میثاق منتظران شرحی بر زیارت آل یس جلد 1

مشخصات کتاب

عنوان قراردادی:زیارتنامه آل یاسین. شرح

عنوان و نام پدیدآور:میثاق منتظران: شرحی بر زیارت آل یس جلد 1/ مولف مهدی حائری (واصلی) قزوینی.

مشخصات نشر:قم: مسجد مقدس صاحب‌الزمان (جمکران)، ۱۳۸۲ -

مشخصات ظاهری: 2ج

شابک:۸۰۰۰ ریال : ج.۱ : 964-8484-01-5 ؛ ج.۳ 978-964-8956-89-4 :

یادداشت:ج.۱ ( زمستان ۱۳۸۲).

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: تابستان ۱۳۸۵).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:ناشر جلد سوم: دارالانصار، ۱۳۹۱.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:زیارتنامه آل‌یاسین -- نقد و تفسیر

موضوع:زیارت‌نامه‌ها

شناسه افزوده:حائری قزوینی، سیدمهدی، ۱۳۳۴ -

شناسه افزوده:مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره:BP۲۷۱/۷ /آ۷۰۴۲۲‌ح‌۲ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۷

شماره کتابشناسی ملی:م‌۸۲-۲۶۹۱۵

اشاره

میثاق منتظران: شرحی بر زیارت آل یس جلد 1

مولف مهدی حائری (واصلی) قزوینی.

زیارت آل یاسین

سَلامٌ عَلی آلِ یس، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا داعِیَ اللّه‌ِ وَ رَبّانِیَّ آیاتِهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بابَ اللّه‌ِ وَ دَیّانَ دِینِهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَلِیفَةَ اللّه‌ِ وَ ناصِرَ حَقِّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّ-ةَ اللّه‌ِ وَ دَلِیلَ إِرادَتِهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا تالِیَ کِتابِ اللّه‌ِ وَ تَرْجُمانَهُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ فِی آنآءِ لَیْلِکَ وَ أَطْرافِ نَهارِکَ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقِیَّ-ةَ اللّه‌ِ فِی أَرْضِهِ، اَلسَّ-لامُ عَلَیْ-کَ یا مِیث-اقَ اللّه‌ِ الَّذِی أَخَ-ذَهُ وَ وَکَّ-دَهُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا وَعْ-دَ اللّه‌ِ الَّذِی ضَمِنَهُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا العَلَمُ المَنْصُوبُ وَ العِلْمُ المَصْبُوبُ، وَ الغَوْثُ وَ الرَّحْمَةُ الواسِعَةُ وَعْدا غَیْرَ مَکْذُوبٍ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقُومُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقْعُدُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقْرَءُ وَ تُبَیِّنُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُصَلِّی وَ تَقْنُتُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَرْکَعُ وَ تَسْجُدُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُهَلِّلُ وَ تُکَبِّرُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَحْمَدُ وَ تَسْتَغْفِرُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تُصْبِحُ وَ تُمْسِی، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ فِی اللَّیْلِ إِذا یَغْشی وَ النَّهارِ إِذا تَجَلّی، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الإِمامُ المَأْمُونُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا المُقَدَّمُ المَأْمُولُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ بِجَوامِعِ السَّلامِ، أُشْهِدُکَ یا مَوْلایَ أَنِّی أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه‌ُ وَحْدَهُ لا

شَرِیکَ لَهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ لا حَبِیبَ إِلاّ هُوَ وَ أَهْلُهُ، وَ أُشْهِدُکَ یا مَوْلایَ أَنَّ عَلِیّا أَمِیرَ المُؤْمِنِینَ حُجَّتُهُ، وَ الحَسَنَ حُجَّتُهُ، وَ الحُسَیْنَ حُجَّتُهُ، وَ عَلِیَّ بْنَ الحُسَیْنِ حُجَّتُهُ، وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ، وَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ حُجَّتُهُ، وَ مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ حُجَّتُهُ، وَ عَلِیَّ بْنَ مُوسی حُجَّتُهُ، وَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ، وَ عَلِیَّ بْنَ مُحَمَّدٍ حُجَّتُهُ، وَ الحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ حُجَّتُهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ حُجَّةُ اللّه‌ِ، أَنْتُمُ الأَوَّلُ وَ الآخِرُ، وَ أَنَّ رَجْعَتَکُمْ حَقٌّ لا رَیْبَ فِیها یَوْمَ لا یَنْفَعُ نَفْسا إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْرا، وَأَنَّ المَوْتَ حَقٌّ، وَأَنَّ ناکِرا وَنَکِیرا حَقٌّ، وَأَشْهَدُ أَنَّ النَّشْرَ حَقٌّ، وَالبَعْثَ حَقٌّ، وَأَنَّ الصِّراطَ حَقٌّ، وَالمِرْصادَ حَقٌّ، وَالمِیزانَ حَقٌّ، وَ الحَشْ-رَ حَقٌّ، وَ الحِسابَ حَقٌّ، وَ الجَنَّةَ وَ النّارَ حَقٌّ، وَ الوَعْ-دَ وَالوَعِیدَ بِهِما حَقٌّ. یا مَوْلایَ شَقِیَ مَنْ خالَفَکُمْ وَ سَعِدَ مَنْ أَطاعَکُمْ، فَاشْهَدْ عَلی ما أَشْهَدْتُکَ عَلَیْهِ، وَ أَنَا وَلِیٌّ لَکَ بَرِیءٌ مِنْ عَدُوِّکَ، فَالحَقُّ ما رَضِیتُمُوهُ، وَ الباطِلُ ما أَسْخَطْتُمُوهُ، وَ المَعْرُوفُ ما أَمَرْتُمْ بِهِ، وَ المُنْکَرُ ما نَهَیْتُمْ عَنْهُ، فَنَفْسِی مُؤْمِنَةٌ بِاللّه‌ِ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ، وَ بِرَسُولِهِ وَ بِأَمِیرِ المُؤْمِنِینَ وَ بِکُمْ یا مَوْلایَ أَوَّلِکُمْ وَ آخِرِکُمْ، وَ نُصْرَتِی مُعَدَّةٌ لَکُمْ، وَمَوَدَّتِی خالِصَةٌ لَکُمْ، آمِینَ آمِینَ.

دعای بعد از زیارت

اَللّهُمَّ إِنِّی أَسْئَ-لُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ نَبِیِّ رَحْمَتِکَ وَ کَلِمَةِ نُورِکَ، وَ أَنْ تَمْلأََ قَلْ-بِی نُورَ الیَقِ-ینِ، وَ صَدْرِی نُورَ الإِیمانِ، وَ فِکْرِی نُورَ النِّیّاتِ، وَ عَزْمِی نُورَ العِلْمِ، وَ قُوَّتِی نُورَ العَمَلِ، وَ لِسانِی نُورَ الصِّدْقِ، وَ دِینِی نُورَ البَصآئِرِ مِنْ عِنْدِکَ، وَ بَصَرِی نُورَ الضِّی-آءِ، وَ سَمْعِی نُورَ الحِکْ-مَةِ، وَ مَوَدَّتِی نُورَ المُوالاةِ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ حَتّی أَلْقاکَ، وَ قَدْ وَفَیْتُ بِعَهْدِکَ وَ مِیثاقِکَ فَتُغَشِّیَنِی رَحْمَتُکَ یا وَلِیُّ یا حَمِیدُ. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ حُجَّتِکَ فِی أَرْضِکَ، وَ خَلِیفَتِکَ فِی بِلادِکَ، وَ الدّاعِی إِلی سَبِی-لِکَ، وَ القآئِمِ بِقِسْ-طِکَ، وَ الثّ-آئِرِ بِأَمْرِکَ، وَلِیِّ المُؤْمِنِ-ینَ، وَ بَوارِ الکافِرِینَ، وَ مُجَلِّی الظُّلْ-مَةِ، وَ مُنِی-رِ الحَقِّ، وَ النّاطِقِ بِالحِکْ-مَةِ وَ الصِّدْقِ، وَکَلِمَتِکَ التّآمَّ-ةِ فِی أَرْضِکَ، المُرْتَقِ-بِ الخآئِفِ، وَ الوَلِیِّ النّاصِحِ، سَفِینَةِ النَّجاةِ، وَ عَلَمِ الهُدی، وَ نُورِ أَبْصارِ الوَری، وَ خَیْرِ مَنْ تَقَمَّصَ وَ ارْتَدی، وَ مُجَلِّی العَمی (الغَمّآءِ)، اَلَّذِی یَمْلَأُ الأَرْضَ عَدْلاً وَ قِسْطا کَما مُلِئَتْ ظُلْما وَ جَوْرا، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیآئِکَ الَّذِینَ فَرَضْتَ طاعَتَهُمْ وَ أَوْجَبْتَ حَقَّهُمْ وَ أَذْهَبْتَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّ-رْتَهُمْ تَطْهِیرا. اَللّهُمَّ انْصُ-رْهُ وَ انْتَصِرْ بِهِ

لِدِینِکَ، وَ انْصُرْ بِهِ أَوْلِیآئَکَ وَ أَوْلِیآئَهُ وَ شِیعَتَهُ وَ أَنْصارَهُ، وَ اجْعَلْنا مِنْهُمْ. اَللّهُمَّ أَعِذْهُ مِنْ شَرِّ کُلِّ باغٍ وَ طاغٍ، وَ مِنْ شَرِّ جَمِیعِ خَلْقِکَ، وَ احْفَ-ظْهُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْ-فِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمالِهِ، وَ احْرُسْهُ وَ امْنَعْهُ مِنْ أَنْ یُوصِلَ إِلَیْهِ بِسُوءٍ، وَ احْفَ-ظْ فِیهِ رَسُولَکَ وَ آلَ رَسُولِکَ، وَ أَظْهِرْ بِهِ العَدْلَ، وَ أَیِّدْهُ بِالنَّصْرِ، وَ انْصُرْ ناصِرِیهِ، وَ اخْذُلْ خاذِلِ-یهِ، وَ اقْصِ-مْ قاصِمِیهِ، وَ اقْصِمْ بِهِ جَبابِرَةَ الکُفْرِ، وَ اقْتُلْ بِهِ الکُفّارَ وَ المُنافِقِینَ وَ جَمِیعَ المُلْحِدِینَ، حَیْثُ کانُوا مِنْ مَشارِقِ الأَرْضِ وَ مَغارِبِها، بَرِّها وَ بَحْرِها، وَ امْ-لَأْ بِهِ الأَرْضَ عَدْلاً، وَ أَظْهِ-رْ بِهِ دِینَ نَبِیِّ-کَ صَلَّی اللّه‌ُ عَلَ-یْهِ وَ آلِهِ. وَ اجْعَلْنِی اللّهُمَّ مِنْ أَنْص-ارِهِ وَ أَعْ-وانِهِ وَ أَتْباعِهِ وَ شِیعَ-تِهِ وَ أَرِنِی فِی آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلامُ ما یَأْمُلُونَ، وَ فِی عَدُوِّهِمْ ما یَحْذَرُونَ، إِلهَ الحَقِّ آمِینَ یا ذَاالجَلالِ وَ الإِکْرامِ، یا أَرْحَمَ الرّاحِمِینَ.

فهرست مطالب

سخن ناشر··· 11

پیشگفتار··· 13

زیارت و توقیع··· 15

زیارت چیست؟··· 15

زیارت آل یس··· 16

راوی زیارت··· 18

توقیع چیست؟··· 19

ناحیه مقدّسه··· 20

بهترین سرآغاز··· 21

لزوم پیروی از اولیاء··· 23

مردم سه دسته‌اند··· 24

حکمت رسا··· 27

ایمنی مردان حق··· 29

معنی سلام در نماز··· 30

توجّه و توسّل··· 32

تشرّف یاقوت حلّی··· 33

پیروی از کلام خداوند··· 37

سَلامٌ عَلی آلِ یس

سلام بر خاندان وحی··· 40

کاربرد آل در قرآن··· 42

کاربرد آل در سنّت··· 43

کاربرد آل در کلمات فقها··· 44

یس و آل‌یس··· 44

معنی سلام بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم··· 49

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا داعِیَ اللّه‌ِ وَرَبّانِیَّ آیاتِهِ

دعوتگر الهی··· 51

اقسام داعیان··· 52

مدّعیان دروغین··· 58

مربّی آیات الهی··· 60

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بابَ اللّه‌ِ وَدَیّانَ دِینِهِ

درِ [علم و معرفت] خداوند··· 64

تبلیغ سوره برائت··· 67

آنقدر در می‌زنم این خانه را··· 72

دادگر دین خداوند··· 74

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَلِیفَةَ اللّه‌ِ وَناصِرَ حَقِّهِ

خلیفه خداوند··· 76

خلافت و امامت··· 76

خلافت در احادیث··· 78

چهارمین خلیفه··· 79

خلافت حضرت مهدی علیه‌السلام··· 81

گستره خلافت حضرت مهدی علیه‌السلام··· 81

غانم هندی··· 82

جوان خیبری··· 86

یاری‌گر حقّ خداوند··· 93

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّةَ اللّه‌ِ وَدَلِیلَ إِرادَتِهِ

حجّت خداوند··· 97

گفتگو ... آنگاه هدایت··· 99

ویژگی‌های حجّت خدا··· 103

خواست خداوند··· 106

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا تالِیَ کِتابِ اللّه‌ِ وَتَرْجُمانَهُ

تلاوت‌گر کتاب خدا··· 110

تلاوت در نهج البلاغه··· 112

چه خوش است صوت قرآن··· 115

روشنگر حقایق قرآن··· 116

خانگی داند که اندر خانه چیست··· 116

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ فِی آنآءِ لَیْلِکَ وَأَطْرافِ نَهارِکَ

ساعت‌های شب و روز··· 119

اقسام عبادت··· 121

نماز و دعای فَرَج··· 122

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقِیَّةَ اللّه‌ِ فِی أَرْضِهِ

حضرت بقیّة اللّه علیه‌السلام··· 126

امام باقر علیه‌السلام در سفر شام··· 128

تنها راه نجات··· 130

اعتنای تو··· 132

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مِیثاقَ اللّه‌ِ الَّذِی أَخَذَهُ وَوَکَّدَهُ

پیمان محکم خداوند··· 133

میثاق در قرآن··· 136

پیمان در ملکوت··· 137

پیمان ولایت در غدیر··· 139

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا وَعْدَ اللّه‌ِ الَّذِی ضَمِنَهُ

وعده بزرگ خداوند··· 141

سعادت کامل جهانی··· 142

مهدی موعود علیه‌السلام··· 146

خیز که جان‌ها همه بر لب رسید··· 148

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا العَلَمُ المَنْصُوبُ وَالعِلْمُ المَصْبُوبُ

نشانه عظمت حق··· 150

شرط قبولی اعمال··· 151

دعای غریق··· 153

دانش فرو ریخته··· 154

علم سودمند··· 156

وَالغَوْثُ وَالرَّحْمَةُ الواسِعَةُ وَعْدا غَیْرَ مَکْذُوبٍ

دادرس درماندگان··· 160

نجات مردم بحرین··· 161

رحمت فراگیر··· 165

پرتوی از رحمت··· 169

وعده حتمی··· 171

وعده‌های توخالی··· 173

اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقُومُ

آن‌گاه که بپاخیزد··· 175

چرا قائم نامیده شد؟··· 177

بسم اللّه الرحمن الرحیم

مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ إِمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً

هر کس امام زمان خویش را نشناسد و بمیرد،

پس به مرگ جاهلیت مرده است.

سخن ناشر

عرض ارادت و توجّه خاصّ به امام زمان علیه‌السلام برای هر فرد لازم و ضروری است. زیارت شریف آل یس به چگونگی ابراز ارادت و عرض سلام به ساحت مقدّس حضرت ولی عصر - ارواحنا لتراب مقدمه الفداء - می‌پردازد.

کتاب «میثاق منتظران» شرحی بر زیارت آل یس می‌باشد، که به قلم شیوای مؤلّف محترم حضرت حجّة الاسلام والمسلمین حاج سیّد مهدی (واصلی) حائری قزوینی نگاشته شده است.

آنچه در پیش رو دارید، دفتر اوّل از این کتاب می‌باشد که به شرح

دوازده سلام (از ابتدای زیارت آل یس «سلام اللّه علی آل یس» تا فراز «السلام علیک حین تقوم») پرداخته است. و إن شاء اللّه بزودی دفتر دوم آن به زیور طبع آراسته خواهد شد.

در پایان از زحمات مؤلف محترم در تألیف این کتاب کمال تشکررا داریم. امیداست طبع ونشر این‌اثر موجبات‌رضایت وخشنودی حضرت ولی‌عصر آقا امام زمان علیه‌السلام را فراهم آورد.

انتشارات مسجد مقدّس جمکران

تقدیم

ثواب این اثر ناچیز را نثار می‌کنم:

به روح شریف پدر ارجمندم، خادم بااخلاص خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مرحوم حاج سید ابوالقاسم واصلی حائری قزوینی که با گفتار و رفتار زیبای خویش، مردم را به مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام رهنمون بود و مرا از کودکی با یاد مولایم حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - آشنا نمود، و تار و پودم را به نام محبوبم عطرآگین ساخت،

و مطالعه این نوشتار را تقدیم می‌کنم:

به همه جویندگان سعادت و منتظران دولت کریمه حضرت حجّت علیه‌السلام؛ به ویژه جوانان عزیز شیعه.

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه واهب النعمة، والصلوة والسلام علی نبیّ الرحمة

وشفیع الأمّة، محمّد وآله الأئمّة، سیّما مولانا الإمام المنتظر

المهدیّ طاووس أهل الجنّة، وکاشف الکرب والمحنة

ومزیل الظلم والفتنة

پیشگفتار

لطف خاصّ الهی و عنایت بزرگ مولایم حضرت مهدی - روحی لتراب مقدمه الفداء - مرا بر کرانه اقیانوس ژرف و پربرکت زیارت آل یس کشید، و جرعه‌ای از چشمه جوشان معارف لذّت‌بخش آن، بر لبان تشنه‌ام رسانید، و روح تازه‌ای در کالبد سرد و افسرده‌ام دمید، و از گوهرهای تابناک حقایق پیمانه‌ام را لبریز نمود، تا به گلستان منتظران عدل و داد غنچه‌ای بیفزاید و رهروان کمال را مونس و یار گردد.

خداوند متعال را بسی شکرگزارم که توفیقی تازه به من عطا فرمود تا پس از انتشار ترجمه کتاب ارزشمند «مکیال المکارم» و نیز «سیمای حضرت مهدی علیه‌السلام در قرآن»، سومین اثر خود را درباره مولایم حضرت بقیة اللّه - روحی فداه - به مطالعه کنندگان محترم به خصوص جوانان متدیّن تقدیم کنم.

زیارت آل یس مجموعه کامل اعتقاد صحیح، و راه و رسم خداپرستی و دینداری است که در عصر تاریک و پرفتنه و فساد غیبت، چراغی فروزان و راهنمایی مطمئن برای جویندگان راه حق و پویندگان مسیر کمال و صراط مستقیم است.

این هشدار طبیب الهی است که از آلودگی انسانها به پلیدی‌های فکر و ناهنجاریهای رفتار جلوگیری می‌کند و نسخه شفابخشی است که مبتلایان

و بیماران را رهایی و بهبود می‌بخشد، و به طور کلّی جامعه را به سوی خوبی‌ها وشایستگی‌ها سوق می‌دهد و از کجروی‌ها وپستی‌ها بازمی‌دارد.

علمای گرانقدر شیعه از دیرباز این زیارت شریف را در آثار خود نقل کرده‌اند، و پیوسته به حفظ و خواندن آن سفارش نموده‌اند، لذا شیفتگان حضرت بقیة اللّه الاعظم - عجّل اللّه فرجه الشریف - همواره به تلاوت آن مداومت داشته و دارند و از آثار و برکات بی‌پایان آن بهره‌ها یافته‌اند، و در بسیاری از بلاد شیعه، مجالسی به منظور خواندن آن برگزار می‌شود.

نسخه‌ای که مبنای این شرح قرار گرفته به روایت شیخ جلیل ابومنصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی قدس‌سره (از علمای قرن پنجم هجری) در کتاب پُر ارج «الاحتجاج»⁽¹⁾

می‌باشد که با اثر جاودانه «بحار الانوار»⁽²⁾

علاّمه شیخ محمّد باقر مجلسی قدس‌سره مراجعه و مقابله شده است.

شایان تذکّر است که سعی کرده‌ام تمامی مطالب این شرح مستند به دلایل عقلی و نقلی و در عین حال ساده و روان باشد، و از مباحثی که قابل فهم همگان نیست و اثبات آنها دشوار است، پرهیز نموده‌ام.

از درگاه خداوند عاجزانه مسئلت دارم که این کمترین خدمت را از بنده حقیر سراپا تقصیر خود بپذیرد و آن را ذخیره آخرتم قرار دهد، و خوانندگان عزیز را مشمول نظر و عنایت خاصّ حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - سازد، و همه ما را در شمار یاران و خدمتگزاران حضرتش مقرّر بدارد و به سعادت دیدار آن چهره تابناک نایل فرماید.

چنانکه از خوانندگان محترم انتظار دارم مرا از دعای خیر فراموش ننمایند و از نقطه نظرهای سودمند خود بهره‌مندم سازند.

12 ربیع الاوّل/ 1420 ه-.ق

سید مهدی واصلی حائری

زیارت و توقیع

زیارت چیست؟

زیارت در لغت دیدار کردن با قصد را گویند که در ریشه این مفهوم میل و گرایش نهفته است، گویی زیارت کننده از دیگران روی گردانده و به سوی زیارت شونده تمایل و قصد کرده است.⁽¹⁾

حضور در پیشگاه شخص به جسم و جان، و نیز توجّه قلبی و حضور دل نسبت به اولیای خدا زیارت است، و زیارت یکی از اعمال پسندیده و سنّت‌های برجسته است که در احادیث معصومین علیهم‌السلام نسبت به آن تأکید شده و پاداش‌های فراوانی برای زائر بیان گردیده است.

در اینجا راجع به بعضی آثار و خصوصیات زیارت معصومین علیهم‌السلام به اختصار می‌پردازم، سپس به طور فشرده زیارت آل یس را معرّفی می‌کنم، آنگاه شرح جملات آن را آغاز می‌نمایم:

از وظایف شرعی هر فرد مؤمن است که به زیارت معصومین علیهم‌السلام اهتمام ورزد، چنانکه در حدیثی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم آمده است: «هر آنکه قبر مرا بعد از وفاتم زیارت کند، مانند آن است که در زمان حیاتم زیارتم کرده باشد، و کسی که قبر مرا زیارت ننماید، به من جفا کرده است».

و از حضرت امام باقر علیه‌السلام روایت شده که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: «هر آنکه مرا یا یکی از فرزندانم را زیارت کند، روز قیامت او را زیارت خواهم کرد و از وحشت آن روز نجاتش خواهم داد».

و حضرت امام رضا علیه‌السلام فرمودند: «هر امامی را به گردن دوستان و پیروانش پیمانی است که وفای به این پیمان، هنگامی به حدّ تمام و کمال می‌رسد که قبرهایشان را زیارت کند، پس هر که امامان را از روی علاقه زیارت نماید و به آنچه مورد خواست و رغبت آنان بوده تصدیق داشته باشد، روز قیامت شفیع او خواهند بود».

و احادیث بسیار دیگر که این وظیفه در آنها تأکید و آثار اخروی آن بیان گردیده است.

امّا آثار دنیوی: با توجّه به اینکه معصومین علیهم‌السلام الگوی مردم هستند، پس زیارت و دیدار ایشان در زمان حیاتشان و تشرّف به مزارشان بعد از وفاتشان، یکی از مهم‌ترین وسایل پرورش فکر و تصحیح و تکمیل اعتقاد و تهذیب نفس و تعدیل عمل است، و چه بسیار کسانی که در فکر یا عمل آنها خللی بوده و بر اثر زیارت یکی از معصومین، دگرگونی در آنها حاصل گردیده و از کارهای ناپسند و یا اندیشه‌های نادرست رهایی یافته‌اند، و از پرتو عنایت معصومین بهره گرفته در زندگی آنان تحوّلی پدید آمده است.

علاوه بر اینکه در زیارت معصومین علیهم‌السلام زمینه استجابت دعا و قضاء حوائج و شفای بیماران کاملاً فراهم است، حکایتهای بی‌شمار از این آثار و نتایج در کتاب‌ها و بر سر زبان‌ها بسی رایج است.

شایان ذکر است که زیارت معصومین علیهم‌السلام در صورتی که رفتن کنار قبورشان مقدور نباشد، از راه دور نیز انجام می‌گیرد، یا این که می‌توان دیگری را به نیابت از خود به زیارت فرستاد، چنانکه این امور بین مردم مؤمن و ملتزم به آداب دینی پیوسته معمول بوده است، و فقهای بزرگوار در بیان احکام زیارت نایب، فصلی را اختصاص داده‌اند.

زیارت آل یس

این زیارت از مشهورترین زیارتنامه‌هایی است که در توقیع شریف حضرت ولی عصر علیه‌السلام به جناب محمّد بن عبد اللّه بن جعفر حمیری صادر

گردیده. در مقدمه این زیارت چنین آمده است: «...هر گاه خواستید به وسیله ما به سوی خداوند توجه کنید و به ما روی آورید، پس همان‌گونه که خداوند فرموده است، بگویید: سَلامٌ علی آلِ یس...».

این زیارت با بیست و سه سلام آغاز شده که سلام اوّل به آل یس - یعنی عترت پاک پیامبر علیهم‌السلام - و سلام‌های بعدی هر یک با القاب و عناوین خاصّ حضرت مهدی علیه‌السلام می‌باشد، سپس با اظهار و اقرار اصول اعتقادی صحیح و گواه گرفتن امام عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - بر آنها و تجدید عهد وفاداری نسبت به اولیای دین، زیارت به پایان می‌رسد.

بعد از زیارت، دعایی است برای نورانیت زائر به انواع نورهای الهی که ترجمه بخشی از آن چنین است: «خداوندا! از تو می‌خواهم که درود فرستی بر محمّد، پیامبر رحمتت و [درود فرستی بر] کلمه نورت (آل محمّد علیهم‌السلام)، و دلم را به نور یقین و سینه‌ام را به نور ایمان و اندیشه‌ام را به نور نیّتهای خوب و تصمیمم را به نور دانش و نیرویم را با نور کار (شایسته) و زبانم را به نور راستگویی و... آکنده سازی...». آنگاه درخواست درود بر امام عصر - ارواحنا فداه - با توجّه به صفات حمیده آن بزرگوار، و دعا برای نصرت و حفاظت و تعجیل فرج و قیام آن‌حضرت، و پر شدن زمین از عدل و داد، و نابودی کفّار و منافقین و دشمنان دین.

این زیارت به تصریح بعضی از علماء، جامع و کامل و از بهترین زیارت‌های آن حضرت است که در همه اوقات و در هر مکان می‌شود آن را خواند، سندهای این زیارت را صحیح و معتبر دانسته‌اند و در مجامیع مهمّ حدیث و دعا نقل گردیده است.⁽¹⁾

خداوند به ما توفیق دهد که به خواندن آن مداومت کنیم.

راوی زیارت

زیارت آل یس و دعای بعد از آن، توسط محمّد بن عبد للّه حمیری، از حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - روایت شده، که توقیع شریف به نام او صدور یافته است. در اینجا زندگی‌نامه کوتاهی از او می‌آوریم:

شیخ ابوجعفر محمّد بن عبد للّه بن جعفر بن الحسین بن جامع بن مالک حمیری قمی، از محدّثان گرانقدر و دانشوران نامدار شیعه در اوایل غیبت صغری بوده است. پدرش ابوالعباس عبد للّه بن جعفر حمیری، از اصحاب بزرگوار امام حسن عسکری علیه‌السلام و از مؤلّفان و محدّثان مورد وثوق به شمار آمده و از آثار ارزشمند او، جمع‌آوری و تدوین توقیعات بوده است. همچنین احمد و جعفر و حسین - فرزندان دیگر عبد اللّه بن جعفر حمیری - از محدّثان برومند و نامدار شیعه بوده‌اند و با حضرت بقیة اللّه - ارواحنا فداه - مکاتبه داشته‌اند. نسبت حمیری از آن جهت است که این خاندان از نسل قبیله حمیر از قبایل بزرگ یمن بوده‌اند، و عنوان قمی به اعتبار اقامت در شهر مقدّس قم می‌باشد.

شیخ ابوجعفر حمیری از اساتید شیخ کلینی رحمه‌الله (متوفی 329 ه-.ق) به شمار آمده است، همچنین علی بن حاتم قزوینی کتاب‌هایش را از وی روایت نموده، و نیز شیخ صدوق رحمه‌الله (متوفی 381 ه-.ق) به واسطه احمد بن هارون فامی و جعفر بن الحسین از او روایت کرده است. جعفر بن محمّد بن قولویه رحمه‌الله(متوفی 369 ه-.ق) هم از حمیری حدیث گرفته است.

حمیری آثار ارزشمندی داشته، از جمله: کتاب الحقوق، کتاب الأوائل، کتاب السماء، کتاب الأرض، کتاب المساحة والبلدان، کتاب ابلیس وجنوده، و کتاب الاحتجاج؛ و نیز در ابواب مختلف شریعت مسائلی از حضرت ولی عصر - ارواحنا فداه - پرسیده، و سه توقیع از سوی آن حضرت در پاسخ به سؤالات او صادر گردیده است، در یکی‌از این توقیعات پس از

جواب سؤالات، امام زمان - ارواحنا فداه - عنایت فرموده‌اند و این ارمغان سعادت را مرقوم داشته‌اند، و شیعیان را به آن افتخار بخشیده‌اند.⁽¹⁾

از خداوند منّان مسئلت دارم که روح شیخ حمیری و تمامی اصحاب و یاران ائمه اطهار علیهم‌السلام که واسطه رسیدن کلمات نورانی ایشان به نسلهای بعدی بوده‌اند را شاد گرداند و پاداش آنها را فزونی بخشد.

توقیع چیست؟

««خَرَجَ التَّوْقِیعُ مِنَ النّاحِیَةِ المُقَدَّسَةِ حَرَسَهَا اللّه‌ُ»؛

این توقیع از ناحیه مقدّسه - که خداوند نگهدارش باد - صادر گردید.

توقیع به معنی امضاء کردن نامه و فرمان، و نشان نهادن روی نامه و منشور می‌باشد، و نیز پاسخ‌هایی است که بزرگان و دولتمردان، زیر سؤالها و درخواست‌های کتبی که از ایشان می‌شود، بنویسند.

توقیع‌نویسی از دیرباز بین حکّام و فرمانروایان رواج داشته، و موارد بسیار زیادی از توقیعات آنها در متون تاریخی و غیره به چشم می‌خورد، کتاب توقیعات کسری نمونه‌ای از این آثار است، و نیز در «صبح الاعشی» (10/292 به بعد) و تمامی دو جلد 11 و 12 و قسمتی از جلد 13 را با ذکر توقیعات بسیار، با موضوعات مختلف پرداخته است، همچنین در کتاب «العقد الفرید» (2/226 به بعد) طی چند فصل توقیعات مختلفی آمده است.

در کتب روایی، فقهی و تاریخی شیعه قسمتی از مکتوبات ائمّه اطهار علیهم‌السلامبه عنوان توقیعات آمده که عمده آنها - از لحاظ کمّیت و کیفیت - توقیعاتی است که از سوی امام زمان حضرت حجّة بن الحسن - ارواحنا فداه - صادر گردیده است، و توقیعات صادره از ائمّه دیگر بسیار کمتر بوده، و از بعضی از ایشان - تا آن‌جا که جستجو کرده‌ام - هیچ توقیعی در دست نیست.

برای نمونه به این موارد اشاره می‌کنیم: چند توقیع کوتاه از حضرت

علی علیه‌السلام؛ توقیعی از امام کاظم علیه‌السلام؛ توقیعاتی از حضرت رضا علیه‌السلام؛ و چندین توقیع از حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری علیهم‌السلام.⁽¹⁾

مقاله نسبتا مبسوطی راجع به توقیعات طی ده بخش، در کتاب دایرة المعارف تشیّع نوشته‌ام که در اینجا فقط فهرست مطالب آن‌را یاد می‌کنم: رابطه اعجاز با توقیعات؛ استدلال به توقیعات؛ خطّ توقیعات؛ همه توقیعات توسّط نوّاب خاص ظاهر شده؛ مدّت خروج توقیع؛ مطالب مطرح شده در توقیعات؛ دفع خطر از شیعیان؛ بیزاری از منحرفان؛ توقیعات در کتابها و آثار بزرگان (منابع توقیعات)؛ نمونه‌ای از توقیعات.⁽²⁾

ناحیه مقدّسه

ناحیه در لغت به معنی جهت و جانب، کرانه و گوشه زمین، و سمت و سوی آمده است، چنانکه گویند: ناحیه مسجد، ناحیه سلطان، ناحیه شهر، و... جمع آن نواحی است. این تعبیر احترام‌آمیز کنایه از جایگاه مخفی حضرت ولی عصر - ارواحنا فداه - و یا کنایه از شخص آن حضرت بوده که این اسم رمز بین شیعیان در زمان غیبت صغری رواج داشته است.⁽³⁾

شیخ طبرسی قدس‌سره فرموده است: شیعیان در زمان غیبت نخستین، از آن حضرت و از غیبت او به عنوان ناحیه مقدّسه (جانب پاک و معصوم) تعبیر می‌کردند، و این رمزی بود که شیعیان آن را می‌شناختند، و امام علیه‌السلام را به یکدیگر معرّفی می‌نمودند، همچنین به طریق رمز و تقیّه آن حضرت را قائم [ غریم ]، و صاحب الأمر نیز می‌گفتند.⁽⁴⁾

محدّث نوری قدس‌سره نیز به نقل از جنّات الخلود آورده است: در ایّام تقیّه گاهی آن حضرت را به این لقب می‌خواندند.⁽⁵⁾

بهترین سرآغاز

اشاره

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ:

به نام خداوند بخشنده مهربان

نام خداوند بهترین سرآغاز است که خود کتاب شریفش رابه این جمله نورانی شروع نموده و مؤمنان را چنین آموخته، که در ابتدای کار و پیش از هر گفتار، به این کلام گهربار، زبان و قلم را زینت بخشند و از نیروی شگفت‌آور آن یاری جویند.

اولیای حق نیز به تعلیم ربّانی، همیشه سخن و عمل خویش را به آن آغاز می‌کردند و «بسم اللّه الرحمن الرحیم» را شعار مؤمنان و مهمترین آیه قرآن برشمرده‌اند.

احادیث در فضیلت این کلمه مبارکه بسیار، و اسرار نهفته در آن بی‌شمار است، تا آن‌جا که جمعی از علماء راجع به بسم اللّه و خصوصیات آن کتاب‌های خاصی پرداخته‌اند.⁽¹⁾

از جهت تبرّک و تذکر به حکمت اهتمام بزرگان دین به این کلام متین، و اشاره به اینکه حضرت بقیة اللّه الاعظم - عجّل اللّه فرجه الشریف - نیز سخن خویش را به آن آغاز نموده‌اند، پنج حدیث به میمنت این عدد مقدّس در اینجا می‌آورم:

1 - رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: «کُلُّ أَمْرٍ ذِی بالٍ لَمْ یُبْدَءْ فِیهِ بِبِسْمِ اللّه‌ِ فَهُوَ أَبْتَرٌ⁽²⁾

؛ هر کار مهمّی که با بسم اللّه آغاز نشود ناقص است [ و به آخر نرسد]».

2 - همچنین رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: «لا یُرَدُّ دُعاءٌ أوَّلُهُ بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرّحِیمِ، فَإِنَّ أُمَّتِی یَأْتُونَ یَوْمَ القِیامَةِ وَهُمْ یَقُولُونَ: بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، فَتُثْقلُ حَسَناتُهُمْ فِی المِیزانِ، فَیَقُولُ الأُمَمُ: ما أَرْجَحَ مَوازینَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم! فَیَقُولُ الأَنْبِیآءُ: إِنَّ ابْتِدآءَ کَلامِهِمْ ثَلاثَةُ أَسْمآءَ مِنْ أَسْمآءِ اللّه‌ِ تَعالی لَوْ وُضِعَتْ فِی کَفَّةِ المِیزانِ وَوُضِعَتْ سَیِّئآتُ الخَلْقِ فِی کَفَّةٍ أُخْری، لَرُجِحَتْ حَسَناتُهُمْ⁽¹⁾

؛ هر دعایی که اوّل آن بسم اللّه الرّحمن الرحیم باشد، بازگردانده نمی‌شود [ و به طور مسلّم به اجابت می‌رسد ]، و به راستی که امّت من روز قیامت [ به محشر ] می‌آیند در حالی که بسم اللّه الرحمن الرحیم می‌گویند، پس حسنات آنان در ترازوی عمل سنگین می‌شود، امّتان دیگر گویند: چقدر ترازوهای امّت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم سنگین است! پیامبران فرمایند: البته سرآغاز سخنان ایشان سه اسم از اسماء خداوند متعال است که اگر در یک کفّه ترازو نهاده شود و بدی‌های تمامی خلق در کفّه دیگر نهاده شود، به طور مسلّم حسنات ایشان [ به برکت این سه اسم مقدّس ] افزون‌تر [ و سنگین‌تر ] خواهد بود».

3 - امام صادق علیه‌السلام به صفوان جمّال فرمودند: «ما أَنْزَلَ اللّه‌ُ مِنَ السَّمآءِ کِتابا إِلاّ وَفاتِحَتُهُ: بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، وَإِنَّما کانَ یُعْرَفُ انْقِضآءُ السُّورَةِ بِنُزُولِ بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اِبْتِدآءً لِلأُخْری⁽²⁾

؛ خداوند هیچ کتابی از آسمان فرو نفرستاد، مگر اینکه سرآغاز آن بسم اللّه الرحمن الرحیم بود، و پایان یافتن سوره

فقط بدین‌گونه شناخته می‌شد که بسم اللّه الرحمن الرحیم به عنوان آغاز سوره دیگر نازل می‌گشت».

4 - همچنین امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «لا تَدَعْ بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَإِنْ کانَ بَعْدَهُ شِعْرٌ⁽³⁾بسم اللّه الرحمن الرحیم را وا مگذار، هرچند که پس از آن شعری باشد [ یعنی بخواهی شعری بخوانی یا بنویسی ].

5 - از امام صادق و امام رضا علیهماالسلام روایت آمده که فرمودند: «إِنَّ بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَقْرَبُ إِلَی اسْمِ اللّه‌ِ الأَعْظَمِ مِنْ سَوادِ العَیْنِ إِلی بَیاضِها⁽¹⁾در حقیقت نزدیکی بسم اللّه الرحمن الرحیم به اسم اعظم خداوند، از سیاهی چشم به سفیدی آن بیشتر است.

لزوم پیروی از اولیاء

«لا لِأمْرِهِ تَعْقِلُونَ وَلا مِنْ أَوْلِیآئِهِ تَقْبَلُونَ»؛ نه امر او [ خداوند] را درمی‌یابید، و نه از اولیای او می‌پذیرید.

انسان در هیچ زمانی از دلالت و هدایت و تعلیم و تربیت الهی بی‌نیاز نبوده و نخواهد بود، هر چه مایه سودمندی و ادامه زندگی و پیشرفت مردم است، باید آن را در تعالیم و دستورات آسمانی جستجو کرد و از رهنمودهای مربّیان الهی انتظار داشت.

خداوند به لطف بی‌پایان و رحمت بی‌کران خویش، در هر زمانی هدایتگری برگزیده و مربّی شایسته‌ای تعیین کرده و به مردم معرّفی نموده است، و هرگز زمین از وجود حجّت حق خالی نبوده است، چنانکه در آیات قرآن و احادیث فراوان این مطلب تأکید شده، از جمله خداوند می‌فرماید: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ * وَلِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ»⁽²⁾تو فقط هشدار دهنده‌ای، و برای هر قومی هدایتگری است.

و در حدیث از امام صادق علیه‌السلام آمده که فرمودند: «ما زالَتِ الأَرْضُ إِلاّ وَللّه‌ِِ فِیهَا الحُجَّةُ یُعَرِّفُ الحَلالَ وَالحَرامَ وَیَدْعُو النّاسَ إِلی سَبِیلِ اللّه‌ِ⁽³⁾همواره جز این نبوده که خداوند را حجّتی در زمین بوده است که حلال و حرام را بیاموزد ومردم را به راه خدا فراخواند».

امّا مردم نسبت به این مربّیان بزرگوار و هدایتگران شایسته و امانتدار بر دو دسته تقسیم گردیده‌اند: دسته‌ای به مخالفت و عناد و تمسخر و لجبازی و عصیانگری پرداخته‌اند و از آنان روی برتافتند و چه بسیار از داعیه‌های حق را به شهادت رساندند.

دسته دیگر - که همیشه در اقلّیت بوده‌اند - به امر خداوند تسلیم شده، و از اولیای حق پیروی کرده‌اند و به سعادت دنیوی و اخروی رسیده‌اند.

ریشه اصلی هرگونه بدبختی و گمراهی همین است که آدمی به راهنمایی مصلحان و خیرخواهان بی‌اعتنایی کند و به دلخواه خود، یا به تقلید از مفسدان و فریبکاران عمل نماید.

مردم سه دسته‌اند

در کارهای دنیا این قانون دقیق را بررسی کنیم. مردم بر سه گروه تقسیم می‌شوند:

گروه اول: افرادی هوشمند و بامهارت و کاردان که راه از چاه می‌شناسند و پیچ و خم‌ها را می‌دانند، نسبت به دیگران هم امانتدار و دلسوز هستند.

گروه دوم: خود مهارت ندارند، امّا سعی می‌کنند از تجربه و راهنمایی گروه اوّل پیروی کنند، و در هیچ کاری از شیوه‌ها و شگردهای آنان تخلّف ننمایند.

گروه‌سوم: نه‌خود مهارت‌دارند و نه‌از افرادماهر وکارآزموده‌می‌پرسند.

آیا جز این است که گروه سوم همیشه در عرصه‌های زندگی شکست خورده و زیان دیده‌اند؟ و دو گروه اوّل و دوم پیوسته کامیاب و موفّق می‌باشند؟

هیچکس از پیش خود چیزی نشد

هیچ آهن خنجر تیزی نشد

هیچ حلوایی نشد استاد کار

تا که شاگرد شکرریزی نشد

البته ما معتقدیم که در هر کار - ریز و درشت؛ دنیا و آخرت - شناخت صحیح و مهارت و خبرگی کامل مربوط به اولیای خدا است، و چنین نیست که امور دنیا و عمران و سیاست و تدبیر آن را از افراد یا احزاب انتظار داشته باشیم و تعالیم دینی را تنها به امور معنوی و اخلاقی و اخروی محدود بدانیم.

خداوند می‌فرماید: «وَکُنْتُمْ أَزْواجا ثَلاثَةً * فَأَصْحابُ المَیْمَنَةِ ما أَصْحابُ المَیْمَنَةِ * وَأَصْحابُ المَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ المَشْئَمَةِ * وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِکَ المُقَرَّبُونَ»⁽¹⁾

؛ و شما سه گروه باشید: [ یکی ] اصحاب یمین [ راستان و سعادتمندان ] که چقدر حالشان نیکو است، و [ دیگری ] اصحاب شمال [ اهل شومی و شقاوتمندی ] که چقدر احوالشان بد و ناخوشایند است، و [ یکی هم ] سابقین که از همه جلوترند، اینان در حقیقت مقرّبان [ درگاه الهی ] هستند.

چنانکه می‌بینید عدّه‌ای به عنوان سابقین نامیده شده‌اند، اینان از همه جلوترند و نزد خداوند مقرّب‌تر و نزدیک‌تر می‌باشند، به همین جهت خداوند ایشان را پیشوای مردم قرار داده، و الگوی بشر ساخته تا در همه اموربه آنان اقتدا کنند، و روش آنها را پیش گیرند. و کسانی که در مسیر سابقین (پیامبران و امامان علیهم‌السلام) گام برمی‌دارند اصحاب یمین هستند، آنان به همان نسبت که از سابقین پیروی کنند در دنیا و آخرت سعادتمند و رستگار خواهند بود و به درجات بلند ارتقا می‌یابند.

امّا گروه سوم - که قرآن مجید آنان را اصحاب شمال نامیده است - برخلاف سابقین رفتار می‌کنند، این گروه یا به طور کلّی منکر مقام و مسؤولیت سابقین هستند که کافر نامیده می‌شوند، و یا اینکه به زبان و به صورت ظاهر آنان را تصدیق می‌کنند، ولی در دل قبول ندارند و در باطن

مخالفت می‌نمایند که منافق خوانده می‌شوند، و یا اینکه از شناخت سابقین دور افتاده و بی‌بهره مانده‌اند که ضالّ و گمراه می‌باشند.

امیر مؤمنان علی علیه‌السلام نیز مردم را به سه گروه تقسیم کرده است. آن حضرت به یار بزرگوار خود کمیل بن زیاد نخعی رحمه‌الله فرمودند: «اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ، وَمُتَعَلِّمٌ عَلی سَبِیلِ نَجاةٍ، وَهَمَجٌ رِعاعٌ أَتْباعُ کُلِّ ناعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ العِلْمِ، وَلَمْ یَلْجَأُوا إِلی رُکْنٍ وَثِیقٍ⁽¹⁾

؛ مردم سه دسته‌اند: [ نخست ] عالم ربّانی [ که پروردگارش به او علم آموخته است ] و طالب علمی که بر کناره راه نجات [ از جهل و نادانی دوری گزیده است ] و [ دسته سوم بسان ] مگسهای کوچک و ناتوان [ از همه جا بی‌خبر و آلوده به پلیدی‌ها ] پیروان هر آواز دهنده‌اند و به هر بادی که می‌وزد [ به این سوی و آن سوی ] متمایل می‌شوند، از نور دانش روشنی نگرفته‌اند و به پایه استواری پناه نجسته‌اند.

علمای ربّانی همان سابقین - یعنی انبیاء و اولیای خداوند - می‌باشند که خداوند آنان را به علم خود مجهّز نموده، و مسؤولیت سنگین رهبری خلق را برعهده ایشان نهاده است. بقیه مردم راهی جز این ندارند که از ایشان پیروی کنند و از طریق آنان به سوی حق روی آورند، که هرگاه از این حریم بیرون روند، به گرداب بلا و گرفتاری دچار گردند.

به همین جهت امام عصر - ارواحنا فداه - در مقدّمه زیارت با هشدار و تأکید، و با لحنی گلایه‌آمیز می‌فرمایند: «نه امر او [خداوند] را درمی‌یابید و می‌فهمید، و نه از اولیای او می‌پذیرید!»؛ یعنی باید به فرمان اولیای خدا گوش دل بسپارید ودر عمل به دستوراتشان بکوشید، تابه رستگاری نایل شوید.

چنانکه از حضرت امام باقر علیه‌السلام روایت شده که فرمودند: «بَلِیَّةُ النّاسِ عَلَیْنا عَظِیمَةٌ، إِنْ دَعَوْناهُمْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَنا، وَإنْ تَرَکْناهُمْ لَمْ یَهْتَدُوا بِغَیْرِنا⁽²⁾

گرفتاری [ و آزمون ] مردم بر ما سخت است که اگر آنان را فراخوانیم، اجابتمان نکنند، و چنانچه آنان را واگذاریم به غیر ما رهنمون نشوند.

حکمت رسا

«حِکْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ»؛حکمتی است رسا، امّا هشدارها گروهی را که ایمان نمی‌آورند [ و لجاجت می‌ورزند ] کفایت نکند.

حکمت؛ علم درست و توأم با دلیل و برهان را گویند که شک و تردیدی درآن نباشد، واز کجی وانحراف بازدارد، فردوسی گوید:

جهان‌سربسرحکمت وعبرت‌است چرا بهره ما همه غفلت است؟

در قرآن کریم واژه حکمت بیست بار آمده است، امّا ترکیب «حکمة بالغة» فقط یک بار یاد شده است.⁽¹⁾

حکمت - یعنی درست اندیشیدن؛ سخن استوار و کردار درست - مخصوص خداوند است که به هر کس بخواهد عنایت می‌کند، چنانکه فرموده است: «یُؤْتِی الحِکْمَةَ مَنْ یَشآءُ وَمَنْ یُؤْتَ الحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرا کَثِیرا»⁽²⁾

؛ [خداوند] به هر کس که خواهد حکمت [ و درست‌اندیشی ] می‌دهد و هر آنکه حکمت به او داده شود، خیر بسیار یافته است.

در احادیث تأکید شده که: حکمت، معرفت امام علیه‌السلام است، چنانکه مرحوم علاّمه مجلسی رحمه‌الله بابی به عنوان: «إنّ الحکمة معرفة الإمام علیه‌السلام»

پرداخته و چند حدیث در این باره آورده است، از جمله اینکه از امام صادق علیه‌السلامروایت شده: «مقصود از حکمتی که به لقمان عطا گردید، معرفت امام زمانش بوده است».⁽³⁾و آن حضرت در حدیثی راجع به تفسیر آیه فوق فرموده‌اند: «[ منظور از ] حکمت، طاعت خداوند و شناختن ما می‌باشد».⁽⁴⁾

همچنین مرحوم علاّمه مجلسی رحمه‌الله فرموده: حکمت، علوم حقّ یقینی است که مقرون به عمل باشد، چنانکه گفته‌اند: حکیم راست گفتار و درست کردار است، لهذا حضرت تفسیر فرمود به معرفت امام که سرمایه همه سعادت‌ها است و علوم یقینی را از او باید کسب نمود، و به طاعت خدا که عمل کردن علوم است.

و از اینجا معلوم می‌شود که حکمت آن علوم باطله نیست که جمعی از ارباب ضلالت به عقلهای قاصر خود استنباط کرده‌اند و حکمت نام نهاده‌اند، و اکثر شرایع انبیاء و کتب الهی را به آن برهم زده‌اند، و مردم را از معرفت کتاب الهی و احادیث رسول خدا و ائمّه هدی علیهم‌السلام محروم داشته‌اند، بدون علم به شرایع و دانستن مسایل ضروری، به سبب چند مسأله باطله خود را عالم و حکیم نام کرده‌اند.⁽¹⁾

در قسمت بعدی اقتباس از دو آیه قرآن مجید صورت گرفته است:

در سوره مبارکه قمر آمده: «حِکْمَةٌ بالِغَةٌ فَما تُغْنِی النُّذُرُ»⁽²⁾این حکمتی است رسا، امّا هشدارها [ یا هشدار دهندگان ] کفایت نکنند.

و در سوره مبارکه یونس آمده: «وَما تُغْنِی الآیاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ»⁽³⁾امّا این آیات [ و نشانه‌ها ] و هشدارها [ و انذار کنندگان ] گروهی را که ایمان نمی‌آورند [ و لجاجت می‌کنند ] چه نتیجه دهد؟

گویی امام علیه‌السلام در اینجا توجّه می‌دهد که گفتنی‌ها گفته شده و دلایل استوار برای مردم بیان گردیده، اکنون وظیفه سنگینی برعهده آنها است که عصیان و عناد را واگذارند، و به پند و اندرز حکیمانه اولیای حق روی آورند و دستورات ایشان را به کار بندند، تا از تنگناها رهایی یابند، و گرنه

عذابهای الهی بر آنها نازل می‌شود و انذار کنندگان (انبیاء و ائمه علیهم‌السلام) عذاب را از آنها دفع نکنند، و نتیجه‌ای برای آنها نخواهند داشت.

اوّلین گرفتاری مردم به کیفر روی گرداندن از امام علیه‌السلام و نپذیرفتن پند حکیمانه او، همان کناره‌گیری و غیبت او از آنها است، که بر اثر آن انواع فتنه‌ها و سختی‌ها و کشتارها و جنایت‌ها و... بشر را احاطه کرده و جهان را به زندانی بزرگ و شکنجه‌گاهی همگانی مبدّل نموده است، از هر گوشه فریادمظلومی به‌گوش می‌رسد واز هرسوی دود فتنه‌ای به‌چشم می‌خورد.

امّا کسانی که ایمان نیاورند، دلهایشان تاریک و مرده است و هشدارهای اولیاء را نمی‌شنوند، همان‌گونه که فرعون و نمرود و عاد و ثمود به عصیانگری ادامه دادند، تا اینکه خداوند آنها را نابود کرد و مؤمنان را نجات بخشید، همین برنامه تکرار خواهد شد و این بار برای همیشه ستمکاران و بدکاران از بین می‌روند و مؤمنان شایسته دنیا را به علم و تقوی و درستکاری آراسته خواهند ساخت. به امید آن روز!.

ایمنی مردان حق

«اَلسَّلامُ عَلَیْنا وَعَلی عِبادِ اللّه‌ِ الصّالِحِینَ»؛ سلام بر ما و بر بندگان شایسته خداوند

با توجه به مطالب گذشته که گرفتاری و سرگشتگی دور افتادگان از مکتب انبیاء و اولیاء در دنیا و آخرت بیان گردید، اکنون امام علیه‌السلام بر سالم ماندن خود و تمامی بندگان شایسته حق تأکید می‌کند، و به طور ضمنی مردم را به کشتی نجات و ساحل امن راهنمایی می‌فرماید، در عین حال که این جمله دعای مستمرّ آن حضرت برای سلامتی و ایمنی معنوی بندگان شایسته خداوند می‌باشد. و این جمله از سلام‌های پایانی نماز است که نمازگزاران با گفتن آن از نماز خارج می‌شوند،

از امام صادق علیه‌السلام روایت شده: «هر آنچه خدای - عزّوجلّ - را به آن یاد کردی و پیامبر را نام بردی، از نماز می‌باشد، و هرگاه بگویی: اَلسَّلامُ عَلَیْنا وَعَلی عِبادِ اللّه الصّالِحِینَ؛ در حقیقت از نماز خارج شده‌ای».⁽¹⁾

و در حدیث دیگر است که ابوکهمس از آن حضرت علیه‌السلام پرسید: هرگاه در رکعت دوم نماز برای تشهد بنشینم و در آن حال بگویم: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللّه‌ِ وَبَرَکاتُهُ، آیا از نماز بیرون [ و منصرف ] شده‌ام؟ امام صادق علیه‌السلام فرمود: «خیر، ولی اگر بگویی: اَلسَّلامُ عَلَیْنا وَعَلی عِبادِ اللّه الصّالِحِینَ از نماز بیرون شده و آن را پایان داده‌ای».⁽²⁾

در غیر نماز نیز این ترتیب سلام گفتن وارد شده است، چنانکه در حدیثی از امام صادق علیه‌السلام آمده که فرمودند: «هنگامی که به منزل خود وارد شوی بگو: بِسْمِ اللّه‌ِ وَبِاللّه‌ِ و بر خانواده‌ات سلام کن، و اگر در منزل کسی نباشد، بگو: بِسْمِ اللّه‌ِ وَسَلامٌ عَلی رَسُولِ اللّه‌ِ وَعَلی أَهْلِ بَیْتِهِ، وَالسَّلامُ عَلَیْنا وَعَلی عِبادِ اللّه الصّالِحِینَ، که هرگاه چنین بگویی، شیطان از منزل تو فرار خواهد کرد».⁽³⁾

معنی سلام در نماز

در حدیثی از عبد اللّه بن الفضل هاشمی آمده که گوید: از حضرت امام صادق علیه‌السلام از معنی سلام نماز پرسیدم. آن حضرت علیه‌السلام فرمودند: «سلام کردن نشانه ایمنی و حلال شدن [ آنچه در نماز حرام شده بود ] می‌باشد».

عرضه داشتم: فدایت گردم! این مطلب چگونه است؟ [ توضیح دهید ].

امام علیه‌السلام فرمود: «در گذشته چنین بود که هرگاه شخصی بر مردم وارد می‌شد و سلام می‌کرد از شرّ و گزند او ایمن می‌شدند [ و اطمینان می‌یافتند ] و چون سلام او را پاسخ می‌دادند، او نیز از شرّ و گزند آنان ایمنی می‌یافت، و اگر شخص وارد شونده سلام نمی‌کرد، از شرّ او ایمن نبودند، و اگر بر سلام کننده جواب سلام نمی گفتند، از

آنان ایمن نبود، و این شیوه در عرب ثابت و برقرار است و لذا سلام گفتن نشانه بیرون شدن از نماز و حلال شدن سخن گفتن، و مایه ایمنی از داخل شدن چیزی که نماز را باطل می‌کند، به درون آن است».

همچنین سلام از نامهای خداوند می‌باشد و از سوی نمازگزار بر دو فرشته که بر او موکّل هستند، واقع می‌گردد.⁽¹⁾

یکی از علمای معاصر در حاشیه این حدیث شریف گفته است:

«حدیث یاد شده سرّ سلام در نماز و غیر آن را دربر گرفته است، و اینکه سلام اسم بابرکت خداوند است و حقیقت آن همچون سایبانی است که روی سرها سلامتی قرار می‌دهد و آنها را حفظ می‌کند، به همین جهت است که با «علی = بر» متعدّی شده است.

و هنگامی که حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در معراج نماز گزارد و پیامبران و فرشتگان به آن حضرت اقتدا کردند، پس از انجام سایر افعال نماز دستور یافت که تشهد بگوید، آنگاه خداوند بر آن حضرت چنین سلام داد: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا النَّبِیُّ وَرَحْمَةُ اللّه‌ِ وَبَرَکاتُهُ.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از روی فروتنی [ و درخواست سلام برای تمامی بندگان شایسته ] چنین گفت: اَلسَّلامُ عَلَیْنا وَعَلی عِبادِ اللّه الصّالِحِینَ.

خداوند فرمود: اَلسَّلامُ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَةُ اللّه‌ِ وَبَرَکاتُهُ.

و سلام حضرت مهدی علیه‌السلام بر خودش و بندگان شایسته، دعا و طلب و انشاء است، و هم ممکن است که خبر باشد [ از سلامتی و ایمنی خاص ] که آن حضرت در آنچه خبر دهد صادق است، و جز این نیست که آن بزرگوار حقیقت اصلی سلام است، و سایر افراد شایسته، فرع و شاخه‌ای از آن وجود شریف می‌باشند.

و سلام در مورد معصوم، همان عصمت است و نسبت به دیگران پاکی باطن و خلوص نیّت و صدق و صفا می‌باشد.⁽¹⁾

توجّه و توسّل

«إِذا أَرَدْتُمُ التَّوَجُّهَ بِنا إِلَی اللّه‌ِ وَإِلَیْنا فَقُولُوا کَما قالَ اللّه‌ُ تَعالی...»؛هرگاه خواستید به وسیله ما به سوی خداوند توجه کنید و به ما روی آورید، پس همانگونه که خداوند متعال فرموده است بگویید... .

توجّه در لغت: به سوی کسی یا چیزی روی آوردن و برابر او قرار گرفتن می‌باشد.⁽²⁾و چنانکه پیشتر یادآور شدیم، بر همگان فرض و لازم است که به سوی اولیای خداوند روی آورند، و از طریق اولیای حق به رضای او دست یابند، و با توسّل به ایشان رستگار شوند، که در احادیث بسیاری ائمه اطهار علیهم‌السلام به عنوان وجه اللّه توصیف گردیده‌اند، و در بعضی از احادیث بیان شده که مقصود از وجه خداوند دین او است.

بنابراین روی آوردن و توجّه نمودن به سوی ائمه اطهار علیهم‌السلام که وجودشان نماد کامل دین حقّ است، امری لازم و ضروری است.البته روی آوردن به امامان علیهم‌السلام باید مقدّمه توجّه به خداوند و بندگی و اطاعت او باشد، لذا تعبیر امام عصر - ارواحنا فداه - چنان دقیق است که هیچ شبهه‌ای بر جای نمی‌گذارد، زیرا که روی آوردن به سوی خداوند بدون واسطه اولیای او ممکن نیست، زیرا که اگر خداوند فرستادگانی نداشت که مردم را به سوی او فرا خوانند و توجّه دهند مردم کجا می‌توانستند خدای را بشناسند و او را بپرستند؟

بوی گل خود به چمن راهنما شد ز نخست

ورنه بلبل چه خبر داشت که گلزاری هست!

همچنین باید توجّه داشته باشیم که روی آوردن به غیر اولیاء - چنانکه مشرکین به بت‌ها رو کنند و آنها را مقرّب پندارند یا گمراهان که سران باطل ونفاق را به درگاه حق واسطه آورند - آدمی را از مسیر سعادت دورتر می‌سازد و بر تاریکی‌هایش می‌افزاید، و در وادی حیرت وا می‌گذارد.

در اینجا بی‌تناسب نیست که حکایت یکی از نیکبختان را بیاورم که در عصر غیبت کبری به دیدار مولایش تشرّف یافته و به عنایت آن حضرت به مذهب حق گرویده است.

تشرّف یاقوت حلّی

مرحوم حاج میرزا حسین نوری رحمه‌الله، از عالم وارسته مرحوم شیخ علی رشتی چنین نقل کرده که فرمود: در یکی از سفرها، از زیارت حضرت ابی عبد اللّه الحسین علیه‌السلام به نجف اشرف از راه فرات باز می‌گشتم، در کشتی کوچکی که بین کربلا و طویریج بود، سوار شدم. از طویریج راه حلّه و نجف جدا می‌شود، مسافرین که همه اهل حلّه بودند، به بازیگری و مزاح و بذله‌گویی مشغول شدند، به جز یک نفر که همراه ایشان بود، احیانا همسفرها بر مذهب او خرده می‌گرفتند و او را سرزنش می‌کردند، با کمال متانت نشسته بود و هیچ شوخی نمی‌کرد و نمی‌خندید.

از این وضع در تعجّب بودم، تا اینکه به جایی رسیدیم که آب کم بود و صاحب کشتی به ناچار ما را بیرون فرستاد. کنار نهر که می‌رفتیم به طور اتّفاقی با آن شخص همراه شدم. از او پرسیدم: علّت کناره‌گیری‌اش از وضع همسفری‌ها و خرده‌گیری آنها در مذهب او چیست؟

گفت: اینها از اهل سنّت و خویشاوند منند، پدرم نیز از ایشان است

ولی مادرم از اهل ایمان، من نیز مذهب آنها را داشتم، امّا به برکت حضرت حجّت صاحب الزمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - شیعه شدم.

از علّت و نحوه تشیّع او سؤال کردم، جواب داد: اسم من یاقوت و شغلم روغن فروشی کنار پل حلّه است. در یکی از سالها برای خریدن روغن از شهر حلّه بیرون رفتم تا از صحرانشینان روغن تهیه کنم. چند منزل رفتم تا آنچه می‌خواستم خریدم و به اتفّاق عدّه‌ای از اهالی حلّه بازگشتم و در یکی از منزل‌ها که فرود آمدیم و خوابیدیم، وقتی بیدار شدم دیدم همه رفته‌اند و من در صحرای بی‌آب و علفی که درندگان بسیاری هم داشت تنها مانده‌ام. از آن‌جا تا نزدیک‌ترین آبادی چند فرسنگ راه بود، برخاستم و به راه افتادم ولی راه را گم کردم و متحیّر ماندم، از طرف دیگر از تشنگی و درندگان ترسان بودم. درمانده شدم و در آن حال به خلفا و مشایخ استغاثه کردم و از آنها کمک و شفاعت خواستم تا خداوند برایم فرج کند، ولی نتیجه‌ای نداد.

با خود گفتم: از مادرم شنیده‌ام که می‌گفت: ما امام زنده‌ای داریم که کُنیه‌اش اباصالح است، به فریاد گم‌شدگان می‌رسد و درماندگان و ضعیفان را کمک می‌کند، با خداوند پیمان بستم که به او پناهنده شوم اگر نجاتم داد به مذهب مادرم درآیم، پس او را صدا کردم و استغاثه نمودم، یک مرتبه کسی را دیدم عمامه سبزی بر سر داشت مانند این - به علفهای کنار نهر اشاره کرد - با من راه می‌رود، به من دستور داد که به مذهب مادرم درآیم و کلماتی فرمود (که مؤلّف کتاب آنها را فراموش کرده است).

آنگاه فرمود: به زودی به آبادی می‌رسی که آنجا همه شیعه هستند.

گفتم: ای آقای من! شما با من به آن آبادی تشریف نمی‌آورید؟

فرمودند: خیر! چون هزار نفر در اطراف بلاد به من پناهنده شده‌اند،

می‌خواهم آنان را خلاص کنم. سپس از نظرم غایب شد، کمی راه رفتم به آن آبادی رسیدم، مسافت زیادی تا آن‌جا بود که همسفرهایم روز بعد به آن‌جا رسیدند، از آن‌جا به حلّه بازگشتم و به نزد سیّد الفقها سیّد مهدی قزوینی - که قبرش پر نور باد - رفتم، و سرگذشت خودم را به او گفتم و احکام و مسائل دینی را از او آموختم، و از او پرسیدم: به چه عملی می‌شود بار دیگر آن حضرت را ببینم؟

فرمود: چهل شب جمعه به زیارت امام حسین علیه‌السلام برو. من هم شبهای جمعه به زیارت حضرت سید الشهداء علیه‌السلام می‌رفتم، یک نوبت از چهل بار باقی مانده بود. روز پنج شنبه از حلّه به کربلا رفتم ولی وقتی به دروازه شهر رسیدم، دیدم مأمورین ظالم از مردم گذرنامه می‌خواهند و خیلی هم سخت می‌گیرند. من نه گذرنامه داشتم و نه مبلغ آن را. چند بار خواستم به طور قاچاق از میان جمعیّت بگذرم، ولی نشد. در همین اثنا حضرت صاحب الامر - عجّل اللّه فرجه الشریف - را دیدم که در لباس طلبه‌های ایرانی با عمامه سفیدی بر سر داخل شهر است، به آن حضرت استغاثه کردم و کمک خواستم، آن حضرت بیرون آمد و مرا همراه خود به داخل شهر برد و دیگر او را ندیدم و با حسرت و تأسف بر فراقش ماندم.⁽¹⁾

و از احمد بن ابراهیم روایت شده که گوید: به جناب ابوجعفر محمّد بن عثمان رحمه‌الله [دومین نایب خاص حضرت بقیّة اللّه علیه‌السلام ] اشتیاقم را به دیدار مولایمان بیان کردم. فرمود: با اشتیاق مایل هستی که آن حضرت را ببینی؟

گفتم: آری، فرمود: خداوند پاداش شوق تو را عنایت فرماید، و دیدن رویش را به آسانی و عافیت به تو روزی کند. ای ابوعبد اللّه! التماس مکن که او را ببینی زیرا در ایّام غیبت به دیدارش اشتیاق داری، و درخواست

مکن که با او همنشین گردی که این از عزائم الهی است و تسلیم بودن به آن بهتر است، ولی با زیارت به سوی او توجه کن.⁽¹⁾

مرحوم آیت اللّه موسوی اصفهانی در توضیح جمله: «ای ابوعبد اللّه! التماس مکن که او را ببینی...» چنین فرموده: منظور دیدن آن حضرت به گونه امامان گذشته علیهم‌السلام است، یعنی هر وقت خواسته باشی این امر برایت فراهم باشد، و امّا اینکه درخواست دیدن آن حضرت به طور مطلق چیزی نیست که منع شده باشد، بلکه از وظایف متدیّنین است و رسیدنشان به این سعادت بسیار اتّفاق افتاده است. و شاهد بر آنچه گفتم، اینکه فرموده: «زیرا در ایّام غیبت به او اشتیاق داری، و درخواست مکن که با او همنشین گردی که این از عزائم الهی است...».

چون اگر دیدن آن‌جناب و همنشین شدن با حضرتش هرچند دربعضی از اوقات، از عزائم الهی و خواسته حتمی خداوند در مورد صاحب الزمان علیه‌السلام بود، برای هیچ کس از مؤمنین این امر اتفاق نمی‌افتاد، و این برخلاف چیزی‌است که مشاهده می‌شود، زیرا روایات وحکایات درمورد مؤمنین رستگار به دیدار آن بزرگوار علیه‌السلام سبب باور اهل یقین می‌باشد...⁽²⁾

بر آستان بنشین گر به خانه راهی نیست

کجا روی که جز این آستان پناهی نیست

اگر به شهد نوازد و گر به زهر کُشد

به غیر خوان عطایش حواله گاهی نیست

سراغ مشرق و مغرب نپرس در ره عشق

که هر طرف گذری جز به دوست راهی نیست⁽³⁾

پیروی از کلام خداوند

«فَقُولُوا کَما قالَ اللّه‌ُ تَعالی: سَلامٌ عَلی آلِ یس»؛ پس همان‌گونه که خداوند متعال فرموده است بگویید:

سلام بر آل یس (= خاندان پیامبر اکرم علیهم‌السلام).

الگوی انسان مؤمن می‌بایست کلام خداوند بوده باشد، به خصوص در گفتار - که نمودار اندیشه‌ها و افکار گوینده است - چنان‌که امیر المؤمنین علی علیه‌السلام فرموده: «اَلمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسانِهِ⁽¹⁾

؛ آدمی پنهان بود زیر زبان».

مؤمن باید سعی کند که از خود سخنی نگوید و رأیی نداشته باشد و هرچه بر زبان می‌آورد با کلام خداوند سبحان مطابقت کند، که حقیقت ایمان و مرحله بلند تسلیم همین است، خلاصه اینکه باید قرآن کریم را در تمامی ابعاد زندگی سرمشق قرار دهیم.

شیوه ائمّه اطهار علیهم‌السلام چنین بوده که کلام خداوند را اساس گفتار و منبع اصلی سخنان خود قرار می‌دادند، و در احادیث بسیاری استناد و استشهاد به کلمات و آیات قرآن کریم آمده است که برای نمونه بعضی از آنها را می‌آوریم:

1 - شیخ کلینی رحمه‌الله به سند خود از امام باقر علیه‌السلام روایت کرده که فرمودند: «هرگاه برایتان حدیثی بگویم از کتاب خداوند [ راجع به آن ] از من بپرسید».

سپس ضمن سخنان خود فرمودند: «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نهی کردند از قیل و قال [ و سخنان بی‌فایده ] و از تباه ساختن مال و از کثرت سؤال».

به آن حضرت عرض شد: ای زاده رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم! این مطالب در کجای قرآن است؟ امام باقر علیه‌السلام فرمودند: خداوند - عزّوجلّ - می‌فرماید: «لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْویهُمْ إِلاّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ

النّاسِ»⁽¹⁾در بسیاری از رازگویی‌های ایشان خیری نیست مگر آنکه کسی به صدقه یا نیکوکاری یا اصلاح بین مردم وادارد.

و هم فرموده است: «وَلا تُؤْتُوا السُّفَهآءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّه‌ُ لَکُمْ قِیاما»⁽²⁾و اموالتان را به افراد سفیه [ و کم‌خرد ]ندهید که خداوند شما را سرپرست آنها قرار داده است.

و [نیز] فرموده: «لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیآءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ»⁽³⁾از چیزهایی سؤال [ و پرس و جو ] نکنید که چون برایتان آشکار گردد، شما را اندوهگین سازد.⁽⁴⁾

2 - احمد بن محمّد بن ابی نصر بزنطی گوید: به حضرت ابوالحسن امام رضا علیه‌السلام عرض کردم: حسن بن محبوب زرّاد، از سوی شما نامه‌ای [ و پیامی ] آورد. امام علیه‌السلام فرمود: راست است [ آن پیام از ما است ] و مگو زرّاد

بلکه بگو: سرّاد، خداوند متعال فرموده است: «وَقَدِّرْ فِی السَّرْدِ»⁽⁵⁾و در زره ساختن اندازه‌گیری دقیق انجام ده.⁽⁶⁾

توضیح اینکه: زرّاد و سرّاد هر دو به معنی زره‌ساز است که یکی از صنایع مهم در زمان قدیم بوده و از حضرت داود علیه‌السلام به یادگار مانده است.

حضرت امام رضا علیه‌السلام تعلیم فرمودند: کلمه‌ای را که در قرآن کریم به کار رفته است همان را به کار بریم.

و احادیث بسیار دیگر که در آنها ائمّه اطهار علیهم‌السلام از آیات قرآن کریم بهره گرفته‌اند و سخنان خود را به کلام ربّانی مستند نموده‌اند، که از جهت رعایت اختصار به همین مقدار اکتفا کردم.

از سوی دیگر در مجموعه‌ای از احادیث، خبرها بدون واسطه از خداوند متعال نقل شده است که در اصطلاح علم حدیث‌شناسی از این

قبیل احادیث به عنوان (حدیث قُدسی) یاد می‌کنند. این نامگذاری - که حاکی از طهارت و پاکی و عظمت این احادیث است - ، از جهت انتساب آنها به خداوند متعال می‌باشد که آن مفاهیم را فرموده است.⁽¹⁾

برای تبرّک، یکی از احادیث قدسیه را در اینجا می‌آورم:

امام صادق علیه‌السلام فرمود: خداوند می‌فرماید: «هیچ چیزی نیست مگر اینکه غیر خودم را وکیل قرار داده‌ام که آن را برگیرد به جز صدقه را، که خودم با دو دست [ قدرت و عنایتم ] آن را به سرعت می‌گیرم، تا آن‌جا که شخصی یک دانه خرما و یا نیمی از خرما را صدقه می‌دهد و من آن را برایش پرورش می‌دهم [ و بزرگ می‌کنم ] همان‌طور که کسی بچّه اسب و بچّه شتر خود را می‌پروراند، روز قیامت به او می‌رسد در حالی که همچون کوه اُحد و بزرگتر از کوه اُحد باشد».⁽²⁾

پس از این مقدّمه باید عرض کنم: کلام امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف -که: «فَقُولُوا کَما قالَ اللّه‌ُ تَعالی...» شاید اشاره باشد به آیه کریمه: «سَلامٌ عَلی آل یس»⁽³⁾

و در این صورت گویی فقط همین جمله، کلام خداوند متعال است و بقیه جملات زیارت شریف، انشاء حضرت ولی عصر - ارواحنا فداه - می‌باشد.

احتمال دیگر اینکه: «قالَ اللّه‌ُ تَعالی» به همه جملات زیارت اشاره باشد که بلافاصله بعد از «سَلامٌ عَلی آلِ یس» به سلامهای دیگر و...

می‌پردازد، بنابراین می‌توان گفت: زیارت آل یس نیز از احادیث قدسیه است که توسط حضرت بقیة اللّه الاعظم - عجّل اللّه فرجه الشریف - برای شیعیان صادر گردیده است.

سَلامٌ عَلی آلِ یس: سلام بر خاندان وحی

اشاره

سلام بر آل یس (= خاندان پیامبر اکرم علیهم‌السلام)

در این فصل به شرح و توضیح دو مطلب می‌پردازم:

اوّل: معنی و کاربرد آل در قرآن و حدیث و لغت و اصطلاح فقها.

دوم: معنی کلمه یس، سپس بیان ترکیب «آل یس» و اشاره به احادیثی که در این باره وارد شده است.

آل: در لغت به معنی خانواده، دودمان، فرزندان و اهل بیت است که مآل و سرانجام کار خاندان به بزرگ آنان برمی‌گردد، چنان که مآل کار او نیز به آنان می‌رسد.⁽¹⁾

آل را مقلوب از اهل دانسته‌اند، زیرا که تصغیر آن أُهَیْل می‌باشد. فرق اهل با آل این است که: اهل شمول بیشتری دارد، زیرا هم به لحاظ نسب و خویشاوندی به کار می‌رود و هم به لحاظ اختصاص و ارتباط کامل، مثلاً می‌گویند: اهل بصره، اهل علم و... ، اما آل فقط از جهت خویشاوندی به کار می‌رود که می‌گویند: آل رسول، آل علی، آل ابراهیم و... اما نمی‌گویند: آل بصره، آل علم و... .

بعضی گفته‌اند: آل ستونها و چوب‌های خیمه است و از این جهت آل شخص را تشبیه کرده‌اند که تکیه‌گاه اویند.⁽²⁾

ابن شهرآشوب راجع به آیه کریمه: «سَلامٌ عَلی آلِ یس»⁽¹⁾

فرموده است: گفته‌اند: الیاسین [ قرائت شود ] که مقصود الیاس و همراهان او باشند. نافع گوید: این قول باطل است، زیرا در مصحف (قرآن مکتوب) لام جدای از یاسین نوشته شده است. و [ برخی ] گفته‌اند: یاسین معنایش یا رجل (ای مرد) می‌باشد، و توضیح این قول آن است که [ پس از آن فرماید ]: «البته تو از فرستادگان خداوند هستی».

آنگاه اختلاف کرده‌اند [ که مقصود از آل چیست؟ ] بعضی گفته‌اند: کسانی هستند که پیرو دین کسی باشند، و به این آیه تمسّک نموده [ و استدلال کرده‌اند ]: «أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ العَذابِ»⁽²⁾[ روز قیامت فرمان رسد: ] آل فرعون را به سخت‌ترین عذاب داخل کنید.

[ امّا این نظر را نمی‌توان پذیرفت، چنان‌که ] امام صادق علیه‌السلام فرموده است: «وَاللّه‌ِ ما عَنی إِلاّ أَبْنَتَهُ»⁽³⁾به خدا سوگند که جز دختر فرعون، در این آیه منظور نیست.

و ابومحمّد نوبختی گفته است: شاید مقصود از آل فرعون کسانی از خاندان او باشند که بر کفر او بوده‌اند، و اگر آل محمّد علیهم‌السلام را پیروان آن حضرت بدانیم که نسبشان به آن حضرت نمی‌رسد، پس باید کسی که از جبرئیل علیه‌السلام پیروی کند، هم آل جبرئیل باشد. بنابراین حضرت‌محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نیز از آل جبرئیل است! و نیز مسلمانان از آل نوح و ابراهیم و موسی و عیسی باشند، چون مسلمانان پیروان انبیاء هستند. همچنین هر کس در فقه از ابوحنیفه پیروی کند، باید از آل او به شمار آید!

و هم ابن عبّاس و مجاهد و ابن جبیر و اعمش و کلبی و نافع و یعقوب و ابوحازم و ابن مردویه و قشیری گفته‌اند: یاسین محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است، و آل آن

حضرت، اهل اویند. و همین معنی از امیر المؤمنین و امام باقر و امام صادق علیهم‌السلام و زید بن علی قدس‌سره روایت شده است.

کاربرد آل در قرآن

بر این معنا قرآن دلالت می‌کند، حکایت قول حضرت زکریا علیه‌السلام: «فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیّا * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ»⁽¹⁾پس جانشینی از سوی خود برایم موهبت فرمای که از من و از آل یعقوب ارث برد. که مقصود [ از آل یعقوب ] فقط فرزندان و دودمان او است.

و نیز در قصّه حضرت لوط علیه‌السلام آمده است: «فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ»⁽²⁾پس خانواده‌ات را شبانه همراه ببر.

سپس [ در آیه دیگر ] فرموده: «إِلاّ آلَ لُوطٍ نَجَّیْناهُمْ بِسَحَرٍ»⁽³⁾[ وهمگی قوم لوط را به هلاکت رساندیم ] به جز آل لوط که سحرگاهان آنان را نجات دادیم.

و نجات یافتگان فقط دو دختر لوط علیه‌السلام، «ریثا و زعرقا» بودند.

و نیز خداوند فرموده است: «وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ»⁽⁴⁾ومردی باایمان از آل‌فرعون - که ایمانش‌را پنهان می‌داشت - چنین گفت.

آن مرد پسر عموی فرعون، حزبیل بود و این جوانمرد همان است که به حضرت موسی علیه‌السلام گزارش داد که: «إِنَّ المَلأََ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ»⁽⁵⁾در حقیقت، این گروه با هم مشورت می‌کنند که تو را بکشند. که خداوند این مرد را از جهت خویشاوندی از آل فرعون خوانده است، نه از جهت عقیده و آیین [ زیرا که او بر آیین فرعون نبود ]. همچنین در آیه دیگر فرموده است:

«إِنَّ اللّه‌َ اصْطَفی آدَمَ وَنُوحا وَآلَ إِبْراهِیمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَی العالَمِینَ * ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ»⁽¹⁾به راستی که خداوند آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید، ذرّیه [ و دودمانی ] که بعضی از بعض دیگر به وجود آمده‌اند.

کاربرد آل در سنّت

و دلیل بر این معنی از حدیث [ و سنّت نبوی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] روایاتی است که احمد بن حنبل در مُسند آورده، از ابوهریره و عایشه و ابورافع.

و نیز جمعی از محدّثان از جابر و ابوطلحه روایت کرده‌اند: [ یکبار ] دو گوسفند برای پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم آوردند، آن حضرت یکی را برای قربانی کردن مهیّا نمود و گفت: «بِسْمِ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ أَکْبَرُ، اَللّهُمَّ عَنْ مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّدٍ»؛ به نام خدا و خداوند برتر از آن است که در وصف آید، پروردگارا [ این قربانی ] از محمّد و آل محمّد می‌باشد.

و هنگام قربانی کردن گوسفند دوم چنین گفت: «بِسْمِ اللّه‌ِ وَاللّه‌ُ أَکْبَرُ عَنْ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ»؛ به نام خدا و خداوند برتر از آن است که در وصف آید، [ این قربانی ] از محمّد و اُمّت او می‌باشد.

و به روایت قتاده از انس بن مالک چنین آمده است: هنگام قربانی کردن یکی از دو گوسفند گفت: «بِسْمِ اللّه‌ِ عَنِّی وَعَنْ آلِی وَهُمْ أَهْلُ بَیْتِی»؛ به نام خدا [ قربانی ] از سوی من و از سوی آل من، که اهل بیت من می‌باشند.

و در وقت قربانی کردن گوسفند دیگر چنین اظهار داشت: «بِسْمِ اللّه‌ِ عَنْ أَزْواجِی وَأُمَّتِی»؛ به نام خدا [ قربانی ] از سوی زنان من و امّت من می‌باشد.

کاربرد آل در کلمات فقها

دلیل بر این معنی از فقه این است که: شافعی و مالک و مازنی و مسلم و طبری و غزالی گفته‌اند: صدقه دادن به آل محمّد علیهم‌السلام روا نیست.

و اختلافی نیست در اینکه صدقه بر امّت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم حرام نمی‌باشد. [ بنابراین آل‌محمّد به کسانی که از نسل آن حضرت نیستند گفته نمی‌شود ]. و چون بر پیامبر و آلش علیهم‌السلام درود فرستند در کنار آن بر آل ابراهیم علیه‌السلام

درود می‌فرستند، پس جایز نیست که معصیت‌کاران در آنها داخل باشند.

و نیز [ فقها گویند: ] هرگاه مردی وصیّت کند که دارایی من برای آل من باشد. دارایی او را به خویشاوندانش می‌دهند. و اگر بگوید: مال من برای آل فلان و آل فلان باشد، مال او را به خویشاوندان [ و دودمان ] آن دو می‌دهند. و چنانچه بگوید: دارایی من از برای آل رسول علیهم‌السلام باشد، اموال او را به اصحاب انفال باید داد... .⁽¹⁾

نتیجه این که: آل فقط بر فرزندان و دودمان شخص گفته می‌شود و در مورد پیروان و یاران و امّت و... به کار نمی‌رود.

یس و آل‌یس

روایات در تفسیر آیه اول از سوره یس، و آیه صد و سی از سوره صافّات دلالت دارد که کلمه یس از نام‌های مقدّس پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است، و آل یس: فرزندان معصوم آن حضرت می‌باشند.⁽²⁾

شیخ صدوق رحمه‌الله به سند خود از محمّد بن مسلم روایت کرده که امام باقر علیه‌السلام فرمودند: «برای رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ده اسم است که پنج اسم درقرآن آمده،

و پنج اسم در قرآن یاد نشده است. آن اسم‌ها که در قرآن است: محمّد، احمد، عبد اللّه، ن و یس می‌باشد، و آن اسم‌ها که در قرآن نیست: الفاتح، الخاتَم، الکافّ،

المقفّی و الحاشر می‌باشد».⁽³⁾

شیخ طبرسی رحمه‌الله فرموده است: «و نیز گفته‌اند: یس معنایش ای انسان است که از ابن عباس و اکثر مفسّرین نقل شده است. و گویند: معنایش یا رَجُل (ای مرد) می‌باشد. [ این قول ] از حسن و ابوالعالیه منقول است، و گفته شده: معنایش یا محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است. از سعید بن جبیر و محمّد بن الحنفیه روایت آمده.

و به قولی: معنایش یا سیّد الأوّلین والآخرین است. و گویند: این نام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است که این سخن از امیر المؤمنین و حضرت ابوجعفر [امام باقر] علیهماالسلام رسیده است... ».⁽¹⁾

نام مقدّس یس از اسم‌هایی است که به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اختصاص دارد، چنانکه در حدیثی از امام باقر - یا امام صادق - علیهماالسلام آمده است که فرمودند: این [ نام شریف ] محمّد است که اذن داده شده تا به آن نام‌گذاری کنند، [ اما ] چه کسی به آنان رخصت داده که در خصوص یس نیز چنین کنند - یعنی به آن نام‌گذاری نمایند - در حالی که آن اسم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است.⁽²⁾

مرحوم علاّمه مجلسی رحمه‌الله در توضیح این حدیث شریف فرموده است: و می‌توان گفت: نام‌گذاری به اسم‌های اصلی ایشان ( پیامبران علیهم‌السلام ) جایز است، اما به القاب مخصوص آنان که به منظور تعظیم و تکریم بر آنان اطلاق گردیده، روا نیست. مانند: نبی، رسول، بشیر، نذیر، طه و یس. و این حدیث با اخباری که قبلاً گذشت که در آنها تأکید شده: (بهترین نام‌ها، اسم‌های پیامبران است) منافاتی با هم ندارند [ زیرا مقصود اسم‌های اصلی پیامبران است نه القاب مخصوص که اشاره به مقامات و شؤون پیامبری دارد ].⁽³⁾

و در آیه 130 سوره مبارکه صافّات، اکثر قرّاء «سَلامٌ عَلی آلِ یس»

خوانده‌اند، و رسم الخط قرآنی نیز گواه آن است، و چند تن از قرّاء «سَلامٌ عَلی إِلْ یس» به سکون لام خوانده‌اند و گفته‌اند: مقصود جمع الیاس می‌باشد که حضرت الیاس علیه‌السلام و امّت مؤمن او را شامل گردد.

وجوه دیگری نیز در این باره گفته‌اند، از جمله اینکه: الیاس پسر یاسین است، یا اینکه: یس نام قرآن است.⁽¹⁾

ولی هیچ یک از این اقوال دلیل محکمی ندارد، نتیجه اینکه قرائت اکثر قرّاء که موافق رسم الخط قرآنی نیز هست صحیح می‌باشد، که در حدیث مناظره امام رضا علیه‌السلام با علمای عامّه در حضور مأمون چنین آمده است:

حضرت ابوالحسن امام رضا علیه‌السلام فرمودند: به من بگویید اینکه خداوند می‌فرماید: «یس * وَالقُرْآنِ الحَکِیمِ * إِنَّکَ لَمِنَ المُرْسَلِینَ * عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽²⁾یس؛ سوگند به قرآن حکمت بیان که تو البته از فرستادگان خداوند هستی، که به راه راست فرستاده شده‌ای. منظور از کلمه «یس» کیست؟

علماء گفتند: مقصود از «یس» حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است، و هیچ کس در این باره تردیدی ندارد.

حضرت ابوالحسن علیه‌السلام فرمودند: بنابراین خدای - عزّوجلّ - به محمّد و آل محمّد علیهم‌السلام از این جهت فضیلت و امتیازی داده است که احدی نمی‌تواند به حقیقت توصیف آن دست یابد، مگر آنکه آن را تعقّل کرده و با میزان خرد سنجیده باشد، زیرا خداوند بر هیچ کس غیر از پیامبران سلام نکرده است. چنانکه فرموده: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی العالَمِینَ»⁽³⁾؛ سلام باد بر نوح علیه‌السلام [ سلامی پیوسته ] در عالمیان. و هم فرموده: «سَلامٌ عَلی

اِبْراهِیمَ»⁽¹⁾؛ سلام بر ابراهیم علیه‌السلام. و نیز فرماید: «سَلامٌ عَلی مُوسی وَهارُونَ»⁽²⁾؛ سلام بر موسی و هارون. امّا نفرمود: سلام بر آل نوح و آل ابراهیم و آل موسی و هارون، ولی فرموده است: «سَلامٌ عَلی آلِ یس»⁽³⁾؛ سلام بر آل یس. - یعنی: آل محمّد علیهم‌السلام - .

مأمون گفت: البته من می‌دانستم که در کانون نبوّت شرح و بیان این مطلب هست... .⁽⁴⁾

و از ابن عبّاس روایت شده که در بیان آیه کریمه: «سَلامٌ عَلی آلِ یس»

فرموده است: سلام [ و درود ] از پروردگار عالمیان بر حضرت محمّد و آل محمّد علیهم‌السلام است و سلامتی [ و ایمنی ] در قیامت برای هر که ولایتشان را داشته باشد و از آنان پیروی کند.⁽⁵⁾

و روایات دیگر از طریق خاصّه و عامّه در این باره وارد شده، که به علت طولانی شدن بحث از آوردن آنها خودداری می‌کنیم.

لازم به تذکر است که آیه کریمه: «سَلامٌ عَلی آلِ یس» از آیاتی است که بر امامت مولای متقیان علی علیه‌السلام و فرزندان معصوم آن حضرت دلالت می‌کند، و تأکیدی است بر رشته محکم ولایت که به وجود شریف پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم متّصل است، چنانکه مرحوم علاّمه حلّی رحمه‌الله فرموده: «هفتاد و سوم [ از آیاتی که بر امامت حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام دلالت دارد ] «سَلامٌ عَلی آلِ یس» است. از ابن عبّاس آمده: [ یعنی ] آل محمّد علیهم‌السلام».

شهید قاضی نور اللّه تستری در توضیح کلام علاّمه حلّی و ردّ بعضی از ناصبیان فرموده است: «خداوند متعال در چند آیه از این سوره، شماری از

پیامبران را به سلام اختصاص داده و فرموده است: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی العالَمِینَ»⁽¹⁾«سَلامٌ عَلی اِبْراهِیمَ»⁽²⁾«سَلامٌ عَلی مُوسی وَهارُونَ»⁽³⁾سپس فرموده: «سَلامٌ عَلی آلِ یس»⁽⁴⁾. آنگاه سوره را چنین پایان داده: «سَلامٌ عَلَی المُرْسَلِینَ وَالحَمْدُ للّه‌ِِ رَبِّ العالَمِینَ»⁽⁵⁾.

و پُر واضح است که سلام بر ایشان (آل یس) به طور جداگانه در اثنای سلام بر پیامبران و رسولان علیهم‌السلام، با صراحت تمام دلالت دارد که ایشان علیهم‌السلام در همان درجه آنان هستند، و کسی که در مرتبه و درجه آنان باشد جز امام معصوم نخواهد بود، پس این سخن نصّ (کلام صریح غیر قابل تأویل) است در امامت، و یا حداقل نصّ است در افضلیت.

و مؤیّد آن است آنچه ابن حجر در صواعق خود، به نقل از فخر الدین رازی آورده که او گفته است: اهل بیت پیامبر علیهم‌السلام در پنج چیز با آن حضرت مساوی هستند:

مرحوم علاّمه شیخ محمّد حسن مظفّر، پس از نقل این گفتار چنین فرموده: البته موارد عمده و مهمّی که آل پیامبر با آن حضرت مساوی می‌باشند را واگذاشته است، از جمله اینکه: ایشان همچون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم حجّت‌های الهی بر خلق می‌باشند، زیرا که ایشان خلفای دوازده‌گانه آن حضرت از قریش هستند، و (فخر رازی) فراموش کرده مباهله ایشان را همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، و عصمت ایشان را، و بسیاری از فضایل را که با آن حضرت مشارکت دارند، مانند: علم به آنچه در کتاب خدا هست و... .⁽⁴⁾

معنی سلام بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

شیخ کلینی رحمه‌الله به سند خود، از داود بن کثیر رَقّی روایت کرده که گفت: به امام صادق علیه‌السلام عرضه داشتم: معنی سلام بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم چیست؟

امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «هنگامی‌که خداوند پیغمبرش و وصیّ او و دختر و دو پسرش و همه امامان را آفرید و شیعیان ایشان را خلق کرد، از آنان [ بر ربوبیّت خود و... ] پیمان گرفت و اینکه [ در گرفتاری‌ها ] صبر کنند و [ در برابر دشمنان ] شکیبایی نمایند، و [ پیوسته برای جهاد و سایر عبادات ] آماده باشند و از خداوند پروا کنند، و ایشان را وعده فرمود که زمین مبارک [ مدینه یا بیت المقدس یا کوفه ] و حرم امن [ مکّه ] را برای آنان تسلیم کند و بیت المعمور را برای آنان فرود آورد و سقف افراشته [ تمامی آسمان‌ها یا عرش یا برکات آسمان ] را به آنها بنمایاند و ایشان را ازدشمنانشان آسوده گرداند، و هم آفت‌ها [ و عوارض ناگوار ] زمین را - که خداوند به خاطر ایشان مبدّل خواهد ساخت - از آنان بردارد و آنچه در زمین است بی‌عیب و نقص و

بی‌آلایش گردد - یعنی در زمین خصومت و اختلافی نخواهد ماند - و آنچه دوست دارند برایشان فراهم خواهد بود. و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم این پیمان را از همه امامان و شیعیان گرفت، و سلام بر آن حضرت یادآوری این پیمان و تجدید آن با خداوند است، به امید آنکه خداوند در رسیدن وقت این پیمان تعجیل کند و سلامت [ و گشایش ] را با همه برکاتی که در آن پیمان بوده است، را برای شما زودتر رساند».⁽¹⁾

بنابراین سلام به آل یس، درخواست تحقق یافتن پیمان الهی است که عالم را به ظهور حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - از هرگونه آلودگی پاک سازد، و کاملاً سالم و بی‌آلایش گرداند، به امید آن روز.

دعوتگر الهی: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا داعِیَ اللّه‌ِ وَرَبّانِیَّ آیاتِهِ

اشاره

سلام بر تو ای دعوتگر خداوند و مربّی آیات او!

دعوت: در لغت متمایل نمودن چیزی است به وسیله صدا و سخن گفتن، که به صورت خواهش و طلب و فراخوانی اشخاص برای ضیافت و یا هر کار دیگر به کار می‌رود.

این واژه و مشتقّات آن در قرآن کریم بسیار آمده، امّا ترکیب «داعِیَ اللّه‌ِ» فقط دو بار (سوره احقاف: آیات 31 - 32) به کار رفته است که هر دو مورد از جهت ظاهر راجع به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌باشد.

و کلمه «داعِیَ: داعِ» در بعضی از آیات به حضرت امیر المؤمنین علی علیه‌السلام تفسیر شده، و در بعضی دیگر به حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - چنانکه در حدیثی از امام موسی کاظم علیه‌السلام آمده که فرماید: از پدرم راجع به قول خداوند - عزّوجلّ -: «یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدّاعِیَ لا عِوَجَ لَهُ»⁽¹⁾روزی که از دعوت کننده پیروی نمایند که هیچ کژی در کار او نباشد. پرسیدم. [ پدرم ] فرمود: دعوت کننده امیر المؤمنین علیه‌السلام است.

و در تفسیر علی بن ابراهیم قمی راجع به آیه کریمه: «یَوْمَ یَدْعُ الدّاعِ إِلی شَیْءٍ نُکُرٍ»⁽²⁾روزی که دعوتگر به چیزی ناشناخته فراخواند. آمده است: فرمودند: امام علیه‌السلام هنگامی که خروج کند، آنان را به چیزی که انکار می‌دارند، فرامی‌خواند.⁽³⁾

داعی اللّه کسی است که به امر خداوند به سوی او دعوت می‌کند، زیرا هر کسی این اجازه را ندارد که مردم را به سوی خداوند دعوت نماید، به دلیل آیه کریمه که خداوند خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِدا وَمُبَشِّرا وَنَذِیرا * وَداعِیا إِلَی اللّه‌ِ بِإِذْنِهِ...»⁽¹⁾ای پیامبر! ما تو را فرستادیم گواه و مژده دهنده و هشدار دهنده و دعوتگر به سوی خداوند به فرمان او... .

اقسام داعیان

در این باره حدیث مفصّلی از امام صادق علیه‌السلام آمده که بخش‌هایی از ترجمه آن را می‌آورم: ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق علیه‌السلام عرض‌کردم: خبرم دهید از دعوت به خداوند و جهاد در راه او، آیا مختص به عدّه‌ای است که جز برای آنان روا نیست، و آنها را برپا ندارد مگر آنکه از آن عدّه باشد، یا برای هر که به وحدانیت خداوند معتقد و به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ایمان داشته باشد مباح وجایز است، و هر که چنین باشد می‌تواند به خداوند - عزّوجلّ - و طاعت او دعوت کند و در راه او جهاد نماید؟

امام علیه‌السلام فرمودند: این کار فقط برای عدّه خاصّی است که جز برای آنان روا نیست و این امور را برپای ندارد، مگر هر که از آنان باشد.

پرسیدم: اینان چه کسانی هستند؟ فرمودند: هر آنکه شرایط خداوند - عزّوجلّ - را در امر جنگ و جهاد برپای دارد او مجاز و مأذون است که به خداوند دعوت کند، و کسی که شرایط خداوند - عزّوجلّ - را که بر مجاهدین مقرّر داشته است، عمل نکند و برپای ندارد، مجاز نیست که جهاد نماید و به سوی خداوند دعوت کند، تا اینکه در وجودش شرایط خدای را در امر جهاد استوار سازد.

گفتم: این مطلب را برایم بیان فرمایید، خداوند بر شما رحمت آرد! امام علیه‌السلام فرمودند: خداوند متعال دعوت به خودش را در کتابش به پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم خبر داده است، و دعوتگران به خودش را توصیف نموده و آن را چند درجه قرار داده که هر یک دیگری را معرّفی می‌کند، و از بعضی به بعض دیگر راه می‌یابند، و خداوند اوّل خودش به سوی خویش دعوت نموده و به طاعت و پیروی از فرمان خود فراخوانده است که فرموده: «وَاللّه‌ُ یَدْعُو إِلی دارِ السَّلامِ وَیَهْدِی مَنْ یَشآءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽¹⁾

؛ و خداوند فرا می‌خواند به سرای سلامت و هر که را خواهد به راه راست رهنمون می‌شود. در مرحله دوم رسول خود را به دعوت خوانده که فرموده است: «أُدْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالحِکْمَةِ وَالمَوْعِظَةِ الحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»⁽²⁾

؛ به راه پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو دعوت کن، و با آنان (= مخالفین) به بهترین روش مناظره بنمای.

یعنی: با قرآن [ که سراسر حکمت است و بهترین روش دعوت کن ] و

کسی که با فرمان خداوند مخالفت دارد و به غیر آنچه در کتاب خود امر کرده به سوی او دعوت می‌نماید، چنین کسی داعی اللّه نیست، و [نیز] درباره پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌فرماید: «وَإِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»⁽³⁾

؛ و به درستی که تو به راه راست هدایت می‌کنی. یعنی: دعوت می‌کنی.

آنگاه در مرحله سوم نیز دعوت به خودش را به وسیله کتابش بیان کرد و فرمود: «إِنَّ هذَا القُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَیُبَشِّرُ المُؤْمِنِینَ»⁽⁴⁾

؛ البته که آیه قرآن به استوارترین شیوه‌ها هدایت می‌کند. - یعنی: دعوت می‌کند - و مؤمنان

را مژده می‌دهد.

سپس یاد فرموده کسانی را که [ در مرحله ] بعد از خودش و پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اذن داده تا به او دعوت کنند، آن‌جا که فرماید: «وَلْتَکُنْ

مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَیَنْهَونَ عَنِ المُنْکَرِ وَأُولئِکَ هُمُ المُفْلِحُونَ»⁽¹⁾

؛ و باید که جمعی از شما به نیکی دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند، و آنان همان رستگارانند.

در آیات دیگر، این جمع را شناسانده که کیستند و از کدام خاندان، خبر داده که ایشان از نسل ابراهیم و از دودمان اسماعیل، از ساکنان حرم الهی (مکّه مکرّمه) می‌باشند، از کسانی که هرگز غیر خداوند را نپرستیدند، آنان که دعا درباره ایشان مستجاب گردیده، دعای ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام، از اهل مسجد که خداوند راجع به ایشان در کتاب خود اعلام فرموده است: «إِنَّما یُرِیدُ اللّه‌ُ لِیُذْهِبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَیُطَهِّرَهُمْ تَطْهِیرا»⁽²⁾

همانا خداوند اراده کرده است که [ هر گونه ] پلیدی را از آنان دور ساخته و آنان را به طور کامل پاک گرداند. کسانی که پیش از این در وصف امّت ابراهیم علیه‌السلام توصیف‌نمودیم، همان‌جمعی هستند که‌مقصود ازقول خداوند می‌باشند آنجا که‌می‌فرماید: «أُدْعُوا إِلَی اللّه‌ِ عَلی بَصِیرَةٍ أَنَا وَمَنِ‌اتَّبَعَنِی»⁽³⁾

؛ به خداوند دعوت می‌کنم من و هر آنکه پیروی از من نموده با بینش و بصیرت.

مقصود نخستین کسی است که بر ایمان به خداوند و تصدیق آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به آنچه از سوی خداوند آورده است پیروی‌اش نمود، از امّتی که در میان آنها از بین آنها و به سوی آنها برانگیخته شد، [ نخستین کسی که از این امّت ] پیش از سایر خلق از او پیروی کرد، آنکه هرگز به خداوند شرک نورزید و ایمان خود را به ظلم - شرک - نیالود.

سپس خداوند پیروان پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و پیروان این جمع را - که در کتاب خویش به امر به معروف و نهی از منکر توصیف نموده و آنان را دعوتگر به سوی خود قرار داده است - یاد فرمود و به آنان اذن داد که به او دعوت کنند و می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّه‌ُ وَمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ المُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾

؛ ای پیامبر! خداوند و هر که از مؤمنان از تو پیروی کرد، برایت کافی است.

آنگاه پیروان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از مؤمنین را چنین توصیف کرد که فرمود: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه‌ِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّآءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَمآءُ بَیْنَهُمْ تَریهُمْ رُکَّعا سُجَّدا یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّه‌ِ وَرِضْوانا سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْریة وَمَثَلُهُمْ فِی الإِنْجِیلِ»⁽²⁾

؛ محمّد رسول خداوند است و آنان که با اویند بر کافران سرسخت با یکدیگر مهربان هستند، آنان را پیوسته در حال رکوع و سجود می‌بینی که فزونی ثواب از خداوند و خشنودی او را خواستارند، در چهره‌هایشان از آثار سجده نشانه است، این توصیف آنان در تورات و توصیف ایشان در انجیل می‌باشد... .

پس از آن خبر داد که از این مؤمنان و هر کسی که چنین اوصافی دارد جان‌ها و اموالشان را خریداری نموده است، تا [ در ازای آن ] بهشت برای آنان باشد که در راه خدا مقاتله نمایند، پس [ دشمنان دین را ] بکشند و [ در راه خدا ] کشته شوند، وعده حقّی است که در تورات و انجیل و قرآن اعلام نموده است.

بعد از آن وفاداری ایشان را به عهد و پیمان خویش یادآور شده و فرموده است: «وَمَنْ أَوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّه‌ِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بایَعْتُمْ بِهِ وَذلِکَ هُوَ الفَوْزُ العَظِیمُ»⁽³⁾

؛ و چه کسی به پیمان خود از خداوند وفادارتر است؟ پس به این داد و ستد خود شادمانی کنید و همین است رستگاری بزرگ.

وقتی این آیه نازل شد: «إِنَّ اللّه‌َ اشْتَری مِنَ المُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ»⁽¹⁾

؛ همانا خداوند از مؤمنان جان‌ها و اموالشان را خریداری نموده است، تا [ در ازای آن ] بهشت برای آنان باشد که در راه خدا مقاتله نمایند.

مردی از جای برخاست و به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم عرضه داشت: یا رسول اللّه! اگر مردی شمشیر خود برگیرد و به نبرد پردازد تا اینکه کشته شود جز اینکه این گناهان [ بزرگ ] را مرتکب می‌شود، آیا چنین کسی شهید است؟

خداوند - عزّوجلّ - [ آیه بعدی را ] بر رسول خود نازل فرمود: «اَلتّآئِبُونَ العابِدُونَ الحامِدُونَ السّآئِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدُونَ الآمِرُونَ بِالمَعْرُوفِ

وَالنّاهُونَ عَنِ المُنْکَرِ وَالحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّه‌ِ وَبَشِّرِ المُؤْمِنِینَ»⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم جهادگران از مؤمنین را که چنین وصف و زیور دارند به شهادت و بهشت مژده داد و فرمود: «التّآئِبُونَ»؛ توبه کنندگان از گناهان، «العابِدُونَ»؛ آنان که جز خداوند را نپرستند و هیچ‌گونه به او شرک نورزند. «الحامِدُونَ»؛ کسانی که در هر حال در سختی و راحتی خداوند را حمد می‌کنند. «السّآئِحُونَ»؛ روزه‌دارانند. «الرّاکِعُونَ السّاجِدُونَ»؛ کسانی که نمازهای پنج‌گانه را مواظبت دارند و آنها را رعایت می‌کنند و رکوع و سجود آنها را به درستی انجام می‌دهند و در نمازها خشوع دارند و اوقات آنها را اهمیت می‌دهند. «الآمِرُونَ بِالمَعْرُوفِ»؛ پس از انجام عبادت‌ها دیگران را به کارهای شایسته وا می‌دارند و خود نیز عمل می‌کنند. «وَالنّاهُونَ عَنِ المُنْکَرِ»؛ دیگران را از کارهای ناپسند بازمی‌دارند و خود از آن کارها اجتناب می‌ورزند.

پس کسی که به این شرایط پایبند بوده و بر این حال کشته شده به شهادت و بهشت مژده داد، و خداوند متعال خبر داد که دستور جنگ نفرموده مگر افرادی را که واجد این شرایط باشند، آن‌جا که می‌فرماید:

«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللّه‌َ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ * الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّه‌ُ»⁽¹⁾

به کسانی که مورد نبرد قرار گرفته‌اند أذن [ جهاد ] داده شده است و البته خداوند بر یاری [ و پیروزی ] آنان قطعا توانا است، آنانکه از شهرهایشان بیرون رانده شدند، چرا که می‌گفتند: پروردگار ما خداوند است... .

و فقط به مؤمنانی اذن داده شده که شرایط ایمان را که توصیف نمودیم، به پا داشتند، زیرا که رخصت جنگیدن داده نشده، مگر برای کسی که مظلوم و ستمدیده باشد، و ستمدیده نخواهد بود مگر آنکه مؤمن باشد، و مؤمن [ حقیقی ] نخواهد بود جز آنکه شرایط ایمان را به پای دارد، شرایطی را که خداوند بر مؤمنین و مجاهدین قرار داده است، پس اگر آن شرایط و اوصاف در او به حدّ کمال رسید، مؤمن خواهد بود، و اگر مؤمن باشد مظلوم است، و هرگاه مظلوم باشد اذن جهاد به او داده شده است، به دلیل فرموده خداوند: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَأَنَّ اللّه‌َ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ».

و چنانچه شرایط ایمان را به طور کامل نداشته باشد پس او ظالم است و از کسانی که ستمکارند و جهاد با چنین کسی واجب است تا اینکه توبه کند، و چنین کسی اذن جهاد و دعوت به خداوند - عزّوجلّ - ندارد، زیرا که او در شمار مؤمنان مظلوم نیست که در قرآن به آنان اجازه جنگ داده شده است... . و هر آنکه آن شرایط را برپای دارد مؤمن است و ستمدیده و مأذون به جهاد به آن معنی است، و هر که برخلاف آن باشد ظالم است و از ستمدیدگان نیست و به چنین کسی اذن قتال و نهی از منکر و امر به معروف داده نشده است، زیرا که برای این کارها شایستگی ندارد.

و نیز به چنین کسی اجازه داده نشده به سوی خداوند دعوت کند، چون نمی‌تواند با مثل خودش جهاد کند و مأمور شود که به خداوند دعوت نماید! چطور می‌تواند کسی مجاهد باشد در صورتی که مؤمنین به جهاد علیه او مأمورند، و جهاد برای او ناروا و ممنوع است؟ و نمی‌تواند به سوی خداوند دعوت کند کسی که دعوت دیگری به او متوجّه است که او را به توبه و پیروی از حق و امر به معروف و نهی از منکر فرا می‌خواند، و نشاید امر به معروف کند کسی که دیگری مأمور است تا او را به معروف فرا خواند، و روا نیست نهی از منکر نماید کسی که دیگری مأمور است تا او را از منکر بازدارد، [ خلاصه اینکه کسی سزاوار است به سوی خداوند دعوت کند که خودش از هر جهت فرمان الهی را به کار بسته است ]... .⁽¹⁾

مدّعیان دروغین

بنابراین زمامداران خودسر و ستمگری که در طول تاریخ به بهانه دعوت به خدا و اسلام و برپا کردن احکام شرعی اقدام کرده‌اند، به کلّی فاقد صلاحیت دعوت بوده‌اند، و دعوت آنها خود گناه دیگری است که خود را به لباس دعوت‌گران حق درآورده‌اند و نام دین را لکّه‌دار نموده‌اند، و چه مفاسدی بر جامعه وارد ساخته‌اند.

شنیدم گوسفندی را بزرگی

رهانید از دهان و چنگ گرگی

شبانگه کارد بر حلقش بمالید

روان گوسفند از وی بنالید

که از چنگال گرگم در ربودی

چو دیدم عاقبت گرگم تو بودی

هرچند از کفر و شرک ظاهری مردم‌را بیرون برده‌باشند، ولی خودشان هم مأمور بوده‌اند که از فرمان اولیای حق پیروی کنند که مخالفت با ایشان کفر و نفاق و ضلالت است. به حدیث دیگری در این باره توجّه کنید:

سدیر گوید: امام باقر علیه‌السلام به مسجد الحرام وارد می‌شدند و من در حال بیرون رفتن بودم که دستم را گرفتند، سپس به خانه کعبه رو کردند و فرمودند: ای سدیر! جز این نیست که مردم دستور دارند تا به سوی این سنگ‌ها بیایند و دور آنها طواف کنند، سپس به سوی ما روی آورند و ولایتشان را نسبت به ما اظهار نمایند، و چنین است قول خداوند: «وَإِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحا ثُمَّ اهْتَدی»⁽¹⁾

؛ و من به طور حتم آمرزنده‌ام، هر آنکه توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد، آنگاه هدایت شود.

سپس امام علیه‌السلام با دست به سینه خود اشاره کرد: به ولایت ما [ هدایت شود ]. آنگاه فرمود: ای سدیر! کسانی که مردم را از دین خداوند بازمی‌دارند به تو نشان می‌دهم. پس به ابوحنیفه و سفیان ثوری نظری افکند که در آن زمان حلقه‌هایی در مسجد داشتند و گروهی را دور خود جمع کرده بودند، فرمود: اینان بازدارندگان از دین خداوند هستند که نه هدایتی از خداوند و نه کتاب روشنی دارند، این اشخاص پلید اگر در خانه‌های خود می‌نشستند، مردم به جستجو می‌پرداختند و کسی را نمی‌یافتند که از خداوند و رسول او برایشان خبر دهد تا اینکه به ما می‌رسیدند، ما به آنها از خدا و رسول خبر می‌دادیم [ و ایشان را به حق رهنمون می‌شدیم ].⁽²⁾

راجع به دعوت امام عصر - ارواحنا فداه - مطالب دیگری نیز باید بیان گردد، ولی چون بحث طولانی شده، سایر مباحث را به جای دیگر موکول می‌نمایم و در خاتمه این فصل به نقل عبارتی از مرحوم نهاوندی می‌پردازم: و از جمله اسامی آن حضرت داعی است، چنانکه در «هدایة» نیز از القاب شمرده، و در زیارت مأثوره آن جناب است: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا

داعِیَ اللّه‌ِ»، و آن جناب داعی است از جانب خداوند خلایق را، برای خداوند به سوی خداوند، و انجام این دعوت را به آن‌جا رساند که نگذارد در دنیا دینی مگر دین جدّ بزرگوار خود صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، و به وجود و دعوت او ظاهر شود، صدق وعده صادق الوعد که: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ...».⁽¹⁾

مربّی آیات الهی

«... وَرَبّانِیَّ آیاتِهِ»؛ و مربّی آیات او (خداوند)

رَبّانِی: از ریشه عربی رَبّ گرفته شده به معنی پروردگار، مربّی، و ایجاد تدریجی و تکاملی شی‌ء از مرحله‌ای به مرحله دیگر تا به حدّ تمامیت برسد. و این وزن برای مبالغه است، مانند: لَحیانی (مرد بسیار ریش‌دار) و رَقَبانی (گردن کلفت) و... . گرچه برخی - همچون صاحب قاموس - آن را از ریشه‌ای سریانی گرفته، و بعضی آن را از اصلی عبری پنداشته‌اند، ولی این قول به صحّت نرسیده و همان قول اوّل صحیح است.

بنابراین ربّانی بسیار عابد و مطیع و عارف الهی می‌باشد، که در کمال تمسّک به علم و عمل، به منظور فرمان‌برداری از پروردگار عالم است، چنانکه مفسّر گرانقدر شیخ طبرسی رحمه‌الله فرماید: ربّانی آن است که مردم را به تدبیر و اصلاح خویش تربیت می‌کند، گفته می‌شود: «رَبَّ فُلانٌ أَمْرَهُ رِبابَةً وَهُوَ رَبّانٌ»: یعنی فلانی امر خویش را تدبیر کرد و سامان بخشید. و به قولی:

اضافه به علم ربّ (پروردگار) است، یعنی علم دین... .

ربّانیّون: یعنی آنان که درجات علمی بالایی دارند، یا کسانی که امر دین را به ولایت [ الهی ] سامان می‌دهند و تدبیر می‌کنند، یا آنان که مردم را از علم خویش می‌آموزند، و یا کسانی که به آنچه می‌دانند، عمل می‌کنند.⁽²⁾

شیخ فخر الدین طریحی گوید: «والربّانیّون» یعنی کاملان در علم و عمل. ابوالعبّاس احمد بن یحیی گفته است: بدین جهت فقها را ربّانیّون خوانده‌اند که علم را برپای می‌دارند.⁽¹⁾

واژه ربّانی به صیغه جمع: «ربّانیّون -ربّانیّین» در قرآن کریم سه بار آمده است، (سوره آل عمران: آیه 80؛ سوره مائده: آیات 44 و 63).

مولای متّقیان علی علیه‌السلام فرمودند: «اَلنّاسُ ثَلاثَةٌ: فَعالِمٌ رَبّانِیٌّ، وَمُتَعَلِّمٌ عَلی سَبِیلِ نَجاةٍ، وَهَمَجٌ رُعاعٌ، أَتْباعُ کُلِّ ناعِقٍ»⁽²⁾

؛ مردم سه دسته‌اند: عالم ربّانی، و علم‌آموزی که به راه نجات گام نهاده است، و مگسان کوچک و ناتوانند که هر آواز کننده‌ای را پیرو هستند.

از مقابله متعلّم (علم‌آموز) با عالم ربّانی به دست می‌آید که ربّانی وصف عالم است و به معنی مربّی به کار رفته است.

در احادیث عنوان ربّانی بر ائمّه اطهار علیهم‌السلام اطلاق گردیده، چنانکه از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم روایت شده که در خطاب به امیر المؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «تو ربّانی این امّت هستی». و در روایت دیگر آمده: «یا علی! تو هشدار دهنده امّت منی و تو ربّانی آنهایی، و تو یا علی ذوالقرنین ایشان می‌باشی».⁽³⁾

و از محمّد بن الحنفیه روایت است که گفت: هنگامی که پدرم حضرت امیر المؤمنین علیه‌السلام وفات یافت، ابن عبّاس فرمود: «اَلیَوْمَ ماتَ رَبّانِیُّ النّاسِ وَالأُمَّةِ⁽⁴⁾

؛ امروز مربّی خلق و امّت و برپای دارنده علم درگذشت».

ابوعمرو زبیری گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: راستی‌که از [ مهمترین ] شرایط استحقاق امامت طهارت و پاکی از گناهان و زشتی‌هایی است که

مایه عذاب دوزخ می‌باشند، سپس [ شرط مهم دیگر ] علم روشنگر نسبت به تمامی آنچه امّت به آن نیاز دارند از حلال و حرام، و آگاهی از کتاب [ آسمانی ] امّت از عامّ و خاصّ و محکم و متشابه آن و دقایق علم و غرایب تأویل و ناسخ و منسوخ قرآن.

من پرسیدم: چه دلیلی دارد که امام باید این شرایط را داشته باشد؟

امام علیه‌السلام فرمود: قول خداوند نسبت به کسانی که اذن داده [ در امور دینی ] حکمرانی کنند، و آنان را سزاوار این کار دانسته است که فرماید: «إِنّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِیها هُدیً وَنُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هادُوا وَالرَّبّانِیُّونَ وَالأَحْبارُ...»⁽¹⁾

؛ البته ما تورات را فرو فرستادیم که در آن هدایت و نور است، پیامبرانی که تسلیم امر خداوند می‌باشند و ربّانیون و احبار برای یهود به آن داوری کنند.

و ایشان «ربّانیّون» امامان هستند که مردم را به علم خود پرورش می‌دهند و تربیت می‌کنند، و «احبار» علما هستند که در مرتبه پایین‌تر از ربّانیّون قرار دارند، آنگاه خداوند خبر داد که: «بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللّه وَکانُوا عَلَیْهِ شُهَدآءَ»⁽²⁾

؛ بر وفق آنچه از کتاب الهی به ایشان سپرده شده [ و حفاظت آن از ایشان خواسته شده ] و بر آن گواهند، داوری کنند. و نفرمود: به وسیله آنچه از کتاب الهی بر ایشان نهاده شده است.⁽³⁾

نکته‌ای‌که در پایان حدیث شریف بیان شده این‌است که حفاظت کتاب الهی از ربّانیّون - یعنی امامان - خواسته شده، و این کار از کسی ساخته است که از جهت لفظ و معنی بر کتاب الهی آگاه باشد و تمامی احکام آن را بداند، و اگر می‌فرمود: «بِما حُمِّلُوا» این مرتبه از آن استفاده نمی‌شد.

خلاصه اینکه ربّانیّون امامان علیهم‌السلام هستند که خود عالم کامل می‌باشند و مردم را به علم و عمل خویش پرورش می‌دهند.

و امّا خصوص حضرت بقیّة اللّه - ارواحنا فداه - بیش از سایر ائمّه، مردم را پرورش می‌دهد و به مسیر کمال رهنمون می‌گردد، بلکه در پرورش و کمال همه موجودات نقش عمده‌ای دارد، لذا در این فراز می‌خوانیم: «وَرَبّانیَّ آیاتِهِ» و هر یک از مخلوقات الهی خود آیتی و نشانه‌ای از او است.

وَفِی کُلِّ شَیْءٍ لَهُ آیَةٌ

تَدُلُّ عَلی أَنَّهُ واحِدُ

و در هر چیزی او را نشانه‌ای است که بر یگانگی او دلالت می‌کند.

تربیت آن حضرت - عجّل اللّه فرجه الشریف - از جهت کیفیت نیز فوق العاده است، زیرا که در زمان ظهور آن بزرگوار به دست عنایت او خردهای مردم کامل می‌شود و علم و دانش آنان توسعه می‌یابد تا آن‌جا که زنان پرده‌نشین هم به درجه بلند فقاهت نایل می‌شوند و از معارف دین آگاه خواهند بود، و حتّی حیوانات به یکدیگر آسیب نخواهند رسانید. به امید آن روز.

درِ [علم و معرفت] خداوند: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بابَ اللّه‌ِ وَدَیّانَ دِینِهِ

اشاره

سلام بر تو ای درِ [علم و معرفت ]خداوند و ای دادگر دین او

باب در لغت به معنی: در، مدخل، درگاه و وسیله رسیدن به چیزی را گویند، خواه مادّی باشد - مانند درِ خانه؛ درِ شهر؛ و... و خواه معنوی چنانکه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «أَنَا مَدِینَةُ العِلْمِ وَعَلِیٌّ بابُها⁽¹⁾

؛ من شهر علم هستم و علی علیه‌السلام در [ ومدخل ] آن است».

و بدون تردید هر کاری راهی و دری دارد که باید از آن طریق وارد شد، رسیدن به علم و حکمت و قرب و لطف خداوند نیز از این قانون مستثنی نیست، و تنها درِ وصول به علم و معرفت خداوند و شناخت حلال و حرام او، پیامبر و ائمه علیهم‌السلام می‌باشند، هر آنکه طالب دین است، باید از این در وارد شود و گرنه گمراه می‌گردد و به مقصد نمی‌رسد. خداوند فرموده است: «وَأْتُوا البُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها»⁽²⁾و خانه‌ها را از در وارد شوید.

امام باقر علیه‌السلام راجع به این آیه کریمه فرمود: مقصود ائمه علیهم‌السلام می‌باشند،کسانی که خانه‌ها وکانون‌های علم هستند و ایشان درهای [ علم وحکمت ]

خدایند [ که از راه عمل به دستورات آنان باید به قرب خدا رسید، و هر رهروی از این طریق به سعادت دنیا و آخرت می‌رسد و ایشان ] وسیله [ راه یافتن به رحمت و عنایت ] اویند و دعوتگران به بهشت و راهبران راه حقیقت و راهنمایان به آنند تا روز قیامت.⁽³⁾

و از حضرت امیر المؤمنین علی علیه‌السلام وارد شده فرمودند: «نَحْنُ الشِّعارُ وَالأَصْحابُ وَالخَزَنَةُ وَالأَبْوابُ، وَلا تُؤْتَی البُیُوتُ إِلاّ مِنْ أَبْوابِها، فَمَنْ أَتاها مِنْ غَیْرِ أَبْوابِها سُمِّیَ سارِقا⁽¹⁾ماییم [همچون] جامه به تن چسبیده و اصحاب حقیقی و گنجینه‌داران و درها [ ی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] که به خانه‌ها درنیایند مگر از درهای آنها، و هر آنکه از غیر درهای آنها وارد آید، دزد خوانده می‌شود».

و شیخ طبرسی رحمه‌الله به نقل از اصبغ بن نباته آورده که گوید: در محضر امیر المؤمنین علی علیه‌السلام نشسته بودم که عبد اللّه بن الکَوّا وارد شد و عرضه داشت: یا امیر المؤمنین! معنی قول خداوند - عزّوجلّ - چیست که فرماید: «وَأْتُوا البُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها⁽²⁾و خانه‌ها را از در وارد شوید.؟

امیر المؤمنین علیه‌السلام فرمودند: ماییم آن خانه‌ها که خداوند دستور فرموده وارد آنها شوید [ و در پناه آنها قرار گیرید ] و ماییم باب [ علم و معرفت و رحمت و قرب ] الهی، پس هر که با ما بیعت کند و به ولایت ما اقرار نماید، از آن در وارد شده و کسی که با ما مخالفت دارد و دیگران را بر ما ترجیح دهد، از پشت خانه‌ها و از غیر راه آنها وارد شده است.⁽³⁾

ابوحمزه ثمالی گوید: حضرت امام زین العابدین علیه‌السلام فرمودند: «بین خداوند و حجّت او حایل و مانعی نیست، و خداوند را نسبت به حجّتش پرده و حجابی نمی‌باشد، ماییم درهای خداوند و...».⁽⁴⁾

و از حضرت امام باقر علیه‌السلام در توضیح معنی مقصود از عنوان «بابُ اللّه‌ِ» روایت آمده است: «معنایش این است که خداوند توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و جانشینان پس از او، از آفریدگانش پوشیده و مستور است [ که پیامبر و ائمّه علیهم‌السلام همانند حجاب و دری بین خدا و خلق قرار دارند ] و هر علمی را

که می‌دانست آفریدگانش به آن نیازمند هستند، به ایشان (پیامبر و ائمّه علیهم‌السلام) عطا کرد و هنگامی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم تمامی آن علوم و حکمت را به علی علیه‌السلام سپرد، چنین فرمود: «أَنَا مَدِینَةُ العِلْمِ وَعَلِیٌّ بابُها⁽¹⁾من شهر علم هستم و علی علیه‌السلام در [ ومدخل ] آن است».

و خداوند بر خلق خود واجب ساخت که در برابر علی علیه‌السلام اظهار تذلّل و درماندگی کنند [ و دست نیاز به سوی او بگشایند ] با این فرمان که: «أُدْخُلُوا البابَ سُجَّدا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ وَسَنَزِیدُ الُمحْسِنِینَ»⁽²⁾

؛ از در با فروتنی و به خاک افتادن وارد شوید و حِطّه (خداوندا گناهانمان را بیامرز) بگویید، که خطاهایتان را می‌پوشانیم [ و می‌آمرزیم ] و نیکوکاران را می‌افزاییم.

یعنی: کسانی که راجع به فضیلت و مزیّت و بلندی مرتبه آن در، تردید نمی‌کنند. [ عنایت خود را می‌افزاییم ].⁽³⁾

همچنین امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «خداوند ابا دارد [ و نمی‌خواهد ] که کارها را بدون اسباب فراهم آورد، پس برای هر چیزی سبب و وسیله‌ای قرار داد، و برای هر سببی شرح و تفسیری نهاد و بر هر شرح نشانه‌ای ساخت و برای هر نشانه‌ای دری گویا مقرّر داشت که جمعی آن را شناختند و عدّه‌ای نسبت به آن جهل ورزیدند، آن در گویا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است و ما».⁽⁴⁾

روند علل و اسباب سعادت و نیک‌بختی بشر در این حدیث شریف تشریح گردیده است، خداوند تنها وسیله سعادت را معرفت و پیروی از خدا و رسول مقرّر داشته، و برای این وسیله شرح و آیین‌نامه‌ای ساخته که آن قوانین و مقرّرات دینی است، و برای این شرح نشانه - یا دانشی - قرار داده که آن قرآن کریم است، و برای قرآن درِ گویایی نهاده که آن پیغمبر و

ائمّه اطهار علیهم‌السلام می‌باشند، بنابراین هر که سعادت و رستگاری را می‌جوید لازم است از این راه وارد شود و روی به این در آورد.

و در حدیث دیگر از امام صادق علیه‌السلام آمده که فرمود: «خدای - عزّوجلّ - ما را آفرید و خلقت ما را نیکو قرار داد، و ما را صورت‌گری نمود و صورتمان را نیکو ساخت، و ما را دیده بینای خویش میان بندگانش قرار داد، و زبان گویایش بین خلایق مقرّر داشت [ تا معارف و حلال و حرام او را بیان سازیم ] و دست مهر و رحمت گسترده او بر سر بندگانش، و هم وجه خود که از طریق آن به سوی او روی آورند و دری که او را نشان دهد قرار داد، و...».⁽¹⁾

و نیز از آن حضرت روایت شده که فرمودند: «اوصیای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم درهای خداوند هستند که از طریق آنها به [حریم قرب ]او می‌توان راه یافت، و اگر آنان نبودند، خدای - عزّوجلّ - شناخته نمی‌شد، و به وسیله آنها خداوند بر آفریدگانش احتجاج نموده [ و حجّت و برهان آورده است ]».⁽²⁾

آری، امامان علیهم‌السلام تنها درِ علم و معرفت خداوند و شناخت احکام و دستورات الهی هستند و هر چه از غیر طریق ایشان است، باطل و مردود می‌باشد، امّا افسوس که امروز عموم مردم از محلّ استقرار این باب اللّه بی‌خبرند و در انتظار زمانی به سر می‌برند که خداوند او را آشکار سازد و در دعای ندبه می‌خوانند: «أَیْنَ بابُ اللّه‌ِ الَّذِی مِنْهُ یُؤْتی؟!؛ کجاست آن درِ [ علم و معرفت و رحمت و عنایت ] خداوند که از آن وارد شوند؟».

در پایان این فصل به منظور بیان نقش مهم باب اللّه در تمامی شئون دین، یکی از قضایای تاریخی حسّاس را در اینجا می‌آورم:

تبلیغ سوره برائت

امام صادق علیه‌السلام از پدر بزرگوار خود امام باقر علیه‌السلام نقل فرمودند:

«هنگامی که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بخش نخستین سوره برائت را توسط ابوبکر به سوی اهل مکّه فرستاد، جبرئیل علیه‌السلام بر آن حضرت فرود آمد و عرضه داشت: ای محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم! خداوند به تو فرمان می‌دهد که این شخص - ابوبکر - را نفرستی، و باید علی بن ابی طالب علیهماالسلام بر این کار

برانگیزی که غیر او احدی نمی‌بایست از سوی تو ابلاغ رسالت نماید.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به علی علیه‌السلام دستور فرمود که خود را به ابی‌بکر برساند و سوره را تحویل بگیرد و آن حضرت از مدینه حرکت کرد و به سرعت خود را به ابی‌بکر رسانید و سوره را از او گرفت و به او فرمود: به نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بازگرد. ابوبکر پرسید: آیا راجع به من چیزی وارد شده؟ علی علیه‌السلام فرمود: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم تو را خبر خواهد داد.

ابوبکر به سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بازگشت و عرضه داشت: یا رسول اللّه! در من نمی‌دیدی که بتوانم این پیغام را از سوی تو به جای آورم؟ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: خداوند امتناع داشت که غیر از علی بن ابی طالب علیهماالسلام آن را ادا کند. ابوبکر در این باره سخن بسیار گفت [ و اعتراض را ادامه داد ]. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به او فرمودند: چگونه آن پیغام می‌رساندی در حالی که تو همراه من در غار بودی؟! [ یعنی آن‌قدر در غار واهمه داشتی و بی‌قرار بودی تا اینکه من تو را آرام کردم و حال آنکه هنوز با مشرکین روبرو نبودی و به من تأسی ننمودی، پس حالا چطور می‌توانستی این فرمان را به تنهایی اجرا کنی؟ ].

پس علی علیه‌السلام به راه خود ادامه داد تا به مکّه وارد شد و از آن‌جا به عرفات رفت و مناسک را به جای آورد تا قربانی کرد و سر بتراشید، و بر دامنه کوه معروف به شعب بالا رفت و سه بار اعلام کرد: ای مردم! نمی‌شنوید؟! من فرستاده رسول خدا به سوی شمایم، سپس قرائت کرد:

«بَرآءَةٌ مِنَ اللّه‌ِ وَرَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ المُشْرِکِینَ * فَسِیحُوا فِی الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّه‌ِ وَأَنَّ اللّه‌َ مُخْزِی الکافِرِینَ * وَأَذانٌ مِنَ اللّه‌ِ وَرَسُولِهِ... إِنَّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِیمٌ»⁽¹⁾

؛ فرمان بیزاری است از سوی خداوند و رسول او به کسانی از مشرکین که با آنها پیمان بسته‌اید، پس چهار ماه [ شما مشرکین می‌توانید ] در زمین [ یعنی سرزمین مکّه ] سیر کنید، و بدانید که شما نمی‌توانید خداوند

را به عجز آورید و خداوند خوار کننده کافران است، و این اعلامی است از خداوند و رسول او... البته که خداوند آمرزنده مهربان است.

تا نُه آیه از اول سوره را خواند، آنگاه با شمشیر کشیده قرائت و ابلاغ کرد و به گوش مردم رسانید و آیات را تکرار نمود. مردم از یکدیگر پرسیدند: این کیست که اعلام می‌کند؟ کسانی که می‌شناختند، در جواب گفتند: این شخص علی بن ابی‌طالب علیهماالسلام است، کسانی که بیشتر می‌شناختند، گفتند: این پسر عموی محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است و هیچ کس بر چنین کاری جرأت نداشت مگر عشیره و خویشاوند محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم باشد.

علی علیه‌السلام ایام تشریق (سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه) سه روز را همانجا ماند و هر سه روز صبح و عصر این مطالب را اعلام کرد و آیات را قرائت نمود. مشرکین ندا کردند: به پسر عمویت خبر ده که نزد ما جز ضربت شمشیر و نواختن نیزه چیزی برای او نیست.

سپس حضرت علی علیه‌السلام به سوی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم با میانه‌روی رهسپار شد، و بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم راجع به خبر و گزارش کار علی علیه‌السلام وحی نیامد، لذا آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به شدّت غمگین شد به طوری که در چهره آن جناب آثار غم و اندوه نمایان گشت... تا آن‌جا که بعضی مردم به یگدیگر گفتند: خبر وفات آن حضرت به او داده شده یا بیمار گردیده!

آنگاه به ابوذر گفتند: منزلت و حرمت تو را نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌دانیم و

تو می‌بینی که حال آن حضرت چگونه است، می‌خواهیم جهتش بر ما معلوم گردد. ابوذر از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم علّت غمناکی آن حضرت را پرسید، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: خبر مرگ من نرسیده ودر امّت خود جز خیر نمی‌بینم، بیماری هم ندارم، ولی شدّت ناراحتی من به خاطر [ دیر کردن ] علی علیه‌السلام است، وحی هم درباره او بر من نیامده [ که از سلامتی او اطمینان یابم ]... .

برنامه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم چنین بود که وقتی نماز صبح را به جای می‌آورد، روی به قبله تا طلوع خورشید می‌نشست و ذکر خدا می‌گفت و علی بن ابی‌طالب علیهماالسلام که پشت سر پیامبر نماز می‌گزارد، پس از نماز روی به مردم می‌کرد و مردم در کارهای خود از آن حضرت کسب تکلیف می‌نمودند و دستور می‌گرفتند، این‌کار به فرمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بود، وقتی که علی علیه‌السلام به مکّه رفت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم کسی را به جای علی علیه‌السلام قرار ندادند و بعد از نماز همچنان روی به قبله می‌نشستند و هر کس کاری داشت بدون واسطه با آن حضرت سخن می‌گفت.

ابوذر عرض کرد: کاری دارم [ اجازه می‌فرمایید؟ ] پیامبر فرمودند: در پی کار خود برو. ابوذر به منظور خبر گرفتن از علی علیه‌السلام از مدینه بیرون رفت، مسافتی طی کرد، ناگاه از دور شتر سواری دید به سوی مدینه می‌آید، او علی بن ابی‌طالب علیهماالسلام بود، به استقبالش شتافت و دست به گردنش درآورد و او را بوسید و گفت: پدر و مادرم به قربانت! به ملایمت راه پیمای، تا من پیامبر را [ به آمدنت ] مژده بدهم که آن حضرت از جهت شما به شدّت نگران و غمگین است.

علی علیه‌السلام پذیرفت و ابوذر به سرعت روان شد، تا به محضر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسید و عرض کرد: مژده! پیامبر فرمود: مژده‌ات چیست ای ابوذر؟ عرضه

داشت: علی می‌آید. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: به این مژده دادنت، پاداش‌بهشت خواهی‌داشت. آنگاه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم برمرکب نشست، مردم نیزبرمرکبها سوار شدند و به استقبال علی علیه‌السلام از مدینه بیرون رفتند تا به علی رسیدند، علی از شتر خود فرود آمد، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نیز از مرکب فرود آمد و علی را دیدار کرد و دست به گردن او درآورد و صورت خود را بر شانه علی نهاد و از خوشحالی آمدن علی گریه کرد، علی علیه‌السلام نیز با آن حضرت گریه کرد.

سپس رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به او فرمود: پدر و مادرم به قربانت! چه کردی؟ وحی درباره تو تأخیر کرده [ هنوز گزارش کار تو از طریق وحی نرسیده ] است. علی علیه‌السلام آنچه انجام داده بود برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بیان کرد، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: خداوند تو را بهتر از من می‌شناخت که به من دستور فرمود تا تو را بفرستم.⁽¹⁾

سید علی ابن طاووس پس از نقل روایات مربوط به تبلیغ سوره برائت چنین فرمود: پیش از آنکه ابوبکر سوره برائت را ببرد، خداوند می‌دانست که او صلاحیت این کار را ندارد، لذا جبرئیل را بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرستاد تا امر کند که ابوبکر را بازگرداند و او را از تبلیغ سوره برائت عزل نماید.

از اینجا معلوم می‌شود: هنگامی که خداوند این مطلب را آشکار می‌سازد که ابوبکر برای این کار جزئی شایستگی ندارد، پس چگونه برای امر کلّی و ریاست بر عموم مردم شایستگی خواهد داشت؟! و هرگاه گزینش صاحب امر رسالت - پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم - نسبت به ابوبکر سودی برایش نداشته باشد، بنابراین گزینش بعضی از اهل سقیفه چه سودی

برای او خواهد داشت [ چگونه می‌توان حکومت او را مشروع دانست ]؟!

دیگر اینکه خداوند او را برای برگرفتن چند آیه از کتابش صالح و شایسته ندانست، پس چگونه او را برای فراهم آوردن کارهای پراکنده شایسته داند؟! و خداوند به طور یقین او را از این کار عزل فرمود، پس چگونه روا باشد که امارت او را از طریق گمان بعضی مسلمین تصحیح کرد؟! و نیز او شایسته نبود که برای گروهی از مردم از سوی خدا و رسول او پیغام برساند، پس چگونه شایستگی داشت که برای همه مردم این کار را انجام دهد؟! ابوبکر صلاحیت نداشت که برای یک شهر تبلیغ رسالت کند، برای همه شهرها چطور؟! و از این حدیث معلوم می‌شود که فقط حضرت علی علیه‌السلام می‌توانست جایگزین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بوده باشد، و نیز تصریح دارد که ولایت علی علیه‌السلام از سوی خداوند بوده است...⁽¹⁾

آنقدر در می‌زنم این خانه را

ای سلیمان موری آمد بر درت

رد مکن او را به جان مادرت

ایکه صدها چون سلیمان مور توست

چون کلیم اللّه بسی در طور توست

ای امی-د انبی-اء و اولی-اء

وی نگ-ار نازنی-ن اصفی-اء

ای درِ تو قبله‌گاه عالمین

ای تو رب المشرقین و مغربین

اختیار ماسوی در دست تست

خلق عالم جملگی پابست تست

خوش بحال آنکه جانانش توئی

ذکر و ورد و دین و ایمانش توئی

عین کار حق تعالی کار تست

وجه باقی خدا رخسار تست

دوست دارم تا که در بزم وصال

بنگرم بی‌پرده وجه ذوالجلال

من خدا را در تو کردم جستجو

چون تو هستی مظهر اوصاف او

بر درِ دولت سرایت آمدم

تا زنم بوسه به پایت آمدم

حق تعالی در تمام کارها

با تو افکنده سر و کار مرا

«آنقدر در می‌زنم این خانه را»

تا ببینم روی تو جانانه را

باب حاجاتم تویی یابن الحسن

باب حاجات تو حیّ ذوالمنن

آمدم تا بر تو افتد چشم من

آمدم تا با تو گردم هم‌سخن

آمدم تا درد من درمان کنی

در خور لطفت بمن احسان کنی

آمدم تا در برویم وا کنی

آمدم خود را بمن اعطا کنی

آمدم تا محو در رویت شوم

آمدم خاک سر کویت شوم

بس بود با غیر تو گفت و شنود

بستن با غیر تو عهد و قیود

بس بود با دوری تو ساختن

پس کی آید تا به تو پرداختن

در کمند خود اسیرم کرده‌ای

از خلایق جمله سیرم کرده‌ای

حال می‌خواهی مرا بیرون کنی؟!

دیده‌ام را چون دلم پر خون کنی؟!

حاش للّه تو کریمی، سروری

مونسی، جانی، عزیزی، دلبری

مهربانی، مشفقی، بخشنده‌ای

بلکه بر اوصاف حق زیبنده‌ای

ای انیس و مونس دیرینه‌ام

می‌زنم سنگ تو را بر سینه‌ام

تا بیفتد عقده‌ای در کار من

دست تو آید به استنصار من

من گدایم در گدائیم مُصِرّ

هم به فقر محض خود هستم مُقِرّ

بر نمی‌دارم ز دامان تو دست

بسته‌ام عهد گدائی در الست

بر سر پیمان خود استاده‌ام

آنچه خواهی امر کن آماده‌ام

ای پناه انبیاء دستم بگیر

ای امید اصفیاء دستم بگیر

بی‌پناهم بی‌پناهم بی‌پناه

پر گناهم پر گناهم پر گناه

یک نگاهی گر به روی من کنی

قلب تاریک مرا روشن کنی

عشق تو آخر مرا بیچاره کرد

در میان کوچه‌ها آواره کرد

با وصال خویش دلشادم نما

از قیود هجر آزادم نما

با دلت قلب مرا پیوند ده

پاسخم را با یکی لبخند ده

ارتباطم را بُبر از هر چه غیر

آنچنان کن تا کنم سوی تو سیر

ای تن و جانم بلا گردان تو

کی کشم دست از تو و دامان تو

شوق دیدارت به من جان می‌دهد

کی خدا بر هجر پایان می‌دهد

وای اگر عمر گرانم طی شود

با فراقت نو بهارم دی شود

گر شفیع من تو باشی روز حشر

وحشتی نبود مرا از حشر و نشر

«ملتجی» را بیش از این آگاه کن

دائم او را با خودت همراه کن⁽¹⁾

دادگر دین خداوند

«... وَدَیّانَ دِینِهِ»؛ و ای دادگر دین او

دَیّان صیغه مبالغه از دین است به معنی بسیار چیره و غالب، و حاکم و قاضی، و سائس (= ادب‌کننده و تربیت‌کننده و کاردان) و پاداش دهنده است.⁽¹⁾

دیّان از اسماء مقدّس خداوند است که شیخ صدوق رحمه‌الله در تفسیر آن فرموده است: «هُوَ الَّذِی یُدِینُ العِبادَ وَیَجْزِیهِمْ بِأَعْمالِهِمْ؛ او است که از طریق فرستادن پیامبران زمینه گرایش بندگان را به دین فراهم می‌سازد و آنان را به اعمالشان

پاداش می‌دهد».

و با اضافه به کلمه‌ای دیگر - از جمله: دین، امت، عرب و... - درباره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و ائمّه اطهار علیهم‌السلام به کار رفته است، شاعری خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم گفته است: «یا سَیِّدَ النّاسِ وَدَیّانَ العَرَب؛ ای سرور مردمان و دین دهنده به عربها». و در حدیث است: «کانَ عَلِیٌّ دَیّانَ هذِهِ الأُمَّةِ بَعْدَ نَبِیِّها⁽²⁾

؛ علی علیه‌السلام دیّان این امّت پس از پیامبرشان بود. این کلمه را در این‌جا به معنی قاضی و داور دین گرفته‌اند.

امّا نسبت به امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - احتمال می‌رود، مقصود از دیّان دین کاردان و تدبیرکننده و احیاگر دین بوده باشد، که آن حضرت علیه‌السلام دین را رونق خواهد داد و بر پهنه گیتی به طور کامل خواهد گسترانید و زمین را از لوث وجود بی‌دینان خواهد سترد.

و هم می‌توان گفت: داوری و دادگری امر دین به آن حضرت واگذار گردیده است که آنچه بفرماید سخن دین است و آنچه انجام دهد نمایان‌گر دستور الهی است و دینداری فقط به پیروی از آن حضرت تحقق می‌یابد، و این از مناصب و شؤون امامت است.

محمّد بن مسلم گوید: از امام محمّد باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: هر آنکه برای خداوند دینداری کند به وسیله عبادتی که خود را در آن به زحمت افکند، ولی امام و پیشوایی که خداوند تعیین فرموده نداشته باشد، سعی و زحمتش ناپذیرفته است و خود او گمراه و سرگردان است و خداوند کارهایش را دشمن می‌دارد، وضعیت او شبیه آن گوسفندی است که از چوپان و رمه خود کنار مانده و گم شده است که تمام روز می‌رود و باز می‌گردد، هنگامی که شب فرا می‌رسد گلّه‌ای با چوپان فرا رسد، به سوی آن گراید و به آن گلّه دل خوش کند و شب را در خوابگاه آن بماند، امّا وقتی چوپان آن گلّه را حرکت دهد، گوسفند گمشده گلّه و چوپان را ناشناس بیند و باز متحیّر به جستجوی شبان و گلّه خود پردازد که گوسفندان دیگری را همراه چوپان خود بنگرد، به سوی آن رود که چوپان بر او نهیب زند: به شبان و گلّه خود بپیوند که تو سرگردانی و از چوپان و رمه خود گم گشته‌ای. آنگاه ترسان و سرگردان و گمراه حرکت کند و چوپانی که او را به چراگاه خود فراخواند و یا به جایگاهش بازگرداند، نباشد، در این میان گرگ، گمشدن او را غنیمت شمارد و او را بخورد.

ای محمّد! به خدا سوگند! کسی که از این امّت باشد، ولی امامی که از سوی خداوند تعیین شده و آشکار و عادل است نداشته باشد، به همین گونه است گم گشته و گمراه به سر می‌برد، و اگر در این حال بمیرد با کفر و نفاق مرده است. و بدان ای محمّد! که پیشوایان ستمگر از دین خداوند برکنارند، خود گمراهند و مردم را گمراه کنند، اعمالشان همچون خاکستری است که در روز طوفانی در مسیر تند بادی قرار دارد، از آنچه تلاش و کسب کرده‌اند چیزی عایدشان نشود. این است گمراهی دور.⁽¹⁾

خلیفه خداوند: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَلِیفَةَ اللّه‌ِ وَناصِرَ حَقِّهِ

اشاره

سلام بر تو ای خلیفه خدا و یاری‌گر حقّ او

خلافت در لغت به معنی نیابت از دیگری است و خلیفه یعنی نایب و جانشین که بر اثر یکی از چهار جهت صورت می‌گیرد:

اوّل: غایب بودن منوب عنه، که احیانا در غیاب شخص، دیگری کارهای او را عهده‌دار می‌گردد.

دوم: فقدان و مرگ منوب عنه، که دیگری به جای او کارهایش را انجام می‌دهد.

سوم: ناتوانی منوب عنه، از اینکه خودش بدون واسطه کارهایش را انجام دهد.

چهارم: حرمت و شرافت خلیفه و نایب. و از همین جهت است که خداوند اولیای خود را در زمین خلافت بخشیده است. خداوند فرماید: «هُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلآئِفَ فِی الأَرْضِ»⁽¹⁾

؛ او است آن [ خدایی ] که شما را در زمین خلیفه‌هایی قرار داده است.«وَهُوَ الَّذِی جَعَلَکُمْ خَلآئِفَ الأَرْضِ»؛ و او است آن [ خدایی که شما را جانشینان قرار داد ].⁽²⁾

خلافت و امامت

خلافت و امامت از جهت مصداق یکی است، یعنی: امام همان خلیفه

خدا و رسول است، و خلیفه خدا و رسول همان امام می‌باشد، با این تفاوت که عنوان خلافت متضمن معنی نیابت و جانشینی شخصی است که پیش از او بوده، ولی امام از تقدّم و جلوتر بودن گرفته شده که باید به او اقتدا کرد و اطاعتش بر آنان که در پی اویند، لازم و واجب است.⁽¹⁾

بعضی گفته‌اند: واژه خلیفه در قرآن به کار رفته، ولی مقصود از آن خلیفه رسول خدا نیست، و در حدیث رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نیز به کار رفته و مقصود از آن راویان حدیث آن حضرت می‌باشند... در نتیجه این نام‌گذاری - به گمان ایشان - از اصطلاحات متشرّعه و مسلمین است، و اصطلاح شرعی نیست.⁽²⁾

این ادّعا از بعضی مستشرقین نیز نقل شده است.⁽³⁾

ولی این سخن کاملاً سست و بی اساس است، زیرا:

اوّلاً: در تفسیر قسمتی از آیات که در آنها ماده استخلاف به کار رفته، روایات متعددی وارد شده که مقصود خلافت امیر المؤمنین علیه‌السلام یا حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - می‌باشد. (مانند آیه 56 سوره نور)

ثانیا: در تفسیر اصطلاح اولی الامر از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم حدیث آمده که مقصود خلفای آن حضرت می‌باشد، چنانکه شیخ ابوالقاسم علی بن محمّد خزّاز قمی - از علمای قرن چهارم هجرت - به سند خود از جابر بن عبد اللّه انصاری روایت کرده که گوید: هنگامی که خداوند متعال این آیه را بر پیامبرش صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نازل فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّه‌َ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الأَمْرِ مِنْکُمْ»⁽⁴⁾

؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید خداوند را اطاعت کنید و از رسول خدا و اولی الامر از خودتان فرمانبری نمایید.

عرض کردم: ای رسول خدا! خدا و رسول را شناختیم، اولی الامر از خودتان کیانند که خداوند طاعتشان را قرین طاعت شما قرار داده است؟

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: خلفای من و امامان مسلمین بعد از من می‌باشند، اوّل آنها علی بن ابی طالب است، سپس حسن، بعد از او حسین، بعد از او علی بن الحسین، سپس محمّد بن علی که در تورات به باقر معروف است و تو به [دوران خلافت و امامت] او خواهی رسید، پس هرگاه او را ملاقات کنی، سلام مرا به او برسان. سپس صادق جعفر بن محمّد، آنگاه موسی بن جعفر، بعد از او علی بن موسی، بعد محمّد بن علی، پس علی بن محمّد، سپس حسن بن علی و بعد از آن همنام و هم‌کنیه من، حجّت خداوند در زمین و بقیة اللّه در بندگانش، فرزند حسن ( علیهم‌السلام)، همان که خداوند بر دست او خاورها و باخترهای زمین را می‌گشاید، آن‌که از دیده شیعیان ودوستانش چنان غیبت خواهد کرد که بر اعتقاد به امامتش پایدار نمی‌ماند، مگر کسی که خداوند دلش را به ایمان آزموده باشد.⁽¹⁾

ثالثا: روایات بسیار از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از طریق شیعه و سنّی وارد شده که در آنها این کلمه‌ها و ترکیب‌ها به کار رفته است: الخلافة، خلیفتی، خلیفة اللّه، خلفائی و خلفاء اللّه، و مقصود از آنها امیر المؤمنین و ائمه اطهار علیهم‌السلام و به خصوص حضرت مهدی - عجل اللّه فرجه الشریف - می‌باشد.⁽²⁾

خلافت در احادیث

به چند روایت در اینجا تبرّک می‌جوییم:

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «فَفِیَّ النُّبُوَّةُ وَفِی عَلِیٍّ الخِلافَةُ⁽³⁾

؛ پس نبوّت در من استوار گشته و در علی خلافت مستقر شده است».

و نیز فرمودند: «مَنْ ناصَبَ عَلِیّا الخِلافَةَ بَعْدِی فَهُوَ کافِرٌ⁽¹⁾

؛ هر کس در مورد خلافت پس از من با علی علیه‌السلام درآویزد ودشمنی کند کافر است».

[و در روایت دیگر: ]مَنْ قاتَلَ عَلِیّا عَلَی الخِلافَةِ فَاقْتُلُوهُ⁽²⁾

: هر آن که برای رسیدن به خلافت با علی علیه‌السلامجنگ کند او را بکشید».

و حضرت امیر المؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «واعَجَبا! أَتَکُونُ الخِلافَةُ بِالصَّحابَةِ وَلا تَکُونُ بِالصَّحابَةِ وَالقَرابَة؟؛ شگفتا! آیا خلافت به [ سبب ] صحابی بودن می‌شود، امّا به صحابی بودن و قرابت [ با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] نمی‌شود؟».

و دراین باره شعری از آن حضرت علیه‌السلام روایت شده است [ که خطاب به

ابوبکر فرمودند ] :

فَإِنْ کُنْتَ بِالشَّوْری مَلَکْتَ أُمُورَهُمْ

فَکَیْفَ بِهذا وَالمُشِیرُونَ غُیَّبُ

وَإِنْ کُنْتَ بِالقُرْبی حَجَجْتَ خَصِیمَهُمْ

فَغَیْرُکَ أَوْلی بِالنَّبِیِّ وَأَقْرَبُ⁽³⁾

عبارت چنین نقل شده: «واعجبا أتکون الخلافه بالصحابة والقرابة؟!».

اگر تو بر اساس شورا [ و با تکیه بر آراء مردم ]

اداره امورشان را تصاحب کرده‌ای، چگونه ممکن است و حال آنکه رأی دهندگان [ واجد شرایط در صحنه نبودند و در این رأی‌گیری و شورا ] حضور نداشتند؟!

و اگر به سبب قرابت و نزدیکی [ به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] با مخالفین استدلال نمایی، [ جواب خود را بدان که ] غیر تو به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم سزاوارتر و نزدیک‌تر است.

و از حضرت امام رضا علیه‌السلام روایت است که فرمودند: «امامان خلفای خداوند در زمین می‌باشند».⁽⁴⁾

چهارمین خلیفه

همچنین از حضرت امام رضا، از پدران گرامی‌اش، از امیر المؤمنین

علی بن ابی طالب علیهم‌السلام روایت است که فرمود: ای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم! در یکی از گذرگاه‌های شهر مدینه راه می‌رفتم که پیرمردی بلندقامت و چهارشانه با محاسنی انبوه را دیدیم، او بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم سلام کرد و مرحبا گفت، سپس روی به سوی من نمود و چنین اظهار داشت: سلام بر تو ای چهارمین خلفا و رحمت و برکات خداوند بر تو باد! آیا چنین نیست یا رسول اللّه؟ رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به او فرمودند: آری [ همین‌طور است ]. آنگاه پیرمرد رفت.

من به آن حضرت گفتم: یا رسول اللّه! [ معنی ] این سخن چیست که این پیرمرد به من گفت و شما او را تصدیق کردید؟

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: تو بحمد اللّه چنین هستی، خداوند متعال در کتاب خود فرموده است: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الأرْضِ خَلِیفَةً»⁽¹⁾

؛ البته که من در زمین خلیفه و جانشینی گمارنده‌ام. [ نخستین ] خلیفه‌ای که در زمین قرار داده شد، آدم علیه‌السلام بود.

و خداوند فرموده است: «یا داوُدُ إِنّا جَعَلْناکَ خَلِیفَةً فِی الأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّاسِ بِالحَقِّ»⁽²⁾

؛ ای داود! ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم، پس بین مردم به حق داوری نمای. او دومین خلیفه است.

و هم خداوند متعال از قول حضرت موسی علیه‌السلامخطاب به هارون علیه‌السلام

فرموده است: «اُخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ»⁽³⁾

؛ خلیفه و جانشین من در قومم باش و اصلاح کن. این خطاب به هارون است هنگامی که موسی او را به جانشینی و خلافت خود میان قومش گماشت، و او سومین خلیفه است.

و خداوند متعال فرموده است: «وَأَذانٌ مِنَ اللّه‌ِ وَرَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یَوْمَ الحَجِّ الأَکْبَرِ»⁽⁴⁾

؛ و این اعلامی است از سوی خداوند و رسول او به سوی مردم روز حجّ اکبر.

2و تو بودی که از سوی خداوند و رسول او پیام رساندی، و تو وصیّ و وزیر منی، و ادا کننده وام منی و رساننده [ حقایق دین ] از سوی من می‌باشی، و تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی، جز اینکه بعد از من پیغمبری نیست، بنابراین تو چهارمین خلفا می‌باشی، چنانکه پیرمرد بر تو سلام کرد، نمی‌دانی او کیست؟

گفتم: خیر. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: او برادرت خضر علیه‌السلام است.⁽¹⁾

خلافت حضرت مهدی علیه‌السلام

خلافت حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - به طور خصوص، در چند آیه و چندین حدیث بیان شده است، برای رعایت اختصار به ذکر برخی احادیث بسنده می‌کنم:

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «قیامت برپا نمی‌شود تا اینکه قائم برحق از ما بپاخیزد و آن، هنگامی است که خداوند - عزّوجلّ - اجازه فرماید، پس هر کس از او پیروی کند، نجات یابد و هر که تخلّف نماید، هلاک گردد. پس خدا را! خدا را! ای بندگان خدا! به سوی او بشتابید هرچند روی یخ و برف باشد، زیرا او خلیفة اللّه است».⁽²⁾

(یعنی تحت هر شرایطی حتی در یخبندان به سوی امام بشتابید)

همچنین از طریق عامّه، از آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم وارد شده که فرمودند: «حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - خروج می‌کند در حالی که بر سرش ابری هست که در آن منادی ندا می‌کند: این مهدی خلیفة اللّه است از او پیروی کنید».⁽³⁾

گستره خلافت حضرت مهدی علیه‌السلام

مرحوم نهاوندی در بیان کیفیت خلافت آن حضرت مطالبی فرموده که با اندکی تصرف می‌آورم:

می‌توان گفت: آن بزرگوار - ارواحنا فداه - از لحاظ صورت و معنی و ظاهر و باطن خلیفة اللّه است. از جهت صورت و ظاهر به این بیان: همان‌طور که ساختمان دلالت بر بنّا و سازنده‌اش دارد، همچنین ذات و صفات آن حضرت - عجّل اللّه فرجه الشریف - نیز بر ذات و صفات خداوند دلالت دارد، زیرا که لا مکان و لا جهت بودن آن حضرت بر لا مکان و لا جهت بودن خداوند دلالت می‌کند، و زنده بودن آن حضرت نمایانگر حیات الهی است، و قدرت آن جناب حاکی از قدرت اوست، و اراده‌اش نشانه اراده خداوند، و سمعش از سمیعیت و بصرش از بصیریت حق، و گفتارش به نیابت از کلام خدا، و علم او نمودار علم خدای تعالی است، و همین‌طور سایر اوصاف کمالیه آن حضرت که خلیفه و نایبی از صفات کمالیه الهی است. و امّا از جهت معنی: چون در جهان هیچ چراغی جز آن وجود انور نیست که بتواند از نور الهی روشنی کامل بگیرد و نمایندگی از خداوند آن را در زمین آشکار سازد، بنابراین مقام خلیفة اللهی به آن حضرت اختصاص یافته است... .⁽¹⁾

در پایان این بخش دو حکایت از تشرّفات را که در آن عنوان خلافت یاد گردیده می‌آورم:

غانم هندی

1 - شیخ صدوق رحمه‌الله به سه طریق و شیخ کلینی رحمه‌الله به سند خود از غانم بن سعید (ابوسعید هندی) روایت کرده‌اند که غانم گفته است: در کشمیر داخلی - یکی از نواحی معروف هندوستان - بودم و یارانی داشتم که همگی از کرسی‌نشینان نزدیک حاکم آن دیار بودند، ما چهل مرد بودیم که کتاب‌های چهارگانه تورات و انجیل و زبور و صحف ابراهیم را به خوبی

می‌خواندیم و از مضامین آنها آگاه بودیم، بین مردم قضاوت می‌کردیم و احکام دینی را به آنان می‌آموختیم، در مسائل حلال و حرام برایشان فتوی می‌دادیم، حاکم و سایر مردم در شؤون دینی به ما مراجعه داشتند.

روزی در جمع ما از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم سخن به میان آمد و درباره آن حضرت گفتگو کردیم که این پیامبری که نامش در کتاب‌ها یاد شده است، راجع به او اطلاعی نداریم، پس باید که از او جستجو کنیم و دنبالش برویم، آنگاه همگی رأی دادند که من به کنجکاوی و بررسی احوال آن حضرت سفر کنم.

از کشمیر بیرون رفتم در حالی که مال بسیار همراه داشتم، نزدیک کابل مردمی تُرک راه بر من بریدند و اموالم را گرفتند و مجروحم ساختند و به کابل بردند، سلطان کابل که ماجرای مرا دانست، به شهر بلخ روانه‌ام کرد، حاکم بلخ در آن زمان داود بن عبّاس بن ابی الأسود بود، به او گزارش دادند که هدف من از مسافرت چه بوده و برای پژوهش در امر دین سفر کرده‌ام و زبان فارسی آموخته‌ام و با فقها و متکلمین بحث وگفتگو داشته‌ام.

داود بن عبّاس مرا به مجلس خود فراخواند و دانشوران را به منظور مباحثه با من گرد آورد، آنها با من گفتگو کردند، به ایشان گفتم: من از دیار خود بیرون آمده‌ام، به جستجوی پیامبری هستم که نامش را در کتاب‌ها خوانده‌ام.

پرسیدند: آن پیامبر کیست و نامش چیست؟

گفتم: نامش محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است.

گفتند: این پیامبر که در جستجویش هستی پیامبر ما می‌باشد.

از شرایع دین او پرسیدم، برایم بیان کردند.

به آنها گفتم: من می‌دانم که محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پیغمبر است، ولی نمی‌دانم او همین است که شما معرّفی می‌کنید یا شخص دیگری است، شما محلّ

اقامت او را به من نشان دهید، تا نزد او بروم و از نشانه‌ها و دلایلی که خود می‌دانم از او بپرسم، اگر همان بود که او را می‌جویم، به او ایمان می‌آورم.

گفتند: آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از دنیا رفته است.

پرسیدم: وصیّ و خلیفه او کیست؟

گفتند: ابوبکر بوده است.

گفتم: این کنیه او است، نام و نسبش را بگویید.

گفتند: عبد اللّه بن عثمان - و نسب او را به قریش بیان کردند - .

گفتم: نسب پیامبرتان را بیان نمایید. نسب آن حضرت را بیان کردند، گفتم: پیامبری که من می‌جویم این شخص نیست، زیرا که آن پیامبر که در کتاب‌هایمان معرفی شده است، خلیفه و جانشین او عموزاده و شوهر دخترش و پدر فرزندانش می‌باشد، آن پیامبر را روی زمین نسل و فرزندی جز از همین شخص که خلیفه او است، نمی‌باشد.

تا این سخنان را اظهار داشتم، برآشفتند و همگی علیه من شوریدند و گفتند: ای امیر! این شخص از شرک بیرون آمده، به سوی کفر رفته و خون او حلال است، باید گردنش را بزنی.

به آنها گفتم: من به دین خود پایبند می‌باشم و جز به بیان روشن و دلیل محکم‌تر، از آن دست برنمی‌دارم... .

حاکم آن دیار شخصی را فراخواند که او را حسین بن اشکیب می‌گفتند، او را به گفتگو با من ترغیب کرد.

حسین بن اشکیب گفت: دانشوران و فقیهان اطراف تو را گرفته‌اند، بگو آنها با وی گفتگو کنند!

حاکم گفت: هر چه به تو پیشنهاد می‌کنم بپذیر، تو در خلوت با او گفتگو و مهربانی کن.

در جلسه خصوصی حسین بن اشکیب به من گفت: محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم همان پیامبر است که آنها برایت گفته‌اند، ولی خلیفه و جانشین او پسر عمویش علی بن ابی طالب علیهماالسلام است که شوهر دختر آن حضرت فاطمه علیهاالسلام و پدر فرزندانش حسن و حسین علیهماالسلام می‌باشد.

گفتم: این همان است که در جستجویش بودم، أشهد أن لا إله إلاّ اللّه وأنّ محمّدا رسول اللّه. سپس نزد امیر رفتم و اسلام آوردم، او مرا تکریم کرد و هدایایی عطا نمود و باز هم به حسین بن اشکیب سفارش کرد که امور دین را به من بیاموزد... .

به او گفتم: در کتاب‌هایمان خوانده‌ام که حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم آخرین پیامبر است، هیچ پیامبری بعد از او نیست و امر دین پس از او به عهده وصیّ و وارث و خلیفه او است و خلیفه‌ای از دنیا نرود، مگر اینکه جانشینی داشته باشد، بنابراین جانشین علی علیه‌السلام کیست؟

حسین بن اشکیب گفت: جانشین آن حضرت، حسن و سپس حسین فرزندان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بوده‌اند، - سپس امامان را یکایک نام برد تا به حضرت صاحب الزمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - رسید و ماجرای غیبت امام علیه‌السلام را بیان کرد، از آن هنگام هیچ خواسته‌ای غیر از جستجوی ناحیه مقدّسه حضرت صاحب الزمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - را نداشتم.

راوی گوید: آنگاه غانم به بغداد رفت و پس از آن برایمان نقل کرد که همسفری از دیار سند داشتم که به مذهب من گرویده بود، ولی از اخلاق او خوشم نیامد، از او جدا شدم و روزی به عبّاسیه رفته بودم، مهیّای نماز شده و در خواسته خود اندیشه می‌کردم که ناگاه شخصی به سراغم آمد و گفت: تو فلانی هستی؟! - نام هندی مرا برد - گفتم: آری. گفت: بیا که مولایت تو را فرا می‌خواند.

همراه او رفتم از محلّی به محلّ دیگر مرا می‌برد، تا به خانه و بوستانی وارد کرد، دیدم مولایم - عجّل اللّه فرجه الشریف - آن‌جا نشسته است، با من به زبان هندی سخن گفت و فرمود: خوش آمدی، حالت چطور است؟ فلانی و فلانی و... در چه حال بودند - تا چهل نفر رفقایم را نام برد و تفقّد کرد و هرچه بین ما گذشته بود، همه را به زبان هندی بیان نمود - سپس فرمودند: می‌خواستی با اهل قم به حج بروی؟

گفتم: آری، مولای من!

فرمود: امسال با آنان به حج مرو، به خراسان بازگرد و سال آینده حج به جای آور. آنگاه کیسه پولی که در مقابلش بود، نزد من افکند و فرمود: این پول را هزینه کن و در بغداد نزد فلانی مرو [ در بغداد به خانه احدی وارد نشو، و به هیچ کس چیزی مگو ] .

راوی گوید: سپس همراه ما به قم آمد و از آنجا به خراسان رفت، بعد معلوم شد که حجّاج قم از عقبه برگشته‌اند و حجّ نصیب آنها نشده، سال بعد غانم به حجّ رفت و در مراجعت هدایایی برای ما فرستاد و به قم وارد نشد، مدّتی در خراسان اقامت کرد تا وفات یافت، خدایش رحمت کند.⁽¹⁾

جوان خیبری

2 - مرحوم آیت اللّه حاج میرزا هادی خراسانی حائری با یک واسطه، از مرحوم حاج سید ابوالحسن طالقانی - از شاگردان و یاران نزدیک میرزای بزرگ شیرازی - نقل کرده: از زیارت کربلا به سامرّا بازمی‌گشتند، در قریه دُجَیل برای استراحت و صرف غذا منزل گرفتند، موقع تهیه غذا شیخ محمّد حسن - یکی از طلاب سامرا - را همراه طلبه دیگری ملاقات می‌کند که آن طلبه ناشناس تورات را به زبان عبری می‌خواند.

طالقانی گوید: تعجّب کردم و از شیخ محمّد حسن پرسیدم: این شیخ کیست و زبان عبرانی را از چه رو می‌داند؟

گفت: این شخص تازه مسلمان است و قبلاً یهودی بوده. گفتم: بسیار خوب، حتما قصّه‌ای دارد باید بگوید، شیخ تازه مسلمان گفت: قضیه من طولانی است، چون حرکت کردیم در بین راه مفصّلاً بیان خواهم کرد.

راه افتادیم، از وی سؤال کردم، گفت: من از یهود «خیبر» که سه منزلی مدینه است بودم و درب خیبر معروف اکنون موجود است، ولی زیر خاک رفته، به طوری که اگر قدری خاک را کنار بزنند نمایان می‌شود، وی گفت: در چند دِه و قریه‌ای که در حوالی خیبر است، یهودیان از زمان حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم تاکنون هستند، در یکی از همین قریه‌ها محلی برای کتابخانه مهیّا می‌باشد و در آن منزل اطاقی است قدیمی، در آن اطاق تورات بسیار قدیمی است که بر پوست نوشته شده و همیشه درب آن اطاق بسته و قفل است و از پیشینیان سفارش شده که در را باز نکنند و کسی آن تورات را مطالعه نکند، و مشهور است که هر کس نظر به آن تورات کند، مغزش عیب می‌کند و دیوانه می‌شود، مخصوصا جوان‌ها که نباید به آن نگاه کنند، شیخ به گفتار خود ادامه داد و گفت: ما دو برادر بودیم، به فکر این افتادیم که آن تورات قدیمی را زیارت کنیم، نزد کلیددار آن حجره مخصوص رفتیم و خواهش باز کردن درب اطاق را نمودیم، ولی او به شدّت امتناع کرد، ما به مقتضای «الانسان حریصٌ علی ما مُنِع»⁽¹⁾

اشتیاق و رغبت ما افزوده گردید، پول قابلی به او دادیم راضی شد که پنهانی ما را راه دهد، وعده گذاشتیم، در ساعت معین داخل اطاق شدیم و با کمال آرامی تورات قدیمی را که روی پوست نوشته شده بود، زیارت و مطالعه

نمودیم، در میان آن، یک صفحه به طور مخصوصی نوشته شده بود که جلب نظر می‌کرد، چون دقّت نمودیم، دیدیم نوشته است: پیغمبری در آخر الزمان در میان اعراب مبعوث می‌شود و تمام خصوصیات و اوصاف او را با ذکر نام و نشان و نسب و حسب بیان نموده بود و نیز اوصیاء آن پیغمبر را دوازده نفر به اسم و رسم نوشته، من به برادرم گفتم: خوب است این یک صفحه را رونوشت کنیم و جستجوی حال این پیغمبر کنیم، رونویس کردیم و دلباخته آن پیغمبر شدیم.

یگانه فکر و خیالمان پیدا کردن این فرستاده خدا بود، ولی چون سرزمین ما از راه عبور و مرور مردم دور و با خارج کمتر تماس داشتیم، چندی بدین منوال گذشت. تا آنکه چند نفر از تاجران مسلمان از مدینه برای خرید و فروش به شهر ما وارد شدند، از نزدیک با یکی دو نفر آنها محرمانه پرسشهایی نمودیم، آنچه از احوالات و نشانی‌های حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بیان کردند، همه را مطابق با نوشته آن تورات سابق الذکر می‌دیدیم، رفته رفته به حقّانیت دین اسلام یقین کردیم، ولی جرأت اظهار مطلب نداشتیم، فقط یگانه امیدمان فرار از آن آبادی و دیار بود، من با برادرم دو به دو پیرامون فرار گفتگو کردیم، گفتم: مدینه نزدیک است و ممکن است ما را گیر بیآورند و اسباب زحمت فراهم شود، بهتر این است به یکی دیگر از شهرهای مسلمان‌نشین برای پیروی از اسلام فرار کنیم، اسم «موصل» و «بغداد» را شنیده بودیم.

پدرمان تازه مرده و برای اولاد خود وصیّ و وکیل تعیین کرده بود، نزد وکیل رفتیم و دو مادیان با مقداری پول نقد از او گرفتیم، سوار شده به سرعت به سوی عراق طیّ مسافت می‌کردیم، سپس از «موصل» سراغ گرفتیم، راه را نشان دادند وارد شهر شدیم و در کاروانسرا شب را ماندیم،

صبح شد چندنفر از همان اهالی‌شهر آمده گفتند: مادیان‌ها را می‌فروشید؟ گفتیم: نه، هنوز وضع ما در این شهر معلوم نیست، چون مادیان‌ها از حیث چاقی و سلامت تحفه‌ای بود، اصرار در فروش کردند، ما هم به کلّی خواهش آنها را رد کردیم، بالاخره گفتند: اگر نفروشید به زور خواهیم گرفت، مجبور شدیم مرکوب را فروختیم، با خود گفتیم: این شهر جای ماندن نیست، برویم «بغداد».

ولی اشکالی در این بود و آن وجود دایی یهودیمان که از تجّار بااعتبار «بغداد» بود، می‌ترسیدیم خبر فرار ما به او برسد و ما را پیدا کند، به هر حال وارد «بغداد» شدیم و باز در کاروانسرایی منزل کردیم و باز هم صبح شد، این مرتبه دیگر چیزی نداشتیم که مورد طمع صاحب کاروانسرا باشد، از این رو پیرمردی که بعد از چند کلمه احوالپرسی معلوم شد همان صاحب کاروانسرا است، وارد اطاق ما شد و از جریان حال ما سؤال کرد، قصّه را مختصر برای او تعریف کردیم و گفتیم: از یهود خیبر هستیم، دین اسلام را اختیار نموده‌ایم، ما را نزد عالم مسلمین ببر تا به آیین اسلام هدایت شویم، پیرمرد نورانی گویا مژده‌ای به او دادیم، تبسّم بر لب‌های او نقش بسته و با شوق و شعف دست بر دیدگان خود گذاشت وگفت: چشم! بفرمایید برویم منزل قاضی بغداد، سه نفری بر قاضی که پیرمردی خوش‌سیما و با خنده نرمی محبت گرمی در دل دیدار کننده می‌کاشت، وارد شدیم، پس از تعارف معمولی بیان حال نمودیم و از او خواستیم که ما را ارشاد به احکام اسلام نماید، گفت: بسیار خوب، شمّه‌ای از توحید و گوشه‌ای از اثبات صانع بیان نمود، آنگاه بیان رسالت حضرت ختمی مآب و سپس شرح حال خلفاء و اصحاب آن سرور نمود، گفت: بعد از پیغمبر، عبد اللّه بن ابی قحافه «ابوبکر» خلیفه آن حضرت است.

من گفتم: عبد اللّه کیست؟ این نام مطابق با آنچه من در تورات خوانده‌ام و از روی آن نوشته‌ام نیست!

قاضی گفت: او کسی است که دخترش زوجه پیغمبر است. گفتم: چنین نباشد، من در تورات خوانده‌ام که خلیفه پیغمبر کسی است که دختر پیغمبر زوجه او است، به مجرّد شنیدن این گفتار رنگ صورت قاضی تغییر کرده، با خشم و غضب برخاست و گفت: این رافضی را بیرون کنید، زدند من و برادرم را بیرون کردند، برگشتیم به کاروانسرا. صاحب منزل هم از این جریان دلگیر شده، به ما کم‌اعتنایی می‌کرد.

از این ملاقات و گفتگوی با قاضی و رفتار اخیر او حیران و سرگردان شدیم، به علاوه نمی‌دانستیم کلمه «رافضی» چیست و به چه کسی خطاب می‌کنند و چرا قاضی ما را به این کلمه نامیده و از مجلس بیرون رانده؟ این گفتگوها و چراچراها بین من و برادرم تا نیمه شب طول کشید، چند ساعتی با حالتی مهموم خوابیدیم، بامداد صاحب کاروانسرا را صدا کردیم، گفتیم: ما را از این واقعه و ابهام نجات بده، شاید ما درست مطلب را نفهمیدیم و یا قاضی سخن ما را نفهمیده، کاروانسرادار گفت: اگر شما واقعا و از روی حقیقت طالب و خواستار دین اسلام هستید، هر چه قاضی می‌گوید، قبول کنید.

گفتم: این چه سؤالی است؟ ما برای اسلام از خویشان و مال و خانه دست کشیدیم و هیچ غرض و مرضی نداریم، گفت: بیایید برای مرتبه دوم شما را نزد قاضی ببرم، ولی مبادا خلاف رأی او حرفی بزنید، باز به منزل قاضی رفتیم. رفیقمان گفت: اینها اطاعت دارند، آنچه شما بگویید، قبول می‌کنند، قاضی هم سر التفات آمد و بنا کرد نصیحت کردن و موعظه نمودن، من گفتم: ما دو برادر از همان دهکده خودمان مسلمان شدیم و از

دیار دور خود به اینجا آمدیم برای دانستن احکام اسلام، ابدا غرضی نداریم و اگر اذن بدهید ما چند سؤالی داریم؟ قاضی گفت: بفرمایید هر چه می‌خواهید بپرسید.

گفتم: ما تورات صحیح قدیمی را خواندیم و این مطلب را که می‌خواهیم بگوییم از آن رونوشت کردیم تمام صفات و نام و نشان پیغمبر آخر الزمان و خلفاء و جانشینان آن حضرت را یادداشت کرده‌ایم و همراه داریم، ولی نام عبد اللّه بن ابی قحافه در آنها نیست. قاضی گفت: پس چه اشخاصی در آن تورات نوشته شده است؟

گفتم: خلیفه اول داماد پیغمبر است و نیز پسر عموی اوست، هنوز حرفم تمام نشده بود که طبل بدبختی ما را زدند و قاضی از شنیدن این کلام از جای خود برجست و کفش خود را از پای بیرون آورد و بر صورت و سر من تا توانست زد، به زحمت خودم را از زیرِ دست او فرار دادم، برادرم در همان دقیقه اول فرار کرده بود. در کوچه‌های بغداد راه را گم کردم با سر و صورت خونین، خودم نمی‌دانستم کجا می‌روم، پاهایم قوّت ایستادن نداشت، نشستم و بر گرفتاری و غربت و گرسنگی از طرفی، ترس و تنهایی از طرف دیگر گریه می‌کردم و تأسف می‌خوردم.

ناگاه جوانی که عمامه سفید بر سر و دو کوزه خالی به دست داشت و می‌خواست از نهر آب بردارد، نزدیک من لب آب نشست، وضع مرا که دید، پرسید: تو را چه می‌شود؟ گفتم: غریب هستم و مبتلا گشتم. فرمود: قصه خود را بگو، گفتم: از یهود خیبر بودم، اسلام آوردم، با برادرم با هزار زحمت و مشقّت به اینجا آمدم، می‌خواستم احکام اسلام را بیاموزم، مرا چنین جزایی داده‌اند، سپس اشاره به خون‌های سر و صورت نمودم، فرمود: از تو می‌پرسم یهود چند فرقه هستند؟

گفتم: فرقه‌های بسیار. فرمود: هفتاد و یک فرقه شدند، آیا همه بر حق هستند؟ گفتم: نه. فرمود: نصاری چند فرقه شدند؟ گفتم: آری، فرقه‌های مختلف باشند، فرمود: هفتاد و دو فرقه، آیا همه برحق می‌باشند؟ گفتم: نه. فرمود: ملّت اسلام نیز فرق مختلفه هستند، هفتاد و سه فرقه شده‌اند، ولی فقط یک فرقه بر حق می‌باشد!

گفتم: من در جستجوی همین فرقه هستم. چه باید بکنم؟ فرمود: از این طرف برو کاظمین - و اشاره فرمود به جانب غربی - سپس فرمود: برو خدمت شیخ محمّد حسن آل یاسین، حاجت تو برآورده خواهد شد. حرکت کردم و در همان اثنا جوان هم از نظرم غایب شد، هرچه این طرف و آن طرف نگاه کردم ابدا اثری از او ندیدم. تعجّب من زیادتر شد، به خود گفتم: این جوان کی بود و چه شد؟! زیرا در ضمن صحبت و حکایت حال خویش و اینکه در تورات اوصاف پیغمبر و خلفای آن سرور را دیدم و نوشتم. می‌فرمود: می‌خواهی من برای تو بخوانم؟ عرض کردم: بفرمایید! شروع به خواندن فرمود به طوری که در دل خویشتن گمان کردم آن تورات خطّی که در خیبر دیدم، گویا همین بزرگوار نوشته است. چون از نظرم غایب شد، دانستم این شخص الهی بوده و از مردم عادّی نبوده، لذا یقین به هدایت کردم.

سپس قوّتی در خود یافتم، به جستجوی برادرم کوشش کردم، پیدایش نمودم و برای اینکه نام کاظمین و شیخ محمّد حسن آل یاسین را فراموش نکنم، مکرّر بر زبان می‌راندم. برادرم پرسید: این چه دعایی است می‌خوانی؟ گفتم: دعا نیست، چنین و چنان است، او هم خوشحال شد. پس از سؤال و پرسش به کاظمین رسیدیم و به منزل شیخ وارد شدیم، قصّه را از اوّل تا پایان برای او بیان نمودم، شیخ برخاست ایستاد و به

شدّت گریه کرد، مرا نزدیک طلبید و مرتّب بر چشم من بوسه زد، یک ساعت همی گریه می‌کرد و چشم مرا می‌بوسید و می‌گفت: با این چشم نظر به جمال والا جلال حضرت ولی عصر - ارواحنا فداه - نمودی؟! مدّتی مهمان شیخ بودیم، خبر ما منتشر شد، خویشان ما از «خیبر» به دایی ما در «بغداد» نوشتند، او در جستجوی ما آمد، شیخ ما را به «سامرّا» فرستاد، (آقای حاجی میرزا ابوالحسن طالقانی فرمودند: مدّتی این دو برادر در «سامرّا» بودند، تا آنکه دایی آنها ملتفت شد، به حکومت شکایت کرد که دو پسر از خانواده ما اموال پدر را دزدیده به «سامرّا» رفته‌اند. حکومت تعقیب می‌نمود.)

مرحوم آیت اللّه میرزای بزرگ به آن دو برادر فرمود: دایی شما خیلی اسباب زحمت فراهم کرده، می‌ترسم به شما ضرری برساند. خوب است شما به «حلّه» بروید و خود را مخفی کنید، مخارج برای ما معیّن فرمود.

به «حلّه» رفتیم. میرزای طالقانی فرمود: چندی پس از نقل این حکایت او را در نجف دیدم. گفت: ساکن حلّه شدیم و کمال آسایش را داریم.⁽¹⁾

یاری‌گر حقّ خداوند: وَناصِرَ حَقِّه

«وَناصِرَ حَقِّهِ»؛ و یاری‌گر حقّ او.

نَصْر در لغت عربی: رسیدن به خیر و عطا کردن خیر به دیگری است، چنانکه گویند: «نَصَرْتُ بَلَدَ کَذا؛ به فلان شهر رسیدم» و گویند: «نَصَرَ اللّه‌ُ المُسْلِمینَ؛ خداوند پیروزی بر دشمنان را به مسلمانان عطا فرمود».⁽²⁾

و ناصر: نعت فاعلی از نصر است، به معنی یاور و یاری‌گر که در رسانیدن خیر به کسی او را همراهی کند.

و حقّ: لزوم و ثبوت و پایداری است، و هرگاه به واژه دیگری اضافه

گردد یا به شخصی نسبت داده‌شود، یکی‌از دو مفهوم ازآن بدست می‌آید:

اوّل: ثبوت و اختصاص شی‌ء مورد نظر به مضاف إلیه، که دیگری در آن نسبت شریک نیست، چنانکه گویند: این پیراهن حقّ علی است، یعنی به او اختصاص دارد و برای او ثابت است که شخص دیگری در آن پیراهن سهم و بهره‌ای ندارد، و نیز در مقام نفی گویند: حقّ فلانی نبود که او را بزنند، یعنی: چنین کیفری برای او ثابت نیست.

دوم: ثبوت و لزوم حکم برای مضاف إلیه، هر چند که دیگری هم در آن شریک باشد، چنانکه گویند: حقّ فلانی است که احترام گردد، یعنی: احترام او لازم و واجب است، گرچه دیگران نیز در این حکم با او شریک هستند و احترام آنها هم واجب و لازم است.⁽¹⁾

در این عبارت کلمه حق به خداوند اضافه شده است، و حقّ بزرگ خداوند بر بندگان، اطاعت و فرمان‌برداری همه جانبه از او است که هرگز برای او شریک و انبازی قرار ندهند و نافرمانی او نکنند و در برابر دستورات او تسلیم باشند.

امام زین العابدین علیه‌السلام در این باره چنین فرموده است: «فَأَمّا حَقُّ اللّه‌ِ الأَکْبَرِ عَلَیْکَ فَأَنْ تَعْبُدَهُ لا تُشْرِکَ بِهِ شَیْئا، فَإِذا فَعَلْتَ ذلِکَ بِإِخْلاصٍ جَعَلَ لَکَ عَلی نَفْسِهِ أَنْ یَکْفِیَکَ أَمْرَ الدُّنْیا وَالآخِرَةِ، وَیَحفَظَ لَکَ ما تُحِبُّ مِنْهُما⁽²⁾پس حقّ بزرگ خداوند بر تو آن است که او را پرستش کنی، به هیچ‌وجه به او شرک نورزی، که هرگاه با خلوص نیّت چنین کنی، خداوند برای تو بر خودش لازم می‌نماید که امر دنیا و آخرت تو را کفایت کند و هر خواسته‌ای که نسبت به آنها داری برآورده سازد».

سایر حقوق بی‌شمار خداوند بر بندگان از شاخه‌های همین حق است، چون خداوند در تمامی شؤون فکری و عملی انسان حقوقی دارد که

رعایت همه آنها لازم است و کوتاهی و سهل‌انگاری نسبت به هر یک از آنها مایه گرفتاری دنیوی و کیفر اخروی خواهد بود.

در امور اعتقادی حقّ خداوند است که مردمان آنچه را می‌دانند، باز گویند و معتقد شوند و از آنچه نمی‌دانند، خاموش بمانند و توقف کنند، چنانکه به چند طریق از زراره از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت آمده که گوید: به آن حضرت عرض کردم: حقّ خداوند بر آفریدگانش چیست؟ فرمود: «حقّ خداوند بر آفریدگانش این است که آنچه می‌دانند بگویند و از آنچه نمی‌دانند باز ایستند، که هرگاه چنین کنند، به خدا سوگند حقّ او را ادا نموده‌اند».⁽¹⁾و از مهم‌ترین حقوق الهی بر بندگان حقوق مالی است که برای خداوند ثابت و لازم است و بر عهده بندگان است.

امام صادق علیه‌السلام در نامه‌ای خطاب به یاران خود چنین فرمودند: «و ای گروه مورد رحمت و برتری بر دیگران! مبادا حقوقی را که خداوند نزد شما دارد، روز به روز و ساعت به ساعت تأخیر اندازید، زیرا که هر کس در پرداخت حقوقی که خداوند نزد او دارد شتاب نماید، خداوند تواناتر است که به سرعت در دنیا و آخرت به او خیر برساند، و هر آن‌که پرداخت حقوقی را که خداوند نزد او دارد به تأخیر اندازد، خداوند تواناتر است که روزی او را تأخیر اندازد، و هرکه خداوند روزی‌اش را بازدارد، نخواهد توانست به خود روزی دهد، بنابراین حقّ خداوند را در آنچه به شما روزی داده بپردازید، تا خداوند باقیمانده آن را بر شما پاکیزه و لذّت‌بخش سازد و آنچه وعده فرموده که - آن را چندین برابر خواهد ساخت - تحقّق بخشد و چنان آن را فزون‌تر نماید که احدی جز او که پروردگار جهانیان است، شماره و حقیقت فضل و مزیّت آن را نمی‌داند...⁽²⁾

و اینکه امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - یاری‌گر حقّ خداوند است نیازی به استدلال ندارد، زیرا که آن حضرت در زمان ظهور همه جهانیان را به پرستش و اطاعت خداوند خواهد رسانید و کفر و شرک و باطل را از بیخ و بن براندازد و احکام الهی را به طور کامل اجرا می‌کند، و این بالاترین حدّ یاری حقّ خداوند است.

خداوند هم آن حضرت را یاری خواهد کرد و بر تمامی دشمنان پیروز خواهد ساخت، چنانکه یکی از القاب آن حضرت منصور است. بنابراین او هم یاری‌گر است و هم یاری شده است.

حجّت خداوند: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّةَ اللّه‌ِ وَدَلِیلَ إِرادَتِهِ

اشاره

سلام بر تو ای حجّت [نمایانگر] خداوند و نشانگر خواسته او

حجّت در لغت: نمایان‌گر و دلیل و برهان و بیّنه را گویند، و جمع آن حُجَج است که هنگام بحث و گفتگو با طرف مقابل به کار گیرند، خواه آن دلیل درست و مورد قبول خردمندان باشد یا آن دلیل باطل و مردود باشد، چنانکه خداوند متعال فرماید: «وَالَّذِینَ یُحاجُّونَ فِی اللّه‌ِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِیبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ»⁽¹⁾

؛ و آنان که راجع به خداوند پس از پذیرفته شدن دعوتش محاجّه می‌کنند، دلیلشان نزد پروردگارشان باطل و بی‌پایه است.

و در هفت مورد از آیات قرآن به معنی غلبه و دلیل آمده است، و حجّت به کسانی گفته می‌شود که به وسیله گفتار و کردار و تمامی شؤون آنان برحقّ احتجاج و استدلال می‌گردد هرگاه از خطا و عصیان معصوم باشند، مانند انبیا و ائمّه و حضرت صدّیقه کبری فاطمه زهرا ( علیهم‌السلام) که در تمامی شؤون الگوی مردم و مظهر هدایت و نمودار حقایق دین می‌باشند.

سپس در مراحل بعدی کسانی که گفتار و کردارشان استوار و درست است و با خدا و رسول و ائمه علیهم‌السلام به راستی رفتار می‌کنند، که به وجود آنان بر اسلام استدلال می‌گردد که لقب حجّة الاسلام بر ایشان اطلاق می‌شود و معنایش این است که: هر کس می‌خواهد اسلام را بشناسد، به

این شخص بنگرد. بنابراین کسی که عملش برخلاف اسلام باشد نمی‌توان به او حجّة الاسلام گفت، زیرا که نمی‌شود آن را دلیل اسلام گرفت و نماد دین شمرد.⁽¹⁾

نتیجه اینکه: حجّت خداوند کسی است که وجود او زبان گویای دلایل الهی و نمایانگر تمامی حقایق دین است، و خداوند در هر زمان حجّتی برای مردم قرار داده است.

چنانکه امام باقر علیه‌السلام فرمودند: به خدا سوگند! خداوند از آن هنگام که آدم علیه‌السلام را قبض روح نموده، زمین را بدون امامی که به وسیله او به خداوند رهنمون شوند، وا نگذاشته است، و او است حجّت خداوند بر بندگانش، و زمین بدون امامی که حجّت خداوند بر بندگانش باشد بر جای نمی‌ماند.⁽²⁾

و اگر حجّت نباشد، مردم برای شناخت خداوند و احکام و دستورات او هیچ راهی ندارند و این حقیقت در احادیث بسیار تأکید شده است، از جمله:

1 - هشام بن الحکم گوید: امام صادق علیه‌السلام به زندیقی که پرسید: از چه راهی [ لزوم و ضرورت وجود ] پیامبران و رسولان را ثابت می‌کنید؟

امام علیه‌السلام فرمود: «وقتی ثابت کردیم که ما آفریدگار و صانعی داریم که از ما و هر چه آفریده برتر است، و آن صانع حکیم و بلندمرتبه و ارجمند است که نشاید آفریدگانش او را ببینند، یا لمس کنند و بی‌واسطه با هم برخورد و گفتگو نمایند، ثابت شد که باید او را سفیرانی در آفریدگانش باشند، تا [ عظمت و خواسته و فرمان ] او را برای مخلوق و بندگان او بیان و تفسیر کنند و ایشان را به مصالح و منافع و موجبات تباهی و نابودیشان رهنمون گردند...».⁽³⁾

گفتگو ... آنگاه هدایت

2 - یونس بن یعقوب گوید: در محضر امام صادق علیه‌السلام شرفیاب بودم که مردی از اهل شام بر آن جناب وارد شد و عرضه داشت: من علم کلام و فقه و فرائض را می‌دانم و برای مباحثه با اصحاب شما آمده‌ام.

امام صادق علیه‌السلام به او فرمود: سخن تو از کلام رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است یا از خودت؟

گفت: از گفتار رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و از خودم.

امام علیه‌السلام فرمود: بنابراین تو شریک رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم هستی!

گفت: خیر.

فرمود: پس وحی را [ بدون واسطه ] از خداوند - عزّوجلّ - شنیده‌ای که تو را خبر می‌دهد؟!

گفت: خیر.

فرمود: پس اطاعت کردن از تو واجب است همان‌گونه که اطاعت از پیامبر واجب است؟

گفت: خیر.

امام صادق علیه‌السلام روی به من کردند و فرمودند: ای یونس بن یعقوب! این مرد پیش از آنکه وارد بحث شود، خود را محکوم کرد (چون اقرار نمود که هیچ دلیل و حجّتی بر گفتار خود ندارد). سپس فرمود: ای یونس! اگر علم کلام را خوب می‌دانستی با او سخن می‌گفتی.

عرض کردم: قربانت شوم، من از شما شنیده‌ام که از علم کلام نهی می‌نمودید و فرمودید: وای بر صاحبان علم کلام که می‌گویند: چنین چیزی پذیرفتنی است و آن پذیرفتنی نیست، و این به نتیجه می‌رسد و آن به نتیجه نمی‌رسد، و این را می‌فهمیم و آن معقول نیست و... [ مطالب را به میزان عقل و معلومات خود می‌سنجند و ارزیابی می‌کنند ].

امام علیه‌السلام فرمودند: من که گفته‌ام وای بر آنها، در صورتی است که سخن مرا واگذارند و به آنچه می‌خواهند روی آورند [ و به دلخواه خود بدون دلیل سخن بگویند ]. آنگاه فرمودند: برو بیرون و هر یک از متکلّمان را ببینی، نزد من بیاور.

یونس گوید: من حمران بن اعین، احول⁽¹⁾

و هاشم بن سالم را که علم کلام را خوب می‌دانستند، آوردم و نیز قیس بن ماصر را - که به نظر من کلام را از همه بهتر می‌دانست و از حضرت علی بن الحسین علیهماالسلام فنّ کلام را آموخته بود - به محضر امام وارد ساختم، هنگامی که همگان جمع شدیم در خیمه‌ای که پیش از موسم حجّ کنار کوهی در ناحیه حرم برای امام صادق علیه‌السلام برپای می‌داشتند - امام صادق علیه‌السلام سر از خیمه خود بیرون کردند، شترسواری به سرعت پیش می‌آمد، امام فرمود: به پروردگار کعبه سوگند! که این هشام است. ما گمان کردیم مقصود هشام از فرزندان عقیل است که او را بسیار دوست می‌داشت، ناگهان هشام بن حکم وارد شد در حالی که موی رخسارش تازه روییده بود و همه ما از جهت سن و سال از او بزرگ‌تر بودیم.

امام صادق علیه‌السلام برای او جا باز کرد و فرمود: به دل و زبان و دستش یاور ما است. سپس فرمود: ای حُمران! با این مرد گفتگو کن. حمران با او به بحث پرداخت و بر او پیروز شد. آنگاه فرمود: ای طاقی! با او به گفتگو پرداز. مؤمن الطاق نیز با او به بحث پرداخت و بر او چیره شد. پس از آن امام علیه‌السلام فرمود: ای هشام بن سالم! با او گفتگو کن. او با شامی گفتگو کرد و برابر شدند [ هر دو بر اثر طولانی شدن بحث عرق کردند ].

آنگاه امام صادق علیه‌السلام به قیس بن ماصر فرمود: با او گفتگو کن. قیس هم به مباحثه پرداخت و امام علیه‌السلام از گفتگوی ایشان می‌خندید، زیرا که مرد شامی گیر افتاده بود.

پس از آن به مرد شامی فرمود: با این نوجوان - یعنی هشام بن الحکم - گفتگو کن. مرد شامی اظهار تمایل کرد و به هشام گفت: ای جوان! راجع به امامت این مرد از من بپرس، هشام [ از بی‌ادبی آن شامی نسبت به امام علیه‌السلام ] خشمگین شد تا آن‌جا که می‌لرزید، سپس [ بر خود مسلّط شد ] به مرد شامی گفت: آیا پروردگار تو به آفریدگانش مهربان‌تر است یا خود آفریدگان نسبت به خودشان؟

مرد شامی گفت: پروردگارم به آفریدگانش خیرخواه‌تر است.

هشام گفت: خداوند در مقام خیرخواهی نسبت به آفریدگانش چه کرده است؟

شامی گفت: برای ایشان حجّت و راهنمایی بپاداشته تا پراکنده نشوند و با یکدیگر اختلاف نکنند و آن حجّت خدا ایشان را الفت دهد و نابسامانی‌ها را سامان بخشد و از دستورات پروردگارشان آگاهی دهد.

هشام گفت: او کیست؟

شامی گفت: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم.

هشام گفت: پس از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم کیست؟

مرد شامی گفت: کتاب خدا (قرآن) و سنّت پیامبر است.

هشام گفت: آیا قرآن وسنّت برای رفع‌اختلاف امروز ما سودمنداست؟

شامی گفت: آری.

هشام پاسخ داد: پس چطور من و تو با هم اختلاف داریم و بر اثر آن، تو از شام به اینجا آمده‌ای؟

مرد شامی خاموش ماند. امام علیه‌السلام به او فرمود: چرا سخن نمی‌گویی؟

جواب داد: اگر بگویم کتاب و سنّت از ما رفع اختلاف کرده‌اند، بی‌جا گفته‌ام، زیرا که وجوه متعدّد را احتمال دارند، و اگر بگویم اختلاف داریم و هر یک از ما دو گروه مدّعی حقّانیت خویش است، بنابراین کتاب و سنّت برای [ رفع اختلاف ] ما سودمند نبوده‌اند، ولی همین اشکال را به هشام برمی‌گردانم و با او احتجاج می‌کنم.

امام علیه‌السلام فرمود: از او بپرس که او را سرشار [ از علم ] خواهی یافت.

مرد شامی به هشام گفت: ای شخص! چه کسی به آفریدگان مهربان‌تر و خیرخواه‌تر است؟ پروردگارشان یا خودشان؟

هشام گفت: پروردگارشان نسبت به آنان خیرخواه‌تر است.

شامی پرسید: آیا پروردگارشان برای آنان کسی را بپاداشته که گفتارشان را یکی سازد و نابسامانی‌های آنان را سامان دهد و حقّ و باطل را برایشان بیان نماید؟

هشام پاسخ داد: در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم یا این زمان؟

شامی گفت: در زمان رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم که (معلوم است) خود رسول اللّه بوده است، اما امروز کیست؟

هشام گفت: همین آقا که بر مسند نشسته است - اشاره به امام صادق علیه‌السلام - و از اطراف جهان به سوی او سفر می‌کنند و ما را از خبرهای آسمان و زمین اطلاع می‌دهد و این علم را از پدر و نیای خویش به ارث گرفته است.

شامی پرسید: از چه راهی می‌توانم به این نتیجه برسم؟

هشام گفت: هر چه می‌خواهی از آن حضرت بپرس.

شامی گفت: عذری برایم باقی نگذاشتی، بر من است که بپرسم.

امام صادق علیه‌السلام فرمودند: ای مرد شامی! تو را آگاه سازم که سفرت چگونه بود و از کدام راه آمدی؟ چنین و چنان بود... .

مرد شامی با خرسندی اظهار داشت: درست فرمودید، اکنون به خدا اسلام آوردم.

امام صادق علیه‌السلام فرمود: نه. بلکه به خداوند ایمان آوردی، اسلام پیش از ایمان است، بر مبنای اسلام مردم از یکدیگر ارث می‌برند و با هم ازدواج می‌کنند و به وسیله ایمان پاداش می‌برند.

مرد شامی عرضه داشت: درست فرمودید! من گواهی می‌دهم که جز خداوند سزاوار پرستش نیست و اینکه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسول خداوند است و شما جانشین اوصیا هستید... .⁽¹⁾

اطلاق حجّت بر ائمّه معصومین علیهم‌السلام به جهت آن است که خداوند به وسیله ایشان - که اعمال و اخلاق و رفتارشان راهنمای سعادت مردم است - حجّت و دلیل خود را تمام کرده است.

در عقیده امامیه وجود حجّت از دو جهت لازم است: هم از جهت تشریع، یعنی باید حافظ و نگهبان امور تکوینی و فطری عالم بوده باشد که آن را ولایت تکوینی گویند و هم حامل و حافظ و رساننده احکام جعلی و تشریعی.

ویژگی‌های حجّت خدا

برای توضیح بیشتر گوییم: حجّت خدا باید از نظر کلّی دارای سه نیرو و قوّه باشد که بعد از خداوند کسی از مخلوق در حدّ و مرتبه او از حیث این قوای سه‌گانه نباشد:

1 - قوّه علمی حجّت است؛ که باید از حیث عقل و علم از هر جهت

بالاتر و داناتر باشد و علم او از طرف خداوند به او تفویض شده باشد، نه اینکه از بشر دیگری گرفته و کسب کرده باشد، و عقل و علم او بر تمام عقول و علوم بشری احاطه داشته و قوای عقلی و علمی مخلوق در برابر عقل و علم حجّت مغلوب و تحت انقیاد او قرار گیرند.

2 - قوه عملی حجّت است؛ و آن باید به حدّی باشد که بتواند هرگونه تصرفی بخواهد در عالم تکوین بنماید.

3 - قوه حاسّه حجّت است؛ که باید در هر یک از شاخه‌های آن سرآمد تمامی مخلوق روی زمین باشد، مثلاً در بینایی چنان باشد که آن چیزی را که او می‌بیند دیگران عاجز باشند، چنانکه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: «طُوِیَتْ لِیَ الأَرْضُ فَأُرِیتُ مَشارِقَها وَمَغارِبَها؛ زمین برای من درنوردیده شد که خاورها و باخترهای آن را به من نشان دادند».

و در نیروی شنوایی فرمود: «أَطَّتِ السَّمآءُ وَحَقَّ لَها أَنْ تَئِطَّ ما فِیها مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلاّ وَفِیها مَلَکٌ راکِعٌ أَوْ ساجِدٌ؛ آسمان به صدا درآمد و سزاوارش بود

که به صدا درآید، که هیچ جای پایی نیست مگر اینکه در آن فرشته‌ای در حال رکوع یا سجود است».

و در قوّه بویایی فرمود: «إِنِّی أَجِدُ نَفَسَ الرَّحْمنِ مِنْ قِبَلِ الَیمَنِ؛ من بوی رحمانی از سوی یمن استشمام می‌کنم».⁽¹⁾

عنوان حجّة اللّه در خصوص حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - ویژگی خاصی دارد، به طوری که این لقب شریف از مشهورترین القاب آن حضرت است، چنانکه بسیاری از مردم با عنوان: حجّة بن الحسن یا حضرت حجّت، آن جناب را یاد می‌کنند، در احادیث و ادعیه و زیارات نیز به این وصف بسیار یاد شده است، از جمله در حدیثی شیخ صدوق رحمه‌الله

از عثمان بن سعید عَمْری آورده که فرمود: در محضر امام ابومحمد حسن بن علی علیهماالسلام بودم، از آن بزرگوار سؤال شد خبری که از پدرانش روایت شده: «زمین از حجّت الهی بر مخلوق تا روز قیامت خالی نخواهد ماند، هرکه در حالی بمیرد که امام زمانش را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیت مرده است»؟ امام علیه‌السلام فرمود: «البته این حدیث درست است و حق، همان‌طور که روز حق است».

عرض شد: یابن رسول اللّه! امام و حجّت بعد از شما کیست؟

فرمود: «فرزندم محمّد که امام و حجّت بعد از من است، هر که بمیرد و او را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیّت مرده است. بدانید که او را غیبتی طولانی است که افراد نادان در آن سرگردان شوند و به هلاکت مبتلا گردند و وقت‌گذاران دروغ می‌گویند، سپس خروج می‌کند، گویا می‌بینم پرچم‌های سپیدی که در نجف کوفه بالای سرش به اهتزاز است».⁽¹⁾

مرحوم نهاوندی در این باره چنین فرموده است: «با آنکه در این لقب، سایر ائمّه علیهم‌السلام شریکند و همه حجّت‌هایند از جانب خداوند بر خلق، لکن چنان اختصاص به آن جناب دارد که در اخبار، هر جا بی‌قرینه و شاهدی ذکر شود، مراد آن حضرت علیه‌السلام است.

و بعضی گفتند: لقب آن جناب حجّة اللّه است، به معنی غلبه یا سلطنت خدای بر خلایق؛ چه این هر دو به واسطه آن حضرت به ظهور خواهد رسید.

و نقش خاتم (مُهر دستی) آن جناب: «أَنَا حُجَّةُ اللّه‌ِ»، و به روایتی: «أَنَا

حُجَّةُ اللّه‌ِ وَخالِصَتُهُ» است، و به همین مُهر روی زمین حکومت کند.⁽²⁾

و قلمرو حجّت بودن ائمّه اطهار علیهم‌السلام تمامی جنّ و انس و فرشتگان و... می‌باشد، چنانکه در حدیثی از سلیمان بن خالد آمده که گوید: از حضرت

امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: «هیچ پیامبر یا آدمی یا انسان یا جنّ یا فرشته‌ای در آسمان‌ها نیست، مگر اینکه ما [ امامان ] بر آنان حجّت‌ها هستیم، و خداوند هیچ مخلوقی پدید نیاورده، مگر اینکه ولایت ما را بر آنان عرضه نموده و به وسیله ما بر آنان حجّت آورده، که دسته‌ای نسبت به ما مؤمن هستند و عدّه‌ای منکر می‌باشند، حتی آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها».⁽¹⁾

خواست خداوند

«وَدَلِیلَ إِرادَتِهِ»؛ و نشانگر خواسته او

دلیل در لغت به معنی: راهنما، رهبر، رهنمون، راهبر، نشانگر و علامت و نمودار می‌باشد، و اراده: خواسته، میل و رغبت، آهنگ و قصد کردن است.

و نسبت به خداوند از بحثهای پُر دامنه است که وارد شدن به آن در این‌جا مناسب نیست و تنها به اشاره‌ای که موضوع بحث را توضیح دهد، بسنده می‌کنیم:

اراده خداوند: مشیّت و خواست و تقدیر و ایجاد و فرمان او است، و آن بر دو گونه است: تکوینی و تشریعی.

اراده تکوینی خداوند: خواست و ایجاد قطعی و غیر قابل تغییر او است که بدون تخلّف و تأخیر واقع می‌شود، چنانکه فرموده است: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»⁽²⁾

؛ امر او فقط چنین است که هرگاه چیزی‌را اراده‌نماید، به‌آن بگوید: باش. پس [ به طور حتم وبی‌درنگ ] بوجودمی‌آید.

و اراده تشریعی خداوند: فرمان و دستور او به اطاعت و نهی از گناه و نافرمانی است و در آن جبری نیست، هرگاه بندگان فرمان او را به‌کار بندند ایشان را پاداش می‌دهد وچنانچه معصیت نمایند آنها را به کیفر می‌رساند.

و بیان اینکه حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - نشانگر اراده الهی است، در خصوص اراده تکوینی: بوجود آوردن آن حضرت علیرغم تمام سعی و تلاش ستمگران و دشمنان دین است.

همان‌طور که سعی و تلاش فرعون با سر بریدن کودکان و دریدن شکم زنان و بسیج کردن تمام نیروهای اطلاعاتی خود به جایی نرسید و خداوند متعال حضرت موسی علیه‌السلام را پدید آورد و بر دامان فرعون پرورش داد، تا قدرت و اراده خویش را نمایان سازد.

همچنین حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - را با وجود سعی و تلاش همه جانبه بنی امیّه و بنی عبّاس و کشتن و تبعید کردن و زندان و محاصره نمودن پدران گرامی‌اش بوجود آورد و در مرکز قدرت حکومت عبّاسیان - سامرّا - در سنّ پنج سالگی بر مسند امامت نشانید و هنگام تشییع و نماز بر بدن شریف پدر بزرگوارش امام حسن عسکری علیه‌السلام برای عموم آشکار ساخت و آنگاه در برابر چشمان حیرت زده مأمورین دولتی به پشت پرده غیبت برد و محفوظ داشته و سرانجام اراده خویش را تحقق می‌بخشد که فرموده است: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ * وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ»⁽¹⁾

؛ و ما اراده داریم بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شدند، نعمت دهیم و آنان را پیشوایانی گردانیم و ایشان را وارثان [ زمین ]سازیم و به آنان در زمین مکنت و اقتدار دهیم و به فرعون و هامان و سپاهیانشان از آنان آنچه را پروا داشتند، بنمایانیم.

امیر مؤمنان علی علیه‌السلام فرمودند: «دنیا پس از سرکشی و بدرفتاری بر ما [ آل محمد ] به کمال مهربانی و سازگاری روی خواهد آورد، همان‌گونه که ماده شتر

بدخوی به مهربانی بر بچّه خویش باز می‌گردد، سپس این آیه را خواندند: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ»».⁽¹⁾

و شیخ طوسی رحمه‌الله از آن حضرت علیه‌السلام روایت کرده که راجع به آیه کریمه فرمودند: «ایشان آل محمد علیهم‌السلام می‌باشند، خداوند مهدی ایشان را پس از تلاش [ و رنجشان ] برمی‌انگیزد و آنان را عزّت بخشد و دشمنشان را خوار و زبون گرداند».⁽²⁾

و از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام روایت آمده که فرمودند: «فرعون و هامان در اینجا دو نفر از جبّاران قریش می‌باشند، خداوند متعال آن دو نفر را هنگام قیام قائم آل محمد علیهم‌السلام در آخر الزمان زنده خواهد ساخت، و به خاطر جنایاتی که مرتکب شده‌اند از آنها انتقام می‌گیرد».⁽³⁾

و در حدیث ولادت امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - از حکیمه دختر امام جواد علیه‌السلام آمده: بامداد آن شب [ ولادت ] آمدم که بر حضرت ابومحمد - امام عسکری علیه‌السلام - سلام دهم، پرده برداشتم تا از حال سرورم (امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - ) آگاه شوم، او را ندیدم، به حضرت امام عسکری علیه‌السلام عرض کردم: قربانت شوم! سرورم کجاست؟!

فرمود: عمّه جان! او را به کسی سپردیم که مادر موسی علیه‌السلام فرزندش را به او سپرد.

حکیمه گوید: روز هفتم [ از ولادت امام عصر علیه‌السلام ] به محضر امام عسکری علیه‌السلام رفتم و سلام کردم و نشستم. امام فرمود: پسرم را نزد من بیاور. سرورم را در حالی که در پارچه‌ای بود، به محضر آن حضرت بردم، همان رفتار که روز اوّل انجام داده بود، تکرار کرد و زبان خود را در دهانش

گذاشت، گویی شیر و عسل به وی می‌دهد! آنگاه فرمود: پسرم سخن بگو.

حضرت بقیّة اللّه گفت: أشهد أن لا إله إلاّ اللّه و بر پیامبر اکرم و امیر المؤمنین و ائمّه طاهرین تا پدرش - صلوات اللّه علیهم اجمعین - درود فرستاد، سپس چنین تلاوت کرد: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارِثِینَ * وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَنُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ».⁽¹⁾

و اینکه حضرت بقیّة اللّه - عجّل اللّه فرجه الشریف - نشانگر اراده تشریعی خداوند است، نیازی به توضیح ندارد، زیرا تمام رفتار و کردار آن حضرت نمودار فرمان الهی است و آن وجود نورانی الگوی کامل مؤمنان است.

تلاوت‌گر کتاب خدا: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا تالِیَ کِتابِ اللّه‌ِ وَتَرْجُمانَهُ

اشاره

سلام بر تو ای تلاوت‌گر کتاب خداوند و روشنگر آن

تالی: اسم فاعل از تلو، به معنی پیروی کننده و در پی آورنده است، و تلاوت: پیاپی خواندن است. خواندن کتابهای آسمانی را تلاوت می‌گویند، نه هر کتاب دیگر.

فرق بین تلاوت و قرائت این است: تلاوت خواندن دو کلمه به بیشتر است، ولی قرائت یک کلمه را هم شامل می‌شود، می‌توان گفت: فلانی نام خود را قرائت کرد، امّا صحیح نیست که بگوییم: فلانی اسم خود را تلاوت کرد، چون ریشه کلمه تلاوت چیزی را در پی چیز دیگر آوردن است، بنابراین تلاوت در کلماتی است که در پی هم آورده شوند و در یک کلمه پی آمدنی نیست.⁽¹⁾

راغب گوید: تلاوت به کتابهای نازل شده خداوند اختصاص دارد، گاهی به قرائت کردن و گاهی با بکار بستن و به تصویر کشیدن او امر و نواهی و تشویقها و هشدارهای آنها، و آن اخصّ از قرائت است.

بنابراین هر تلاوتی قرائت هم هست، ولی هر قرائت تلاوت نیست، پس فرموده خداوند: «وَإِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتَنا»⁽²⁾

؛ و هرگاه آیات ما بر آنان تلاوت شود. مقصود قرائت و خواندن آیات بر آنها است، و امّا قول

خداوند: «یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ»⁽¹⁾

؛ آن را چنانکه باید و شاید تلاوت می‌کنند. مقصود آن است که علم و عمل را در پی قرائت آوردند.

و اینکه مادّه تلاوت در آیه: «وَاتَّبَعُوا ما تَتْلوا الشَّیاطِینُ عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ»⁽²⁾

؛ و از آنچه شیاطین در عهد سلیمان تلاوت می‌کردند، پیروی نمودند. بکار رفته از این جهت است که شیاطین می‌پنداشتند که آنچه می‌خوانند از کتاب‌های الهی می‌باشد.⁽³⁾

تلاوت و مشتقّات آن بیش از شصت بار در قرآن کریم به کار رفته است، در درجه اوّل خداوند خود تلاوت‌گر آیاتش می‌باشد، چنانکه فرماید: «ذلِکَ نَتْلوُهُ عَلَیْکَ مِنَ الآیاتِ وَالذِّکْرِ الحَکِیمِ»⁽⁴⁾

؛ آن است که بر تو تلاوت می‌کنیم از آیات [ و نشانه‌های حقانیّت تو ] و یادآوری حکیمانه.

سپس دستور تلاوت به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم داده⁽⁵⁾

و این منصب شریف را به آن حضرت واگذار نموده و او را به این سِمَت معرفی کرده و فرموده است «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ»⁽⁶⁾

؛ بر آنان آیات او را تلاوت می‌کند.

و در مرحله سوم ائمّه اطهار علیهم‌السلام را تلاوت‌گر کامل و به جای آورندگان حقّ تلاوت معرفی نموده است، که فرموده: «اَلَّذِینَ آتَیْناهُمُ الکِتابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ»⁽⁷⁾

؛ کسانی که کتاب را به ایشان داده‌ایم، آن را چنانکه باید و شاید تلاوت می‌کنند، آنان به آن ایمان کامل دارند.

چنانکه در حدیث صحیح از ابوولاد آمده که امام صادق علیه‌السلام راجع به این آیه کریمه فرمودند، ایشان امامان علیهم‌السلام هستند.⁽¹⁾

علاّمه مجلسی رحمه‌الله در بیان این‌حدیث شریف فرموده: زیرا تلاوت قرآن چنانکه باید و شاید عبارت است از فهمیدن مطالب پیچیده و عمیق آن و عمل به تمامی مضامین آن، و چنین کاری به ائمه علیهم‌السلام اختصاص دارد و نیز ایمان کامل به آن از غیر ایشان ساخته نیست.⁽²⁾

و نیز از حضرت امام صادق علیه‌السلام روایت آمده که در بیان مقصود از حق تلاوت چنین فرمودند: آیات آن را به تدبّر و تأنّی (ترتیل) می‌خوانند و در آن تفقّه می‌کنند، و احکام آن را به کار می‌بندند و نویدهایش را امیدوارند و از هشدارهایش بیمناکند و از حکایتهای آن پند می‌گیرند و فرمان‌هایش را گردن می‌نهند و از نواهی آن خودداری می‌ورزند، به خدا سوگند! حقّ تلاوت حفظ آیات و آموختن حروف و پیاپی خواندن سوره‌ها و یادگیری اعشار و اخماس⁽³⁾

آن نیست، حروف آن را حفظ کردند و حدود آن را ضایع ساختند! همانا [ تلاوت کامل و چنانکه باید و شاید ] تدبّر آیات

قرآن و عمل به احکام آن است، خداوند متعال فرماید: «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتَهُ»⁽⁴⁾

؛ این کتابی که بر تو فرو فرستادیم بابرکت است تا در آیات آن اندیشه کنند.

تلاوت در نهج البلاغه

مولای متقیان علی علیه‌السلام راجع به آموزش قرآن و تلاوت آیات آن چنین سفارش فرمودند: «وَتَعَلَّمُوا القُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الحَدِیثِ، وَتَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ القُلُوبِ، وَاسْتَشْفَوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفآءُ الصُّدُورِ، وَأَحْسِنُوا تِلاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ

القَصَصِ...⁽¹⁾

؛ و قرآن را بیاموزید که بهترین سخنان است، و در آن تفقه نمایید [ و به ژرفای آن وارد شوید ] که بهار دلهاست، و به نور آن شفا جویید که شفابخش سینه‌ها است، و آن را خوب تلاوت کنید که سودمندترین حکایت‌ها است».

و هم از اوصاف تقوا پیشگان برشمردند: «أَمَّا اللَّیْلُ فَصافُّونَ أَقْدامَهُمْ تالِینَ لِأَجْزآءِ القُرْآنِ یُرَتِّلُونَهُ تَرْتِیلاً، یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ وَیَسْتَثِیرُونَ بِهِ دَوآءَ دآئِهِمْ...⁽²⁾

؛ شبانگاهان گامهای خویش بر زمین کوبیده به تلاوت أجزاء قرآن پرداخته‌اند، آن را با تدبّر و اندیشه می‌خوانند، جان خویش را به وسیله آن محزون کنند و درمان دردشان را به آن همی کوشند».

و گاهی نااهلانی را که از حقایق قرآن و تلاوت شایسته آن روی گردانند نکوهش نمودند: «إِلَی اللّه‌ِ أَشْکُو مِنْ مَعْشَرٍ یَعِیشُونَ جُهّالاً، وَیَمُوتُونَ ضُلاّلاً، لَیْسَ فِیهِمْ سِلْعَةٌ أَبْوَرُ مِنَ الکِتابِ إِذا تُلِیَ حَقَّ تِلاوَتِهِ، وَلا سِلْعَةٌ أَنْفَقُ بَیْعا، وَلا أَغْلی ثَمَنا مِنَ الکِتابِ إِذا حُرِّفَ عَنْ مَواضِعِهِ...⁽³⁾

؛ به درگاه خداوند شکوه می‌کنم از گروهی که به نادانی زندگی می‌کنند و در گمراهی می‌میرند، بین آنان هیچ کالایی بی‌اعتبارتر از قرآن نیست، در حالی که آن‌طور که باید و شاید تلاوت شود، و هیچ کالایی پُر فروش‌تر و گرانبهاتر نیست از قرآن، هرگاه تحریف و [ از معانی حقیقی ] جا به جا گردد.

آری، بیشتر مردم در هر زمان از تدبّر در معانی قرآن و توجّه به تلاوت‌گران حقیقی آن - ائمّه اطهار علیهم‌السلام - روی‌گردان بوده و هستند، و ظواهر قرآن از لحنهای زیبا و آوازهای دلربا، و تفسیر به رأی و تطبیق مضامین قرآن بر نظریه‌های نادرست و... رونق بسیار دارد، چرا که با

هوس‌های مردم کاملاً سازگار است، امّا شناخت واقعیت قرآن و تلاوت درست آن و بکار بستن احکام و دستورات آن بسیار کم‌مشتری است، به همین جهت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: «رُبَّ تالِ القُرْآنِ وَالقُرْآنُ یَلْعَنُهُ⁽¹⁾

؛ بسا تلاوت کننده قرآن هست که قرآن او را لعنت می‌کند».

لعنت خدا بر کسانی که ظاهر قرآن را بسی حرمت می‌نهادند، امّا تلاوت‌گر قرآن را شهید کردند و سر مبارک او را بالای نیزه زدند و بالای نیزه هم قرآن خواند.

سر بی‌تن که شنیده است به لب سوره کهف؟!

یا که دیده است به مشکات تنور آیه نور؟!

لعنت خدا بر کسانی که تلاوت‌گر قرآن را در زندان تاریک شکنجه کردند. و لعنت خدا بر کسانی که به ظاهر قرآن با تلاوت‌گر قرآن مخالفت خواهند کرد، چنانکه از امام صادق علیه‌السلام روایت آمده که فرمودند: «هرگاه

حضرت قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - بپاخیزد، از جاهلانِ مردم بیشتر از آنچه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از جاهلان جاهلیت صدمه کشید، محنت می‌بیند».

فضیل گوید: عرض کردم: این چگونه است؟ فرمود: «رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

در حالی به سوی مردم آمد که سنگ و کلوخ‌ها و چوب‌های تراشیده را می‌پرستیدند، ولی هنگامی که حضرت قائم علیه‌السلام بپاخیزد، در حالی با مردم مواجه می‌شود که همه آنان کتاب خدای را علیه او تأویل و توجیه می‌کنند و با آن بر او احتجاج می‌نمایند».⁽²⁾

البته امام عصر - ارواحنا فداه - پس از ظهور، تلاوت صحیح و کامل قرآن را آشکار خواهد ساخت، از امام محمّد باقر علیه‌السلام روایت آمده که فرمودند:

«هنگامی که حضرت قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - بپاخیزد، خیمه‌هایی نصب می‌شود

برای کسانی که قرآن را به همان‌گونه که خداوند - جلّ جلاله - آن را نازل فرموده، به مردم بیاموزند، پس دشوارترین چیزی که خواهد بود برای کسانی است که آن را حفظ کرده‌اند، زیرا با این تألیف اختلاف دارد».⁽¹⁾

چه خوش است صوت قرآن

به امید آن روز که تلاوت‌گر راستین قرآن کریم از پشت پرده غیبت آشکار گردد و با آن صدای دلربا و چهره نورانی زیبا قرآن بخواند و تفسیر کند و آن‌طور که نازل شده بیان فرماید و مدّعیان دروغین از صحنه خارج شوند و رسوا گردند.

پایان این فصل را به حکایتی از تلاوت حضرت بقیة اللّه - ارواحنا فداه - زینت می‌دهم: محدّث گرانقدر حاج میرزا حسین نوری رحمه‌الله ، به نقل از عالم صالح متّقی میرزاحسین لاهیجی رشتی - مجاور نجف اشرف - ، از عالم گرانمایه ملاّ زین العابدین سلماسی آورده که‌فرمود: روزی سیّد بحر العلوم وارد حرم مطهّر امیر المؤمنین علیه‌السلام شد و این بیت را زمزمه می‌کرد:

چه خوش است صوت قرآن، ز تو دلربا شنیدن

به رخت نظاره کردن، سخن خدا شنیدن

از سبب خواندن آن پرسیدم، فرمود: هنگامی که وارد حرم شدم، حضرت حجّت - عجّل اللّه فرجه الشریف - را دیدم بالای سر با صدای بلند تلاوت قرآن می‌فرمود، چون صدای آن بزرگوار را شنیدم، این بیت را خواندم، چون وارد حرم شدم، قرائت را ترک نمودند و از حرم بیرون رفتند.⁽²⁾

روشنگر حقایق قرآن: وَتَرْجُمانَهُ

اشاره

«وَتَرْجُمانَهُ»؛ و روشنگر آن تَرْجُمان و تَرْجَمان: در لغت: مفسِّر، شارح، سخنگو و بیان کننده و روشنگر، و نیز فصیح و خوش بیان و خوش تقریر را گویند.

همچنین ترجمان کسی است که لغتی را از زبانی به زبان دیگر تقریر کند، و این واژه معرّبِ ترزیان است.⁽¹⁾

قرآن کریم را ترجمانی لازم است که از معانی بلند و عمیق آن آگاه و به حقایق آن آشنا و دانا، و بر شرح و بیان آن توانا باشد.

مولای متقیان علی علیه‌السلام فرماید: «وَهذَا القُرْآنُ إِنَّما هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ الدَّفَّتَیْنِ، لا یَنْطِقُ بِلِسانٍ، وَلابُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمانٍ، وَإِنَّما یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجالُ⁽²⁾

؛ و این قرآن جز این نیست که خطّی منقوش [ و نوشتاری مضبوط ] بین دو جلد است، به زبانی گویا نمی‌باشد و از ترجمان و بیانگر ناگزیر است، و فقط رجال [ و رادمردان ] از آن سخن گویند و بیانگر آن باشند».

در قرآن کریم بیان همه چیز آمده است و هیچ موضوعی از آن فروگذار نشده است، و هیچ تر و خشکی نیست مگر اینکه در کتاب مبین گنجانیده شده است،⁽³⁾

امّا شرح و تفسیر و توضیح و برآوردن حقایق و اسرار نهفته در آن فقط از ائمّه اطهار علیهم‌السلام ساخته است که قرآن در بیت ایشان نازل گردیده و علوم آن به سینه آنان سپرده شده است.

خانگی داند که اندر خانه چیست

به یک حدیث در این باره توجّه کنید: زید شحّام گوید: قتاده بن دعامه - از فقها و مفسّران عامّه - به محضر امام باقر علیه‌السلام شرفیاب شد. امام علیه‌السلام به او

فرمودند: فقیه اهل بصره تویی؟ قتاده گفت: مردم چنین پندارند.

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: به من خبر رسیده که تو قرآن هم تفسیر می‌کنی؟

قتاده عرضه داشت: آری.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: آیا دانسته آن را تفسیر می‌کنی یا ندانسته؟

قتاده گفت: هرگز [ ندانسته تفسیر نمی‌کنم، بلکه ] دانسته و از روی علم [ قرآن را تفسیر می‌کنم ] .

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: اگر چنین است که دانسته قرآن را تفسیر می‌کنی پس تو شخصیّت یکتایی هستی! و من از تو پرسش دارم.

قتاده عرض کرد: بپرسید.

امام علیه‌السلام فرمود: خبرم ده از قول خداوند - عزّوجلّ - در سوره سبأ: «وَقَدَّرْنا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَأَیّاما آمِنِینَ»⁽¹⁾

؛ و فاصله و مسیر بین آنها (= منزلگاه‌ها و آبادی‌ها) را متناسب قرار دادیم، پس در آنها شبها و روزهایی را با ایمنی رهسپار شوید.

قتاده گفت: این آیه مربوط به کسی است که به قصد زیارت خانه کعبه از خانه خویش حرکت کند، توشه‌ای حلال با خود بردارد و مرکب حلال داشته باشد و از مال حلال کرایه‌اش را بپردازد، چنین کسی ایمن خواهد بود، تا اینکه به خانه‌اش بازگردد.

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: ای قتاده! تو را به خدا سوگند می‌دهم! آیا می‌دانی که بسا شخصی با توشه‌ای حلال و مرکب و کرایه‌ای حلال به قصد زیارت و طواف خانه کعبه از منزل خویش بیرون می‌آید و دچار راهزن گردد و خرجی سفرش را ببرند، به علاوه اینکه او را چنان مورد ضرب و جرح قرار دهند که به حدّ هلاکت رسد؟

قتاده گفت: آری، به خدا سوگند!

امام علیه‌السلام فرمود: زنهار ای قتاده! اگر تو قرآن را پیش خود تفسیر کنی، هم خود تباه گشته‌ای و هم دیگران را به تباهی افکنده‌ای، و چنانچه این تفسیرها را از دهان مردان گرفته‌ای، باز هم خود را تباه ساخته‌ای و دیگران را نیز به تباهی انداخته‌ای، زنهار ای قتاده! این آیه راجع به کسی است که از خانه خویش با توشه و مرکب و کرایه حلال به مقصد خانه کعبه بیرون آید و به حقّ [ و ولایت ] ما معرفت داشته باشد و دلش به هوای ما بتپد، چنانکه خداوند فرماید: «وَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّاسِ تَهْوی إِلَیْهِمْ»⁽¹⁾

؛ و دلهای عدّه‌ای از مردم را هوادار ایشان ساز.

و خانه کعبه را منظور نکرد که بفرماید: به سوی آن مشتاق ساز.

بنابراین ماییم - به خدا سوگند - مقصود از دعای حضرت ابراهیم علیه‌السلام، که هر کس دلش هوای ما داشته باشد، حجّ او پذیرفته است و گرنه هرگز. ای قتاده! هر آنکه چنین باشد روز قیامت از عذاب جهنّم ایمن خواهد بود.

قتاده عرضه داشت: به خدا سوگند! من این آیه را جز به همین‌گونه [ که شما تفسیر فرمودید ] تفسیر نخواهم کرد.

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: زنهار ای قتاده! قرآن را فقط کسی می‌شناسد که مورد خطاب آن قرار گرفته باشد.⁽²⁾

ساعت‌های شب و روز: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ فِی آنآءِ لَیْلِکَ وَأَطْرافِ نَهارِکَ

اشاره

سلام بر تو در ساعت‌های شب تو و کناره‌های روز تو

آنآء: - جمع إنی و أَنی و أَنُو - ساعت‌ها، وقت‌ها،پاس‌ها وهنگام‌هارا گویند.⁽¹⁾

أَطْراف: - جمع طَرَف - کناره‌ها، گوشه‌ها، غایت و انتهای هر چیز است، و اطراف روز به قولی: دو هنگام آغاز و انجام آن است که از جهت مبالغه به صیغه جمع تعبیر شده‌است.⁽²⁾

وبه قولی: هنگام نماز ظهر است زیرا وقت نماز ظهر از یک‌سوی نیمه اول روز است و از سوی دیگر نیمه دوم آن.⁽³⁾

ترکیب آناء اللّیل = ساعت‌های شب، سه بار در قرآن کریم به کار رفته امّا أطراف النّهار فقط یک بار در قرآن یاد شده است:

1 - «لَیْسُوا سَوآءً مِنْ أَهْلِ الکِتابِ أُمَّةٌ قآئِمَةٌ یَتْلُونَ آیاتِ اللّه‌ِ آنآءَ اللَّیْلِ وَهُمْ یَسْجُدُونَ»⁽⁴⁾

؛ یکسان نیستند از اهل کتاب (یهود و نصاری)، گروهی [ بر عقیده حق ] پایدارند و آیات خداوند را در ساعت‌های شب تلاوت می‌کنند، در حالی که سجده می‌نمایند.

2 - «وَمِنْ آنآءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرافَ النَّهارِ لَعَلَّکَ تَرْضی»⁽⁵⁾

؛ و [ بخشی ] از ساعت‌های شب و کناره‌های روز را تسبیح بگوی [ و به نماز برخیز ]، باشد که [ به پاداش و عنایت پروردگار در دنیا و آخرت ] خشنود شوی.

؛ آیا کسی که ساعت‌های شبانه را به عبادت می‌پردازد، گاهی به حال سجده و گاهی بپا ایستاده [ و در حال نماز است ] از عذاب آخرت بیمناک است و به رحمت پروردگارش امید دارد [ بهتر است یا شخص غافل مشرک ]؟

در این سه آیه، برنامه‌های شبانه‌روزی بندگان راستین خداوند بیان گردیده است، به خصوص در آیه دوم که خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلماست امّا به صورت دستور الزامی برای همه پیروان و امّت آن حضرت می‌باشد، تا به نمازهای واجب و مستحبّ اهتمام کنند.

عبادت خداوند، تنها راه سعادت و ترقّی بشر است، عبادت مایه پرورش فکر و طراوت جان و کمال انسان است. زندگی بدون عبادت پوچ و بی‌ارزش و شبیه‌ترین صورت به گذران چهارپایان است که برنامه همیشگی آنها از بامداد تا شامگاه تمایل شدید به چراگاه و علاقه وافر به یونجه و کاه، و انس و گرایش به جفت خویش است.

آنها از لذتهای روحی بی‌بهره‌اند و با فرهنگ و فضیلت انسانی بیگانه، و از علم و معرفت دور افتاده. ارزش و اعتبار این قبیل افراد، به مقدار همان لقمه نانی است که می‌خورند و همان جامه‌ای که می‌پوشند و همان هوس‌هایی که آنها را در بند خود محصور نموده است.

گر در طلب لقمه نانی، نانی

ور در طلب گوهر جانی، جانی

من فاش کنم حقیقت مطلب را

اندر طلب آنچه که هستی، آنی

اینان هرگز از خود نمی‌پرسند که ما را برای چه به این جهان آورده‌اند؟ و سرنوشت ما آخر کار چه خواهد بود؟ روزها را چگونه باید بگذرانیم و شبها را چگونه به سر بریم؟ این همه نعمت را چه کسی به ما داده و توسّط

چه کسانی به ما رسیده است؟ و در برابر آنها چه وظایفی برعهده داریم و چه کار باید بکنیم؟

امّا روش مردان حق در هر شب و روز توجّه به سعادت اخروی و کمال معنوی است. آنان رستگاری خویش را در پرستش خالصانه خداوند و اطاعت کامل از دستورات او می‌دانند و در این راه نهایت کوشش را به کار می‌برند، در عین حال عبادت خود را در پیشگاه عظمت حق ناچیز می‌بینند و بی‌ارزش و اندک می‌شمارند.

جهان و هر چه در آن است، همه را نعمتهای الهی می‌دانند و با رعایت حدود و مقرّرات خداوند و پرهیز از حرام و خودداری از زیاده‌روی از نعمت‌ها استفاده می‌کنند و شبانه‌روز به ذکر و مناجات و تسبیح و تلاوت قرآن و نماز می‌پردازند. دنیا را وسیله رسیدن به لذّتهای حقیقی و پایدار اخروی می‌گیرند و رسیدن به آن را هدف نهایی خود قرار نمی‌دهند و به این امور ناپایدار دل نمی‌بندند.

و اینکه در این بخش از زیارت عرضه می‌داریم: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ فِی آنآءِ لَیْلِکَ وَأَطْرافِ نَهارِکَ». گویی اشاره به نحوه زندگی امام عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - و چگونگی رفتار و برنامه شبانه‌روزی آن حضرت علیه‌السلام است که پیوسته آن شیوه را باید در نظر بگیریم و الگوی خویش سازیم و به پیروی از شیوه و سیره آن جناب بکوشیم.

اقسام عبادت

برنامه شبانه‌روزی حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - از برنامه انبیا و ائمّه اطهار علیهم‌السلام جدا نیست، عبادتهای طولانی و خضوع و خشوع در برابر خداوند متعال مهم‌ترین ویژگی در زندگی مردان خداست.

خداوند فرموده است: «وَلَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّه‌َ

وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ»⁽¹⁾

؛ و به راستی که ما در هر امّتی فرستاده‌ای برانگیختیم که خداوند را بپرستید و از پرستش [ و پیروی ] طاغوت بپرهیزید.

بخشی از عبادتهای آنان به صورت نماز و روزه و حج و جهاد و... است و بخش دیگر آن در رابطه با مخلوق است که در تغذیه مادّی و معنوی نیازمندان می‌کوشیدند، شبهای‌تار مخفیانه وبه صورت ناشناس کیسه‌های نان و غذا به در خانه مستمندان می‌بردند و به ناتوانان یاری می‌رساندند. روزها به ارشاد گمراهان و پرورش افکار مردمان و توجیه ناآگاهان و تعلیم و تربیت دانش‌پژوهان و پاسخ‌گویی به شبهات باطل‌جویان می‌پرداختند و با گفتار و رفتار خویش، افراد جامعه را به سوی راستی و درستی سوق می‌دادند.

از جمله برنامه‌های مهمّ ایشان در شبانه‌روز، یادآوری خاطره جانسوز عاشورا و گریستن بر مصائب حضرت سید الشّهداء علیه‌السلام و لعن و نفرین بر قاتلان و دشمنان آن حضرت بوده است، که این کارها را به عنوان یکی از بهترین عبادات و طاعات شمرده و بر آن تأکید نموده‌اند، به خصوص حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - که در زیارت ناحیه مقدّسه اظهار می‌دارد: «فَلَأَنْدُبَنَّکَ صَباحا وَمَسآءً وَلَأَبْکِیَنَّ عَلَیْکَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَما⁽²⁾

؛ پس هر صبح و شام بر تو ندبه و زاری می‌کنم، و بر تو به جای اشک، خون گریه می‌نمایم.

زیارت اعتاب مقدّسه نیز از برنامه‌های مهمّ ایشان است که به عنوان حسن ختام این فصل یکی از تشّرفات را در این رابطه می‌آوریم:

نماز و دعای فَرَج

ابوجعفر محمّد بن هارون بن موسی تلعکبری نقل کرده، از ابوالحسین بن ابی البغل کاتب که گفت: کاری را از سوی ابومنصور بن صالحان

برعهده گرفتم، ولی بین من و او اختلافی پیش آمد که از بیم او خود را مخفی نمودم و او در جستجوی من بود، مدّتی با ترس و هراس گذرانیدم، تا اینکه شب جمعه‌ای تصمیم گرفتم کنار مرقد منوّر امام کاظم علیه‌السلام بروم و شب را برای دعا و نیایش در حرم مطهّر بمانم.

آن شب باد و باران شدید بود، و من از ابوجعفر قَیّم - متولّی آستانه مقدّسه کاظمین - خواهش کردم درهای حرم را ببندد و آن مکان مقدّس را برای من خالی بگذارد که با خاطری آسوده به دعا و تضرّع بپردازم و از ورود کسی که بیمناک بودم، ایمن بمانم.

ابوجعفر خواسته‌ام را اجابت کرد و درها را بست، نیمه شب آن‌قدر باران و باد تندتر شد که رفت و آمد مردم به کلّی قطع گردید و من تنها بودم و دعا می‌کردم و زیارت می‌نمودم و نماز می‌خواندم که ناگهان صدای پایی از سمت ضریح امام موسی کاظم علیه‌السلام شنیدم و مردی را دیدم که زیارت می‌کرد، پس بر آدم علیه‌السلام سلام داد، سپس بر انبیاء اولو العزم علیهم‌السلام، آنگاه بر ائمّه علیهم‌السلام یک به یک سلام داد، تا به صاحب الزمان علیه‌السلام رسید، امّا آن حضرت را نام نبرد، از کار او تعجّب کردم و با خود گفتم: شاید او را فراموش کرده یا آن حضرت را نمی‌شناسد، یا این مذهب خاصّی است که این مرد دارد، پس از آنکه زیارت کرد، دو رکعت نماز گزارد، آنگاه به سوی مرقد مطهّر حضرت ابوجعفر امام جواد علیه‌السلام روی آورد و به همان ترتیب زیارت و سلام کرد و نماز خواند و من از او بیم داشتم زیرا که او را نمی‌شناختم.

او جوانی در حدّ کمال بود و جامه‌های سفیدی در بر و عمامه‌ای بر سر داشت که بر یک طرف آن حنک آویخته و ردایی بر شانه‌اش بود، پس روی به من کرد و فرمود: ای ابوالحسین بن ابی البغل! چرا از دعای فرج

غافل هستی؟ گفتم: ای سرور من! آن دعا کدام است؟ فرمود: دو رکعت نماز می‌گزاری و می‌گویی: «یا مَنْ أَظْهَرَ الجَمِیلَ وَسَتَرَ القَبِیحَ، یا مَنْ لَمْ یُؤآخِذْ بِالجَرِیرَةِ وَلَمْ یَهْتِکِ السِّتْرَ، یا عَظِیمَ المَنِّ، یا کَرِیمَ الصَّفْحِ، یا حَسَنَ التَّجاوُزِ، یا واسِعَ المَغْفِرَةِ، یا باسِطَ الیَدَیْنِ بِالرَّحْمَةِ، یا مُنْتَهی کُلِّ نَجْوی وَغایَةَ کُلِّ شَکْوی، یا عَوْنَ کُلِّ مُسْتَعِینٍ، یا مُبْتَدِئا بِالنِّعَمِ قَبْلَ اسْتِحْقاقِها. ده بار: یا رَبّاهُ؛ [ده بار: یا

سَیِّداه، ده بار: یا مَوْلاه، ده بار: یا غایَتاه]، ده بار: یا مُنْتَهی رَغْبَتاهُ [ یا غایَةَ رَغْبَتاهُ ]، أَسْئَلُکَ بِحَقِّ هذِهِ الأَسْمآءِ وَبِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرِینَ إِلاّ ما کَشَفْتَ کَرْبِی وَنَفَّسْتَ هَمِّی وَفَرَّجْتَ غَمِّی وَأَصْلَحْتَ حالِی. سپس هر چه خواهی دعا کن و حاجت خویش را درخواست بنمای، آنگاه گونه راست خود را بر زمین بگذار و صد بار در سجده‌ات بگو: یا مُحَمَّدُ یا عَلِیُّ [ یا عَلِیُّ یا مُحَمَّدُ]

اِکْفِیانِی فَإِنَّکُما کافِیایَ وَانْصُرانِی فَإِنَّکُما ناصِرایَ. سپس گونه چپ خود را بر زمین بگذار و [ دست کم ] صد بار بگو: أَدْرِکْنِی [ یا صاحِبَ الزَّمانِ] و آن را بسیار تکرار کن و آن‌قدر بگو: اَلغَوْثَ الغَوْثَ الغَوْثَ تا اینکه نفس قطع شود، آن‌گاه سر بردار که خداوند ان شاء اللّه به کرم خود حاجتت را برآورده می‌سازد.

ابوالحسین گوید: وقتی من مشغول نماز و دعا شدم، آن جناب بیرون رفت و هنگامی که دعا و دستور را به پایان بردم، به نزد ابوجعفر - متولّی آستانه - بیرون رفتم، تا از آن مرد جویا شوم که چگونه داخل شد، دیدم درها به همان حال بسته و قفل است! از این وضع تعجّب کردم و با خود گفتم: شاید درِ دیگری باشد که من نمی‌دانم، بالاخره خود را به ابوجعفر رساندم که از اتاق زَیت (= جایگاه ویژه روغن چراغ که در قدیم مورد استفاده بوده است) به سوی من بیرون آمد، از حال آن مرد و کیفیت دخول او جویا شدم، جواب داد: چنان‌که می‌بینی همه درها قفل است و

هیچ دری را باز نکرده‌ام، وقتی قصّه‌ام را خبر دادم، ابوجعفر گفت: این شخص مولایمان صاحب الزمان است که من بارها در چنین شبهایی آن جناب را مشاهده نموده‌ام، هنگامی که حرم مطهر خالی از مردم است.

بر آنچه از من فوت شده بود، افسوس خوردم و نزدیک سپیده‌دم از حرم بیرون شدم و به محلّه کرخ - محلّی که در آن پنهان بودم - رفتم، روز به نیمه نرسیده بود که یاران ابن صالحان جویای ملاقات من شدند و امان نامه‌ای به خطّ وزیر همراه داشتند، من به همراه یکی از دوستان مورد اعتمادم نزد او حاضر شدم، چنان به گرمی از من استقبال کرد که سابقه نداشت، مرا در آغوش کشید و گفت: کارت به جایی رسیده که از من به حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام شکایت کنی؟!

گفتم: دعا و درخواستی بوده که انجام دادم.

گفت: من دیشب مولایم صاحب الزمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - را در خواب دیدم که به من دستور هرگونه نیکی نسبت به تو فرمود و هشدارم داد که از آن ترسیدم.

من گفتم: لا إله إلاّ اللّه! گواهی می‌دهم که ایشان حق و نهایت درجه حقّند، من دیشب در بیداری مولایم را دیدم که به من چنین و چنان فرمود، و آنچه را در حرم مطهّر کاظمین دیده بودم شرح دادم، از این قضیه تعجّب کرد و نسبت به من کارهای بزرگی انجام داد و به جایگاه بلندی دست یافتم که انتظارش را نداشتم، همه اینها به برکت مولایمان حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - بود.⁽¹⁾

خداوندا به ما هم توفیق عبادتهای شبانه و حال توجّه و توسّل عنایت فرمای و از لطف و عنایت مولایمان صاحب الزمان علیه‌السلام برخوردار ساز.

حضرت بقیّة اللّه علیه‌السلام: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقِیَّةَ اللّه‌ِ فِی أَرْضِهِ

اشاره

سلام بر تو ای یادگار ماندگار خداوند در زمینش

واژه بقیّة از باب بقاء به معنای پایندگی و ثبات چیزی بر حال نخستین خود می‌باشد، و آن ضدّ فناء است که نابودی و ناپایداری است. همچنین آنچه از چیزی برجای مانده باشد بقیه آن می‌نامند، مثلاً گویند: امیدوارم که بقیه عمر را در خدمت به مردم باشم. بقیّه مصدری است که به جای اسم فاعل یا اسم مفعول به کار می‌رود.

باقی بر دو گونه است:

اوّل: - که از اسماء خداونداست - باقی واجب الوجود لذاته است در ازل و ابد. یعنی: چنانکه در ازل بی‌وجود خلق هستی داشته، پس از فنای خلق تا ابد نیز پاینده است و به هیچ روی فنا نمی‌پذیرد.

دوم: باقی به غیر خودش، و آن اموری هستند که پایداری آنها به طور نسبی است و به اراده الهی بستگی دارد.

و این گونه باقی بر دو قسم است:

یک قسم وجود شخصی آن پاینده است و تا وقتی که خداوند بخواهد ادامه دارد، مانند: أجرام آسمانی، و زمین، و دریاها و... . و قسم دیگر جنس و نوع آن پاینده است نه خود آن، مانند: انسان و حیوان.

در آخرت نیز انسانهای مؤمن شخص آنها باقی و جاودان هستند، و میوه‌های بهشت جنس و نوع آنها باقی و پاینده‌اند.⁽¹⁾

ترکیب «بقیة اللّه» در قرآن‌کریم وروایات خاندان عصمت وطهارت علیهم‌السلام به کار رفته است. در قرآن این اصطلاح فقط یک بار در داستان حضرت شعیب علیه‌السلام یاد شده، پس از آنکه شعیب علیه‌السلام قوم خویش را از کم‌فروشی و فساد در زمین نهی می‌کند، چنین می‌فرماید: «بَقِیَّةُ اللّه‌ِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ

مُؤْمِنِینَ»⁽¹⁾

؛ آنچه را که خداوند [ در ازای چشم‌پوشی از منافع دنیوی نامشروع ] برایتان باقی می‌گذارد، برای شما بهتر است - یا خیر محض است - [ نسبت به آنچه بر اثر کم‌فروشی یا فساد به دست می‌آورید] اگر ایمان داشته باشید.

و بعضی در تفسیر آیه چنین گفته‌اند: اینکه خداوند نعمتش را برایتان پاینده سازد، از کم‌فروشی شما بهتر است.

و برخی گفته‌اند: اطاعت خداوند از گردآوری دنیا بهتر است.

امّا در احادیث و ادعیه و زیارات عنوان «بقیة اللّه» بسیار به کار رفته که مقصود از آن خلفای الهی و انبیاء و ائمّه علیهم‌السلام هستند که خداوند آنان را در زمین باقی و پایدار ساخته تا مردمان را هدایت کنند، بلکه ایشان خود سبب بقای دنیایند.

یا اینکه مقصود اوصیاء و ائمّه‌اند که بازماندگان و یادگاران انبیاء در امّت‌هایشان می‌باشند، چنانکه در یکی از زیارت‌های آن حضرت است: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا بَقِیَّةَ اللّه‌ِ مِنْ أَوْلِیآئِهِ وَحُجَجِهِ»⁽²⁾

و شاید وجه این تسمیه آن است که امامان علیهم‌السلام از نور خداوند آفریده شده‌اند و آیینه تمام‌نمای صفات اویند، و سایه حضرت حق بر زمین می‌باشند که گویی بخش باقیمانده از او هستند، جز اینکه او خالق است و ایشان مخلوق، و او منزّه از صفات و حالات ممکنات است.⁽³⁾

اکنون به چند نمونه از احادیث و ادعیه و زیارات را که در آنها ترکیب «بقیة اللّه» به کار رفته است، توجه کنید:

1 - امیر مؤمنان علی علیه‌السلام در پاسخ به پرسش‌های یکی از منکران نسبت به آیاتی از قرآن از جمله راجع به آیه کریمه: «بَقِیَّةُ اللّه‌ِ خَیْرٌ لَکُمْ» فرمودند: آنان (اولیای خداوند) بقیّة اللّه می‌باشند، یعنی حضرت مهدی علیه‌السلام که هنگام پایان یافتن این مهلت خواهد آمد، آن‌گاه زمین را پر از عدل خواهد ساخت، چنان‌که لبریز از ظلم و جور گردیده است.

امام باقر علیه‌السلام در سفر شام

2 - در سفری که امام باقر و امام صادق علیهماالسلام به شام احضار شدند، هنگام بازگشت به سوی مدینه منوّره، هشام بن عبد الملک - حاکم اموی - به شهرها و آبادی‌های بین راه فرمان فرستاد که بازارها را بر روی ایشان و همراهانشان ببندند و از خوراک و آشامیدنی جلوگیرشان باشند. وقتی به شهر تاریخی مَدْیَن رسیدند، مردم دستور هشام را به اجرا گذاشتند، درِ شهر به رویشان بستند و اصحاب امام باقر علیه‌السلام از جهت کمبود آب و غذا به زحمت افتادند و به آن بزرگوار شکایت بردند.

امام باقر علیه‌السلام بر فراز کوهی که مشرف به شهر بود، بالا رفتند و با صدای بلند اعلام کردند: ای اهل شهری که مردمانش ستمگرند، من «بقیة اللّه»

هستم، خداوند فرموده: «بَقِیَّةُ اللّه‌ِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ وَما أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ»⁽¹⁾یادگار ماندگار خداوند برایتان خیر محض - یا بهتر - است، اگر ایمان داشته باشید و من نگهبان شما نیستم.

در آن شهر پیرمردی سالخورده بود به آنان رو کرد و گفت: ای قومِ من! به خدا سوگند! این همان دعوت شعیب پیغمبر است، به خدا سوگند! اگر

بازارها بر روی این مرد نگشایید، از بالای سر و زیر پایتان گرفتار عذاب خواهید شد، همین یک‌بار مرا تصدیق کنید و فرمان برید و در آینده تکذیبم کنید، من خیرخواه شمایم. مردم شتاب کردند و بازارها به روی آن حضرت و همراهانش گشودند، گفتار آن پیرمرد را به هشام گزارش دادند، پیرمرد را نزد هشام بردند و کسی ندانست که کارش به کجا رسید.⁽¹⁾

3 - عمر بن زاهر گوید: شخصی از امام صادق علیه‌السلام پرسید: آیا بر امام قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - می‌توان با عنوان «امیر المؤمنین» سلام کرد؟ امام صادق علیه‌السلام فرمودند: خیر. خداوند این نام را به امیر المؤمنین علیه‌السلاماختصاص داده است، پیش از او کسی این نام بر خود ننهاده و پس از او نیز - مگر کافر - این نام به خود نبندد.

راوی گوید: من پرسیدم: فدایت شوم پس چگونه بر آن حضرت سلام کنند؟ فرمود: می‌گویند: سلام بر تو ای بقیة اللّه! سپس این آیه را تلاوت کرد: «بَقِیَّةُ اللّه‌ِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ».⁽²⁾

4 - علی بن میثم از پدرش روایت کرده که گفت: از مادرم شنیدم که از نجمه مادر امام رضا علیه‌السلام چنین نقل کرد: هنگامی که به پسرم علی علیه‌السلام آبستن شدم، سنگینی حمل را احساس نمی‌کردم و موقعی که می‌خوابیدم از شکم خود صدای تسبیح و تهلیل و ستایش خداوند را می‌شنیدم، به طوری‌که بیم وهراس مرا می‌گرفت، چون بیدارمی‌شدم چیزی‌نمی‌شنیدم، وقتی که فرزندم به دنیا آمد، بر زمین قرار گرفت در حالی که دستهایش را بر زمین نهاده و سر به سوی آسمان برداشته بود، لبهایش را حرکت می‌داد، گویی چیزی می‌گفت.

آنگاه پدرش حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام بر من وارد شد و به من فرمود: گوارایت باد ای نجمه، کرامت پروردگارت! من نوزاد را که در پارچه سفیدی پیچیده شده بود، به دستش دادم، پس در گوش راست او اذان و در گوش چپ او اقامه گفت، و آب فرات طلبید و کامش را با آن برداشت، سپس او را به من بازگردانید و فرمود: او را بگیر که بقیة اللّه در زمین است.⁽¹⁾

5 - در دعای ندبه می‌خوانیم: «أَیْنَ بَقِیَّةُ اللّه‌ِ الَّتِی لا تَخْلُو مِنَ العِتْرَةِ الهادِیَةِ⁽²⁾

؛ کجاست آن بقیّة اللّه که از عترت هدایتگر بیرون نیست؟».

6 - و در زیارت جامعه کبیره عرضه می‌داریم: «اَلسَّلامُ عَلَی الأَئِمَّةِ الدُّعاةِ وَبَقِیَّةِ اللّه‌ِ وَخِیَرَتِهِ⁽³⁾

؛ سلام بر امامان دعوت‌گر و بقیة اللّه و برگزیدگان خداوند».

تنها راه نجات

7 - احمد بن اسحاق گوید: بر حضرت ابومحمّد حسن بن علی عسکری علیهماالسلام داخل شدم و تصمیم داشتم که درباره جانشین بعد از خودش سؤال کنم، پس خود آن حضرت سخن را آغاز کرد و فرمود: «ای احمد بن اسحاق! به درستی که خداوند - تبارک و تعالی - از هنگام خلقت آدم و نیز تا هنگام برپایی قیامت زمین را هیچ‌گاه از حجّت خدا بر خلق خالی نگذاشته و نخواهد گذاشت، به حجّت الهی بلا را از اهل زمین دور می‌سازد و به [ برکت ] او باران فرو می‌بارد و به او برکات زمین را بر می‌آورد».

پرسیدم: یابن رسول اللّه! پس امام و خلیفه بعد از شما کیست؟ برخاست و باعجله به اندرون خانه رفت و سپس بیرون آمد در حالی که کودکی سه ساله که صورتش مانند ماه شب چهارده بود، بر شانه داشت، آنگاه فرمود: «ای احمد بن اسحاق! اگر بر خداوند - عزّوجلّ - و حجّت‌هایش عزیز نبودی این فرزند را به تو نشان نمی‌دادم، او همنام رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و هم‌کنیه آن جناب است که زمین را پر از قسط و عدل کند در حالی که از جور و ظلم پر شده باشد، ای احمد بن اسحاق! مَثَلِ او در این اُمّت، مَثَلِ خضر و ذوالقرنین است. به خدا سوگند! او غیبتی خواهد داشت که در آن از هلاک نجات نمی‌یابد مگر کسی که خداوند - عزّوجلّ - او را به اقرار و اعتقاد به امامتش ثابت بدارد و به دعا کردن برای تعجیل فرجش توفیق دهد».

احمد بن اسحاق می‌گوید: عرضه داشتم: آیا نشانه‌ای هست که قلبم به آن اطمینان و آرامش یابد؟ پس آن کودک با زبان عربی فصیح سخن گفت و فرمود: «من بقیه‌اللّه در زمین او و انتقام‌گیرنده از دشمنان او هستم، پس از دیدن عین، دنبال اثر و نشانه مَگرد. ای احمد بن اسحاق!».

احمد بن اسحاق گوید: پس خوشحال و مسرور بیرون آمدم، چون روز بعد شد، دوباره به خدمت آن حضرت رسیدم و عرض کردم: یابن رسول اللّه! من به آنچه بر من منّت گذاشتی خیلی خوشحالم، پس روشی که در او از خضر و ذی القرنین جاری است، کدام است؟ فرمود: ای احمد! طول غیبت. گفتم: یابن رسول اللّه! حتما غیبت او طولانی خواهد شد؟ فرمود: «آری. سوگند به پروردگارم! تا جایی که بیشتر کسانی که معتقد به این امر هستند، از آن برگردند و باقی نمی‌ماند مگر کسی که خداوند - عزّوجلّ - از او برای ولایت ما پیمان گرفته باشد و ایمان را در قلبش بنویسد و او را به روحی از جانب خود تأیید فرماید. ای احمد بن اسحاق! این امری از امور الهی و سرّی از اسرار خداوند و غیبی از

غیب اللّه است، پس بگیر آنچه به تو آموختم و آن را مخفی بدار و از شاکرین باش که فردای قیامت با ما در علّیین خواهی بود».⁽¹⁾

اعتنای تو

خدا یک دل به ما داده که آن هم هست جای تو

خدا یک دیده داده تا که باشد جای پای تو

نه لب بهر ثنای هر کسی باید به کار آید

خدا لب را عطا کرده که تا گوید ثنای تو

نه پا باید رَوَد هر جا که ممنوع است از رفتن

که پا مأمور می‌باشد که آید در سرای تو

اگر سر جبهه‌سای غیر شد، از تن جدا اولی

عنایت کرده حق سر را، که باشد جبهه‌سای تو

همان بهتر جدایی بین جسم و جان او افتد

نخواهد آنکه جان خود، نماید رونمای تو

یقینا دست بیعت داده با شیطان و شیطانها

اگر دستی نگیرد دامن لطف و عطای تو

به وادی هلاکت «ملتجی» نابود می‌گردد

اگر یک لحظه از او قطع گردد اعتنای تو⁽²⁾

پیمان محکم خداوند: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مِیثاقَ اللّه‌ِ الَّذِی أَخَذَهُ وَوَکَّدَهُ

اشاره

سلام‌برتو ای پیمان محکم‌خداوند که آن‌را گرفته وتأکید نموده‌است.

واژه میثاق از ریشه وثق به معنای پیمان و قرارداد محکم و استوار است، چنانکه ابن فارس قزوینی گفته است: وَثاق: کلمه‌ای است که بر عقد (قرارداد) و استواری دلالت می‌کند.. و میثاق: عقد استوار است.⁽¹⁾

و صاحب بن عبّاد گوید: میثاق از مواثقه و معاهده (با یکدیگر پیمان بستن و عهد کردن) است، مَوْثِق نیز از این باب است... .⁽²⁾

کلمه میثاق بیست و پنج بار در قرآن کریم یاد شده است که در چند مورد میثاق گرفتن خداوند از پیامبران به طور خاصّ یا از بنی اسرائیل و یا اهل کتاب، به طور کلّی تصریح گردیده است، در احادیث نیز این کلمه بسیار یاد شده است.

پای‌بندی به پیمان از نظر عقل و شرع امری لازم و مورد تأکید است، و پیمان‌شکنی به شدّت مورد نکوهش و مایه بی‌اعتباری و سلب اعتماد از افراد می‌باشد. وفاداری و پای‌بندی به پیمان از صفات نیکان و درستکاران و آزادمردان است، و پیمان‌شکنی نشانه پستی و فرومایگی و از صفات پلیدان و ناجوانمردان است.

پیمان‌شناسی و رعایت عهد همه جا و نزد همه کس در تمام اعصار

پسندیده و لازم است و پیمان‌شکنی نزد همه اقوام و ملّتهای جهان کاری زشت و ناپسند می‌باشد، چنانکه در حکایات آموزنده آورده‌اند که: یکی از بزرگان در ابتدای امر برای تحصیل کمالات به سفری می‌رفت، مادر وی چهل دینار که از پدر او به وی میراث رسیده بود، به لباس وی دوخت و گفت: فرزندم! تورا سفارش می‌کنم که در هرحالی صدق وراستی از دست مدهی، برو که تا قیامت روی تو را نخواهم دید و تو را به خدا سپردم.

آن بزرگ گوید: وقتی از همدان گذشتیم، ناگهان شصت سوار آمدند و جلو قافله را گرفتند و همه اثاث و اموال اهل آن قافله را به یغما بردند، امّا کسی متعرّض من نگردید، تا اینکه یکی از آن سواران نزد من آمد و گفت: ای جوان! با خود چه داری؟

گفتم: چهل دینار زر سرخ دارم.

پرسید: کجاست؟

گفتم: در جامه‌ام زیر بغلم دوخته است.

او گمان کرد که من او را مسخره می‌کنم، راه خود را گرفت و رفت، دیگری آمد همان سؤال کرد و همان پاسخ را شنید، او نیز رفت و هر دو نفر جریان را به رئیس خود گزارش کردند. او مرا احضار نمود، مرا بالای تپّه‌ای بردند که در آن‌جا اموال کاروان را قسمت می‌کردند. رئیس آنها از من پرسید: با خود چه داری؟

گفتم: چهل دینار. گفت: کجاست؟

گفتم: در جامه‌ام نزدیک زیر بغلم دوخته است.

دستور داد جامه‌ام را شکافتند و آنچه را که گفته بودم یافتند، پس رئیس دزدان از من پرسید: ای جوان! چه چیز تو را واداشت که به ضرر خود اعتراف کنی؟

گفتم: مادرم از من پیمان گرفته که جز صدق و راستی سخن نگویم و من نسبت به عهد و پیمان او خیانت نکنم.

رئیس آن گروه گریه کرد و گفت: چندین سال است من در عهد و پیمان پروردگارم خیانت کرده‌ام. آنگاه چهل دینار مرا و تمامی اموال اهل کاروان را به من و ایشان بازگردانید و توبه کرد.

پیروانش نیز گفتند: تو در راهزنی مهتر ما بودی، در توبه هم رئیس و مهتر باش. سپس همگی توبه کردند.⁽¹⁾

وفاداری به پیمان خداوند، از هر پیمانی لازمتر و پیمان‌شکنی با خداوند از شکستن هرگونه پیمانی نکوهیده‌تر است. خداوند با عموم مخلوق خود عهد بسته و از همه افراد بشر پیمان گرفته که او را بپرستند و از پرستش غیر او بپرهیزند، و از فرستادگان و رسولان حق پیروی کنند و به ولایت امیر المؤمنین و ائمّه معصومین علیهم‌السلام اقرار نمایند و حقوق پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مستمندان را پاس دارند، و نماز را برپا کنند و زکات بپردازند و... و بعضی از این پیمان‌ها را بیشتر تأکید و سفارش نموده است که از مهم‌ترین آنها قضایای مربوط به حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - می‌باشد.

این پیمان یک بار در عالم ذرّ و یک بار توسّط حضرت آدم علیه‌السلام و یک بار هم توسّط انبیاء علیهم‌السلام از مردم گرفته شده است. خداوند متعال در عالم ملکوت وپیش از ورود ارواح به کالبدها از تمامی ارواح عهدها و پیمانهای مکرّر و شدید گرفته که: اوست پروردگار یکتا و بی‌شریک و نیز نسبت به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و ولایت امیر المؤمنین و ائمّه اطهار علیهم‌السلام اقرار گرفته است.⁽²⁾

میثاق در قرآن

در اینجا به ذکر سه آیه راجع به میثاق تبرّک می‌جوییم:

«وَإِذْ أَخَذَ اللّه‌ُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَمَآ آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَحِکْمَةٍ ثُمَّ جآءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ، قالَ ءَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْرِی قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّاهِدِین»⁽¹⁾

؛ و [ به یاد آورید ] هنگامی را که خداوند از پیامبران [ و پیروانشان ] پیمان محکم گرفت که هرگاه کتاب و

دانش استواری به شما دادم، سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه با شماست را تصدیق‌گر باشد، حتما به او ایمان بیاورید و او را یاری نمایید. [ آنگاه خداوند تأکید ] فرمود: آیا اقرار کردید و بر آن پیمان مؤکّد بستید؟ گفتند: اقرار کردیم. [ خداوند ]

فرمود: پس گواه باشید و من [ نیز ] با شما از گواهانم.

«وَإِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی اِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّه‌َ وَبِالوالِدَیْنِ إِحْسانا وَذِی القُرْبی وَالیَتامی وَالمَساکِینَ وَقُولُوا لِلنّاسِ حُسْنا وَأَقِیمُوا الصَّلوةَ وَآتُوا الزّکوةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ»⁽²⁾

؛ و [ به یاد آورید ] هنگامی که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یکتا را نپرستید، و به پدر و مادر و خویشاوندان نزدیک و یتیمان و بینوایان نیکی نمائید، و به مردم سخن نیک بگویید، و نماز را برپای دارید و زکات را بپردازید، آنگاه جز عدّه اندکی [ به این پیمان ] پشت کردید در حالی که اعراض نموده [ و بی‌اعتنا شده ] بودید.

«وَإِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ القِیامَةِ إِنّا کُنّا عَنْ هذا غافِلِینَ»⁽³⁾

؛ و [ به یاد آور ] آنگاه که پروردگارت از پشت فرزندان آدم علیه‌السلامذرّیه [ و نسل ] آنها را برگرفت [ و بیرون آورد ] و آنان را بر خودشان گواه ساخت [ که فرمود: ]

آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی دادیم [ و اقرار کردیم که تو پروردگار مایی وچنین گواهی گرفت ] تا مبادا روزقیامت بگویید: ما ازاین [ حقیقت ] غافل‌بودیم.

پیمان در ملکوت

و احادیث در تفسیر این آیات و به طور کلّی راجع به پیمان گرفتن در عالم ملکوت بسیار است که برخی از آنها را می‌آوریم:

1 - از امام باقر علیه‌السلام ضمن حدیثی چنین آمده است: «ثُمَّ أَخَذَ المِیثاقَ عَلَی النَّبِیِّینَ فَقالَ: أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ وَأَنَّ هذا مُحَمَّدٌ رَسُولِی وَأَنَّ هذا عَلِیٌّ أَمِیرُ المُؤْمِنِین؟ قالُوا: بلی. فَثَبَتَتْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ وَأَخَذَ المِیثاقَ عَلی أُولِی العَزْمِ أَنِّی رَبُّکُمْ وَمُحَمَّدٌ رَسُولِی وَعَلِیٌّ أَمِیرُ المُؤْمِنِینَ وَأَوْصِیآؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلاةُ أَمْرِی وَخُزّانُ عِلْمِی ( علیهم‌السلام)، وَأَنَّ المَهْدِیَّ أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِینِی وَأُظْهِرُ بِهِ دَوْلَتِی وَأَنْتَقِمُ بِهِ

مِنْ أَعْدآئِی وَأُعْبَدُ بِهِ طَوْعا وَکُرْها. قالُوا: أَقْرَرْنا یا رَبِّ وَشَهِدْنا، وَلَمْ یَجْحَدْ لاِدَمَ وَلَمْ یُقِرَّ، فَثَبَتَتِ العَزِیمَةُ لِهؤُلآءِ الخَمْسَةِ فِی المَهدِیِّ علیه‌السلام، وَلَمْ یَکُنْ لاِدَمَ علیه‌السلام عَزْمٌ عَلَی الإِقْرارِ بِهِ وَهُوَ قَولُهُ - عزّوجلّ - : «وَلَقَدْ عَهِدنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما»⁽¹⁾

قالَ علیه‌السلام: إِنَّما هُوَ: فَتَرَکَ...»⁽²⁾

؛ آنگاه [ خداوند ] بر پیامبران پیمان گرفت که فرمود: مگر نه من پروردگار شمایم و این محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرستاده من است و علی علیه‌السلامامیر مؤمنان است؟! گفتند: چرا [ بر این باوریم ]، پس نبوّت برای آنان ثابت گشت و بر پیامبران اولو العزم پیمان گرفت که: من پروردگار شمایم و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسول من است و علی علیه‌السلامامیر مؤمنان است و اوصیای پس از او والیان امر و گنجوران علم من علیهم‌السلام می‌باشند، و اینکه حضرت مهدی علیه‌السلام [ همان است که ] به وسیله او برای دینم یاری می‌گیرم و توسّط او دولت [ و حکومتم ] را آشکار می‌سازم، و به [ دست ]او از دشمنانم انتقام خواهم کشید، و به [ اهتمام ] او از روی طوع و رغبت و به اکراه پرستش شوم؟

گفتند: پروردگارا! اقرار دادیم و گواه هستیم. و آدم علیه‌السلام انکار نکرد و اقرار هم ننمود، لذا عزیمت (و مقام اولوالعزمی) برای این پنج‌تن در مورد حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - ثابت ماند، و برای آدم علیه‌السلام عزم [ و تصمیمی ] بر اقرار به آن حضرت نبود، و همین است [ مقصود از ] قول خدای - عزّوجلّ - : و البته به سوی آدم پیش از آن

عهد [ و پیمان ] بنهادیم، پس او فراموش کرد و برای او عزم استواری نیافتیم.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: همانا [ فراموش کرد ] یعنی: ترک کرد و واگذاشت.

در توضیح این حدیث شریف گفته‌اند: شاید سرّ اینکه آدم علیه‌السلامدر اقرار نسبت به حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - عزم استواری نیافت، چنین باشد که: بعید می‌دانست نوع انسانی بر یک موضوع همگی اتّفاق کنند [ و یک حکومت جهانی به سرپرستی حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - تشکیل دهند ] .

و علاّمه مجلسی رحمه‌الله فرموده: ظاهرا مقصود از نداشتن عزم، عدم اهتمام و جدّیت نسبت به آن و عدم تذکّر و یادآوری آن حضرت علیه‌السلام است، یا تصدیق زبانی انجام نداد، زیرا که تصدیق زبانی واجب نبود، نه اینکه مطلقا تصدیق نکرده باشد که چنین چیزی با منصب نبوّت - بلکه پایین‌تر از آن هم - سازگار و مناسب نیست.⁽¹⁾

2 - امام صادق علیه‌السلام ضمن حدیثی فرمودند: «کانَ المِیثاقُ مَأْخُوذا عَلَیْهِمْ للّه‌ِِ بِالرُّبُوبِیَّةِ، وَلِرَسُولِهِ بِالنُّبُوَّةِ، وَلِأَمِیرِ المُؤْمِنِینَ وَالأَئِمَّةِ بِالإِمامَةِ، فَقالَ: أَلَستُ بِرَبِّکُمْ وَمُحَمَّدٌ نَبِیُّکُمْ وَعَلِیٌّ إِمامُکُمْ وَالأَئِمَّةُ الهادُونَ أَئِمَّتُکُمْ؟! فَقالُوا: بَلی...⁽²⁾

؛ پیمان محکم بر آنان گرفته شده بود برای خداوند به ربوبیّت و پروردگاری، و برای رسول خدا به پیامبری، و برای امیر المؤمنین و ائمّه اطهار علیهم‌السلام به امامت [ پیمان گرفته شد و خداوند ]فرمود: آیا من پروردگارتان نیستم و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پیامبرتان و علی علیه‌السلام

امامتان و امامان هدایت‌گر پیشوایان شما نیستند؟! پس [ همگی خلایق ] گفتند: چرا [ همین‌طور است ].

3 - امام باقر علیه‌السلام به جابر جعفی فرمودند: «خداوند بدین جهت جمعه را جمعه نامید، که در آن روز اوّلین و آخرین و تمامی آفریدگان از جنّ و انس و آسمان‌ها و زمین‌ها و دریاها و بهشت و دوزخ و... را جمع کرد، آن‌گاه از آنها پیمان گرفت برای خودش به خداوندی و برای حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به پیامبری، و برای حضرت علی و ائمّه معصومین علیهم‌السلام به ولایت و امامت، و در آن روز به آسمان‌ها و زمین‌ها فرمود: به طوع و رغبت یا به کراهت بیایید! گفتند: به طوع و رغبت آمدیم. پس خداوند آن روز را جمعه نامید، به سبب اینکه در آن روز اوّلین و آخرین را جمع کرد...».⁽¹⁾

میثاق ولایت و امامت امیر المؤمنین و ائمّه معصومین علیهم‌السلام به خصوص حضرت ولی عصر - عجّل اللّه فرجه الشریف - بارها تأکید گردید، از جمله: در روز غدیر توسط پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم.

پیمان ولایت در غدیر

4 - پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در خطبه غدیر فرمودند: «ای مردم! جمعیت شما بیشتر از آن است که یک یک با من بیعت نمایید، خداوند - عزّوجلّ - مرا امر فرموده که با زبان از شما اقرار بگیرم برای پیشوایی علی امیر مؤمنان و امامان بعد از او که به شما معرّفی نمودم، آنها فرزندان من از صلب او خواهند بود، پس همه شما اقرار نمایید و همه بگویید: شنیدیم و اطاعت می‌کنیم و راضی هستیم و فرمان می‌بریم از آنچه ابلاغ نمودی به ما، از سوی پروردگارمان برای پیشوایی علی و پیشوایی فرزندان او، که امامان بعد از او خواهند بود.

بر این امر با تو بیعت می‌کنیم با دل‌های خود و جان‌های خود و دست و زبان خود، و با این بیعت باقی هستیم مادامی که زنده‌ایم و زمانی که می‌میریم و بعد از مرگ که

زنده می‌شویم و بیعت خود را تغییر و تبدیل نمی‌دهیم وشک نمی‌آوریم و مردّد نمی‌شویم و از عهد خود برنمی‌گردیم. و پیمان‌شکن نمی‌باشیم و از خدا اطاعت می‌نماییم و مطیع تو هستیم و فرمان‌بر امیر مؤمنان و فرزندان او می‌باشیم و اطاعت می‌کنیم امامانی را که اعلام نمودی از فرزندان تو و از صلب علی بعد از حسن و حسین خواهند بود، و تو مقام حسن و حسین را به ما معرّفی کردی و منزلت آنها را در پیشگاه خداوند بیان داشتی و آنها بزرگواران و آقایان جوانان اهل بهشت می‌باشند و بعد از پدر، پیشوایان امّت خواهند بود.

ای مردم! باز هم بگویید: اطاعت می‌کنیم خدا و رسول را و علی و حسن و حسین و امامانی را که یاد کردی، عهد و پیمانی برای علی امیر المؤمنین علیه‌السلام می‌بندیم با دل‌های خود و جان‌های خود و زبان‌های خود، و بیعت می‌نماییم با کسی که با علی علیه‌السلام بیعت نموده است و اقرار می‌نماییم که هرگز این بیعت را تبدیل نکنیم و هرگز از آن سرپیچی ننماییم و در این بیعت خدای را شاهد می‌گیریم...».⁽¹⁾

5 - و همه ائمّه اطهار علیهم‌السلام بر این پیمان محکم الهی تأکید داشتند و به آن سفارش می‌نمودند، چنانکه در زیارت جامعه کبیره می‌خوانیم: «وَوَکَّدْتُمْ مِیثاقَهُ⁽²⁾

؛ و پیمان محکم او را تأکید نمودید.

وعده بزرگ خداوند: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا وَعْدَ اللّه‌ِ الَّذِی ضَمِنَهُ

اشاره

سلام بر تو ای وعده [ بزرگ ] خداوند که خود ضامن آن شده است.

وَعْد: به معنی نوید دادن و امیدوار نمودن است، و در مورد خیر و شرّ (مژده خوب و یا پیشگویی و اخطار به آینده بد) هر دو به کار می‌رود.

فرق بین وعد و وعید آن است که: وعد را با قرینه و تقیید می‌توان در هر دو معنی خیر و شرّ به کار برد، امّا وعید فقط هشدار به آینده سخت و ناگوار و تهدید به کیفر می‌باشد.⁽¹⁾

ضَمِنَ: از مادّه ضمانت، در لغت: چیزی را در دل چیز دیگری قرار دادن است به طوری که آن را فراگیرد و در خود جای دهد، و از همین جهت است که شخص کفیل را ضامن می‌خوانند، چون ذمّه و عهده دیگری را در گستره ذمّه خویش قرار می‌دهد و عهده‌دار آن می‌گردد.⁽²⁾

و ضمانت شرعی آن است که: شخصی قرض یا کار فرد دیگری را به عهده گیرد. و آن بر دو گونه است: لفظی و عملی. یعنی شخصی ممکن است به لفظ بگوید: من ضامن فلانی هستم، یا اینکه کاری انجام دهد که عملاً معلوم شود ضامن دیگری است.

به دلایل عقلی و نقلی ثابت است که خداوند دارای صفات جلال و کمال است و پاک و منزّه از هرگونه نقص و نادرستی. و خلف وعده (یعنی

عمل نکردن به نوید و مژده) - که یا به علّت جهل و نادانی و یا به سبب عجز و ناتوانی و یا بر اثر پستی فطرت و بیهودگی انجام می‌شود - بر خداوند محال است؛ زیرا ساحت مقدس الهی از همه اینها مبرّا و منزّه می‌باشد و آنچه خداوند وعده دهد، قطعی و حتمی و تخلّف‌ناپذیر است، چنانکه در علم کلام به اثبات رسیده است.

سعادت کامل جهانی

از وعده‌های بزرگ خداوند که در لوح محفوظ ثبت گردیده و در سراسر تاریخ توسط پیامبران و امامان علیهم‌السلام اعلام و به همه امّت‌ها نوید آن تصریح و تأکید شده است: حکومت عدل و داد، و سعادت کامل جهانی است که به دست مبارک حضرت بقیة اللّه - ارواحنا فداه - تشکیل خواهد شد.

این وعده در قرآن کریم و احادیث و زیارات بیان گردیده، که برای نمونه چند آیه و حدیث را در اینجا می‌آوریم:

1 - «وَعَدَ اللّه‌ُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَُیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنا یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئا»⁽¹⁾

؛ خداوند به کسانی از شما که ایمان دارند و کارهای شایسته بجای آورده‌اند، وعده فرموده که [در زمان ظهور امام قائم علیه‌السلام] در زمین خلافت دهد، چنانکه کسانی که پیش از شما بودند را جانشین پیشینیان خود ساخت، و البته دین پسندیده آنان را بر همه جا مسلّط و نافذ گرداند، و حتما بر همه مؤمنان به جای ترس و هراس [ از دشمنان ] ایمنی کامل عطا فرماید که مرا بدون هیچ‌گونه شرک پرستش نمایند.

در چند روایت از ائمّه اطهار علیهم‌السلام آمده که مقصود، حضرت قائم علیه‌السلام و اصحاب او می‌باشند.⁽²⁾

2 - «وَلَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الأَرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ»⁽¹⁾

؛ و به راستی که ما در زبور، پس از ذکر ثبت کردیم که البته زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد.

بر اساس بعضی از احادیث، ذکر: - در این آیه کریمه - لوح محفوظ است و زبور: جنس کتابهای آسمانی است که بر پیامبران علیهم‌السلام نازل شده است. و یا مقصود از ذکر: تورات می‌باشد، و زبور: کتابی است که بر حضرت داود علیه‌السلام فرود آمده است.⁽²⁾

و این وعده - که بندگان صالح و شایسته خداوند زمین را به ارث خواهند برد - مربوط به زمان ظهور حضرت مهدی - عجّل اللّه فرجه الشریف - و حکومت جهانی آن جناب می‌باشد.⁽³⁾

یعنی: خداوند وعده داده که سراسر زمین را به بندگان شایسته خویش خواهد سپرد، و این وعده را در تمامی سندهای رسمی و معتبر خود ثبت کرده است و این ثبت کردن و اعلام نمودن ضمانت قولی و عملی وعده است.

3 - «حَتّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا العَذابَ وَإِمَّا السّاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرُّ مَکَانا وَأَضْعَفُ جُنْدا»⁽⁴⁾

؛ تا آنگاه که آنچه وعده شده‌اند را به چشم خود ببینند که یا عذاب [ و کیفر ] دنیاست و یا فرا رسیدن ساعت [ قیامت ] به زودی خواهند دانست که کدام یک [ از مؤمنان و کافران ] جایگاهش بدتر و سپاهش ناتوان‌تر است.

شیخ کلینی رحمه‌الله از امام صادق علیه‌السلام روایت آورده که فرمودند: «قول خداوند: «تا آنگاه که آنچه وعده شده‌اند را به چشم خود ببینند« خروج حضرت قائم علیه‌السلام است و همان ساعت است، در آن روز [ کافران ] خواهند دانست که از سوی

خداوند، به دست ولیّ و قائم او علیه‌السلام، چه بر سرشان خواهد آمد، و قول خداوند: «کدام یک جایگاهش بدتر است» یعنی نزد قائم علیه‌السلام...».⁽¹⁾

4 - بانوی گرانقدر شیعه، حکیمه علیهاالسلام دختر گرامی امام جواد علیه‌السلام، ضمن حدیث مفصّلی که ولادت باسعادت امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - را شرح داده است، می‌فرماید: آن حضرت را دیدم که در حال سجده است و بر دو زانو تکیه نموده و دو انگشت سبّابه‌اش را بالا برده و می‌گوید: «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ اللّه‌ُ وَأَنَّ جَدِّی مُحَمَّدا رَسُولُ اللّه‌ِ، وَأَنَّ أَبِی أَمِیرُ المُؤْمِنِینَ...؛ گواهی می‌دهم که هیچ معبود حقّی جز اللّه نیست، و اینکه نیای من حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم رسول خداست، و پدرم [ علی علیه‌السلام ] امیر مؤمنان است. آنگاه یک به یک امامان علیهم‌السلام را بر شمرد تا به خودش رسید، سپس گفت: «اَللّهُمَّ أَنْجِزْ لِی ما وَعَدْتَنِی، وَأَتْمِمْ لِی أَمْرِی، وَثَبِّتْ وَطْأَتِی، وَامْلَأِ الأَرْضَ بِی عَدْلاً وَقِسْطا ...؛

خدایا آنچه را به من وعده داده‌ای وفا کن [ و به انجام برسان ] و کارم را به پایان رسان و گامم را استوار ساز و زمین را توسّط من پُر از عدل و داد کن...».

5 - در حدیثی که حضرت امام رضا علیه‌السلام از پدران گرامی‌اش نقل کردند، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به امیر مؤمنان علی علیه‌السلام فرمودند: «و هنگامی که مرا به معراج به آسمان بردند، جبرئیل دو به دو اذان گفت [ هر یک از جملات اذان را دو بار تکرار کرد ] و دو به دو اقامه گفت.

آنگاه به من گفت: جلو بایست ای محمّد!

به او گفتم: ای جبرئیل! از تو پیش‌تر باشم؟!

جبرئیل گفت: آری، زیرا خداوند - که نامش مستدام و بلند است - پیامبرانش را بر همه فرشتگان برتری داده و تو را به خصوص برتر ساخته است. من جلو ایستادم و به نمازشان امامت نمودم، و این فخرفروشی نیست.

وقتی به حجاب‌های نور رسیدیم، جبرئیل علیه‌السلام به من گفت: پیش برو. خود در دنبال ماند.

گفتم: ای جبرئیل! در چنین جایی از من جدا می‌شوی؟

جبرئیل گفت: اینجاست آن آخرین حدّی که خداوند برایم قرار داده است، که اگر از آن بگذرم، پرهایم خواهد سوخت، که از حدود پروردگارم فراتر رفته‌ام.

آنگاه خداوند مرا در نور به‌طور نگفتنی فرو برد، تا به جایی که خداوند خواسته بود از ملکوتش رسیدم. ندا رسید: یا محمّد!

عرض کردم: «لَبَّیْکَ رَبِّی وَسَعْدَیْکَ! تَبارَکْتَ وَتَعالَیْتَ!».

باز ندا آمد: ای محمّد! تو بنده منی و من پروردگار توأم، تنها مرا پرستش کن و بر من توکّل بنمای، که تویی نور من در بندگانم و فرستاده‌ام به سوی آفریدگانم، و حجّت من در میان خلایق، برای کسی‌که از تو پیروی کند، بهشتم را آفریده‌ام و برای کسی که نافرمانی تو نماید، دوزخم را قرار داده‌ام، و کرامتم را برای اوصیای تو لازم ساختم و پاداشم را برای شیعیان

تو واجب نمودم.

عرض کردم: پروردگارا! اوصیای من کیانند؟

ندا رسید: اوصیای‌تو آنهایند که بر ساق عرش نوشته شده‌اند. درحالی که در پیشگاه پروردگارم بودم، به ساق عرش نظری افکندم، دوازده نور دیدم، در هر نور سطری سبز رنگ، نام هر یک از اوصیای من نوشته شده بود، اوّل آنها علی بن ابی‌طالب و آخر آنها مهدی امّت من ثبت شده است.

گفتم: پروردگارا! اینان اوصیای من بعد از من می‌باشند؟

ندا رسید: ای محمّد! اینان اولیای من و دوستان [ مخصوص ] من و برگزیدگان من و حجّتهای من بعد از تو بر آفریدگانم می‌باشند، و هم

ایشان اوصیای تو و جانشینان تو، و بهترین آفریدگانم بعد از تو می‌باشند، به عزّت و جلالم سوگند! به واسطه ایشان دینم را آشکار خواهم ساخت و کلمه خویش را به آنان بلند می‌نمایم، و زمین را به آخرین آنها از دشمنانم پاک می‌کنم، و خاورها و باخترهای زمین را به تصرّف او در می‌آورم، و بادها را برایش مسخّر می‌نمایم و گردن‌های گردن‌کشان را برای او رام می‌سازم، و وسایل پیشرفت را برایش فراهم می‌کنم، و به سپاهیانم او را نصرت می‌دهم و توسط فرشتگانم به او مدد می‌رسانم، تا دعوتم را بلند سازد و همه آفریدگانم را بر توحید من فراهم آورد، و سپس حکومت او را مستدام خواهم ساخت و روزگار را بین اولیای خود تا روز قیامت دست به دست خواهم داد».⁽¹⁾

مهدی موعود علیه‌السلام

و از القاب مشهور آن حضرت علیه‌السلام، موعود است، محدّث گرانقدر مرحوم حاج میرزا حسین نوری رحمه‌الله فرموده است: در هدایه آن را از القاب شمرده و شیخ طوسی روایت کرده: از حضرت سجّاد علیه‌السلام که راجع به آیه شریفه: «وَفِی السَّمآءِ رِزْقُکُمْ وَما تُوعَدُونَ * فَوَ رَبِّ السَّمآءِ وَالأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّکُمْ تَنْطِفُونَ»⁽²⁾

؛ و در آسمان است رزق شما و آنچه وعده می‌شوید. پس قسم به پروردگار آسمان و زمین که آن حقّ است مثل آنکه شما سخن گویید.

[ امام سجّاد علیه‌السلام ] فرمود: «این برخاستن و خروج قائم آل محمّد علیهم‌السلام است». و ز ابن عبّاس نیز مثل آن نقل کرده و احتمال می‌رود که غرض آن حضرت، تأویل رزق در آیه باشد به ظهور آن جناب، که سبب نشر ایمان و حکمت و انواع علوم و معارف است که حقیقت رزق و مدد حیات انسانی و عیش

جاودانی است، چنانچه طعام را در آیه شریفه: «فَلْیَنْظُرِ الإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ»⁽¹⁾

؛ باید که انسان به غذای خود بنگرد. تفسیر فرمودند به علم و آنچه بعد از آن ذکر شده از دانه و انگور و زیتون و نخل و بساتین و چراگاه و غیره به انواع علوم.

و در غیبت نعمانی مروی است از امام باقر علیه‌السلام که فرمود: «در زمان آن حضرت - عجّل اللّه فرجه الشریف - حکمت داده می‌شود به خلق، تا آن‌جا که زن در خانه خود حکم می‌کند به کتاب خداوند و سنّت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم».

یا آن‌که مقصود تفسیر: «وَما تُوعَدُون» باشد یعنی: آن موعودی که به شما داده شده و جمیع انبیاء امّت‌های خود را به آمدن او وعده داده‌اند آمدن آن جناب است که: «اَلسَّلامُ عَلَی المَهْدِیِّ الَّذِی وَعَدَ اللّه‌ُ بِهِ الأُمَمَ أَنْ یَجْمَعَ بِهِ الکَلِمَ...». و در یکی از زیارات جامعه است در اوصاف آن جناب، چنانکه در زیارت آن جناب است: «وَالیَوْمِ المَوْعُودِ وَشاهِدٍ وَمَشْهُودٍ».⁽²⁾

آری، این وعده‌ای است که خداوند به قول و فعل ضامن شده که خود آن را وفا خواهد کرد و تحقّق خواهد بخشید، چنانکه در باب دعا و توبه و صدقه نظیر همین ضمانت از سوی خداوند انجام گرفته است که در آیات قرآن کریم آنها را خبر داده و فرموده است: «أُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ»⁽³⁾

؛ مرا بخوانید که دعایتان را مستجاب نمایم. «أَلَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّه هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ

وَیَأْخُذُ الصَّدَقاتِ»⁽⁴⁾

؛ آیا ندانستند که خداوند خود توبه از بندگانش می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد؟! و این قبیل تعبیرها بیانگر وعده و ضمانت الهی است، چنانکه در دعای کمیل می‌خوانیم: «وَأَمَرْتَهُمْ بِدُعآئِکَ وَضَمِنْتَ لَهُمُ الإِجابَةَ؛ و بندگانت را به دعایت دستور فرمودی و اجابت دعا را برای آنان ضامن شدی».

برای حسن ختام حدیثی از امام باقر علیه‌السلام می‌آوریم که وعده الهی در این باره تأکید شده است.

امام باقر علیه‌السلام فرمود: «هنگامی که جدّم حسین علیه‌السلام کشته شد، فرشتگان به درگاه خداوند - عزّوجلّ - صدا به گریه وناله بلند کردند و عرضه داشتند: اِلها! صاحب اختیارا! آیا غفلت می‌ورزی از کسی که برگزیده تو و فرزند برگزیده‌ات و بهترین خلق را به قتل رسانیده است؟! پس خداوند - عزّوجلّ - به آنها وحی فرمود: ای ملائکه من! آرام باشید. به عزّت و جلالم سوگند! حتما از آنها انتقام خواهم گرفت، هرچند پس‌از مدّتها

باشد. سپس خداوند - عزّوجلّ - برای فرشتگان از روی امامان از فرزندان حسین علیه‌السلام پرده برداشت. ملائکه خوشحال شدند و دیدند یکی از آنها ایستاده نماز می‌خواند، خداوند فرمود: به این قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - از آنها انتقام می‌گیرم».⁽¹⁾

خیز که جان‌ها همه بر لب رسید

پور حسن حجّت ثانی عشر

یگانه منجی و پناه بشر

ز یُمنِ او مانده بجا کائنات

طفیل او هستی شمس و قمر

روزی عالم همه از فیض او

کون و مکان ز لطف او مستقر

جنّ و ملک ریزه‌خور خوان او

بسته به فرمان مطاعش کمر

محبتش مایه رضوان حق

عداوتش موجب نار و سقر

ز غیبتش عالم هستی خراب

ظلم گرفته همه جا سر به سر

چشم به راهش همه انبیاء

نیست جز او منتقمی منتظر

فراق او پشت فلک خم نمود

غیاب او ربوده از دین ثمر

غمزده از غیبت او شیعیان

غمزده و در به در و خون‌جگر

همچو یتیمان همه زار و پریش

همچو اسیران همه بشکسته پر

خدا کند روز ظهورش رسد

این شب تاریک نماید سحر

روی زمین پر کند از عدل و داد

برفکند ز ظالمین دست و سر

پرچم توحید نماید بپا

پر کند از نام علی بحر و بر

زنده کند دین خدای جلیل

شاد کند خاطر جدّ و پدر

برآرد از کنار قبر رسول

لاشه ... خبیث و ...

به امر حق آتششان می‌زند

إنّهما المُنافِقان الأَشرّ

العجل ای صاحب ما العجل

جلوه نما ای مه ما زودتر

ما که بشستیم ز غیر تو دست

ما نسپاریم به غیر از تو سر

بیا که ما منتظران توایم

چشم براهیم به شام و سحر

جز تو کسی لایق این امر نیست

مدّعیان را به دهان زن حَجَر

جز تو کسی نیست امام به حق

امام باطل ز عدد بیشتر

خیز که جانها همه بر لب رسید

آتش هجر تو کشیده شرر

چشم به راهند همه مؤمنان

تا ز پس پرده برآیی به در

شاد کنی قلب محبّان خویش

هم بِکَنی ریشه هر ظلم و شر

گوش جهان منتظر جبرئیل

تا بزند نعره: الحقْ ظَهَر

چهره گشا رهبری خلق کن

تا نشود گرگ به ما راهبر

مهدی «حائر» به امید وصال

از تو کند یاد به شام و سحر

نشانه عظمت حق: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا العَلَمُ المَنْصُوبُ وَالعِلْمُ المَصْبُوبُ

اشاره

سلام بر تو ای نشانه برپا داشته شده و دانش فرو ریخته

عَلَم: در لغت اثری است که شی‌ء را از غیر خودش مجزّا و جدا می‌سازد، کلمه علامت نیز از این باب است که گویند: بر آن چیز علامت گذاشتم. معادل فارسی آن: نشان و نشانه است. پرچم و منار و کوه یا کوه دراز را نیز به همین جهت عَلَم نامیده‌اند.⁽¹⁾

در تأویل بعضی از آیات و نیز در احادیث و زیارات و ادعیه راجع به ائمّه اطهار علیهم‌السلام عنوان عَلَم و جمع آن اعلام بسیار به کار رفته است که قسمتی از آنها را در اینجا می‌آوریم:

1 - خداوند فرماید: «وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ»⁽²⁾

؛ و علامت‌هایی قرار داد و به وسیله ستاره هدایت می‌شوند [ و راه می‌یابند ] .

شیخ طبرسی رحمه‌الله گوید: یعنی [ خداوند ] برای شما نشانه‌هایی قرار داده که به وسیله آنها راهها شناخته می‌شوند.

و به قولی: مقصود از علامت‌ها در آیه کریمه کوه‌ها می‌باشد که در روز به وسیله آنها راه می‌یابند و در شب نیز به وسیله ستاره هدایت می‌شوند. به گفته ابن عبّاس: شب هنگام [ راه می‌یابند ]. مقصود از ستاره جنس ستاره است، یعنی: تمامی ثوابت... و به قولی: منظور شناخت قبله به وسیله ستاره جدی است.

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «ماییم آن علامت‌ها و منظور از ستاره، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم می‌باشد».

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: «إِنَّ اللّه‌َ جَعَلَ النُّجُومَ أَمانا لِأَهْلِ السَّمآءِ وَجَعَلَ أَهْلَ بَیْتِی أَمانا لِأَهْلِ الأَرْضِ⁽¹⁾

؛ خداوند ستارگان را مایه ایمنی اهل آسمان قرار داد، و خاندان مرا مایه ایمنی اهل زمین مقرّر داشت».

مرحوم علاّمه مجلسی رحمه‌الله پس از نقل قسمتی از کلام شیخ طبرسی و اشاره به معنی تأویلی آیه کریمه چنین گوید: و این معانی بطون آیات می‌باشند و منافاتی ندارد که ظواهر آیات نیز مقصود باشد، چون همان طور که برای اهل زمین کوه‌ها و نهرها و ستاره‌ها و علامت‌هایی هست که به وسیله آنها مردم به راه‌های ظاهری خود هدایت و رهنمون می‌گردند و به سبب آنها امور زندگی آنان سامان می‌یابد، همچنین وجود پیامبران و امامان علیهم‌السلام و نیز علماء برای اهل زمین، مانند کوه‌های استوار و افراشته است که توسّط آنان زمین قرار گرفته و پایدار می‌ماند و ایشان سرچشمه‌های علوم و معارف می‌باشند، که زندگی معنوی مردم به وجود ایشان وابسته است. و اهل زمین را خورشید و ماه و ستارگانی است از وجود شریف انبیاء و ائمه علیهم‌السلام، به وسیله آنان مردم به مصالح دنیوی و اخروی خویش هدایت می‌گردند، و آیات کریمه از جهت معنی ظاهری و باطنی هر دو وجه را متضمن می‌باشند.⁽²⁾

شرط قبولی اعمال

2 - امام صادق علیه‌السلام به یکی از یاران گرانقدر خود به نام عبد الحمید بن ابی العلاء فرمودند: ای ابومحمّد! به خدا سوگند! اگر ابلیس بعد از آن نافرمانی و تکبّری که کرد، تمامی عمر دنیا را برای خداوند سجده

می‌نمود، برای او سودی نداشت و خداوند از او نمی‌پذیرفت، تا اینکه به همان ترتیب که خداوند فرمان داده بود، سجده کند.

همچنین است این امّت گناه‌کاری که پس از پیامبر خود به فتنه افتادند و آن امام و رهبری را که خداوند برای آنان نصب کرده بود، واگذاشتند. پس خداوند عملی از ایشان نپذیرد و حسنه‌ای از آنان بالا نبرد، تا از همان راهی که خداوند - عزّوجلّ - برای آنها مقرّر داشته، به درگاه او روی آورند و از آن امامی که به متابعت او مأمور شده‌اند، پیروی نمایند و از همان دری که خدا و رسول او به روی آنها گشوده‌اند، وارد شوند.

ای ابومحمد! البته خداوند پنج فریضه بر امّت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مقرر ساخته: نماز، زکات، روزه، حجّ و ولایت ما، و در مواردی از آن چهار تکلیف ایشان را رخصت داده [ که به عللی آنها را بجا نیاورند ] . امّا به هیچ یک از مسلمانان رخصت نداده که ولایت ما را رها کنند، به خدا سوگند! هیچ رخصتی در آن نیست.⁽¹⁾

3 - امام زین العابدین علیه‌السلام در دعای روز عرفه به منظور توجّه دادن مردم به نقش حیاتی ائمّه اطهار علیهم‌السلام، و بیان اینکه ایشان از سوی خداوند تعیین و نصب شده‌اند، چنین اظهار داشتند: «اَللّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدْتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوانٍ بِإِمامٍ أَقَمْتَهُ عَلَما لِعِبادِکَ وَمَنارا فِی بِلادِکَ بَعْدَ أَنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَجَعَلْتَهُ الذَّرِیعَةَ إِلی رِضْوانِکَ⁽²⁾

؛ خداوندا! راستی که تو دینت را در هر دوره‌ای به امامی پشتیبانی نموده‌ای، که او را نشانه و علامتی برای بندگانت و مرکز نورافشانی در شهرهایت قرار دادی، پس از آنکه رشته [ ولایت و پیمان ] او را به رشته خود پیوستی و او را وسیله رسیدن به رضوان و خشنودی‌ات قرار دادی...».

گفتنی است: تشبیه امام علیه‌السلام به عَلَم کنایه از بلندی مقام و منزلت امام علیه‌السلام

است که خداوند او را شاخص قرار داده و نشانه راه حق نموده است که شناختن او برای هر کسی مقدور باشد. یا همچون مشعلی فروزان انوار علوم و هدایت از او آشکار و درخشان است، و یا به جهت استواری و پایداری چنین تشبیه گردیده که امام علیه‌السلام مانند کوه ثابت و برافراشته و پاینده است.

دعای غریق

4 - شیخ صدوق رحمه‌الله به سند خود، از محدّث گرانقدر شیعه، عبد اللّه بن سنان روایت کرده که گفت: من به همراه پدرم به محضر امام صادق علیه‌السلام شرفیاب شدیم، امام علیه‌السلام فرمود: «فَکَیْفَ أَنْتُمْ إِذا صِرْتُمْ فِی حالٍ لا تَرَوْنَ فِیها إِمامَ هُدیً وَلا عَلَما یُری، وَلا یَنْجُو مِنْها إِلاّ مَنْ دَعا دُعآءَ الغَرِیقِ؛ چگونه خواهید بود اگر در حالی واقع شدید که امام هدایت‌گری نبینید و نشانه آشکاری دیده نشود؟ که از آن حیرت و سرگردانی نجات نخواهد یافت، مگر کسی که به دعای غریق (آنکه در حال غرق شدن است و راه چاره بر او بسته است) دعا کند».

پدرم گفت: به خدا سوگند! این بلا است، فدایت شوم در آن هنگام چگونه رفتار کنیم؟

امام علیه‌السلام فرمود: تو به آن زمان نخواهی رسید، و هرگاه چنان شد به آنچه در دست دارید [ از عقیده راستین ] متمسّک باشید [ و استوار بمانید ] تا آنکه امر برایتان به خوبی روشن شود.⁽¹⁾

در حدیث دیگر عبد اللّه بن سنان از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده که فرمودند: «پس از این شبهه‌ای به شما خواهد رسید که بدون نشانه دیده شدنی و امام هدایت کننده‌ای خواهید ماند، و از آن نجات نمی‌یابد مگر کسی که دعای غریق را بخواند.

راوی گوید: عرضه داشتم: دعای غریق چگونه است؟ فرمود: چنین بگوید: «یا اَللّه‌ُ یا رَحْمنُ یا رَحِیمُ یا مُقَلِّبَ القُلُوبِ! ثَبِّتْ قَلْبِی عَلی دِینِکَ؛ ای خداوند! ای رحمان! ای مهربان! ای دگرگون‌کننده دل‌ها! دل مرا بردینت پایدار کن.

راوی گوید: من گفتم: «یا اَللّه‌ُ یا رَحْمنُ یا رَحِیمُ یا مُقَلِّبَ القُلُوبِ وَالأَبْصارِ - ای دگرگون کننده دلها و دیده‌ها - ثَبِّتْ قَلْبِی عَلی دِینِکَ». امام صادق علیه‌السلامفرمودند: خداوند دگرگون‌کننده دل‌ها و دیده‌هاست، ولی همین‌طور که‌من می‌گویم، تو نیز بگو: «یا مُقَلِّبَ القُلُوبِ! ثَبِّتْ قَلْبِی عَلی دِینِکَ».⁽¹⁾

5 - در دعای ندبه می‌خوانیم: «أَیْنَ أَعْلامُ الدِّینِ وَقَواعِدُ العِلْمِ؟!؛ کجایند نشانه‌های دین و پایه‌های علم؟!».

دانش فرو ریخته: وَالعِلْمُ المَصْبُوبُ

اشاره

«وَالعِلْمُ المَصْبُوبُ»؛ و دانش فرو ریخته.

عِلْم: به گفته برخی از صاحب‌نظران، نیازی به تعریف ندارد و هر کسی معنی علم را می‌داند و مزیّت آن را می‌شناسد. با این حال تعریف علم و فرق بین علم با مفاهیم دیگری همچون: معرفت، اعتقاد، فهم، شعور، درک و... مورد بحث و بیان دانشوران قرار گرفته است، که پرداختن به آنها ما را از هدف اصلی این کتاب باز می‌دارد.⁽²⁾

مصبوب: اسم مفعول از مادّه صَبّ، به معنی ریخته شده است که در اینجا علم به شی‌ء روانی تشبیه گردیده که آن را یک‌جا در ظرفی بریزند، - در مقابل مسکوب که ریزش پیوسته را گویند - چنانکه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در سوگنامه خود، مصیبتها را به مایعی تشبیه کردند که یک‌جا بر آن حضرت ریخته شده باشد:

صُبَّتْ عَلَیَّ مَصآئِبٌ لَوْ أَنَّها صُبَّتْ عَلَی الأَیّامِ صِرْنَ لَیالِیا⁽¹⁾

مصیبت‌هایی بر من ریخته شد، که اگر بر روزها ریخته می‌شد، به شبها تبدیل می‌شد.

ترکیبهای دیگری نیز همچون: معدن علم، خُزّان علم، عیبه علم و... در احادیث و زیارات آمده است و حاکی از آن است که ائمه اطهار علیهم‌السلام کانون‌های علم و گنجوران و محل حفظ و نگهداری دانش می‌باشند.

امّا دو واژه: «العِلْم» و «المَصبُوب»، ویژگیهای علم امام علیه‌السلام را به طور خلاصه و دقیق بیان نموده است که بخشی از نکات آن را یادآور می‌شویم:

در این رابطه به نقل بعضی از آیات و احادیث تبرّک می‌جوییم:

در آیات کریمه قرآن، علم به خداوند نسبت داده شده است از جمله:

1 - «وَزادَهُ بَسْطَةً فِی العِلْمِ وَالجِسْمِ»⁽²⁾

؛ و او (= طالوت) را در علم و [ قدرت ] جسم فزونی داده است.

2 - فرشتگان گفتند: «لا عِلْمَ لَنا إِلاّ ما عَلَّمْتَنا»⁽³⁾

؛ هیچ علمی برای ما نیست مگر آنچه تو به ما تعلیم فرموده‌ای.

3 - «الرَّحْمنُ * عَلَّمَ القُرْآنَ * خَلَقَ الإِنَسانَ * عَلَّمَهُ البَیانَ»⁽¹⁾

؛ خداوند رحمان، قرآن را تعلیم فرمود، انسان را آفرید، به او بیان را آموخت.

4 - «یَرْفَعِ اللّه‌ُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ أُتُوا العِلْمَ دَرَجاتٍ»⁽²⁾

؛ خداوند کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کسانی که علم به آنان داده شده را به درجات [ بلندی ] رفعت می‌بخشد.

5 - «اِقْرَأْ وَرَبُّکَ الأَکْرَمُ * الَّذِی عَلَّمَ بِالقَلَمِ * عَلَّمَ الإِنْسانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ»⁽³⁾

بخوان که پروردگارت گرامی‌ترین است، آنکه به وسیله قلم تعلیم فرموده، انسان را آنچه نمی‌دانست، بیاموخت.

بنابراین علوم پیامبران و امامان و فرشتگان از خداوند است، و به مردم دستور داده شده که علم را از ایشان تحصیل کنند و از مطالبی که دیگران به حدس و گمان اظهار می‌دارند و نام علم بر آن می‌نهند، کاملاً بپرهیزند.

علم سودمند

چنانکه در حدیثی از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام از پدران گرامی‌اش آمده: روزی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به مسجد وارد شدند در حالی که عدّه‌ای اطراف شخصی‌را گرفته بودند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: این [ اجتماع ]چیست؟

گفته شد: علاّمه است.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: علاّمه چیست؟

گفتند: داناترین مردم به نسب‌های عرب و رویدادها و روزهای تاریخی دوران جاهلیّت، و اشعار و لهجه‌های عربی می‌باشد.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمودند: این علمی است که هر کس آن را نداند، زیانی بر او نرسد و هرکس آن را بداند، سودی برایش ندارد. سپس

فرمودند: «علم [ سودمند ] فقط سه چیز است: آیتی استوار، و فریضه‌ای عادلانه، و سنّتی پابرجا، و جز اینها فضل است».⁽¹⁾

گفته‌اند: آیت استوار: اشاره به علم اصول دین است که در آن شناخت خداوند و باور داشتن قیامت و عقیده به پیامبران و امامان علیهم‌السلام با دلایل محکم به دست می‌آید. فریضه عادلانه: علم اخلاق است که در آن شیوه میانه‌ای - به دور از حدّ افراط و تفریط - تحصیل می‌گردد. و سنّت پابرجا: شناخت احکام شرعی و آگاهی از حلال و حرام است.

و در حدیثی از ابوحمزه ثمالی آمده که گوید: از امام باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمود: «به خدا سوگند که هرگز عالمی جاهل نباشد، (یعنی: عالمی که اطاعت او را خداوند واجب ساخته - پیغمبر یا امام - لازم است آنچه مردم نیاز دارند، بداند و نشاید که) چیزی را بداند و چیز دیگری را نداند». سپس فرمود: «خداوند برتر و گرامی‌تر از آن است که فرمانبری از بنده‌ای را واجب سازد که علم آسمان و زمینش را از وی نهان داشته است». آنگاه فرمود: «[هرگز] آن علم را از او نهان نمی‌سازد».⁽²⁾

و از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام روایت شده که فرمود: «رسیدن علم به ما بر سه گونه [ و از سه راه ] است: گذشته و آینده و پدید شونده. امّا گذشته برای ما تفسیر گردیده، و آینده: برای ما نوشته شده است، و پدید شونده: به دل‌های ما افکنده [ و الهام ] می‌شود و در گوش‌ها تأثیر می‌کند، و این بهترین دانش ماست. [ با این همه عنایات الهی ] هیچ پیامبری پس از پیغمبر ما نیست».⁽³⁾

این علوم بی‌پایان در زمان ظهور آن حضرت علیه‌السلام آشکار خواهد شد، چنانکه سعد بن طریف از اصبغ بن نباته نقل کرده که گفت: امیر المؤمنین علیه‌السلام چنان بود که هرگاه مردی در پیشگاه حضرتش قرار

می‌گرفت، به او می‌فرمود: فلانی! آماده سفر آخرت باش و برای خودت هرچه می‌خواهی مهیّا کن که در فلان روز، فلان ساعت بیماری تو فرا می‌رسد و سبب بیماری تو چنین و چنان است و در فلان ماه، فلان روز، فلان ساعت خواهی مرد.

سعد می‌گوید: این سخن را برای امام باقر علیه‌السلام تعریف کردم.

فرمود: همین طور است.

عرض کردم: فدایت شوم! پس چرا شما برای ما این خبرها را نمی‌فرمایید تا آماده سفر آخرت شویم؟

فرمود: این در را علی بن الحسین علیهماالسلام بست، تا زمانی که قائم ما - عجّل اللّه فرجه الشریف - بپاخیزد.⁽¹⁾

و از امام صادق علیه‌السلام روایت آمده که فرمودند: «علم بیست و هفت حرف (= بخش) است، تمام آنچه پیغمبران آورده‌اند، دو حرف است که مردم تا به امروز جز دو حرف ندانسته‌اند، و چون قیام کننده ما - عجّل اللّه فرجه الشریف - بپا می‌خیزد، بیست و پنج حرف دیگر را برآورد و به ضمیمه آن، دو حرف دیگر را در میان افراد بشر آشکار و پراکنده سازد».

و در حدیثی طولانی از حضرت امیر المؤمنین علیه‌السلام است که فرمودند: «و علم در دل‌های مؤمنین واقع می‌شود، پس هیچ مؤمنی به علمی که نزد برادرش هست، احتیاج نخواهد داشت» و تأویل این آیه: «یُغْنِی اللّه‌ُ کُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ»⁽²⁾

؛ خداوند هر یک را به رحمت واسعه خویش بی‌نیاز فرماید.

مراد آن روز است و زمین در آن روز، گنجینه‌های خود را برای آنان بیرون می‌آورد و قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - خطاب به آنان می‌فرماید: «کُلُوا

وَاشْرَبُوا هَنِیئا بِما أَسْلَفْتُمْ فِی الأَیّامِ الخالِیَةِ»⁽¹⁾

؛ بخورید و بیاشامید، گوارایتان باد

پاداش آنچه در روزگار گذشته پیش فرستاده‌اید.⁽²⁾

همچنین از امام باقر علیه‌السلام روایت شده که فرمودند: «علم به کتاب خدای - عزّوجلّ - و رسول او صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در قلب مهدی ما علیه‌السلام رشد می‌کند، همچنان که گیاه به بهترین وجه می‌روید. پس هرکدام از شما که باقی بماند تا هنگامی که [ در زمان ظهور ] او را دیدار نماید، هنگام دیدنش عرضه بدارد: سلام بر شما ای اهل خانه رحمت و نبوّت و کانون علم و جایگاه رسالت».⁽³⁾

و احادیث بسیار دیگری در این خصوص وارد شده که بعضی از آنها را در ابواب دیگری از همین کتاب آورده‌ایم.

دادرس درماندگان: وَالغَوْثُ وَالرَّحْمَةُ الواسِعَةُ وَعْدا غَیْرُ مَکْذُوبٍ

اشاره

و دادرس و رحمت پهناورِ [ الهی ] وعده‌ای که دروغ شدنی نیست.

غَوث: یاری کردن و فریادرسی به هنگام سختی و درماندگی است، و از اسماء خداوند متعال است که محکم‌ترین پناهگاه و بهترین دادرس درماندگان و پناهندگان و یاری جویان است.

دادرسی بیچارگان و یاری کردن درماندگان یکی از وظایف مهمّ انسانی است که در آیات قرآن کریم و احادیث بسیار از ائمّه اطهار علیهم‌السلام مورد تأکید قرار گرفته است.

هر که بداند و بتواند، باید به دستگیری و یاری رساندن به دادخواهان و درماندگان بپردازد، و در این باره از هیچ گونه کمکی - به دست یا زبان یا مال یا قلم - دریغ نورزد و کوتاهی ننماید.

امام علیه‌السلام که هم از احوال و نیازهای مردم کاملاً مطّلع است، و هم توان یاری رساندن به آنان را دارد، و هم دلسوزی و مهربانی او از پدر مهربان نسبت به فرزند عزیز خود بیشتر است، فریادرس هر دردمندی‌است که به او پناه برد و از او مدد جوید، به خصوص حضرت صاحب الزمان - ارواحنا فداه -، که از القاب خاصّ آن جناب «غوث و غوث الفقراء» می‌باشد.

آداب استغاثه به آن حضرت - عجّل اللّه فرجه الشریف - و شرایط و سایر خصوصیات در آثار علما بیان گردیده است.⁽¹⁾

در همین کتاب نیز بعضی

از مطالب را اشاره نموده‌ایم، در اینجا به نقل یک رویداد مهم تاریخی در فریادرسی آن حضرت علیه‌السلام نسبت به جمعی از شیعیانش، بسنده می‌کنیم:

نجات مردم بحرین

علاّمه مجلسی رحمه‌الله فرموده است: «یکی از افاضل کرام و ثقات اعلام به من خبر داد. او می‌گفت: شخصی که من به او اطمینان دارم، این حکایت را از کسی که او را موثق می‌دانست و بسیار می‌ستود نقل کرد و گفت: موقعی که بلاد بحرین در تصرّف فرنگیان بود، شخصی از مسلمین را به حکومت آنجا گماشتند تا موجب آبادی بیشتر آنجا شود و بهتر بتواند به وضع اهالی رسیدگی کند. این والی مردی ناصبی بود، به علاوه وزیری داشت که تعصّبش از وی بیشتر بود، وزیر نسبت به اهل بحرین که دوستدار اهل‌بیت علیهم‌السلام بودند، اظهار دشمنی می‌کرد و برای نابودی و زیان رساندن به آنها حیله‌ها می‌انگیخت.

یک روز وزیر در حالی که اناری در دست داشت، نزد والی رفت و انار را به او داد. والی دید بر روی پوست انار نوشته است: «لا إله إلاّ اللّه، محمّد رسول اللّه، ابوبکر وعمر وعثمان وعلی خلفاء رسول اللّه!».

وقتی به دقّت آن را نگریست، دید که این عبارت به طور طبیعی در پوست انار نوشته شده، به طوری که گمان نمی‌رفت ساخته دست بشر باشد و از این حیث در شگفت ماند!

والی به وزیر گفت: این دلیل روشن و برهان محکمی است، بر ابطال مذهب رافضی‌ها (شیعیان). نظر تو درباره مردم بحرین چیست؟

وزیر گفت: این جماعت متعصّب می‌باشند و منکر دلائل هستند. امر کن آنها را حاضر نمایند و این انار را به آنها نشان بده، اگر پذیرفتند و به مذهب ما درآمدند، شما ثواب فراوان برده‌اید، و چنانچه نپذیرفتند و همچنان بر گمراهی خود باقی ماندند، آنها را در قبول یکی از سه چیز

مخیّر گردان: یا حاضر شوند با خواری و ذلّت - مثل یهود و نصاری - جزیه بدهند. یا جوابی برای این دلیل روشنی که نمی‌توان آن را نادیده گرفت، بیاورند. یا اینکه مردان آنها کشته شوند و زنان و اولاد ایشان اسیر گردند و اموالشان را به غنیمت گیریم.

والی رأی وزیر را مورد تحسین قرار داد و فرستاد علما و افاضل و نیکان و نجبا و بزرگان شیعه بحرین را احضار نمود و انار را به آنها نشان داد و گفت: اگر جواب کافی و قانع کننده‌ای نیاورید، یا باید کشته شوید و اسیر گردید و اموالتان ضبط شود و یا همچون کفّار جزیه بپردازید.

آنها چون انار را دیدند، سخت متغیّر گشتند و نتوانستند جواب شایسته‌ای بدهند، رنگ صورتشان پرید و بدنهایشان به لرزه افتاد.

سپس بزرگان آنها به والی گفتند: سه روز به ما مهلت بده، شاید بتوانیم جوابی که مورد پسند واقع شود، بیاوریم و گرنه هر طور می‌خواهی میان ما حکم کن.

رجال بحرین در حالی که هراسان و مرعوب و متحیر بودند، از نزد والی بیرون آمده، مجلس گرفتند و به مشورت پرداختند. آنگاه بنا گذاشتند از میان صلحا و زهّاد بحرین، ده نفر و از میان آن ده نفر، هم سه نفر را انتخاب کنند.

چون چنین کردند، به یکی از آن سه نفر گفتند: تو امشب را برو بیابان وتا صبح مشغول عبادت باش و از خداوند به وسیله امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - یاری بخواه. او هم رفت و شب را به صبح آورد و چیزی ندید، ناچار برگشت و جریان را به آنها اطلاع داد. شب دوم، نفر دوم را فرستادند و او نیز مانند شخص نخست برگشت و خبری نیاورد و بر اضطراب و پریشانی آنها افزود.

آنگاه نفر سومی را که مردی پاک‌سرشت و دانشمند بود و نامش محمّد بن عیسی بود، خواستند. او شب سوم را با سر و پای برهنه روی به بیابان نهاد. آن شب، شب تاریکی بود. محمّد بن عیسی تمام شب را مشغول دعا و گریه و توسّل به خدا بود که شیعیان را از آن بلیّه رهایی بخشد و حقیقت مطلب را برای آنها روشن سازد و برای تأمین منظور به حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام متوسّل گردید.

در آخر شب، ناگاه دید مردی او را مخاطب ساخته و می‌گوید: ای محمّد بن عیسی! چه شده که تو را به این حالت می‌بینم و برای چه به این بیابان آمده‌ای؟

گفت: ای مرد! مرا به حال خود واگذار! من برای کار بزرگ و مطلب مهمّی بیرون آمده‌ام، که آن را جز برای امام خود نمی‌گویم و شکوه آن را نزد کسی می‌برم، که این راز را بر من آشکار سازد.

فرمود: ای محمّد بن‌عیسی! صاحب‌الأمر من هستم، مقصودت را بگو.

گفت: اگر تو صاحب الأمر می‌باشی، داستان مرا می‌دانی و نیازی نداری که من آن را شرح بدهم.

فرمود: آری، تو به خاطر مشکلی که انار برای شما ایجاد کرده و مطلبی که بر آن نوشته شده و تهدیدی که والی نموده است، به بیابان آمده‌ای!

محمّد بن عیسی وقتی این را شنید، به طرف او رفت و عرض کرد: آری ای آقای من! شما می‌دانید که ما چه حالی داریم، شما امام و پناهگاه ما می‌باشید و قادر هستید این خطر را از ما برطرف سازید. به داد ما برس!

حضرت فرمود: ای محمّد بن عیسی! وزیر ملعون درخت اناری در خانه خود دارد، قالبی از گِل به شکل انار در دو نصف ساخته و توی هر

نصفی از آن قسمتی از آن کلمات را نوشته است، آنگاه آن قالب گِلی را روی انار نهاده. وقتی انار کوچک بوده، توی آن گذاشته و آن را محکم بسته است. آنگاه به مرور که انار بزرگ شده آن نوشته در پوست انار تأثیر بخشیده تا به این صورت درآمده است. فردا می‌روی نزد والی و به وی می‌گویی: جواب تو را آورده‌ام، ولی حتما باید در خانه وزیر باشد.

وقتی به خانه وزیر رفتید، به سمت راست خود نگاه کن که غرفه‌ای می‌بینی. آن‌گاه به والی بگو: جواب تو در همین غرفه است. وزیر می‌خواهد از نزدیک شدن به غرفه سرباز زند، ولی تو اصرار کن و سعی کن از آن بالا بروی. وقتی دیدی وزیر خودش بالا رفت، تو هم با او بالا برو و او را تنها نگذار، مبادا از تو جلو بیفتد!

هنگامی که وارد غرفه شدی، در دیوار آن سوراخی می‌بینی که کیسه سفیدی در آن است، آن را بردار، که خواهی دید قالب گِلی انار که برای این نقشه ساخته است، در آن کیسه است. سپس آن را جلو والی نهاده و انار معهود را در آن بگذار، تا حقیقت مطلب برای او روشن گردد.

و نیز به والی بگو: ما معجزه دیگری هم داریم و آن اینکه: داخل این انار جز خاکستر و دود چیزی نیست، اگر می‌خواهی صحّت آن را بدانی، به وزیر بگو آن را بشکند. وقتی وزیر آن را شکست، دود و خاکستر آن به صورت و ریش او می‌پرد.

وقتی محمّد بن عیسی این سخنان را از امام علیه‌السلام شنید، بسیار مسرور گردید و دست مبارک امام علیه‌السلام را بوسید و با مژده و شادی مراجعت نمود. چون صبح شد، رفتند به خانه والی و همان‌طور که امام دستور داده بود، عمل کرد. سپس والی رو کرد به محمّد بن عیسی و پرسید: چه کسی این را به تو خبر داد؟

گفت: امام زمان ما و حجت پروردگار.

پرسید: امام شما کیست؟

او هم یک یک ائمه علیهم‌السلام را به وی معرفی کرد تا به امام زمان - صلوات اللّه علیه - رسید.

والی گفت: دستت را دراز کن تا من گواهی دهم که نیست خدایی مگر خداوند یگانه و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بنده و پیامبر اوست، خلیفه بلافصل بعد از او امیر المؤمنین علیه‌السلام است. آنگاه به تمام ائمه علیهم‌السلام تا آخر آنها اقرار نمود و ایمانش نیکو گشت. سپس دستور داد وزیر را به قتل رساندند و از مردم بحرین معذرت خواست ونسبت به آنها نیکی نمود و آنهارا گرامی داشت.

ناقل حکایت گفت: این حکایت نزد اهل بحرین مشهور و قبر محمّد بن عیسی در آنجا معروف و زیارتگاه مردم می‌باشد.⁽¹⁾

رحمت فراگیر: وَالرَّحْمَةُ الواسِعَةُ

اشاره

«وَالرَّحْمَةُ الواسِعَةُ»؛ و رحمت پهناورِ [ الهی ] الرحمة: بخشش و دهش برای رفع نیازمندی‌ها می‌باشد که در بندگان بر اثر رقّت قلب و تأثّر نفسانی حاصل می‌گردد، امّا نسبت به خداوند مقصوداثر رحمت‌است بدون‌هیچ‌گونه تغییرحال که برخداوند محال‌است.

رحمت الهی گسترده و فراگیر است و رحمت را برخود واجب ساخته، چنانکه فرماید: «کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ»⁽²⁾

؛ پروردگارتان بر خودش رحمت را ثبت [ و لازم ] نموده است.

و در دعای سحرهای ماه مبارک رمضان آمده است: «اَللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ مِنْ رَحْمَتِکَ بِأَوْسَعِها وَکُلُّ رَحْمَتِکَ واسِعَةٌ. اَللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِرَحْمَتِکَ کُلِّها⁽³⁾

؛ خدایا! درخواست می‌کنم از تو، از رحمتت! و به حق وسیع‌ترین مراتب آن [ در حالی که می‌دانم ] تمام مراتب رحمت تو گشاده و پهناور است [ به طوری که همه چیز را در عالم فرا گرفته است ]. خدایا! از تو خواهانم به حق تمام مراتب و انواع رحمتت».

به گفته محقّقان رحمت الهی دو گونه است:

اوّل: رحمت ذاتی؛ که آن را رحمت مطلق امتنانی گویند، و آن رحمتی است که همه چیز را فرا گرفته و نتیجه آن اعطای ازلی بی‌سابقه سؤال، چنانکه در دعا آمده: «یا مَنْ یُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ وَمَنْ لَمْ یَعْرِفْهُ تَحَنُّنا مِنْهُ وَرَحْمَةً⁽¹⁾

؛ ای خدایی که عطا می‌کنی به کسی که از او درخواست ننموده و آنکه او را نمی‌شناسد، از روی مهربانی و رحمت».

این رحمت به مؤمن و کافر همه می‌رسد، آب و هوا و غذا برای همه است، حتّی کسانی که برخلاف احکام الهی رفتار می‌کنند و حدود شرع را زیر پا می‌گذارند.

دوم: رحمت وجوبی مقیّد؛ این رحمت مقیّد به استحقاق بنده است که به سبب تقوا و فضیلت، شایستگی دریافت چنین رحمت مخصوص را خواهد یافت. نام مقدّس «رحمان»، بیان‌گر بخشندگی مطلق و رحمت بی‌قید و شرط الهی است و نام مقدّس «رحیم» نمایان‌گر مهربانی مطلق و رحمت مخصوص خداوند است که بندگان مؤمن را شامل می‌گردد.

البته برای دریافت هر یک از مراتب رحمت الهی قابلیت لازم است، مانند آفتاب که همه جا می‌تابد، امّا هر چه موجودی به آفتاب نزدیک‌تر و موانع کمتر باشد، از آن بهتر استفاده می‌کند.

مرتبه اوّل رحمت واسعه الهی حقیقت محمّدیه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است که در دعای توسّل می‌خوانیم: «یا رَسُولَ اللّه‌ِ یا إِمامَ الرَّحْمَةِ». و پیوستگی این

رحمت فراگیر به وجود مقدّس امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - است، چنانکه در زیارت جامعه کبیره می‌خوانیم: «وَالرَّحْمَةُ المَوْصُولَةُ».

خداوند می‌فرماید: «وَما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»⁽¹⁾

؛ و ما تو را جز رحمت برای عالمیان نفرستادیم.

و رحمت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم شامل همه عوالم وجود و تمامی خلایق بوده و هست، اعم از سایر پیامبران و فرشتگان گرفته، تا انسان و جن و شیاطین و جانوران و زمین و آسمان و... حتی دشمنان آن حضرت، از کفّار و مشرکین و منافقین از رحمتش برخوردار گردیده‌اند، که جان و مال آنان محفوظ ماند و کیفر و عقوبت آنها به احترام آن حضرت به تأخیر افتاد، و با اینکه آزارهای بسیار بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و عترتش وارد نمودند، امّا رحمت عالمیان هرگز بر آنها نفرین نکرد، با اینکه باطن پلید آنها را می‌شناخت و مقاصد شوم آنها را می‌دانست، ولی آنها را از میان نبرد، چنانکه مدارک و اسناد تاریخی بسیار بر این مطلب دلالت دارد که برای پرهیز از طولانی شدن بحث از آوردن آنها خودداری می‌کنیم.⁽²⁾

امّا در خصوص رحمت واسعه بودن حضرت بقیة اللّه - عجّل اللّه فرجه الشریف - ، آقای سید مجتبی بحرینی چنین گفته است: «در اینجا ممکن است بگوییم: همه حضرات معصومین علیهم‌السلام مظاهر رحمت حقّ متعال هستند و از آنها به عنوان «اهل بیت الرحمة» تعبیر شده است، ولی هر کدام از آنان در مدّت کوتاه زندگی خود برای رحمت حق مظهریت داشتند، حال آنکه آن وجود مقدّس، با توجّه به استمرار دوران امامت و طول عمر شریفش، «رحمة اللّه الواسعه» است. مظهریت آن حضرت برای رحمت حضرت رحمان وسعت و گسترش دارد. اگر این معنی مورد نظر

باشد، بیان‌گر رحمت واسعه بودن حضرتش در عصر غیبت می‌باشد. آقایی که از سال 260 هجرت تا به حال، و از حالا تا هر وقت که خدا اراده دارد، مظهر اتمّ رحمت واسعه اوست...».⁽¹⁾

این گفتار خالی از مناقشه نیست، زیرا که رحمت بودن ائمّه اطهار علیهم‌السلام منحصر و محدود به زمان خاصّی نیست، تا گفته شود: «هر کدام از آنان در مدّت کوتاه زندگی خود، برای رحمت حق مظهریت داشتند» و اگر چنین بود، در زیارت جامعه نمی‌خواندیم: «وَبِکُمْ یُنَزِّلُ الغَیْثَ» تعبیر به مضارع در زیارت جامعه و نیز دلایل دیگری که در دست است، نشان‌گر فراگیر بودن رحمت ایشان در همه زمان‌ها و دوران‌هاست، و برای همه اشخاص و اشیائی که وجودشان آماده دریافت رحمت و قابل درک فیض است که ائمه علیهم‌السلام کانون رحمت می‌باشند و کانون (=معدن) جایی است که اشیاء گرانبها در آن پرورش و تکوین می‌یابد.

گستره رحمت الهی را کجا می‌توان توصیف کرد و آثار آن را برشمرد؟! این رحمت فراگیر از مرز زمان و مکان فراتر است، هر موجودی به برکت و بر اثر رحمت امام عصر - ارواحنا فداه - پدید آمده و ادامه هستی او نیز به عنایت آن حضرت بستگی دارد. و هر فایده که بر هستی مترتب است، از آثار رحمت او به شمار می‌آید. آیا این آثار را می‌توان شمارش کرد؟

باش تا صبح دولتش بدمد

کین هنوز از نتایج سحر است

در عصر ظهور آن حضرت که جهان در طلعت شریفش کمال روشنی و خرّمی خواهد یافت و سراسر گیتی پر از عدل و داد خواهد گشت، آثار رحمت پهناور آن قلب عالم امکان برای همگان کاملاً نمایان می‌گردد.

در پایان این فصل در بیان بخشی از آثار رحمت آن حضرت - عجّل اللّه فرجه الشریف - در عصر غیبت و ظهور، به نقل عباراتی از کتاب «مکیال المکارم» می‌پردازیم:

پرتوی از رحمت

بدان که منافع وجود مبارک آن جناب بر چند گونه است:

قسم اوّل: منافع آن حضرت علیه‌السلام، چه غایب باشد و چه ظاهر باشد، آن بر دو نوع است:

نوع اوّل: تمام خلایق در آن شریک هستند، مانند: زندگی و بقای در جهان، و... که همه‌اش از برکات و فیوضات وجود شریف آن حضرت علیه‌السلام است، لذا در توقیع شریف فرمود: «و امّا وجه بهره‌وری از من در زمان غیبتم مانند استفاده از خورشید است، هنگامی که ابر از دیده‌ها پنهانش سازد، و من برای اهل زمین امان هستم، همچنان که ستارگان مایه ایمنی اهل آسمان هستند».⁽¹⁾

نوع دوم: افاضات علمی و عنایات ربّانی که به مؤمنین اختصاص دارد، مانند: واضح نمودن وقت نمازهای یومیه و مانند آن است.

قسم دوم: منافع زمان غیبت آن حضرت علیه‌السلام، آن هم بر دو نوع است:

نوع اوّل: به مؤمنین اختصاص دارد، و آن بسیار است، از جمله: ثواب‌های بسیاری است که بر انتظار زمان ظهور آن جناب مترتّب است... و نیز آنچه از ثواب‌ها بر صبر و شکیبایی آنان در عصر غیبت مترتّب است، و دو برابر شدن ثواب کارهای نیک آنها در چنین زمانی است، و... .

نوع دوم: مخصوص کافرین و منافقین است، و آن مهلت دادن و تأخیر عذاب آنها است.

قسم سوم: منافع زمان ظهور آن حضرت علیه‌السلام، آن بر دو نوع است:

نوع اوّل: شامل خلایق و موجودات می‌شود، مثل انتشار نور، ظهور عدل، امنیت راه‌های بلاد، ظهور برکات زمین، مسالمت و سازگاری درندگان و چارپایان، آزار نرساندن هیچ نیش‌داری به کسی و برکات فراوان و منافع بی‌کران دیگر... چنانکه در بحار در وصف حضرت قائم علیه‌السلام از امیر المؤمنین علیه‌السلام منقول است که فرمود: «و آسمان بارانش و درختان میوه‌ها و زمین گیاهان را بر می‌آورند و برای اهل آن زینت می‌کنند، و درندگان ایمن شوند، تا جایی که مانند چارپایانشان در اطراف زمین چرا می‌کنند...».⁽¹⁾

نوع دوم: مخصوص مؤمنین است، آن بر دو گونه است:

اوّل: برای زندگان آنها؛ و آن انتفاع و بهره‌وری از شرف حضور آن حضرت و استفاده از نور آن جناب و فراگرفتن از علوم آن بزرگوار، و برطرف شدن بیماریها و گرفتاریها و بلاها از بدنهای ایشان است. چنانکه در بحار و غیر آن از امام صادق علیه‌السلام آمده که فرمود: «هرگاه قائم علیه‌السلامبپاخیزد، خداوند از هر مؤمن ناگواری‌ها را دور می‌سازد و نیرویش را به او بازگرداند».⁽²⁾

و از آن منافع، زیاد شدن نیروی آنهاست، و طولانی شدن عمرشان، و مشاهده کردن نحوه انتقام حضرت قائم علیه‌السلام از دشمنانشان، [ و بی‌نیازی آنان و تکمیل عقول ایشان ] و منافع فراوان دیگر... .

دوم: برای مردگان ایشان؛ از جمله خوشحالی و فرح ظهور آن حضرت به قبرهایشان داخل می‌شود، و زنده شدن جمعی از آنان... .⁽³⁾

«وَامْنُنْ عَلَیْنا بِرِضاهُ وَهَبْ لَنا رَأْفَتَهُ وَرَحْمَتَهُ وَدُعآئَهُ وَخَیْرَهُ ما نَنالُ بِهِ سَعَةً مِنْ رَحْمَتِکَ وَفَوْزا عِنْدَکَ...⁽⁴⁾

؛ [ خداوندا ] و بر ما منّت بگذار به رضایت و خشنودی آن بزرگوار از ما، و رأفت و مهر و دعا و خیر آن جناب را به ما موهبت فرمای، تا به وسیله آن به رحمت پهناور تو دست یابیم و نزد تو رستگار شویم...».

وعده حتمی: وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ [وَعْدا غَیْرَ مَکْذُوبٍ]

اشاره

«وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ [وَعْدا غَیْرَ مَکْذُوبٍ]»؛ وعده‌ای که دروغ شدنی نیست.

در این جمله از زیارت به چند نکته می‌پردازیم:

1 - به طوری که در متن زیارت می‌بینید، این جمله به دو صورت نقل شده است. در نسخه بحار الانوار: «وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ» آمده، امّا در نسخه

چاپی احتجاج و نیز در نقل مرحوم محدّث قمی در مفاتیح الجنان: «وَعْدا غَیْرَ مَکْذُوبٍ» یاد شده است.

البته هر دو صورت از لحاظ ادبی صحیح است، و بسط سخن در این باره مربوط به علم نحو است که پرداختن به بحث‌های تخصّصی فنّی مناسب این شرح فارسی نمی‌باشد.

2 - نظیر این جمله در قرآن کریم راجع به وعده عذاب برای قوم صالح علیه‌السلام به کار رفته است. خداوند فرماید: «فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِی دارِکُمْ ثَلاثَةَ أَیّامٍ ذلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ»⁽¹⁾

؛ آنگاه آن [ مادّه شتر ] را پی کردند. پس [ صالح علیه‌السلام به آنان ] فرمود: در دیارتان سه روز [ از زندگی ] بهره گیرید، آن وعده‌ای است که دروغ شدنی نیست.

3 - در این جمله از جهت ادبی چهار احتمال داده می‌شود:

4 - این وعده بزرگ الهی به هیچ وجه دروغ شدنی نیست، برخلاف وعده‌های حکّام ستمگر و احزاب و گروه‌های سیاسی دنیا که در طول تاریخ دروغ بودن وعده‌ها و توخالی بودن شعارهایشان به اثبات رسیده و بر همگان معلوم گردیده است.

چه بسیار حکّام و حکومت‌هایی، که پیش از دستیابی به قدرت خود را نجات‌بخش مردم و دلسوز فقرا و ضعفا قلمداد می‌کنند، امّا پس از به قدرت رسیدن، تمام گفته‌ها و وعده‌ها را نادیده می‌گیرند و فقط به چپاول اموال و تحکیم دستگاه ریاست خود می‌پردازند.

از وعده‌ها و ادّعاهای دروغین فرعون گرفته، که وقتی تصمیم گرفت موسی علیه‌السلام را به قتل رساند به مردم مصر گفت: من می‌ترسم که او دین شما را تغییر دهد یا در زمین فساد کند!⁽²⁾

چنین وانمود می‌کرد که برای دین و دنیای مردم دلسوزی دارد و می‌ترسد که حضرت موسی علیه‌السلام دین و آیین آنها را تغییر دهد و یا در دنیای مردم ناامنی و خرابی ایجاد کند!

وعده‌های توخالی

تا وعده‌ها و شعارهای امروزی که آزادی و اصلاح‌طلبی و دموکراسی و تمدّن و... سرپوشی و دست‌آویزی برای رسیدن به هوس‌های فردی و گروهی و حزبی است. سیمرغ مدینه فاضله‌ای که دولت‌های دنیا مدّعی رهبری ملّت‌های خود به سوی آنند، جز در حرف‌ها و شعارها و رؤیاها جایی یافت نمی‌شود، و هر روز قانون نوین و طرح تازه‌ای عنوان می‌کنند که روز دیگر معایب و نواقص آن آشکار می‌گردد.

امّا وعده الهی حقّ است و دلایل آن روشن و محکم، و بارها به تجربه رسیده است، تجربه حکومت بعضی از انبیاء علیهم‌السلام - همچون داود و سلیمان علیهماالسلام - که هیچ‌گونه اثری از ظلم و ستم و فقر در آنها دیده نمی‌شود، و دوران شکوهمند پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و امیر مؤمنان علیه‌السلام، نشان‌گر آینده

روشن حکومت جهانی حضرت مهدی علیه‌السلام می‌باشد.

در حدیثی از امام باقر علیه‌السلام در وصف حضرت قائم علیه‌السلام آمده است: «هرگاه قیام کند، شیوه پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را پیش خواهد گرفت».⁽¹⁾

و از حمّاد بن عثمان روایت آمده که گفت: در محضر منوّر امام صادق علیه‌السلام بودم که مردی به آن جناب عرضه داشت: أصلحک اللّه! یاد کرده‌ای که امیر المؤمنین علی علیه‌السلام لباس خشن و زبر می‌پوشید، لباس چهار درهمی به تن می‌کرد و... و حال آنکه لباس نو در بر شما می‌بینم؟

فرمود: «امیر المؤمنین علی علیه‌السلام، در زمانی آن طور لباس می‌پوشید که انگشت‌نما و مورد انکار مردم نبود، ولی اگر امروز مثل آن لباس پوشیده شود، انگشت‌نما خواهد بود. پس بهترین لباس هر زمان، لباس همان زمان است، مگر اینکه وقتی قائم ما اهل البیت علیهم‌السلام بپاخیزد، لباس‌های علی علیه‌السلام را دربر می‌کند و روش او را پیش می‌گیرد».⁽²⁾

و امام رضا علیه‌السلام فرمود: «هرگاه قائم علیه‌السلام بپاخیزد، جز خون و عرق ریختن و رنج

کشیدن چیزی نیست، مردم سوار بر اسب‌ها هر سوی خواهند تاخت، لباس قائم علیه‌السلام زبر و غذایش سخت خواهد بود».⁽¹⁾

آری، همان‌طور که داوود و سلیمان علیهماالسلام با آن همه قدرت و حکومت شکوهمند، از دسترنج خود - از راه زره‌سازی و زنبیل‌بافی - زاهدانه زندگی می‌کردند، تا همدردی خود را با فقرا نشان دهند و از سرکشی ثروتمندان جلوگیری نمایند، و همان‌طور که یوسف علیه‌السلام هنگام به دست

گرفتن قدرت در مصر به زهد و پارسایی زندگی می‌کرد، و همان‌طور که امیر مؤمنان علی علیه‌السلام به دو قرص نان جو و دو جامه خشن و وصله‌دار بسنده نمود. همچنین امام زمان - ارواحنا فداه - خود و یارانش با زهد و پارسایی زندگی خواهند کرد، تا فقر و تنگدستی را از جامعه بشری بزدایند. او به عدل و داد حکومت خواهد کرد و سعادت و آسایش را به ارمغان خواهد آورد، تا ظلم و ستم و خودکامگی و تجاوزگری به حقوق ضعفا را از میان ببرد و فساد و گناه را ریشه‌کن سازد. به امید آن روز!

آن‌گاه که بپاخیزد: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حِینَ تَقُومُ

اشاره

سلام بر تو هنگامی که بپاخیزی.

ترکیب: «حِینَ تَقُومُ» یک بار در قرآن کریم خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلمبه کار رفته است. خداوند فرماید: «اَلَّذِی یَریکَ حِینَ تَقُومُ»⁽¹⁾

؛ آن [ خداوندی ]

که هنگامی که [ برای انجام رسالت یا به عبادت ] بپاخیزی، تو را می‌بیند.

این تعبیر بلند، نشانگر عنایت خاص خداوند نسبت به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در حال انجام مأموریت الهی و تبلیغ رسالت دینی و بپاخاستن برای اجرای فرمان خداوند متعال است.

راجع به امام زمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - نیز این تعبیر، توجّه دادن به امر قیام آن حضرت است، هنگامی که برای برقراری حکومت عدل و داد بپاخیزد و به فرمان خداوند قیام کند.

شیعه امام علیه‌السلام می‌بایست همواره منتظر قیام آن حضرت باشد و ضرورت و آثار و نتایج درخشان آن را بداند، و به پاکی و قداست آن قیام اقرار نماید، و برای متابعت و پیروی از امام علیه‌السلام در آن هنگام آماده شود.

شیعه باید بپاخاستن و نشستن خود را، با قیام و قعود امام علیه‌السلام تطبیق دهد و هرگز از امام علیه‌السلام پیشی نگیرد و تخلف هم ننماید، چنانکه جمعی از یاران عالم و عارف ائمّه اطهار علیهم‌السلام چنین بوده‌اند، برای مثال یک نمونه

تاریخی را می‌آوریم:

محمّد بن حسن بن عمّار گوید: من دو سال نزد علی بن جعفر علیهماالسلام - عموی گرامی حضرت امام رضا علیه‌السلام - بودم و آنچه از برادرش حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام روایت داشت، می‌نوشتم. یک روز در مدینه در مسجد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از او حدیث می‌نوشتم، که ناگاه ابوجعفر - امام جواد علیه‌السلام - بر او وارد شد، علی بن جعفر از جای جست و بدون کفش و عبا به سوی آن حضرت شتافت و دستش را بوسید و نهایت احترام را به جای آورد. امام جواد علیه‌السلام به او فرمود: ای عمو! بنشین، خدایت رحمت کند!

علی بن‌جعفر گفت: سرورم! چگونه بنشینم حال‌آنکه شماایستاده‌اید؟!

هنگامی که علی بن جعفر علیهماالسلام به مسند خود بازگشت، یارانش به سرزنش او پرداختند. آنها می‌گفتند: شما عموی پدر او هستید و با او این گونه رفتار می‌کنید؟!

علی بن جعفر علیهماالسلام دست به محاسن گرفت و فرمود: خاموش باشید! اگر خداوند - عزّوجلّ - این ریش سفید را [ برای امامت خلق ] سزاوار ننمود،

ولی این جوان را شایستگی بخشید، من فضیلت او را انکار کنم؟! از آنچه شما می‌گویید، به خدا پناه می‌برم. من بنده [ کاملاً مطیع و تسلیم ]اویم.⁽¹⁾

چنانکه می‌بینیم این شاگرد ممتاز مکتب ائمّه علیهم‌السلام موقع بپا ایستادن امام زمانش همچنان می‌ایستد، و هنگامی که امام علیه‌السلام با نهایت لطف او را به نشستن دعوت می‌کنند، عرضه می‌دارد: چگونه بنشینم در حالی که شما ایستاده‌اید؟! بنابراین ما هم می‌بایست از حالت امام علیه‌السلام جستجو و پیروی کنیم و پیوسته منتظر قیام آن حضرت علیه‌السلام باشیم.

اکنون بی‌تناسب نمی‌بینم که در این فصل راجع به لقب مشهور و مخصوص آن حضرت، قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - بپردازم و مطالبی در این باره بیاورم:

چرا قائم نامیده شد؟

محدّث نوری رحمه‌الله گوید: قائم یعنی: برپا شونده در فرمان حق تعالی، چه آن حضرت علیه‌السلام پیوسته در شب و روز مهیّای فرمان الهی است که به محض اشاره ظهور نماید... .⁽¹⁾

و در روایتی از ابوحمزه ثمالی آمده که گوید: از امام باقر علیه‌السلام پرسیدم: یابن رسول اللّه! آیا همه شما قائم به حق نیستید؟

فرمود: آری، همه ما قائم به حق هستیم.

گفتم: پس چگونه حضرت صاحب الامر علیه‌السلام را قائم نامیدند؟

فرمود: «هنگامی که جدّم حسین علیه‌السلام کشته شد، فرشتگان به درگاه خداوند

باشد. سپس خداوند - عزّوجلّ - برای فرشتگان از روی امامان از فرزندان حسین علیه‌السلام

پرده برداشت. ملائکه خوشحال شدند و دیدند یکی از آنها ایستاده نماز می‌خواند، خداوند فرمود: به این قائم - عجّل اللّه فرجه الشریف - از آنها انتقام می‌گیرم».⁽²⁾

و از امام صادق علیه‌السلام روایت شده که فرمودند: «هنگامی که حضرت قائم علیه‌السلام بپاخیزد، مردم را از نو به اسلام دعوت می‌کند و به آیینی که کهنه و مندرس شده و مردم از آن بی‌خبر مانده‌اند، رهنمون می‌گردد. و بدین جهت حضرت قائم علیه‌السلام مهدی نامیده شده، که مردم را به شیوه‌ای هدایت می‌کند، که از آن دور افتاده‌اند. و بدین سبب قائم خوانده شده که به حق قیام خواهد کرد [ و حق را برپا خواهد داشت ]».⁽³⁾

و از وظایف شیعیان - مستحب و احیانا واجب - بپاخاستن هنگام یاد شدن نام یا القاب شریفه آن حضرت علیه‌السلام و یا خصوص لقب شریف قائم می‌باشد، و این شیوه بین تمامی شیعیان دوازده امامی در همه عصرها شیوع داشته و هست.

و از روایاتی که در این باره وارد شده، اینکه: روزی در مجلس امام صادق علیه‌السلام نام حضرت صاحب الزمان - عجّل اللّه فرجه الشریف - برده شد، امام صادق علیه‌السلام به احترام اسم آن حضرت بپا ایستادند.⁽¹⁾

و در خبری دیگر راجع به سبب بپاخاستن هنگام یاد نمودن لفظ قائم، از القاب حضرت حجّت - عجّل اللّه فرجه الشریف - سؤال شد، آن حضرت فرمود: «زیرا که او را غیبتی است طولانی و از مهربانی شدیدی که نسبت به دوستانش دارد، به هر کسی که او را به این لقب - که به دولت او و حسرت خوردن از جهت غربتش اشعار دارد - یاد کند، نظر می‌فرماید. از گونه‌های تعظیم او این است که غلام به حال تواضع برای ارباب خود بپاخیزد، [ به خصوص ] هنگامی که مولای جلیلش به دیده شریفش به او نظر می‌کند، باید که بپاخیزد و از خداوند - جلّ ذکره - تعجیل فرجش را طلب نماید».⁽²⁾

عالم جلیل مرحوم فقیه ایمانی گفته است: برخاستن در وقت ذکر اسم مبارک حضرت صاحب الامر علیه‌السلام، هرچند موافق با تعظیم و احترام از ایشان است، لکن حکمت مهم‌تری است برای برخاستن. و آن امر این است که برای نصرت و یاری آن حضرت علیه‌السلام، باید همیشه عزم قلب و نیّت صدق مؤمن این باشد که هر وقت آن حضرت علیه‌السلام ظاهر شوند، او در قیام برای نصرت و اطاعت امر ایشان حاضر باشد، بدین ترتیب با برخاستن در موقع ذکر اسم ایشان، اظهار عزم قلبی خود را می‌کند و می‌گوید: خداوندا

شاهد باش من الان حاضرم، اگر آن حضرت علیه‌السلام ظاهر شوند، در نصرت و اطاعتش قیام به امر ایشان نمایم.

بنابراین مهم است که وقت برخاستن، متذکّر چنین معنایی باشد و در همان حال مسألت تعجیل فرج ایشان را از خداوند نماید، به وجهی که عمل حضرت رضا علیه‌السلام بیانگر حکمت و استحباب این عمل گردید.⁽¹⁾

و حدیث بپاخاستن حضرت رضا علیه‌السلام چنین است: وقتی دعبل خُزاعی قصیده معروف خود را بر حضرت رضا علیه‌السلام خواند و امام قائم - عجّل اللّه فرجه

الشریف - را یاد کرد، امام رضا علیه‌السلام دست خود را بر سر نهادند و به عنوان تواضع بپا ایستادند و برای فرج آن جناب علیه‌السلام دعا کردند.⁽²⁾