پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 14

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامه کلمات قصار امام امیر مؤمنان علیه السلام

گفتار حکیمانه 241- روز انتقام ظالمان

اشاره

و قال علیه السلام

یَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظَّالِمِ عَلَی الْمَظْلُومِ.

امام علیه السلام فرمود:

روز انتقام مظلوم از ظالم،شدیدتر از روز ستم کردن ظالم بر مظلوم است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

روز انتقام ظالمان

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به ظالمان هشدار می‌دهد که در انتظار انتقام باشند،می‌فرماید:«روز انتقام مظلوم از ظالم،شدیدتر از روز ستم کردن ظالم بر مظلوم است»؛ (یَوْمُ الْمَظْلُومِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ الظَّالِمِ عَلَی الْمَظْلُومِ) .

همان‌گونه که در ذکر سند این حکمت آمد،شبیه آن با تفاوتی در حکمت 341 آمده است آن‌جا که می‌فرماید:

«یَوْمُ الْعَدْلِ عَلَی الظَّالِمِ أَشَدُّ مِنْ یَوْمِ الْجَوْرِ عَلَی الْمَظْلُومِ؛ روز اجرای عدالت بر ستمگر،سخت‌تر است از روز ظلم ستمگر بر مظلوم».جمعی از شارحان نهج‌البلاغه این سخن را اشاره به انتقام الهی در روز قیامت دانسته‌اند.در این صورت شدیدتر بودن روز انتقام مظلوم آشکار است،زیرا مظلوم مثلاً یک بار به دست ظالم کشته یا مجروح می‌شود ولی کیفر ظالم در روز قیامت مکرر خواهد بود و به آسانی پایان نمی‌یابد.

در حالی که بعضی دیگر آن را اشاره به انتقام‌های الهی در دنیا و آخرت،هر دو دانسته‌اند،زیرا تجربه نشان می‌دهد که گروه زیادی از ظالمان،پیش از گرفتار شدن به مجازات الهی در آخرت،در همین دنیا کیفر شدیدی می‌بینند.اگر تاریخ را مطالعه کنیم مصداق‌های زیادی برای این مطلب دیده می‌شود.در طول عمر خود نیز بسیاری از ظالمان را دیده‌ایم که به چه روز سیاهی نشستند و گرفتار چه عقوبت‌های دردناکی شدند؛افزون بر رسوایی‌های فراوان و اهانت‌های شدید که

دامان آن‌ها را گرفت.

در قرآن مجید نیز بارها به این حقیقت اشاره شده که بسیاری از ظالمان در همین دنیا نیز گرفتار کیفرهای شدیدی می‌شوند؛از جمله در آیه 102 سوره «هود»می‌خوانیم: «وَ کَذلِکَ أَخْذُ رَبِّکَ إِذا أَخَذَ الْقُری وَ هِیَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِیمٌ شَدِیدٌ» ؛و این چنین است مجازات پروردگار تو،هنگامی که شهرها و آبادی‌های ظالم را مجازات می‌کند! (آری،) مجازات او،دردناک و شدید است!».در آیه 45 سوره«حج»نیز آمده است: «فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها وَ هِیَ ظالِمَةٌ فَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ» ؛چه بسیار شهرها و آبادی‌هایی که آن‌ها را نابود و هلاک کردیم در حالی که (مردمش) ستمگر بودند،به‌گونه‌ای که بر سقف‌های خود فروریخت! (نخست سقف‌ها ویران گشت؛و بعد دیوارها بر روی سقف‌ها!) و چه بسیار چاه پرآب که بی‌صاحب ماند؛و چه بسیار قصرهای محکم و مرتفع!».

در روایات اسلامی و نیز در نهج البلاغه کراراً به این مطلب اشاره شده است.

امام امیرمؤمنان علی علیه السلام در عهدنامه مشهور خود به مالک اشتر می‌فرماید:

«وَ لَیْسَ شَیْءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْیِیرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَی ظُلْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ؛ (بدان) هیچ چیز در تغییر نعمت‌های خداوند و تعجیل انتقام و کیفر او از اصرار بر ظلم و ستم سریع‌تر نیست،زیرا خداوند دعای مظلومان را می‌شنود و در کمین ستم‌کاران است».

در حدیث دیگری که در غرر الحکم از آن حضرت نقل شده آمده است:

«الظُّلْمُ فِی الدُّنیا بَوارٌ وَ فِی الْآخِرَةِ دَمارٌ؛ ظلم در دنیا مایه نابودی و در آخرت موجب هلاکت است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در همان کتاب آمده است:

«الظُّلْمُ یَزِلُّ الْقَدَمَ وَ یَسْلُبُ النِّعَمَ

وَ یُهْلِکُ الْأُمَمَ؛ ظلم موجب لغزش و سلب نعمت و سبب هلاکت امت‌هاست». ⁽¹⁾

در کتاب«کافی»از امام صادق علیه السلام آمده است که دو نفر درباره دعوایی که در میان آن‌ها بود خدمت حضرت رسیدند.هنگامی که امام علیه السلام سخن آن‌ها را شنید فرمود:

«أَمَا إِنَّهُ مَا ظَفِرَ أَحَدٌ بِخَیْرٍ مِنْ ظَفَرٍ بِالظُّلْمِ؛ بدانید کسی که با ظلم پیروز شود هرگز به خیری دست نیافته است».سپس افزود:

«أَمَا إِنَّ الْمَظْلُومَ یَأْخُذُ مِنْ دِینِ الظَّالِمِ أَکْثَرَ مِمَّا یَأْخُذُ الظَّالِمُ مِنْ مَالِ الْمَظْلُومِ؛ بدانید مظلوم از دین ظالم بیش از آنچه ظالم از مال مظلوم می‌گیرد خواهد گرفت».و در ذیل حدیث آمده است که آن دو بعد از شنیدن سخنان امام علیه السلام پیش از آن‌که از جای برخیزند با یکدیگر صلح کردند». ⁽²⁾

این سخن را با حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم آن‌جا که فرمود:

«بَیْنَ الْعَبْدِ وَ الْجَنَّةِ سَبْعُ عِقابٍ أهْوَنُهَا الْمَوْتُ.قالَ أنَس:قُلْتُ:یا رَسُولُ اللّهِ! ما أصْعَبُها؟ قالَ:الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إذا تَعَلَّقَ الْمَظْلُومُونَ بِالظّالِمِینَ؛ در میان بهشت و انسان هفت گردنه مخوف است که ساده‌ترین آن‌ها مرگ است.انس (از اصحاب رسول اللّه صلی الله علیه و آله) می‌گوید:عرض کردم ای رسول خدا! سخت‌ترین آن‌ها کدام است؟ فرمود:حضور در پیشگاه خداوند متعال در زمانی که مظلومان دامن ظالمان را می‌گیرند». ⁽³⁾

مرحوم علامه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود داستان عبرت‌انگیزی نقل می‌کند و می‌گوید:«معروف است شخصی به نام«بکبوش»،وزیر«جلال الدوله آل بویه»بود و کارهای او را به تدریج قبضه کرد.روزی«بکبوش»مردی از اشراف بصره را آزار بسیار داد و او را همچون مرده رها کرد.مدتی بعد با گروهی

عظیم سواره عبور می‌کرد.همان مرد مظلوم او را دید،گفت:خداوند داور میان من و تو باشد.من تو را با تیرهای شبانه هدف قرار می‌دهم.«بکبوش»دستور داد او را آن‌قدر زدند که همچون مرده به روی زمین افتاد و به او گفت:این تیرهای روز است که به تو اصابت کرد.سه روز بیشتر نگذشت که«جلال الدوله»دستور داد«بکبوش»را بگیرند و او را در اتاقی روی حصیری نشاندند و کسی را مأمور کرد که مرتباً به او اهانت کند.فراش‌ها برای نظافت وارد اتاق شدند و حصیر را از زیر پای او کشیدند،نامه‌ای زیر آن یافتند و آن را به«ابن الهدهد»که رئیس فراشان بود،دادند.او گفت:چه کسی این نامه را در آن‌جا انداخته است؟ گفتند:

نه احدی در آن حجره وارد و نه از آن خارج شده است.نامه را خواندند دیدند این دو شعر در آن است: سِهامُ اللَّیْلِ لا تُخْطِیءُ وَ لکِنْ لَها أمَدٌ وَ لِلْأَمَدِ انْقِضاءٌ

أَ تَهْزَأُ بِالدُّعاءِ وَ تَزْدَریهِ تَأَمَّلْ فیکَ ما صَنَعَ الدُّعاءُ

تیرهای شبانه هرگز خطا نمی‌کند ولی-زمانی دارد و آن زمان به هر حال می‌گذرد.

آیا دعای شبانه را مسخره می‌کنی و بر آن عیب می‌نهی؟-حال ببین دعا با تو چه خواهد کرد.

این خبر به گوش«جلال الدوله»به‌طور مشروح رسید.دستور داد فراشان آن‌قدر بر دهانش کوبیدند که دندان‌هایش فرو ریخت و سپس انواع شکنجه‌ها را به او دادند تا هلاک شد. ⁽¹⁾

یکی از بزرگان و اولیاء اللّه«سعید بن جبیر»،یاور امام سجّاد علیه السلام و مؤمن خالص متوکّل بر خدا و کسی است که به مرگ لبخند زده است.مأموران حجّاج بن یوسف ثقفی،سعید بن جبیر را به نزد این سنگدل و جنایت‌کار بی‌رقیب

تاریخ می‌آورند.حجّاج چون نمی‌تواند در سخن بر او چیره شود،دستور می‌دهد رو به قبله سرش را از بدن جدا کنند.حاضران می‌بینند که سعید در نهایت خونسردی رو به قبله این آیه شریفه را تلاوت می‌کند: «إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» ؛من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمان‌ها و زمین را آفرید.من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم». ⁽¹⁾

حجّاج به قصد توهین به سعید فرمان داده بود او را همچون حیوانی رو به قبله گردن زنند.وقتی می‌بیند قرائت آن آیه برای سعید عزّت و سعادتی ایجاد کرده است،بار دیگر دستور می‌دهد که پشت به قبله او را بکشند.این بار آوای ملکوتی این آیه شریفه از حلقوم سعید بلند می‌شود که: «وَ لِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ واسِعٌ عَلِیمٌ» ؛مشرق و مغرب از آن خداست! به هر سو رو کنید-حتّی پشت به قبله-خدا آن‌جاست! خداوند بی‌نیاز و داناست». ⁽²⁾

حجّاج خشمگینانه و شکست‌خورده دستور می‌دهد سرش را بر روی زمین از تنش جدا کنند و سعید که مرگ را به بازی گرفته بود،با آرامش خاطری بی‌نظیر این کلام خدا را زمزمه می‌کند که: «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری» ؛ما شما را از زمین آفریدیم و به آن بازمی‌گردانیم و بار دیگر (در قیامت) شما را از آن بیرون می‌آوریم. ⁽³⁾

حجّاج بی‌اختیار فریاد می‌زند:«گردنش را بزنید و ما را از شرّ او راحت کنید».

سعید در آخرین لحظه عمرش با خدایش سخن گفت و از او خواست:

«اللّهُمَ لَا تُسَلِّطُهُ عَلی أحَدٍ بَعْدی؛ پروردگارا! پس از من،حجّاج را بر هیچ‌کس مسلّط

مفرما».و لحظه‌ای بعد به دیدار پروردگارش نایل آمد.نفرین سعید مستجاب شد و گریبان حجّاج را گرفت تا جایی که بدنش سرد می‌شد و همواره می‌لرزید، آن‌قدر احساس سرما می‌کرد که دست‌هایش را داخل آتش قرار می‌داد؛ولی باز هم می‌لرزید! یکی از بزرگان به دیدنش آمد،حجّاج گفت:«برایم دعایی بکن».

آن شخص گفت:«مگر نگفتم این‌قدر جنایت مکن! این نتیجه جنایات توست».

حجّاج گفت:«نمی‌گویم دعا کن تندرست و سالم شوم،بلکه دعا کن بمیرم تا از این وضع نجات یابم». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 242- تمام پرده‌ها را پاره مکن!

اشاره

و قال علیه‌السلام

اِتَّقِ اللّهَ بَعْضَ التُّقَی وَ إِنْ قَلَّ،وَ اجْعَلْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللّهِ سِتْراً وَ إِنْ رَقَّ.

امام علیه السلام فرمود:

تقوا و پرهیزکاری پیشه کن هرچند کم باشد و میان خود و خدا

پرده‌ای قرار ده هرچند نازک باشد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تمام پرده‌ها را پاره مکن!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه،افراد ضعیف الایمان را از پرده‌دری کامل برحذر می‌دارد و می‌فرماید:«تقوا و پرهیزکاری پیشه کن،هرچند کم باشد و میان خود و خدا پرده‌ای قرار ده،هرچند نازک باشد»؛ (اتَّقِ اللّهَ بَعْضَ التُّقَی وَ إِنْ قَلَّ، وَ اجْعَلْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللّهِ سِتْراً وَ إِنْ رَقَّ) .

روشن است که مخاطب در این کلام حکمت‌آمیز،اولیاء اللّه و پاکان و نیکان و پرهیزکاران سطح بالا نیستند،بلکه مخاطب،توده‌های مردمند که گاه لغزشی برای آن‌ها پیدا می‌شود و به گناه نزدیک شده و یا آلوده می‌گردند.

گاه در میان آن‌ها کسانی یافت می‌شوند که همه پرده‌ها را پاره کرده و به اصطلاح،پل‌های پشت سر خویش را ویران می‌سازند و رابطه خود را به کلی با خدا قطع می‌کنند.امام علیه السلام به آن‌ها خطاب کرده،می‌فرماید:اگر لغزشی هم پیدا کردید،پرده‌دری کامل نکنید؛لااقل بخشی از تقوا را حفظ کنید که امید است شما را به سوی خدا بازگرداند و توفیق توبه کامل پیدا کرده از هرگونه گناه پاک شوید.

تقوا مانند بسیاری از فضایل اخلاقی،دارای درجات متفاوتی است؛گاه به‌قدری والاست که به سرحدّ عصمت می‌رسد و گاه به اندازه تقوای بزرگانی می‌رسد که در درجات بعد از معصومین علیهم السلام قرار داشته‌اند؛مانند سلمان‌ها و ابوذرها و علمای راستین،و گاه به‌قدری ضعیف می‌شود که صاحبش را بر لب پرتگاه قرار می‌دهد.

در قرآن مجید به این‌گونه افراد اشاره شده و در آیه 102 سوره«توبه» می‌خوانیم: «وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللّهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» ؛و گروهی دیگر،به گناهان خود اعتراف کردند و کار خوب و بد را به هم آمیختند.امید می‌رود که خدا توبه آن‌ها را بپذیرد.

به یقین،خداوند آمرزنده و مهربان است!».

واژه«سَتر»(پرده) در واقع کنایه از حاجب و مانعی است که انسان را از طغیان باز می‌دارد و جمله«وَإنْ رَقَّ»(هرچند نازک باشد) اشاره به ضعیف بودن این حاجب و مانع است.

مرحوم«مغنیه»در شرح نهج البلاغه خود در جلد 4،صفحه 361 می‌گوید:

«گفتار امام علیه السلام مخصوصاً برای زمان ما که عوامل گناه و شهوت‌پرستی زیاد شده است صادق است؛آن‌ها که دست کم اندکی از تقوا و ایمان داشته باشند همان مقدار إن‌شاءاللّه مایه نجاتشان می‌شود.وی سپس به این حدیث معروف نبوی اشاره کرده که می‌فرماید:

«یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ الصَّابِرُ عَلَی دِینِهِ مِثْلُ الْقَابِضِ عَلَی الْجَمْرَةِ بِکَفِّه؛ زمانی بر مردم فرا می‌رسد که آن کس که دین و ایمان خود را حفظ می‌کند مانند کسی است که شعله آتشی در کف دست خود نگاه داشته باشد». ⁽¹⁾در حدیث دیگری آمده است:

«لِلْعامِلِ مِنْکُمْ بِطاعَةِ اللّهِ مِثْلُ أجْرِ خَمْسینَ

فَقالَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحابَةِ مِثْلُ أجْرِ خَمْسینَ مِنّا أوْ مِنْهُمْ؟ قالَ:بَلْ مِنْکُمْ؛ کسانی که در آن زمان اطاعت فرمان خدا می‌کنند معادل پاداش پنجاه نفر به آن‌ها داده می‌شود.

یکی از صحابه عرضه داشت:پنجاه نفر از آن‌ها یا از ما؟ حضرت فرمود:از شما». ⁽²⁾

در آیات قرآن مجید اشاره‌های دیگری نیز به امثال این گروه شده است؛از جمله در آیه 31 سوره«نساء»می‌خوانیم: «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً» ؛اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید پرهیز کنید،گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم؛و شما را در جایگاه خوبی وارد می‌سازیم».

همچنین در آیه 32 سوره«نجم»می‌خوانیم: «الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ» ؛همانان که از گناهان بزرگ و اعمال زشت دوری می‌کنند،جز گناهان صغیره (که گاه آلوده آن می‌شوند)؛آمرزش پروردگار تو گسترده است».

کوتاه سخن این‌که اگر انسان راه خطا را می‌رود لااقل باید چنان باشد که روی برگشت به درگاه خدا و تقاضای عفو را داشته باشد و تمام پل‌ها را پشت سر خود ویران نسازد.

به گفته شاعر:

گرت هواست که معشوق نگسلد پیوند نگاه دار سر رشته تا نگه دارد

گفتار حکیمانه 243- از دَر هم شدن جواب‌ها بپرهیزید

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِیَ الصَّوَابُ.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که جواب‌ها زیاد (و دَرهم) شود حق مخفی می‌گردد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از دَر هم شدن جواب‌ها بپرهیزید

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به نکته مهمی در مسائل مربوط به پرسش‌ها و جواب‌ها اشاره کرده،می‌فرماید:«هنگامی که جواب‌ها زیاد (و دَر هم) شوند حق مخفی می‌گردد»؛ (إِذَا ازْدَحَمَ الْجَوَابُ خَفِیَ الصَّوَابُ) .

بسیار دیده‌ایم که سؤالی در مجلسی مطرح می‌شود و هرکس هرچیزی که به ذهنش آمد به عنوان جواب ذکر می‌کند و حتی احتمالات ضعیف و پاسخ‌های بی‌پایه نیز عنوان می‌شود،در چنین مجلس و چنان شرایطی روشن است که حق برای بسیاری مخفی می‌ماند،زیرا جدا کردن پاسخ حقیقی از آن همه احتمالات گوناگون کار آسانی نیست.

این سخن درسی برای محققان هم هست که اصرار نداشته باشند مثلاً در تفسیر یک آیه یا یک حدیث یا پاسخ یک شبهه،احتمالات زیاد و جواب‌های متعددی ذکر کنند.چه بهتر که فشرده‌تر و سنجیده‌تر سخن گویند.به خصوص این‌که بسیار دیده‌ایم هنگامی که جواب‌های یک مسئله متعدد می‌شود و یکی از آن‌ها آسیب‌پذیر است،مخالفان،همان یکی را مورد نقد قرار داده و بعد می‌گویند:مشت،نمونه خروار است و پاسخ‌های متین را نیز از این طریق زیر سؤال می‌برند.

ابن ابی الحدید در شرح این گفتار حکیمانه می‌گوید:این مانند آن است که

انسانی در بعضی از مسائل نظری اشکالی ذکر کند آن هم در حضور جماعتی از اهل نظر،سپس آن‌ها در گفتن پاسخ بر یکدیگر پیشی گیرند و هرکدام بخواهند بر دیگری غلبه کنند و هرکس هرچه به نظرش آمد ذکر کند.شک نیست که در این صورت حق مخفی می‌شود و این سخن در واقع به بحث‌کنندگان درباره مسائل مختلف توصیه می‌کند که انصاف را در بحث خود با دوستان رعایت کنند و قصد مراء و قهر و غلبه بر دیگری نداشته باشند.(که در چنین شرایطی حق مخفی می‌گردد). ⁽¹⁾

علامه مجلسی رحمه الله در شرح این گفتار می‌گوید:شاید در این دستور حکیمانه توصیه‌ای به سؤال کنندگان نیز باشد که یک مسئله را از افراد زیادی پرسش نکنند،زیرا جواب‌های متعدد سبب می‌شود آن‌ها در تشخیص حق،گرفتار شک و تردید شوند. ⁽²⁾البته تمام این تفسیرها قابل جمع است.

در واقع ازدحام در جواب،شاخه‌ای از شاخه‌های افراطگری است که در همه چیز مذموم است.

نکته

آداب پاسخ‌گفتن

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به یکی از آداب مهم پاسخ‌گویی اشاره فرموده و در کلمات دیگری به آداب دیگری پرداخته است؛از جمله پاسخ‌گویی سریع را مذموم شمرده می‌فرماید:

«مَنْ أسْرَعَ فِی الْجَوابِ لَمْ یُدْرِکِ الصَّوابَ؛ کسی که در پاسخ‌گویی شتاب کند به پاسخ صحیح نخواهد رسید». ⁽³⁾

نیز از حدّت و شدّت برحذر داشته می‌فرماید:

«دَعِ الْحِدَّةَ وَتَفَکَّرْ فِی الْحُجَّةِ وَتَحَفَّظْ مِنَ الْخَطَلِ تَأْمَنُ الزَّلَلَ؛ تندی را رها کن و در دلیل بیندیش و از یاوه گفتن برحذر باش تا از لغزش‌ها در امان باشی». ⁽¹⁾

نیز به بعضی از سؤالات بی‌جا اشاره کرده می‌فرماید:

«رُبَّ کَلامٍ جَوابُهُ السُّکُوتُ؛ چه بسا سخنی که جوابش سکوت است». ⁽²⁾

همچنین توصیه می‌کند که هنگام عاجز ماندن از جواب نباید سکوت را فراموش کرد،می‌فرماید:

«إذا غُلبتَ عَلَی الْکَلامِ فَإیّاکَ أنْ تَغْلِبَ عَلَی السُّکُوتِ؛ هرگاه در سخن گفتن مغلوب شدی مبادا در سکوت کردن مغلوب گردی». ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام نیز توصیه می‌کند که انسان نباید هر سؤالی را که از او کردند پاسخ گوید که این کار عاقلان نیست،می‌فرماید:

«إِنَّ مَنْ أَجَابَ فِی کُلِّ مَا یُسْأَلُ عَنْهُ فَهُوَ الْمَجْنُونُ» . ⁽⁴⁾

آخرین نکته این‌که در حکمت 85 از نهج‌البلاغه این گفتار حکیمانه نیز گذشت:

«مَنْ تَرَکَ قَوْلَ لا أدْری أُصیبَتْ مَقاتِلُهُ؛ کسی که جمله نمی‌دانم را ترک کند (گاه) خود را به کشتن داده است».

گفتار حکیمانه 244- راه بقای نعمت‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِنَّ لِلّهِ فِی کُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً،فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنَها،

وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

خداوند در هر نعمتی حقی دارد.کسی که حق آن را ادا کند،آن نعمت را بر او افزون می‌کند و کسی که در آن کوتاهی نماید آن نعمت را

در خطر زوال قرار می‌دهد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه بقای نعمت‌ها

امام علیه السلام در این کلام نورانی اشاره به اهمیت مسئله شُکر با تعبیر جدید می‌کند،می‌فرماید:«خداوند در هر نعمتی حقی دارد.کسی که حق آن را ادا کند، آن نعمت را بر او افزون می‌کند و کسی که در آن کوتاهی نماید آن نعمت را در خطر زوال قرار می‌دهد»؛ (إِنَّ لِلّهِ فِی کُلِّ نِعْمَةٍ حَقّاً،فَمَنْ أَدَّاهُ زَادَهُ مِنَها،وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْهُ خَاطَرَ بِزَوَالِ نِعْمَتِهِ) .

«خاطَرَ» (از ماده مخاطره) به معنای به خطر افکندن است.

منظور امام علیه السلام از حق نعمت،همان شکر است؛نه تنها شکر زبانی و قلبی بلکه اساس شکر،شکر عملی است؛یعنی از آن نعمت خداداد به نفع مظلومان استفاده کردن،صله رحم به‌جا آوردن،آلام بیماران را تخفیف دادن،تعظیم شعائر نمودن،به فکر یتیمان بودن و امثال این‌ها.

شکر نعمت‌هایی مانند چشم و گوش و عقل و هوش،این است که آن‌ها را در مسیر اهدافی که برای آن آفریده شده‌اند به کار بگیریم و مطابق تعبیر معروف علمای اخلاق،

«الشُّکْرُ هُوَ صَرْفُ الْعَبْدِ جَمیعَ ما أنْعَمَهُ اللّهُ فیما خُلِقَ لِأجْلِهِ؛ شکر عبارت از این است که انسان،تمام آنچه را خدا به او روزی داده برای آن اهدافی که آفریده شده است صرف کند».

البته شکر زبانی جایگاه خود را دارد؛در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«تَمَامُ الشُّکْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ؛ تمام شکر آن است که انسان (از روی اخلاص و ایمان) بگوید:الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر و امام صادق علیهما السلام آمده است که نوح علیه السلام همه روز صبحگاهان و عصرگاهان این کلمات را به درگاه خدا عرضه می‌داشت:

«أَللّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُکَ أَنَّ ما أَصْبَحَ أَوْ أَمْسی بِی مِنْ نِعْمَةٍ فِی دِیْنٍ أَوْ دُنْیا فَمِنْکَ،وَحْدَکَ لا شَرِیْکَ لَکَ،لَکَ الْحَمْدُ وَ لَکَ الشُّکْرُ بِها عَلَیَّ حَتّی تَرْضی،وَ بَعْدَ الرِّضا؛ خداوندا من تو را گواه می‌گیرم:هر نعمتی صبح و شام به من می‌رسد،چه دینی و چه دنیوی،چه معنوی و چه مادی،همه از سوی توست،یگانه‌ای و شریکی نداری، حمد مخصوص توست و شکر هم از آن تو،آن‌قدر شکرت می‌گویم تا از من خشنود شوی و حتی بعد از خشنودی». ⁽²⁾

در بعضی از روایات آمده است که خدای متعال بدین سبب او را عبد شکور خوانده است. ⁽³⁾

همچنین شکر قلبی نیز جایگاه خود را دارد که انسان واقعاً از خداوند به سبب نعمت‌هایی که به او ارزانی داشته راضی باشد؛ولی به هر حال شکر در صورتی کامل می‌شود که جنبه‌های عملی آن آشکار گردد.

از بعضی روایات استفاده می‌شود که علاوه بر این‌ها انسان باید از واسطه نعمت هم تشکر کند تا شکر او کامل گردد.

در حدیثی از امام زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ اللَّهَ...

یُحِبُّ کُلَّ عَبْدٍ شَکُورٍ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لِعَبْدٍ مِنْ عَبِیدِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَشَکَرْتَ فُلاناً فَیَقُولُ بَلْ شَکَرْتُکَ یَا رَبِّ فَیَقُولُ لَمْ تَشْکُرْنِی إِذْ لَمْ تَشْکُرْهُ ثُمَّ قَالَ أَشْکَرُکُمْ لِلَّهِ

أَشْکَرُکُمْ لِلنَّاسِ؛ خداوند...هر بنده شکرگزاری را دوست دارد.خداوند متعال روز قیامت به بعضی از بندگانش می‌گوید:آیا از فلان شخص تشکر کردی؟ عرض می‌کند:خدایا! من شکر تو را گزاردم.خداوند می‌فرماید:به سبب آن‌که از او تشکر نکردی شکر مرا ادا ننموده‌ای.سپس امام علیه السلام فرمود:شاکرترین شما در برابر خدا شاکرترین شما در برابر بندگان خداست». ⁽¹⁾

در احادیث متعددی آمده است که شکر هر نعمتی پرهیز از گناهان است از جمله در حدیثی از امام امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«شُکْرُ کُلِّ نِعْمَةٍ الْوَرَعُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ» . ⁽²⁾

دلیل آن هم روشن است؛پرهیز از گناه دلیل فرمانبرداری بنده است و فرمانبرداری،بهترین تشکر به پیشگاه بخشنده نعمت‌هاست.

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که ابو بصیر از حضرت سؤال کرد:«هَلْ لِلشُّکْرِ حَدٌّ إِذَا فَعَلَهُ الْعَبْدُ کَانَ شَاکِراً؛آیا شکر حد نهایی دارد که هرگاه بنده‌ای آن را انجام دهد شاکر محسوب شود؟»امام علیه السلام فرمود:آری.ابوبصیر سؤال کرد:آن کدام است؟ امام علیه السلام فرمود:

«یَحْمَدُ اللَّهَ عَلَی کُلِّ نِعْمَةٍ عَلَیْهِ فِی أَهْلٍ وَ مَالٍ وَ إِنْ کَانَ فِیمَا أَنْعَمَ عَلَیْهِ فِی مَالِهِ حَقٌّ أَدَّاهُ وَ مِنْهُ قَوْلُهُ جَلَّ وَ عَزَّ «سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ» ؛انسان در برابر هر نعمتی که خدا به او داده؛خواه در خانواده‌اش باشد یا در اموالش،او را شکر می‌گوید و اگر حقی در اموال او در نعمتی که به وی داده شده،باشد،آن را ادا می‌کند و از آن جمله است گفتار خداوند متعال که می‌فرماید:«(انسان به هنگام سوار شدن بر مرکبی بگوید:) منزه است خداوندی که آن را مسخّر ما کرد و (اگر لطف خدا نبود) ما نمی‌توانستیم در کنار آن قرار بگیریم». ⁽³⁾

این بخش از کلام حکیمانه را با حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام درباره آخرین مرحله شکری که از انسان امکان‌پذیر است پایان می‌دهیم.آن حضرت می‌فرماید:

«أوْحَی اللّهُ تَعالی إلی مُوسی علیه السلام:یا مُوسی! أُشْکُرْنی حَقَّ شُکْری.فَقالَ:

یا رَبِ‌ّ کَیْفَ أشْکُرُکَ حَقَّ شُکْرِکَ وَلَیْسَ مِنْ شُکْرٍ أشْکُرُکَ بِهِ إلّا وَ أنْتَ أنْعَمْتَ بِهِ عَلَیَّ؟ فَقالَ:یا مُوسی! شَکَرْتَنی حَقَّ شُکْری حینَ عَلِمْتَ أنّ ذَلِکَ مِنّی؛ خداوند به موسی وحی فرستاد که ای موسی! حق شکر من را ادا کن.موسی عرض کرد:

چگونه حق شکر تو را ادا کنم در حالی که همین نعمت توفیق شکرگزاری، نعمت دیگری از سوی تو بر من است؟ (بنابراین با شکرگزاری نعمت جدیدی به من عطا می‌شود که باید شکر آن را هم بگزارم) خداوند فرمود:ای موسی! حق شکر من را به‌جا آوردی چون می‌دانی این توفیق هم از سوی من است». ⁽¹⁾

اما کفران نعمت بی‌شک مایه زوال نعمت‌هاست و در قرآن سرگذشت امت‌هایی که کفران نعمت کردند و گرفتار شدند به‌کرار نقل شده که نمونه روشنی از آن داستان قوم سبأ است که خداوند آن همه نعمت به آن‌ها داد و کفران کردند و تمام آن‌ها از آنان گرفته شد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«أَحْسِنُوا جِوَارَ نِعَمِ اللَّهِ وَ احْذَرُوا أَنْ تَنْتَقِلَ عَنْکُمْ إِلَی غَیْرِکُمْ أَمَا إِنَّهَا لَمْ تَنْتَقِلْ عَنْ أَحَدٍ قَطُّ فَکَادَتْ أَنْ تَرْجِعَ إِلَیْهِ قَالَ وَکَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یَقُولُ قَلَّ مَا أَدْبَرَ شَیْءٌ فَأَقْبَلَ؛ با نعمت‌های پروردگار به خوبی رفتار کنید و بترسید که (براثر کفران) آن نعمت‌ها از شما گرفته شود و به دیگران داده شود بدانید هیچ نعمتی از کسی منتقل نشد که به این آسانی به او بازگردد.علی علیه السلام می‌فرمود:کمتر می‌شود که نعمتی به انسان پشت کند و سپس بار دیگر بازگردد». ⁽²⁾

همین مضمون در حکمت 246 به‌زودی خواهد آمد.

گفتار حکیمانه 245- با افزایش قدرت،حرص کم می‌شود

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا کَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که قدرت بر چیزی فزونی یابد علاقه به آن کم می‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

با افزایش قدرت،حرص کم می‌شود

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به یک نکته روانی اشاره می‌کند که در زندگی انسان،سرنوشت‌ساز است،می‌فرماید:«هنگامی که قدرت بر چیزی فزونی یابد علاقه به آن کم می‌شود»؛ (وَ قال علیه السلام:إِذَا کَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ) .

به گفته مرحوم«کمره‌ای»در منهاج البراعة این گفتار حکیمانه از یک اصل روانی معروف سرچشمه می‌گیرد که می‌گوید:«الإنْسانُ حَریصٌ عَلی ما مُنِعَ؛ انسان نسبت به چیزی که برای او ممنوع شده حرص فراوان دارد».

دلیل آن هم روشن است؛چیزی که در دسترس انسان باشد و هر زمان بخواهد به آن برسد،نه برای ذخیره کردن آن دست و پا می‌زند،نه به علّت از دست دادنش اضطراب دارد و ای بسا با بی‌اعتنایی به آن نگاه کند و حتی گاه از آن سیر و ملول شود؛ولی به عکس،چیزی که در دسترس او نیست یا به زحمت پیدا می‌شود به آن علاقه نشان می‌دهد و گاه اصرار دارد بیش از مقدار حاجت خود از آن ذخیره کند.

به همین دلیل هنگامی که چیزی از مواد غذایی کم می‌شود،مردم به فروشگاه‌ها هجوم می‌برند و هر کس چند برابر نیازش خریداری می‌کند و بر اثر آن،نوعی قحطی مصنوعی حاصل می‌گردد.در این‌گونه موارد اگر مدیران جامعه فروشگاه‌هایی را-هرچند به‌طور موقت-پر از مواد مذکور کنند هجوم برای

خریدن فرو می‌نشیند و مردم تنها به مقدار حاجت روزانه از آن تهیه می‌کنند و بازار،کساد می‌شود.

نیز به همین دلیل است که بازرگانان سودجو در عرصه داخلی و بین‌المللی برای این‌که متاع خود را به قیمت‌های گزاف بفروشند،موقتاً جلوی توزیع آن را گرفته و گاه افرادی را به بازار می‌فرستند که هرچه در بازار هست خریداری کنند و به این ترتیب قحطی مصنوعی ایجاد کنند و سپس اجناس خود را به‌تدریج به بازار می‌فرستند تا به قیمت گزاف بفروشند.

یکی از دلایل تحریم احتکار در اسلام نیز همین است که ایجاد گرانی مصنوعی می‌کند و مردم را در وحشت فرو می‌برد و سبب تحریک حرص مردم می‌شود که بیش از نیاز خود مطالبه می‌کنند و قحطی کاذب جدیدی به وجود می‌آورند.

مدیران جامعه باید از این نکته بهره‌گیری کنند و همیشه مقدار قابل توجهی از مواد غذایی و سایر مواد مورد نیاز را در بازار حاضر سازند تا مردم بر تهیه نیازهای خود در کوتاه‌مدّت و درازمدّت احساس توانایی کنند و مصداق «کَثُرَتِ الْمَقْدِرَةُ» شود که نتیجه آن،احساس بی‌نیازی و مصداق«قَلَّتِ الشَّهْوَةُ»است؛ درست،کاری که سودجویان و تولیدکنندگان بازار سیاه از ضد آن بهره‌گیری می‌کنند و از این طریق،آلاف و الوفی به ناحق به‌دست می‌آورند.

گفتار حکیمانه 246- نعمت‌ها را از خود رم ندهید!

اشاره

و قال علیه‌السلام

احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ فَمَا کُلُّ شَارِدٍ بِمَرْدُودٍ.

امام علیه السلام فرمود:

از فرار کردن (و رمیدن) نعمت‌ها برحذر باشید که هر فراری بازنمی‌گردد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نعمت‌ها را از خود رم ندهید!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه درباره از دست رفتن نعمت‌ها هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«از فرار کردن (و رمیدن) نعمت‌ها برحذر باشید که هر فراری بازنمی‌گردد»؛ (احْذَرُوا نِفَارَ النِّعَمِ فَمَا کُلُّ شَارِدٍ بِمَرْدُودٍ) .

«نِفار» به معنی فرار کردن و «نِعَم» جمع نعمت است،بعضی آن را به فتح نون و به معنی حیوان چهارپا مانند گاو و گوسفند و شتر دانسته‌اند و «شارد» به معنای حیوان فراری است.

در این گفتار حکیمانه،امام علیه السلام نعمت‌ها را تشبیه به حیوانات اهلی سودمند کرده که گاه فرار می‌کنند،فرارکردنی که هرگز به چنگ نمی‌آیند و توصیه می‌فرماید که قدر نعمت‌ها را بدانید،شکر آن را به جا آورید،از فرصت‌ها استفاده کنید و از نعمت‌های الهی بهره گیرید.

به یقین،«جوانی»از آن نعمت‌هایی است که وقتی فرار کرد هرگز بازنمی‌گردد،باید جوانان از آن بهره گیرند و علم و آداب و فضایل اخلاقی تحصیل کنند که همه این‌ها در جوانی امکان‌پذیر است.

به گفته شاعر عرب:

فَتَراکَضُوا خَیْلَ الشَّبابِ وَ بادِرُوا اَنْ تَسْتَرِدَّ فَإنَّهُنَّ عَواری

بر اسب‌های جوانی سوار شوید و با سرعت برانید (و خود را به مقصد

برسانید)-مبادا گرفته شوند و برای همیشه از دست بروند،زیرا این مرکب‌ها عاریتی هستند.

سلامتی جسم،یکی دیگر از آن نعمت‌هاست که در بسیاری از موارد هنگامی که گرفته شد بازنمی‌گردد و یا اگر بازگردد به شکل اوّل نخواهد بود.

انسان سالم قادر بر هر کار مثبتی است؛ولی هنگامی که سلامتی از دست رفت عجز و ناتوانی جای آن را خواهد گرفت به خصوص بیماری‌هایی که در سنین بالا انسان را مبتلا می‌کنند،مصداق بارز همین مطلب است.

امنیت نیز یکی دیگر از نعمت‌های بزرگ است؛انسان در محیط امن قادر به انجام دادن هر کار خوبی است؛امّا بسیار دیده شده با تزلزل امنیت،سال‌ها ناامنی و آثارش باقی می‌ماند و به‌زودی بازنمی‌گردد.

کوتاه سخن این‌که تمام نعمت‌ها اعم از نعمت‌های فردی یا اجتماعی،مادی یا معنوی،همواره در معرض زوالند؛زوالی که گاه امکان بازگشت در آن هست و گاه زوالی است که هرگز امکان بازگشت ندارد.

البته چیزی که باعث رمیدن نعمت‌هاست در درجه اوّل،ناسپاسی است؛ همان چیزی که در حکمت 244،امام علیه السلام به آن اشاره فرمود که هر نعمتی حقی دارد،کسی که حق آن را ادا کند خداوند آن را افزون می‌سازد و هرکس در ادای حق نعمت کوتاهی نماید آن را در معرض زوال قرار خواهد داد.

بعضی از شارحان نهج البلاغه مسئله خارج شدن آدم و حوا را از بهشت،یکی از مصادیق همین گفتار حکیمانه مولا دانسته‌اند.جد و جده ما براثر ترک اولی و ناسپاسی برای همیشه از بهشت خارج شدند و به دنیایی که پر از مشکلات و ناراحتی‌هاست گام نهادند؛نعمتی بود که بعد از رمیدن،به آن‌ها و فرزندانشان بازنگشت (البته حساب بهشت و آخرت حساب دیگری است).

در روایتی از امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام خطاب به یکی از اصحابش چنین

می‌خوانیم:

«إِنَّ النِّعَمَ کَالْإِبِلِ الْمُعْتَقَلَةِ فِی عَطَنِهَا عَلَی الْقَوْمِ مَا أَحْسَنُوا جِوَارَهَا فَإِذَا أَسَاءُوا مُعَامَلَتَهَا وَ إِنَالَتَهَا نَفَرَتْ عَنْهُمْ؛ نعمت‌ها همچون شتری است که مهار و بسته شده است.مادامی که صاحبانش با آن خوش‌رفتاری کنند در جایگاه خود می‌ماند ولی هنگامی که بدرفتاری نمایند (ای بسا مهار خود را پاره و) از آن‌ها فرار کند». ⁽¹⁾

شیخ حرّ عاملی رحمه الله در وسائل الشیعه در کتاب امر به معروف و نهی از منکر بابی تحت عنوان«وُجُوبُ حُسْنِ جَوارِ النِّعَمِ بِالشُّکْرِ وَ أداءِ الْحُقُوقِ»نوشته و روایات متعددی در این زمینه آورده است.

در آیه شریفه «إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» ؛خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آن‌که آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند». ⁽²⁾نیز اشاره‌ای به این مطلب دیده می‌شود.

گفتار حکیمانه 247 - سخاوت،بهترین وسیله ارتباط

اشاره

و قال علیه‌السلام

الْکَرَمُ أَعْطَفُ مِنَ الرَّحِمِ.

امام علیه السلام فرمود:

رابطه سخاوت از خویشاوندی بیشتر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سخاوت،بهترین وسیله ارتباط

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به یکی از آثار مهم کرم و سخاوت اشاره می‌کند و می‌فرماید:«رابطه سخاوت از خویشاوندی بیشتر است»؛ (الْکَرَمُ أَعْطَفُ مِنَ الرَّحِمِ) .

«اعطف» به معنای مایل‌تر و با محبت‌تر است و از ماده«عطف»(بر وزن وقت) گرفته شده است.

در بعضی از منابع لغت،«کرم»را بخشش توأم با سهولت و بدون سخت‌گیری گفته‌اند،ازاین‌رو«کریم»کسی است که به راحتی به افراد نیازمند بخشش می‌کند.

توجه به این نکته نیز لازم است که در منابع لغت برای واژه«کرم»دو معنا ذکر شده است:نخست جود و بخشش و دوم شخصیت و شرافت و ممکن است که هر دو به یک معنا بازگشت کنند،زیرا یکی از نشانه‌های شخصیت و شرافت انسان،جود و بخشش است؛ولی در هر حال معنای این کلمه در گفتار حکیمانه بالا همان جود و بخشش است.

دانشمندان و شارحان نهج البلاغه برای این کلام دو تفسیر کرده‌اند:نخست این‌که تأثیری که کرم دارد بیش از تأثیر خویشاوندی است،زیرا کرم جزء طبیعت شخص کریم است،ازاین‌رو بدون هیچ گونه تکلفی آن را اعمال می‌کند؛ولی خویشاوندی گاه در حدی نیست که انسان را وادار به سخاوت و بخشش کند،

بلکه ممکن است در بعضی از اوقات براثر ترس از سرزنش مردم یا سایر خویشاوندان باشد که چرا فلان کس به برادر نیازمندش توجهی ندارد،بنابراین در بعضی از موارد،کرم خویشاوندان توأم با تکلف است در حالی که کرم کریمان چنین نیست.

تفسیر دیگر این‌که کرم و سخاوت سبب عطف توجه مردم به شخص کریم می‌شود و چه بسا او را حتی بیش از برادر یا پدر و مادر خود دوست می‌دارند و به تعبیر دیگر آن رابطه عاطفی که از کرم سرچشمه می‌گیرد گاه قوی‌تر از روابط عاطفی‌ای است که از خویشاوندی ناشی می‌شود.

ممکن است هر دو معنا در کلام امام علیه السلام جمع باشد،هر چند معنای اوّل مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در هر صورت پیام این کلام حکیمانه این است که کریمان را در کار خود تشویق می‌کند؛از یک سو آن‌ها را برتر از خویشاوندان می‌شمارد و از سویی دیگر رابطه عاطفی آن‌ها را با مردم بیش از رابطه خویشاوندان با یکدیگر توصیف می‌نماید و این‌ها همه از آثار کرم است.

درباره اهمیت کرم و مقام کریمان روایات زیادی از معصومان علیهم السلام نقل شده است.درباره اهمیت کرم همین بس که یکی از صفات بارز خدا کریم بودن است و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله کرم خویش را از همه برتر می‌شمرد و می‌فرمود:

«أنَا أکْرَمُ الْأوَّلینَ وَ الْآخِرینَ وَ لا فَخْرَ؛ من کریم‌ترین اولین و آخرین هستم و افتخار هم نمی‌کنم (زیرا آن را وظیفه خود می‌دانم)». ⁽¹⁾

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که فرمود:

«إِنَّ السَّخَاءَ شَجَرَةٌ مِنْ أَشْجَارِ الْجَنَّةِ لَهَا أَغْصَانٌ مُتَدَلِّیَةٌ فِی الدُّنْیَا فَمَنْ کَانَ سَخِیّاً تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصَانِهَا فَسَاقَهُ ذَلِکَ الْغُصْنُ إِلَی الْجَنَّة؛ سخاوت،درختی از درختان بهشت است که

شاخه‌های آن در دنیا آویزان شده،هرکس سخاوتمند باشد به یکی از این شاخه‌ها می‌چسبد و او را به بهشت می‌رساند». ⁽¹⁾

در بعضی از احادیث میان سخاوت و کرامت تفاوت ذکر شده و کریم بالاتر از سخی شمرده شده است همان‌گونه که از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی می‌خوانیم:

«الرِّجَالُ أَرْبَعَةٌ سَخِیٌّ وَ کَرِیمٌ وَ بَخِیلٌ وَ لَئِیمٌ فَالسَّخِیُّ الَّذِی یَأْکُلُ وَ یُعْطِی وَ الْکَرِیمُ الَّذِی لَا یَأْکُلُ وَ یُعْطِی وَ الْبَخِیلُ الَّذِی یَأْکُلُ وَ لَا یُعْطِی وَ اللَّئِیمُ الَّذِی لَا یَأْکُلُ وَ لَا یُعْطِی؛ انسان‌ها چهار گونه‌اند:سخاوتمند و کریم و بخیل و لئیم.سخاوتمند کسی است که هم خودش می‌خورد و هم به دیگران می‌بخشد و کریم کسی است که خودش نمی‌خورد (و ایثار می‌کند) و به دیگران عطا می‌نماید و بخیل کسی است که خودش می‌خورد اما چیزی به دیگری نمی‌دهد و لئیم آن‌کس است که نه خود می‌خورد و نه به دیگری می‌بخشد». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«الْکَریمُ مَنْ بَدَأَ بِإِحْسانِهِ؛ کریم کسی است که بی‌آن‌که از او طلب کنند احسان می‌کند». ⁽³⁾

در تعبیر دیگری از همان حضرت علیه السلام آمده است:

«الْکریمُ مَنْ سَبَقَ نَوالُهُ سُؤالَه؛ کریم کسی است که بخشش او بر سؤال و تقاضا پیشی می‌گیرد». ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 248- حُسن ظن مردم را با عمل،تصدیق کن

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ ظَنَّ بِکَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که به تو گمان خوبی دارد گمانش را (با عمل) تصدیق کن. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حُسن ظن مردم را با عمل،تصدیق کن

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به نکته لطیفی در مورد حسن ظن مردم نسبت به انسان می‌کند،می‌فرماید:«کسی که به تو گمان خوبی دارد گمانش را (با عمل) تصدیق کن»؛ (مَنْ ظَنَّ بِکَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ) .

اشاره به این‌که،بسیار می‌شود افراد به سبب خاطره خوبی که از کسی دارند و او را باسخاوت و خیّر و مثبت می‌دانند گمان می‌برند حل مشکل آن‌ها-خواه مشکل مالی باشد یا جز آن-به دست اوست و به سراغ وی می‌روند.امام علیه السلام می‌فرماید:در این‌گونه موارد باید به حل مشکل آن‌ها پرداخت و حسن ظن آن‌ها را عملاً تصدیق کرد.

این کار از یک‌سو سبب حل مشکلات مردم می‌گردد و از سویی دیگر بر شخصیت انسان می‌افزاید و گمانی را که مردم در حق او دارند تثبیت می‌کند و اصولاً این‌گونه حسن ظن‌ها نوعی توفیق اجباری است که برای نیکوکاران حاصل می‌شود.

بعضی از دانشمندان گفته‌اند:«هر گاه نقطه مقابل آن برای انسان رخ دهد؛ یعنی کسی به او سوءظن پیدا کند که مثلا آدمی بخیل و تندخو و بداخلاق است در این‌جا با اعمال نیک باید سوء ظن آن‌ها را تکذیب کرد،همان‌گونه که با اعمال نیک،حسن ظن را عملاً تصدیق می‌کند».

این کلام حکیمانه-همان‌گونه که در بحث سند اشاره شد-پیش از این در لابه‌لای نصیحت امام علیه السلام به فرزند دلبندش امام حسن علیه السلام آمده است.در آن‌جا گفتیم:اشاره به این است که اگر کسی مثلاً تو را اهل خیر و بذل و بخشش و سخاوت می‌داند و از تو چیزی می‌خواهد به او کمک کن تا گمان او را تصدیق کرده باشی و بزرگواری تو تثبیت شود.

این‌گونه رفتار دو مزیّت دارد؛هم خوش‌بینی و حسن ظن مردم را تثبیت می‌کند و هم با این خوش‌بینی‌ها انسان به راه خیر کشیده می‌شود.

بسیار اتفاق می‌افتد که افرادی نزد انسان می‌آیند و می‌گویند مشکلی داریم که گمان می‌کنیم تنها به دست تو حل می‌شود.انسان باید در حل مشکل چنین افرادی بکوشد و حسن ظن آن‌ها را به سوءظن تبدیل نکند.

نکته: بلای سوء ظن و بدبینی

بلای سوء ظن و بدبینی

مسئله تشویق به حسن ظن و برحذر داشتن سوءظن در آیات و روایات اسلامی بازتاب گسترده‌ای دارد و به تعبیر دیگر،اسلام نه‌تنها برای مسلمانان بلکه برای تمام انسان‌ها،حفظ آبرو در عمل و زبان خواسته است،بلکه در منطقه فکر و روح نیز چنین امنیتی را برای آن‌ها می‌خواهد و می‌گوید:هیچ‌کس به دیگری سوءظن پیدا نکند،زیرا بعضی از گمان‌ها گناه است و می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ». 1

امام امیرمؤمنان علیه السلام یکی از آثار سوءظن را ارتکاب گناهان خطرناک می‌شمارد و مطابق نقل غرر الحکم می‌فرماید:

«مَنْ ساءَتْ ظُنُونُهُ اعْتَقَدَ الْخِیانَةَ بِمَنْ لا یَخُونُهُ؛ کسی که به مردم،بدگمان است معتقد به خیانت کردن به کسی

می‌شود که به او خیانت نکرده است». ⁽¹⁾در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السلام که در همان منبع آمده می‌خوانیم:

«مَنْ لَمْ یَحْسُنْ ظَنُّهُ اسْتَوْحَشَ مِنْ کُلِ‌ّ أحَدٍ؛ شخص بدگمان از همه می‌ترسد». ⁽²⁾همان حضرت علیه السلام در مقابل،به حسن ظن دعوت می‌کند و طبق روایتی می‌فرماید:

«وَ لا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخیکَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مَحْمِلاً؛ هرگز نسبت به سخنی که از برادر مسلمانت صادر شده گمان بد مبر در حالی که محمل صحیح نیکویی برای آن داری». ⁽³⁾

در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السلام،حسن ظن از بهترین خصلت‌ها و برترین نعمت‌ها شمرده شده است:

«حُسْنُ الظَّنِ‌ّ مِن أحْسَنِ الشِّیَمِ وَ أفْضَلِ القِسَم» .

برای حفظ حسن ظن مردم،در کلام حکیمانه مورد نظر دستور می‌دهد که اگر کسی به تو حسن ظن داشت و انتظار کمک،بخشش،خدمت و مانند آن را از تو دارد مطابق آن عمل کن تا همچنان حسن ظن وی،پایدار بماند. ⁽⁴⁾

گفتار حکیمانه 249- برترین اعمال

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ مَا أَکْرَهْتَ نَفْسَکَ عَلَیْهِ.

امام علیه السلام فرمود:

برترین اعمال آن است که خود را (به زحمت) بر آن وادار کنی. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به برترین اعمال اشاره کرده می‌فرماید:«برترین اعمال آن است که خود را (به زحمت) بر آن وادار کنی»؛ (أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ مَا أَکْرَهْتَ نَفْسَکَ عَلَیْهِ) .

اشاره به این‌که،کاری است برخلاف خواسته نفس؛مثل این‌که می‌خواهد مالی ببخشد و نفس او به سبب علاقه به مال با آن موافق نیست،یا از ارتباط نامشروعی بپرهیزد که نفس تمایل به آن دارد و یا قدرت بر انتقام پیدا کرده و نفس تمایل به آن دارد و او از انتقام‌جویی بپرهیزد.

در تمام این موارد که نفس انسان تمایل به فعل معروف یا ترک منکر ندارد هنگامی که افراد با ایمان در برابر خواسته نفس مقاومت کنند و آن معروف را به جا آورند و آن منکر را ترک کنند،عملی بسیار پرفضیلت انجام داده‌اند،چراکه هم کار خیر انجام شده و هم نفس سرکش تحت ریاضت قرار گرفته و از طغیان آن پیشگیری شده است.

اکثر شارحان نهج البلاغه در این‌جا تصریح کرده‌اند که این گفتار حکیمانه شبیه حدیث معروف پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله است که در بسیاری از منابع آمده است؛آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود:

«أفْضَلُ الْأَعْمالُ أحْمَزُها ⁽¹⁾بهترین اعمال عملی است که سخت‌تر و قوی‌تر و پرمشقت‌تر باشد». ⁽²⁾منتها امام علیه السلام شاخه خاصی از آن

حدیث نبوی را بیان کرده،زیرا مشقت‌بار بودن یک عمل گاه به واسطه انجام دادن کارهای بدنی سنگین است و گاه به سبب طول مدت و گاه به علّت فراهم نبودن مقدمات و نیز گاهی به‌واسطه مخالفت نفس با آن است که امام علیه السلام روی همین نکته تکیه فرموده است.

دلیل آن هم روشن است؛پاداش‌های مادی در عرفِ عقلا همواره متناسب با مقدار زحمتی است که برای کاری کشیده می‌شود و به همین دلیل کار پرزحمت‌تر پاداش و مزد و اجرت بیشتری دارد.پاداش‌های الهی نیز همین‌گونه است؛هرقدر عمل سخت‌تر و پرمشقت‌تر باشد،پاداشش نزد خداوند بیشتر است و این‌گونه احادیث به هنگامی که انسان در انجام وظایف خود یا ترک گناه گرفتار زحمت و مشقت شدیدی می‌شود اسباب آرامش روح است،زیرا می‌داند هرچه زحمتش بیشتر باشد لطف و کرامت و عنایت حق به او بیشتر است.

بعضی از بزرگان مانند علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار در این‌جا به اشکالی اشاره کرده‌اند و آن این‌که این کلام حکیمانه در بدو نظر با روایاتی که می‌گوید:

«نِیَّةُ الْمُؤمِنُ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ» منافات دارد،زیرا«نیت»به تنهایی کار آسانی است و عمل است که غالباً دارای مشکلاتی است.سپس پاسخ سید مرتضی رحمه الله را درباره حل این اشکال پذیرفته که می‌فرماید:«خیر»(در حدیث نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ) به معنای افعل تفضیل نیست بلکه اشاره به این است که نیت مؤمن همواره خیر خوب است.

ولی هرگاه به تفسیری که از امام باقر علیه السلام در بحارالانوار نقل شده مراجعه می‌شود اشکال بدون تکلف حل می‌گردد آن‌جا که می‌فرماید:

«نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ یَنْوِی مِنَ الْخَیْرِ مَا لَا یُدْرِکُهُ وَ نِیَّةُ الْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْکَافِرَ یَنْوِی الشَّرَّ وَ یَأْمُلُ مِنَ الشَّرِّ مَا لا یُدْرِکُهُ؛ نیت مؤمن از عمل او بهتر است،زیرا همواره قصد کارهای (مهمی) را دارد که به آن نمی‌رسد و نیت کافر

از عمل او بدتر است،زیرا قصد کارهای بدتری را دارد که به آن دسترسی پیدا نمی‌کند» ⁽¹⁾،بنابراین بهتر بودن نه از نظر فضیلت است،بلکه از نظر همت و قصد والاست.

گفتار حکیمانه 250- اراده‌ای برتر از اراده ما!

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَرَفْتُ اللّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ العَزَائِمِ،وَ حَلِّ الْعُقُودِ،وَ نَقْضِ الْهِمَمِ.

امام علیه السلام فرمود:

خداوند را به‌وسیله بَرهم خوردن تصمیم‌ها،فسخ پیمان‌ها

و نقض اراده‌ها شناختم. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

اراده‌ای برتر از اراده ما!

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش به یکی از دلایل توحید اشاره کرده می‌فرماید:

«خداوند را به‌وسیله بَر هم خوردن تصمیم‌ها،فسخ پیمان‌ها و نقض اراده‌ها شناختم»؛ (عَرَفْتُ اللّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ العَزَائِمِ،وَ حَلِّ الْعُقُودِ،وَ نَقْضِ الْهِمَمِ) .

اشاره به این‌که،بسیار می‌شود انسان تصمیم محکمی به انجام کاری می‌گیرد، اما ناگهان اراده او تغییر پیدا می‌کند بی‌آن‌که عاملی برای آن تغییر بشناسد! این نشان می‌دهد که اراده‌ای از بیرون به آن تعلّق گرفته بود که اراده این شخص فسخ شود وگرنه دلیلی ندارد که انسان با داشتن تصمیم قوی بر کاری ناگهان منصرف شود.این تفسیر مطابق همان روایت صدوق است که در شرح سند این حکمت آمده است.

تفسیر دیگری نیز برای این کلام نورانی شده است که بسیار می‌شود انسان تصمیم محکمی بر کاری می‌گیرد؛ولی تقدیرات الهی مانع از آن می‌گردد و انسان ناچار عقب‌نشینی می‌کند و از آن چنین می‌فهمد که مافوق اراده او اراده دیگری است که اگر تعلق به چیزی گیرد هرچه برخلاف آن است دَرهم می‌ریزد و از بین می‌رود.

کوتاه سخن این‌که اگر انسان،فعّالٌ ما یَشاء بود و هرچه می‌خواست می‌توانست انجام دهد ممکن بود در وجود خدا شک کنیم؛اما این‌که می‌بیند

مافوق اراده او،اراده‌ای است که در بسیاری از مواقع اراده او را بَر هم می‌زند یا مانع تحقق مراد او می‌شود می‌فهمد عالَم،مدبّر قادر و توانایی دارد که آن را بر طبق اراده حکیمانه‌اش تدبیر و اداره می‌کند.

در این‌که آیا واژه‌های«عزائم»و«عقود»و«همم»مترادف است و همه به معنای اراده انسان است یا با هم تفاوت دارد،در میان شارحان نهج‌البلاغه اختلاف نظر است؛بعضی هر سه را به یک معنا می‌دانند و بعضی معتقدند «عزائم»اراده‌های بسیار قوی است و«عقود»مرحله‌ای پایین‌تر و«همم»مرتبه نازله است.

در بعضی از منابع لغت،«عزم»را به معنای تصمیم محکم گرفته‌اند در حالی که«همم»جمع«همت»را به معنای تصمیمی که انسان گرفته و آن را عمل نکرده ذکر نموده‌اند و«عقود»معنای وسیعی دارد که می‌تواند تصمیم و غیر تصمیم را شامل شود،بنابراین بعید نیست که تفاوت این سه واژه با یکدیگر بر حسب درجات قوت و ضعف باشد و امام علیه السلام می‌خواهد بفرماید گاهی می‌شود اراده‌های عادی و یا اراده‌های قوی بر انجام کارها،بدون عامل شناخته شده‌ای فسخ می‌شود و این نشانه وجود اراده قوی‌تری بالاتر از اراده ماست.

بعضی چنین پنداشته‌اند که این کلام حکیمانه با آنچه در آیات قرآن درباره عزم و اراده آمده سازگار نیست؛قرآن خطاب به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌گوید: «فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ» 1 و در نکوهش ترک اولای آدم می‌فرماید: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً». 2

ولی روشن است که هیچ‌کس نمی‌تواند نقش تصمیم و اراده انسان را در پیشرفت کارها انکار کند،سخن در این‌جاست که گاه موارد استثنایی پیش می‌آید

که انسان تصمیمی می‌گیرد و عزم خود را بر انجام کاری راسخ می‌کند و ناگهان به علل ناشناخته‌ای بَر هم می‌خورد،در این موارد استثنایی انسان احساس می‌کند که اراده‌ای مافوق اراده او وجود دارد.

البته دلایل خداشناسی بسیار است.آنچه امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه بیان کرده اشاره به نکته تازه‌ای است که بسیاری از آن غافلند.

علامه شوشتری رحمه الله در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:کلام امام علیه السلام در این‌جا شبیه حدیث معروفی است که از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله (در کتب بسیاری) نقل شده است که فرمود:

«ما مِنْ آدَمِیٍ‌ّ إلّا وَ قَلْبُهُ بَیْنَ إصْبَعَیْنِ مِنْ أصابِعِ اللّهِ؛ هیچ انسانی نیست مگر این‌که قلب او در میان دو انگشت از انگشت‌های قدرت پروردگار قرار دارد» ⁽¹⁾و سپس به این آیه شریفه استشهاد می‌کند: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» ؛بدانید که خداوند میان انسان و قلب او حائل می‌شود و بدانید که به‌سوی او باز می‌گردید و محشور می‌شوید». ⁽²⁾

این سخن در جای خود صحیح است؛ولی آنچه را علّامه شوشتری رحمه الله آورده ازقبیل پی بردن به معلول از ناحیه علت است در حالی که آنچه امام علیه السلام فرموده ازقبیل پی بردن به علّت از ناحیه معلول است.

این سخن را با کلماتی از امام باقر علیه السلام پایان می‌دهیم که می‌فرماید:«کسی از جدم امیرمؤمنان علیه السلام سؤال کرد با چه وسیله‌ای پروردگارت را شناخته‌ای؟ امام علیه السلام فرمود:

بِفَسْخِ الْعَزْمِ وَ نَقْضِ الْهَمِ‌ّ لَمّا هَمَمْتُ فَحیلَ بَیْنی وَ بَیْنَ هَمّی وَ عَزَمْتُ فَخالَفَ الْقَضاءُ عَزْمی عَلِمتُ أنَّ الْمُدَبِّرَ غَیْری؛ خدا را به‌وسیله فسخ اراده و نقض تصمیم‌ها شناختم ای بسا تصمیم بر کاری گرفتم و او میان من و خواسته‌ام

جدایی افکند و عزم انجام برنامه‌ای را داشتم و قضای او عزم من را بَرهم زد،از این‌جا دانستم که مدبّر،غیر من است». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 251- تلخی و شیرینی دنیا و آخرت

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَرَارَةُ الدُّنْیَا حَلاَوَةُ الْآخِرَةِ،وَ حَلاَوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ.

امام علیه السلام فرمود:

تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

تلخی و شیرینی دنیا و آخرت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به تفاوت آشکار میان امور شیرین و تلخ در دنیا و آخرت می‌کند و می‌فرماید:«تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت»؛ (مَرَارَةُ الدُّنْیَا حَلاَوَةُ الْآخِرَةِ،وَ حَلاَوَةُ الدُّنْیَا مَرَارَةُ الْآخِرَةِ) .

اشاره به این‌که بسیاری از طاعات و عبادات و انجام دادن دستورات الهی تلخ‌کامی‌هایی دارد؛جهاد فی سبیل اللّه،جهاد با هوای نفس و گاه رفتن به زیارت خانه خدا،پرداختن خمس و زکات و چشم‌پوشی از اموال حرام و مقامات عالی نامشروع،تلخی‌ها و مشکلاتی برای انسان دارد؛ولی به یقین این تلخی‌ها سبب شیرینی در سرای آخرت و بهشت برین است.نعمت‌هایی که نه چشمی آن را دیده و نه گوشی سخنی از آن شنیده و نه به خاطر انسانی خطور کرده است.

به عکس،بسیاری از گناهان ممکن است لذت‌بخش باشد.پیروی از هوا و هوس و عیش و نوش‌های گناه‌آلود و اموال فراوانی که از طرق نامشروع تحصیل می‌شود برای صاحبان آن‌ها لذّتی دارد؛ولی این لذّات،تلخ‌کامی‌هایی را در آخرت به دنبال دارد عذاب‌هایی که بسیار شدید و طولانی است و حتی یک روز آن را نمی‌توان تحمل کرد تا چه رسد به سالیان دراز.

مقصود امام علیه السلام از این گفتار حکیمانه این است که اگر در مسیر اطاعت، مشکلات و شاید ناراحتی‌ها و مرارت‌هایی وجود داشته باشد،نگران نشویم،

آن‌ها را به جان و دل بپذیریم به امید وعده‌های الهی در آخرت و به عکس اگر در گناه،لذّتی باشد از عواقب تلخ آن غافل نگردیم و کوتاه سخن این‌که هدف امام علیه السلام تشویق به طاعات و ترک گناهان است.

شبیه این سخن،تعبیری است که در خطبه 174 نهج‌البلاغه گذشت که امام علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّ الْجَنَّةَ حُفَّتْ بِالْمَکَارِهِ وَ إِنَّ النَّارَ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ؛ بهشت در لابه‌لای ناراحتی‌ها پیچیده شده و دوزخ در لابه‌لای شهوات».

نیز در حکمت 376 می‌فرماید:

«إِنَّ الْحَقَّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ،وَ إِنَّ الْبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِیءٌ؛ حق،سنگین اما گوارا و باطل،سبک و آسان؛اما بلاخیز و مرگ‌آور است».

حق گرچه ثقیل و سنگین است ولی عاقبتش گواراست.به عکس،باطل که در آغاز آسان و راحت است؛ولی در پایان ناگوار و خطرناک است.

البته آنچه امام علیه السلام در این‌جا فرموده بیان حکم غالبی است وگرنه موارد استثنایی نیز وجود دارد که انسان از انجام دادن حق لذت ببرد و از انجام دادن باطل ناراحت شود.حدیث معروفی که می‌گوید:«مؤمن اوقات شبانه‌روز خود را به سه بخش تقسیم می‌کند:بخشی برای عبادت و بندگی پروردگار و بخشی برای سامان دادن به وضع زندگی و در بخش دیگری به لذات حلال می‌پردازد تا نیرو و آرامش برای انجام وظایف پیدا کند»،دلیل روشنی بر این استثناست.

در حالات انبیا و اولیای الهی به خصوص در آزمایش‌های سخت آن‌ها، شواهد زیادی بر اصل گفتار امام علیه السلام هست.

اگر حضرت یوسف علیه السلام تسلیم خواسته نامشروع زلیخا می‌شد برای او لذت‌بخش بود؛اما مرارت آخرت را به دنبال داشت و این‌که تسلیم نشد و به سبب آن،سال‌ها در زندان ماند و مرارت زیادی را چشید بر کسی پوشیده نیست؛اما حلاوت آخرت بلکه حلاوت دنیا را در پایان و بعد از مدتی به دنبال داشت.

حضرت آدم علیه السلام ترک اولی کرد و از شجره ممنوعه موقتاً لذت برد؛اما پایان غم‌انگیزی برای او داشت.

بسیار می‌شود مرارت‌های دنیا نتیجه شیرینی در همین دنیا نصیب انسان می‌کند مانند جوانی که سال‌ها در غربت و با مشقت درس خوانده تا توانسته به مراحل عالی علم و دانش برسد که لذت آن را در پایان در همین دنیا می‌بیند و به عکس جوانی که تن به تنبلی و خوش‌گذرانی و عیش و نوش داده و بی‌سواد باقی مانده مرارت آن را در پایان کار در همین دنیا می‌چشد.

گفتار حکیمانه 252- فلسفه،بخش مهمی از احکام اسلامی

اشاره

و قال علیه‌السلام

فَرَضَ اللّهُ الْإِیمانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ،وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْکِبْرِ،وَ الزَّکاةَتَسْبِیباً لِلرِّزْقِ،وَ الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لاِخْلاَصِ الْخَلْقِ،وَ الْحَجَّ تَقْرِبَةً لِلدِّینِ، وَ الْجَهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلاَمِ،وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ،وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ،وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنَْماةً لِلْعَدَدِ،وَ القِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ، وَ إِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ،وَ تَرْکَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ، وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَة إِیجاباً لِلْعِفَّةِ،وَ تَرْکَ الزِّنَی تَحْصِیناً لِلنَّسَبِ،وَ تَرْکَ اللِّوَاطِ تَکْثِیراً لِلنَّسْلِ،وَ الشَّهَادَاتِ اسْتِظْهَاراً عَلَی الُْمجَاحَدَاتِ،وَ تَرْکَ الْکَذِبِ تَشْرِیفاً لِلصِّدْقِ،وَ السَّلاَمَ أَمَاناً مِنَ الَْمخَاوِفِ،وَ الْأَمَانَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ، وَ الطَّاعَةَ تَعْظِیماً لِلْإِمَامَةِ.

امام علیه السلام فرمود:

خدا ایمان را برای تطهیر دل از شرک،واجب کرده است،و نماز را برای پاک شدن از کبر و غرور،و زکات را سبب روزی قرار داده است،و روزه را به عنوان آزمایشی برای اخلاص بندگان،و حج را برای تقویت دین،و جهاد را برای عزت و سربلندی اسلام (و مسلمانان)،و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم،و نهی از منکر را برای باز

داشتن بی‌خردان،و صله رحم را برای افزایش نفوس،و قصاص را برای حفظ خون‌ها (جان‌ها)،و اقامه حدود را برای بزرگ شمردن محرمات الهی،و ترک شرب خمر را برای حفظ و سلامت عقل،و دوری از سرقت را برای حفظ عفت (و پرهیز از آلودگی به اموال مردم)،و ترک زنا را برای حفظ نسب‌ها،و ترک لواط (و همجنس‌گرایی) را برای افزایش نسل،و شهادت و گواهی را برای اظهار حق در برابر انکارها،و ترک دروغ را برای احترام و بزرگداشت صدق و راستی،و سلام را امان در برابر ترس‌ها، و امامت را برای نظم و نظام امّت،و اطاعت و فرمانبرداری (از امام مسلمانان) را برای (تعظیم و تحکیم) مقام امامت قرار داده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

فلسفه،بخش مهمی از احکام اسلامی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه مبسوط اشاره به فلسفه‌های بخش مهمی از احکام اسلامی کرده است که در بیست بخش خلاصه می‌شود.

1.نخست می‌فرماید:«خدا ایمان را برای تطهیر دل از شرک واجب کرده است»؛ (فَرَضَ اللّهُ الْإِیمانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ) .

اشاره به این‌که ایمان به یگانگی خداوند،انسان را از آلودگی به شرک و بت‌پرستی نجات می‌دهد،همان‌آلودگی بسیار بدی که همه انبیا برای تطهیر آن به‌پا خاسته‌اند و نخستین دعوت آن‌ها دعوت به توحید بود.اگر قلب انسان فقط جایگاه ایمان به خدا باشد همه چیز را برای او می‌خواهد و همواره در طریق اطاعت فرمان او گام برمی‌دارد،از هرگونه دوگانگی و چندگانگی رهایی می‌یابد، هدفی واحد،معبودی واحد و برنامه واحدی خواهد داشت.در حالی که وقتی آلوده شرک می‌شود معبودهای متعدد،برنامه‌های مختلف و اهداف پراکنده پیدا می‌کند.

2.«خدا نماز را برای پاک شدن از کبر و غرور واجب کرده است»؛ (وَ الصَّلَاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْکِبْرِ) .

نماز،آثار و برکات فراوانی دارد که یکی از آن‌ها پاک شدن از کبر و غرور است،زیرا به هنگام نماز،انسان همچون عبد ذلیل در برابر خداوند جلیل

می‌ایستد،سپس تعظیم می‌کند و به خاک می‌افتد و پیشانی را بر درگاه او به خاک می‌ساید و این عمل را چند بار تکرار می‌کند.به یقین این برنامه نورانی،کبر و غرور او را درهم می‌شکند،همان چیزی که انسان را به طغیان وا می‌دارد و آلوده انواع گناهان می‌کند،چراکه سرچشمه انواع معاصی همین مسئله تکبر است.

در حالات ابلیس نیز خوانده‌ایم که کبر و غرور او مانع از سجده بر آدم در پیشگاه خدا شد،سجده‌ای که اگر انجام می‌داد کبر و غرور او درهم می‌شکست و هرگز گرفتار آن عاقبت بسیار شوم نمی‌شد.

اصولاً آنچه درباره نماز در قرآن مجید آمده است که نماز انسان را از فحشا و منکرات باز می‌دارد: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» 1 یکی از دلائلش همین است.هنگامی که کبر و غرور کنار برود انسان تسلیم فرمان خدا می‌شود و از معاصی چشم می‌پوشد.

3.«خداوند زکات را سبب روزی قرار داد»؛ (وَ الزَّکاةَ تَسْبِیباً لِلرِّزْقِ) .

این عبارت دو تفسیر دارد:نخست این‌که پرداختن زکات،روزیِ فقرا را تضمین می‌کند،زیرا در حدیث آمده که اگر مردم زکات اموالشان را بدهند، فقیری در سراسر جهان اسلام پیدا نخواهد شد.همان‌گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ أَدَّوْا زَکَاةَ أَمْوَالِهِمْ مَا بَقِیَ مُسْلِمٌ فَقِیراً مُحْتَاجاً» . ⁽¹⁾

تفسیر دیگر این‌که پرداختن زکات سبب می‌شود خداوند روزی را بر زکات دهنده فراوان کند و اموال او را از خطرات تجاوز گرسنگان حفظ نماید و جمع میان این دو تفسیر در جمله بالا بعید نیست،همان‌گونه که در حدیثی از

امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام نیز آمده است که می‌فرماید:

«أَنَّ عِلَّةَ الزَّکَاةِ مِنْ أَجْلِ قُوتِ الْفُقَرَاءِ وَتَحْصِینِ أَمْوَالِ الْأَغْنِیَاء؛ علت تشریع زکات تأمین قوت فقرا و حفظ اموال اغنیاست». ⁽¹⁾

4.«و روزه را برای این تشریع کرد که آزمایشی برای اخلاص بندگان باشد»؛ (وَ الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لاِخْلاَصِ الْخَلْقِ) .

تمام عبادات،مشروط به اخلاص و به یک معنا از اسباب خلوص نیت است؛ ولی از آن‌جا که روزه عبادتی است که در ظاهر آشکار نیست،تأثیر بسیار عمیق‌تری در آزمودن اخلاص مردم دارد و به تعبیر دیگر،تنها خدا از آن آگاه است و تا روزه‌دار چیزی نگوید کسی از روزه او باخبر نمی‌شود و این در واقع یک مرحله عالی از تقواست و به همین سبب در قرآن مجید تشریع روزه برای نیل به تقوا ذکر شده است.

5.«و حج را برای تقویت دین قرار داد»؛ (وَ الْحَجَّ تَقْرِبَةً لِلدِّینِ) .

بدون شک در موسم حج،مسلمانان پاکدلی از سراسر دنیا و جهان اسلام به سوی مرکز توحید می‌آیند و یک‌صدا لبیک می‌گویند و اطراف خانه خدا طواف می‌کنند و با هم نماز می‌گزارند و با هم به منا و مشعر و عرفات می‌روند و شیطان را سنگسار می‌کنند.از اخبار و حالات یکدیگر باخبر می‌شوند و روابط دوستی در میان آن‌ها عمیق‌تر می‌گردد و برای حل مشکلات یکدیگر می‌اندیشند و مجموع این‌ها سبب تقویت اسلام می‌شود،ازاین‌رو دشمنان همواره از این عبادت بزرگ وحشت داشتند و می‌کوشیدند بر آن ضربه‌ای وارد کنند تا هر سال از طریق این عبادت بزرگ روح تازه‌ای در کالبد اسلام در آن کانون وحدت دمیده نشود،ازاین‌رو در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«لَا یَزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکَعْبَةُ؛ مادامی که کعبه برپاست اسلام هم برپاست». ⁽²⁾

در اکثر نسخه‌های نهج البلاغه جمله بالا با واژه«تَقْوِیَةً»ذکر شده در حالی که در نسخه«صبحی صالح»«تَقْرِبَةً»است.گرچه آن هم نامناسب نیست،زیرا حج باعث می‌شود که مردم از نظر دین با هم نزدیک شوند؛ولی به یقین تعبیر اوّل مناسب‌تر و مأنوس‌تر است،زیرا واژه«تَقْرِبَةً»در کمتر حدیث یا عبارتی به چشم می‌خورد.

6.«و جهاد را برای عزت و سربلندی اسلام (و مسلمانان) قرار داد»؛ (وَ الْجَهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلاَمِ)

دلیل آن روشن است؛اگر مسلمانان در برابر حیله‌ها و حملات و تهاجمات دشمنان خاموش بنشینند و به جهاد برنخیزند چیزی نمی‌گذرد که عظمت آن‌ها پایمال دشمنان می‌شود و عزت و سربلندی تبدیل به ذلت و سربه‌زیری می‌گردد.

ازاین‌رو در خطبه معروف جهاد،امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

«فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِینَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّل؛ (آگاه باش) جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند آن را به روی یاران خاصش گشوده،جهاد،لباس تقوا و زره محکم و سپر مطمئن خداوند است و مردمی که از جهاد روی‌گردان شوند خداوند لباس ذلت بر تن آن‌ها می‌پوشاند و بلاها به آن‌ها هجوم می‌آورند». ⁽¹⁾

7 و 8.«و امر به معروف را برای اصلاح توده مردم و نهی از منکر را برای باز داشتن بی‌خردان قرار داد»؛ (وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ،وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ) .

این امتیاز مهم را قانون اسلام بر بسیاری از قوانین جهان دارد که همه افراد جامعه را در برابر آنچه در جامعه می‌گذرد مسئول می‌داند،هرگاه کسی از انجام

وظیفه خود عدول کند،همه به عنوان واجب کفایی مأمورند او را نصیحت کرده و به انجام وظیفه فرا خوانند و هرگاه کسی آشکارا منکری را انجام دهد و کاری برخلاف موازین اسلامی مرتکب شود،همه مسئولند او را اندرز دهند و از آن کار بازدارند.

بنابراین،امر به معروف،مصلحتی است برای توده مردم و نهی از منکر سبب پیشگیری از کار سفیهان است.

قابل توجه است که در امر به معروف بر عوام تکیه می‌کند.اشاره به این‌که خواص،وظایف خود را انجام می‌دهند و کمتر نوبت به امر به معروف می‌رسد و در مورد نهی از منکر بر سفها تکیه می‌کند اشاره به این‌که آدم عاقل و خردمند به دنبال گناه نمی‌رود و آن‌ها که با ارتکاب گناه،هم به خود ظلم می‌کنند و هم به جامعه،سفیه و کم‌خردند.قرآن مجید هم به این موضوع اشاره‌ای دارد و می‌فرماید: «وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلاّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ» ؛چه کسی از آیین ابراهیم،روی‌گردان خواهد شد به جز افراد نادان و سفیه؟». ⁽¹⁾

درباره اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و شرایط آن در بحث‌های گذشته مطالب قابل ملاحظه‌ای آمده است. ⁽²⁾

9.«و صله رحم را برای افزایش نفوس مقرر داشت»؛ (وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنَْماةً لِلْعَدَدِ) .

«مَنْمَاة» مصدر میمی و به معنای نمو کردن است و چون به صورت مفعول لاجله ذکر شده به معنای سببیت نمو است.

روشن است هنگامی که افراد یک فامیل صله رحم به جای آورند و مراقب یکدیگر باشند و به همدیگر کمک کنند،تلفات در میان آن‌ها کم خواهد بود

و این سبب کثرت فامیل و در نتیجه کثرت عدد مسلمانان خواهد شد و در برابر دشمنان قدرت و قوت بیشتری پیدا می‌کنند.

افزون بر این،از روایات استفاده می‌شود که صله رحم تأثیر معنوی و الهی خاصی در فزونی عمر و عمران و آبادی شهرها دارد.

در حدیثی از امام صادق از پدرانش از رسول خدا علیهم السلام آمده است:

«صِلَةُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّیَارَ وَ تَزِیدُ فِی الْأَعْمَارِ وَ إِنْ کَانَ أَهْلُهَا غَیْرَ أَخْیَارٍ؛ صله رحم خانه‌ها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند،هرچند اهل آن از نیکان نباشند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ الْقَوْمَ لَیَکُونُونَ فَجَرَةً وَ لَا یَکُونُونَ بَرَرَةً فَیَصِلُونَ أَرْحَامَهُمْ فَتَنْمِی أَمْوَالُهُمْ وَ تَطُولُ أَعْمَارُهُمْ فَکَیْفَ إِذَا کَانُوا أَبْرَاراً بَرَرَةً؛ ممکن است جمعیتی فاجر و گنهکار باشند و از نیکان نباشند؛ ولی در عین حال صله رحم به جا آورند.در این صورت اموالشان افزایش پیدا می‌کند و عمرشان طولانی می‌شود تا چه رسد به این‌که از نیکان و خوبان باشند». ⁽²⁾

بعضی از شارحان نهج البلاغه تفسیر دیگری برای این کلام حکیمانه ذکر کرده‌اند که هرگاه انسان صله رحم به جای آورد،ارحام او اطراف وی را می‌گیرند و قوت و قدرت آن شخص که صله رحم به جای آورده فزونی می‌یابد ولی تفسیر اول صحیح‌تر به نظر می‌رسد. ⁽³⁾

10.«و قصاص را برای حفظ خون‌ها (و جان‌ها) قرار داد»؛ (وَ القِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ) .

این سخن برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: «وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ

یا أُولِی الْأَلْبابِ» ؛ای خردمندان! در قصاص،حیات و زندگی شما است». ⁽¹⁾

درست است که ظاهراً بر اثر قصاص،فردی از جامعه حذف می‌شود؛ولی این حذف سبب پیشگیری از قتل‌های آینده است،زیرا افرادی که به فکر قتل دیگران می‌افتند،هنگامی که منظره قصاص در نظرشان مجسم می‌شود و خود را در خطر قطعی می‌بینند از این عمل خودداری می‌کنند و به فرض که بتوانند قتلی انجام دهند و متواری شوند باید یک عمر به صورت دربه‌در زندگی مخفیانه داشته باشند که ناراحتی و زجر آن کمتر از قصاص نیست.

متأسفانه در دنیای امروز،بعضی از گروه‌ها و به اصطلاح طرفداران حقوق بشر با هر گونه قصاص مخالفند و می‌گویند:خون را با خون نباید شست؛قاتل کار خطایی انجام داده و اگر ما قاتل را به قتل برسانیم خطای دیگری است.

این‌ها برای قاتل دلسوزی می‌کنند؛اما گویا برای صدها یا هزاران نفری که جانشان به‌وسیله قاتلان در خطر است و آن قاتلان با نفی قصاص احساس امنیت می‌کنند دلشان نسوخته است.

11.«و اقامه حدود را برای بزرگ شمردن محرمات الهی قرار داد»؛ (وَ إِقَامَةَ الْحُدُودِ إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ) .

«محارم» در این‌جا اشاره به گناهان کبیره یا بخش مهمی از آن‌هاست که در موردشان اقامه حدود و اجرای تعزیرات می‌شود،زیرا حدود به معنای عام شامل تعزیرات هم می‌گردد.بدیهی است با اجرای حد،گناه در نظرها پراهمیت خواهد شد و کمتر کسی به سراغ آن می‌رود زیرا می‌داند علاوه بر مجازات الهی در سرای آخرت،در این دنیا هم مجازات سنگینی دامن او را می‌گیرد و این امر سبب امنیت جامعه و حفظ آن از آلودگی‌های گسترده خواهد شد.

ازاین‌رو در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

«وَ حَدٌّ یُقَامُ لِلَّهِ فِی الْأَرْضِ

أَفْضَلُ مِنْ مَطَرِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً؛ حدی که در زمین اجرا شود برتر از چهل روز باریدن باران است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از ابو ابراهیم (امام کاظم علیه السلام) در تفسیر آیه شریفه «وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» 2 می‌فرماید:«این فقط احیای به‌وسیله باران نیست، بلکه خداوند مردانی را مبعوث می‌کند که عدل را زنده کنند و زمین با احیای عدل زنده می‌شود.سپس افزود:

«وَ لَإِقَامَةُ الْحَدِّ لِلَّهِ أَنْفَعُ فِی الْأَرْضِ مِنَ الْقَطْرِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً؛ و اقامه حد در آن سودمندتر است از نزول چهل روز باران در زمین». ⁽²⁾

البته اساس دعوت انبیا بر برنامه‌های فرهنگی است و اکثریت مردم از این طریق به راه راست دعوت می‌شوند؛ولی مواردی پیدا می‌شود که افرادی سرسختانه در مقابل اوامر و نواهی آن‌ها به مخالفت برمی‌خیزند.در این‌گونه موارد جز توسل به اجرای حدود و مجازات‌ها راهی نیست،همان‌گونه که در برنامه تمام عقلای جهان و قوانین عالم نیز همین‌گونه است.

12.«و ترک شرب خمر را برای حفظ و سلامت عقل تشریع کرد»؛ (وَ تَرْکَ شُرْبِ الْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ) .

جای شک و تردید نیست که شراب و همه مواد مخدر از دشمنان شماره یک عقل انسانی هستند؛نه‌تنها در حالت مستی شعله عقل به‌کلی خاموش می‌شود و افراد مست دست به هر کاری می‌زنند،بلکه بعد از آن نیز تأثیرات زیادی در تخریب مغز و اعصاب از خود به جای می‌گذارد و گاه منجر به جنون می‌شود.

مرحوم«کلینی»در جلد ششم کتاب کافی بابی تحت عنوان«إنّ الْخَمْرَ رَأسُ کُلِ‌ّ إثْمٍ وَ شَرٍّ»(شراب سرچشمه هر گناه و بدی است) آورده است و احادیث فراوانی در ذیل آن ذکر کرده است؛از جمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده

است:

«إِنَّ الْخَمْرَ رَأْسُ کُلِّ إِثْمٍ؛ شراب سرچشمه هر گناهی است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالاً وَ جَعَلَ مَفَاتِیحَهَا أَوْ قَالَ مَفَاتِیحَ تِلْکَ الْأَقْفَالِ الشَّرَابَ؛ خداوند برای شرور و بدی‌ها قفل‌هایی قرار داده (که همان قفل عقل‌هاست) و کلید آن قفل‌ها را شراب قرار داده است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری از امام باقر یا امام صادق علیهما السلام نقل شده است که فرمود:

«مَا عُصِیَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَیْءٍ أَشَدَّ مِنْ شُرْبِ الْخَمْرِ إِنَّ أَحَدَهُمْ لَیَدَعُ الصَّلَاةَ الْفَرِیضَةَ وَ یَثِبُ عَلَی أُمِّهِ وَ أُخْتِهِ وَ ابْنَتِهِ وَ هُوَ لا یَعْقِلُ؛ گناهی در پیشگاه خداوند شدیدتر از شرب خمر نیست.بعضی از شراب‌خواران نماز واجب را به‌کلی ترک می‌کنند و ممکن است به مادر و خواهر و دخترخود در حالی که نمی‌فهمند تجاوز کنند». ⁽³⁾

همین مضمون را یکی از شعرای فارسی زبان در شعر خود مجسم ساخته است آن‌جا که می‌گوید:

ابلیس شبی رفت به بالین جوانی آراسته با شکل مهیبی سر و بر را

گفتا که منم مرگ اگر خواهی زنهار باید بگزینی تو یکی زین سه خطر را

یا آن پدر پیر خودت را بکشی زار یا بشکنی از خواهر خود سینه و سر را

یا خود ز می ناب بنوشی دو سه ساغر تا آن‌که بپوشم ز هلاک تو نظر را

لرزید از این بیم جوان بر خود و جا داشت کز مرگ فتد لرزه به تن ضیغم نر را

گفتا نکنم با پدر و خواهرم این کار لیکن به می از خویش کنم رفع ضرر را

جامی دو سه مِی خورد چو شد چیره ز مستی هم خواهر خود را زد و هم کشت پدر را

ای کاش شود خشک بن تاک خداوند زین مایه شر حفظ کند نوع بشر را

13.«و دوری از سرقت را برای حفظ عفت (و پرهیز از آلودگی به اموال مردم) مقرر داشت»؛ (وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَة إِیجاباً لِلْعِفَّةِ) .

سرقت و دزدی به هر شکل باشد از بزرگ‌ترین گناهان در اسلام و دارای حدّ شرعی است و در همه عرف‌ها و تمام عقلا کاری بسیار زشت محسوب می‌شود و در تمام قوانین دنیا برای آن مجازات مقرر شده است.

تعبیر به«عفت»در کلام امام علیه السلام اشاره به خویشتن‌داری و مناعت طبع و ترک هر گونه حرص است.خداوند سرقت را ازاین‌رو تحریم فرموده که افزون بر حفظ امنیت مالی جامعه،روح عفت را در افراد زنده کند،هیچ کس به اموال دیگری چشم ندوزد و حتی در بدترین حالات معیشتی به فکر دستبرد به اموال دیگران نیفتد،همان‌گونه که در قرآن مجید خداوند عده‌ای از نیازمندان را با این عبارت ستوده است: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُمْ» ؛(انفاق‌های شما برای) کسانی باشد که در راه خدا در تنگنا قرار گرفته‌اند (و توجه به آیات خدا آن‌ها را از وطن‌های خویش آواره ساخته و شرکت در میدان جهاد به آن‌ها اجازه

نمی‌دهد تا برای تأمین هزینه زندگی دست به کسب و تجارتی بزنند) نمی‌توانند مسافرتی کنند (و سرمایه‌ای به دست آورند) و از شدت عفت و خویشتن‌داری افراد ناآگاه آن‌ها را بی‌نیاز می‌پندارند؛اما آن‌ها را از چهره‌هایشان می‌شناسی». ⁽¹⁾

به یقین همان اندازه که حفظ امنیت جامعه اهمیت دارد پرورش روح عفّت و ابراز بی‌نیازی از اموال مردم نیز مهم است و در واقع این روحیه است که جامعه را به امنیت مالی رهنمون می‌شود.

14.«و ترک زنا را برای حفظ نسب‌ها قرار داد»؛ (وَ تَرْکَ الزِّنَی تَحْصِیناً لِلنَّسَبِ) .

به یقین زنا وآمیزش‌های نامشروع آثار سوء فراوانی دارد که امام علیه السلام به یکی از مهم‌ترین آن‌ها اشاره کرده است.هرگاه در جامعه آمیزش‌های نامشروع رواج پیدا کند محصول آن فرزندان نامشروعی است که وابسته به هیچ‌کس نیستند،نه کسی حضانت آن‌ها را بر عهده می‌گیرد و نه تکیه‌گاهی برای خودشان پیدا می‌کنند،نه حمایت مالی می‌شوند،نه ارث دارند و نه از عواطف پدرانه و مادرانه برخوردارند.چنین فرزندانی بزرگ‌ترین مخاطره را برای جامعه دربر دارند.

آمارها نشان می‌دهد که بسیاری از جنایات هولناک به دست همین فرزندان نامشروع انجام می‌گیرد.به فرض که نهادی اجتماعی فرزندان نامشروع را جمع‌آوری و حفاظت کند باز محرومیت از پیوند با پدر و مادر و آثار عاطفی و قانونی آن کار خود را خواهد کرد.

به همین دلیل اسلام زنا را حرام کرده و مجازات سنگینی برای آن قائل شده است؛ولی متأسفانه در تمدّن مادّی غرب نه‌تنها زنا حرام نیست،بلکه مراکز فحشا تحت حمایت دولت‌ها نیز هست و به دولت‌ها مالیات نیز می‌پردازند.

آن‌ها حتی برای روابط نامشروعِ زنان شوهردار نیز اهمیتی قائل نیستند.تنها

زنای به عنف را ممنوع و قابل تعقیب قانونی می‌دانند و به همین دلیل فرزندان نامشروع در جوامع غربی بسیار زیاد است و مفاسد آن را نیز با چشم خود می‌بینند؛اما غلبه هوا و هوس و آزادی‌های به معنای بی‌بندوباری به آن‌ها اجازه محدودساختن را نمی‌دهد.

در بعضی از جوامع غربی کار به آن‌جا رسیده که در شناسنامه‌ها تنها نام مادر نوشته می‌شود و از نام پدر خبری نیست،زیرا دیده‌اند اگر نام پدر را بخواهند بنویسند مجهول بودن پدران برای بسیاری از نوزادان مشکل عظیمی ایجاد می‌کند.

شگفت‌آور است که مجاز شمردن زنا حتی مانع از تجاوز به عنف نشده و به گونه‌ای است که آمار بعضی از کشورهای غربی نشان می‌دهد در هر دقیقه یک تجاوز به عنف صورت می‌گیرد.

البته زنا مفاسد بسیار دیگری دارد که امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام در حدیثی که علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از علل الشرایع نقل کرده به بخشی از آن اشاره می‌کند،آن حضرت علیه السلام می‌فرماید:

«وَ حَرَّمَ الزِّنَا لِمَا فِیهِ مِنَ الْفَسَادِ مِنْ قَتْلِ الْأَنْفُسِ وَ ذَهَابِ الْأَنْسَابِ وَ تَرْکِ التَّرْبِیَةِ لِلْأَطْفَالِ وَ فَسَادِ الْمَوَارِیثِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ مِنْ وُجُوهِ الْفَسَاد؛ خداوند زنا را حرام کرده است به علّت مفاسدی که در آن است ازقبیل:

قتل نفس،(به سبب برافروخته شدن آتش خشم همسران یا بستگان) و از دست رفتن نسب و ترک تربیت فرزندان و فاسد شدن نظم میراث و امثال آن از مفاسد گوناگون». ⁽¹⁾

15.«و ترک لواط (و همجنس‌گرایی) را برای افزایش نسل مقرر داشت».

(وَ تَرْکَ اللِّوَاطِ تَکْثِیراً لِلنَّسْلِ) .

می‌دانیم آفرینش شهوت جنسی در زنان و مردان برای این است که از طریق صحیح،نسل انسان افزایش پیدا کند و از میان نرود و اگر این علاقه جنسی میان

زن و مرد نبود ممکن بود در مدت کوتاهی نسل انسان نابود شود.حال اگر این علاقه جنسی به صورت همجنس‌گرایی درآید که هیچ تأثیری در بقای نسل نداشته باشد و این مطلب در جامعه بشری گسترش یابد آن هم سبب قطع نسل انسان یا کمبود افراد بشر خواهد شد.

به همین دلیل،استمنا یا آمیزش با حیوانات نیز در اسلام تحریم شده است، زیرا آن‌ها نیز مانند همجنس‌گرایی سبب ضایع شدن نطفه‌های انسانی می‌گردد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که زندیقی از آن حضرت سؤالی درباره تحریم زنا کرد و حضرت پاسخ او را فرمود و سپس از تحریم لواط پرسید.امام علیه السلام فرمود:علتش این است که

«أَنَّهُ لَوْ کانَ إِتْیانُ الْغُلامِ حَلالاً لَاسْتَغْنَی الرِّجالُ عَنِ النِّساءِ وَ کانَ فِیهِ قَطْعُ النَّسْلِ وَ تَعْطِیلُ الْفُرُوجِ وَ کانَ فِی إِجازَةِ ذلِکَ فَسادٌ کَثِیرٌ؛ هر گاه آمیزش با پسر حلال بود مردان از زنان بی‌نیاز می‌شدند و سبب قطع نسل و تعطیل آمیزش مشروع و طبیعی می‌شد و مجاز بودن این کار مفاسد بسیاری دربر داشت». ⁽¹⁾

شبیه همین معنا با توضیح بیشتری از امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام نقل شده است. ⁽²⁾

البته آنچه امام علیه السلام در این‌جا بیان فرموده و در روایات دیگری نیز به آن اشاره شده یکی از آثار بسیار شوم همجنس‌گرایی است؛آثار زیان‌بار دیگری نیز دارد که یکی از آن‌ها از نظر مسائل بهداشتی و عاطفی است،زیرا این کار،تحریف روشنی در آفرینش علاقه جنسی و اعضای تناسلی است و امروز زیان آشکار آن به صورت بیماری ایدز بروز کرده که طبق بعضی از آمار،اکثر موارد ایدز از مسئله همجنس‌گرایی ناشی می‌شود،همان بیماری‌ای که امروز تمام اطبای جهان در

درمان آن وامانده‌اند،زیرا نیروی دفاعی بدن را از کار می‌اندازد و انسان در مدت کوتاهی به انواع بیماری‌ها مبتلا می‌شود و با تمام کوشش‌هایی که از سوی پزشکان دنیا به عمل آمده هنوز داروی مطمئنی برای درمان آن پیدا نشده است.

تشدید مجازات لواط در اسلام نسبت به زنا ممکن است ناشی از این امور باشد.

البته امروز برخی از طبیبان فاقد مسئولیت،به افرادی چراغ سبز نشان می‌دهند و می‌گویند که علاقه آن‌ها به جنس موافق عامل ژنتیکی دارد و قابل تغییر نیست و برای آن‌ها همجنس‌گرایی را مجاز می‌شمرند و این شبیه اظهار نظر جمعی دیگر از آن گونه اطباست که استمنا را بی‌ضرر و بی‌خطر معرفی می‌کنند.بدون شک صحه گذاشتن بر این انحرافات و بیماری‌ها که به هر حال قابل علاج است ناشی از هماهنگ شدن با خواسته‌های انحرافی این‌گونه بیماران است. ⁽¹⁾

16.«و شهادت و گواهی را برای اظهار حق در برابر انکارها قرار داد»؛ (وَ الشَّهَادَاتِ اسْتِظْهَاراً عَلَی الُْمجَاحَدَاتِ) .

می‌دانیم در اسلام کسی که از حادثه‌ای باخبر باشد و آن را با چشم خود ببیند اگر به شهادت فراخوانده شود بر او واجب است بپذیرد و آنچه را دیده بیان کند؛ خواه درباره دوست باشد یا دشمن،خویشاوند باشد یا بیگانه.کتمان شهادت یکی از گناهان کبیره است،همان‌گونه که قرآن مجید باصراحت فرمود: «وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ» ؛شهادت را کتمان نکنید و هرکس کتمان کند قلب او گناهکار است (چراکه حقیقتی را مخفی داشته است)». ⁽²⁾

در آیه قبل از آن می‌فرماید: «وَ لا یَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا» ؛و شاهدان هنگامی که دعوت (به دادگاه برای ادای شهادت) بشوند ابا نکنند». ⁽¹⁾

روایات اسلامی نیز درباره کتمان شهادت،حرمت آن را با صراحت بیان کرده است در حالی که در قوانین دیگر دنیا،شهادت شهود معمولاً الزامی نیست؛ هرکس مایل باشد و سود خود را در شهادت دادن ببیند شهادت می‌دهد وگرنه می‌تواند آن را مکتوم نماید.

واجب ساختن این کار برای آن است که افراد نتوانند حقوق مردم را پایمال کنند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَنْ شَهِدَ شَهَادَةَ حَقٍّ لِیُحْیِیَ بِهَا حَقَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَتَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لِوَجْهِهِ نُورٌ مَدَّ الْبَصَرِ تَعْرِفُهُ الْخَلَائِقُ بِاسْمِهِ وَ نَسَبِه؛ کسی که شهادت حقی بدهد تا حق مسلمانی را به‌وسیله آن احیا کند،روز قیامت در حالی وارد عرصه محشر می‌شود که از صورتش نوری برمی‌خیزد که تا آن‌جا که چشم کار می‌کند پیش می‌رود و تمام خلایق او را با نام و نسبش می‌شناسند». ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که در تفسیر آیه «وَ لا یَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا» می‌فرماید:

«لَا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ إِذَا دُعِیَ إِلَی الشَّهَادَةِ یَشْهَدُ عَلَیْهَا أَنْ یَقُولَ لا أَشْهَدُ لَکُمْ؛ برای هیچ‌کس سزاوار نیست هنگامی که دعوت به شهادت دادن بر چیزی شود بگوید:من برای شما شهادت نمی‌دهم». ⁽³⁾

شگفت این‌که بعضی از شارحان نهج‌البلاغه شهادت را در این‌جا به معنای شهادت در راه خدا در میدان نبرد تفسیر کرده‌اند و آن را سبب تقویت دین دانسته‌اند در حالی که تعبیرات امام علیه السلام،قبل و بعد از آن تناسبی با آن ندارد،زیرا امام علیه السلام قبلاً جهاد را به عنوان عزت اسلام بیان فرمود و تعبیر به«مجاحدات»

(یعنی انکارها) مناسب بحث دعاوی است به خصوص که ترک کذب نیز بعد از آن ذکر شده است که با ترک شهادت دادن مناسب است.به‌علاوه آغاز حدیث با جمله«فرض اللّه»شروع می‌شود و به یقین خداوند شهادت را مأمورٌبِه نکرده بلکه جهاد را واجب فرموده که احیاناً منته به شهادت می‌شود.

17.«و ترک دروغ را برای احترام و بزرگداشت صدق و راستی قرار داد»؛ (وَ تَرْکَ الْکَذِبِ تَشْرِیفاً لِلصِّدْقِ) .

اساس زندگی اجتماعی بر اعتماد متقابل افراد نسبت به یکدیگر است که اگر اعتمادی نباشد رشته اجتماع از هم گسیخته خواهد شد.اعتماد در صورتی حاصل می‌شود که صدق و امانت بر جامعه حاکم باشد،زیرا دروغ و خیانت مهم‌ترین اسباب بدبینی و بی‌اعتمادی است.

امام علیه السلام در این تعبیر زیبا می‌فرماید:خداوند ترک دروغ را واجب کرده تا راستگویی به عنوان یک فضیلت شمرده شود و افراد جامعه به سوی آن حرکت کنند.

در روایات اسلامی شدیدترین تعبیرات درباره زشتی دروغ آمده است.قرآن مجید می‌گوید: «إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ» ؛تنها کسانی دروغ می‌بندند که به آیات خدا ایمان ندارند». ⁽¹⁾

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إنَّ الْکِذْبَ بابٌ مِنْ أبْوابِ النِّفاقِ؛ دروغ دری از درهای نفاق است». ⁽²⁾

در کتاب کافی از امیرمؤمنان علیه السلام چنین نقل شده که فرمود:

«لا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ؛ انسان طعم ایمان را نمی‌چشد مگر زمانی که دروغ را خواه شوخی باشد یا جدی،رها کند». ⁽³⁾

احادیث در این زمینه بسیار است.با حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این سخن را پایان می‌دهیم آن‌جا که فرمود:

«إیّاکُمْ وَ الْکِذْبَ فَإِنَّهُ مِنَ الْفُجُورِ وَهُما فِی النّار؛ از دروغ بپرهیزید،زیرا دروغ با فجور و گناهان (دیگر) همراه است و هر دو در آتشند». ⁽¹⁾

18.«و سلام را امان در برابر ترس‌ها قرار داد»؛ (وَ السَّلاَمَ أَمَاناً مِنَ الَْمخَاوِفِ) .

منظور از«سلام»در این‌جا همان سلام کردن است که هرگاه کسی به دیگری سلام کند مفهومش این است که هیچ‌گونه قصد آزار و اذیت او را ندارد و هنگامی که شنونده سلام را با سلام پاسخ می‌گوید مفهوم آن نیز این است که از ناحیه او خوف و ضرری برای سلام کننده موجود نیست.

توضیح این‌که در آغاز اسلام و مدتی پس از آن بسیاری از مردم هنگام برخورد با یکدیگر اگر طرف از قبیله خودشان نبود،احساس ناامنی می‌کردند؛ ولی اگر او ابتدا سلام می‌کرد و طرف مقابل نیز پاسخ می‌گفت،به منزله تعهدی بود که هیچ‌گونه ضرر و زیانی به یکدیگر نمی‌رساندند،همان‌گونه که اگر شخصی بر آن‌ها وارد می‌شد و غذایی می‌آوردند و از غذای صاحب منزل می‌خورد طرفین نسبت به یکدیگر احساس امنیت می‌کردند؛صاحب خانه عملاً تحیتی گفته بود و میهمان تازه وارد نیز عملاً به آن پاسخ داده بود.

البته گاه می‌شد که پس از سلام و جواب آن،قرائن و شواهدی برخلاف موارد مذکور به نظر می‌رسید که برای برطرف کردن آن خوف،احتیاج به گفت‌وگوی بیشتری بود،ازاین‌رو در داستان ابراهیم علیه السلام می‌خوانیم:هنگامی که فرشتگان پروردگار به صورت افراد ناشناسی بر او وارد شدند و سلام کردند ابراهیم علیه السلام که چهره‌های آن‌ها را بسیار ناشناس دید گفت:«ما از شما می‌ترسیم».به خصوص هنگامی که غذا برای آن‌ها آورد و آن‌ها دست به سوی غذا دراز نکردند؛اما

چیزی نگذشت که ترس ابراهیم علیه السلام زائل شد هنگامی که گفتند:«ما فرستادگان پروردگار توایم»و او را به فرزند بشارت دادند. «وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ* فَلَمّا رَأی أَیْدِیَهُمْ لا تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قالُوا لا تَخَفْ إِنّا أُرْسِلْنا إِلی قَوْمِ لُوطٍ». 1

اکنون این سؤال پیش می‌آید که سلام کردن جزء مستحبات است و با جمله «فرض اللّه» که در آغاز این کلام حکمت‌آمیز آمده سازگار نیست،ازاین‌رو بعضی از شارحان،سلام را در این‌جا به معنای پاسخ سلام تفسیر کرده‌اند تا با وجوب سازگار باشد. ⁽¹⁾در حالی که این تفسیر افزون بر این‌که مخالف ظاهر عبارت امام علیه السلام است با مسئله امنیت از ترس سازگار نیست،زیرا هم ابتدا به سلام و هم پاسخ آن هر دو سبب احساس امنیت می‌شد.

ولی با توجه به این‌که«فرض»معنای وسیعی دارد که هرگونه تشریع را اعم از واجب و مستحب شامل می‌شود،مشکلی به وجود نمی‌آید که ما ناچار باشیم سلام را به معنای پاسخ سلام بدانیم.در نتیجه به یقین فلسفه‌ای که امام علیه السلام برای نماز بیان فرموده،هم نماز واجب را فرا می‌گیرد و هم مستحب را و همچنین در مورد زکات و روزه.

بعضی از شارحان نهج البلاغه«سلام»را به معنای صلح تفسیر کرده‌اند و گفته‌اند:«آن چیزی که سبب زائل شدن خوف و ترس در جامعه بشری می‌شود همان مسئله صلح است که مانع از بروز جنگ‌های ویرانگر و مخرب است». ⁽²⁾

این تفسیر،تفسیر بعیدی به نظر نمی‌رسد و ممکن است هر دو تفسیر در مفهوم کلام امام علیه السلام جمع باشد.

شگفت این‌که بعضی به جای«سلام»،«اسلام»ذکر کرده‌اند ⁽¹⁾در حالی که در هیچ‌یک از نسخ نهج البلاغه این واژه نیامده،هرچند در غرر الحکم به جای «سلام»،«اسلام»آمده است ⁽²⁾،بنابراین تکیه بر یک احتمال نادر،مناسب تفسیر کلام امام علیه السلام نیست به خصوص این‌که اگر به جای«سلام»،«اسلام»بود می‌بایست در آغاز این سخن و به دنبال«فَرَضَ اللّهُ الْإیمانَ تَطْهیراً مِنَ الشِّرْکِ» ذکر شود.

19.«و امامت را برای نظم و نظام امت قرار داد»؛ (وَ الْأَمَامَةَ نِظَاماً لِلْأُمَّةِ) .

هرچند در نسخه صبحی صالح در این‌جا واژه«الامانة»آمده ولی در بسیاری از نسخ نهج‌البلاغه به جای آن«الامامة»است و در کتاب تمام نهج البلاغه نیز «الامامة»آمده است.در غرر الحکم نیز به همین صورت است.حتی در شرح ابن ابی الحدید نیز«الامامة»ذکر شده است و همان را نیز تفسیر کرده است.به یقین تعبیر «نِظاماً لِلْأُمَّةِ» و به دنبال آن «وَ الطّاعَةِ تَعْظیماً لِلْاِمامَةِ» تناسبی با امامت دارد نه امانت و در واقع دو جمله اخیر (نوزدهم و بیستم) به منزله ضمانت اجرایی برای هجده جمله پیشین است.به هر حال شک نیست که اگر حکومت عادلی بر کار نباشد و امامت به معنای صحیح پیاده نشود،نظم امت به هم می‌ریزد،ظالمان بر مظلومان چیره می‌شوند و فاسدان و مفسدان پست‌های حساس را در اختیار می‌گیرند و بیت‌المال مسلمانان به غارت می‌رود و ناامنی همه جا را فرا می‌گیرد که تاریخ معاصر و گذشته،نمونه‌های فراوانی از آن را به ما ارائه داده است.

در خطبه بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السلام نیز تعبیری شبیه به این دیده می‌شود، می‌فرماید:

«وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ؛ خداوند اطاعت از ما را سبب نظام امت قرار داده و پیشوایی ما را سبب جلوگیری از

اختلاف و پراکندگی». ⁽¹⁾

در خطبه امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام که در مسجد جامع مرو در روز جمعه بیان فرمود نیز آمده است:

«إِنَّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدِّینِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِینَ وَ صَلاحُ الدُّنْیَا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ الْإِمَامَةَ أُسُّ الْإِسْلامِ النَّامِی وَ فَرْعُهُ السَّامِی؛ امامت،زمام دین و سبب نظام مسلمین و صلاح دنیا و سبب عزت مؤمنان است.امامت اساس اسلام بارور و شاخه بلند آن است». ⁽²⁾

البته سخن درباره اهمیت امامت و تأثیر حکومت اسلامی در نظم جامعه مسلمانان و حفظ کیان آن‌ها بسیار است و مقصود در این‌جا اشاره‌ای به عنوان تفسیر کلام امام علیه السلام است.

20.«و اطاعت و فرمانبرداری (از امام مسلمین) را برای (تعظیم و تحکیم) مقام امامت قرار داد»؛ (وَ الطَّاعَةَ تَعْظِیماً لِلْإِمَامَةِ) .

به یقین آنچه سبب تقویت امامتِ امامان و حاکمیتِ حاکمان می‌شود همکاری و هماهنگی مردم است.اگر اطاعت و همکاری مردم نباشد نظام امامت نیز به هم می‌ریزد،ازاین‌رو در مسائل مربوط به حکومت اسلامی نیز می‌گوییم:

حمایت مردم و آرای ملت از اساسی‌ترین پایه‌های حکومت است،زیرا امامی می‌تواند نظام امت را برقرار کند که مبسوط الید باشد و مبسوط الید بودن جز از طریق همکاری مردمی حاصل نمی‌شود.

در بخش چهارم خطبه 34 مطالب بیشتری در این زمینه آمده است؛آن‌جا که امام علیه السلام می‌فرماید:«ای مردم! من حقی بر شما دارم شما نیز بر من حقی دارید؛اما حق شما بر من این است که از خیرخواهی و خدمت به شما دریغ نورزم و بیت‌المال را به نفع شما به‌طور کامل به کار گیرم و شما را تعلیم دهم تا از جهل

و نادانی رهایی یابید و تربیت کنم تا فراگیرید و آگاه شوید و اما حق من بر شما این است که بر بیعت خویش وفادار باشید و در آشکار و نهان خیرخواهی را در حق من به جا آورید.هر زمان شما را برای انجام کاری بخوانم اجابت کنید و هر وقت به شما فرمان دهم اطاعت نمایید». ⁽¹⁾

نکته

آیا حق داریم از فلسفه احکام سؤال کنیم؟

بعضی از فرق مسلمین عقیده دارند احکام اللّه معلل بالاغراض نیست؛یعنی لزومی ندارد آنچه خدا امر کرده دارای فلسفه‌ای باشد و آنچه را نهی کرده دارای مفسده‌ای.آن‌ها در واقع حکیم بودن خدا را زیر سؤال می‌برند و توجه ندارند که اگر احکام تابع مصالح و مفاسد نباشد ترجیح بدون مرجح لازم می‌آید و اساساً این سخن برخلاف آیات زیادی از قرآن است که برای نماز و روزه و حج و قصاص و امثال آن فلسفه‌هایی ذکر کرده است.به یقین آنچه را خدا امر فرموده دارای فواید مادی یا معنوی یا هر دو بوده و آنچه را نهی کرده مفاسدی اینچنین داشته است.نه‌تنها احکام الهی،احکام وقوانینی نیزکه درعرف عقلا وضع می‌شود همه از این قبیل است؛گاهی هفته‌ها و ماه‌ها درباره مصلحت و مفسده یک قانون مطالعه و بررسی می‌کنند تا بتوانند حکمی را در عرف خودشان وضع کنند.

آیات مربوط به حلال کردن طیبات و حرام کردم خبائث ⁽²⁾همگی شاهد بر این است که قبلاً طیب و خبیثی وجود دارد که به سبب آن حکم الهی مطابق آن صادر می‌شود.

تنها تفاوتی که میان احکام الهی و احکام عرفی است این است که احکام

عرفی چه بسا بر اساس مصالح و مفاسدی وضع می‌شود که نتوانسته‌اند تمام جوانب آن را بررسی کنند و به همین دلیل پس از مدتی ممکن است خلاف آن کشف شود؛ولی احکام الهی چنین نیست،علم بی‌پایان خداوند سبب می‌شود که احکام بر اساس رعایت تمام جوانب مصالح و مفاسد وضع شود و هرگز خلافی در آن نخواهد بود.

بعضی نیز معتقدند گر چه احکام دارای مصالح و مفاسدی است؛ولی ما نباید به سراغ آن‌ها برویم،باید مطیع فرمان باشیم؛آن‌جا که امر شده انجام دهیم و آن‌جا که نهی شده خودداری کنیم و مطلقاً به سراغ فلسفه احکام نباید رفت.

ولی این نیز برخلاف آیاتی است که ما را تشویق به فهم مصالح و مفاسد احکام می‌کند و همچنین بر خلاف روایاتی است-مانند آنچه در بالا آمد-که ائمه هدی علیهم السلام مصالح احکام را مشروحاً بیان کرده‌اند و نیز بعضی از اصحاب خدمت امامان علیهم السلام می‌رسیدند و فلسفه پاره‌ای از احکام را می‌پرسیدند.هرگز هیچ امامی آن‌ها را نهی از این سؤالات نکرد و این دلیل بر آن است که مردم حق دارند از فلسفه احکام سؤال کنند و پاسخ بشنوند.

منتها در این‌جا دو نکته مهم باقی می‌ماند و آن این است که اولاً بیان فلسفه احکام چه فایده‌ای دارد؟

پاسخ این سؤال روشن است؛انسان هنگامی که به منافع نماز و روزه و امثال آن آگاه می‌شود،شوق بیشتری برای انجام دادن آن در خود می‌یابد و هنگامی که مثلاً مفاسد بی‌شمار شرب خمر را می‌شنود،نفرت بیشتری از آن پیدا می‌کند.

درست مانند دستورات طبیب که وقتی برای بیمارش فواید دارو را ذکر کند بیمار با شوق بیشتری دارو را مصرف کرده و تلخی احتمالی آن را تحمل می‌کند.

از این‌جا می‌توان استفاده کرد که آگاهی بر فلسفه احکام می‌تواند فقیه را در مسیر استنباط حکم کمک کند.

ثانیاً:معنای آگاهی بر فلسفه احکام این نیست که ما همواره مقید به آن باشیم و بگوییم چون مثلاً فلسفه دو رکعت بودن نماز صبح و سه رکعت بودن نماز مغرب را نمی‌دانیم بنابراین آن را انجام نمی‌دهیم.ما باید گوش بر امر و چشم بر فرمان داشته باشیم چه فلسفه احکام را بدانیم یا ندانیم؛ولی تا آن‌جا که بدانیم به اطاعت راسخ ما کمک می‌کند.

این نکته نیز شایان توجه است که فلسفه‌ها و مصالح و مفاسد احکام غالباً جنبه حکمت دارد نه علّت؛یعنی در غالب موارد،ممکن است حاکم باشد.مثلاً نوشیدن یک قطره شراب ممکن است هیچ کدام از آن مفاسد را نداشته باشد ولی به هر حال حرام است،بنابراین افراط در این مسئله که ما فلسفه‌های احکام را وسیله‌ای قرار دهیم برای محدود کردن حکم یا توسعه آن به جایی که ادله شامل آن نمی‌شود،کار نادرستی است.

به تعبیر دیگر پذیرفتن فلسفه احکام یا مقاصد الشریعة به معنای این نیست که ما به دنبال قیاسات ظنی برویم و حلال و حرام‌هایی از این طریق درست کنیم.

تنها در صورتی می‌توان حکم را به‌وسیله فلسفه احکام توسعه داد یا محدود کرد که به صورت علت در متن کتاب و سنت ذکر شده باشد؛مثلاً بفرماید:«لا تَشْرَبُوا الْخَمْرَ لِأَنَّهُ مُسْکِرٌ مُفْسِدٌ لِلْعَقْلِ»از این تعبیر می‌توانیم هرچیزی را که مسکر و موجب فساد عقل است تحریم کنیم. ⁽¹⁾

در حدیثی از امام کاظم علیه السلام می‌خوانیم:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یُحَرِّمِ الْخَمْرَ لِاسْمِهَا وَ لَکِنَّهُ حَرَّمَهَا لِعَاقِبَتِهَا فَمَا کَانَ عَاقِبَتُهُ عَاقِبَةَ الْخَمْرِ فَهُوَ خَمْرٌ؛ خداوند شراب را به دلیل نام آن تحریم نکرد،بلکه تحریم آن به‌واسطه آثار آن بود،بنابراین هر چیزی که عاقبت آن عاقبت شراب باشد آن هم به منزله شراب است». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 253- سوگند سریع التأثیر

اشاره

و کان علیه‌السلام یقول

أَحْلِفُوا الظَّالِمَ-إِذَا أَرَدْتُمْ یَمِینَه-بِأَنَّهُ بَرِیءٌ مِنْ حَوْلِ اللّهِ وَ قُوَّتِهِ؛فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا کَاذِباً عُوجِلَ الْعُقُوبَةَ،وَ إِذَا حَلَفَ بِاللّهِ الَّذِی لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَمْ یُعَاجَلْ، لِأَنَّهُ قَدْ وَحَّدَ اللّهَ تَعَالَی.

امام علیه السلام فرمود:

هرگاه خواستید ظالمی را سوگند دهید این‌گونه سوگند دهید که از حول و قوه الهی بری است (اگر فلان کار را انجام داده باشد) زیرا اگر این قسم دروغ باشد مجازات او به سرعت فرا می‌رسد (یا به درد سختی مبتلا می‌گردد و یا می‌میرد) ولی هرگاه چنین سوگند یاد کند:به خدایی که جز او خدایی نیست (این کار را نکرده‌ام) در کیفرش تعجیل نمی‌شود؛زیرا خدا را به یگانگی ستوده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سوگند سریع التأثیر

امام علیه السلام در این گفتار نورانی دستوری درباره سوگندهای مؤثر در برابر کارهایی که ظالمی مرتکب شده می‌دهد و می‌فرماید:«هر گاه خواستید ظالمی را سوگند دهید این‌گونه سوگند دهید که از حول و قوه الهی بری است (اگر فلان کار را انجام داده باشد) زیرا اگر این قسم دروغ باشد مجازات او به سرعت فرا می‌رسد (یا به درد سختی مبتلا می‌گردد و یا می‌میرد) اما اگر چنین سوگند یاد کند:به خدایی که جز او خدایی نیست (این کار را نکرده‌ام) در کیفرش تعجیل نمی‌شود،زیرا خدا را به یگانگی ستوده است»؛ (أَحْلِفُوا الظَّالِمَ-إِذَا أَرَدْتُمْ یَمِینَه - بِأَنَّهُ بَرِیءٌ مِنْ حَوْلِ اللّهِ وَ قُوَّتِهِ؛فَإِنَّهُ إِذَا حَلَفَ بِهَا کَاذِباً عُوجِلَ الْعُقُوبَةَ،وَ إِذَا حَلَفَ بِاللّهِ الَّذِی لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَمْ یُعَاجَلْ،لِأَنَّهُ قَدْ وَحَّدَ اللّهَ تَعَالَی) .

از این سخن امام علیه السلام روشن می‌شود که تعبیرات سوگندها بسیار متفاوت است؛تعبیرهایی که مدح و ثنای الهی در آن است سبب تعجیل عقوبت نمی‌شود اما تعبیرات خشنی که بر ضد آن باشد،عقوبت را تعجیل می‌کند.

در حدیث معروفی که در کتب مختلف آمده می‌خوانیم:شخصی نزد منصور، خلیفه عباسی از امام صادق علیه السلام بدگویی کرد.منصور به دنبال حضرت فرستاد و هنگامی که امام علیه السلام حضور پیدا کرد عرض کرد:فلان کس درباره شما چنین و چنان می‌گوید.امام علیه السلام فرمود:چنین چیزی دروغ است؛اما بدگویی‌کننده

گفت:دروغ نیست و واقعیت دارد.امام علیه السلام او را به برائت از حول و قوه الهی اگر دروغ‌گو باشد قسم داد.او همین سوگند را یاد کرد و هنوز گفتارش تمام نشده بود که فلج شد و مانند قطعه گوشتی بی‌جان به روی زمین افتاد! پای او را گرفتند و کشان‌کشان از مجلس بیرون بردند و امام صادق علیه السلام از این توطئه رهایی یافت. ⁽¹⁾

در رخداد دیگری می‌خوانیم که منصور دوانیقی به امام صادق علیه السلام عرض کرد:

یکی از یاران شما به نام«معلی بن خنیس»مردم را به سوی شما فرا می‌خواند و (برای خروج کردن) اموالی ذخیره می‌کند.امام علیه السلام فرمود:به خدا سوگند چنین چیزی نبوده است.منصور گفت:من کسی را که چنین خبری داده نزد شما حاضر می‌کنم.و سپس آن مرد را حاضر کرد.امام علیه السلام رو به آن فرد کرده فرمود:قسم می‌خوری؟ عرض کرد:آری؛سپس گفت:«وَ اللّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ الرَّحْمانِ الرَّحیمِ که او این کار را کرده است».امام علیه السلام فرمود:تو خداوند را با اوصاف جلالش می‌ستایی و او به همین سبب تو را مجازات نمی‌کند.

این گونه که من می‌گویم قسم بخور.بگو:

«بَرِئْتُ مِنْ حَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ وَ أَلْجَأْتُ إِلَی حَوْلِی وَ قُوَّتِی (که تو این سخن را گفته‌ای)»آن مرد این‌گونه قسم خورد.هنوز کلامش تمام نشده بود که بر زمین افتاد و مرد.منصور گفت:بعد از این،کلام هیچ سخن‌چینی را درباره تو نخواهم پذیرفت. ⁽²⁾

نکته: سوگند به برائت از خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله

سوگند به برائت از خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله

مرحوم صاحب جواهر در کتاب«الأیْمان»مسئله‌ای آورده که حاصلش این است:سوگند به برائت از خداوند سبحان و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نه‌تنها منعقد

نمی‌شود و کفاره‌ای در مخالفت آن نیست،بلکه نفس این سوگند حرام است هرچند گوینده در گفتارش صادق باشد.سپس به احادیثی استناد می‌کند،از جمله حدیث نبوی که می‌فرماید:

«مَنْ قالَ إنّی بَرِیءٌ مِنْ دینِ الْإسْلامِ فَإنْ کانَ کاذِباً فَهُوَ کَما قالَ وَ إنْ کانَ صادِقاً لَمْ یَعِدْ إلَی الْإسْلامِ سالِماً؛ کسی که بگوید:«من از آیین اسلام بیزارم اگر دروغ گفته باشم یا همان‌گونه است که گفته‌ام»و اگر راست گفته و بیزاری جسته هرگز به اسلام بازنمی‌گردد». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از یونس بن حیان (صحیح یونس بن ظبیان است) نقل می‌کند که امام صادق علیه السلام به من فرمود:

«یَا یُونُسُ لا تَحْلِفْ بِالْبَرَاءَةِ مِنَّا فَإِنَّهُ مَنْ حَلَفَ بِالْبَرَاءَةِ مِنَّا صَادِقاً کَانَ أَوْ کَاذِباً فَقَدْ بَرِئَ مِنَّا؛ ای یونس! قسم به برائت از ما مخور،زیرا اگر کسی چنین قسمی یاد کند،صادق باشد یا کاذب،از ما بیزار خواهد شد».

سپس می‌افزاید:ولی از کلام امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه (حکمت مورد بحث) استفاده می‌شود که ظالم را می‌توان به این کیفیت قسم داد و حتی از فعل امام صادق علیه السلام و قسم دادن شخص سعایت کننده به این کیفیت در برابر منصور دوانیقی بر می‌آید که این‌گونه سوگند در چنین مواردی مانعی ندارد.وی در پایان می‌گوید:ولی من کسی از اصحاب را ندیدم که به چنین حدیثی فتوا بدهد، هرچند عنوان باب در وسائل نشان می‌دهد که او معتقد است ظالم را می‌توان به برائت از حول و قوه الهی سوگند داد.سپس در پایان این سخن می‌گوید:احتیاط این است که این کار جز در مورد مهدورالدم،ترک شود. ⁽²⁾

البته از بعضی کلمات بزرگانی که قبل از مرحوم صاحب جواهر بوده‌اند استفاده می‌شود که به این روایات فتوا داده‌اند؛مانند مرحوم فاضل هندی در

کشف اللثام در بحث جواز«تغلیظ قسم»(در مسائل قضایی) و نیز خود صاحب جواهر در بحث قضا ⁽¹⁾تعبیری دارد که از آن،تمایل به این فتوا استفاده می‌شود.

مهم آن است که در این‌جا چند مسئله از هم جدا نشده است:

نخست این‌که آیا می‌توان بدون هیچ قید و شرطی چنین قسمی خورد؟ که کسی بگوید:و اللّه من از دین محمد صلی الله علیه و آله«العیاذ باللّه»بیزارم.قطعا چنین سخنی کفر است و حرام بودن آن جای تردید نیست؛حتی اگر سوگند او دروغ هم باشد گناه بزرگی مرتکب شده است.

دیگر این‌که به صورت قضیه شرطیه برای اثبات مدعای خود بگوید:واللّه از خدا و رسولش بریء باشم اگر چنین کاری را کرده باشم.اگر چنین شخصی راست می‌گوید و این کار را نکرده دلیلی بر حرام بودن سوگند او نیست.آری اگر او در گفتارش دروغگو باشد قطعاً قسم حرامی خورده و ممکن است کافر نیز شده باشد.

صورت سوم این است که قسم یاد کند برای انجام کاری و بگوید:من به این وعده خود وفا می‌کنم.اگر نکنم از حول و قوه الهی و دین محمد صلی الله علیه و آله بیزار باشم.

این قسم قطعاً منعقد نمی‌شود و اگر مخالفت کند نیز کفاره‌ای-طبق قواعد مقرره باب قسم که تنها باید به نام خداوند سوگند یاد کرد-ندارد.

دلیل روشنی بر حرام بودن قسمت دوم و سوم نداریم،زیرا گوینده آن هرگز نمی‌گوید:من از دین اسلام یا از خداوند متعال بیزارم بلکه برای تأکید بر گفته خود به این‌که تخلفی وجود ندارد چنین سخنی را می‌گوید،مثل این‌که بعضی از عوام مردم برای تأکید بر سخنانشان می‌گویند:بی‌ایمان از دنیا بروم،دشمن خدا و پیغمبر صلی الله علیه و آله باشم اگر چنین سخنی را گفته باشم.مگر این‌که گفته شود:این تعبیر نیز خالی از نوعی اهانت نیست و شاید به همین دلیل بر حرمت آن،ادعای

اجماع شده است (در صورتی که حرمت شامل تمام این اقسام شود).

در این‌جا نکته دیگری است و آن این‌که اگر بدانیم بعضی از این‌گونه قسم‌ها سبب تعجیل عقوبت می‌شود و ممکن است به زندگی فرد پایان دهد آیا جایز است او را به چنین سوگندی قسم دهیم،هرچند باعث مرگ او شود؟

ظاهر کلام امام امیرالمؤمنین علیه السلام که در بالا آمد این است که هر ظالمی را می‌توان چنین سوگندی داد.(و هرچه باشد از ناحیه خود اوست) ولی تعبیر بعضی از فقها این است که تنها مهدور الدم را می‌توان چنین سوگند داد ⁽¹⁾و از آن‌جا که تعجیل عقوبت مرگ،همیشه حاصل نیست بلکه ممکن است عقوبت‌های دیگری در کار باشد حکم به تحریم چنین سوگندی درباره غیر مهدورالدم،خالی از اشکال نیست و اگر یقین به هلاکت باشد اجرای آن در غیر مهدورالدم اشکال دارد و کلام حضرت علیه السلام را در این صورت می‌توان بر ظالمان مهدورالدم حمل کرد.

توضیح بیشتر در این زمینه را باید در کتب فقهی بررسی کرد.

گفتار حکیمانه 254- وصی خویشتن باش

اشاره

و قال علیه‌السلام

یَا بْنَ آدَمَ،کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ فِی مَالِکَ،وَ اعْمَلْ فِیهِ مَا تُؤْثِرُ

انْ یُعْمَلَ فِیهِ مِنْ بَعْدِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! تو خود وصی خویشتن در اموال خود باش و (امروز) به‌گونه‌ای در آن عمل کن که می‌خواهی پس از تو (مطابق وصیتت) عمل کنند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

وصی خویشتن باش

امام علیه السلام در این کلام نورانی به نکته مهمی اشاره کرده می‌فرماید:«ای فرزند آدم! تو خود وصی خویشتن در اموال خود باش و (امروز) به‌گونه‌ای در آن عمل کن که می‌خواهی پس از تو (مطابق وصیتت) عمل کنند»؛ (یَا بْنَ آدَمَ،کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ فِی مَالِکَ،وَ اعْمَلْ فِیهِ مَا تُؤْثِرُ انْ یُعْمَلَ فِیهِ مِنْ بَعْدِکَ) .

بسیاری از مردم با ایمان علاقه‌مند هستند که بخشی از اموالشان پس از آن‌ها در راه خیرات مصرف شود و اسلام نیز به وصیت برای کارهای خیر تشویق کرده و آن را به یک‌سوم مال محدود نموده تا ورثه نیز بهره‌مند شوند.قرآن مجید می‌گوید: «کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ» ؛بر شما نوشته شده:هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد،اگر چیز خوبی (مالی) از خود به جای گذاشته،برای پدر و مادر و نزدیکان،به‌طور شایسته وصیت کند! این حقّی است بر پرهیزکاران!». ⁽¹⁾

مؤمنان برای این کار سعی می‌کنند وصی یا اوصیای مطمئنی انتخاب کنند تا حتماً کارهای خیر انجام گیرد.

ولی بسیار دیده شده است که یا وصی عمل به وصیت نمی‌کند یا ورثه مانع می‌شوند و سعی دارند ثلث را به نفع خود مصادره کنند.حتی در بعضی از افراد

متدین دیده می‌شود که می‌خواهند برای مصرف ثلث به نفع خودشان وجهی شرعی بیابند.

اگر انسان خودش وصی خویشتن باشد و آنچه را پس از خود مایل است در راه خیر صرف شود شخصاً اقدام کند بهتر است،همان‌گونه که بعضی از افراد باایمان را در عصر خود می‌بینیم که ثلث مال خویش را در زمان حیات خود جدا کرده و در کارهای خیر به خصوص کارهایی که باقی و برقرار می‌ماند؛مانند احداث بیمارستان،مسجد،مدرسه،بانک‌های قرض الحسنه،نشر آثار دینی و امثال آن صرف می‌کنند.این‌ها از همه موفق‌ترند،زیرا هیچ‌کس به‌اندازه خود انسان برای خویش دلسوزی نمی‌کند.

افزون بر این،آنچه را انسان با دست خود در راه خدا می‌دهد بسیار باارزش‌تر است از آنچه دیگران پس از او می‌دهند،چون در حال حیات علاقه‌مند به اموال خویش است و دل کندن و صرف آن در کارهای خیر نیاز به ایمانی قوی دارد.

حدیث معروفی است که می‌گوید:شخصی وصیت کرده بود که انبار خرمایی را پس از او در راه خدا انفاق کنند.پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این کار را انجام داد.در آخر، یک عدد خرما ته انبار افتاده بود.آن را به دست گرفت و فرمود:اگر خود با دست خویش این دانه خرما را در راه خدا داده بود از تمام آنچه من بعد از او انفاق کردم بهتر بود.

چنان‌که اشاره کردیم امام صادق علیه السلام همین معنا را با اضافات دیگری به کسی که از او تقاضای وصیت و اندرزی کرد بیان نمود و فرمود:

«أَعِدَّ جَهَازَکَ وَ قَدِّمْ زَادَکَ وَ کُنْ وَصِیَّ نَفْسِکَ وَ لا تَقُلْ لِغَیْرِکَ یَبْعَثُ إِلَیْکَ بِمَا یُصْلِحُکَ؛ وسیله سفر (آخرت) خود را آماده ساز و زاد و توشه این سفر طولانی را فراهم کن و وصی خویشتن باش و به دیگری نده که آنچه را مفید برای توست به سوی تو بفرستد

(چه بسا این کار را نخواهد کرد و تو محروم خواهی شد)». ⁽¹⁾

شاعر عرب نیز می‌گوید:

تَمَتَّعْ إنَّما الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ دَوامَها لا یُسْتَطاعُ

وَ قَدِّمْ ما مَلَکْتَ وَ أنْتَ حَیٌّ أمیرٌ فیهِ مُتَّبَعٌ مُطاعٌ

وَ لا یَغْرُرْکَ مَنْ تُوصی إِلَیْهِ مَصیرُ وَصیَّةِ الْمَرْءِ ضِیاعٌ

از دنیا بهره گیر که دنیا متاعی بیش نیست و دوامش امکان‌پذیر نمی‌باشد.

آنچه را در اختیار داری از پیش بفرست در حالی که زنده‌ای و در آن امیر و مطاعی.

به کسی که وصیت می‌کنی دل‌بسته مباش،زیرا سرنوشت بسیاری از وصیت‌ها نابودی است. ⁽²⁾

شاعر فارسی نیز می‌گوید:

برگ عیشی به گور خویش فرست کس نیارد ز پس تو پیش فرست

گفتار حکیمانه 255 - غضب و جنون!

اشاره

و قال علیه‌السلام

الحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ،لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ،

فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکَمٌ.

امام علیه السلام فرمود:

طغیان غضب،نوعی جنون و دیوانگی است،چراکه صاحبش بعداً پشیمان می‌شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر آن است که جنونش مستحکم است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

غضب و جنون!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه در نکوهش شدّت غضب می‌فرماید:«طغیان غضب نوعی جنون و دیوانگی است،چراکه صاحبش بعداً پشیمان می‌شود و اگر پشیمان نشود دلیل بر آن است که جنونش مستحکم است»؛ (الحِدَّةُ ضَرْبٌ مِنَ الْجُنُونِ،لِأَنَّ صَاحِبَهَا یَنْدَمُ،فَإِنْ لَمْ یَنْدَمْ فَجُنُونُهُ مُسْتَحْکَمٌ) .

همه می‌دانیم که انسان در حالی که به شدت غضبناک می‌شود نیروی عقل او تحت الشعاع آن قرار گرفته،از کار باز می‌ایستد و در آن حالت که صورت برافروخته،رگ‌های گردن پر از خون شده و تمام اعصاب و عضلات تحریک گشته است،دست به کارهایی می‌زند که خارج از عرف عقلا و بیرون از دایره شرع و کاملاً زیان‌آور است.

به همین دلیل معمولاً پس از این حرکت نادم و پشیمان می‌گردد،ندامتی که گاهی روزها و ماه‌ها و سال‌ها ادامه می‌یابد،حتی گاهی دست به کارهایی می‌زند که بعداً جبران‌ناپذیر است و تمام عمر را در اندوه و ندامت آن به سر می‌برد.

ولی افراد کمی هستند که از کارهای جنون‌آمیز خود در حال شدت و طغیان و غضب پشیمان نمی‌شوند و همچنان بر آن اصرار دارند که کار خوبی انجام داده‌اند! این‌ها همان کسانی هستند که امام علیه السلام جنون آن‌ها را مستحکم و پایدار شمرده است.

در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی درباره کظم غیظ (فروخوردن خشم) و نکوهش غضب تعبیرات بسیار پرمعنا آمده است.در سوره«شوری»یکی از نشانه‌های افراد باایمان را این می‌شمرد که چون از دست کسی عصبانی می‌شوند او را می‌بخشند و خشم خود را فرو می‌خورند. «وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ». 1

در آیه 134 سوره«آل عمران»در نشانه‌های مؤمنان و نیکوکاران می‌فرماید:

«آن‌ها کسانی هستند که در زمان شادکامی و ناراحتی در راه خدا انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از خطای مردم درمی‌گذرند»؛ «الَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ».

خطرات غضب به‌قدری است که در حدیثی از حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:مردی خدمت آن حضرت آمد،عرض کرد:

«یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی عِظَةً أَتَّعِظُ بِهَا؛ اندرزی به من بده تا از آن پند گیرم»،فرمود:

«انْطَلِقْ وَ لا تَغْضَبْ؛ برو و هرگز غضب مکن».آن مرد بار دیگر همان تقاضا را از پیامبر صلی الله علیه و آله کرد و حضرت همان جمله را تکرار فرمود و همچنین در مرتبه سوم. ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از همان حضرت علیه السلام آمده است که شخصی خدمتش رسید و چنین تقاضایی کرد،پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:«برو و هرگز غضب مکن».آن مرد عرض کرد:همین یک دستور مرا کافی است.سپس به سراغ خانواده‌اش آمد و مشاهده کرد که در میان قبیله او جنگی درگرفته،در برابر هم صف کشیده‌اند و اسلحه برداشته‌اند،هنگامی که این منظره را دید او هم اسلحه برداشت و در کنار آن‌ها ایستاد ناگهان به یاد کلام پیامبر صلی الله علیه و آله افتاد،سلاح را بر زمین افکند و به سوی جمعیت دشمنانش آمد و گفت:ای جمعیت اگر بر شما جراحت یا قتل یا ضربی وارد شده که اثری از آن باقی نمانده من از مال خودم ادا می‌کنم.

آن‌ها در پاسخ گفتند:اگر چیزی بوده به شما بخشیدیم،ما به این کار سزاوارتریم.

و همین امر سبب شد که هر دو گروه با هم سازش کردند و آتش غضب فرو نشست. ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ؛ غضب،کلید تمام بدی‌هاست». ⁽²⁾

در حدیث دیگری امام صادق علیه السلام جمله‌ای از پدرش امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که گویی شرح حدیث فوق است می‌فرماید:

«أَیُّ شَیْءٍ أَشَدُّ مِنَ الْغَضَبِ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَیَقْتُلُ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ وَ یَقْذِفُ الْمُحْصَنَةَ؛ چه چیزی بدتر از غضب است هنگامی که انسان غضبناک می‌شود دست به کشتن بی‌گناهان می‌زند و نسبت ناروا به زنان پاکدامن می‌دهد». ⁽³⁾

بسیاری از نزاع‌های خونین به سبب همین طغیان غضب است،بسیاری از طلاق‌ها و جدایی همسران از یکدیگر و تشکیل پرونده‌های جنایی مختلف به سبب همین حالت خطرناک است و به همین دلیل امام علیه السلام نام جنون بر آن گذاشته است.

آثار سوء غضب بیش از این‌هاست،زیرا هنگامی که کنترل عقل از اعضا و جوارح انسان برداشته شود هرچه بر زبانش آمد می‌گوید و هر کار زشتی به نظرش رسید انجام می‌دهد،هر حقی را باطل و هر باطلی را حق می‌کند.

گفتار حکیمانه 256 - ترک حسد،و تندرستی

اشاره

و قال علیه‌السلام

صِحَّةُ الْجَسَدِ،مِنْ قِلَّةِ الْحَسَدِ.

امام علیه السلام فرمود:

تندرستی،از کمی حسادت است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ترک حسد،و تندرستی

امام علیه السلام در این کلام کوتاه و پرمعنا به نکته‌ای دقیق از نظر روانشناسی اشاره می‌کند و می‌فرماید:«تندرستی،از کمی حسادت است»؛ (صِحَّةُ الْجَسَدِ،مِنْ قِلَّةِ الْحَسَدِ) .

می‌دانیم رابطه روح و جسم به قدری زیاد است که هرگونه ناراحتی که در روح ایجاد شود آثاری در جسم به جای می‌گذارد به‌گونه‌ای که بسیاری از بیماری‌های جسمانی هیچ عاملی جز ناراحتی روح ندارند؛زخم معده به گفته پزشکان در بسیاری از موارد،ناشی از استرس‌ها و نگرانی‌هاست،بیماری‌های مغز و اعصاب،سکته‌های قلبی و مغزی و دردهای عضلانی در بسیاری از موارد از ناراحتی‌های روحی سرچشمه می‌گیرند.

حسد در میان بیماری‌های روحی یکی از بدترین آن‌هاست؛حسد گاه چنان شخص حاسد را ناراحت می‌کند که نه روز استراحت دارد و نه شب و در آتشی که خود در درون خود برافروخته می‌سوزد و آثارش در بدن او روز به روز نمایان‌تر می‌شود.

خطیب رحمه الله در مصادر کلامی از یکی از روانشناسان معروف به نام پیتر اشتاینکرون نقل می‌کند که خلاصه‌اش چنین است:ممکن نیست انسان زندگی سعادتمندانه‌ای داشته باشد در حالی که حسد در درون جانش رخنه کرده است.

حسد تمام مجاری حیات را مسموم می‌کند.بسیاری از بیماری‌های خونی به خصوص زخم معده ناشی از حسد است؛هر کجا زخم معده‌ای یافتید تحقیق کنید ببینید،در ریشه‌های آن حسد وجود دارد.حسد شبیه افسونگری است که دارای سه سر باشد که هر گاه یکی از آن‌ها در جایی نمایان بشود دو تا دیگر نیز نمایان می‌شوند و حسد در میان آن‌ها قرار دارد؛هرجا حسد پیدا شد کینه و تعصب در کنار آن خواهند بود. ⁽¹⁾

در قرآن مجید و روایات اسلامی نیز مطالب فراوانی درباره نکوهش حسد دیده می‌شود؛از جمله خداوند به پیامبرش دستور می‌دهد که از شرّ حاسدان به او پناه برد «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ...وَ مِنْ شَرِّ النَّفّاثاتِ فِی الْعُقَدِ* وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ». 2

قرآن انگیزه بسیاری از کارهای زشت دشمنان را حسد می‌شمارد: «وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ؛ بسیاری از اهل کتاب،از روی حسد-که در وجود آن‌ها ریشه دوانده-آرزو می‌کردند شما را پس از اسلام و ایمان،به حال کفر بازگردانند؛با این‌که حق برای آن‌ها کاملاً روشن شده است». ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که می‌فرماید:

«آفَةُ الدِّینِ الْحَسَدُ وَ الْعُجْبُ وَ الْفَخْرُ؛ آفت دین انسان،حسد،خودبینی و فخر فروشی است». ⁽³⁾

در جای دیگر می‌فرماید:

«إِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ؛ حسد،ایمان انسان را می‌خورد همان‌گونه که آتش،هیزم را می‌خورد و نابود می‌کند». ⁽⁴⁾

می‌دانیم حسد عبارت از این است که انسان نمی‌تواند نعمت‌هایی را که خدا به دیگران داده ببیند و تحمل کند و پیوسته زوال آن نعمت‌ها را آرزو می‌کند، بنابراین او در واقع به حکمت خدا اعتراض دارد همان‌گونه که در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که خدای متعال به موسی بن عمران علیه السلام فرمود:

«یَا ابْنَ عِمْرَانَ لا تَحْسُدَنَّ النَّاسَ عَلَی مَا آتَیْتُهُمْ مِنْ فَضْلِی وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی ذَلِکَ وَ لا تُتْبِعْهُ نَفْسَکَ فَإِنَّ الْحَاسِدَ سَاخِطٌ لِنِعَمِی صَادٌّ لِقَسْمِیَ الَّذِی قَسَمْتُ بَیْنَ عِبَادِی وَ مَنْ یَکُ کَذَلِکَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَ لَیْسَ مِنِّی؛ ای فرزند عمران! به مردم درباره آنچه از فضلم به آن‌ها داده‌ام حسادت مکن و چشم به آن‌ها مدوز و نفس تو به دنبال آن نرود، زیرا حسود در واقع دشمن نعمت‌های من است و مانع از قسمتی است که بین بندگانم کرده‌ام و هرکس چنین باشد من از او نیستم و او هم از من نخواهد بود». ⁽¹⁾

در ذیل حکمت 225 نیز توضیحات بیشتری در این زمینه آمده است.

گفتار حکیمانه 257 - شاد کردن دیگران

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِکُمَیْلِ بْنِ زِیادِ النَّخَعی:

یَا کُمَیْلُ،مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ الْمَکَارِمِ،وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ.فَوَ الَّذِی وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ،مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللّهُ لَهُ مِنْ ذلِکَ السُّرُورِ لُطْفاً.فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَی إِلَیْهَا کَالْمَاءِ فِی انْحِدَارِهِ حَتَّی یَطْرُدَهَا عَنْهُ کَمَا تُطْرَدُ غَرِیبَةُ الْإِبِلِ.

امام علیه السلام به کمیل بن زیاد نخعی فرمود:

ای کمیل! خانواده‌ات را دستور ده که روزها در کسب فضایل و مکارم بکوشند و شامگاهان در انجام حوائج مردمی که در خوابند تلاش کنند.سوگند به کسی که تمام صداها را می‌شنود،هرکس سرور و خوشحالی در قلبی ایجاد کند خدا از آن سرور برایش لطفی می‌آفریند که هرگاه مصیبتی بر او وارد شود این لطف همچون آب (در یک سطح شیب‌دار،به سرعت) به سوی او سرازیر شود تا آن مصیبت را از وی (بشوید و) دور سازد،همان‌گونه که شتر بیگانه از گله (یا از چراگاه خصوصی) رانده می‌شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

شاد کردن دیگران

امام علیه السلام خطاب به کمیل بن زیاد نخعی که یکی از یاران عالم و دانشمند و باتقوای او بود دو نکته مهم را گوشزد کرده،می‌فرماید:«ای کمیل! خانواده را دستور ده که روزها در کسب فضایل و مکارم بکوشند و شامگاهان در انجام حوائج مردمی که در خوابند تلاش کنند»؛ (یَا کُمَیْلُ،مُرْ أَهْلَکَ أَنْ یَرُوحُوا فِی کَسْبِ الْمَکَارِمِ،وَ یُدْلِجُوا فِی حَاجَةِ مَنْ هُوَ نَائِمٌ) .

سپس می‌افزاید:«سوگند به کسی که تمام صداها را می‌شنود،هرکس سرور و خوشحالی در قلبی ایجاد کند خدا از آن سرور برایش لطفی می‌آفریند که هرگاه مصیبتی بر او وارد شود این لطف همچون آب (در یک سطح شیب‌دار به سرعت) به سوی او سرازیر شود تا آن مصیبت را از وی (بشوید و) دور سازد، همان‌گونه که شتر بیگانه از گله (یا از چراگاه خصوصی) رانده می‌شود»؛ (فَوَ الَّذِی وَسِعَ سَمْعُهُ الْأَصْوَاتَ،مَا مِنْ أَحَدٍ أَوْدَعَ قَلْباً سُرُوراً إِلَّا وَ خَلَقَ اللّهُ لَهُ مِنْ ذلِکَ السُّرُورِ لُطْفاً.فَإِذَا نَزَلَتْ بِهِ نَائِبَةٌ جَرَی إِلَیْهَا کَالْمَاءِ فِی انْحِدَارِهِ حَتَّی یَطْرُدَهَا عَنْهُ کَمَا تُطْرَدُ غَرِیبَةُ الْإِبِلِ) .

امام علیه السلام در نکته اوّل،برنامه زندگی را چنین تنظیم می‌فرماید که در بخشی از آن انسان باایمان باید به خودسازی و کسب فضایل مشغول باشد،بر علم خود بیفزاید،از تجارب دیگران استفاده کند،صفات برجسته انسانی را در خود

پرورش دهد،رذایل اخلاقی را دور نماید و به سوی کمال انسانی سیر کند،و در بخش دیگر به دنبال حل مشکلات مردم باشد.

بنابراین کسانی که تنها به اصلاح خویش می‌پردازند و کاری برای حل مشکلات دیگران انجام نمی‌دهند از حقیقت اسلام دورند.همچنین کسانی که برای انجام حوائج مردم تلاش می‌کنند و از خود غافلند آن‌ها نیز بیگانه‌اند؛ مسلمان واقعی کسی است که هم به اصلاح خویش بپردازد و هم به حل مشکلات مردم توجّه کند.

تعبیر به «یروح» که از ماده«رواح»به معنای سیر در روز یا سیر در بعد از ظهر است (و در این‌جا مناسب معنای اوّل است،زیرا آن را در مقابل سیر در شب قرار داده) نشان می‌دهد که بخش اول تلاش و فعالیت انسان باید در کسب فضایل و مکارم باشد،چراکه انسان تا خود را نسازد نمی‌تواند به دیگران بپردازد.

البته مکارم اخلاق،تمام فضایل اخلاقی را که در آیات و روایات و کتب علمای اخلاق وارد شده است شامل می‌شود؛ولی در بعضی از روایات،انگشت روی موارد خاصی گذاشته شده که در واقع بخش‌های مهم مکارم اخلاق است؛ از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:«مکارم اخلاق ده چیز است.اگر می‌توانی تمام آن‌ها در تو باشد انجام ده...راوی سؤال می‌کند:آن‌ها چیست؟ امام علیه السلام می‌فرماید:

«صِدْقُ الْیَأْسِ (البأس) وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّیْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُکَافَأَةُ عَلَی الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیَاءُ؛ راستگو بودن در اظهار یأس از آنچه در دست مردم است و نظر به لطف خدا داشتن (یا راستگو بودن در مقام ابراز شجاعت در برابر دشمنان) و راستگویی و ادای امانت و صله رحم و پذیرایی از میهمان و سیر کردن گرسنگان و جبران کردن نیکی‌های مردم و تعهد داشتن در برابر

همسایگان و تعهّد داشتن در برابر دوستان و رأس همه آن‌ها حیاست». ⁽¹⁾

تعبیر به «یُدْلِجُوا» از ماده«ادْلاج»که به معنای سیر در ابتدای شب یا تمام شب است اشاره به این است که انسان باید خدماتش به مردم بی سر و صدا و غالباً مخفیانه باشد مخصوصاً با تعبیر «مَنْ هُوَ نائِمٌ» (کسی که در خواب است) تا آبروهای آن‌ها محفوظ بماند و در برابر دیگران شرمنده نشوند.

این یک برنامه جامع و کامل است که زندگی فردی و اجتماعی را کاملاً اصلاح می‌کند.

دنیای مادی امروز،کمک‌رسانی به نیازمندان را تحت برنامه‌های محدود،در اختیار دولت‌ها قرار می‌دهد و افراد،کمتر مسئولیتی برای خود قائلند،در حالی که در اسلام چنین نیست؛همه کسانی که توانایی دارند،در برابر مشکلات و نیازهای حاجتمندان مسئولیت دارند تا آن‌جا که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیث معروفی می‌فرماید:

«وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ لا یُؤْمِنُ بِی عَبْدٌ یَبِیتُ شَبْعَانَ وَ أَخُوهُ أَوْ قَالَ جَارُهُ الْمُسْلِمُ جَائِعٌ؛ سوگند به کسی که جان محمد در دست قدرت اوست کسی که شب سیر بخوابد و برادر مسلمانش (یا فرمود:همسایه مسلمانش) گرسنه باشد به من (که پیغمبر اسلام) ایمان نیاورده است». ⁽²⁾

در نامه معروف امام علیه السلام به«عثمان بن حنیف انصاری»(نامه 45) نیز همین معنا با تعبیر جامع دیگری آمده است،آن‌جا که می‌فرماید:

«هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ الأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الْیَمَامَةِ مَنْ لا طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ وَ لا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی وَ أَکْبَادٌ حَرَّی؛ هیهات که هوای نفس بر من چیره شود و حرص و طمع مرا وادار به انتخاب طعام‌های لذیذ نماید در حالی که شاید در سرزمین حجاز یا یمامه (یکی از

مناطق شرقی عربستان) کسی باشد که حتی امید برای به دست آوردن یک قرص نان نداشته و هرگز شکمی سیر به خود ندیده باشد.آیا من با شکمی سیر بخوابم در حالی که در اطراف من شکم‌های گرسنه و جگرهای تشنه باشد».

آن‌گاه امام علیه السلام در ادامه این سخن به نکته دیگری پرداخته که نکته اوّل را کامل‌تر می‌کند و آن،دستور به شاد کردن دل‌های افسرده است.در این‌جا امام علیه السلام پاداش بزرگی را برای چنین اشخاصی ذکر می‌کند و آن این‌که این ادخال سرور در قلب انسان نه‌تنها در سرای دیگر به یاری انسان می‌شتابد،بلکه در همین دنیا نیز مأموریت دارد که در مشکلات،او را یاری کند و مصائب و حوادث تلخ را به شدت از او دور سازد.

امام علیه السلام برای بیان تأثیر سرعت آن به دو مثال پرداخته است:نخست جریان آب در یک سراشیبی و دوم دور ساختن شترهای بیگانه از مرتع اختصاصی.

در احادیث اسلامی نیز در مورد ادخال سرور در قلب مؤمنان به‌طور خاص، یا انسان‌ها به‌طور عام،روایات زیادی وارد شده است؛از جمله کلینی رحمه الله در جلد دوم کافی بابی تحت عنوان«ادْخالُ السُّرُورِ عَلَی الْمُؤمِنینَ»ذکر کرده و شانزده روایت در آن آورده است؛از جمله در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند.

«مَنْ سَرَّ مُؤْمِناً فَقَدْ سَرَّنِی وَ مَنْ سَرَّنِی فَقَدْ سَرَّ اللَّهَ؛ کسی که مؤمنی را مسرور کند مرا مسرور ساخته و کسی که مرا مسرور کند خدا را مسرور کرده است». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«إِنَّ أَحَبَّ الأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِدْخَالُ السُّرُورِ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ؛ محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند،وارد کردن سرور بر مؤمنان است». ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام روایت گویایی در این زمینه نقل شده است که خلاصه‌اش

این است:«هنگامی که در قیامت انسانِ باایمان از قبرش خارج می‌شود شخصی (نورانی) از قبر با او برمی‌خیزد و او را بشارت به خیر می‌دهد و در تمام مراحل قیامت با اوست و از ترس و وحشت او می‌کاهد تا زمانی که او را وارد بهشت می‌سازد.شخص مؤمن از او می‌پرسد:تو کیستی که همراه من آمدی و در تمام این مسیر مونس من بودی؟ می‌گوید:

«أَنَا السُّرُورُ الَّذِی کُنْتَ تُدْخِلُهُ عَلَی إِخْوَانِکَ فِی الدُّنْیَا خُلِقْتُ مِنْهُ لِأُبَشِّرَکَ وَ أُونِسَ وَحْشَتَکَ؛ من همان سروری هستم که بر برادرانت در دنیا وارد ساختی.من از آن آفریده شدم که تو را بشارت دهم و مونس تنهایی و وحشت تو باشم». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 258- مبارزه با فقر

اشاره

و قال علیه‌السلام

إذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللّهَ بِالصَّدَقَةِ.

امام علیه السلام فرمود:

هر زمان فقیر شدید،با خداوند از طریق صدقه دادن (در راه او)

تجارت (پرسود) کنید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

امام علیه السلام در این گفتار نورانی خود،یکی از طرق معنوی مبارزه با فقر را نشان می‌دهد و می‌فرماید:«هر زمان فقیر شدید با خداوند از طریق صدقه دادن (در راه او) تجارت (پر سود) کنید»؛ (إذَا أَمْلَقْتُمْ فَتَاجِرُوا اللّهَ بِالصَّدَقَةِ) .

«أمْلَقْتُم» از ماده«مَلَق»(بر وزن علق) به معنای فقر است و هنگامی که به باب افعال می‌رود نیز فعل لازم است.

اشاره به این‌که صدقه در هنگام نیازمندی،اثر معنوی مهمی در زدودن فقر دارد،همان گونه که انسان،فقیری را کمک می‌کند،عنایت الهی نیز به یاری او بر می‌خیزد.

قرآن مجید می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ» ؛کیست که به خدا وام نیکو دهد (و از اموالی که به او ارزانی داشته انفاق کند) تا خداوند آن را برای او چندین برابر کند؟ و برای او پاداش پرارزشی است!». ⁽¹⁾

لطف و عنایت پروردگار عجیب است بخشنده همه نعمت‌ها اوست با این وجود گاه به بندگان می‌گوید:از شما وام می‌گیرم و گاه می‌گوید:با من تجارت پرسودی داشته باشید.

میان انفاق در راه خدا به هنگام نیازمند بودن و برخورداری از نعمت

پروردگار،رابطه آشکاری بر حسب ظاهر نمی‌بینیم؛ولی به یقین این از الطاف خفیه الهیه است.

قابل انکار نیست که شخص ایثارگر که آنچه را خود به آن نیاز دارد به دیگری می‌بخشد روح پاکی پیدا می‌کند که سرچشمه استجابت دعاست و دعاهای او برای گشایش روزی به هدف اجابت نزدیک می‌شود.

در احادیث اسلامی،رابطه صدقه با درمان بیماری‌ها،رفع بلاها و خطرات و به عنوان افزایش روزی با صراحت بیان شده است؛از جمله در حکمت 137 گذشت که امام علیه السلام می‌فرماید:

«اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ؛ روزی را به‌وسیله صدقه بر خود فرود آورید».

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم

«إِنَّ الصَّدَقَةَ تَقْضِی الدَّیْنَ وَ تَخْلُفُ بِالْبَرَکَةِ؛ صدقه سبب ادای دین و برجای نهادن برکت می‌شود». ⁽¹⁾

این سخن را با سخنی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم که فرمود:

«أَکْثِرُوا مِنَ الصَّدَقَةِ تُرْزَقُوا؛ به نیازمندان زیاد صدقه دهید تا روزی شما وسیع شود». ⁽²⁾

در این روایات،تنها به رابطه صدقات با فزونی نعمت و دفع فقر اشاره شده، در حالی که صدقه برکات و آثار فراوان دیگری نیز دارد؛صدقه رفع بلا می‌کند، موجب پرورش فضایل اخلاقی است،دشمنی‌های قشرهای مختلف جامعه را فرو می‌نشاند و وسیله نجات در یوم المعاد است.

قرآن مجید می‌گوید: «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد شماست فانی می‌شود؛امّا آنچه نزد خداست باقی است». ⁽³⁾

در آیه دیگر می‌خوانیم: «وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ

وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» ؛و در راهِ خدا انفاق کنید! و (با ترک انفاق،) خود را به دست خود،به هلاکت نیفکنید! و نیکی کنید! که خداوند،نیکوکاران را دوست می‌دارد». ⁽¹⁾

نیز می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمّا رَزَقْناکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لا بَیْعٌ فِیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ وَ الْکافِرُونَ هُمُ الظّالِمُونَ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از آنچه به شما روزی داده‌ایم،انفاق کنید! پیش از آن‌که روزی فرا رسد که در آن، نه خرید و فروش است (تا بتوانید سعادت و نجات از کیفر را برای خود خریداری کنید)،و نه دوستی (و رفاقت‌های مادی سودی دارد)،و نه شفاعت؛ (زیرا شما شایسته شفاعت نخواهید بود).و کافران،خود ستمگرند؛(هم به خودشان ستم می‌کنند،هم به دیگران)». ⁽²⁾

انفاق منحصر به انفاق مالی نیست،هرچند بیشتر آیات و روایات،ناظر به انفاق‌های مالی است.انفاق علم و دانش،انفاق قدرت و مقام و انفاق نصح و خیرخواهی و خلاصه هرچیزی که خداوند به انسان روزی داده باید از آن برای نجات دیگران استفاده کرد و تعبیر به «مِمّا رَزَقْناکُمْ» (از آنچه به شما روزی داده‌ایم) یا شبیه آن در آیات متعددی از قرآن مجید،ممکن است اشاره به همین باشد.

گفتار حکیمانه 259- جزای پیمان‌شکنان

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَلْوَفَا لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللّهِ،وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللّهِ.

امام علیه السلام فرمود:

وفاداری در برابر پیمان‌شکنان،پیمان‌شکنی در پیشگاه خداست و پیمان‌شکنی با آنان،وفاداری نزد خداوند است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

جزای پیمان‌شکنان

امام علیه السلام در این گفتار حکمت‌آمیز دستوری درباره پیمان‌شکنان داده، می‌فرماید:«وفاداری در برابر پیمان‌شکنان،پیمان‌شکنی در پیشگاه خداست و پیمان‌شکنی با آنان،وفاداری نزد خداوند است»؛ (أَلْوَفَا لِأَهْلِ الْغَدْرِ غَدْرٌ عِنْدَ اللّهِ،وَ الْغَدْرُ بِأَهْلِ الْغَدْرِ وَفَاءٌ عِنْدَ اللّهِ) .

«غَدْر» در اصل به معنای ترک گفتن چیزی است،ازاین‌رو به کار کسی که پیمان و عهد خود را بشکند و آن را ترک گوید«غدر»گفته می‌شود و گودال‌های آب را ازآن‌رو«غدیر»می‌گویند که در آن‌ها مقداری آب باران رها و ترک شده است.

امام علیه السلام در این گفتار آموزنده می‌فرماید:انسان نباید در برابر پیمان‌شکنان و کسانی که پایبند به عهد خود نیستند دچار وسوسه شود و پیمان شکستن در برابر آن‌ها را گناه بداند،بلکه به عکس اگر آن‌ها عهد خود را بشکنند و ما در برابر آن‌ها به عهد خود وفا کنیم،نشانه ضعف و ذلت ما در برابر آن‌هاست و آن را حمل بر ترس ما می‌کنند و سبب جسارت آن‌ها در وقایع مشابه می‌شود،ازاین‌رو دستور داده شده که در برابر آن‌ها مقابله به مثل کنید.این مقابله به مثل نوعی وفا در پیشگاه خدا محسوب می‌شود.

قرآن مجید نیز دراین باره دستور قاطعی داده است. «وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ» ؛و هر گاه (با ظهور نشانه‌هایی،) از خیانت گروهی بیم داشته باشی (که عهد خود را شکسته،حمله غافلگیرانه کنند)،به‌طور عادلانه به آن‌ها اعلام کن که پیمانشان لغو شده است، زیرا خداوند،خائنان را دوست نمی‌دارد!». 1

قرآن مجید نیز دراین باره دستور قاطعی داده است. «وَ إِمّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ إِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْخائِنِینَ» ؛و هر گاه (با ظهور نشانه‌هایی،) از خیانت گروهی بیم داشته باشی (که عهد خود را شکسته،حمله غافلگیرانه کنند)،به‌طور عادلانه به آن‌ها اعلام کن که پیمانشان لغو شده است، زیرا خداوند،خائنان را دوست نمی‌دارد!». ⁽¹⁾

در شأن نزول آیه آمده است که اشاره به قوم یهود مدینه است که آن‌ها بارها با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیمان بستند و پیمان خویش را ناجوانمردانه شکستند،ازاین‌رو می‌فرماید:اگر از خیانت و پیمان‌شکنی آن‌ها بترسی،پیمانت را با آن‌ها قطع کن.

البته این سخن به آن معنا نیست که یک‌جانبه و بدون هیچ نشانه‌ای پیمان با آن‌ها را بشکنند بلکه همیشه به دنبال نشانه‌هایی از اراده پیمان‌شکنی خوف حاصل می‌شود.هرگاه این نشانه‌ها ظاهر شد دستور داده شده پیمان با آن‌ها شکسته شود مبادا از آن برای غافلگیر ساختن مسلمانان سوء استفاده کنند.

این در حالی است که قرآن تأکید می‌کند نسبت به آن‌هایی که به عهد خود وفادارند وفادار بمانید.در چهارمین آیه از سوره«توبه»بعد از اعلان جنگ با مشرکان پیمان‌شکن می‌فرماید: «إِلاَّ الَّذِینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ» ؛ مگر کسانی از مشرکان که با آن‌ها عهد بستید و چیزی از آن را در حقّ شما فروگذار نکردند،و احدی را بر ضدّ شما تقویت ننمودند؛پیمان آن‌ها را تا پایان مدّتشان محترم بشمرید،زیرا خداوند پرهیزکاران را دوست دارد!».

ولی درباره پیمان‌شکنان در آیه 12 تأکید به مقابله به مثل کرده می‌فرماید:

«وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ» ؛و اگر پیمان‌های خود را پس از عهد خویش بشکنند، و آیین شما را مورد طعن قرار دهند،با پیشوایان کفر پیکار کنید،چراکه آن‌ها

ص:

پیمانی ندارند؛شاید (با شدّت عمل) دست بردارند!».

این‌ها همه با توجه به این است که در اسلام به کمتر چیزی به‌اندازه وفای به عهد و ادای امانت اهمیت داده شده است تا آن‌جا که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«مَنْ کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ فَلْیَفِ إِذَا وَعَدَ؛ کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد باید هرگاه وعده‌ای می‌دهد (و عهدی می‌بندد) به آن وفا کند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام زین العابدین علیه السلام می‌خوانیم که در برابر این سؤال که جمیع تعلیمات اسلام در چه چیزی خلاصه می‌شود؟ فرمود:

«قَوْلُ الْحَقِّ وَ الْحُکْمُ بِالْعَدْلِ وَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ؛ سخن حق گفتن و عادلانه قضاوت کردن و وفای به عهد نمودن است». ⁽²⁾

این حدیث را نیز سابقاً در ذیل حکمت 155 آوردیم که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:سه چیز است که هیچ‌کس عذری در مخالفت با آن ندارد.و دومین آن را وفای به عهد می‌شمارد خواه در برابر نیکوکار باشد یا بدکار. ⁽³⁾

اشتباه نشود،منظور از وفای به عهد در برابر بدکاران این نیست که در مقابل پیمان‌شکنان وفای به عهد کنید،بلکه منظور این است که اگر با کسی که گناهان مختلفی انجام می‌دهد و پایبند به احکام دین نیست عهد و پیمانی بستید و او به عهد و پیمانش وفادار بود شما هم وفادار باشید.به بیان دیگر،فسق و فجور او خارج از حوزه پیمانی است که با ما بسته است.

گفتار حکیمانه 260- از این امور غافل نشوید

اشاره

و قال علیه‌السلام

کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ،وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ،وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ.وَ مَا ابْتَلَی اللّهُ سُبْحَانَهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

چه بسیارند کسانی که به‌وسیله احسان الهی به آن‌ها غافلگیر می‌شوند و به سبب پرده‌پوشی خدا بر آن‌ها مغرور می‌گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان فریب می‌خورند و خداوند هیچ‌کس را به چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت‌ها و ترک عقوبت) نیازموده است. ⁽¹⁾

سیّد رضی می‌گوید:«این سخن سابقاً (در حکمت 116) گذشت جز این‌که در این‌جا اضافه خوب و مفیدی دارد»؛

(قالَ الرَّضِیُ:وَقَدْ مَضی هذَا الْکَلامُ فِیما تَقَدَّمَ،إِلَّا أنَّ فِیهِ هاهُنا زِیادَةٌ جَیِّدَةٌ مُفیدَةٌ) .

شرح و تفسیر

از این امور غافل نشوید

همان گونه که اشاره شد مرحوم سیّد رضی در ذیل این گفتار حکیمانه می‌گوید:«این سخن سابقاً (در حکمت 116) گذشت جز این‌که در این‌جا اضافه خوب و مفیدی دارد»؛ (قالَ الرَّضِیُ:وَ قَدْ مَضی هذَا الْکَلامُ فِیما تَقَدَّمَ،إِلَّا أنَّ فِیهِ هاهُنا زِیادَةٌ جَیِّدَةٌ مُفیدَةٌ) .

این در حالی است که هنگام مقایسه این حکمت با آنچه گذشت،کمترین تفاوتی در میان آن دو دیده نمی‌شود (جز کلمه«سبحانه»که بعد از نام مقدس «اللّه»در این‌جا آمده است و به یقین منظور مرحوم سیّد رضی این جمله نبوده است،ازاین‌رو خطیب رحمه الله در مصادر ذیل این حکمت می‌گوید:شاید این جمله اضافاتی داشته که کاتب آن را فراموش کرده و از قلم انداخته است).

به هر حال امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه و بسیار پرمعنا به چهار نکته اشاره کرده،می‌فرماید:«چه بسیارند کسانی که به‌وسیله نعمت به آن‌ها غافلگیر می‌شوند و به سبب پرده‌پوشی خدا بر آن‌ها مغرور می‌گردند و براثر تعریف و تمجید از آنان فریب می‌خورند و خداوند هیچ‌کس را به چیزی مانند مهلت دادن (و ادامه نعمت‌ها و ترک عقوبت) آزمایش نکرده است»؛ (کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ،وَ مَغْرُورٍ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ،وَ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ.وَ مَا ابْتَلَی اللّهُ سُبْحَانَهُ أَحَداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ) .

ما هر یک از این چهار جمله را در ذیل حکمت 116 مشروحاً بیان کردیم.

آنچه لازم است در این‌جا اضافه شود این است که این چهار نعمتی که امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به آن اشاره کرده (احسان پروردگار،پوشاندن خطاها،ذکر خیر بر زبان انسان‌ها و مهلت دادن) قدر مشترکی دارد و آن این است که همه این‌ها در لباس نعمت است؛اما در بسیاری از افراد سبب غفلت می‌شود.

جمله اوّل اشاره به افراد طغیانگر و فاسد و مفسدی است که خداوند به آن‌ها نیکی فراوان می‌کند و ناگهان همه را از آن‌ها می‌گیرد تا مجازاتشان دردناک‌تر باشد.

جمله دوم اشاره به کسانی است که خدا بر اعمال زشت آن‌ها پرده می‌افکند اما آن‌ها به جای استفاده از این ستر الهی،مغرور می‌شوند و به کارهای خلاف خود همچنان ادامه می‌دهند و ناگهان خداوند پرده را بر می‌افکند و آن‌ها را رسوا می‌سازد.

جمله سوم اشاره به کسانی است که ذکر خیر آن‌ها بر زبان همه مردم جاری می‌شود و این‌ها براثر آن غافل می‌گردند و این غفلت سبب انحراف آنان می‌شود،ناگهان خداوند وضع آن‌ها را آشکار می‌سازد و ذکر خیر تبدیل به ذکر شر می‌شود.

جمله چهارم اشاره به کسانی است که کارهای خلاف انجام می‌دهند؛ولی خداوند همچنان به آن‌ها مهلت می‌دهد؛اما این مهلت الهی نه‌تنها سبب بیداری‌شان نمی‌گردد بلکه بر غفلت آن‌ها می‌افزاید و ناگهان خداوند مهلت را از آنان می‌گیرد و چنان مبتلایشان می‌سازد که رسوای خاص و عام شوند.

فَصْلٌ نَذْکُرُ فیهِ شَیْئاً مِنْ غَریبِ کَلامِهِ الْمُحْتاجُ

إلَی التَّفْسیرِ]

سیّد رضی رحمه الله در این فصل کوتاه،نُه جمله از کلمات قصار امام علیه السلام را که نیازمند تفسیر و بیان بوده ذکر می‌کند و بعد از آن به ادامه کلمات قصار می‌پردازد و در واقع این بخش به منزله پرانتزی است که در لابه‌لای کلمات قصار برای تبیین بعضی از پیچیدگی‌ها ذکر شده است.

9 گفتار زیبا

1- آینده درخشان

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

فَإِذَا کَانَ ذلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینَ بِذَنَبِهِ،فَیَجْتَمِعُونَ إِلَیْهِ کَمَا یَجْتَمِعُ قَزَعُ الْخَرِیفِ.

امام علیه السلام فرمود:

در آن هنگام پیشوای دین در جایگاه خود مستقر می‌شود و خداوند گروهی را از اطراف بلاد برمی‌انگیزد و مانند پاره‌های ابر پاییز به سرعت به سوی او می‌آیند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:«یَعْسُوب»به معنای آقا و پیشوای بزرگی است که در آن روز،سرپرستی امور مردم را به دست می‌گیرد و«قَزَع»به معنای قطعه‌های ابری است که آب در آن‌ها وجود ندارد

(و ازاین‌رو با سرعت بر صفحه آسمان می‌دوند و جمع می‌شوند)؛

(قالَ الرَّضِیُ:

الْیَعْسُوبُ:السَّیِّدِ الْعَظیمُ الْمالِکُ لِأُمُورِ النّاسِ یَوْمَئِذٍ،وَالْقَزَعُ:قِطَعُ الْغِیَمِ الَّتی لا ماءَ فیها) .

شرح و تفسیر

آینده درخشان

سیّد رضی رحمه الله،صدر این کلام را ذکر نکرده در حالی که بدون آن،مفهوم کلام امام علیه السلام کاملا روشن نمی‌شود،ولی علامه مجلسی از کتاب غیبت شیخ طوسی این حدیث را به‌طور کامل با ذکر سند از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند و می‌گوید:

«امیرمؤمنان علیه السلام چنین فرمود:

«لا یَزَالُ النَّاسُ یَنْقُصُونَ حَتَّی لا یُقَالَ اللَّهُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ ضَرَبَ یَعْسُوبُ الدِّینِ بِذَنَبِهِ فَیَبْعَثُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ أَطْرَافِهَا وَ یَجِیئُونَ قَزَعاً کَقَزَعِ الْخَرِیفِ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْرِفُهُمْ وَ أَعْرِفُ أَسْمَاءَهُمْ وَ قَبَائِلَهُمْ وَ اسْمَ أَمِیرِهِمْ...؛ مردم پیوسته (از نظر عقاید مذهبی) رو به نقصان می‌روند تا زمانی که حتی نام«اللّه»به فراموشی سپرده می‌شود.در این هنگام پیشوای دین در جایگاه خود مستقر می‌شود و خداوند گروهی را از اطراف بلاد برمی‌انگیزد و مانند پاره‌های ابر پاییز به سرعت به سراغ او می‌آیند.به خدا سوگند من آن‌ها را می‌شناسم و حتی نام آن‌ها و قبیله‌های آن‌ها و نام امیرشان را نیز می‌دانم...». ⁽¹⁾

سیّد رضی رحمه الله در تفسیر این حدیث شریف می‌گوید:«یعسوب به معنای آقا و پیشوای بزرگی است که در آن روز سرپرستی امور مردم را به دست می‌گیرد و«قزع»به معنای قطعه‌های ابری است که آب در آن‌ها وجود ندارد (و ازاین‌رو با سرعت بر صفحه آسمان می‌دوند و جمع می‌شوند)»؛ (قالَ الرَّضِیُ:اَلْیَعْسُوبُ:

السَّیِّدِ الْعَظیمُ الْمالِکُ لِأُمُورِ النّاسِ یَوْمَئِذٍ،وَ الْقَزَعُ:قِطَعُ الْغِیَمِ الَّتی لا ماءَ فیها) .

جمعی از شارحان نهج البلاغه در تفسیری که سیّد رضی رحمه الله برای«قَزَع»(جمع قُزَعة) کرده است ایراد گرفته و گفته‌اند:در هیچ‌یک از منابع لغت چنین تفسیری برای«قَزَع»نشده،بلکه همگی آن را به معنای قطعات ابر گرفته‌اند بی‌آن‌که تصریح کنند:ابری که آب نداشته باشد؛ولی شاید مرحوم سیّد رضی این معنا را به دلالت التزامی استفاده کرده است،زیرا ارباب لغت گفته‌اند:قَزَع به قطعه‌های رقیق و پراکنده ابرها گفته می‌شود (که با سرعت حرکت می‌کنند) و طبیعی است که این‌گونه ابرها آبی با خود حمل نمی‌کنند و به همین دلیل هم به سرعت پیش می‌روند.منظور امام علیه السلام نیز این است که پیروان او به سرعت گرد او جمع می‌شوند.

در تفسیر «ذَنَب» نیز شارحان اختلاف کرده و گفته‌اند «یَعْسُوب» در اصل همان ملکه زنبوران عسل است و هنگامی که استقرار می‌یابد دم خویش را بر زمین می‌زند،بنابراین این جمله کنایه از استقرار و استحکام است.

این احتمال نیز از سوی بعضی دیگر داده شده که«ذَنَب»به معنای پیروان است و معنای جمله این است که پیشوای دین به همراه پیروان خود به راه می‌افتاد (در این صورت «ضَرَبَ» به معنای ضَرْب فِی الأرض و حرکت بر روی زمین است).

این احتمال نیز داده شده که زنبور عسل هنگامی که خشم می‌گیرد نیش خود را بیرون می‌آورد،بنابراین جمله کنایه از این است که پیشوای دین در برابر ناهنجاری‌ها خشمگین می‌شود و به پا می‌خیزد؛ولی معنای اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هرچند جمع میان این تعابیر و تفسیرها نیز بعید نیست.

در این‌که این سخن درباره چه کسی است،معروف در میان شارحان این است که امام علیه السلام به ظهور حضرت مهدی علیه السلام اشاره می‌کند و شاهد زنده این

سخن همان چیزی است که مرحوم علامه مجلسی در ذیل این حدیث شریف به نقل از غیبت شیخ طوسی از امام صادق علیه السلام از جدش امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده است که می‌گوید:پیروان و حامیان آن مرد الهی سیصد و سیزده نفر مطابق عده رزمندگان اسلام در غزوه بدرند،همگی گرد او جمع می‌شوند و آیه شریفه «أَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمِیعاً إِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» ؛هرجا باشید،خدا همه شما را حاضر می‌کند؛زیرا او،بر هر کاری تواناست»نیز اشاره به همین معناست. ⁽¹⁾

به هر حال می‌دانیم یاران سیصد و سیزده نفر مربوط به ظهور حضرت مهدی علیه السلام است و این قرینه روشنی است که منظور امام علیه السلام نیز همین معنا بوده است.

تفسیر این حدیث شریف به ظهور حضرت مهدی علیه السلام منحصر به شارحان شیعه نیست،ابن ابی‌الحدید معتزلی نیز می‌گوید:امام علیه السلام در این جمله از ظهور مهدی علیه السلام خبر می‌دهد که به عقیده ما در آخرالزّمان متولد می‌شود. ⁽²⁾ولی ما پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام معتقدیم آن حضرت تولد یافته و هم اکنون زنده و در پشت پرده غیبت است.

2- خطیبِ ماهر و زبردست

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

هذَا الْخَطِیبُ الشَّحْشَحُ.

امام علیه السلام (اشاره به صعصعة بن صوحان یا خطیب قوم قیس بن شباب) فرمود:

این خطیبِ ماهر و زبردستی است. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:منظور امام علیه السلام این است که او در سخنرانی،سخت ماهر و چیره است و هرکس در سخن،یا در سیر و حرکت،چابک و زبردست باشد به او«شَحْشَح»اطلاق می‌شود و«شحشح»در

غیر این مقام به معنای شخص بخیل و ممسک است.

(یُریدُ الْماهِرَ بِالْخُطْبَةِ الْماضی فیهَا،وَکُلُّ ماضٍ فی کَلامٍ أوْ سَیْرٍ فَهُوَ شَحْشَحٌ،وَالشَّحْشَحُ فی غَیْرِ هذَا الْمَوْضِعُ:الْبَخیلِ الْمُمْسِکُ) .

شرح و تفسیر

امام علیه السلام این خطیب را ستود

امام امیر مؤمنان علیه السلام در این گفتار فصیح خود اشاره به خطیبی کرده و می‌فرماید:«این خطیبِ ماهر و زبردستی است»؛ (هذَا الْخَطِیبُ الشَّحْشَحُ) .

مرحوم سیّد رضی نظرش از ذکر این جمله تعبیری است که امام علیه السلام درباره آن خطیب به عنوان«شحشح»آورده است که تعبیر فصیح و پرمعنایی است، ازاین‌رو به دنبال ذکر این جمله می‌گوید:«منظور امام علیه السلام این است که او در سخنرانی،سخت ماهر و چیره است و هرکس در سخن،یا در سیر و حرکت چابک و زبردست باشد به او«شحشح»اطلاق می‌شود».سپس می‌افزاید:

«شَحْشَح» در غیر این مقام به معنای شخص بخیل و ممسک است»؛ (یُریدُ الْماهِرَ بِالْخُطْبَةِ الْماضی فیهَا،وَ کُلُّ ماضٍ فی کَلامٍ أوْ سَیْرٍ فَهُوَ شَحْشَحٌ،وَ الشَّحْشَحُ فی غَیْرِ هذَا الْمَوْضِعُ:الْبَخیلِ الْمُمْسِکُ) .

همان‌گونه که به هنگام ذکر مصادر این کلام فصیح اشاره شد،امام علیه السلام این سخن را درباره«صعصعة بن صوحان»که از سخنوران بلیغ اصحاب علی علیه السلام بود،یا درباره یکی از سخنوران قوم دیگری و یا درباره هر دو بیان فرموده است و واژه «شَحْشَح» در کتاب لغت به معانی زیادی آمده است؛از جمله صاحب قاموس می‌گوید:«شَحْشَح»به معنای بیابان وسیع و شخصی که مراقب چیزی است و انسان بدخلق و خطیب توانا و شخص شجاع و غیور آمده است،بنابراین

واژه مزبور به حسب مقامات مختلف،معنای متفاوتی دارد؛هنگامی که درباره سخنوری ذکر شود به معنای فصاحت و بلاغت و توانگری و مهارت در سخنوری است و هرگاه درباره بیابانی گفته شود به معنای وسعت و گسترش آن است و گاه به معنای افراد کج‌خلق نیز آمده است.از کلام مرحوم سیّد رضی استفاده می‌شود که قدر مشترک میان بسیاری از معانی این کلمه،همان توانایی است؛خواه توانایی در سخن باشد یا در سیر و حرکت.

در لسان العرب نیز همین معانی برای واژه«شحشح»ذکر شده است.

نکته

این خطیب چه کسی بود؟

همان گونه که اشاره شد،ابن ابی‌الحدید در شرح این کلام نقل کرده که امام امیر المؤمنین علیه السلام این تعبیر را درباره«صعصعة بن صوحان»که از خواص یارانش و بسیار فصیح اللسان بود بیان فرموده است.

در این‌جا مناسب دانستیم که به گوشه‌ای از سخنان فصیح آن مرد سخنور اشاره کنیم؛از جمله خطبه‌های بسیار فصیح و پرمعنای او خطبه‌ای است که به هنگام دفن امیرمؤمنان علی علیه السلام در کنار قبر آن حضرت و در برابر فرزندان آن امام علیه السلام بیان کرد.وی در حالی که یک دست خود را بر قلبش گذاشته بود و با دست دیگر خاک بر سر خود می‌پاشید و بر سر می‌زد گفت:

«بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمّی یا أمیرَ الْمُؤْمِنینَ - ثُمَّ قالَ -

هَنِیئاً لَکَ یا أَبَا الْحَسَنِ فَلَقَدْ طابَ مَوْلِدُکَ وَ قَوِیَ صَبْرُکَ وَ عَظُمَ جِهادُکَ وَ ظَفَرْتَ بِرَأْیِکَ وَ رَبِحْتَ تِجَارَتَکَ وَ قَدِمْتَ عَلی خالِقِکَ فَتَلَقّاکَ اللّهُ بِبِشارَتِهِ وَ حَفَّتْکَ مَلائِکَتُهُ وَ اسْتَقْرَرْتَ فِی جِوارِ الْمُصْطَفی فَأکْرَمَکَ اللّهُ بِجِوارِهِ وَ لَحِقْتَ بِدَرَجَةِ أخیکَ الْمُصْطَفی وَ شَرِبْتَ بِکَأْسِهِ الأوْفی فَأسْأَلِ اللّهَ أنْ یَمُنَّ عَلَیْنا بِاقْتِفائِنا أثَرَکَ وَ الْعَمَلِ بِسیرَتِکَ وَ الْمُوالاةِ لِأوْلِیائِکَ وَ الْمُعاداةِ لِأعْدائِکَ وَ أنْ

یَحْشُرَنا فی زُمْرَةِ أوْلِیائِکَ فَقَدْ نِلْتَ ما لَمْ یَنَلْهُ أَحَدٌ وَ أَدْرَکْتَ ما لَمْ یُدْرِکْهُ أَحَدٌ وَ جاهَدْتَ فِی سَبِیلِ رَبِّکَ بَیْنَ یَدَیْ أَخیکَ الْمُصْطَفی حَقَّ جِهادِهِ وَ قُمْتَ بِدِینِ اللّهِ حَقَّ الْقِیامِ حَتّی أَقَمْتَ السُّنَنَ وَ أَبَرْتَ الْفِتَنَ وَ اسْتَقامَ الْإسْلامُ وَ انْتَظَمَ الْإیمانُ فَعَلَیْکَ مِنّی أفْضَلَ الصَّلاةِ وَ السَّلامِ بِکَ اشْتَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنینَ وَ اتَّضَحَتْ أَعْلامُ السُّبُلِ وَ أُقیمَتِ السُّنَنَ وَ ما جُمَعَ لِأحَدٍ مَناقِبُکَ وَ خِصالُکَ ...؛پدر و مادرم فدایت ای امیرمؤمنان.

گوارا باد بر تو ای ابوالحسن (شهادت در راه خدا) ولادتت پاک بود،استقامتت بسیار قوی و جهادت بزرگ و رأی و تصمیمت پیروزمند و تجارتت پرسود.

به سوی آفریدگارت رفتی و او با بشارتش از تو استقبال کرد و فرشتگانش گرداگردت را گرفتند و در جوار پیامبر مصطفی صلی الله علیه و آله آرام گرفتی و خدا تو را به جوار او گرامی داشت و در درجه برادرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قرار گرفتی و از جام پر از رحمتش نوشیدی.از خدا می‌خواهم که بر ما منت گذارد تا بتوانیم گام در جای گام‌های تو بگذاریم و عمل به سیره تو کنیم،دوستانت را دوست داریم و دشمنانت را دشمن شماریم و ما را در زمره دوستان تو محشور سازد.(ای امیرمؤمنان!) به مقامی رسیدی که احدی به آن مقام نرسید و درک کردی چیزی را که احدی درک نکرد.در راه پروردگارت در پیش روی برادرت پیامبر مصطفی صلی الله علیه و آله جهاد کردی و حق جهاد را ادا نمودی و برای اقامه دین حق قیام کردی و حق قیام را به جای آوردی تا آن زمان که سنت‌ها را برپا نمودی و فتنه‌ها را اصلاح کردی.اسلام برپا شد و ایمان نظام گرفت.برترین درود و سلام از من بر تو باد.پشت مؤمنان به‌وسیله تو نیرومند شد و نشانه‌های راه‌های هدایت به‌وسیله تو آشکار گشت و سنّت‌های پیامبر صلی الله علیه و آله با تو زنده شد و احدی آن همه مناقب و خصال پسندیده را همچون تو در خود جمع نکرد...». ⁽¹⁾

این گفتار با تعبیرات بسیار پر معنا همچنان ادامه می‌یابد که برای رعایت اختصار به همین مقدار بسنده کردیم.

3- خصومت و دشمنی

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

إِنَّ لِلْخُصُومَة قُحَماً.

امام علیه السلام فرمود:

خصومت و دشمنی مهلکه‌هایی دربر دارد. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

«منظور امام از قُحَم،مهلکه‌هاست،زیرا خصومت و دشمنی،در اغلب موارد

افرادی را که در آن درگیرند به هلاکت و تلف سوق می‌دهد و از این باب است که در بعضی از تعبیرات آمده که می‌گویند:«قُحْمَة الاعراب»و منظور از آن این است که سال قحطی دامان آن‌ها را می‌گیرد و اموال آن‌ها را از میان می‌برد و این تَقَحُّم و نفوذ آثار خشکسالی در میان آن‌هاست و در این مورد (قُحْمَة الاعراب) تفسیر دیگری نیز ذکر شده و آن این است که خشکسالی،روستاییان را از سرزمین خود بیرون فرستاده و هنگامی که بیابان خشک شود آن‌ها را نیازمند می‌کند که به مناطق سبز و آباد بروند»؛

(یُریدُ بِالْقُحْمِ الْمَهالِکَ،لِأَنَّها تُقْحِمُ أَصْحابَها فِی الْمَهالِکِ وَ الْمَتالِفِ فِی الْأکْثَرِ.وَ مِنْ ذلِکَ قُحْمَةُ الْأعْرابِ،وَ هُوَ أنْ تُصیبَهُمُ السَّنَةُ فَتَتَعَرَّقَ أَمْوالَهُمْ فَذلِکَ تَقَحُّمُها فِیهِمْ.وَ قیلَ فِیهِ وَجْهٌ آخَرٌ:وَ هُوَ أنَّها تُقْحِمُهُمْ بِلادَ الرِّیفِ،أَیْ تُحْوِجُهُمْ إلی دُخُولِ الْحَضَرِ عِنْدَ مُحُولِ الْبَدْوِ) .

شرح و تفسیر

آثار سوء خصومت‌ها

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنا به آثار سوء خصومت‌ها اشاره کرده می‌فرماید:

«خصومت و دشمنی مهلکه‌هایی دربر دارد»؛ (إِنَّ لِلْخُصُومَة قُحَماً) .

در این‌که امام علیه السلام چه زمانی این سخن را بیان فرموده اختلاف نظر است؛ بعضی مانند«نووی»در کتاب خود به نام مجموع می‌گوید:این سخن را علی علیه السلام در زمان خلیفه اول بیان فرمود هنگامی که برادرش عقیل را مأمور کرده بود از وی در مخاصمه‌ای دفاع کند و همچنین عبداللّه بن جعفر را در زمان عثمان نیز وکالت داد که در حضورش از وی دفاع کند.(در برابر کسی که ادعایی از حضرت داشت و حضرت گفت‌وگوی با او را در شأن خود نمی‌دانست) ⁽¹⁾ولی ابن ابی الحدید تنها وکالت عبداللّه بن جعفر را ذکر کرده است. ⁽²⁾

در این‌جا نخست به سراغ کلام مرحوم سیّد رضی در تفسیر واژه«قُحَم» می‌رویم.او می‌گوید:«منظور امام علیه السلام از قُحَم،مهلکه‌هاست،زیرا خصومت و دشمنی،در اغلب موارد افرادی را که در آن درگیرند به هلاکت و تلف سوق می‌دهد و از این باب است که در بعضی از تعبیرات آمده که می‌گویند: «قُحْمَة الاعراب» و منظور از آن این است که سال قحطی دامان آن‌ها را می‌گیرد و اموال آن‌ها را از بین می‌برد و این تَقَحُّم و نفوذ آثار خشکسالی در میان آن‌هاست و در

این مورد (قُحْمَة الاعراب) تفسیر دیگری نیز ذکر شده و آن این است که خشکسالی،روستاییان را از سرزمین خود بیرون فرستاده و هنگامی که بیابان خشک شود آن‌ها را نیازمند می‌کند که به مناطق سبز و آباد بروند»؛ (یُریدُ بِالْقُحْمِ الْمَهالِکَ،لِأَنَّها تُقْحِمُ أَصْحابَها فِی الْمَهالِکِ وَ الْمَتالِفِ فِی الْأکْثَرِ.وَ مِنْ ذلِکَ قُحْمَةُ الْأعْرابِ،وَ هُوَ أنْ تُصیبَهُمُ السَّنَةُ فَتَتَعَرَّقَ أَمْوالَهُمْ فَذلِکَ تَقَحُّمُها فِیهِمْ.وَ قیلَ فِیهِ وَجْهٌ آخَرٌ:وَ هُوَ أنَّها تُقْحِمُهُمْ بِلادَ الرِّیفِ،أَیْ تُحْوِجُهُمْ إلی دُخُولِ الْحَضَرِ عِنْدَ مُحُولِ الْبَدْوِ) .

البته سیّد رضی رحمه الله چون در جست‌وجوی جنبه‌های فصاحت و بلاغت کلام امام علیه السلام است روی واژه‌های پرمعنای خاص تکیه می‌کند و به تفسیر آن‌ها می‌پردازد بی‌آن‌که صدر و ذیل کلام امام علیه السلام را ذکر کند.

ولی قطع نظر از آنچه درباره تفسیر واژه«قُحَم»در کلام امام علیه السلام آمد با توجه به شأن ورود این سخن در کلام امام علیه السلام،نکته مهمی روشن می‌شود و آن این‌که امام علیه السلام هشدار می‌دهد که به خصومت‌ها دامن نزنند،زیرا گاه خصومتی جزئی تبدیل به جنگی تمام عیار می‌شود و نفوس و اموال زیادی را از میان می‌برد و چه بهتر که خصومت را در هرجا پیدا شد،هرچه زودتر پایان دهند و به فراموشی بسپارند تا از مهالک و به تعبیر امام علیه السلام از«قُحَم»آن نجات و رهایی یابند.

واژه«قُحَم»از ماده«قَحْم»(بر وزن فهم) در اصل به معنای ورود در کارهای سخت و خطرناک است.ازاین‌رو هنگامی که اسب،سوار خود را به محلّ خطرناکی می‌برد تعبیر به«قَحَّمَ الفَرَسُ فارِسَهُ»می‌کنند و کلام امام علیه السلام نیز اشاره به همین معناست و گاه اقتحام به معنای ورود به کارها بدون فکر و مطالعه قبلی به‌کار می‌رود.آیه شریفه «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ» ؛این انسان ناسپاس از گردنه بزرگ بالا نرفت» ⁽¹⁾نیز اشاره به این است که«اقتحام»به معنای ورود به کارهای دشوار است.

همان گونه که در شرح اسناد این کلام پر معنا اشاره کردیم،امام علیه السلام این سخن را هنگامی فرمود که برادرش عقیل را در زمان ابوبکر برای دفاع از او در برابر ادعایی که کسی نسبت به آن حضرت داشت وکالت داده بود یا در زمان عثمان هنگامی که عبد اللّه بن جعفر را از سوی خود وکیل کرده بود.و این که امام علیه السلام شخصا در برابر خصم خود در دادگاه اسلامی قرار نگرفت به احتمال قوی از این نظر بوده است که طرف در حدی نبود که چنین لیاقتی را داشته باشد و این‌که خودش حضور در محکمه داشت.از این جهت بود که می‌خواست هرچه زودتر دعوا پایان یابد و شاید جمله «إنَّ لِلْخُصُومَةِ قُحَماً» را به عنوان علتی برای حضورش در آن‌جا بیان فرموده است.

اگر در مسیر پرونده‌هایی که در دادگاه‌ها جریان دارد یا حوادث گوناگونی که در طول تاریخ رخ داده دقت کنیم،به عمق کلام امام علیه السلام بیشتر می‌رسیم و پرتگاه‌ها و تنگناها و هلاکت‌هایی که براثر خصومت‌ها-گاه به علّت یک موضوع کوچک-رخ می‌دهد با چشم خود می‌بینیم و هشدار امام علیه السلام برای ما روشن می‌شود.در حکمت 298 خواهد آمد که امام علیه السلام می‌فرماید:

«مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَةِ أَثِمَ؛ کسی که در دشمنی با مخالفان خود افراط کند گنهکار است».

«کلینی رحمه الله»در جلد دوم کافی بابی تحت عنوان«المِراءُ وَ الْخُصومَةُ وَ مُعاداةُ الرِّجال»آورده و در آن،احادیث پرمعنایی از پیامبر اکرم و ائمه هدی علیهم السلام ذکر کرده است.

از جمله در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«إِیَّاکُمْ وَ الْمِرَاءَ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا یُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوَانِ وَ یَنْبُتُ عَلَیْهِمَا النِّفَاقُ؛ از جدال در گفت‌وگو و خصومت بپرهیزید که دل‌های دوستان را در برابر یکدیگر بیمار می‌سازد و نهال شوم نفاق را می‌رویاند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده است:

«وَ إِیَّاکُمْ وَ الْخُصُومَةَ فَإِنَّهَا تَشْغَلُ الْقَلْبَ وَ تُورِثُ النِّفَاقَ وَ تَکْسِبُ الضَّغَائِنَ؛ از خصومت بپرهیزید که فکر انسان را به خود مشغول می‌کند و سبب نفاق و جدایی می‌گردد و موجب دشمنی (در میان دوستان و) توده مردم خواهد شد». ⁽¹⁾

قابل توجه این‌که«ابن قدامه»،فقیه معروف اهل سنت در کتاب فقهی خود به نام مغنی در باب وکالت و در این‌که در چه مواردی می‌توان وکیل انتخاب کرد، این کلام شریف را از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل می‌کند و می‌گوید:آن حضرت عبداللّه بن جعفر را به عنوان وکیل نزد عثمان فرستاد و فرمود:

«إنَّ لِلْخُصُومَةِ قُحْماً وَ إنَّ الشَّیْطانَ لَیَحْضُرُها وَ إنّی لَأکْرَهُ أنْ أُحْضِرَها؛ خصومت مهلکه‌هایی دارد و شیطان در آن‌جا حضور پیدا می‌کند و من کراهت دارم که (تا ضرورتی نباشد) در آن صحنه حضور بیابم». ⁽²⁾

ممکن است این واقعه غیر از وقایعی باشد که قبلاً ذکر شد و امیرمؤمنان علیه السلام شخصاً در آن‌جا حضور داشت.

4- تصمیم گیری در باره زنان بالغ و کامل

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

إِذَا بَلَغَ النِّسَاءُ نَصَّ الْحِقَاقِ فَالْعَصَبَةُ أَوْلَی.

امام علیه السلام فرمود:

زنان هنگامی که به حدّ کمال رسیدند خویشاوندان پدری (برای تصمیم‌گیری درباره آنان) مقدمند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

منظور از«نص»آخرین مرحله هرچیز است؛مانند«نص»در سیر و حرکت که به معنای آخرین مرحله توانایی مرکب است،ازاین‌رو هنگامی که می‌گوییم «نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الْأمْرِ»منظور این است که آن‌قدر سؤال از کسی کردم که

آنچه را می‌داند در این زمینه بیان کند،بنابراین،«نص الحقائق»به معنای رسیدن به مرحله بلوغ است که همان پایان دوره کودکی است (سپس می‌افزاید:) این جمله از فصیح‌ترین کنایات و شگفت‌انگیزترین آن‌ها در این مورد است.

منظور امام علیه السلام این است که زنان هنگامی که به این مرحله برسند«عَصَبَة» (مردان خویشاوند پدری او) که محرم آنان هستند مانند برادران و عموها،به حمایت از آن‌ها سزاوارتر از مادرند و همچنین در انتخاب همسر برای آن‌ها.

(سپس می‌افزاید:)«حِقاق»به معنای مخالفت و جدال مادر با«عصبة»در مورد این دختران است به‌گونه‌ای که هرکدام به دیگری می‌گوید:من از تو سزاورترم.

عرب می‌گوید:«حاقَقْتُهُ حِقاقاً»یعنی با او به جدال برخاستم.

بعضی گفته‌اند:منظور از«نَصَّ الْحِقاق»رشد عقلی و بلوغ است،زیرا منظور امام علیه السلام این است که به مرحله‌ای برسد که حقوق و احکام درباره او انجام می‌شود.

کسانی که«نَصَّ الْحَقائِق»روایت کرده‌اند منظورشان از«حقائق»جمع حقیقت است.

(سپس می‌افزاید:) این همان تفسیری است که«ابو عبید قاسم بن سلام»برای این جمله بیان کرد؛به نظر من (منظور،سیّد رضی است) مقصود از«نَصَّ الْحِقاق»این است که زن به مرحله‌ای برسد که تزویج او مجاز باشد و اختیاردار حقوق خود شود و این در واقع تشبیه به«حقاق»در مورد شتران است (طبق عادت عرب که بسیاری از چیزها را به شتر تشبیه می‌کرد) چراکه«حقاق»جمع «حِقِّه»و«حِقّ»به معنای شتری است که سه سالش تمام است و داخل در سال چهارم شده و به حدّی رسیده که می‌توان بر آن سوار شد و او را تا حد توان وادار به سیر و حرکت کرد.

(سپس می‌افزاید:)«حقائق»(هرگاه این نسخه را در نظر بگیریم) نیز جمع

«حِقِّة»است،بنابراین هر دو روایت به معنای واحدی بازگشت می‌کند و این معنا به روش عرب از معنایی که در ابتدا ذکر شد بهتر است (یعنی این معنا صحیح‌تر به نظر می‌رسد)؛

(وَ النَّصُ:مُنْتَهَی الْأَشْیاءِ وَمَبْلَغُ أقْصاها کَالنَّصِ فِی السِّیْرِ،لِأَنَّهُ أَقْصی ما تَقْدِرُ عَلَیْهَ الدّابَةُ وَ تَقُولُ:نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الْأَمْرِ،إذَا اسْتَقْصَیْتَ مَسْأَلَتَهُ عَنْهُ لِتَسْتَخْرِجَ ما عِنْدَهُ فِیهِ.فَنَصُّ الْحَقائِقِ یُریدُ بِهِ الْإدارکَ،لِأَنَّهُ مُنْتَهَی الصِغَرِ، وَ الْوَقْتُ الَّذی یَخْرُجُ مِنْهُ الصَّغیرُ إلی حَدِّ الْکَبیرِ،وَ هُوَ مِنْ أَفْصَحِ الْکِنایاتِ عَنْ هذَا الْأَمْرِ وَ أَغْرَبِها.یَقُولُ:فَإذا بَلَغَ النِّساءُ ذلِکَ فَالْعَصَبَةُ أوْلی بِالْمَرْأَةِ مِنْ أُمِّها،إذا کانُوا مَحْرَماً،مِثْلَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَعْمامِ؛وَ بِتَزْویجِها إنْ أرادُوا ذلِکَ.وَ الْحِقاقُ:مُحاقَّةُ الْأُمِ‌ّ لِلْعَصَبَةِ فِی الْمَرْأَةِ وَ هُوَ الْجِدالُ وَ الْخُصُومَةُ،وَ قَوْلُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُما لِلْآخَرِ:«أَنَا أَحَقُّ مِنْکَ بِهذا»یُقالُ مِنْهُ:حاقَقْتُهُ حِقاقاً،مِثْلُ جادَلْتُهُ جِدالاً.وَ قَدْ قیلَ:إنَّ«نَصَّ الْحِقاقِ» بُلُوغُ الْعَقْلِ،وَ هُوَ الْإِدْراکُ؛لِأَنَّهُ علیه السلام إنَّما أرادَ مُنْتَهی الْأمْرِ الَّذی تَجِبُ فِیهِ الْحُقُوقُ وَ الْأحْکامُ،وَ مَنْ رَواهُ«نَصَّ الْحَقائِقِ»فَإنَّما أَرادَ جَمْعَ حَقیقَةٍ.هذا مَعْنی ما ذَکَرَهُ أبو عُبَیْدٍ الْقاسِمُ بْنُ سَلامٍ وَ الَّذی عِنْدی أَنَّ الْمُرادَ بِنَصِ‌ّ الْحِقاقِ هاهُنا بُلُوغُ الْمَرأةِ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَجُوزُ فیهِ تَزْویجُها وَ تَصَرَّفُها فی حُقُوقِها،تَشْبیهاً بِالْحِقاقِ مِنَ الْإبِلِ، وَ هِیَ جَمْعُ حِقَّةٍ وَ حَقٍ‌ّ وَهُوَ الَّذِی اسْتَکْمَلَ ثَلاثَ سِنینَ وَ دَخَلَ فِی الرّابِعَةِ،وَ عِنْدَ ذلِکَ یَبْلُغُ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَتَمَکَّنُ فِیهِ مِنْ رُکُوبِ ظَهْرِهِ،وَ نَصِّهِ فِی السَّیْرِ،وَ الْحَقائِقُ أَیْضاً:

جَمْعُ حَقَّةٍ.فَالرِّوایَتانِ جَمیعاً تَرْجِعانِ إلی مَعْنی واحِدٍ،وَ هذا أَشْبَهُ بِطَریقَةِ الْعَرَبِ مِنَ الْمَعنَی الْمَذْکُورِ أوَّلاً) .

شرح و تفسیر

ازدواج دختران با اذن اولیاء

امام علیه السلام در این گفتار فصیح و بلیغ خود به وضع دخترانی که به حدّ بلوغ می‌رسند اشاره کرده و حکم آن‌ها را در مسئله ازدواج و غیر آن با استعاره لطیفی بیان می‌کند و می‌فرماید:«زنان هنگامی که به حدّ کمال رسیدند خویشاوندان پدری (برای تصمیم‌گیری درباره آنان) مقدمند»؛ (إِذَا بَلَغَ النِّسَاءُ نَصَّ الْحِقَاقِ فَالْعَصَبَةُ أَوْلَی) .

مرحوم شریف رضی در تفسیر این جمله (و با تکیه بر واژه«نصّ»و واژه «حِقاق») چنین می‌گوید:منظور از«نصّ» ⁽¹⁾آخرین مرحله هرچیز است.مانند «نصّ»در سیر و حرکت که به معنای آخرین مرحله توانایی مرکب است،ازاین‌رو هنگامی که می‌گوییم «نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الْأمْرِ» منظور این است که آن‌قدر سؤال از کسی کردم که آنچه را می‌داند در این زمینه بیان کند، بنابراین«نَصَّ الْحَقائق» ⁽²⁾به معنای رسیدن به مرحله بلوغ است که همان پایان دوره کودکی است (سپس می‌افزاید:) این جمله از فصیح‌ترین کنایات و شگفت‌انگیزترین آن‌ها در این مورد است.

منظور امام علیه السلام این است که زنان هنگامی که به این مرحله برسند«عَصَبة» (مردان خویشاوند پدری او) که محرم آنان هستند مانند برادران و عموها،به حمایت از آن‌ها سزاوارتر از مادرند و همچنین در انتخاب همسر برای آن‌ها.

(سپس می‌افزاید:)«حِقاق»به معنای مخالفت و جدال مادر با«عصبة»در مورد این دختران است به‌گونه‌ای که هرکدام به دیگری می‌گوید:من از تو سزاورترم.

عرب می‌گوید: «حاقَقْتُهُ حِقاقاً» یعنی با او به جدال برخاستم.

بعضی گفته‌اند:منظور از «نَصُّ الحِقاق» رشد عقلی و بلوغ است،زیرا منظور امام علیه السلام این است که به مرحله‌ای برسد که حقوق و احکام درباره او انجام می‌شود.

کسانی که«نَصُّ الْحَقائق»روایت کرده‌اند منظورشان از«حقائق»جمع حقیقت است.

(سپس می‌افزاید:) این همان تفسیری است که«ابو عبید قاسم بن سلام»برای این جمله بیان کرد؛به نظر من (منظور،سیّد رضی است) مقصود از «نص الحقاق» این است که زن به مرحله‌ای برسد که تزویج او مجاز باشد و اختیاردار حقوق خود شود و این در واقع تشبیه به«حِقاق»در مورد شتران است (طبق عادت عرب که بسیاری از چیزها را به شتر تشبیه می‌کرد) چراکه «حقاق» جمع «حِقِّة»و«حِقّ»به معنای شتری است که سه سالش تمام است و داخل در سال چهارم شده و به حدّی رسیده که می‌توان بر آن سوار شد و او را تا حد توان وادار به سیر و حرکت کرد.

(سپس می‌افزاید:) «حقائق» (هرگاه این نسخه را در نظر بگیریم) نیز جمع «حِقِّة» است، بنابراین هر دو روایت به معنای واحدی بازگشت می‌کند و این معنا به روش عرب از معنایی که در ابتدا ذکر شد بهتر است (یعنی این معنا صحیح‌تر به نظر می‌رسد)»؛ (وَ النَّصُ:مُنْتَهَی الْأَشْیاءِ وَ مَبْلَغُ أقْصاها کَالنَّصِ فِی السِّیْرِ،لِأَنَّهُ أَقْصی ما تَقْدِرُ عَلَیْهَ الدّابَةُ وَ تَقُولُ:نَصَصْتُ الرَّجُلَ عَنِ الْأَمْرِ،إذَا اسْتَقْصَیْتَ مَسْأَلَتَهُ

عَنْهُ لِتَسْتَخْرِجَ ما عِنْدَهُ فِیهِ.فَنَصُّ الْحَقائِقِ یُریدُ بِهِ الْإدارکَ،لِأَنَّهُ مُنْتَهَی الصِغَرِ، وَ الْوَقْتُ الَّذی یَخْرُجُ مِنْهُ الصَّغیرُ إلی حَدِّ الْکَبیرِ،وَ هُوَ مِنْ أَفْصَحِ الْکِنایاتِ عَنْ هذَا الْأَمْرِ وَ أَغْرَبِها.یَقُولُ:فَإذا بَلَغَ النِّساءُ ذلِکَ فَالْعَصَبَةُ أوْلی بِالْمَرْأَةِ مِنْ أُمِّها،إذا کانُوا مَحْرَماً،مِثْلَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَعْمامِ؛وَ بِتَزْویجِها إنْ أرادُوا ذلِکَ.وَ الْحِقاقُ:مُحاقَّةُ الْأُمِ‌ّ لِلْعَصَبَةِ فِی الْمَرْأَةِ وَ هُوَ الْجِدالُ وَ الْخُصُومَةُ،وَ قَوْلُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُما لِلْآخَرِ:«أَنَا أَحَقُّ مِنْکَ بِهذا»یُقالُ مِنْهُ:حاقَقْتُهُ حِقاقاً،مِثْلُ جادَلْتُهُ جِدالاً.وَ قَدْ قیلَ:إنَّ«نَصَّ الْحِقاقِ» بُلُوغُ الْعَقْلِ،وَ هُوَ الْإِدْراکُ؛لِأَنَّهُ علیه السلام إنَّما أرادَ مُنْتَهی الْأمْرِ الَّذی تَجِبُ فِیهِ الْحُقُوقُ وَ الْأحْکامُ،وَ مَنْ رَواهُ«نَصَّ الْحَقائِقِ»فَإنَّما أَرادَ جَمْعَ حَقیقَةٍ.هذا مَعْنی ما ذَکَرَهُ أبو عُبَیْدٍ الْقاسِمُ بْنُ سَلامٍ وَ الَّذی عِنْدی أَنَّ الْمُرادَ بِنَصِ‌ّ الْحِقاقِ هاهُنا بُلُوغُ الْمَرأةِ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَجُوزُ فیهِ تَزْویجُها وَ تَصَرَّفُها فی حُقُوقِها،تَشْبیهاً بِالْحِقاقِ مِنَ الْإبِلِ، وَ هِیَ جَمْعُ حِقَّةٍ وَحَقٍ‌ّ وَ هُوَ الَّذِی اسْتَکْمَلَ ثَلاثَ سِنینَ وَ دَخَلَ فِی الرّابِعَةِ،وَ عِنْدَ ذلِکَ یَبْلُغُ إلَی الْحَدِّ الَّذی یَتَمَکَّنُ فِیهِ مِنْ رُکُوبِ ظَهْرِهِ،وَ نَصِّهِ فِی السَّیْرِ،وَ الْحَقائِقُ أَیْضاً:

جَمْعُ حَقَّةٍ.فَالرِّوایَتانِ جَمیعاً تَرْجِعانِ إلی مَعْنی واحِدٍ،وَ هذا أَشْبَهُ بِطَریقَةِ الْعَرَبِ مِنَ الْمَعنَی الْمَذْکُورِ أوَّلاً) .

خلاصه معنای مرحوم سیّد رضی این است که در تفسیر این کلام امام علیه السلام سه بیان وجود دارد:نخست این‌که منظور از آن،بلوغ دختران است (با توجه به واژه «نصّ» که اشاره به حرکت کردن تا رسیدن به مقصد است و با توجه به این‌که «حِقاق» به معنای جدال و گفت‌وگو در میان مادر و نزدیکان پدری دختر بر سر تزویج اوست).

تفسیر دوم این است که منظور از آن،رسیدن به کمال عقل و بلوغ است به‌گونه‌ای که دختر بتواند حقوق و احکام خود را رعایت کند.

معنای سوم این‌که منظور از «نَصّ‌الحِقاق» رسیدن به‌حدّ بلوغ است به‌گونه‌ای که بتوان آن دختر را شوهر داد به‌عنوان تشبیه به شتری که آماده بهره‌گیری شده است.

البته همه این سه معنا به یک جا منته می‌شود و تفاوت تنها در تفسیر «حِقاق» است که آیا به معنای مجادله است یا رسیدن به حقوق و احکام و یا قابل بهره‌گیری بودن دختر.

نکته دیگری که در این‌جا باید به آن توجه داشت مفهوم «عَصَبَه» است.

«عصبه»به معنای افراد مذکر از نزدیکان پدر است و پدر و جد را نیز شامل می‌شود،بنابراین مفهوم جمله بالا این است که وقتی دختران به حدّ ازدواج برسند باید با اجازه پدر یا جد (و در صورت فقدان آن‌ها با اجازه عموها و برادرها) ازدواج کنند.البته از نظر فقه ما اجازه پدر یا جد به اعتقاد جمع زیادی از فقها شرط است؛ولی اجازه عموها یا برادرها (در صورت فقدان پدر یا جد) به عنوان امری استحبابی و نه وجوبی،تلقی شده است.

شرح این مطلب در کتب فقهیه در کتاب النکاح آمده است.البته بعضی «عَصَبه»را نیز چنان تفسیر کرده‌اند که پدر و جد را شامل نمی‌شود در این صورت از نظر فقه ما اولویتی در امر نکاح دختر ندارند جز همانچه در بالا به صورت استحباب و احترام آن‌ها اشاره شد.

5- نقطه سفید

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

إِنَّ الْإِیمَانَ یَبْدُو لُمْظَةً فی الْقَلْبِ،کُلَّمَا ازْدَادَ الْإِیْمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمْظَةُ.

امام علیه السلام فرمود:

ایمان،نخست به صورت نقطه سفید و درخشانی در دل آشکار می‌شود و هرقدر ایمان افزایش می‌یابد آن نقطه سفید و نورانی گسترده‌تر می‌شود. ⁽¹⁾

سیّد رضی رحمه الله (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

«لُمْظَة»چیزی مانند یک نقطه سفید است (و این تعبیری است بسیار زیبا و فصیح) و به همین جهت به اسبی که بر لبش نقطه سفیدی باشد«المظ» می‌گویند.

(وَاللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ.وَمِنْهُ قیلَ:فَرَسٌ ألْمَظُ،إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ) .

شرح و تفسیر

پیشرفت تدریجی نور ایمان در قلب

امام علیه السلام در این گفتار نورانی به تأثیر تدریجی ایمان (و اعمال صالحه) در قلب و روح انسان پرداخته و می‌فرماید:«ایمان،نخست به صورت نقطه سفید و درخشانی در دل آشکار می‌شود و هرقدر ایمان افزایش می‌یابد آن نقطه سفید و نورانی گسترده‌تر می‌شود»؛ (إِنَّ الْإِیمَانَ یَبْدُو لُمْظَةً فی الْقَلْبِ،کُلَّمَا ازْدَادَ الْإِیْمَانُ ازْدَادَتِ اللُّمْظَةُ) .

مرحوم سیّد رضی بعد از ذکر این کلام به تفسیر واژه «لُمْظَة» پرداخته و می‌گوید: «لُمْظَة» چیزی مانند یک نقطه سفید است (و این تعبیری است بسیار زیبا و فصیح) و به همین جهت به اسبی که بر لبش نقطه سفیدی باشد «الْمَظ» می‌گویند»؛ (وَ اللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ.وَ مِنْهُ قیلَ:فَرَسٌ ألْمَظُ،إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ) .

«جحفله» به معنای لب اسب یا لب زیرین آن است.

گویا مرحوم سیّد رضی این تفسیر را از«اصمعی»گرفته که«ابن سلام» (متوفای 224) در غریب الحدیث از وی به این صورت نقل کرده است:

«وَ اللُّمْظَةُ مِثْلُ النُّکْتَةِ أَوْ نَحْوِها مِنَ الْبَیاضِ.وَ مِنْهُ قیلَ:فَرَسٌ ألْمَظُ،إذا کانَ بِجَحْفَلَتِهِ شَیْءٌ مِنَ الْبَیاضِ» .

البته ارباب لغت در تفسیر واژه«لُمْظَة»معانی دیگری نیز نقل کرده‌اند؛از

جمله مقدار مختصری روغن که با نوک انگشت برمی‌گیرند و«لُماظَه»به بقایای غذا در اطراف دهان و دندان‌ها گفته می‌شود و مناسب در این‌جا همان معنایی است که مرحوم سیّد رضی ذکر کرده است.

در حکمت 456 نیز خواهد آمد که امام علیه السلام می‌فرماید:

«أَ لا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَةَ لِأَهْلِهَا؛ آیا زادمردی پیدا می‌شود که این ته مانده دنیا را به اهلش واگذارد؟».

به هرحال مقصود امام علیه السلام تأثیر تدریجی اعمال صالح و ناصالح در قلب انسان است و به بیان دیگر،هر عملی تأثیری در روح می‌گذارد که اگر همان عمل یا شبیه آن تکرار شود،آن آثار گسترده‌تر می‌شود تا آن‌جا که تمام قلب را فرا می‌گیرد.

اگر اعمال صالحه باشد قلب کاملاً نورانی می‌شود و اگر کارهای خلاف باشد قلب به‌طور کامل ظلمانی می‌شود و این‌که در آیات قرآن و اخبار معصومان علیهم السلام آمده است که بعد از گناه فوراً توبه کنید برای آن است که اثری که گناه در قلب گذاشته به صورت رنگ ثابتی درنیاید،زیرا در آغاز قابل شست‌وشو است؛اما هنگامی که به صورت عادت یا ملکه درآمد تغییر آن بسیار مشکل است.

همان‌گونه که در ذکر مصادر اشاره شد«ابوطالب مکی»از علمای اهل سنّت در قوت القلوب این روایت را به شکل مشروح‌تری از امیرمؤمنان علی علیه السلام ذکر کرده است که فرمود:

«إنَّ الْإیمانَ لَیَبْدُو لُمْعَةً بَیْضاءً فَإذا عَمِلَ الْعَبْدُ الصَّالِحاتَ نَما وَزادَ حَتّی یَبیضُ قَلْبُهُ کُلُّهُ،وَ إنَّ النِّفاقَ لَیَبْدُو نُکْتَةً سَوْداءً فَإذَا انْتَهَکَتِ الْحُرُماتُ نَمَتْ وَ زادَتْ حَتّی یَسُودُ الْقَلْبُ فَیَطْبَعُ بِذلِکَ الْخَتْمُ؛ ایمان در آغاز به صورت نقطه سفیدی آشکار می‌شود.هنگامی که بندگان خداوند اعمال صالحه انجام دهند نمو و افزایش پیدا می‌کند تا آن‌جا که تمام قلب سفید و روشن می‌شود و (در مقابل) نفاق به صورت نقطه سیاهی (در قلب) آشکار می‌شود،هنگامی که انسان در برابر فرمان‌های الهی پرده‌دری کند نمو و افزایش می‌یابد تا زمانی که تمام قلب سیاه می‌شود و در این حالت مُهر بر دل انسان گذاشته می‌شود (و راه

بازگشت بر او بسته خواهد شد)».

سپس امام علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود: «کَلاّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ» ؛این‌گونه نیست که آن‌ها می‌گویند.اعمال آن‌ها زنگار بر قلبشان نهاده است». ⁽¹⁾

از نظر عقلی نیز این مسئله کاملاً پذیرفتنی است،زیرا هر کار خوب و بدی اثر مثبت یا منفی در روح انسان می‌گذارد و وقتی این آثار متراکم گردد،روح به‌طور کامل شفاف یا ظلمانی و تاریک می‌شود.در صورت اول،احتمال گمراهی بسیار بعید و در صورت دوم،احتمال نجات نیز بعید به نظر می‌رسد.

از مباحث بالا (هم از نظر احادیث و هم از نظر منطق عقل) روشن است آنچه بعضی از علمای اهل سنّت پنداشته‌اند که ایمان قابل افزایش و کاستی نیست اشتباه است؛ایمان درجات دارد همان‌گونه که کفر نیز دارای درجاتی است و انسان به‌طور محسوس در افرادی که در اطراف اوست یا نام آن‌ها در تواریخ آمده است می‌بیند که مؤمنان،کافران،منکران و فاسقان از نظر درجات ایمان و کفر متفاوت بودند.

قرآن مجید نیز تصریح می‌کند هنگامی که آیه‌ای از قرآن نازل می‌شود بر ایمان مؤمنان افزوده می‌گردد،همان‌گونه که بر رجس و پلیدی منافقان و مخالفان به سبب لجاجتی که دارند: «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ أَیُّکُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِیماناً فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِیماناً وَ هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ* وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ» ؛اما کسانی که ایمان آورده‌اند،بر ایمانشان افزوده است؛و آن‌ها (به فضل و رحمت الهی) خوشحالند.*و امّا آن‌ها که در دل‌هایشان بیماری است،پلیدی بر پلیدی‌شان افزوده است؛و از دنیا رفتند در حالی که کافر بودند». ⁽²⁾

این سخن را با ذکر بخش کوتاهی از حدیث بسیار مشروحی از امام صادق علیه السلام پایان می‌دهیم:یکی از یاران امام علیه السلام از آن حضرت درباره ایمان سؤال می‌کند آن حضرت می‌فرماید:

«الْإِیمَانُ حَالاتٌ وَ دَرَجَاتٌ وَ طَبَقَاتٌ وَ مَنَازِلُ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهَی تَمَامُهُ وَ مِنْهُ النَّاقِصُ الْبَیِّنُ نُقْصَانُهُ وَ مِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ قُلْتُ إِنَّ الْإِیمَانَ لَیَتِمُّ وَ یَنْقُصُ وَ یَزِیدُ قالَ نَعَمْ؛ ایمان حالات و درجات و طبقات و منازلی دارد که بعضی از آن کامل است و به منتهای کمال رسیده است و بعضی ناقص است و نقصانش کاملاً آشکار است.بعضی رجحان دارد و در حال افزایش است.راوی می‌گوید:از آن حضرت پرسیدم:آیا ایمان کم و زیاد می‌شود؟ فرمود:آری.(و به یقین کم و زیاد شدن آن براثر اعمال صحیح و غلط و اعمال نیک و بد است)». ⁽¹⁾

6- عدم دادن زکات نسبت به ...

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ الدَّینُ الظَّنُونُ،یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزَکِّیَهُ،

لِمَا مَضَی،إِذا قَبَضَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

هرگاه انسان طلبی از کسی دارد که نمی‌داند می‌پردازد یا نه (لازم نیست زکات آن را فوراً بپردازد ولی) لازم است پس از وصول آن،زکاتش را نسبت به تمام سال‌های گذشته ادا کند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

«ظَنون،دِینی است که صاحبش نمی‌داند آیا می‌تواند آن را از بدهکار بگیرد یا نه.گویی گمانی درباره آن دارد؛از یک‌سو امیدوار است و از یک‌سو ناامید و این از فصیح‌ترین تعبیرات است.همچنین هر کاری که انسان به دنبال آن می‌رود

و نمی‌داند پایانش به کجا می‌رسد مصداق ظَنون است و بر همین اساس گفتار (شاعر معروف) اعشی است آن‌جا که می‌گوید:

چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه-و از محلی که باران‌گیر است دور است.

نمی‌توان آن را همچون فرات که پر از آب است-و کشتی و شناگر ماهر را از پای درمی‌آورد قرار داد.

جُد (که در آغاز این شعر آمده) همان چاه قدیمی بیابانی است و«ظَنون» به معنای چاهی است که معلوم نیست آب دارد یا نه.

فَالظُّنُونُ:الَّذی لا یَعْلَمُ صاحِبُهُ أَیَقْبِضُهُ مِنَ الَّذی هُوَ عَلَیْهِ أَمْ لا،فَکَأَنَّهُ الَّذی یُظَنُّ بِهِ،فَمَرَّةً یَرْجُوهُ وَمَرَّةً لا یَرْجُوهُ.وَهذا مِنْ أفْصَحِ الْکَلامِ،وَکَذلِکَ کُلُّ أَمْرٍ تَطْلُبُهُ وَ لا تَدْری عَلی أیّ شَیْءٍ أنْتَ مِنْهُ فَهُوَ ظَنُونٌ،وَعَلی ذلِکَ قَوْلُ لِلْأَعْشی:

مَا یَجْعَلُ الجُدَّ الظَّنُونَ الَّذِی جُنِّبَ صَوْبَ اللَّجِبِ المَاطِرِ

مِثْلَ الفُرَاتِّی إِذَا مَا طَمَا یَقْذِفُ بالبُوصِیِّ وَ المَاهِرِ

وَ الجُد:الْبِئْرُ الْعادِیَةِ فِی الصَّحْراءِ،وَالظَّنُونُ:الَّتی لا یُعْلَمُ هَلْ فِیها ماءٌ أمْ لا.

شرح و تفسیر

حکم زکات دین

امام علیه السلام در این کلام فصیح و بلیغ خود اشاره به یکی از احکام شرعی مربوط به زکات کرده،می‌فرماید:«هرگاه انسان طلبی از کسی دارد که نمی‌داند می‌پردازد یا نه (لازم نیست زکات آن را فوراً بپردازد ولی) لازم است پس از وصول آن زکاتش را نسبت به تمام سال‌های گذشته ادا کند»؛ (إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا کَانَ لَهُ الدَّینُ الظَّنُونُ،یَجِبُ عَلَیْهِ أَنْ یُزَکِّیَهُ،لِمَا مَضَی،إِذا قَبَضَهُ) .

تعبیر به«وجوب»در کلام امام علیه السلام اشاره به استحباب مؤکد است،همان گونه که در موارد دیگری نیز چنین تعبیری درباره مستحبات مؤکد آمده است.

مرحوم سیّد رضی در ذیل این حدیث پرمعنا می‌گوید:«ظَنون،دِینی است که صاحبش نمی‌داند آیا می‌تواند آن را از بدهکار بگیرد یا نه.گویی گمانی درباره آن دارد؛از یک‌سو امیدوار است و از یک‌سو ناامید و این از فصیح‌ترین تعبیرات است.همچنین هر کاری که انسان به دنبال آن می‌رود و نمی‌داند پایانش به کجا می‌رسد مصداق ظَنون است» (فَالظُّنُونُ:الَّذی لا یَعْلَمُ صاحِبُهُ أَ یَقْبِضُهُ مِنَ الَّذی هُوَ عَلَیْهِ أَمْ لا،فَکَأَنَّهُ الَّذی یُظَنُّ بِهِ،فَمَرَّةً یَرْجُوهُ وَ مَرَّةً لا یَرْجُوهُ.وَ هذا مِنْ أفْصَحِ الْکَلامِ،وَ کَذلِکَ کُلُّ أَمْرٍ تَطْلُبُهُ وَ لا تَدْری عَلی أیّ شَیْءٍ أنْتَ مِنْهُ فَهُوَ ظَنُونٌ،وَ عَلی ذلِکَ قَوْلُ لِلْأَعْشی:) .

سپس می‌افزاید:«و بر همین اساس گفتار (شاعر معروف) اعشی است آن‌جا

که می‌گوید:

مَا یَجْعَلُ الجُدَّ الظَّنُونَ الَّذِی جُنِّبَ صَوْبَ اللَّجِبِ المَاطِرِ

مِثْلَ الفُرَاتِّی إِذَا مَا طَمَا یَقْذِفُ بالبُوصِیِّ وَ المَاهِرِ

چاهی که معلوم نیست آب دارد یا نه-و از محلی که باران‌گیر است دور است.

نمی‌توان آن را همچون فرات که پر از آب است-و کشتی و شناگر ماهر را از پای درمی‌آورد قرار داد.

در پایان می‌افزاید:«جُد (که در آغاز این شعر آمده) همان چاه قدیمی بیابانی است و«ظَنون»به معنای چاهی است که معلوم نیست آب دارد یا نه»؛ (وَ الجُد:

الْبِئْرُ الْعادِیَةِ فِی الصَّحْراءِ،وَ الظَّنُونُ:الَّتی لا یُعْلَمُ هَلْ فِیها ماءٌ أمْ لا) .

آنچه مورد توجه مرحوم سیّد رضی بوده جنبه فصاحت کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام است و اما از نظر فقه،این کلام شریف را مورد بررسی قرار نداده و لازم است اشاره اجمالی در این‌جا به نظر فقها داشته باشیم:

مشهور در میان فقهای امامیه،بلکه آنچه ادعای اجماع از سوی فقهای بزرگی مانند صاحب جواهر و دیگران بر آن شده این است که اگر دِین قابل وصول نباشد زکات آن بر طلبکار نیست،زیرا یکی از شرایط وجوب زکات،امکان تصرف در مال است در حالی که در مفروض مسئله امکان وصول دین نیست.

ولی اگر طلب قابل وصول باشد (منظور جایی است که درهم و دینار مورد طلب باشد) در میان فقها اختلاف نظر است:جمعی از قدمای اصحاب گفته‌اند در این صورت زکات آن بر مالکش واجب است؛ولی مشهور در میان فقهای امامیه این است که زکات آن بر مالک واجب نیست حتّی صاحب جواهر می‌گوید:اجماع متأخران بر عدم وجوب است.سپس به روایات فراوانی برای اثبات این عقیده تمسک می‌جوید ولی عجیب این است که هیچ‌کدام اشاره‌ای به

کلام امیر مؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه نکرده‌اند. ⁽¹⁾

علمای اهل سنّت نظرات دیگری دارند؛بنا به نقل موسوعه فقهیه کویتیه درباره«دِین حالّی»که امید ادای آن است اقوالی است:بنا به مذهب حنفیه و حنابله،زکات آن بر صاحب اصلی در هر سال واجب است؛ولی تا زمانی که آن را قبض نکرده اخراج زکات لازم نیست و بعد از دریافت مال از شخص مدیون زکات آن را نسبت به تمام سال‌های گذشته ادا می‌کند.شافعی و جمع دیگری از فقها معتقدند که او هر سال باید زکات آن را بپردازد،زیرا مفروض این است که می‌تواند آن را اخذ کند و اما دینی که امید ادای آن نمی‌رود یا چون مدیون چیزی ندارد و یا دین را انکار می‌کند و یا دارد و تأخیر می‌اندازد،در آن‌جا مذاهب مختلفی است:حنفیه مانند همان قِسم اول در آن فتوا داده‌اند و در روایتی از احمد همین نقل شده ولی شافعی می‌گوید زکاتی ندارد،زیرا شرط زکات قدرت بر انتفاع از مال است و در فرض مسئله قدرت بر انتفاع حاصل نیست.از شافعی قول دیگری نیز نقل شده که چون آن را قبض کرد تمام زکات‌های سال‌های گذشته را می‌پردازد.سپس استدلال به کلام امام امیر مؤمنان علیه السلام کرده که فرمود:

«در دین مظنون اگر راست می‌گوید هنگامی که آن را دریافت داشت باید زکات‌های گذشته را بپردازد». ⁽²⁾

به هر حال بر پایه آنچه از مذهب ما ثابت است که مال متعلقِ زکات باید تحت قدرت انسان باشد و آن‌جا که تحت قدرت نیست زکات تعلق نمی‌گیرد،کلام امام علیه السلام که در بالا آمد ناظر به یک حکم استحبابی است،همان‌گونه که علّامه حلّی رحمه الله در تذکرة الفقهاء گفته است. ⁽³⁾

بعضی از شارحان مانند مرحوم مغنیه در فی ظلال و مرحوم کمره‌ای در

منهاج البراعة بعید ندانسته‌اند که وجوب در کلام امام علیه السلام حمل بر معنای حقیقی آن بشود در حالی که این سخن برخلاف اجماع فقهای ماست همان‌گونه که قبلاً از صاحب جواهر نقل کردیم،بنابراین حمل بر استحباب مؤکد،بهترین راه است.

7- دوری از زنان در میدان نبرد

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

7

أَنَّهُ شَیَّعَ جَیْشاً بِغَزْیَةٍ فَقالَ:

اعْذِبُوا عَنِ النِّسَاءِ مَا اسْتَطَعْتُمْ.

امام علیه السلام هنگامی که سپاهی را برای میدان نبرد بدرقه می‌کرد فرمود:

تا آن‌جا که می‌توانید از زنان دوری جویید. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

معنای این سخن آن است که از یاد زنان و دل‌مشغولی به آن‌ها به هنگام جنگ صرف نظر کنید و از نزدیکی با آنان امتناع ورزید،چراکه این کار،بازوان حمیّت را سست و در تصمیم خلل ایجاد می‌کند و از حرکت سریع و کوشش در جنگ بازمی‌دارد و (به‌طور کلی) هرکس از چیزی امتناع ورزد درباره او گفته می‌شود «أعْذَبَ عَنْهُ»،و«الْعاذِبْ»و«الْعَذُوب»به کسی گفته می‌شود که از خوردن

و آشامیدن امتناع ورزد.

(وَ مَعْناهُ:اصْدِفُوا عَنْ ذِکْرِ النِّساءِ وَ شُغْلِ الْقَلْبِ بِهِنَّ، وَ امْتَنَعُوا عَنِ الْمُقارَبَةِ لَهُنَّ،لِأَنَّ ذلِکَ یَفُتُّ فی عَضُدِ الْحَمِیَّةِ،وَ یَقْدَحُ فی مَعاقِدِ الْعَزیمَةِ وَ یَکْسِرُ عَنِ الْعَدُوِّ وَ یَلْفِتُ عَنِ الْإبْعادِ فِی الْغَزْوِ،وَ کُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ شَیْءٍ فَقَدْ أعْذَبَ عَنْهُ وَ الْعاذِبُ وَ الْعَذُوبُ:الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ) .

شرح و تفسیر

به هنگام مقابله با دشمن از زنان دوری کنید

امام علیه السلام هنگامی که سپاهی را برای فرستادن به میدان نبرد بدرقه می‌کرد فرمود:«تا آن‌جا که می‌توانید از زنان دوری جویید»؛ (أَنَّهُ شَیَّعَ جِیْشاً بِغَزْیَةٍ ⁽¹⁾فَقالَ:

اعْذِبوا عَنِ النِّسَاءِ مَا اسْتَطَعْتُمْ) .

مرحوم سیّد رضی در شرح این عبارت بر جمله «اعْذِبوا» به عنوان تعبیری فصیح و جالب تکیه کرده می‌گوید:معنای این سخن آن است که از یاد زنان و دل‌مشغولی به آن‌ها به هنگام جنگ صرف نظر کنید و از نزدیکی با آنان امتناع ورزید،چراکه این کار،بازوان حمیّت را سست و در تصمیم خلل ایجاد می‌کند و از حرکت سریع وکوشش در جنگ بازمی‌دارد و (به‌طور کلی) هرکس از چیزی امتناع ورزد درباره او گفته می‌شود«اعْذَبَ عَنْهُ»،و«العاذِب»و«الْعَذوب»به کسی گفته می‌شود که از خوردن و آشامیدن امتناع ورزد»؛ (وَ مَعْناهُ:اصْدِفُوا عَنْ ذِکْرِ النِّساءِ وَ شُغْلِ‌الْقَلْبِ بِهِنَّ،وَ امْتَنَعُوا عَنِ الْمُقارَبَةِ لَهُنَّ،لِأَنَّ ذلِکَ یَفُتُّ فی عَضُدِ الْحَمِیَّةِ، وَ یَقْدَحُ فی مَعاقِدِ الْعَزیمَةِ وَ یَکْسِرُ عَنِ الْعَدُوِّ وَ یَلْفِتُ عَنِ الْإبْعادِ فِی الْغَزْوِ،وَ کُلُّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ شَیْءٍ فَقَدْ أعْذَبَ عَنْهُ وَ الْعاذِبُ وَ الْعَذُوبُ:الْمُمْتَنِعُ مِنَ الْأَکْلِ وَ الشُّرْبِ) .

در بعضی از نسخ به جای«اعْذِبُوا»«اعْزِبُوا»آمده که به معنای دوری کردن است و هر دو واژه،قریب المعنی هستند.

شک نیست که انسان در صورتی در کار خود-مخصوصاً در میدان نبرد - پیشرفت می‌کند که تمام فکرش متوجه آن کار باشد؛اما اگر فکر خود را به دو یا چند کار تقسیم کند،به همان نسبت توفیقش کمتر می‌شود به خصوص اگر فکر خود را به زنان مشغول دارد که او را در حال و هوای دیگری قرار می‌دهد و از تصمیم و اراده و قدرت و قوت او می‌کاهد.به‌ویژه اگر زنان،همراه لشکر به میدان نبرد بیایند؛نبردی که مدتی به طول می‌انجامد و لشکر با آن‌ها مقاربت کنند.به یقین از توان آن‌ها می‌کاهد،زیرا بدیهی است که مقاربت منته به خروج ماده نطفه،بدن را سست می‌سازد و کثرت آن از طول عمر می‌کاهد.

به همین دلیل امام علیه السلام از پرداختن به فکر زن‌ها یا مقاربت با آنان،لشکریانش را بر حذر می‌دارد.

البته تعبیر به «مَا اسْتَطَعْتُمْ» دلیل بر این است که در موارد ضرورت و نیاز شدید،این نهی ارشادی استثنا شده است.

قابل توجه این‌که در تاریخ اسلام می‌خوانیم مشرکان به عکس این دستور،در بعضی از میدان‌های جنگ زنانشان را با خود می‌آوردند و ترانه برای آن‌ها می‌خواندند و به آن‌ها قول می‌دادند اگر پیروز شوند با آن‌ها همبستر گردند و یکی از عوامل سستی آن‌ها در جنگ همین بود. ⁽¹⁾

در جنگ‌های معاصر نیز در ماجرای جنگ ویتنام آمده است که آمریکایی‌ها پیوسته گروهی از زنان هرجایی را از آمریکا با هواپیما برای سرگرمی لشکریان خود به ویتنام می‌فرستادند و سرانجام شکست مفتضحانه‌ای دامان آن‌ها را گرفت.

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه این احتمال را داده‌اند که منظور امام علیه السلام این است که مزاحمتی برای زن‌ها تا می‌توانید ایجاد نکنید،زیرا رساندن آزار به غیر جنگجویان در اسلام ممنوع است. ⁽¹⁾

البته این احتمال برخلاف ظاهر کلام امام علیه السلام است و ظاهر کلام همان است که مرحوم سیّد رضی از آن استنباط کرده و غالب شارحان نیز همان را دنبال کرده‌اند.

از جمله اموری که ضعف این احتمال را تأیید می‌کند چیزی است که در کتاب نهایه ابن اثیر درباره معنای «اعْذِبُوا» آمده و کلام امام علیه السلام را چنین معنی می‌کند:

«إِمْنَعُوا عَنْ ذِکْرِ النِّسَاءِ أَنْفُسَکُمْ وَ شُغْلِ الْقَلْبِ بِهِنَّ،فَإِنَّ ذَلِکَ یَکْسِرُکُمْ عَنِ الْغَزْو» . ⁽²⁾

8- راه پیروزی سریع!

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

کَالْیَاسِرِ الْفَالِجِ یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

(هر گاه مسلمان دست به عمل زشتی نزند که از آشکار شدنش شرمنده می‌شود و ممکن است افرادِ پست آن را وسیله هتک حرمتش قرار دهند) به مسابقه دهنده ماهری می‌ماند که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز شود.(و سود وافری ببرد بی‌آن‌که زیانی ببیند). ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

«یاسرون»کسانی هستند که به‌وسیله پیکان‌های تیر بر شتر نحر شده بخت‌آزمایی می‌کنند و«فالج»کسی است که پیروز شده است.گفته می‌شود«فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَفَلَجَهُمْ»یعنی بر آن‌ها پیروز شد،ازاین‌رو در بعضی از رجزها می‌خوانیم:هنگامی که دیدم شخصی پیروز شد....

(الْیاسِرُونَ هُمُ الَّذینَ

یَتَضارَبُونَ بِالْقِداحِ عَلَی الْجَزُورِ.وَ الْفالِجُ:الْقاهِرُ وَ الْغالِبُ؛یُقالُ:فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ،وَ قالَ الرّاجِزُ:لَمّا رَأیْتُ فالِجاً قَدْ فَلَجا) .

شرح و تفسیر

راه پیروزی سریع!

همان گونه که در بخش سند این کلام حکمت‌آمیز آمد،این جمله قسمتی است از خطبه بیست و سوم که مرحوم سیّد رضی به منظور فصاحت و بلاغتی که دارد آن را جدا ساخته و تفسیر کرده است.

امام علیه السلام می‌فرماید:«(هر گاه مسلمان دست به عمل زشتی نزند که از آشکار شدنش شرمنده می‌شود و افرادِ پست آن را وسیله هتک حرمتش قرار می‌دهند) به مسابقه دهنده ماهری می‌ماند که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز شود.

(و از سود وافری بهره گیرد بی‌آن‌که زیانی ببیند)»؛ (کَالْیَاسِرِ الْفَالِجِ ⁽¹⁾یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ) .

مرحوم سیّد رضی در شرح این جمله می‌گوید:«یاسرون کسانی هستند که به‌وسیله پیکان‌های تیر بر شتر نحر شده بخت‌آزمایی می‌کنند و «فالج» کسی است که پیروز شده است.گفته می‌شود«فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ»یعنی بر آن‌ها پیروز شد،ازاین‌رو در بعضی از رجزها می‌خوانیم:هنگامی که دیدم شخصی پیروز شد...»؛ (الْیاسِرُونَ هُمُ الَّذینَ یَتَضارَبُونَ بِالْقِداحِ عَلَی الْجَزُورِ.وَ الْفالِجُ:الْقاهِرُ وَ الْغالِبُ؛یُقالُ:فَلَجَ عَلَیْهِمْ وَ فَلَجَهُمْ،وَ قالَ الرّاجِزُ:لَمّا رَأیْتُ فالِجاً قَدْ فَلَجا) .

مرحوم سیّد رضی به دلیل این‌که در صدد شکافتن معنای حقیقی یا کنایی

«یاسر»و«فالج»بوده،صدر این کلام را ذکر نکرده است؛ولی هرگاه به صدر آن در خطبه 23 باز گردیم معنای کامل و جامعی از این گفتار حکیمانه به دست می‌آید،زیرا امام علیه السلام می‌فرماید:«هر گاه انسان مسلمان به دنبال کار زشتی که از آشکار شدنش شرمنده شود نباشد و به کاری که افراد پست آن را وسیله هتک حرمت او قرار دهند دست نزند مانند مسابقه دهنده ماهری است که منتظر است در همان دورِ نخست پیروز گردد و سود وافری ببرد بی‌آن‌که زیانی دامان او را بگیرد»؛

(فَإِنْ رَأَی أَحَدُکُمْ لِأَخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهْلٍ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلا تَکُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَةً تَظْهَرُ فَیَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ وَیُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ کَانَ کَالْفَالِجِ الْیَاسِرِ الَّذِی یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ یُرْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَم) .

این پیروزی سریع می‌تواند پیروزی در دنیا باشد یا در سرای آخرت یا در هر دو،زیرا چنین مؤمن پاکدامنی نه بهانه به دست بدخواهان می‌دهد که از او عیب‌جویی کنند و نه کاری برخلاف رضای الهی انجام می‌دهد که در سرای آخرت دامنش را بگیرند،بنابراین او در هر دو سرا پیروز است.

نکته مهمی که در این‌جا باید به آن توجه داشت معنای«یاسر»است که بسیاری از شارحان،آن را به قمارباز تفسیر کرده و گفته‌اند:مؤمن پاکدامن مانند قماربازی است که در دور اول قمار برنده می‌شود و می‌دانیم چنین تشبیهی هرگز مناسب کلام امام علیه السلام نیست.گویا آن‌ها به تعبیر«قِداح»(چوبه‌های تیر) و«جَزُور» (شتر قربانی) توجه نکرده‌اند.

توضیح این‌که طبق آنچه از«زمخشری»در کشاف نقل شده،عرب هنگام بخت‌آزمایی ده چوبه تیر انتخاب می‌کرد و روی هرکدام اسمی می‌نوشت؛ بعضی به عنوان برنده و بعضی به عنوان بازنده.سپس شتری را خریداری می‌کردند و آن را نحر کرده به ده قسمت تقسیم می‌نمودند.تیرهای ده‌گانه را در

کیسه‌ای ریخته،مخلوط می‌کردند و کسی که مورد اعتماد آن‌ها بود دست می‌کرد تیرها را یکی بعد از دیگری بیرون می‌آورد:هفت چوبه تیر که هرکدام نام خاصی بر آن نوشته شده بود و هرکدام سهمی می‌بردند.سهم برترین،«مُعَلّی»نام داشت اما سه چوبه دیگر هیچ‌کدام سهمی نداشتند بلکه هرکس آن چوبه‌ها به نام او می‌افتاد می‌بایست یک‌سوم از قیمت شتر را بپردازد و در پایان،برندگان،سهام خود را به فقرا می‌دادند و چیزی از آن را نمی‌خوردند و به این کار افتخار می‌کردند. ⁽¹⁾

«قِداح» ،اشاره به آن چوب‌های تیر است و«جَزور»اشاره به شتری است که برای این کار انتخاب می‌کردند.

با توجه به آنچه گفته شد روشن می‌شود این کار گرچه نوعی بخت‌آزمایی بوده-نه قمار-ولی سرانجامش خدمتی به فقرا محسوب می‌شده است،بنابراین گرچه اصل این کار از نظر شرعی باطل است،ولی آن زشتی و قبحی که در مسئله قمار است،مخصوصاً با توجه به پایان آن،دیده نمی‌شود و تشبیه امام علیه السلام تشبیه فصیح و بلیغی است.

از آن‌جا که مؤمن پاکدامنی که بهانه به دست بدخواهان نمی‌دهد به سرعت در کارهایش پیروز می‌شود از آن تعبیر به «فالج» شده که از مادّه«فَلج»(بر وزن گنج) به معنای پیروزی است و تعبیر به «أوَّلُ فَوْزَةٍ» شده که معنای نخستین پیروزی را دارد.

9- از همه نزدیک‌تر به دشمن

اشاره

و فی حدیثه علیه السلام

کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللّه صلی الله علیه و آله،فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا

أَقْرَبَ إِلَی الْعَدُوِّ مِنْهُ.

در حدیثی امام علیه السلام فرمود:

هر گاه آتش جنگ،سخت شعله‌ور می‌شد ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه می‌بردیم و در آن هنگام هیچ‌یک از ما به دشمن از او نزدیک‌تر نبود! ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی (در تفسیر این کلام شریف) می‌گوید:

معنای این سخن این است که وقتی ترس از دشمن شدید می‌شد و جنگ

به‌گونه‌ای بود که گویا می‌خواهد جنگجویان را در کام خود فرو ببرد مسلمانان به پیامبر صلی الله علیه و آله پناهنده می‌شدند تا رسول خدا صلی الله علیه و آله شخصاً به نبرد پردازد و خداوند به برکت وجود او نصرت و پیروزی را بر آنان نازل کند و در سایه آن حضرت ایمن گردند.جمله«إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ»کنایه از شدت کارزار است و دراین‌باره سخنان فراوانی گفته شده که بهترین آن‌ها این است که امام علیه السلام گرمای جنگ را به شعله‌های سوزان آتش تشبیه کرده است که حرارت و سرخی،هر دو را دربر دارد و از اموری که این نظر را تقویت می‌کند سخن رسول اللّه صلی الله علیه و آله در جنگ «حنین»(هوازن) است؛وی هنگامی که نبرد سخت و شمشیر زدن مردم را در آن جنگ مشاهده کرد فرمود:«الآنَ حَمِیَ الْوَطیسُ (الان آتش جنگ شعله‌ور شد)، زیرا«وَطیس»به معنای تنور آتش است و رسول خدا صلی الله علیه و آله گرمای جنگ را که از درگیری جنگجویان به وجود آمده بود به گرمی جنگ و افروختگی آن تشبیه فرموده است.

این فصل (که ناظر به تفسیر بعضی از واژه‌ها و جمله‌های فصیح و بلیغ آن حضرت علیه السلام بود) پایان یافت و به شیوه سابق در نقل کلمات قصار بازمی‌گردیم.

(وَ مَعْنی ذلِکَ أنَّهُ إذا عَظُمَ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ،وَ اشْتَدَّ عِضاضُ الْحَرْبِ فَزِعَ الْمُسْلِمُونَ إلی قِتالِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِنَفْسِهِ،فَیُنْزِلُ اللّهُ عَلَیْهِمُ النَّصْرُ بِهِ،وَ یَأمَنُونَ مِمّا کانُوا یَخافُونَهُ بِمَکانِهِ.وَ قَوْلُهُ:«إذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ»کِنایَةٌ عَنِ اشْتِدادِ الْأَمْرِ،وَ قَدْ قیلَ فِی ذلِکَ أَقْوالٌ أَحْسَنُها:أنَّهُ شَبَّهَ حَمْیَ الْحَرْبِ بِالنّارِ الَّتِی تَجْمَعُ الْحَرارَةَ وَ الْحُمْرَةَ بِفِعْلِها وَ لَوْنِها وَ مِمّا یُقَوّی ذلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله،وَ قَدْ رَأی مُجْتَلَدَ النّاسِ یَوْمَ حُنَیْنٍ وَ هِیَ حَرْبُ هَوازِنَ:«الآنَ حَمِی الْوَطیسُ»فَالْوَطیسُ:مُسْتَوْقَدُ النّارِ،فَشَبَّهَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَا اسْتَحَرَّ مِنْ جِلادِ الْقَوْمِ بِاحْتِدامِ النّارِ وَ شِدَّةِ الْتِهابِها.

إنْقَضی هذَا الْفَصْلُ وَ رَجَعْنا إلی سُنَنِ الْفَرَضِ الْأوّلِ فِی هذَا الْبابِ).

شرح و تفسیر

روز جنگ از همه نزدیک‌تر به دشمن،رسول خدا صلی الله علیه و آله بود

در این کلام شریف که در منابع بسیار زیادی،پیش و پس از سیّد رضی،با تفاوت‌هایی نقل شده،امام علیه السلام به موقعیت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در میدان جنگ اشاره مهمی می‌کند و می‌فرماید:«هرگاه آتش جنگ،سخت شعله‌ور می‌شد ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه می‌بردیم و در آن هنگام هیچ‌یک از ما به دشمن از او نزدیک‌تر نبود»؛ (کُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللّه صلی الله علیه و آله،فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ مِنَّا أَقْرَبَ إِلَی الْعَدُوِّ مِنْهُ) .

سیّد رضی رحمه الله که هدفش شرح نکته‌های فصیح و بلیغ این جمله بوده است می‌گوید:«معنای این سخن این است که وقتی ترس از دشمن شدید می‌شد و جنگ به‌گونه‌ای بود که گویا می‌خواهد جنگجویان را در کام خود فرو ببرد مسلمانان به پیامبر صلی الله علیه و آله پناهنده می‌شدند تا رسول خدا صلی الله علیه و آله شخصاً به نبرد پردازد و خداوند به برکت وجود او نصرت و پیروزی را بر آنان نازل کند و در سایه آن حضرت ایمن گردند»؛ (وَ مَعْنی ذلِکَ أنَّهُ إذا عَظُمَ الْخَوْفُ مِنَ الْعَدُوِّ،وَ اشْتَدَّ عِضاضُ الْحَرْبِ فَزِعَ الْمُسْلِمُونَ إلی قِتالِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله بِنَفْسِهِ،فَیُنْزِلُ اللّهُ عَلَیْهِمُ النَّصْرُ بِهِ،وَ یَأمَنُونَ مِمّا کانُوا یَخافُونَهُ بِمَکانِهِ) .

سپس می‌افزاید:«جمله «إذَا احْمَرَّ الْبَأسُ» کنایه از شدت کارزار است و دراین‌باره سخنان فراوانی گفته شده که بهترین آن‌ها این است که امام علیه السلام

گرمای جنگ را به شعله‌های سوزان آتش تشبیه کرده است که حرارت و سرخی، هر دو را دربر دارد و از اموری که این نظر را تقویت می‌کند سخن رسول اللّه صلی الله علیه و آله در جنگ«حنین»(هوازن) است؛وی هنگامی که نبرد سخت و شمشیر زدن مردم را در آن جنگ مشاهده کرد فرمود: «الآنَ حَمِیَ الْوَطیسُ (الان آتش جنگ شعله‌ور شد)، زیرا «وَطیس» به معنای تنور آتش است و رسول خدا صلی الله علیه و آله گرمای جنگ را که از درگیری جنگجویان به وجود آمده بود به گرمی جنگ و افروختگی آن تشبیه فرموده است»؛ (وَ قَوْلُهُ:«إذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ»کِنایَةٌ عَنِ اشْتِدادِ الْأَمْرِ،وَ قَدْ قیلَ فِی ذلِکَ أَقْوالٌ أَحْسَنُها:أنَّهُ شَبَّهَ حَمْیَ الْحَرْبِ بِالنّارِ الَّتِی تَجْمَعُ الْحَرارَةَ وَ الْحُمْرَةَ بِفِعْلِها وَ لَوْنِها وَ مِمّا یُقَوّی ذلِکَ قَوْلُ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله،وَ قَدْ رَأی مُجْتَلَدَ النّاسِ یَوْمَ حُنَیْنٍ وَ هِیَ حَرْبُ هَوازِنَ:«الآنَ حَمِی الْوَطیسُ»فَالْوَطیسُ:مُسْتَوْقَدُ النّارِ، فَشَبَّهَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله مَا اسْتَحَرَّ مِنْ جِلادِ الْقَوْمِ بِاحْتِدامِ النّارِ وَ شِدَّةِ الْتِهابِها) .

آنچه تا این‌جا آمد مربوط به تفسیر کلمات و جمله‌های این حدیث شریف و ارزیابی فصاحت و بلاغت آن بود؛اما آنچه به محتوای این کلام شریف مربوط است فراتر از این‌هاست:

امیر مؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام که می‌فرمود:

«وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا؛ به خدا سوگند اگر تمام عرب،دست به دست هم دهند و به جنگ با من برخیزند من هرگز به میدان جنگ پشت نخواهم کرد». ⁽¹⁾

همچنین در جای دیگر می‌فرماید:

«وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّه؛ به خدا سوگند انس و علاقه فرزند ابوطالب به مرگ و شهادت از علاقه طفل شیرخوار به پستان مادرش بیشتر است». ⁽²⁾

در یک کلمه،همان علی بن ابی‌طالبی که در جنگ احزاب و خیبر و بدر و...

رشادت‌های بی‌مانندی در برابر دشمن نشان داد و شجاعان عرب را بر خاک افکند می‌گوید:«هنگامی که آتش جنگ شعله‌ور می‌شد ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه می‌بردیم و او از همه به تیررس دشمن نزدیک‌تر بود».

این مسئله واقعاً عجیب است،فرمانده دشمن معمولاً در تیررس دشمن قرار نمی‌گیرد آن هم به‌گونه‌ای که از همه به تیررس دشمن نزدیک‌تر باشد تا بتواند مدیریت لشکر را انجام دهد.این نشانه مهمی از شجاعت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و توکل او بر ذات پاک پروردگار و آرامش بخشیدن به نفرات لشکر است تا آن‌ها بدانند یاری خداوند در انتظارشان است و به یقین پیروز می‌شوند و هرگز احتمال شکست را در وجود خود راه ندهند که این خود عامل مهم پیروزی در میدان نبرد است.

برخلاف آنچه بعضی می‌پندارند که پیامبر صلی الله علیه و آله شخصاً در میدان جنگ به مبارزه برنمی‌خاست،مورخان اسلامی نوشته‌اند که در جنگ‌های فراوانی شخصاً وارد میدان نبرد شد؛از جمله«ابن اسحاق»در کتاب تاریخ خود می‌نویسد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نُه غزوه از غزوات اسلامی شخصاً به نبرد پرداخت،در جنگ بدر،احد،خندق،بنی‌قریظه،بنی‌المصطلق،خیبر،فتح،حنین و طائف.و بعضی بیش از این تعداد را شمرده‌اند. ⁽¹⁾

در تفسیر قمی آمده است:هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ احد گروهی از یاران خود را دید که به سوی کوه‌های اطراف احد فرار می‌کنند کلاه‌خود را از سر خود برداشت و فریاد زد:من رسول خدایم،کجا فرار می‌کنید؟ از خدا و پیغمبرش؟ (و امیرمؤمنان علی علیه السلام همچنان در کنار او بود و با آن حضرت دفاع می‌کرد). ⁽²⁾

در جنگ«هوازن»(روز حنین) لشکر اسلام بسیار زیاد بود،زیرا این جنگ

بعد از فتح مکه واقع شد.در عین حال چون مشرکان در نقاط مختلف مخفی شده بودند و کمین کرده بودند و ناگهان بر لشکر اسلام تاختند،بسیاری از مسلمانان فرار کردند هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله این صحنه را دید،به عباس که صدای رسایی داشت فرمود:مردم را صدا بزن و عهد و پیمان و بیعتی را که من بر آن‌ها دارم به یادشان بیاور.عباس با صدای بلند همه را صدا زد.شب بود و همه جا ظلمانی و دشمنان از دره‌ها و کمین‌گاه‌ها با شمشیر و سلاح‌های دیگر به مسلمانان حمله می‌کردند.ناگهان صورت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مانند قرص ماه درخشیدن گرفت و شخصاً مسلمانان را صدا زد که عهد و پیمانی را که با خدا بستید چه شد؟ همگی پیام پیامبر صلی الله علیه و آله را شنیدند و به سوی او حرکت کردند و با دشمن پیکار نمودند و پیروز شدند. ⁽¹⁾

علامه مجلسی رحمه الله در جلد شانزدهم بحار الانوار در بحث شجاعت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این حدیث را از علی علیه السلام نقل می‌کند:

«لَقَدْ رَأَیْتُنِی یَوْمَ بَدْرٍ وَ نَحْنُ نَلُوذُ بِالنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ أَقْرَبُنَا إِلَی الْعَدُوِّ وَ کَانَ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ یَوْمَئِذٍ بَأْساً؛ من در روز جنگ بدر شاهد و ناظر بودم که ما به پیامبر صلی الله علیه و آله پناه می‌بردیم و او از همه ما به دشمن نزدیک‌تر و از برجسته‌ترین جنگجویان در آن روز بود». ⁽²⁾

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود از«واقدی»نقل می‌کند که در روز احد هنگامی که آن صدمات را بر وجود پیامبر صلی الله علیه و آله وارد کردند علی علیه السلام فرمود:

قسم به خدایی که او را به حق مبعوث کرد

«ما زالَ شِبْراً واحد إنّه لَفی وَجْهِ الْعَدُوِّ تَثُوبُ إلَیْهِ طائِفَةٌ مِنْ أصْحابِهِ مَرّةً وَ تَتَفَرَّقُ عَنْهُ مَرَّةً؛ آن حضرت صلی الله علیه و آله حتی یک وجب از برابر دشمنان عقب‌نشینی نکرد و در این حال،گاه گروهی از یارانش به سوی او می‌آمدند و گاه پراکنده می‌شدند (اما او همچون کوه ایستاده بود)». ⁽³⁾

مرحوم سیّد رضی به این‌جا که می‌رسد می‌گوید:«این فصل (که ناظر به تفسیر بعضی از واژه‌ها و جمله‌های فصیح و بلیغ آن حضرت علیه السلام بود) پایان یافت و به شیوه سابق در نقل کلمات قصار بازمی‌گردیم»؛ (إنْقَضی هذَا الْفَصْلُ وَ رَجَعْنا إلی سُنَنِ الْفَرَضِ الْأوّلِ فِی هذَا الْبابِ) .

گفتار حکیمانه 261- گلایه شدید امام علیه السلام از سُستی بعضی از یارانش

اشاره

و قال علیه السلام

لَمّا بَلَغَهُ إغارَةُ أصْحابِ مُعاوِیَةَ عَلَی الْأنْبارِ،فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ ماشِیاً حَتّی أَتَی‌النُّخَیْلَةَ فَأدْرَکَهُ النّاسُ،وَ قالُوا:یا أَمیرَ الْمُؤمِنینَ نَحْنُ نَکْفیکَهُمْ،فَقَالَ

مَا تَکْفُونَنی أَنْفُسَکُمْ،فَکَیْفَ تَکْفُونَنی غَیْرَکُمْ؟ إِنْ کَانَتِ الرَّعَایَا قَبْلی لَتَشْکُو حَیْفَ رُعَاتِهَا،وَ إِنَّنی الْیَوْمَ لَأَشْکُو حَیْفَ رَعِیَّتی کَأَنَّنی الْمَقُودُ وَ هُمُ القَادَةُ،أَو الْمَوْزُوعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةُ!

این سخن را هنگامی امام علیه السلام بیان فرمود که خبر حمله اصحاب معاویه به انبار (یکی از شهرهای شمالی عراق) و غارت کردن آن‌جا را شنید.امام علیه السلام شخصاً پیاده به طرف نخیله (منزلگاهی نزدیک کوفه که محل اجتماع لشکر بود) حرکت کرد.مردم خود را به امام علیه السلام رساندند و عرض کردند:ای امیرمؤمنان ما از عهده آنان برمی‌آییم (و آن‌ها را سر جای خود می‌نشانیم).

امام علیه السلام فرمود:

شما از عهده مشکلات خود برنمی‌آیید چگونه می‌توانید مشکل دیگران را از من

دفع کنید.رعایای پیش از من از ستم فرمانروایانشان شکایت داشتند؛اما من امروز از ستم رعیتم شکایت دارم.گویی من پیروم و آن‌ها پیشوا و من محکومم و آن‌ها حاکم. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی در این‌جا می‌افزاید:«هنگامی که امام علیه السلام این سخن را در ضمن یک گفتار طولانی-که قسمت برگزیده‌ای از آن ضمن خطبه‌ها گذشت - بیان کرد،دو نفر از یارانش جلو آمدند.یکی از آن‌ها عرض کرد:من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم.امر فرما تا اطاعت کنیم.امام علیه السلام فرمود:شما دو نفر در برابر آنچه من می‌خواهم (که بسیج یک سپاه است)،چه‌کاری می‌توانید انجام دهید؟ (فَلَمّا قالَ علیه السلام هذَا الْقَوْلَ،فی کَلامٍ طَویلٍ قَدْ ذَکَرْنا مُختارَهُ فِی جُمْلَةِ الْخُطَبِ، تَقَدَّمَ إِلَیْهِ رَجُلانِ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ أَحَدَهُما:إنّی لا أمْلِکُ إلّا نَفْسی وَ أخی فَمُرْ بِأَمْرِکَ یا أمِیرَ الْمُؤمِنینَ نُنْقَدْ لَهُ،فَقالَ علیه السلام:وَ أَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ؟) .

شرح و تفسیر

گلایه شدید امام علیه السلام از سُستی بعضی از یارانش

همان گونه که در بیان اسناد این کلام شریف اشاره شد،این سخن مربوط به خطبه 27 نهج البلاغه است.توضیح این‌که یکی از شیطنت‌های معاویه این بود که برای تضعیف روحیه مردم عراق و به خصوص سربازان امیرمؤمنان علی علیه السلام گهگاهی عده‌ای را می‌فرستاد تا حمله‌های غافلگیرانه و ناجوانمردانه‌ای به شهرهایی که نزدیک مرز شام بود انجام دهند؛عده‌ای را به قتل برسانند،جمعی را مجروح کنند واموالی را به غارت ببرند.این همان روشی است که در طول تاریخ جباران خودکامه از آن بهره‌گیری می‌کردند.

در یکی از این حملات که در شهر مرزی انبار (این شهر اکنون نزدیک مرزهای سوریه و اردن است) به‌وسیله«سفیان بن اوس»انجام گرفت،هنگامی که خبر به امام علیه السلام رسید بسیار ناراحت شد.در کوفه خطبه‌ای خواند (خطبه 27 نهج‌البلاغه معروف به خطبه جهاد) و سخت لشکریان،اصحاب خود و مردم کوفه را ملامت و نکوهش کرد،زیرا این جسارت اصحاب معاویه ناشی از بی‌تفاوتی مردم کوفه بود.آن‌گاه امام علیه السلام سکوت کرد تا عکس‌العمل مردم را در مقابل آن خطبه آتشین ببیند.همه خاموش شدند و سخنی نگفتند.

مرحوم سیّد رضی خلاصه این ماجرا را به این صورت نقل کرده است:

«هنگامی که امام علیه السلام خبر حمله یاران معاویه به انبار و غارت آن‌جا را شنید

شخصاً پیاده به سوی«نخیله»که لشکرگاه معروف کوفه بود به راه افتاد.مردم نیز به دنبال آن حضرت به راه افتادند؛(جمعی از سرشناسان اصحاب) عرض کردند:

ای امیرمؤمنان! شما بازگردید ما این مشکل را حل می‌کنیم»؛ (لَمَّا بَلَغَهُ إِغَارَةُ أَصْحَابِ مُعَاوِیَةَ عَلَی الْأَنْبَارِ فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ مَاشِیاً حَتَّی أَتَی النُّخَیْلَةَ وَ أَدْرَکَهُ النَّاسُ وَ قَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ نَحْنُ نَکْفِیکَهُمْ) .

در این‌جا بود که امام علیه السلام فرمود:«شما از عهده حل مشکلات خودتان با من برنمی‌آیید چگونه می‌خواهید مشکل دیگران را از من دفع کنید؟»؛ (فَقَالَ مَا تَکْفُونَنِی أَنْفُسَکُمْ فَکَیْفَ تَکْفُونَنِی غَیْرَکُمْ) .

اشاره به این‌که شما قادر به دفاع از خویشتن نیستید چگونه می‌توانید از من دفاع کنید.دشمن به سرزمین شما حمله می‌کند،نفرات شما را به قتل می‌رساند، اموالتان را غارت می‌کند و شما نشسته‌اید و تماشا می‌کنید!

سپس می‌افزاید:«(مشکل دیگر این است که) رعایای پیشین از ستم فرمانروایان خود شکایت می‌کردند؛ولی من امروز از ستم رعیتم شکایت دارم»؛ (إِنْ کَانَتِ الرَّعَایَا قَبْلِی لَتَشْکُو حَیْفَ رُعَاتِهَا وَ إِنَّنِی الْیَوْمَ لَأَشْکُو حَیْفَ رَعِیَّتِی) .

اشاره به این‌که شما گوش به سخنان من نمی‌دهید،فرمان من را اطاعت نمی‌کنید.گویا دشمن،این را احساس کرده و بی‌مهابا به سرزمین شما حمله می‌کند.می‌داند که شما مرد جنگ و دفاع از آبرو و حیثیت و سرزمینتان نیستید و همین امر سبب جسارت او شده است.

این سخن شبیه مطلبی است که در خطبه 121 وارد شده که امام علیه السلام می‌فرماید:

«أُرِیدُ أَنْ أُدَاوِیَ بِکُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِی کَنَاقِشِ الشَّوْکَةِ بِالشَّوْکَة؛ من می‌خواهم به‌وسیله شما دردم را درمان کنم در حالی که خودتان درد من هستید».

در پایان می‌افزاید:«گویی من پیرو هستم و آن‌ها پیشوا یا من فرمان‌بر و محکومم و آن‌ها فرمانده و حاکم»؛ (کَأَنَّنِی الْمَقُودُ وَ هُمُ الْقَادَةُ أَوِ الْمَوْزُوعُ وَ هُمُ الْوَزَعَةُ) .

«وَزَعَة» جمع«وازِع»از ماده«وَزْع»(بر وزن نزع) در اصل به معنای علاقه شدید به چیزی است که انسان را از امور دیگر بازمی‌دارد.سپس به معنای بازداشتن استعمال شده است.این تعبیر هرگاه در مورد لشکر یا صفوف دیگر به‌کار رود مفهومش این است که آن‌ها را نگاه دارند تا آخرین نفرات به آن‌ها ملحق شوند و از پراکندگی آن‌ها جلوگیری نمایند.از آن‌جا که این کار به‌وسیله شخص حاکم و فرمانده انجام می‌گیرد،واژه«وازع»به معنای حاکم و فرمانده استعمال شده است که در جمله بالا همین معنا منظور است.

سیّد رضی رحمه الله پس از ذکر این جمله می‌افزاید:«هنگامی که امام علیه السلام این سخن را در ضمن گفتاری طولانی-که قسمت برگزیده‌ای از آن ضمن خطبه‌ها گذشت - بیان کرد،دو نفر از یارانش جلو آمدند. یکی از آن‌ها عرض کرد:من جز اختیار خودم و برادرم را ندارم،امر فرما تا اطاعت کنیم.امام علیه السلام فرمود:شما دو نفر در برابر آنچه من می‌خواهم (که بسیج یک سپاه است)،چه کاری می‌توانید انجام دهید؟ (فَلَمّا قالَ علیه السلام هذَا الْقَوْلَ،فی کَلامٍ طَویلٍ قَدْ ذَکَرْنا مُختارَهُ فِی جُمْلَةِ الْخُطَبِ، تَقَدَّمَ إِلَیْهِ رَجُلانِ مِنْ أصْحابِهِ فَقالَ أَحَدَهُما:إنّی لا أمْلِکُ إلّا نَفْسی وَ أخی فَمُرْ بِأَمْرِکَ یا أمِیرَ الْمُؤمِنینَ نُنْقَدْ لَهُ،فَقالَ علیه السلام:وَ أَیْنَ تَقَعَانِ مِمَّا أُرِیدُ؟) .

سرانجام،این سخنان در آنان اثر کرد و گروه زیادی بیدار شدند و«سعید بن قیس همدانی»با هشت هزار نفر به تعقیب سپاه غارتگر معاویه پرداختند؛اما آن‌ها فرار را بر قرار ترجیح داده و از مرزهای عراق گریخته بودند.

نکته: یاران بی‌وفا!

یاران بی‌وفا!

از خطبه‌ها و کلمات مختلف امیرمؤمنان علی علیه السلام استفاده می‌شود که آن حضرت از سستی جمعی از اصحاب و یاران خود بسیار افسرده و ناراحت بود

و معتقد بود اگر آن‌ها مردان شجاع و اهل کارزار بودند هرگز معاویه و شامیان نمی‌توانستند کشور اسلام را به دو پاره تقسیم کنند و حکومتی خودکامه و به سبک سلاطین جور در منطقه خود به وجود آورند؛حکومتی که بعدها نیز سرچشمه انواع مفاسد و مظالم در کشور اسلام شد و چهره تاریخ اسلام را مشوه ساخت و آثار پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را در مناطق مختلفی کم‌رنگ یا بی‌رنگ نمود و چقدر دردناک است برای فرماندهی که از هر نظر آماده دفع دشمن باشد،هم برنامه داشته باشد و هم تدبیر و هم قوت و قدرت؛ولی نفرات او با وی هماهنگ نگردند تا آن‌جا که افراد ناآگاه گمان برند اشکال در فرمانده و حاکمان است.

سوز دل امیرمؤمنان علی علیه السلام را از این وضعیت،در خطبه‌ها و نامه‌ها و کلمات قصار آن حضرت به خوبی مشاهده می‌کنیم.

گفتار حکیمانه 262-نخست حق را بشناس سپس پیروانش را

اشاره

وَ قِیلَ إنَّ الْحارِثَ بْنَ حُوطٍ أتاهُ فَقالَ:أَ تَرانی أَظُنُّ أصْحابَ الْجَمَلِ کانُوا عَلی ضَلالَةٍ؟

فَقَالَ علیه السلام

یَا حَارِثُ،إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ! إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ،وَ لَمْ تَعْرَفِ الْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ.

فَقالَ الْحارِثُ:فَإِنّی أعْتَزِلُ مَعَ سَعیدِ بْنِ مالِکٍ وَ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عُمَرَ،فَقَالَ علیه السلام إِنَّ سَعِیداً وَ عَبْدَ اللّهِ بْن عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا الْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلَا البَاطِلَ.

بعضی گفته‌اند:(شخصی به نام)«حارث بن حوط»(که از یاران آن حضرت علیه السلام محسوب می‌شد؛ولی راه خطا را می‌پیمود) خدمت حضرت آمد و عرض کرد:

شما فکر می‌کنید من هم لشکر جمل را گمراه می‌دانم؟ (چنین نیست)

امام علیه السلام فرمود:

«ای حارث! تو به پایین نگاه کردی نه به بالای سرت به همین دلیل حیران و سرگردان شدی (اگر به من و جمعیت مهاجران و انصار پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه می‌کردی

در شناخت حق گرفتار سرگردانی نمی‌شدی) تو حق را نشناختی تا کسانی را که به سراغ حق آمده‌اند بشناسی.باطل را نیز نشناخته‌ای تا کسانی را که به سراغ باطل رفته‌اند شناسایی کنی».

حارث (برای تبرئه خود) گفت:«من همراه سعید بن مالک (سعد بن مالک، مشهور به سعد ابی وقاص) و عبداللّه بن عمر کناره‌گیری می‌کنم (و بی‌طرف می‌مانم)».

امام علیه السلام فرمود:«سعید (سعد) و عبداللّه بن عمر حق را یاری نکردند و باطل را نیز خوار نساختند (آن‌ها راه خطا پیمودند،چگونه به آن‌ها اقتدا می‌کنی؟)». ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

نخست حق را بشناس سپس پیروانش را

بعضی گفته‌اند:(شخصی به نام)«حارث بن حوط»(که از یاران آن حضرت علیه السلام محسوب می‌شد ولی راه خطا را می‌پیمود) خدمت حضرت آمد و عرض کرد:شما فکر می‌کنید من هم لشکر جمل را گمراه می‌دانم؟ (چنین نیست)»؛ (وَ قِیلَ إنَّ الْحارِثَ بْنَ حُوطٍ أتاهُ فَقالَ:أَ تَرانی أَظُنُّ أصْحابَ الْجَمَلِ کانُوا عَلی ضَلالَةٍ؟) .

امام علیه السلام فرمود:«ای حارث! تو به زیر دست خود نگاه کردی نه به بالای سرت به همین دلیل حیران و سرگردان شدی (اگر به من و جمعیت مهاجران و انصار پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه می‌کردی در شناخت حق گرفتار سرگردانی نمی‌شدی) تو حق را نشناختی تا کسانی را که به سراغ حق آمده‌اند بشناسی.باطل را نیز نشناخته‌ای تا کسانی را که به سراغ باطل رفته‌اند شناسایی کنی»؛ (یَا حَارِثُ،إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ فَحِرْتَ! إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ،وَ لَمْ تَعْرَفِ الْبَاطِلَ فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ) .

حارث (برای تبرئه خود) گفت:«من همراه سعید بن مالک (سعد بن مالک، مشهور به سعد ابی وقاص) و عبد اللّه بن عمر کناره‌گیری می‌کنم (و بی‌طرف می‌مانم)»؛ (فَإِنّی أعْتَزِلُ مَعَ سَعیدِ بْنِ مالِکٍ وَ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عُمَرَ) .

امام علیه السلام فرمود:«سعید (سعد) و عبداللّه بن عمر حق را یاری نکردند و باطل را

نیز خوار نساختند (آن‌ها راه خطا پیمودند،چگونه به آن‌ها اقتدا می‌کنی؟)»؛ (فَقال علیه السلام:إِنَّ سَعِیداً وَ عَبْدَ اللّهِ بْن عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا الْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلَا البَاطِلَ) .

می‌دانیم که در ماجرای جنگ جمل،مردم به سه گروه تقسیم شدند:گروه اوّل،مؤمنان آگاه بودند که دست به دامان امیرمؤمنان علی علیه السلام زدند و بر بیعتی که با او کرده بودند ثابت‌قدم ماندند و به فرمان آن حضرت برای خاموش کردن آتش فتنه«طلحه»و«زبیر»به بصره آمدند.گروه دوم،فریب‌خوردگانی بودند که به تحریک«طلحه»،«زبیر»،«عایشه»و«معاویه»بیعت خود را شکستند و یا هرگز بیعت نکردند و در مقابل آن حضرت ایستادند.گروه کوچکی نیز بودند که بی‌طرفی را برگزیدند و به گمان باطل،به احتیاط عمل کردند؛نه به صفوف یاران علی علیه السلام پیوستند و نه دنبال«طلحه»و«زبیر»به راه افتادند که از جمله آن‌ها«سعد بن ابی وقاص»و«عبداللّه بن عمر»بودند.

در کلام مورد بحث به نام«حارث بن حوط»که شخص سرشناسی نبود برخورد می‌کنیم که خدمت امام علیه السلام رسید و اظهار داشت که من باور نمی‌کنم لشکر جمل گمراه بوده‌اند.امام علیه السلام با گفتار حکیمانه خود درسی به او و افراد هم‌فکرش داد و فرمود:سرچشمه اشتباه تو این است که به زیردست خود نگاه کرده‌ای؛یعنی به افراد فرومایه و نادان و بی‌سروپا،به پیمان‌شکنان و فتنه‌انگیزان؛ و به بالای سرت-که اشاره به خود آن حضرت و مهاجران و انصاری است که در رکاب آن حضرت بودند-نگاه نکردی.اگر این‌گونه می‌نگریستی هرگز در بی‌طرفی توأم با سرگردانی نمی‌ماندی و راه صحیح را برمی‌گزیدی.

سپس امام علیه السلام به اصلی کلی و مهم اشاره کرده فرمود:راه صحیح این است که اول حق را بشناسی و آن را معیار قرار دهی.هرکس به سراغ آن آمد آن را خوب بدانی،خواه از افراد برجسته باشد یا از افراد ناشناخته.همچنین باطل را خوب بشناسی و بر اساس آن طرفداران باطل را شناسایی کنی،خواه از افراد برجسته

باشند یا از مردم عادی.

اشاره به این‌که تو نگاه به«طلحه»و«زبیر»کردی که از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و روزی در رکاب آن حضرت جهاد و فداکاری داشتند و همچنین به همسر پیغمبر صلی الله علیه و آله عایشه نگریستی و حق و باطل را بر معیار آن‌ها قرار دادی و این اشتباه بزرگ توست.

هنگامی که«حارث»برای توجیه کار خود به کار«سعد بن ابی وقّاص» و«عبداللّه بن عمر»اشاره کرد،حضرت در پاسخ او فرمود:اشتباه بزرگ آن‌ها این بود که بی‌طرف ماندند؛نه حق را انتخاب کردند و نه باطل را.بالاخره در میان این دو گروه حتماً یکی بر حق بود؛خوب بود گروه حق را شناسایی و از آن دفاع می‌کردند،بنابراین آن‌ها قطعاً خطاکار بودند.

در این‌که منظور از جمله «لَمْ یَخْذُلَا الْباطِلَ» چیست؟ گفته شده منظور این است که آن‌ها با سکوتشان در برابر اصحاب جمل و اهل شام،باطل را یاری کردند،زیرا خذلان به معنای ترک یاری است،بنابراین «لَمْ یَخْذُلا» به معنای یاری کردن است.

همین جمله در حکمت 18 به صورت دیگری آمده که هماهنگ‌تر با مقصود امام علیه السلام است؛در آن‌جا امام علیه السلام درباره کسانی که از جنگ کردن با شورشیان به همراه او خودداری کرده بودند می‌فرماید:

«خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ؛ آن‌ها دست از یاری حق برداشتند (و حق را تنها گذاشتند) و باطل را نیز یاری نکردند».

به هر حال تمام این‌ها،نکوهش افرادی است که به گمان خود راه تقوا را می‌پویند و در حوادث مهم مذهبی و اجتماعی و سیاسی بی‌طرف می‌مانند؛همان بی‌طرفی که نشان عدم مسئولیت در برابر حق و باطل است.در طول تاریخ اسلام به این‌گونه افراد برخورد می‌کنیم و امروز هم در جامعه خود کسانی را می‌بینیم که

همین مسیر غلط را می‌پیمایند و گمان می‌کنند در طریق تقوا و پرهیزکاری گام گذاشته‌اند.

نکته

معرفی چند چهره

در مقدمه این کلام حکیمانه،نام«حارث بن حوط»که در بعضی از نسخ به جای«حوط»،«خوط»آمده به چشم می‌خورد.او فرد ناشناسی است و در کتب رجال کمتر درباره او سخن گفته‌اند.همین مقدار معلوم است که در داستان جنگ جمل بی‌طرفی را برگزید و به کار«سعد بن ابی وقاص»و«عبداللّه بن عمر»استناد جست که امیرمؤمنان علیه السلام آن پاسخ دندان‌شکن را به او داد.

مرحوم علامه«نمازی»در مستدرک رجال الحدیث می‌نویسد:او از اصحاب امیرمؤمنان علیه السلام؛ولی آدم نادرست و نکوهیده‌ای بود.

اما«سعد بن مالک»(که در متن بالا به اشتباه«سعید بن مالک»ذکر شده،همان «سعد بن ابی وقاصِ»معروف است که نام پدرش مالک بود و به دلیل رشادت‌هایی که در فتح قادسیه از خود نشان داد در تاریخ اسلام مشهور شد و به همین جهت،عمر او را به عنوان یک نفر از شورای شش نفری خود برای انتخاب خلیفه بعدی برگزید؛ولی هنگامی که مردم با امیرمؤمنان علی علیه السلام بیعت کردند،از بیعت با آن حضرت خودداری کرد و گوشه‌نشینی را انتخاب نمود.البته بعد از امیرمؤمنان علیه السلام با معاویه نیز رابطه خوبی نداشت و بعضی از فضایل علی علیه السلام را آشکارا بیان می‌کرد.از جمله هنگامی که معاویه نامه‌ای به او و«عبداللّه بن عمر»و«محمد بن مسلمه»در زمان حیات امیرمؤمنان علی علیه السلام نوشت و آن‌ها را به یاری خود برای خون‌خواهی عثمان طلبید،هرکدام به او پاسخی دادند و«سعد بن ابی وقاص»اشعاری در پاسخ او نوشت که بعضی از آن چنین است:

مُعاوی دائُکَ داءُ الْعَیاءِ وَ لَیْسَ ما تَجیءَ بِهِ دَواءٌ

أَ یَدْعُونی أبُو الْحَسَنُ عَلیٌ فَلَمْ أرْدُدْ عَلَیْهِ ما یَشاءُ

أَ تَطْمَعُ فِی الَّذی أعْیا عَلِیّاً عَلی ما قَدْ طَمَعْتَ بِهِ الْعَفاءُ

ای معاویه! تو گرفتار درد بی‌درمان شده‌ای-که هیچ دوایی برای آن پیدا نمی‌شود.

آیا ابوالحسن علی علیه السلام مرا می‌خواند-و من دعوت او را پاسخ نگویم؟

اما تو طمع داری در کسی که به علی علیه السلام (با آن عظمت و مقام) پاسخ مثبت نداده به تو پاسخ مثبت دهد و آنچه را طمع کرده‌ای ارزانی دارد. ⁽¹⁾

سعد سرانجام عزلت برگزید و گوسفندانی تهیه کرده به پرورش آن‌ها پرداخت.در بعضی از روایات آمده است معاویه که از عدم همراهی او و ذکر فضایل علی علیه السلام توسط او بیم داشت و می‌ترسید با خلافت یزید همراهی نکند وی را مسموم ساخت. ⁽²⁾

اما«عبداللّه بن عمر»(فرزند خلیفه دوم) از کسانی بود که از امیرمؤمنان علیه السلام کناره‌گیری کرد و با دستگاه معاویه نیز هماهنگی نداشت و هنگامی که یزید،امام حسین علیه السلام را به شهادت رساند،سخت به او انتقاد کرد و در ملاقاتی که با یزید داشت بر او فریاد زد که چرا حسین علیه السلام را کشتی؟ ولی در بعضی از روایات آمده هنگامی که«حَجاج»مکه را گرفت و«عبداللّه بن زبیر»را به دار آویخت«عبداللّه بن عمر»ترسید که او را هم به سرنوشت«عبداللّه بن زبیر»گرفتار سازد.نزد «حجاج»رفت و گفت:دستت را بده تا با تو برای«عبدالملک»(خلیفه اموی) بیعت کنم،زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ ماتَ وَلَمْ یَعْرِفْ إمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلِیَّةً» .حجاج پایش را دراز کرد و گفت:با پایم بیعت کن.با دستم مشغول

کاری هستم.«عبداللّه بن عمر»گفت:مرا مسخره می‌کنی؟«حجاج»گفت:ای احمق قبیله بنی عدی! تو با علی بیعت نکردی ولی امروز می‌گویی کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناسد مرگ او مرگ جاهلیت است؟ آیا علی امام زمان تو نبود؟ چرا با او بیعت نکردی؟ به خدا سوگند می‌دانم تو به موجب فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من نیامده‌ای،بلکه به دلیل ترس از به دار آویخته شدن بر همان درختی که«ابن زبیر»را به دار آویختم آمده‌ای. ⁽¹⁾

گفته شده که سرانجام«حجاج»او را با زهر به قتل رسانید. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 263- قرب سلطان است از آن قرب،الحذر!

اشاره

و قال علیه‌السلام

صَاحِبُ السُّلْطَانِ کَرَاکِبِ الْأَسَدِ:یُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ،وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

همنشین سلطان مانند کسی است که بر شیر سوار است،دیگران به مقام او غبطه می‌خورند ولی او خود بهتر می‌داند در چه وضع خطرناکی قرار گرفته است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

قرب سلطان است از آن قرب،الحذر!

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه اشاره به موقعیت خطرناک اطرافیان سلاطین و پادشاهان و زمامداران می‌کند و می‌فرماید:«همنشین سلطان مانند کسی است که بر شیر سوار است،دیگران به مقام او غبطه می‌خورند ولی او خود بهتر می‌داند در چه وضع خطرناکی قرار گرفته است». (صَاحِبُ السُّلْطَانِ کَرَاکِبِ الْأَسَدِ:یُغْبَطُ بِمَوْقِعِهِ،وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَوْضِعِهِ) .

تاریخ نشان می‌دهد که مقربان سلاطین همیشه گرفتار خطری بوده‌اند که امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به آن اشاره کرده است.

مردم،مقام و جاه آن‌ها را می‌بینند و غبطه می‌خورند که ای کاش به جای آن‌ها بودند و با استفاده از قدرت سلطان می‌توانستند هر کاری را بخواهند انجام دهند.

این در حالی است که آن‌ها همواره بر لب پرتگاه خطرند و بسیار شده است که ناگهان سلطان به آن‌ها بدبین شده،نه‌تنها دستور عزل آن‌ها را داده،بلکه آن‌ها را به شدت مجازات نموده و در بسیاری از موارد نابود کرده است.

این به آن سبب است که از یک‌سو سلاطین انتظار دارند اطرافیانشان کارهای آن‌ها را بزرگ جلوه دهند و نقاط ضعف را نبینند و تملق و چاپلوسی را به درجه اعلا برسانند و از سوی دیگر افراد حسود،همواره به سخن‌چینی درباره آن‌ها می‌پردازند و اگر کمترین لغزشی برای آن‌ها پیدا شود آن را بزرگ کرده به سلطان

گزارش می‌دهند و سعی می‌کنند تخم بدبینی را در ذهن او بکارند و از سوی سوم،گاه سلطان از نفوذ آن‌ها به وحشت می‌افتد و چنین می‌پندارد که ممکن است اطرافیانش رقیب او شوند و حتی قدرت را از دست او گرفته او را از اوج عزت به زیر آورند.این عوامل دست به دست هم می‌دهند و سبب می‌شوند که آن‌ها همیشه در خطر باشند.

چه تشبیه جالبی امام علیه السلام فرموده است:شخصی که سوار شیر است مردم او را صاحب قدرت تصور می‌کنند که چگونه توانسته شیر را که قوی‌ترین حیوانات است تحت سلطه خود قرار دهد ولی از سویی دیگر،شیر هرگز خوی درندگی خود را فراموش نمی‌کند؛ناگهان از یک فرصت استفاده کرده،سوار خود را بر زمین می‌زند و او را می‌درد.

بسیار دیده شده است که پرورش دهندگان شیر در باغ وحش یا در سیرک‌ها برای تماشای مردم سال‌ها از این حیوان درنده مراقبت کرده و به او محبت نموده‌اند؛ولی ناگهان خوی درندگی شیر ظاهر شده و مراقب و پرورش دهنده خود را دریده است.

همان گونه که در بحث مصادر این کلام حکیمانه آمد،در سراج الملوک (طرطوشی) تعبیر زیبای دیگری از این حدیث آمده است؛او از امام علیه السلام چنین نقل می‌کند:

«صاحِبُ السُّلْطانِ کَراکِبِ الْأسَدِ یَهابُهُ النّاسُ وَ هُوَ لِمَرْکُوبِهِ أهْیَبُ؛ یار سلطان همچون کسی است که بر شیر سوار شده،مردم از او می‌ترسند و او از مرکبش بیشتر می‌ترسد».

با توجه به این‌که این مشکل برای اطرافیان سلاطین و زمامداران به خصوص زمامداران خودکامه در هر عصر و زمان و در هر مکانی وجود داشته، ضرب‌المثل‌های زیادی در این زمینه،میان مردم رواج یافته که«ابن ابی‌الحدید» موارد زیادی از آن‌ها را در سخنان خود آورده است،از جمله از«عتابی»

(از شعرای عباسی و دوستان برامکه،وزرای بنی‌عباس) ⁽¹⁾نقل می‌کند که به او گفتند:چرا به سراغ امیر نمی‌روی؟ گفت:زیرا می‌بینم یکی را بدون این‌که کار خوبی انجام داده باشد پاداش می‌دهد و تشویق می‌کند و دیگری را بدون گناه به قتل می‌رساند و من نمی‌دانم جزء دسته اولم یا دوم و آنچه از او امید دارم به‌اندازه خطری نیست که مرا تهدید می‌کند.

از شخص دیگری به نام«سعید حمید»نقل می‌کند که می‌گوید:خدمت سلطان مانند حمام است؛آن‌ها که بیرون هستند مایلند هرچه زودتر وارد و آن‌ها که داخلند مایلند خارج شوند.

از«ابن مقفع»نقل می‌کنند که توجه سلطان بر اطرافیانش باعث دردسر است و بی‌اعتنایی او باعث ذلت.

دیگری می‌گوید:سزاوار است کسی که همنشین سلطان است همیشه خود را آماده عذرخواهی از گناهی کند که هرگز انجام نداده و در حالی که نزدیک‌ترین افراد به اوست از همه ترسان‌تر باشد.

نیز از بعضی نقل می‌کند هنگامی که با سلطان همنشین شدی باید با او چنان مدارا کنی که زن زشت صورت با شوهری که از او متنفر است رفتار می‌کند؛یعنی پیوسته خود را در نظر او زیبا جلوه دهی. ⁽²⁾

بدیهی است آنچه در این کلام حکیمانه امام علیه السلام آمده است اشاره به اطرافیان و حواشی سلاطین جور و زمامداران خودکامه است وگرنه همراهی و معاونت و کمک به زمامدار عادل مسلمین و کسانی که به حکم خداوند و پذیرش حق حکومت دارند،خدمت بزرگ و افتخار عظیمی است.

گفتار حکیمانه 264- خوش‌رفتاری با بازماندگان مسلمین

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَحْسِنُوا فی عَقِبِ غَیْرِکُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِکُم.

امام علیه السلام فرمود:

با بازماندگان دیگران خوش‌رفتاری کنید تا با بازماندگان شما

همین‌گونه رفتار کنند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خوش‌رفتاری با بازماندگان مسلمین

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به آثار مثبت نیکوکاری درباره بازماندگان مسلمین اشاره می‌کند و می‌فرماید:«با بازماندگان دیگران خوش‌رفتاری کنید تا با بازماندگان شما همین‌گونه رفتار کنند»؛ (أَحْسِنُوا فی عَقِبِ غَیْرِکُمْ تُحْفَظُوا فِی عَقِبِکُم) .

این گفتار درخشان امام علیه السلام در واقع برگرفته از دو آیه نورانی قرآن مجید است که در سوره«نساء»آیه 9 می‌گوید: «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً» ؛کسانی که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند از آینده آنان می‌ترسند،باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند! از (مخالفت) خدا بپرهیزند،و سخنی استوار بگویند».

همچنین در آیه 82 سوره«کهف»می‌خوانیم: «وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما وَ کانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغا أَشُدَّهُما وَ یَسْتَخْرِجا کَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ» ؛و اما آن دیوار،از آنِ دو نوجوان یتیم در آن شهر بود؛و زیر آن،گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛و پدرشان مرد صالحی بود،پس پروردگار تو می‌خواست آن‌ها به حدّ بلوغ برسند و گنجشان را استخراج کنند؛این رحمتی از پروردگارت بود».

در آیه نخست،به کسانی که با یتیمان و فرزندان ناتوان و ضعیف مسلمان

بدرفتاری می‌کنند هشدار داده که ممکن است با فرزندان خود آن‌ها این عمل انجام شود و در آیه دوم،صالح بودن پدران را رمز خدمت دو پیامبر به فرزندان آن‌ها شمرده است.

این حقیقت در روایات اسلامی نیز منعکس است؛از جمله در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام إِنَّ آکِلَ مَالِ الْیَتِیمِ سَیُدْرِکُهُ وَبَالُ ذَلِکَ فِی عَقِبِهِ وَ یَلْحَقُهُ وَبَالُ ذَلِکَ فِی الْآخِرَةِ؛ در کتاب علی علیه السلام آمده است:کسی که مال یتیم را به ناحق بخورد وبال آن،دامن فرزندان او را در دنیا و دامن خودش را در آخرت خواهد گرفت». ⁽¹⁾

در طول تاریخ نیز نمونه‌های زیادی از این مطلب آمده است که افرادی با بازماندگان دیگران بدرفتاری کردند و فرزندان آن‌ها گرفتار بدرفتاری دیگران شدند.

با توجه به این‌که مفهوم مطالب فوق این است که پاداش کیفر اعمال نیک و بد پدران به فرزندان منتقل می‌شود این‌جا این سؤال پیش می‌آید که چگونه خداوند مجازات شخصی را که در حق اولاد دیگران ظلم کرده است به فرزندان آن شخص منتقل می‌کند؟ در حالی که قرآن با صراحت می‌گوید: «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ؛هیچ‌کس به جرم گناه دیگری مجازات نمی‌شود». ⁽²⁾

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می‌گردد و آن این‌که این پاداش و مجازات،پاداش و مجازات تشریعی نیست،بلکه نوعی تکوین است،زیرا هنگامی که کسی پایه کار خوب یا بدی را در جامعه می‌گذارد کم‌کم به صورت سنّتی درمی‌آید و دیگران هم در همان مسیر گام برمی‌دارند و در نتیجه آن نیک و بد به سراغ فرزندان او نیز خواهد آمد.به خصوص وجدان انسانی مردم ایجاب

می‌کند به فرزندان نیکوکار،نیکوکاری کنند و همان‌گونه که حس انتقام‌جویی آن‌ها ایجاب می‌کند از فرزندان ستمکار انتقام بگیرند.

البته در مورد کلام امام علیه السلام که سخن از نتیجه نیکوکاری به فرزندان نیکوکار است هیچ مشکلی وجود ندارد که خداوند تفضّلاً فرزندان نیکوکاران را مشمول عنایت خاصی قرار دهد و پاداش پدران را در اختیار آنان بگذارد.

در غرر الحکم از امام علیه السلام نقل شده است که

«مَنْ رَعَی الْأَیْتَامَ رُعِیَ فِی بَنِیهِ؛ کسی که یتیمان دیگران را سرپرستی کند مردم فرزندان او را مراقبت و سرپرستی خواهند کرد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 265- گفتار دانشمندان،درد یا دارو؟

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِنَّ کَلاَمَ الْحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَاباً کَانَ دَوَاءً،وَ إِذَا کَانَ خَطَأً کَانَ دَاءً.

امام علیه السلام فرمود:

گفتار دانشمندان اگر صحیح و درست باشد دوا (داروی شفابخش) و اگر نادرست و خطا باشد درد و بیماری است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

گفتار دانشمندان،درد یا دارو؟

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به آثار مثبت و منفی گفتار دانشمندان اشاره کرده،می‌فرماید:«گفتار دانشمندان اگر صحیح و درست باشد دوا (داروی شفابخش) و اگر نادرست و خطا باشد درد و بیماری است»؛ (إِنَّ کَلاَمَ الْحُکَمَاءِ إِذَا کَانَ صَوَاباً کَانَ دَوَاءً،وَ إِذَا کَانَ خَطَأً کَانَ دَاءً) .

این سخن از آن‌جا سرچشمه می‌گیرد که مردم چشم به سخنان دانشمندان می‌دوزند و گوش جان به گفتار آن‌ها می‌سپارند به خصوص حکیم و دانشمندی که آزمایش خود را در میان مردم پس داده و سابقه تقوا و وارستگی او در میان آنان مشهور باشد.چنین کسی هرچه بگوید بسیاری از مردم آن را به‌کار می‌برند به همین دلیل اگر گفتار درستی باشد داروی دردهای فردی و اجتماعی مادّی و معنوی مردم خواهد بود و اگر به راه خطا برود باز ناآگاهانه مردم از آن پیروی می‌کنند و موجب دردهای مادی و معنوی جامعه می‌شود.

این سخن هشداری است به دانشمندان و علما و حکمای جامعه که درباره سخنان خود درست بیندیشند و دقت کنند و بدانند یک گفتار نابجا از سوی آن‌ها ممکن است جامعه‌ای را بیمار کند و عواقب سوء آن دامن خود آن‌ها را نیز بگیرد،ازاین‌رو گفته‌اند:لغزش عالِم به منزله لغزش عالَم است.

در حدیث دیگری از امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«زَلَّةُ الْعَالِمِ کَانْکِسَارِ السَّفِینَةِ

تَغْرِقُ وَ یُغْرِقُ مَعَها خَلْقٌ؛ لغزش عالِم مانند شکستن کشتی است که هم آن کشتی غرق می‌شود و هم تمام سرنشینانش». ⁽¹⁾

چه تعبیر شگفتی! امام علیه السلام جامعه انسانی را به سرنشینان کشتی تشبیه کرده که سرنوشت آن‌ها با هم گره خورده و لغزش عالم را به منزله سوراخ کردن یا درهم شکستن کشتی دانسته است که سبب غرق شدن گروه بسیاری می‌شود.

در حدیث دیگری از همان بزرگوار آمده است:

«زَلَّةُ الْعالِمِ تُفْسِدُ عَوالِمَ؛ لغزش عالم،جهانی را فاسد می‌کند». ⁽²⁾

این گفتار حکیمانه در عصر و زمان ما که وسایل ارتباط جمعی به‌قدری گسترده شده که گفته‌ای ممکن است به فاصله بسیار کوتاهی در تمام دنیا پخش شود،ظهور و بروز بیشتری دارد.

قرآن مجید می‌گوید:«حتی در قیامت هنگامی که گروهی از مردم به جرم گناهانشان در دادگاه عدل الهی حاضر می‌شوند می‌گویند: «رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ» ؛خداوندا ما از رؤسا و بزرگانمان پیروی کردیم و آن‌ها ما را از راه راست منحرف ساخته و گمراه کردند». ⁽³⁾

گرچه واژه‌های«سادَتَنا»و«کُبَراءَنا»مفهوم وسیعی دارند؛ولی دانشمندانِ مقبول جامعه یکی از مصادیق آن محسوب می‌شوند.

گفتار حکیمانه 266- برای آموزش صحیح شتاب مکن!

اشاره

وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ یُعَرِّفَهُ الإِیمانَ

فَقَالَ علیه‌السلام

إِذَا کَانَ الْغَدُ فَأْتِنی حَتَّی أُخْبِرَکَ عَلَی أَسْمَاعِ النَّاسِ،فَإِنْ نَسِیْتَ مَقَالَتی حَفِظَهَا عَلَیْکَ غَیْرُکَ فَإِنَّ الْکَلاَمَ کَالشَّارِدَةِ یَنْقُفُهَا هذَا وَ یُخْطِئُهَا هذَا.

کسی از آن حضرت تقاضا کرد که ایمان را برایش توصیف کند؛

امام علیه السلام فرمود:

فردا نزد من بیا تا در حضور جمع،تو را از آن آگاه سازم که اگر گفته‌ام را فراموش کنی دیگری آن را برای تو حفظ کند،زیرا سخن همچون شترِ فراری است که بعضی ممکن است آن را پیدا کنند و بعضی آن را نیابند. ⁽¹⁾

مرحوم سیّد رضی به دنبال این گفتار حکیمانه می‌افزاید:آنچه را امام علیه السلام (فردای آن روز) در پاسخ این سؤال کننده بیان فرمود،همان است که ما در همین باب کلمات قصار به عنوان«الْإیمانُ عَلی أرْبَعِ شُعَبٍ»(حکمت 31) آوردیم.

(پیش از این به عنوان«عَلی أرْبَعِ دَعائِم»آورده شده است).

(وَ قَدْ ذَکَرنا ما أجابَهُ بِهِ فیما تَقَدَّمَ مِنْ هذَا الْبابِ وَ هُوَ قَوْلُهُ:«الإِیمانُ عَلی أرْبَعِ شُعَبٍ») .

شرح و تفسیر

برای آموزش صحیح شتاب مکن!

در آغاز این کلام امام علیه السلام آمده است:«مردی از محضرش خواست ایمان را برای او شرح دهد»؛ (وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ أَنْ یُعَرِّفَهُ الْإِیمَانَ) .

گفته‌اند:این مرد،عمار یاسر بود که هم در صحنه جهاد می‌درخشید و هم در معارف اسلامی.هنگامی که خود را در کنار آن چشمه جوشان معرفت دید، درخواست کرد که مهم‌ترین مسئله را که همان ایمان است با تمام ویژگی‌هایش برای او شرح دهد.

امام علیه السلام به او فرمود:«(شتاب مکن) فردا نزد من بیا تا در حضور جمع،تو را از آن آگاه سازم که اگر گفته‌ام را فراموش کنی دیگری آن را برای تو حفظ کند،زیرا سخن همچون شترِ فراری است که بعضی ممکن است آن را پیدا کنند و بعضی آن را نیابند»؛ (إِذَا کَانَ الْغَدُ فَأْتِنی حَتَّی أُخْبِرَکَ عَلَی أَسْمَاعِ النَّاسِ،فَإِنْ نَسِیْتَ مَقَالَتی حَفِظَهَا عَلَیْکَ غَیْرُکَ فَإِنَّ الْکَلاَمَ کَالشَّارِدَةِ یَنْقُفُهَا هذَا وَ یُخْطِئُهَا هذَا) .

همان گونه که در ذیل ترجمه آن،پیش از این ذکر کردیم،شرح جامعی که امام علیه السلام درباره ایمان داد همان است که در حکمت 31 آمده و توضیح آن گذشت.

به هر حال مقصود امام علیه السلام در گفتار حکیمانه بالا این است که مطالب اساسی و مهم مانند شرح ویژگی‌های ایمان باید در حضور جمع بیان شود تا هیچ‌یک از نکته‌های آن ضایع نگردد و به‌طور کامل برای غیر حاضران و حتی برای نسل‌های آینده باقی بماند.

اضافه بر این،هنگامی که سخنی در حضور جمع گفته شود به یقین در میان آن‌ها افراد فاضل و برجسته کم نیستند؛آن‌ها می‌توانند در فهم مفاهیم آن به دیگران کمک کنند.

«شارِدَة» از ماده«شُرُود»(بر وزن سرود) به معنای حیوان یا انسان فراری است و چون در این‌جا به صورت مؤنث آمده و غالباً ضرب المثل‌های عرب به شتر است،می‌تواند اشاره به ناقه گریزپا باشد.بعضی«شرود»را به معنای فرار توأم با اضطراب تفسیر کرده‌اند و به هر حال این واژه به صورت کنایه در مورد سخن‌ها و مسائل دیگر به‌کار می‌رود.

«یَنْقُفُها» از ماده«نَقْف»(بر وزن وقف) در اصل به معنای شکافتن و سوراخ کردن و در گفتار بالا به این معناست که بعضی می‌توانند کلام را بشکافند و معانی اصلی آن را استخراج کنند و بعضی قادر بر آن نیستند.

ولی در بسیاری از نسخه‌های نهج‌البلاغه یا کتب دیگر که این گفتار حکیمانه در آن‌ها نقل شده«یَثقَفُها»به جای«یَنْقُفُها»آمده است که از ماده«ثِقافَة»به معنای یافتن و فهمیدن است و در این‌جا همان معنای فهم و درک را دربر دارد و نتیجه‌اش همان می‌شود که در بالا آمد؛یعنی اگر کلام در برابر جمع ایراد شود و بعضی نتوانند به حقیقت معنای آن برسند،گروه دیگری که دارای فهم و شعور بیشتری هستند آن را درک کرده و برای دیگران تبیین می‌کنند.این نسخه صحیح‌تر به نظر می‌رسد.

در هر صورت،کلام هنگامی که در جمع ایراد شود هم الفاظ آن به‌طور کامل حفظ می‌شود و هم مفاهیم آن روشن می‌گردد.

این سخن امام علیه السلام می‌تواند اشاره و تأکیدی بر حفظ احادیث و نقل کامل و کتابت آن‌ها برای کسانی که در مجلس امام علیه السلام حضور نداشتند و یا نسل‌های آینده باشد.درست برخلاف رفتاری که با احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله در قرن اول

به‌واسطه کج‌اندیشیِ بعضی از حاکمان انجام شد که نقل احادیث آن حضرت را ممنوع ساختند و بسیاری از گوهرهای گران‌بهای احادیث،برپایه این ندانم‌کاری و یا اعمال اغراض سوء از میان رفت و هنوز نیز مسلمانان از این نظر احساس خسارت بزرگی می‌کنند.هرچند گروهی در گوشه و کنار،به،رغم آن تحریم غلط یا مغرضانه،بخش قابل توجهی از سخنان پیغمبر صلی الله علیه و آله را حفظ کرده، به‌دست شاگردان خود سپردند که در قرن‌های بعد ظهور و بروز کرد.

همان گونه که در ترجمه این سخن آمد،سیّد رضی رحمه الله پس از ذکر این کلام حکیمانه می‌گوید:آنچه را امام علیه السلام (فردای آن روز) در پاسخ این سؤال کننده بیان فرمود،همان است که ما در همین باب کلمات قصار به عنوان «الإیمانُ عَلی أرْبَعِ شُعَبٍ» (حکمت 31) آوردیم.(پیش از این به عنوان«عَلی أرْبَعِ دَعائِمٍ»آورده شده است)؛ (وَ قَدْ ذَکَرنا ما أجابَهُ بِهِ فیما تَقَدَّمَ مِنْ هذَا الْبابِ وَ هُوَ قَوْلُهُ:«الإِیمانُ عَلی أرْبَعِ شُعَبٍ») .

نکته: کتابت حدیث

کتابت حدیث

می‌دانیم احادیث اسلامی اعم از احادیثی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده یا از امامان معصوم علیهم السلام،نقش بسیار مهمی در فهم معارف اسلام دارد.به همین دلیل معصومان علیهم السلام تأکید داشتند احادیث آنان به صورت کامل حفظ و برای نسل‌های آینده به یادگار گذاشته شود.

از جمله در حدیثی از مفضل بن عمر می‌خوانیم که می‌گوید:امام صادق علیه السلام به من فرمود:

«اکْتُبْ وَ بُثَّ عِلْمَکَ فِی إِخْوَانِکَ فَإِنْ مِتَّ فَأَوْرِثْ کُتُبَکَ بَنِیکَ فَإِنَّهُ یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانُ هَرْجٍ لا یَأْنَسُونَ فِیهِ إِلَّا بِکُتُبِهِمْ؛ (این احادیث را) بنویس و معلومات خود را در میان برادرانت منتشر کن و اگر از دنیا رفتی کتاب‌هایت را

به یادگار به فرزندانت بسپار،زیرا زمان سختی بر مردم می‌آید که تنها به کتاب‌هایشان انس می‌گیرند». ⁽¹⁾

نیز از احادیث استفاده می‌شود که معصومان علیهم السلام اصرار داشتند کلمات آن‌ها بدون کم و زیاد حفظ شود و به دیگران برسد؛در حدیثی از«ابوبصیر»می‌خوانیم که می‌گوید:از امام صادق علیه السلام تفسیر این آیه شریفه را پرسیدم: «الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» 2 فرمود:

«هُوَ الرَّجُلُ یَسْمَعُ الْحَدِیثَ فَیُحَدِّثُ بِهِ کَمَا سَمِعَهُ

لا یَزِیدُ فِیهِ وَ لا یَنْقُصُ مِنْهُ؛ منظور از این آیه کسانی هستند که احادیث را می‌شنوند و عیناً بدون کم و زیاد آن را برای دیگران بازگو می‌کنند». ⁽²⁾

به همین دلیل اصرار داشتند که حتی‌الامکان احادیث آن‌ها در جمعی مطرح شود که اگر بعضی نتوانند حدیث را به خوبی حفظ کنند،برخی دیگر از عهده آن برآیند.

اصحاب نیز اصرار داشتند حتی الامکان احادیث معصومان علیهم السلام را در همان جلسه بیان حدیث مکتوب کنند تا از کم و زیاد محفوظ بماند.

در حدیثی می‌خوانیم که«زراره»،محدث و فقیه مشهور از امام صادق علیه السلام سؤالی درباره وقت ظهر و عصر کرد و به دنبال آن آمده است:

«وَ فَتَحَ أَلْوَاحَهُ لِیَکْتُبَ» (بلافاصله کاغذ و قلم آماده کرد تا سخن امام علیه السلام را بنویسد) ولی امام علیه السلام پاسخی به او نداد.او الواح خود را جمع کرد و گفت:بر ماست که سؤال کنیم و شما آگاه‌ترید که چه وظیفه‌ای دارید.و در پایان حدیث آمده است که امام علیه السلام پس از مدّتی پاسخ را برای او فرستاد (و از وی دلجویی کرد). ⁽³⁾

در حالات یاران اهل‌بیت علیهم السلام می‌خوانیم که بعضی از آن‌ها که ده‌ها کتاب از احادیث آن بزرگواران را پر کرده بودند آن‌ها را به راویان بعد می‌سپردند.

گفتار حکیمانه 267- حرص چرا؟

اشاره

و قال علیه‌السلام

یَا بْنَ آدَمَ،لَا تَحْمِلْ هَمَّ یَوْمِکَ الَّذِی لَمْ یَأْتِکَ عَلَی یَوْمِکَ الَّذِی قَدْ أَتَاکَ،فَإِنَّهُ إِنْ یَکُ مِنْ عُمُرِک یَأْتِ اللّهُ فِیهِ بِرِزْقِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! غم و اندوهِ روزی که نیامده را بر آن روز که در آن هستی تحمیل مکن،چراکه اگر آن روز،از عمرت باشد خداوند روزیِ تو را در آن روز می‌رساند.

(و اگر نباشد،اندوه چرا؟)». ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حرص چرا؟

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه برای پیشگیری از حرص حریصان می‌فرماید:

«ای فرزند آدم! غم و اندوهِ روزی که نیامده را بر آن روز که در آن هستی تحمیل مکن،چراکه اگر آن روز،از عمرت باشد خداوند روزیِ تو را در آن روز می‌رساند.(و اگر نباشد،اندوه چرا؟)»؛ (یَا بْنَ آدَمَ،لَا تَحْمِلْ هَمَّ یَوْمِکَ الَّذِی لَمْ یَأْتِکَ عَلَی یَوْمِکَ الَّذِی قَدْ أَتَاکَ،فَإِنَّهُ إِنْ یَکُ مِنْ عُمُرِک یَأْتِ اللّهُ فِیهِ بِرِزْقِکَ) .

شک نیست که منظور امام علیه السلام از این کلام،نفی آینده‌نگری و تدبیر در امور زندگی به خصوص در سطح جامعه اسلامی نیست،زیرا هر کسی باید به آینده همسر و فرزندانش و زمامداران اسلامی به آینده مسلمانان حساس باشند.

در حالات سلمان فارسی که آگاهی کامل از تعلیمات اسلام داشت،آمده است:هنگامی که سهم خود را از بیت‌المال می‌گرفت،قوت سال خود را از آن می‌خرید و نگهداری می‌کرد.

در حدیث دیگری آمده است که وی فلسفه این کار را چنین بیان می‌کرد:

«إِنَّ النَّفْسَ قَدْ تَلْتَاثُ عَلَی صَاحِبِهَا إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهَا مِنَ الْعَیْشِ مَا تَعْتَمِدُ عَلَیْهِ فَإِذَا هِیَ أَحْرَزَتْ مَعِیشَتَهَا اطْمَأَنَّتْ؛ نفس آدمی هنگامی که آینده خود را تأمین نبیند دل‌چرکین می‌شود ولی زمانی که معیشت خود را تأمین کرد اطمینان پیدا می‌کند». ⁽¹⁾

بنابراین هرگز منظور امام علیه السلام ترک تلاش و کوشش برای زندگی و تأمین آینده معقول و برنامه‌ریزی برای وابسته نبودن به دیگران نیست،بلکه هدف جلوگیری از حرص و آز شدیدی است که بسیاری از مردم را فرا می‌گیرد و به بهانه تأمین آینده دائماً برای ثروت‌اندوزی تلاش می‌کنند و اموالی را گرد می‌آورند که هرگز تا آخر عمر از آن استفاده نکرده،برای دیگران به یادگار می‌گذارند.

شاهد این سخن همان جمله‌ای است که در ذیل این حدیث شریف در بعضی از منابع آمده بود که امام علیه السلام می‌فرماید:

«وَ اعْلَمْ أنَّکَ لا تَکْسِبُ مِنَ الْمالِ شَیْئاً فَوْقَ قُوتِکَ إلّا کُنْتَ فِیهِ خازِناً لِغَیْرِکَ؛ بدان که تو چیزی از مال را بیش از نیاز خود به دست نمی‌آوری مگر این‌که در آن،خزانه‌دار برای دیگری هستی».

مرحوم«مغنیه»در شرح این کلام،تفسیر دیگری دارد که می‌گوید:این سخن امام علیه السلام نهی از کار و کوشش نسبت به آینده نیست.چگونه ممکن است نهی از این کار باشد در حالی که خود آن حضرت می‌فرماید:

«اعْمَلْ لِدُنْیاکَ کَأَنَّکَ تَعِیشُ أَبَداً (وَ اعْمَلْ لِآخِرَتِکَ کَأَنَّکَ تَمُوتُ غَداً)؛ برای دنیایت آن‌گونه عمل کن که گویی تا ابد زنده‌ای (و برای آخرتت آن‌گونه عمل کن که گویا می‌خواهی فردا از دنیا بروی)» ⁽¹⁾و اگر کار و تلاش پیگیر نباشد،زندگی در دنیا غیر ممکن است.منظور امام علیه السلام از کلام بالا این است که اگر چیزی هنوز زمانش فرا نرسیده و به دست تو نیامده غمگین مباش و حسرت و اندوه به خود راه نده.شاید چنین چیزی اصلاً

وجود پیدا نکند و نباید شتاب‌زده،غم و اندوه را برای آن به خود راه دهی.چنین غم و اندوهی چه سودی دارد و ای بسا زندگی را بر ما تباه کند و غم و اندوه را بر دل ما مضاعف سازد و ما را از تفکر و تلاش برای واجبات و انجام مسئولیت‌ها بازدارد. ⁽¹⁾

ولی آنچه در تفسیر اول گفتیم مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هر چند جمع بین دو تفسیر نیز امکان‌پذیر است.

کلام حکیمانه بالا پیام دیگری هم دارد و آن این‌که نباید برنامه‌های آینده سبب فراموشی برنامه روزانه شود؛مثلاً ملتی امروز با گرسنگی دست به گریبانند،مسئولان برای چند سال بعد طراحی کنند و از وضع امروز غافل شوند.

امام علیه السلام می‌فرماید:غم فردا را بر فکر امروز نیفزا؛مسئولیت خود را امروز انجام ده،به لطف خدا مشکلات آینده را حل خواهی کرد.

همان‌گونه که عکس این کار نیز درست نیست که انسان وظیفه امروز را برای فردا بگذارد،چراکه فردا وظیفه خاص خود را دارد و به گفته شاعر: کار امروز به فردا نگذاری زنهار که چو فردا برسد نوبت کار دگر است

در غرر الحکم ذیل گفتار حکیمانه بالا این جمله آمده است:

«وَ إنْ لَمْ یَکُنْ مِنْ عُمْرِکَ فَما هَمُّکَ بِما لَیْسَ مِنْ أجْلِکَ» اشاره به این‌که اگر خداوند عمری فردا به تو بدهد،وسایل آن را فراهم می‌کند و اگر در فردا عمری نداشته باشی چرا بیهوده خود را مشغول فکر فردا کنی؟

گفتار حکیمانه 268- در دوستی و دشمنی از حدّ تجاوز مکن

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَحْبِبْ حَبِیبَکَ هَوْناً مَا،عَسَی أَنْ یَکُونَ بَغِیضَکَ یَوْماً مَا،وَ أَبْغِضْ بَغِیضَکَ هَوْناً مَا،عَسَی أَنْ یَکُونَ حَبِیبَکَ یَوْماً ما.

امام علیه السلام فرمود:

دوست خود را در حد اعتدال دوست بدار،چراکه ممکن است روزی دشمنت شود و با دشمنت نیز در حد اعتدال دشمنی کن،زیرا ممکن است روزی دوست تو شود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

در دوستی و دشمنی از حدّ تجاوز مکن

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه توصیه می‌کند که هرگز در دوستی و دشمنی افراط نکنید که پایان نافرجامی دارد.می‌فرماید:«دوست خود را در حد اعتدال دوست بدار،چراکه ممکن است روزی دشمنت شود و با دشمنت نیز در حد اعتدال دشمنی کن،زیرا ممکن است روزی دوست تو شود»؛ (أَحْبِبْ حَبِیبَکَ هَوْناً مَا،عَسَی أَنْ یَکُونَ بَغِیضَکَ یَوْماً مَا،وَ أَبْغِضْ بَغِیضَکَ هَوْناً مَا،عَسَی أَنْ یَکُونَ حَبِیبَکَ یَوْماً ما) .

«هَون»در اصل به معنای آرامش و راحتی و«هونا»معمولاً به معنای شتاب نکردن و به آرامی کاری را انجام دادن و«ما»برای تقلیل است و در مجموع یعنی کمی آرام‌تر.

اشاره به این‌که همیشه دوستی‌ها و دشمنی‌ها استمرار نمی‌یابد و چه بسا دوستی،روزی به دشمنی و دشمنی،روزی به دوستی تبدیل گردد.هرگاه انسان در زمان دوستی،راه افراط در پیش گیرد و تمام اسرار خویش را به دوستش بگوید و او را از تمام زوایای زندگی‌اش باخبر سازد،بسا روزی برسد که براثر اصطکاک،این دوستی به دشمنی تبدیل گردد و آن دوست،تمام اسرار انسان را فاش کند و شاید ضربات شدیدی از این راه بر او وارد سازد.اگر انسان حد اعتدال را رعایت کند گرفتار چنین سرانجام شومی نمی‌شود.

نیز ممکن است گاهی دشمنی‌ها براثر وحدت منافع به دوستی تبدیل شود.

اگر انسان در زمان دشمنی تمام پل‌های پشت سر خود را ویران کرده باشد چگونه می‌تواند در صورت دوست امروز خود نگاه کند؟ آیا خاطره شوم گذشته،امروز را تحت تأثیر خود قرار نمی‌دهد و مشکل‌آفرین نمی‌شود؟

شبیه همین معنا از امام صادق علیه السلام با عبارت دیگری نقل شده است آن‌جا که برای بعضی از اصحابش فرمود:

«لا تُطْلِعْ صَدِیقَکَ مِنْ سِرِّکَ إِلَّا عَلَی مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوُّکَ لَمْ یَضُرَّکَ فَإِنَّ الصَّدِیقَ قَدْ یَکُونُ عَدُوَّکَ یَوْماً مَا؛ دوستت را از همه اسرارت آگاه مکن مگر اسراری که اگر دشمنت از آن آگاه شود زیانی به تو نرسد، زیرا دوست ممکن است روزی به دشمن تبدیل گردد». ⁽¹⁾

در دیوان اشعار منسوب به امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز همین مطلب به بیان دیگری در ضمن دو بیت آمده است می‌فرماید:

وَ أَحْبِبْ إذا أَحْبَبْتَ حُبّاً مُقارِباً فَإنَّکَ لا تَدْری مَتی أَنْتَ نازِعٌ

وَ أَبْغِضْ إذا أَبْغَضْتَ بُغْضاً مُقارِباً فَإِنَّکَ لا تَدْری مَتی أَنْتَ راجِعٌ

هنگامی که طرح دوستی با کسی می‌ریزی اعتدال را رعایت کن-زیرا نمی‌دانی کی از او جدا می‌شوی.

و اگر با کسی دشمنی کردی به‌طور کامل از او جدا مشو،-زیرا نمی‌دانی کی به سوی او باز می‌گردی. ⁽²⁾

نکته: رعایت معیارهای الهی در دوستی و دشمنی

رعایت معیارهای الهی در دوستی و دشمنی

شک نیست که در اسلام مسئله حب و بغض باید بر اساس معیارهای الهی باشد که به صورت اصل«تولّی و تبرّی»معروف شده است و به تعبیر دیگر

تولّای اولیاء اللّه (دوست‌داشتن دوستان خدا) و تبری از اعداء اللّه (بیزاری از دشمنان خدا) دو اصل اساسی را تشکیل می‌دهد که هر مسلمانی باید به آن‌ها پایبند باشد.حتی به مقتضای آیه شریفه 22 سوره«مجادله»اگر نزدیک‌ترین بستگان انسان نیز از مسیر حق منحرف شوند و در راه کفر و خطا و ظلم و عصیان گام نهند باید رابطه دوستی را از آنان قطع کرد و اگر دورترین افراد در مسیر خداشناسی،تقوا،پاکی و عدالت باشند باید با آن‌ها رابطه نزدیک دوستی برقرار کرد. «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ اللّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمی‌یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندانشان باشند؛آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل‌هایشان نوشته و با روحی از ناحیه خودش آن‌ها را تقویت فرموده،و آن‌ها را در باغ‌هایی از بهشت وارد می‌کند که نهرها از زیر (درختانش) جاری است،جاودانه در آن می‌مانند؛خدا از آن‌ها خشنود است،و آنان نیز از خدا خشنودند؛آن‌ها«حزب اللّه»هستند؛بدانید«حزب اللّه» پیروزان و رستگارانند».

ازاین‌رو این دوستی هرگز نباید به دشمنی تبدیل شود و نه عکس آن، بنابراین آنچه امام علیه السلام در کلام حکیمانه بالا فرموده است اشاره به دوستی و دشمنی‌های مربوط به امور شخصی است که انسان اگر بر اساس وحدت منافع با کسی دوست می‌شود حد دوستی را نگه دارد و اگر بر اساس اختلاف منافع با کسی عداوت می‌ورزد حد آن را نیز حفظ کند،زیرا این دوستی‌ها و دشمنی‌ها براثر تغییر مسیر منافع،تغییر می‌یابند؛آن‌گاه وضع جدید برای انسان غیر قابل تحمل خواهد بود به دلیلی که در بالا گفته شد.

گفتار حکیمانه 269- دنیا پرستان و آخرتْ دوستان

اشاره

و قال علیه‌السلام

النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلاَنِ:عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا،قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ،یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُهُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ،وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا،فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَل،فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً،وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً،فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللّهِ،لَا یَسْأَلُ اللّهَ حَاجَةً فَیَمْنَعُهُ.

امام علیه السلام فرمود:

مردم در دنیا دو گروهند:گروهی تنها برای دنیا تلاش می‌کنند و دنیایشان آنان را از آخرتشان بازداشته است.نسبت به بازماندگان خود از فقر وحشت دارند ولی از فقر خویش (برای جهان دیگر) خود را در امان می‌دانند،ازاین‌رو عمر خود را در منافع دیگران فانی می‌سازند (و دست خالی به آخرت می‌روند).گروه دیگر برای آنچه بعد از دنیاست تلاش می‌کنند؛سهم آنان بدون نیاز به کار و کوشش فراوان از دنیا به آن‌ها می‌رسد.چنین کسانی هر دو سود را برده‌اند و هر دو سرا را با هم مالک شده‌اند.

آن‌ها در درگاه خدا آبرومندند و هرچه بخواهند خداوند از آن‌ها دریغ نمی‌دارد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دنیا پرستان و آخرتْ دوستان

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه تقسیم دوگانه آموزنده‌ای درباره مردم دنیا دارد،می‌فرماید:«مردم در دنیا دو گروهند:گروهی تنها برای دنیا تلاش می‌کنند و دنیایشان آنان را از آخرتشان باز داشته است»؛ (النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلاَنِ:عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا،قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ) .

سپس در ادامه این توصیف می‌فرماید:«نسبت به بازماندگان خود از فقر وحشت دارند؛ولی از فقر خویش (برای جهان دیگر) خود را در امان می‌دانند، ازاین‌رو عمر خویش را در منافع دیگران فانی می‌سازند (و دست خالی به آخرت می‌روند)»؛ (یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُهُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَةِ غَیْرِهِ) .

به یقین چنین کسی انسان بسیار نادان و بی‌خبری است که پیوسته در دنیا دست و پا می‌زند ثروتی برای فرزندانش بیندوزد و آینده آن‌ها را تأمین کند تا فقر،گریبانشان را نگیرد؛ولی خودش از دو جهت گرفتار فقر است:هم فقر دنیوی،به دلیل اندوختن ثروت و مصرف نکردن آن و هم فقر اخروی،به علّت این‌که چیزی از آن را در راه خدا صرف نکرده تا به مقتضای «ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» 1 برای آخرتش ذخیره‌ای باشد.

عمر خویش را در این راه فانی کرده و با محرومیت دنیوی و دست خالی به سوی سرای دیگر رهسپار می‌شود.زهی نادانی و بی‌عقلی!

آن‌گاه امام علیه السلام به معرفی گروه دوم پرداخته می‌فرماید:«گروه دیگری برای آنچه بعد از دنیاست تلاش و کوشش می‌کنند.سهم آن‌ها بدون نیاز به کار و کوشش فراوان از دنیا به آن‌ها می‌رسد»؛ (وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا، فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَل) .

در تفسیر «بِغَیْرِ عَمَلٍ» ،شارحان نهج‌البلاغه دو احتمال داده‌اند؛بعضی گفته‌اند:منظور بدون تلاش و کوشش بسیار است،زیرا زندگی ساده را می‌توان بدون آن به دست آورد و عمل کردن برای تأمین این مقدار زندگی،عمل برای دنیا به شمار نمی‌آید ⁽¹⁾و برخی برآنند که منظور این است:بدون عمل مخصوص به دنیا یعنی آن‌ها در تلاش‌هایی که برای دنیا دارند،آخرت را نیز در نظر گرفته و در واقع برای هر دو می‌کوشند. ⁽²⁾

آن‌گاه امام علیه السلام نتیجه‌گیری کرده،می‌افزاید:«چنین کسانی هر دو سود را برده‌اند و هر دو سرا را با هم مالک شده‌اند»؛ (فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً،وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً) .

امام علیه السلام در پایان،پاداشی را که نصیب این‌ها می‌شود و نتیجه مهمی را که از کار خود می‌گیرند این‌گونه بیان می‌کند:«آن‌ها در درگاه خدا آبرومندند و هرچه بخواهند خداوند از آن‌ها دریغ نمی‌دارد»؛ (فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللّهِ،لَا یَسْأَلُ اللّهَ حَاجَةً فَیَمْنَعُهُ) .

کلینی رحمه الله در حدیثی از امام صادق علیه السلام از پدرش امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که

فرمود:

«مَثَلُ الْحَرِیصِ عَلَی الدُّنْیَا کَمَثَلِ دُودَةِ الْقَزِّ کُلَّمَا ازْدَادَتْ عَلَی نَفْسِهَا لَفّاً کَانَ أَبْعَدَ لَهَا مِنَ الْخُرُوجِ حَتَّی تَمُوتَ غَمّاً قَالَ وَقَالَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ علیه السلام کَانَ فِیمَا وَعَظَ بِهِ لُقْمَانُ ابْنَهُ یَا بُنَیَّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا قَبْلَکَ لِأَوْلادِهِمْ فَلَمْ یَبْقَ مَا جَمَعُوا وَ لَمْ یَبْقَ مَنْ جَمَعُوا لَهُ وَ إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ مُسْتَأْجَرٌ قَدْ أُمِرْتَ بِعَمَلٍ وَ وُعِدْتَ عَلَیْهِ أَجْراً فَأَوْفِ عَمَلَکَ وَ اسْتَوْفِ أَجْرَکَ وَ لا تَکُنْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ شَاةٍ وَقَعَتْ فِی زَرْعٍ أَخْضَرَ فَأَکَلَتْ حَتَّی سَمِنَتْ فَکَانَ حَتْفُهَا عِنْدَ سِمَنِهَا وَ لَکِنِ اجْعَلِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَةِ قَنْطَرَةٍ عَلَی نَهَرٍ جُزْتَ عَلَیْهَا وَ تَرَکْتَهَا وَ لَمْ تَرْجِعْ إِلَیْهَا آخِرَ الدَّهْرِ...؛ حریص در دنیا مانند کرم ابریشم است که هر قدر بر پیله اطراف خود می‌تند،او را از خارج دورتر می‌سازد تا زمانی که با غم و اندوه،جان می‌دهد.سپس امام صادق علیه السلام بر این گفتار پدرش چنین افزود:از جمله اندرزهای لقمان به فرزندش این بود:فرزندم! مردمی که پیش از تو بودند برای فرزندانشان جمع کرده و اندوختند؛ولی نه آنچه جمع کرده بودند باقی ماند و نه کسانی که برای آن‌ها اندوخته بودند.تو تنها بنده‌ای هستی که (از سوی خدا) اجیر شده‌ای.دستور داده شده است که اعمال انجام دهی و اجر و پاداشی برای آن وعده داده شده است،بنابراین عملت را انجام ده و پاداش و اجرت را به‌طور کامل دریافت دار و در این دنیا همچون گوسفندی نباش که در کشتزار سبزی واقع می‌شود و آن‌قدر می‌خورد و چاق می‌شود که مرگش به هنگام چاقی اوست.(زیرا در این موقع صاحبش آن را ذبح می‌کند) ولی دنیا را به منزله پلی قرار ده که بر نهری کشیده شده؛از آن پل بگذر و آن را رها کن و هرگز به سوی آن باز نگرد...». ⁽¹⁾

نکته: نه حرص در دنیا و نه تنبلی

نه حرص در دنیا و نه تنبلی

به یقین منظور امام علیه السلام از آنچه در این کلام نورانی آمده این نیست که تلاش

و سعی برای سامان بخشیدن به حدّ لازم برای زندگی دنیا کار نادرستی است، زیرا از آن در روایات اسلامی به عبادت و گاه به فریضه یاد شده است و یکی از مثال‌هایی که برای کسب واجب می‌زنند تلاش برای تأمین نیازمندی‌های همسر و فرزندان است.

شاهد گفتار بالا آن است که در حدیث معروف و معتبری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«الْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ؛ کسی که برای تأمین زندگی عیال خود زحمت کشد مانند مجاهد در راه خداست». ⁽¹⁾

در حدیث معتبر دیگری از امام علی بن موسی‌الرضا علیهما السلام نکته بالاتر از این آمده است:

«الَّذِی یَطْلُبُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَا یَکُفُّ بِهِ عِیَالَهُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ آن‌کس که تلاش می‌کند از فضل پروردگار مالی به دست آورد که احتیاج همسر و فرزندان را برطرف سازد پاداش او از مجاهد در راه خدا بالاتر است». ⁽²⁾

آنچه مورد نکوهش امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه است دو چیز است:یکی حرص زدن و بیش از نیاز جمع‌آوری کردن به‌گونه‌ای که انسان را به‌کلی در دنیا غرق کند و از آخرت غافل سازد،و دیگری،نخوردن و اندوختن،به نام تأمین آینده فرزندان که در واقع،آن هم نوعی سوءظن به لطف خداست،زیرا خداوند آینده آن‌ها را نیز اگر اهل سعی و تلاش باشند تأمین می‌کند.ضرورتی ندارد که فرزندان،برای همیشه وابسته به پدران و مادران باشند و به صورت انگلی زندگی کنند.تجربه نشان داده در بسیاری از موارد فرزندان ثروتمندان که ارث کلانی به دست آن‌ها می‌رسد نه‌تنها قدر ثروت بی‌رنج را نمی‌دانند،بلکه افرادی عاطل و باطل خواهند بود.به عکس،بسیاری از فرزندان افراد فقیر را سراغ داریم که با

جدّ و جهد و کوشش از صفر شروع کردند و به زندگی آبرومند و مستقل رسیدند.

امثال این حدیث نیز فراوان است با این‌که مجاهدان در راه خدا از نظر قرآن و اسلام آن همه مقام و فضیلت دارند،اما چنین افرادی را که می‌خواهند آبرومند زندگی کنند و سربار این و آن نباشند این همه مدح و تمجید کرده‌اند.

نیز درباره کسانی که حرص بر دنیا آن‌ها را از آخرت غافل می‌سازد در روایات معصومان علیهم السلام اشارات مهمی آمده است؛از جمله در حدیثی از امیرمؤمنان علیه السلام می‌خوانیم که وارد بازار بصره شد در حالی که همه حریصانه مشغول خرید و فروش بودند و از یاد خدا غافل.امام علیه السلام آن‌ها را صدا زد و فرمود:

«یَا عَبِیدَ الدُّنْیَا وَعُمَّالَ أَهْلِهَا إِذَا کُنْتُمْ بِالنَّهَارِ تَحْلِفُونَ وَبِاللَّیْلِ فِی فُرُشِکُمْ تَنَامُونَ وَفِی خِلالِ ذَلِکَ عَنِ الْآخِرَةِ تَغْفُلُونَ فَمَتَی تُجَهِّزُونَ الزَّادَ وَتُفَکِّرُونَ فِی الْمَعَادِ؛ هنگامی که شما در روز (برای به چنگ آوردن ثروت بیشتر) پیوسته سوگند یاد می‌کنید و شب در بستر خود می‌خوابید و در میان این دو از آخرت غافلید پس کی می‌خواهید زاد و توشه قیامت را فراهم سازید و درباره معاد بیندیشید؟».

در این میان مردی عرض کرد:ای امیرمؤمنان! ما چاره‌ای جز طلب معاش نداریم.اگر نکنیم چه کنیم؟

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«إِنَّ طَلَبَ الْمَعَاشِ مِنْ حِلِّهِ لا یَشْغَلُ عَنْ عَمَلِ الْآخِرَةِ؛ طلب معاش از طریق حلال هرگز انسان را از آخرت غافل نمی‌سازد».

سپس امام علیه السلام بعد از بیان نکات دیگر در پایان حدیث به این آیات استشهاد فرمود: «فَأَمّا مَنْ طَغی* وَ آثَرَ الْحَیاةَ الدُّنْیا* فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوی» ؛اما کسی که طغیان کند و زندگی دنیا را مقدم بشمرد مأوای او دوزخ است». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 270- سرنوشت زیورآلات کعبه

اشاره

وَ رُوِیَ أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِی أَیَّامِهِ حَلْیُ الْکَعْبَةِ وَ کَثْرَتُهُ فَقَالَ قَوْمٌ لَوْ أَخَذْتَهُ فَجَهَّزْتَ بِهِ جُیُوشَ الْمُسْلِمِینَ کَانَ أَعْظَمَ لِلْأَجْرِ وَ مَا تَصْنَعُ الْکَعْبَةُ بِالْحَلْیِ فَهَمَّ عُمَرُ بِذَلِکَ وَ سَأَلَ عَنْهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

فقال علیه‌السلام

إنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله،وَالْأَمْوَالُ أَرْبَعَةٌ:أَمْوَالُ الْمُسْلِمِینَ فَقَسَّمَهَا بَیْنَ الْوَرَثَةِ فِی الْفَرَائِضِ؛وَ الْفَیْءُ فَقَسَّمَهُ عَلَی مُسْتَحِقِّیهِ؛وَ الْخُمْسُ فَوَضَعَهُ اللّهُ حَیْثُ وَضَعَهُ؛و الصَّدَقَاتُ فَجَعَلَهَا اللّهُ حَیْثُ جَعَلَهَا.وَ کَانَ حَلْیُ الْکَعْبَةِ فِیهَا یَوْمَئِذٍ،فَتَرَکَهُ اللّهُ عَلَی حَالِهِ،وَ لَمْ یَتْرُکْهُ نِسْیَاناً،وَ لَمْ یَخْفَ عَلَیْه مَکاناً،فَأَقِرَّهُ حَیْثُ أَقَرَّهُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ.

فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَوْلاکَ لَافْتَضَحْنَا وَ تَرَکَ الْحَلْیَ بِحَالِهِ.

روایت شده است که در ایام خلافت عمر بن الخطاب،در حضور او از زیورهای کعبه و کثرت آن سخن به میان آمد.گروهی (به عمر) گفتند:اگر آن‌ها را می‌گرفتی (و می‌فروختی) و با آن،لشکرهای مسلمین را مجهز می‌ساختی،اجر آن بیشتر

بود.کعبه چه احتیاجی به این زیورها دارد؟ به دنبال آن،عمر تصمیم به این کار گرفت و از امیرمؤمنان علیه السلام دراین‌باره سؤال کرد.

امام علیه السلام در پاسخ او فرمود:

این قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد در حالی که چهار نوع مال وجود داشت:اموال مسلمانان،که آن‌ها را (طبق دستور قرآن) به‌عنوان ارث مطابق سهام خاص در میان ورثه تقسیم فرمود،و«فیء»(غنائمی که از طریق جنگ یا غیر جنگ به دست آمده بود) که آن را بر مستحقانش تقسیم کرد،و خمس،که آن را در موارد خود قرار داد، و صدقات (زکوات)،که آن‌را در آن‌جا که لازم بود مقرر داشت (و در میان مستحقانش تقسیم فرمود).و در آن زمان زیورهای کعبه وجود داشت و خدا آن را بر همان حال باقی گذاشت (و حکم خاصی برای تقسیم آن بیان نکرد) و این امر نه از روی فراموشی بود و نه به دلیل مخفی بودن مکان آن،بنابراین تو نیز آن را بر همان حال که خدا و پیامبرش آن را قرار داده‌اند باقی بگذار (و از تصرف در آن صرف نظر کن).

عمر (هنگامی که گفتار امام علیه السلام را شنید) عرض کرد:اگر تو نبودی رسوا می‌شدیم.و زیورهای کعبه را به حال خود واگذاشت. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سرنوشت زیورآلات کعبه

سیّد رضی رحمه الله شأن ورودی برای این کلام حکیمانه امام علیه السلام نقل می‌کند و می‌گوید:«روایت شده است که در ایام خلافت عمر بن الخطاب،نزد او از زیورهای کعبه و کثرت آن سخن به میان آمد.گروهی (به عمر) گفتند:اگر آن‌ها را می‌گرفتی (و می‌فروختی) و با آن،لشکرهای مسلمین را مجهز می‌ساختی،اجر آن بیشتر بود.کعبه چه احتیاجی به این زیورها دارد؟ به دنبال آن،عمر تصمیم به این کار گرفت و از امیرمؤمنان علیه السلام دراین‌باره سؤال کرد»؛ (وَ رُوِیَ أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِی أَیَّامِهِ حَلْیُ الْکَعْبَةِ وَ کَثْرَتُهُ فَقَالَ قَوْمٌ لَوْ أَخَذْتَهُ فَجَهَّزْتَ بِهِ جُیُوشَ الْمُسْلِمِینَ کَانَ أَعْظَمَ لِلْأَجْرِ وَ مَا تَصْنَعُ الْکَعْبَةُ بِالْحَلْیِ فَهَمَّ عُمَرُ بِذَلِکَ وَ سَأَلَ عَنْهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام) .

«امام علیه السلام در پاسخ او فرمود:این قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد در حالی که چهار نوع مال وجود داشت:اموال مسلمانان،که آن‌ها را (طبق دستور قرآن) به عنوان ارث مطابق سهام خاص در میان ورثه تقسیم فرمود،و فیء (غنائمی که از طریق جنگ یا غیر جنگ به دست آمده بود)،که آن را بر مستحقانش تقسیم کرد، و خمس،که آن را در موارد خود قرار داد،و صدقات (زکوات)،که آن را در آن‌جا که لازم بود قرار داد (و در میان مستحقانش تقسیم فرمود) و در آن زمان زیورهای کعبه وجود داشت و خدا آن را بر همان حال باقی گذاشت (و حکم

خاصی برای تقسیم آن بیان نکرد) و این امر نه از روی فراموشی بود و نه به دلیل مخفی بودن مکان آن،بنابراین تو نیز آن را بر همان حال که خدا و پیامبرش آن را قرار داده‌اند باقی بگذار (و از تصرف در آن صرف نظر کن)»؛ (فَقال علیه السلام:إنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله،وَ الْأَمْوَالُ أَرْبَعَةٌ:أَمْوَالُ الْمُسْلِمِینَ فَقَسَّمَهَا بَیْنَ الْوَرَثَةِ فِی الْفَرَائِضِ؛وَ الْفَیْءُ فَقَسَّمَهُ عَلَی مُسْتَحِقِّیهِ؛وَ الْخُمْسُ فَوَضَعَهُ اللّهُ حَیْثُ وَضَعَهُ؛ وَ الصَّدَقَاتُ فَجَعَلَهَا اللّهُ حَیْثُ جَعَلَهَا.وَ کَانَ حَلْیُ الْکَعْبَةِ فِیهَا یَوْمَئِذٍ،فَتَرَکَهُ اللّهُ عَلَی حَالِهِ،وَ لَمْ یَتْرُکْهُ نِسْیَاناً،وَ لَمْ یَخْفَ عَلَیْه مَکاناً،فَأَقِرَّهُ حَیْثُ أَقَرَّهُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ) .

هنگامی که عمر گفتار امام علیه السلام را شنید عرض کرد:«اگر تو نبودی رسوا می‌شدیم.و زیورهای کعبه را به حال خود واگذاشت»؛ (فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَوْلاکَ لَافْتَضَحْنَا وَ تَرَکَ الْحَلْیَ بِحَالِهِ) .

امام علیه السلام در واقع برای پاسخ‌گویی به مشکل زیورآلات کعبه از دلیل روشنی استفاده کرد و فرمود که«هر گاه به قرآن مجید مراجعه شود تکلیف تمام اموال، چه اموال خصوصی و شخصی و چه اموال بیت‌المال روشن شده است».درباره اموال شخصی،حکم ارث به شکل مبسوط در سوره«نساء»آمده و درباره اموال عمومی مانند خمس،در آیه 41 سوره«انفال» ⁽¹⁾و در مورد حکم زکات،در آیه 60 سوره«توبه» ⁽²⁾و درباره غنائم که به صورت فیء وارد بیت‌المال می‌شود در آیه 7 سوره«حشر» ⁽³⁾حکم آمده است.

ولی با این‌که زیورآلات و اموالِ متعلق به کعبه،کم نبوده است با این حال قرآن سکوت اختیار کرده و این سکوت هرگز به معنای فراموشی و از قلم افتادن نیست،بلکه مفهومش این است که باید در اختیار کعبه باشد.

این همان چیزی است که گاه در اصول فقه،از آن به اطلاق مقامی تعبیر می‌شود و سکوت در مقام بیان،نشانه عدم ثبوت حکم و یا نشانه ثبوت حکم خاصی می‌گردد.

این‌که بعضی تصور کرده‌اند زیورآلات کعبه چیز قابل توجهی نبوده،اشتباه بزرگی است ⁽¹⁾،زیرا در صدر این کلام آمد که مردم به خلیفه دوم پیشنهاد کردند از آن برای تجهیز لشکرهای مسلمین استفاده کند و این دلیل بر فراوانی آن‌هاست.

اشتباه دیگر این‌که بعضی تصور کرده‌اند حرام بودن تصرف در حلی کعبه به دلیل آن است که طبق یک قاعده اصولی،اصل در اشیاء«حَظْر»است یعنی تا اباحه چیزی ثابت نشود باید از انجام‌دادن آن خودداری کرد ⁽²⁾،با این‌که در اصول، ثابت کرده‌ایم اصل در اشیاء،اباحه است و به هنگام شک در تکالیف وجوبی و تحریمی،اصل برائت جاری می‌شود و به فرض که اصل در اشیاء،حظر باشد، ادله برائت و اباحه بر آن حاکم شده است.بنابراین دلیل حرمت تصرف در اشیاء مزبور،همان سکوت معنادار قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

نکته‌ها

1-داستان حُلیِّ کعبه

از تواریخ استفاده می‌شود که هدیه دادن زیورآلات به کعبه،قبل از اسلام شروع شده است،از جمله«ابن خلدون»در تاریخ خود می‌نویسد:هنگامی که

«عبد المطلب»چاه زمزم را حفر کرد دو مجسمه (کوچک) آهو از طلا و شمشیرهایی در آن‌جا یافت که«ساسان»،پادشاه ایران آن را برای کعبه هدیه فرستاده بود و آن را در کنار زمزم دفن کرده بودند.هنگامی که«عبدالمطلب» آن‌ها را بیرون آورد،آن دو آهوی طلایی را به عنوان زینت کعبه قرار داد و شمشیرها را نیز به کعبه اختصاص داد. ⁽¹⁾

«یعقوبی»نیز در تاریخ خود مطلبی نزدیک به آن آورده است و او هم تصریح می‌کند اولین کسی که کعبه را تزئین کرد،«عبد المطلب»بود. ⁽²⁾

از بعضی نقل‌ها نیز استفاده می‌شود که نه‌تنها کعبه در زمان جاهلیت زیور داشت،بلکه گاه افرادی به آن زیورها دستبرد می‌زدند. ⁽³⁾

از روایاتی که در منابع اهل‌بیت علیهم السلام آمده استفاده می‌شود که از هدایای کعبه می‌توان برای حجاج نیازمند استفاده کرد؛از جمله در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است که شخصی خدمت آن حضرت عرض کرد:به کعبه کنیزی هدیه کرده‌اند که پانصد دینار ارزش دارد چه دستوری می‌فرمایید؟ حضرت فرمود:آن را بفروش و مبلغ آن را به کسانی که در راه مانده‌اند و حجاجی که نیازمندند بده. ⁽⁴⁾

نیز شخصی از ابوالحسن (موسی بن جعفر) علیه السلام درباره خریدن قطعه‌ای از پرده کعبه سؤال کرد (هنگامی که پرده کعبه را عوض می‌کردند،پرده کهنه را قطعه قطعه کرده،هدیه می‌دادند و یا می‌فروختند) که قسمتی از آن را برای خود نگاه داشته و بقیه را می‌خواست بفروشد.حضرت فرمود که مانعی ندارد و برای او برکت دارد.سؤال کرد:آیا می‌شود چیزی از آن را کفن میت قرار داد؟ حضرت فرمود:نه. ⁽⁵⁾

قرائن نشان می‌دهد که زیورآلات کعبه قبل از اسلام نیز وجود داشته است.

از حدیثی که علامه مجلسی رحمه الله در بحارالانوار از«ابن اسحاق»نقل می‌کند استفاده می‌شود که کعبه گنجی داشت درون چاهی در داخل کعبه و جمعی از قریش پنج سال پیش از بعثت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را سرقت کردند. ⁽¹⁾

پس از اسلام نیز تا مدت‌ها کسی در آن تصرف نمی‌کرد و حتی امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام در حدیث شریف مورد بحث نیز از تصرف در آن نهی فرموده است؛ولی سال‌هاست که هیچ‌گونه زیورآلاتی در کعبه مشاهده نمی‌شود.تنها، پرده کعبه را هر سال عوض می‌کنند و پرده پیشین را قطعه قطعه کرده برای شخصیت‌های کشورهای اسلامی می‌فرستند یا به زوار می‌دهند؛اما این‌که از چه زمانی آن زیورآلات برداشته شد و یا در صندوق یا محل خاصی حفظ گردید برای ما روشن نیست.و به‌تازگی حاکمان وهابی براثر باورهای نادرست خود در نفی«تبرک»،پرده کعبه را بایگانی می‌کنند.

اکنون این سؤال پیش می‌آید که چرا امام علیه السلام به عمر فرمود حلی کعبه را به حال خود واگذارد؟ در حالی که به‌طور مداوم زیورآلات تازه‌ای به کعبه هدیه می‌کردند و انباشتن و نگهداشتن همه آن‌ها وجهی نداشت.

پاسخ سؤال این است که دستور آن حضرت به ظاهر دستوری موقت بوده است و هدف این بوده که حتی‌الامکان آن زیورآلات حفظ شود تا اگر نیازی برای مرمت کعبه یا مسجدالحرام پیدا شود از آن‌ها استفاده کنند؛به خصوص این‌که کعبه و مسجد الحرام،پیوسته در معرض سیل‌های سنگین بود،بنابراین دستور امام علیه السلام دستوری همیشگی به شمار نمی‌آید.

2-لَوْلا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَر

آنچه در ذیل این حدیث شریف آمده که عمر پس از شنیدن این کلام حکیمانه خطاب به علی بن ابی‌طالب علیه السلام عرض کرد:«لَوْلاکَ فَافْتَضَحْنا؛اگر تو نبودی رسوا می‌شدیم».منحصر به این مورد نیست،بلکه در طول خلافت خود بارها به مشکلات علمی و فقهی برخورد که کسی جز امیرمؤمنان علی علیه السلام آن را برای وی نگشود و این اعتراف را به تعبیرات مختلف تکرار کرد که مرحوم علامه امینی در جلد ششم الغدیر در بحث«نوادر الاثر»آن‌ها را با ذکر مدارک دقیق از کتب اهل سنت آورده است.تعبیراتی همانند آنچه در ذیل می‌آید:

1.«لَوْلا عَلِیٌّ لَضَلَّ عُمَرُ؛اگر علی نبود عمر گمراه می‌شد».

2.«اللّهُمَّ لا تَبْقِنی لِمُعْضِلَةٍ لَیْسَ لَهَا ابْنُ أبی‌طالِبٍ؛خدایا! هرگاه مشکلی پیش آید که علی برای حل آن حضور نداشته باشد مرا باقی مگذار».

3.«لا أبْقانِیَ اللّهُ بِأرْضٍ لَسْتَ فِیها یا أبَا الْحَسَنِ؛خدا مرا در سرزمینی زنده ندارد که تو در آن نباشی».

4.«أعُوذُ بِاللّهِ مِنْ مُعْضِلَةٍ لا عَلِیٌّ بِها؛به خدا پناه می‌برم از این‌که مشکلی پیش آید و علی برای حل آن حضور نداشته باشد».

5.«عَجَزَتِ النِّساءُ أنْ تَلِدْنَ مِثْلَ عَلِیِ‌ّ بْنِ أبی‌طالِبٍ لَوْلا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ؛مادران عاجزند از این‌که مثل علی بن ابی‌طالب را بزایند اگر علی نبود عمر هلاک می‌شد».

6.«یَابْنَ أبی‌طالبٍ ما زِلْتَ کاشِفُ کُلِ‌ّ شُبْهَةٍ وَمُوضِحُ کُلِ‌ّ حُکْمٍ؛ای فرزند ابوطالب! تو همواره حل کننده شبهات و واضح کننده احکام بوده‌ای».

7.«رُدُّوا قَوْلَ عُمَرِ إلی عَلِیٍ‌ّ.لَوْلا عَلِیٌّ لَهَلَکَ عُمَرُ؛سخن عمر را به علی بازگردانید (و به‌وسیله او اصلاح کنید) اگر علی نبود عمر هلاک می‌شد».

تعبیرات دیگری نیز از این قبیل هست که همه با اسناد دقیق از کتب اهل سنت ذکر شده است». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 271- حکم حکیمانه

اشاره

رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام رُفِعَ إِلَیْهِ رَجُلانِ سَرَقَا مِنْ مَالِ اللَّهِ أَحَدُهُمَا عَبْدٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ الْآخَرُ مِنْ‌عُرُوضِ النَّاسِ

فَقَالَ علیه‌السلام

أمَّا هذَا فَهُوَ مِنْ مَالِ اللّهِ وَ لَا حَدَّ عَلَیْهِ،مَالُ اللّهِ أَکَلَ بَعْضُهُ بَعْضاً؛وَ أَمَّا الْآخَرُ فَعَلَیْهِ الْحَدُّ الشَّدِیدُ فَقَطَعَ یَدَهُ.

روایت شده است که دو نفر را خدمت امام علیه السلام آوردند که هر دو از بیت‌المال سرقت کرده بودند.یکی از آن دو،برده‌ای متعلق به بیت‌المال بود و دیگری متعلق به بعضی از مردم.

امام علیه السلام فرمود:

«اما این یکی (برده بیت‌المال) خودش مال خداست و حدی بر او نیست (چراکه) بخشی از مال خداوند،بخش دیگر را خورده! و اما آن دیگری باید حد شدید بر او جاری شود (منظور از حد شدید همان حدّ سرقت است.و به دنبال آن دستور داد) دست او را قطع کردند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حکم حکیمانه

همان گونه که در ترجمه این کلام شریف آمد به گفته سیّد رضی رحمه الله،این سخن را امام علیه السلام هنگامی فرمود که«دو نفر را که از بیت‌المال سرقت کرده بودند نزد آن حضرت آوردند؛یکی غلامی بود مربوط به بیت‌المال و دیگری غلامی متعلق به مردم»؛ (رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام رُفِعَ إِلَیْهِ رَجُلانِ سَرَقَا مِنْ مَالِ اللَّهِ أَحَدُهُمَا عَبْدٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ وَ الآْخَرُ مِنْ عُرُوضِ النَّاسِ) .

«عروض»-به گفته لسان العرب-جمع عَرض به معنای متاع است،بنابراین «عُرُوضُ النّاس» یعنی غلامی که از امتعه و دارایی مردم محسوب می‌شده نه بیت‌المال؛ولی در بیشتر نسخ به جای«عروض»،«عُرض»به معنای توده مردم یا سایر مردم آمده است.

امام علیه السلام در این‌جا حکم حکیمانه‌ای صادر کرد و فرمود:«اما این یکی (که برده بیت‌المال است) خود از مال‌اللّه به شمار می‌آید و حدی بر او جاری نخواهد شد»؛ (فقال علیه السلام:أمَّا هذَا فَهُوَ مِنْ مَالِ اللّهِ وَ لَا حَدَّ عَلَیْهِ) .

سپس به عنوان دلیل افزود:«بخشی از مال‌اللّه بخش دیگری را خورده»؛ (مَالُ اللّهِ أَکَلَ بَعْضُهُ بَعْضاً) .

اشاره به این‌که او فی‌الجمله حق داشته است که از بیت‌المال چیزی بردارد، چراکه نفقه او بر بیت‌المال است،بنابراین اجرای حد در مورد او دلیلی ندارد.

اما نفر دوم باید مشمول حد شدید باشد (که در این‌جا منظور حدّ سرقت است و به دنبال آن امام علیه السلام دستور داد) دست او را قطع کردند»؛ (وَ أَمَّا الْآخَرُ فَعَلَیْهِ الْحَدُّ الشَّدِیدُ فَقَطَعَ یَدَهُ) .

این حکم در کتاب حدود در میان فقهای شیعه مسلم است که اگر برده‌ای جزء غنائم جنگی باشد و چیزی از غنیمت را سرقت کند مشمول حکم قطع دست نمی‌شود.

مرحوم صاحب جواهر بعد از ذکر این حکم که در متن شرایع آمده می‌گوید:

«بِلا خِلافٍ أجِدُهُ فیهِ»؛(هیچ اختلافی در این حکم در میان فقهای اصحاب نیافتم) و بعد به حدیث بالا استدلال می‌کند،سپس دلیل دیگری را که در متن شرایع آمده ذکر می‌کند که اگر چنین برده‌ای قطع دست شود نه تنها به نفع بیت المال نیست، بلکه ضرر بیشتری به بیت‌المال می‌خورد و می‌دانیم یکی از فلسفه‌های اجرای این حد،دفع ضرر است و ضرر را نباید با ضرر دفع کرد. ⁽¹⁾

البته این نکته جالبی است،خواه به عنوان علت پذیرفته شود و یا به عنوان حکمت و یا مؤید.

در پایان می‌افزاید:حاکم شرع او را تأدیب می‌کند به‌گونه‌ای که بار دیگر بر این کار جرأت نکند. ⁽²⁾

این نکته نیز حائز اهمیت است که نفر دوم که دستور قطع دست او داده شد در یک مورد از اجرای حد معاف می‌شود و آن این است که از کسانی باشد که سهمی در بیت المال داشته باشند در این صورت اگر بیش از سهم خود به مقدار نصاب دزدی نکند قطع دست نمی‌شود.

ولی فقهای اهل سنت راه دیگری را در این مسئله پیموده و گفته‌اند کسی که

چیزی از مال غنیمت را پیش از قسمتش بدزدد،خواه بیش از حق او باشد یا نه، قطع دست نمی‌شود،چون مخلوط شدن حقش با بیت‌المال مصداق شبهه و مانع از قطع دست است.این در صورتی است که حقی در غنیمت داشته باشد به این طریق که با اذن صاحب خود در میدان جنگ شرکت کرده باشد.و اگر حقی نداشته باشد و صاحب آن غلام حقی در غنیمت داشته باشد باز قطع دست نمی‌شود،زیرا سهم مشاع صاحبش مصداق شبهه است که مانع قطع دست می‌شود. ⁽¹⁾

همان‌گونه که ملاحظه می‌کنید این فتوا با این‌که مخالف کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام است استدلال بسیار ضعیفی دارد،زیرا آمیخته شدن حق انسان با بیت‌المال در صورتی که بیش از حدِّ خود را به مقدار نصاب سرقت کند شبهه‌ای ندارد.همچنین آمیخته شدن حق صاحب غلام با بیت‌المال،آن هم موجب شبهه مانع از اجرای حد نمی‌شود.فرض کنید کسی پیدا شد که صد برابر حق خود را از بیت المال سرقت کرد،باز هم بگوییم شبهه است و مانع اجرای حد؟ هیچ فقیه آگاهی می‌تواند چنین سخنی را بپذیرد؟

به همین دلیل در فقه ما بیشتر فقها پذیرفته‌اند که در چنین صورتی حد جاری می‌شود،بلکه بعضی معتقدند اگر شریک به‌اندازه سهم خود نیز سرقت کند در حالی که می‌داند مال مشترک است و تقسیم نشده است و پیش از تقسیم،تصرف در آن جایز نیست،در این صورت نیز حد بر او جاری می‌شود؛ولی بسیاری آن را مصداق شبهه گرفته‌اند که در این فرض،حد اجرا نمی‌شود و کلام امام علیه السلام را بر غیر این صورت باید حمل کرد.

شایان توجه است که این حدیث شریف با سند صحیح از امام باقر علیه السلام در ضمن قضاوت‌های امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده و در ذیل آن آمده است:

«ثُمَّ أَمَرَ

أَنْ یُطْعَمَ السَّمْنَ وَ اللَّحْمَ حَتَّی بَرَأَتْ مِنْهُ؛ امام علیه السلام بعد از قطع دست او دستور داد غذاهای مقوی از گوشت و روغن به او بخورانند تا زمانی که دست‌هایش التیام پیدا کند و بتواند به خانه خود بازگردد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 272- مبارزه با بدعت‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَایَ مِنْ هذِهِ الْمَدَاحِضِ لَغَیَّرْتُ أَشْیَاءَ.

امام علیه السلام فرمود:

اگر در برابر این لغزشگاه‌ها،گام‌هایم استوار شود اموری را تغییر خواهم داد.

(و بدعت‌هایی را که گذاشته‌اند از میان خواهم برد). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مبارزه با بدعت‌ها

امام علیه السلام در این گفتار پرمعنای خود به انحرافات و بدعت‌هایی که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله پیدا شده بود اشاره کرده می‌فرماید:«اگر گام‌هایم در این لغزشگاه‌ها استوار بماند اموری را تغییر خواهم داد»؛ (لَوْ قَدِ اسْتَوَتْ قَدَمَایَ مِنْ هذِهِ الْمَدَاحِضِ لَغَیَّرْتُ أَشْیَاءَ) .

«مَداحِضْ» جمع«مِدْحَض»به معنای لغزشگاه است و ریشه اصلی آن «دَحْض»و«دُحوض»به معنای لغزش است.

می‌دانیم پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در زمان خلفا انحرافی چه در مسائل عقیدتی و چه در احکام روی داد که غالباً منشأ سیاسی یا عدم آگاهی به تعلیمات اسلام داشت و امام علیه السلام مترصد بود مسلمانان را از آن انحرافات بازگرداند و به اسلام خالص و راستین زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سوق دهد؛ولی متأسفانه جنگ‌های داخلی که یکی پس از دیگری واقع شد و بی‌وفایی کوفیان و فعالیت شدید منافقان به آن حضرت مجال نمی‌داد.ازاین‌رو فرمود که اگر این لغزشگاه‌ها برطرف گردد و آرامش پیدا شود-که متأسفانه تا آخر عمر مبارک آن حضرت حاصل نشد-اموری را تغییر خواهم داد.

شاهد این سخن ما خطبه‌ای است که حضرت ضمن آن می‌فرماید:

«قَدْ عَمِلَتِ الْوُلاةُ قَبْلِی أَعْمَالاً خَالَفُوا فِیهَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُتَعَمِّدِینَ لِخِلافِهِ نَاقِضِینَ لِعَهْدِهِ

مُغَیِّرِینِ لِسُنَّتِهِ وَ لَوْ حَمَلْتُ النَّاسَ عَلَی تَرْکِهَا وَ حَوَّلْتُهَا إِلَی مَوَاضِعِهَا وَ إِلَی مَا کَانَتْ فِی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَتَفَرَّقَ عَنِّی جُنْدِی حَتَّی أَبْقَی وَحْدِی أَوْ قَلِیلٌ مِنْ شِیعَتِی؛ زمامداران پیش از من کارهایی انجام دادند که برخلاف سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.

عامدانه راه خلاف رفتند و نقض عهد آن حضرت کردند و سنتش را تغییر دادند و اگر من مردم را وادار به ترک آن‌ها کنم و آن‌ها را به حال اول و به همان چیزی که در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله بود بازگردانم،لشکرم از اطراف من پراکنده می‌شود تا آن‌جا که تنهای تنها می‌مانم و یا کمی از شیعیان من با من می‌مانند». ⁽¹⁾

این بدعت‌ها زیاد بودند که به بخشی از آن‌ها اشاره می‌شود:

تبعیض میان عرب و عجم که در زمان عمر واقع شد و بیت‌المال را میان مسلمانان یکسان تقسیم نکرد.

مخالفت با حج تمتع و ازدواج موقت که در عبارت معروف از او نقل شده است:

«مُتْعَتانِ کانَتا فی عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله وَ أنا أنْهی وَ أُعاقِبُ عَلَیْهِما» که با تعبیرات متفاوتی در کتب زیادی نقل شده است.

خواندن نماز تراویح (نمازهای مستحب شب ماه رمضان که باید فرادی خوانده شود و او دستور داد به صورت جماعت بخوانند).

گفتن«الصَّلاةُ خَیْرٌ مِنَ النَّوْمِ»در اذان صبح که به گفته ابن ابی شیبه در کتاب مصنف خود،عمر شنید که مؤذن او به هنگام اذان صبح می‌گوید:«الصَّلاةُ خَیْرٌ مِنَ النَّوْمِ»،عمر از این جمله خوشنود شد و به مؤذن خود گفت:«أقِرّها فی أذانِکَ؛آن را در اذان (صبحِ) خود همواره بگو». ⁽²⁾

همچنین حذف«حَیِ‌ّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلِ»از اذان به بهانه این‌که اگر مردم نماز را بهترین کار بشمرند ممکن است به جهاد اهمیت ندهند.در روایت معروفی آمده

است که عکرمه از ابن عباس سؤال کرد:چرا عمر«حَیِ‌ّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلِ»را از اذان حذف کرد؟ ابن عباس گفت:«أرادَ عُمَرُ أنْ لا یَتَّکِلَ النّاسُ عَلَی الصَّلاةِ وَ یَدَعُوا الْجِهادَ فَلِذلِکَ حَذَفَها مِنَ الْأذانِ». ⁽¹⁾

شوکانی در نیل الاوطار از کتاب الاحکام نقل می‌کند:«قَدْ صَحَّ لَنا أنَّ حَیِ‌ّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلِ کانَتْ عَلی عَهْدِ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُؤَذَّنُ بِها وَ لَمْ تُطْرَحْ إلّا فی زَمَنِ عُمَرِ؛در روایت صحیح ثابت شده است که«حَیِ‌ّ عَلی خَیْرِ الْعَمَلِ»در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و آن را در اذان می‌گفتند؛ولی در زمان عمر آن را حذف کردند». ⁽²⁾

سپس در زمان عثمان،بدعت‌های عجیب‌تر دیگری گذاشته شد که از آن جمله تقسیم بیت‌المال و مقام‌های حساس حکومت اسلامی در میان خویشاوندان او و وابستگان به او بود که همین مطلب سبب شد داد و فریاد مردم به اعتراض بلند شود؛اعتراضی که سرانجام منجر به قتل او شد.

امثال این بدعت‌ها که در کتب مشروحه کلامیه آمده،فراوان است.امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌خواست پس از استقرار حکومت،تمام این بدعت‌ها را حذف کند و سنت‌های عصر رسول‌اللّه صلی الله علیه و آله را زنده نماید؛ولی متأسفانه مشکلات داخلی کشور اسلام و جنگ‌ها اجازه نداد و این افتخار بزرگ از مسلمانان سلب شد.

گفتار حکیمانه 273- از حرص خود بکاه و به سهم خود قانع باش

اشاره

و قال علیه‌السلام

اعْلَموا عِلْماً یَقِیناً انَّ اللّهَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعَبْدِ-وَ إِنْ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ،وَ اشْتَدَّتْ طِلْبَتُهُ،وَ قَوِیَتْ مَکِیدَتُهُ-أَکْثَرَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ،وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَ الْعَبْدِ فِی ضُعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ،وَ بَیْنَ أَنْ یَبْلُغَ مَا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ.

وَ الْعَارِفُ لِهذَا الْعَامِلُ بِهِ،أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِی مَنْفَعَةٍ،وَ التَّارِکُ لَهُ الشَّاکُّ فِیهِ أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلاً فِی مَضَرَّةٍ،وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَیْهِ مُسْتَدْرَجٌ بِالنُّعْمَی، وَ رُبَّ مُبْتَلیً مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَی،فَزِدْ أَیُّهَا الْمُسْتَنفِعُ فِی شُکْرِکَ،وَ قَصِّرْ مِنْ

عَجَلَتِکَ،وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَی رِزْقِکَ.

امام علیه السلام فرمود:

یقین بدانید خدا برای بنده‌اش-اگرچه بسیار چاره‌جو و سخت‌کوش و در طرح نقشه‌ها قوی باشد-بیش از آنچه در کتاب الهی برای او (از روزی) مقدر شده قرار نداده است و (به عکس)-هرچند بنده‌اش ناتوان و کم‌تدبیر باشد-میان او و آنچه برایش در کتاب الهی مقرر گشته مانع نگردیده است و کسی که از این حقیقت آگاه باشد و به آن عمل نماید از همه مردم،آسوده‌خاطرتر و پرمنفعت‌تر است و آن‌کس که آن را ترک کند و در آن شک و تردید داشته باشد،از همه مردم،گرفتارتر

و زیان‌کارتر است و چه بسیارند افرادی که مشمول نعمت (الهی) هستند؛اما این نعمت مقدمه بلای هلاکت ایشان محسوب می‌شود و چه بسیارند افرادی که در بلا و سختی قرار دارند اما این بلا وسیله‌ای برای آزمایش و تکامل آن‌هاست.بنابراین ای کسی که می‌خواهی از این گفتار بهره‌گیری! بر شکرت بیفزا و از شتاب (برای به دست آوردن دنیا) بکاه وهنگامی که به آخرین حد روزی خود می‌رسی قانع باش. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از حرص خود بکاه و به سهم خود قانع باش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه در حقیقت می‌خواهد حریصان در دنیا را از حرص بازدارد و به کفاف و عفاف قانع سازد و از مسابقه گناه‌آلودی که برای به چنگ آوردن اموال بیشتر در میان گروهی از دنیاپرستان رایج است جلوگیری کند،می‌فرماید:«به یقین بدانید خدا برای بنده‌اش-اگرچه بسیار چاره‌جو و سخت‌کوش و در طرح نقشه‌ها قوی باشد-بیش از آنچه در کتاب الهی برای او (از روزی) مقدر شده قرار نداده است»؛ (اعْلَموا عِلْماً یَقِیناً انَّ اللّهَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعَبْدِ-وَ إِنْ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ،وَ اشْتَدَّتْ طِلْبَتُهُ،وَ قَوِیَتْ مَکِیدَتُهُ-أَکْثَرَ مِمَّا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ) .

سپس به نقطه مقابل آن اشاره کرده می‌فرماید:«و (به عکس)-هرچند بنده‌اش ناتوان و کم‌تدبیر باشد-میان او و آنچه برایش در کتاب الهی مقرر گشته مانع نگردیده است»؛ (وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَ الْعَبْدِ فِی ضُعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ،وَ بَیْنَ أَنْ یَبْلُغَ مَا سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ) .

جمله «ذِکْرِ الْحَکیمِ» گرچه در قرآن مجید به معنای آیات الهی آمده است و بعضی از شارحان نهج البلاغه آن را در این‌جا همین گونه تفسیر کرده‌اند؛ولی با توجه به این‌که اندازه روزی افراد به‌طور مشخص در قرآن مجید نیامده و هدف امام علیه السلام در این بیان حکیمانه این است که حد و حدود روزی اشخاص در ذکر

حکیم بیان شده،این کلام با لوح محفوظ و کتاب علم الهی تناسب دارد که در آن‌جا همه مقدرات ثبت است.

علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار در باب«القلم و اللوح المحفوظ»نیز روایاتی را نقل می‌کند که«ذکر حکیم»در آن‌ها به‌طور واضح به لوح محفوظ تفسیر شده است. ⁽¹⁾

بنابراین نباید تردید کرد که منظور از«ذکر حکیم»در این‌جا قرآن مجید نیست بلکه همان لوح محفوظ است که گاهی به عنوان علم الهی تفسیر می‌شود.

سپس امام علیه السلام به نتیجه این اقتصاد اشاره کرده،می‌فرماید:«کسی که از این حقیقت آگاه باشد و به آن عمل کند آسایش و راحتی و منفعتش از همه کس بیشتر است و آن کس که آن را ترک گوید ودر آن شک و تردید کند از همه مردم گرفتارتر و زیان‌کارتر است»؛ (وَ الْعَارِفُ لِهذَا الْعَامِلُ بِهِ،أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِی مَنْفَعَةٍ،وَ التَّارِکُ لَهُ الشَّاکُّ فِیهِ أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلاً فِی مَضَرَّةٍ) .

نتیجه‌گیری امام علیه السلام کاملاً روشن و منطقی است؛افراد حریص که دائماً برای رسیدن به آنچه برایشان مقدّر نشده دست و پا می‌زنند،پیوسته در زحمتند و روحشان در عذاب و جسمشان خسته و ناتوان است،و به عکس،آن‌هایی که به مقدرات الهی قانع هستند،نه حرص و آز بر آن‌ها غلبه می‌کند و نه پیوسته در تلاش و عذاب و زیاده‌خواهی هستند.

بارها گفته‌ایم این‌گونه تعبیرات که در آیات قرآنی و روایات در مورد تقدیر روزی وارد شده،مفهومش این نیست که از تلاش و کوشش برای پیشرفت اقتصادی و تأمین زندگی آبرومندانه دست بکشیم،زیرا آن یک وظیفه واجب است که در روایات اسلامی نیز بر آن تأکید و حتی هم‌ردیف جهاد فی سبیل‌اللّه شمرده شده است،همان گونه که در حدیث معروف معتبری از امام صادق علیه السلام

می‌خوانیم:

«الْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ؛ کسی که برای تأمین زندگی عیال خود زحمت بکشد مانند مجاهد در راه خداست». ⁽¹⁾بنابراین روزی مقدّر با تلاش و کوشش رابطه دارد.

یا به تعبیر دیگر،تقدیرات الهی مشروط به تلاش و سعی و کوشش است و افراد تنبل و بیکار و بی‌تدبیر از سهم مقدرشان نیز محروم خواهند شد.

آن‌گاه امام علیه السلام در ادامه این سخن به دو مورد که در واقع جنبه استثنا از آن قاعده بالا دارد اشاره کرده،می‌فرماید:«بسیارند افرادی که مشمول نعمت خداوند هستند؛اما این نعمت مقدمه بلا و هلاکت ایشان است و چه بسیارند کسانی که در بلا و سختی قرار دارند؛اما این بلا وسیله‌ای برای آزمایش و تکامل آن‌هاست»؛ (وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَیْهِ مُسْتَدْرَجٌ بِالنُّعْمَی،وَ رُبَّ مُبْتَلیً مَصْنُوعٌ لَهُ بِالْبَلْوَی) .

در پایان،امام علیه السلام مستمعان خود را مخاطب قرار داده می‌فرماید:«ای بهره‌گیرنده (ای شنونده) بر شکر نعمت‌ها بیفزا و از سرعت و شتاب (برای به دست آوردن زخارف دنیا) بکاه و هنگامی که به روزی خود به‌طور کامل رسیده‌ای توقف کن»؛ (فَزِدْ أَیُّهَا الْمُسْتَنفِعُ فِی شُکْرِکَ،وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِکَ،وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهَی رِزْقِکَ) .

شایان توجه است که در بسیاری از نسخه‌های نهج‌البلاغه

«أیُّهَا الْمُسْتَمِعْ؛ ای شنونده»آمده در حالی که در نسخه صبحی صالح که آن را به عنوان متن انتخاب کرده‌ایم «مُسْتَنْفِعُ» ؛(ای بهره‌گیرنده) آمده است و بدون شک تعبیر اول که در بسیاری از نسخ آمده مناسب‌تر است.

از مجموع این حدیث شریف و احادیث فراوان دیگری که در باب رزق و روزی به ما رسیده استفاده می‌شود که روزی از سوی خدای متعال برای

هر کس مقدر شده و تلاش‌های زیاد برای فراتر از آن رفتن سودی ندارد و به عکس افراد ضعیف نیز روزی مقدرشان از سوی خداوند می‌رسد.

البته ممکن است ظلم ظالمان سبب شود افرادی حق دیگران را غصب کنند و افرادی از گرسنگی بمیرند.این خود امتحان الهی است که در دنیا مقرر شده است.

اضافه بر این،گاه می‌شود-مطابق آنچه در ذیل گفتار حکیمانه بالا آمد - خداوند نعمت‌های زیادی به افرادی که طغیان و سرکشی را از حد گذرانده‌اند می‌دهد تا مست نعمت و غرق عیش و نوش شوند،ناگهان آن‌ها را از ایشان می‌گیرد تا عذابشان دردناک‌تر باشد؛همان‌گونه که در آیه شریفه 44 از سوره «انعام»آمده است: «فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ» ؛(آری،) هنگامی که (اندرزها سودی نبخشید،و) آنچه را به آن‌ها یادآوری شده بود فراموش کردند،درهای همه چیز (از نعمت‌ها) را به روی آن‌ها گشودیم؛تا (کاملاً) خوشحال شدند (و دل به آن بستند)؛ناگهان آن‌ها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم)؛در این هنگام،همگی مأیوس شدند؛(و درهای امید به روی آن‌ها بسته شد)».درست همانند کسی که از درختی غاصبانه بالا می‌رود که هرچه بالاتر برود سقوطش از فراز درخت دردناک‌تر و شکننده‌تر است.

این همان چیزی است که به عنوان عذاب استدراجی در قرآن و روایات منعکس شده است.

به عکس افرادی هستند که خداوند روزی آن‌ها را محدود می‌کند تا صحنه آزمایش الهی که موجب ترفیع مقام آن‌هاست فراهم گردد.

جمله‌ای که امام علیه السلام در پایان این سخن فرموده (وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلِکَ وَ قِفْ عِنْدَ مُنْتَهی رِزْقِکَ) نیز گواه بر این است که هدف،کنترل حرص حریصان و آزِ

آزمندان و شتاب دنیاپرستان است.

مرحوم«مغنیه»برای حل بعضی از شبهات ناچار شده است تفسیر دیگری برای گفتار حکیمانه بالا انتخاب کند که با ظاهر این حدیث شریف هماهنگ نیست.او می‌گوید:منظور از«ذکر حکیم»همان قرآن است و منظور از تعیین سهم هرکس از روزی همان است که در آیات شریفه سوره«زلزال»می‌خوانیم:

«فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ* وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ» ؛هرکس به‌اندازه سنگینی ذره‌ای کار نیک کند (در آخرت) آن را می‌بیند و (همچنین) هرکس به‌قدر ذره‌ای کار بد کند او نیز (در سرای دیگر) آن را خواهد دید». ⁽¹⁾

نتیجه این‌که انسان در برابر اعمالش جزا داده می‌شود و آنچه را از نیک و بد انجام داده در آخرت به آن خواهد رسید؛خواه در دنیا قوی و نیرومند باشد یا ضعیف و ناتوان.نه قدرت و ثروت دنیا او را به خدا نزدیک می‌کند و نه وی را از عذاب دوزخ-اگر از گمراهان باشد-بازمی‌دارد و نه ضعف و فقر میان انسان و نعمت‌های بهشتی-هرگاه از هدایت‌شدگان باشد-مانع می‌شود. ⁽²⁾

ولی نباید تردید کرد که منظور از«ذکر حکیم»همان لوح محفوظ است که در بالا شرح داده شد و منظور از تعیین سهمیه،سهمیه مادی دنیوی است و ذیل حدیث،شاهد گویایی بر این مطلب است و همچنین احادیث دیگری که در باب تقسیم رزق و روزی رسیده است.

گفتار حکیمانه 274- راه پایداری علم و یقین

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلاً،وَ یَقِینَکُمْ شَکّاً،إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا،

وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا.

امام علیه السلام فرمود:

علم خویشتن را جهل،و یقینتان را شک قرار ندهید،آن‌گاه که عالم و آگاه شدید عمل کنید و زمانی که یقین کردید اقدام نمایید (تا علم و یقین شما پایدار بماند). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه پایداری علم و یقین

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش،به عالمان بی‌عمل اشاره کرده نخست می‌فرماید:«علم خویشتن را جهل قرار ندهید»؛ (لَا تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلاً) .

اشاره به این‌که هرچیزی آثاری دارد که از آثار آن می‌توان آن را شناخت، هنگامی که اثر و خاصیت خود را از دست بدهد به منزله معدوم است؛هرچند ظاهراً وجود داشته باشد.

قرآن مجید درباره انسان‌هایی که چشم و گوش دارند؛اما آثاری که از چشم و گوش انتظار می‌رود یعنی شنیدن و عمل کردن و دیدن و عبرت گرفتن،در کار آن‌ها نیست،تعبیر به ناشنوا و نابینا کرده و حتی آن‌ها را مردگان بی‌جانی شمرده است،می‌فرماید: «إِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ وَ ما أَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّ مَنْ یُؤْمِنُ بِآیاتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ» ؛تو نمی‌توانی سخن خود را به گوش مردگان برسانی و نمی‌توانی صدای خود را به گوش کران برسانی در آن هنگام که پشت می‌کنند و از سخنان تو می‌گریزند* و نیز نمی‌توانی کوران را از گمراهی‌شان برهانی؛تو فقط می‌توانی سخن خود را به گوش کسانی برسانی که آماده پذیرش ایمان به آیات ما هستند و در برابر حق تسلیمند!». ⁽¹⁾

امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز ثروت‌اندوزان بخیل و خودخواه را مردگان برخوردار از حیات ظاهری می‌شمرد و می‌فرماید:

«هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ» . ⁽¹⁾

به عکس،دانشمندانی را که از دنیا رفته‌اند و آثارشان در افکار و دل‌ها باقی است زندگان جاوید می‌داند و می‌فرماید:

«الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ» . ⁽²⁾

همان‌گونه که قرآن مجید نیز شهیدان را زندگان جاوید دانسته است.

بنابراین این یک فرهنگ قرآنی و اسلامی است که هر موضوع بی‌خاصیتی در حکم معدوم است و به همین دلیل عالمانی که به علم خود عمل نمی‌کنند در کلام امام علیه السلام به منزله جاهلان شمرده شده‌اند.

به دنبال آن می‌افزاید:«یقین خود را (نیز) شک قرار ندهید»؛ (وَ یَقِینَکُمْ شَکّاً) .

روشن است کسی که یقین دارد به این‌که فلان غذا مسموم است و از آن می‌خورد به منزله کسی است که شک دارد و از یقین بی‌بهره است.همچنین آن‌هایی که به قیامت یقین دارند و آماده آن نمی‌شوند،آثار منفی گناه را می‌دانند و مرتکب می‌شوند،به آثار مثبت اطاعت پی برده‌اند و ترک می‌کنند،همه به منزله انسان‌های شکاکند.به همین دلیل امام علیه السلام در حکمت 126 از چندین گروه تعجب می‌کند،قدر مشترک همه آن‌ها این است که چیزی را می‌دانند و یقین دارند ولی بر طبق آن گام برنمی‌دارند.آغاز آن حکمت چنین است«عَجِبْتُ لِلْبَخیلٍ».

سپس امام علیه السلام در پایان این سخن می‌فرماید:«آن‌گاه که عالم شدید عمل کنید و زمانی که یقین کردید اقدام نمایید (تا علم و عمل شما هماهنگ گردد و تناقض میان باطن و ظاهر شما برچیده شود»؛ (إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا،وَ إِذَا تَیَقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا) .

این نتیجه قطعی بیانی است که امام علیه السلام در آغاز فرمود؛هرگاه بخواهیم علم ما جهل نشود باید عمل کنیم و هرگاه اراده کنیم که یقین ما تبدیل به شک نشود باید بر طبق آن رفتار نماییم.

این سخن را با حدیث دیگری در همین زمینه پایان می‌دهیم.«ابن عساکر»در تاریخ دمشق در شرح حال امیرمؤمنان علی علیه السلام می‌گوید:عمر به امام علیه السلام عرض کرد:

«عِظْنی یا أبَا الْحَسَنِ؛ ای ابوالحسن مرا موعظه کن».امام علیه السلام به او فرمود:

«لا تَجْعَلْ یَقینَکَ شَکّاً وَ لا عِلْمَکَ جَهْلاً وَ لا ظَنَّکَ حَقّاً وَ اعْلَمْ أنَّهُ لَیْسَ لَکَ مِنَ الدُّنْیا إلّا ما أعْطَیْتَ فَأمْضَیْتَ وَ قَسَمْتَ فَسَوَّیْتَ وَ لَبِسْتَ فَأبْلَیْتَ،قالَ صَدَقْتَ یا أبَا الْحَسَنِ؛ یقین خود را شک قرار مده و علمت را جهل مکن و ظن خود را حق مپندار و بدان بهره تو از دنیا همان است که به تو عطا شده و استفاده کرده‌ای و قسمت تو شده و آن را تسویه کرده‌ای و پوشیده‌ای و کهنه و فرسوده ساخته‌ای».عمر گفت:راست گفتی ای ابوالحسن. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 275- شش نکته آموزنده

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدِرٍ،وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ،وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِیِّهِ؛وَ کُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْءِ الْمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ لِفَقْدِهِ وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ،وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ.

امام علیه السلام فرمود:

طمع،(انسان را) به سرچشمه آب وارد می‌کند و او را تشنه بازمی‌گرداند و ضامنی است که هرگز وفا نمی‌کند و بسیار می‌شود که نوشنده آب پیش از آن‌که سیراب شود گلوگیرش شده (و هلاک می‌گردد) و هر اندازه ارزش چیزی بیشتر باشد که مورد رغبتِ این و آن گردد،به همان اندازه مصیبت از دست رفتنش بیشتر است.

آرزوها (ی دور و دراز) چشم بصیرت را کور می‌کند و (چه بسا) سود به سراغ کسی می‌رود که او به دنبالش نیست! ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

شش نکته آموزنده

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به شش نکته اشاره می‌کند که هرکدام اندرز گران‌بهایی است و در ابتدا چنین به نظر می‌رسد که این نکات،مستقل از یکدیگرند؛ولی با دقت می‌توان رابطه‌ای در میان آن‌ها یافت.نخست می‌فرماید:

«طمع (انسان را) به سرچشمه آب وارد می‌کند و او را تشنه بازمی‌گرداند»؛ (و قال علیه السلام:إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدِرٍ) .

زیرا شخص طمع‌کار غالباً دنبال چیزی می‌رود که در دسترس او قرار نخواهد گرفت؛ولی طمع،او را به هوس می‌اندازد که به آن برسد و به اشتباه،آن را دست‌یافتنی می‌پندارد؛اما همچون کسی که به سراغ آب می‌رود ولی با سراب روبرو می‌شود،ناکام بازمی‌گردد.

در دومین نکته می‌فرماید:«طمع،ضامنی است که وفا نمی‌کند»؛ (وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ) .

زیرا طمع،شخص طمعکار را به دنبال خواسته‌هایش می‌فرستد،همان خواسته‌هایی که دست‌نیافتنی است و آن را برای طمعکار تضمین می‌کند؛ ولی همانند ضامنی که به قول خود وفا نمی‌کند،طمعکار را محروم و ناکام رها می‌سازد.

در سومین نکته می‌فرماید:«بسیار شده است که نوشنده آب پیش از آن‌که

سیراب شود گلوگیرش شده (و به هلاکت می‌رسد)»؛ (وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِیِّهِ) .

این است سرنوشت طمعکاری که با حرص و ولع به دنبال چیزی می‌رود و خود را به آب و آتش می‌زند و پیش از آن‌که به آن برسد هلاک می‌گردد؛مانند کسی که عطش شدیدی به او روی آورده،هنگامی که به آب می‌رسد با حرص و ولع چنان می‌نوشد که گلوگیرش می‌شود و سیراب نشده جان می‌دهد.

آن‌گاه در چهارمین نکته به حریصان و طماعان اشاره کرده،می‌فرماید:

«هر قدر ارزش چیزی بیشتر باشد به‌گونه‌ای که افراد برای به دست آوردن آن،با یکدیگر به رقابت برخیزند،همان‌قدر،مصیبت از دست دادنش زیادتر خواهد بود»؛ (وَ کُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْءِ الْمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزِیَّةُ لِفَقْدِهِ) .

بنابراین شخص طمعکار که با شتاب برای به دست آوردن اشیای مهم مورد نظرش با دیگران به رقابت برمی‌خیزد،هنگامی که به آن نرسد یا برسد و آن را از دست بدهد گرفتار مصیبت عظیمی خواهد شد و این،یکی دیگر از مصائب بزرگ طمعکاران دنیاپرست است.

در پنجمین نکته امام علیه السلام به آرزوهای دور و زیاد اشاره کرده است که چشم انسان را کور و گوشش را کر می‌کند،می‌فرماید:«آرزوها چشم بصیرت را نابینا می‌سازد»؛ (وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ) .

دلیل آن هم روشن است؛عشق و علاقه شدید به چیزی که از دسترس بیرون است به انسان اجازه نمی‌دهد موانعی را که بر سر راه است ببیند و یا آثار زیان‌بار آن چیز را مشاهده کند،همچنان در بیابان آرزوها برای یافتن آب به دنبال سراب می‌دود و ای بسا گرفتار حیوانات درنده و گرگان خونخوار می‌شود و یا در پرتگاه‌ها سقوط می‌کند.

در ششمین و آخرین نکته به این حقیقت اشاره می‌کند که همیشه با تلاش

و کوشش و دست و پا زدن،انسان به خواسته‌هایش نمی‌رسد،می‌فرماید:«(گاه سود و بهره به سراغ کسی می‌آید که دنبالش نمی‌رود»؛ (وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ) .

هم در زندگی خود دیده‌ایم و هم در تاریخ خوانده‌ایم که افراد زیادی بودند بی‌آن‌که بسیار دست و پا بزنند به مقصود رسیدند و به عکس افرادی هم بودند که با تلاش و کوشش فراوان به جایی نرسیدند.

اشتباه نشود،هرگز امام علیه السلام در این گفتار نورانی خود نمی‌خواهد نقش تلاش و کوشش و سعی را در رسیدن به اهداف بزرگ نادیده بگیرد،زیرا آن،یک اصل اساسی از نظر قرآن و روایات بوده و عقل نیز حاکم به آن است.مقصود امام علیه السلام این است که از طمعِ طمع‌ورزان بکاهد و آن‌ها را از آلوده شدن به انواع گناهان برای رسیدن به مقاصدشان بازدارد.

از آنچه گفته شد به خوبی روشن می‌شود که شش نکته‌ای که در این گفتار حکیمانه آمده گرچه به ظاهر مستقل و جدا از هم به نظر می‌رسند؛ولی با دقت ثابت می‌شود که با هم ارتباط نزدیکی دارند.

این سخن را با داستان افسانه‌ای پر معنایی درباره سرنوشت طمعکاران که ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود آورده پایان می‌دهیم.وی می‌گوید:مردی، قُبَّرَه (چکاوکی را) زنده صید کرد.چکاوک به سخن آمد گفت:با من چه می‌خواهی بکنی؟ صیاد گفت:سرت را می‌برم و گوشتت را می‌خورم.چکاوک گفت:گوشت من به اندازه‌ای ناچیز است که هیچ‌کس را سیر نمی‌کند؛ولی من حاضرم سه چیز را به تو بیاموزم که از خوردن من برای تو بسیار بهتر است:یکی از آن سه را هنگامی به تو می‌آموزم که در دست توام،دومی را هنگامی که من را رها کردی و بر درخت نشستم،سومی را هنگامی که از درخت پرواز کردم و روی کوه قرار گرفتم.مرد صیاد (خوشحال شد و) گفت:اولی را بگو.چکاوک

گفت:هرگز برای چیزی که از دست رفته غصه مخور (با غصه و اندوه بازنمی‌گردد).مرد صیاد او را رها کرد.هنگامی که روی درخت نشست گفت:

دومی را بگو.چکاوک گفت:اگر کسی چیزی را که امکان وجود ندارد ممکن دانست،هرگز سخنش را مپذیر.سپس چکاوک پرواز کرد و روی کوه نشست و به صیاد گفت:ای بدبخت اگر مرا ذبح کرده بودی از درون چینه‌دان من دو گوهر گران‌بها استخراج می‌کردی که وزن هرکدام از آن‌ها سی مثقال است.صیاد به شدت متأسف شد و دست خود را به دندان گزید و گفت:پس سومین نصیحت چه شد؟ چکاوک گفت:تو آن دو تا را فراموش کردی سومی را می‌خواهی؟ مگر در نصیحت اول به تو نگفتم بر چیزی که از دستت رفت تأسف نخور؛ولی تو تأسف خوردی و مگر در نصیحت دوم نگفتم اگر تو را به چیزی خبر دهند که غیر ممکن است نپذیر؟ من تمام گوشت و خون و پرم بیست مثقال نیست،چگونه پذیرفتی که در چینه‌دان من دو گوهر گران‌بهاست که هرکدام سی مثقال است؟ چکاوک این را گفت و پرواز کرد و رفت. ⁽¹⁾

این داستان در واقع تصدیق کلام امام علیه السلام در جمله چهارم و پنجم است.

گفتار حکیمانه 276- از ریاکاری به خدا پناه بریم

اشاره

و قال علیه‌السلام

اللّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِی لَامِعَةِ الْعُیُونِ عَلاَنِیَتی،وَ تُقَبِّحَ فِیَما أُبْطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی،مُحَافِظاً عَلی رِثَاءِ النَّاسِ مِنْ نَفْسِی بِجَمِیعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ مِنِّی،فَأُبْدِی لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِی،وَ أُفْضِی إِلَیْکَ بِسُوءِ عَمَلِی، تَقَرُّباً إِلَی عِبَادِکَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِکَ.

امام علیه السلام عرضه می‌دارد:

بار پروردگارا! به تو پناه می‌برم از این‌که ظاهرم را در چشم‌ها نیکو جلوه دهی و باطنم را در پیشگاهت زشت سازی؛(به تو پناه می‌برم از این که) بخواهم به‌وسیله اعمالی که تو از آن خوب آگاهی،خوش‌بینی و احترام مردم را برای خویش حفظ کنم،ظاهر خوبم را برای مردم آشکار سازم و اعمال بدم را فقط تو بدانی،تا به بندگانت نزدیک گردم و از رضا و خشنودی تو دور شوم. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از ریاکاری به خدا پناه بریم

امام علیه السلام در این دعای نورانی‌اش در پیشگاه خدا از ریاکاری به او پناه می‌برد و با چند تعبیر دقیق آن را بیان می‌کند.

نخست عرضه می‌دارد:«بارپروردگارا! به تو پناه می‌برم از این‌که ظاهرم را در چشم‌ها نیکو جلوه دهی و باطنم را در پیشگاهت زشت سازی»؛ (اللّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِی لَامِعَةِ الْعُیُونِ عَلاَنِیَتی،وَ تُقَبِّحَ فِیَما أُبْطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی) .

«لامِعَةُ الْعُیُونِ» به اصطلاح ازقبیل اضافه صفت به موصوف و به معنی«عیون لامعه»یعنی چشم‌های پرنور است؛یعنی کار من به جایی نرسد که حتی افراد تیزبین مرا خوب پندارند در حالی که در باطن خوب نباشم.

در دومین جمله همین معنا را در قالب دیگری آورده،عرضه می‌دارد:

«(خداوندا چنان نباشم که) خوش‌بینی مردم را نسبت به خودم در آنچه تو از آن آگاهی جلب کنم (در حالی که در باطن چنین نباشم و از طریق ریا خود را در صف نیکان معرفی کنم)»؛ (مُحَافِظاً عَلی رِثَاءِ ⁽¹⁾النَّاسِ مِنْ نَفْسِی بِجَمِیعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ مِنِّی) .

حضرت در سومین تعبیر،همین معنا را با اشاره به ثمره نامطلوب آن بازگو

کرده،عرضه می‌دارد:«(چنان نباشم) که حُسن ظاهرم را برای مردم آشکار سازم و اعمال بدم را فقط به سوی تو آورم تا به این وسیله به بندگانت نزدیک گردم و از رضا و خشنودی تو دور شوم»؛ (فَأُبْدِی لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِی،وَ أُفْضِی ⁽¹⁾إِلَیْکَ بِسُوءِ عَمَلِی،تَقَرُّباً إِلَی عِبَادِکَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِکَ) .

روشن است که هدف ریاکاران جلب توجه مردم و از این طریق،رسیدن به منافع مادی و دنیوی است این یک هدف است،ولی دوری از خداوند هدف نیست بلکه غایت و نتیجه این کار است هر چند مَجازاً در عبارت بالا به شکل هدف بیان شده است.

بدیهی است که این دعا درسی است برای همه مردم نه این‌که امام علیه السلام چنین باشد بلکه می‌خواهد به‌طور غیر مستقیم که در دل‌ها تأثیر بیشتری دارد نتیجه ریاکاری را برای همگان روشن سازد و آن را خطایی بزرگ معرفی کند که نتیجه آن،دوری از خدا و سرگردانی در وادی شرک و بت‌پرستی است.

نکته: نکوهش شدید ریا در کتاب و سنّت

نکوهش شدید ریا در کتاب و سنّت

در آیات قرآن و روایات اسلامی،عمل ریایی به شدت نکوهش شده است.

قرآن مجید در آیه 264 سوره«بقره»می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی کَالَّذِی یُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النّاسِ وَ لا یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَیْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لا یَقْدِرُونَ عَلی شَیْءٍ مِمّا کَسَبُوا وَ اللّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بخشش‌های خود را با منّت و آزار،باطل نسازید! همانند کسی که مال خود را برای نشان دادن

به مردم،انفاق می‌کند؛و به خدا و روز رستاخیز،ایمان نمی‌آورد؛(کار او) همچون قطعه سنگی است که بر آن،(قشر نازکی از) خاک باشد؛(و بذرهایی در آن افشانده شود؛) و رگبار باران به آن برسد،(و همه خاک‌ها و بذرها را بشوید،) و آن را صاف (و خالی از خاک و بذر) رها کند.آن‌ها از کاری که انجام داده‌اند، چیزی به دست نمی‌آورند؛و خداوند،جمعیت کافران را هدایت نمی‌کند».

در این آیه شریفه نکات بسیاری نهفته است:از یک‌سو ریا و شرک را هم‌ردیف قرار داده و از سویی دیگر عمل ریایی را بی‌نتیجه و بی‌اثر خوانده و مسلمانان را به شدت از چنین کاری نهی کرده همان‌گونه که انفاق‌های توأم با منت و آزار را منفور شمرده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیثی از آینده چنین خبر می‌دهد.

«سَیَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ تَخْبُثُ فِیهِ سَرَائِرُهُمْ وَتَحْسُنُ فِیهِ عَلانِیَتُهُمْ طَمَعاً فِی الدُّنْیَا لا یُرِیدُونَ بِهِ مَا عِنْدَ رَبِّهِمْ یَکُونُ دِینُهُمْ رِیَاءً لا یُخَالِطُهُمْ خَوْفٌ یَعُمُّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ فَیَدْعُونَهُ دُعَاءَ الْغَرِیقِ فَلا یَسْتَجِیبُ لَهُمْ؛ زمانی بر مردم فرا می‌رسد که باطن آن‌ها زشت و ظاهرشان برای طمع در دنیا زیبا می‌شود.هرگز پاداش‌هایی را که نزد خداست طلب نمی‌کنند،دینشان ریاسْت و خوف خدا در وجودشان نیست.در آن زمان خدا آن‌ها را به مجازاتی مبتلا می‌سازد که حتی اگر مانند دعای غریق (کسی که با تمام وجودش خدا را می‌خواند) خدا را بخوانند دعایشان مستجاب نمی‌شود». ⁽¹⁾

در منابع معروف حدیث از جمله کتاب شریف کافی و کتاب وسائل‌الشیعه روایات بسیاری درباره نکوهش ریاکاری وارد شده است؛از جمله کلینی رحمه الله در جلد دوم کافی در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

«کُلُّ رِیَاءٍ شِرْکٌ إِنَّهُ مَنْ عَمِلَ لِلنَّاسِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی النَّاسِ وَمَنْ عَمِلَ لِلَّهِ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ» . ⁽²⁾

در حدیث دیگری در تفسیر آیه «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» 1 (و مفهوم شرک در آیه) می‌فرماید:

«الرَّجُلُ یَعْمَلُ

شَیْئاً مِنَ الثَّوَابِ لا یَطْلُبُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ إِنَّمَا یَطْلُبُ تَزْکِیَةَ النَّاسِ یَشْتَهِی أَنْ یُسْمِعَ بِهِ النَّاسَ فَهَذَا الَّذِی أَشْرَکَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ ثُمَّ قَالَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَسَرَّ خَیْراً فَذَهَبَتِ الْأَیَّامُ أَبَداً حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ خَیْراً وَمَا مِنْ عَبْدٍ یُسِرُّ شَرّاً فَذَهَبَتِ الْأَیَّامُ أَبَداً حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ لَهُ شَرّاً؛ منظور از آن کسی است که عملی دارای ثواب را انجام می‌دهد؛ولی مقصودش خدا نیست بلکه مقصودش این است که مردم او را پاک بشمرند و پیوسته دوست دارد که مردم عمل او را بشنوند (و او را ستایش کنند) این کسی است که برای عبادت پروردگارش شریک قرار داده است.سپس امام علیه السلام فرمود:

هرکس کار نیکی را مخفیانه انجام دهد مدت زیادی نمی‌گذرد که خدا آن را ظاهر می‌سازد و هیچ بنده‌ای نیست که امر شری را پنهانی به جا آورد مگر این‌که پس از مدتی خداوند شر آن را آشکار می‌سازد». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 277- سوگندی بسیار زیبا

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا وَ الَّذِی أَمْسَیْنَا مِنْهُ فِی غُبْرِ لَیْلَةٍ دَهْمَاءَ،تَکْشِرُ عَنْ یَوْمٍ أَغَرَّ،

مَا کَانَ کَذَا وَ کَذَا.

امام علیه السلام فرمود:

نه،سوگند به کسی که ما را در بقایای شب تاریک نگه داشت؛شبی که لبخند سپیده‌دمش از روزی روشن پرده برداشت،که چنین و چنان نبوده است.(هدف از ذکر این عبارت تنها بیان سوگند زیبا و جالب امام علیه السلام است). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

سوگندی بسیار زیبا

هدف جناب سیّد رضی رحمه الله از ذکر این سوگند،نشان دادن فصاحت و زیبایی کلام امام علیه السلام حتی در سوگندهاست.اما این‌که این سوگند برای چه جاری شده است؟ یا مرحوم سیّد رضی به آن دست نیافته است و یا اگر دست یافته ذکر آن را لازم نمی‌دانسته است.

به هر حال امام علیه السلام می‌فرماید:نه،سوگند به آن کس که ما را در بقایای شب تاریک نگه داشت؛شبی که لبخند سپیده‌دمش از روز روشن پرده برداشت،که چنین و چنان نبوده است»؛ (لَا وَ الَّذِی أَمْسَیْنَا مِنْهُ فِی غُبْرِ لَیْلَةٍ دَهْمَاءَ،تَکْشِرُ عَنْ یَوْمٍ أَغَرَّ،مَا کَانَ کَذَا وَ کَذَا) .

امام علیه السلام در این تشبیه جالب،نخست اشاره به تاریکی شب‌های ظلمانی می‌کند ( «غُبْر» به معنای باقیمانده و «دَهْماء» به معنای سیاه و تاریک است) که به دنبال آن،روز روشنی است.گویی همانند انسانی است که به هنگام لبخند، لب‌های او کنار می‌رود و دندان‌های زیبایش آشکار می‌شود.( «تَکْشِرُ» از ریشه «کَشْر»(بر وزن نشر) به معنای کنار رفتن لب‌ها برای خندیدن و «أغَرّ» به معنای روشن و سفید است).

این‌که امام علیه السلام این قسم زیبا و فصیح را برای چه موضوعی یاد کرده،روشن نیست.شاید برای مرحوم سیّد رضی روشن بوده؛ولی چون هدفش بیان زیبایی

قسم بوده از ذکر آن صرف نظر کرده است.این احتمال نیز هست که بر سیّد رضی رحمه الله نیز روشن نبوده و آنچه را او به آن دست یافته اصل سوگند بوده است؛ ولی می‌توان به قرینه قسمی که امام علیه السلام یاد کرده حدس زد که قسم،اشاره به ظهور اسلام و محو آثار شرک و کفر و بت‌پرستی و انتقال مردم از دوران تاریک جاهلیت به دوران نورانی اسلام بوده و جمله «ما کانَ کَذا و کَذا» در واقع اشاره به نفی بعضی از بدعت‌هایی بود که در اسلام گذاشته شد و در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وجود نداشت.

مرحوم«مغنیه»در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:جمله (ما کان کَذا وَ کَذا) ممکن است اشاره به مطلب باطلی بوده که امام علیه السلام آن را از کسی شنیده بوده و در مقام انکار آن برآمده است؛ولی آنچه ما ذکر کردیم مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در این‌که«لا»در آغاز این قسم و مشابه آن در کلام عرب زائده است یا نافیه، در میان مفسران و دانشمندان،گفت‌وگو است؛جمعی آن را زائده نمی‌دانند؛ مانند آنچه در قرآن مجید در آیه 65 سوره«نساء»آمده است که می‌فرماید: «فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ ...».و معتقدند مطلبی قبلاً ذکر شده،آن را نفی می‌کند سپس به مطلب دیگر می‌پردازد؛ولی جمعی دیگر عقیده دارند که«لا»زائده است و برای تأکید نفیی است که بعداً می‌آید (و می‌دانیم که بسیاری از کلمات زائده برای تأکید است).

در تفسیر فخر رازی نیز در آیه شریفه بالا دو قول نقل شده است:یکی«لا»ی زائده و برای تأکید و دیگری«لا»ی مفیده و برای نفی مطلبی بوده که پیش از این آمده است؛ولی در تفسیر جوامع الجامع،«لا»زائده گرفته شده است. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 278- ارزش اعمال کم توأم با نشاط

اشاره

و قال علیه‌السلام

قَلِیلٌ تَدُومُ عَلَیْهِ أرْجی مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ.

امام علیه السلام فرمود:

کار کمی که (با نشاط) آن را ادامه دهی امیدبخش‌تر از کار زیاد

و خسته‌کننده است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

ارزش اعمال کم توأم با نشاط

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته‌ای اشاره می‌فرماید که بسیاری از آن غافلند،می‌فرماید:«کار کمی که (با نشاط) آن را ادامه دهی امیدبخش‌تر از کار زیاد و خسته کننده است»؛ (قَلِیلٌ تَدُومُ عَلَیْهِ أرْجی مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ) .

«أرْجی» به معنای امیدبخش‌تر از ماده«رجاء»گرفته شده و به یقین،کاری که دوام داشته باشد هر چند کم باشد امیدبخش‌تر از کارهای زیادی است که مایه ملالت است و به زودی قطع می‌شود.

بسیاری افراد هنگامی که اهمیت و فواید کاری را می‌شنوند-خواه فواید مادی داشته باشد یا معنوی-به آن هجوم می‌آورند،به مقدار زیادی انجام می‌دهند و خسته و وامانده شده و در نتیجه،از آن کار سرخورده می‌شوند و ای بسا کمتر رغبت تکرار آن را پیدا می‌کنند در حالی که اگر کار کمتر باشد و انسان آن را با میل و رغبت ادامه دهد بسیار مفیدتر است.

کارِ گروه اول مانند رگباری است که از آسمان نازل شود و سیلابی راه بیفتد و همه جا را آب فرا بگیرد و بسیاری از زراعت‌ها و خانه‌ها را ویران سازد؛ولی کار گروه دوم مانند باران‌های نرم نرم طولانی و مفید است که همه جا را آباد می‌کند بی‌آن‌که ویرانی به بار آورد.

نیز کارِ گروه اول مانند کسی است که داروی شفابخشی را به مقدار زیاد

و بدون رعایت کمیت لازم مصرف می‌کند و به جای درمان،به مسمومیت گرفتار می‌شود و چه بسا برای همیشه از آن دارو بیزار می‌گردد.کار گروه دوم مانند کسی است که آن دارو را به مقدار کم و طبق دستور طبیب به‌تدریج در مدت نسبتاً طولانی مصرف می‌کند و بهبودی می‌یابد و زیانی دامن او را نمی‌گیرد.

شبیه همین کلام حکیمانه در حکمت 444 نیز آمده است که می‌فرماید:

«قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ؛ کار کمی که دوام یابد بهتر از کار زیادی است که خسته کننده باشد».

همین معنا در حدیث مفصلی که مرحوم کلینی در کافی ذکر کرده،آمده است.

آغاز حدیث چنین است:همه مردم در ایمان و عمل یکسان نیستند؛بعضی دارای یک سهم،بعضی دو سهم و بعضی بیشترند و نباید کسی که توان بیشتری دارد وضع خود را بر کسی که توان کمتری دارد تحمیل کند.سپس امام علیه السلام فرمود:

برای تو مثالی ذکر می‌کنم:مردی از مسلمانان همسایه‌ای داشت که نصرانی بود، او را به اسلام دعوت کرد و مزایای اسلام را برای وی برشمرد،او هم پذیرفت و مسلمان شد.هنگام سحر،مرد مسلمان درِ خانه همسایه تازه مسلمان را کوفت.

گفت:کیستی؟ گفت:من فلان شخص،همسایه توام.گفت:چه‌کار داری؟ گفت:

وضو بگیر و لباس‌هایت را بپوش و همراه من بیا برای نماز صبح برویم.او وضو گرفت و لباس پوشید و همراه او آمد و مقدار زیادی پیش از طلوع فجر نماز خواندند.سپس صبر کردند تا صبح شد و مرد تازه مسلمان برخاست تا به خانه‌اش برگردد.رفیق مسلمانش گفت:کجا می‌روی؟ روز کوتاه است و تا ظهر وقت زیادی نیست.آن مرد تازه مسلمان همراه همسایه مسلمانش نشست تا نماز ظهر را خواندند.سپس به او گفت:بین ظهر و عصر نیز فاصله زیادی نیست باش تا نماز عصر را بخوانیم.مرد تازه مسلمان می‌خواست به منزل خود بازگردد،به او گفت:روز به پایان رسیده بمان تا نماز مغرب را بخوانیم.بعد از

نماز مغرب می‌خواست به خانه‌اش برگردد گفت:یک نماز بیشتر باقی نمانده بمان تا آن را هم بخوانیم بعد به منزل می‌روی.مرد تازه مسلمان نماز عشا را هم خواند؛سپس از هم جدا شدند و هرکدام به منزل خود رفتند.هنگامی که سحر روز بعد شد بار دیگر مرد مسلمان آمد و درِ خانه او را زد.گفت:کیستی؟ گفت:

من فلان شخص هستم.گفت:چه کار داری؟ گفت:وضو بگیر و لباس‌هایت را بپوش برویم نماز بخوانیم:مرد تازه مسلمان گفت:أُطْلُبْ لِهذَا الدِّینِ مَنْ هُوَ أفْرَغْ مِنّی وَ أنَا إنْسانٌ مِسْکینٌ وَ عَلی عَیالٌ؛برای این دین،آدم بیکارتر از من را پیدا کن.

من آدم محتاجی هستم و عیال‌وارم و باید دنبال کار و زندگی باشم.

امام علیه السلام در پایان فرمود:«أدْخَلَهُ فِی شَیْءٍ أخْرَجَهُ مِنْهُ؛او را داخل اسلام کرد (اما براثر نادانی و تحمیل زیاد) او را از اسلام خارج ساخت». ⁽¹⁾

این در واقع درسی است به همه مسلمانان و به خصوص برای مبلغان و پدران و مادران که مراقب باشند وظایف سنگین و به خصوص مستحباتی که جز افاضل و اوتاد تحمل آن را ندارند،بر توده مردم و فرزندان تحمیل نکنند و اسلام را آن‌گونه که هست دین سهل و آسان معرفی نمایند تا بتوانند بر آن تداوم یابند.

در واقع آنچه امام علیه السلام در این کلام حکیمانه فرموده برگرفته از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله است آن‌جا که می‌فرماید:

«إنَّ النَّفْسَ مَلُولَةٌ وَ إنَّ أَحَدَکُمْ لا یَدْری ما قَدْرُ الْمُدَّةِ فَلْیَنْظُرْ مِنَ الْعِبادَةِ ما یُطِیقُ ثُمَّ لِیُداوِمْ عَلَیْهِ فَإنّ أحَبَّ الْأعْمالِ إلَی اللّهِ ما یُدیمُ عَلَیْهِ وَ إنْ قَلَّ؛ روح انسان کسل می‌شود و شما نمی‌دانید چه اندازه توان و تحمل دارید.باید به سراغ عبادتی بروید که توان آن را دارید و بر آن تداوم یابید،زیرا محبوب‌ترین کارها عملی است که ادامه داشته باشد،هرچند کم باشد». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 279- مستحبات مزاحم واجبات را ترک گویید

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که نافله‌ها (مستحبات) به فرائض (واجبات) زیان رساند،

آن‌ها را ترک گویید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مستحبات مزاحم واجبات را ترک گویید

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه خود اشاره به نکته‌ای می‌کند که بسیاری از آن غافلند،می‌فرماید:«هنگامی که مستحبات به واجبات زیان رساند آن‌ها را ترک گویید»؛ (إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا) .

بسیارند کسانی که به پاره‌ای از مستحبات آن‌چنان اهمیت می‌دهند که واجبات را فدای آن می‌کنند و این برخلاف دستور شرع اسلام است.

نکته اصلی این است که توان و استعداد و وقت انسان هرچه باشد محدود است؛اگر بخواهد آن‌ها را برای انجام مستحبات به شکل گسترده به‌کار گیرد چه بسا از واجبات بازمی‌ماند.در این‌گونه موارد باید هشیار بود و کاری نکرد که لطمه به واجبات بخورد.گاه در سفرهای زیارتی یا عزاداری‌ها،بعضی چنان افراط می‌کنند که نمازهای واجب آن‌ها لطمه می‌خورد.

بعضی افراد را می‌بینیم که سخاوتمندند و در راه کمک به ایتام و مؤسسات خیریه پیشگام می‌شوند؛ولی در پرداختن وجوهات واجب شرعی خود تعلل می‌ورزند و چه بسا آن بذل و بخشش مستحب،آن‌ها را از انجام این فریضه الهی بازدارد.انسان آگاه و بیدار کسی است که اجازه ندهد واجباتش قربانی مستحباتش شود.

این در واقع همان چیزی است که در علم اصول و فقه به عنوان تعارض اهم

و مهم عنوان می‌شود که اگر دو عمل،یکی مستحب و دیگری واجب و یا دو عمل واجب که یکی از دیگری مهم‌تر است با هم تعارض کنند،حکم عقل و شرع هر دو بر این است که اهم را مقدم دارند و مهم را رها کنند.

این نکته قابل توجه است که دلیل رها کردن واجبات و پرداختن به مستحبات می‌تواند علاقه خاص انسان به آن مستحب باشد؛خواه به سبب آن‌که عامه مردم آن را بیشتر می‌پسندند؛مانند شرکت در ساختن مؤسسات خیریه نسبت به پرداختن وجوهات شرعیه،یا به سبب این‌که انجام آن مستحب نشاط‌آور است ولی انجام آن واجب چندان نشاطی ندارد؛مانند سفرهای زیارتی مخصوصاً با کاروان‌های مرفه که انسان را به نشاط می‌آورد؛ولی هرگاه بخواهد نمازهای قضای واجب را به جا بیاورد ملالت پیدا می‌کند و شاید بعضی از عوام نیز چنین پندارند که واجبات ثوابی ندارد،چون وظیفه انسان است؛ولی مستحبات ثواب فراوانی دارد غافل از این‌که ثواب واجبات بسیار بیشتر است؛و امثال این موارد.

در کتب فقه راجع به این‌که آیا می‌شود در وقت فریضه،نماز مستحب به جا آورد یا نه (منظور مستحبات ابتدایی است نه نوافل یومیه) فقها بحث مشروحی دارند و در بعضی از احادیث نیز اشاره به این مطلب شده است.امام صادق علیه السلام در حدیثی می‌فرماید:

«إِذَا حَضَرَتِ الْمَکْتُوبَةُ فَابْدَأْ بِهَا فَلا یَضُرُّکَ أَنْ تَتْرُکُ مَا قَبْلَهَا مِنَ النَّافِلَةِ؛ هنگامی که وقت نماز واجب فرا رسد به آن بپرداز و اگر نافله‌های پیش از آن را ترک کنی به تو زیانی نمی‌رساند» ⁽¹⁾شرح بیشتر این مطلب را می‌توانید در کتاب جواهر الکلام،ج 7،ص 250 مطالعه کنید.

گفتار حکیمانه 280- آمادگی برای سفر آخرت

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَنْ تَذَکَّرَ بُعْدَ السَّفَرِ اسْتَعَدَّ.

امام علیه السلام فرمود:

کسی که دوری سفر (آخرت) را به خاطر داشته باشد خود را مهیا می‌سازد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

آمادگی برای سفر آخرت

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه و فشرده و کوتاه،مردم را برای آماده شدن سفر آخرت اندرز می‌دهد و می‌فرماید:«کسی که دوری سفر آخرت را به یاد داشته باشد خود را مهیا می‌سازد»؛ (مَنْ تَذَکَّرَ بُعْدَ السَّفَرِ اسْتَعَدَّ) .

در این حدیث شریف و احادیث فراوان دیگر،مردمِ دنیا به مسافرانی تشبیه شده‌اند که به سوی منزلگاه دوردست اما بسیار مرفه و پربرکت در حرکتند و باید برای رسیدن به سرمنزل مقصود مرکبی راهوار و زاد و توشه‌ای فراوان آماده سازند وگرنه در وسط راه می‌مانند و به مقصد نخواهند رسید.همین معنا به صورت دیگری در حکمت 77 آمده بود آن‌جا که فرمود:

«آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ؛ آه از کمی زاد و توشه و طولانی بودن راه و دوری سفر».

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود و متقی هندی در کنز العمّال حدیث جالبی ذکر می‌کنند که بی‌ارتباط به مقصود ما نیست و مضمون آن چنین است:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رو به یارانش کرد و فرمود:مَثَل من و شما و دنیا همچون جمعیتی است که از یک بیابان خشک و خالی عبور می‌کردند و به جایی رسیدند که نمی‌دانستند آنچه را پیمودند بیشتر است یا آنچه تا مقصد باقی مانده است؟ در حالی که زاد و توشه آن‌ها تمام شد و مرکب آن‌ها از راه ماند و در میان این بیابان

خشک و خالی،سرگردان ماندند؛نه زادی داشتند و نه مرکبی،ازاین‌رو به هلاکت یقین پیدا کردند.در این هنگام مردی نمایان شد که لباس خوبی بر تن داشت و قطرات آب از سر و رویش می‌چکید.گفتند:به یقین این شخص از سرزمین آباد و پرآبی می‌آید و احوال او نشان می‌دهد که راه به آن‌جا نزدیک است.

هنگامی که آن مرد به آن‌ها رسید و حال ایشان را مشاهده کرد به آن‌ها گفت:اگر شما را به محلی پرآب و باغ‌های سرسبز راهنمایی کنم چه می‌کنید؟ گفتند:هرگز با تو مخالفت نخواهیم کرد.گفت:با خدا عهد و پیمان ببندید که چنین خواهد بود.آن‌ها عهد و پیمان بستند و آن مرد آن‌ها را به محلی پرآب و باغ‌هایی سرسبز هدایت کرد.هنگامی که به آن‌جا رسیدند مقدار کمی در آن‌جا ماندند سپس آن مرد به آن‌ها گفت:برخیزید و آماده شوید به سوی باغ‌هایی که از این باغ‌ها پربارتر و آبی که از این آب گواراتر است برویم.بسیاری از آن‌ها گفتند:ما باور نمی‌کنیم به چنان سرزمینی برسیم؛ولی گروه اندکی از آن‌ها گفتند:مگر شما با این مرد عهد و پیمان نبستید که مخالفت نکنید؟ آنچه در آغاز گفته بود به حقیقت پیوست و بقیه گفتار او مانند آن است که در آغاز گفته.این گروه اندک،همراه آن مرد حرکت کردند و او آن‌ها را به باغ‌هایی سرسبزتر و آب‌هایی گواراتر رساند؛ ولی آن گروه اول که مخالفت کرده بودند در همان شب دشمنانی به آن‌ها حمله کرده و صبحگاهان عده‌ای کشته و عده‌ای اسیر شده بودند. ⁽¹⁾

قرآن مجید نیز می‌گوید: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی» ؛زاد و توشه (برای سفر آخرت) برگیرید که برترین زاد و توشه همان تقوا و پرهیزکاری است». ⁽²⁾

جالب این‌که در حدیثی می‌خوانیم که زُهری،یکی از سرشناسان اهل سنت از تابعین،امام علی بن حسین علیه السلام را در شبی سرد و بارانی دیدار کرد در حالی که بر

پشت آن حضرت مقداری آرد بود و حضرت به سویی حرکت می‌کرد.زهری عرض کرد:ای پسر رسول خدا! این چیست؟ حضرت فرمود:قصد سفری دارم و مشغول تهیه زاد و توشه آن و گذاشتن در محل مطمئنی هستم.زهری گفت:

غلام من این‌جاست به شما کمک می‌کند.حضرت قبول نکرد.زهری عرض کرد:خودم آن را برمی‌دارم و برای شما می‌آورم.امام سجاد علیه السلام فرمود:من میل ندارم چیزی که موجب نجات من و سبب حسن ورودم به مقصد است خودم حمل نکنم،تو را به خدا سوگند می‌دهم که سراغ کار خود بروی و من را رها سازی.زهری از آن حضرت جدا شد و رفت.بعد از چند روز امام علیه السلام را دید عرض کرد:ای پسر رسول خدا! اثری از آن سفری که فرمودی نمی‌بینم.امام علیه السلام فرمود:آری ای زهری.آن گمانی که کردی (که منظورم سفر دنیاست) درست نبوده است منظورم سفر آخرت و آماده شدن برای آن است.آری.آماده شدن برای مرگ و سفر آخرت به‌وسیله پرهیز از حرام و بذل و بخشش در راه خیر حاصل می‌شود. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 281- خطای حس را با عقل اصلاح کنید

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَیْسَتِ الرَّوِیَّةُ کَالْمُعَایَنَةِ مَعَ الْإِبْصَارِ؛فَقَدْ تَکْذِبُ الْعُیُونُ أَهْلَهَا،وَ لَا یَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

تفکر و اندیشه همچون دیدن با چشم نیست،چراکه گاه چشم،به صاحبش دروغ می‌گوید؛ولی عقل (سلیم) به کسی که از او راهنمایی بخواهد غشّ وخیانت نمی‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

خطای حس را با عقل اصلاح کنید

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به خطای حسّ اشاره می‌کند که گاه منشأ مشکلات عظیمی می‌گردد آن حضرت می‌فرماید:«تفکّر و اندیشه همچون دیدن با چشم نیست»؛ (لَیْسَتِ الرَّوِیَّةُ کَالْمُعَایَنَةِ مَعَ الْإِبْصَارِ) .

سپس به دلیل آن اشاره کرده،می‌فرماید:«چه بسا چشم به صاحبش دروغ می‌گوید؛ولی عقل (سلیم) به کسی که از او راهنمایی بخواهد خیانت نمی‌کند»؛ (فَقَدْ تَکْذِبُ الْعُیُونُ أَهْلَهَا،وَ لَا یَغُشُّ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ) .

برخلاف آنچه علمای حسّی و تجربی می‌پندارند همیشه حسّ و تجربه صحیح‌ترین اطلاعات را در اختیار انسان نمی‌گذارد؛خطاهای حسّ را بسیاری از دانشمندان جمع‌آوری کرده‌اند که لیست بزرگی را تشکیل می‌دهد.

مثال‌های ساده آن را در زندگی روزانه خود می‌بینیم هنگامی که آتش‌گردان را به دور خود می‌گردانند از دور دایره کامل آتش می‌بینیم در حالی که آتش همواره در یک نقطه از این دایره بیش نیست؛ولی چون به سرعت گردش می‌کند چشم ما فاصله‌ها را نمی‌بیند.

زمانی که باران با سرعت می‌بارد ما دانه‌های باران را به صورت خط مستقیم مثلاً به طول نیم متر،کمتر یا بیشتر،مشاهده می‌کنیم در حالی که دانه باران یک نقطه بیشتر نیست.

آن گاه که در انتهای خیابانی که دو طرف آن را درخت پوشانده است می‌ایستیم و نگاه به طول خیابان می‌کنیم احساس می‌کنیم درخت‌ها هرچه از ما دورتر می‌شوند به هم نزدیک‌تر می‌گردند و فاصله آن‌ها پیوسته کم می‌شود در حالی که می‌دانیم این فقط خطای باصره است.و خطاهای فراوان دیگر.

هنگامی که چشم که مهم‌ترین حسّ ماست دارای خطاهای فراوان است چگونه می‌توانیم به سایر حواس خود صددرصد اطمینان کنیم؟ اگر بخواهیم خطای حواس را در گوش و حس لامسه و چشیدن و بوییدن نقل کنیم یک کتاب می‌شود،به همین دلیل ما باید پیوسته خطاهای حس را از طریق عقل اصلاح کنیم.مبادا خطاهای حسی،ما را به کارهایی که خلاف وظیفه و مسئولیت ما و خلاف رضای خداست بکشاند.

درست است که عقل نیز گاه خطا می‌کند و انسان،معصوم نیست؛ولی به هر حال وسیله خوبی برای اصلاح خطاهای حس محسوب می‌شود.

امام علیه السلام به این نکته در کلام نورانی خود اشاره کرده تا همگان به هوش باشند.

فراموش نکنیم این سخن را هنگامی امام علیه السلام بیان کرد که هنوز مباحث مربوط به خطای حواس چندان مطرح نبود.

از سوی دیگر آن‌ها که تمام اعتمادشان بر حس است نباید فراموش کنند که حس همیشه امور پراکنده‌ای را در اختیار انسان می‌گذارد،این عقل است که از آن‌ها یک قاعده کلی و علمی می‌سازد که در موارد مشابه قابل استدلال است، بنابراین هرگز نباید به دلیل این‌که عقل هم خطاپذیر است آن را بی‌اعتبار دانست و تمام توجه خود را به حس معطوف داشت که تا عقل،پشتیبان حس نباشد هیچ مشکلی حل نمی‌شود و هیچ قانون علمی به وجود نمی‌آید.

تمام داروهایی که برای بیماری‌های مختلف تجویز می‌شود و به صورت یک اصل کلی ارائه می‌گردد نتیجه آزمایش‌هایی است که نخست روی حیوانات

و سپس تعدادی از انسان‌ها انجام داده‌اند،آن‌گاه از مجموع این آزمایش‌های پراکنده،قانونی کلی استنتاج می‌گردد.

از این کلام حکیمانه می‌توان نتیجه گرفت که هرگز نباید به کار شعبده‌بازان و ساحران دل‌خوش کرد و فریب کارهای آن‌ها را خورد،هر چند با حسّ خود، کار خارق‌العاده‌ای از آن‌ها ببینیم.هنگامی که اعمال آن‌ها را با نیّت‌های سوء و ادعاهای باطلشان در کنار هم قرار می‌دهیم این‌جاست که عقل ما حسّ ما را تکمیل می‌کند.

یا هنگامی که می‌بینیم دشمن قرآن‌ها را بر سر نیزه کرده و دم از داوری قرآن می‌زند در حالی که آثار سوء نیت و ستمگری از سابقه آن‌ها کاملاً هویداست باید به حکم عقل تن دَر دهیم و آن را یک نیرنگ بنامیم.

در هر حال این گفتار حکیمانه می‌تواند سرچشمه نتیجه‌گیری‌های مختلف در مسائل اخلاقی و سیاسی و اجتماعی و علمی گردد.

گفتار حکیمانه 282- حجاب معرفت

اشاره

و قال علیه‌السلام

بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ.

امام علیه السلام فرمود:

میان شما و موعظه،پرده‌ای از غفلت (و غرور) وجود دارد

(که مانع تأثیر آن است). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

حجاب معرفت

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکیمانه،به یکی از حجاب‌های معرفت و علم و حکمت و تربیت اشاره کرده می‌فرماید:«میان شما و موعظه،پرده‌ای از غفلت (و غرور) وجود دارد»؛ (بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الْمَوْعِظَةِ حِجَابٌ مِنَ الْغِرَّةِ) .

«غِرَّة»به معنای غفلت و بی‌خبری و کم‌تجربگی است.

می‌دانیم،در جهانی که زندگی می‌کنیم هم واعظان بسیارند و هم موعظه‌ها؛ تاریخ پیشینیان،واعظ بسیار گویایی است،حوادثی که در طول تاریخ رخ می‌دهد و دگرگونی قدرت‌ها،سرنگونی دولت‌ها و از کار افتادن قهرمانان و فقر گروهی از ثروتمندان،هرکدام واعظی هستند،حتی مردگان که همه روزه می‌بینیم بر دوش بستگان و عزیزانشان به سوی دیار خاموشان برده می‌شوند-به فرموده امیرمؤمنان علی علیه السلام-بهترین واعظانند.

کاخ‌های ویران شده شاهان مقتدر و قصرهای آباد آن‌ها همه در حال وعظند؛

دندانه هر قصری پندی دهدت نونو پند سر دندانه بشنو ز بن دندان

در کلام امام موسی بن جعفر علیه السلام خطاب به هارون-که درخواست موعظه کرده بود-آمده است:«هرچیزی را که در گرد خود می‌بینی همه دارای موعظه است»؛

(مَا مِنْ شَیْءٍ تَرَاهُ عَیْنُکَ إِلَّا وَ فِیهِ مَوْعِظَةٌ) . ⁽¹⁾

اضافه بر همه این‌ها،خیل انبیا و اولیا و معصومان علیهم السلام همگی واعظان بزرگی بودند که در طول تاریخ به وعظ و اندرز انسان‌ها پرداختند و امروز بسیاری از مواعظ آن‌ها در اختیار ماست.

با این حال چرا این موعظه‌های بسیار قوی در دل‌های گروهی تأثیر نمی‌گذارد؟ قطعاً دلیلی دارد؛امام علیه السلام در این بیان کوتاه به یکی از مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کند و می‌فرماید:«حجاب غفلت،جلوی تأثیر اندرزها را می‌گیرد».

این غفلت ممکن است هنگام شنیدن مواعظ باشد که انسان گوش دل به واعظ نمی‌سپارد و در فکر مال و منال و شهوت خویش است و یا این‌که همچون هارون موقتاً با شنیدن موعظه مردی الهی بیدار می‌شود؛اما به‌زودی حجاب غفلت بر دل او می‌افتد و موعظه را به فراموشی می‌سپارد.

بسیارند کسانی که در یک مجلس فاتحه که برای دوست و یا یکی از بستگان نزدیکشان برپا شده در فکر فرو می‌روند و لحظاتی بیدار می‌شوند،مخصوصاً اگر واعظ آگاهی در آن‌جا سخنرانی کند،اما هنگامی که از آن مجلس پا بیرون گذاشتند همه چیز فراموش می‌شود و به حال اول بازمی‌گردند.

سرچشمه این غفلت ممکن است هوا و هوس‌های نفسانی و شهوت و زرق و برق دنیا و یا وسوسه‌های شیطانی جن و انس باشد.

قرآن مجید می‌فرماید: «فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ» ؛ پس مبادا زندگانی دنیا شما را بفریبد،و مبادا (شیطان) فریبکار شما را به (کرم) خدا مغرور سازد!». ⁽¹⁾

در حدیث عبرت‌انگیزی از امام هادی علیه السلام آمده است که متوکل عباسی شبی آن حضرت را به کاخ خود فرا خواند.دلیل آن این بود که به وی خبر داده بودند آن حضرت مشغول جمع‌آوری اموال و سلاح در خانه خود است تا قیام کند

و مردم را بر ضد او بشوراند.او دستور داد به خانه امام بروید،آن‌جا را با دقت تفتیش کنید و او را در هر حال که بود نزد من بیاورید.مأموران به خانه امام علیه السلام ریختند و چیزی نیافتند و امام علیه السلام را در دل شب مشغول عبادت دیدند.با این حال،حضرت را با خود به قصر متوکل آوردند.متوکل که سرمست شرابِ قدرت و مشغول به نوشیدن خمر بود،همین که چشمش به آن حضرت افتاد از جا برخاست و احترام کرد و او را نزد خود نشاند و با نهایت جسارت جام شرابی را که در دست داشت به آن حضرت تعارف کرد!

امام علیه السلام رو به سوی او کرده فرمود:به خدا سوگند این مایع ننگین هرگز با گوشت و خون من آشنایی نداشته و ندارد.متوکلِ مست شرمنده شد و دست خود را عقب کشید.

آن‌گاه به امام علیه السلام گفت:شعری برای من بخوان (لابد شعری که بزمش را گرم‌تر کند).

امام علیه السلام فرمود:من کمتر شعر به خاطر دارم.متوکل گفت:حتماً باید بخوانی.

هنگامی که حضرت اصرار متوکل را دید،اشعار تکان‌دهنده‌ای خواند که متوکل به گریه افتاد و حاضران نیز گریستند.اشعار این بود:

بَاتُوا عَلَی قُلَلِ الْأَجْبَالِ تَحْرُسُهُمْ غُلْبُ الرِّجَالِ فَلَمْ تَنْفَعْهُمُ الْقُلَلُ

وَ اسْتَنْزَلُوا بَعْدَ عِزٍّ مِنْ مَعَاقِلِهِمْ وَ اسْکِنُوا حُفَراً یَا بِئْسَمَا نَزَلُوا

نَادَاهُمْ صَارِخٌ مِنْ بَعْدِ دَفْنِهِمْ أَیْنَ الْأَسَاوِرُ وَ التِّیجَانُ وَ الْحُلَلُ

أَیْنَ الْوُجُوهُ الَّتِی کَانَتْ مُنْعِمَةً مِنْ دُونِهَا تُضْرَبُ الْأَسْتَارُ وَ الْکِلَلُ

قَدْ طَالَ مَا أَکَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرِبُوا وَ أَصْبَحُوا الْیَوْمَ بَعْدَ الْأَکْلِ قَدْ أُکِلُوا

یعنی:«گروهی بودند که بر قله‌های کوه‌ها،دژهای محکمی ساخته بودند و مردانی نیرومند از آن‌ها پاسداری می‌کردند؛اما هرگز این قله‌ها به حال آن‌ها سودی نداشت.

چیزی نگذشت که از پناهگاه خود،از آن مقام عزت،به ذلت کشانده شدند، و در حفره‌های گور ساکن گشتند و چه بد فرود آمدند.

فریادگری بعد از دفن آن‌ها صدا زد:کجا رفت آن دستبندهای طلا و آن تاج‌ها و زینت‌ها؟!

کجا رفتند آن صورت‌هایی که آثار ناز و نعمت در آن‌ها نمایان بود و در پشت پرده‌ها قرار داشتند؟!

آری مدت طولانی خوردند و نوشیدند؛ولی امروز همه آن‌ها در کام زمین فرو رفته‌اند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری در بحار الانوار آمده است که متوکل بعد از شنیدن این اشعار،جام شراب را بر زمین زد و مجلس عیشش به هم خورد. ⁽²⁾

متوکل شرمنده شد و آن حضرت را با احترام به منزل بازگرداند.

آری،گاهی حجاب غفلت کنار می‌رود و موعظه‌ها اثربخش می‌شود؛اما افسوس که این کنار رفتن حجاب برای بسیاری موقتی است.

جریان عبرت‌انگیز دیگری درباره یکی دیگر از خلفای عباسی؛یعنی هارون‌الرشید نقل شده که طعام زیادی ترتیب داد و مجلس خود را آراست و شاعر معروف عرب،«ابو العتاهیه»را دعوت کرد و از وی خواست تا حال او را توصیف کند.

ولی ابوالعتاهیه برخلاف انتظار هارون و حاضران به جای این‌که اشعار سرگرم کننده‌ای درباره زیبایی مجلس وی و اقتدار هارون بخواند،اشعار زیر را خواند: عِشْ ما بَدا لَکَ سالِماً فِی ظِلِ‌ّ شاهِقَةِ الْقُصِورِ!

یُهْدی إلَیْکَ بِمَا اشْتَهَیْ تَ لَدَی الرَّواحِ وَفِی الْبُکُورِ!

فَإذَا النُّفُوسُ تَقَعْقَعَتْ فی ظِلِ‌ّ حَشْرِجة الصُّدُورِ

فَهُناکَ تَعْلَمُ مُوقِناً ما کُنْتَ إلّا فِی غُرُورٍ!

تا می‌خواهی در سایه قصرهای سر به آسمان کشیده،سالم زندگی کن! در حالی که آنچه مورد علاقه توست هر صبح و شام برای تو هدیه می‌کنند.

ولی هنگامی که جان در فضای سینه به ناله می‌افتد-به یقین خواهی دانست که عمری در غرور و غفلت بودی!

اطرافیان هارون از خواندن این اشعار که به گمان آن‌ها متناسب با چنان مجلسی نبود و موجب کدورت خاطر هارون می‌شد ناراحت شدند؛ولی عجب این‌که هارون ناراحت نشد و اشعارش را ستود و اظهار داشت:مایه بیداری من گشت. ⁽¹⁾

در تاریخ کامل ابن اثیر آمده است که هارون بعد از شنیدن این اشعار گریه کرد.

وزیرش،فضل بن یحیی،رو به ابوالعتاهیه نمود و گفت:خلیفه تو را دعوت کرده بود که مسرورش کنی،چرا غمگینش ساختی؟ هارون به فضل بن یحیی گفت:

رهایش کن،او ما را در غرور و غفلت دید،نخواست بر آن بیفزاید. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 283- عالم و جاهلِ شما،هر دو خطاکارند

اشاره

و قال علیه‌السلام

جَاهِلُکُمْ مُزْدَادٌ،وَ عَالِمُکُمْ مُسَوِّفٌ.

امام علیه السلام فرمود:

نادان‌های شما (پیوسته) بر اعمال خلاف خود می‌افزایند

و دانشمندانتان امروز و فردا می‌کنند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

عالم و جاهلِ شما،هر دو خطاکارند

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه خود که جنبه گله و اظهار ناراحتی از مردم آن زمان و اطرافیانش دارد و در عین حال بر بسیاری از مردم هر عصر و زمان صادق است می‌فرماید:«(شما چگونه جمعیتی هستید که) افراد نادانتان پیوسته بر اعمال خلاف خود می‌افزایند و دانشمندانتان امروز و فردا می‌کنند»؛ (جَاهِلُکُمْ مُزْدَادٌ،وَ عَالِمُکُمْ مُسَوِّفٌ) .

آن‌ها که نادانند براثر نداشتن بصیرت به راه خلاف افتاده‌اند و آن‌هایی که عالم هستند گرفتار تردید و ضعف تصمیم‌گیری و اراده هستند و به همین دلیل جامعه شما از درون ته شده است.

این در حالی است که عالمان باید قدوه و اسوه باشند و راه تهذیب نفس و اصلاح جامعه را به مردم نشان دهند و جاهلان نیز باید از نور علم عالمان بهره گیرند و در مسیر اصلاح خویش و جامعه خود باشند.

همان‌گونه که اشاره شد،در کتاب تمام نهج البلاغه این جمله به شکل دیگری نقل شده که حضرت می‌فرماید:

«وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ،وَ قَارِئُهُمْ مُمَاذِقٌ،وَ جَاهِلُهُمْ مُسَوِّفٌ مُزْدَادٌ؛ دانشمندانشان (در آن زمان) منافقند و قاریان قرآنشان ریاکار و جاهلانشان امروز و فردا می‌کنند و پیوسته بر اعمال خود می‌افزایند».

در خطبه 233 نیز کلامی شبیه به این بود.در بسیاری از خطب نهج‌البلاغه یا

نامه‌ها و کلمات قصار،شکایت امام علیه السلام را از مردم زمان خود مشاهده می‌کنیم تا آن‌جا که در خطبه قاصعه (خطبه 192) می‌فرماید:

«أَلا وَ إِنَّکُمْ قَدْ نَفَضْتُمْ أَیْدِیَکُمْ مِنْ حَبْلِ الطَّاعَةِ وَ ثَلَمْتُمْ حِصْنَ اللَّهِ الْمَضْرُوبَ عَلَیْکُمْ بِأَحْکَامِ الْجَاهِلِیَّةِ؛ به هوش باشید که شما دست از ریسمان اطاعت الهی برگرفته‌اید و با تجدید رسوم جاهلیت دژ محکم الهی را دَرهم شکسته‌اید».

سپس ادامه می‌دهد:

«وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ صِرْتُمْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ أَعْرَاباً وَ بَعْدَ الْمُوَالاةِ أَحْزَاباً مَا تَتَعَلَّقُونَ مِنَ الْإِسْلامِ إِلَّا بِاسْمِهِ وَ لا تَعْرِفُونَ مِنَ الْإِیمَانِ إِلَّا رَسْمَهُ؛ بدانید شما پس از هجرت (از کفر به ایمان) همچون اعراب جاهلیت شده‌اید و بعد از اخوت و اتحاد و الفت،به گروه‌های پراکنده تقسیم گشته‌اید،از اسلام،به نام آن اکتفا کرده و از ایمان جز تصور و ترسیمی نمی‌شناسید».

سرچشمه همه این مصائب و بدبختی‌ها انحرافاتی بود که در مسئله خلافت واقع شد،به‌ویژه در عصر خلیفه سوم که بیت‌المال به شکل کاملاً نادرستی تقسیم می‌شد و مقامات مهم جمهوری اسلامی آن زمان،به افراد نالایق و ناصالح سپرده شد.فتوحات،غنائم زیادی را نصیب مسلمانان کرد و گروهی مست مال و ثروت شدند و کارشان به جایی رسید که جاهلان،غرق گناه گشتند و عالمان،بی‌اراده و فاقد تحرک،و همان شد که امام علیه السلام در کلام حکیمانه بالا در جمله کوتاهی آن را آورده است.

به یقین،این وضع مخصوص مردم آن زمان نبود،بلکه در هر زمان دیگر در شرایط مشابه روی می‌دهد؛جاهلان،غرق گناه می‌شوند و عالمان،فاقد احساس مسئولیت.و در عصر و زمان ما نیز این مسئله کم و بیش نمایان است.

نکته: بلای تسویف

بلای«تسویف»

یکی از خطرناک‌ترین وسوسه‌های نفس و شیطان مسئله تسویف است؛

یعنی انسان به اشتباهات و خطاهای خود واقف می‌شود؛ولی پیوسته امروز و فردا می‌کند تا فرصت‌ها می‌گذرند.یا اسباب اطاعت فراهم است؛ولی در استفاده از آن تأخیر می‌اندازد تا فرصت‌ها از دست می‌روند.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

«إِیَّاکَ وَ التَّسْوِیفَ فَإِنَّهُ بَحْرٌ یَغْرَقُ فِیهِ الْهَلْکَی؛ از تسویف بپرهیز که دریایی است که گروه (زیادی) در آن غرق می‌شوند». ⁽¹⁾

امیرمؤمنان علی علیه السلام-طبق روایتی که علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار آورده است-درباره گروهی از غافلان می‌فرماید:

«الشَّیْطَانُ مُوَکَّلٌ بِهِ یُزَیِّنُ لَهُ الْمَعْصِیَةَ لِیَرْکَبَهَا وَ یُمَنِّیهِ التَّوْبَةَ لِیُسَوِّفَهَا؛ شیطان بر او مسلّط شده،معصیت را در نظرش جلوه می‌دهد تا مرتکب شود و توبه را با آرزوها به تأخیر می‌اندازد». ⁽²⁾

قرآن مجید در سوره«نساء»در مورد وسوسه‌های شیطان نسبت به گنهکاران می‌گوید: «یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُوراً» ؛شیطان به آن‌ها وعده‌ها(ی دروغین) می‌دهد و به آرزوها سرگرم می‌سازد در حالی که جز فریب و نیرنگ،به آن‌ها وعده نمی‌دهد.(و همین امر سبب می‌شود آن‌ها توبه و بازگشت به سوی خدا را تاخیر بیندازند)». ⁽³⁾

در جای دیگر از همین سوره می‌فرماید: «وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ» ؛توبه برای کسانی نیست که کارهای بد را انجام می‌دهند،و هنگامی که مرگ یکی از آن‌ها فرا می‌رسد می‌گوید:الان توبه کردم!». ⁽⁴⁾

این همان تسویفی است که از هوای نفس و وسوسه‌های شیطان سرچشمه می‌گیرد و پیوسته انسان را وادار به تاخیر توبه می‌کند تا مرگ او فرا رسد

و درهای توبه بسته شود.

در حکمت 285 نیز به این معنا اشاره خواهد شد و در آغاز حکمت 150 نیز اشاره شد،آن‌جا که امام علیه السلام فرمود:

«وَیُرَجِّی التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ؛ (از کسانی مباش که) توبه را با آرزوهای دور و دراز به تأخیر می‌اندازند».

گفتار حکیمانه 284- راه عذر بر شما بسته است

اشاره

و قال علیه‌السلام

قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ.

امام علیه السلام فرمود:

علم و آگاهی،راه را بر (بهانه‌جویان و) آن‌ها که تعلّل می‌ورزند بسته است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه عذر بر شما بسته است

از آن‌جا که افرادی آگاهانه از انجام وظایف الهی و وجدانی خود سر باز می‌زنند،امام علیه السلام به آن‌ها هشدار می‌دهد که علم و آگاهی،راه عذر را بر این افراد بسته است؛ (قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ) .

واقعیت آن است که گروهی از مردم ناآگاهانه گرفتار کارهای خلاف می‌شوند؛اما گروه دیگری می‌دانند و بهانه‌جویی می‌کنند و پیوسته شانه از زیر بار مسئولیت خالی می‌نمایند.گاه به گمان این‌که خداوند غفور و رحیم است و گناه آن‌ها را می‌بخشد و گاه به این بهانه که علم آن‌ها قطعی و یقینی نیست و گاه سعی می‌کنند علم خود را به فراموشی بسپارند و خود را به نادانی بزنند.

همه این‌ها در پیشگاه خدا مسئولند و بهانه‌جویی‌ها هرگز عذری برای آن‌ها نزد خدا درست نخواهد کرد و اگر تاریخ اسلام را از اوّل تا کنون با دقت مطالعه کنیم بسیاری را می‌بینیم که مشمول این کلام امامند و گمان می‌کنند عذر دارند، در حالی که در پیشگاه خدا مسئولند.

این حکم شامل همه کسانی می‌شود که آگاهانه به بهانه‌های واهی با اصول یا فروع دین به مخالفت برخاسته‌اند.

امیرمؤمنان علی علیه السلام به خصوص در دوران خلافت خود گرفتار این‌گونه افراد

بود.در خطبه طالوتیه ⁽¹⁾که کلینی رحمه الله در جلد هشتم کافی نقل کرده است، می‌خوانیم که امام علیه السلام گروهی از متخلفان از حق را مخاطب قرار داده می‌فرماید:

«وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّی صَاحِبُکُمْ وَ الَّذِی بِهِ أُمِرْتُمْ وَ أَنِّی عَالِمُکُمْ وَ الَّذِی بِعِلْمِهِ نَجَاتُکُمْ وَ وَصِیُّ نَبِیِّکُمْ وَ خِیَرَةُ رَبِّکُمْ وَ لِسَانُ نُورِکُمْ وَ الْعَالِمُ بِمَا یُصْلِحُکُمْ فَعَنْ قَلِیلٍ رُوَیْداً یَنْزِلُ بِکُمْ مَا وُعِدْتُمْ وَ مَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ قَبْلَکُمْ وَ سَیَسْأَلُکُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ أَئِمَّتِکُمْ مَعَهُمْ تُحْشَرُونَ وَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَداً تَصِیرُونَ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ لِی عِدَّةُ أَصْحَابِ طَالُوتَ أَوْ عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ وَ هُمْ أَعْدَاؤُکُمْ لَضَرَبْتُکُمْ بِالسَّیْفِ حَتَّی تَئُولُوا إِلَی الْحَقِّ وَ تُنِیبُوا لِلصِّدْقِ فَکَانَ أَرْتَقَ لِلْفَتْقِ وَ آخَذَ بِالرِّفْقِ اللَّهُمَّ فَاحْکُمْ بَیْنَنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ؛ سوگند به خدایی که دانه را در زیر زمین شکافته و انسان‌ها را آفریده،شما به خوبی می‌دانید که من صاحب اختیار شمایم و همان کسی هستم که به پیروی او امر شده‌اید و عالمی که در علمش نجات شماست و وصی پیامبرتان و انتخاب شده پروردگارتان و لسان نورتان و عالم به مسائلتان هستم.به‌زودی وعده‌های مجازات الهی بر شما نازل می‌شود و گرفتار همان اموری می‌شوید که امت‌های پیشین گرفتار آن شدند و به‌زودی خداوند عزّوجلّ شما را از پیشوایانتان سؤال می‌کند و با آن‌ها محشور می‌شوید و فردا به سوی پروردگارتان خواهید رفت.به خدا سوگند اگر من به‌اندازه یاران طالوت ⁽²⁾یا به‌اندازه سربازان اسلام در جنگ بدر-که آن‌ها به یقین دشمن شما هستند-شما را با شمشیر می‌زدم تا به سوی حق بازگردید و راه صداقت را پیش گیرید،این‌کار به پراکندگی‌ها پایان می‌داد و مایه آرامش بود.

خداوندا! میان من و میان آن‌ها به حق حکم فرما و تو بهترین حاکمانی». ⁽³⁾

علّامه کمره‌ای رحمه الله در منهاج البراعة در شرح این کلام حکمت‌آمیز می‌گوید:

این سخن منطبق بر موضع‌گیری‌های فراوانی است که در زندگی مملو از مخالفت‌های دشمنان آن حضرت به چشم می‌خورد؛دشمنانی که او را از حقش بازداشتند در حالی که عالم به آن بودند.

سپس به مواردی از آن‌ها اشاره می‌کند؛از جمله دلایلی که آن حضرت در برابر اهل سقیفه آورد،زیرا بیشتر آن‌ها بر اساس نصوص صادره از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله که آن حضرت را به امامت و وصایت نصب کرده بود،از حق او آگاه بودند؛ولی با این علم و آگاهی به مخالفت برخاستند.مورد دیگر موقف آن حضرت در برابر اهل شورای شش نفری بعد از وفات عمر بود که حق خود را به اهل شورا یادآور شد؛ولی آنان آگاهانه مخالفت کردند و همچنین دلایلی که پس از قتل عثمان و پس از قضیه حکمین در صفین آورد،همه در برابر کسانی بود که بسیاری از آن‌ها می‌دانستند و براثر هوای نفس مخالفت می‌کردند.این سخن مولا درباره آن‌ها کاملاً صدق می‌کند که علم و آگاهی،عذر بهانه‌جویان را قطع می‌کنند و آنان پاسخی در پیشگاه خداوند در روز قیامت نخواهند داشت. ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 285- از دست دادن فرصت‌ها

اشاره

و قال علیه‌السلام

کُلٌّ مُعَاجَلٌ یَسْأَلُ الْإِنْظَارَ،وَ کُلٌّ مُؤَجَّلٌ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِیفِ.

امام علیه السلام فرمود:

آن کس که زمانش پایان گرفته،خواهان مهلت است و آن کس که مهلت دارد

(در انجام کارهای نیک و نهی از گناه) کوتاهی می‌کند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

از دست دادن فرصت‌ها

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه،از یک واقعیت که دامان غالب مردم را می‌گیرد - هرچند گروهی از نیکان و پاکان از آن مستثنا هستند-خبر می‌دهد و مردم را به دو گروه تقسیم می‌کند:گروهی که مهلت آن‌ها سرآمده؛یا پیر و ناتوانند،یا بیمار و در آستانه مرگ و یا مستحق مجازاتند.این‌ها از خداوند متعال و یا از خلق خدا تقاضای مهلت می‌کنند تا خطاهای خود را جبران نمایند در حالی که زمانی طولانی فرصت در اختیار داشته و کاری نکرده‌اند.

امام علیه السلام درباره این‌ها می‌فرماید:«آن کس که زمانش پایان گرفته،خواهان مهلت است»؛ (کُلٌّ مُعَاجَلٌ یَسْأَلُ الْإِنْظَارَ،وَ کُلٌّ مُؤَجَّلٌ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِیفِ) .

این‌ها همان‌ها هستند که قرآن مجید درباره آن‌ها می‌گوید: «حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ» ؛(آن‌ها همچنان به راه غلط خود ادامه می‌دهند) تا زمانی که مرگ یکی از آن‌ها فرا رسد می‌گوید:

پروردگارا! مرا بازگردان شاید در آنچه ترک (و کوتاهی) کرده‌ام عمل صالحی انجام دهم». ⁽¹⁾

گروه دوم کسانی هستند که برای هرگونه اعمال نیک یا جبران گناهان گذشته فرصت دارند؛جوانند،سالمند،در محیطی آرام و امن و امان زندگی می‌کنند؛

ولی با این حال از فرصت خود استفاده نمی‌کنند و پیوسته امروز و فردا می‌نمایند.امام علیه السلام درباره چنین کسانی می‌گوید:«آن کس که مهلت دارد تعلل می‌ورزد و کوتاهی می‌کند»؛ (وَ کُلُّ مُؤَجَّلٍ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِیفِ) .

این‌ها همان کسانی هستند که امام سجاد علیه السلام در دعای ابوحمزه،گویا از زبان آنان سخن می‌راند و عرضه می‌دارد:«(خداوندا!)

فَقَدْ أَفْنَیْتُ بِالتَّسْوِیفِ وَ الآْمَالِ عُمُرِی؛ من به‌واسطه تعلل وتسویف و آرزوهای دور و دراز،عمرم را بر باد دادم».

این یک واقعیت است که آمال و آرزوهای دور و دراز و جاذبه‌های شهوات به انسان اجازه نمی‌دهد از فرصتی که در دست دارد بهره گیرد و خطاها و گناهان گذشته را جبران نماید و با اعمال صالح آثار شوم آن‌ها را بزداید.

جوانان نباید بپندارند همیشه مرگ به سراغ پیران می‌رود و آنان در امانند.

همچنین افراد سالم نباید تصور کنند که مردن مخصوص بیماران است و آن‌ها که ایمن هستند نباید چنین پندارند که همیشه در امن و امان خواهند بود.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«تَأْخِیرُ التَّوْبَةِ اغْتِرَارٌ وَ طُولُ التَّسْوِیفِ حَیْرَةٌ؛ تأخیر انداختن توبه نوعی غرور و فریفتگی و امروز و فردا کردن مایه حیرت و سرگردانی است». ⁽¹⁾

این سخن را با حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم.آن‌جا که به ابوذر فرمود:

«یَا أَبَا ذَرٍّ إِیَّاکَ وَ التَّسْوِیفَ بِأَمَلِکَ فَإِنَّکَ بِیَوْمِکَ وَ لَسْتَ بِمَا بَعْدَهُ فَإِنْ یَکُنْ غَدٌ لَکَ فَکُنْ فِی الْغَدِ کَمَا کُنْتَ فِی الْیَوْمِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ غَدٌ لَکَ لَمْ تَنْدَمْ عَلَی مَا فَرَّطْتَ فِی الْیَوْمِ؛ ای ابوذر از امروز و فردا کردن به سبب آرزوها بپرهیز.تو مسئول کار امروزت هستی نه کار فردا.اگر فردایی در کار بود فردا نیز چنان باش که امروز بودی و اگر فردایی در کار نباشد پشیمان بر کوتاهی‌های امروزت نخواهی شد (زیرا کوتاهی نکرده‌ای)». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 286- همه چیز دنیا در حال دگرگونی است

اشاره

و قال علیه‌السلام

مَا قَالَ النَّاسُ لِشَیْءٍ«طُوبَی لَهُ»إِلَّا وَ قَدْ خَبَأَ لَهُ الدَّهْرُ یَوْمَ سُوءٍ.

امام علیه السلام فرمود:

هرگز مردم به چیزی نگفتند:«خوشا به حال آن»؛جز این‌که روزگار روز بدی را برای او پنهان (و فراهم) کرد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

همه چیز دنیا در حال دگرگونی است

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی اشاره می‌کند و می‌فرماید:

«هیچ‌گاه مردم به چیزی نگفتند:خوشا به حال او؛مگر این‌که روزگار روز بدی را برای آن پنهان و فراهم ساخت»؛ (مَا قَالَ النَّاسُ لِشَیْءٍ«طُوبَی لَهُ»إِلَّا وَ قَدْ خَبَأَ لَهُ الدَّهْرُ یَوْمَ سُوءٍ) .

معادل «طُوبی لَه» در فارسی«خوشا به حال او»ست،«طُوبی»مؤنث«أطْیَب» به معنای بهتر و پاکیزه‌تر است.

برای این جمله کوتاه و پرمعنا دو تفسیر وجود دارد:

نخست این‌که چون مردم چیزی را بستایند،حسودان،حسادتشان تحریک می‌شود و در زوال آن کوشش می‌کنند.به همین دلیل جمعی معتقدند باید نعمت‌های چشمگیر را از نظر حسودان مخفی داشت که در مقام دشمنی با آن برنیایند.درست است که باید انسان به مقتضای «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» 1 نعمت‌های الهی را آشکار سازد؛ولی در برابر حسودان،استثنایی وجود دارد.به همین دلیل حضرت یعقوب علیه السلام به فرزندش یوسف علیه السلام سفارش کرد که خواب خود را که نشانه اوج عظمت او در آینده است از برادران حسود پنهان کند.

تفسیر دیگر این‌که همه چیز دنیا در حال دگرگونی و زوال است؛امروز ممکن

است همه درباره شخص معینی تعریف و تمجید کنند و نعمت‌های الهی را برای او کامل بدانند و بگویند:خوشا به حال او که مشمول چنین نعمت‌هایی است؛ اما چیزی نمی‌گذرد که دگرگونی‌های طبیعت دنیا،دامان او را می‌گیرد،ثروت از میان می‌رود،قدرت رو به افول می‌گذارد و جوانی و سلامت به پیری و بیماری منته می‌شود و این‌جاست که ستایش کنندگان سابق انگشت حیرت به دندان می‌گزند.

نمونه این مطلب همان است که در داستان قارون،اواخر سوره«قصص»در قرآن مجید آمده است.قرآن می‌گوید: «فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ» ؛(روزی قارون) با تمام زینت خود در برابر قومش ظاهر شد،آن‌ها که خواهان زندگی دنیا بودند گفتند:«ای کاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نیز داشتیم! به راستی که او بهره عظیمی دارد!». ⁽¹⁾

اما هنگامی که عذاب الهی آن مغرورِ خودخواهِ خودبرتربین را فرا گرفت و قصرهایش در درون خاک مدفون شدند،آن‌ها که دیروز آرزوی زندگی او را می‌کردند به‌کلی دگرگون شدند و به فرموده قرآن «وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» ؛و آن‌ها که دیروز آرزو می‌کردند به جای او باشند (هنگامی که این صحنه را دیدند) گفتند:«وای بر ما! گویا خدا روزی را بر هرکس از بندگانش بخواهد گسترش می‌دهد یا تنگ می‌گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود،ما را نیز به قعر زمین فرو می‌برد! ای وای گویی کافران هرگز رستگار نمی‌شوند!». ⁽²⁾

احتمال سومی در تفسیر این جمله نیز داده شده است که ما آن را چندان مناسب نمی‌دانیم و آن این‌که هرگاه مردم شخص یا چیزی را بستایند،افراد شورچشم در میان آن‌ها ممکن است چشم بزنند و سبب زوال آن شوند،ازاین‌رو علامه مجلسی رحمه الله در جلد 60 بحار الانوار در تفسیر این جمله امام علیه السلام می‌گوید:

«گاه به ذهن انسان چنین خطور می‌کند که در چشم و تأثیر آن ممکن است اشاره‌ای به این معنا باشد،هرچند از بعضی از آیات و اخبار دور است». ⁽¹⁾

در اشعار منسوب به علی علیه السلام نیز این معنا آمده است آن‌جا که می‌فرماید:

أَحْسَنْتَ ظَنَّکَ بِالْأَیّامِ إذْ حَسُنَتْ وَ لَمْ تَخْفَ سُوءَ ما یَأْتی بِهِ الْقَدَرُ

وَ سالَمَتْکَ اللَّیالی فَاغْتَرَرْتَ بِها وَ عِنْدَ صَفْوِ اللَّیالی یَحْدُثُ الْکَدِرُ

هنگامی که دنیا به تو رو کرد به روزگار خوش‌بین شدی-و از عواقب سوء مقدرات نترسیدی.

شب‌ها را با سلامت گذراندی و مغرور شدی-در حالی که در شب‌های صاف و آرام ناگهان کدورت‌ها و ناراحتی‌ها حادث می‌شود. ⁽²⁾

مرحوم محدث قمی داستان عبرت‌انگیزی در کتاب الکنی و الالقاب از شعبی در این زمینه نقل می‌کند و می‌گوید:من نزد«عبدالملک بن مروان»در قصر کوفه بودم در زمانی که سر«مصعب بن زبیر»را برای او آوردند و پیش روی او گذاشتند.بدن من شروع کرد به لرزیدن.«عبدالملک»گفت:چرا چنین شدی؟ گفتم:به خدا پناه می‌برم،من در همین قصر و در همین جا با«عبیداللّه بن زیاد» بودم که دیدم سر حسین بن علی علیه السلام را در برابر او گذاشته بودند.پس از مدتی در همین جا نزد«مختار»بودم که دیدم سر«عبیداللّه بن زیاد»را پیش روی او گذاشتند.سپس در همین‌جا با«مصعب بن زبیر»بودم که دیدم سر«مختار»را

پیش روی او گذاشتند و اکنون سر«مصعب بن زبیر»در برابر توست.(اشاره به این‌که فکر کن سرنوشت تو چه خواهد شد).«عبدالملک»از جا برخاست و دستور داد آن کاخ را که در آن بودیم ویران کنند.(به گمان این‌که شوم است و همه این شومی‌ها از آن کاخ برمی‌خیزد).

سپس مرحوم محدث قمی می‌گوید:یکی از شعرای فارسی زبان این داستان را در ضمن شعر زیبایی آورده است:

نادر مردی ز عرب هوشمند گفت به عبدالملک از روی پند

روی همین مسند و این تکیه‌گاه زیر همین قبّه و این بارگاه

بودم و دیدم برِ ابن زیاد آه چه دیدم که دو چشمم مباد

تازه سری چون سپر آسمان طلعت خورشید ز رویش نهان

بعد ز چندی سر آن خیره سر بُد برِ مختار به روی سپر

بعد که مصعب سر و سردار شد دست خوش او سرِ مختار شد

این سرِ مصعب به تقاضای کار تا چه کند با تو دگر روزگار! ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 287- راه پر پیچ و خم و ظلمانی

اشاره

وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ،

فَقَالَ علیه‌السلام

طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکُوهُ،وَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجُوهُ،وَ سِرُّ اللّهِ فَلا تَتَکَلَّفُوهُ.

از امام علیه السلام درباره (قضا و) قدر سؤال کردند،

امام علیه السلام فرمود:

راه تاریکی است در آن گام ننهید،دریای ژرفی است در آن وارد نشوید و راه پنهان الهی است،برای دستیابی به آن خود را به زحمت نیفکنید. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

راه پر پیچ و خم و ظلمانی

امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به یکی از مسائل مهم عقیدتی یعنی مسئله قضا و قدر در پاسخ کسی که از این مسئله پرسید اشاره کرده،می‌فرماید:«این راه تاریکی است در آن گام ننهید و دریای ژرفی است در آن وارد نشوید و راز پنهان الهی است،برای گشودن آن خود را به زحمت نیفکنید»؛ (وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ فقال علیه السلام:طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکُوهُ،وَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجُوهُ،وَ سِرُّ اللّهِ فَلا تَتَکَلَّفُوهُ) .

مسئله قضا و قدر و جبر و تفویض از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین مسائلی است که از هزاران سال پیش مورد توجه انسان‌ها بوده و دانشمندان و فلاسفه و متکلمان در این زمینه سخن بسیار گفته‌اند.گروهی به دلایل مختلف گرایش به سوی جبر و قضا و قدر جبری پیدا کرده‌اند.به گمان این‌که اعتقاد به اختیار انسان با توحید افعالی خداوند سازگار نیست و یا به تصور این‌که قانون علیت، اختیار را نفی می‌کند و یا به انگیزه‌های سیاسی و روانی،انسان را در کارهایش مجبور و مسلوب الاختیار دانسته‌اند.

این در حالی است که انکار اختیار،نه‌تنها انسان را تبدیل به ابزاری فاقد اراده و ارزش می‌کند بلکه تمام مسائل تربیتی را زیر سؤال می‌برد و دعوت انبیا و نزول کتاب‌های آسمانی و تکلیف و آزمایش الهی و ثواب و عقاب و جنت و نار،همه بیهوده خواهد بود.

البته فلاسفه و عالمان باید از طرق استدلالی،مشکلات جبر را حل کنند و از نظر ما کاملاً حل شده است که شرح آن ذیل حکمت 78 آمد و از آن مشروح‌تر در تفسیر نمونه و کتاب انوار الاصول آمده است؛ولی توده مردم برای این‌که به گمراهی نیفتند باید در این مسئله به همان استدلالات ساده قناعت کنند و به گفته شاعر:

این که گویی این کنم یا آن کنم خود دلیل اختیار است ای صنم

دلیل اختیار را تصمیم‌گیری‌های مختلف،و آزادی اراده را که با وجدان درک می‌کنند بدانند و به همین مقدار قانع باشند.

به همین دلیل امام علیه السلام در کلام حکیمانه بالا مخاطب و امثال او را که از افراد عادی بودند از پیمودن این راه منع کرده و آن را دریایی ژرف و خطرناک شمرده و از اسرار الهی معرفی فرموده که نباید خود را برای فهم آن به زحمت افکند.

قرآن مجید در آیات مختلف،برای فهم عموم،پرده از روی بخشی از آن برداشته می‌فرماید: «إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً وَ إِمّا کَفُوراً» ؛ما راه را به انسان نشان دادیم می‌خواهد شکرگزار باشد یا کفران کننده». ⁽¹⁾

در جای دیگر می‌فرماید: «فَمَنْ شاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیَکْفُرْ» ؛ما اسباب هدایت را در اختیار انسان گذاشتیم.آن کس که می‌خواهد ایمان بیاورد و آن کس که نمی‌خواهد ایمان نیاورد». ⁽²⁾

از آن‌جا که توجه به مسئله اختیار و آزادی اراده گاه انسان را به تفویض می‌کشاند و آدمی سیطره الهی را بر خود انکار می‌کند و خویش را«فَعّال ما یَشاء» می‌پندارد،در جای دیگری قرآن می‌گوید: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاّ أَنْ یَشاءَ اللّهُ» ؛شما اراده نمی‌کنید مگر این‌که خدا اراده کند». ⁽³⁾اشاره به این‌که شما آزادید اما در عین

حال خداوند هر زمان می‌تواند این آزادی را از شما بگیرد.

چه زیباست کلمات اهل بیت علیهم السلام که ما را از هرگونه افراط و تفریط در این مسئله مهم و پیچیده باز داشتند و طبق فرموده امام صادق علیه السلام:

«لا جَبْرَ وَ لا تَفْوِیضَ وَ لَکِنْ أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ؛ نه جبر است و نه تفویض بلکه چیزی میان این دو است». ⁽¹⁾

امام علی بن موسی‌الرضا علیه السلام در پاسخ یکی از یاران خود که پرسید:آیا خداوند کارها را به بندگانش تفویض کرده است؟ فرمود:

«اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِکَ؛ خداوند تواناتر از آن است».عرض می‌کند:آیا آن‌ها را بر معاصی مجبور کرده؟ امام علیه السلام می‌فرماید:

«اللَّهُ أَعْدَلُ وَ أَحْکَمُ مِنْ ذَلِکَ؛ خداوند عادل‌تر و حکیم‌تر از این است (که بندگانش را مجبور به معصیت کند و بعد آن‌ها را مجازات نماید)». ⁽²⁾

پیش از این مثال ساده‌ای برای مسئله«امر بین امرین»ذکر کردیم که برای همه گروه‌ها قابل فهم است.گفتیم هنگامی قطار برقی را به دست راننده آن می‌سپارند که مسیری را طی کند و شخصی که متصدی نیروگاه برق است برق در درون سیم‌ها می‌فرستد.راننده با استفاده از نیروی برق،قطار خود را با اختیار خود به حرکت درمی‌آورد و به آن سمت که مایل است پیش می‌برد ولی چنان نیست که این کار مطلقاً به او تفویض شده باشد،زیرا آن‌کس که تشکیلات مولِّد برق را در اختیار دارد،هر لحظه که بخواهد می‌تواند آن را قطع و قطار را در جای خود متوقف کند،پس نه جبر است و نه واگذاری مطلق و چیزی میان این دو است که هم با توحید افعالی می‌سازد و هم با مسئله عدالت و حکمت خداوند.

این کلام حکیمانه به صورت دیگری در کتاب مصادر نهج البلاغه نقل شده است:

«قال علیه السلام وَ قَدْ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلا تَسْلُکُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَانِیاً فَقَالَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلا تَلِجُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَالِثاً فَقَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلا تَتَکَلَّفُوهُ؛ از امام علیه السلام درباره قضا

و قدر سؤال کردند فرمود:راه تاریکی است در آن گام ننهید،دوباره پرسیدند، فرمود:دریای عمیقی است وارد آن نشوید.مرتبه سوم سؤال کردند،فرمود:این راه نهان الهی است برای گشودن آن به خود زحمت ندهید». ⁽¹⁾

جالب این‌که در کتاب فقه الرضا علیه السلام اضافه‌ای نیز دارد و آن این‌که برای چهارمین بار از امام علیه السلام پرسیدند که ما را از این مسئله آگاه ساز.امام علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود: «ما یَفْتَحِ اللّهُ لِلنّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِکَ لَها وَ ما یُمْسِکْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ» ؛آنچه را خداوند از رحمت برای مردم می‌گشاید کسی نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد و آنچه را خداوند امساک می‌کند کسی نمی‌تواند آن را بفرستد». ⁽²⁾شخص سؤال کننده در این‌جا عرض کرد:ای امیرمؤمنان! ما از تو درباره اختیار و آزادی اراده که به وسیله آن برمی‌خیزیم و می‌نشینیم پرسش کردیم.امام فرمود:آیا آزادی و اختیار را با خدا دارید یا بدون خدا؟ آن‌ها خاموش شدند و نتوانستند پاسخی بگویند.امام علیه السلام فرمود:اگر بگویید با خدا دارید (یعنی شریک خدا در این امر هستید) من شما را به قتل می‌رسانم (زیرا مشرک شده‌اید) و اگر بگویید بدون خداوند ما دارای آزادی اراده هستیم باز شما را به قتل می‌رسانم (زیرا نفی قدرت خدا و حاکمیت او کرده‌اید).

عرض کردند:پس چه بگوییم ای امیرمؤمنان! (که در وادی کفر قدم نگذاریم) فرمود:

«تَمْلِکُونَهَا بِالَّذِی یَمْلِکُهَا دُونَکُمْ فَإِنْ أَمَدَّکُمْ بِهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ عَطَائِهِ وَإِنْ سَلَبَهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ بَلائِهِ إِنَّمَا هُوَ الْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَکُمْ وَ الْقَادِرُ لِمَا عَلَیْهِ أَقْدَرَکُمْ؛ شما صاحب اختیار و اراده می‌شوید به سبب این‌که خداوند این آزادی اراده را به شما بخشیده.اگر آن را برای شما نگه دارد از عطای اوست و اگر سلب کند از بلای اوست.مالک حقیقیِ آنچه او به شما بخشیده تنها خداست و قادر حقیقی بر

چیزی است که شما را بر آن قدرت داده است».

سپس امام علیه السلام به جمله شریفه

«لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» استدلال فرمود.

حاضران تفسیر این جمله را از امام علیه السلام خواستند.امام فرمود:

«لا حَوْلَ عَنْ مَعْصِیَتِهِ إِلَّا بِعِصْمَتِهِ وَ لا قُوَّةَ عَلَی طَاعَتِهِ إِلَّا بِعَوْنِهِ؛ هیچ مانعی در راه معصیت او نیست مگر تقوایی که خدا در اختیار انسان گذارد و هیچ قوتی بر طاعت او نیست مگر به کمک قدرتی که او به انسان بخشیده است». ⁽¹⁾

مثالی را که ما آوردیم دقیقاً منطبق است بر آنچه امام علیه السلام در این حدیث نورانی فرموده است.

آخرین نکته‌ای را که لازم می‌دانیم به آن اشاره کنیم این است که واژه«قَدَر» به معنای اندازه‌گیری است؛ولی در این‌گونه موارد به معنای تقدیرات الهی و مقدّرات اوست که بعضی از ناآگاهان آن را به معنای جبر تفسیر کرده‌اند.

شرح بیشتر درباره تفسیر کلمه قضا و قدر در ذیل کلمه حکمت‌آمیز 78 گذشت.

گفتار حکیمانه 288- گوهر علم را به نااهلان نمی‌دهند

اشاره

و قال علیه‌السلام

إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَیْهِ الْعِلْمَ.

امام علیه السلام فرمود:

هرگاه خداوند بنده‌ای را (به سبب گناهانش) پست بشمرد

علم را از او دریغ می‌دارد. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

گوهر علم را به نااهلان نمی‌دهند

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه اشاره به عظمت مقام علم و عالم کرده می‌فرماید:«هر گاه خداوند بنده‌ای را پست بشمرد علم را از او دریغ می‌دارد»؛ (إِذَا أَرْذَلَ اللّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَیْهِ الْعِلْمَ) .

«أرْذَلَ» از مادّه«رَذْل»به معنی پست و «حَظَرَ» از ریشه«حَظْر»به معنای منع است.

بدیهی است خداوند،هم حکیم است و هم عادل،و هرگز کاری برخلاف حکمت و عدالت نخواهد کرد،پست شمردن افراد به یقین براثر گناهان و معاصی آن‌هاست و مفهوم این سخن آن است که افرادی که براثر گناه از درگاه خداوند بیرون شوند خداوند بزرگ‌ترین موهبت را که موهبت علم است از آن‌ها منع می‌کند.

امام علیه السلام در این کلام شریف می‌خواهد درس مهم اخلاقی به همگان بدهد که اگر علاقه‌ای به علم و دانش و محضر علما و دانشمندان نداشتید بدانید این براثر تاریکی قلب شما و گناهانی است که مرتکب شده‌اید.علم،نور است و هیچ انسانی که دارای چشم سالم است از نور نمی‌گریزد،این خفاش صفتانند که از نور وحشت دارند و در تاریکی‌ها به حرکت در می‌آیند.

در اهمیت علم،همین بس که طبق صریح آیات قرآن مجید،چیزی که سبب

فضیلت آدم بر فرشتگان شد و مسجود آن‌ها گردید علم و دانشی بود که خداوند به آدم براثر استعدادش داد.

نیز در اهمیت علم همین بس که خداوند در قرآن مجید نام دانشمندان را پس از نام خود و فرشتگان آورده می‌فرماید:

(شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلَائِکَةُ وَ أُوْلُوا الْعِلْمِ) .

نیز همین فخر برای دانشمندان کافی است که قرآن درباره وزیر سلیمان که توانست در یک چشم برهم زدن تخت ملکه سبا را از یمن به شام بیاورد می‌گوید:

«قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ ...»؛کسی که علم و دانشی از کتاب آسمانی داشت...». ⁽¹⁾

همچنین با صراحت می‌گوید:عالمان هستند که به آنچه بر تو (ای پیامبر) نازل شده ایمان می‌آورند و آن را حق می‌دانند؛ «وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ». 2

سرانجام مقامات والا را ویژه مؤمنان و عالمان معرفی می‌کند و می‌فرماید:

«یَرْفَعِ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» ؛خداوند کسانی را از شما که ایمان آورده‌اند و کسانی را که صاحب علمند درجات رفیعی می‌بخشد». ⁽²⁾

آیات و روایات درباره اهمیت و مقام عالم و دانشمند بیش از آن است که در این بحث کوتاه بگنجد،شرح آن نیاز به کتاب‌های فراوان دارد.

بدیهی است خداوند این موهبت عظما را از افراد رذل و پست که براثر اعمال زشتشان به پستی گراییده‌اند دریغ خواهد داشت.

این سخن را با حدیثی از امام حسن عسکری علیه السلام پایان می‌دهیم:علّامه

مجلسی رحمه الله از آن حضرت نقل می‌کند که مردی از فقهای شیعه خدمت امام علیه السلام رسید.این مرد پیش از این با بعضی از ناصبین (دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام) سخن گفته و آن‌ها را محکوم کرده بود؛محکومیتی که به رسوایی‌شان انجامید.این مرد بر امام هادی علیه السلام وارد شد.در صدر مجلس مکان ویژه‌ای بود که امام علیه السلام خارج از آن نشسته بود و در حضورش گروهی از علویین و بنی‌هاشم بودند.امام علیه السلام آن مرد عالم را بالا برد تا آن‌جا که در مکان ویژه نشاند و در برابر او نشست.

این کار بر اشراف علویین و بنی‌هاشم که در مجلس بودند گران آمد.علویین، امام را بالاتر از آن می‌دانستند که به او عتاب کنند؛ولی پیرمردی که در میان هاشمیین (منظور از هاشمی عباسی است) بود،عرض کرد:ای پسر رسول خدا! آیا این درست است که یک مرد عامی را بر سادات بنی‌هاشم اعم از فرزندان ابوطالب و عباس مقدم می‌داری؟ امام علیه السلام فرمود:بپرهیزید از این‌که مشمول این آیه باشید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ» ؛آیا ندیدی کسانی را که بهره‌ای از کتاب (آسمانی) داشتند،به سوی کتاب الهی دعوت شدند تا در میان آن‌ها داوری کند، سپس گروهی از آنان،(با علم و آگاهی،) روی‌گردان می‌شوند،در حالی که (از قبول حق) اعراض دارند؟». ⁽¹⁾

سپس فرمود:آیا راضی هستید که قرآن مجید در میان ما حَکَم باشد؟ عرض کردند:آری.فرمود:آیا خدا نمی‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّهُ لَکُمْ وَ إِذا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا یَرْفَعِ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که به شما گفته شود:«مجلس را وسعت بخشید (و به تازه‌واردها جا دهید)»،وسعت بخشید،خداوند (بهشت را) برای شما وسعت می‌بخشد؛و هنگامی که گفته

شود:«برخیزید»،برخیزید؛اگر چنین کنید،خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که علم به آنان داده شده درجات عظیمی می‌بخشد». ⁽¹⁾

بنابراین خدا برای عالم مؤمن راضی نشده مگر این‌که بر مؤمن غیر عالم برتری پیدا کند.همان‌گونه که مؤمن را بر غیر مؤمن برتری داده است.

سپس آیات زیادی از قرآن مجید را درباره برتری عالمان بر غیر عالمان تلاوت فرمود و آن مرد عباسی محکوم شد. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 289- برادری با تمام صفات انسانی

اشاره

و قال علیه‌السلام

کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ وَ کَانَ یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلا یَشْتَهِی مَا لا یَجِدُ وَ لا یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ لا یُدْلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأْتِیَ قَاضِیاً وَ کَانَ لا یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّی یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ وَ کَانَ لا یَشْکُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لا یَقُولُ مَا لا یَفْعَلُ وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَی الْکَلامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَی السُّکُوتِ وَ کَانَ عَلَی مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَی أَنْ یَتَکَلَّمَ وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَی الْهَوَی فَیُخَالِفُهُ فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیرِ.

امام علیه السلام فرمود:

در گذشته برادری الهی و دینی داشتم (که وصفش چنین بود):آنچه او را در نظرم بزرگ جلوه می‌داد کوچکی دنیا در نظر او بود.او از تحت حکومت شکم خارج بود، ازاین‌رو آنچه نمی‌یافت اشتهایش را نداشت (و به دنبال آن نمی‌رفت) و آنچه را

می‌یافت زیاد مصرف نمی‌کرد.بیشتر اوقات زندگانی‌اش ساکت بود و (در عین حال) اگر سخنی می‌گفت بر گویندگان چیره می‌شد و عطش سؤال کنندگان را فرو می‌نشاند.(به دلیل نهایت تواضع بر حسب ظاهر) انسان ضعیفی بود و مردم نیز او را ضعیف می‌شمردند؛ولی هرگاه کار مهم و جدی به میان می‌آمد همچون شیر بیشه می‌خروشید و مانند مار بیابانی به حرکت درمی‌آمد.پیش از حضور در مجلس داوری،دلیلی اقامه نمی‌کرد.هیچ‌کس را نسبت به کاری که انجام داده،در آن‌جا که امکان داشت عذری داشته باشد ملامت نمی‌کرد تا عذر او را بشنود.او هرگز از درد خود جز هنگام بهبودی شکایت نمی‌کرد.همواره سخنی می‌گفت که خود انجام می‌داد و چیزی را که انجام نمی‌داد نمی‌گفت.اگر در سخن گفتن مغلوب می‌شد هرگز در سکوت،کسی بر او غلبه نمی‌یافت.او بر شنیدن حریص‌تر بود تا گفتن.او چنان بود که هرگاه دو کار برایش پیش می‌آمد اندیشه می‌کرد که کدام به هوا و هوس نزدیک‌تر است،با آن مخالفت می‌ورزید.(و آن را که خلاف هوای نفس بود مقدم می‌شمرد،اگر می‌خواهید راه سعادت و نجات را پیدا کنید) بر شما باد که این صفات را تحصیل کنید،پیوسته با آن باشید و از یکدیگر در داشتن آن‌ها سبقت بگیرید و اگر نمی‌توانید همه آن‌ها را انجام دهید (به مقدار توان انجام دهید) و بدانید انجام دادن مقدار کم بهتر از ترک بسیار است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

برادری با تمام صفات انسانی

در این گفتار نورانی امام علیه السلام،سخن از برادری است که دارای یازده صفت برجسته از فضایل مهم انسانی است؛فضائلی که در قرآن مجید و روایات اسلامی با اهمیت فراوان ذکر شده است.در این‌که آیا این برادر دینی یک شخص معین خارجی بوده و یا ازقبیل تمثیل است مختلف سخن گفته‌اند.

گروهی از شارحان نهج البلاغه معتقدند کلام امام علیه السلام اشاره به شخص خاصی است؛اما در این‌که این شخص چه کسی بوده اختلاف نظر دارند.بعضی او را ابوذر غفاری و برخی عثمان بن مظعون،عدّه‌ای مقداد و گروهی حتی رسول خدا پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ذکر کرده‌اند.

جمعی دیگر معتقدند این بیان ازقبیل تمثیل است.امام علیه السلام برای این‌که الگو و اسوه‌ای جهت شناخت انسان‌های بافضیلت و والا مقام ارائه دهد،شخصی را فرض کرده که واجد این صفات عالی است.و قرائنی در کار است که نظر دوم را تأیید می‌کند که بعداً به آن اشاره می‌کنیم.

ولی هرکدام از این دو نظر واقعیت داشته باشد،در اهمیت گفتار حکیمانه مزبور تفاوتی ندارد و انسانی بافضیلت و واقعی در این کلام ترسیم شده است تا طالبان فضیلت و پویندگان راه قربِ پروردگار از او سرمشق بگیرند.

نخست می‌فرماید:«در گذشته برادری الهی و دینی داشتم (که وصفش چنین

بود)»؛ (کَانَ لِی فِیمَا مَضَی أَخٌ فِی اللَّهِ) .

آن‌گاه امام علیه السلام یازده صفت بسیار ممتاز درباره این برادر دینی الهی بیان می‌کند:

نخست می‌فرماید:«آنچه او را در نظرم بزرگ جلوه می‌داد کوچکی دنیا در نظر او بود»؛ (وَ کَانَ یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ) .

این مسئله‌ای مهم است که دنیا در نظر انسان کوچک باشد و خداوند،بزرگ.

این کوچکی سبب می‌شود که برای رسیدن به مال و مقام و ثروت و شهوت به سراغ گناه نرود و برای رسیدن به آن زیاد دست و پا نزند.حرص و طمع و حسادت و صفاتی از این قبیل را که زاییده حب دنیاست از خود دور سازد.

امام علیه السلام در خطبه«همام»درباره صفات پرهیزکاران نیز به همین معنا با عبارت زیبای دیگری اشاره کرده می‌فرماید:

«عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ؛ خداوند،با عظمت در نظر آن‌ها جلوه کرده ازاین‌رو ما سِوَی اللّه در نظر آن‌ها کوچک است».

در حکمت 129 باز همین معنا به تعبیر دیگری آمده است،می‌فرماید:

«عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَکَ یُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِی عَیْنِکَ؛ بزرگی خالق نزد تو،مخلوق را در چشمت کوچک می‌کند».تا انسان به این مقام نرسد پیوسته دین و ایمان او در خطر است.

در تعبیر دیگری از امام سجاد علیه السلام می‌خوانیم که از آن حضرت پرسیدند:

والامقام‌ترین انسان‌ها کیست؟

(مَنْ أَعْظَمُ النَّاسِ خَطَراً) امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

«کسی که دنیا را برای خود بزرگ نشمرد»؛

(مَنْ لَمْ یَرَ لِلدُّنْیَا خَطَراً لِنَفْسِهِ) . ⁽¹⁾

در دومین وصف می‌فرماید:«او از تحت حکومت شکم خارج بود ازاین‌رو آنچه نمی‌یافت اشتهایش را نداشت (و به دنبال او نمی‌رفت) و آنچه را می‌یافت

زیاد مصرف نمی‌کرد»؛ (وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلا یَشْتَهِی مَا لا یَجِدُ وَ لا یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ) .

در حدیثی که در کتاب شریف کافی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده می‌خوانیم:

«أَکْثَرُ مَا تَلِجُ بِهِ أُمَّتِی النَّارَ الْأَجْوَفَانِ الْبَطْنُ وَ الْفَرْجُ؛ بیشترین چیزی که امت من به وسیله آن وارد آتش دوزخ می‌شوند دو چیز میان تهی است:شکم و فرج». ⁽¹⁾

حدیث دیگری از همان حضرت و در همان کتاب آمده است:

«ثَلاثٌ أَخَافُهُنَّ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی الضَّلالَةُ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ وَ مَضَلَّاتُ الْفِتَنِ وَ شَهْوَةُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ؛ سه چیز است که بعد از خودم بر امتم از آن بیمناکم:گمراهی بعد از معرفت و آزمایش‌های گمراه کننده و شهوت شکم و شهوت جنسی». ⁽²⁾

در حدیث دیگری نیز در همان باب از امام باقر علیه السلام آمده است که فرمود:«هیچ عبادتی برتر از خویشتن‌داری در مورد شکم و شهوت جنسی نیست»؛

(مَا مِنْ عِبَادَةٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَ فَرْجٍ) . ⁽³⁾

در سومین وصف می‌فرماید:«بیشتر اوقات زندگانی‌اش ساکت بود و (در عین حال) اگر سخنی می‌گفت بر گویندگان چیره می‌شد و عطش سؤال کنندگان را فرو می‌نشاند»؛ (وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ) .

«بَذَّ» به معنای غلبه و پیشی گرفتن است و «نَقَعَ» به معنای سیراب کردن و «غلیل» به معنای تشنگی.

اشاره به این‌که هرگاه سخن می‌گفت گزیده و حساب‌شده می‌گفت به‌گونه‌ای که از همه پیشی می‌گرفت و مستمعین را بهره‌مند می‌ساخت و عطش آن‌ها را فرو می‌نشاند.

آن‌گاه در چهارمین وصف می‌فرماید:«(به دلیل نهایت تواضع بر حسب

ظاهر) انسان ضعیفی بود و مردم نیز او را ضعیف می‌شمردند ولی هرگاه کار مهم و جدی به میان می‌آمد همچون شیر بیشه می‌خروشید و مانند مار بیابانی به حرکت درمی‌آمد»؛ (وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ) .

آری آن‌ها اظهار قدرت و توانایی نمی‌کنند و متکبر و خودبزرگ‌بین نیستند ولی مرد عملند؛به هنگام بروز مشکلات یا در میدان جهاد در مقابل دشمن، توانایی خویش را آشکار می‌سازند و دشمن را دَرهم می‌کوبند.

سپس در پنجمین وصف می‌فرماید:«پیش از حضور در مجلس داوری، دلیلی اقامه نمی‌کرد»؛ (لا یُدْلِی بِحُجَّةٍ حَتَّی یَأْتِیَ قَاضِیاً) .

«یُدْلِی» از ماده«ادلاء»در اصل به معنای فرستادن دلو در چاه برای کشیدن آب است و گاه به معنای رشوه دادن نیز استعمال شده و به اقامه دلیل در نزد قاضی یا جز او نیز«ادلاء»گفته می‌شود.

اشاره به این‌که اگر حقی را می‌خواست از دیگری بگیرد،جار و جنجال به راه نمی‌انداخت و زمین و آسمان را از فریاد خود پر نمی‌ساخت فقط بعد از حضور در محضر قاضی دلیل خود را ارائه می‌کرد.

به تعبیر دیگر او پیوسته تابع قانون شرع بود و چیزی ماورای قانون خدا از کسی نمی‌طلبید.

اضافه بر این،این کار باعث آبرومندی اوست زیرا چه بسا قبل از رفتن به محکمه قاضی جار و جنجال زیادی راه بیندازد که حق من پایمال شده؛ولی هنگامی که قاضی به قضاوت می‌نشیند حکم به بی‌حقی او می‌کند و این باعث سرافکندگی اوست.

آن‌گاه امام علیه السلام در ششمین وصف این برادر الهی می‌فرماید:«هیچ کس را نسبت به کاری که انجام داده،در آن‌جا که امکان داشت عذری داشته باشد ملامت نمی‌کرد تا عذر او را بشنود»؛ (وَ کَانَ لا یَلُومُ أَحَداً عَلَی مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی

مِثْلِهِ حَتَّی یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ) .

به یقین شتاب کردن در ملامت افراد کار عاقلانه‌ای نیست.چه بسا برای کار خلافی که انجام داده‌اند عذری داشته‌اند که اگر انسان آن عذر را بشنود آن‌ها را معذور می‌دارد و از ملامتی که قبلاً کرده پشیمان می‌شود و ناچار از عذرخواهی می‌گردد،بنابراین چرا عجله کند و پیش از شنیدن عذر طرف،زبان به ملامت و سرزنش او بگشاید.

به خصوص اگر این گونه مسائل در مورد افراد عالم و عاقل و فهمیده باشد که احتیاط کردن بسیار سزاوارتر است.

قرآن مجید در داستان حضرت خضر و موسی علیهم السلام در سوره«کهف»، صحنه‌هایی از این مطلب را نشان داده که موسی علیه السلام در قضاوت عجله می‌کرد و خضر را بر کارش سرزنش می‌نمود اما هنگامی که عذر او را شنید دانست که آنچه انجام داده،حق و به فرمان خدا بوده است.

آن‌گاه در هفتمین وصف می‌فرماید:«او هرگز از درد خود جز هنگام بهبودی شکایت نمی‌کرد»؛ (وَ کَانَ لا یَشْکُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ) .

روشن است،اگر انسان هنگام ابتلا به درد شکایت کند،چنانچه برای دوستان باشد سبب آزردگی خاطر آن‌ها می‌شود و اگر برای دشمنان باشد سبب شادی و شماتت آن‌ها می‌گردد؛اما اگر به هنگام بهبودی باشد توأم با نوعی شکرگزاری است و به بیان دیگر حکایت است نه شکایت.

کلینی رحمه الله در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السلام چنین نقل می‌کند:

«مَنِ اشْتَکَی لَیْلَةً فَقَبِلَهَا بِقَبُولِهَا وَ أَدَّی إِلَی اللَّهِ شُکْرَهَا کَانَتْ کَعِبَادَةِ سِتِّینَ سَنَةً قَالَ أَبِی فَقُلْتُ لَهُ مَا قَبُولُهَا؛ هر کسی شبی بیمار شود و آن‌گونه که شایسته است بیماری را قبول و تحمّل کند و شکر آن را به پیشگاه خداوند به جا آورد،مانند عبادت شصت سال است.راوی می‌گوید:پرسیدم:قبول آن به‌طور شایسته یعنی چه؟

امام علیه السلام فرمود:

«یَصْبِرُ عَلَیْهَا وَ لا یُخْبِرُ بِمَا کَانَ فِیهَا فَإِذَا أَصْبَحَ حَمِدَ اللَّهَ عَلَی مَا کَانَ؛ بر آن صبر می‌کند و به کسی از آن خبر نمی‌دهد؛ولی هنگامی که صبح شد (و عافیت یافت) خدا را بر آنچه واقع شده است شکر می‌گوید». ⁽¹⁾

در همین باب روایات فراوان دیگری در این زمینه وارد شده است.البته روشن است که حکایت از بیماری برای طبیب و امثال آن ارتباطی به شکایت ندارد.

شاهد این سخن حدیثی است که کلینی رحمه الله در باب بعد،تحت عنوان«حد الشکایة»از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که از آن حضرت درباره شکایت مریض سؤال کردند،فرمود:اگر کسی بگوید دیشب بیمار بودم و براثر بیماری خوابم نبرد این (حکایت است و) شکایت نیست.شکایت این است که بگوید به چیزی مبتلا شدم که احدی به آن مبتلا نشده بود. ⁽²⁾

سپس در هشتمین وصف می‌فرماید:«همواره سخنی می‌گفت که خود انجام می‌داد و چیزی را که انجام نمی‌داد نمی‌گفت»؛ (وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لا یَقُولُ مَا لا یَفْعَلُ) .

این جمله شبیه چیزی است که از امام علیه السلام در جای دیگر نقل شده و فرموده است:

«أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا وَ لا أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا؛ ای مردم به خدا سوگند من شما را دعوت به اطاعتی (نسبت به اوامر الهی) نمی‌کنم جز این‌که خودم پیش از شما آن را انجام می‌دهم و شما را از معصیتی نهی نمی‌کنم جز این‌که خودم قبلاً آن را ترک می‌گویم». ⁽³⁾

قرآن مجید نیز شاهد این مدعاست آن‌جا که به زبان سرزنش و توبیخ

می‌گوید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ* کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چرا سخنی می‌گویید که عمل نمی‌کنید؟! این کار مایه خشم عظیم خداوند است که سخنی بگویید و عمل ننمایید». ⁽¹⁾

بعضی از شارحان نهج البلاغه تفسیر دیگری برای این جمله امام علیه السلام دارند و می‌گویند:منظور این است که همواره قولی می‌دهد که به آن قول عمل می‌کند نه این‌که به مردم قول دهد و بعداً عمل نکند؛ولی تفسیر اوّل مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در نهمین وصف می‌فرماید:«اگر در سخن گفتن مغلوب می‌شد هرگز در سکوت کسی بر او غلبه نمی‌یافت»؛ (وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَی الْکَلامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَی السُّکُوتِ) .

اشاره به این‌که او کمتر سخن می‌گفت و بیشتر سکوت می‌کرد به‌گونه‌ای که دیگران در سخن گفتن بر او پیشی می‌گرفتند؛ولی هیچ‌کس در سکوت بر او پیشی نمی‌گرفت و این در واقع نکوهش و مذمتی است از پرگویی و مدح و ستایشی است درباره سکوت،زیرا می‌دانیم سخن گفتن خطرات زیادی دارد؛ بسیاری از گناهان کبیره با سخن انجام می‌شود و پرهیز از آنان به وسیله سکوت حاصل می‌گردد.

سالکان طریق الی اللّه یکی از مهم‌ترین مواد برنامه خود را صمت و سکوت می‌دانند و هرگز حضور قلب و نیروهای خود را با سخن گفتن بسیار به هدر نمی‌دهند و در حال سکوت می‌توانند بیشتر درباره عظمت خدا بیندیشند و به اصلاح خویش بپردازند.به همین دلیل افرادی که سکوت فراوان دارند،افرادی فکور و آگاهند.

در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌خوانیم:

«مِنْ عَلامَاتِ الْفِقْهِ الْحِلْمُ وَ الْعِلْمُ وَ الصَّمْتُ إِنَّ الصَّمْتَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْحِکْمَةِ إِنَّ الصَّمْتَ یَکْسِبُ الْمَحَبَّةَ إِنَّهُ دَلِیلٌ عَلَی کُلِّ خَیْرٍ؛ از نشانه‌های فهم و شعور،بردباری و علم و سکوت است.به یقین سکوت،دری از درهای دانش است.سکوت،محبت مردم را به انسان جلب می‌کند و راهنما به سوی هر خیر است. ⁽¹⁾

از روایاتی که کلینی رحمه الله در باب پیش‌گفته (الصُّمْتُ وَ حِفْظُ اللِّسانِ) نقل کرده معلوم می‌شود که در عصر ائمه علیهم السلام بعضی از اصحاب،زبان خود را در مدح آن حضرت و اسرار اهل بیت علیهم السلام باز می‌گذاشتند و سبب مشکلاتی برای شیعیان می‌شدند.در آن زمان،ائمه هدی علیهم السلام پیروان خود را به سکوت مضاعف دعوت می‌کردند،ازاین‌رو در حدیثی می‌خوانیم که امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود به نام«سالم»فرمود:

«یَا سَالِمُ احْفَظْ لِسَانَکَ تَسْلَمْ وَ لا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلَی رِقَابِنَا؛ ای سالم! زبانت را حفظ کن تا سالم بمانی و مردم را بر گردن ما سوار نکن». ⁽²⁾

درباره سکوت به‌کرار به تناسب سخنان مولا علیه السلام سخن گفتیم و پس از این نیز خواهد آمد.

البته روشن است سخنان سنجیده و حساب شده در باب تعلیم و تعلم،امر به معروف و نهی از منکر و امثال آن مستثناست.در ذیل کلام حکمت‌آمیز 182 بحث فراوانی در این زمینه داشتیم.

سپس در دهمین وصف او که در واقع تأییدی بر وصف گذشته است، می‌فرماید:«او بر شنیدن حریص‌تر بود تا گفتن»؛ (وَ کَانَ عَلَی مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَی أَنْ یَتَکَلَّمَ) .

روشن است که بسیاری از علوم و دانش‌هایی که عاید انسان می‌شود از طریق

شنوایی است.تمام دروس را انسان از استادش با شنیدن فرا می‌گیرد و حل مشکلات را از این طریق انجام می‌دهد.درست است که سخن گفتن اگر به صورت تعلیم به دیگران باشد آن هم دارای فضیلت بسیار است؛ولی فراموش نکنیم که این سخن گفتن در صورتی مفید است که طرف،سکوت کند و سخنان را بشنود.

به خصوص اگر انسان در محضر عالمی حضور پیدا کند،هرچه سکوت و استماعش بیشتر باشد بهره او بیشتر خواهد بود و به عکس اگر در محضر او پرحرفی کند از فواید مهمی محروم خواهد شد.

بعضی از شعرا در این‌جا نکته‌ای دارند و می‌گویند:اگر خداوند دو گوش به انسان داده و یک زبان،معنایش این است که شنیدن تو باید دو برابر گفتن تو باشد. دادند دو گوش و یک زبانت ز آغاز یعنی که دو بشنو و یکی بیش مگو

آن‌گاه در یازدهمین و آخرین وصف می‌فرماید:«او چنان بود که هرگاه دو کار برایش پیش می‌آمد اندیشه می‌کرد که کدام به هوا و هوس نزدیک‌تر است،با آن مخالفت می‌ورزید.(و آن را که خلاف هوای نفس بود مقدم می‌شمرد)»؛ (وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَی الْهَوَی فَیُخَالِفُهُ ⁽¹⁾) .

بسیار می‌شود که انسان در زندگی خود بر سر دو راهی قرار می‌گیرد که کاری را انجام دهد یا نه و گاه به تردید می‌افتد که کدام یک از فعل و ترک یا کدام یک از دو کار متضاد،به رضای خدا نزدیک‌تر است.امام علیه السلام در بیان این وصف برادر الهی معیاری بیان فرموده و آن این‌که بنگرد کدام طرف موافق هوای نفس است، آن را رها سازد و به سراغ طرفی برود که برخلاف هوای نفس اوست و این

معیاری است برای شناخت حق از باطل در موارد شک و تردید و قرار گرفتن بر سر دو راهی‌های زندگی.

در پایان،امام علیه السلام در مقام نتیجه‌گیری کلی از مجموع این صفات برجسته انسانی که این برادر الهی واجد همه آن‌ها بود می‌فرماید:«(اگر می‌خواهید راه سعادت و نجات را پیدا کنید) بر شما باد که این صفات را تحصیل کنید،پیوسته با آن باشید و از یکدیگر در داشتن آن‌ها سبقت بگیرید و اگر نمی‌توانید همه آن‌ها را انجام دهید (به مقدار توان انجام دهید) و بدانید انجام مقدار کم بهتر از ترک بسیار است»؛ (فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیرِ) .

نکته‌ها

1-مجموعه‌ای از صفات برجستۀ انسانی

آنچه امام علیه السلام در این کلام نورانی آورده مجموعه‌ای است از صفات برجسته انسانی که هم جنبه‌های فکری را فرا می‌گیرد و هم مسائل اخلاقی و عملی را.

تقریباً نیمی از این مجموعه،نفی رذائل است و نیمی از آن کسب فضایل.

نخست امام علیه السلام از مسئله وسعت فکر و علو همت و جهان‌بینی صحیح سخن می‌گوید و سپس به مسائل مثبتی مانند تواضع و شجاعت و سکوت و تسلط بر نفس و نیز پرهیز از رذائلی همچون سلطان بطن و پرخوری و پیش‌داوری‌های بی‌مورد و ترک گفتار بدون عمل و سرزنش نکردن عذرخواهان و عدم ناله و شکایت از دردها اشاره می‌کند.

در بعضی جنبه مثبت و منفی هر دو با هم آمده است.در یک مورد نخست از سکوت سخن می‌گوید و سپس از سخن گفتن نیکو و مفید و سازنده و در مورد دیگر نخست از تواضع و ضعف ظاهری دم می‌زند و آن‌گاه از شجاعت

و دلاوری.در مورد دیگر از قول توأم با عمل به ضمیمه ترک قول بدون عمل.

به یقین،این مجموعه می‌تواند سعادت دنیا و آخرت و فرد و اجتماع را تضمین کند و انسان را در طریق سیر و سلوک الی اللّه یاری نماید تا از نیکان و پاکان گردد و در صف اولیاء اللّه قرار گیرد.

2-این برادر که بود؟

همان‌گونه که در ابتدا گفتیم،شارحان نهج‌البلاغه در این موضوع اختلاف نظر دارند که آیا این سخن اشاره به شخص معینی است که امام علیه السلام به عنوان یک برادر الهی از او یاد کرده است؟ و این شخص کیست؟ به یقین پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی‌تواند باشد،زیرا بعضی از صفاتی که در این بیان آمده در شأن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیست.

آیا این شخص ابوذر یا مالک اشتر و یا عثمان بن مظعون و یا دیگری است؟ آن نیز محل گفت‌وگو است.یا این‌که اساساً این سخن به عنوان تمثیل ذکر شده است؟

شاید نخستین کسی از شارحان نهج البلاغه که این احتمال را مطرح کرده و آن را به گروهی نسبت داده است ابن ابی الحدید باشد.او می‌گوید:در نظم و نثر، چنین کاری عادت عرب بوده.و این احتمال را قوی‌تر می‌شمرد.

مرحوم«کمره‌ای»در بخش تکمیلی که برای منهاج البراعة نگاشته به این‌جا که می‌رسد می‌گوید:بنابر آنچه ابن ابی الحدید آن را مناسب‌ترین وجه شمرده امام علیه السلام در این گفتار خود مبتکر فن مهمی در ادب عربی است که فن انشاء تمثیلات است و شبیه به چیزی است که در عصر اخیر به عنوان فن رمان‌نویسی یا روایات تمثیلیه شایع شده است و اساس آن بر این است که داستانی را ابداع می‌کنند که تصویری از هدفی آموزشی یا انتقادی و جز آن دارد و هنگامی که به

قرن چهارم هجری بازگردیم مشاهده می‌کنیم که این روش در آن قرن شایع شده بود.از کسانی که در آن مهارت داشتند«بدیع الزمان همدانی»است که از او نقل شده چهارصد داستان (برای اهداف مختلف) ابداع کرد که پنجاه بخش از آن چاپ و منتشر شده است.

سپس می‌افزاید:«هریری،ابو محمد قاسم بن علی»نیز از کسانی است که در این فن مهارت داشت.

در پایان می‌افزاید:(اگر احتمال فوق را درباره این کلام حکیمانه بپذیریم) استاد این فن در رشته‌های ادبیات عرب امیرمؤمنان علی علیه السلام بوده است، همان‌گونه که استاد سایر فنون ادبی مانند نحو و بلاغت نیز وی است. ⁽¹⁾

از جمله اموری که این تفسیر را تقویت می‌کند این است که شبیه همین تعبیر در کلام امام حسن علیه السلام نیز آمده است که می‌فرماید:«کان لی اخ...». ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 290- به پاس نعمت‌هایش عصیان مکن

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللّهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَی شُکْراً لِنِعَمِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

اگر خدا تهدید به عذاب در برابر عصیان نکرده بود باز واجب بود که به پاس نعمت‌هایش نافرمانی او نشود. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

به پاس نعمت‌هایش عصیان مکن

امام علیه السلام در این کلام شریف خود به نکته دقیقی در مسائل مربوط به اطاعت و ترک معصیت اشاره می‌کند،می‌فرماید:«اگر خداوند تهدید به عذاب در برابر عصیان نکرده بود باز واجب بود که به پاس نعمت‌هایش نافرمانی او نشود»؛ (لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللّهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ لَکَانَ یَجِبُ أَلَّا یُعْصَی شُکْراً لِنِعَمِهِ) .

متکلمان،در علم کلام،نخستین مسئله‌ای را که مورد بحث قرار می‌دهند مسئله وجوب معرفة اللّه است؛یعنی ما باید به دنبال این مسئله برویم که خالق این جهان کیست و صفاتش چیست؟ چراکه وجود خود را مشمول نعمت‌های فراوان مادی و معنوی می‌بینیم و می‌دانیم این نعمت‌ها از ما نیست؛از لحظه انعقاد نطفه ما در رحم مادر،تا لحظه‌ای که چشم از این جهان فرو می‌بندیم نعمت‌هایی به سوی ما سرازیر است که بسیاری از آن‌ها را حتّی یک گام برای تحصیلش برنداشتیم.وجدان آدمی قضاوت می‌کند که به دنبال آفریننده این نعمت‌ها برویم و شکر منعم به جا بیاوریم.از این‌جا مسائل مربوط به خداشناسی و معارف دینی شکل می‌گیرد.

در مسائل عملی که مربوط به اطاعت و ترک عصیان است نیز همین معنا صادق است.به فرض که خداوند مجازاتی برای معصیت‌کاران قرار نداده بود باز هم وجدان ما قضاوت می‌کرد که از باب شکر منعم عصیان او را ترک کنیم.

از این‌جا روشن می‌شود که مسئله اطاعت فرمان خدا و ترک عصیان او مسئله‌ای عقلی است که از مسئله شکر منعم،سرچشمه می‌گیرد.برخلاف کسانی که تصور می‌کنند این‌ها تنها جنبه شرعی و قرارداد الهی دارد.

ازاین‌رو در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که شبی از شب‌ها عایشه (هنگامی که تلاش و کوشش پیامبر صلی الله علیه و آله را در عبادت پروردگار دید) گفت:چرا این‌قدر خود را به زحمت و رنج می‌افکنی در حالی که خداوند گذشته و آینده تو را بخشیده است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«ای عایشه!

أَلا أَکُونُ عَبْداً شَکُوراً؟؛ آیا بنده شکرگزار خدا نباشم؟». ⁽¹⁾

اضافه بر این‌ها می‌دانیم،ترک معصیت پروردگار و اطاعت فرمان او چیزی بر جلال و عظمت او نمی‌افزاید،بلکه تمام واجبات دارای آثار مثبت و مصالحی است که به فاعل آن می‌رسد و تمام معاصی و گناهان دارای زیان‌ها و آثار منفی است که از تارک آن دور می‌شود.

در کتاب مناقب«ابن جوزی»دو شعر در زمینه همین روایت،از شاعری آمده است که بعضی گفته‌اند گوینده این شعر،مولا امیرمؤمنان علیه السلام است.

هَبِ الْبَعْثَ لَمْ تَأْتِنَا رُسُلُهُ وَ جَاحِمَةُ النَّارِ لَمْ تُضْرَمْ

أَ لَیْسَ مِنَ الْوَاجِبِ الْمُسْتَحَقِّ حَیَاءُ الْعِبَادِ مِنَ الْمُنْعِم ⁽²⁾

گیرم خداوند پیامبرانش را به سوی ما نفرستاده بود-و آتش دوزخ افروخته نبود.

آیا واجب و لازم نیست-که بندگان از بخشنده نعمت‌ها حیا کنند؟ (و ترک نافرمانی و عصیان نمایند؟)

مرحوم کمره‌ای این حدیث را به شعر فارسی درآورده و می‌گوید:

خدا گر به عصیان نکردی عذاب سزا بود ترکش به شکر نعم

قابل توجه این‌که در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام که در غرر الحکم آمده است می‌خوانیم:

«اقَلُّ ما یَجِبُ لِلْمُنْعِمِ أنْ لا یَعْصِیَ بِنِعْمَتِهِ؛ کمترین چیزی که به عنوان ادای حق بخشنده نعمت‌ها واجب است این است که با نعمت او عصیان او نشود». ⁽¹⁾

مثلاً خداوند به انسان چشم و گوش بخشیده است،با چشم و گوش خود او را معصیت نکنیم،اموالی عنایت فرموده،با این اموال به عصیان او بر نخیزیم.

از آنچه گفته شد این نکته روشن می‌شود که پاداش‌های الهی،تفضلی است از سوی او نه استحقاقی از سوی بندگان،چراکه هرگونه اطاعت و ترک معصیت، حداقلِ شکر نعمت است،بنابراین استحقاقی در کار نیست و همان‌گونه که در بالا آمد در اطاعت فرمان خدا و ترک معصیت او منافعی است که به مکلفان باز می‌گردد.در برابر خدمتی که انسان دارد به خود می‌کند پاداش،چه مفهومی دارد؟

گفتار حکیمانه 291- این گونه باید تسلیت گفت

اشاره

و قال علیه‌السلام

وَ قَدْ عَزّی الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ عَنِ ابْنٍ لَهُ:

یَا أَشْعَثُ،إِنْ تَحْزَنْ عَلَی ابْنِکَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْکَ ذلِکَ الرَّحِمُ،وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِی اللّهِ مِنْ کُلِّ مُصِیبَةٍ خَلَفٌ.یَا أَشْعَثُ،إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ،وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ؛یَا أَشْعَثُ،ابْنُکَ سَرَّکَ وَ هُوَ بَلاَءٌ وَ فِتْنَةٌ،وَ حَزَنَکَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَةٌ.

امام علیه السلام در حالی که می‌خواست به اشعث بن قیس برای از دست دادن فرزندش تسلیت بگوید چنین فرمود:

ای اشعث! اگر به سبب از دست دادن پسرت محزون شوی (جای سرزنش نیست،زیرا) این به‌واسطه پیوند نَسَب (و مقام پدری) است و اگر شکیبایی پیشه کنی،خداوند به جای هر مصیبتی عوضی قرار می‌دهد.

ای اشعث! اگر صبر کنی،مقدرات الهی بر تو جاری می‌شود و پاداش خواهی داشت و اگر بی‌تابی کنی باز هم مقدرات،مسیر خود را طی می‌کند؛ولی تو گناهکار خواهی بود.

ای اشعث! فرزندت تو را مسرور ساخت در حالی که سبب آزمایش و فتنه بر تو

بود؛ولی تو را محزون ساخت در حالی که برای تو ثواب و رحمت است (بنابراین نباید نگران باشی). ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

این گونه باید تسلیت گفت

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه،به اشعث بن قیس برای از دست دادن فرزندش تسلیت می‌گوید؛تسلیتی بسیار پرمعنا و آموزنده که برای هر مصیبت‌زده‌ای کارساز است.

نخست به اشعث حق می‌دهد که به سبب جنبه‌های عاطفی،محزون باشد.

می‌فرماید:«ای اشعث! اگر براثر از دست دادن فرزندت محزون شوی (جای ملامت نیست،زیرا) پیوند نَسَبی،تو را سزاوار آن می‌کند»؛ (یَا أَشْعَثُ،إِنْ تَحْزَنْ عَلَی ابْنِکَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ مِنْکَ ذلِکَ الرَّحِمُ) .

بدون شک عواطف انسانی ایجاب می‌کند که انسان به دلیل از دست دادن فرزند یا برادر یا دوست و یا عزیزی از عزیزان غمگین باشد هیچ‌کس نمی‌تواند این واقعیت را انکار کند.به همین دلیل پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله برای از دست دادن فرزندش ابراهیم گریست و بزرگان دین در مصائب مختلفی گریه کردند.اگر انسان،محزون نشود جای تعجب است و دلیل بر ضعف عاطفی اوست.

ولی امام علیه السلام به دنبال این سخن،او را به صبر دعوت می‌کند و می‌فرماید:«اگر صبر و شکیبایی پیشه کنی،خداوند به جای هر مصیبتی عِوَضی (برای تو) قرار می‌دهد»؛ (وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِی اللّهِ مِنْ کُلِّ مُصِیبَةٍ خَلَفٌ) .

بنابراین لازم است که انسان جلوی طغیان عواطف را بگیرد و زبان به

ناسپاسی نگشاید و بی‌تابی نکند و سخنانی که دلیل بر عدم خشنودی در مقابل مقدرات الهی است نگوید تا از اجر و پاداش الهی برخوردار باشد و شایستگی خود را از نظر خویشتن‌داری اثبات کند.

در واقع صابران،تسلیم رضای خداوند و تقدیر او می‌شوند و این تسلیم و رضا پاداش الهی به دنبال دارد.این پاداش ممکن است پاداش دنیوی و معادل چیزی که از دست رفته است یا بهتر از آن باشد و ممکن است پاداش اخروی باشد و تعبیر«خَلَفْ»با هر دو سازگار است.گاه خداوند هر دو را به انسان می‌دهد،همان‌گونه که در داستان ایوب پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که پس از آن همه صبر و شکیبایی،خداوند تمام آنچه را از زن و فرزند و مال و اموال او از دست رفته بود به او بازگرداند و مقام والای صابران را نیز به او داد.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:«هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله رحلت فرمود (و مصیبت سنگینی بر خاندان او وارد شد) شخصی بر در خانه آن حضرت آمد و به تمام عزاداران سلام کرد،سپس گفت:سلام بر شما ای آل محمّد صلی الله علیه و آله.سپس با استفاده از آیه‌ای از قرآن ⁽¹⁾چنین گفت:بدانید همه سرانجام مرگ را می‌چشند و پاداش خود را روز قیامت همگی می‌یابند،آن‌ها که از آتش دوزخ نجات یابند و داخل بهشت شوند رستگار شدند و زندگی دنیا جز متاع غرور و فریب نیست.(آن‌گاه افزود:

فِی اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَفٌ مِنْ کُلِ‌ّ هالِکٍ وَ عَزاءٌ مِنْ کُلِ‌ّ مُصیبَةٍ وَ دَرَکٌ لِما فاتَ؛ نزد خداوند متعال برای هرچیزی که از دست رفته ثوابی است و تسلیتی از هر مصیبت و جبرانی است برای آنچه از دست رفته است». ⁽²⁾

در دومین بخش این تسلیت،امام علیه السلام بار دیگر خطاب به اشعث می‌کند و به

نکته دیگری در تأیید نکته اول،نکته‌ای که بسیار آموزنده و جامع است،اشاره کرده می‌فرماید:«اگر صبر و شکیبایی کنی مقدرات بر تو جاری می‌شود (و مسیر خود را طی می‌کند) و تو پاداش خواهی داشت و اگر بی‌تابی کنی باز هم مقدرات مسیر خود را می‌پیماید و وزر و گناه بر تو خواهد بود»؛ (یَا أَشْعَثُ،إِنْ صَبَرْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ،وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَی عَلَیْکَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ ⁽¹⁾) .

اشاره به این‌که شکیبایی و بی‌تابی در حوادث ناخواسته و خارج از اختیار ما چیزی را تغییر نمی‌دهد،نه شکیبایی جلوی حادثه را می‌گیرد و نه بی‌تابی.تنها تفاوتی که در این میان پیدا می‌شود این است که شکیبایان اجر و پاداش فراوانی به سبب تسلیم و رضایشان در برابر تقدیرات الهی می‌برند و بی‌تابان براثر ترک تسلیم و رضا و گاه اعتراض به تقدیر الهی و شکایت از آن،گرفتار آثار شوم گناه می‌شوند.

جالب این‌که در حدیثی می‌خوانیم:«جمعی (از شیعیان) خدمت امام باقر علیه السلام رسیدند در زمانی که فرزند بیماری داشت،آن‌ها آثار غم و اندوه و بی‌قراری را در حضرت دیدند،به یکدیگر گفتند:به خدا سوگند اگر این بیمار از دنیا برود ما از این بیم داریم که چیزی از حضرت مشاهده کنیم که برای ما ناخوشایند باشد؛ ولی چیزی نگذشت که صدای گریه و ناله را از داخل خانه شنیدند.امام بیرون آمد در حالی که روی او گشاده بود،درست برخلاف حالت قبلی.حاضران عرض کردند:فدای تو شویم ما بیم داشتیم که اگر چنین حادثه‌ای واقع شود از تو چیزی ببینیم که همه ما را اندوهگین کند.امام علیه السلام فرمود:

«إنّا لَنُحِبُّ أنْ نُعافا فیمَنْ نُحِبُّ فَإذا جاءَ أمْرُ اللّهِ سَلَّمْنا فیما أُحِبُّ؛ ما دوست داریم که عافیت نصیب کسی بشود که محبوب ماست و لذا نگرانیم و دعا می‌کنیم؛اما هنگامی که فرمان خدا

فرا برسد (و محبوب ما از دست برود) ما تسلیم در برابر چیزی هستیم که خدا آن را دوست دارد». ⁽¹⁾

حضرت در سومین جمله با تعبیر زیبا و گویای دیگری اشعث را تسلیت می‌دهد و می‌فرماید:«ای اشعث،فرزندت تو را مسرور ساخت در حالی که (زنده بود و) آزمایش و فتنه برای تو محسوب می‌شد ولی تو را محزون ساخت در حالی که برای تو مایه ثواب و رحمت است (آیا باید از بلا و فتنه مسرور باشی و از ثواب و رحمت غمگین؟)»؛ (یَا أَشْعَثُ،ابْنُکَ سَرَّکَ وَ هُوَ بَلاَءٌ وَ فِتْنَةٌ،وَ حَزَنَکَ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَةٌ) .

این سخن،اشاره‌ای است به آیه شریفه «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ». 2

مرحوم«مغنیه»در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:فرزند ازآن‌رو برای پدر خود بلاست که تکالیفی بر دوش او می‌نهد به خصوص امروز که پسران و دختران براثر انحرافات اخلاقی مایه غم و اندوه پدرانند و این پدرانِ بیچاره، گویی در میان دو طبقه آتش،تحت فشار قرار دارند:آتش محبت و عاطفه و آتش اندوه و حزن نسبت به فرزندی که شیطان او را از دست آنان گرفته است.

و چاره‌ای جز حسرت و اندوه و ناله ندارند و شک نیست که این حزن،مایه ثواب و رحمت است،همان‌گونه که امام علیه السلام در جمله بالا فرموده است. ⁽²⁾

آنچه را مرحوم«مغنیه»گفته گرچه یک واقعیت است؛ولی تفسیر کلام امام علیه السلام نیست.منظور امام علیه السلام این است که فرزند در حیات خود،مایه امتحان و آزمایش وفتنه است؛ولی در مرگش خداوند ثواب و رحمت به صابران می‌دهد؛ آیا جای تعجب نیست که انسان از حیاتش مسرور باشد و از مرگش غمگین؟

نکته‌ها

1-اشعث بن قیس کیست؟

در جلد نخست و جلد هشتم از همین کتاب،شرح حال اشعث بن قیس را آورده‌ایم که خلاصه‌اش این است:اجمالاً او مردی منافق و مفسد بود که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ظاهراً مسلمان شد و بعد از آن حضرت در صف مرتدّین قرار گرفت.

سپس اسیر شد و اظهار ندامت و پشیمانی کرد و خلیفه اول او را بخشید و در حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام با دشمنان آن حضرت رابطه داشت،هرچند ظاهراً در صف پیروان آن حضرت بود و فعالیت‌های تخریبی فراوانی داشت.این‌که امیرمؤمنان علی علیه السلام این منافق را به سزای اعمالش نمی‌رساند ظاهراً به دلیل داشتن قوم و قبیله‌ای نیرومند بود که امکان داشت ناآگاهانه سر به شورش بردارند.فرزندان اشعث نیز راه او را ادامه دادند و در داستان امام حسین علیه السلام و کربلا در صف دشمنان آن حضرت قرار گرفتند.دخترش جعده،همان کسی بود که امام حسن مجتبی علیه السلام را مسموم کرد.

برای شناختن این خانواده ننگین این حدیث امام صادق علیه السلام کفایت می‌کند که فرمود:

«إِنَّ الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ شَرِکَ فِی دَمِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ ابْنَتُهُ جَعْدَةُ سَمَّتِ الْحَسَنَ وَ مُحَمَّدٌ ابْنُهُ شَرِکَ فِی دَمِ الْحُسَیْنِ؛ اشعث بن قیس در ریختن خون امیرمؤمنان علیه السلام (با ابن ملجم مرادی) شرکت داشت و دخترش جعده،امام حسن علیه السلام را مسموم کرد و پسرش محمد،در ریختن خون پاک امام حسین علیه السلام شرکت جست». ⁽¹⁾

2-راه و رسم تعزیت گفتن

یکی از کارهایی که اسلام به آن تشویق کرده تعزیت گفتن و تسلّی دادن افراد غمگین و مخصوصاً مصیبت‌دیده است تا آن‌جا که حتی آن بزرگواران به

دشمنانشان نیز در مصیبت‌ها تسلیت می‌گفتند،همان‌گونه که در حدیث شریف بالا،امیرمؤمنان علی علیه السلام به اشعثِ منافق تسلیت گفت و این یک خلق و خوی انسانی و بزرگوارانه است.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«مَنْ عَزَّی مُصَاباً کَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَنْتَقِصَ مِنْ أَجْرِ الْمُصَابِ شَیْئاً؛ کسی که مصیبت‌زده‌ای را تسلیت بگوید به‌اندازه پاداش آن مصیبت‌زده ثواب دارد بی‌آن‌که چیزی از اجر شخصی که گرفتار مصیبت است کم شود». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از ابوجعفر ثانی (امام جواد علیه السلام) می‌خوانیم:حضرت می‌خواست به مردی که فرزند عزیز خود را از دست داده بود تسلیت بگوید چنین فرمود:از مصیبت تو در مورد فرزندت علی باخبر شدم،نیز مطلع شدم که او از عزیزترین فرزندانت بود.آری خدای متعال (گاه) عزیزترین افراد انسان را می‌گیرد تا پاداشی هرچه بزرگ‌تر به او دهد.خداوند اجر تو را افزون کند و صبر و شکیبایی دهد و قلب تو را آرامش ببخشد که او بر هر کاری قدرت دارد و خداوند،این مصیبت را جبران نماید. ⁽²⁾

این مسئله از نظر عقلی نیز مسلم است که تسلی دادن مصیبت‌زدگان و همدردی با آن‌ها سبب تسکین و آرامش خاطر و کاهش درد و رنج مصیبت می‌شود و این،خدمت بزرگی به چنین کسانی است و چه بسا اگر این اظهار محبت‌ها و همدردی و تسلیت‌ها نباشد،طوفان سهمگین مصیبت به‌قدری شدید است که شخص عزادار را از پای درمی‌آورد و به یقین نجات جان انسان‌ها از افضل قربات است.

به خصوص در مورد مرگ فرزندان روایات زیادی در اجر و پاداش آن‌ها وارد

شده که خواندن این روایات برای این‌گونه افراد مایه تسلی خاطر است.برای توضیح بیشتر به جلد 79 بحار الانوار صفحه 114 باب«اجر المصائب»مراجعه کنید.

گفتار حکیمانه 292- این‌جا جای صبر نیست!

اشاره

و قال علیه‌السلام

عَلی قَبْرِ رَسُولِ‌اللّهِ صلی الله علیه و آله ساعَةَ دَفْنِهِ:

إِنّ الصَّبْرَ لَجَمِیلٌ إِلَّا عَنْکَ،وَ إِنَّ الْجَزَعَ لَقَبِیحٌ إِلَّا عَلَیْکَ،وَ إِنَّ الْمُصابَ بِکَ لَجَلِیلٌ،وَ إِنَّهُ قَبْلَکَ وَ بَعْدَکَ لَجَلَلٌ.

امام علیه السلام هنگامی که می‌خواست رسول خدا صلی الله علیه و آله را به خاک بسپارد در کنار قبر آن حضرت چنین عرضه داشت:

صبر و شکیبایی زیباست ولی نه درباره تو و جزع و بی‌تابی زشت است اما نه بر فراق تو.مصیبت وفات تو بسیار سنگین و هر مصیبتی پیش از تو و بعد از تو در برابر آن کوچک و حقیر است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

این‌جا جای صبر نیست!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه که آن را در کنار قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله و به هنگام دفن او بیان کرد،خطاب به آن حضرت چنین عرضه می‌دارد:«(ای رسول خدا!) صبر و شکیبایی زیباست ولی نه درباره تو و بی‌تابی زشت و قبیح است ولی نه در فراق تو»؛ (و قال علیه السلام،علی قبر رسول‌اللّه صلی الله علیه و آله ساعة دفنه:إِنّ الصَّبْرَ لَجَمِیلٌ إِلَّا عَنْکَ، وَ إِنَّ الْجَزَعَ لَقَبِیحٌ إِلَّا عَلَیْکَ) .

ظاهر عبارت این است که این کلام در واقع به صورت استثنایی از گفتار حکیمانه‌ای است که امام پیش از این خطاب به«اشعث بن قیس»فرموده بود و همچنین نسبت به تمام روایاتی که دعوت به صبر و نهی از جزع می‌کند.

بنابراین مفهوم کلام چنین می‌شود که زیبایی صبر و شکیبایی نیز در بعضی از موارد استثنایی دارد و همچنین زشتی جزع و بی‌تابی.آن‌جا که برای موارد شخصی و فردی باشد (مانند مصیبت از دست دادن فرزند و برادر و عزیزان دیگر) صبر،جمیل است و جزع،قبیح؛اما آن‌جا که برای اهداف مهم اجتماعی باشد مانند آنچه امیرمؤمنان علیه السلام پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله انجام داد و همچنین بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السلام در مصیبت پدر،و بازماندگان خاندان پیغمبر صلی الله علیه و آله در مصائب کربلا و عاشورا،در این موارد نه صبر جمیل است و نه جزع قبیح،زیرا اهمیت مقام والای پیامبر صلی الله علیه و آله و شهدای کربلا و مانند آن را نشان

می‌دهد.البته این‌گونه مصائب-برخلاف مصائب شخصی-باید هرگز فراموش نشود.به همین دلیل جزع،جمیل می‌شود و صبر قبیح.

ولی بعضی از شارحان نهج‌البلاغه استثنا را در این‌جا حقیقی ندانسته و آن را کنایه از عظمت مصیبت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شمرده‌اند،زیرا با فقدان آن حضرت مشکلات عظیمی در جهان اسلام به وجود آمد.

قابل توجه است که در خطبه 235 کلامی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شد که به هنگام غسل و دفن پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بیان فرمود و می‌تواند شاهدی باشد بر آنچه در بالا آمد،می‌فرماید:

«بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدِ انْقَطَعَ بِمَوتِکَ مَا لَمْ یَنْقَطِعْ بِمَوْتِ غَیْرِکَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَ الْإِنْبَاءِ وَ أَخْبَارِ السَّمَاءِ...وَ لَوْ لا أَنَّکَ أَمَرْتَ بِالصَّبْرِ، وَ نَهَیْتَ عَنِ الْجَزَعِ،لَأَنْفَدْنَا عَلَیْکَ مَاءَ الشُّؤُونِ؛ پدر و مادرم فدایت باد ای رسول خدا،با مرگ تو چیزی قطع شد که با مرگ دیگری قطع نگشت و آن نبوّت و پیام آوردن (از سوی خدا) و اخبار آسمان بود...اگر تو ما را به صبر و شکیبایی امر نفرموده بودی و از جزع و بی‌تابی نهی نمی‌کردی،آن‌قدر بر تو گریه می‌کردیم که اشک‌هایمان تمام شود».

آن‌گاه امام علیه السلام در ادامه سخن می‌افزاید:«مصیبت وفات تو بسیار سنگین و هر مصیبتی پیش و بعد از تو در برابر آن کوچک و حقیر است»؛ (وَ إِنَّ الْمُصابَ بِکَ لَجَلِیلٌ،وَ إِنَّهُ قَبْلَکَ وَ بَعْدَکَ لَجَلَلٌ) .

«جَلَل» به معنای کوچک است،هرچند گاه به معنای بزرگ نیز می‌آید و در این‌جا همان معنای اول اراده شده است.

این گفتار امام علیه السلام تأییدی است بر آنچه در جمله اول گذشت و آن این‌که مصیبت فقدان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و رحلت او از دار دنیا مصیبتی بی‌نظیر بود و همه مصائب در برابر آن کوچک شمرده می‌شد.دلیل آن نیز همان است که در خطبه 235 در بالا اشاره شد.وجود پیامبر صلی الله علیه و آله موجب خیر و برکت عظیم و هدایت

امت و پیوند به عالم وحی و اخبار آسمان بود؛ولی با موت آن حضرت ارتباط با عالم وحی برای ابد از میان رفت و این مصیبتی بسیار بزرگ بود.

اضافه بر این با رحلت پیغمبر صلی الله علیه و آله منافقان به حرکت آمدند و کینه‌های نهفته آشکار شد و خلافت از مسیر آن منحرف و مصائب برای اهل بیت پیغمبر علیهم السلام آغاز گشت و روزبه‌روز فزونی گرفت.

ازاین‌رو در روایتی می‌خوانیم که امام امیرمؤمنان علیه السلام پس از این ماجرا بر اساس روایتی که قاضی قضاعی در دستور معالم الحکم به صورت مسند ذکر کرده،صبح و عصر کنار قبر آن حضرت می‌رفت و سخت می‌گریست سپس به این شعر توسل می‌جست:

ما ذا عَلی مَنْ شَمَّ تُرْبَةَ أحْمَدَ أنْ لا یَشُمَّ مَدَی الزَّمانِ غَوالِیاً

صُبَّتْ عَلَیَّ مَصائِبَ لَوْ أَنَّها صُبَّتْ عَلَی الْأیَّامِ صِرْنَ لَیالِیاً

چه می‌شود کسی را که خاک قبر پیغمبر صلی الله علیه و آله را ببوید-ولی تا عمر دارد (عزادار باشد و) بوی خوش دیگری نبوید؟

(بعد از آن حضرت) مصیبت‌هایی بر من فرو ریخت که اگر-به روزهای روشن ریخته می‌شد همچون شب‌ها تیره و تار می‌گشت.

معروف این است که حضرت زهرا علیها السلام نیز همین اشعار را در کنار قبر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خواند.

به گفته علامه مجلسی رحمه الله در دیوان منسوب به امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز در مرثیه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است:

نَفْسِی عَلَی زَفَرَاتِهَا مَحْبُوسَةٌ یَا لَیْتَهَا خَرَجَتْ مَعَ الزَّفَرَاتِ

لا خَیْرَ بَعْدَکَ فِی الْحَیَاةِ وَ إِنَّمَا أَبْکِی مَخَافَةَ أَنْ تَطُولَ حَیَاتِی

جان من در چنگال آه و ناله‌هایش محبوس است-ای کاش جانم همراه آه و ناله‌ها بیرون می‌آمد.

بعد از تو (ای رسول خدا!) زندگی ارزشمند نیست و اگر-من گریه می‌کنم به دلیل آن است که می‌ترسم عمرم بعد از تو طولانی شود. ⁽¹⁾

معروف این است که امیرمؤمنان علی علیه السلام همین اشعار را در مرثیه بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السلام نیز بیان فرمود.

این سخن را با یک بیت از«حسان بن ثابت»،شاعر معروف در رثای پیامبر صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم،او می‌گوید:

وَ ما فَقَدَ الماضُونَ مِثْلَ مُحَمَّدٍ و لا مِثْلِهِ حَتَّی الْقِیامَةَ یَفْقِدُ

پیشینیان شخصیتی مثل محمد صلی الله علیه و آله را از دست ندادند-و آیندگان تا روز قیامت نیز گرفتار فقدان دیگری همانند او نخواهند بود. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 293- مصاحبت احمق!

اشاره

و قال علیه‌السلام

لَا تَصْحَبِ الْمَائِقَ فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ فِعْلَهُ،وَ یَوَدٌّ أَنْ تَکُونَ مِثْلَهُ.

امام علیه السلام فرمود:

با احمق معاشرت مکن که کارهای احمقانه خود را برای تو زیبا جلوه می‌دهد و دوست دارد تو هم مثل او باشی. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

مصاحبت احمق!

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه،از معاشرت با احمق نهی می‌کند و دلیل روشنی برای آن ذکر می‌نماید و می‌فرماید:«با احمق مصاحبت نکن که کارهای احمقانه خود را برای تو زیبا جلوه می‌دهد و دوست دارد تو هم مثل او باشی»؛ (لَا تَصْحَبِ الْمَائِقَ فَإِنَّهُ یُزَیِّنُ لَکَ فِعْلَهُ،وَ یَوَدٌّ أَنْ تَکُونَ مِثْلَهُ) .

انسان،موجودی اجتماعی است،نه‌تنها به این دلیل که مدنی بالطبع است و عشق به اجتماعی بودن در نهاد او نهفته شده،بلکه به دلیل نیازهای فراوان و متنوعی که دارد و نمی‌تواند بدون کمک گرفتن از دیگران به آن برسد.اضافه بر همه این‌ها تنهایی او را رنج می‌دهد و کسل می‌کند و هنگامی که در جمع دوستان است احساس آرامش می‌نماید و غالبا در مشکلات،به‌وسیله درد دل کردن با دیگران تسلی خاطر پیدا می‌کند.روی این جهات هرگز نمی‌توان انسان را از زندگی اجتماعی جدا کرد.به همین دلیل کسانی که مدتی طولانی در سلول‌های انفرادی زندان محبوس می‌شوند به بیماری روانی گرفتار می‌گردند.

زندگی اجتماعی نیز خالی از آسیب‌ها نیست،زیرا اگر انسان دوستان مناسبی را برای خود انتخاب نکند چه بسا ضررهایی از دوستان متحمل می‌شود که بیش از زیان‌های زندگی فردی است.

به همین دلیل پیشوایان بزرگ دین همواره در این موضوع هشدار داده

و روشن ساخته‌اند با چه کسانی می‌توان معاشر و مصاحب شد و با چه کسانی نمی‌توان معاشرت کرد.

یکی از مهم‌ترین هشدارها در روایات اسلامی درباره معاشرت با احمق است که امام علیه السلام در این کلام حکیمانه به آن اشاره کرده و همگان را از مصاحبت با آن‌ها برحذر می‌دارد.البته«مائق»به معنای کسی است که حماقت او شدید باشد.

چنین کسی از کارهای احمقانه خود لذت می‌برد و سعی می‌کند آن را زینت دهد و جالب معرفی کند و اصرار دارد دیگران هم مانند او باشند.از آن‌جا که در انسان چیزی به نام روحیه محاکات نهفته شده که می‌خواهد خود را شبیه دیگران کند چه بسا همنشینی با احمق تأثیر خود را بگذارد و به‌تدریج به سوی او گرایش پیدا کند به خصوص اگر او کارهای احمقانه خود را تبلیغ و تزئین کند.

در گفتار حکیمانه 38 امام علیه السلام به بُعد دیگری از خسارات همنشینی با احمق اشاره کرده و خطاب به فرزندش امام حسن علیه السلام می‌فرماید:

«یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرَّکَ؛ فرزندم از دوستی با احمق برحذر باش؛ چراکه او می‌خواهد به تو منفعت رساند؛ولی زیان می‌رساند (زیرا براثر حماقتش سود و زیان را تشخیص نمی‌دهد)».

در تأیید این سخن در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«مَنْ لَمْ یَجْتَنِبْ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ أَوْشَکَ أَنْ یَتَخَلَّقَ بِأَخْلاقِهِ؛ کسی که از دوستی با احمق پرهیز نکند بیم آن می‌رود که اخلاق او را بپذیرد (و مانند او شود)». ⁽¹⁾

اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که حتی در بعضی از روایات از امیرمؤمنان علیه السلام آمده است که«دشمن عاقل از دوست احمق بهتر است؛

عَدُوٌّ عَاقِلٌ خَیْرٌ مِنْ صَدِیقٍ أَحْمَقَ» . ⁽²⁾

در حدیث جامع و جالبی از امام سجاد علیه السلام می‌خوانیم که فرزند خود امام باقر علیه السلام را چنین نصیحت می‌فرمود:

«إِیَّاکَ یَا بُنَیَّ أَنْ تُصَاحِبَ الْأَحْمَقَ أَوْ تُخَالِطَهُ وَ اهْجُرْهُ وَ لا تُجَادِلْهُ فَإِنَّ الْأَحْمَقَ هُجْنَةٌ عین عَیَّابٌ غَائِباً کَانَ أَوْ حَاضِراً إِنْ تَکَلَّمَ فَضَحَهُ حُمْقُهُ وَ إِنْ سَکَتَ قَصَرَ بِهِ عِیُّهُ وَ إِنْ عَمِلَ أَفْسَدَ وَ إِنِ اسْتَرْعَی أَضَاعَ لا عِلْمُهُ مِنْ نَفْسِهِ یُغْنِیهِ وَ لا عِلْمُ غَیْرِهِ یَنْفَعُهُ وَ لا یُطِیعُ نَاصِحَهُ وَ لا یَسْتَرِیحُ مُقَارِنُهُ تَوَدُّ أُمُّهُ ثَکْلَتَهُ وَ امْرَأَتُهُ أَنَّهَا فَقَدَتْهُ وَ جَارُهُ بُعْدَ دَارِهِ وَ جَلِیسُهُ الْوَحْدَةَ مِنْ مُجَالَسَتِهِ إِنْ کَانَ أَصْغَرَ مَنْ فِی الْمَجْلِسِ أَعْیَا مَنْ فَوْقَهُ وَ إِنْ کَانَ أَکْبَرَهُمْ أَفْسَدَ مَنْ دُونَهُ؛ فرزندم از همنشینی و معاشرت با احمق بپرهیز و از او دوری کن و با او گفت‌وگو نکن،زیرا احمق، آدم پست و فرومایه‌ای است؛خواه غایب باشد یا ظاهر.اگر سخن بگوید حماقتش او را رسوا می‌کند و اگر سکوت کند ناتوانی‌اش ضعف او را آشکار می‌سازد و اگر کاری انجام دهد خراب می‌کند،اگر مسئولیتی به عهده او بیندازند ضایع می‌سازد.نه علم خودش او را بی‌نیاز می‌کند و نه علم دیگران به حال او سودی دارد.به سخن خیرخواه خود گوش نمی‌کند و همنشین خود را راحت نمی‌گذارد.مادرش آرزو می‌کند که ای کاش از دنیا برود و همسرش خواهان فقدان اوست و همسایه‌اش آرزوی رفتن از جوار او می‌کند.اگر کمترین فرد مجلس باشد،افراد بالاتر از خود را به رنج می‌اندازد و اگر بالاترین فرد مجلس باشد زیردستان را به فساد می‌کشاند». ⁽¹⁾

درباره احمق توضیحات بسیار گسترده‌تری در ذیل کلام حکیمانه 38 داشتیم.

در کتاب شریف کافی آنچه در این کلام حکیمانه امیرمؤمنان علی علیه السلام آمده، درباره ماجن فاجر (انسان بی‌بند و بار و فاسق) نیز آمده است. ⁽²⁾

گفتار حکیمانه 294- فاصله میان مشرق و مغرب چقدر است؟

اشاره

وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَسافَةِ ما بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ،

فَقَالَ علیه‌السلام

مَسِیرَةُ یَوْمٍ لِلشَّمْسِ.

از امام علیه السلام درباره فاصله میان مشرق و مغرب سؤال کردند.

امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

به‌اندازه مسیر یک روز خورشید است. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

فاصله میان مشرق و مغرب چقدر است؟

امام علیه السلام در پاسخ این سؤال که مسافت میان مشرق و مغرب چه اندازه است؟ جواب جالبی داد که شنوندگان را قانع ساخت،فرمود:«به‌اندازه مسیر یک روز خورشید است»؛ (وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَسافَةِ ما بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ،فَقَالَ علیه السلام:مَسِیرَةُ یَوْمٍ لِلشَّمْسِ) .

علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار برای این حدیث شریف مقدمه‌ای ذکر کرده که چنین است:روزی امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:«(در سینه من دانش فراوانی است) ای کاش حاملانی برای این علم پیدا می‌کردم.مردی برخاست که در گردن او کتابی آویخته بود.صدای خود را بلند کرد و گفت:ای کسی که ادعا می‌کنی چیزهایی را که دیگران نمی‌دانند می‌دانی و اموری را که دیگران نمی‌فهمند می‌فهمی،من از تو سؤالی دارم جواب بده.یاران علی علیه السلام برخاستند تا او را به قتل برسانند (ظاهراً از مرتدین خوارج بود) امام علیه السلام فرمود:او را به حال خود بگذارید،زیرا دلیل‌های منطقی الهی با خشونت همراه نیست و از طریق باطل نمی‌توان براهین الهی را ثابت کرد.سپس رو به آن مرد کرد و فرمود:آنچه می‌خواهی بپرس که من ان‌شاءاللّه پاسخ آن را خواهم گفت.

آن مرد پرسید:فاصله میان مشرق و مغرب چه مقدار است؟ امام علیه السلام فرمود:

به‌اندازه فاصله فضایی است که در میان آن‌هاست.عرض کرد:مسافت آن هوا

چقدر است؟ امام علیه السلام فرمود:به‌اندازه دوران فلک.عرض کرد:مسافت دوران فلک چه اندازه است؟ امام علیه السلام فرمود:به‌اندازه حرکت خورشید در یک روز.

عرض کرد:راست گفتی...». ⁽¹⁾

حقیقت این است که گاه بعضی افراد سؤالاتی می‌کنند که پاسخ آن جنبه فنی دارد و فراتر از عقل و فهم سؤال‌کننده است و زمانی جواب‌های فراوانی دارد که هیچ‌یک از آن‌ها برای پرسش‌کننده قابل درک نیست.در این‌جا گوینده فصیح و بلیغ به جواب اجمالی قناعت می‌کند؛جوابی شفاف که شنونده را قانع سازد و نیاز به پیچ‌وخم‌های علمی نداشته باشد.در مورد کلام حکیمانه بالا نیز همین مطلب صادق است،زیرا مسافت میان مشرق و مغرب معانی مختلفی دارد:گاه شرق و غرب محلی است که انسان در آن زندگی می‌کند و گاه شرق و غرب کره زمین است و گاه شرق و غرب محل خورشید است.هر یک از این‌ها پاسخ خاص خود را دارد.

ممکن است مشرق و مغرب محلی که ما در آن زندگی می‌کنیم به‌اندازه پنجاه کیلومتر باشد و همچنین شاید مشرق و مغرب کره زمین (در خط استوا) مراد باشد که حدود بیست هزار کیلومتر است،زیرا کمربند زمین در خط استوا حدود چهل هزار کیلومتر است (و در جاهای دیگر کمتر)،همچنین اگر جایگاه خورشید را به هنگام طلوع آفتاب نسبت به کره زمین بسنجیم فاصله ما با آن صد و پنجاه میلیون کیلومتر است و جایگاه آن به هنگام غروب نیز به همین اندازه است،بنابراین شرح این مطالب برای سائل در آن زمان و در آن مجلس عمومی قابل فهم و درک نبود.آنچه قابل فهم و درک بود همان کلام حکیمانه امام علیه السلام است که فرمود:این فاصله به‌اندازه مسیر خورشید در یک روز است که می‌تواند بیشتر ناظر به شرق و غرب کره زمین باشد که همان فاصله صد و هشتاد درجه

است و همان گونه که اشاره شد،در خط استوا حدود بیست هزار کیلومتر است و هرچه به قطبین زمین نزدیک شویم قطر این دایره کمتر می‌شود و سرانجام در نقطه قطب به صفر می‌رسد.

ناگفته نماند که حرکت کردن خورشید از مشرق به مغرب در دید ماست و گرنه می‌دانیم که خورشید در منظومه شمسی جای ثابتی دارد و اختلاف شب و روز براثر گردش زمین به دور خود است،همان‌گونه که اختلاف فصول سال براثر گردش زمین به دور آفتاب است.

البته خورشید حرکتی دارد که همراه با مجموعه منظومه شمسی است و در کهکشان راه شیری حرکت می‌کند که مشهور است به سوی ستاره‌ای به نام«وگا» پیش می‌رود.

قابل توجه این‌که جاحظ که این کلام حکیمانه را از امام علیه السلام نقل می‌کند،جمله دیگری نیز در آغاز آن از ایشان نقل کرده و می‌گوید:

«قِیلَ لِعَلِیٍ‌ّ علیه السلام کَمْ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأرْضِ؟ قالَ:دَعْوَةٌ مُسْتجابَةٌ؛ از آن حضرت پرسیدند:فاصله میان زمین و آسمان چقدر است؟ فرمود:به‌اندازه یک دعای مستجاب». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 295- دوستان و دشمنان

اشاره

و قال علیه‌السلام

أَصْدِقَاؤُکَ ثَلاَثَةٌ،وَ أَعْدَاؤُکَ ثَلاثَةٌ؛فَأَصْدِقَاؤُکَ:صَدِیقُکَ،وَ صَدِیقُ صَدِیقِکَ، وَ عَدُوُّ عَدُوِّکَ.وَ أَعْدَاؤُکَ:عَدُوُّکَ،وَ عَدُوُّ صَدِیقِکَ،وَ صَدِیقُ عَدُوِّکَ.

امام علیه السلام فرمود:

دوستانت سه گروهند و دشمنانت نیز سه گروه؛اما دوستانت:دوست تو و دوست دوستت و دشمن دشمنت و اما دشمنانت:دشمن تو و دشمن دوستت و دوست دشمنت هستند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

دوستان و دشمنان

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به نکته مهمی درباره شناخت دوستان و دشمنان اشاره کرده می‌فرماید:«دوستان تو سه گروهند و دشمنانت نیز سه گروه می‌باشند»؛ (أَصْدِقَاؤُکَ ثَلاَثَةٌ،وَ أَعْدَاؤُکَ ثَلاثَةٌ) .

آن‌گاه امام علیه السلام به شرح هر یک از این دو می‌پردازد و درباره دوستان می‌فرماید:«(اما) دوستانت:دوست تو و دوست دوستت و دشمن دشمنت هستند»؛ (فَأَصْدِقَاؤُکَ:صَدِیقُکَ،وَ صَدِیقُ صَدِیقِکَ،وَ عَدُوُّ عَدُوِّکَ) .

درست است که همیشه دوستِ دوست انسان ممکن است دوست انسان نباشد؛با کسی دوستی کند و با دوستش دشمنی؛ولی غالباً چنین نیست.

دوستی‌ها و دشمنی‌ها معمولاً براثر اهداف مشترک است،هنگامی که اهداف مشترک بود،هم دوست انسان هم دوستِ دوست او از در دوستی درمی‌آیند، بنابراین وجود بعضی استثناها هرگز مانع از یک حکم کلی نیست.

در مقابل می‌فرماید:«دشمنان تو:دشمنت هستند و دشمن دوستت و دوست دشمنت»؛ (وَ أَعْدَاؤُکَ:عَدُوُّکَ،وَ عَدُوُّ صَدِیقِکَ،وَ صَدِیقُ عَدُوِّکَ) .

در این مورد نیز همان مطلبی که درباره دوست گفته شد صادق است؛ دشمنی‌ها با شخص یا چیزی نیز براثر اهداف مشترک است؛کسی که با کسی دشمن می‌شود،با دوست او هم که اهداف مشابه دارد دشمنی خواهد کرد

و به عکس با دشمنانش دوستی خواهد نمود.

این کلام حکیمانه امام علیه السلام در بسیاری از مسائل اجتماعی زندگی و درباره ملت‌ها راهگشاست؛هرگاه ببینیم کسی با دشمن مسلمانان دوستی می‌کند باید بدانیم او هم دشمن مسلمانان است،هر چند به ظاهر ادعای دوستی می‌کند.

همچنین اگر با دوستان ما دشمنی می‌کند بدانیم او دشمن ما نیز هست،هرچند ظاهراً خود را در لباس دوستان ما درآورده است.و به این ترتیب بسیاری از روابط سیاسی و اجتماعی را می‌توان حل کرد و پیش‌بینی‌های لازم را درباره موضع‌گیری در مقابل اشخاص و گروه‌ها و کشورها داشت.

قریب به این حدیث شریف،حدیث دیگری است که مرحوم صدوق در کتاب صفات الشیعة از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل کرده که می‌فرماید:

«مَنِ اشْتَبَهَ عَلَیْکُمْ أَمْرُهُ وَ لَمْ تَعْرِفُوا دِینَهُ فَانْظُرُوا إِلَی خُلَطَائِهِ فَإِنْ کَانُوا أَهْلَ دِینِ اللَّهِ فَهُوَ عَلَی دِینِ اللَّهِ وَ إِنْ کَانُوا عَلَی غَیْرِ دِینِ اللَّهِ فَلا حَظَّ لَهُ مِنْ دِینِ اللَّهِ؛ هرگاه وضع باطنی کسی بر شما مشتبه شود و دین او را نتوانید بشناسید،نگاه به همنشینانش کنید.

اگر آن‌ها اهل دین خدا هستند او نیز بر دین خداست و اگر آن‌ها بر غیر دین خدا هستند او نیز بهره‌ای از دین خدا ندارد». ⁽¹⁾

باز تکرار می‌کنیم،وجود استثناها هرگز منافاتی با کلی بودن این قواعد اجتماعی و روانی ندارد.

این مطلب در قواعد ریاضی هم منعکس است که می‌گویند مساویِ مساوی، مساوی است؛یعنی اگر با مساویِ چیزی مساوی باشد با خود آن چیز هم مساوی خواهد بود.

جالب این‌که«ابن عبد ربه»در عقد الفرید نقل می‌کند که«دحیه کلبی»روزی خدمت امیرمؤمنان علی علیه السلام رسید و در حضور حضرت پیوسته از معاویه یاد

می‌کرد و او را مدح می‌نمود.امام علیه السلام این دو شعر را برای او خواند:

صَدیقُ عَدُوّی داخِلٌ فی عَداوَتی وَ إنّی لِمَنْ وَدَّ الصَّدیقَ وَدُودٌ

فَلا تَقْرَبَنْ مِنّی وَ أنْتَ صَدیقُهُ فَإنَّ الَّذی بَیْنَ الْقُلُوبِ بَعیدٌ

دوستِ دشمن من،داخل دشمنان من است-و من نسبت به کسی که دوستم را دوست دارد،دوستی می‌کنم.

بنابراین به من نزدیک نشو با این‌که تو دوست آن دشمنی-زیرا دل‌های ما بسیار از هم دور است.

دحیه با شنیدن این دو شعر پرمعنا بسیار شرمنده شد. ⁽¹⁾

از تواریخ استفاده می‌شود که«دحیه»،برادر رضاعی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و بسیار زیبا و صاحب جمال بود و معروف است جبرئیل امین هرگاه می‌خواست به صورت انسانی در برابر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ظاهر شود به شکل«دحیه»ظاهر می‌شد.در جنگ احد و بعضی دیگر از غزوات اسلامی در رکاب پیغمبر صلی الله علیه و آله شرکت کرد؛ولی بعد از رسول اللّه صلی الله علیه و آله به شام رفت و در آن‌جا ساکن شد و تا زمان معاویه آن‌جا بود.بعید نیست معاویه روی سیاست حیله‌کارانه‌اش«دحیه» را بسیار اکرام و احترام و محبت می‌نمود و به همین دلیل«دحیه»تحت تأثیر او واقع شد و چنان سخنانی را در برابر امیرمؤمنان علی علیه السلام بیان کرد.بعید نیست که وی پس از تذکر مولا از خواب غفلت بیدار شده باشد. ⁽²⁾

این سخن را با آیه‌ای از قرآن مجید که اشاره دقیقی به همین نکته دارد پایان می‌دهیم،می‌فرماید: «لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ

اَلْإِیمانَ» ؛هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند نمی‌یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند،هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندانشان باشند؛آنان کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه دل‌هایشان نوشته است». ⁽¹⁾

گفتار حکیمانه 296- به خودت ضرر می‌زنی

اشاره

و قال علیه‌السلام

لِرَجُلٍ رَآهُ یَسْعی عَلی عَدوٍّ لَهُ،بِما فیهِ إِضرارٌ بِنَفْسِهِ:

إِنَّما أَنْتَ کَالطَّاعِنِ نَفْسَهُ لِیَقْتُلَ رِدْفَهُ.

امام علیه السلام مردی را دید که بر ضدّ دشمنش سعایت و سخن‌چینی می‌کند،اما از طریقی که به خودش ضرر می‌زند. به او فرمود:

تو به کسی می‌مانی که نیزه بر خود می‌زند تا کسی را که پشت سرش سوار شده به قتل برساند. ⁽¹⁾

شرح و تفسیر

به خودت ضرر می‌زنی

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه،اشاره به نکته جالبی می‌کند که بعضی از افراد احمق و نادان مرتکب آن می‌شوند:امام علیه السلام به کسی که بر ضد دشمنش سعایت می‌کرد؛ولی در عین حال به خودش ضرر می‌زد فرمود:«تو مانند کسی هستی که نیزه بر خود می‌زند تا کسی را که پشت سرش سوار شده به قتل برساند»؛ (لِرَجُلٍ رَآهُ یَسْعی عَلی عَدوٍّ لَهُ،بِما فیهِ إِضرارٌ بِنَفْسِهِ:إِنَّما أَنْتَ کَالطَّاعِنِ نَفْسَهُ لِیَقْتُلَ رِدْفَهُ) .

«طاعِن» از ریشه«طَعْن»شخصی است که نیزه می‌زند.

«رِدْف» به معنای کسی است که پشت سر دیگری بر اسب یا شتر سوار می‌شود.

منظور این است که نیزه را در شکم خود فرو کند که از پشت در آید و به شکم دشمنش که پشت او سوار است برسد.این نهایت بی‌عقلی و حماقت است که برای صدمه زدن به دیگری،خودش را از میان بردارد.

در افسانه‌های قدیمی آمده است که شخصی به همسایه‌اش بسیار حسادت داشت.به غلامش گفت:سر مرا از تن جدا کن و به پشت‌بام همسایه بینداز و بعد مأموران را خبر کن که او قاتل است تا او را به عنوان قاتل تعقیب کنند و بگیرند.

انگیزه این‌گونه کارها گاه حسادت است و گاه حماقت و گاه هر دو و گاه ممکن

است انسان،به دست دیگری چنان گرفتار شود که از زندگی سیر گردد و جز این راهی برای نجات خود نبیند.

در عصر و زمان ما گروهی از وهابی‌های سلفی انتحاری که از احمق‌ترین انسان‌ها هستند،مواد منفجره به خود می‌بندند و در میان جمعیتی بی‌گناه،آن را منفجر می‌کنند،خودشان بیش از همه متلاشی می‌شوند تا دیگران را هم به قتل برسانند و از حماقت آن‌ها این است که آن را وسیله‌ای برای قرب الی اللّه و جای گرفتن در بهشت جاویدان می‌دانند.

سلفی‌های متعصب و خونخوار معمولاً به سراغ افراد عقب‌مانده ذهنی می‌روند و آن‌ها را در جلساتی شست‌وشوی مغزی می‌دهند که اگر صبح،دست به چنین کاری بزنید،عصر در آغوش پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله هستید.آن سبک مغزان هم باور می‌کنند و به سراغ چنین جنایت هولناکی می‌روند و مصداق بارز کلام مولا علی علیه السلام می‌شوند.انگیزه سلفی‌های تکفیری در این کار،تعصب،حسادت و حماقت است.آن‌ها فکر می‌کنند شیعه در این عصر و زمان با سرعت در دنیا پیشروی می‌کند و کشورهای اسلامی را یکی پس از دیگری تحت تأثیر خود قرار می‌دهد و در خارج نیز معارف مکتب اهل‌بیت علیهم السلام برجسته‌تر از سایر گروه‌های مسلمان جلوه کرده و این امر حسادت آن‌ها را برانگیخته است.

در زمانی که این بخش از سخن مولا را می‌نویسیم،حکومت اسلامی شیعه با کمال قدرت بر ایران سلطه دارد،عراق نیز تحت سلطه حکومت شیعی است،در لبنان نیز به برکت پیروزی شگفت‌انگیز حزب اللّه بر دشمنان،شیعیان و پیروان مکتب اهل‌بیت علیهم السلام عظمت و قدرت فوق‌العاده‌ای پیدا کرده‌اند و در این اواخر، در ترکیه نیز آثار پیشرفت افکار شیعی ظاهر و آشکار گشته است.

مرحوم علامه شوشتری،داستانی از جنگ جمل که می‌تواند یکی از مصداق‌های کلام امام علیه السلام باشد نقل می‌کند،وی می‌گوید:«عبد اللّه بن زبیر»در