب حركت كرد و خداوند متعال او را از شر وحوش درنده، آنان كه جانشان با گناه و پستي آكنده بود، نجات داد. در بين راه، به ابوبكر برخورد كرد و با او همراه شد تا به كوه ثور رسيدند. در بالاي آن كوه، غاري است كه وارد آن شدند و سه شب در آنجا ماندند. خداوند متعال، يك جفت كبوتر را فرستاد كه در مدخل آن تخمگذاري كردند و به عنكبوت وحي كرد كه در خانهي غار تار بتند. قريش به سرعت براي پيدا كردن پيامبر صلی الله علیه و آله وارد عمل شدند و پيشتاز آنها «سراقة بن مالك» بود. او در پيدا كردن أثر و ردّ پا دانا و خبره بود. ردّ پا را تا غار تعقيب كرد و در آنجا، تخم كبوتران و تار عنكبوت را ديد و گفت: اگر وارد غار شده بودند تخم كبوتران شكسته ميشد. پيامبر صلی الله علیه و آله آنها را ميديد و خدا را ميخواند:
«اللّهمّ أعمِ أبصارَهُم: خدايا چشمهاي آنها را كور كن».
خدا چشمهاي آنها را كور كرد و عقلشان را گرفت. ابوبكر به پيامبر صلی الله علیه و آله گفت كه اگر پيش پاي خود را بنگرند ما را خواهند ديد. ترس او را فرا گرفته بود. پيامبر صلی الله علیه و آله به او گفت: «نترس، خدا با ماست».
و اين آيه كريمه بر پيامبر صلی الله علیه و آله نازل شد:
إلا تَنصُروهِ فَقَد نَصَرَهُ اللهُ إذ أخرَجَهُ الَّذينَ كَفَروا ثانِي اثنَينِ إذ هُما فِي الغارِ إذ يَقولُ لِصاحِبِهِ لاتَحزَن إنَّ اللهَ مَعَنا فَأنزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلَيهِ وَأيَّدَهُ بِجُنودٍ لَم تَرَوها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَروا السُّفلي وَكَلِمَةُ اللهِ هِي العُليا وَاللهُ عَزيزٌ حَكيمٌ(1)«اگر او را ياري نكرديد خداوند او را ياري كرد، آنگاه كه كافران او را از مكه بيرون كردند در حالي كه دومين نفر بود. در آن هنگام آن دو در غار بودند و او به همراه خود ميگفت كه غم مخور خدا با ماست. در اين موقع خداوند آرامش خود را بر او فرستاد و با لشكرهايي كه مشاهده نميكرديد او را تقويت كرد و گفتار كافران را پايين و سخن خدا را بالا قرار داد و خداوند عزيز و حكيم است». يكي از قريشيان وارد شد و در دهانهي غار ادرار كرد. ابوبكر ترسيد و گفت ما را ديدند. پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر ما را ميديدند با عورت باز روبروي ما نمينشستند»(2).
چون پيامبر و ابوبكر از جستجو ايمن شدند از غار به سوي مدينه خارج شدند.
چون مردم يثرب از تشريففرمايي پيامبر صلی الله علیه و آله به مدينه مطلع شدند، همگي سراسيمه به استقبال او شتافتند و صداي هلهلهي زنان بلند شد و ميخواندند:
طَلَعَ الفَجرُ عَلَينا
مِن ثَنِيّاتِ الوَداع
وَجَبَ الشُّكرُ عَلَينا
ما دَعا لله ِ داع(3)
از طرف ثنيات الوداع فجر بر ما طلوع كرد.
و شكر بر ما واجب است؛ چون آنچه از خدا خواستيم به ما داد.
آن روز، روزي فراموش نشدني بود كه يثرب مانند آن را به خود نديده بود. وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله در آنجا مستقر شد، دولت بزرگ خود را بر اساس دولت توحيد كه براي همهي ملل عالم و امتهاي روي زمين سرنوشت ساز بود، بنا نهاد و حقوق انسان و آنچه كه آداب و فضايل مينامند را اعلام كرد.
قلب پيامبر صلی الله علیه و آله از دوستي اهل مدينه و بشارت دادن آنها به ورود او مملو از خوشحالي و سرور شد و ميدانست كه آنها به زودي انصار دعوت و پايهي دولتش خواهند شد.
هنگامي که پيامبر صلی الله علیه و آله از مكه به يثرب كوچ كرد، امام اميرالمؤمنين علیه السلام به اداي اماناتي كه نزد نبي بود اقدام كرد و وديعهها و ديون او صلی الله علیه و آله را پرداخت و دستور داد كه منادي در بطحاء اعلام كند: اگر كسي امانتي نزد رسول الله صلی الله علیه و آله دارد بيايد و امانت خود را بگيرد. بعد از آنكه همهي امانات و حسابها را تصفيه كرد، زنان مطهره از فاطمهها را سوار كرد و با آنها به سوي يثرب هجرت كرد. هفت نفر از سركشان قريش براي جلوگيري از سفر، جلوي راه او را گرفتند. امام علیه السلام با شجاعت و دلاوري به آنها حمله كرد و يكي از آنها را به قتل رساند و بقيه فرار كردند(1).
امام به سرعت، بيابان را طي كرد و به هيچ چيز توجهي نداشت تا به يثرب رسيد و گفته شده است كه به قبا رسيد قبل از اينكه پيامبر صلی الله علیه و آله وارد مدينه شود(2).
چون خبر آمدن علي علیه السلام به پيامبر صلی الله علیه و آله رسيد، دستور داد او را حاضر کنند. به پيامبر صلی الله علیه و آله گفتند که نميتواند راه برود، پيامبر صلی الله علیه و آله نزد امام آمد، وي را در آغوش كشيد و براي پاي او كه از زيادي راه رفتن، ورم كرده بود، از روي عطوفت
گريست. پيامبر صلی الله علیه و آله با آب دهان مبارك خود، پاي او را مسح كرد و شفا يافت و بعد از آن، هيچگاه از آن شكايت نكرد(1).
اولين كاري كه پيامبر صلی الله علیه و آله به آن اقدام كرد، اين بود كه بين مهاجرين و انصار برادري برقرار كرد و رابطهي برادري درستي به بوجود آورد و در هر كاري، آنها را شريك كرد كه در ناخوشاينديهاي روزگار و نرمي آن، به يكديگر كمك كنند و بين خودش با امام علیه السلام نيز برادري برقرار كرد(2)، همچنين به اصلاح و اشاعه دوستي و محبت بين اوس و خززج پرداخت كه بيشتر ساكنين مدينه را تشكيل ميدادند. دشمني و خصومتي ديرينه، بين آنها برقرار و آتش جنگ آنان، شعله ور بود كه پيامبر صلی الله علیه و آله آن را خاموش كرد.
زماني كه پيامبر صلی الله علیه و آله در يثرب مستقر شد، به تأسيس مسجد بزرگي اقدام كرد كه مقري براي حكومت، مركزي براي عبادت و دانشگاهي براي تعاليم او باشد. عرض آن 60 ذراع و طول آن همين طور بود. مسلمانان از مهاجرين و انصار در ساختن اين مسجد، كار ميكردند و پيامبر صلی الله علیه و آله نيز از كساني بود كه به شخصه در آن كار ميكرد. يكي از مسلمانان براي تشويق مسلمين به كار ميگفت:
لَئِن قَعَدنا وَالنَّبِي يَعمَلُ
لَذاكَ مِنّا العَمَلُ المُضَلِّلُ
اگر ما بنشينيم و پيامبر كار بكند، به اين خاطر كار ما گمراه كننده خواهد بود.
مسلمانان در هنگام كار، آن را جواب ميدادند و ميگفتند:
«لا عيش إلا عيش الاخرة... اللّهمّ ارحم المهاجرين والانصار».
و پيامبر صلی الله علیه و آله آن را جواب ميداد و ميفرمود:
«لا عيش إلا عيش الاخرة... اللّهمّ ارحم المهاجرين والانصار».
از جمله كارگران، صحابي پاک بزرگوار، فرزند پاك عمار بن ياسر بود. يكي از كينهتوزان خشت زياد و سنگين بر او حمل ميكرد؛ به نزد پيامبر صلی الله علیه و آله آمد در حالي كه خسته شده بود و گفت: اي رسول خدا، مرا به قتل ميرسانند؛ بارهاي بسيار سنگين به دوش من حمل ميكنند كه خود نميتوانند حمل كنند.
ام سلمه گفت كه رسول خدا صلی الله علیه و آله را ديدم كه زيادي بار عمار را با دستش پراكنده ميكرد و ميگفت: «واي بر تو اي فرزند سميه، اينها تو را نميكشند، همانا تو را گروه متجاوز خواهند كشت».
امام اميرالمؤمنين علیه السلام از جمله كارگران در تأسيس مسجد جامع نبوي بود و اين رجز را ميخواند:
لا يَستَوي
مَن يَعمُرُ المَساجِدا
يَدأبُ فيه
قائِماً وقاعِدا
وَمَن يری عن الغُبارِ حائِدا(1)
كسي كه مسجد را ميسازد، با كسي كه ميايستد و مينشيند مساوي نيستند.
و با آن كسي كه از غبار رويگردان است.
بنا كردن مسجد جامع نبوي و خانههاي پيامبر صلی الله علیه و آله و اهل بيتش تمام شد و اسلام به سرعت، در يثرب و نواحي آن منتشر گرديد و از اين طريق، دولت اسلامي بزرگي تشكيل شد. در اينجا حديث ما از جلد اول اين دانشنامه به پايان رسيد.
1) . السيرةً النبويةً: 1 / 496 - 497.
القرآن الكريم
( أ )
الاداب الشرعية
والمنح المرعية
أبوطالب وبنوه
اتّجاهات الشعر
العربي
أثر التشيّع في
الادب العربي
أحاديث أمّ
المؤمنين عائشة
الاحتجاج
الاحكام
السلطانية
أحكام القرآن
أخبار القضاة
الاخبار الطوال
أخلاق حملة
القرآن
الادارة
الاسلامية
أدب الدنيا
والدين
الاذكياء
الارشاد
الارشاد في أصول
الاعتقاد
ارشاد القلوب
أسباب النزول
أسبوع الامام
الاستبصار
الاستيعاب
اُسد الغابة
أسني المطالب في
نجاة أبي طالب
الاشتقاق
الاصابة
الاصول العامة
أصول الكافي
أضواء علي دعاء
كميل
أضواء علي
السنّة المحمّدية
إكمال الدين
الاعجاز
والايجاز
أعلام النساء
إعلام الوري
أعيان الشيعة
الاغاني
الامالي
أمالي الصدوق
أمالي الطوسي
أمالي المرتضي
أمالي المفيد
الامام الحسين
(ع)
الامام علي بن
أبي طالب (ع)
الامام علي (ع)
صوت العدالة الانسانية
الامامة
والسياسة
إمتاع الاسماع
الامتاع
والمؤانسة
الاموال
انباه الرواة
أنساب الاشراف
انسان العيون
إيضاح الوقف
والابتداء
إيمان أبي طالب
شمس الدين الحنبلي
محمد علي آل السيّد
عليخان
محمد مصطفي هدارة
محمد سيّد الكيلاني
مرتضي العسكري
الطبرسي
للماوردي
الجصّاص
وكيع القاضي
الدينوري
أبي بكر البغدادي
محمد كردعلي
الماوردي
ابن الجوزي
الشيخ المفيد
الجويني
الديلمي
ابوالحسن الواحدي
النيسابوري
مجموعة من الكتّاب
الشيخ الطوسي
ابن عبدالبرّ المالكي
ابن الاثير
أحمد زيني دحلان
الاصمعي
ابن حجر العسقلاني
السيّد محمّد تقي الحكيم
الشيخ الكليني
عزّالدين بحر العلوم
الشيخ محمود أبورية
الشيخ الصدوق
الثعالبي
رضا عمر كحالة
الطبرسي
السيّد محسن العاملي
أبوفرج الاصفهاني
أبو علي القالي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
السيّد المرتضي
الشيخ المفيد
العلائلي
عبدالفتاح مقصود
جورج جرداق
ابن قتيبة
المقريزي
أبوحيان التوحيدي
أبوعبيد قاسم بن سلام
الزبيدي
البلاذري
علي بن إبراهيم الحلبي
محمد بن قاسم الانباري
الشيخ المفيد
الاداب الشرعية
والمنح المرعية
أبوطالب وبنوه
اتّجاهات الشعر
العربي
أثر التشيّع في
الادب العربي
أحاديث أمّ
المؤمنين عائشة
الاحتجاج
الاحكام
السلطانية
أحكام القرآن
أخبار القضاة
الاخبار الطوال
أخلاق حملة
القرآن
الادارة
الاسلامية
أدب الدنيا
والدين
الاذكياء
الارشاد
الارشاد في أصول
الاعتقاد
ارشاد القلوب
أسباب النزول
أسبوع الامام
الاستبصار
الاستيعاب
اُسد الغابة
أسني المطالب في
نجاة أبي طالب
الاشتقاق
الاصابة
الاصول العامة
أصول الكافي
أضواء علي دعاء
كميل
أضواء علي
السنّة المحمّدية
إكمال الدين
الاعجاز
والايجاز
أعلام النساء
إعلام الوري
أعيان الشيعة
الاغاني
الامالي
أمالي الصدوق
أمالي الطوسي
أمالي المرتضي
أمالي المفيد
الامام الحسين
(ع)
الامام علي بن
أبي طالب (ع)
الامام علي (ع)
صوت العدالة الانسانية
الامامة
والسياسة
إمتاع الاسماع
الامتاع
والمؤانسة
الاموال
انباه الرواة
أنساب الاشراف
انسان العيون
إيضاح الوقف
والابتداء
إيمان أبي طالب
شمس الدين الحنبلي
محمد علي آل السيّد
عليخان
محمد مصطفي هدارة
محمد سيّد الكيلاني
مرتضي العسكري
الطبرسي
للماوردي
الجصّاص
وكيع القاضي
الدينوري
أبي بكر البغدادي
محمد كردعلي
الماوردي
ابن الجوزي
الشيخ المفيد
الجويني
الديلمي
ابوالحسن الواحدي
النيسابوري
مجموعة من الكتّاب
الشيخ الطوسي
ابن عبدالبرّ المالكي
ابن الاثير
أحمد زيني دحلان
الاصمعي
ابن حجر العسقلاني
السيّد محمّد تقي الحكيم
الشيخ الكليني
عزّالدين بحر العلوم
الشيخ محمود أبورية
الشيخ الصدوق
الثعالبي
رضا عمر كحالة
الطبرسي
السيّد محسن العاملي
أبوفرج الاصفهاني
أبو علي القالي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
السيّد المرتضي
الشيخ المفيد
العلائلي
عبدالفتاح مقصود
جورج جرداق
ابن قتيبة
المقريزي
أبوحيان التوحيدي
أبوعبيد قاسم بن سلام
الزبيدي
البلاذري
علي بن إبراهيم الحلبي
محمد بن قاسم الانباري
الشيخ المفيد
الاداب الشرعية
والمنح المرعية
أبوطالب وبنوه
اتّجاهات الشعر
العربي
أثر التشيّع في
الادب العربي
أحاديث أمّ
المؤمنين عائشة
الاحتجاج
الاحكام
السلطانية
أحكام القرآن
أخبار القضاة
الاخبار الطوال
أخلاق حملة
القرآن
الادارة
الاسلامية
أدب الدنيا
والدين
الاذكياء
الارشاد
الارشاد في أصول
الاعتقاد
ارشاد القلوب
أسباب النزول
أسبوع الامام
الاستبصار
الاستيعاب
اُسد الغابة
أسني المطالب في
نجاة أبي طالب
الاشتقاق
الاصابة
الاصول العامة
أصول الكافي
أضواء علي دعاء
كميل
أضواء علي
السنّة المحمّدية
إكمال الدين
الاعجاز
والايجاز
أعلام النساء
إعلام الوري
أعيان الشيعة
الاغاني
الامالي
أمالي الصدوق
أمالي الطوسي
أمالي المرتضي
أمالي المفيد
الامام الحسين
(ع)
الامام علي بن
أبي طالب (ع)
الامام علي (ع)
صوت العدالة الانسانية
الامامة
والسياسة
إمتاع الاسماع
الامتاع
والمؤانسة
الاموال
انباه الرواة
أنساب الاشراف
انسان العيون
إيضاح الوقف
والابتداء
إيمان أبي طالب
شمس الدين الحنبلي
محمد علي آل السيّد
عليخان
محمد مصطفي هدارة
محمد سيّد الكيلاني
مرتضي العسكري
الطبرسي
للماوردي
الجصّاص
وكيع القاضي
الدينوري
أبي بكر البغدادي
محمد كردعلي
الماوردي
ابن الجوزي
الشيخ المفيد
الجويني
الديلمي
ابوالحسن الواحدي
النيسابوري
مجموعة من الكتّاب
الشيخ الطوسي
ابن عبدالبرّ المالكي
ابن الاثير
أحمد زيني دحلان
الاصمعي
ابن حجر العسقلاني
السيّد محمّد تقي الحكيم
الشيخ الكليني
عزّالدين بحر العلوم
الشيخ محمود أبورية
الشيخ الصدوق
الثعالبي
رضا عمر كحالة
الطبرسي
السيّد محسن العاملي
أبوفرج الاصفهاني
أبو علي القالي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
السيّد المرتضي
الشيخ المفيد
العلائلي
عبدالفتاح مقصود
جورج جرداق
ابن قتيبة
المقريزي
أبوحيان التوحيدي
أبوعبيد قاسم بن سلام
الزبيدي
البلاذري
علي بن إبراهيم الحلبي
محمد بن قاسم الانباري
الشيخ المفيد
(ب)
بحار الانوار
البداية
والنهاية
بستان الرازي
بصائر الدرجات
البصائر
والذخائر
بلاغات النساء
البلد الامين
بهجة المجالس
البيان والتبيين
المجلسي
ابن كثير
محمّد الرازي
محمّد بن الحسن الصفّار
أبوحيان التوحيدي
ابن طيفور
ابراهيم بن علي الكفعمي
يوسف بن عبدالبرّ
الجاحظ
بحار الانوار
البداية
والنهاية
بستان الرازي
بصائر الدرجات
البصائر
والذخائر
بلاغات النساء
البلد الامين
بهجة المجالس
البيان والتبيين
المجلسي
ابن كثير
محمّد الرازي
محمّد بن الحسن الصفّار
أبوحيان التوحيدي
ابن طيفور
ابراهيم بن علي الكفعمي
يوسف بن عبدالبرّ
الجاحظ
(ت)
تاج العروس
تاريخ ابن خلدون
تاريخ ابن عساكر
تاريخ ابن كثير
تاريخ أبي
الفداء
تاريخ بغداد
تاريخ الخميس
تاريخ دمشق
تاريخ الشعر
العربي
تاريخ الطبري
تاريخ العراق في
ظلّ الحكم الاموي
تاريخ اليعقوبي
تبصرة الحكام
تحف العقول
تحفة المحتاج
تذكرة الخواص
تصنيف نهج البلاغة
تفسير ابن كثير
تفسير الامام
العسكري (ع)
تفسير البرهان
تفسير البيضاوي
تفسير الجلالين
تفسير الحقائق
تفسير روح
البيان
تفسير روح
المعاني
تفسير الصافي
تفسير الطبري
تفسير القمّي
تفسير العيّاشي
تفسير فرات
تفسير القرطبي
تفسير الكبير
تفسير الكشّاف
تفسير النعماني
تمام المتون
التمثيل
والمحاضرة
التنبيه
والاشراف
التوحيد
تهذيب الاحكام
تهذيب الاسماء
واللغات
تهذيب تاريخ ابن
عساكر
تهذيب التهذيب
الزبيدي
عبدالرحمن بن محمد
علي بن حسن بن عساكر
ابن كثير
إسماعيل بن علي
عمادالدين
الخطيب أحمد بن علي
البغدادي
الحسين بن محمد الديار
بكري
ابن عساكر
نجيب محمد
محمد بن جرير الطبري
علي حسني الخربوطلي
أحمد بن واضح اليعقوبي
إبراهيم بن فرحون
اليعمري
حسن بن شعبة
النووي
ابن الجوزي
لبيب بيضون
إسماعيل بن كثير القرشي
المنسوب الي الامام
العسكري (ع)
السيد هاشم البحراني
عبدالله بن عمر البيضاوي
جلال الدين السيوطي
عثمان بن علي الزيلعي
إسماعيل حقي البروسوي
الآلوسي
الفيض الكاشاني
محمد بن جرير الطبري
علي بن إبراهيم القمّي
محمد بن مسعود العيّاشي
فرات بن إبراهيم الكوفي
محمد بن أحمد القرطبي
الفخر الرازي
محمود بن عمر الزمخشري
محمد بن زينب النعماني
خليل بن ايبك الصفدي
الثعالبي
المسعودي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
النووي
عبدالقادر بدران
ابن حجر العسقلاني
تاج العروس
تاريخ ابن خلدون
تاريخ ابن عساكر
تاريخ ابن كثير
تاريخ أبي
الفداء
تاريخ بغداد
تاريخ الخميس
تاريخ دمشق
تاريخ الشعر
العربي
تاريخ الطبري
تاريخ العراق في
ظلّ الحكم الاموي
تاريخ اليعقوبي
تبصرة الحكام
تحف العقول
تحفة المحتاج
تذكرة الخواص
تصنيف نهج البلاغة
تفسير ابن كثير
تفسير الامام
العسكري (ع)
تفسير البرهان
تفسير البيضاوي
تفسير الجلالين
تفسير الحقائق
تفسير روح
البيان
تفسير روح
المعاني
تفسير الصافي
تفسير الطبري
تفسير القمّي
تفسير العيّاشي
تفسير فرات
تفسير القرطبي
تفسير الكبير
تفسير الكشّاف
تفسير النعماني
تمام المتون
التمثيل
والمحاضرة
التنبيه
والاشراف
التوحيد
تهذيب الاحكام
تهذيب الاسماء
واللغات
تهذيب تاريخ ابن
عساكر
تهذيب التهذيب
الزبيدي
عبدالرحمن بن محمد
علي بن حسن بن عساكر
ابن كثير
إسماعيل بن علي
عمادالدين
الخطيب أحمد بن علي
البغدادي
الحسين بن محمد الديار
بكري
ابن عساكر
نجيب محمد
محمد بن جرير الطبري
علي حسني الخربوطلي
أحمد بن واضح اليعقوبي
إبراهيم بن فرحون
اليعمري
حسن بن شعبة
النووي
ابن الجوزي
لبيب بيضون
إسماعيل بن كثير القرشي
المنسوب الي الامام
العسكري (ع)
السيد هاشم البحراني
عبدالله بن عمر البيضاوي
جلال الدين السيوطي
عثمان بن علي الزيلعي
إسماعيل حقي البروسوي
الآلوسي
الفيض الكاشاني
محمد بن جرير الطبري
علي بن إبراهيم القمّي
محمد بن مسعود العيّاشي
فرات بن إبراهيم الكوفي
محمد بن أحمد القرطبي
الفخر الرازي
محمود بن عمر الزمخشري
محمد بن زينب النعماني
خليل بن ايبك الصفدي
الثعالبي
المسعودي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
النووي
عبدالقادر بدران
ابن حجر العسقلاني
تاج العروس
تاريخ ابن خلدون
تاريخ ابن عساكر
تاريخ ابن كثير
تاريخ أبي
الفداء
تاريخ بغداد
تاريخ الخميس
تاريخ دمشق
تاريخ الشعر
العربي
تاريخ الطبري
تاريخ العراق في
ظلّ الحكم الاموي
تاريخ اليعقوبي
تبصرة الحكام
تحف العقول
تحفة المحتاج
تذكرة الخواص
تصنيف نهج البلاغة
تفسير ابن كثير
تفسير الامام
العسكري (ع)
تفسير البرهان
تفسير البيضاوي
تفسير الجلالين
تفسير الحقائق
تفسير روح
البيان
تفسير روح
المعاني
تفسير الصافي
تفسير الطبري
تفسير القمّي
تفسير العيّاشي
تفسير فرات
تفسير القرطبي
تفسير الكبير
تفسير الكشّاف
تفسير النعماني
تمام المتون
التمثيل
والمحاضرة
التنبيه
والاشراف
التوحيد
تهذيب الاحكام
تهذيب الاسماء
واللغات
تهذيب تاريخ ابن
عساكر
تهذيب التهذيب
الزبيدي
عبدالرحمن بن محمد
علي بن حسن بن عساكر
ابن كثير
إسماعيل بن علي
عمادالدين
الخطيب أحمد بن علي
البغدادي
الحسين بن محمد الديار
بكري
ابن عساكر
نجيب محمد
محمد بن جرير الطبري
علي حسني الخربوطلي
أحمد بن واضح اليعقوبي
إبراهيم بن فرحون
اليعمري
حسن بن شعبة
النووي
ابن الجوزي
لبيب بيضون
إسماعيل بن كثير القرشي
المنسوب الي الامام
العسكري (ع)
السيد هاشم البحراني
عبدالله بن عمر البيضاوي
جلال الدين السيوطي
عثمان بن علي الزيلعي
إسماعيل حقي البروسوي
الآلوسي
الفيض الكاشاني
محمد بن جرير الطبري
علي بن إبراهيم القمّي
محمد بن مسعود العيّاشي
فرات بن إبراهيم الكوفي
محمد بن أحمد القرطبي
الفخر الرازي
محمود بن عمر الزمخشري
محمد بن زينب النعماني
خليل بن ايبك الصفدي
الثعالبي
المسعودي
الشيخ الصدوق
الشيخ الطوسي
النووي
عبدالقادر بدران
ابن حجر العسقلاني
(ث)
ثمرات الاوراق
ثواب الاعمال
أبوبكربن علي الحموي
الشيخ الصدوق
(ج)
جامع الاصول
جامع البيان
جامع السعادات
جامع العلوم في
اصطلاحات الفنون
الجامع الكبير
جمال الاسبوع
جمع الجوامع
الجمل
جمهرة أشعار
العرب
جمهرة رسائل
العرب
جواهر المطالب
في مناقب الامام علي بن ابي طالب (ع)
مبارك بن محمد بن الاثير
محمد بن جرير الطبري
النراقي
عبدالنبي أحمد
السيوطي
ابن طاووس
السيوطي
محمد بن زكريا
أبوزيد القرشي
أحمد زكي صفوت
شمس الدين أبوالبركات
جامع الاصول
جامع البيان
جامع السعادات
جامع العلوم في
اصطلاحات الفنون
الجامع الكبير
جمال الاسبوع
جمع الجوامع
الجمل
جمهرة أشعار
العرب
جمهرة رسائل
العرب
جواهر المطالب
في مناقب الامام علي بن ابي طالب (ع)
مبارك بن محمد بن الاثير
محمد بن جرير الطبري
النراقي
عبدالنبي أحمد
السيوطي
ابن طاووس
السيوطي
محمد بن زكريا
أبوزيد القرشي
أحمد زكي صفوت
شمس الدين أبوالبركات
(ح)
الحضارة
الاسلامية في القرن الرابع الهجري
الحضارة العربية
الاسلامية
الحق المبين في
أحكام قضاء أميرالمؤمنين (ع)
حقيقة الاسلام
وأصول الحكم
حلية الاولياء
الحياة
الاجتماعية والاقتصادية في الكوفة
حياة الامام
أميرالمؤمنين (ع)
حياة الامام الحسن
بن علي (ع)
حياة الامام
الحسين بن علي (ع)
حياة الامام رضا
(ع)
حياة الامام علي
بن أبي طالب (ع)
حياة الامام
محمد المهدي (ع)
حياة الامام
موسي بن جعفر (ع)
حياة الحيوان
آدم متز
الدكتور الخربوطلي
ذبيح الله محلاتي
محمد بخيت المطيعي
أبونعيم الاصفهاني
محمد حسين الزبيدي
السيد محمد صادق الصدر
للمؤلف
للمؤلف
للمؤلف
محمد حبيب الله الشنقيطي
للمؤلف
للمؤلف
الدميري
(خ)
الخراج
خزانة الادب
الخصائص الكبري
الخصائص
الخصال
الخطابة في صدر
الاسلام
خطط الخلافة
يحيي بن آدم القرشي
الشيخ عبدالقادر
البغدادي
السيوطي
النسائي
الشيخ الصدوق
محمدطاهر درويش
ماسينيون
(د)
الدرجات الرفيعة
الدرر اللامعة
في الاحاديث الجامعة
الدر المنثور
الدروس
درة الناصحين
دعائم الاسلام
دلائل الصدق
ديوان ابن معتزّ
ديوان بولس
سلامة
ديوان الجواهري
ديوان الحميري
ديوان العمري
سيد علي خان المدني
محمدباقر الابطحي
لجلال الدين السيوطي
محمد بن جمال الدين
العاملي
عثمان بن حسن الخويري
أبوحنيفة المغربي
الشيخ المظفر
عبدالله بن المعتزّ
بولس سلامة
محمد مهدي الجواهري
إسماعيل بن محمد الحميري
عبدالباقي العمري
الدرجات الرفيعة
الدرر اللامعة
في الاحاديث الجامعة
الدر المنثور
الدروس
درة الناصحين
دعائم الاسلام
دلائل الصدق
ديوان ابن معتزّ
ديوان بولس
سلامة
ديوان الجواهري
ديوان الحميري
ديوان العمري
سيد علي خان المدني
محمدباقر الابطحي
لجلال الدين السيوطي
محمد بن جمال الدين
العاملي
عثمان بن حسن الخويري
أبوحنيفة المغربي
الشيخ المظفر
عبدالله بن المعتزّ
بولس سلامة
محمد مهدي الجواهري
إسماعيل بن محمد الحميري
عبدالباقي العمري
(ذ)
ذخائر العقبي
الذريعة
ذيل الامالي
محب الدين الطبري
العلامة آقابزرك
الطهراني
إسماعيل بن القاسم
القالي
(ر)
ربيع الابرار
رجال الكشيّ
رجال النجاشي
رسائل الجاحظ
روح الاسلام
الروض المعطار
روضات الجنّات
روضة الكافي
روضة الواعظين
الرياض النضرة
الزمخشري
محمد بن عمر الكشيّ
أحمد بن عليّ بن العبّاس
النجاشي
الجاحظ
السيّد مير عليّ الهندي
محمد عبدالمنعم الحميري
محمدباقر الخوانساري
الشيخ الكليني
الفتّال النيسابوري
محب الدين الطبري
(ز)
زهر الاداب
الزينة في
الكلمات الاسلاميّة العربيّة
إبراهيم القيرواني
أبو الحاتم الرازي
زهر الاداب
الزينة في
الكلمات الاسلاميّة العربيّة
إبراهيم القيرواني
أبو الحاتم الرازي
(س)
سفينة البحار
سموّ المعني في
سموّ الذات
سنن ابن ماجة
سنن أبي داود
سنن البيهقي
سنن الترمذي
سنن النسائي
سير أعلام
النبلاء
السيرة الحلبية
السيرة النبوية
الشيخ عبّاس القمّي
العلائلي
ابن ماجة
أبوداود
البيهقي
الترمذي
النسائي
محمد بن أحمد الذهبي
الحلبي
ابن هشام
(ش)
شرح الاخبار في
فضائل الائمّة الاطهار
شرح الازرية
شرح خريدة الغيبية في شرح القصيدة العينية
شرح نهج البلاغة
شيخ المضيرة
أبو حنيفة التميمي
المغربي
أحمد معتوق
أبوالبركات أحمد الدردير
ابن أبي الحديد
الشيخ محمود أبورية
(ص)
صبح الاعشي
صحاح الجوهري
صحيح البخاري
صحيح الترمذي
صحيح مسلم
الصحيفة العلوية
الاولي
الصحيفة العلوية
الثانية
صفوة الصفوة
صفين
الصناعتين
الصواعق المحرقة
أحمد بن علي القلقشندي
إسماعيل بن حمّاد
الجوهري
البخاري
الترمذي
مسلم النيسابوري
عبدالله السماهيجي
المحدث النوري
ابن الجوزي
محمد بن زكريا
أبوهلال العسكري
ابن حجر العسقلاني
(ض)
ضحي الاسلام
أحمد أمين
(ط)
طبقات فحول
الشعراء
الطبقات الكبري
الطرق الحكمية
في السياسة الشرعية
ابن سلام
ابن سعد
ابن القيم الجوزيّة
(ع)
عبقرية الامام
عليّ (ع)
عبقرية الشريف
الرضي
عجائب أحكام
أمير المؤمنين (ع)
العصبية القبلية
عقد الدرر
العقد الفريد
العقد المفصل
العقيدة
والشريعة في الاسلام
علل الشرائع
العلم
عليّ بن أبي
طالب بقيّة النبوّة وخاتم الخلافة
عليّ والخلفاء
عليّ وبنوه
عيون الاثر
عيون الاخبار
عيون أخبار
الرضا (ع)
العقّاد
زكي مبارك
السيد محسن الامين
إحسان النصّ
يوسف بن يحيي السلمي
ابن عبدربّه الاندلسي
أبوالحسين السيّد حيدر
أجناس جولد تسهر
محمدبن عليّ بن بابويه
أبوخيثمة النسائي
عبدالكريم الخطيب
نجم الدين العسكري
طه حسين
ابن سيّد ناس
ابن قتيبة
محمد بن عليّ بن بابويه
(غ)
الغارات
غاية المرام
الغدير
الغرر والدرر
الغلوّ والفِرق
الغالية في الحضارة الاسلامية
إبراهيم بن محمّد الثقفي
السيّد هاشم البحراني
العلاّمة الاميني
الآمدي
عبدالله سلوم السامرائي
الغارات
غاية المرام
الغدير
الغرر والدرر
الغلوّ والفِرق
الغالية في الحضارة الاسلامية
إبراهيم بن محمّد الثقفي
السيّد هاشم البحراني
العلاّمة الاميني
الآمدي
عبدالله سلوم السامرائي
(ف)
فتح الباري
الفتنة الكبري
فتوح البلدان
فرائد السمطين
الفروسية
فروع الكافي
الفروق
فصل الخطاب
الفصول المختارة
الفصول المهمّة
الفضائل
فضائل الخمسة من
الصحاح الستّة
فضائل الصحابة
فوات الوفيات
فيض القدير
ابن حجر العسقلاني
طه حسين
البلاذري
إبراهيم محمّد الجويني
الخراساني
ابن الجوزي
الشيخ الكليني
أحمد بن إدريس القرافي
الميرزا حسين النوري
السيّد المرتضي
ابن الصبّاغ المالكي
ابن شاذان
الفيروزآبادي
ابن حنبل
محمّد بن شاكر الكتبي
المناوي
(ق)
القاموس
الاسلامي
قرب الاسناد
قضاء
أميرالمؤمنين عليّ بن ابي طالب (ع)
القواعد
والفوائد
أحمد عطية الله
الحميري
الشيخ التستري
محمّد بن جمال الدين
العاملي
(ك)
الكامل
كامل الزيارات
الكامل في تاريخ
كشف الغمّة
الكشكول
الكلمة الغرّاء
في تفضيل الزهراء
كفاية الطالب في
مناقب عليّ بن أبي طالب
كميل بن زياد
النخعي
كنز العمّال
كنوز الحقائق
الكني والألقاب
المبرد
جعفر بن محمّد بن قولويه
ابن الأثير
عليّ بن عيسي الأربلي
البحراني
الامام شرف الدين
محمّد بن يوسف القرشي الكنجي
الهاشمي الخطيب
المتّقي الهندي
المناوي
الشيخ عبّاس القمّي
(ل)
لسان العرب
لسان الميزان
لطائف المعارف
اللمعة الدمشقية
ابن منظور
ابن حجر
الثعالبي
محمد بن جمال الدين
العاملي
لسان العرب
لسان الميزان
لطائف المعارف
اللمعة الدمشقية
ابن منظور
ابن حجر
الثعالبي
محمد بن جمال الدين
العاملي
(م)
مآثر الاناقة في
معالم الخلافة
مالك الاشتر
المتين في تاريخ
أميرالمؤمنين (ع)
مجالس ثعلب
المجالس السنية
مجمع الامثال
مجمع البحرين
مجمع البيان
مجمع الزوائد
المحاسن
المحبّر
محاكمة في
القضاء
المحلي
المحن
المختار من كتاب
عيون الاخبار
مختصر تاريخ
العرب
المراجعات
مروج الذهب
مستدرك الحاكم
مسند أبي داود
مسند أبي عوانة
مسند أحمد بن
حنبل
مسند الامام زيد
مسند الامام علي
(ع)
مشكل الآثار
مصابيح السنة
مصادر نهج
البلاغة
مصادر نهج
البلاغة وأسانيده
المعارف
معجم ابن
الاعرابي
معجم الادباء
معجم البلدان
معجم رجال
الحديث
المعجم الكبير
معجم ما استعجم
معجم متن اللغة
معرفة الصحابة
المغازي
مفتاح السعادة
ومصباح السيادة
المفصّل في
تاريخ العرب قبل الاسلام
مقاتل الطالبيين
مقتل الامام
أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب (ع)
مقتل الحسين (ع)
المقنع
المكاسب
المحرّمة
ملحمة الفرطوسي
الملل والنحل
المناقب
مناقب أبي حنيفة
مناقب أحمد
مناقب آل أبي
طالب
المناقب
والمثالب (خ)
المناقب
والمثالب
المنتقي
منتهي الآمال
من لا يحضره
الفقيه
منهاج البراعة
في شرح نهج البلاغة
مواهب الرحمن
المواهب اللدنية
الموطأ
الموفّقيات
مؤلّفو الشيعة
في صدر الاسلام
مهج الدعوات
ميزان الاعتدال
الميزان في
تفسير القرآن
أحمد بن عبدالله
القلقشندي
محمد رضا الحكيم
مظهر حسن هندي
أحمد بن يحيي ثعلب
السيد محسن الامين
الميداني
الطريحي
الطبرسي
الهيثمي
البرقي
محمد بن حبيب البغدادي
محمد حسين الحسني
ابن حزم الاندلسي
محمد بن أحمد بن تميم
المغربي
أحمد بن عبدالحليم
البردوي
أمير علي
الامام شرف الدين
المسعودي
محمد
بن عبدالله حاكم النيشابوري
سليمان بن داود
يعقوب بن إسحاق
النيشابوري
أحمد بن حنبل
الامام زيد بن علي
الحضرمي
أحمد بن محمد الطحاوي
حسين بن مسعود البغوي
إبراهيم النعمة
السيد عبدالزهراء
الحسيني
ابن قتيبة
أحمد بن محمد الاعرابي
ياقوت الحموي
ياقوت الحموي
السيد الخوئي
الطبراني
البكري الاندلسي
أحمد إبراهيم رضا
أحمد بن عبدالله
الاصفهاني
محمد بن عمر الواقدي
محمدتقي النقوي
جواد علي
أبوالفرج الاصفهاني
عبدالله بن أبي الدنيا
الخوارزمي
الشيخ الصدوق
الشيخ الانصاري
الفرطوسي
الشهرستاني
الموفق بن أحمد
الخوارزمي
الخوارزمي
أحمد بن حنبل
ابن شهرآشوب
أبوحنيفة
القاضي نعمان المصري
سليمان بن خلف الباجي
الشيخ عبّاس القمّي
الشيخ الصدوق
الشيخ إبراهيم الخوئي
السيد السبزواري
القسطلاني
مالك بن أنس
الزبير بن بكّار
الامام شرف الدين
ابن طاووس
الذهبی
السيد الطباطبائي
مآثر الاناقة في
معالم الخلافة
مالك الاشتر
المتين في تاريخ
أميرالمؤمنين (ع)
مجالس ثعلب
المجالس السنية
مجمع الامثال
مجمع البحرين
مجمع البيان
مجمع الزوائد
المحاسن
المحبّر
محاكمة في
القضاء
المحلي
المحن
المختار من كتاب
عيون الاخبار
مختصر تاريخ
العرب
المراجعات
مروج الذهب
مستدرك الحاكم
مسند أبي داود
مسند أبي عوانة
مسند أحمد بن
حنبل
مسند الامام زيد
مسند الامام علي
(ع)
مشكل الآثار
مصابيح السنة
مصادر نهج
البلاغة
مصادر نهج
البلاغة وأسانيده
المعارف
معجم ابن
الاعرابي
معجم الادباء
معجم البلدان
معجم رجال
الحديث
المعجم الكبير
معجم ما استعجم
معجم متن اللغة
معرفة الصحابة
المغازي
مفتاح السعادة
ومصباح السيادة
المفصّل في
تاريخ العرب قبل الاسلام
مقاتل الطالبيين
مقتل الامام
أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب (ع)
مقتل الحسين (ع)
المقنع
المكاسب
المحرّمة
ملحمة الفرطوسي
الملل والنحل
المناقب
مناقب أبي حنيفة
مناقب أحمد
مناقب آل أبي
طالب
المناقب
والمثالب (خ)
المناقب
والمثالب
المنتقي
منتهي الآمال
من لا يحضره
الفقيه
منهاج البراعة
في شرح نهج البلاغة
مواهب الرحمن
المواهب اللدنية
الموطأ
الموفّقيات
مؤلّفو الشيعة
في صدر الاسلام
مهج الدعوات
ميزان الاعتدال
الميزان في
تفسير القرآن
أحمد بن عبدالله
القلقشندي
محمد رضا الحكيم
مظهر حسن هندي
أحمد بن يحيي ثعلب
السيد محسن الامين
الميداني
الطريحي
الطبرسي
الهيثمي
البرقي
محمد بن حبيب البغدادي
محمد حسين الحسني
ابن حزم الاندلسي
محمد بن أحمد بن تميم
المغربي
أحمد بن عبدالحليم
البردوي
أمير علي
الامام شرف الدين
المسعودي
محمد
بن عبدالله حاكم النيشابوري
سليمان بن داود
يعقوب بن إسحاق
النيشابوري
أحمد بن حنبل
الامام زيد بن علي
الحضرمي
أحمد بن محمد الطحاوي
حسين بن مسعود البغوي
إبراهيم النعمة
السيد عبدالزهراء
الحسيني
ابن قتيبة
أحمد بن محمد الاعرابي
ياقوت الحموي
ياقوت الحموي
السيد الخوئي
الطبراني
البكري الاندلسي
أحمد إبراهيم رضا
أحمد بن عبدالله
الاصفهاني
محمد بن عمر الواقدي
محمدتقي النقوي
جواد علي
أبوالفرج الاصفهاني
عبدالله بن أبي الدنيا
الخوارزمي
الشيخ الصدوق
الشيخ الانصاري
الفرطوسي
الشهرستاني
الموفق بن أحمد
الخوارزمي
الخوارزمي
أحمد بن حنبل
ابن شهرآشوب
أبوحنيفة
القاضي نعمان المصري
سليمان بن خلف الباجي
الشيخ عبّاس القمّي
الشيخ الصدوق
الشيخ إبراهيم الخوئي
السيد السبزواري
القسطلاني
مالك بن أنس
الزبير بن بكّار
الامام شرف الدين
ابن طاووس
الذهبی
السيد الطباطبائي
مآثر الاناقة في
معالم الخلافة
مالك الاشتر
المتين في تاريخ
أميرالمؤمنين (ع)
مجالس ثعلب
المجالس السنية
مجمع الامثال
مجمع البحرين
مجمع البيان
مجمع الزوائد
المحاسن
المحبّر
محاكمة في
القضاء
المحلي
المحن
المختار من كتاب
عيون الاخبار
مختصر تاريخ
العرب
المراجعات
مروج الذهب
مستدرك الحاكم
مسند أبي داود
مسند أبي عوانة
مسند أحمد بن
حنبل
مسند الامام زيد
مسند الامام علي
(ع)
مشكل الآثار
مصابيح السنة
مصادر نهج
البلاغة
مصادر نهج
البلاغة وأسانيده
المعارف
معجم ابن
الاعرابي
معجم الادباء
معجم البلدان
معجم رجال
الحديث
المعجم الكبير
معجم ما استعجم
معجم متن اللغة
معرفة الصحابة
المغازي
مفتاح السعادة
ومصباح السيادة
المفصّل في
تاريخ العرب قبل الاسلام
مقاتل الطالبيين
مقتل الامام
أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب (ع)
مقتل الحسين (ع)
المقنع
المكاسب
المحرّمة
ملحمة الفرطوسي
الملل والنحل
المناقب
مناقب أبي حنيفة
مناقب أحمد
مناقب آل أبي
طالب
المناقب
والمثالب (خ)
المناقب
والمثالب
المنتقي
منتهي الآمال
من لا يحضره
الفقيه
منهاج البراعة
في شرح نهج البلاغة
مواهب الرحمن
المواهب اللدنية
الموطأ
الموفّقيات
مؤلّفو الشيعة
في صدر الاسلام
مهج الدعوات
ميزان الاعتدال
الميزان في
تفسير القرآن
أحمد بن عبدالله
القلقشندي
محمد رضا الحكيم
مظهر حسن هندي
أحمد بن يحيي ثعلب
السيد محسن الامين
الميداني
الطريحي
الطبرسي
الهيثمي
البرقي
محمد بن حبيب البغدادي
محمد حسين الحسني
ابن حزم الاندلسي
محمد بن أحمد بن تميم
المغربي
أحمد بن عبدالحليم
البردوي
أمير علي
الامام شرف الدين
المسعودي
محمد
بن عبدالله حاكم النيشابوري
سليمان بن داود
يعقوب بن إسحاق
النيشابوري
أحمد بن حنبل
الامام زيد بن علي
الحضرمي
أحمد بن محمد الطحاوي
حسين بن مسعود البغوي
إبراهيم النعمة
السيد عبدالزهراء
الحسيني
ابن قتيبة
أحمد بن محمد الاعرابي
ياقوت الحموي
ياقوت الحموي
السيد الخوئي
الطبراني
البكري الاندلسي
أحمد إبراهيم رضا
أحمد بن عبدالله
الاصفهاني
محمد بن عمر الواقدي
محمدتقي النقوي
جواد علي
أبوالفرج الاصفهاني
عبدالله بن أبي الدنيا
الخوارزمي
الشيخ الصدوق
الشيخ الانصاري
الفرطوسي
الشهرستاني
الموفق بن أحمد
الخوارزمي
الخوارزمي
أحمد بن حنبل
ابن شهرآشوب
أبوحنيفة
القاضي نعمان المصري
سليمان بن خلف الباجي
الشيخ عبّاس القمّي
الشيخ الصدوق
الشيخ إبراهيم الخوئي
السيد السبزواري
القسطلاني
مالك بن أنس
الزبير بن بكّار
الامام شرف الدين
ابن طاووس
الذهبی
السيد الطباطبائي
مآثر الاناقة في
معالم الخلافة
مالك الاشتر
المتين في تاريخ
أميرالمؤمنين (ع)
مجالس ثعلب
المجالس السنية
مجمع الامثال
مجمع البحرين
مجمع البيان
مجمع الزوائد
المحاسن
المحبّر
محاكمة في
القضاء
المحلي
المحن
المختار من كتاب
عيون الاخبار
مختصر تاريخ
العرب
المراجعات
مروج الذهب
مستدرك الحاكم
مسند أبي داود
مسند أبي عوانة
مسند أحمد بن
حنبل
مسند الامام زيد
مسند الامام علي
(ع)
مشكل الآثار
مصابيح السنة
مصادر نهج
البلاغة
مصادر نهج
البلاغة وأسانيده
المعارف
معجم ابن
الاعرابي
معجم الادباء
معجم البلدان
معجم رجال
الحديث
المعجم الكبير
معجم ما استعجم
معجم متن اللغة
معرفة الصحابة
المغازي
مفتاح السعادة
ومصباح السيادة
المفصّل في
تاريخ العرب قبل الاسلام
مقاتل الطالبيين
مقتل الامام
أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب (ع)
مقتل الحسين (ع)
المقنع
المكاسب
المحرّمة
ملحمة الفرطوسي
الملل والنحل
المناقب
مناقب أبي حنيفة
مناقب أحمد
مناقب آل أبي
طالب
المناقب
والمثالب (خ)
المناقب
والمثالب
المنتقي
منتهي الآمال
من لا يحضره
الفقيه
منهاج البراعة
في شرح نهج البلاغة
مواهب الرحمن
المواهب اللدنية
الموطأ
الموفّقيات
مؤلّفو الشيعة
في صدر الاسلام
مهج الدعوات
ميزان الاعتدال
الميزان في
تفسير القرآن
أحمد بن عبدالله
القلقشندي
محمد رضا الحكيم
مظهر حسن هندي
أحمد بن يحيي ثعلب
السيد محسن الامين
الميداني
الطريحي
الطبرسي
الهيثمي
البرقي
محمد بن حبيب البغدادي
محمد حسين الحسني
ابن حزم الاندلسي
محمد بن أحمد بن تميم
المغربي
أحمد بن عبدالحليم
البردوي
أمير علي
الامام شرف الدين
المسعودي
محمد
بن عبدالله حاكم النيشابوري
سليمان بن داود
يعقوب بن إسحاق
النيشابوري
أحمد بن حنبل
الامام زيد بن علي
الحضرمي
أحمد بن محمد الطحاوي
حسين بن مسعود البغوي
إبراهيم النعمة
السيد عبدالزهراء
الحسيني
ابن قتيبة
أحمد بن محمد الاعرابي
ياقوت الحموي
ياقوت الحموي
السيد الخوئي
الطبراني
البكري الاندلسي
أحمد إبراهيم رضا
أحمد بن عبدالله
الاصفهاني
محمد بن عمر الواقدي
محمدتقي النقوي
جواد علي
أبوالفرج الاصفهاني
عبدالله بن أبي الدنيا
الخوارزمي
الشيخ الصدوق
الشيخ الانصاري
الفرطوسي
الشهرستاني
الموفق بن أحمد
الخوارزمي
الخوارزمي
أحمد بن حنبل
ابن شهرآشوب
أبوحنيفة
القاضي نعمان المصري
سليمان بن خلف الباجي
الشيخ عبّاس القمّي
الشيخ الصدوق
الشيخ إبراهيم الخوئي
السيد السبزواري
القسطلاني
مالك بن أنس
الزبير بن بكّار
الامام شرف الدين
ابن طاووس
الذهبی
السيد الطباطبائي
(ن)
النجوم
الزاهرة
نزهة
المجالس
نصرة
الثائر علي المثل السائر
النص
والاجتهاد
نظام
الحكم والادارة في الاسلام
النظم
الاسلامية
نفحة
اليمن
نور
الابصار
نور
القبس المختصر من المقتبس
نهاية
الارب في فنون الادب
نهج
البلاغة
نهج
البلاغة
نهج
السعادة في مستدرك نهج البلاغة
ابن
تغري بردي
عبدالرحمن
الصفوري
صلاح
الدين الصفدي
الامام
شرف الدين
للمؤلّف
ديمومييني
موريس
الشيخ
أحمد اليمني الشيرواني
الشبلنجي
محمد بن
عمران المرزباني
أحمد
النويري
صبحي
الصالح
محمّد
عبده
محمّدباقر
المحمودي
النجوم
الزاهرة
نزهة
المجالس
نصرة
الثائر علي المثل السائر
النص
والاجتهاد
نظام
الحكم والادارة في الاسلام
النظم
الاسلامية
نفحة
اليمن
نور
الابصار
نور
القبس المختصر من المقتبس
نهاية
الارب في فنون الادب
نهج
البلاغة
نهج
البلاغة
نهج
السعادة في مستدرك نهج البلاغة
ابن
تغري بردي
عبدالرحمن
الصفوري
صلاح
الدين الصفدي
الامام
شرف الدين
للمؤلّف
ديمومييني
موريس
الشيخ
أحمد اليمني الشيرواني
الشبلنجي
محمد بن
عمران المرزباني
أحمد
النويري
صبحي
الصالح
محمّد
عبده
محمّدباقر
المحمودي
(و)
وسائل
الشيعة
وقعة
صفين
الولاة
والقضاة
وفيات
الاعيان
الحرّ
العاملي
نصر بن مزاحم
المنقري
محمد بن
يوسف الكندي
ابن
خلّكان
(ه- )
الهاشميات
هذه هي
الشيعة
الكميت
للمؤلّف
(ي)
ينابيع
المودّة
القندوزي