حیات وحش ایران

مشخصات کتاب

سرشناسه: طباطبایی، سید رامتین، 1387-

عنوان و نام پدیدآور: حیات وحش ایران/ گردآورندگان سید رامتین طباطبایی، طه برچکانی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.

شابک: 400000 ریال 978-622-6446-04-4

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: حیات وحش - ایران

موضوع: *Wildlife - Iran

موضوع: جانورشناسی - ایران

موضوع: Zoology - Iran

شناسه افزوده: برچکانی، طه، 1386-

رده بندی کنگره: QL84/5 /الف 9 ط 2 1397

رده بندی دیویی: 639/90955

شماره کتابشناسی ملی: 5482038

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: مرضیه محمدی سر پیری

اشاره

سرشناسه: طباطبایی، سید رامتین، 1387-

عنوان و نام پدیدآور: حیات وحش ایران/ گردآورندگان سید رامتین طباطبایی، طه برچکانی.

مشخصات نشر: اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1397.

مشخصات ظاهری: 70 ص.

شابک: 400000 ریال 978-622-6446-04-4

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: حیات وحش - ایران

موضوع: *Wildlife - Iran

موضوع: جانورشناسی - ایران

موضوع: Zoology - Iran

شناسه افزوده: برچکانی، طه، 1386-

رده بندی کنگره: QL84/5 /الف 9 ط 2 1397

رده بندی دیویی: 639/90955

شماره کتابشناسی ملی: 5482038

حیات وحش ایران

گردآورندگان:

سید رامتین طباطبایی

دانش آموز پایه ی پنجم دبستان دکتر محمدشفیعی

طه برچکانی

دانش آموز پایه ی پنجم دبستان دکتر محمدشفیعی

انتشارات امیرفدک: اصفهان- خیابان هشت بهشت غربی نبش تقاطع ملک ساختمان فدک

تلفن: 32730360-031 - همراه: 09133135694 کدپستی: 43151-81546

Fadak.mansori@gmail.com

حیات وحش ایران

سید رامتین طباطبایی 87- طه برچکانی 86

آماده سازی: انتشارات امیرفدک

مدیر مسئول: دکتر محمدرضا محمد شفیعی

مدیر تولید: سید محمدرضا منصوری تهرانی

مدیر فنی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری

ویراستار ادبی: راضیه جوهریان

ویراستار علمی: مهسا صالحیان - سمیه مظفری - سروش نکوئی

صفحه آرا: عابدی - کاویانی

طراح جلد: کاویانی

● لیتوگرافی: طاها ● چاپ: ملت ● صحافی: ملت

● چاپ اول: 1397 ● تعداد: 1000 ● قیمت: 40000 تومان

حق چاپ: 1397، انتشارات امیرفدک

شابک: 4-04-6446-622-978 ISBN: 978-622-6446-04-4

هر گونه استفاده از مطالب این کتاب اعم از بازنویسی، خلاصه سازی، نقل مطالب آموزشی، برداشت به صورت دست نویس، کپی، تکثیر و هر گونه چاپ سنتی و دیجیتال، استفاده به صورت کتاب الکترونیکی، لوح فشرده، قرار دادن مطالب بر روی اینترنت و وبسایت ها و هر گونه شبکه ی کامپیوتری دیگر و به طور کل هر گونه استفاده ی اشخاص حقیقی و حقوقی در جهت منافع مادی و معنوی خود، بدون اجازه ی کتبی ناشر ممنوع و بر اساس بند 5 ماده ی 23 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و قوانین مربوط به جرایم رایانه ای کشور قابل پیگیری در محاکم قضایی است.

تقدیم به:

پدر و مادر عزیز و مهربانم

که در سختی ها و دشواری های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار

و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده اند.

سید رامتین طباطبایی

تقدیم به:

پدر و مادرم

که از نگاه شان صلابت

از رفتارشان محبت

و از صبرشان ایستادگی را آموختم

طه برچکانی

پیشگفتار:

در مرکز تحقیقات و فن آوری های نوین دمش سپاهان (دکتر محمدشفیعی) آموزش پژوهش محور را نهادینه کردیم، چرا که ایمان داریم گسترش مرز های علم و فن آوری در جهت پیشرفت کشور در گرو کوشش پژوهشگران است و پژوهشگر با ذهن پرسش گرش از لایه های ابر گرفته آسمان دانش می گذرد، تا به افق های جدیدی دست یابد. روح پژوهشگر، پویا و جوینده است و پوسته های جهل را شکافته، به قنات جاری علم دست می یابد و تا چشمه ی جوشان آن را بر کویر تشنه خویش جاری نسازد، آرام نمی گیرد. در مراکز پژوهش محور دکتر محمدشفیعی اعتقاد داریم؛ پژوهش هزینه نیست، سرمایه است. در اقدامات پژوهشی این مراکز پژوهشی، پژوهشگران کوچک ما تلاش می کنند وضعیت نامطلوب را به وضعیت مطلوب تغییر دهند و یاد می گیرند درست توجه کنند و بدان چه که آموخته اند عمل کنند.

دانش آموزان پژوهنده ی ما می فهمند که هیچ گاه شکست در مسیر کسب دانش وجود ندارد، لذا از ناملایمات علمی و بن بست های مقطعی هراسی نداشته و راه غلبه بر سد های مجازی پیش روی کسب دانش و ارتقای علمی را خوب یاد بگیرند. علاوه بر این اصول و مبنای کار گروهی را فراگرفته تا بتوانند براساس خرد جمعی کار کنند. با بیش از 25 سال سابقه آموزشی - پژوهشی و مدیریتی دریافته ایم که پژوهش و تحقیق مثل حروف الفبا باید از سال های نخست آموزش شروع شده و نهادینه شود، و این امر مهم را در طرح آموزش پژوهش محور انجام داده و به نتایج شگرفی دست یافته ایم و با علم به این که می دانستیم دانش آموزان در مقاطع پایین تر توانایی های بزرگی دارند و در عمل تجربه نمودیم و نهادینه کردیم و مصمم هستیم که این امر مهم در کل کشور اجرایی شود. انشاا...

محمدرضا محمدشفیعی

مدیر مجتمع فرهنگی آموزشی تحقیقاتی دکتر محمدشفیعی

فهرست مطالب

فصل اول ...8

تعریف حیات وحش ...9

نادر‌ترین گونه های ایرانی ...14

فصل دوم ...32

انواع خزندگان ...33

فصل سوم ...43

خانواده کوکو ...44

خانواده زنبور خور ...47

خانواده گلاریول ...49

خانواده کوکر ...52

خانواده کبوتر ...56

خانواده طوطی ...61

خانواده هُدهُد ...61

منابع ...68

فصل اول: پستانداران

اشاره

تصویر

تعریف حیات وحش

حیات وحش گونه های گیاهی و جانوری و زیستگاه طبیعی آنان را در برمی گیرد.

تصویر

یکی از معروف ترین گونه های جانوری ایران، آخرین گونه یوز آسیایی است، که یوز ایرانی هم خوانده می شود.

تصویر

امروزه فقط در ایران یافت می شود و شدیدا در معرض خطر انقراض می باشد. ایران گونه های شیر و ببر مازندران را در اوایل قرن بیستم از دست داده است.

تصویر

تصویر

طبق آمار سازمان حفاظت محیط زیست ایران 1500 گونه جانوری اعم از پستاندار، پرنده، خزنده، دوزیست و ماهیان آب های داخلی و حدود 650 گونه ماهی در آب های دریایی در اکوسیستم های خشکی و آب های داخلی کشور شناسایی شده است.

تصویر

تصویر

از این گونه ها می توان به 197 گونه پستاندار، 535 گونه پرنده، 227 گونه خزنده، 21 گونه دوزیست و 160 گونه ماهیان آب های داخلی اشاره کرد. از این تعداد حدود 76 گونه از رده های جانوری ایران در فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت قرار دارد، که این گونه ها شامل 19 گونه از پستانداران، 25 گونه از پرندگان، 16 گونه از خزندگان، چهار گونه از دوزیستان و 10 گونه از ماهیان آب های داخلی است.

تصویر

تصویر

سازمان حفاظت محیط زیست ایران در سال 1392 اعلام کرد، که دست کم 74 گونه از جانوران این کشور در سیاهه قرمز اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت قرار دارند.

تصویر

به جز یوزپلنگ ایرانی که در وضعیت بحرانی قرار دارد، پستاندارانی مانند، گوزن زرد ایرانی، گورخر آسیایی، فک دریای خزر، هوبره، پلنگ، خرس سیاه آسیایی، تمساح پوزه کوتاه، نهنگ آبی و نهنگ باله ای نیز در معرض خطر انقراض هستند.

تصویر

تصویر

تصویر

شیر آسیایی، که با نام های شیر هندی و شیر آسیایی نیز خوانده می شود، زیر گونه ای از شیر ها می باشد، که هم اکنون تنها در جنگل های هندوستان یافت می شود؛ جایی که شیر هندی نامیده می شود.

تصویر

این زیر گونه از شیر، زمانی از ایتالیا و یونان در ساحل دریای مدیترانه تا شمال شرقی هندوستان شامل ایران و شبه جزیره عربستان و آسیای میانه پراگندگی داشت، اما شکار بیش از حد، آلودگی آب ها و کاهش شدید طعمه های این جانور به نابودی آن ها منجر شده تا جایی که امروزه تنها جمعیت باقی مانده این گونه شیر در هند یافت می شود. بر پایه سرشماری سال 2010 حکومت ایالتی گجرات 411 قلاده شیر مشاهده شده اند، که 52 قلاده نسبت به پنج سال قبل افزایش داشته است.

تصویر

تصویر

نادر‌ترین گونه های ایرانی

اشاره

ایران طبیعت بی نظیر و متنوعی دارد و این موضوع باعث شده تا تعدادی از نادر ترین و خاص ترین گونه های حیوانی، طبیعت منحصر به فرد آن را برای زندگی انتخاب کنند. حیواناتی که بیشترشان در خطر جدی انقراض قرار دارند و از معدود جمعیت باقی مانده ی گونه ی خودشان هستند. از کوچک ترین گونه فوک در جهان گرفته تا گربه ی پالاس، ایران میزبان تعداد زیادی از خاص ترین گونه های حیوانی است.

تصویر

تصویر

بز کوهی پیرنئن

بز کوهی پیرنئن یکی از حیوانات زیبا و کمیابی است، که توسط شکارچیان زیادی شکار می شود.

تصویر

گوشت لذیذ این بز کوهی اصلی ترین دلیل شکار بی رویه آن است. یکی دیگر از دلایل کمیاب شدن این گونه ی نادر، خانه و راه سازی در کوه ها است، که باعث شده محل زندگی اصلی این حیوان مورد تخریب قرار بگیرد و در نتیجه شاهد کاهش تعداد این گونه در ایران باشیم.

تصویر

گوزن زرد ایرانی

گوزن زرد ایرانی یکی از زیبا ترین و کمیاب ترین گونه های گوزن دنیا است، که در کوهپایه ها زندگی می کند. متاسفانه این حیوان منحصر به فرد در معرض خطر انقراض قرار دارد. دو عامل مهم انقراض این گوزن، شکار توسط شکارچیان و آلودگی محیط زیست طبیعی این حیوان به وسیله ی زباله ها است که باعث می شود، این حیوان از زباله های شهری و یا صنعتی تغذیه کند.

تصویر

فوک خزری

این حیوان دوست داشتنی، کوچک ترین گونه فوک در جهان است، که تنها در دریاچه مازندران زندگی می کند.

تصویر

فوک خزری از نادر ترین گونه های فوک در دنیا است، که در معرض خطر انقراض

قرار دارد. جالب است بدانید این فوک ها تنها پستانداران ساکن دریای خزر هستند. شکار شدن توسط انسان ها، آلودگی دریا و شکار توسط عقاب دریایی و گرگ خاکستری از عمده دلایل انقراض این گونه ی کمیاب است.

تصویر

این فوک ها در فصل بهار و تابستان به سمت سواحل جنوبی دریای خزر و در فصل پاییز و زمستان به بخش های شمالی این دریا مهاجرت می کنند.

پلنگ ایرانی

ایران، زیستگاه اصلی این حیوان باشکوه است.

تصویر

پلنگ ایرانی گونه ‌ای خاص و در حال انقراض است، که زیستگاه اصلی آن جنگل ها و مناطق دور از شهر است.

تصویر

این گونه یکی از بزرگ ترین گونه های پلنگ در دنیا است، که تعداد انگشت شماری از آن ها در کشور های روسیه، آذربایجان، ترکمنستان، گرجستان، افغانستان و ترکیه هم وجود دارد. از عمده دلایل کاهش این گونه ی نادر، شکار توسط انسان ها و خشکسالی و کم شدن پوشش گیاهی است.

تصویر

شیر ایرانی (گونه ای منقرض شده)

شیر از نیرومند ترین و مشهور ترین پستانداران ایران و جهان، مدتی است که نسلش در سرزمین ایران از میان رفته است با امید به این که با هوشیاری و آگاهی نگذاریم که چنین سرنوشتی برای سایر گونه های جانوری ایران رقم زده شود.

تصویر

مو ها کوتاه، رنگ بدن زرد و بدون لکه یا نوار های راه راه است. شیر نر یال نسبتاً کوتاهی (در مقایسه با زیر گونه آفریقایی) با مو های سیاه وز دارد. دم شیر ایرانی بلند با دسته ای از مو های سیاه در انتهای آن است. اندازه طول سر و تنه 150 تا 190 سانتی متر، دم در حدود 100 سانتی متر و وزن آن 150 تا 250 کیلوگرم می باشد.

تصویر

مناطق جنگلی، بوته زار ها و علفزار های نزدیک به آب واقع در نواحی جنوب زاگرس و خوزستان زیستگاه شیر ایرانی بوده است. در گذشته پراکندگی وسیعی در مناطق جنوب و جنوب غربی ایران، از جنگل های اطراف رودخانه کرخه، دز، کازرون به طرف مسجد سلیمان، رامهرمز، بوشهر، کازرون تا دشت ارژن واقع در غرب شیراز است.

تصویر

شیر ها از نظر ویژگی فیزیکی و رفتاری شباهت زیادی به سایر گربه سانان دارند؛ سر کوچک، پوزه کوتاه، گوش های نسبتاً کوچک و چشم های درشت، از جمله این ویژگی ها هستند. دست ها پنج انگشت و پا ها چهار انگشت دارند، که به ناخن های بلند و تیزی ختم می شوند.

تصویر

ببر ایرانی (ببر مازندران)

ببر ایرانی یا ببر مازندران در جنگل های مازندران نژادی از ببر، که به نام ببر ایرانی شهرت دارد، می زیسته که امروزه نابود شده ‌است.

تصویر

آخرین ببر که در مازندران به آن شیر سرخ می گفتند در سال 1338 هجری شمسی در جنگل گلستان، در منطقه گرگان، به دست یک شکارچی محلی شکار شد. از ببر مازندران تنها یک نقاشی رنگی و چند عکس و چند پوست به جا مانده است.

تصویر

عکس ها و پوست ها نشان می دهند، که رنگ ببر مازندران از ببر بنگال روشن تر و تا اندازه ای نارنجی مایل به قرمز و نوار های عرضی آن باریک تر و منظم تر و به تعداد بیشتر بوده است. مو های بدن ببر مازندران بلند تر و پر پشت تر از ببر بنگال و کوتاه تر از ببر سیبری و جثه آن بزرگ تر از ببر بنگال و کوچک تر از ببر سیبری بوده است.

تصویر

تصویر

ببر مازندران، گراز، شوکا، خرگوش، پرندگان، خزندگان گربه وحشی و هنگام گرسنگی کمبود غذا، گاو و گاومیش اهلی شکار می کرد. شکار بی رویه، خشک کردن نی زار ها و مرداب ها برای کشاورزی، باغداری و خانه سازی، از میان رفتن جنگل های جلگه‌ ای سبب نابودی نسل ببر در ایران شده است.

یوزپلنگ ایران (در حال انقراض)

طبق گفته کارشناسان یوز ایرانی که جزو تیره ای خاص از یوزپلنگ در غرب آسیاست رو به انقراض می باشد، به طوری که طبق نظریه کارشناسان محیط زیست تخمین زده می شود،کمتر از 60 قلاده یوز ایرانی در تمام ایران زیست می کند. برای کسب آمار دقیقی از تعداد این نوع جانور نایاب دوربین هایی در محل هایی که احتمال حضور این

جانور وحشی می رود کار گذاشته شده تا آمارگیری دقیق تری صورت گیرد.

تصویر

پلنگ ایرانی (خطر انقراض)

هنگامی که نام پلنگ ایران برده می شود، منظور زیرگونه است. اعتبار این زیرگونه در سال های اخیر تایید شده است. اعضای این زیرگونه عمدتاً در ایران به سر می برند اما در کپه داغ، ترکمنستان، قفقاز، تاجیکستان، ازبکستان، ارمنستان، بخشی از ترکیه، افغانستان و شاید کردستان عراق نیز حضور دارند.

تصویر

متاسفانه اطلاعات لازم درباره پراکندگی و تغییرات درون گونه ای آن وجود ندارد. فقط می دانیم گسترش جغرافیایی نسبتاً وسیعی دارد، که ایران در مرکز آن قرار می گیرد.

اما محدود به ایران نمی شود. آن طور که رکورد های شکارچیان نشان می دهد پلنگ ایران اگر بزرگ ترین زیرگونه نباشد، یقیناً یکی از بزرگ جثه ترین زیرگونه های پلنگ در دنیا است.

تصویر

اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی گاهی در فهرست سرخ خویش برای بعضی زیرگونه ها رتبه ای بالاتر از گونه مربوطه در نظر می گیرد، برای مثال گونه پلنگ را آسیب پذیر و زیرگونه پلنگ ایرانی را در خطر انقراض طبقه بندی می کند.

سیاه گوش ایران (خطر انقراض)

تنها نمونه سیاه گوش موجود در اسارت به عنوان گونه ای کمیاب و در خطر انقراض و فاقد هر گونه آمار و شناسنامه علمی معتبر در ایران و تنها نمونه در دسترس، در پارک ملی پردیسان تهران رها شده و مورد بی مهری مسئولان و کارشناسان حیات وحش قرار گرفته است و در صورتی که بی توجهی نسبت به حفظ و مطالعه این گونه ادامه یابد، آینده ای نامعلوم و به دنبال آن نابودی در انتظار این گونه خواهد بود.

تصویر

سیاه گوش از راسته گوشتخواران و در زمره 4 گربه سان کوچک ایرانی است و دست و پایی بلند و دمی بسیار کوتاه با گوش پهن و سیاه رنگ و یک دسته مو به طول 4 سانتی متر روی گوش ها دارد، که به دلیل داشتن جثه ای بزرگ و خال های روی بدنش، معمولا با پلنگ اشتباه گرفته می شود.

غذای مورد علاقه آن معمولا بچه های گراز، شوکا، مرال و پستانداران کوچک است. این گونه به صورت انفرادی زندگی می کند و به دلیل روزگرد بودن، برخلاف دیگر گربه سانان شبگرد، بیش تر در معرض تهدید و خطر قرار دارد.

تصویر

پراکندگی آن در ایران، در مناطقی از آذربایجان شرقی و غربی شروع می شود و تا نواحی زنجان، قزوین و جنوب گرگان ادامه می یابد. حضور سیاه گوش در این مناطق بر‌اساس مشاهدات تصادفی محیط بانان و یا گزارش های ثبت شده است و تا به حال مطالعات علمی و دقیقی از سوی کارشناسان چه خارجی و چه ایرانی روی این گوشتخوار ایرانی صورت نگرفته است.

تصویر

گربه پالاس (خطر انقراض)

نام این گربه نیز در لیست قرمز انقراض قرار گرفته است.

تصویر

به نسبت جثه اش از تمام گربه های دیگر مو های بلند تر و پرپشت تری دارد. به اندازه یک گربه اهلی اما از آن پرتر و دست و پا هایش کوتاه تر است. رنگ بدن خاکستری روشن که ممکن است به زردی یا قرمزی بزند. نوک مو ها سفید است، که به آن ظاهری یخ زده می دهد. روی گونه های مو های بلند و دو نوار تیره واضح دارد. دارای سری گرد و پهن با گوش های خوابیده و کوچک در بیش ترین فاصله از هم است. روی پیشانی خال های نامنظم دارد. در نیمه انتهایی پشت و روی پا ها چندین نوار عرضی تیره دارد. چشم ها کاملاً رو به جلو هستند که نشان می دهد، برای شکار وابسته به بینایی است و همین ظاهری جغد مانند به آن می دهد. مردمک چشمش برخلاف سایر گربه های کوچک به صورت دایره ای منقبض می شود. موی بلندش سازشی است برای زندگی در سرما و کوچک و پایین بودن گوش هایش برای آن است که در مناطق باز با پوشش گیاهی اندک کمتر دیده شود. به راحتی از صخره ها بالا می رود. تا ارتفاع 4800 متری دیده شده و به ندرت در نواحی جلگه ای حضور می یابد.

شب گرد است، اما به هنگام غروب و صبح زود نیز فعال است. روز ها می خوابد و نقش و نگار و رنگبندی اش اجازه می دهد که به آسانی با محیط اطرافش یکی شود. زیرگونه ایرانی آن در تهدید است. در ایران تاکنون از مشهد و سرخس و خوش ییلاق شاهرود و نیز سواحل رود ارس در آذربایجان غربی گزارش شده است.

تصویر

گوزن زرد ایرانی (خطر انقراض)

خطر انقراض نسل گوزن زرد ایرانی، دوست داران محیط زیست و حیات وحش را به شدت نگران کرده است. به گزارش سرویس حوادث، شوری آب جزیره اشک دریاچه ارومیه، پساب سمی شرکت های نفتی، تخریب زیستگاه ها در دشت ارژن و زباله های شهری و بیمارستانی بابل از مهم ترین علت های انقراض این حیوان می باشد.

تصویر

روباه کرساک یا روباه ترکمنی (خطر انقراض)

این روباه جثه ای کوچک تر ولی دست و پا بلند تر از روباه قرمز است.

تصویر

تصویر

مشخصه اصلی این روباه دم نسبتا کوتاهی است که برخلاف سایر گونه ها به زمین نمی رسد. رنگ مو های انتهائی دم برخلاف روباه معمولی و روباه شنی، قهوه ای تیره یا سیاه است. گوش ها نسبتا کوچک هستند. و رنگ پشت آن ها دارچینی روشن است. در فصل زمستان مو ها بسیار بلند و برنگ خاکستری متمایل به سفید است. به طوری که فقط نوک گوش ها دیده می شود. پوشش تابستانی کوتاه و به رنگ نخودی متمایل به قرمز است. زیستگاهش مناطق خشک و نیمه بیابانی می باشد.

تصویر

معمولا وابسته به نقطه خاصی نبوده و اکثرا در حال حرکت هستند و از لا‌نه های سایر جانوران که در راه می بینند استفاده می کنند. در ایران فقط در نواحی ترکمن صحرا زندگی می کنند. اغلب شب گرد است. در گروه های کوچک یا جفت جفت دیده می شود. ولی به تنهایی شکار می کند. معمولا در لانه متروک جانورانی نظیر گورکن ساکن می شود. بسیار چابک و بازیگوش است و می تواند از درختان بالا رود در گذشته شکار آن با عقاب متداول بوده است. بعضی نیز آن را به عنوان حیوان خانگی نگهداری می کرده‌ اند. از جوندگان کوچک، خرگوش، خزندگان، پرندگان، قورباغه، حشرات و لاشه حیوانات تغذیه می کنند. معمولا پوست خارپشت هایی که توسط این حیوان شکار شده‌اند در نزدیک لانه اش مشاهده می شود. سایر خصوصیات شبیه روباه قرمز است. به علت با ارزش بودن پوستش، شکارچیان با استفاده از وسیله نقلیه موتوری آن را تعقیب و شکار می نمایند، به همین علت به شدت کاهش یافته و خطر انقراض آن را تهدید می کند.

روباه شنی یا روباه روپل (آسیب پذیر)

این روباه کوچک تر از روباه قرمز ولی گوش ها بزرگ تر است. رنگ پشت گوش ها برخلاف روباه قرمز سیاه نیست و معمولا به رنگ پشت بدن یعنی زرد متمایل به نارنجی است. در دو طرف صورت دو نوار قهوه ای متمایل به سیاه دیده می شود، که از دو طرف چشم ها به گوشه دهان امتداد یافته اند. رنگ مو های دم زرد متمایل به قهوه ای و انتهای ان سفید است. در بین پنجه های دست و پا مو های بلندی وجود دارد

که مانع فرورفتن حیوان در شن می گردد. زیستگاهش بیابان های سنگی، زمین های بایر، خارستان ها و بیشه زار های پراکنده می باشد. در مناطق حاشیه کویر مرکزی، سیستان و بلوچستان، فارس، خوزستان، بندر عباس و جزیره قشم زندگی می کند. شب گرد است و معمولا در روز دیده نمی شود.

تصویر

تصویر

به صورت انفرادی یا در دسته های کوچک دیده می شود. از حشرات، پستانداران کوچک، خزندگان، لاشه حیوانات و مواد گیاهی نظیر برگ، دانه های ابدار و صیفی جات تغذیه می کند. طول عمر در حدود 5/6 سال است. به علت زندگی در مناطق بیابانی و دور از دسترس به نظر می رسد خطر چندانی نسل این حیوان را تهدید نمی کند. در سال های 1359 و 60 اکثر روباه های شنی پارک ملی کویر به علت نامشخصی که احتمالا طعمه های مسموم، کار گذاشته شده توسط دامداران برای کشتن گرگ ها بوده نابود گردیده اند.

تصویر

گورخر ایرانی

گورخر ایرانی زیرگونه ای از گورخر آسیایی است، که به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و تنها حدود 600 رأس از آن در حیات وحش باقی مانده است.

تصویر

گورخر آسیایی در گذشته جمعیت فراوانی در خاورمیانه، آسیای میانه و چین داشت اما اکنون نسل آن در اغلب مناطق منقرض شده و از زیرگونه ایرانی تنها دو جمعیت کوچک در منطقه شاهرود و بهرام گور شهرستان نی ریز استان فارس باقی مانده است. در تیرماه سال 92 تعداد 533 راس گور در منطقه حفاظت شده بهرام گور شهرستان نی‌ریز و پارک ملی قطر سرشماری شده که از این تعداد 483 راس بالغ و 50 راس کرّه بوده اند.

فصل دوم: خزندگان

اشاره

تصویر

انواع خزندگان

لاک پشت سرخ

یک گونه لاک پشت دریایی است. لاک پشت های سرخ غالباً تا 360 کیلوگرم رشد می کنند، و طول شان تا 1٫1 متر می رسد. لاک پشت سرخ شناخته شده ترین گونه لاک پشت دریایی است و خزنده ی ملی ایالات متحده آمریکا محسوب می شود، رنگی قرمز قهوه ای دارد و در حال حاضر از گونه های در حال انقراض است، که 90 هزار از آن باقی مانده است.

تصویر

تصویر

طول عمر این لاک پشت ها حتی از 30 سال هم فراتر می رود و اغلب قادرند 50 سالگی را هم پشت سر بگذارند، در محیط طبیعی بین 30 تا 62 سال عمر می کنند.

لاک پشت های سرخ گوشتخوار هستند، و از نرم تنان، سخت پوستان، ماهی ها، ماهیان ژله ای و سایر جانداران دریایی که اندازه ای کوچک تا متوسط داشته باشند تغذیه می کنند. نکته قابل توجه این که فهرست غذایی شان با بالا رفتن سن کمی تغییر می کند. برخلاف سایر لاک پشت های دریایی، لاک پشت سرخ در سواحلی غالبا خارج از مناطق استوایی، تخم گذاری می کنند. ماده ها هر 2 تا 3 سال یک بار و گاهی حتی تا هر 7 سال یک بار، حدود 100 تا 126 تخم می گذارند. بعد از 46 تا 80 روز لاک پشت های کوچک متولد می شوند که این اتفاق معمولا شب هنگام رخ می دهد.

تصویر

لاک پشت فراتی

تصویر

لاک پشت فُراتی گونه ای لاک پشت نرم لاک از خانواده ی لاک پشت های نرم کاسه

است. زیستگاه این لاک پشت رودخانه های دجله و فرات و انشعابات آن ها در عراق، ایران، ترکیه و سوریه است، به جهت تخریب زیستگاه، آلودگی و معدوم شدن توسط ماهی گیران در خطر بالای انقراض قرار دارند. این لاک پشت تنها گونه لاک پشت های سه انگشتی در ایران است و با وجود خطر بالای انقراض و کاهش جمعیت در فهرست گونه های مورد حمایت قرار ندارد. پراکندگی این لاک پشت فقط در استان خوزستان می باشد.

لاک پشت برکه ای اروپایی

لاک پشت برکه ای اروپایی، گونه ای لاک پشت آب شیرین زی بومی غرب آسیا، جنوب و مرکز اروپا و شمال آفریقا است.

تصویر

این لاک پشت در کنار آب های جاری آرام لانه می کند و در فصل سرد سال در کف آب به خواب زمستانی می رود، که ممکن است تا هفت ماه به طول انجامد. طول این لاک پشت بین 12 تا 38 سانتی متر است. لاک وی نیز قهوه ای مایل به سبز است. پراکندگی این لاک پشت در ایران از زمینه ای کم ارتفاع مجاور دریای خزر تا آذربایجان شرقی است.

کلمر

کلمره یا کرم تنبل، خزنده ای بدون دست و پا است، که در منطقه اروپا تا جنوب غربی آسیا، به سمت جنوب تا شمال غربی آفریقا یافت می شود.

تصویر

مشخصات این خزنده فاقد چین پهلویی است. رنگ آمیزی سطح پشتی قهوه ای تا خاکستری، نقره ای، مسی، آجری؛ پهلو ها اغلب تیره یا با رگه ها و خال های تیره؛ سطح شکمی به رنگ های نخودی، خاکستری، خرمایی یا سیاه است. زیستگاه نواحی مرطوب دارای پوشش گیاهی انبوه و متراکم نظیر جنگل ها، باغ ها است.

افعی شاخدار دم عنکبوتی

افعی شاخدار دم عنکبوتی نام یک گونه از سر و دم گرفته شده است.

تصویر

افعی شاخدار ایرانی است، که فقط در غرب ایران یافت شده است. سر مار به افعی های شاخدار شباهت دارد ولی دم آن دارای یک جسم کروی شکل با فلش هایی

آویزان است که باعث شده، شباهت زیادی به عنکبوت داشته باشد. مار با چرخش دم پرندگان در حال شکار را فریب می دهد.

تصویر

آلوسر

تصویر

آلوسر گونه ای از مار است که از غرب در بلوچستان در مناطق خاوری ایران، عربستان، مناطق جنوبی ازبکستان، هندوستان، پاکستان، ایران، سریلانکا، آسیای مرکزی، شوروی پیشین، تاجیکستان زندگی می کند. بیابان ها، دشت ها، مناطق صخره ای با شن های نرم، چمن زار ها و باغچه ها زیستگاه این مار است.

شتر مار شیرازی

شتر مار شیرازی گونه ای از مار است، که در خاورمیانه و شمال آفریقا زندگی می کند. شتر مار از گونه ماران غیر سمی است، اما رفتاری مشابه رفتار مار های سمی دارد که باعث می شود آن را با مار جعفری اشتباه بگیرند. شتر مار دارای جثه ای بزرگ تر از گونه جعفری است.

تصویر

سوسن مار

نوعی مار است از خانواده ی قمچه ماران، این مار سمی است ولی به خاطر دارا بودن پُشتی بودن نیش نمی تواند زهر خود را به انسان تزریق کند.

تصویر

ظاهری کم و بیش شبیه مار های سمی دارد و یکی از وجوه تمایز آن وجود دندان نیش پُشتی است، که به غده سمی مار متصل است. مردمک چشم آن ها ممکن است عمودی یا گرد باشد. سوسن مار ها بیشتر در ایران و جزیره کرت یونان یافت می شوند.

مارمولک خانگی آسیایی

نوعی مارمولک خانگی است. این جانور بومی جنوب شرقی آسیاست و به نام های مارمولک اقیانوسیه ای و مارمولک آسیایی نیز خوانده می شود. مارمولک خانگی به وسیله کشتی ها در بسیاری نقاط جهان از جمله جنوب کشور آمریکا، استرالیا، آفریقا و خاورمیانه پراکنده شده است.

تصویر

اندازه آن حدود 7٫5 تا 15 سانتی متر است و معمولاً بر دیوار خانه ها و ساختمان ها در جستجوی حشرات دیده می شود. از آن جا که مارمولک های خانگی صدایی مانند جکو، جکو تولید می کنند، در برخی زبان ها از جمله انگلیسی، جکو نامیده شده اند.

بزمجه بنگال

بزمجه بنگال، گونه ای بزمجه بزرگ بومی جنوب آسیا از اندونزی تا بلوچستان ایران زندگی می کند. طول بدن این حیوان به 175 سانتی متر (1 متر دم و 75 سانتی متر بدن) می رسد. غذای اصلی این حیوان حشرات، عنکبوتیان و سخت پوستان است و از مهره داران کوچک، پرندگان، تخم ها و ماهی ها هم تغذیه می کنند. زیستگاه این

جانور نواحی بیابانی و نیمه بیابانی خشک، در زمین های پست تپه ای، تل های کوچک، حاشیه دامنه ها، وادی ها، دره های میان تپه ای، کشتزار ها و باغ ها زیستگاه این خزنده هستند.

تصویر

بزمجه بیابانی

بزمجه بیابانی، گونه ای بزمجه است، که در تیره ترین بزمجه ها قرار دارد. این گونه خزنده یکی از گسترده ترین پراکنش ها را در بین همه سوسماران دارد و در بیشتر مناطق بیابانی آفریقای شمالی و آسیا، از مراکش تا قزاقستان و غرب چین دیده شده است.

تصویر

جکوی عنکبوتی ایرانی

جکوی عنکبوتی ایرانی نوعی جکو است، که در نواحی بیابانی و نیمه بیابانی، در دشت های خشک، تپه ها، دامنه ها و شن زار های ایران، پاکستان و افغانستان زندگی می کند.

تصویر

سوسمار کردستانی

خزنده ای از راسته سوسمار هاست که در نواحی کوهستانی و مدیترانه ای خشکِ رشته کوه زاگرس و در جنگل های بلوط نواحی نیمه خشک کردستان ایران، ترکیه و عراق یافت می شود.

تصویر

ناحیه پشتی زرد روشن تا قهوه ای زیتونی، لکه ای قهوه ای فوقانی سر، نقاط روشن روی کناره های ناحیه خارجی تا کناره های قاعده دم امتداد می یابد. ناحیه گوش زیتونی تا قهوه ای بلوطی، گلو و یقه قرمز پرتغالی روشن، ماده های بالغ بزرگ خاکستری مایل به آبی روی قسمتی از سر که در نر ها سیاه است.

آفتاب پرست

آفتاب پَرَست، یکی از خزندگان است. از خانواده آفتاب پرستان و یکی از معروف ترین انواع خزند ها به شمار می آید. طول بدن آن ها از 1/5 سانتی متر تا 68/5 سانتی متر متغیر است. تا کنون حدود 160 گونه از آفتاب پرست شناخته شده است.

تصویر

تصویر

فصل سوم: پرندگان

اشاره

تصویر

خانواده کوکو

اشاره

پرندگانی هستند بیشتر درخت زیست، که در مناطق قطبی معتدل و استوایی جهان زندگی می کنند، با بدنی نسبتا باریک و دم دراز که شاه پر های آن از وسط به کنار به‌ تدریج کوتاه تر می ‌شود، منقاری کلفت و اندکی خمیده به پایین دارند در پای آن ها دو انگشت در جلو و دو انگشت در عقب قرار دارد، تک زی و انگلی هستند و در آشیانه پرندگان دیگر تخم گذاری می کنند.

کوکو

قد این پرنده 32 سانتی متر، دم دراز و بال های نسبتا نوک تیز دارد. در پرواز گاهی با قرقی اشتباه می شود. صدای خیلی مشخصی دارد.

تصویر

تصویر

سطح پشتی و گلویش خاکستری مایل به آبی ست و سطح شکمی آن راه راه عرضی خاکستری پررنگ دارد. دمش دراز، خاکستری رنگ و در انتها گرد است. روی دم خال های سفید دارد و حاشیه انتهایی آن نیز سفید است. پا هایش زرد رنگ می باشد. در حاشیه جنگل ها، بوته زار های غیرمحصور و هم چنین مناطق بی درخت و گاهی در زمین های باز مرتفع دیده می شود. کوکو پرنده ای است که تابستان ها زاد و ولد فراوان دارد و به صورت مهاجر عبوری نیز دیده می شود.

کوکوی خالدار

قد این پرنده 39 سانتی متر است. نشانه های تشخیص آن عبارتند از، کاکل مشخص، دم دراز با کناره های سفید که شاه پر های آن از وسط به کنار به تدریج کوتاه تر می‌ شود، و سطح پشتی قهوه ای پر از لکه های سفید، سطح شکمی و طرفین سر آن سفید کرمی و گلویش زرد رنگ است حلقه چشمی آن به رنگ نارنجی روشن است.

تصویر

در حاشیه یا فضا های باز وسط جنگل، باغات زیتون و دشت های پر بوته و کم درخت دیده می شود. کوکوی خالدار پرنده ای است که تابستان ها به تعداد کمی دیده می شود و از جمله پرندگان کمیاب ایران محسوب می شود.

تصویر

کوکوی تاج دار

قد این پرنده 32 سانتی متر است. سطح پشتی، تارک و کاکل افشان سیاه رنگ با جلای سبز دارد و سطح شکمی آن سفید است، دمش خیلی دراز، پهن و در انتها گرد می باشد و شاه پر های آن نوک سفید مشخصی دارند. بال هایش قهوه ای مایل به سیاه است، با نوار پهن سفید که در پرواز به خوبی نمایان می شود. به صورت دسته های کوچک و پر سر و صدا از درختی به درخت دیگر می روند ولی اغلب برای تغذیه روی زمین می نشینند. در جنگل های تنک، مناطق باز یا شیب دار، دشت هایی که در آن ها بوته های خاردار می روید زندگی می کنند.

تصویر

خانواده زنبور خور

اشاره

پرندگانی هستند اجتماعی و رنگارنگ، با بدنی باریک، بال های دراز و نوک تیز و دم بلند که اغلب جفت وسطی شاه پر های آن دراز است، منقاری دراز، نسبتا باریک و اندکی خمیده دارند، نر و ماده آن ها هم شکل است، در سوراخ ها آشیانه می سازند و از حشراتی که در هوا می گیرند تغذیه می کنند، که اغلب زنبور یا انواع مشابه آرا شامل می گردند.

زنبور خور کوچک

قد این پرنده 25 سانتی متر است. از همه زنبور خور ها کوچک تر است و به وسیله پر و بال سبز، خط چشمی سیاه، طوق سینه ای سیاه و گلوی آبی به آسانی شناخته می شود. تارک آن گاهی اثری از رنگ نارنجی دارد و زیر بال هایش مسی رنگ است. در درخت زار ها، زمینه ای مزروعی، بیشه ها، باغ ها و امثال آن در نقاط خشک زندگی می کنند. زنبور خور کوچک از جمله پرندگان بومی ایران و نسبتا فراوان است.

تصویر

زنبور خور معمولی

قد این پرنده 27 سانتی متر است. زنبور خور معمولی پرنده ایست رنگارنگ با منقار دراز خمیده و دو شاه پر خیلی دراز وسط دم که حتی از فاصله دور هم به آسانی تشخیص داده می شود. هر دو جنس آن سطح پشتی بلوطی و زرد، شاه پر های نخستین، دم و سطح شکمی سبز مایل به آبی و گلوی زرد درخشان را دارا هستند. فضا های باز پر بوته و کم درخت و امثال آن را برای زندگی ترجیح می دهند. زنبور خور معمولی

در سوراخ هایی که در دیواره ساحلی رودخانه ها، گودال های شنی و بریدگی های زمین و گاهی حتی در زمین هموار ایجاد می کند و به طور دسته جمعی زندگی و زاد و ولد می کند.

تصویر

زنبور خور گلو خرمایی

قد این پرنده 30 سانتی متر است. اندکی بزرگ تر از زنبور خور معمولی است و به وسیله سطح پشتی، پایین سینه و شکم سبز یک دست و نداشتن نوار سیاه در پایین گلو از آن مشخص می شود. گونه های آبی رنگش فقط از فاصله نزدیک قابل تشخیص است. سطح زیرین بال هایش تقریبا خرمایی رنگ و شاه پر های وسطی دم آن بلندتر از زنبور خور معمولی ست، رفتارش شبیه به زنبور خور معمولی می باشد. در دشت های باز، زمین های زراعتی و آبیاری شده و تالاب ها به طور دسته جمعی در سوراخ دیوار ساحلی رودخانه ها، تپه ها و گودال ها آشیانه می سازد.

تصویر

خانواده گلاریول

دودوک

قد این پرنده 22 سانتی متراست. ولی در حال پرواز بزرگ تر به نظر می آید. نر و ماده هم شکل، پرنده ای است، لاغر و به رنگ خاکی با پا های دراز کرم رنگ و منقار نوک تیز و خمیده که شاه پر های نخستین و سطح زیرین بال هایش سیاه و خیلی مشخص می باشد، یک نوار پهن و سیاه و سفید از ناحیه چشم شروع شده و قوس مانند تا پس گردن خاکستری رنگش ادامه پیدا می کند. در بیابان های ماسه ای هموار و مناطق نیمه بیابانی و کم گیاه زندگی می کنند.

تصویر

گلاریول بال سرخ

قد این پرنده 25 سانتی متر است. نر و ماده هم شکل، گلاریول بال سرخ، بال های دراز، نوک تیز و تیره رنگ، دم سیاه دو شاخه یا قاعده سفید و پا های سیاه دارد، منقارش کوتاه و اندکی خمیده است، در سطح پشتی قهوه ای زیتونی و در سطح شکمی نخودی رنگ می باشد، شکمش سفید است و گلویی کرم رنگ با خط حاشیه ای سیاه دارد، این خط حاشیه ای در پر و بال زمستانی زیاد واضح نیست. در زمین های گلی با رویش گیاهی کوتاه، باتلاق ها و دشت های وسیع و اغلب نزدیک آب زندگی می کنند.

تصویر

گلاریول بال سیاه

قد این پرنده 25 سانتی متر است. نر و ماده هم شکل، از آن جا که دیدن پر های سیاه زیر بغل گلاریول بال سیاه فقط هنگام برخاستن و فرود مشخص است، تشخیص آن از گلاریول بال سرخ بسیار دشوار است. سطح پشتی و بال هایش تقریبا به طور یک دست تیره و شاه پر های ثانویه حاشیه سفید ندارد. در این پرنده نیز مانند، گلاریول بال سرخ هنگام پرواز ناحیه زیر بغل سیاه به نظر می رسد.

تصویر

خانواده اسکوا

پرندگانی دریایی با جثه ای بزرگ که شبیه شکاری ها هستند، با پر و بال تیره رنگ و بال های باریک و زاویه دار، در پرنده های بالغ شاه پر های وسطی دم معمولا دراز است. رنگ پر و بال آن ها اغلب متغیر و گمراه کننده است، اغلب پرندگان دیگر را آن قدر دنبال می کنند، تا طعمه ای را که در دهان دارند رها سازند، معمولا روی سطح آب به

استراحت می پردازند. نر و ماده آن ها هم شکل است و روی زمین آشیانه می سازند.

اسکوای دم پیچ

قد این پرنده 50 سانتی متر است. با احتساب دو شاه پر وسطی دم از اسکوای قطبی بزرگ تر، پر جثه تر و سینه اش برآمده تر است. بیشتر دور از ساحل و در وسط دریا و گاهی در کنار ساحل نیز دیده می شوند.

تصویر

اسکوای قطبی

قد این پرنده 45 سانتی متر است. از لحاظ اندازه و جثه کوچک تر از اسکوای دم پیچ است و به وسیله شاه پر های میانی دمش که دراز تر و در عین حال راست و نوک تیز است. هم در وسط دریا و هم در نزدیک ساحل دیده می شوند.

تصویر

خانواده کوکر

اشاره

پرندگانی کبوتر مانند، پر جثه و خشک زیست هستند، با بال ها و دم دراز و نوک تیز و پا های کوتاه پردار، پرواز آن ها سریع و مستقیم است، مانند کبوتر ها راه می روند.

کوکر راه راه

قد این پرنده 25 سانتی متر است. شاه پر های دم آن دراز نیست، کوکر راه راه نر؛ پیشانی سیاه و سفید دارد، و یک نوار پهن به رنگ زرد روی سینه اش دیده می شود، که در حد بالا و پایین حاشیه سیاه دارد و از وسط نیز با خط عرضی سیاه به دو قسمت تقسیم شده است. در مناطق خشک ولی نه بیابان های برهنه، مناطقی با درختان را ترجیح می دهد. روی زمین و اغلب زیر بوته ها آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر شکم سیاه

قد این پرنده 34 سانتی متر است. کوکر شکم سیاه از سایر کوکر ها بزرگ تر و پر جثه تر است. حتی از فاصله دور به کمک دم جمع و جورتر و شکم سیاه خیلی مشخص، شناخته می شود. در مناطق نیمه بیابانی و زمین های ناهموار سنگلاخ دیده می شود بر روی زمین آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر شکم سفید

قد این پرنده 37 سانتی متر است. کوکر شکم سفید در پرواز ظاهرا بی گردن به نظر می آید، و نشانه های دیگر تشخیص آن در این حالت عبارتست از، بال های دراز و نوک تیز و سفیدی شکم و سطح زیرین بال ها، پرنده نر در پر و بال زاد و ولد سطح پشتی قهوه ای مایل به خاکستری دارد که پر از خال های مشخص زرد لیمویی است. در دشت های خشک و پر گرد و غبار، فلات های مرتفع و سنگلاخ و زمین‌ های گلی خشک شده دیده می‌ شود بر روی زمین آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر خالدار

قد این پرنده 33 سانتی متر است. کوکر خالدار نر؛ نخودی مایل به صورتی کمرنگ است و یک نوار چشمی خاکستری رنگ دارد. چانه، گلو و قسمت بالای گردنش تقریبا زرد است و یک لکه بزرگ سیاه و نامشخص در قسمت پایین شکم دارد. کوکر خالدار ماده؛ سطح پشتی و روی سینه دارای خال های سیاه فراوان است، گلو و قسمت بالایی

شکم آن نخودی کمرنگ و بدون خال می باشد، در هر دو جنس شاه پر های وسطی دم خیلی دراز است. در بیابان های وسیع، سنگلاخ یا ماسه ای روی زمین و در فضای باز آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر گندمی

قد این پرنده 27 سانتی متر است. شاه پر های دم آن دراز نیست، کوکر گندمی نر؛ تارک خرمایی کمرنگ دارد، که اطراف آن خاکستری مایل به آبی ست و طرفین سر و گلوی زرد روشن و نقش سیاه مشخصی روی صورت دارد. بقیه پر و بالش به طور کلی قهوه ای کرمی ست و در انتهای دمش نوار خرمایی و سیاه دیده می شود، کوکر گندمی ماده؛ تماما خاکی مایل به خرمایی ست، با خطوط ظریف موجدار به رنگ قهوه ای، به جز ناحیه چانه و گلو که زرد رنگ و تقریبا بدون خال می باشد. هنگام پرواز، در هر دو جنس شاه پر های تیره رنگ بال جلب توجه می کند. در بیابان های سنگلاخ یا صخره ای باز و زمینه های پوشیده از گدازه های آتشفشانی و دره های بسیار خشک در مناطق کوهستانی روی زمین و بین سنگ ها آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر شکم بلوطی

قد این پرنده 32 سانتی متر است. کوکر شکم بلوطی نر؛ سر، گردن، و سینه نخودی مایل به صورتی با نوار سینه ای باریک و سیاه دارد. شکمش بلوطی پر رنگ و در وسط تقریبا سیاه است، کوکر شکم بلوطی ماده؛ یک دست زرد و خاکی است با خطوط موجدار تقریبا سیاه بجز ناحیه گلو و نوار پهن پایین سینه، شکمش پر از رگه های سیاه است. در هر دو جنس شاه پر های وسطی دم دراز است و شاه پر های نخستین و ثانویه بال آن ها تقریبا سیاه است با نوک سفید که در پرواز به خوبی دیده می شود. در دشت های نیمه خشک با بوته های پراکنده و زمین های زراعتی مناطق خشک روی زمین آشیانه می سازد.

تصویر

کوکر دم دراز

قد این پرنده 35 تا 40 سانتی متراست. به وسیله پر های دراز و نوک تیز وسط دم و لکه سیاه روی شکم مشخص می شود. کوکر دم دراز نر؛ سر و گلوی نارنجی با یک قسمت خاکستری قوس دار از چشم تا کنار گردن، سطح پشتی خاکی با راه راه عرضی و سینه و شاه پر های نخستین خاکستری کمرنگ دارد. کوکر دم دراز ماده؛ در حد پایین لکه گلویی یک خط سیاه دارد و خال های سیاهی روی تارک و روی گردن آن که فاقد رنگ نارنجی است دیده می شود. در مناطق نیمه بیابانی، ماسه ای و استپ های خشک دیده می شود، روی زمین آشیانه می سازد.

تصویر

خانواده کبوتر

اشاره

پرندگانی هستند نسبتا پر جثه و تند پرواز با بال های نوک تیز و دم نسبتا بلند که اغلب طرح خاصی دارد سری کوچک و گردنی نسبتا کوتاه دارند، روی زمین یا درخت زندگی می کنند، در خارج از فصل زاد و ولد به طور دسته جمعی دیده می شوند، پروازی قوی و سریع دارند نر و ماده آن ها هم شکل است روی درخت و یا سوراخ ها آشیانه می سازند. از دانه ها و میوه ها تغذیه می کنند، بعضی از گونه های حشرات، کرم ها و حلزون ها را نیز می خورند.

کبوتر جنگلی

قد این پرنده 40 سانتی متر است. از سایر کبوتر ها بزرگ تر است، گردنش شرابی رنگ با جلای سبز و ارغوانی که در هر طرف آن یک لکه سفید دارد و در پرواز نوار پهن سفیدی روی بال های آن مشاهده می شود. کبوتر جنگلی از جمله پرندگانی ست که معمولا در مناطق بدون درخت یافت نمی شود. معمولا روی درخت ها، پرچین ها و لانه های متروک آشیانه می سازد.

تصویر

فاخته

قد این پرنده 32 سانتی متر است. از کبوتر جنگلی نسبتا کوچک تر و تیره تر است، در حال پرواز و یا در حالت نشسته به خاطر نداشتن سفیدی روی بال ها و گردن به آسانی از آن تشخیص داده می شود، رنگ خاکستری سطح پشتی فاخته بیشتر به رنگ آبی متمایل است، در کنار گردن لکه هایی با جلای سبز و دو نوار باریک سیاه رنگ کوتاه و مقطع دارد. پرنده نابالغ فاقد لکه سبز روی گردن است. رفتار فاخته، شبیه به کبوتر جنگلی است و غالبا در زمستان با آن دیده می شود. مانند کبوتر جنگلی ولی پارک های وسیع تر و با درخت های کهن را ترجیح می دهد، هم چنین روی صخره های مشرف به دریا، تپه های شنی و غیره دیده می شود. در سوراخ تنه درختان کهن، شکاف صخره ها، سوراخ های زمین و یا در ساختمان ها آشیانه می سازد.

تصویر

فاخته خاوری

قد این پرنده 29 سانتی متر است. خیلی شبیه فاخته ولی کوچک تر از آن است، رنگ سرش متمایل به شرابی جلای گردنش سبز و نوار کمرنگ روی دم آن خیلی واضح تر است. در فضا های باز، با درختان پراکنده در نواحی کوهستانی، شیب های سنگی، کوهستان، سواحل سنگی یا رسی رودخانه ها در سوراخ تنه درختان و یا بین سنگ ها آشیانه می سازد.

تصویر

کبوتر چاهی

قد این پرنده 32 سانتی متر است. این پرنده جد کبوتر اهلی است، دو نوار پهن و سیاه روی شاه پر های ثانویه و سفیدی سطح زیرین بال ها مشخص می شود. دمش یک نوار انتهایی سیاه رنگ دارد و معمولا قسمتی از پر های خارجی دم آن سفید است. پر و بال این پرنده خاکستری مایل به آبی و در ناحیه پشت کمرنگ تر است. در طرفین گردن جلای سبز و بنفش دارد، پروازش از کبوتر جنگلی سریع تر است و معمولا در ارتفاع کم پرواز می کند. معمولا در اطراف صخره های مشرف به دریا، پرتگاه های کوهستان دیده می شود، آشیانه خود را در شکاف سنگ ها و غار ها می سازد، کبوتر های اهلی در شهر ها و مزارع فراوان هستند و در ساختمان ها آشیانه می کنند.

تصویر

یا کریم

قد این پرنده 27 سانتی متراست. تفاوت اش با قمری معمولی در این است که دمش درازتر به نظر می آید و سطح پشتی آن قهوه ای خاکی کمرنگ و یک دست است، در پشت گردن یک نیم طوق سیاه دارد. بیشتر در شهر ها و مناطق روستایی دیده می شود، آشیانه اش را معمولا روی درخت ها و گاهی در ساختمان ها می سازد.

تصویر

قمری معمولی

تصویر

قد این پرنده 27 سانتی متراست. جثه نسبتا لاغر و دم سیاه با کناره های سفید که شاه پر های آن به تدریج از وسط به کنار کوتاه تر است شناخته می شود، سطح پشتی

آن به رنگ خرمایی مایل به خاکی است، با پر هایی که وسط آن سیاه می باشد و در کنار گردنش، لکه ای مرکب از رگه هایی سفید و سیاه دارد. گلو و سینه آن شرابی کم رنگ است. این پرنده در فضا های باز و پر بوته با پرچین های بلند و بیشه های پر درخت در بوته ها، بیشه ها و باغ های میوه آشیانه می سازد.

قمری خاوری

قد این پرنده 31 سانتی متر است. شبیه قمری معمولی ولی به طور محسوسی از آن پر رنگ تر است، به جای سفیدی روی گردن و دم در این پرنده، رنگ های آبی روشن و خاکستری دیده می شود. خال های پشتش ظریف تر است و بخش کمرنگ زیر دم آن وسیع تر می باشد. رفتار قمری خاوری شبیه به قمری معمولی است. زیستگاه قمری خاوری مانند قمری معمولی است ولی نقاط مرطوب تر را ترجیح می دهد.

تصویر

قمری خانگی

قد این پرنده 26 سانتی متر است. جثه اش نسبتا کوچک و تنها قمری ست که طوق پهنی در جلوی گردن دارد. سر و گردنش صورتی شرابی است، با یک طوق پهن خال خال سیاه و مسی رنگ در قاعده جلویی گردن و چانه اش کمرنگ و شکم و زیر دم آن سفید است. در شهر ها، روستا ها و اطراف آن ها دیده می شود. در بوته های خار درخت های کوچک و در ساختمان ها آشیانه می سازد.

تصویر

خانواده طوطی

شاه طوطی (طوطی بزرگ اسکندر)

قد این پرنده 85 سانتی متر است. پرنده ای به رنگ سبز مشخص، با دم خیلی دراز و دم تیز، بال های نوک تیز و منقار قرمز قلاب مانند است. در باغ ها، میوه زار ها، پارک ها و کشت زار ها با درختان بلند و کهنسال زندگی می کند.

تصویر

خانواده هُدهُد

هُدهُد (شانه به سر، پوپک، هدهد)

قد این پرنده 27 سانتی متر است. نر و ماده هم شکل هستند. تشخیص هدهد خیلی آسان است، نشانه های تشخیص هر دو جنس آن، سر و بدن قهوه ای مایل به صورتی کمرنگ، دم و بال ها با راه راه عرضی پهن سیاه و سفید، کاکل بلند با پر های بلند

نوک سیاه و منقار دراز و خمیده است. در زمینه های باز و پر درخت، باغ های میوه و پارک ها دیده می شود. زمستان ها را در فضا های باز تر و بوته زار می گذراند. در سوراخ درختان کهن و گاهی در خرابه ها آشیانه می سازد.

تصویر

دُرنا

قد این پرنده 112 سانتی متر است. شاه پر های ثانوی سیاه بسیار دراز و آویخته و به شکل دم، این پرنده را از لک لک ها و حواصیل ها مشخص می کند. بدن آن به طور کلی خاکستری سربی است. یک نوار پهن سفید از پشت چشم شروع شده، در طرفین سر و گردن ادامه پیدا می کند، که در برابر گلو و صورت سیاه پرنده جلوه خاصی دارد. دور از جنگل ها و مناطق پر درخت در سواحل رودخانه ها، مرداب ها، کشتزار ها و استپ ها زندگی می کند.

تصویر

کبک دری

قد نر این پرنده 58 سانتی متر و ماده 55 سانتی متر است. کبک بسیار بزرگ است، که در کوهستان های مرتفع زندگی می کند و حتی در زمستان به ندرت تا حد رویش درخت پایین می آید. پر و بالش بطور کلی خاکستری، با خطوط موجدار و رگه های قهوه ای و سفید فراوان است که در سطح شکمی کمرنگ تر و در پهلو ها رگه های مشخص تر دارد. در پرتگاه های پرشیب، کوهسار های صخره ای و قله های مرتفع با گیاهان کم و پراکنده زندگی می کند.

تصویر

کبک

تصویر

قد این پرنده 33 سانتی متر است. پرنده ای آشنا و فراوان است و به وسیله سطح پشتی خاکستری، گلوی نخودی رنگ با نوار حاشیه ای پهن و سیاه و با راه راه عرضی و خیلی واضح پهلو ها مشخص می شود. منقار و پا هایش قرمز رنگ است. رنگ خرمایی شاه پر های کناری دمش در پرواز نمایان می شود. در دامنه ها و شیب های کوهستانی باز و سنگلاخ یافت می شود و معمولا در نواحی پر درخت دیده نمی شود.

تیهو

قد این پرنده 23 تا 25 سانتی متر است. ظاهرا شبیه کبک کوچکی به نظر می آید. در مناطق بیابانی و نیمه بیابانی، تپه و ماهور های سنگی و کم ارتفاع، ساحل رودخانه ها و جویبار های مناطق خشک و زمین های سنگلاخ را ترجیح می دهد.

تصویر

دراج

قد این پرنده 31 سانتی متر است. پرنده نر به طور کلی سیاه است، با خال ها و راه راه عرضی سفید به ویژه در پهلو ها، تارک و پس گردن قهوه ای، نوار چشم سیاه، پوش پر های گوش و گونه سفید و نیم طوق پهن خرمائی در پس گردن دارد. در علف زار های ناهموار با بوته ها و خاربن های انبوه به خصوص در نقاطی که درخت گز می روید و مناطق تالابی در بیابان ها و یا نواحی خشک روی زمین و بین گیاهان انبوه آشیانه می سازد.

تصویر

جیرفتی

قد این پرنده 29 سانتی متر است. نر و ماده هم شکل، سطح پشتی قهوه ای مایل به خاکستری با خطوط موجدار خرمائی نخودی است، که در وسط هر یک از پر ها نقش صلیب مانندی به رنگ سفید دیده می شود. در فضا های باز خشک یا نیمه خشک با بوته های پراکنده، بوته زار های تنک، گز، در بستر رودخانه ها و زمین های زراعی ناهموار روی زمین زیر بوته ها یا درختچه ها آشیانه می سازد.

تصویر

کبک چیل

قد این پرنده 30 سانتی متراست. این پرنده مانند، همه کبک ها ماکیان شکل و دارای بدنی نسبتا گرد و فربه است، بال های کوتاه و گرد و دم کوتاه خرمائی رنگ دارد،

به وسیله صورت بلوطی مایل به نارنجی کمرنگ و گردن و سینه خاکستری مشخص می شود. در کشتزار ها، چراگاه ها، زمین های بایر و غیره. آشیانه اش را در نقاطی کاملا مخفی مانند پای پرچین ها و در مزارع گندم و ذرت و امثال آن می سازد.

تصویر

بلدرچین

قد این حیوان 17 سانتی متر است. پرنده ای کوچک و به ظاهر شبیه کبک است. معمولا بهترین نشانه شناسایی آن صدای مشخص پرنده نر می ‌باشد. بدنش به طور کلی خاکی رنگ است و در سطح پشتی راه راه فراوان نخودی و سیاه دارد. سطح شکمی آن کمرنگ تر است و پهلو هایش رگه های تیره و روشن دارد. به ندرت در فضای باز دیده می شود. غالبا در چراگاه های ناهموار، کشت زار های غلات و بین علف های انبوه و نظایر آن بسر می برد.

تصویر

قرقاول

قد قرقاول نر 75 تا 87 سانتی متر، قرقاول ماده 53 تا 62 سانتی متر است. پرنده ای آشنا که دمی دراز و نوک تیز دارد. پر و بال نر بسیار رنگارنگ، سرش به رنگ سبز سیر براق و پوست برهنه دور چشمش قرمز روشن است. در حاشیه جنگل ها، کشت زار ها، بوته زار ها و نی زار ها روی زمین و زیر گیاهان کوتاه و سرخس ها آشیانه می سازد.

منابع