مزاج شناسی

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

ایلیا جهان مرد حسین آبادی

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاهشان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

پارسا جمشیدی

ص: 5

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمد شفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمدشفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه بر این اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. ان شاا...

محمدرضا محمد شفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمد شفیعی

ص: 6

فهرست مطالب

فصل اول...8

مقدمه...9

تاریخچه ی طب سنتی...9

تاریخچه ی طب سنتی در برخی از کشورها...11

مهمترین دوره های طبابت در ایران...13

فصل دوم...16

انواع مختلف مزاج...17

تقسیم بندی مزاج بر حسب عقل...17

چهار مزاج مرکب...18

تشخیص مزاج فطری یک فرد...18

ویژگی های ظاهری دموی مزاج ها...25

ویژگی های ظاهری صفراوی مزاج ها...32

ویژگی های ظاهری بلغمی مزاج ها...36

ویژگی های ظاهری سودایی مزاج ها...43

خصوصیات روانی افراد براساس مزاج...50

فصل سوم...59

بیماری های هر مزاج و دستورات تغذیه برای رفع هر کدام...60

دستورات تغذیه مخصوص هر مزاج...64

منابع...68

ص: 7

فصل اول: تاریخچه

اشاره

تصویر

ص: 8

مقدمه

قدمت و پیشینه ی طب را در هیچ کشوری به درستی نمی توان تخمین زد اما می توان این احتمال را داد، که با خلقت بشر علم پزشکی نیز به وجود آمد. در مجموع از زمانی که انسان در بدن خود درد و ناخوشی را حس کرد برای کاهش درد به روش یا روش هایی متوسل شد، و از همان زمان طبابت آغاز گردید. در اوایل تاریخ بشر، زمانی که تالیفی وجود نداشت و تجربیات به صورت نقلی انتقال می یافت، جهت مداوای بیماران و استفاده از تجربیات افراد، بیماران را در کنار راه های پر رفت و آمد قرار می دادند و از افراد رهگذر در خصوص راه های معالجه ی این نوع بیماری راهنمایی می خواستند. هر کسی به فراخور اطلاعات و تجربیات خود، توصیه ای می نمود. مثلاً شخصی می گفت در شهر ما هم یک نفر به این بیماری مبتلا شده بود و از داروی فلان، یا گیاه فلان دارویی ساخته و به آن بیمار دادند. بعد مصرف این دارو بیماری او رفع گردید. رفته رفته کسانی به این موضوع علاقه پیدا کرده و به جمع آوری این اطلاعات و تحقیق و گسترش آن ها روی آوردند. به این صورت نخستین مجموعه ها در طب شکل گرفت.

تاریخچه ی طب سنتی

طب سنتی در گذشته پیشه ای محسوب می شد، که سلامت از دست رفته ی انسان را از طریق علم و عمل به بدن وی باز می گرداند. طب سنتی در قدیم به طب رکاء و طب العجائز و یا فولک مدیسین مشهور بود. هر قوم یا هر ملیتی از نظر داشتن طب سنتی بسیار غنی هستند، چرا که برای درمان امراض مختلف به شیوه های خاص خود عمل می نمودند.

تصویر

ص: 9

تاریخچه ی طب سنتی در برخی از کشورها

طب در یونان و روم

یکی از قدیمی ترین مفردات پزشکی است، که توسط کریوتس یکی از شاگردان ارسطو نوشته شده است. متأسفانه این کتاب در حال حاضر ناپدید شده است. جمع آوری اطلاعات بعدها نیز ادامه یافت اما هیچ کدام به اهمیت و نفوذ کتاب متریا در قرن اول میلادی نبود. این کتاب حاوی 950 ماده ی درمانگر است، که 600 عدد آن گیاه بوده و باقی ریشه ی حیوانی و یا معدنی دارند. هر صفحه ی آن حاوی تصویر، توضیح گیاه، خاصیت درمانی آن، روش تهیه و اخطار در مورد اثرات ناخواسته است.

تصویر

ارسطو

طب در چین

تصویر

ص: 11

طب در هند شرقی

هند نیز که بین چین و غرب قرار داشت، فرایند مشابهی را طی کرد. درمانی که قبل از مجموعه نوشته های طب آئروودا انجام می شد مشابه درمان در چین و مصر بود (یعنی بیماری توسط خدا برای تأدیب فرد خاطی یا گناهکار بروز می کرد). طب آئروودا هنگامی بروز کرد که فلسفه های اوپانیشادها، بودا و دیگر مدارس فکری در هند اوج گرفته بودند. در طب آئروودا گیاهان نقش مهمی داشته و اصلی ترین کتاب آئروودا درباره ی طب داخلی یعنی Charaka samhita است. در این کتاب 582 گیاه دارویی لیست شده است. در کتاب جراحی به نام Sushruta samhita حدود 600 گیاه دارویی عنوان شده است. اغلب متخصصان معتقدند که این کتاب حداقل 2000 سال قدمت دارد.

تصویر

ص: 12

اروپا

دانش گیاهی در هنگام رجعت اطبای شرکت کننده، در جنگ های صلیبی گسترش فراوانی یافت. در قرن چهاردهم فرهنگ اروپایی در درمان و آموزش پزشکی پیشرو بود. در قرن پانزدهم صنعت چاپ باعث نشر مطالب در میان مردم شد. جان جرارد کتاب تاریخ عمومی گیاهان را در سال 1597 چاپ نمود. که می توان آن را اولین گیاهنامه انگلیسی نامید و بلافاصله بعد از آن نیکلاس کالپر آن را توسعه داد که تلفیقی از فولکلور، نجوم و طب گیاهی بود.

تصویر

مهمترین دوره های طبابت در ایران

دوره ی هخامنشیان

این دوره یکی از سودمندترین و درخشان ترین دوره ها در تاریخچه ی پزشکی ایران است. این علم حدود 2500 سال پیش در ایران به سبب تاکید بر موضوعات بسیاری ازجمله بهداشت در کتاب های مذهبی زرتشتیان از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است، و همه ی پزشکان در این دوره بر اساس اهمیت تقسیم بندی شده اند.

تصویر

ص: 13

دوره ی ساسانیان

منشأ و ریشه ی انتقال پزشکی از هخامنشیان به ساسانیان در این دوره آغاز شد. اما با توجه به اختلافات مذهبی در امپراطوری رم شرقی (بیزانس) بین امپراطورها و پزشکان تاریخچه طبابت ایران و در نتیجه طب اسلامی به دوره ی جدیدی پا نهاد. به علت همسایه بودن ایران با کشورهای تحت سلطه ی امپراطوری رم شرقی دانشمندان قدیمی و حکیمان برای یادگیری این علم به ایران مهاجرت کردند، و پس از آن بیمارستان و مدرسه جندی شاپور ساخته شد، و به دنبال آن با برپایی اولین کنگره پزشکی در دوران حکومت انوشیروان برای بحث و گفتوگو در مورد موضوعات پزشکی و فلسفی انقلاب بزرگی در ایران و طب جهانی ایجاد شد.

تصویر

دوره اسلامی

پس از فتح ایران توسط عرب ها و سرنگونی سلسله ساسانی و پیشرفت عربی میراث قدیمی یونانی و ساسانی به مسلمانان واگذار شد. به طور مثال، در دوره عباسی مرکز جندی شاپور به بغداد انتقال یافته و به تدریج به کانون علم طب تبدیل گردید، و به دنبال آن شهرت جندی شاپور از بین رفت. به طور خلاصه مسلمانان با در نظر گرفتن آموزه های اسلامی پیشرفت های زیادی در علم طب، ترجمه و تألیف متون پزشکی به دست آوردند.

تصویر

ص: 14

فصل دوم: انواع مزاج ها

اشاره

تصویر

ص: 16

انواع مختلف مزاج

مزاج شناسی علمی بسیار وسیع و گسترده است، که کاربردهای فراوانی برای تشخیص و درمان مشکلات جسمی و روحی دارد. در حقیقت مزاج تمامی جنبه های زندگی ما تحت تاثیر طبیعت بدنمان قرار دارد، نوع غذایی که می خوریم می تواند، تاثیرات بسیار مهمی بر تمامی اعضای بدن ما از مغز و اعصاب گرفته تا قلب، معده ، کبد و کلیه ها داشته باشد، در بعضی از انواع مزاج ها، خوردن یک غذای نامناسب می تواند عواقب زیادی داشته باشد.

تصویر

تقسیم بندی مزاج برحسب عقل

معتدل حقیقی

این حالت ممتنع است. به این معنی که از هر کدام از اخلاط به نسبت مساوی در عالم خارج در یک بدن وجود داشته باشد محال است و این مثال صرفا ذهنی است.

معتدل فرضی

شایسته ترین مزاج برای یک موجود است.

تصویر

ص: 17

چهار مزاج مرکب

- مزاج گرم و خشک یا صفراوی.

- مزاج گرم و تر یا دموی.

- مزاج سرد و خشک یا سوداوی.

- مزاج سرد و تر یا بلغمی.

تصویر

اگر مقادیر عناصر متضاد در ترکیب برابر باشد، مزاج حاصل به اعتدال خواهد رسید؛ ولی اگر نتیجه ی به دست آمده از ترکیب مقادیر عناصر متضاد در حد وسط نباشد، مزاج حاصل نامعتدل است.

قرمزی

قرمزی پوست، نشان از گرمی و پر خونی دارد. زیرا غذا در بدن گرم مزاج به خون تبدیل می شود.

زردی

رنگ زرد مایل به سرخی دلالت بر گرمی مزاج (صفرا) دارد.

بادنجانی

نشانه خشکی و سردی (سودا) است.

گچی

نشان از مزاج سرد را دارد.

تیرگی پوست

نشانه خون غیر تمیز است، مستعد غلبه سودا است.

تصویر

از طریق مو

برای تشخیص نوع مزاج نیاز به بررسی مو، جنس و کیفیت رشد آن دارید. به این ترتیب می توانید پنجمین فاکتوری را که به شناسایی نوع مزاج شما کمک می کند، بررسی کنید. جنس مو و میزان رشد آن در افراد مختلف که مزاج های متفاوتی دارند، فرق می کند.

ص: 19

از طریق گوشت بدن و چربی

چاقی دو گونه است:

- اگر در بدن فرد گوشت زیاد باشد، دلالت بر گرمی و تری است.

- اگر چربی بدن بیشتر از گوشت باشد، دلالت بر سردی و تری می کند.

تصویر

لاغری نیز دو گونه است.

- لاغری بر اثر کمی گوشت باشد، نشانه سرد و خشک است.

- اگر لاغری بر اثر کمی پیه باشد، دلالت بر گرم و خشک است.

تصویر

ص: 21

از طریق شکل اندام ها

موارد زیر بیان گر مزاج گرم است:

- قفسه سینه پهن و بزرگ.

- اندام ها بزرگ.

- عروق برجسته، بزرگ و قابل مشاهده.

- نبض عظیم و قوی.

- عضلات بزرگ و کلفت.

تصویر

موارد زیر بیانگر مزاج خشک است:

- چهره لاغر و پوست به استخوان چسبیده.

- مفاصل قابل مشاهده و برجسته هستند.

- غضروف های حنجره و بینی وغیره برجسته و واضح است.

تصویر

ص: 22

از طریق سرعت انفعال اعضا

اگر عضوی در برخورد با گرما، سرما، خشکی و رطوبت زود از آن اثر پذیرد دلیل غلبه آن مزاج است. مثلا اگر در گرما (چه موضعی و چه خوراکی) زود گرم شود، دلیل بر گرمی مزاج می باشد.

تصویر

از طریق خواب و بیداری

اعتدال در خواب و بیداری، نشانه ی اعتدال مزاج و نمایانگر مزاج خوب مغز است. خواب بیشتر از حد، نشانه ی تری و سردی مزاج است، و بی خوابی زیاد علامت خشکی و گرمی مزاج است، و به خصوص نشان دهنده ی گرمی و خشک بودن مزاج مغز است.

تصویر

از طریق نتیجه گیری کلیه ی افعال بدن

تمام افعال بدن شامل سرعت رشد، رویش دندان، سرعت در سخن گفتن و پیوستگی گفتار، سرعت حرکت، باز و بسته کردن پلک ها و غیره اگر این کنش ها سریع تر از حد طبیعی خود صورت گیرد، دلیل بر گرمی مزاج و اگر کندتر صورت گیرد و در آن تحمل و درنگ ایجاد شود دلیل بر سردی مزاج می باشد.

ص: 23

کیفیت دفع فضولات بدن

فضولات بدن شامل ادرار، مدفوع، عرق، مو، ناخن، و غیره می باشد. اگر این مواد زاید دارای بوی تند باشد، دلیل بر گرمی مزاج است. بی رنگ بودن یا کم بودن فضولات و عدم رایحه آن، دلالت بر سردی مزاج است.

کارها

سرعت، و کندی مربوط به روح و اعصاب، نشانه ی گرمی است. مثلا گرم مزاجان پر حرف هستند و با سرعت بیشتری صحبت می کنند. در حالی که سرد مزاجان آهسته، آرام و شمرده صحبت می کنند و کم حرف هستند. قدرت حافظه و یادگیری در گرم مزاج ها بهتر است. سردی مایه ی ترس و گرمی مایه ی شجاعت است.

تصویر

ص: 24

ویژگی های ظاهری دموی مزاج ها

ناخن

زیر ناخن هایشان قرمز است.

تصویر

تعریق

منافذ پوستی درشتی دارند، که از علائم منافذ درشت، خوب عرق کردن است. تعریق فراوان و عرق نشانه گرم مزاجی است و حالت برافروختگی و کلافگی دارند.

تصویر

ص: 26

رگ ها

رگ های بدن به خصوص در پشت دستان، گردن، روی پاها و گاه پیشانی واضح و برجسته است.

تصویر

نبض

نبضی پر، وسیع، قوی، سریع و نرم دارند.

تصویر

چشم

رنگ سفیدی چشم، گرایش به قرمزی دارد، و عروق چشم مشخص است. رنگ چشم معمولا میشی تیره یا سیاه است. وضعیت چشم از نظر پف یا گودی زیر چشم معمولی است.

تصویر

ص: 27

دهان

مزه دهانشان خصوصا صبح زود شیرین است. دهانشان آبدار است، بزاق دهان زیاد و کشدار بوده و کم تشنه می شوند.

تصویر

زبان

رنگ زبان قرمز پررنگ است.

تصویر

بینی

ترشحات بینی عادی است.

تصویر

ص: 28

قدرت بدنی

قوی و پرانرژی و با قدرت بدنی بالا هستند.

تصویر

حرکات بدن

حرکات بدنشان چالاک و نسبتا سریع و با نشاط است. اما سرعت عمل آن ها به افراد صفراوی نمی رسد. در نقطه مقابل، دوام تحرک آنان از صفراوی ها بیشتر است و مثل آن ها در کارها کم نمی آورند و زود خسته نمی شوند.

تصویر

تکلم

نسبتا سریع صحبت می کنند. صدای قوی، محکم و رسایی دارند.

تصویر

ص: 29

پوشش

در فصل بهار و تابستان معمولا کمتر از دیگران و در پاییز و زمستان معمولی لباس می پوشند.

تصویر

سایر

بینی و چانه درشتی دارند.

تصویر

خواب

افراد دموی، خوش خواب هستند. زود به خواب می روند، خواب خوب و عمیقی دارند و اگر رطوبتشان متعادل باشد، تحمل بی خوابی را نیز دارند. ولی اگر رطوبتشان بالا رود، خواب زیاد و سنگین و غیر قابل کنترلی پیدا می کنند. به همین جهت زیاد پیش می آید که کسل هستند، به ویژه در فصل بهار این حالات تشدید می شود. خواب صبحگاهی سنگینی دارند. خمیازه، کش و قوس بدن و کشیدن دست ها به اطراف جزء عادات آنان می باشد. در خواب، رویاهای سرخ و خونین می بینند.

ص: 30

گوارش

اشتهای زیاد و خوراک خوبی دارند، توان هضم غذا در آنان بالا است، و نفخ معده و معمولا یبوست ندارند. رنگ ادرارشان متمایل به قرمزی است. علاقه به خوردن گوشت، شیرینی و ترشی دارند. تقریبا به تمام مزه ها تمایل دارند و همه نوع غذایی را می خورند. اگر رطوبت بدن آن ها زیاد شود، بیشتر شیرینی می خورند و اگر رطوبت بدنشان کم شود، بیشتر به دنبال ترشی می روند. اگر فرد دموی همراه با غذای گرم مثل شیرینی جات از مواد و اغذیه سرد استفاده نکند، دچار خارش بدن و جوش در کتف و سینه خواهد شد.

تصویر

ویژگی های ظاهری صفراوی مزاج ها

هیکل

مزاج خشک، موجب لاغری و گرما، موجب عضله سازی در بدن می شود. پس فرد صفراوی لاغر اندام، عضلانی، قدرتمند، قد بلند، چهار شانه بوده، استخوان بندی درشت و مفاصل برجسته ای دارند، ولی صفراوی مزاج ها، چاق نمی شوند و استعداد چاقی ندارند. قفسه سینه پهن، کمر باریک، مچ دست پهن و اندام های خشکی دارند. ساق پای باریکی داشته، اما اگر خلاف این بود، می تواند نشان تجمع بلغم باشد. صفرا چربی های بدن رو می سوزاند. به دلیل این چربی سوزی صفراوی ها لاغر هستند، و به اصطلاح هر چه می خورند، چاق نمی شوند. ولی در صورت افزایش وزن از ناحیه بالاتنه چاق می شوند.

تصویر

مو

موی سرصفراوی مزاج ها خشک، ضخیم، غیر صاف و بیشتر مجعد است و به علت حرارت و خشکی زیاد مستعد طاسی هستند. طاسی یا ریزش مو در سنین جوانی اتفاق می افتد. هر چند رشد مو زیاد بوده و موها زود سفید نمی شوند. رنگ مو سیاه یا خرمایی است. صفراوی مزاج ها ریزش موی ابرو نیز دارند. موی بدن آن ها معمولا زیاد نیست و مثل دموی مزاج ها در سینه، کتف ها، پایین کمر و پاها دیده می شود، اما پراکندگی موی بدن آنان از افراد دموی کمتر است. معمولا موهای سر آنان خیلی زود چرب می شود و بعضی از آنان می گویند، به محض بیرون آمدن از حمام موهایشان چرب می شود. علت این است، که صفرا چربی های بدن را می سوزاند و همانند آتش و حرارت که به سمت بالا حرکت می کنند، این چربی را به قسمت بالای بدن هدایت کرده، و سپس آن را از طریق پوست سر دفع می کند.

ص: 33

ناخن

ناخن ها بسیار خشک هستند، تا حدی که باعث شکنندگی آن ها می شود.

تصویر

تعریق

منافذ پوستی صفراوی مزاج ها درشت، باز بوده و زیاد عرق می کنند، خصوصا در فصول گرم و هنگام فعالیت های بدنی زیاد باشد. تعریق بیشتر در کشاله ران، زیر بغل، زیر گردن و گاهی در پشت گوش بروز می کند. کف دست ها و پاهایشان نیز عرق می کند. خلط صفرا باعث بوی تیز یا تلخ عرق می شود.

تصویر

ص: 34

رگ ها

رگ های بدن صفراوی مزاج ها برجسته، بزرگ و واضح است، که البته به هنگام سرما سریعا پنهان می شود.

تصویر

نبض

نبض پر، قوی، سریع و سفتی دارند و پمپاژ قلب در آنان راحت است.

تصویر

آب و هوا

صفراوی مزاج ها گرمایی هستند و تحمل فصل تابستان را ندارند. بهترین فصل برای آن ها فصل زمستان است. زیر دنده راست آن ها خیلی گرم است. عاشق دوش خنک هستند و نمی توانند زیاد در حمام بمانند و در حمام احساس دلتنگی و بیحالی پیدا می کنند. از هوای خنک لذت می برند.

تصویر

ص: 35

ویژگی های ظاهری بلغمی مزاج ها

هیکل

معمولا هیکلی درشت، قدی کوتاه و استخوان بندی آن ها نسبتا ریز است. تپل و چاق با چربی زیاد و استعداد بالای چاقی هستند، اگرچه ممکن است، بعضی از آن ها لاغر باشند. چاقی شکمی دارند و ممکن است، کمی چاقی از ناحیه پهلو هم داشته باشند و بافت بدنی آن ها بیشتر چربی است و ماهیچه کمی دارند. یک فرد بلغمی را نمی توان خیلی لاغر کرد و اگر این فرد لاغر استخوانی شود، مریض می شود. چربی بدن این افراد بر اثر خوردن مواد سرد و تر بیشتر می شود. قفسه سینه آنان غیر فراخ بوده، ولی سینه درشت دارند. شانه ها حالت افتادگی دارند و مفاصل شان قابل رؤیت نیست. معمولا دارای ورم در مچ پا هستند.

تصویر

مو

موهای کم پشت، نرم، نازک، صاف و لخت به رنگ روشن و شفاف هستند، که معمولا به رنگ بور، خرمایی یا قهوه ای روشن است. سرعت رشد موها کم بوده، ریزش زیاد دارند، و زود سفید می شود. بدنشان هم، کم مو و نازک است. هرچه سردی و تری مغز بیشتر باشد، موها روشن تر است. نوزادان سرد مزاج در رحم مادر موی چندانی ندارند. به همین دلیل نوزادان در اروپای شمالی بی مو به دنیا می آیند، در حالی که نوزادان مناطق گرمسیر با موی تیره و انبوه متولد می شوند.

تصویر

تعریق

پوست آنان دارای منافذ ریز است، بنابراین تعریقشان کم بوده و در صورت تعریق، عرق سرد می کنند.

تصویر

رگ ها

رگ های کوچک، غیر برجسته و پنهان دارند.

تصویر

نبض

نبض سست، کم قدرت، کند، ضعیف، نرم و مبهمی دارند.

ص: 38

چشم

سفیدی چشم آنان سفید رنگ بوده و چشمانشان معمولا درشت، بی حال، بی فروغ، به حالت خمار و به رنگ روشن است. رطوبت زیاد باعث درشت شدن اندازه چشم و سردی زیاد باعث روشن شدن رنگ آن می شود. در صورتی که رطوبت در بدنشان غلبه کند، چشمانشان پف می کند.

تصویر

دهان

این افراد تشنه نمی شوند. دهانشان خصوصا اول صبح ترشمزه یا بی مزه بوده، ترشح بزاق دهان زیاد است، و ممکن است، در خواب، آب دهانشان روی بالش بریزد. زبان آن ها بزرگ، مرطوب، صورتی و صورتی مایل به سفید است.

تصویر

ص: 39

بینی

این افراد معمولا بینی کوچکی دارند. ترشحات بینی آنان زیاد و رقیق می باشد.

تصویر

قدرت بدنی

انرژی و قدرت بدنی پایینی دارند، تنبل و بی حال هستند و زود خسته می شوند.

تصویر

حرکات بدن

حرکات بدنی آن ها کند و بی نشاط است.

تصویر

ص: 40

تکلم

تکلم کند، شل و کلمه به کلمه با صدای آرام و نارسا صحبت می کنند.

تصویر

پوشش

در تمامی فصول سال سردشان است، و بیشتر از دیگران لباس می پوشند.

تصویر

خواب

زیاد می خوابند و اغلب هنگام برخاستن از خواب همچنان احساس کسالت دارند. در خواب هایی که می بینند معمولا رنگ های سفید، آب رودخانه، برف و باران زیاد دیده می شود. همچنین خواب پرواز در آسمان، حمل بار سنگین و چیزهای بدبو را می بینند. به دلیل زیادی بلغم در حنجره، در خواب زیاد خروپف می کنند.

تصویر

ص: 41

گوارش

هضم ضعیف و معده نفاخی دارند، معمولا یبوست ندارند و مواد دفعی بدنشان که شامل عرق و مدفوع و ادرار است، کمرنگ و کمبو است. تحملشان در گرسنگی کم است، اشتهای زیادی دارند و معمولا توانایی زیادی در مهار اشتهایشان ندارند. تمایل زیادی به مصرف گرمی ها مثل شیرینی و ادویه و همچنین خوراکی های شور داشته، ولی تمایلی به خوردن سردی ها از جمله ترشی از خود نشان نمی دهند.

تصویر

آب و هوا

تحمل سرما را ندارند، از کولر فرار می کنند، و به بخاری و پوشیدن لباس های گرم علاقه زیادی دارند. فصل زمستان فصل بدی برایشان است، و به دلیل این که زمستان سبب افزایش بلغم در بدن می گردد، بسیار بد حال می شوند. تابستان فصل ایده آل برای این افراد است.

تصویر

ص: 42

ویژگی های ظاهری سودایی مزاج ها

هیکل

مزاج خشک موجب لاغری افراد می شود. افراد سوداوی معمولا لاغر بوده، هر چند ممکن است، بعضی از آنان چاق هم باشند. دارای اندامی باریک، لاغر، ضعیف، غیرعضلانی و استخوان بندی ظریف هستند. سودا موجب کشیدگی استخوان ها می شود، زیرا بافت استخوان از سودا است. لذا بدن سوداوی ها با استخوان های نازک و کشیده ناحیه انگشتان، ساعد و سایر مناطق خود را نشان می دهد. قفسه سینه لاغر و عضلات کوچک دارند. در صورت افزایش وزن از ناحیه میان تنه (کمر و شکم) چاق می شوند.

تصویر

پوست

رنگ پوستشان سبزه یا جوگندمی مایل به تیرگی یا سفید مایل به خاکستری است. پوست بدن سرد، سفت، خشک، بدون رطوبت و طراوت است و دارای منافذ متوسط است. کف دست و پایشان سرد است و بروز لکه های تیره و خالدار پوست این افراد شایع است.

تصویر

ص: 43

مو

موهای سر نسبتا پرپشت، خشک، ضخیم و مجعد بوده و رنگ موها معمولا سیاه و مات است. اگر سودای وی به سمت بلغمی باشد، موی سر سفید و جوگندمی می شود و اگر سودا به سمت صفرا باشد، ریزش مو در کل سر وجود دارد، و طاسی منطقه ای ندارند. موخوره در آنان شایع است. بدنشان پرمو و دارای موهای تیره و ضخیم است.

تصویر

ناخن

این افراد ناخن های شکننده ای دارند.

تصویر

تعریق

پوست آنان دارای منافذ متوسط است و معمولا کم عرق می کنند. استرس های عصبی سبب افزایش تعریق آنان می شود.

ص: 44

رگ ها

خون آن ها غلیظ است. رگ های دستشان پنهان نبوده، ولی نازک، تیره و غیر برجسته هستند.

تصویر

نبض

نبض آن ها نسبتا کند و خالی، کم قدرت، سست، باریک، اما سفت و سخت است. نامنظمی های ضربان قلب در ایشان شایع است.

تصویر

ص: 45

چشم

چشمان معمولا ریز و به رنگ میشی و قهوه ای است. سفیدی چشمانشان تیره و کدر بوده و عروق آن واضح نیست. غلبه سودا رنگ سفیدی چشم را کدر می کند. تیرگی زیر چشم در آنان شایع است.

تصویر

دهان

دهانشان خشک و کم آب است. مزه دهانشان خصوصا در صبح ناشتا شور است.

تصویر

زبان

زبانشان خشک و صورتی تیره است.

تصویر

ص: 46

بینی

بینی خشک و شامه قوی دارند.

تصویر

قدرت بدنی

این افراد کم قدرت و کم انرژی هستند.

تصویر

حرکات بدن

سرعت حرکاتشان کم تا متوسط است.

تصویر

ص: 47

تکلم

آرام و حساب شده و با دقت صحبت می کنند. صدایشان رسا نبوده و نسبتا آرام است.

تصویر

پوشش

در فصول پاییز و زمستان معمولا بیشتر از دیگران و در بهار و تابستان معمولی لباس می پوشند.

تصویر

خواب

خواب افراد سوداوی کم و سبک است. دیر به خواب می روند و با کوچک ترین صدایی از خواب می پرند. کابوس های آشفته، ترسناک از مشکلات این افراد است. و خواب خرابه، قبرستان و پرتگاه می بینند.

ص: 48

گوارش

سودا مسئول تحریک اشتها است. اشتهای کاذب فراوان دارند، یعنی زود به زود گرسنه می شوند، خیلی زود هم سیر می شوند. به همین دلیل خوراکشان کم بوده، ولی اهل ریزه خواری هستند. توان هضم غذا در آنان بسیار کم است، نفخ معده فراوان دارند و سوزش سر معده در آنان شایع است. ادرار و مدفوع آن ها تیره بوده و یبوست دارند. گرایش به شوری، شیرینی و گرمی ها دارند.

تصویر

خصوصیات روانی افراد بر اساس مزاج

صفرا، مزاج گرم و خشک

اشاره

برونگرا، فعال، اجتماعی، پر سر و صدا، پرحرف، حاضرجواب، مصمم، خودانگیخته، پیش قدم، پیشگام، جاه طلب، هیجانی، سریع چالاک، عجول، ناآرام، بی قرار، بیش فعال، پرتحرک، پرجنب و جوش، پر انرژی، متغیر، ناپایدار، جوگیر، اهل رقابت، ریسک پذیر، شجاع، پرجرات، جسور، تحریک پذیر، تهاجمی، پرخاشگر، بداخلاق، تندخو، عصبی، رک و صریح، بهانه گیر، لجباز، زود از کوره در رفتن، خشونت، کم حوصله، کم تحمل، جدی، باهوش، زیرک، ریزبین، تیزبین، دقیق، نکته سنج، بدبین، منفی نگر، دارای حافظه بسیار خوب، دارای روحیات مردانه، آینده نگر، تصمیم گیرنده سریع، عملگرا، با پشتکار، با اراده، منظم، مقید به اصول، محکم، استوار، خودخواه، تکرو، پرادعا، متعصب، افراطی و مدیر.

تصویر

صفراوی مزاج ها رفتارهای تند و تیزی دارند، و در تمام اعمال و رفتار سرعت عمل بالایی نشان می دهند. این افراد حتی در سخن گفتن هم سرعت بالایی دارند و پیوسته

ص: 50

دم، مزاج گرم و تر

برونگرا، اجتماعی، معاشرتی، خونگرم، صمیمی، مهربان، با محبت، خوش قلب، نوعدوست، خوشرو، خوش اخلاق، باحوصله، شاد، سرزنده، بانشاط، خوش مشرب، شوخ، بذله گو، اهل تفریح، خوشگذران، عیاش، پرسروصدا، پرحرف، خوش صحبت، حاضرجواب، دوست داشتنی، دلنشین، محبوب، همه پسند، مشتاق، پر شور و اشتیاق، عاشق پیشه، دارای استعداد شاعری، بی خیال، آسان گیر، راحت، بی قید، مثبت اندیش، خوشبین، امیدوار، غیر قابل کنترل در هنگام عصبانیت، مستعد خشم دیررس اما خطرناک، بی دقت، بی نظم و ترتیب، تنوعطلب، بی علاقه به کارهای تکراری، متعادل، پرانرژی، قوی، چالاک، سریع، دست و دلباز، ولخرج، سخاوتمند، بخشنده، شجاع، جسور، ریسک پذیر، بلندپرواز، پر جرات، با اعتماد به نفس بالا، مبتکر، باهوش، پیشرو و رهبر.

تصویر

شاید شما هم افراد زیادی را بشناسید، که بسیار خوش مشرب و بذله گو هستند. این افراد دموی مزاج هستند، افرادی با روابط عمومی بالا طوری که خیلی زود با

ص: 52

بلغم، مزاج سرد و تر

درونگرا، منفعل، خویشتن دار، کند، آرام، ملایم، ساکت، کمحرف، تنبل، بی حال، خواب آلود، خونسرد، بی نشاط، کسل، ضعیف، کم انرژی، کمجنبوجوش، کم معاشرت، غیر حساس، غیر احساساتی، دارای حافظه ضعیف، فراموشکار، قدرت تمرکز کم، بی علاقه به یادگیری، واقع گرا، گذشته نگر، محتاط، بااحتیاط، ترسو، پایبند به قانون، نظم گرا، عدم ریسک پذیری، دیرخشم، صبور، پرتحمل، پرحوصله، مطیع، سربه زیر، سازگار، تسلیم پذیر، تحت تاثیر دیگران، انعطاف پذیر، صلح طلب، مسالمت جو، اهل سازش، خوش اخلاق، دوست داشتنی، قابل اعتماد، مهربان، دلسوز، بخشنده، سخاوتمند، باایمان، معتقد، مذهبی، معنوی، با سیاست، اهل پنهان کاری، آب زیرکاه، دارای رفتارهای موذیانه، راز نگهدار، راحت، آسان گیر، بیقید، سست، بی اراده و تجارت پیشه.

تصویر

این افراد بسیار آرام، صبور و حرکاتشان کند است. این افراد به طور معمول

ص: 54

سودا، سرد و خشک

درونگرا، خویشتندار، کمالگرا، دقیق، بادقت، منظم، رعایت قوانین و مقررات، هوشیار، عاقل، منطقی، واقع گرا، واقع بین، کم احساس، محتاط، محافظه کار، میانه رو، ریسک گریز، دوراندیش، محاسبه گر، حسابگر، صرفه جو، خسیس، کنجکاو، ساکت، کم حرف، غیر اجتماعی، کم معاشرت، منزوی، گوشه گیر، مردم گریز، بیزار از سروصدا، بی حوصله، کم تحمل، بی قرار، خشک، جدی، سخت گیر، سرسخت، ثابت قدم، پایدار، لجباز، سمج، کینه ای، انتقام جو، منفی نگر، بدبین، بدگمان، شکاک، وسواسی، افسرده، اندوهگین، غمگین، ناامید، بی نشاط، زودرنج، حساس، ترش رو، عبوس، غرغرو، خودخور، بخیل، کم انرژی، نگران، مضطرب، دودل، مردد، دارای هوش ریاضی و فنی، همه جانبه نگر، ریزبین، تیزبین، ایرادگیر، منتقد، پرتوقع، ناراضی، دارای ذهن بی قرار، متفکر، قابل اعتماد، فلسفه باف و خیال پرداز.

تصویر

این افراد دقیق و حساس هستند و به جزئیات بسیار توجه می کنند، که این موضوع برای انجام کارهایی که نیاز به دقت و توجه زیاد دارد، مناسب است. اما اگر غلبه سودا زیاد شود باعث بدبینی و وسواس می شود و باید دقت کرد که این مزاج از حالت اعتدال خارج نشود. در فصل سرد ممکن است، مشکلات این افراد بیشتر شود بنابراین باید در انتخاب غذا دقت کنند، و از مصرف غذاهایی با طبع سرد و خشک مانند گوشت گاو، پیتزا و ساندویچ پرهیز کنند. برای کمک به اعتدال مزاج این افراد

ص: 56

فصل سوم: انواع بیماری مزاج ها

اشاره

تصویر

ص: 59

بیماری های هر مزاج و دستورات تغذیه برای رفع هر کدام

اشاره

اگر کسی مزاج گرم و خشک، گرم و تر، سرد و خشک یا سرد و تر دارد، به این معنی نیست، که دچار بیماری ناشی از صفرا، دم، سودا یا بلغم است. آن چیزی که باعث بیماری است، افزایش بیش از حد و غلبه دم، صفرا، سودا یا بلغم بر فرد است.

تصویر

علائم بیماری در اثر غلبه صفرا

یرقان، زردی دندان، تب، ریختن مو، درد گوش و شقیقه، درد دهان، خشکی دهان و بینی، تشنگی، سوزش معده، صدای گوش، خشکی مفاصل، حصبه، لذت از نسیم سرد، عدم اعتدال، بیقراری، استفراغ، بی میلی به خوراک، سیاهی رفتن چشم، سرگیجه، طعم دهانشان تلخ شده، سوزش جگر، زیر دنده راست آن ها خیلی گرم است و حداقل دو درجه تب دارند، لب های آن ها دچار خشکی بوده، پوست سرشان ترک خورده و می سوزد و به عنوان شوره و حتی ریشه مژه ودور پلک سوخته و پوسته پوسته می شود، پوست زبر، رنگ ادرار زرد تیره، ریزش ابرو، علاقه زیاد به آب یخ و یخ، تندخو بهانه گیر، موها تکتک می ریزد، دیدن خواب هولناک افتادن از بلندی و جنگ و ستیز.

تصویر

ص: 61

علائم بیماری دراثر غلبه ی سودا

سودا در بدن از چند راه افزایش می یابد.

- اگر خون که در کل بدن جریان دارد، در معرض حرارت قرار بگیرد، تبدیل به سودا می شود؛ مثل کارگر نانوایی یا کشاورزها یا اگر خون در مغز بسوزد و تبدیل به سودا شود؛ مثل تماس با صدای مداوم و سنگین در کارخانه ها.

- سودای دیگر از راه سوخته شدن صفرا به وجود می آید؛ به این صورت که اگر صفرا خیلی بالا برود و بیش از حد باشد، می تواند به سودا تبدیل شود. بنابراین صفرای بالا را باید در مراحل اولیه درمان کرد، تا به سودا تبدیل نشود.

- اگر بلغم غلیظ شود و رسوب کند، می تواند به سودا تبدیل شود.

سودا به هر دلیلی در بدن بالا رفت، می تواند بیماری های زیر را ایجاد کند.

الف) اگر سودا در سر زیاد باشد، می تواند باعث کم خوابی شود، اگر مقداری افزایش پیدا کند، می تواند باعث افزایش درک صدا در سر و احساس مداوم وزوز در گوش باشد. در بینی می تواند باعث افزایش قدرت بویایی شود؛ این افراد همیشه بوهای خیلی ضعیف را هم استشمام می کنند.

تصویر

ب) سودا در عروق ریز رسوب می کند. در دور چشم باعث سیاهی می شود که اگر خونش رقیق شده و سودا بیرون رود، این حلقه سیاه از بین می رود. در پیری این سودا شبیه دانه های عدس بوده در کل پوست منتشر می شود.

سودا در عروق انتهایی می تواند، باعث ایجاد واریس پا و در دستگاه گوارش باعث ایجاد بوآسیر شود.

ص: 62

دستورات تغذیه مخصوص هر مزاج

برخی از پرهیز های مزاج گرم و خشک

مصرف بیش از حد تخم مرغ، سیر و پیاز، ادویه های تند و تیز، گوشت قرمز، گوشت تمام پرندگان کوچک، بادمجان، موز، خربزه، آناناس، طالبی، انجیر، گردو، پسته، فندق، نارگیل، سیاهدانه، شنبلیله و ریزه خواری ( مثل این که مدام در حال غذاخوردن باشد مثل تخمه شکستن و خوردن تنقلات).

تصویر

از تمامی غذاها و نوشیدنی هایی که دارای مزاج گرم و خشک (مخصوصا در هوای گرم) هستند، پرهیز و در صورت ضرورت و نیاز حتما با مصلحات آن و به مقدار خیلی کم استفاده شود.

دستورات تغذیه ی گرم و تر

مصرف خاکشیر، تخم ریحان، سوپ، آش جو، نان جو، برگ زردآلو، هلو و انجیر برای این افراد مناسب است. مصرف آب یخ، نوشابه، تخم مرغ، بادمجان، نوشیدنی همراه با غذا، ترشی، سرکه، سیر و چای را کم کنند.

ص: 66

دستورات غذایی مزاج سرد و تر

اشاره

استفاده از گوشت گوسفند، مرغ محلی، سیب، به، گلابی، طالبی و نارگیل به این افراد توصیه شده، استفاده از ادویه هایی مانند هل، دارچین، زنجبیل و زعفران در غذاها توسط این افراد بلامانع است. به علت ضعیف بودن دستگاه گوارش این افراد، توصیه می شود غذا را خوب جویده و حجم غذا و وعده های غذاییشان را کاهش دهند و از مغزها و کشمش ها به عنوان میان وعده استفاده کنند.

تصویر

دستورات غذایی مزاج سرد و خشک

تصویر

غذاهای مانده، بیات، نمک سود و دودی، سودا را زیاد می کند، و خوردن یخ، مصرف غذاهای فرآوری و سرخ شده برای این افراد مضر بوده، اما غذاهای گرم توصیه می شود.

ص: 67

منابع

1)مجاهدی. م و همکاران، «مروری بر شاخص های تعیین مزاج اولیه در طب سنتی ایران»، فصلنامه تاریخ پزشکی، سال چهارم، شماره دوازدهم.1391.

2) www.namnak.com

3) www.fa.wikipedia.org

4) www.tebsonaty.blogsky.com

5) www.ganjinegolab.ir

6) www.farsindex.com

7) www.bartarinha.ir

8) www.aftabir.com

9) www.irannaz.com

10) www.yjc.ir

11) www.seemorgh.com

12) www.mazaj.blogfa.com

13) www.ghatreh.com

14) www.khodshenas.ir

15) www.sonati.kmu.ac.ir

ص: 68