بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 33

و قد رواه أیضا بأسانید کثیرة الحافظ النسائی تحت الرقم: 157 و ما بعده من کتاب خصائص أمیر المؤمنین علیه السلام ص 289 بیروت.

و قد رواه الحافظ ابن عساکر علی وجه بدیع بأسانید کثیرة فی ترجمة عمّار من کتاب تاریخ دمشق: ج 11/ الورق ... من مخطوطة المکتبة الظاهریة.

ختص، الإختصاص عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ نَصْرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی مِخْنَفٍ لُوطِ بْنِ یَحْیَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ حَدَّثَنِی شَیْخٌ مِنْ أَسْلَمَ شَهِدَ صِفِّینَ مَعَ الْقَوْمِ قَالَ: وَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ عَلَی سَکَنَاتِهِمْ فَمَا رَاعَنَا إِلَّا صَوْتُ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ حِینَ اعْتَدَلَتِ الشَّمْسُ أَوْ کَادَتْ تَعْتَدِلُ وَ هُوَ یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ رَائِحٌ إِلَی الْجَنَّةِ کَالظَّمْآنِ یَرَی الْمَاءَ مَا الْجَنَّةُ إِلَّا تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِی

الْیَوْمَ أَلْقَی الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ

یَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِینَ اصْدُقُوا اللَّهَ فِیهِمْ فَإِنَّهُمْ وَ اللَّهِ أَبْنَاءُ الْأَحْزَابِ دَخَلُوا فِی هَذَا الدِّینِ کَارِهِینَ حِینَ أَذَلَّتْهُمْ حَدُّ السُّیُوفِ وَ خَرَجُوا مِنْهُ طَائِعِینَ حَتَّی أَمْکَنَتْهُمُ الْفُرْصَةُ

1) 377- رواه یحیی بن الحسن بن البطریق رحمه اللّه فی الحدیث: 540 و توالیه فی أواسط الفصل: 36 من کتاب العمدة ص 168. و قد رواه مسلم بأسانید کثیرة فی الباب: 18 من کتاب الفتن و أشراط الساعة تحت الرقم: 2915 و ما بعده من صحیحه: ج 4 ص 2235 من الطبعة المرقمة.

وَ کَانَ یَوْمَئِذٍ ابْنَ تِسْعِینَ سَنَةً قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا کَانَ إِلَّا الْإِلْجَامُ وَ الْإِسْرَاجُ وَ قَالَ عَمَّارٌ حِینَ نَظَرَ إِلَی رَایَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ إِنَّ هَذِهِ الرَّایَةَ قَدْ قَاتَلَتْنَا ثَلَاثَ عَرَکَاتٍ وَ مَا هِیَ بِأَرْشَدِهِنَّ ثُمَّ حَمَلَ وَ هُوَ یَقُولُ:

نَحْنُ ضَرَبْنَاکُمْ عَلَی تَنْزِیلِهِ*** فَالْیَوْمَ نَضْرِبُکُمْ عَلَی تَأْوِیلِهِ

ضَرْباً یُزِیلُ الْهَامَ عَنْ مَقِیلِهِ***وَ یُذْهِلُ الْخَلِیلَ عَنْ خَلِیلِهِ

أَوْ یَرْجِعَ الْحَقُّ إِلَی سَبِیلِهِ***یَا رَبِّ إِنِّی مُؤْمِنٌ بِقِیلِهِ

ثُمَّ اسْتَسْقَی عَمَّارٌ وَ اشْتَدَّ ظَمَاؤُهُ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ طَوِیلَةُ الْیَدَیْنِ مَا أَدْرِی أَ عُسٌّ مَعَهَا أَمْ إِدَاوَةٌ فِیهَا ضَیَاحٌ مِنْ لَبَنٍ فَشَرِبَهُ وَ قَالَ الْجَنَّةُ تَحْتَ الْأَسِنَّةِ

الْیَوْمَ أَلْقَی الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ

وَ اللَّهِ لَوْ هَزَمُونَا حَتَّی یَبْلُغُوا بِنَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَی الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَی الْبَاطِلِ ثُمَّ حَمَلَ وَ حَمَلَ عَلَیْهِ ابْنُ جُوَیْنٍ السَّکْسَکِیُّ وَ أَبُو الْعَادِیَةِ الْفَزَارِیُّ فَأَمَّا أَبُو الْعَادِیَةِ فَطَعَنَهُ وَ أَمَّا ابْنُ جُوَیْنٍ اجْتَزَّ رَأْسَهُ لَعَنَهُمَا اللَّهُ.

**[ترجمه]کتاب الاختصاص - . شیخ مفید آن را در حدیث: (26) از کتاب اختصاص ص 10، چاپ نجف روایت کرده است. - :

عبدالرحمن بن عوف گوید: پیرمردی از اسلم که به‌همراه آن قوم در صفین شرکت کرده است برایم حدیث کرد و گفت: به خدا سوگند مردم بر سکون خود بودند و جز صدای عمار بن یاسر ما را به وحشت نیانداخت، آنگاه که خورشید معتدل شد یا اینکه نزدیک بود که معتدل شود، درحالی‌که می‌گفت: ای مردم کیست که مانند تشنه‌ای که آب می‌بیند به‌سوی بهشت برود ؟ بهشت فقط زیر نیزه‌های بلند است، امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار میکنم.

ای جماعت مسلمانان خدا را درباره آنان تصدیق کنید، به خدا سوگند فرزندان احزاب به اکراه در این دین وارد شدند زیرا زمانی‌که تیزی شمشیرها آنان را خوار کرد و زمانی‌که فرصت برایشان مهیا شد، مطیعانه از آن خارج شدند.

و در آن روز نود سال داشت، پس فرمود: به خدا سوگند جز لگام و زین بستن نبود.

و عمار زمانی‌که به پرچم عمرو بن عاص نگاه کرد گفت: این پرچم در سه معرکه با ما جنگیده‌است. این شدیدتر از آنها نیست، سپس حمله کرد درحالی‌که می‌گفت: نحن ضربناکم علی تنزیله فالیوم نضربکم علی تأویله

ضرباً یزیل الهام عن مقیله و یذهل الخلیل عن خلیله

أو یرجع الحق إلی سبیله یل ربّ إنّی مؤمن بقیله

ما بر سر تنزیل آن بر شما ضربه زدیم، و امروز بر سر تأویل آن بر شما ضربه می‌زنیم،

ضربه‌ای که سرها را از جای خود جدا می‌کند و دوست را از دوست باز می‌دارد.

یا حق را به راه خویش باز می‌گرداند، بارخدایا من به امیر آن مؤمن هستم.

سپس عمار طلب آب کرد و تشنگی‌اش شدت گرفت، پس زنی با دستانی بلند که نمی‌دانم آیا قدح همراه او بود یا پارچ با شیر آمیخته به آب، به‌سوی او آمد، پس آن را نوشید و گفت: بهشت زیر نیزه‌ها است، امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار میکنم.

به خدا سوگند اگر ما را شکست بدهند تا اینکه ما را به نخل‌های خشکیده هجر برسانند، می‌دانستیم که ما بر حق و آنها باطل هستند.

سپس حمله کرد و ابن جوین السکسکی و ابو عادیه فزاری بر او یورش بردند و ابوعادیه بر او ضربه زد و این جوین سرش را جدا کرد، لعنت خدا بر آن دو باد.

**[ترجمه]

إیضاح

العالیة أعلی الرمح و الجمع العوالی و فی الصحاح لقیته عرکة بالتسکین أی مرة و لقیته عرکات أی مرات.

**[ترجمه]العالیه: بالاترین قسمت نیزه و جمع آن عوالی است و در صحاح آمده است: لقیته عرکة با سکون یعنی یک مرتبه و لقیته عرکات یعنی چند مرتبه با او روبرو شدم.

**[ترجمه]

«378»

مد، العمدة مِنْ صَحِیحِ مُسْلِمٍ بِأَسَانِیدَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ:

1) 378- رواه یحیی بن الحسن بن البطریق رحمه اللّه فی الحدیث: 540 و توالیه فی أواسط الفصل: 36 من کتاب العمدة ص 168. و قد رواه مسلم بأسانید کثیرة فی الباب: 18 من کتاب الفتن و أشراط الساعة تحت الرقم: 2915 و ما بعده من صحیحه: ج 4 ص 2235 من الطبعة المرقمة.

أَخْبَرَنِی مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَمَّارٍ حِینَ جَعَلَ یَحْفِرُ الْخَنْدَقَ وَ جَعَلَ یَمْسَحُ رَأْسَهُ وَ یَقُولُ أَبْشِرْ ابْنَ سُمَیَّةَ یَقْتُلُکَ فِئَةٌ بَاغِیَةٌ.

وَ بِأَسَانِیدَ أَیْضاً عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِعَمَّارٍ تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ.

وَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْهَا قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقْتُلُ عَمَّاراً الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ.

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّحِیحَیْنِ لِلْحُمَیْدِیِّ الْحَدِیثُ السَّادِسَ عَشَرَ مِنْ إِفْرَادِ الْبُخَارِیِّ مِنَ الصَّحِیحِ عَنْ عِکْرِمَةَ قَالَ: قَالَ لِیَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ لِابْنِهِ عَلِیٍّ انْطَلِقَا إِلَی أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ وَ اسْمَعَا مِنْ حَدِیثِهِ فَانْطَلَقْنَا فَإِذَا هُوَ فِی حَائِطٍ لَهُ یُصْلِحُهُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ وَ احْتَبَی ثُمَّ أَنْشَأَ یُحَدِّثُنَا حَتَّی أَتَی عَلَی ذِکْرِ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ کُنَّا نَحْمِلُ لَبِنَةً لَبِنَةً وَ عَمَّارٌ اثْنَتَیْنِ اثْنَتَیْنِ فَرَآهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فَجَعَلَ یَنْفُضُ التُّرَابَ عَنْهُ وَ یَقُولُ وَیْحَ عَمَّارٍ یَدْعُوهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یَدْعُونَهُ إِلَی النَّارِ وَ کَانَ یَقُولُ عَمَّارٌ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفِتَنِ.

ثُمَّ ذَکَرَ الْخَبَرَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْ عِکْرِمَةَ مِثْلَهُ ثم قال قال الحمیدی: و فی هذا الحدیث زیادة مشهورة لم یذکرها البخاری أصلا فی طریق هذا الحدیث و لعلها لم تقع إلیه أو وقعت فحذفها لغرض قصده ⁽¹⁾

وَ أَخْرَجَهُ أَبُو بَکْرٍ الْبَرْقَانِیُّ وَ أَبُو بَکْرٍ الْإِسْمَاعِیلِیُّ قَبْلَهُ وَ فِی هَذَا الْحَدِیثِ عِنْدَهُمَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: وَیْحَ عَمَّارٍ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ

1) 1 قصد البخاری علی ما هو المستفاد من مواضع عدیدة من کتبه هو إخفاء معالی أولیاء اللّه و فضائح الفئة الباغیة و إمامه معاویة!!! و الحدیث رواه مع بعض تلک الزیادة الحاکم النیسابوریّ و صححه و الذهبی فی کتاب قتال أهل البغی من المستدرک: ج 2 ص 14.

وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یَدْعُونَهُ إِلَی النَّارِ.

قال أبو مسعود الدمشقی فی کتابه: لم یذکر البخاری هذه الزیادة و هی فی حدیث عبد الله بن المختار و خالد بن عبد الله الواسطی و یزید بن زریع و محبوب بن الحسن و شعبة کلهم عن خالد الحذاء و روی إسحاق عن عبد الوهاب هکذا قال و أما حدیث عبد الوهاب الذی أخرجه البخاری من دون تلک الزیادة فلم یقع إلینا من غیر حدیث البخاری هذا آخر معنی ما قاله أبو مسعود أقول قال ابن الأثیر فی مادة ویح ویس ⁽¹⁾من کتاب النهایة فیه

قَالَ لِعَمَّارٍ وَیْحَ ابْنِ سُمَیَّةَ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ.

ویح کلمة ترحم و توجع تقال لمن وقع فی هلکة لا یستحقها و قد یقال بمعنی المدح و التعجب و هی منصوبة علی المصدر و قد ترفع و تضاف و لا تضاف یقال ویح زید و ویحا له و ویح له.

ثم قال و فیه قال لعمار ویس ابن سمیة و فی روایة یا ویس ابن سمیة ویس کلمة تقال لمن یرحم و یرفق به مثل ویح و حکمها حکمها.

**[ترجمه]العمده - . یحیی بن حسن بن بطریق آن را در حدیث: (540) روایت کرده است و ادامه آن در اواسط فصل: (36) از کتاب العمده ص 168 آمده است.

و مسلم نیز با اسنادهای بسیار در باب: (18) از کتاب الفتن و أشراط الساعة ذیل شماره: (2915) و مابعد آن از صحیحش: ج4 ص 2235 از چاپ شمارهدار روایت کرده است.

حافظ نسایی نیز آن را با اسنادهای بسیاری ذیل شماره: (157) و مابعد آن را از کتاب خصائص امیرمؤمنان علیه السلام ص 289 بیروت روایت کرده است.

و حافظ ابن عساکر آن را به وجهی بدیع با اسنادهای بسیار در زندگینامه عمار از کتاب تاریخ دمشق: ج11/ الورق ... از نسخه خطی مکتبة ظاهریه روایت کرده است. - :

از صحیح مسلم با اسنادی از ابوسعید خدری که گوید: کسی‌که بهتر از من است به من خبر داد که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار زمانی‌که حفر خندق را شروع کرد و درحالی‌که سرش را پاک می‌کرد، فرمود: بشارت باد پسر سمیه، تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

و نیز با اسنادهایی از ام سلمه آمده است که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند. و با سند دیگر از او که می‌گوید: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

عکرمه گوید: ابن عباس به من و پسرش علی گفت: به‌سوی ابوسعید خدری بروید و به حدیث او گوش بسپارید، ما رفتیم و پس او را یافتیم که دیواری را تعمیر می‌کرد ردایش را گرفت و چهار زانو نشست، سپس شروع به سخن گفتن کرد تا اینکه به ذکر بنای مسجد رسید و گفت: ما آجرها را یک یک بلند می‌کردیم و عمار دوبه‌دو، پس نبی صلّی الله علیه و آله او را دید و درحالی‌که خاک را از او می‌تکاند فرمود: افسوس، عمار آنان را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به آتش فرا می‌خوانند و عمار می‌گفت: از فتنه‌ها به خدا پناه می‌برم، سپس این خبر را مشابه آن با سند دیگری از عکرمه ذکر کرد.

سپس ادامه داد: حمیدی گوید و در این حدیث زیادت مشهوری‌است که بخاری در طریق این حدیث اصلا ذکر نکرده است و شاید آن زیادت برای او واقع نشده است یا اینکه واقع شده و بنا به غرضی آن را حذف کرده است. - . و حدیث را حاکم نیسابوری با اندکی زیادت روایت و تصحیح و ذهبی در کتاب قتال أهل البغی از المستدرک: ج2 ص 14 روایت کرده است.

•

و ابوبکر برقانی و ابوبکر اسماعیلی قبل از او آن را استخراج کرده‌اند و در این حدیث نزد آن دو اینگونه است که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: افسوس عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند و او آنها را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به‌سوی آتش فرا می‌خوانند.

ابومسعود دمشقی در کتابش گوید: بخاری این زیادت را ذکر نکرده است و آن در حدیث عبدالله بن مختار، خالد بن عبدالله واسطی، یزید بن زریع، محبوب بن حسن و نیز گروهی موجود است که همه آنها از خالد حذّاء گرفته‌اند و اسحاق از عبدالوهاب چنین روایت کرده است.

راوی گوید: و اما حدیث عبدالوهاب که بخاری آن را بدون آن زیادت استخراج کرده است، از غیر حدیث بخاری به ما نرسیده‌است. این آخرین معنای چیزی‌است که ابومسعود گفته است.

می‌گویم: ابن اثیر در ریشه: «ویح- ویس» - . و حدیث را در ریشه بغی از کتاب النهایه ذکر و تفسیر کرده است. -

از کتاب النهایه گوید: در آن به عمار فرمود: «ویح ابن سمیه تقتله الفئة الباغیة» ویح کلمه ترحم و درد است که به کسی‌که در مهلکه‌ای که مستحق آن نیست افتاده است گفته می‌شود و گاه به معنی مدح و تعجب نیز گفته می‌شود و منصوب بر مصدریت است و گاه مرفوع می‌شود و با اضافه و بدون اضافه می‌آید، گفته می‌شود: ویح زید، ویحاً له و ویح له.

سپس گوید: و در آن به عمار فرمود: «ویس ابن سمیه» و در روایتی «یا ویس ابن سمیه». ویس کلمه‌ای است که برای کسی‌که بر او مهربانی و نرمی می‌شود گفته می‌شود، مانند «ویح» و حکم‌اش حکم آن است.

**[ترجمه]

«379»

⁽²⁾کش، رجال الکشی جَعْفَرُ بْنُ مَعْرُوفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ حُسَیْنِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ أَقْوَاماً یَزْعُمُونَ أَنَّ عَلِیّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ لَمْ یَکُنْ إِمَاماً حَتَّی أَشْهَرَ سَیْفَهُ قَالَ خَابَ إِذَنْ عَمَّارٌ وَ خُزَیْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ وَ صَاحِبُکَ أَبُو عَمْرَةَ وَ قَدْ خَرَجَ یَوْمَئِذٍ صَائِماً بَیْنَ الْفِئَتَیْنِ بِأَسْهُمٍ فَرَمَی بِهَا قُرْبَی یَتَقَرَّبُ بِهَا إِلَی اللَّهِ حَتَّی قُتِلَ یَعْنِی عَمَّاراً.

**[ترجمه]رجال کشی - . این حدیث را کشی با اندکی زیادت در ابتدای آن که به مقام این حدیث نامربوط است در اواسط زندگینامه عمار از رجالش ص 35 چاپ نجف روایت کرده است. - :

ابوعبدالله علیه السّلام فرمود: گروهی گمان می‌کنند که علی علیه السّلام امام نبود تا اینکه شمشیرش را نمایان کرد. ادامه داد: بنابراین عمار، خزیمه بن ثابت و دوستت ابوعمره، ناکام ماندند درحالی‌که در آن روز، روزه‌دار بین دو دسته با تیرهایی خارج شد و آن را در را تقرب به خداوند پرتاب کرد تا اینکه کشته شد یعنی عمار .

**[ترجمه]

بیان

لعل المعنی أنهم ما کانوا یعتقدون إمامته علیه السلام قبل أن

1) 1 و أیضا ذکر الحدیث فی مادة «بغی» من کتاب النهایة و فسره.

2) 379- الحدیث رواه الکشّیّ بزیادة فی أوله غیر مرتبطة بالمقام- فی أواسط ترجمة عمّار من رجاله ص 35 ط النجف.

یشهر سیفه فیکونوا من الخائبین بتلک العقیدة و لعل التخصیص لأنهم کانوا أعرف بهذا الوصف عند السائل من غیرهم و الظاهر أن الزاعمین هم الزیدیة المشترطون فی الإمامة الخروج بالسیف.

قوله علیه السلام صائما یمکن أن یکون صائما ابتداء ثم اضطر إلی شرب اللبن أو شربه تصدیقا لقول النبی صلی الله علیه و آله.

و قال السید الداماد قدس سره صائما أی قائما واقفا ثابتا للقتال من الصوم بمعنی القیام و الوقوف یقال صام الفرس صوما أی قام علی غیر اعتلاف و صام النهار صوما إذا قام قائم الظهیرة و اعتدل و الصوم رکود الریح و مصام الفرس و مصامته موقفه و الصوم أیضا الثبات و الدوام و السکون و ما صائم و دائم و قائم و ساکن بمعنی.

و الباء فی بأسهم للملابسة و المصاحبة أو خرج بین الفئتین و کان صائما بالصیام الشرعی و الباء أیضا للملابسة أو من الصوم بمعنی البیعة أی خرج مبایعا علی بذل المهجة فی سبیل الله أو خرج بین صفی الفئتین دامیا بأسهم من قولهم صام النعام أی رمی بذرقه و هو صومه فالباء للصلة أو الدعامة فقد جاء الصوم بهذه المعانی کلها فی الصحاح و أساس البلاغة و المعرب و المغرب و القاموس و النهایة انتهی.

أقول: قد مضی کثیر من أخبار هذا الباب فی باب فضائل عمار و فی باب مطاعن عثمان.

**[ترجمه]شاید معنی این باشد که آنها قبل از اینکه شمشیرش مشهور شود به امامت علی علیه السّلام معتقد بودند [نبودند] با آن عقیده از دسته شکست خوردگان بودند و شاید تخصیص به این علت باشد که آنها نزد سئوالکننده نسبت به سایرین از این صفت آگاه‌تر بودند و ظاهر این است که مقصود از گمان‌کنندگان زیدیه‌ای که در امامت، خروج با شمشیر را شرط می‌دانند، باشد.

این سخن او: «صائماٌ» ممکن است که در ابتدا روزه‌دار بوده باشد، سپس مجبور به نوشیدن شیر شده‌باشد یا اینکه در تأیید کلام نبی صلّی الله علیه و آله آن را نوشیده باشد.

و سید داماد گوید: «صائماً» یعنی قائم واقف ثابت برای نبرد از ریشه صوم به معنی قیام و وقوف است، گفته می‌شود: صام الفرس صوماً یعنی اسب بدون چریدن ایستاد و صام‌النهار صوماً زمانی است که شاخص ظهر برپا می‌شود و نیم‌روز گردد و الصوم: یعنی سکون باد، و مصام الفرس و مصامته یعنی محل ایستادن اسب و الصوم همچنین ثبات، دوام و سکون است و صائم، دائم، قائم و ساکن به یک معنی نیستند.

و باء در «بأسهم» برای ملابست و همراهی است. یا اینکه درحالی‌که به روزه شرعی روزه‌دار بود بین دو گروه خارج شد، و باء نیز برای ملابست است یا اینکه از ریشه صوم به‌معنی بیعت است، یعنی خارج شد درحالی‌که تیرهایی پرتاب میکرد که برگرفته از این کلام آنان است: صام النعام یعنی شترمرغ فضله انداخت و آن صوم اوست، پس باء برای صله یا دعامت است که صوم به همه این معانی در صحاح، اساس البلاغه، و المغرب و قاموس و النهایه آمده است پایان.

می‌گویم: بسیاری از اخبار این باب در باب فضائل عمار و باب مطاعن عثمان بیان شد.

**[ترجمه]

«380»

حدّثنا عثمان بن أبی شیبة و علیّ بن محمّد؛ قالا: حدّثنا وکیع، حدّثنا سفیان، عن أبی إسحاق، عن هانئ بن هانئ ...

ثمّ روی بسند آخر قریبا منه عن علیّ علیه السلام أنّه دخل علیه عمّار فقال:

مرحبا بالطیب المطیب سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلم یقول: ملی‌ء عمارا إیمانا إلی مشاشه.

کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ وَ قَیْسِ بْنِ

1) 380- رواه نصر بن مزاحم فی أواسط الجزء 6 من کتاب صفّین ص 323- 359 ط مصر. و الحدیث الأول منه رواه ابن ماجة القزوینی فی باب فضل عمّار تحت الرقم: 146 فی مقدّمة سننه ج 1، ص 44، قال:

الرَّبِیعِ عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: جَاءَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ یَسْتَأْذِنُ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ ائْذَنُوا لَهُ مَرْحَباً بِالطَّیِّبِ الْمُطَیَّبِ.

وَ عَنْ سُفْیَانَ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حِینَ رَآهُمْ یَحْمِلُونَ الْحِجَارَةَ حِجَارَةَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ مَا لَهُمْ وَ لِعَمَّارٍ یَدْعُوهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یَدْعُونَهُ إِلَی النَّارِ وَ ذَاکَ دَأْبُ الْأَشْقِیَاءِ الْفُجَّارِ.

وَ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِی عَمَّارٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِیلَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: لَقَدْ مُلِئَ عَمَّارٌ إِیمَاناً إِلَی مُشَاشِهِ.

وَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِی رَبِیعَةَ الْإِیَادِیِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ الْجَنَّةَ لَتَشْتَاقُ إِلَی ثَلَاثَةٍ عَلِیٍّ وَ عَمَّارٍ وَ سَلْمَانَ.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ سِیَاهٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا بُنِیَ الْمَسْجِدُ جَعَلَ عَمَّارٌ یَحْمِلُ حَجَرَیْنِ حَجَرَیْنِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا أَبَا الْیَقْظَانِ لَا تَشُقَّ عَلَی نَفْسِکَ قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَعْمَلَ فِی هَذَا الْمَسْجِدِ قَالَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّکَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ.

وَ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِمْرَانَ الْأَزْرَقِ الْبُرْجُمِیِّ عَنْ نَافِعِ بْنِ عُمَرَ الْجُمَحِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی مَلِیکَةَ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ لِأَبِیهِ لَوْ لَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَ بِطَوَاعِیَتِکَ مَا سِرْتُ هَذَا الْمَسِیرَ أَ مَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لِعَمَّارٍ تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ.

وَ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِمْرَانَ الْبُرْجُمِیِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِی الْبَخْتَرِیِّ قَالَ: أُصِیبَ أُوَیْسٌ الْقَرَنِیُّ مَعَ عَلِیٍّ بِصِفِّینَ.

وَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ مَالِکِ بْنِ أَعْیَنَ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ الْجُهَنِیِّ أَنَّ عَمَّارَ بْنَ یَاسِرٍ نَادَی یَوْمَئِذٍ أَیْنَ مَنْ یَبْغِی رِضْوَانَ رَبِّهِ وَ لَا یَئُوبُ إِلَی مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ قَالَ فَأَتَتْهُ عِصَابَةٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ اقْصِدُوا بِنَا نَحْوَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِینَ یَبْغُونَ دَمَ عُثْمَانَ وَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ اللَّهِ إِنْ کَانَ إِلَّا ظَالِماً لِنَفْسِهِ الْحَاکِمَ بِغَیْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَ دَفَعَ عَلِیٌّ الرَّایَةَ إِلَی هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ وَ کَانَ عَلَیْهِ دِرْعَانِ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام کَهَیْئَةِ الْمَازِحِ أَیَا هَاشِمُ أَ مَا تَخْشَی عَلَی نَفْسِکَ أَنْ تَکُونَ أَعْوَرَ جَبَاناً قَالَ سَتَعْلَمُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اللَّهِ لَأَلُفَّنَّ بَیْنَ جَمَاجِمِ الْقَوْمِ لَفَّ رَجُلٍ یَنْوِی الْآخِرَةَ فَأَخَذَ رُمْحاً فَهَزَّهُ فَانْکَسَرَ ثُمَّ أَخَذَ آخَرَ فَوَجَدَهُ جَاسِیاً فَأَلْقَاهُ ثُمَّ دَعَا بِرُمْحٍ لَیِّنٍ فَشَدَّ بِهِ لِوَاءَهُ وَ لَمَّا دَفَعَ عَلِیٌّ علیه السلام الرَّایَةَ إِلَی هَاشِمٍ قَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ بَکْرِ بْنِ وَائِلٍ مِنْ أَصْحَابِ هَاشِمٍ اقْدَمْ مَا لَکَ یَا هَاشِمُ قَدِ انْتَفَخَ سَحْرُکَ عَوْراً وَ جُبْناً قَالَ مَنْ هَذَا قَالُوا فُلَانٌ قَالَ أَهْلُهَا وَ خَیْرٌ مِنْهَا إِذَا رَأَیْتَنِی صُرِعْتُ فَخُذْهَا ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِهِ شُدُّوا شُسُوعَ نِعَالِکُمْ وَ شُدُّوا أُزُرَکُمْ فَإِذَا رَأَیْتُمُونِی قَدْ هَزَزْتُ الرَّایَةَ ثَلَاثاً فَاعْلَمُوا أَنَّ أَحَداً مِنْکُمْ لَا یَسْبِقُنِی إِلَیْهَا ثُمَّ نَظَرَ هَاشِمٌ إِلَی عَسْکَرِ مُعَاوِیَةَ فَرَأَی جَمْعاً عَظِیماً فَقَالَ مَنْ أُولَئِکَ قَالُوا أَصْحَابُ ذِی الْکَلَاعِ ثُمَّ نَظَرَ فَرَأَی جُنْداً آخَرَ فَقَالَ مَنْ أُولَئِکَ قَالُوا جُنْدُ أَهْلِ الْمَدِینَةِ قُرَیْشٍ قَالَ قَوْمِی لَا حَاجَةَ لِی فِی قِتَالِهِمْ قَالَ مَنْ عِنْدَ هَذِهِ الْقُبَّةِ الْبَیْضَاءِ قِیلَ مُعَاوِیَةُ وَ جُنْدُهُ فَحَمَلَ حِینَئِذٍ یُرْقِلُ إِرْقَالًا.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ سِیَاهٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا کَانَ قِتَالُ صِفِّینَ وَ الرَّایَةُ مَعَ هَاشِمٍ بْنِ عُتْبَةَ جَعَلَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ یَتَنَاوَلُهُ بِالرُّمْحِ وَ یَقُولُ اقْدَمْ یَا أَعْوَرُ لَا خَیْرَ فِی أَعْوَرَ لَا یَأْتِی الْفَزَعَ قَالَ فَجَعَلَ یَسْتَحْیِی مِنْ عَمَّارٍ وَ کَانَ عَالِماً بِالْحَرْبِ فَیَتَقَدَّمُ فَیَرْکُزُ الرَّایَةَ إِذَا

سَامَتْ إِلَیْهِ الصُّفُوفُ قَالَ عَمَّارٌ أَقْدِمْ یَا أَعْوَرُ لَا خَیْرَ فِی أَعْوَرَ لَا یَأْتِی الْفَزَعَ فَجَعَلَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ یَقُولُ إِنِّی لَأَرَی لِصَاحِبِ الرَّایَةِ السَّوْدَاءِ عَمَلًا لَئِنْ دَامَ عَلَی هَذَا لَتَفْنَیَنَّ الْعَرَبُ الْیَوْمَ فَاقْتَتَلُوا قِتَالًا شَدِیداً وَ جَعَلَ عَمَّارٌ یَقُولُ صَبْراً عِبَادَ اللَّهِ الْجَنَّةُ فِی ظِلَالِ الْبِیضِ قَالَ وَ کَانَتْ عَلَامَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ بِصِفِّینَ الصُّوفَ الْأَبْیَضَ قَدْ جَعَلُوهُ فِی رُءُوسِهِمْ وَ عَلَی أَکْتَافِهِمْ وَ شِعَارُهُمْ یَا اللَّهُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا رَحِیمُ وَ کَانَتْ عَلَامَةُ أَهْلِ الشَّامِ خِرَقاً بِیضاً قَدْ جَعَلُوهَا عَلَی رُءُوسِهِمْ وَ أَکْتَافِهِمْ وَ کَانَ شِعَارُهُمْ نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ حَقّاً یَا لَثَارَاتِ عُثْمَانَ قَالَ فَاجْتَلَدُوا بِالسُّیُوفِ وَ عُمُدِ الْحَدِیدِ فَمَا تَحَاجَزْنَا حَتَّی حَجَزَ بینا [بَیْنَنَا] سَوَادُ اللَّیْلِ وَ مَا یری [نَرَی] رَجُلًا مِنَّا وَ لَا مِنْهُمْ مُوَلِّیاً فَلَمَّا أَصْبَحُوا وَ ذَلِکَ الْیَوْمُ الثَّلَاثَاءُ خَرَجَ النَّاسُ إِلَی مَصَافِّهِمْ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ فَکُنْتُ فِی خَیْلِ عَلِیٍّ علیه السلام فَإِذَا أَنَا بِرَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ یَقُولُ مَنْ یَدُلُّنِی عَلَی الْحِمْیَرِیِّ أَبِی نُوحٍ قَالَ قُلْتُ فَقَدْ وَجَدْتَهُ فَمَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا ذُو الْکَلَاعِ سِرْ إِلَیَّ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ أَسِیرَ إِلَیْکَ إِلَّا فِی کَتِیبَةٍ قَالَ ذُو الْکَلَاعِ سِرْ فَلَکَ ذِمَّةُ اللَّهِ وَ ذِمَّةُ رَسُولِهِ وَ ذِمَّةُ ذِی الْکَلَاعِ حَتَّی تَرْجِعَ إِلَی خَیْلِکَ فَإِنَّمَا أُرِیدُ بِذَلِکَ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْ أَمْرٍ فِیکُمْ تَمَارَیْنَا فِیهِ فَسَارَا حَتَّی الْتَقَیَا فَقَالَ ذُو الْکَلَاعِ إِنَّمَا دَعَوْتُکَ أُحَدِّثُکَ حَدِیثاً حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِی إِمَارَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ أَبُو نُوحٍ وَ مَا هُوَ قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ یَلْتَقِی أَهْلُ الشَّامِ وَ أَهْلُ الْعِرَاقِ وَ فِی إِحْدَی الْکَتِیبَتَیْنِ الْحَقُّ وَ إِمَامُ الْهُدَی وَ مَعَهُ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ قَالَ أَبُو نُوحٍ لِعَمْرٍو [وَ] اللَّهِ إِنَّهُ لَفِینَا قَالَ أَ جَادٌّ هُوَ عَلَی قِتَالِنَا قَالَ أَبُو نُوحٍ نَعَمْ وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ لَهُوَ أَشَدُّ عَلَی قِتَالِکُمْ مِنِّی فَقَالَ ذُو الْکَلَاعِ هَلْ تَسْتَطِیعُ أَنْ تَأْتِیَ مَعِی صَفَّ أَهْلِ الشَّامِ فَأَنَا لَکَ جَارٍ مِنْهُمْ حَتَّی تَلْقَی عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَتُخْبِرَهُ عَنْ عَمَّارٍ وَ جِدِّهِ فِی قِتَالِنَا لَعَلَّهُ

یَکُونُ صُلْحاً بَیْنَ هَذَیْنِ الْجُنْدَیْنِ فَقَالَ لَهُ أَبُو نُوحٍ إِنَّکَ رَجُلٌ غَادِرٌ وَ أَنْتَ فِی قَوْمٍ غَدُورٍ وَ إِنْ لَمْ تَکُنْ تُرِیدُ الْغَدْرَ أَغْدَرُوکَ وَ إِنِّی أَنْ أَمُوتَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَدْخُلَ مَعَ مُعَاوِیَةَ وَ أَدْخُلَ فِی دِینِهِ وَ أَمْرِهِ فَقَالَ ذُو الْکَلَاعِ أَنَا جَارٍ لَکَ مِنْ ذَلِکَ أَنْ لَا تُقْتَلَ وَ لَا تُسْلَبَ وَ لَا تُکْرَهَ عَلَی بَیْعَةٍ وَ لَا تُحْبَسَ عَنْ جُنْدِکَ وَ إِنَّمَا هِیَ کَلِمَةٌ تُبْلِغُهَا عَمْراً لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یُصْلِحَ بَیْنَ هَذَیْنِ الْجُنْدَیْنِ وَ یَضَعَ عَنْهُمُ الْحَرْبَ وَ السِّلَاحَ فَسَارَ مَعَهُ حَتَّی أَتَی عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ هُوَ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ حَوْلَهُ النَّاسُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو یُحَرِّضُ النَّاسَ فَلَمَّا وَقَفَا عَلَی الْقَوْمِ قَالَ ذُو الْکَلَاعِ لِعَمْرٍو یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ هَلْ لَکَ فِی رَجُلٍ نَاصِحٍ لَبِیبٍ شَفِیقٍ یُخْبِرُکَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ لَا یَکْذِبُکَ قَالَ عَمْرٌو مَنْ هَذَا مَعَکَ قَالَ هَذَا ابْنُ عَمِّی وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو إِنِّی لَأَرَی عَلَیْکَ سِیمَاءَ أَبِی تُرَابٍ قَالَ أَبُو نُوحٍ عَلَیَّ سِیمَاءُ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أَصْحَابِهِ وَ عَلَیْکَ سِیمَاءُ أَبِی جَهْلٍ وَ سِیمَاءُ فِرْعَوْنَ فَقَامَ أَبُو الْأَعْوَرِ فَسَلَّ سَیْفَهُ ثُمَّ قَالَ لَا أَرَی هَذَا الْکَذَّابَ یُشَاتِمُنَا بَیْنَ أَظْهُرِنَا وَ عَلَیْهِ سِیمَاءُ أَبِی تُرَابٍ فَقَالَ ذُو الْکَلَاعِ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَئِنْ بَسَطْتَ یَدَکَ إِلَیْهِ لَأَحْطِمَنَّ أَنْفَکَ بِالسَّیْفِ ابْنُ عَمِّی وَ جَارِی عَقَدْتُ لَهُ ذِمَّتِی وَ جِئْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ لِیُخْبِرَکُمْ عَمَّا تَمَارَیْتُمْ فِیهِ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو أُذَکِّرُکَ بِاللَّهِ یَا أَبَا نُوحٍ إِلَّا مَا صَدَقْتَ أَ فِیکُمْ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ فَقَالَ لَهُ أَبُو نُوحٍ مَا أَنَا بِمُخْبِرِکَ عَنْهُ حَتَّی تُخْبِرَنِی لِمَ تَسْأَلُ عَنْهُ فَإِنَّ مَعَنَا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَیْرَهُ وَ کُلُّهُمْ جَادٍّ عَلَی قِتَالِکُمْ قَالَ عَمْرٌو سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ عَمَّاراً تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ وَ إِنَّهُ لَیْسَ یَنْبَغِی لِعَمَّارٍ أَنْ یُفَارِقَ الْحَقَّ وَ لَنْ تَأْکُلَ النَّارُ مِنْهُ شَیْئاً فَقَالَ أَبُو نُوحٍ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَفِینَا جَادٍّ عَلَی قِتَالِکُمْ فَقَالَ عَمْرٌو وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَجَادٌّ عَلَی قِتَالِنَا قَالَ نَعَمْ وَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ حَدَّثَنِی یَوْمَ الْجَمَلِ أَنَّا سَنَظْهَرُ عَلَیْهِمْ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَمْسِ أَنْ لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّی

یَبْلُغُوا بِنَا سَعَفَاتِ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَی الْحَقِّ وَ أَنَّهُمْ عَلَی بَاطِلٍ وَ لَکَانَتْ قَتْلَانَا فِی الْجَنَّةِ وَ قَتْلَاهُمْ فِی النَّارِ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو هَلْ تَسْتَطِیعُ أَنْ تَجْمَعَ بَیْنَهُ وَ بَیْنِی قَالَ نَعَمْ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ یُبْلِغَهُ أَصْحَابَهُ رَکِبَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ ابْنَاهُ وَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ وَ ذُو الْکَلَاعِ وَ أَبُو الْأَعْوَرِ السُّلَمِیُّ وَ حَوْشَبٌ وَ الْوَلِیدُ بْنُ أَبِی مُعَیْطٍ فَانْطَلَقُوا حَتَّی أَتَوْا خُیُولَهُمْ وَ سَارَ أَبُو نُوحٍ وَ مَعَهُ شُرَحْبِیلُ بْنُ ذِی الْکَلَاعِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی أَصْحَابِهِ فَذَهَبَ أَبُو نُوحٍ إِلَی عَمَّارٍ فَوَجَدَهُ قَاعِداً مَعَ أَصْحَابِهِ مَعَ ابْنَیْ بُدَیْلٍ وَ هَاشِمٍ وَ الْأَشْتَرِ وَ جَارِیَةِ بْنِ الْمُثَنَّی وَ خَالِدِ بْنِ الْمُعَمَّرِ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَجْلٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ إِنَّهُ دَعَانِی ذُو الْکَلَاعِ وَ هُوَ ذُو رَحِمٍ فَذَکَرَ مَا جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ وَ قَالَ أَخْبَرَنِی عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ عَمَّارٌ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فَقَالَ عَمَّارٌ صَدَقَ وَ لَیَضُرُّ بِهِ مَا سَمِعَ وَ لَا یَنْفَعُهُ فَقَالَ أَبُو نُوحٍ إِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَلْقَاکَ فَقَالَ عَمَّارٌ لِأَصْحَابِهِ ارْکَبُوا قَالَ وَ نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا بِعَمَّارٍ ⁽¹⁾

ثمّ قال أبو نوح لعمار- و نحن اثنا عشر رجلا-: فإنه یرید أن یلقاک. فقال عمار لأصحابه: ارکبوا. فرکبوا و ساروا ثمّ بعثنا إلیهم فارسا من عبد القیس یسمی عوف بن بشر ..

فَسِرْنَا حَتَّی لَقِینَاهُمْ ثُمَّ بَعَثْنَا إِلَیْهِمْ فَارِساً مِنْ عَبْدِ الْقَیْسِ یُسَمَّی عَوْفَ بْنَ بِشْرٍ فَذَهَبَ حَتَّی کَانَ قَرِیباً مِنَ الْقَوْمِ ثُمَّ نَادَی أَیْنَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالُوا هَاهُنَا فَأَخْبَرَهُ بِمَکَانِ عَمَّارٍ وَ خَیْلِهِ فَقَالَ عَمْرٌو فَلْیَسِرْ إِلَیْنَا فَقَالَ عَوْفٌ إِنِّی أَخَافُ غَدَرَاتِکَ ثُمَّ جَرَی بَیْنَهُمَا کَلِمَاتٌ تَرَکْتُهَا إِلَی أَنْ قَالَ أَقْبَلَ عَمَّارٌ مَعَ أَصْحَابِهِ فَتَوَاقَفَا فَقَالَ عَمْرٌو یَا أَبَا الْیَقْظَانِ أُذَکِّرُکَ اللَّهَ إِلَّا کَفَفْتَ سِلَاحَ أَهْلِ هَذَا الْعَسْکَرِ وَ حَقَنْتَ دِمَاءَهُمْ فَعَلَامَ تُقَاتِلُنَا أَ وَ لَسْنَا نَعْبُدُ إِلَهاً وَاحِداً وَ نُصَلِّی [إِلَی] قِبْلَتِکُمْ وَ نَدْعُو دَعَوْتَکُمْ وَ نَقْرَأُ کِتَابَکُمْ وَ نُؤْمِنُ بِرَسُولِکُمْ قَالَ الْحَمْدُ

1) 1 کذا فی ط الکمبانیّ من أصلی و فیه اختلال، فیحتمل أن یکون من خطأ الکتاب أو المطبعة، أو من جهة تلخیص المصنّف العلامة و إلیک نص کتاب صفّین ط مصر:

لِلَّهِ الَّذِی أَخْرَجَهَا مِنْ فِیکَ أَنَّهَا لِی وَ لِأَصْحَابِی الْقِبْلَةُ وَ الدِّینُ وَ عِبَادَةُ الرَّحْمَنِ وَ النَّبِیُّ وَ الْکِتَابُ مِنْ دُونِکَ وَ دُونِ أَصْحَابِکَ وَ جَعَلَکَ ضَالًّا مُضِلًّا لَا تَعْلَمُ هَادٍ أَنْتَ أَمْ ضَالٌّ وَ جَعَلَکَ أَعْمَی وَ سَأُخْبِرُکَ عَلَی مَا قَاتَلْتُکَ عَلَیْهِ أَنْتَ وَ أَصْحَابَکَ أَمَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ أُقَاتِلَ النَّاکِثِینَ فَفَعَلْتُ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُقَاتِلَ الْقَاسِطِینَ فَأَنْتُمْ هُمْ وَ أَمَّا الْمَارِقُونَ فَمَا أَدْرِی أُدْرِکُهُمْ أَمْ لَا أَیُّهَا الْأَبْتَرُ أَ لَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِیٍّ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ أَنَا مَوْلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ عَلِیٍّ بَعْدَهُ وَ لَیْسَ لَکَ مَوْلًی فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا تَرَی فِی قَتْلِ عُثْمَانَ قَالَ فَتَحَ لَکُمْ بَابَ کُلِّ سُوءٍ قَالَ عَمْرٌو فَعَلِیٌّ قَتَلَهُ قَالَ عَمَّارٌ بَلِ اللَّهُ رَبُّ عَلِیٍّ قَتَلَهُ وَ عَلِیٌّ مَعَهُ قَالَ عَمْرٌو أَ کُنْتَ فِیمَنْ قَتَلَهُ قَالَ أَنَا مَعَ مَنْ قَتَلَهُ وَ أَنَا الْیَوْمَ أُقَاتِلُ مَعَهُ قَالَ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُ قَالَ أَرَادَ أَنْ یُغَیِّرَ دِینَنَا فَقَتَلْنَاهُ قَالَ عَمْرٌو أَ لَا تَسْتَمِعُونَ قَدِ اعْتَرَفَ بِقَتْلِ إِمَامِکُمْ قَالَ عَمَّارٌ وَ قَدْ قَالَهَا فِرْعَوْنُ قَبْلَکَ أَ لا تَسْتَمِعُونَ فَقَامَ أَهْلُ الشَّامِ وَ لَهُمْ زَجَلٌ فَرَکِبُوا خُیُولَهُمْ وَ رَجَعُوا فَبَلَغَ مُعَاوِیَةَ مَا کَانَ بَیْنَهُمْ فَقَالَ لَهُ هَلَکَتِ الْعَرَبُ إِنْ أَخَذَتْهُمْ خِفَّةُ الْعَبْدِ الْأَسْوَدِ یَعْنِی عَمَّاراً وَ خَرَجَ عَمَّارٌ إِلَی الْقِتَالِ وَ صَفَّتِ الْخُیُولُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ وَ زَحَفَ النَّاسُ وَ عَلَی عَمَّارٍ دِرْعٌ وَ هُوَ یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ الرَّوَاحُ إِلَی الْجَنَّةِ فَاقْتَتَلَ النَّاسُ قِتَالًا شَدِیداً لَمْ یَسْمَعِ النَّاسُ بِمِثْلِهِ وَ کَثُرَتِ الْقَتْلَی حَتَّی إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَشُدُّ طُنُبَ فُسْطَاطِهِ بِیَدِ الرَّجُلِ أَوْ بِرِجْلِهِ فَقَالَ الْأَشْعَثُ لَقَدْ رَأَیْتُ أَخْبِیَةَ صِفِّینَ وَ أَرْوِقَتَهُمْ وَ مَا مِنْهَا خِبَاءٌ وَ لَا رِوَاقٌ وَ لَا بِنَاءٌ وَ لَا فُسْطَاطٌ إِلَّا مَرْبُوطاً بِیَدِ رَجُلٍ أَوْ رِجْلِهِ وَ جَعَلَ أَبُو سَمَّاکٍ الْأَسَدِیُّ یَأْخُذُ إِدَاوَةً مِنْ مَاءٍ وَ شَفْرَةَ حَدِیدٍ فَیَطُوفُ فِی الْقَتْلَی فَإِذَا رَأَی رَجُلًا جَرِیحاً وَ بِهِ رَمَقٌ أَقْعَدَهُ وَ سَأَلَهُ مَنْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

فَإِنْ قَالَ عَلِیٌّ غَسَلَ عَنْهُ الدَّمَ وَ سَقَاهُ مِنَ الْمَاءِ وَ إِنْ سَکَتَ وَجَأَهُ بِسِکِّینٍ حَتَّی یَمُوتَ قَالَ فَکَانَ یُسَمَّی الْمُخَضْخِضَ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنِ الْأَحْنَفِ بْنِ قَیْسٍ قَالَ: وَ اللَّهِ إِنِّی إِلَی جَانِبِ عَمَّارٍ فَتَقَدَّمْنَا حَتَّی إِذَا دَنَوْنَا مِنْ هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ لَهُ عَمَّارٌ احْمِلْ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی وَ نَظَرَ عَمَّارٌ إِلَی رِقَّةٍ فِی الْمَیْمَنَةِ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ رَحِمَکَ اللَّهُ یَا عَمَّارُ إِنَّکَ رَجُلٌ تَأْخُذُکَ خِفَّةٌ فِی الْحَرْبِ وَ إِنِّی إِنَّمَا أَزْحَفُ بِاللِّوَاءِ زَحْفاً وَ أَرْجُو أَنْ أَنَالَ بِذَلِکَ حَاجَتِی وَ إِنِّی إِنْ خَفَفْتُ لَمْ آمَنِ الْهَلَکَةَ وَ قَدْ قَالَ مُعَاوِیَةُ لِعَمْرٍو وَیْحَکَ یَا عَمْرُو إِنَّ اللِّوَاءَ مَعَ هَاشِمٍ کَأَنَّهُ یُرْقِلُ بِهِ إِرْقَالًا وَ إِنْ زَحَفَ بِهِ زَحْفاً إِنَّهُ لَلْیَوْمُ الْأَطْوَلُ لِأَهْلِ الشَّامِ ⁽¹⁾

و فی کتاب صفّین ص 340: «و قد کان قال معاویة لعمرو: ویحک إن اللواء الیوم مع هاشم بن عتبة و قد کان من قبل یرقل به ...».

فَلَمْ یَزَلْ بِهِ عَمَّارٌ حَتَّی حَمَلَ فَبَصُرَ بِهِ مُعَاوِیَةُ فَوَجَّهَ إِلَیْهِ جُمْلَةَ أَصْحَابِهِ وَ مَنْ بَرَزَ بِالنَّاسِ مِنْهُمْ فِی نَاحِیَتِهِ وَ کَانَ فِی ذَلِکَ الْجَمْعِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو وَ مَعَهُ سَیْفَانِ قَدْ تَقَلَّدَ بِوَاحِدٍ وَ هُوَ یَضْرِبُ بِالْآخَرِ وَ أَطَافَتْ بِهِ خَیْلُ عَلِیٍّ فَقَالَ عَمْرٌو یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ ابْنِی ابْنِی وَ کَانَ یَقُولُ مُعَاوِیَةُ اصْبِرْ اصْبِرْ فَإِنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَیْهِ قَالَ عَمْرٌو لَوْ کَانَ یَزِیدُ إِذاً لَصَبَرْتَ وَ لَمْ یَزَلْ حُمَاةُ أَهْلِ الشَّامِ یَذُبُّونَ عَنْهُ حَتَّی نَجَا هَارِباً عَلَی فَرَسِهِ وَ مَنْ مَعَهُ وَ أُصِیبَ هَاشِمٌ فِی الْمَعْرِکَةِ قَالَ وَ قَالَ عَمَّارٌ حِینَ نَظَرَ إِلَی رَایَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ اللَّهِ إِنَّ هَذِهِ الرَّایَةَ قَدْ قَاتَلْتُهَا ثَلَاثَ عَرَکَاتٍ وَ مَا هَذِهِ بِأَرْشَدِهِنَّ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ نَحْوَ رِوَایَةِ الْإِخْتِصَاصِ إِلَی قَوْلِهِ فَأَمَّا أَبُو الْعَادِیَةِ فَطَعَنَهُ وَ أَمَّا ابْنُ جُوَیْنٍ فَإِنَّهُ اجْتَزَّ رَأْسَهُ فَقَالَ ذُو الْکَلَاعِ لِعَمْرٍو وَیْحَکَ مَا هَذَا قَالَ عَمْرٌو إِنَّهُ سَیَرْجِعُ إِلَیْنَا وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ یُصَابَ عَمَّارٌ فَأُصِیبَ عَمَّارٌ مَعَ عَلِیٍّ وَ أُصِیبَ ذُو الْکَلَاعِ مَعَ مُعَاوِیَةَ

1) 1 هذا هو الظاهر، و فی أصلی کان لفظ: «ان» فی قوله: «إن زحف به» مشطوبا، و کان فیه أیضا: للیوم أطول لأهل الشام».

فَقَالَ عَمْرٌو وَ اللَّهِ یَا مُعَاوِیَةُ مَا أَدْرِی بِقَتْلِ أَیِّهِمَا أَنَا أَشَدُّ فَرَحاً وَ اللَّهِ لَوْ بَقِیَ ذُو الْکَلَاعِ حَتَّی یُقْتَلَ عَمَّارٌ لَمَالَ بِعَامَّةِ قَوْمِهِ وَ لَأَفْسَدَ عَلَیْنَا جُنْدَنَا قَالَ فَکَانَ لَا یَزَالُ رَجُلٌ یَجِی‌ءُ فَیَقُولُ أَنَا قَتَلْتُ عَمَّاراً فَیَقُولُ لَهُ عَمْرٌو فَمَا سَمِعْتُمُوهُ یَقُولُ فَیَخْلِطُونَ حَتَّی أَقْبَلَ ابْنُ جُوَیْنٍ فَقَالَ أَنَا قَتَلْتُ عَمَّاراً فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا کَانَ آخِرَ مَنْطِقِهِ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ

الْیَوْمَ أَلْقَی الْأَحِبَّةَ مُحَمَّداً وَ حِزْبَهُ

فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو صَدَقْتَ أَنْتَ صَاحِبُهُ أَمَا وَ اللَّهِ مَا ظَفِرْتَ بِذَلِکَ وَ لَکِنْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ ⁽¹⁾

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ السُّدِّیِّ عَنْ عَبْدِ خَیْرٍ الْهَمْدَانِیِّ قَالَ: نَظَرْتُ إِلَی عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ رُمِیَ رَمْیَةً فَأُغْمِیَ عَلَیْهِ وَ لَمْ یُصَلِّ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ لَا الْمَغْرِبَ وَ لَا الْعِشَاءَ وَ لَا الْفَجْرَ ثُمَّ أَفَاقَ فَقَضَاهُنَّ جَمِیعاً یَبْدَأُ بِأَوَّلِ شَیْ‌ءٍ فَاتَهُ ثُمَّ الَّتِی تَلِیهَا.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّیِّ عَنِ ابْنِ حُرَیْثٍ قَالَ: أَقْبَلَ غُلَامٌ لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ اسْمُهُ رَاشِدٌ یَحْمِلُ شَرْبَةً مِنْ لَبَنٍ فَقَالَ عَمَّارٌ أَمَا إِنِّی سَمِعْتُ خَلِیلِی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ آخِرَ زَادِکَ مِنَ الدُّنْیَا شَرْبَةُ لَبَنٍ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّیِّ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ الْأَوْسَطِ قَالَ: احْتَجَّ رَجُلَانِ بِصِفِّینَ فِی سَلْبِ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ فِی قَتْلِهِ فَأَتَیَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ لَهُمَا وَیْحَکُمَا اخْرُجَا عَنِّی فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ وَلِعَتْ قُرَیْشٌ بِعَمَّارٍ مَا لَهُمْ وَ لِعَمَّارٍ یَدْعُوهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یَدْعُونَهُ إِلَی النَّارِ قَاتِلُهُ وَ سَالِبُهُ فِی النَّارِ قَالَ فَبَلَغَنِی أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَالَ إِنَّمَا قَتَلَهُ مَنْ أَخْرَجَهُ یَخْدَعُ بِذَلِکَ طَغَامَ أَهْلِ الشَّامِ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی الزُّبَیْرِ عَنْ حُذَیْفَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ ابْنَ سُمَیَّةَ لَمْ یُخَیَّرْ بَیْنَ أَمْرَیْنِ قَطُّ إِلَّا اخْتَارَ

1) 1 کذا فی الأصل المطبوع، و فی کتاب صفّین ط مصر، ص 342: «أما و اللّه ما ظفرت یداک ...».

أَشَدَّهُمَا ⁽¹⁾

وَ فِی حَدِیثِ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: حَمَلَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ وَ هُوَ یَقُولُ:

کَلَّا وَ رَبِّ الْبَیْتِ لَا أَبْرَحُ أَجِی*** حَتَّی أَمُوتَ أَوْ أَرَی مَا أَشْتَهِی

أَنَا مَعَ الْحَقِّ أُقَاتِلُ مَعَ عَلِیٍّ***صِهْرِ النَّبِیِّ ذِی الْأَمَانَاتِ الْوَفِیِّ

إِلَی آخِرِ الْأَبْیَاتِ قَالَ فَضَرَبُوا أَهْلَ الشَّامِ حَتَّی اضْطَرُّوهُمْ إِلَی الْفُرَاتِ قَالَ وَ مَشَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سُوَیْدٍ سَیِّدُ جُرَشَ إِلَی ذِی الْکَلَاعِ فَقَالَ لَهُ لِمَ جَمَعْتَ بَیْنَ الرَّجُلَیْنِ قَالَ لِحَدِیثٍ سَمِعْتُهُ مِنْ عَمْرٍو ذَکَرَ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَقُولُ لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعَبْسِیُّ وَ کَانَ مِنْ عُبَّادِ أَهْلِ زَمَانِهِ لَیْلًا فَأَصْبَحَ فِی عَسْکَرِ عَلِیٍّ علیه السلام فَحَدَّثَ النَّاسَ بِقَوْلِ عَمْرٍو فِی عَمَّارٍ فَلَمَّا سَمِعَ مُعَاوِیَةُ هَذَا الْقَوْلَ بَعَثَ إِلَی عَمْرٍو فَقَالَ أَفْسَدْتَ عَلَیَّ أَهْلَ الشَّامِ أَ کُلَّ مَا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَقُولُهُ فَقَالَ عَمْرٌو قُلْتُهَا وَ لَسْتُ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لَا أَدْرِی أَنَّ صِفِّینَ تَکُونُ وَ عَمَّارٌ خَصْمُنَا ⁽²⁾وَ قَدْ رَوَیْتَ أَنْتَ فِیهِ مِثْلَ الَّذِی رَوَیْتُ فِیهِ فَاسْأَلْ أَهْلَ الشَّامِ فَغَضِبَ مُعَاوِیَةُ وَ تَنَمَّرَ لِعَمْرٍو وَ مَنَعَهُ خَیْرَهُ فَقَالَ عَمْرٌو لَا خَیْرَ لِی فِی جِوَارِ مُعَاوِیَةَ إِنْ تَجَلَّتْ هَذِهِ الْحَرْبُ عَنَّا وَ کَانَ عَمْرٌو حَمِیَّ الْأَنْفِ فَقَالَ فِی ذَلِکَ

1) 1 هذا هو الطاهر المذکور فی کتاب صفّین، و فی ط الکمبانیّ من کتاب البحار: «إلا اختار أشدهما».

2) 2 هذا هو الظاهر لمقتضی الحال و سیاق الکلام، و فی کتاب صفّین ط مصر، و شرح المختار: 124 من نهج البلاغة من ابن أبی الحدید: ج 2 ص 812 ط بیروت نقلا عن نصر بن مزاحم: «قلتها و لست أعلم الغیب و لا أدری أن صفّین تکون، قلتها و عمّار یومئذ لک ولی، و قد رویت أنت فیه مثل ...».

تُعَاتِبُنِی أَنْ قُلْتُ شَیْئاً سَمِعْتُهُ***وَ قَدْ قُلْتَ لَوْ أَنْصَفْتَنِی مِثْلَهُ قَبْلِی

وَ مَا کَانَ لِی عِلْمٌ بِصِفِّینَ أَنَّهَا***تَکُونُ وَ عَمَّارٌ یَحُثُّ عَلَی قَتْلِی

فَلَوْ کَانَ لِی بِالْغَیْبِ عِلْمٌ کَتَمْتُهَا***وَ کَابَدْتُ أَقْوَاماً مَرَاجِلُهُمْ تَغْلِی

إِلَی آخِرِ الْأَبْیَاتِ ثُمَّ أَجَابَهُ مُعَاوِیَةُ بِأَبْیَاتٍ تَشْتَمِلُ عَلَی الِاعْتِذَارِ فَأَتَاهُ عَمْرٌو وَ أَعْتَبَهُ وَ صَارَ أَمْرُهُمَا وَاحِداً ثُمَّ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام دَعَا هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ وَ مَعَهُ لِوَاؤُهُ وَ کَانَ أَعْوَرَ وَ قَالَ حَتَّی مَتَی تَأْکُلُ الْخُبْزَ وَ تَشْرَبُ الْمَاءَ فَقَالَ هَاشِمٌ لَأُجَهَّزَنَّ أَنْ لَا أَرْجِعَ إِلَیْکَ أَبَداً ⁽¹⁾قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّ بِإِزَائِکَ ذَا الْکَلَاعِ وَ عِنْدَهُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَتَقَدَّمَ هَاشِمٌ وَ تَعَرَّضَ لَهُ صَاحِبُ لِوَاءِ ذِی الْکَلَاعِ فَاخْتَلَفَا طَعْنَتَیْنِ فَطَعَنَهُ هَاشِمٌ فَقَتَلَهُ وَ کَثُرَتِ الْقَتْلَی فَحَمَلَ ذُو الْکَلَاعِ فَاجْتَلَدَ النَّاسُ فَقُتِلَا جَمِیعاً وَ أَخَذَ ابْنُ هَاشِمٍ اللِّوَاءَ فَأُسِرَ أَسْراً فَأُتِیَ بِمُعَاوِیَةَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ وَ عِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذَا الْمُخْتَالُ بْنُ الْمِرْقَالِ فَدُونَکَ الضَّبَّ اللَّاحِظَ ⁽²⁾

قال نصر: حدّثنا عمرو بن شمر قال: لما انقضی أمر صفّین و سلم الامر الحسن علیه السلام إلی معاویة [و] وفدت علیه الوفود، أشخص عبد اللّه بن هاشم إلیه أسیرا، فلما أدخل علیه مثل بین یدیه و عنده عمرو بن العاص فقال: یا أمیر المؤمنین هذا المختال ابن المرقال، فدونک الضب المضب المغتر المفتون؛ فإن العصی من العصیة ...

و الضب: اللصوق بالأرض، و المضب: الذی یلزم الشی‌ء لا یفارقه.

فَإِنَّ الْعَصَا مِنَ الْعُصَیَّةِ وَ إِنَّمَا تَلِدُ الْحَیَّةُ حَیَّةً وَ جَزَاءُ السَّیِّئَةِ سَیِّئَةٌ فَقَالَ لَهُ ابْنُ هَاشِمٍ مَا أَنَا بِأَوَّلِ رَجُلٍ خَذَلَهُ قَوْمُهُ وَ أَدْرَکَهُ یَوْمُهُ قَالَ مُعَاوِیَةُ تِلْکَ ضَغَائِنُ صِفِّینَ وَ مَا جَنَی عَلَیْکَ أَبُوکَ فَقَالَ عَمْرٌو یَا أَمِیرَ

1) 1 کذا فی أصلی و فی کتاب صفّین و شرح ابن أبی الحدید: «لاجهدن ...» و هو أظهر.

2) 2 کذا فی أصلی من طبع الکمبانیّ من کتاب بحار الأنوار، و هذا إیجاز و اختصار مخل، و إلیک لفظ نصر بن مزاحم فی آخر الجزء الخامس من کتاب صفّین ص 348 ط مصر:

الْمُؤْمِنِینَ أَمْکِنِّی مِنْهُ فَأَشْخَبَ أَوْدَاجَهُ عَلَی أَثْبَاجِهِ فَقَالَ لَهُ ابْنُ هَاشِمٍ أَ فَلَا کَانَ هَذَا یَا ابْنَ الْعَاصِ حِینَ أَدْعُوکَ إِلَی الْبِرَازِ وَ قَدِ ابْتَلَّتْ أَقْدَامُ الرِّجَالِ مِنْ نَقْعِ الْجِرْیَالِ ⁽¹⁾إِذْ تَضَایَقَتْ بِکَ الْمَسَالِکُ وَ أَشْرَفْتَ فِیهَا عَلَی الْمَهَالِکِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ لَا مَکَانُکَ مِنْهُ لَنَشَبَتْ لَکَ مِنِّی خَافِیَةٌ أَرْمِیکَ مِنْ خِلَالِهَا بِأَحَدَّ مِنْ وَقْعِ الْأَثَافِیِّ ⁽²⁾

هذا هو الظاهر المذکور فی شرح المختار: 83 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید: ج 2 ص 278، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 2 ص 815.

فَإِنَّکَ لَا تَزَالُ تُکْثِرُ فِی دَهْشِکَ وَ تَخْبِطُ فِی مَرْسِکَ تَخَبُّطَ الْعَشْوَاءِ فِی اللَّیْلَةِ الْحَنْدَسِ الظَّلْمَاءِ قَالَ فَأَعْجَبَ مُعَاوِیَةَ مَا سَمِعَ مِنْ کَلَامِ ابْنِ هَاشِمٍ فَأَمَرَ بِهِ إِلَی السِّجْنِ وَ کَفَّ عَنْ قَتْلِهِ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنِ السُّدِّیِّ عَنْ عَبْدِ خَیْرٍ قَالَ: لَمَّا صُرِعَ هَاشِمٌ مَرَّ عَلَیْهِ رَجُلٌ وَ هُوَ صَرِیعٌ بَیْنَ الْقَتْلَی فَقَالَ لَهُ أَقْرِئْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ السَّلَامَ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَ قُلْ لَهُ أَنْشُدُکَ اللَّهَ إِلَّا أَصْبَحْتَ وَ قَدْ رَبَطْتَ مَقَاوِدَ خَیْلِکَ بِأَرْجُلِ الْقَتْلَی فَإِنَّ الدَّبْرَةَ تُصْبِحُ غَداً لِمَنْ غَلَبَ عَلَی الْقَتْلَی ⁽³⁾فَأَخْبَرَ الرَّجُلُ عَلِیّاً بِذَلِکَ فَسَارَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی بَعْضِ اللَّیْلِ حَتَّی جَعَلَ الْقَتْلَی خَلْفَ ظَهْرِهِ وَ کَانَتِ الدَّبْرَةُ لَهُ عَلَیْهِمْ.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعْدٍ ⁽⁴⁾

و القصة ذکرها أیضا الطبریّ فی تاریخه: ج 4 ص 30 و فی ط بیروت: ج 5 ص 42 قال: قال أبو مخنف: و حدّثنی أبو سلمة أن هاشم بن عتبة ...».

عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ أَنَّ هَاشِمَ بْنَ عُتْبَةَ دَعَا فِی

1) 1 فی کتاب صفّین: من نقیع الجریال. و فی تاج العروس: «الجریال» بالکسر، صبغ أحمر و کما سیأتی عند بیان المصنّف.

2) 2 کذا فی أصلی و سیأتی قریبا عند بیان المصنّف تفسیره، و فی شرح ابن أبی الحدید: ج 2 ص 814: «الاشافی» قیل: هی جمع «إشفی» و هو مخصف الاسکاف.

3) 3 کذا فی أصلی، و فی کتاب صفّین ص 353: «نصر، عن عمرو بن شمر، عن رجل عن أبی سلمة ...».

4) 4 و فی شرح المختار: 124 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید: ج 2 ص 817: «قال نصر: و حدّثنا عمر بن سعد عن الشعبی عن أبی سلمة ...».

النَّاسِ عِنْدَ الْمَسَاءِ أَلَا مَنْ کَانَ یُرِیدُ اللَّهَ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَلْیُقْبِلْ إِلَیَّ فَأَقْبَلَ إِلَیْهِ نَاسٌ فَشَدَّ فِی عِصَابَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَی أَهْلِ الشَّامِ مِرَاراً فَلَیْسَ مِنْ وَجْهٍ یَحْمِلُ عَلَیْهِ إِلَّا صَبَرُوا لَهُ وَ قُوتِلَ فِیهِ قِتَالًا شَدِیداً فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ لَا یَهُولَنَّکُمْ مَا تَرَوْنَ مِنْ صَبْرِهِمْ فَوَ اللَّهِ مَا تَرَوْنَ مِنْهُمْ إِلَّا حَمِیَّةَ الْعَرَبِ وَ صَبْرَهَا تَحْتَ رَایَاتِهَا وَ عِنْدَ مَرَاکِزِهَا وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی الضَّلَالِ وَ إِنَّکُمْ لَعَلَی الْحَقِّ یَا قَوْمِ اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ اجْتَمِعُوا وَ اصْبِرُوا وَ امْشُوا بِنَا إِلَی عَدُوِّنَا عَلَی تُؤَدَةٍ رُوَیْداً وَ اذْکُرُوا اللَّهَ وَ لَا یُسَلِّمَنَّ رَجُلٌ أَخَاهُ وَ لَا تُکْثِرُوا الِالْتِفَاتَ وَ اصْمِدُوا صَمْدَهُمْ وَ جَالِدُوهُمْ مُحْتَسِبِینَ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ فَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ فَمَضَی فِی عِصَابَةٍ مِنَ الْقُرَّاءِ فَقَاتَلَ قِتَالًا شَدِیداً هُوَ وَ أَصْحَابُهُ حَتَّی رَأَی بَعْضَ مَا یُسَرُّونَ بِهِ إِذْ خَرَجَ عَلَیْهِمْ فَتًی شَابٌّ وَ شَدَّ یَضْرِبُ بِسَیْفِهِ وَ یَلْعَنُ وَ یَشْتِمُ وَ یُکْثِرُ الْکَلَامَ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ إِنَّ هَذَا الْکَلَامَ بَعْدَهُ الْخِصَامُ وَ إِنَّ هَذَا الْقِتَالَ بَعْدَهُ الْحِسَابُ فَاتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّکَ رَاجِعٌ إِلَی رَبِّکَ فَسَائِلُکَ عَنْ هَذَا الْمَوْقِفِ وَ مَا أَرَدْتَ بِهِ قَالَ فَإِنِّی أُقَاتِلُکُمْ لِأَنَّ صَاحِبَکُمْ لَا یُصَلِّی کَمَا ذُکِرَ لِی وَ أَنَّکُمْ لَا تُصَلُّونَ وَ أُقَاتِلُکُمْ لِأَنَّ صَاحِبَکُمْ قَتَلَ خَلِیفَتَنَا وَ أَنْتُمْ وَازَرْتُمُوهُ عَلَی قَتْلِهِ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ وَ مَا أَنْتَ وَ ابْنَ عَفَّانَ إِنَّمَا قَتَلَهُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ وَ قُرَّاءُ النَّاسِ حِینَ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً وَ خَالَفَ حُکْمَ الْکِتَابِ وَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ هُمْ أَصْحَابُ الدِّینِ وَ أَوْلَی بِالنَّظَرِ فِی أُمُورِ الْمُسْلِمِینَ وَ مَا أَظُنُّ أَنَّ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا أَمْرَ هَذَا الدِّینِ عَنَاکَ طَرْفَةَ عَیْنٍ قَطُّ قَالَ الْفَتَی أَجَلْ وَ اللَّهِ لَا أَکْذِبُ فَإِنَّ الْکَذِبَ یَضُرُّ وَ لَا یَنْفَعُ وَ یَشِینُ وَ لَا یَزِینُ فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَا عِلْمَ لَکَ بِهِ فَخَلِّهِ وَ أَهْلَ الْعِلْمِ بِهِ قَالَ أَظُنُّکَ وَ اللَّهِ قَدْ نَصَحْتَنِی فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ وَ أَمَّا قَوْلُکَ فَإِنَّ صَاحِبَنَا لَا یُصَلِّی فَهُوَ أَوَّلُ مَنْ صَلَّی لِلَّهِ مَعَ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ أَفْقَهُهُ فِی دِینِ اللَّهِ وَ أَوْلَاهُ بِرَسُولِ اللَّهِ وَ أَمَّا مَنْ تَرَی مَعَهُ فَکُلُّهُمْ قَارِئُ الْکِتَابِ لَا یَنَامُ اللَّیْلَ تَهَجُّداً فَلَا یَغْرُرْکَ عَنْ دِینِکَ الْأَشْقِیَاءُ الْمَغْرُورُونَ قَالَ الْفَتَی یَا عَبْدَ اللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّکَ امْرَأً صَالِحاً أَخْبِرْنِی هَلْ تَجِدُ لِی مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ نَعَمْ تُبْ إِلَی اللَّهِ یَتُبْ عَلَیْکَ قَالَ فَذَهَبَ الْفَتَی رَاجِعاً فَقَالَ رَجُلٌ

مِنْ أَهْلِ الشَّامِ خَدَعَکَ الْعِرَاقِیُّ قَالَ لَا وَ لَکِنْ نَصَحَنِی وَ قَاتَلَ هَاشِمٌ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ قِتَالًا شَدِیداً حَتَّی قَتَلَ تِسْعَةَ نَفَرٍ أَوْ عَشَرَةً وَ حَمَلَ عَلَیْهِ الْحَارِثُ بْنُ الْمُنْذِرِ فَطَعَنَهُ فَسَقَطَ وَ بَعَثَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَنْ قَدِّمْ لِوَاءَکَ فَقَالَ لِلرَّسُولِ انْظُرْ إِلَی بَطْنِی فَإِذَا هُوَ قَدِ انْشَقَّ فَأَخَذَ الرَّایَةَ رَجُلٌ مِنْ بَکْرِ بْنِ وَائِلٍ وَ رَفَعَ هَاشِمٌ رَأْسَهُ فَإِذَا هُوَ بِعُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَتِیلًا إِلَی جَانِبِهِ فَجَثَا حَتَّی دَنَا مِنْهُ فَعَضَّ عَلَی ثَدْیِهِ حَتَّی تَبَیَّنَتْ فِیهِ أَنْیَابُهُ ثُمَّ مَاتَ هَاشِمٌ وَ هُوَ عَلَی صَدْرِ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ ضُرِبَ الْبَکْرِیُّ فَوَقَعَ فَأَبْصَرَ عُبَیْدَ اللَّهِ فَعَضَّ عَلَی ثَدْیِهِ الْآخَرِ وَ مَاتَ أَیْضاً فَوُجِدَا جَمِیعاً مَاتَا عَلَی صَدْرِ عُبَیْدِ اللَّهِ وَ لَمَّا قُتِلَ هَاشِمٌ جَزِعَ النَّاسُ عَلَیْهِ جَزَعاً شَدِیداً وَ أُصِیبَ مَعَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَسْلَمَ مِنَ الْقُرَّاءِ فَمَرَّ عَلَیْهِمْ عَلِیٌّ علیه السلام وَ هُمْ قَتْلَی حَوْلَهُ فَقَالَ:

جَزَی اللَّهُ خَیْراً عُصْبَةً أَسْلَمِیَّةً *** صَبَاحَ الْوُجُوهِ صُرِعُوا حَوْلَ هَاشِمٍ

یَزِیدُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بِشْرٌ وَ مَعْبَدٌ *** وَ سُفْیَانُ وَ ابْنَا هَاشِمٍ ذِی الْمَکَارِمِ

وَ عُرْوَةُ لَا یَبْعُدُ ثَنَاهُ وَ ذِکْرُهُ *** إِذَا اخْتَرَطَ الْبِیضُ الْخِفَافُ الصَّوَارِمُ

ثُمَّ قَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ وَ أَخَذَ الرَّایَةَ ثُمَّ سَاقَ الْحَدِیثَ إِلَی قَوْلِهِ فَأَمَرَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام بِالْغُدُوِّ إِلَی الْقَوْمِ فَغَادَاهُمْ إِلَی الْقِتَالِ فَانْهَزَمَ أَهْلُ الشَّامِ وَ قَدْ غَلَبَ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَی قَتْلَی أَهْلِ حِمْصٍ وَ غَلَبَ أَهْلُ الشَّامِ عَلَی قَتْلَی أَهْلِ الْعَالِیَةِ وَ انْهَزَمَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ حَتَّی أَتَی الشَّامَ ثُمَّ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام أَمَرَ مُنَادِیَهُ فَنَادَی فِی النَّاسِ أَنِ اخْرُجُوا إِلَی مَصَافِّکُمْ فَخَرَجَ النَّاسُ إِلَی مَصَافِّهِمْ وَ اقْتَتَلَ النَّاسُ إِلَی قَرِیبٍ مِنْ ثُلُثِ اللَّیْلِ.

**[ترجمه]کتاب صفین - . نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد(6) از کتاب صفین ص 323-359 چاپ مصر روایت کرده است.

و حدیث اول از آن را ابن ماجه قزوینی در باب فضیلت عمار ذیل رقم (146) در مقدمه سننش ج1، ص44 روایت کرده است. -

تألیف نصر بن مزاحم: علی علیه السّلام فرمود: عمار بن یاسر آمد و اذن ورود بر نبی صلّی الله علیه و آله را می‌خواست. فرمود: به او اجازه دهید، مرحبا بر پاک نیکو .

و از سفیان بن سعید، از سلمه بن کمیل، از مجاهد، از نبی صلّی الله علیه و آله زمانی‌که سنگ‌های مسجد را بلند می‌کردند فرمود: آنان و عمار را چه می‌شود که او آنان را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به جهنم فرا می‌خوانند و این عادت نگونبختان فاسق است. و یکی از اصحاب نبی صلّی الله علیه و آله که وی فرمود: عمار تا مغز استخوانش از ایمان آکنده است.

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: بهشت مشتاق دیدار سه تن است: علی، عمار و سلمان.

حبیب بن ثابت گوید: زمانی‌که مسجد بنا شد عمار سنگ‌ها را دوبه‌دو بلند می‌کرد پس رسول الله صلّی الله علیه و آله به او فرمود: یا ابویقظان بر خود دشوار مکن. پاسخ گفت: یا رسول الله صلّی الله علیه و آله من دوست دارم که در این مسجد کار کنم. ادامه داد: سپس بر کمر او دست کشید و فرمود: تو از اهل بهشت هستی، تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

ابن ملیکه گوید: عبدالله بن عمرو بن عاص به پدرش گفت: اگر رسول الله صلّی الله علیه و آله به اطاعت از تو امر نکرده بود، این مسیر را طی نمی‌کردم. آیا نشنیدی که رسول الله صلّی الله علیه و آله به عمار می‌فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

ابوبختری گوید: اویس قرنی همراه علی در صفین زخمی شد.

زید بن وهب جهنی گوید: عمار بن یاسر در آن روز ندا داد: کجاست کسی‌که خواستار رضوان پروردگارش است و به‌سوی مال و فرزند باز نمی‌گردد؟ ادامه داد پس گروهی از مردم نزد او آمدند، پس گفت: ای مردم با ما به‌سوی این قوم که خواستار خون عثمان هستند و گمان می‌کنند که او مظلومانه کشته شده است ببرید، به خدا سوگند غیر از ستمگر بر نفس حکمکنندهاش به غیر آنچه که خدا نازل کرده است نبود .

و علی پرچم را به هاشم بن عتبه داد درحالی‌که دو زره بر او بود. پس علی علیه السّلام به مزاح به او فرمود: ای هاشم! از خود بیم نداری که یکچشم ترسو باشی؟ گفتم: یا امیرمؤمنان خواهی دانست، به خدا سوگند بین جمجمههای قوم میپیچم همانند پیچیدن مردی که آخرت را نیت کرده است. پس نیزه‌ای گرفت و آن را تکان داد، پس شکست، سپس نیزه دیگری گرفت و آن را سخت دید، پس آن را انداخت و نیزه سبکی طلب کرد و پرچمش را به آن بست.

و زمانی‌که علی علیه السّلام پرچم را به هاشم داد، مردی از بکر بن وائل از دوستان هاشم به او گفت: پیش برو تو را چه میشود ای هاشم رگ گردنت ـ ریهات ـ از نقص و ترس برآمده است. گفت: این کیست؟. گفتند: فلانی، گفت: اهل آن و بهتر از آن زمانی‌که دیدی افتادم، آن را بگیر. سپس به یارانش گفت: بندهای کفشتان را محکم کنید و دستارتان را محکم ببندید و چون مرا دیدید که پرچم را سه مرتبه حرکت دادم بدانید که یکی از شما به‌سوی آن بر من پیشی نگیرد. سپس هاشم به لشکر معاویه نگاه کرد و جمع عظیمی دید. گفت: اینان که هستند؟ گفتند: یاران ذوالکلاع. سپس نگاه کرد و لشکر دیگری دید. گفت: اینان که هستند. گفتند: لشکر اهل مدینه، قریش. گفت: قوم من، نیازی به نبرد با آنان ندارم. گفت: در این قبه سفید کیست؟ گفته شد معاویه و لشکر او. پس در این هنگام به سرعت حمله کرد.

حبیب بن ثابت گوید: زمانی‌که جنگ صفین بود و پرچم با هاشم بن عتبه بود، عمار بن یاسر او را با نیزه میگرفت و می‌گفت: پیش برو ای اعور، در اعوری که وارد فزع نشود هیچ خیری نیست.

ادامه داد: پس از عمار شرم داشت و از جنگ آگاه بود، پس پیش رفت و پرچم را فرو برد، زمانی‌که صف‌ها به او امید داشتند، عمار گفت: پیش برو اعور، در اعوری که وارد فزع نشود هیچ خیری نیست.

پس عمرو بن عاص شروع کرد: من برای صاحب این پرچم سیاه عملی می‌بینم که اگر بر آن ادامه دهد، امروز عرب نابود میشود، پس به‌شدت نبرد کردند.

و عمار می‌گفت: ای بندگان خدا صبر پیشه کنید، بهشت در سایه شمشیرهاست .

راوی ادامه داد: و علامت اهل عراق در صفین، پشم سفید بود که آن را در سر و بر روی شانه خود قرار داده بود و شعارشان یا الله، یا احد، یا صمد، یا رحیم بود.

و علامت اهل شام، تکه پارچه‌ای سفید بود که آن را بر روی سر و شانه‌های خود قرار داده بودند و شعارشان این بود، ای خونخواران عثمان، ما بندگان حقیقی خدا هستیم.

راوی ادامه داد: شمشیرها وستون‌های آهن بر یکدیگر ضربه زدند و باز ننشستیم تا اینکه تاریکی شب میانمان پرده انداخت و هیچ‌یک از ما و آنان پشت نکرد و چون صبح کردند درحالی‌که روز سه‌شنبه بود مردم به‌سوی صفوف خود رفتند و ابو نوح گفت: در سواران علی علیه السّلام بودم، پس با مردی از اهالی شام روبرو شدم که می‌گفت: چه‌کسی مرا به‌سوی حمیری ابو نوح راهنمایی می‌کند، ادامه داد: گفتم: او را یافته‌ای، تو کیستی؟ گفت: من ذوالکلاع هستم، به‌سوی من بیا، ابو نوح گفت: از اینکه جز در لشکر به‌سوی تو بیایم به خدا پناه میبرم. ذوالکلاع گفت: حرکت کن که عهد خدا، عهد رسولش و عهد ذوالکلاع برای توست تا به‌سوی سوارانت برگردی. فقط می‌خواهم درباره امری که درباره شما در آن مجادله کردیم از تو سؤال کنم.

پس حرکت کردند تا اینکه به یکدیگر رسیدند، پس ذوالکلاع گفت: از تو دعوت کردم تا فقط حدیثی برایت بگویم که عمرو بن عاص در امارت عمر بن خطاب برایمان گفت. ابو نوح گفت: آن چیست، گفت: عمرو بن عاص برایمان حدیث گفت که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اهل شام و اهل عراق با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند درحالی‌که در یکی از دو لشکر حق و امام هدایت است و عمار بن یاسر همراه اوست، ابو نوح گفت: به جانم سوگند او در میان ماست، سؤال کرد: آیا او بر جنگ با ما مصمم است؟ ابو نوح گفت: بله و به پروردگار کعبه سوگند او از من بر نبرد با شما شدیدتر است.

ذوالکلاع گفت: آیا می‌توانی با من به صف اهل شام بیایی که من تو را در مقابل آنان پناه می‌دهم تا عمرو بن عاص را ببینی و به او از عمار و جدیتش در نبرد با ما خبر دهی، شاید بین این دو لشکر صلحی باشد. ابونوح به او گفت: تو مرد فریبکاری هستی و در قوم فریبکاری هستی و اگر قصد فریبکاری نداشته باشی فریبت می‌دهند و من اگر بمیرم برایم پسندیده‌تر از این است که همراه معاویه در دین و امر او وارد شوم. ذوالکلاع گفت: من تو را از اینکه کشته شوی و گرفته شوی و بر بیعت مجبور شوی و از لشکرت باز داشته‌‌شوی، پناه می‌دهم. این فقط کلمه‌ای است که به عمرو می‌‌رسانی، شاید خداوند بین این دو لشکر را اصلاح کند و جنگ و سلاح را از آنان بازدارد.

پس همراه او رفت تا اینکه به عمرو بن عاص رسد درحالی‌که او نزد معاویه بود و اطرافش مردم جمع شده بودند و عبدالله بن عمرو مردم را تحریک می‌کرد، چون آن دو بر قوم ایستادند ذوالکلاع به عمرو گفت: ای ابو عبدالله آیا برای توست درباره مرد ناصح، خردمند و دلسوزی که از عمار بن یاسر به تو خبر می‌دهد و به تو دروغ نمی‌گوید؟ عمرو گفت: این کیست که با توست؟ گفت: این پسر عموی من و از اهالی کوفه است، عمرو به او گفت: من نشانه ابوتراب را بر تو می‌بینم؟ ابو نوح گفت: نشانه محمد و یاران او بر من است و بر تو نشانه ابوجهل و فرعون است.

پس ابواعور برخاست و شمشیر از نیام کشید، سپس گفت: می‌بینم این دروغگو در حضور ما، ما را شماتت می‌کنم، درحالی‌که بر او سیمای ابوتراب است. ذواکلاع گفت: به خدا سوگند اگر دستانت را به‌سوی او دراز کنی، بینی‌ات را با شمشیر خرد می‌کنم، او پسر عموی من و در پناه من است، برای او عهد بسته‌ام و او را به‌سوی شما آورده‌ام تا از آنچه‌که بر سر آن مجادله کرده‌اید به ما خبر دهد.

عمرو به او گفت: یا ابو نوح، خدا را به یادت می‌آورم که راست بگویی، آیا عمار بن یاسر در میان شماست؟ ابو نوح به او گفت: من از او به تو خبر نمی‌دهم تا بگویی چرا درباره او می‌پرسی؟ گفت: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: عمار را دسته ستمگر می‌کشد و برای عمار شایسته نیست که از حق جدا شود و هرگز آتش چیزی از او را نخواهد بلعید.

ابو نوح گفت: لا إله إلا الله و الله اکبر، به خدا سوگند او در میان ماست و بر نبرد با شما مصمم است. پس عمرو گفت: به خدا سوگند او بر نبرد با ما مصمم است؟ گفت: بلی، به خداوندی که هیچ خدای جز او نیست سوگند روز جمل برایم سخن گفت که ما بر آنان غلبه خواهیم یافت و دیروز برایم سخن گفت که اگر ما را بزنند به‌گونه‌ای که ما را به نخل‌های خشکیده هجر برسانند، قطعاً می‌دانیم که ما بر حق و آنها بر باطل هستند و کشتگان ما در بهشت و کشتگان آنها در آتش است.

پس عمرو به او گفت: آیا می‌توانی من و او را جمع کنی؟ گفت: بلی، پس زمانی‌که قصد کرد که او را به یارانش برساند، عمرو بن عاص، دو پسرش، عقبه بن ابوسفیان، ذوالکلاع، ابواعور سلمی، حوشب و ولید بن ابومعیط سوار شدند و حرکت کردند تا به سوارانشان رسیدند.

و ابو نوح درحالی‌که شرحبیل بن ذی‌الکلاع همراه او بود، حرکت کرد تا به یارانش رسید پس جاریه بن مثنی، خالد بن معمر، عبدالله بن حجل و عبدالله بن عباس نشسته بود یافت، پس ابو نوح گفت: ذوالکلاع که از خویشان من است مرا خواند و آنچه‌که بین او و آنان گذشته بود را ذکر کرد و گفت: عمرو بن عاص به من خبر داد که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده است که می‌فرمود: عمار را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

عمار گفت: راست گفته است و آنچه شنیده است به ضرر اوست و سودی برایش ندارد. ابو نوح گفت: او می‌خواهد که تو را ببیند. عمار به یارانش گفت: سوار شوید، ادامه داد: ما همرا عمار دوازده نفر بودیم، پس حرکت کردیم تا به آنان رسیدیم، سپس سواری از عبدالقیس که عوف بن بشر خوانده می‌شد را به‌سوی آنان فرستادیم او تا نزدیکی قوم رفت، سپس ندا داد عمرو بن عاص کجاست؟ گفتند: اینجاست او را از جای عمار و سوارانش آگاه کرد، عمرو گفت: به‌سوی ما بیاید، عوف گفت: از حیله‌های شما بیم دارم، سپس بین آنان سخنی گذشت که آن را رها کردم تا اینکه گفت:

عمار با اصحابش روی آورد و به یکدیگر رسیدند، پس عمرو گفت: یا ابویقظان، اگر سلاح اهل این ارتش را بازنگیری و خونشان را حفظ نکنی خدا را به یادت می‌آورم، چرا با ما جنگ می‌کنی؟ آیا ما یک خدا را نمی‌پرستیم و به قبله شما نماز نمی‌خوانیم و دعوت شما را دعوت نمی‌کنیم و کتاب شما را نمی‌خوانیم و به رسولتان ایمان نداریم؟ گفت: حمد از آن خدایی‌است که این سخنان را از زبان تو بیرون آورد، برای من و یاران من، قبله، دین، عبادت رحمن، نبی و کتابی غیر از تو و اصحاب توست، تو را گمراه گمراه‌کننده قرار داد که نمی‌دانی هدایتگر هستی یا گمراه، و تو را نابینا قرار داد، تو را از آنچه‌که بر سر آن با تو و یاران تو جنگ می‌کنم، آگاه می‌کنم، رسول الله صلّی الله علیه و آله به من امر کرد که با پیمانشکنان جنگ کنم، پس انجام دادم و او به من امر کرد که با قاسطین جنگ کنم پس شما آنها هستید، اما مارقون، نمی‌دانم آنها را می‌بیننم یا نه.

ای ابتر آیا نمی‌دانی که رسول الله صلّی الله علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود: هر که من مولای او هستم، علی مولای اوست. بار خدا با هر کسی که با او دوستی کرد، دوستی کن و با هر کسی که با او دشمنی کرد دشمنی کن، و من مولای خدا، رسول او، و بعد از او علی هستم و برای تو مولایی نیست.

پس عمرو به او گفت: درباره قتل عثمان چه می‌گویی؟ گفت: دروازه هر بدی را برای شما گشوده است. عمرو گفت: پس علی او را کشته است؟ عمار گفت: بله، شاید علی او را کشته است و علی همراه او بود. عمرو پرسید: آیا در میان قاتلان او بودی؟ گفت: من با کسی هستم که او را کشت و امروز همراه او نبرد می‌کنم. گفت: چرا او را کشتید؟ گفت: قصد داشت دینمان را تغییر دهد، پس او را کشتیم.

عمرو گفت: آیا نمی‌شنوید که به قتل امامتان اعتراف کرد! عمار گفت: و قبل از تو فرعون آن را گفته است.

پس اهل شام گفتند و برای آنان سر و صدایی بود، پس بر اسب‌ها سوار شدند و بازگشتند و آنچه مابینشان بود به معاویه رسید، پس به او گفت: اگر خفت برده سیاه یعنی عمار آنان را گرفته است، عرب نابود شده است.

و عمار به قصد جنگ خارج شد و اسب‌ها در کنار یکدیگر صف بسته بودند و مردم پیش می‌رفتند و بر عمار زره‌ای بود درحالی‌که می‌گفت: ای مردم شتاب به سوی بهشت. پس مردم به‌شدت جنگیدند که مردم نظیر آن را نشنیده بودند و کشته‌شدگان زیاد شدند طوری‌که مرد برای اینکه بندهای چادرش را ببندد بر روی دست یا پای او بود. اشعث گوید: خیمه‌ها و چادرهای صفین را دیدم و هیچ خیمه، چادر، بناء و سایه‌بانی نبود مگر اینکه به دست و پای مردی بسته‌شده بود.

و ابوسماک اسدی ظرفی از آب و تیغه آهنی گرفت و در میان کشته‌شدگان می‌چرخید و چون مردی زخمی می‌دید که رمقی داشت او را می‌نشاند و از او می‌پرسید امیرمؤمنان کیست و اگر می‌گفت علی خون او را می‌شست و به او آب می‌نوشاند و اگر ساکت می‌شد با تیغ ضربه‌ای به او می‌زد تا بمیرد. ادامه داد: پس حرکت‌دهنده نامیده می‌شد.

احنف بن قیس گوید: به خدا سوگند، در کنار عمار بودم، پس پیش رفتیم تا به هاشم بن عتبه نزدیک شدیم. عمار به او گفت: پدر و مادرم فدای تو سوار شو، و عمار به رقّه‌ای ـ زمینی نرم ـ در جناح راست نگاه کرد. پس هاشم به او گفت: خداوند تو را رحمت کند ای عمار، تو مردی هستی که سبکی در جنگ تو را می‌گیرد و من فقط با پرچم پیشروی میکنم و امیدوارم که با آن به حاجتم دست یابم و من اگر سبک باشم از هلاکت ایمن نیستم. و معاویه به عمرو گفت: وای بر تو ای عمرو، پرچم با هاشم است، او گویی با آن می‌دود و اگر با آن سینه‌خیز رود، امروز روز بلندی برای اهل شام است و پیوسته عمار با او بود تا حمله کرد، پس معاویه آن را دید و گروهی از یارانش و کسانی از آنان که در جانب او بر مردم آشکار شده بودند را به‌سوی او فرستاد. و در آن جمع عبدالله بن عمرو بود و همراه او دو شمشیر بود که یکی را به کمر بسته بود و با دیگری ضربه می‌زد و سواران علی دور او حلقه زدند، پس عمرو گفت: یا خدا یا رحمن پسرم پسرم، معاویه گفت: صبر کن صبر کن ایرادی بر او نیست، عمرو گفت: اگر یزید نیز بود صبر می‌کردی، و پیوسته حامیان اهل شام از او دفاع می‌کردند تا اینکه درحالی‌که بر روی اسبش می‌گریخت، به همراه یارانش نجات پیدا کرد و هاشم در معرکه زخمی شد.

راوی ادامه داد: عمار زمانی‌که به شمشیر عمرو بن عاص نگاه می‌کرد، گفت: به خدا سوگند سه مرتبه با این شمشیر نبرد کردم و این صحیحترین آنها نیست.

و حدیث را مشابه روایت الاختصاص تا این سخنش ادامه داد: اما ابوعادیه بر او ضربه زد و ابن جوین سرش را جدا کرد، پس ذوالکلاع به عمرو گفت: وای بر تو این چیست؟ عمرو گفت: آن به‌سوی ما باز خواهدگشت و آن قبل از این بود که عمار زخمی شود، پس عمار با علی زخمی شد و ذوالکلاع با معاویه.

عمرو گفت: به خدا سوگند ای معاویه نمی‌دانم از کشته‌شدن کدام‌یک از آن دو بیشتر خوشحال هستم. به خدا سوگند اگر ذوالکلاع بماند تا عمار کشته شود با همه قومش منصرف می‌شود و لشکرمان را بر ما تباه می‌کند.

ادامه داد: پی پیوسته مردی می‌آمد و می‌گفت: من عمار را کشتم، پس عمرو به او می‌گفت: از او چه شنیدید؟ پس مختلف گفتند، تا اینکه ابن جوین آمد و گفت: من عمار را کشتم، عمرو به او گفت: آخرین سخنش چه بود؟ گفت: شنیدم که می‌گفت: امروز دوستان، محمد و یاران او را دیدار میکنم.

پس عمرو به او گفت: راست گفتی تو صاحب آن هستی، اما به خدا سوگند با آنچه‌که به آن دست یافتی، پروردگارت را به خشم آوردی.

عبد خیر همدانی گوید: به عمار بن یاسر نگاه کردم، تیر انداخت و بیهوش شد و نه ظهر و عصر خواند و نه مغرب و عشاء و فجر. سپس به هوش آمد و همه آنها را قضا کرد، با اولین نمازی که از دست داده بود شروع کرد، سپس نماز بعد از آن را به‌جای آورد.

ابن حریث گوید: غلام عمار بن یاسر که اسمش راشد است، درحالی‌که شربتی از شیر در دست داشت آمد، عمار گفت: به هوش باش که از دوستم رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: آخرین توشه تو از دنیا شربتی از شیر است.

یعقوب بن اوسط گوید: دو مرد در صفین بر سر گرفتن عمار بن یاسر و قتل او اقامه حجت کردند، پس نزد عبدالله بن عمرو بن عاص رفتند، پس به آن دو گفت: وای بر شما از من دور شوید که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: قریش به عمار حرص دارد، آنها و عمار را چه می‌شود که او آنها را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به آتش می‌خوانند، قاتل و سالب او در آتش است، ادامه داد: به من خبر رسید که معاویه گفت: او را کسی کشته است که وی را بیرون آورده است، و با این عوام شام را فریب می‌دهد .

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ابن سمیه هرگز بین دو امر مخیر نبوده است مگر اینکه شدیدترین آن دو را اختیار کرده است.

و در حدیث عمر بن سعد گوید: عمار بن یاسر حمله کرد درحالی‌که می‌گفت:

ـ هرگز و به خداوند بیت سوگند پیوسته میآیم ـ حمله میکنم ـ تا بمیرم یا اینکه آنچه دوست دارم را ببینم.

ـ من با حق همراه هستم، همراه علی، داماد نبی صاحب وفادار امانت‌ها می‌جنگم.

تا پایان ابیات. راوی ادامه داد: اهل شام می‌زدند تا آنها را به سوی فرات پیش بردند.

ادامه داد: و عبدالله بن سوید سید جرش به سوی ذی الکلاع حرکت کرد و به او گفت: چرا آن دو مرد را جمع کردی؟ پاسخ داد: به دلیل حدیثی که از عمرو شنیدم که ذکر کرد که او از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده است و آن اینکه او به عمار بن یاسر می‌فرمود: تو را دسته ستمگر به قتل می‌رساند.

پس عبدالله بن عمر عبسی که از عابدان مردم زمان خود بود، شبانه خارج شد و در لشکر علی علیه السّلام صبح کرد و سخن عمرو درباره عمار را برای مردم حدیث کرد، آنگاه که معاویه این سخن را شنید در پی عمرو فرستاد و گفت: اهل شام را بر من تباه کردی، آیا هرآنچه از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ای را می‌گویی؟ عمرو پاسخ داد، آن را گفتم درحالیکه به خدا سوگند از غیب خبر نداشتم و نمی‌دانستم که صفین رخ می‌دهد و عمار دشمن ما می‌شود و نیز تو درباره او مشابه آنچه که من روایت کرده‌ام را روایت کرده‌ای، از اهل شام بپرس. معاویه خشمگین شد و از دست وی برآشفت و خیرش را از او منع کرد. پس عمرو گفت: اگر این جنگ از ما نمایان شود برایم در جوار معاویه هیچ خیری نیست، عمرو سخن زور نمیپذیرفت، پس درباره آن گفت:

تعاتبنی ان قلت شیئا سمعته و قد قلت لو أنصفتنی مثله قبلی‏

و ما کان لی علم بصفین انّها تکون و عمار یحثّ علی قتلی‏ فلو کان لی بالغیب علم کتمتها و کایدت أقواما مراجلهم تغلی‏

مرا سرزنش می‌کنی که چیزی که شنیده‌ام را بر زبان آورده‌ام، و اگر انصاف کنی خود نیز پیش از من نظیر آن را گفته‌ای.

و من نمی‌دانستم که صفین رخ می‌دهد و عمار بر کشتن من ترغیب می‌کند.

و اگر من از غیب علم داشتم، آن را کتمان می‌کردم، و در برابر اقوامی که دیگ‌هایشان جوشان است مقاومت می‌کردم. تا پایان ابیات.

سپس معاویه با ابیاتی مشتمل بر طلب پوزش، به او پاسخ گفت، پس عمرو به سوی او آمد و او را ملامت کرد و امرشان متحد گردید.

سپس علی علیه السّلام، هاشم بن عقبه را درحالی‌که پرچم همراه او بود و یک چشم بود خواند و گفت: تا کی نان می‌خوری و آب می‌نوشی؟ هاشم گفت: تلاش می‌کنم که هرگز به‌سوی تو بازنگردم. علی علیه السّلام فرمود: در مقابل تو ذوالکلاع قرار دارد و مرگ سرخ نزد او است، پس هاشم پیش رفت و صاحب پرچم ذوالکلاع بر او ظاهر شد، دو ضربه بر یکدیگر رد و بدل کردند، هاشم بر او ضربه زد و او را کشت و تعداد کشته‌شدگان زیاد شد، و ذوالکلاع حمله کرد و مردم شمشیر زدند و هر دو کشته‌شدند.

و پسر هاشم پرچم را گرفت و اسیر شد، او را نزد معاویه بردند و چون بر او وارد شد درحالی‌که عمرو بن عاص کنار او بود، گفت: یا امیر مؤمنان این حیله‌گر پسر مرقال است، در برابر تو سوسمار است که نگاه میکند، که عصا از عصا است و مار از مار زاده می‌شود و مجازات بدی، بدی است.

پسر هاشم گفت: من اولین مردی نیستم که قومش وی را رها کرده و روزگارش به سر آمده است. معاویه گفت: این، کینه‌های بازمانده از صفین است و پدرت بر تو جنایتی نکرده است. عمرو گفت: یا امیر مؤمنان به من فرصت بده تا شاهرگ‌هایش را به‌خاطر یاوه‌گویی‌هایش بیرون بکشم، پسر هاشم به او گفت: پسر عاص این [دلیری تو] زمانی‌که تو را به هماوردی می‌خواندم، آنگاه که پای مردان در باتلاق خون خیس می‌شد و راه‌ها بر تو تنگ آمد و در آستانه هلاکت بودی، نبود؟ به خدا سوگند اینک نیز اگر جایگاهت نسبت به او نبود تیری بیرون میکشیدم و به‌سویت رها می‌کردم که تیزتر از سنگهای اجاق باشد، زیرا تو هنوز بر هوس خود می‌افزایی و بسان شب‌کور در شب تاریک ظلمانی، چسبیده به ریسمانت سرگردانی. راوی گوید: معاویه از شنیدن سخنان ابن هاشم در شگفت شد و به زندانی‌کردن و خودداری از کشتن وی امر کرد.

عبد خیر گوید: زمانی‌که هاشم بر زمین افتاد، مردی بر او گذر کرد و او درحالی‌که بین کشته‌شدگان به خاک افتاده‌بود به او می گفت: از جانب من به امیر مؤمنان علیه السّلام سلام و رحمت خدا را برسان و بگو: تو را به خدا سوگند می‌دهم که صبح نکنی مگر اینکه پای کشتگان را به دوال اسبابت بسته باشی، زیرا فردا تعیین سرنوشت جنگ با کسی است که کشتگان را جمع کرده باشد. آن مرد علی را از آن پیام باخبر کرد و علی علیه السّلام نیمه‌شب روانه شد و کشتگان را بر پشتش می‌نهاد و ابتکار عمل علیه دشمن با او بود.

عمرو بن سعد از مردی از ابو سلمه روایت کرد که هاشم بن عقبه به هنگام غروب مرا فراخواند و گفت: به‌هوش باشید، هرکس خدا و سرای آخرت را می‌خواهد باید به‌سوی من آید. پس گروهی به‌سوی من آید. گروهی به سوی او رفتند و او با گروهی از یاران خود چند مرتبه به شدت بر شامیان هجوم برد، ولی هیچ سمتی نبود که او بر آن حمله کند که آنان مقاومت نکنند و به شدت در آن نبرد کردند. او به یارانش گفت: این مقاومتی که می‌بینید شما را به هراس نیافکند به خدا سوگند آنچه که از آنها می‌بیند جز تعصب عربی و مقاومت زیر پرچم‌های آن و در پایگاه‌های آن نیست، درحالی‌که آنها به یقین گمراهند و قطعاً شما بر حق هستید. ای قوم شکیبا باشید و با هم پایمردی کنید و گردهم آیید و صبر پیشه کنید و آرام ما را به‌سوی دشمنانمان ببرید و خدا را یاد کنید و هیچ کسی از برادرش در امان نباشد و به این‌سو و آن‌سو ننگرید و مانند آنان پایداری کنید و برای ثواب بر آنان شمشیر بکشید تا خداوند میان ما داوری کند و بهترین داوران است.

ابوسلمه گوید: پس او با گروهی از قاریان پیش رفت و او و یارانش جنگ سختی کردند تا اینکه آنچه که با آن شاد می‌شوند را دیدند. در این هنگام جوانی به سوی آنان آمد که شمشیر می‌زد و نفرین و دشنام می‌داد و سخن بسیار می‌گفت .

هاشم به او گفت: در پی این سخن دادرسی و در پی این جنگ حسابرسی است، از خدا بترس که تو به‌سوی پروردگارت باز می‌گردی و او درباره این موضع و آنچه از آن قصد کرده‌ای از تو می‌پرسد. جوان گفت: من به این دلیل با شما پیکار می‌کنم که چنانکه برایم گفته‌اند مولای شما نماز نمی‌گزارد و شما نیز نماز نمی‌گزارید و نیز به این دلیل که مولای شما خلیفه ما را کشته است و شما در کشتن او به وی کمک کرده‌اید! هاشم به او گفت: تو را با پسر عفان چه کار؟ او را یاران محمد، قاریان مردم، پس از بدعت‌هایی که ایجاد کرد و با حکم کتاب مخالفت ورزید، کشته‌اند و یاران محمد همان اهل دین هستند و در اندیشیدن به امور مسلمانان شایسته‌ترند و نمی‌پندارم که امر این امت و امر این دین لحظه‌ای به تو مانده باشد؟ جوان گفت: آری به خدا سوگند دروغ نمی‌گویم که دروغ زیان می‌رساند و سودی ندارد، زشتی آورد و آراسته نکند. پس هاشم به او گفت: این امری است که تو از آن آگاهی نداری، پس آن را به آگاهان به آن بسپار. گفت: به خدا سوگند گمان می‌کنم که اندرز می‌دهی، پس هاشم به او گفت: اما اینکه گفتی مولای ما نماز نمی‌خواند، او اولین کسی است که با رسول الله صلّی الله علیه و آله نماز خواند و آگاه‌ترین فرد در دین خدا، و نزدیک‌ترین آنان به رسول الله صلّی الله علیه و آله است و این کسانی که همراه او می‌بینی، همه از قاریان قرآن هستند که شب‌ها از روی عبادت چشم برهم نمی‌دهند، پس این تیره‌بختان فریب‌خورده، تو را در دینت نفریبند.

جوان گفت: ای بنده خدا، تو را فردی صالح می‌پندارم، به من بگو آیا راه توبه‌ای برای من می‌بینی؟ گفت: بلی، به درگاه خدا توبه کن که توبه‌ات را بپذیرد. راوی گوید: جوان به قصد بازگشت حرکت کرد، مردی از شامیان به او گفت: آن عراقی فریبت داد، گفت: نه بلکه اندرزم داد.

هاشم و یارانش پیکاری سخت کردند تا اینکه نه یا ده نفر را کشت و حارث بن منذر بر او حمله کرد و بر او ضربتی زد که او افتاد و علی علیه السّلام به‌سوی او فرستاد که پرچمت را پیش ببر، پس او به فرستاده گفت: به شکمم نگاه کن، چون نگریست شکمش را دریده دید، پس مردی از بکر بن وائل پرچم را گرفت و هاشم سرش را بلند کرد و عبیدالله بن عمر بن خطاب را در کنارش کشته دید، پس سینه خیز رفت تا اینکه به او نزدیک شد، پس چندان دندان بر سینه او فشرد که تا اینکه دندان‌هایش در پیکر او فرورفت، سپس هاشم درحالی‌که بر روی سینه عبیدالله بن عمر بود، جان سپرد. و آن مرد بکری ضربت خورد و بر زمین افتاد و عبیدالله را دید، پس بر سمت دیگر سینه او دندان فشرد و او نیز جان سپرد و هر دو را بر سینه عبیدالله مرده یافتند.

چون هاشم کشته شد، مردم بر او بی‌تابی بسیار کردند و گروهی از قاریان اسلم نیز از پا درآمدند، پس علی علیه السّلام بر آنان که در اطرافش کشته شده بودند گذشت و فرمود:

خداوند گروه اسلمیان را جزای خیردهد که با چهره‌های تابناک پیرامون هاشم به خاک افتاده شده‌اند.

یزید، عبدالله، بشر، معبد، سفیان و دو پسر صاحب فضیلت هاشم

و گروهی بهمتافته‌ای که اگر روزی تیغ‌های برّان هم در نیام رود، ستایش و یاد آنان از خاطره‌ها نرود.

سپس عبدالله بن هاشم برخاست و پرچم را گرفت.

سپس راوی حدیث را تا این سخن او ادامه داد: پس علی علیه السّلام آنان را به حرکت زودهنگام به‌سوی آن قوم امر کرد، و سپیده‌دم برای نبرد نزد آنان رفت و اهل شام شکست خوردند و عراقیان کشتگان حمص را جمع کردند و شامیان کشتگان عالیه را و عقبه بن ابوسفیان عقب نشینی کرد تا به شام رسد.

سپس علی علیه السّلام به منادی‌اش امر کرد، پس او در میان مردم ندا داد که به‌سوی مصاف خود بیرون بیایید، پس مردم به سمت صفوف خود بیرون آمدند و تا نزدیکی پاس سوم شوم پیکار کردند.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الإرقال ضرب من الجنب و ناقة مرقل و مرقال إذا کانت کثیرة الإرقال و المرقال لقب هاشم بن عتبة الزهری لأن علیا علیه السلام دفع إلیه الرایة یوم صفین فکان یرقل بها إرقالا قوله سامت إلیه الصفوف فی

أکثر النسخ بالسین المهملة من قولهم سامت الإبل و الریح إذا مرت و استمرت أو من قولهم سامت الطیر علی الشی‌ء أی حامت و دامت و فی بعضها بالمعجمة من شاممته أی قاربته قوله فدونک الضب شبهه بالضب لبیان کثرة حقده و شدة عداوته قال الجوهری فی المثل أعق من ضب لأنه ربما أکل حسوله و الضب الحقد تقول أضب فلان علی غل فی قلبه أی أضمره و رجل خب ضب أی جربز مراوغ و قال فی المثل العصا من العصیة أی بعض الأمر من بعض و قال الزمخشری فی المستقصی العصا من العصیة هی فرس جزیمة و العصیة أمها یضرب فی مناسبة الشی‌ء سنخه و کانتا کریمتین و یروی العصا من العصیة و الأفعی بنت حیة و المعنی أن العود الکبیر ینشأ من الصغیر الذی غرس أولا یضرب للشی‌ء الجلیل الذی یکون فی بدئه حقیرا انتهی.

و الثبج بالتحریک ما بین الکاهل إلی الظهر و قال الجوهری النقع محبس الماء و کذلک ما اجتمع فی البئر منه و المنقع الموضع یستنقع فیه الماء و استنقع الماء فی الغدیر أی اجتمع و ثبت و استنقع الشی‌ء فی الماء علی ما لم یسم فاعله و قال الجریال صبغ أحمر عن الأصمعی و جریال الذهب حمرته و الجریال الخمر و جربال الخمر لونها و هنا کنایة عن الدم قوله بأحد من وقع الأثافی لعل المراد بالأثافی هنا السمة التی تکوی بها قال الجوهری المثفاة سمة کالأثافی و فی الأثافی مثل آخر مشهور قال فی المستقصی فی الأمثال رماه الله بثالثة الأثافی یعمد إلی قطعة من الجبل فیضم إلیها حجران ثم ینصب علیها القدر و المراد بثالثتها تلک القطعة و هی مثل لأکبر الشر و أفظعه و قیل معناه أنه رماه بالأثافی أثفیة بعد أثفیة حتی رماه الله بالثالثة فلم یبق غایة و المراد أنه رماه بالشر کله قوله تکثر فی دهشک أی تکثر الکلام فی تحیرک و خوفک و فی بعض النسخ بالسین المهملة و هو النبت لم یبق علیه لون الخضرة و المکان السهل لیس برمل و لا تراب و المرسة الحبل و الجمع مرس و فی بعض الروایات تکثر فی هوسک و تخبط فی دهسک و تنشب فی مرسک و الهوس شدة الأکل و السوق اللین و المشی الذی یعتمد فیه صاحبه علی الأرض و الإفساد و الدوران أو بالتحریک طرف من الجنون.

**[ترجمه]جوهری گوید: ارقال نوعی یورتمه است و ناقه مرقل و مرقال، زمانی گفته می‌شود که شتر بسیار یورتمه رود، و مرقال لقب هاشم بن عقبه زهری است، زیرا علی علیه السّلام در روز صفین پرچم را به او داد و او با آن با حالت دویدن می‌رفت. این سخن او «سامت إلیه الصفوف» در اغلب نسخه‌ها با سین است که برگرفته از این کلام عرب است: سامت الإبل و الریح زمانی‌که گذشت و استمرار داشت یا برگرفته از این کلام آنان است: سامت الطیر علی الشئ یعنی پرنده دور چیزی بچرخد و بر آن تدوام داشته باشد. و در بعضی نسخه‌ها با شین است یعنی به او نزدیک شدم. این سخن او «فدونک الضّب» او را برای بیان کینه زیاد و شدت دشمنی به سوسمار تشبیه کرده است. جوهری گوید: در مثل است: اعقّ من ضبّ، زیرا گاه او آنچه اطراف اوست را می‌خورد و الضب یعنی کینه، می‌گویی: أضب فلان علی غلّ فی قلبه یعنی فلانی کینه‌ای را در دلش پنهان کرد و رجل ضبّ یعنی مرد شیاد حیله‌گر. و گوید: در مثل است: العصا من العصیه و العصیه أمّها، و در تناسب چیزی با شبیه خود و نیکو بودن هر دو مثل زده می‌شود و روایت می‌شود: العصا من العصیّه و الأفعی بنت حیّة و معنی این است که چوب بزرگ از چوب کوچکی که در ابتدا کاشته‌ شده است، نشأت می‌گیرد و برای شئ باارزشی که در ابتدا ناچیز است مثال زده می‌شود. پایان.

والثّبج با حرکت قسمت مابین دوش تا کمر است. و جوهری گوید: النقع یعنی مرداب و نیز آبی که در چاه جمع شود و المنقع جایی است که آب در آن حبس می‌شود و استنقع الماء فی الغدیر یعنی آب در برکه جمع شد و راکد ماند و استنقع الشئ فی الماء بر اساس مبنی للمجهول است. و گوید: الجریال یعنی رنگ قرمز، این از اصمعی است و جریال الذهب یعنی سرخی طلا و الجریال به معنی شراب نیز می‌باشد و جریال االخمر یعنی رنگ شراب و در اینجا کنایه از خون است. این سخن او «بأحّد من وقع الأثافی» شاید مقصود از أثافی در اینجا نشانه‌ای باشد که با آن داغ می‌شود. جوهری گوید: المثفاة نشانه‌ای مانند اثافی است و درباره اثافی مثل مشهور دیگری است که در المستقصی گفته است: در امثال است «رماه الله بثالثة الأثافی» به تکه سنگی از کوه تکیه می‌شود و دو سنگ دیگر به آن اضافه می‌شود، سپس دیگ بر روی آن قرار می‌گیرد و منظور از سومین آن، آن قطعه است و این مثلی است برای بزرگترین و فظیع‌ترین شر و گفته شده معنایش این است که او را سه پایه زد، پایه‌ای بعد از پایه دیگر تا اینکه خداوند او را با پایه سوم زد و پس غایتی نماند و مقصود این است که او را با همه شر و بدی زد. و این سخن او: «تکثر من دهشک» یعنی سخن درباره سرگردانی و ترست را زیاد می‌کنی و در بعضی نسخه‌ها با سین آمده است که آن گیاهی است که رنگ سبز بر آن نمانده‌است. و المکان السمل جایی است که نه شن است و نه خاک، و المرسة یعنی ریسمان و جمع آن مرس است. و در بعضی روایات آمده است: تکثر فی هوسک و تخبط دهسک و تنشب فی مرسک. و هوس شدت خوردن و کشیدن نرم و رفتنی است که صاحب آن در آن بر زمین تکیه می‌کند و تباه کردن و دوران یا با حرکت است یعنی نوعی از جنون است .

**[ترجمه]

باب 14 باب ما ظهر من إعجازه علیه السلام فی بلاد صفین و سائر ما وقع فیها من النوادر

الأخبار

«381»

⁽¹⁾لی، الأمالی للصدوق مَاجِیلَوَیْهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی الصَّلْتِ الْهَرَوِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یُوسُفَ الْفِرْیَابِیِّ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ الْأَوْزَاعِیِّ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی کَثِیرٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: لَمَّا دَخَلَ بِنَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام إِلَی بِلَادِ صِفِّینَ نَزَلَ بِقَرْیَةٍ یُقَالُ لَهَا صَنْدَوْدَاءُ ثُمَّ أَمَرَنَا فَعَبَرْنَا عَنْهَا ثُمَّ عَرَّسَ بِنَا فِی أَرْضٍ بَلْقَعٍ فَقَامَ إِلَیْهِ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُنْزِلُ النَّاسَ عَلَی غَیْرِ مَاءٍ فَقَالَ یَا مَالِکُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ سَیَسْقِینَا فِی هَذَا الْمَکَانِ مَاءً أَعْذَبَ مِنَ الشَّهْدِ وَ أَلْیَنَ مِنَ الزُّبْدِ الزُّلَالِ وَ أَبْرَدَ مِنَ الثَّلْجِ وَ أَصْفَی مِنَ الْیَاقُوتِ فَتَعَجَّبْنَا وَ لَا عَجَبَ مِنْ قَوْلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ثُمَّ أَقْبَلَ یَجُرُّ رِدَاءَهُ وَ بِیَدِهِ سَیْفُهُ حَتَّی وَقَفَ عَلَی أَرْضٍ بَلْقَعٍ فَقَالَ یَا مَالِکُ احْتَفِرْ أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ فَقَالَ مَالِکٌ فَاحْتَفَرْنَا فَإِذَا نَحْنُ بِصَخْرَةٍ سَوْدَاءَ عَظِیمَةٍ فِیهَا حَلْقَةٌ تَبْرُقُ کَاللُّجَیْنِ فَقَالَ لَنَا رُومُوهَا فَرُمْنَاهَا بِأَجْمَعِنَا وَ نَحْنُ مِائَةُ رَجُلٍ فَلَمْ نَسْتَطِعْ أَنْ نُزِیلَهَا عَنْ مَوْضِعِهَا فَدَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَافِعاً یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ یَدْعُو وَ هُوَ یَقُولُ:

1) 381- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 14 من المجلس: 34 من أمالیه ص 155.

طاب طاب مربا بما لم طبیوثا بوثه شتمیا کوبا جاحا نوثا تودیثا برحوثا ⁽¹⁾آمِینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ رَبَّ مُوسَی وَ هَارُونَ ثُمَّ اجْتَذَبَهَا فَرَمَاهَا عَنِ الْعَیْنِ أَرْبَعِینَ ذِرَاعاً قَالَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ فَظَهَرَ لَنَا مَاءٌ أَعْذَبُ مِنَ الشَّهْدِ وَ أَبْرَدُ مِنَ الثَّلْجِ وَ أَصْفَی مِنَ الْیَاقُوتِ فَشَرِبْنَا وَ سُقِینَا ثُمَّ رَدَّ الصَّخْرَةَ وَ أَمَرَنَا أَنْ نَحْثُوَ عَلَیْهَا التُّرَابَ ثُمَّ ارْتَحَلَ وَ سِرْنَا فَمَا سِرْنَا إِلَّا غَیْرَ بَعِیدٍ قَالَ مَنْ مِنْکُمْ یَعْرِفُ مَوْضِعَ الْعَیْنِ فَقُلْنَا کُلُّنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَرَجَعْنَا فَطَلَبْنَا الْعَیْنَ فَخَفِیَ مَکَانُهَا عَلَیْنَا أَشَدَّ خَفَاءٍ فَظَنَنَّا أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَدْ رَهِقَهُ الْعَطَشُ فَأَوْمَأْنَا بِأَطْرَافِنَا فَإِذَا نَحْنُ بِصَوْمَعَةِ رَاهِبٍ فَدَنَوْنَا مِنْهَا فَإِذَا نَحْنُ بِرَاهِبٍ قَدْ سَقَطَتْ حَاجِبَاهُ عَلَی عَیْنَیْهِ مِنَ الْکِبَرِ فَقُلْنَا یَا رَاهِبُ أَ عِنْدَکَ مَاءٌ نَسْقِی مِنْهُ صَاحِبَنَا قَالَ عِنْدِی مَاءٌ قَدِ اسْتَعْذَبْتُهُ مُنْذُ یَوْمَیْنِ فَأَنْزَلَ إِلَیْنَا مَاءً مُرّاً خَشِناً فَقُلْنَا هَذَا قَدِ اسْتَعْذَبْتَهُ مُنْذُ یَوْمَیْنِ فَکَیْفَ وَ لَوْ شَرِبْتَ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی سَقَانَا مِنْهُ صَاحِبُنَا وَ حَدَّثْنَاهُ بِالْأَمْرِ فَقَالَ صَاحِبُکُمْ هَذَا نَبِیٌّ قُلْنَا لَا وَ لَکِنَّهُ وَصِیُّ نَبِیٍّ فَنَزَلَ إِلَیْنَا بَعْدَ وَحْشَتِهِ مِنَّا وَ قَالَ انْطَلِقُوا بِی إِلَی صَاحِبِکُمْ فَانْطَلَقْنَا بِهِ فَلَمَّا بَصُرَ بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ شَمْعُونُ قَالَ الرَّاهِبُ نَعَمْ شَمْعُونُ هَذَا اسْمٌ سَمَّتْنِی بِهِ أُمِّی مَا اطَّلَعَ عَلَیْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ثُمَّ أَنْتَ فَکَیْفَ عَرَفْتَهُ فَأَتِمَّ حَتَّی أُتِمَّهُ لَکَ قَالَ وَ مَا تَشَاءُ یَا شَمْعُونُ قَالَ هَذَا الْعَیْنَ وَ اسْمَهُ قَالَ هَذَا الْعَیْنُ رَاحُومَا وَ هُوَ مِنَ الْجَنَّةِ شَرِبَ مِنْهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَصِیّاً وَ أَنَا آخِرُ الْوَصِیِّینَ شَرِبْتُ مِنْهُ قَالَ الرَّاهِبُ هَکَذَا وَجَدْتُ فِی جَمِیعِ کُتُبِ الْإِنْجِیلِ وَ أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّکَ وَصِیُّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ثُمَّ رَحَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ الرَّاهِبُ یَقْدُمُهُ حَتَّی نَزَلَ بِصِفِّینَ وَ نَزَلَ مَعَهُ بِعَابِدَیْنِ وَ الْتَقَی الصَّفَّانِ فَکَانَ أَوَّلُ مَنْ أَصَابَتْهُ الشَّهَادَةُ الرَّاهِبَ فَنَزَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ عَیْنَاهُ تَهْمِلَانِ وَ هُوَ یَقُولُ الْمَرْءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ الرَّاهِبُ مَعَنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ رَفِیقِی فِی الْجَنَّةِ.

**[ترجمه]امالی صدوق - . شیخ صدوق در حدیث (14) از مجلس: (34) از امالیاش ص 155 روایت کرده است. - :

حبیب بن جهم گوید: چون علی بن ابی طالب علیه السلام ما را ببلاد صفین میبرد در دهی بنام صندودا منزل کرد سپس به ما دستور داد پس از آن ده گذشتیم و ما را در بیابان بیآب فرود آورد. مالک بن حارث اشتر به سوی او برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین مردم را در محل بیآب منزل میدهی؟ فرمود ای مالک براستی خدای عز و جل بزودی در اینجا ما را از آبی سیراب کند که شیرینتر از شکر و نرمتر از کره صاف و سردتر از برف است و زلالتر از یاقوت است، ما تعجب کردیم ولی گفتار امیر المؤمنین تعجبی نداشت، سپس روی کرد درحالیکه رداء از دوش برداشته و شمشیر بدست داشت و آمد سر یک تیکه زمین لخت ایستاد و به مالک گفت با همراهانت اینجا را بکنید مالک گوید: آنجا را کندیم و سنگ سیاه بزرگ دارای حلقه سیمگونی نمایان شد فرمود آن را دور کنید. همگی که صد مرد بدان چسبیدیم و نتوانستیم آن را از جای خود حرکت دهیم امیر المؤمنین نزدیک آمد و دست به دعا برداشت و درحالیکه میفرمود «طاب طاب مر بما لم طیبوثا بوثة شتمیا کوبا جاحا نوثا تودیثا برحوثا آمین آمین رب العالمین رب موسی و هرون» و آن را کشید و از جا کند و چهل ذراع دور انداخت .

مالک بن حارث اشتر گوید: و چشمه آبی شیرینتر از عسل و خنکتر از برف و پاکتر از یاقوت برای ما پدیدار شد از آن نوشیدیم و آب برداشتیم و سپس سنگ را روی آن نهاد و بما دستور داد خاک بر آن انباشتیم.

و از آنجا کوچ کرد و اندکی رفتیم گفت کدام یک از شما جای چشمه را میداند؟ گفتیم یا امیر المؤمنین همه میدانیم برگشتیم و هر چه جستجو کردیم جای آن را ندانستیم، گمان کردیم امیر المؤمنین بسیار تشنه است و باطراف نگریستیم و صومعه راهبی عیان شد، نزدیک آن رفتیم راهبی بود که از پیری ابروانش بر چشمانش افتاده بود، گفتیم ای راهب آبی داری که بمولای خود بنوشانیم گفت آبی دارم که دو روز است آن را خوشگوار کردم آبی برای ما آورد تلخ و بدمزه ، گفتیم این آبی است که از دو روز پیش خوشگوار کردی؟ کاش از آن آبی نوشیده بودی که سرور ما بما داد و داستان آن را برایش باز گفتیم ، گفت این سرور شما پیغمبر است گفتیم: نه، وصی پیغمبر است. پس از آنکه از ما وحشت داشت نزد ما فرود آمد و گفت مرا نزد سرور خود ببرید او را بردیم چون امیر المؤمنین او را دید فرمود شمعون، راهب گفت آری من شمعونم و مادرم مرا بدان نامیده و جز خدا کسی آن را نمیدانست و تو هم دانستی از کجا دانستی؟ اکنون نشانه امامت را تکمیل کن تا من هم ایمان خود را به تو تکمیل کنم. فرمود: ای شمعون چه میخواهی؟ گفت داستان این چشمه و نامش را، فرمود این چشمه «راحوما» نام دارد و از بهشت است و سیصد و سیزده وصی از آن نوشیدهاند و من آخر اوصیائی هستم که از آن نوشیدم راهب گفت در همه کتابهای انجیل چنین دیدهام و گواهی میدهم که معبود حقی جز خدا نیست و محمد رسول خداست و تو وصی محمدی و امیر المؤمنین کوچید و آن راهب همراه او کوچید تا به صفین رسید و در عابدین نزول کرد وقتی دو لشکر بهم رسیدند اولین کسی بود که شربت شهادت نوشید امیر المؤمنین بالینش آمد و اشک از دیدگانش سرازیر بود و میفرمود هر فرد با کسی که او را دوست دارد، راهب در روز قیامت در بهشت رفیق من است .

**[ترجمه]

بیان

البلقع و البلقعة الأرض القفر التی لا ماء بها.

1) 1 کذا.

**[ترجمه]البلقع و البلقعه: زمینی خالی بدون آب است .

**[ترجمه]

«382»

⁽¹⁾یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ عَنْ زَاذَانَ وَ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالُوا کُنَّا مَعَهُ بِصِفِّینَ فَلَمَّا أَنْ صَافَّ مُعَاوِیَةُ أَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ مَیْمَنَتِهِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِی مَیْمَنَتِکَ خَلَلٌ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَی مُقَامِکَ فَرَجَعَ ثُمَّ أَقْبَلَ ثَانِیَةً فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِی مَیْمَنَتِکَ خَلَلٌ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَی مُقَامِکَ فَرَجَعَ ثُمَّ أَتَاهُ ثَالِثَةً کَأَنَّ الْأَرْضَ لَا تَحْمِلُهُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِی مَیْمَنَتِکَ خَلَلٌ فَقَالَ علیه السلام قِفْ فَوَقَفَ فَقَالَ علیه السلام عَلَیَّ بِمَالِکٍ الْأَشْتَرِ فَأَتَاهُ مَالِکٌ فَقَالَ علیه السلام یَا مَالِکُ قَالَ لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ تَرَی مَیْسَرَةَ مُعَاوِیَةَ قَالَ نَعَمْ قَالَ تَرَی صَاحِبَ الْفَرَسِ الْمُعَلَّمِ قَالَ نَعَمْ قَالَ الَّذِی عَلَیْهِ الْقَبَاءُ الْأَحْمَرُ قَالَ نَعَمْ قَالَ انْطَلِقْ فَأْتِنِی بِرَأْسِهِ فَخَرَجَ مَالِکٌ فَدَنَا مِنْهُ وَ ضَرَبَهُ فَسَقَطَ رَأْسُهُ ثُمَّ تَنَاوَلَهُ فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَأَلْقَاهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَأَقْبَلَ عَلِیٌّ علیه السلام عَلَی الرَّجُلِ فَقَالَ نَشَدْتُکَ اللَّهَ هَلْ کُنْتَ إِذْ نَظَرْتَ إِلَی هَذَا فَرَأَیْتَهُ وَ حُلِیَّهُ وَ هُوَ مَلَأَ قَلْبَکَ فَرَأَیْتَ الْخَلَلَ فِی أَصْحَابِکَ قَالَ اللَّهُمَّ نَعَمْ فَأَقْبَلَ عَلِیٌّ عَلَیْنَا وَ نَحْنُ حَوْلَهُ فَقَالَ أَخْبَرَنِی بِهَذَا وَ اللَّهِ رَسُولُ اللَّهِ أَ فَتَرَوْنَهُ بَقِیَ بَعْدَ هَذَا شَیْ‌ءٌ ثُمَّ قَالَ لِلرَّجُلِ ارْجِعْ إِلَی مُقَامِکَ.

**[ترجمه]الخرائج - . راوندی آن را در الخرائج ص 170 روایت کرده است. - :

از زاذان و جمعی از یاران امیر مؤمنان علیه السّلام روایت است که گویند: همراه او در صفین بودیم و زمانی‌که معاویه صفآرایی کرد مردی از جناح راستش آمد و گفت: یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است. فرمود: به‌جای خویش بازگرد، پس او برگشت، سپس بار دیگر آمد و گفت: یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است، فرمود: به‌جای خویش بازگرد، پس او برگشت، سپس برای بار سوم نزد او آمد، گویی که زمین او را حمل نمی‌کرد، پس گفت یا امیر مؤمنان در جناح راستت خللی است، پس امام فرمود: بایست، و او ایستاد، پس فرمود: مالک اشتر نزد من بیاید، پس مالک آمد، امام فرمود: ای مالک، مالک گفت: گوش به فرمانم امیرمؤمنان، فرمود: جناح چپ معاویه را میبینی، پاسخ داد: آری، فرمود: صاحب اسب نشان‌دار را می‌بینی، گفت: آری، فرمود: برو و سر او را برایم بیاور، مالک خارج شد و به او نزدیک شد و بر او ضربتی زد، پس سرش بر زمین افتاد. آن را گرفت و با آن به‌سوی امیرمؤمنان آمد و آن را در مقابل او گذاشت، پس علی علیه السّلام به آن مرد روی کرد و فرمود: خدا را سوگند می‌دهم زمانی‌که به او نگاه می‌کردی و او و جامه‌اش را می‌دیدی درحالی‌که دل تو را پر کردهه بود، در یاران خلل می‌دیدی؟ گفت: بارخدایا آری، پس علی به ما روی کرد و درحالی‌که دور او بودیم فرمود: به خدا سوگند رسول الله صلّی الله علیه و آله این را به من خبر داده‌بود، آیا به نظرتان غیر از این چیزی مانده است؟ سپس به مرد فرمود: به‌جای خویش بازگرد.

**[ترجمه]

«383»

و رواه أیضا الاسکافی المتوفی عام: 240 فی کتاب المغیار و الموازنة، ص 134، ط 1.

و رواه أیضا الخوارزمی فی الفصل: 3 من الفصل 16 من مناقبه، ص 167، ط النجف.

یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام نُرِیدُ صِفِّینَ فَمَرَرْنَا بِکَرْبَلَاءَ فَقَالَ هَذَا مَوْضِعُ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ أَصْحَابِهِ ثُمَّ سِرْنَا حَتَّی انْتَهَیْنَا إِلَی رَاهِبٍ فِی صَوْمَعَتِهِ وَ تَقَطَّعَ النَّاسُ مِنَ الْعَطَشِ وَ شَکَوْا إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام ذَلِکَ وَ أَنَّهُ قَدْ أَخَذَ بِهِمْ طَرِیقاً لَا مَاءَ فِیهِ مِنَ الْبَرِّ

1) 382- و رواه الراوندیّ فی الخرائج ص 170. و ربما یشیر إلی هذا الحدیث ما رواه الطبریّ قبل عنوان: «خبر هاشم بن عتبة ...» من تاریخه: ج 4 ص 29، و فی ط: ج 5 ص 42.

2) 383- و رواه الراوندیّ فی الخرائج ص 199؛ أما التالیین فغیر موجودین فیه. و قریبا منه رواه نصر بن مزاحم «عن عبد العزیز بن سیاه، عن حبیب بن أبی ثابت، عن أبی سعید التیمی [دینار] المعروف بعقیصا ...» کما فی أوائل الجزء الثالث من کتاب صفّین، ص 145، ط مصر. و قریبا منه رواه بسند آخر فی ص 147.

وَ تَرَکَ طَرِیقَ الْفُرَاتِ فَدَنَا مِنَ الرَّاهِبِ فَهَتَفَ بِهِ وَ أَشْرَفَ إِلَیْهِ قَالَ أَ قُرْبَ صَوْمَعَتِکَ مَاءٌ قَالَ لَا فَثَنَّی رَأْسَ بَغْلَتِهِ فَنَزَلَ فِی مَوْضِعٍ فِیهِ رَمْلٌ وَ أَمَرَ النَّاسَ أَنْ یَحْفِرُوا الرَّمْلَ فَحَفَرُوا فَأَصَابُوا تَحْتَهُ صَخْرَةً بَیْضَاءَ فَاجْتَمَعَ ثَلَاثُمِائَةِ رَجُلٍ فَلَمْ یُحَرِّکُوهَا فَقَالَ علیه السلام تَنَحَّوْا فَإِنِّی صَاحِبُهَا ثُمَّ أَدْخَلَ یَدَهُ الْیُمْنَی تَحْتَ الصَّخْرَةِ فَقَلَعَهَا مِنْ مَوْضِعِهَا حَتَّی رَآهَا النَّاسُ عَلَی کَفِّهِ فَوَضَعَهَا نَاحِیَةً فَإِذَا تَحْتَهَا عَیْنُ مَاءٍ أَرَقُّ مِنَ الزُّلَالِ وَ أَعْذَبُ مِنَ الْفُرَاتِ فَشَرِبَ النَّاسُ وَ اسْتَقَوْا وَ تَزَوَّدُوا ثُمَّ رَدَّ الصَّخْرَةَ إِلَی مَوْضِعِهَا وَ جَعَلَ الرَّمْلَ کَمَا کَانَ وَ جَاءَ الرَّاهِبُ فَأَسْلَمَ وَ قَالَ إِنَّ أَبِی أَخْبَرَنِی عَنْ جَدِّهِ وَ کَانَ مِنْ حَوَارِیِّ عِیسَی أَنَّ تَحْتَ هَذَا الرَّمْلِ عَیْنُ مَاءٍ وَ أَنَّهُ لَا یَسْتَنْبِطُهَا إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ وَ قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام أَ تَأْذَنُ لِی أَنْ أَصْحَبَکَ فِی وَجْهِکَ هَذَا قَالَ علیه السلام الْزَمْنِی وَ دَعَا لَهُ فَفَعَلَ فَلَمَّا کَانَ لَیْلَةُ الْهَرِیرِ قُتِلَ الرَّاهِبُ فَدَفَنَهُ بِیَدِهِ وَ قَالَ علیه السلام لَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ وَ إِلَی مَنْزِلِهِ فِی الْجَنَّةِ وَ دَرَجَتِهِ الَّتِی أَکْرَمَهُ اللَّهُ بِهَا.

**[ترجمه]خرائج - . راوندی در الخرائج: 199 روایت کرده است. اما دو روایت بعد در آن موجود نیست و نزدیک به آن را نصر بن مزاحم در اوائل جلد سوم از کتاب صفین: 145، چاپ مصر روایت کرده است، و نزدیک به آن را با سندی دیگر در ص 147 روایت کرده است.

اسکافی متوفی (240) نیز آن را در کتاب المعیار و الموازنه: 134، چاپ اول روایت کرده است.

خوارزمی نیز آن را در فصل (3) از فصل (16) از مناقبش ص 167، چاپ نجف روایت کرده است. - :

از ابوسعید عقیصا روایت است که گوید: همراه علی علیه السّلام به قصد صفین از کربلا گذر کردیم، پس فرمود: این محل حسین و یاران اوست. سپس حرکت کردیم تا به راهبی در صومعه‌ای رسیدیم و مردم از شدت تشنگی از پا درآمدند و از آن و اینکه راهی در بیابان بر آنان در پیش گرفته است که آب ندارد و راه فرات را رها کرده است نزد علی علیه السّلام شکایت کردند، پس به راهب نزدیک شد و او را صدا کرد و به او نگریست و فرمود: آیا نزدیکی صومعه‌ات آبی یافت می‌شود؟ گفت: خیر، پس سر استرش را خم کرد و در جایی شنی فرود آمد و بر مردم امر کرد که شن را حفر کنند، پس آنان کندند و در زیر آن به تخته سنی سفید رسیدند و سیصد مرد جمع شدند، اما نتوانستند آن را حرکت بدهند، پس امام علیه السّلام فرمود: کنار بروید که من صاحب آن هستم، پس دست راستش را زیر آن سنگ فرو کرد و آن را از جایش کند، طوری‌که مردم آن را بر کف دست او دیدند. آن را گوشه‌ای گذاشت و زیر آن چشمه آبی رقیق‌تر از زلال و شیرین‌تر از فرات بود. پس مردم نوشیدند و سیراب شدند و از آن توشه برگرفتند، سپس امام علیه السّلام صخره را به محل آن بازگرداند و شن را چنانکه بود قرار داد و راهب آمد و اسلام آورد و گفت: پدرم از جدش که از حواریون عیسی بود به من خبر داده است که زیر این شن چشمه آبی است و جز نبی یا وصی نبی آن را بیرون نمی‌آورد و به علی علیه السّلام گفت: آیا به من اجازه می‌دهی که در این مسیرت همراهی‌ات کنم، فرمود: همراه شو، و برای او دعا کرد، پس او چنین کرد و چون شب هریر شد راهب کشته شد و امام او را با دست خود دفن کرد و فرمود: گویی من به او و به جایگاه او در بهشت و درجه‌ای که خداوند او را به آن گرامی داشته است، می‌نگرم.

**[ترجمه]

«384»

یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا طَالَ الْمُقَامُ بِصِفِّینَ شَکَوْا إِلَیْهِ نَفَادَ الزَّادِ وَ الْعَلَفِ بِحَیْثُ لَمْ یَجِدْ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ شَیْئاً یُؤْکَلُ فَقَالَ علیه السلام طِیبُوا نَفْساً فَإِنَّ غَداً یَصِلُ إِلَیْکُمْ مَا یَکْفِیکُمْ فَلَمَّا أَصْبَحُوا وَ تَقَاضَوْهُ صَعِدَ علیه السلام عَلَی تَلٍّ کَانَ هُنَاکَ وَ دَعَا بِدُعَاءٍ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ یُطْعِمَهُمْ وَ یَعْلِفَ دَوَابَّهُمْ ثُمَّ نَزَلَ وَ رَجَعَ إِلَی مَکَانِهِ فَمَا اسْتَقَرَّ إِلَّا وَ قَدْ أَقْبَلَتِ الْعِیرُ بَعْدَ الْعِیرِ عَلَیْهَا اللُّحْمَانُ وَ التَّمْرُ وَ الدَّقِیقُ وَ الْمِیَرُ بِحَیْثُ امْتَلَأَتْ بِهَا الْبَرَارِی وَ فَرَّغَ أَصْحَابُ الْجِمَالِ جَمِیعَ الْأَحْمَالِ مِنَ الْأَطْعِمَةِ وَ جَمِیعَ مَا مَعَهُمْ مِنْ عَلَفِ الدَّوَابِّ وَ غَیْرِهَا مِنَ الثِّیَابِ وَ جِلَالِ الدَّوَابِّ وَ جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُونَ إِلَیْهِ حَتَّی الْخَیْطَ وَ الْمِخْیَطَ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَ لَمْ یَدْرِ أَحَدٌ مِنْ أَیِّ الْبِقَاعِ وَرَدُوا مِنَ الْإِنْسِ أَمْ مِنَ الْجِنِّ وَ تَعَجَّبَ النَّاسُ مِنْ ذَلِکَ.

**[ترجمه]خرائج: روایت است زمانی‌که اقامت در صفین طولانی شد، از پایان گرفتن آذوقه و علف به او شکایت کردند، طوری‌که هیچ‌یک از یارانش چیزی نمی‌یافتند که بخورند، پس امام علیه السّلام فرمود: آسوده باشید که فردا چیزی‌که برای شما کافی باشد، به شما می‌رسد و چون صبح کردند، آن را تقاضا کردند، پس امام علیه السّلام بر روی تپه‌ای که آنجا بود بالا رفت و با دعایی از خداوند طلب کرد که آنان را اطعام کند و به چهارپایانشان علف دهد، سپس پایین آمد و به مکان خویش بازگشت و هنوز مستقر نشده بود که کاروانی در پی کاروان رسید که بر آنها گوشت، خرما، آرد و آذوقه بود به‌گونه‌ای که بیابانها از آنها پر شد و صاحبان شترها همه بارها اعم از طعام و تمامی آنچه که از علف چارپایان و جز آن از لباس، جل چارپایان با آنان بود و جمیع آنچه که به آن نیاز داشتند، حتی نخ و سوزن را خالی کردند، سپس رفتند و کسی ندانست از چه سرزمینی وارد شدند، انسان بودند یا جن و مردم از آن در شگفت شدند.

**[ترجمه]

«385»

یج، الخرائج و الجرائح رَوَی عَلِیُّ بْنُ حَسَّانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یُرِیدُ صِفِّینَ فَلَمَّا عَبَرَ الْفُرَاتَ وَ قَرُبَ مِنَ الْجَبَلِ وَ حَضَرَ وَقْتُ صَلَاةِ الْعَصْرِ أَمْعَنَ بَعِیداً ثُمَّ تَوَضَّأَ فَأَذَّنَ فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الْأَذَانِ انْفَلَقَ الْجَبَلُ عَنْ هَامَةٍ بَیْضَاءَ وَ لِحْیَةٍ وَ وَجْهٍ أَبْیَضَ فَقَالَ

السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ مَرْحَباً بِوَصِیِّ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ وَ قَائِدِ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَخِی شَمْعُونَ بْنَ حَمُّونَ الصَّفَا وَصِیَّ رُوحِ الْقُدُسِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ کَیْفَ حَالُکَ قَالَ بِخَیْرٍ یَرْحَمُکَ اللَّهُ أَنَا مُنْتَظِرٌ نُزُولَ رُوحِ الْقُدُسِ فَاصْبِرْ یَا أَخِی عَلَی مَا أَنْتَ عَلَیْهِ مِنَ الْأَذَی فَاصْبِرْ یَا أَخِی حَتَّی تَلْقَی الْحَبِیبَ غَداً فَلَمْ أَعْلَمْ أَحَداً أَحْسَنَ بَلَاءً فِی اللَّهِ مِنْکُمْ وَ لَا أَعْظَمَ ثَوَاباً وَ لَا أَرْفَعَ مَکَاناً وَ قَدْ رَأَیْتُ مَا لَقِیَ أَصْحَابُکَ بِالْأَمْسِ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَإِنَّهُمْ نُشِرُوا بِالْمَنَاشِیرِ وَ صُلِبُوا عَلَی الْخُشُبِ فَلَوْ تَعْلَمُ تِلْکَ الْوُجُوهُ الْمَارِقَةُ الْمُفَارِقَةُ لَکَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهَا مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَ السَّخَطِ وَ النَّکَالِ لَأَقْصَرَتْ وَ لَوْ تَعْلَمُ هَذِهِ الْوُجُوهُ الْمُتَمَنِّیَةُ بِکَ مَا لَهَا مِنَ الثَّوَابِ فِی طَاعَتِکَ لَتَمَنَّتْ أَنْ تُقْرَضَ بِالْمَقَارِیضِ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ قَالَ وَ الْتَأَمَ عَلَیْهِ الْجَبَلُ وَ خَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی الْقِتَالِ فَسَأَلَهُ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ وَ مَالِکٌ الْأَشْتَرُ وَ هَاشِمُ بْنُ عُتْبَةَ بْنِ أَبِی وَقَّاصٍ وَ أَبُو أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیُّ وَ قَیْسُ بْنُ سَعْدٍ الْأَنْصَارِیُّ وَ عَمْرُو بْنُ الْحَمِقِ الْخُزَاعِیُّ وَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ الرَّجُلِ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ شَمْعُونُ بْنُ حَمُّونَ الصَّفَا وَ کَانُوا قَدْ سَمِعُوا کَلَامَهُمَا فَازْدَادُوا بَصِیرَةً فِی الْمُجَاهَدَةِ مَعَهُ وَ قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَ أَبُو أَیُّوبَ بِأُمَّهَاتِنَا وَ آبَائِنَا نَفْدِیکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَوَ اللَّهِ لَنَنْصُرَنَّکَ کَمَا نَصَرْنَا أَخَاکَ رَسُولَ اللَّهِ وَ اللَّهِ مَا تَأَخَّرَ عَنْکَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ إِلَّا شَقِیٌّ فَدَعَا لَهُمَا بِالْخَیْرِ.

**[ترجمه]خرائج:امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان به قصد صفین خارج شد و چون از فرات عبور کرد و به کوه نزدیک شد و وقت نماز عصر رسید، حضرت به مکان دوری رفت و اذان گفت، چون از گفتن اذان فارغ شد مردی با سر و روی سپید به سوی کوه روی آورد و گفت : سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو باد، آفرین بر وصیّ خاتم پیامبران و پیشوای سپید رویان و سیّد اوصیاء. امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: سلام بر تو برادرم شمعون بن حمون صفا و وصی روح القدس عیسی بن مریم حالت چطور است؟ عرض کرد: خوب است، رحمت خدا بر تو باد من منتظر نزول روح القدس هستم، برادرم صبور باش بر آزاری که میبینی صبور باش تا فردا با حبیب دیدار کنی که من کسی را که امتحان و گرفتاریش در راه خدای عزّ و جلّ بیشتر و پاداشش نکوتر و مقام و منزلتش نزد خدا بالاتر از تو باشد سراغ ندارم. برادرم ! آنچه که یارانت دیروز از بنی اسرائیل کشیدند را دیدهای با ارّه دو نیمشان میکردند، و بچهار میخ میکشیدند و اگر این چهرههای بدبخت و زشت میدانستند آن عذاب و عاقبت شومی را که در جنگ با تو در انتظار آنهاست هر آینه در این کار کوتاه میآمدند و اگر این چهرههای سفید و نورانی میدانستند آن پاداشی را که در طاعت تو برایشان آماده گشته هر آینه دوست میداشتند که با قیچی ریز ریز شوند، درود و رحمت و برکات خداوند بر تو باد. سپس از جایی که بود غایب شد و علی علیه السلام به سوی پیکار خارج شد.

عمّار بن یاسر، مالک اشتر، هاشم بن عتبه بن ابو وقّاص، ابو ایّوب انصاری، قیس بن سعد انصاری و عمرو بن حمق خزاعی و عبادة بن صامت درباره ان مرد از او سؤال کردند. حضرت فرمود: او شمعون بن حمون صفا است، و سخن آن دو را شنیده بودند پس بصیرتشان در جهاد همراه او زیاد شد. و عباده بن صامت و ابو ایوب عرض کردند: پدر و مادرمان فدای تو یا امیر مؤمنان بخدا سوگند ما به همان صورت که برادرت رسول خدا صلّی الله علیه و آله را یاری دادیم تو را یاری خواهیم داد، و هیچ یک از مهاجرین و انصار جز آن کس که شقی و بدبخت است از تو سر پیچی نکند. پس او برای آنان دعای خیر نمود.

**[ترجمه]

«386»

⁽¹⁾جا، المجالس للمفید عَلِیُّ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصْفَهَانِیِّ عَنِ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ [بْنِ] یَسَارٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِلْحٍ عَنْ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِی صَادِقٍ عَنْ مُزَاحِمِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ شُعَیْبِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ قَیْسٍ مَوْلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مِثْلَهُ.

**[ترجمه]مجالس مفید - . شیخ مفید در مجلس(12) از امالیاش ص 105 روایت کرد. - :

علی بن بلال، از علی بن عبدالله اصفهانی، از ثقفی، از اسماعیل بن یسار، از عبدالله بن ملح، از عبدالوهاب بن ابراهیم، از ابوصادق، از مزاحم بن عبدالوارث، از محمد بن زکریا، از شعیب بن واقد، از محمد بن سهل، از پدرش، از قیس، غلام علی بن ابی طالب علیه السّلام مشابه آن را آورده است.

**[ترجمه]

«387»

و تقدم أیضا بسند آخر عن کتاب صفّین فی أواسط الباب: 12 تحت الرقم: 334 ص 506 ط الکمبانیّ.

و بعض کلام أمیر المؤمنین المذکور فیه رواه السیّد الرضیّ فی المختار: 42 و ما بعده من قصار نهج البلاغة.

و رواه أیضا الشیخ الطوسیّ بسند آخر فی الحدیث 2 من المجلس 9 من الجزء الثانی من أمالیه.

شی، تفسیر العیاشی عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ قَالَ: لَمَّا أَقْبَلَ النَّاسُ مَعَ أَمِیرِ

1) ٣٨٦ - رواه الشیخ المفید قدس سره فی المجلس: (١٢) من أمالیه ص ١٠٥.

2) 387- رواه العیّاشیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة: 91 من سورة التوبة من تفسیره: ج 2 ص 103. و رواه عنه السیّد البحرانیّ فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیر البرهان: ج 2 ص 150، ط 2. و رواه أیضا الطبریّ عن أبی مخنف عن عبد الرحمن بن جندب، عن أبیه فی أواخر حوادث سنة 37 من تاریخه: ج 1، ص 3345، و فی ط: ج 4 ص 43، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 5 ص 60.

الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ صِفِّینَ أَقْبَلْنَا مَعَهُ فَأَخَذَ طَرِیقاً غَیْرَ طَرِیقِنَا الَّذِی أَقْبَلْنَا فِیهِ حَتَّی إِذَا جُزْنَا النُّخَیْلَةَ وَ رَأَیْنَا أَبْیَاتَ الْکُوفَةِ إِذَا شَیْخٌ جَالِسٌ فِی ظِلِّ بَیْتٍ عَلَی وَجْهِهِ أَثَرُ الْمَرَضِ فَأَقْبَلَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ نَحْنُ مَعَهُ حَتَّی سَلَّمَ عَلَیْهِ وَ سَلَّمْنَا مَعَهُ فَرَدَّ رَدّاً حَسَناً فَظَنَنَّا أَنَّهُ قَدْ عَرَفَهُ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا لِی أَرَی وَجْهَکَ مُنْکَسِراً مُصْفَارّاً فَمِمَّ ذَاکَ أَ مِنْ مَرَضٍ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَعَلَّکَ کَرِهْتَهُ فَقَالَ مَا أُحِبُّ أَنَّهُ یَعْتَرِینِی وَ لَکِنْ أَحْتَسِبُ الْخَیْرَ فِیمَا أَصَابَنِی ⁽¹⁾

و قریبا منه رواه الاسکافی المتوفی عام: 240 فی کتاب المعیار ص 192، ط 1.

قَالَ فَأَبْشِرْ بِرَحْمَةِ اللَّهِ وَ غُفْرَانِ ذَنْبِکَ فَمَنْ أَنْتَ یَا عَبْدَ اللَّهِ قَالَ أَنَا صَالِحُ بْنُ سُلَیْمٍ قَالَ مِمَّنْ قَالَ أَمَّا الْأَصْلُ فَمِنْ سَلَامَانِ بْنِ طَیٍّ وَ أَمَّا الْجِوَارُ وَ الدَّعْوَةُ فَمِنْ بَنِی سُلَیْمِ بْنِ مَنْصُورٍ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا أَحْسَنَ اسْمَکَ وَ اسْمَ أَبِیکَ وَ اسْمَ أَجْدَادِکَ وَ اسْمَ مَنِ اعْتَزَیْتَ إِلَیْهِ فَهَلْ شَهِدْتَ مَعَنَا غَزَاتَنَا هَذِهِ فَقَالَ لَا وَ لَقَدْ أَرَدْتُهَا وَ لَکِنْ مَا تَرَی فِیَّ مِنْ لَجَبِ الْحُمَّی خَذَلَنِی عَنْهَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لَیْسَ عَلَی الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَی

1) 1 کذا فی أصلی، و فی تاریخ الطبریّ: «قال ما أحبّ أنّه بغیری. قال: أ لیس احتسابا للخیر فیما أصابک منه؟ قال: بلی. قال: فابشر برحمة ربک ...».

الْمَرْضی وَ لا عَلَی الَّذِینَ لا یَجِدُونَ إِلَی آخِرِ الْآیَةِ مِنْ سُورَةِ الْبَرَاءَةِ ثُمَّ قَالَ فَخَبِّرْنِی مَا قَوْلُ النَّاسِ فِیمَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ مِنْهُمُ الْمَسْرُورُ وَ الْمَحْبُورُ فِیمَا کَانَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ وَ هُمْ أَغَشُّ النَّاسِ لَکَ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ قَالَ وَ مِنْهُمُ الْکَاسِفُ الْآسِفُ ⁽¹⁾

«العاصف ...».

لِمَا کَانَ مِنْ ذَلِکَ وَ أُولَئِکَ نُصَحَاءُ النَّاسِ لَکَ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ وَ لَکِنْ لَا یَدَعُ عَلَی الْعَبْدِ ذَنْباً إِلَّا حَطَّهُ وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْیَدِ وَ الرِّجْلِ وَ إِنَّ اللَّهَ لَیُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّیَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ عَالَماً جَمّاً مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی - . عیاشی آن را در تفسیر آیه 91 از سوره توبه از تفسیرش: ج2، ص 103 روایت کرده است. و سید بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج2، 150، چاپ2 روایت کرده است.

طبری نیز آن را در اواخر حوادث سال 37 از تاریخش: ج1، ص3345، و در ط: ج4 ص43، و در چاپ جدید بیروت: ج5 ص 60 روایت کرده است.

و با سند دیگرش از کتاب صفین در اواسط باب: 12 ذیل شماره 334 ص 506 چاپ کمپانی ذکر شد.

و بخشی از کلام مذکور امام در آن را سید رضی در مختار 42 و مابعد آن از قصار نهج البلاغه روایت کرده است.

و شیخ طوسی نیز آن را با سندی دیگر در حدیث 2 از مجلس 9 از جلد دوم از امالیاش روایت کرده است. - :

عبدالرحمن بن جندب گوید: زمانی‌که مردم به‌همراه امیرمؤمنان علیه السّلام از صفین آمدند، ما همراه او راهی غیر از راهی که از آن آمدیم درپیش گرفتیم، تا اینکه از نخیله گذشتیم و خانه‌های کوفه را دیدیم، با پیرمردی روبه‌رو شدیم که در سایه خانه‌ای نشسته و بر صورتش اثر بیماری بود پس امیرمؤمنان به او روی کرد و ما نیز همراه او بودیم، بر او سلام کرد و ما نیز همراه او سلام دادیم و آن مرد به نیکویی پاسخ داد، پس گمان کردیم که وی را شناخته است، پس امیرمؤمنان علیه السّلام به او گفت: چه می‌شود که چهره‌ات را شکسته و زردرنگ می‌بینم، از چیست؟ آیا از بیماری است؟ پاسخ داد: آری، پرسید: شاید از آن اکراه داری؟ گفت: دوست دارم که مرا رها کند، اما گمان می‌کنم خیر در چیزی است که به من رسیده است. گفت: رحمت خدا و آمرزش گناهت را به تو بشارت می‌دهم، تو کیستی ای بنده خدا؟ گفت: من صالح بن سلیم هستم. فرمود: از کیستی؟ پاسخ داد: اصلم از سلامان بن طی است اما جوار و دعوت از بنی سلیم بن منصور است. پس امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: چه نیکوست نامت و نام پدرت و نام اجدادت و نام کسی‌که به او افتخار کردی، آیا با ما در این نبردمان شرکت کردی؟ گفت: خیر، خواستم اما این فشار تبی که بر من می‌بینی مرا از آن بازداشت، پس امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: «لَّیْسَ عَلَی الضُّعَفَاء وَلاَ عَلَی الْمَرْضَی وَلاَ عَلَی الَّذِینَ لاَ یَجِدُونَ مَا یُنفِقُونَ» {بر ناتوانان و بر بیماران و بر کسانی که چیزی نمی‏یابند [تا در راه جهاد ] خرج کنند} تا پایان آیه. سپس فرمود: به من بگو سخن مردم درباره آنچه که مابین ما و اهل شام بود چیست؟ گفت: برخی از آنها از آنچه که مابین شما و آنان بود، شاد و خرسندند و آنان فریبکارترین مردم نسبت به تو هستند. امام فرمود: راست گفتی، ادامه داد و برخی از آنها به خاطر آنچه که بود اندوهگین و متأسف هستند و اینان ناصحان مردم هستند، امام علیه السّلام به او فرمود: راست گفتی، خدا آنچه که از آن شکایت داری (بیماری) را موجب کاستن گناهانت قرار داد. در بیماری پاداشی نیست، اما هیچ گناهی بر بنده نمی‌گذارد مگر اینکه آن را از بین می‌برد و همانا پاداش در گفتار به زبان و کردار با دست‌ها و قدم‌هاست و خداوند به‌خاطر نیت راست و درون پاک، هرکس از بندگانش را که بخواهد وارد بهشت می‌کند.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری حبرنی هذا الأمر أی سرنی و قال رجل کاسف البال أی سیئ الحال و کاسف الوجه أی عابس و الجم الکثیر.

**[ترجمه]جوهری گوید: حبرنی هذا الأمر یعنی این مسأله مرا شاد کرد و گوید: رجل کاسف البال یعنی مرد بدحال و کاسف الوجه یعنی عبوس، والجمّ یعنی بسیار.

**[ترجمه]

«388»

⁽²⁾یل، الفضائل لابن شاذان فض، کتاب الروضة بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا سَارَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام إِلَی صِفِّینَ وَقَفَ بِالْفُرَاتِ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَیْنَ الْمَخَاضُ فَقَالُوا أَنْتَ أَعْلَمُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ امْضِ إِلَی هَذَا التَّلِّ وَ نَادِ یَا جلند [جُلَنْدَی] أَیْنَ الْمَخَاضُ قَالَ فَصَارَ حَتَّی وصلت تل [وَصَلَ إِلَی التَّلِ] وَ نَادَی یَا جلند [جُلَنْدَی] فَأَجَابَهُ مِنْ تَحْتِ الْأَرْضِ خَلْقٌ کَثِیرٌ قَالَ فَبُهِتَ وَ لَمْ یَعْلَمْ مَا یَصْنَعُ فَأَتَی إِلَی الْإِمَامِ وَ قَالَ یَا مَوْلَایَ جَاوَبَنِی خَلْقٌ کَثِیرٌ فَقَالَ یَا قَنْبَرُ امْضِ وَ قُلْ یَا جلند [جُلَنْدَی] بْنَ کِرْکِرَ أَیْنَ الْمَخَاضُ قَالَ فَکَلَّمَهُ وَاحِدٌ وَ قَالَ وَیْلَکُمْ مَنْ عَرَفَ اسْمِی وَ اسْمَ أَبِی وَ أَنَا فِی هَذَا الْمَکَانِ وَ قَدْ بَقِیَ قِحْفُ رَأْسِی عَظْمَ نَخِرٍ رَمِیمٍ وَ لِی ثَلَاثُ آلَافِ سَنَةٍ مَا یَعْلَمُ الْمَخَاضَ هُوَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ مِنِّی یَا وَیْلَکُمْ مَا أَعْمَی قُلُوبَکُمْ وَ أَضْعَفَ نُفُوسَکُمْ وَیْلَکُمْ امْضُوا إِلَیْهِ وَ اتَّبِعُوهُ فَأَیْنَ خَاضَ خُوضُوا مَعَهُ فَإِنَّهُ أَشْرَفُ الْخَلْقِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

1) 1 هذا هو الصواب المذکور فی تفسیر البرهان، و فی ط الکمبانیّ من البحار:

2) 388- الفضائل لشاذان بن جبرائیل ط النجف ص 14. مع مغایرات غیر یسیرة فی اللفظ، هذا و مؤلّفه مجهول الهویة.

**[ترجمه]فضائل و الروضه - . الفضائل شاذان بن جبرئیل، چاپ نجف ص 14 - : با اسنادی که به عمار بن یاسر نسبت می‌دهد، گوید: زمانی‌که امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام به‌سوی صفین حرکت کرد، بر فرات ایستاد و به یارانش گفت: مخاض کجاست؟ گفتند: تو آگاه‌تری ای امیرمؤمنان، پس به یکی از یارانش گفت: به‌سوی این تپه برو و ندا بده ای صخره مخاض کجاست؟ راوی ادامه داد: پس او رفت تا به تپه رسید و ندا داد ای صخره، پس از زیر زمین به او پاسخ داد: خلقتی فراوان. گفت: پس او مبهوت شد و ندانست چه باید انجام دهد، پس نزد امام علیه السّلام آمد و گفت: ای مولای من! خلقی فراوان پاسخ دادند. پس امام فرمود: ای قنبر برو و بگو: ای جلند بن کرکر مخاض کجاست؟ گفت: چون به او گفت خشمگین شد و گفت: وای بر شما چه کسی اسم مرا و اسم پدرم را می‌داند درحالی‌که من در این مکان هستم و پوست سرم، استخوان کرم‌خورده پوسیدهای باقی مانده‌است و سه هزار سال دارم، نمیدانم مخاض کجاست؟ او به خدا سوگند از من آگاه‌تر است، وای بر شما چه نابیناست دل‌های شما و چه ضعیف است نفسهایتان، وای بر شما! به‌سوی او بروید و از او دنباله‌روی کنید و هرجا وارد شد، همراه او وارد شوید که او شریف‌ترین مردم بعد از رسول الله صلّی الله علیه و آله است.

**[ترجمه]

بیان

مخاض الماء الموضع الذی یجوز الناس فیه مشاة و رکبانا.

**[ترجمه]مخاض آب: جایی‌است که مردم پیاده و سواره در آن مُجاز هستند.

**[ترجمه]

«389»

⁽¹⁾یل، الفضائل لابن شاذان فض، کتاب الروضة بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام مِنْ صِفِّینَ فَعَطِشَ الْجَیْشُ وَ لَمْ یَکُنْ بِتِلْکَ الْأَرْضِ مَاءٌ فَشَکَوْا ذَلِکَ إِلَی وَارِثِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فَجَعَلَ یَدُورُ فِی تِلْکَ الْأَرْضِ إِلَی أَنِ اسْتَبْطَنَ الْبَرَّ فَرَأَی صَخْرَةً عَظِیمَةً فَوَقَفَ عَلَیْهَا وَ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الصَّخْرَةُ فَقَالَتِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا وَارِثَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فَقَالَ لَهَا أَیْنَ الْمَاءُ قَالَ تَحْتِی یَا وَصِیَّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله قَالَ فَأَخْبَرَ النَّاسَ بِمَا قَالَتِ الصَّخْرَةُ لَهُ قَالَ فَانْکَبُّوا إِلَیْهَا بِمِائَةِ نَفَرٍ فَعَجَزُوا أَنْ یُحَرِّکُوهَا فَعِنْدَ ذَلِکَ قَالَ علیه السلام إِلَیْکُمْ عَنْهَا ثُمَّ إِنَّهُ علیه السلام وَقَفَ عَلَیْهَا وَ حَرَّکَ شَفَتَیْهِ وَ دَفَعَهَا بِیَدِهِ فَانْقَلَبَتْ کَلَمْحِ الْبَصَرِ وَ إِذَا تَحْتَهَا عَیْنُ مَاءٍ أَحْلَی مِنَ الْعَسَلِ وَ أَبْرَدُ مِنَ الثَّلْجِ فَسَقَوُا الْمُسْلِمِینَ وَ سَقَوْا خُیُولَهُمْ وَ أَکْثَرُوا مِنَ الْمَاءِ ثُمَّ إِنَّهُ علیه السلام أَقْبَلَ إِلَی الصَّخْرَةِ وَ قَالَ لَهَا عُودِی إِلَی مَوْضِعِکِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَجَعَلَتْ تَدُورُ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ کَالْکُرَةِ فِی الْمَیْدَانِ حَتَّی أَطْبَقَتْ عَلَی الْعَیْنِ ثُمَّ رَجَعُوا وَ رَحَلُوا عَنْهَا.

**[ترجمه]فضائل، روضه - . در الفضائل روایتی با این متن نیافتم ولی در ص 107 چیزی نزدیک به آن را روایت کرده است. - : با اسنادی که به ابن عباس نسبت می‌دهد، گوید: همراه علی بن ابی طالب علیه السّلام از صفین برگشتیم، لشکر تشنه شد و در آن سرزمین آبی نبود، پس نزد وارث علم نبوت از آن شکایت کردند، و او شروع به چرخیدن در آن سرزمین کرد تا اینکه وارد صحرا شد، پس صخره بزرگی دید، بر روی آن ایستاد و فرمود: سلام بر تو ای صخره، صخره گفت: سلام بر تو ای وارث علم نبوت، امام فرمود: آب کجاست؟ پاسخ داد: در زیر من است ای وصی محمد. راوی ادامه داد: امام مردم از آنچه که صخره گفت باخبر کرد، ادامه داد: با صد نفر مشغول آن شدند، اما نتوانستند آن را حرکت دهند، در این هنگام علی علیه السّلام فرمود: از آن دور شوید، سپس بر آن ایستاد و با لبش آن را تکان داد و با دستش حرکت داد، پس مانند پلک برهم زدن غلتید و در زیر آن چشمه آبی بود که از عسل شیرین‌تر و از برف سردتر بود، مسلمانان و اسبان از آن نوشیدند و در آب زیادهروی کردند، سپس امام علیه السّلام به‌سوی صخره رفت و به او گفت: به مکان خویش بازگرد. ابن عباس گوید: پس مانند توپی در میدان شروع به دوران در زمین کرد تا اینکه بر روی چشمه واقع شد، سپس برگشتند و از آنجا سفر کردند.

**[ترجمه]

«390»

⁽²⁾یج، الخرائج و الجرائح عَنْ أَبِی هَاشِمٍ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام قَالَ: لَمَّا فَرَغَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنْ صِفِّینَ وَقَفَ عَلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ قَالَ أَیُّهَا الْوَادِی مَنْ أَنَا فَاضْطَرَبَ وَ تَشَقَّقَتْ أَمْوَاجُهُ وَ قَدْ نَظَرَ النَّاسُ فَسَمِعُوا مِنَ الْفُرَاتِ صَوْتاً أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ.

**[ترجمه]خرائج - . قطب الدین راوندی آن را در کتاب الخرائج روایت کرده است. - :

صادق علیه السّلام فرمود: زمانی‌که علی علیه السّلام از صفین فارغ شد، بر ساحل فرات ایستاد و فرمود: ای وادی، من کیستم؟ پس او برآشفت و امواجش شکافته شد، درحالی‌که مردم نگاه می‌کردند و از فرات صدای أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمداً رسول الله و أن علیاً امیرالمؤمنین حجه الله علی خلقه را شنیدند.

**[ترجمه]

«391»

⁽³⁾یج، الخرائج و الجرائح عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّکْسَکِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیه السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا قَدِمَ مِنْ صِفِّینَ وَقَفَ عَلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ ثُمَّ انْتَزَعَ سَهْماً مِنْ کِنَانَتِهِ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْهَا قَضِیباً أَصْفَرَ فَضَرَبَ بِهِ الْفُرَاتَ وَ قَالَ

1) 389- لم أجد فی الفضائل روایة بهذا النصّ إلّا أنّه فی ص 107 ذکر ما یقرب منه.

2) 390- رواه القطب الدین الراوندیّ رحمه اللّه فی کتاب الخرائج.

3) 391- رواهما قطب الدین الراوندیّ فی کتاب الخرائج. و رواه مسندا الشیخ منتجب الدین رحمه اللّه فی الحکایة الأولی من خاتمة أربعینه ص 75.

انْفَجِرِی فَانْفَجَرَتْ اثْنَتا عَشْرَةَ عَیْناً کُلُّ عَیْنٍ کَالطَّوْدِ وَ النَّاسُ یَنْظُرُونَ إِلَیْهِ ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلَامٍ لَمْ یَفْهَمُوهُ فَأَقْبَلَتِ الْحِیتَانُ رَافِعَةً رُءُوسَهَا بِالتَّهْلِیلِ وَ التَّکْبِیرِ وَ قَالَتِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ فِی أَرْضِهِ وَ یَا عَیْنَ اللَّهِ فِی عِبَادِهِ خَذَلَکَ قَوْمُکَ بِصِفِّینَ کَمَا خَذَلَ هَارُونَ بْنَ عِمْرَانَ قَوْمُهُ فَقَالَ لَهُمْ أَ سَمِعْتُمْ قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَهَذِهِ آیَةٌ لِی عَلَیْکُمْ وَ قَدْ أَشْهَدْتُکُمْ عَلَیْهِ.

**[ترجمه]خرائج - . قطب الدین راوندی آن دو را در کتاب الخرائج روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام از پدرش فرمود: علی علیه السّلام زمانی‌که از صفین آمد، بر ساحل فرات ایستاد، سپس تیری از تیردانش جدا کرد و تیری زردرنگ از آن رها کرد و با آن بر فرات زد و فرمود: بجوش، پس دوازده چشمه جوشیدن گرفت که هر چشمه مانند کوه بود و مردم درحال نگریستن به او بودند، سپس سخنی گفت که آن را نمی‌فهمیدند، پس دو نهنگی که سرشان را با تهلیل و تکبیر بلند کرده بودند، روی آوردند و گفتند: سلام بر تو ای حجت خدا بر خلقش در زمین و ای چشم خدا در میان بندگانش، قومت تو را در صفین رها کردند چنان که هارون بن عمران را قومش رها کردند. پس به آنان فرمود: آیا شنیدید؟ گفتند: بلی، فرمود: پس این آیتی برای من بر شماست و من شما را بر آن شاهد گرفته‌ام.

**[ترجمه]

«392»

⁽¹⁾یج، الخرائج و الجرائح عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ زَیْدٍ قَالَ: کُنْتُ حَاجّاً إِلَی بَیْتِ اللَّهِ فَبَیْنَا أَنَا فِی الطَّوَافِ إِذْ رَأَیْتُ جَارِیَتَیْنِ عِنْدَ الرُّکْنِ الْیَمَانِیِّ تَقُولُ إِحْدَاهُمَا لِلْأُخْرَی لَا وَ حَقِّ الْمُنْتَجَبِ لِلْوَصِیَّةِ وَ الْقَاسِمِ بِالسَّوِیَّةِ وَ الْعَادِلِ فِی الْقَضِیَّةِ بَعْلِ فَاطِمَةَ الزَّکِیَّةِ الرَّضِیَّةِ الْمَرْضِیَّةِ مَا کَانَ کَذَا فَقُلْتُ مَنْ هَذَا الْمَنْعُوتُ فَقَالَتْ هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَلَمُ الْأَعْلَامِ وَ بَابُ الْأَحْکَامِ قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ رَبَّانِیُّ الْأُمَّةِ قُلْتُ مِنْ أَیْنَ تَعْرِفِینَهُ قَالَتْ کَیْفَ لَا أَعْرِفُهُ وَ قَدْ قُتِلَ أَبِی بَیْنَ یَدَیْهِ بِصِفِّینَ وَ لَقَدْ دَخَلَ عَلَی أُمِّی لَمَّا رَجَعَ فَقَالَ یَا أُمَّ الْأَیْتَامِ کَیْفَ أَصْبَحْتِ قَالَتْ بِخَیْرٍ ثُمَّ أَخْرَجَتْنِی وَ أُخْتِی هَذِهِ إِلَیْهِ وَ کَانَ قَدْ رَکِبَتْنِی مِنَ الْجُدَرِیِّ مَا ذَهَبَ بِهِ بَصَرِی فَلَمَّا نَظَرَ علیه السلام إِلَیَّ تَأَوَّهَ وَ قَالَ:

مَا إِنْ تَأَوَّهْتُ مِنْ شَیْ‌ءٍ رُزِئْتُ بِهِ***کَمَا تَأَوَّهْتُ لِلْأَطْفَالِ فِی الصِّغَرِ

قَدْ مَاتَ وَالِدُهُمْ مَنْ کَانَ یَکْفُلُهُمْ***فِی النَّائِبَاتِ وَ فِی الْأَسْفَارِ وَ الْحَضَرِ

ثُمَّ أَمَرَّ یَدَهُ الْمُبَارَکَةَ عَلَی وَجْهِی فَانْفَتَحَتْ عَیْنِی لِوَقْتِی وَ سَاعَتِی فَوَ اللَّهِ إِنِّی لَأَنْظُرُ إِلَی الْجَمَلِ الشَّارِدِ فِی اللَّیْلَةِ الْمُظْلِمَةِ بِبَرَکَتِهِ علیه السلام.

1) 392- رواهما قطب الدین الراوندیّ فی کتاب الخرائج. و رواه مسندا الشیخ منتجب الدین رحمه اللّه فی الحکایة الأولی من خاتمة أربعینه ص 75.

**[ترجمه]خرائج - . قطب الدین راوندی آن دو را در کتاب الخرائج روایت کرده است. و شیخ منتجب الدین راوندی نیز آن را در حکایت اول از پایان حکایت اربعین ص 75 روایت کرده است. - :

عبدالواحد⁭ بن ⁭زید گوید: در حج بیت الله بودم و در⁭حالی⁭که در طواف بود دو دخترک را کنار رکن یمانی دیدم که یکی از آنها به دیگری می⁭گفت: نه و حق برگزیده برای وصیت، و تقسیمکننده با برابری، عادل در قضاوت، همسر فاطمه پاک راضیه مرضیه چنین نبود. گفتم کسی که وصفش کردی کیست؟ گفت: امیرمؤمنان علی بن ابوطالب علیه السّلام شناس شناسان، دروازه احکام، قسیم بهشت و آتش و ربّانی امت است، گفتم: او را از کجا می⁭شناسی؟ گفت: چگونه او را نشناسم درحالی⁭که پدرم در صفین در حضور او کشته شد و زمانی⁭که بازگشت بر مادرم وارد شد و فرمود ای مادر یتیمان چگونه هستی؟ مادرم پاسخ داد: خوبم سپس مرا و این خواهرم را به سوی او بیرون برد، درحالی⁭که به میزانی آبله بر من غالب شده بود که بینایی⁭ام را گرفته بود پس چون امام به من نظر کرد آه کشید و فرمود:

اگر از آن چیزی که به آن گرفتار شدم، چنانکه برای کودکان آه کشیده⁭ام، آه نکشیده⁭ام.

پدرشان وفات کرده است کیست که در حوادث، و در سفر و حضر آنان را کفالت کند.

سپس دست مبارکش را بر صورتم کشید و در آن ساعت و لحظه چشمانم گشوده شد، و به خدا سوگند به برکت او در شب تاریک شتر رمیده را می⁭بینم .

**[ترجمه]

باب 15 باب ما جری بین معاویة و عمرو بن العاص فی [التحامل علی] علی علیه السلام

الأخبار

«393»

⁽¹⁾لی، الأمالی للصدوق الْقَطَّانُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ زِیَادٍ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ عَدِیٍّ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ یُونُسَ بْنِ أَبِی إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الصَّقْرِ عَنْ عَدِیِّ بْنِ أَرْطَاةَ قَالَ: قَالَ مُعَاوِیَةُ یَوْماً لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَیُّنَا أَدْهَی قَالَ عَمْرٌو أَنَا لِلْبَدِیهَةِ وَ أَنْتَ لِلرَّوِیَّةِ قَالَ مُعَاوِیَةُ قَضَیْتَ لِی عَلَی نَفْسِکَ وَ أَنَا أَدْهَی مِنْکَ فِی الْبَدِیهَةِ قَالَ عَمْرٌو فَأَیْنَ کَانَ دَهَاؤُکَ یَوْمَ رَفَعْتُ الْمَصَاحِفَ قَالَ بِهَا غَلَبْتَنِی یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَ فَلَا أَسْأَلُکَ عَنْ شَیْ‌ءٍ تَصْدُقُنِی فِیهِ قَالَ وَ اللَّهِ إِنَّ الْکَذِبَ لَقَبِیحٌ فَاسْأَلْ عَمَّا بَدَا لَکَ أَصْدُقْکَ فَقَالَ هَلْ غَشَشْتَنِی مُنْذُ نَصَحْتَنِی قَالَ لَا قَالَ بَلَی وَ اللَّهِ لَقَدْ غَشَشْتَنِی أَمَا إِنِّی لَا أَقُولُ فِی کُلِّ الْمَوَاطِنِ وَ لَکِنْ فِی مَوْطِنٍ وَاحِدٍ قَالَ وَ أَیُّ مَوْطِنٍ قَالَ یَوْمَ دَعَانِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ لِلْمُبَارَزَةِ فَاسْتَشَرْتُکَ فَقُلْتُ مَا تَرَی یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتَ کُفْوٌ کَرِیمٌ فَأَشَرْتَ عَلَیَّ بِمُبَارَزَتِهِ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ مَنْ هُوَ فَعَلِمْتُ أَنَّکَ غَشَشْتَنِی قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ دَعَاکَ رَجُلٌ إِلَی مُبَارَزَةٍ عَظِیمُ الشَّرَفِ جَلِیلُ الْخَطَرِ وَ کُنْتَ مِنْ مُبَارَزَتِهِ

1) 393- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی الحدیث: 5 من المجلس: 17 من أمالیه ص 69.

عَلَی إِحْدَی الحسنین [الْحُسْنَیَیْنِ] إِمَّا أَنْ تَقْتُلَهُ فَتَکُونَ قَدْ قَتَلْتَ قِتَالَ الْأَقْرَانِ وَ تَزْدَادُ بِهِ شَرَفاً إِلَی شَرَفِکَ وَ تَخْلُو بِمُلْکِکَ وَ إِمَّا أَنْ تَعْجَلَ إِلَی مُرَافَقَةِ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً قَالَ مُعَاوِیَةُ هَذِهِ شَرٌّ مِنَ الْأُولَی وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنِّی لَوْ قَتَلْتُهُ دَخَلْتُ النَّارَ وَ لَوْ قَتَلَنِی دَخَلْتُ النَّارَ قَالَ لَهُ عَمْرٌو فَمَا حَمَلَکَ عَلَی قِتَالِهِ قَالَ الْمُلْکُ عَقِیمٌ وَ لَنْ یَسْمَعَهَا مِنِّی أَحَدٌ بَعْدَکَ.

**[ترجمه]امالی صدوق - . شیخ صدوق آن را در حدیث 5 از مجلس 17 از امالیاش ص 69 روایت کرده است. - :

یک روز معاویه به عمرو عاص گفت:

ای ابا عبد اللّه کدام ما زیرکتریم؟ عمرو گفت: من مرد بدیهه هستم و تو مرد اندیشه. معاویه گفت به نفع من قضاوت کردی و من در بدیهه هم از تو زیرکترم. عمرو گفت: این زیرکی تو روز بالا بردن قرآنها کجا بود؟ گفت: تو در آن بر من غلبه کردی و اکنون میخواهم از تو چیزی بپرسم و در جواب با من راست بگو. گفت: بخدا دروغ زشت است هر چه خواهی بپرس که با تو راست گویم. معاویه گفت: از روزی که با من همراه شدی به من دغلی کردی یا نه؟ گفت: نه. گفت بخدا سوگند به من دغل کردهای، نمیگویم در همه میدانها ولی در یک میدان. گفت: کدام میدان؟ گفت: روزی که علی بن ابی طالب مرا به میدان خود طلبید با تو مشورت کردم و گفتم چه رأی میدهی؟ گفتی همآوردت کریم است و بمن نظر دادی که بمیدان او بروم و تو او را بخوبی میشناختی و من دانستم که با من دغلی کردی. گفت: ای امیر المؤمنین مردی عظیم الشرف و بلند مقام تو را بمبارزه دعوت کرده بود و یکی از دو سرانجام خوش را داشتی یا او را میکشتی و پهلوانی میکردی و شرف بر شرفت میافزود و در سلطنت خود بیرقیب میشدی و یا به همراهی شهیدان و صالحان که چه خوب رفیقانند میشتافتی. معاویه گفت این از اولی بدتر است بخدا من میدانستم که اگر او را بکشم بدوزخ میروم و اگر هم مرا بکشد بدوزخ میروم. عمرو گفت: پس چه باعث بود که با او بجنگی؟ گفت ملک عقیم است و نباید این سخن را از من جز تو کسی بشنود.

**[ترجمه]

«394»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْوَلِیدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: اسْتَأْذَنَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ اسْتَضْحَکَ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو مَا أَضْحَکَکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَدَامَ اللَّهُ سُرُورَکَ قَالَ ذَکَرْتُ ابْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ قَدْ غَشِیَکَ بِسَیْفِهِ فَاتَّقَیْتَهُ وَ وَلَّیْتَ فَقَالَ أَ تَشْمَتُ بِی یَا مُعَاوِیَةُ فَأَعْجَبُ مِنْ هَذَا یَوْمٌ دَعَاکَ إِلَی الْبِرَازِ فَالْتَمَعَ لَوْنُکَ وَ أَطَّتْ أَضْلَاعُکَ وَ انْتَفَخَ سَحْرُکَ وَ اللَّهِ لَوْ بَارَزْتَهُ لَأَوْجَعَ قَذَالَکَ وَ أَیْتَمَ عِیَالَکَ وَ بَزَّکَ سُلْطَانَکَ وَ أَنْشَأَ عَمْرٌو یَقُولُ: مُعَاوِیَ لَا تُشْمِتْ بِفَارِسِ بُهْمَةٍ***لَقِیَ فَارِساً لَا تَعْتَلِیهِ الْفَوَارِسُ

مُعَاوِیَ لَوْ أَبْصَرْتَ فِی الْحَرْبِ مُقْبِلًا***أَبَا حَسَنٍ تَهْوِی عَلَیْکَ الْوَسَاوِسُ

وَ أَیْقَنْتَ أَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَ أَنَّهُ*** لِنَفْسِکَ إِنْ لَمْ تُمْعِنِ الرَّکْضَ خَالِسٌ

دَعَاکَ فَصُمَّتْ دُونَهُ الْأُذُنُ إِذْ دَعَا***وَ نَفْسُکَ قَدْ ضَاقَتْ عَلَیْهَا الْأَمَالِسُ

أَ تُشْمِتُ بِی أَنْ نَالَنِی حَدُّ رُمْحِهِ***وَ عَضَّضَنِی نَابٌ مِنَ الْحَرْبِ نَاهِسٌ

فَأَیُّ امْرِئٍ لَاقَاهُ لَمْ یَلْقَ شِلْوَهُ***بِمُعْتَرَکٍ تُسْفَی عَلَیْهِ الرَّوَامِسُ

أَبَی اللَّهُ إِلَّا أَنَّهُ لَیْثُ غَابَةٍ***أَبُو أَشْبُلٍ تُهْدَی إِلَیْهِ الْفَرَائِسُ

فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ فَأَرْهِجْ عَجَاجَةً***وَ إِلَّا فَتِلْکَ التُّرَّهَاتُ الْبَسَابِسُ

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ مَهْلًا یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ وَ لَا کُلَّ هَذَا قَالَ أَنْتَ اسْتَدْعَیْتَهُ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طائفه آن را در حدیث 30 از جلد 5 از امالیاش: ج1 ص 134 روایت کرده است. - :

مفید از محمد بن عمران، از محمد بن اسحاق از ولید⁭ بن⁭ محمد بن اسحاق از پدرش گوید:

عمرو بن عاص اذن ورود بر معاویه بن ابوسفیان را خواست و چون بر او وارد شد معاویه بر او خندید، عمرو⁭ به او گفت: ای امیرمؤمنان خداوند شادی⁭ات را پایدار کند چه چیزی تو را به خنده آورده است؟ گفت: پسر ابوطالب به خاطرم آمد درحالی⁭که با شمشیرش به سوی تو آمد و پس ترسیدی و پشت کردی. گفت: ای معاویه بر من شاد می⁭شوی؟ آیا عجیب⁭تر از اینکه روزی تو را به هماوردی خواند پس رنگت دگرگون شد و چهار ستونت به لرزه درآمد و رگ⁭های گردنت باد کرد به خدا سوگند اگر او هماورد می⁭شدی پس سرت را به درد می⁭آورد، فرزندانت را یتیم می⁭کرد و برسلطنتت غالب می⁭شد و سرود:

ای معاویه با سوارکاری که با همت با سواری روبرو شد که سواران بر او برتری ندارند شاد نباش.

ای معاویه اگر در جنگ ابوالحسن را روی کننده دیدی وسوسه⁭ها بر تو سقوط می⁭کنند.

و یقین می⁭یابی که مرگ حق است و گر چه بسیار خوب به دویدن بپردازی تو را می⁭رباید.

تو را فرا می⁭خواند و گوش بر غیر او خاموش است آنگاه که صدا کند و صحراهای خشک بر جانت تنگ می⁭شود.

آیا مرا شمامتت می⁭کنی که لبه نیزه او مرا دربرگرفت و دندان گزندهای از جنگ بر من فرو رفت.

پس کیست که با او دیدار کند و با عضو جداشده خود در معرکهای که بادهای سهمگین بر آن میوزد روبه⁭رو نشود .

خدا خواست که او شیر بیشه، پدر شیربچهگان باشد که شکارها به⁭سوی او هدایت می⁭شوند.

پس تو اگر در شک بودی، گرد و غبار جنگ به پا کن و در غیر این⁭صورت آنها مزخرفاتی باطل است.

معاویه گفت: فرصت بده ای ابوعبدالله، نیازی به این همه نبود!، گفت: تو آن را خواستی.

**[ترجمه]

بیان

استضحک لعله مبالغة فی الضحک أو أراد أن یضحک عمرا

1) 394- رواه شیخ الطائفة فی الحدیث: 30 من الجزء 5 من أمالیه: ج 1 ص 134.

و التمع لونه ذهب و تغیر و أط الرجل و نحوه یئط أطیطا صوت و یقال للجبان انتفخ سحرک أی رئتک و بزه سلبه.

و قال الجوهری البهمة بالضم الفارس الذی لا یدری من أین یؤتی من شدة بأسه و یقال أیضا للجیش بهمة و منه قولهم فلان فارس بهمة و لیث غابة.

و فی القاموس الإملیس و بهاء الفلاة لیس بها نبات و الجمع أمالیس و أمالس شاذ و قال نهس اللحم کمنع و سمع أخذ بمقدم أسنانه و نتفه و قال الشلو بالکسر العضو و الجسد من کل شی‌ء کالشلا و کل مسلوح أکل منه شی‌ء و بقیت منه بقیة و قال الروامس الریاح الدوافن للآبار و قال أرهج أثار الغبار و قال العجاج الغبار و قال الترهة کقبرة الباطل و قال الترهات البسابس و بالإضافة الباطل.

**[ترجمه]استحضک شاید مبالغه⁭ای در خنده باشد یا خواسته است که عمرو را به خنده آورد، التمع لونه یعنی رنگش رفت و دگرگون شد. اطّ الرجل و مانند آن یئط اطیطاٌ: یعنی صدا داد. و به ترسو گفته می⁭شود: انتفح سحرک یعنی ریه⁭ات باد کرد. و بزّه: یعنی آن را گرفت و ربود.

جوهری گوید: البهمة با ضمّه: سواری است که به خاطر شدت قدرتش فهمیده نمی⁭شود از کجا حمله میکند و به لشکر نیز بهمه گفته می⁭شود و از این است کلام عرب: فلانی اسبسواری بهمة و شیر جنگل از آن است.

و در قاموس آمده است: إملیس و بهاء دشت خالی از گیاه است و جمع آن امالیس است و امالس شاذ است. و ⁭گوید: نهس اللحم بر وزن منع و سمع: گرفتن گوشت با دندان⁭های پیشین و کندن آن است و گوید: شلو با کسره: عضو جسد از هر چیزی است مانند شلا، و هر رهاشدهای

است که بخشی از او خورده شود و بقیه آن باقی مانده است. گوید: الروامس بادهای دفنکننده چاه⁭هاست. و گوید: أرهج: یعنی غبار بر پا کرد. و عجاج یعنی غبار، و الترهة بر وزن قبّرة یعنی باطل و گوید: الترهات البسابس و با اضافه یعنی باطل.

**[ترجمه]

«395»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة: لَمَّا عَزَمَ مُعَاوِیَةُ عَلَی قِتَالِ عَلِیٍّ علیه السلام شَاوَرَ فِیهِ ثِقَاتِهِ وَ أَهْلَ وُدِّهِ فَقَالُوا هَذَا أَمْرٌ عَظِیمٌ لَا یَتِمُّ إِلَّا بِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَإِنَّهُ قَرِیعُ زَمَانِهِ فِی الدَّهَاءِ وَ الْمَکْرِ وَ قُلُوبُ أَهْلِ الشَّامِ مَائِلَةٌ إِلَیْهِ وَ هُوَ یَخْدَعُ وَ لَا یُخْدَعُ فَقَالَ صَدَقْتُمْ وَ لَکِنَّهُ یُحِبُّ عَلِیّاً فَأَخَافُ أَنْ یَمْتَنِعَ فَقَالُوا رَغِّبْهُ بِالْمَالِ وَ أَعْطِهِ مِصْرَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ خَلِیفَةِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ إِمَامِ الْمُسْلِمِینَ وَ خَلِیفَةِ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِینَ ذِی النُّورَیْنِ خَتَنِ الْمُصْطَفَی عَلَی ابْنَتَیْهِ وَ صَاحِبِ جَیْشِ الْعُسْرَةِ وَ بِئْرِ رُومَةَ الْمَعْدُومِ النَّاصِرِ الْکَثِیرِ الْخَاذِلِ الْمَحْصُورِ فِی مَنْزِلِهِ الْمَقْتُولِ عَطَشاً وَ ظُلْماً فِی مِحْرَابِهِ الْمُعَذَّبِ بِأَسْیَافِ الْفَسَقَةِ إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ثِقَتِهِ وَ أَمِیرِ عَسْکَرِهِ بِذَاتِ السَّلَاسِلِ الْمُعَظَّمِ رَأْیُهُ الْمُفَخَّمِ تَدْبِیرُهُ أَمَّا بَعْدُ فَلَنْ یَخْفَی عَلَیْکَ احْتِرَاقُ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ وَ فَجْعَتُهُمْ بِقَتْلِ عُثْمَانَ وَ مَا ارْتَکَبَهُ جَارُهُ بَغْیاً وَ حَسَداً وَ امْتِنَاعُهُ عَنْ نُصْرَتِهِ وَ خِذْلَانُهُ إِیَّاهُ حَتَّی قُتِلَ فِی مِحْرَابِهِ فَیَا لَهَا

1) 395- ذکره الاربلی رحمه اللّه فیما ساقه من قضایا صفّین فی أواسط قضایاها من کتاب کشف الغمّة: ج 1، ص 254.

مُصِیبَةً عَمَّتِ النَّاسَ وَ فَرَضَتْ عَلَیْهِمْ طَلَبَ دَمِهِ مِنْ قَتَلَتِهِ وَ أَنَا أَدْعُوکَ إِلَی الْحَظِّ الْأَجْزَلِ مِنَ الثَّوَابِ وَ النَّصِیبِ الْأَوْفَرِ مِنْ حُسْنِ الْمَآبِ بِقِتَالِ مَنْ آوَی قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مِنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَصَلَ کِتَابُکَ فَقَرَأْتُهُ وَ فَهِمْتُهُ فَأَمَّا مَا دَعَوْتَنِی إِلَیْهِ مِنْ قِتَالِ عَلِیٍّ فَقَدْ دَعَوْتَنِی وَ اللَّهِ إِلَی خَلْعِ رِبْقَةِ الْإِسْلَامِ مِنْ عُنُقِی وَ التَّهَوُّرِ فِی الضَّلَالَةِ مَعَکَ وَ إِعَانَتِی إِیَّاکَ عَلَی الْبَاطِلِ وَ اخْتَرَاطِ السَّیْفِ فِی وَجْهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ هُوَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَصِیُّهُ وَ وَارِثُهُ وَ قَاضِی دَیْنِهِ وَ مُنْجِزُ وَعْدِهِ وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ أَبُو السِّبْطَیْنِ سَیِّدَیْ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّکَ خَلِیفَةُ عُثْمَانَ صَدَقْتَ وَ لَکِنْ تَبَیَّنَ الْیَوْمَ عَزْلُکَ مِنْ خِلَافَتِهِ وَ قَدْ بُویِعَ لِغَیْرِهِ فَزَالَتْ خِلَافَتُکَ وَ أَمَّا مَا عَظَّمْتَنِی بِهِ وَ نَسَبْتَنِی إِلَیْهِ مِنْ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنِّی صَاحِبُ جَیْشِهِ فَلَا أَغْتَرُّ بِالتَّزْکِیَةِ وَ لَا أَمِیلُ بِهَا عَنِ الْمِلَّةِ وَ أَمَّا مَا نَسَبْتَ أَبَا الْحَسَنِ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَصِیَّهُ إِلَی الْبَغْیِ وَ الْحَسَدِ لِعُثْمَانَ وَ سَمَّیْتَ الصَّحَابَةَ فَسَقَةً وَ زَعَمْتَ أَنَّهُ أَشْلَاهُمْ عَلَی قَتْلِهِ فَهَذَا کَذِبٌ وَ غَوَایَةٌ وَیْحَکَ یَا مُعَاوِیَةُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ بَذَلَ نَفْسَهُ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَاتَ عَلَی فِرَاشِهِ وَ هُوَ صَاحِبُ السَّبْقِ إِلَی الْإِسْلَامِ وَ الْهِجْرَةِ وَ قَالَ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله هُوَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ وَ هُوَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ قَالَ فِیهِ یَوْمَ الْغَدِیرِ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ وَ قَالَ فِیهِ یَوْمَ خَیْبَرَ لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً رَجُلًا یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ

وَ قَالَ فِیهِ یَوْمَ الطَّیْرِ اللَّهُمَّ ائْتِنِی بِأَحَبِّ خَلْقِکَ إِلَیْکَ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ وَ إِلَیَّ وَ إِلَیَّ وَ قَالَ فِیهِ یَوْمَ النَّضِیرِ عَلِیٌّ إِمَامُ الْبَرَرَةِ وَ قَاتِلُ الْفَجَرَةِ مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ وَ قَالَ فِیهِ عَلِیٌّ وَلِیُّکُمْ بَعْدِی وَ أَکَّدَ الْقَوْلَ عَلَیَّ وَ عَلَیْکَ وَ عَلَی جَمِیعِ الْمُسْلِمِینَ وَ قَالَ إِنِّی مُخْلِفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی وَ قَالَ أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا وَ قَدْ عَلِمْتَ یَا مُعَاوِیَةُ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْآیَاتِ الْمَتْلُوَّاتِ فِی فَضَائِلِهِ الَّتِی لَا یَشْرَکُهُ فِیهَا أَحَدٌ کَقَوْلِهِ تَعَالَی یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ کَقَوْلِهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ کَقَوْلِهِ أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ کَقَوْلِهِ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ وَ کَقَوْلِهِ قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ مَا تَرْضَی أَنْ یَکُونَ سِلْمُکَ سِلْمِی وَ حَرْبُکَ حَرْبِی وَ تَکُونَ أَخِی وَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ یَا أَبَا الْحَسَنِ مَنْ أَحَبَّکَ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَبْغَضَکَ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَ مَنْ أَحَبَّکَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَ مَنْ أَبْغَضَکَ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ وَ کِتَابُکَ یَا مُعَاوِیَةُ الَّذِی هَذَا جَوَابُهُ لَیْسَ مِمَّا یَنْخَدِعُ بِهِ مَنْ لَهُ عَقْلٌ وَ دِینٌ وَ السَّلَامُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ یُعْرِضُ عَلَیْهِ الْأَمْوَالَ وَ الْوِلَایَاتِ وَ کَتَبَ فِی آخِرِ کِتَابِهِ

جَهِلْتَ وَ لَمْ تَعْلَمْ مَحَلَّکَ عِنْدَنَا***فَأَرْسَلْتَ شَیْئاً مِنْ خِطَابٍ وَ مَا تَدْرِی

فَثِقْ بِالَّذِی عِنْدِی لَکَ الْیَوْمَ آنِفاً***مِنَ الْعِزِّ وَ الْإِکْرَامِ وَ الْجَاهِ وَ النَّصْرِ

فَأَکْتُبُ عَهْداً تَرْتَضِیهِ مُؤَکَّداً***وَ أَشْفَعُهُ بِالْبَذْلِ مِنِّی وَ بِالْبِرِّ

فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَمْرٌو بِأَبْیَاتٍ لَیْسَ بِالشِّعْرِ الْجَیِّدِ یَطْلُبُ فِیهَا مِصْرَ ⁽¹⁾وَ أَوَّلُهَا:

1) 1 هذا کان مؤخرا فی أصلی فقدمناه لکونه أوفق، و القصة ذکرها الخوارزمی حرفیة فی الفصل الثالث من الفصل 16 من مناقب أمیر المؤمنین علیه السلام ص 129.

أَبَی الْقَلْبُ مِنِّی أَنْ أُخَادَعَ بِالْمَکْرِ*** بِقَتْلِ ابْنِ عَفَّانَ أُجَرُّ إِلَی الْکُفْرِ

فَکَتَبَ لَهُ مُعَاوِیَةُ بِذَلِکَ وَ أَنْفَذَهُ إِلَیْهِ فَفَکَّرَ عَمْرٌو وَ لَمْ یَدْرِ مَا یَصْنَعُ وَ ذَهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ فَقَالَ:

تَطَاوَلَ لَیْلِی بِالْهُمُومِ الطَّوَارِقِ***وَ صَافَحْتُ مِنْ دَهْرِی وُجُوهَ الْبَوَائِقِ

أَ أَخْدَعُهُ وَ الْخَدْعُ مِنِّی سَجِیَّةٌ***أَمْ أُعْطِیهِ مِنْ نَفْسِی نَصِیحَةَ وَامِقٍ

أَمْ أَقْعُدُ فِی بَیْتِی وَ فِی ذَاکَ رَاحَةٌ*** لِشَیْخٍ یَخَافُ الْمَوْتَ فِی کُلِّ شَارِقٍ

فَلَمَّا أَصْبَحَ دَعَا مَوْلَاهُ وَرْدَانَ وَ کَانَ عَاقِلًا فَشَاوَرَهُ فِی ذَلِکَ فَقَالَ وَرْدَانُ إِنَّ مَعَ عَلِیٍّ آخِرَةً وَ لَا دُنْیَا مَعَهُ وَ هِیَ الَّتِی تَبْقَی لَکَ وَ تَبْقَی فِیهَا وَ إِنَّ مَعَ مُعَاوِیَةَ دُنْیَا وَ لَا آخِرَةَ مَعَهُ وَ هِیَ الَّتِی لَا تَبْقَی عَلَی أَحَدٍ فَاخْتَرْ مَا شِئْتَ فَتَبَسَّمَ عَمْرٌو وَ قَالَ:

یَا قَاتَلَ اللَّهُ وَرْدَاناً وَ فِطْنَتَهُ***لَقَدْ أَصَابَ الَّذِی فِی الْقَلْبِ وَرْدَانُ

لَمَّا تَعَرَّضَتِ الدُّنْیَا عَرَضْتُ لَهَا***بِحِرْصِ نَفْسِی وَ فِی الْأَطْبَاعِ إِدْهَانٌ

نَفْسٌ تَعُفُّ وَ أُخْرَی الْحِرْصُ یَغْلِبُهَا***وَ الْمَرْءُ یَأْکُلُ نَتْناً وَ هُوَ غَرْثَانٌ

أَمَّا عَلِیٌّ فَدِینٌ لَیْسَ یَشْرَکُهُ***دُنْیَا وَ ذَاکَ لَهُ دُنْیَا وَ سُلْطَانٌ

فَاخْتَرْتُ مِنْ طَمَعِی دُنْیَا عَلَی بَصَرِی***وَ مَا مَعِی بِالَّذِی أَخْتَارُ بُرْهَانٌ

إِنِّی لَأَعْرِفُ مَا فِیهَا وَ أُبْصِرُهُ***وَ فِیَّ أَیْضاً لِمَا أَهْوَاهُ أَلْوَانٌ

لَکِنَّ نَفْسِی تُحِبُّ الْعَیْشَ فِی شَرَفٍ***وَ لَیْسَ یَرْضَی بِذُلِّ الْعَیْشِ إِنْسَانٌ

ثُمَّ إِنَّ عَمْراً رَحَلَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَمَنَعَهُ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ وَ وَرْدَانُ فَلَمْ یَمْتَنِعْ فَلَمَّا بَلَغَ مَفْرِقَ الطَّرِیقَیْنِ الشَّامِ وَ الْعِرَاقِ قَالَ لَهُ وَرْدَانُ طَرِیقُ الْعِرَاقِ طَرِیقُ الْآخِرَةِ وَ طَرِیقُ الشَّامِ طَرِیقُ الدُّنْیَا فَأَیَّهُمَا تَسْلُکُ قَالَ طَرِیقَ الشَّامِ.

**[ترجمه]کشف الغمّه - . اربلی در اثنای آنچه که از قضایای صفین ذکر کرده است از کتاب کشف الغمه: ج1، ص254 روایت کرده است. - : زمانی⁭که معاویه بر جنگ با علی علیه السّلام تصمیم گرفت در خصوص آن با معتمدان و دوستان خود مشورت کرد پس به او گفتند: این کار بزرگی است جز با عمرو بن عاص صورت نمی⁭گیرد که او در زیرکی و مگر یگانه روزگار است و دل⁭های شامیان هواخواه است، نیرنگ می⁭زند و نیرنگ نمی⁭خورد. معاویه گفت: راست می⁭گویید اما او دوستدار علی است می⁭ترسم امتناع کند، گفتند: او را با پول ترغیب کن و مصر را به او ببخش پس برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان جانشین عثمان بن عفان امام مسلمانان و جانشین فرستاده پروردگار جهانیان ذوالنورین داماد مصطفی با دو دخترش، و صاحب لشکر عسره، و بئر روحه، از بین رفته، یاریکننده بسیار، حصر شده در منزل خویش، کشته شده از روی عطش و ظلم در محراب خویش، تعذیب شده با شمشیر فاسقان به عمرو بن عاص صحابی رسول⁭الله، معتمد و امیر لشکر او در ذات السلاسل، بزرگرأی، و صاحب تدبیر فخیم، اما بعد سوختن دل مؤمنان و درد آنان از قتل عثمان از تو پوشیده نیست، و آنچه که همسایه او از روی ستم و حسد انجام داد، امتناع او از یاری وی و ترک کردن وی تا اینکه در محراب خویش کشته شود بر تو پوشیده نیست، شگفتا از مصیبتی که مردم را فرا گرفت و خونخواهی از قاتلان او را بر آنان واجب ساخت و من تو را به بهره وافر از ثواب و نصیب فراوان از حسن عاقبت با نبرد با کسی که به قاتلان عثمان پناه داد، فرا می⁭خوانم.

و عمرو بن عاص برایش نوشت: از عمرو بن عاص صحابی رسول ⁭الله صلّی الله علیه و آله به معاویه پسر ابوسفیان، اما بعد نامه⁭ات به من رسد، آن را خواندم و فهمیدم، اما آنچه که در خصوص جنگ با علی مرا به آن فرا خوانده⁭ای، به خدا سوگند مرا به خلع کمند اسلام از گردنم و نابودی در گمراهی همراه تو و یاری کردن تو بر باطل و کشیدن شمشیر بر روی علی بن ابی طالب علیه السّلام دعوت کرده⁭ای در حالی⁭که او برادر، وصی، وارث رسول⁭الله، قاضی دین او، عملیکننده وعده او، همسر دختر او سرور زنان هر دو جهان و پدر سبطین سرور جوانان بهشت است.

و اما این کلام تو: که تو جانشین عثمان هستی، راست گفته⁭ای اما امروز عزل تو از جانشینی او روشن شد و برای غیر او بیعت شده⁭⁭است پس خلافتت از بین رفت، اما آنچه که مرا با آن بزرگ کرده⁭ای و در خصوص همراهی با رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به من نسبت داده⁭ای اینکه من صاحب لشکر او هستم، من با تزکیه اغفال نمی⁭شوم و با آن از دین منحرف نمی⁭شوم .

اما در خصوص آنچه که ابوالحسن برادر و وصی رسول⁭الله را به ستم و حسد به عثمان نسبت دادی و صحابه را فاسق نامیدی و گمان کردی که او آنان را بر قتل او برانگیخت، دروغ و نیرنگ است.

وای بر تو معاویه آیا ندیدی که ابوالحسن جانش را در مقابل رسول⁭الله نثار کرد و بر بستر او خفت و او پیشتاز به⁭سوی اسلام و هجرت است و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره او فرمود: او از من است و من از او هستم و او از من به منزله هارون از موسی است با این تفاوت که بعد من هیچ نبی⁭ای نیست.

و در روز غدیر درباره او فرمود: هر که من مولای او هستم پس این علی مولای اوست بارخدایا با هر که او را دوست داشت دوستی کن و با هر که با او دشمنی کرد دشمنی کن و هر که او را یاری کرد یاری⁭اش کن و هر که او را رها کرد رهایش کن.

و در روز خیبر درباره او فرمود: فردا پرچم را به مردی می⁭دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند.

و در روز طیر درباره او فرمود: بارالها محبوب⁭ترین خلقت نزد تو را به⁭سوی من بیاور پس چون وارد شد فرمود: و به⁭سوی من و به⁭سوی من.

و در روز نضیر درباره او فرمود: علی امام پارسایان و قاتل فاجران است هر که او را یاری کرد یاری شده است و هر که او را رها کرد رها شده است.

و درباره او فرمود: علی ولی شما بعد از من است و بر سخنش تأکید کرد: بر من، بر تو و بر تمامی مسلمانان و فرمود: من ثقلین را در میان شما بازمی⁭گذارم: کتاب خدا و عترتم و فرمود: من شهر علم و علی دروازه آن است.

و ای معاویه آیات متوالی⁭ای که خداوند درباره فضائل بی⁭نظیر او نازل فرمود را دیدی مانند این کلام خداوند متعال«یُوفُونَ بِالنَّذْرِ» {[همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‏کردند} و نیز این کلامش: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ» {ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست} و مانند این کلامش: «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ» { آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او پیرو آن است} و مانند این کلامش: «رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ» {رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ} و «قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی» { بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم مگر دوستی درباره خویشاوندان}.

و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آیا خوشنود نیستی که صلح تو، صلح با من و جنگ تو جنگ من است و برادر و ولی من در دنیا و آخرت هستی، ای ابوالحسن هر که تو را دوست بدارد مرا دوست داشته است و هر که با تو دشمنی کند با من دشمنی کرده است و هر که تو را دوست بدارد خداوند او را وارد بهشت می⁭کند و هر که با تو دشمنی کند خداوند او را در آتش داخل می⁭کند.

و نامه تو ای معاویه، پاسخش این است کسی عقل و دین دارد به⁭وسیله آن فریب نمی⁭خورد و السلام.

پس معاویه درحالی⁭که اموال و ولایات را به او عرضه می⁭کند برایش نوشت و در پایان نامه⁭اش نوشت:

ـ ناآگاه هستی و جایگاهت نزد ما را نمی⁭دانی، پس چیزی از خطاب و آنچه که می⁭دانی برایت فرستادم.

ـ پس به آنچه که امروز نزد من به تو نزدیک است از عزت، اکرام، جاه و پیروزی اطمینان کن.

ـ و عهدی می⁭نویسم که به تأکید از آن خوشنود می⁭شوی و آن را با بخشش و نیکی از جانب خود دو چندان می⁭کنم.

و عمرو ابیاتی که شعر نیکویی نیست برایش نوشت که در آن مصر را از او طلب می⁭کرد و آغاز آن چنین است:

ـ قلبم مانع از آن می⁭شود که با مکر به مرگ ابن عفان نیرنگ کنم که با آن به کفر کشانده شوم.

پس آن را معاویه برایش نوشت و برایش امضا کرد پس معاویه اندیشید و ندانست چه کند و خواب از او زائل شد پس نوشت: ـ شبم با غمهای ناگهانی به درازا کشید و با اقسام مصیبت⁭ها روبه⁭رو شدم.

ـ آیا بر او نیرنگ کنم و نیرنگ از جانب من خصلتی است یا اینکه نصیحتی دوستانه از جانب خود به او بکنم.

ـ یا اینکه در منزل خویش بنشینم که برای پیرمردی که در هر روز (که خورشید طلوع میکند) از مرگ بیم دارد، راحتی است.

و چون صبح کرد غلامش وردان را که انسان عاقلی بود صدا کرد و درباره آن با او مشورت کرد، وردان گفت: علی آخرت است و دنیائی با او نیست، و آخرت است که برای تو می⁭ماند و با معاویه دنیاست و آخرتی همراه نیست آن است که برای کسی نمی⁭ماند؛ پس هر کدام را خواستی انتخاب کن. عمرو تبسمی کرد و گفت:

ـ خداوند وردان و زیرکی او را بکشد، که وردان آنچه که در دل است را بیان کرد.

ـ زمانی که دنیا روی آورد با حرص نفسم خود را در معرض آن قرار دادم و در سرشت⁭ها، دورویی و نفاق است.

ـ نفسی عفت پیشه می⁭کند و بر دیگری حرص چیره می⁭شود و انسان درحالی⁭که گرسنه است گندیده را میخورد.

ـ اما علی، دینی است که دنیا با آن درنمی⁭آمیزد و آن دنیا و سلطنت اوست.

ـ پس من با وجود آگاهی⁭ام از روی طمع، دنیا را انتخاب کردم، و با آنچه که اختیار کردم برهانی همراه من نیست.

ـ من آنچه ـ عاقبتی ـ که در آن است را می⁭دانم و از آن آگاهم ولی تمایلات من و خواستههای من نیز انواعی دارد .

ـ اما نفس من زندگی در شرافت را دوست دارد ولی انسان به ذلت زندگی، راضی نمی⁭شود .

پس عمرو به⁭سوی معاویه حرکت کرد و پسرش عبدالله و وردان او را منع کردند اما او امتناع نکرد و چون به دو راهی شام و عراق رسید وردان به او گفت: راه عراق راه آخرت و راه شام راه دنیاست کدام را طی می⁭کنی؟ گفت: راه شام را.

**[ترجمه]

تَوْضِیحٌ

قَالَ الْجَوْهَرِیُّ الْقَرِیعُ الْفَحْلُ وَ السَّیِّدُ یُقَالُ فُلَانٌ قَرِیعُ دَهْرِهِ وَ قَرِیعُکَ الَّذِی یُقَارِعُکَ.

وَ قَالَ فِی النِّهَایَةِ فِیهِ ذِکْرُ بِئْرِ رُومَةَ هِیَ بِضَمِّ الرَّاءِ اسْمُ بِئْرٍ بِالْمَدِینَةِ اشْتَرَاهَا عُثْمَانُ وَ سَبَّلَهَا وَ فِی الْقَامُوسِ أَشْلَی دَابَّتَهُ أَرَاهَا الْمِخْلَاةَ لِتَأْتِیَهُ وَ النَّاقَةَ دَعَاهَا لِلْحَلْبِ وَ الْوَامِقُ الْمُحِبُّ وَ الشَّارِقُ الشَّمْسُ وَ شَرِقَتِ الشَّمْسُ طَلَعَتْ وَ الْغَرْثَانُ الْجَائِعُ.

**[ترجمه]جوهری گوید: قریع یعنی آقا و سرور، «فلان قریع دهره و قریعک الذی یقارعک»: فلانی سرور روزگار خویش است و هماورد توست در سروری کردن. در النهایه آمده است: در آن بئر رومه بیان شده است که با ضمه راء اسم چاهی در مدینه است که عثمان آن را خرید و وقف کرد و در قاموس آمده است: أشلا دابّته یعنی توبره را به چهارپایش نشان داد تا به سمت او بیاید، و أشلا الناقه: یعنی شتر را برای دوشیدن شیر صدا کرد. وامق یعنی: عاشق؛ و الشارق یعنی خورشید، و شرقت⁭الشمس یعنی خورشید طلوع کرد و غرثان یعنی گرسنه.

**[ترجمه]

«396»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ لَمْ یُبَایِعْ حَتَّی شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ عَلَی الْبَیْعَةِ ثَمَناً فَلَا ظَفِرَتْ یَدُ الْمُبَایِعِ وَ خَزِیَتْ أَمَانَةُ الْمُبْتَاعِ فَخُذُوا لِلْحَرْبِ أُهْبَتَهَا وَ أَعِدُّوا لَهَا عُدَّتَهَا فَقَدْ شَبَّ لَظَاهَا وَ عَلَا سَنَاهَا وَ اسْتَشْعِرُوا الصَّبْرَ فَإِنَّهُ أَدْعَی إِلَی النَّصْرِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در ذیل مختار 26 از نهج البلاغه روایت کرده است. - : بیعت نکرد مگر اینکه قیمت بیعت خویش را از او گرفت پس دست بیعتفروش خوار و عهد و پیمان خریدار رسوا باد، پس اکنون ساز جنگ را ساز کنید و برای پیکار با دشمن آماده شوید که تنور جنگ روشن شده و شعله آن بالا گرفته و شکیبایی را شعار خود سازید که صبر در جنگ سبب پیروزی است.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و لم یبایع قال الشارحون إشارة إلی ما اشتهر من أن أمیر المؤمنین علیه السلام لما نزل بالکوفة بعد فراغه من البصرة کتب إلی معاویة کتابا یدعوه إلی البیعة فدعا قوما من أهل الشام إلی الطلب بدم عثمان فأجابوه و أشار إلیه أخوه بالاستعانة بعمرو بن العاص فلما قدم علیه و عرف حاجته إلیه تباعد عنه و جعل یمدح علیا علیه السلام فی وجهه حتی رضی معاویة أن یعطیه المصر فبایعه فذلک معنی قوله علیه السلام أن یؤتیه علی البیعة ثمنا ثم أردف ذلک بالدعاء علی البائع لدینه و هو عمرو بعدم الظفر فی الحرب أو بالثمن أو بشی‌ء مما یأمله و ألحقه بالتوبیخ للمبتاع و هو معاویة بذکر هوان أمانته علیه و هی بلاد المسلمین و أموالهم.

و یحتمل أن یکون إسناد الخزی إلی الأمانة إسنادا مجازیا.

و ذهب بعض الشارحین إلی أن المراد بالبائع معاویة و بالمبتاع عمرو و هو ضعیف لأن الثمن إذا کان مصرا فالمبتاع هو معاویة کذا ذکره ابن میثم.

و قال ابن أبی الحدید فی أکثر النسخ فلا ظفرت ید المبایع بمیم المفاعلة و الظاهر ما رویناه.

1) 396- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی ذیل المختار: 26 من نهج البلاغة.

قوله علیه السلام فقد شب لظاها أی أوقدت نارها و أثیرت و روی بالبناء للفاعل أی ارتفع لهبها و السنا بالقصر الضوء.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السّلام: «و بیعت نکرد» شارحان می⁭گویند: اشاره⁭ای است به آنچه که مشهور شد که امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی⁭که بعد از فراغت از بصره وارد کوفه شد برای معاویه نامه⁭ای نوشت که در آن او را به بیعت دعوت کرد پس او جمعی از شامیان را به خونخواهی عثمان دعوت کرد و آنان او را اجابت کردند و برادرش او را رهنمایی کرد که از عمرو بن عاص کمک بگیرد و چون بر او وارد شد با او بیعت کرد و این معنای این کلام امام است: که قیمت بیعتش را به او بپردازید، سپس آن را با نفرین بر دینفروش یعنی عمرو به عدم پیروزی در جنگ یا با قیمت یا با چیزی از آنچه که آرزو دارد همراه کرده است و نکوهش خریدار یعنی معاویه را با ذکر خواری امانتش بر او که همان بلاد مسلمانان و اموال آن است، به او ملحق کرده است.

و محتمل است که اسناد رسوایی به امانت از نوع اسناد مجازی باشد.

و برخی از شراح بر این هستند که مقصود از فروشنده معاویه و منظور از خریدار عمرو است و این ضعیف است زیرا قیمت اگر مصر باشد، خریدار همان معاویه است، ابن میثم چنین ذکر کرده⁭است.

و ابن ابوالحدید گوید در اغلب نسخه⁭ها «فلا ظفرت ید المبایع» با میم مفاعله است و خوب چیزی است که ما ذکر کردیم.

و این کلام امام علیه السّلام «فقد شبّ لظاها» یعنی آتشش برافروخته و روشن شده است و یا بنای فاعل نیز روایت شده⁭است یعنی شعله⁭اش بالا گرفت. و سنا به⁭صورت مقصور یعنی روشنایی.

**[ترجمه]

أقول

قال ابن أبی الحدید روی ابن قتیبة فی کتاب عیون الأخبار⁽¹⁾

و الحدیث ذکره ابن قتیبة فی أواسط کتاب الحرب من کتاب عیون الأخبار: ج 1، ص 169، ط بیروت.

قال رأی عمرو بن العاص معاویة یوما فضحک فقال مم تضحک یا أمیر المؤمنین أضحک الله سنک قال أضحک من حضور ذهنک حین إبدائک سوأتک یوم ابن أبی طالب علیهما السلام و الله لقد وجدته منانا و لو شاء أن یقتلک لقتلک فقال عمرو یا أمیر المؤمنین أما و الله إنی لعن یمینک حین دعاک إلی البراز فاحولت عیناک و انتفخ سحرک و بدا منک ما أکره ذکره فمن نفسک أضحک أو فدع

1) 1- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 68 من نهج البلاغة فی عنوان: «أخبار الجبناء و نوادرهم» من شرحه: ج 2 ص 333.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 68 از نهج البلاغه در عنوان: (اخبار جبناء و نوادرهم) از شرحش: ج2 ص 333 روایت کرده است.

و حدیث را ابن قتیبه در اواسط کتاب جنگ از کتاب عیون الأخبار: ج1، ص 169، چاپ بیروت روایت کرده است. - گوید: عمرو بن عاص روزی معاویه را دید که می⁭خندد پس گفت: یا امیرمؤمنان خداوند لبانت را متبسم سازد از چه می⁭خندی. پاسخ داد: از حضور ذهنت زمانی⁭که در روز ابن ابوطالب بدی⁭ات را به او نمایان کردی می⁭خندم به خدا سوگند او مهربان بود اگر می⁭خواست تو را بکشد قطعاٌ می⁭کشت، عمرو گفت: یا امیرمؤمنان به خدا سوگند زمانی⁭که تو را به هماوردی خواند در جانب راست تو بودم، چشمانت چپ شد و رگ گردنت باد کرد و حالتی از تو نمایان شد که دوست ندارم ذکر کنم پس یا به خود بخند یا رها کن .

**[ترجمه]

باب 16 باب کتبه علیه السلام إلی معاویة و احتجاجاته علیه و مراسلاته إلیه و إلی أصحابه‌

الأخبار

«397»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة ج، الإحتجاج احْتِجَاجُهُ علیه السلام عَلَی مُعَاوِیَةَ فِی جَوَابِ کِتَابٍ کَتَبَهُ إِلَیْهِ وَ فِی غَیْرِهِ مِنَ الْمَوَاضِعِ وَ هُوَ مِنْ أَحْسَنِ الْحِجَاجِ وَ أَصْوَبِهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی ⁽²⁾کِتَابُکَ تَذْکُرُ اصْطِفَاءَ اللَّهِ تَعَالَی مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله لِدِینِهِ وَ تَأْیِیدَهُ إِیَّاهُ بِمَنْ أَیَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْکَ عَجَباً إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلَاءِ اللَّهِ عِنْدَنَا وَ نِعْمَتِهِ عَلَیْنَا فِی نَبِیِّنَا فَکُنْتَ فِی ذَلِکَ کَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَی هَجَرَ أَوْ دَاعِی مُسَدِّدِهِ إِلَی النِّضَالِ

1) 397- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 28 من باب الکتب من نهج البلاغة. و رواه الطبرسیّ رضی اللّه عنه فی عنوان «احتجاجه علی معاویة ...» من کتاب الاحتجاج ص 176.

2) 2 کذا فی طبع الکمبانیّ من البحار و بهامشه و فی النهج و الاحتجاج: فقد أتانی. و فیهما: تذکر فیه.

وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِی الْإِسْلَامِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ فَذَکَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَکَ کُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ یَلْحَقْکَ ثَلْمُهُ وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ وَ السَّائِسَ وَ الْمَسُوسَ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ وَ التَّمْیِیزَ بَیْنَ الْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ وَ تَرْتِیبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِیفَ طَبَقَاتِهِمْ هَیْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَیْسَ مِنْهَا فَطَفِقَ یَحْکُمُ فِیهَا مَنْ عَلَیْهِ الْحُکْمُ لَهَا أَ لَا تَرْبَعُ أَیُّهَا الْإِنْسَانُ عَلَی ظَلْعِکَ وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِکَ وَ تَتَأَخَّرُ حَیْثُ أَخَّرَکَ الْقَدَرُ فَمَا عَلَیْکَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ وَ لَا لَکَ ظَفَرُ الظَّافِرِ وَ إِنَّکَ لَذَهَّابٌ فِی التِّیهِ رَوَّاغٌ عَنِ الْقَصْدِ أَ لَا تَرَی غَیْرَ مُخْبِرٍ لَکَ وَ لَکِنْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ لِکُلٍّ فَضْلٌ حَتَّی إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِیدُنَا قِیلَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِسَبْعِینَ تَکْبِیرَةً عِنْدَ صَلَاتِهِ عَلَیْهِ أَ وَ لَا تَرَی أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَیْدِیهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ لِکُلٍّ فَضْلٌ حَتَّی إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا کَمَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ قِیلَ الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّةِ وَ ذُو الْجَنَاحَیْنِ وَ لَوْ لَا مَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْکِیَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ لَذَکَرَ ذَاکِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَا تَمُجُّهَا آذَانُ السَّامِعِینَ فَدَعْ عَنْکَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِیَّةُ فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا لَمْ یَمْنَعْنَا قَدِیمُ عِزِّنَا وَ عَادِیُّ طَوْلِنَا عَلَی قَوْمِکَ أَنْ خَلَطْنَاکُمْ بِأَنْفُسِنَا فَنَکَحْنَا وَ أَنْکَحْنَا فِعْلَ الْأَکْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاکَ وَ أَنَّی یَکُونُ ذَلِکَ کَذَلِکَ وَ مِنَّا النَّبِیُّ وَ مِنْکُمُ الْمُکَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْکُمْ أَسَدُ الْأَحْلَافِ وَ مِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مِنْکُمْ صِبْیَةُ النَّارِ وَ مِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ مِنْکُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ فِی کَثِیرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَیْکُمْ فَإِسْلَامُنَا مَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِیَّتُکُمْ مَا لَا تُدْفَعُ ⁽¹⁾وَ کِتَابُ اللَّهِ یَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ

1) 1 و فی النهج: و جاهلیتنا. و فی النهج و الاحتجاج: لا تدفع.

وَ قَوْلُهُ تَعَالَی إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَی بِالْقَرَابَةِ وَ تَارَةً أَوْلَی بِالطَّاعَةِ وَ لَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَی الْأَنْصَارِ یَوْمَ السَّقِیفَةِ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَجُوا عَلَیْهِمْ فَإِنْ یَکُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَکُمْ وَ إِنْ یَکُنْ بِغَیْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَی دَعْوَاهُمْ وَ زَعَمْتَ أَنِّی لِکُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ وَ عَلَی کُلِّهِمْ بَغَیْتُ فَإِنْ یَکُنْ ذَلِکَ کَذَلِکَ فَلَیْسَ الْجِنَایَةُ عَلَیْکَ فَیَکُونَ الْعُذْرُ إِلَیْکَ

وَ تِلْکَ شَکَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْکَ عَارُهَا

وَ قُلْتَ إِنِّی کُنْتُ أُقَادُ کَمَا یُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّی أُبَایِعَ وَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ وَ مَا عَلَی الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَةٍ فِی أَنْ یَکُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ یَکُنْ شَاکّاً فِی دِینِهِ وَ لَا مُرْتَاباً بِیَقِینِهِ وَ هَذِهِ حُجَّتِی إِلَی غَیْرِکَ قَصْدُهَا وَ لَکِنِّی أَطْلَقْتُ لَکَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِکْرِهَا ثُمَّ ذَکَرْتَ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِی وَ أَمْرِ عُثْمَانَ فَلَکَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِکَ مِنْهُ فَأَیُّنَا کَانَ أَعْدَی لَهُ وَ أَهْدَی إِلَی مَقَاتِلِهِ أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَکَفَّهُ أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَی عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَیْهِ حَتَّی أَتَی قَدَرُهُ عَلَیْهِ کَلَّا وَ اللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا ⁽¹⁾وَ مَا کُنْتُ لِأَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّی کُنْتُ أَنْقِمُ عَلَیْهِ أَحْدَاثاً فَإِنْ کَانَ الذَّنْبُ إِلَیْهِ إِرْشَادِی وَ هِدَایَتِی لَهُ فَرُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ

وَ قَدْ یَسْتَفِیدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ

وَ مَا أَرَدْتُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ

1) 1 اقتباس من الآیة 18 من سورة الأحزاب 33، و فیها: «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ». و ما یأتی بعد سطرین اقتباس من الآیة 88/ هود.

وَ ذَکَرْتَ أَنَّهُ لَیْسَ لِی وَ لِأَصْحَابِی عِنْدَکَ إِلَّا السَّیْفُ فَلَقَدْ أَضْحَکْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَارٍ مَتَی أَلْفَیْتَ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْأَعْدَاءِ نَاکِلِینَ وَ بِالسُّیُوفِ مُخَوَّفِینَ

فَالْبَثْ قَلِیلًا یَلْحَقِ الْهَیْجَا حَمَلٌ

فَسَیَطْلُبُکَ مَنْ تَطْلُبُ وَ یَقْرُبُ مِنْکَ مَا تَسْتَبْعِدُ وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَکَ فِی جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ التَّابِعِینَ بِإِحْسَانٍ شَدِیدٍ زِحَامُهُمْ سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ مُتَسَرْبِلِینَ سَرَابِیلَ الْمَوْتِ أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَیْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّیَّةٌ بَدْرِیَّةٌ وَ سُیُوفٌ هَاشِمِیَّةٌ قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا فِی أَخِیکَ وَ خَالِکَ وَ جَدِّکَ وَ أَهْلِکَ وَ ما هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار: 28 از بخش نامهها از نهج البلاغه روایت کرده است.

و طبرسی نیز آن را در عنوان «احتجاجش بر معاویه...» از کتاب الاحتجاج ص 176 روایت کرده است. - : احتجاج اامام علیه السلام بر معوایه درجواب نامهای که برای وی نوشت –و در مواردی غیر از آن- و یکی از نیکوترین و صحیحترین حجتآوران است.

پس از یاد خدا و درود نامه شما رسید، که در آن نوشتید، خداوند محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را برای دینش برگزید، و با یارانش او را تأیید کرد، راستی روزگار چه چیزهای شگفتی از تو بر ما آشکار کرده است تو می‏خواهی ما را از آنچه خداوند به ما عنایت فرمود، آگاه کنی و از نعمت وجود پیامبر با خبرمان سازی داستان تو داستان کسی را ماند که خرما به سرزمین پر خرمای هجر برد یا استاد خود را به مسابقه دعوت کند.

و پنداشتی که برترین انسان‏ها در اسلام فلان کس، و فلان شخص است چیزی را یاد آورده‏ای که اگر اثبات شود هیچ ارتباطی به تو ندارد، و اگر دروغ هم باشد به تو مربوط نمی‏شود، تو را با انسانهای برتر و غیر برتر، سیاستمدار و غیر سیاستمدار چه کار است اسیران آزاد شده و فرزندانشان را چه رسد به تشخیص امتیازات میان مهاجران نخستین، و ترتیب درجات، و شناسایی منزلت و مقام آنان هرگز خود را در چیزی قرار می‏دهی که از آن بیگانه‏ای، حال کار بدین جا کشید که محکوم حاکم باشد.

ای مرد چرا بر سر جایت نمی‏نشینی و کوتاهی کردن‏هایت را به یاد نمی‏آوری و به منزلت عقب مانده‏ات باز نمی‏گردی برتری ضعیفان، و پیروزی پیروزمندان در اسلام با تو چه ارتباطی دارد تو همواره در بیابان گمراهی سرگردان، و از راه راست روی گردانی.

آنچه می‏گویم برای آگاهاندن تو نیست، بلکه برای یاد آوری نعمت‏های خدا می‏گویم «آیا نمی‏بینی جمعی از مهاجر و انصار در راه خدا به شهادت رسیدند و هر کدام دارای فضیلتی بودند امّا آنگاه که شهید ما حمزه شربت شهادت نوشید، او را سیّد الشهداء خواندند، و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در نماز بر پیکر او بجای پنج تکبیر، هفتاد تکبیر گفت.

آیا نمی‏بینی گروهی که دستشان در جهاد قطع شد، و هر کدام فضیلتی داشتند، امّا چون بر یکی از ما ضربتی وارد شد و دستش قطع گردید، طیّارش خواندند که با دو بال در آسمان بهشت پرواز می‏کند.

و اگر خدا نهی نمی‏فرمود که مرد خود را بستاید، فضائل فراوانی را بر می‏شمردم، که دل‏های آگاه مؤمنان آن را شناخته، و گوش‏های شنوندگان با آن آشناست، معاویه دست از این ادّعاها بردار، که تیرت به خطا رفته است، همانا ما، دست پرورده و ساخته پروردگار خویشیم، و مردم تربیت شدگان و پرورده‏های مایند.اینکه با شما طرح خویشاوندی ریختم، ما از طایفه شما همسر گرفتیم، و شما از طایفه ما همسر انتخاب کردید، و برابر با شما رفتار کردیم، عزّت گذشته، و فضیلت پیشین را از ما باز نمی‏دارد.

شما چگونه با ما برابرید که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از ماست، و دروغگوی رسوا از شما، حمزه شیر خدا - اسد اللّه - از ماست، و ابو سفیان، - اسد الاحلاف - از شما، دو سیّد جوانان اهل بهشت از ما، و کودکان در آتش افکنده شده از شما، و بهترین زنان جهان از ما، و زن هیزم کش دوزخیان از شما، از ما این همه فضیلت‏ها، و از شما آن همه رسوایی‏هاست .

اسلام ما را همه شنیده، و شرافت ما را همه دیده‏اند، و کتاب خدا برای ما فراهم آورد آنچه را به ما نرسیده که خدای سبحان فرمود: {و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند} و خدای سبحان فرمود: {در حقیقت نزدیکترین مردم به ابراهیم همان کسانی هستند که او را پیروی کرده‏اند و [نیز] این پیامبر و کسانی که [به آیین او] ایمان آورده‏اند و خدا سرور مؤمنان است.}

پس ما یک بار به خاطر خویشاوندی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و بار دیگر به خاطر اطاعت از خدا، به خلافت سزاوارتریم.

و آنگاه که مهاجرین در روز سقیفه با انصار گفتگو و اختلاف داشتند، تنها با ذکر خویشاوندی با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بر آنان پیروز گردیدند، اگر این دلیل برتری است پس حق با ماست نه با شما، و اگر دلیل دیگری داشتند ادّعای انصار به جای خود باقی است.

معاویه، تو پنداری که بر تمام خلفا حسد ورزیده‏ام و بر همه آنها شوریده‏ام اگر چنین شده باشد جنایتی بر تو نرفته که از تو عذر خواهی کنم.

«و آن شکوه‏هایی است که ننگ آن دامنگیر تو نیست»

و گفته‏ای که مرا چونان شتر مهار کرده به سوی بیعت می‏کشاندند. سوگند به خدا خواستی نکوهش کنی، امّا ستودی، خواستی رسوا سازی که خود را رسوا کرده‏ای، مسلمان را چه باک که مظلوم واقع شود، ما دام که در دین خود تردید نداشته، و در یقین خود شک نکند، این دلیل را آورده‏ام حتّی برای غیر تو که پند گیرند، و آن را کوتاه آوردم به مقداری که از خاطرم گذشت.

سپس کار مرا با عثمان به یاد آوردی، تو باید پاسخ دهی که از خویشاوندان او می‏باشی راستی کدام یک از ما دشمنی‏اش با عثمان بیشتر بود و راه را برای کشندگانش فراهم آورد آن کس که به او یاری رساند، و از او خواست به جایش بنشیند، و به کار مردم رسد یا آن که از او یاری خواست و دریغ کرد و به انتظار نشست تا مرگش فرا رسد نه، هرگز، به خدا سوگند: خداوند باز دارندگان از جنگ را در میان شما می‏شناسد، و آنان را که برادران خود را به سوی خویش می‏خوانند، و جز لحظه‏های کوتاهی در نبرد حاضر نمی‏شوند - . اقتباسی است از آیه 18 از سوره احزاب و در آن آمده است: «قد یعلم الله المعقوفین». آنچه که بعد از دو سطر میآید اقتباسی است از آیه 88/هود. - من ادّعا ندارم که در مورد بدعت‏های عثمان، بر او عیب نمی‏گرفتم، نکوهش می‏کردم و از آن عذر خواه نیستم، اگر گناه من ارشاد و هدایت اوست، بسیارند کسانی که ملامت شوند و بی‏گناهند.

«و بسیارند ناصحانی که در پند و اندرز دادن مورد تهمت قرار گیرند.»

من قصدی جز اصلاح تا نهایت توانایی خود ندارم، و موفّقیت من تنها به لطف خداست، و توفیقات را جز از خدا نمی‏خواهم، بر او توکّل می‏کنم و به سوی او باز می‏گردم.

نوشته‏ای که نزد تو برای من و یاران من چیزی جز شمشیر نیست در اوج گریه انسان را به خنده وا می‏داری فرزندان عبد المطلب را در کجا دیدی که پشت به دشمن کنند و از شمشیر بهراسند.

پس کمی صبر کن که هماورد تو به میدان آید.

آن را که می‏جویی به زودی تو را پیدا خواهد کرد، و آنچه را که از آن می‏گریزی در نزدیکی خود خواهی یافت، و من در میان سپاهی بزرگ، از مهاجران و انصار و تابعان، به سرعت به سوی تو خواهم آمد، لشکریانی که جمعشان به هم فشرده، و به هنگام حرکت، غبارشان آسمان را تیره و تار می‏کند. کسانی که لباس شهادت بر تن، و ملاقات دوست داشتنی آنان ملاقات با پروردگار است، همراه آنان فرزندانی از دلاوران بدر، و شمشیرهای هاشمیان می‏آیند که خوب می‏دانی لبه تیز آن بر پیکر برادر و دایی و جدّ و خاندانت چه کرد، می‏آیند.

و آن عذاب از ستمگران چندان دور نیست»

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید ⁽¹⁾بعد إیراد هذا الکتاب سألت النقیب أبا جعفر یحیی بن أبی زید قلت أری هذا الجواب منطبقا علی کتاب معاویة الذی بعثه مع أبی مسلم الخولانی إلی علی علیه السلام فإن کان هذا هو الجواب فالجواب الذی ذکره أرباب السیرة و أورده نصر بن مزاحم فی کتاب صفین إذن غیر صحیح و إن کان ذاک الجواب فهذا الجواب إذن غیر صحیح و لا ثابت.

فقال لی بل کلاهما ثابت مروی و کلاهما کلام أمیر المؤمنین علیه السلام و ألفاظه ثم أمرنی أن أکتب ما یملیه علی فکتبته.

قال رحمه الله کان معاویة یتسقط علیا علیه السلام و یبغی علیه ما عساه أن یذکره من حال أبی بکر و عمر و أنهما غصباه حقه و لا یزال یکیده بالکتاب یکتبه و الرسالة یبعثها یطلب غرته لینفث بما فی صدره من حال أبی بکر و عمر إما مکاتبة أو مراسلة فیجعل ذلک حجة علیه عند أهل الشام و یضیفه إلی ما قدره فی أنفسهم من ذنوبه کما زعم فکان غمصه عندهم بأنه قتل عثمان أو مالأ علی قتله و أنه قتل طلحة و الزبیر و أسر عائشة و أراق دماء أهل البصرة

1) 1 ذکره ابن أبی الحدید فی شرح الکتاب و هو المختار: 28 من باب الکتب من نهج البلاغة.

و بقیت خصلة واحدة و هو أن یثبت عندهم أنه یبرأ من أبی بکر و عمر و ینسبهما إلی الظلم و مخالفة الرسول فی أمر الخلافة و أنهما وثبا علیها غلبة و غصباه إیاها فکانت هذه تکون الطامة الکبری و لیست مقتصرة علی إفساد أهل الشام علیه بل و أهل العراق الذین هم جنده و بطانته و أنصاره لأنهم کانوا یعتقدون إمامة الشیخین إلا القلیل الشاذ من خواص الشیعة.

فلما کتب ذلک الکتاب مع أبی مسلم الخولانی قصد أن یغضب علیا و یحرجه و یحوجه إذا قرأ ذکر أبی بکر و أنه أفضل المسلمین إلی أن یرهن خطه فی الجواب بکلمة تقتضی طعنا فی أبی بکر فکان الجواب مجمجما ⁽¹⁾غیر بین لیس فیه تصریح بالتظلیم لهما و لا التصریح ببراءتهما و تارة یترحم علیهما و تارة یقول أخذا حقی و قد ترکته لهما.

فأشار عمرو بن العاص علی معاویة أن یکتب کتابا ثانیا مناسبا للکتاب الأول لیستفزا فیه علیا علیه السلام و یستخفاه و یحمله الغضب منه أن یکتب کلاما یتعلقان به فی تقبیح حاله و تهجین مذهبه و قال له عمرو إن علیا علیه السلام رجل نزق تیاه ما استطعمت ⁽²⁾

و قال المجلسیّ علی ما فی هامش بحار الأنوار ط الکمبانیّ: «الاستطعام» هنا استخراج الکلام. قال الجوهریّ: «استطعمه» سأله أن یطعمه، و فی الحدیث: إن استطعمکم الامام فأطعموه. انتهی. و فی بعض النسخ بتقدیم المیم علی العین و لعله تصحیف.

منه الکلام بمثل تقریظ أبی بکر و عمر فاکتب إلیه ثانیا فکتب کتابا أنفذه إلیه مع أبی أمامة الباهلی و هو من الصحابة بعد أن عزم علی بعثه مع أبی الدرداء و نسخة الکتاب.

من عبد الله معاویة بن أبی سفیان إلی علی بن أبی طالب أما بعد فإن الله تعالی جده اصطفی محمدا صلی الله علیه و آله لرسالته و اختصه بوحیه و تأدیة شریعته فأنقذ به من العمایة و هدی به من الغوایة ثم قبضه إلیه رشیدا حمیدا قد

1) 1 قال الفیروزآبادی: «الجمجمة» أن لا یبین کلامه و إخفاء الشی‌ء فی الصدر. منه رحمه اللّه- و جمجم عن الامر: لم یقدم علیه.

2) 2 النزق: الخفة فی کل أمر. العجلة فی جهل و حمق. و التیاه: کثیر التیه و هو الکبر.

بلغ الشرع و محق الشرک و أخمد نار الإفک فأحسن الله جزاءه و ضاعف علیه نعمه و آلاءه.

ثم إن الله سبحانه اختص محمدا صلی الله علیه و آله بأصحاب أیدوه و آزروه و نصروه و کانوا کما قال الله سبحانه لهم أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ فکان أفضلهم مرتبة و أعلاهم عند الله و المسلمین منزلة الخلیفة الأول الذی جمع الکلمة و لم الدعوة و قاتل أهل الردة ثم الخلیفة الثانی الذی فتح الفتوح و مصر الأمصار و أذل رقاب المشرکین ثم الخلیفة الثالث المظلوم الذی نشر الملة و طبق الآفاق بالکلمة الحنیفیة.

فلما استوثق الإسلام و ضرب بجرانه عدوت علیه فبغیته الغوائل و نصبت له المکاید و ضربت له بطن الأمر و ظهره و دسست علیه و أغریت به و قعدت حیث استنصرک عن نصرته و سألک أن تدرکه قبل أن یمزق فما أدرکته.

و ما یوم المسلمین منک بواحد لقد حسدت أبا بکر و التویت علیه و رمت إفساد أمره و قعدت فی بیتک عنه و استغویت عصابة من الناس حتی تأخروا عن بیعته.

ثم کرهت خلافة عمر و حسدته و استطلت مدته و سررت بقتله و أظهرت الشماتة بمصابه حتی إنک حاولت قتل ولده لأنه قتل قاتل أبیه.

ثم لم تکن أشد حسدا منک لابن عمک عثمان نشرت مقابحه و طویت محاسنه و طعنت فی فقهه ثم فی دینه ثم فی سیرته ثم فی عقله و أغریت به السفهاء من أصحابک و شیعتک حتی قتلوه بمحضر منک لا تدفع عنه بلسان و لا ید.

و ما من هؤلاء إلا من بغیت علیه و تلکأت فی بیعته حتی حملت إلیه قهرا تساق بخزائم الاقتسار ⁽¹⁾کما یساق الفحل المخشوش ثم نهضت الآن

1) 1 و «الخزائم» جمع «الخزیمة» و خزمت البعیر بالخزامة و هی حلقة من شعر تجعل فی وتر أنفه یشد بها الزمام. و «الاقتسار» الاکراه علی الامر. منه رحمه اللّه.

تطلب الخلافة و قتلة عثمان خلصاؤک و سجراؤک ⁽¹⁾و المحدقون بک و تلک من أمانی النفوس و ضلالات الأهواء.

فدع اللجاج و العنت جانبا و ادفع إلینا قتلة عثمان و أعد الأمر شوری بین المسلمین لیتفقوا علی من هو لله رضا فلا بیعة لک فی أعناقها و لا طاعة لک علینا و لا عتبی لک عندنا و لیس لک و لأصحابک عندی إلا السیف و الذی لا إله إلا هو لأطلبن قتلة عثمان أین کانوا و حیث کانوا حتی أقتلهم أو تلحق روحی بالله.

فأما ما لا تزال تمت به من سابقتک و جهادک ⁽²⁾

أقول: و فی المطبوع من شرح النهج: «تمن» کما هو المتناسب مع الآیة.

فإنی وجدت الله سبحانه یقول یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ و لو نظرت فی حال نفسک لوجدتها أشد الأنفس امتنانا علی الله بعملها و إذا کان الامتنان علی السائل یبطل أجر الصدقة فالامتنان علی الله یبطل أجر الجهاد و یجعله ک صَفْوانٍ عَلَیْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْداً لا یَقْدِرُونَ عَلی شَیْ‌ءٍ مِمَّا کَسَبُوا وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ قال النقیب أبو جعفر فلما وصل هذا الکتاب إلی علی علیه السلام مع أبی أمامة الباهلی کلم أبا أمامة بنحو مما کلم به أبا مسلم الخولانی و کتب معه هذا الجواب.

قال النقیب و فی کتاب معاویة هذا ذکر لفظة الجمل المخشوش أو الفحل المخشوش لا فی الکتاب الواصل مع أبی مسلم و لیس فی ذلک هذه اللفظة و إنما فیه حسدت الخلفاء و بغیت علیهم عرفنا ذلک من نظرک الشزر و قولک

1) 1 و السجیر الخلیل و الصفی، ج: سجراء، ذکره الفیروزآبادی و فی بعض النسخ: «سمراؤک» جمع «السمیر» و هو المحدث باللیل. منه رحمه اللّه.

2) 2 قال الجوهریّ: «المت» المد و التوسل بقرابة، و «الماتة» الحرمة و الوسیلة، تقول: فلان یمت بالملک بقرابة. انتهی. و فی بعض النسخ: تمن بالنون. منه رحمه اللّه.

الهجر و تنفسک الصعداء و إبطاؤک عن الخلفاء قال و إنما کثیر من الناس لا یعرفون الکتابین و المشهور عندهم کتاب أبی مسلم فیجعلون هذه اللفظة فیه و الصحیح أنها فی کتاب أبی أمامة أ لا تراها عادت فی الجواب و لو کانت فی کتاب أبی مسلم لعادت فی جوابه.

انتهی کلام النقیب أبی جعفر أقول إنما أوردت هذا الکتاب علی کاتبه و مملیه أشد العذاب لیتضح الجواب و لیظهر لکل عاقل کفر هذا المنافق المرتاب.

قوله علیه السلام فلقد خبأ لنا الدهر قال فی النهایة خبأت الشی‌ء خبئا إذا أخفیته و الخب‌ء کل شی‌ء غائب مستور و لعل المعنی أن الدهر أخفی لنا من أحوالک شیئا عجبا لم نکن نظن ذلک حتی ظهر منک.

و یحتمل أن یکون علی سبیل التجرید أی أنت أعجب الأشیاء فی الدهر کنت مخفیا فظهرت من قبیل لقینی منه أسد: قال ابن میثم و وجه العجب أنه أخبر أهل بیت النبی صلی الله علیه و آله بحاله و ما أنعم الله به علیه مع علمهم البالغ بحاله و کونهم أولی بالإخبار عنها و ضرب له فی ذلک مثلین و أصل المثل الأول أن رجلا قدم من هجر إلی البصرة بمال اشتری به شیئا للربح فلم یجد فیها أکسد من التمر فاشتری بماله تمرا و حمله إلی هجر و ادخره فی البیوت ینتظر به السعر فلم یزدد إلا رخصا حتی فسد جمیعه و تلف ما له فضرب مثلا لمن یحمل الشی‌ء إلی معدنه لینتفع به فیه و هجر معروفة بکثرة التمر حتی أنه ربما یبلغ سعر خمسین جلة بدینار و وزن الجلة مائة رطل فذلک خمسة آلاف رطل و لم یسمع ذلک فی غیرها من البلاد.

و الثانی أنه شبهه بداعی مسدده و أستاده فی الرمی إلی المراماة و مسدده أولی بأن یدعوه إلی ذلک.

قوله علیه السلام إن تم اعتزلک کله أی تباعد عنک و المعنی ذکرت أمرا إن تم لم ینفعک و إن نقص لم یضرک بل لا تعلق له بک أصلا و الثلمة

الخلل فی الحائط و غیره و السیاسة القیام علی الشی‌ء بما یصلحه و لیس فی هذا الکلام شهادة منه علیه السلام علی فضل الخلفاء لما عرفت من المصلحة فی هذا الإجمال.

و قال فی النهایة أصل الحنین ترجیع الناقة صوتها أثر ولدها و منه کتاب علی علیه السلام إلی معاویة و أما قولک کیت و کیت فقد حن قدح لیس منها هو مثل یضرب لرجل ینتمی إلی نسب لیس منه أو یدعی ما لیس منه فی شی‌ء و القدح بالکسر أحد سهام المیسر فإذا کان من غیر جوهر أخواته ثم حرکها المفیض بها خرج له صوت یخالف أصواتها یعرف به.

قال الزمخشری فی المستقصی القداح التی یضرب بها تکون من نبع فربما ضاع منها قدح فنحیت علی مثاله من غرب أو غیره آخر بالعجلة فإذا احتک معها صوت صوتا لا یشابه أصواتها فیقال ذلک ثم ضربه عمر لعقبة بن أبی معیط حین أمر النبی صلی الله علیه و آله بضرب عنقه یوم بدر فقال اقتل من بین قریش أراد عمر أنک لست من قریش.

و قیل فی بنی الحنان و هم بطن من بلحرث إن جدهم ألقی قدحا فی قداح قوم یضربون بالمسیر و کان یضرب لهم رجل أعمی فلما وقع قدحه فی یده قال حن قدح لیس منها فلقب الحنان لذلک یضرب لمنتحل نسبا أو فضلا انتهی.

قوله علیه السلام یحکم فیها أی فی هذه القصة أو القضیة من کان الحکم لها علیه لا له.

و یجوز إرجاع الضمیر إلی الطبقات.

و قال ابن میثم یضرب لمن یحکم علی قوم و فیهم و هو من أراد لهم و لیس للحکم بأهل بل هم أولی منه به.

و قال الجوهری یقال اربع علی نفسک و اربع علی ظلعک أی ارفق بنفسک و کف یقال ظلعت الأرض بأهلها أی ضاقت بهم من کثرتهم و یقال

ارق علی ظلعک أی اربع علی نفسک و لا تحمل علیها أکثر مما تطیق.

و قال فی النهایة فیه أنه لا یربع علی ظلعک الظلع بالسکون العرج و المعنی لا یقیم علیک فی حال ضعفک و ربع فی المکان إذا أقام به.

و فی الصحاح أصل الذراع هو بسط الید و یقال ضقت بالأمر ذرعا إذا لم تطقه و لم تقو علیه.

و قال ابن میثم قوله علیه السلام حیث أخره القدر إشارة إلی مرتبته النازلة التی جری القدر بها أن تکون نازلة عن مراتب السابقین و قد أمره بالتأخر فیها و الوقوف عندها.

قوله علیه السلام فی التیه أی فی الضلال و التحیر أو فی التکبر.

قال فی النهایة تاه یتیه تیها إذا تحیر و ضل و إذا تکبر و الرواغ المیال.

و القصد المعتدل الذی لا یمیل إلی طرفی الإفراط و التفریط.

قوله علیه السلام غیر مخبر أی أتکلم بکلامی هذا لا لإخباری إیاک بل للتحدث بنعمته سبحانه إما لأن معاویة غیر قابل للخطاب و الإخبار بهذا الکلام و المقام مقام تحقیره أو لأنه کان عالما به أو لأنه یتراءی من مثل هذا الکلام و إخبار الخصم به المفاخرة بذکر تلک الفضائل فدفع ذلک التوهم بقوله لکن بنعمة الله أحدث و ما بعد لکن بهذا الاحتمال أنسب و إن کان قوله علیه السلام لک بالأول ألصق.

قوله علیه السلام قیل سید الشهداء قال ابن أبی الحدید أی فی حیاة النبی صلی الله علیه و آله لأن علیا علیه السلام مات شهیدا و لا خلاف فی أنه أفضل من حمزة و جعفر و غیرهما بل هو سید المسلمین ⁽¹⁾

المراد هاهنا [من قوله: ] «سید الشهداء» حمزة رضی اللّه عنه.

و ینبغی أن یحمل قول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فیه: «إنّه سید الشهداء» علی أنّه سید الشهداء فی حیاة النبیّ [لا عموم الشهداء] لأن علیّا علیه السلام مات شهیدا، و لا یجوز أن یقال: حمزة سیده، بل هو سیّد المسلمین کلهم و لا خلاف بین أصحابنا أنّه أفضل من حمزة و جعفر رضی اللّه عنهما ...

1) 1 هذا تلخیص کلام ابن أبی الحدید، و إلیک نص کلامه حرفیا فی شرح الکلام فی ج 4 ص 608 ط الحدیث ببیروت قال:

قوله بسبعین تکبیرة قال ابن میثم أی فی أربع عشرة صلاة و ذلک أنه کلما کبر علیه خمسا حضرت جماعة أخری من الملائکة فصلی بهم علیه أیضا و ذلک من خصائص حمزة رضی الله عنه.

قوله علیه السلام لذکر ذاکر یعنی نفسه و إنما نکره و لم یأت بالألف و اللام و لم ینسبه إلی نفسه لئلا یصرح بتزکیة نفسه و استعار لفظ المج لکراهیة النفس لبعض ما یکرر سماعه و إعراضها عنه فإنها تصیر کالقاذف له من الأذن کما یقذف الماج الماء من فیه کذا قیل و الظاهر أنه کنایة عن أنها لوضوحها لا یمکن لأحد إنکارها فغیر المؤمنین و إن ثقل علیهم سماعها فلا یمکنهم إنکارها.

قوله علیه السلام فدع عنک إلخ الرمیة الصید یرمی یقال بئس الرمیة الأرنب أی بئس الشی‌ء مما یرمی الأرنب و المعنی دع ذکر من مال إلی الدنیا و أمالته إلیها و أمالته عن الطریق المستقیم فإن شأن الصید الخروج عن الطریق و هی إشارة إلی الخلفاء و الکلام فی بیان التفاضل سابقا و لاحقا.

و قال ابن أبی الحدید هذه إشارة إلی عثمان لا إلی أبی بکر و عمر و هذا مما لا یُسْمِنُ وَ لا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ مع أن المذکور فی کتاب معاویة لم یکن عثمان وحده کما عرفت.

و قال ابن میثم رحمه الله أی فدع عنک أصحاب الأغراض الفاسدة و لا تلتفت إلی ما یقولون فی حقنا کعمرو بن العاص و یحتمل أن یکون الإشارة إلی نفسه علی طریقة قولهم إیاک أعنی و اسمعی یا جارة.

و استعار لفظ الرمیة و کنی بها عن الأمور التی تقصدها النفوس و ترمیها بقصودها انتهی.

و لا یخفی بعده و أبعد منه ما ذکره الکیدری حیث قال أراد أنه مطعون فی نسبه و حسبه و أنه أزاله عن مقام التفاخر و التنافر مطاعن شهرت فیه انتهی.

و کأنه حمل الرمیة علی السهام المرمیة.

قوله علیه السلام فإنا صنائع ربنا هذا کلام مشتمل علی أسرار عجیبة من غرائب شأنهم التی تعجز عنها العقول و لنتکلم علی ما یمکننا إظهاره و الخوض فیه فنقول صنیعة الملک من یصطنعه و یرفع قدره و منه قوله تعالی وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی أی اخترتک و أخذتک صنیعتی لتنصرف عن إرادتی و محبتی فالمعنی أنه لیس لأحد من البشر علینا نعمة بل الله تعالی أنعم علینا فلیس بیننا و بینه واسطة و الناس بأسرهم صنائعنا فنحن الوسائط بینهم و بین الله سبحانه.

و یحتمل أن یرید بالناس بعض الناس أی المختار من الناس نصطنعه و نرفع قدره.

و قال ابن أبی الحدید هذا مقام جلیل ظاهره ما سمعت و باطنه أنهم عبید الله و الناس عبیدهم.

و قال ابن میثم لفظ الصنائع فی الموضعین مجاز من قبیل إطلاق اسم المقبول علی القابل و الحال علی المحل یقال فلان صنیعة فلان إذا اختصه لموضع نعمته و النعمة الجزیلة التی اختصهم الله بها هی نعمة الرسالة و ما یستلزمه من الشرف و الفضل حتی کان الناس عیالاتهم فیها.

قوله علیه السلام و عادی طولنا قال الجوهری عاد قبیلة و هم قوم هود علیه السلام و شی‌ء عادی أی قدیم کأنه منسوب إلی عاد.

و قال ابن أبی الحدید الطول الفضل و قال الأفعال الجمیلة کما تکون عادیة بطول المدة تکون عادیة بکثرة المناقب و المآثر و المفاخر و إن کانت المدة قصیرة و لا یراد بالقدیم قدیم الزمان بل من قولهم لفلان قدیم أثر أی سابقة حسنة و إنما جعلنا اللفظ مجازا لأن بنی هاشم و بنی أمیة لم یفترقا فی الشرف إلا منذ نشأ هاشم بن عبد مناف ثم لم تکن المدة بین نشإ هاشم و إظهار محمد صلی الله علیه و آله الدعوة إلا نحو تسعین سنة انتهی.

و أقول: قد ظهر لک مما سبق أن بنی أمیة لم یکن لهم نسب صحیح لیشارکوا فی الحسب آباءه مع أن قدیم عزهم لم ینحصر فی النسب بل أنوارهم علیهم السلام أول المخلوقات و من بدء خلق أنوارهم إلی خلق أجسادهم و ظهور آثارهم کانوا معروفین بالعز و الشرف و الکمالات فی الأرضین و السماوات ⁽¹⁾

روی أحمد فی الحدیث: 251 من باب فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب الفضائل ص 178، ط 1، قال:

حدّثنا الحسن، قال: حدّثنا أحمد بن المقدام العجلیّ قال: حدّثنا الفضیل بن عیاض، قال: حدّثنا ثور بن یزید، عن خالد بن معدان، عن زاذان:

عن سلمان قال: سمعت حبیبی رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلم یقول:

کنت أنا و علی نورا بین یدی اللّه عزّ و جلّ قبل أن یخلق اللّه آدم بأربعة عشر ألف عام، فلما خلق اللّه آدم قسم ذلک النور جزءین فجزء أنا و جزء علی.

و للحدیث مصادر کثیرة یقف علیها الباحث فی تعلیق الحدیث، و فی الحدیث: 186 و تعلیقه من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 1، ص 151، ط 2.

و رواه أیضا ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 154 من نهج البلاغة من شرحه:

ج 9 ص 171، ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 3 ص 252 قال: رواه أحمد فی مسند سلمان من کتاب المسند [ج 5 ص 437] و ذکره [أیضا] صاحب الفردوس و زاد فیه: ثم انتقلنا حتّی صرنا فی عبد المطلب فکان لی النبوّة و لعلی الوصیة.

یخبر بفضلهم کل سلف خلفا و رفع الله ذکرهم فی کل أمة عزا و شرفا.

و قوله علیه السلام فعل الأکفاء منصوب علی المصدر بفعل مقدر المکذب أبو سفیان و قیل أبو جهل و أسد الله حمزة رضی الله عنه و أرضاه و أسد الأحلاف هو أسد بن عبد العزی و قال فی القاموس الحلف بالکسر العهد بین القوم و الصداقة و الصدیق یحلف لصاحبه أن لا یغدر به و الجمع أحلاف. و الأحلاف فی قول زهیر أسد و غطفان لأنهم تحالفوا علی

1) 1 و ینبغی لنا هاهنا أن نشیر إلی نموذج ممّا أشار إلیه المصنّف العلامة من طریق أهل السنة فنقول:

التناصر و الأحلاف قوم من ثقیف و فی قریش ست قبائل عبد الدار و کعب و جمح و سهم و مخزوم و عدی لأنهم لما أرادت بنو عبد مناف أخذ ما فی أیدی عبد الدار من الحجابة و السقایة و أبت عبد الدار عقد کل قوم علی أمرهم حلفا مؤکدا علی أن لا یتخاذلوا فأخرجت بنو عبد مناف جفنة مملوءة طیبا فوضعتها لأحلافهم و هم أسد و زهرة و تیم عند الکعبة فغمسوا أیدیهم فیها و تعاهدوا و تعاقدت بنو عبد الدار و حلفاؤها حلفا آخر مؤکدا فسموا الأحلاف انتهی و نحوه قال فی النهایة إلا أنه قال بعد قوله فغمسوا أیدیهم فیها و تعاقدوا فسموا المطیبین.

و صبیة النار إشارة إلی الکلمة التی قالها النبی صلی الله علیه و آله لعقبة بن أبی معیط حین قتله صبرا یوم بدر و قال کالمستعطف له صلی الله علیه و آله من للصبیة یا محمد قال النار.

و حَمَّالَةَ الْحَطَبِ هی أم جمیل بنت حرب بن أمیة امرأة أبی لهب.

و قوله علیه السلام فی کثیر متعلق بمحذوف أی هذا الذی ذکرنا داخل فی کثیر مما یتضمن ما ینفعنا و یضرکم.

قوله علیه السلام و جاهلیتنا أی شرفنا و فضلنا فی الجاهلیة لا یدفعه أحد و فی بعض النسخ و جاهلیتکم و لعله أظهر.

و وجه الاستدلال بالآیة الأولی ظاهر لأنه علیه السلام کان أولی الأرحام برسول الله صلی الله علیه و آله و أقربهم إلیه و کذا الثانیة لأنه کان أقرب الخلق إلی اتباع رسول الله صلی الله علیه و آله و أول من آمن به و صدقه.

و قال الجوهری الفلج الظفر و الفوز و قد فلج الرجل علی خصمه یفلج فلجا و الاسم الفلج بالضم.

قوله علیه السلام و تلک شکاة قال الجوهری یقال هذا أمر ظاهر عنک عاره أی زائل قال الشاعر:

و عیرها الواشون إنی أحبها***و تلک شکاة ظاهر عنک عارها

و قال شکوت فلانا شکاة إذا أخبرت بسوء فعله.

و قال ابن میثم البیت لأبی ذویب و هو مثل یضرب لمن ینکر أمرا لیس منه فی شی‌ء و لا یلزمه دفعه.

و الخشاش بالکسر الذی یدخل فی عظم أنف البعیر و خششت البعیر إذا جعلت فی أنفه الخشاش و الغضاضة بالفتح المذلة و المنقصة.

قوله علیه السلام و هذه حجتی إلی غیرک لعل المعنی لست أنت المقصود بها لحقارتک کقوله علیه السلام غیر مخبر لک أو لعلمی بأنک لا تقبل حججی و لا تؤمن بها أو لأنک عالم بها و لا فائدة فی إخبار العالم بل قصدی بذکرها إلی غیرک من السامعین لعله یؤمن بها من أنکرها و یطمئن بها قلب من آمن بها.

و قال ابن میثم أی لست أنت المقصود بها إذ لست من هذا الأمر فی شی‌ء بل القصد منها غیرک أی الذین ظلموا و إنما ذکرت منها بقدر ما دعت الحاجة إلیه و سنح لی أن أذکره فی جوابک.

قوله علیه السلام فلک أن تجاب أی هذه لیست مثل السابقة التی لم یکن لک السؤال فیها لأنک من بنی أمیة و بینک و بینه رحم.

و قوله علیه السلام فأینا ابتداء تقریر الجواب: و الأعدی من العداوة أو من العدوان و الأول أصوب و أهدی إلی مقاتله أی لوجوه قتله و مواضعه من الآراء و الحیل أم من بذل أراد به نفسه المقدسة فإنه لما اشتد الحصار علی عثمان بعث علیه السلام إلیه و عرض علیه نصرته فقال عثمان لا أحتاج إلی نصرتک و لکن اقعد و کف شرک و ذلک لأن عثمان کان متهما له علیه السلام بالدخول فی أمره و أراد علیه السلام بقوله من استنصره معاویة و ذلک أنه بعث عثمان حال حصاره إلی الشام مستصرخا بمعاویة فلم یزل یتراخی عنه و یؤخر الخروج إلی أن قتل لطمعه فی الأمر و ذکر القدر و نسبة القتل إلیه هاهنا مناسب لتبریه من دمه و البث

النشر و المنون الدهر و المنیة أی نشر إلیه نوائب الدهر و أسباب المنیة و قوله علیه السلام و الله لقد علم الله اقتباس من قوله تعالی قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ قال الطبرسی رحمه الله هم الذین کانوا یعوقون غیرهم عن الجهاد مع رسول الله صلی الله علیه و آله و التعویق التثبیط وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ یعنی الیهود قالوا لإخوانهم المنافقین هَلُمَّ إِلَیْنا أی تعالوا و أقبلوا إلینا و دعوا محمدا صلی الله علیه و آله و قیل القائلون هم المنافقون قالوا لإخوانهم من ضعفة المسلمین لا تحاربوا و خلوا محمدا صلی الله علیه و آله فإنا نخاف علیکم الهلاک وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ أی لا یحضرون القتال و البأس الحرب و أصله الشدة إِلَّا قَلِیلًا إلا کارهین یکون قلوبهم مع المشرکین.

و لعل الغرض من الاقتباس أنه سبحانه عاب المعوقین و القائلین فالمتراخی مقصر علی تقدیر وجوب الحضور کما زعمته.

و یحتمل أن یکون غرضه واقعا تعویقه عن نصره علیه السلام و إن أوهم ظاهره نصر عثمان.

و قال الجوهری نقمت علی الرجل أنقم بالکسر إذا عتبت علیه.

و قال ابن میثم

فی قوله علیه السلام فرب ملوم لا ذنب له.

و أنا ذلک الملوم و هو مثل لأکثم بن صیفی یضرب لمن قد ظهر للناس منه أمر أنکروه علیه و هم لا یعرفون حجته و عذره فیه و قوله و قد یستفید إلخ یضرب مثلا لمن یبالغ فی النصیحة حتی یتهم أنه غاش و صدر البیت

و کم سقت فی آثارکم من نصیحة

و قال فی الصحاح و القاموس المتنصح من تشبه بالنصحاء و هذا المعنی و إن کان محتملا فی کلامه علیه السلام علی وجه بعید لکن الظاهر أنه لیس غرضا للشاعر و الظاهر ما ذکره الخلیل فی العین حیث قال التنصح کثرة النصیحة قال أکثم بن صیفی إیاکم و کثرة التنصح فإنه یورث التهمة انتهی و الظنة التهمة.

قوله علیه السلام فلقد أضحکت بعد استعبار قال الجوهری عبرت عینه و استعبرت أی دمعت و العبران الباکی.

و قال ابن میثم أی أتیت بشی‌ء عجیب بالغ فی الغرابة فإن الضحک بعد البکاء إنما یکون لتعجب بالغ و ذلک کالمثل فی معرض الاستهزاء به.

و قیل معناه لقد أضحکت من سمع منک هذا تعجبا بعد بکائه علی الدین لتصرفک فیه و ألفیت الشی‌ء وجدته قوله علیه السلام فالبث قلیلا قال ابن میثم مثل یضرب للوعید بالحرب و أصله أن حمل بن بدر رجل من قشیر أغیر علی إبل له فی الجاهلیة فی حرب داحس و الغبراء فاستنقذها و قال:

لبث قلیلا یلحق الهیجاء حمل***ما أحسن الموت إذ الموت نزل

و قیل أصله أن مالک بن زهیر توعد حمل بن بدر فقال حمل لبث قلیلا البیت فأرسل مثلا ثم أتی و قتل مالکا فظفر أخوه قیس بن زهیر به و بأخیه حذیفة فقتلهما و قال:

شفیت النفس من حمل بن بدر***و سیفی من حذیفة قد شفانی

و قال الزمخشری فی المستقصی تمام البیت:

ما أحسن الموت إذا حان الأجل

و قال قالوا فی حمل هو اسم رجل شجاع یستظهر به فی الحرب و لا یبعد أن یراد به حمل بن بدر صاحب الغبراء یضربه من ناصره وراءه انتهی.

ثم اعلم أن حملا فی بعض النسخ بالحاء المهملة و فی بعضها بالجیم.

و قال الفیروزآبادی أرقل أسرع و الإرقال ضرب من الخبب و الجحفل بتقدیم الجیم علی الحاء الجیش و القتام الغبار و سطع الغبار و الرائحة و الصبح ارتفع و السربال القمیص و سرابیل الموت إنما کنایة عن الدروع و الأحوال و الهیئات التی وطنوا نفوسهم علی القتل فیها فکأنها أکفانهم

و قوله علیه السلام ذریة بدریة أی أولاد البدریین.

و قد مر أن أخاه أی معاویة حنظلة و خاله الولید و جده عتبة أبو أمه.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید آن را در شرح نامه که مختار 28 از بخش نامههای نهج البلاغه است ذکر کرده است. - بعد از ذکر این نامه گوید: از نقیب ابوجعفر یحیی بن ابوزید سؤال کردم و گفتم این جواب را با نامه⁭ای از معاویه که به همراه مسلم خولانی برای علی علیه السّلام نوشت مطابق می⁭بینم پس اگر این همان جواب باشد پس پاسخی که اصحاب سیره ذکر کرده⁭اند و نصر بن مزاحم نیز در کتاب صفین آورده است ناصحیح است و اگر آن، پاسخ باشد پس این پاسخ ناصحیح است و ثابت نیست.

او پاسخ داد: بله هر دو ثابت و مروری است و هر دو کلام امیرمؤمنان و الفاظ اوست سپس به من امر کرد که آنچه املا می⁭کند بنویسم پس نوشتم، گفت:

معاویه درباره علی علیه السّلام خبر گردآوری می⁭کرد و آنچه که امید داشت که از حال ابوبکر و عمر اینکه آن دو حق او را غصب کرده⁭اند را جست⁭و⁭جو می⁭کرد و پیوسته با نامه⁭ای که می⁭نگاشت و نامه⁭ای که برای او ارسال می⁭کرد بر او نیرنگ می⁭زد درحالی⁭که خواستار غفلت او بود تا آنچه که در خصوص احوال ابوبکر و عمر در سینه داشت را در مکاتبه یا مبادله رسول آشکار کند تا آن⁭را نزد شامیان حجتی علیه او قرار دهد و آن را به گناهانی که به گمان خود در آنان ایجاد کرده بود اضافه کند و او را نزد آنان تحقیر می⁭کرد به اینکه او عثمان را کشته و یا در قتل او همدستی کرده⁭است یا اینکه او طلحه و زبیر را کشته و عایشه را اسیر کرده و خون اهل بصره را ریخته است و فقط یک خصلت باقی⁭مانده است و آن اینکه برای آنان اثبات کند که او از ابوبکر و عمر بیزاری می⁭جوید و آن دو را به ظلم و مخالفت با رسول در امر خلافت نسبت می⁭دهد و اینکه آن دو با غلبه بر او جهیده⁭اند و آن را از او غصب کرده⁭اند پس این طامه کبری است و منحصر به بیزار کردن شامیان از او نیست بلکه بیزار کردن شامیان که لشکریان و همراهان و یاران او هستند نیز می⁭باشد زیرا آنها جز گروهی اندک از خواص شیعه به امامت شیخین معتقد بودند.

و زمانی⁭که آن کتاب را همراه ابومسلم خولانی فرستاد قصدش این بود که علی را به خشم آورد و او را در مضیقه و تنگنا قرار دهد، زمانی⁭که ذکر ابوبکر و اینکه او برترین مسلمانان بود را قرائت کرد، در پاسخ سخنی که مقتضی طعن در ابوبکر باشد را بنگارد پس جواب مبهم و غیر صریح بود و در آن نه به ظالم دانستن آن دو تصریح شده بود و نه به بیگناهی آنان و گاه برای آنان طلب رحمت می⁭کرد و گاه می⁭فرمود: حقم را گرفتند و آن را برای آنان رها کردم .

پس عمرو بن عاص به معاویه اشاره کرد که نامه دومی که مناسب با نامه اول باشد بنویسد تا در آن علی را تحریک کنند و دچار هیجان کنند و خشم از آن او را بر این وادارد که کلامی⁭ که در تقبیح حال او و تحقیر مذهب او در پی آن هستند را بنویسد. و عمرو به او گفت: علی مردی عجول و سردرگم است و هر کلامی نظیر ستایش ابوبکر و عمر توانستی دوباره برایش بنویس. پس معاویه نامه⁭ای نگاشت که بعد از اینکه تصمیم گرفت با ابودرداء بفرستد او را همراه ابوامامه باهلی که از صحابه است فرستاد و نسخه نامه این است:

از بنده خدا معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب. اما بعد، خداوند تعالی محمد را برای رسالتش برگزید و او را به وحی⁭اش و ادای شریعتش مخصوص گردانید و به وسیله او از جهالت نجات داد و از گمراهی هدایت کرد سپس او را رشید قابل ستایش که شرع را تبلیغ، شرک را نابود و آتش دروغ را خاموش کرده است به سوی خود گرفت پس خداوند جزای او را نیک گرداند و نعمت و برکات خویش را بر او دو چندان کند.

سپس خداوند سبحان محمد را به یارانی مخصوص گردانید که او را تأیید، یاری و نصرت کردند و چنان بودند که خداوند متعال به آنان فرمود: « أَشِدَّاء عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاء بَیْنَهُمْ» {بر کافران سختگیر [و] با همدیگر مهربانند} و برترین و بلند مرتبه⁭ترین آنان نزد خدا و مسلمانان خلیفه اول بود که اتحاد ایجاد کرد و دعوت را دوباره به دست گرفت و با اهل رده پیکار کرد، سپس خلیفه دوم است که فتوحات را آغاز کرد و شهرها را آباد کرد و مشرکان را خوار کرد سپس خلیفه سوم مظلوم که دین را ترویج کرد و آفاق را با کلمه یکتا پرستی پر کرد.

و زمانی⁭که اسلام استقرار یافت و ثبات پیدا کرد بر او دشمنی کردی و برای او مصیبتها خواستی و نیرنگ⁭ها بر او بر پا کردی و از هر جیزی علیه او سود جستی و برای او دسیسه چیدی و او را تحریک کردی و زمانی که از تو طلب یاری کرد از یاری⁭اش بازنشستی و از تو درخواست کرد که قبل از اینکه دریده شود کمکش کنی اما چنین نکردی .

و مصیبت مسلمانان از دست تو، یکی دوتا نیست، بر ابوبکر حسادت کردی و بر او پیچیدی و تباه کردن امر او را هدف کردی و در خانه⁭ات از او بازنشستی گروهی از مردم را فریفتی تا اینکه از بیعت او تأخیر کردند.

سپس از خلافت عمر بیزاری جستی و بر او حسادت کردی و مدتش را به درازا کشاندی و به کشته شدنش شاد شدی و شادی از مصیبت او را نمایان ساختی حتی در کشتن پسرش به این دلیل که قاتل پدرش را کشته است تلاش کردی.

سپس شدیدترین حسادت را برای پسر عمویت عثمان به خرج دادی، بدی⁭های او را ترویج کردی و نیکی⁭هایش را پنهان کردی و در فقه، دین، سیره سپس در عقلش طعنه زدی و کم⁭خردان اصحاب و پیروانت را علیه او تحریک کردی تا اینکه او را در حضور تو کشتند درحالی⁭که نه با دست و نه با زبان از او دفاع نکردی.

و کسی از اینان نیست مگر کسی که بر او ستم کردی و در بیعتش درنگ کردی تا اینکه به اجبار بر آن واداشته شدی و چنانکه اسبی پوزهبسته برده می⁭شود با زمام⁭های اکراه سوق داده شدی سپس اینک در طلب خلافت به پاخواسته⁭ای درحالی⁭که مخلصان و یاران و اطرافیانت قاتلان عثمان هستند و آن آرزوهای نفس⁭ها و گمراهی⁭های هواهاست.

پس لجاجت وسختی را کنار بگذار و قاتلان عثمان را به ما تحویل بده و امر را از روی مشورت بین مسلمانان از سر بگیر تا بر این که چه کسی مورد رضایت خداست توافق کنند و نه برای تو بیعتی بر گردن ماست و نه طاعت از تو بر ماست و نه عتابی نزد ما برای توست و برای تو و اصحاب تو جز شمشیر چیزی نزد من نیست، و به خدایی که غیر از او خدایی نیست سوگند قاتلان عثمان را هر جا و هرگونه که باشند می⁭جویم تا آنان را بکشم یا روحم به خدا ملحق شود.

و اما در خصوص آنچه که پیوسته در خصوص پیشینه و جهادت به خود منسوب می⁭کنی، من دیدم که خداوند سبحان می⁭فرماید: « یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُل لَّا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلَامَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَانِ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ» {از اینکه اسلام آورده‏اند بر تو منت می‏نهند بگو بر من از اسلام‏آوردنتان منت مگذارید بلکه [این] خداست که با هدایت‏کردن شما به ایمان بر شما منت می‏گذارد اگر راستگو باشید} و اگر در حال خود بنگری آن را منت⁭گذارترین نفس بر خدا به خاطر عملش میابی و زمانی⁭که منت بر سائل اجر صدقه را از بین می⁭برد منت بر خدا نیز اجر جهاد را زائل می⁭کند و آن را اینگونه قرار می⁭دهد: «صَفْوَانٍ عَلَیْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَکَهُ صَلْدًا لاَّ یَقْدِرُونَ عَلَی شَیْءٍ مِّمَّا کَسَبُواْ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ» {و مَثَل ]صدقات[ کسانی که اموال خویش را برای طلب خشنودی خدا و استواری روحشان انفاق می‌کنند، همچون مَثَلِ باغی است که بر فراز پشته‌ای قرار دارد ]که اگر[ رگباری بر آن برسد، دوچندان محصول برآورد، و اگر رگباری هم بر آن نرسد، باران ریزی ]برای آن بس است[، و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست}

نقیب ابوجعفر گوید: زمانی⁭که این نامه همراه ابوامامه باهلی به علی علیه السّلام رسید آنگونه که ابومسلم خولانی صحبت کرده بود با او سخن گفت و با او این پاسخ را نوشت.

نقیب ادامه داد: و در این نامه معاویه لفظ الجمل المخشوش یا الفحل المخشوش ذکر شده است نه در نامه واصله با ابومسلم و در آن این لفظ نیست بلکه در آن آمده است «بر خلفا حسد ورزیدی و بر آنان ستم کردی و همه این مطالب را از نگاه⁭های خشم⁭آلود، گفتارهای نامربوط و نفس⁭های دردناک و کندی کردنت درباره خلفا فهمیدم» ادامه داد: بسیاری از مردم دو نامه را نمی⁭شناسند و مشهور نزد آنان نامه ابومسلم است و این لفظ را در آن قرار می⁭دهند و صحیح این است که آن در نامه ابوامامه است آیا نمی⁭بینی که در پاسخ تکرار شده است و اگر در نامه ابومسلم در پاسخ او تکرار می⁭شد.

کام نقیب ابوجعفر پایان گرفت می⁭گویم: فقط به این نامه را بر نویسنده و املاکننده آن با شدیدترین عذاب وارد کردم تا جواب روشن گردد و کفر این منافق مرتاب برای هر عاقلی آشکار گردد.

و درباره این کلام امام علیه السلام «فلقد خبّا لنا الدهر» در النهایه گوید: خبأت الشئ خبأ زمانی است که چیزی را پنهان کنی و الخب هر چیزی غایب پنهان را گویند. و شاید معنا این باشد که روزگار از احوال تو چیزهای عجیبی برای ما پنهان کرده است که گمان نمی⁭کردیم تا اینکه از تو آشکار شد و محتمل است که به سبیل تجرید باشد یعنی تو عجیب⁭ترین چیزها در روزگار هستی که پنهان بودی پس آشکار شدی که از قبیل لقینی منه اسد است.

ابن میثم گویم: وجه شگفتی این است که او اهل بیت نبی را با وجود علم وافرشان به حال او، و اولی بودن آنان به خبر دادن از آنها با آن بر او نعمت داده بود آگاه کرد و در این ⁭باره دو مثل برای او زده شده⁭است و اصل مثل او این است که مردی از هجر با پولی که با آن چیزی برای سود بخرد به بصره آمد و در آن چیزی بی⁭رونق⁭تر از خرما ندید پس با پولش خرما خرید آن را به هجر برد و در خانه⁭ها ذخیره کرد، درحالی⁭که منتظر قیمت بود که جز بر ارزانی نیافزود تا اینکه همه آنها فاسد شد و مالش از بین رفت پس برای کسی که چیزی را به معدن آن می⁭برد تا با آن در آنجا سود کند و هجر به فراوانی خرما معروف است طوری که شاید قیمت پنجاه جلّه از آن به یک دینار برسد و وزن یک جله صد رطل است پس آن پنج هزار رطل است و این در سایر بلاد شنیده نشده است.

و دوم اینکه او را به کسی که استادش در پرتاب را به مسابقه تیراندازی فرا میخواند تشبیه کرده است درحالیکه مربیاش به این اولی است که او را به آن دعوت کند.

و این کلام او «إن تمّ اعتزلک کله» یعنی از تو دور است و معنی این است چیزی را یادآوری کرده⁭ای که اگر اثبات شود فایده⁭ای برای تو ندارد و اگر هم دروغ باشد ضرری برایت ندارد یعنی اصلا ارتباطی به تو ندارد. و الثلمة: خلل در دیوار یا جز آن. السیاسه: یعنی پرداختن به امری با آنچه که آن را اصلاح می⁭کند و در این کلام شهادتی از امام علیه السّلام بر فضیلت خلفاء وجود ندارد به دلیل آنچه که از مصلحت در این اختصار دریافتی: و در النهایه گوید: اصل حنین ترجیع صدای شتر مادینه به دنبال بچه⁭اش است و از آن نامه علی علیه السّلام به معاویه است: «[و اما قولک کیت و کیت فقد] حنّ قدح لیس فیها» و این مثلی است برای مردی که به نسبی که از آن نیست منسوب می⁭شود یا آنچه که ارتباطی به او ندارد را ادعا می⁭کند. القدح با کسره: یکی از تیرهای قمار است که اگر از غیر از جوهر سایر تیرها باشد و برنده آن، آن را حرکت دهد صدایی از آن خارج می⁭شود که با اصوات سایر آنها تفاوت دارد و با آن شناخته می⁭شود.

زمخشری در المستقصی گوید: قداحی که به آن مثل زده می⁭شود از چوب درخت خدنگ است فربّما ضاع منها قدح پس بر اساس مشابه غربی یا غیر آن تیر دیگری را با عجله تراشیده شده است پس چون با آنها برخورد کند صدایی دارد که شبیه صدای آنها نیست. پس این گفته می⁭شود سپس عمر آن را برای عقبه بن ابومعیط مثال زد زمانی⁭که نبی به گردن زدن او در روز بدر امر کرد پس گفت: «اقتل من بین قریش» منظور عمر این بود که تو از قریش نیستی.

و درباره بنی حنان که شاخهای از «بلحرث» هستند گفته شده است که جد آنان قدحی در قدح⁭های قومی انداخت که به میسر مشغول بودند و مردی نابینا برای آنان می⁭زد و زمانی⁭که قدح او در دست آن مرد افتاد گفت: حنّ قدح لیس منها پس لقب حنان به این جهت به کسی که از نظر نسب یا فضیلت دروغ می⁭بندد مثال زده می⁭شود. پایان

و این کلام او: «یحکم فیها» یعنی درباره این قصه یا قضیه کسی که حکم برای آن علیه او باشد نه برای او، حکم می⁭کند.

و ارجاع ضمیر به طبقات جایز است.

و ابن میثم گوید: برای کسی است که بر قومی و در میان آنان داوی می⁭کند درحالی⁭که او از اراذل آنان است و شایسته حکم کردن نیست بلکه آنها از او برای آن مناسب⁭تر هستند.

جوهری گوید: گفته می⁭شود: اربع علی نفسک و اربع علی ظلعک یعنی با خودت نرمخو باش و خودداری کن ـ اندازه خودت را نگهدار ـ. گفته می⁭شود: ظلعت الأرض بأهلها یعنی زمین از کثرت اهالیاش بر آنان تنگ شد. و گفته می⁭شود: ارق علی ظلعک یعنی اندازه خودت را نگهدار و بیش از توانش بر او حمل نکن .

و در النهایه گوید در آن است: «إنه لایربع علی ظلعک» الظلع با سکون: یعنی: لَنگ بودن و معنی این است در حالت ضعفت بر تو مقیم نمی⁭شود. و ربع فی المکان یعنی در آن اقامت کرد.

و در صحاح آمده است: اصل ذراع باز بودن دست است و گفته می⁭شود: ضقت بالأمر ذرعاً زمانی⁭که آن را نتوانی و قادر به آن نباشی.

و ابن میثم گوید: این سخن او «حیث أخّره القدر» اشاره⁭ای است به جایگاه پایین او که تقدیر بر آن جاری شده است که از جایگاه پیشینیان پایین⁭تر باشد و به تأخیر در آن و وقوف در آن بر او امر کرده است.

و این کلام او: «فی القیه» یعنی در ضلالت و گمراهی یا در تکبّر.

در النهایه گوید: تاه یتیه تیهاً زمانی است که متحیر و گمراه شود یا تکبر بورزد. الرواغ: منحرف و القصد میانه⁭رویی که به افراط و تفریط نمی⁭گراید.

این سخن امام علیه السّلام: «غیر مخبر» یعنی این کلامم را نه برای خبر دادن به تو بلکه برای سخن از نعمت خداوند متعال بر زبان می⁭آورم یا به این دلیل که معاویه شایسته خطاب و خبر دادن با این سخن نیست مقام مقام تحیر اوست یا به این دلیل که او از آن آگاه است یا به این سبب که از امثال این کلام و خبر دادن دشمن با آن فخر فروشی به ذکر آن فضائل به نظر می⁭آید پس با این کلام: «بلکه برای یادآوری نعمت⁭های خدا می گویم» آن توهم را رد کرد و عبارت بعد از لکن با این احتمال مناسب⁭تر است گرچه «لک» در کلام او به عبارت اول پیوسته⁭تر است.

واین کلام او «قیل سیّد الشهداء» ابن ابی الحدید گوید: یعنی در زندگی نبی صلّی الله علیه و آله زیرا علی علیه السّلام شهید از دنیا رفت و هیچ اختلافی در این نیست که او از حمزه، جعفر و سایرین برتر و بلکه سرور مسلمانان است. - . این تلخیصی کلام ابن ابی الحدید است . -

درباره این کلام او «بسبعین تکبیره» ابن میثم گوید هفتاد تکبیر در چهارده نماز و آن به این سبب که هر بار که بر او پنج تکبیر می⁭گفت جماعت دیگری از ملائکه حاضر شدند پس بر آنان نیز امامت کرد و این از ویژگی⁭های حمزه رضی الله عنه است.

و این کلام او «لذکر ذاکر» یعنی خودش، و فقط به این جهت که به تزکیه نفسش تصریح ننماید نکره آورده و الف و لام وارد نکرده و به خود نسبت نداده است. و لفظ «المجّ» را به جهت کراهت نفس از بعضی از آنچه که شنیدنش تکرار شده است و اعراضش از آن استعاره کرده است که آن مانند پرتابکننده آن از گوش می⁭شود چنانکه تفکننده آب را از دهانش بیرون می⁭ریزد، چنین گفته شده است. و خوب این است که آن کنایه⁭ای است از اینکه انکار آن فضائل به جهت وضوحش برای کسی امکان پذیر نیست پس غیر مؤمنان گرچه شنیدنش برایشان سنگین باشد امکان انکارش را ندارد.

و این کلام امام: «فدع عنک» تا پایان عبارت: الرمیه: صیدی که به سوی آن تیر انداخته می⁭شود. گفته می⁭شود: بئس الرمیه الأرنب یعنی بدترین چیزی که به سویش تیراندازی می⁭شود خرگوش است و معنا این است: از ذکر کسی که به دنیا گرایید و دنیا او را به سوی خود کشانید و او از راه مستقیم منحرف کرد دست بکش که شأن شکار خارج شدن از راه است و این اشاره⁭ای است به خلفاء و سخن در بیان برتری از نظر پیش و پس بودن.

و ابن ابی الحدید گوید: «این اشاره⁭ای است به عثمان نه ابوبکر و عمر» و این از مواردی است که نه فربه می⁭کند و نه از گرسنگی بی⁭نیاز می⁭کند علاوه بر اینکه آنچه که در نامه معاویه ذکر شده است فقط عثمان نبوده است چنانکه دانستی.

و ابن میثم گوید: یعنی صاحبان اغراض فاسد مانند عمرو بن عاص را از خود دور کن و به آنچه که در خصوص حق ما می⁭گویند توجه نکن و محتمل است که مقصود اشاره به خود او باشد به طریقه این کلام آنان: به در می⁭گویم که دیوار بشنود.

و لفظ «رمیه» را استعاره آورده است و با آن از اموری که نفس⁭ها قصد می⁭کند و با قصدشان به سوی آن تیراندازی می⁭کنند کنایه آورده است پایان .

بعید بودن این نظر پوشیده نیست و بعیدتر از آن چیزی است که کیدری ذکر کرده است آنجا که گوید: قصدش این بوده است که او در نسب و حسبش خدشه⁭دار است و عیوبی که درباره او مشهور شده است او را از مقام تفاخر و تنافر زائل کرده است پایان.

گویی او رمیه را بر تیر پرتاب شده حمل کرده است.

این کلام امام علیه السّلام: «ما دست پرورده وساخته پروردگار خویشیم» کلامی مشتمل بر اسراری شگفت از عجائب شأن آنان است که عقل⁭ها از آن عاجز هستند و با براساس آنچه که بیان و تعمق در آن بر ایمان امکان⁭پذیر است سخن می⁭گویم و می⁭گویم: صنیعة الملک کسی است که فرمانروا او را ساخت و منزلتش را رفعت بخشید و این کلام خداوند از آن است «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی» {و تو را برای خود پروردم} یعنی تو را اختیار کردم و ساخته خویش برگرفتم تا از اراده و محبت من منصرف شوی پس معنی این است که بر هیچ یک از بشر نعمتی بر ما نیست بلکه خداوند متعال بر ما نعمت بخشید و بین ما و او واسطه⁭ای نیست و تمامی مردم مخلوق او هستند و ما واسطه بین آنها و خداوند سبحان هستیم.

و محتمل است که مقصودش از مردم برخی از مردم باشد یعنی گزیده⁭ای از مردم که برمی⁭گزینیم و منزلتشان را بالا می⁭بریم.

ابن ابی الحدید گوید: این، جایگاه ارزشمندی است ظاهر آن چیزی است که شنیدی و باطنش این است که آنها بندگان خدا و مردم بندگان آنان هستند.

ابن میثم گوید: لفظ صنائع در دو مورد مجاز از نوع اطلاق اسم مقبول بر قابل و حال بر محلّ است فلانی دست پرورده فلانی است زمانی گفته می⁭شود که او را به جایگاه نعمت خویش مختص گرداند. و نعمت وافری که خداوند آنها را به آن مختص گردانید نعمت رسالت و آنچه که از شرف و فضیلت مستلزم آن است می⁭باشد گویی که مردم در آن سربار آنان هستند.

و این کلام او علیه السّلام: «و عادی طولنا» جوهری گوید: «عاد» نام قبیله⁭ای است که همان قوم هود علیه السّلام هستند و شئ عادّی یعنی قدیمی گویی که منسوب به عاد است .

و ابن ابی الحدید گوید: طول: یعنی فضل و نعمت. و گوید: افعال نیک چنانکه به طول مدت عادی است به کثرت مناقب، تأثیرات و مفاخر نیز عادی است و گرچه مدت نیز کوتاه باشد و مقصود از قدیم، قدیم زمانی نیست بلکه برگرفته از این کلام آن است که لفلان قدیم أثر یعنی فلانی پیشینه نیکویی دارد. و لفظ را به این دلیل مجاز قرار دادیم که بنی هاشم و بنی امیه در شرف و برتری جدا نبودند مگر از زمانی⁭که هاشم بن عبد مناف رشد یافت سپس مدت بین نشأت هاشم و اظهار دعوت توسط محمد جز حدود نود سال نبوده است پایان.

و می⁭گویم: از آنچه گذشت روشن شد که بنی امیه نسب صحیحی نداشتند تا در حسب اجدادشان مشارکت جویند. علاوه بر اینکه عزت دیرینشان منحصر در نسب نبوده است بلکه انوار آنان علیه السّلام اولین مخلوقات بوده است و از لحظه آغاز آفرینش انوارشان تا خلق تن⁭هایشان و ظهور آثارشان معروف به عزت، شرف و کمالات در آسمان⁭ها و زمین⁭ها بودند که هر سلفی، خلف خویش را از فضیلت آنان آگاه میکرد و خداوند یاد آنان را در هر امتی از نظر عزت و شرف ترفیع بخشید.

و این کلام امام علیه السّلام: «فعل الأکفاء» منصوب بر مصدر به فعل مقدر است «المکذّب» ابوسفیان، و گفته شده ابوجهل است. «أسد الله» حمزه رضی الله عنه و أرضاه است و «وأسد الأحلاف» أسد بن عبد العزّی است و در قاموس گوید: الحلف با کسره عهد و پیمان بین مردم و رفاقت است و صدیق برای دوستش پیمان می⁭بندد که به او خیانت نکند و جمع آن احلاف است. و احلاف در این سخن زهیر: أسد و غطفان لأنهم تحالفوا علی التناصر آمده است و احلاف قومی از ثقیف است و در قریش شش قبیله است: عبدالدار، کعب، جمح، سهم، مخزوم و عدی، زیرا آنان زمانی⁭که پسران عبد مناف خواستند که پردهداری و سقایی را از عبدالدار بگیرند و عبدالدار ممانعت کرد هر قومی بر امر آنان پیمان بست با تأکید بر اینکه یکدیگر را رها نکنند پس قبیله بنی عبد مناف خمره پر از عطر را بیرون آورد و آن را برای هم⁭پیمانشان یعنی اسد، زهره و تیم کنار کعبه گذاشت پس دست خویش را در آن فرو بردند و با یکدیگر پیمان بستند. و قبیله عبدالدار و هم⁭پیمانانشان پیمان مؤکد دیگری بستند پس احلاف نامیده شدند پایان، و در النهایه نیز مشابه این را گفته است با این تفاوت که بعد از این کلام او «پس دستان خویش را در آن فرو بردند و عهد بستند» آورده است پس مطیبون نامیده شدند.

«وصبیة النار» اشاره⁭ای است به کلامی که نبی صلّی الله علیه و آله به عقبه بن ابو معیط فرمود آنگاه که او را با صبر در روز بدر کشت پس ملتمسانه به او گفت: برای صبیه کیست ای محمد؟ فرمود: آتش.

و «حماله الحطب» ام جمیل دختر حرب ابن امیّه زن ابولهب است.

و این کلام امام علیه السّلام: «فی کثیر» متعلق به محذوف است یعنی این نکته⁭ای که بیان کردیم در بسیاری از آنچه که متضمن نفع ما و ضرر شماست، داخل است.

و این کلام امام علیه السّلام: «و جاهلیتنا» یعنی شرف و برتری ما در دوره جاهلیت را کسی رد نمی⁭کند و در بعضی نسخه⁭ها «و جاهلیتکم» آمده است و شاید این بهتر باشد.

و وجه استدلال به آیه نخست روشن است زیرا امام علیه السّلام برترین خویشاوندان به رسول⁭الله و نزدیک⁭ترین آنها به اوست و آیه دوم نیز چنین است زیرا او نزدیک⁭ترین مردم به پیروی از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و اولین کسی که به او ایمان آورد و وی را تأیید کرد می⁭باشد.

جوهری گوید: الفلج یعنی پیروزی و کامیابی و قد فلج الرجل علی خصمه یفلج فلجاً (مرد بر دشمن خود پیروز شد) و اسم آن فلج با ضمه است.

و این کلام امام علیه السّلام: «و تلک شکاة» جوهری گوید: گفته می⁭شود: هذا امر ظاهر عنک عاره یعنی این امری است که عیبش از تو زائل است شاعر گوید:

سخن چینان بر او عیب گرفتند که من او را دوست دارم و آن شکوه⁭هایی است که ننگ آن دامن⁭گیر تو نیست.

و گوید: شکوت فلاناً شکاة زمانی⁭است که او را به بدی عملش آگاه کنی .

و ابن میثم گوید: شعر از ابو ذؤیب است و آن مثلی است که برای کسی زده می⁭شود که امری که ارتباطی به او ندارد و رد کردنش بر او لازم نیست را انکار می⁭کند.

و الخشاش با کسره چیزی است که در استخوان بینی شتر وارد می شود و خششت البعیر زمانی گفته می⁭شود که در بینی او خشاش بگذاری. الغضاضه با فتحه یعنی ذلت و نقص.

این کلام امام علیه السّلام: «و هذه حجّتی إلی غیرک» شاید معنی این است که تو به جهت حقارتت مقصود آن نیستی. مانند این کلام امام علیه السّلام: «غیر مخبر لک» یا به جهت آگاهیام از اینکه تو دلیل مرا نمی⁭پذیری و به آن ایمان نمی⁭آوری یا به این دلیل که تو از آن آگاهی و در خبر دادن آگاه فائده⁭ای نیست، بلکه قصدم از ذکر آن، برای شنوندگانی غیر از توست شاید کسی که آن را انکار کرده است به آن ایمان بیاورد و کسی که به آن ایمان آورده است دلش با آن آرام بگیرد.

ابن میثم گوید: یعنی تو مقصود آن حجت نیستی زیرا تو در این مسأله اهمیتی نداری بلکه قصد از آن غیر توست یعنی کسانی که ظلم کردند و از آن فقط به میزان مورد نیاز و مقداری که از خاطرم گذشت که در جواب تو ذکر کنم را بیان کردم.

و این کلام امام علیه السّلام: «فلک أن تجاب» یعنی این مانند نامه پیشین نیست که در آن سؤال نبود زیرا تو از بنی امیه هستی و میان تو و او نسبت خویشاوندی است و این کلام امام علیه السّلام: «فأیّنا» ابتدای تقریر جواب است.

«و الأعدی»: از ریشه عدوات یا عدوان است و مورد اول صحیح⁭تر است «و أهدی إلی مقاتله» یعنی به وجوه قتل او و مواضع او در مقابل آراء و حیله⁭ها «أم من بذل» مقصودش از آن وجود مقدس خویش است زیرا زمانی⁭که محاصره بر عثمان شدید شد امام علیه السّلام به⁭سوی او فرستاد و یاری⁭اش را بر او عرضه کرد اما عثمان پاسخ داد: نیازی به یاری تو ندارم اما بنشین و شرت را بازدار و آن به این دلیل است که عثمان امام علیه السّلام را به دخالت در امر خویش متهم کرده بود و امام علیه السّلام مقصودش از این کلامش «من استنصره» معاویه بود زیرا عثمان به هنگام محاصره⁭اش به کمکخواهی از معاویه به⁭سوی شام فرستد و او پیوسته از آن سستی کرد و به جهت طمعش در امر، خروج را تا قتل او به تأخیر انداخت. و مرگ و نسبت قتل به او در اینجا به مبرا بودنش از خون او مناسب است و البثّ: یعنی نشر و گسترش، المنون: روزگار و مرگ یعنی حوادث روزگار و اسباب مرگ به سوی او گسترش یافت. و این کلام امام علیه السّلام «و الله لقد علم الله» اقتباسی است از این کلام خداوند متعال «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنکُمْ» و طبرسی گوید: آنان کسانی هستند که سایرین را از جهاد همراه رسول⁭الله به تأخیر می⁭اندازند و تعویق یعنی به تأخیر انداختن «والقائلین لإخوانهم» یعنی یهودیان که به برادران مناق خود گفتند «هلمّ إلینا» یعنی بیایید و به⁭سوی ما روی کنید و محمد را رها کنید. و گفته شده: قائلون همان منافقان هستند که به برادران خود از میان مسلمانان ضعیف گفتند: پیکار نکنید و محمد را رها کنید که ما بر شما بیم هلاکت داریم. «و لا یأتون البأس» یعنی در نبرد حاضر نمی⁭شوند. «البأس» یعنی نبرد و اصل آن شدت است. «الا قلیلاً» مگر با اکراه درحالی⁭که دل⁭هایشان با مشرکان است.

و شاید غرض از این اقتباس این باشد که خداوند سبحان به تأخیر اندازندگان و قائلان را نکوهش کرد پس کاهل بر اساس تقدیر وجوب حضور چنانکه پنداشتم مقصر است.

و محتمل است که غرضش واقعاً بازداشتن او از یاری امام علیه السّلام باشد گر چه ظاهر آن یاری عثمان را به ذهن می⁭آورد.

و جوهری گوید: نقمت علی الرجل أنقم با کسره زمانی است که او را ملامت کنی.

و ابن میثم درباره این کلام امام علیه السّلام: «فربّ ملوم لاذنب له» گوید من همان ملامتشونده هستم و این مثلی برای اکثم بن صیفی است که برای کسی آورده می⁭شود که از جانب او امری برای مردم آشکار شده است که آن را بر او ناپسند می⁭شمارند درحالی⁭که آنها حجت و عذر او در آن را نمی⁭دانند و این کلام او «قد یستفید» تا پایان آخر برای کسی مثل زده می⁭شود که در نصیحت زیادهروی می⁭کند تا اینکه به فریب متهم می⁭شود و ابتدای بیت این است:

و کم سقت فی آثارکم من نصیحة

و در صحاح و قاموس گوید: متنصح کسی است که از ناصحان تقلید کند و این معنی گرچه در کلام امام به وجهی بعید محتمل است اما خوب این است که آن غرض شاعر نیست و خوب چیزی است که خلیل در العین ذکر کرده است آنجا که گوید: التنصّح کثرت نصیحت است، اکثم بن صیفی گوید: از کثرت تنصح بر حذر باشید که آن تهمت را به⁭دنبال دارد پایان. الظنّه یعنی تهمت.

این کلام امام علیه السّلام: «فلقد أضحکت بعد الاستعبار» جوهری گوید: عبرت عینه و استعبرت یعنی اشک ریخت و العبران: یعنی گریان.

ابن میثم گوید: یعنی چیز شگفت بسیاری عجیبی آوردم زیرا خنده بعد از گریه فقط برای تعجب فراوان است و آن در خصوص معرض استهزاء بودن به مانند مثل است.

و گفته شده: معنایش این است شنونده این سخن را از روی تعجب به خنده واداشتی بعد از گریستنش بر دین به جهت برخورد تو در آن. و ألفیت الشیء یعنی آن را یافتم. و این کلام امام علیه السّلام: «فالبث قلیلاً» ابن میثم گوید: مثلی است که برای تهدید به جنگ زده می⁭شود و اصل آن این است که حمل بن بدر که مردی از قشیر است بر شتری که از آن او بود در جاهلیت در جنگ دابس و غبراء حمیت کرد و او را نجات داد و گفت:

اندکی صبر کن که هماورد تو به میدان آید، چه نیکوست مرگ، آنگاه که مرگ فرود آید.

و گفته شده: اصل آن این است که مالک بن زهیر حمل بن بدر را تهدید کردید پس حمل گفت: لبّث قلیلاً و ادامه بیت. پس به عنوان مثال رایج شد سپس آمد و مالک را کشت و برادرش قیس بن زهیر به او و برادرش حذیفه دست یافت و آن دو را به قتل رساند و گفت: عطش جانم را از حمل بن بدر فرونشاندم، و شمشیرم عطش مرا از حذیفه فرو نشاند.

زمخشری در مستقصی گوید:

چه نیکوست مرگ آنگاه که هنگامه اجل رسد.

و گوید: درباره حمل گفتند: آن اسم مرد شجاعی است که در جنگ از او طلب یاری می⁭شد و بعید نیست که مقصود از آن حمل بن بدر صاحب غبراء باشد کسی که افراد پشت سرش به او کمک کند این مثل را می⁭آورد. پایان.

بدان که حمل در بعضی نسخه⁭ها با حاء و در بعضی از آنها با جیم است.

فیروز آبادی گوید: أرقل یعنی شتاب کرد و ارقال نوعی یورتمه است. و جحفل یعنی لشکر، القتام یعنی غبار، و سطع الغبار و الرائحه و الصبح یعنی بالا آمد، السربال یعنی پیراهن، و «سرابیل الموت» فقط کنایه از زره⁭ها، احوال و هیأت⁭هایی است که نفس خود را برای کشتهشدن در آن آماده کرده⁭اند گویی که آنها کفن⁭های آنان است.

و این کلام امام علیه السّلام: «ذریة بدریة» یعنی فرزندان بدریان.

و بیان شد که برادر معاویه حنظه، دایی⁭اش ولید و جدش عتبه بن ابو أمّه است.

**[ترجمه]

«398»

و لیلاحظ المختار: 78 و ما حوله من باب الکتب من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 216 ط 1.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِی مِخْنَفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ جَبْرِ بْنِ نَوْفٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی الشَّامِ اجْتَمَعَ إِلَیْهِ وُجُوهُ أَصْحَابِهِ فَقَالُوا لَوْ کَتَبْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ أَصْحَابِهِ قَبْلَ مَسِیرِنَا إِلَیْهِمْ کِتَاباً تَدْعُوهُمْ إِلَی الْحَقِّ وَ تَأْمُرُهُمْ بِمَا لَهُمْ فِیهِ مِنَ الْحَظِّ کَانَتِ الْحُجَّةُ تَزْدَادُ عَلَیْهِمْ قُوَّةً فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِعُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ کَاتِبِهِ اکْتُبْ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ وَ مَنْ قِبَلَهُ مِنَ النَّاسِ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکُمُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً آمَنُوا بِالتَّنْزِیلِ وَ عَرَفُوا التَّأْوِیلَ وَ فَقُهُوا فِی الدِّینِ وَ بَیَّنَ اللَّهُ فَضْلَهُمْ فِی الْقُرْآنِ الْحَکِیمِ وَ أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ أَبُوکَ وَ أَهْلُکَ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ أَعْدَاءُ الرَّسُولِ مُکَذِّبُونَ بِالْکِتَابِ مُجْتَمِعُونَ عَلَی حَرْبِ الْمُسْلِمِینَ مَنْ لَقِیتَهُمْ مِنْهُمْ حَبَسْتُمُوهُ أَوْ عَذَّبْتُمُوهُ أَوْ قَتَلْتُمُوهُ حَتَّی إِذَا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی إِعْزَازَ دِینِهِ وَ إِظْهَارَ رَسُولِهِ دَخَلَتِ الْعَرَبُ فِی دِینِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ طَوْعاً وَ کَرْهاً فَکُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِی هَذَا الدِّینِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً فَلَیْسَ یَنْبَغِی لَکُمْ أَنْ تُنَازِعُوا أَهْلَ السَّبْقِ وَ مَنْ فَازَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ مَنْ نَازَعَهُ مِنْکُمْ فَبِحَوْبٍ وَ ظُلْمٍ فَلَا یَنْبَغِی لِمَنْ کَانَ لَهُ قَلْبٌ أَنْ یَجْهَلَ قَدْرَهُ وَ لَا یَعْدُوَ طَوْرَهُ وَ لَا یَشْفِیَ نَفْسَهُ بِالْتِمَاسِ مَا لَیْسَ لَهُ

1) 398- رواهما الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 10 و الحدیث: 37 من الجزء 7 و 8 من أمالیه ص 115 و 135. و الحدیث الأول قد تقدم عن کتاب صفّین فی أواخر الباب: 11 ص 481 ط الکمبانیّ.

إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ قَدِیماً وَ حَدِیثاً أَقْرَبُهُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَعْلَمُهُمْ بِالْکِتَابِ وَ أَقْدَمُهُمْ فِی الدِّینِ وَ أَفْضَلُهُمْ جِهَاداً وَ أَوَّلُهُمْ إِیمَاناً وَ أَشَدُّهُمْ اطِّلَاعاً بِمَا تَجْهَلُهُ الرَّعِیَّةُ عَنْ أَمْرِهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ لِتُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَ اعْلَمُوا أَنَّ خِیَارَ عِبَادِ اللَّهِ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ بِمَا یَعْلَمُونَ وَ أَنَّ شَرَّهُمُ الْجُهَلَاءُ الَّذِینَ یُنَازِعُونَ بِالْجَهْلِ أَهْلَ الْعِلْمِ أَلَا وَ إِنِّی أَدْعُوکُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ حَقْنِ دِمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَإِنْ قَبِلْتُمْ أَصَبْتُمْ رُشْدَکُمْ وَ هُدِیتُمْ لَحْظَکُمْ وَ إِنْ أَبَیْتُمْ إِلَّا الْفُرْقَةَ وَ شَقَّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ لَمْ تَزْدَادُوا مِنَ اللَّهِ إِلَّا بُعْداً وَ لَمْ یَزْدَدْ عَلَیْکُمْ إِلَّا سَخَطاً وَ السَّلَامُ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ:

لَیْسَ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَمْرٍو عِتَابٌ***غَیْرَ طَعْنِ الْکُلَی وَ حَزِّ الرِّقَابِ

فَلَمَّا وَقَفَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَی جَوَابِهِ بِذَلِکَ قَالَ إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن دو را در حدیث 10: (37) از جلد (7 و 8) از امالیاش ص 115 و 135 روایت کرده است. - :

جبر بن نوف گوید: زمانی که امیرمؤمنان علیه السّلام حرکت به سوی شام را قصد کرد یاران سرشناسش دور او حلقه زدند و گفتند: ای امیرمؤمنان اگر قبل از حرکتمان به⁭سوی آنان، نامه⁭ای برای معاویه و یارانش می⁭نوشنی که در آن، آنان را به حق دعوت می⁭کردی و آنان را به بهره⁭ای که در آن است امر می⁭کردی حجت بر آنان شدیدتر می⁭شد، پس امیرمؤمنان علیه السّلام به کاتبش عبید⁭الله بن ابورافع فرمود بنویس:

بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا امیرمؤمنان علی به معاویه بن ابوسفیان و افرادی که از جانب او گماشته شده⁭اند، سلام بر شما، من نزد شما خدایی را ستایش می⁭کنم که خدایی جز او نیست، اما بعد به راستی برای خداوند بندگانی است که به تنزیل ایمان دارند و تفسیر آن را شناخته و دانش دین را آموخته⁭اند و خداوند برتری آنان را در قرآن حکیم بیان فرموده است و ای معاویه تو، پدرت و خانواده⁭ات در آن روزگار با دشمن پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله بودید قرآن را دروغ می⁭شمردید و بر جنگ با مسلمانان با خویش پیمان بسته بودید، به هر کدام از ایشان دست می⁭یافتید به زندانش می⁭افکندید یا شکنجه⁭اش می⁭کردید یا او را می⁭کشتید تا اینکه خداوند اراده کرد دین خود را پیروز کند و پیامبر خویش را آشکار نماید، آنگاه عرب گروه گروه به دین او درآمدند و این امت خواه و نا⁭خواه اسلام آوردند پس کسی را که از سابقه⁭ای چون سابقه آنان و فضیلتی چون فضایل آنان بهره⁭ای نبرده است سزاوار نیست با آنان بستیزید پس هر که از میان شما با او نزاع کند گناه و ستم کرده است. و هر که از عقل بهره⁭ای برده است سزاوار نیست که اندازه خود را نداند و از خود فراتر رود و خود را به درخواست چیزی که حق او نیست بیازارد. پس شایسته⁭ترین افراد به این امر از قدیم و جدید کسی است که از همه آنان به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نزدیک⁭تر بوده و از به قرآن آشناتر و در دین قدیمی⁭تر و در جهاد برتر و اولین آنان در ایمان و آگاه⁭ترین آنها به آنچه که عامه مردم در خصوص امر خویش از آن ناآگاه هستند می⁭باشد، پس از خدایی که به سوی او باز می⁭گردید بپرهیزید و حق را با باطل درنیامیزید، تا به وسیله آن حق را تکذیب کنید بدانید که بهترین بندگان خدا آنانند که به آنچه می⁭دانند عمل می⁭کنند و بدترین ایشان نادانانی هستند که جاهلانه با اهل علم می⁭ستیزند. به هوش باشید که من شما را به کتاب خدا و سنت پیامبرش صلّی الله علیه و آله و جلوگیری از ریختن خون این امت فرا می⁭خوانم پس اگر پذیرفتید راه رستگاری خود را یافته و به نصیب خویش رهنمون شده⁭اید و اگر سرباز زدید و جز تفرقه و پراکندگی میان امت را نخواستید در آن صورت جز بر دوری خود از خدا نیفزوده⁭اید و خداوند نیز هرگز جز بر خشم خود نسبت به شما نخواهد افزود و السلام. و معاویه برایش نوشت: اما بعد براستی میان من و عمرو گفتگویی جز دریدن جگرها و زدن گردن⁭ها نیست.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی⁭که بر این جواب او را خواند فرمود: «إِنَّکَ لَا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَن یَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ {در حقیقت تو هر که را دوست داری نمی‏توانی راهنمایی کنی لیکن خداست که هر که را بخواهد راهنمایی می‏کند و او به راه‏یافتگان داناتر است}

**[ترجمه]

بیان

الحز بالحاء المهملة و بالجیم المعجمة القطع.

**[ترجمه]«الحز» با حاء و جیم یعنی قطع کردن.

**[ترجمه]

«399»

و لیلاحظ المختار: 78 و ما حوله من باب الکتب من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 216 ط 1.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْکَاتِبِ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ یَزِیدَ الْحِمَّانِیِّ قَالَ: کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ إِلَیْنَا کِتَابَهُ وَ لَمْ یَدَعْنَا فِی شُبْهَةٍ وَ لَا عُذْرَ لِمَنْ رَکِبَ ذَنْباً بِجَهَالَةٍ وَ التَّوْبَةُ مَبْسُوطَةٌ وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ أَنْتَ مِمَّنْ شَرَعَ الْخِلَافَ مُتَمَادِیاً فِی غَمْرَةِ الْأَمَلِ مُخْتَلِفَ السِّرِّ وَ الْعَلَانِیَةِ رَغْبَةً فِی الْعَاجِلِ وَ تَکْذِیباً بَعْدُ فِی الْآجِلِ وَ کَأَنَّکَ قَدْ تَذَکَّرْتَ مَا مَضَی مِنْکَ فَلَمْ تَجِدْ إِلَی الرُّجُوعِ سَبِیلًا وَ کَتَبَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الَّذِی أَعْجَبَکَ مِمَّا بَارَیْتَ مِنَ الدُّنْیَا وَ وَثِقْتَ بِهِ مِنْهَا مُنْقَلَبٌ عَنْکَ فَلَا تَطْمَئِنَّ إِلَی الدُّنْیَا

1) 399- رواهما الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 10 و الحدیث: 37 من الجزء 7 و 8 من أمالیه ص 115 و 135. و الحدیث الأول قد تقدم عن کتاب صفّین فی أواخر الباب: 11 ص 481 ط الکمبانیّ.

فَإِنَّهَا غَرَّارَةٌ وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَی حَذَرْتَ مَا بَقِیَ وَ انْتَفَعْتَ مِنْهَا بِمَا وُعِظْتَ بِهِ وَ لَکِنَّکَ تَبِعْتَ هَوَاکَ وَ آثَرْتَهُ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمْ تُؤْثِرْ عَلَی مَا دَعَوْنَاکَ إِلَیْهِ غَیْرَهُ لِأَنَّا أَعْظَمُ رَجَاءً وَ أَوْلَی بِالْحُجَّةِ وَ السَّلَامُ وَ کَتَبَ علیه السلام إِلَی أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٍّ إِلَی أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَی الْوَالِی أَنْ لَا یُغَیِّرَهُ عَنْ رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا مَرْتَبَةٌ اخْتَصَّ بِهَا وَ أَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَیْهِمْ أَلَا وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَنْ لَا أَحْجُبَنَّ دُونَکُمْ سِرّاً إِلَّا فِی حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِیَ دُونَکُمْ أَمْراً إِلَّا فِی حُکْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ أَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِی عَلَیْکُمُ الْبَیْعَةُ وَ لَزِمَتْکُمُ الطَّاعَةُ وَ أَنْ لَا تَنْکُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِی صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَی الْحَقِّ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْمَعُوا لِی عَلَی ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنْ خَالَفَنِی فِیهِ ثُمَّ أُحِلُّ لَکُمْ فِیهِ عُقُوبَتَهُ وَ لَا تَجِدُوا عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ وَ أَعْطُوا مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَذَا یَصْلُحْ أَمْرُکُمْ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]امام طوسی - . شیخ طوسی آن دو را در حدیث 10 و حدیث 37 از جلد (7 و 8) از امالیاش ص 115 و 135 روایت کرده است.

و حدیث نخست از کتاب صفین در اواخر باب: 11 ص 481 چاپ کمپانی بیان شد.

و مختار(78) و نامههای نزدیک به آن از بخش نامههای کتاب نهج السعادة: ج4 ص 216 چاپ اول ملاحظه شود. - :

یزید حمانی گوید: امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام برای معاویه بن ابوسفیان نوشت: اما بعد خداوند کتابش را به⁭سوی ما فرستاد و ما را در شبهه رها نکرد، و برای کسی که جاهلانه بر مرکب گناه سوار شود هیچ عذری نیست و در توبه گشوده⁭ است و هیچ باربردارنده⁭ای بار دیگری را برنمی⁭دارد و تو از کسانی هستی که اختلاف را بنا نهاد و در طغیان امید در پیدا و پنهان، اصرار کرد تا زودرس ـ دنیا ـ را به دست آورد و دراز مدت ـ آخرا ـ را تکذیب کند، و گویی که تو آنچه از تو سر زد را به یاد آورده⁭ای و برای بازگشت راهی نیافته⁭ای.

و امام علیه السّلام برای عمرو بن عاص نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به عمرو بن عاص. اما بعد آنچه که از دنیا دیده⁭ای تو را شیفته کرده است و به آنچه که از دنیا به آن اطمینان کرده⁭ای بر تو دگرگون خواهد شد پس به دنیا اطمینان نکن که آن فریبکار است و اگر از آنچه گذشته است عبرت می⁭گرفتی در آنچه مانده است حذر پیشه میکردی و از آنچه که با آن تو را اندرز می⁭دهد بهره می⁭گرفتی؛ اما تو از هوای نفس خویش پیروی کردی و آن را ترجیح دادی و اگر چنین نبود بر آنچه که تو را به سوی آن دعوت کردیم غیر آن را ترجیح نمی⁭دادی زیرا ما امیدوارانه⁭تر و برای حجت سزاوارتر هستیم والسلام.

و امام علیه السّلام برای فرماندهان لشکرها نوشت: از بنده خدا امیرمؤمنان علی به صاحبان مسالح:

از بنده خدا، علی بن ابی طالب، امیر مؤمنان به نیروهای مسلّح و مرز داران کشور پس از یاد خدا و درود همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد، یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود، و با آن اموال و نعمتها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک گردد و به برادرانش مهربانی بیشتری روا دارد. آگاه باشید حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم، و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده و در وقت تعیین شده آن بپردازم، و با همه شما به گونهای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسئولیّتهای یاد شده را انجام دهم، بر خداست که نعمتهای خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آنچه صلاح است سستی ورزید، و برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است، که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستور العملهای ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته، و از فرماندهان خود در آنچه که خدا امور شما را اصلاح میکند، اطاعت کنید، با درود.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری فلان یباری فلانا أی یعارضه و یفعل مثل فعله و فلان یباری الریح سخاء أی یعارضها خیرا و برکة.

أقول: و سیأتی الکتاب الأخیر بروایة النهج بتغییر ما.

**[ترجمه]جوهری گوید: فلان یباری فلاناً یعنی فلانی با فلانی معارضه می⁭کند و مانند او را انجام می⁭دهد و فلان یباری الریح سخاء یعنی در خیر و برکت با باد مسابقه می⁭دهد.

می⁭گویم و نامه اخیر با تغییری اندک به روایت نهج⁭البلاغه خواهد آمد.

**[ترجمه]

«400»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة: وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ- أَنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ وَ لَا لِلْغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ وَ إِنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی

1) 400- رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه نفسه فی المختار: 6 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذَلِکَ لِلَّهِ رِضًی فَإِنْ خَرَجَ مِنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْ بِدْعَةٍ رَدُّوهُ إِلَی مَا خَرَجَ مِنْهُ فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَلَّاهُ اللَّهُ مَا تَوَلَّی وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدُنِی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ لَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّی فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 6 از باب دوم نهج البلاغه روایت کرده است. - :

از نامه امام علیه السّلام به معاویه: همانا کسانی با من بیعت کرده‏اند که با ابا بکر و عمر و عثمان، با همان شرایط بیعت کردند، پس آن که در بیعت حضور داشت نمی‏تواند خلیفه‏ای دیگر انتخاب کند، و آن کس که غایب بود نمی‏تواند بیعت مردم را نپذیرد. همانا شورای مسلمین از آن مهاجرین و انصار است، پس اگر بر امامت کسی گرد آمدند، و او را امام خود خواندند، خشنودی خدا هم در آن است، حال اگر کسی کار آنان را نکوهش کند یا بدعتی پدید آورد، او را به جایگاه بیعت قانونی باز می‏گردانند، اگر سرباز زد با او پیکار می‏کنند، زیرا که به راه مسلمانان در نیامده، خدا هم او را در گمراهی‏اش رها می‏کند.

به جانم سوگند ای معاویه اگر دور از هوای نفس، به دیده عقل بنگری، خواهی دید که من نسبت به خون عثمان پاک‏ترین افرادم، و می‏دانی که من از آن ماجرا دور بوده‏ام، جز اینکه از راه خیانت مرا متّهم کنی، و حق آشکاری را بپوشانی. با درود.

**[ترجمه]

تنبیه

لعل هذا منه علیه السلام إلزام لمعاویة بالإجماع الذی أثبتوا به خلافة أبی بکر و عمر و عثمان و عدم تمسکه علیه السلام بالنص لعدم التفاتهم إلیه فی أول العهد مع عدم تطاول الأیام فکیف مع بعد العهد و قوله علیه السلام إنما الشوری إلخ أی الشوری الذی تعتقدونه و تحتجون به و لا حاجة إلی حمل الکلام علی التقیة کما نقله ابن أبی الحدید من أصحابنا الإمامیة قوله علیه السلام کان ذلک لله رضا أی بزعمهم و العزلة الاسم من الاعتزال و التجنی أن یدعی علیک ذنب لم تفعله.

و قال ابن میثم رحمه الله هذا الفصل من کتاب کتبه إلی معاویة مع جریر بن عبد الله البجلی حین نزعه من همدان و صدره أما بعد فإن بیعتی یا معاویة لزمتک و أنت بالشام لأنه بایعنی القوم.

ثم یتلو قوله و ولاه الله ما تولی تمام الآیة.

و یتصل بها أن قال و إن طلحة و الزبیر بایعانی ثم نقضا بیعتی و کان نقضهما کردتهما فجاهدتهما علی ذلک حَتَّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ کارِهُونَ فادخل یا معاویة فیما دخل فیه المسلمون فإن أحب الأمور إلی فیک العافیة إلا أن تتعرض للبلاء فإن تعرضت له قاتلتک و استعنت بالله علیک.

و قد أکثرت فی قتلة عثمان فادخل فیما دخل فیه الناس ثم حاکم القوم إلی أحملک و إیاهم علی کتاب الله.

و أما هاتیک التی تریدها فهی خدعة الصبی عن اللبن.

ثم یتصل به قوله و لعمری إلی قوله ما بدا لک ثم یتصل به و اعلم أنک من الطلقاء الذین لا تحل لهم الخلافة و لا یعرض فیهم الشوری و قد أرسلت إلیک و إلی من قبلک جریر بن عبد الله و هو من أهل الإیمان و الهجرة فبایع و لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ

وَ قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَلَوْ کُنْتَ عَلَی مَا کَانَ عَلَیْهِ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ إِذَنْ مَا قَاتَلْتُکَ وَ لَا اسْتَحْلَلْتُ ذَلِکَ وَ لَکِنَّهُ إِنَّمَا أَفْسَدَ عَلَیْکَ بَیْعَتِی خَطِیئَتُکَ فِی عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَ إِنَّمَا کَانَ أَهْلُ الْحِجَازِ الْحُکَّامَ عَلَی النَّاسِ حِینَ کَانَ الْحَقُّ فِیهِمْ فَلَمَّا تَرَکُوهُ صَارَ أَهْلُ الشَّامِ الْحُکَّامَ عَلَی أَهْلِ الْحِجَازِ وَ غَیْرِهِمْ مِنَ النَّاسِ وَ لَعَمْرِی مَا حُجَّتُکَ عَلَی أَهْلِ الشَّامِ کَحُجَّتِکَ عَلَی أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ لَا حُجَّتُکَ عَلَیَّ کَحُجَّتِکَ عَلَی طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ لِأَنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ قَدْ کَانُوا بَایَعُوکَ وَ لَمْ یُبَایِعْکَ أَهْلُ الشَّامِ وَ إِنَّ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ بَایَعَاکَ وَ لَمْ أُبَایِعْکَ وَ أَمَّا فَضْلُکَ فِی الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتُکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَوْضِعُکَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ فَلَسْتُ أَدْفَعُهُ وَ السَّلَامُ فَکَتَبَ علیه السلام فِی جَوَابِهِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ صَخْرٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ أَتَانِی کِتَابُکَ کِتَابُ امْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرٌ یَهْدِیهِ وَ لَا قَائِدٌ یُرْشِدُهُ قَدْ دَعَاهُ الْهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً زَعَمْتَ أَنَّهُ إِنَّمَا أَفْسَدَ عَلَیَّ بَیْعَتَکَ خَطِیئَتِی فِی عُثْمَانَ وَ لَعَمْرِی مَا کُنْتُ إِلَّا رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ أَوْرَدْتُ کَمَا أَوْرَدُوا وَ أَصْدَرْتُ کَمَا أَصْدَرُوا وَ مَا کَانَ اللَّهُ لِیَجْعَلَهُمْ عَلَی ضَلَالٍ وَ لَا یَضْرِبَهُمْ بِعَمًی وَ أَمَّا مَا زَعَمْتَ أَنَّ أَهْلَ الشَّامِ الْحُکَّامُ عَلَی أَهْلِ الْحِجَازِ فَهَاتِ رَجُلَیْنِ مِنْ قُرَیْشِ الشَّامِ یُقْبَلَانِ فِی الشُّورَی أَوْ تَحِلُّ لَهُمَا الْخِلَافَةُ فَإِنْ زَعَمْتَ ذَلِکَ کَذَّبَکَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ وَ إِلَّا فَأَنَا آتِیکَ بِهِمَا مِنْ قُرَیْشِ الْحِجَازِ وَ أَمَّا مَا مَیَّزْتَ بَیْنَ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ فَلَعَمْرِی مَا الْأَمْرُ فِی ذَلِکَ إِلَّا وَاحِدٌ لِأَنَّهَا بَیْعَةٌ عَامَّةٌ وَاحِدَةٌ لَا یُثَنَّی فِیهَا النَّظَرُ وَ لَا

یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ وَ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَ الْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ وَ أَمَّا فَضْلِی فِی الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتِی مِنَ الرَّسُولِ وَ شَرَفِی فِی بَنِی هَاشِمٍ فَلَوِ اسْتَطَعْتَ دَفْعَهُ لَفَعَلْتَ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا وَصَلَ هَذَا الْکِتَابُ إِلَی مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا عَلِیُّ وَ دَعِ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ طَالَ مَا لَمْ یَنْتَفِعْ بِهِ أَهْلُهُ وَ لَا تُفْسِدْ سَابِقَةَ قَدِیمِکَ بِشَرٍّ مِنْ حَدِیثِکَ فَإِنَّ الْأَعْمَالَ بِخَوَاتِیمِهَا وَ لَا تُلْحِدَنَّ بِبَاطِلٍ فِی حَقِّ مَنْ لَا حَقَّ لَکَ فِی حَقِّهِ فَإِنَّکَ إِنْ تَفْعَلْ ذَلِکَ لَا تُضْلِلْ إِلَّا نَفْسَکَ وَ لَا تَمْحَقْ إِلَّا عَمَلَکَ وَ لَعَمْرِی إِنَّ مَا مَضَی لَکَ مِنَ السَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ لَحَقِیقَةٌ أَنْ تَرُدَّکَ وَ تَرْدَعَکَ عَمَّا اجْتَرَأْتَ عَلَیْهِ مِنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ وَ إِجْلَاءِ أَهْلِ الْحَقِّ عَنِ الْحِلِّ وَ الْحَرَامِ فَاقْرَأْ سُورَةَ الْفَلَقِ وَ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ وَ مِنْ شَرِّ نَفْسِکَ الْحَاسِدِ إِذا حَسَدَ قَفَلَ اللَّهُ بِقَلْبِکَ وَ أَخَذَ بِنَاصِیَتِکَ وَ عَجَّلَ تَوْفِیقَکَ فَإِنِّی أَسْعَدُ النَّاسِ بِذَلِکَ وَ السَّلَامُ فَکَتَبَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْکَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِکَ وَ أَمْضَیْتَهَا بِسُوءِ رَأْیِکَ وَ کِتَابٌ لَیْسَ بِبَعِیدِ الشَّبَهِ مِنْکَ حَمَلَکَ عَلَی الْوُثُوبِ عَلَی مَا لَیْسَ لَکَ فِیهِ حَقٌّ وَ لَوْ لَا عِلْمِی بِکَ وَ مَا قَدْ سَبَقَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیکَ مِمَّا لَا مَرَدَّ لَهُ دُونَ إِنْفَاذِهِ إِذَنْ لَوَعَظْتُکَ وَ لَکِنْ عِظَتِی لَا تَنْفَعُ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ وَ لَمْ یَخَفِ الْعِقَابَ وَ لَا یَرْجُو لِلَّهِ وَقاراً وَ لَمْ یَخَفْ لَهُ حِذَاراً فَشَأْنَکَ وَ مَا أَنْتَ عَلَیْهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الْحَیْرَةِ وَ الْجَهَالَةِ تَجِدِ اللَّهَ فِی ذَلِکَ بِالْمِرْصَادِ مِنْ دُنْیَاکَ الْمُنْقَطِعَةِ وَ تَمَنِّیکَ الْأَبَاطِیلَ وَ قَدْ عَلِمْتَ مَا قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِیکَ وَ فِی أُمِّکَ وَ أَبِیکَ وَ السَّلَامُ ⁽¹⁾

و لیلاحظ المختار: 45 و 99 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 94 و 266 ط 1.

**[ترجمه]شاید این از جانب امام علیه السّلام الزامی برای معاویه بر اجماعی که به⁭وسیله آن خلافت ابوبکر، عمر و عثمان را اثبات کردند باشد و عدم تمسک امام به نص به جهت عدم اعتنای آنها به آن در اول دوره با وجود عدم فاصله زمانی باشد پس بعد از گذشت زمان چگونه خواهد بود. و این سخن امام علیه السّلام «انما الشوری» تا پایان یعنی شورایی که به آن اعتماد دارید و آن را حجت می⁭دانید، و نیازی به حمل کلام بر تقیه نیست آنگونه که ابن ابی الحدید از اصحاب امامیه ما نقل کرده است. «خشنودی خدا هم در آن است» یعنی به گمان آنان، و عزلة اسمی از اعتزال است و تجنّی این است که گناهی که مرتکب نشده⁭ای را بر تو ادعا کند.

ابن میثم گوید: این بخشی از نامه⁭ای است که امام با جریر بن عبدالله بحلّی زمانی⁭که او را از همدان عزل کرد برای معاویه نوشت و ابتدای آن این است: اما بعد ای معاویه بیعت من بر تو لازم شد درحالی⁭که تو در شام هستی زیرا کسانی⁭ با من بیعت کرده⁭اند... سپس آیه و ولاه الله ما تولی را قرائت می⁭کند. و در پی آن می⁭فرماید: «طلحه و زبیر با من بیعت کردند سپس بیعتم را شکستند و شکستن پیمانشان مانند بازگشت⁭شان بود پس با آن دو بر سر آن جهاد کردم تا اینکه حق آمد و امر خدا آشکار شد درحالی⁭که آنها اکراه داشتند پس ای معاویه در آنچه که مسلمانان در آن وارد شدند داخل شود که محبوب⁭ترین امور برای من در مورد تو عافیت است مگر اینکه در معرض مصیبت قرار بگیری که اگر چنین شوی با تو پیکار می⁭کنم و علیه تو از خدا طلب یاری می⁭کنم.

و درباره قاتلان عثمان زیاده کردی پس در آنچه که مردم در آن داخل شدند داخل شو سپس آن گروه را نزد من به محاکمه بیاور تا من تو و آنان را بر کتاب خدا وارد کنم اما آنچه که تو می⁭خواهی فریب دادن کودک درباره شیر است.

سپس این کلام امام علیه السّلام «ولعمری» تا این سخنش: «مابدا لک» به آن وصل می⁭شود و سپس به آن وصل می⁭شود: «واعلم أنک من الطلقاء..» بدان که تو از اسیران آزادشده هستی، کسانی که خلافت بر آنان جایز نیست و شوری در میان آنان مطرح نمی⁭شود و به سوی تو و به سوی کسی که از جانب تو بود جریر بن عبدالله که از اهل ایمان و هجرت است ارسال کردم پس بیعت کن و هیچ قدرتی نیست جز با خدا.

و راوی ادامه داد: و معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: از معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابی طالب: اما بعد اگر بر آنچه که ابوبکر و عمر بودند می⁭بودی پس با تو جنگ نمی⁭کردم و آن را بر تو جایز نمی⁭دانستم اما اشتباه تو درباره عثمان بن عفان بیعت من بر تو را تباه کرد و اهل حجاز آنگاه که حق در میان آنان بود حکام بر مردم بودند و زمانی که حق را ترک کردند اهل شام حکام حجازیان و سایر مردم شدند و به جانم سوگند حجت تو بر شامیان مانند حجت تو بر اهل بصره نیست و نه حجت تو بر من مانند حجت تو بر طلحه و زبیر است زیرا اهل بصره با تو بیعت کرده بودند و شامیان تو را بیعت نکردند و طلحه و زبیر با تو بیعت کردند و من با تو بیعت نکرده⁭ام.

و اما برتری تو در اسلام و نزدیکی⁭ات به رسول الله صلّی الله علیه و آله و موقعیت در بنی هاشم را رد نمی⁭کنم و السلام.

امام علیه السّلام در پاسخ او نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه بن صخر. اما بعد. نامه⁭ات به من رسید نامه مردی که نه دیده⁭ای دارد که او را رهنمون شود و نه پیشوائی که او را به راه رستگاری کشاند، بلکه مردی است که هوا و هوس او را فراخوانده است و او اجابتش کرده است و گمراهی او را رهبری کرده است و او از آن تبعیت کرده است پس هیاهو کنان دوری گزید و نابخردانه گمراه شد، پنداشتی که اشتباه من درباره عثمان بیعت با مرا بر تو تباه کرده است، به جانم سوگند جز مانند مردی از مهاجرین نبودی چنانکه آنان وارد شدند وارد شدی و چنانکه آنان خارج شدند خارج شدی و خدا بر آن نبود که آنان را بر گمراهی قرار دهد و با ضلالت بزند.

اما در خصوص آنچه که گمان کردی که اهل شام حاکم بر اهل حجاز هستند، دو مرد از قریش شام را بیاورد که در شورا پذیرفته باشند یا خلافت بر آنان جایز باشد، اگر آن را گمان کنی مهاجران و انصار تو را تکذیب می⁭کنند و در غیر این⁭صورت من آن را از قریش حجاز برایت می آورم.

اما در مورد آنچه که بین شامیان و اهل بصره و طلحه و زبیر تمایز قائل شدی، به خدا سوگند امر درباره آن یکی است زیرا بیعت عام واحد است و در آن نظر دوباره وجود ندارد و اختیار از سر گرفته نمی⁭شود و خارج شونده از آن نکوهشگر است و شککننده در آن فریبکار است.

اما در خصوص برتری⁭ام در اسلام و نزدیکی⁭ام با رسول⁭الله و شرفم در بنی هاشم اگر رد کردن آن را در توان داشتی قطعاً چنین می⁭کردی و السلام.

و زمانی⁭که این نامه به معاویه رسید نوشت:

اما بعد. ای علی از خدا بترس و حسادت را رها کن که آن به میزانی به درازا کشیده است که اهل آن از آن سود نبرده⁭اند و پیشینه قدیمت را به⁭وسیله شری از روزگار جدیدت تباه نکن که اعمال به عاقبت آنها سنجیده می⁭شود و در حق کسی⁭که در حق او حقی برای تو نیست با باطل منحرف نشود که تو اگر آن را انجام دهی جز خود را گمراه نکرده⁭ای و جز عملت را ضایع نساخته⁭ای، به جانم سوگند سوابق نیکویی که از تو بوده است حقیقتی است که تو را از آنچه که در خصوص ریختن خون⁭ها و راندن اهل حق از حلال و حرام دور می⁭کند و باز می⁭دارد. پس سوره فلق را قرائت کن و از شر آنچه که آفرید و از شر نفس حسودت آنگاه که حسادت ورزید به خدا پناه ببر، خداوند دلت را سامان بخشد، تو را به چنگ بگیرد و توفیقت را تعجیل فرماید که من سعادت⁭مندترین مردم به آن خواهم بود والسلام.

پس امام علیه السّلام نوشت: اما بعد پند و اندرزی به⁭هم پیوسته، نامه⁭ای زینت داده شده از جانب تو به من رسید که آن را با گمراهی⁭ات آراسته⁭ای و با بداندیشیات آن را امضا کرده⁭ای و نامه⁭ای که بی⁭شباهت به هجوم بر جهیدن بر آنچه که در آن حقی برای تو نمی⁭باشد نیست، و اگر آگاهی به تو و به آنچه که از جانب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره تو نبود که اجرای آن را بازگشتی نیست، قطعاً تو را اندرز می⁭دادم، اما اندرز من برای کسی که کلمه عذاب بر او واجب شده است و از عقوبت نمی⁭ترسد و کورکورانه به خدا امید ندارد، و از روی حذر از او بیم ندارد سودی ندارد. پس شأن تو و آنچه که تو از گمراهی، حیرت و نادانی بر آن هستی، خدا را در کمین دنیای منقطع و آرزوهای باطل خویش می⁭یابی درحالی⁭که آنچه که نبی صلّی الله علیه و آله درباره تو و مادر و پدرت گفته است را دریافته⁭ای و السلام. - . ابن میثم آن را در شرح بر مختار 7 از بخش نامههای امیر مؤمنان از کتاب نهج البلاغه: ج4ف ص 356 چاپ جدید تهران روایت کرده است.

مختار 45 و 99 از بخش نامههای امیر مؤمنان از کتاب نهج السعاده: ج4 ص 94 و 266، چاپ اول ملاحظه شود. -

**[ترجمه]

بیان

أقول: قد روی السید رضی الله عنه فی النهج بعض الکتابین

1) 1 رواه ابن میثم رحمه اللّه فی شرحه علی المختار: 7 من باب کتب أمیر المؤمنین من نهج البلاغة: ج 4 ص 356 ط الحدیث بطهران.

الذین أوردهما ابن میثم و خلطهما ⁽¹⁾

قوله علیه السلام فهجر أی هذی و اللغط بالتحریک الصوت و الجلبة ذکره الجوهری و قال خبط البعیر فهو خابط إذا مشی ضالا فخبط بیدیه کل ما یلقاه و لا یتوقی شیئا و خبطه ضربه بالید و منه قیل خبط عشواء أی الناقة التی فی بصرها ضعف.

قوله علیه السلام طاعن قال ابن میثم أی فی صحتها فهو طاعن فی دین الله فیجب قتاله حتی یرجع إلیها و رویت فی الأمر نظرت فیه و فکرت أی الشاک فیها مداهن و المداهنة نوع من النفاق.

قوله علیه السلام موصلة قال ابن أبی الحدید أی مجموعة الألفاظ من هاهنا و هاهنا و ذلک عیب فی الکتابة و الخطابة و قال حبرت الشی‌ء تحبیرا حسنته و زینته أی المزینة الألفاظ یشیر علیه السلام إلی أنه قد کان یظهر علیها أثر التکلف و التصنع.

و قال الجوهری نمق الکتاب ینمقه بالضم أی کتبه و نمقه تنمیقا زینه بالکتابة.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ النَّهْجِ ⁽²⁾کَتَبَ مُعَاوِیَةُ فِی أَثْنَاءِ حَرْبِ صِفِّینَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ عَبْدِ اللَّهِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ وَ إِنِّی أُحَذِّرُکَ اللَّهَ أَنْ تُحْبِطَ عَمَلَکَ وَ سَابِقَتَکَ بِشَقِّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ تَفْرِیقِ جَمَاعَتِهَا فَاتَّقِ اللَّهَ وَ اذْکُرْ مَوْقِفَ الْقِیَامَةِ وَ اقْلَعْ عَمَّا أَسْرَفْتَ فِیهِ مِنَ

1) 1 قد روی السیّد الرضیّ قریبا ممّا رواه عنه ابن میثم ثانیا، فی المختار: 7 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

2) 2 فی شرح المختار 7 من باب الکتب، ج 14، ص 42، ط مصر، قال: و هذا الکتاب کتبه علی علیه السلام جوابا عن کتاب کتبه معاویة إلیه فی أثناء حرب صفّین بل فی أواخرها.

الْخَوْضِ فِی دِمَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَوْ تَمَالَأَ أَهْلُ صَنْعَاءَ وَ عَدَنٍ عَلَی قَتْلِ رَجُلٍ وَاحِدٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ لَأَکَبَّهُمُ اللَّهُ عَلَی مَنَاخِرِهِمْ فِی النَّارِ فَکَیْفَ یَکُونُ حَالُ مَنْ قَتَلَ أَعْلَامَ الْمُسْلِمِینَ وَ سَادَاتِ الْمُهَاجِرِینَ بَلْهَ مَا طَحَنَتْ رَحَی حَرْبِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرْآنِ وَ ذَوِی الْعِبَادَةِ وَ الْإِیمَانِ مِنْ شَیْخٍ کَبِیرٍ وَ شَابٍّ غَرِیرٍ کُلُّهُمْ بِاللَّهِ تَعَالَی مُؤْمِنٌ وَ لَهُ مُخْلِصٌ وَ بِرَسُولِهِ مُقِرٌّ عَارِفٌ فَإِنْ کُنْتَ أَبَا حَسَنٍ إِنَّمَا تُحَارِبُ عَلَی الْإِمْرَةِ وَ الْخِلَافَةِ فَلَعَمْرِی لَوْ صَحَّتْ خِلَافَتُکَ لَکُنْتَ قَرِیباً مِنْ أَنْ تُعْذَرَ فِی حَرْبِ الْمُسْلِمِینَ وَ لَکِنَّهَا لَمْ تَصِحَّ لَکَ وَ أَنَّی بِصِحَّتِهَا وَ أَهْلُ الشَّامِ لَمْ یَدْخُلُوا فِیهَا وَ لَمْ یَرْتَضُوا بِهَا فَخِفِ اللَّهَ وَ سَطَوَاتِهِ وَ اتَّقِ بَأْسَ اللَّهِ وَ نَکَالَهُ وَ اغْمِدْ سَیْفَکَ عَنِ النَّاسِ فَقَدْ وَ اللَّهِ أَکَلَتْهُمُ الْحَرْبُ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا کَالثَّمَدِ فِی قَرَارَةِ الْغَدِیرِ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ فَکَتَبَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَیْهِ جَوَاباً عَنْ کِتَابِهِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَتْنِی مِنْکَ مَوْعِظَةٌ مُوَصَّلَةٌ وَ رِسَالَةٌ مُحَبَّرَةٌ نَمَّقْتَهَا بِضَلَالِکَ وَ أَمْضَیْتَهَا بِسُوءِ رَأْیِکَ وَ کِتَابُ امْرِئٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرٌ یَهْدِیهِ وَ لَا قَائِدٌ یُرْشِدُهُ دَعَاهُ الْهَوَی فَأَجَابَهُ وَ قَادَهُ الضَّلَالُ فَاتَّبَعَهُ فَهَجَرَ لَاغِطاً وَ ضَلَّ خَابِطاً فَأَمَّا أَمْرُکَ لِی بِالتَّقْوَی فَأَرْجُو أَنْ أَکُونَ مِنْ أَهْلِهَا وَ أَسْتَعِیذُ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ أَکُونَ مِنَ الَّذِینَ إِذَا أُمِرُوا بِهَا أَخَذَتْهُمُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ وَ أَمَّا تَحْذِیرُکَ إِیَّایَ أَنْ یَحْبَطَ عَمَلِی وَ سَابِقَتِی فِی الْإِسْلَامِ فَلَعَمْرِی لَوْ کُنْتُ الْبَاغِیَ عَلَیْکَ لَکَانَ لَکَ أَنْ تُحَذِّرَنِی ذَلِکَ وَ لَکِنِّی وَجَدْتُ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ فَنَظَرْنَا إِلَی الْفِئَتَیْنِ فَأَمَّا الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فَوَجَدْنَاهَا الْفِئَةَ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا لِأَنَّ بَیْعَتِی بِالْمَدِینَةِ لَزِمَتْکَ وَ أَنْتَ بِالشَّامِ کَمَا لَزِمَتْکَ بَیْعَةُ عُثْمَانَ بِالْمَدِینَةِ وَ أَنْتَ أَمِیرٌ لِعُمَرَ عَلَی الشَّامِ وَ کَمَا لَزِمَتْ یَزِیدَ أَخَاکَ بَیْعَةُ عُمَرَ بِالْمَدِینَةِ وَ هُوَ أَمِیرٌ لِأَبِی بَکْرٍ عَلَی الشَّامِ وَ أَمَّا شَقُّ عَصَا هَذِهِ الْأُمَّةِ فَأَنَا أَحَقُّ أَنْ أَنْهَاکَ عَنْهُ

فَأَمَّا تَخْوِیفُکَ لِی مِنْ قَتْلِ أَهْلِ الْبَغْیِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَنِی بِقِتَالِهِمْ وَ قَتْلِهِمْ وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ إِنَّ فِیکُمْ مَنْ یُقَاتِلُ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی تَنْزِیلِهِ وَ أَشَارَ إِلَیَّ وَ أَنَا أَوْلَی مَنِ اتَّبَعَ أَمْرَهُ ⁽¹⁾

و رواه ابن عساکر بأسانید جمة تحت الرقم 1178 و توالیه من ترجمة أمیر المؤمنین من تاریخ دمشق ج 3، ص 163، ط 2 من تحقیقنا.

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ بَیْعَتِی لَمْ تَصِحَّ لِأَنَّ أَهْلَ الشَّامِ لَمْ یَدْخُلُوا فِیهَا فَإِنَّمَا هِیَ بَیْعَةٌ وَاحِدَةٌ تَلْزَمُ الْحَاضِرَ وَ الْغَائِبَ لَا یُسْتَثْنَی فِیهَا النَّظَرُ وَ لَا یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ وَ الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ وَ الْمُرَوِّی فِیهَا مُدَاهِنٌ فَارْبَعْ عَلَی ظَلْعِکَ وَ انْزِعْ سِرْبَالَ غَیِّکَ وَ اتْرُکْ مَا لَا جَدْوَی لَهُ عَلَیْکَ فَإِنَّهُ لَیْسَ لَکَ عِنْدِی إِلَّا السَّیْفُ حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ صَاغِراً وَ تَدْخُلَ فِی الْبَیْعَةِ رَاغِماً وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]می⁭گویم: سیدرضی الله عنه در نهج⁭البلاغه بخشی از دو نامه⁭ای که ابن میثم آورده است را ذکر کرده و ان دو را در هم آمیخته است. - . سید رضی نزدیک به آنچه را که ابن میثم از او روایت کرده است در مختار 7 از باب دوم نهج البلاغه روایت کرده است. -

این سخن امام علیه السّلام: «هجر» یعنی هذیان گفت. و اللغظ با حرکت یعنی سر و صدا و هیاهو جوهری این را گفته است و گوید: خبط البعیر فهو خابط زمانی است که کورکورانه برود و دستانش را در هر آنچه برخورد می⁭کند فرو کند و از چیزی پرهیز نکند: و خبطه یعنی او را با دست زد و از این ریشه گفته شده⁭است: خبط عشواء یعنی شتری که در بینایی⁭اش ضعف دارد .

این کلام امام علیه السّلام «طاعن» ابن میثم گوید: یعنی در صحت آن، و او معترض به دین خداست پس جنگ با او واجب است تا به آن باز گردد. و روّیت فی الأمر: یعنی در آن نگریستم و فکر کردم یعنی شک کننده در آن منافق است، المداهنه نوعی نفاق است.

این کلام او: «موصلة» ابن ابی الحدید گوید یعنی مجموعه الفاظی از اینجا و آنجا که این در کتابت و خطابه عیب است و گوید: حبرت الشئ تحبیراً: یعنی آن را نیکو کردم و زینته یعنی آن را با کتابت زینت دادم.

و ابن ابی الحدید در شرح نهج⁭البلاغه - . شرح مختار 7 از بخش نامهها، ج14، ص 42 چاپ مصر -

گوید: معاویه در اثنای جنگ صفین برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: از بنده خدا معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابی طالب: اما بعد، خداوند متعال در کتابت محکمش می⁭فرماید: وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ { و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و من تو را بر حذر می⁭دارم از اینکه با ایجاد تفرقه بین این امت و پراکنده کردن جمع ما کردار و پیشینه⁭ات را تباه کنی، از خدا بترس و روز قیامت را به یاد آور و از آنچه که در خصوص فرو رفتن در خون مسلمانان زیاده⁭روی کردی جدا شو که من از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می⁭فرمود: زمانی⁭که اهل صنعاء و عدن بر قتل مردی از مسلمانان متحد شدند خداوند آنان را بر روی صورتشان بر آتش خم کرد پس حال کسی⁭که برجستگان مسلمانان و سادات مهاجران را کشته است چگونه است، بگذرم از آنچه که آسیاب جنگ او از اهالی قرآن و صاحبان عبادت و ایمان از پیر مردی مسن، و جوانی بی⁭تجربه که همگی به خداوند متعال مؤمن، برای او مخلص و به رسول⁭ او معترف و آگاه بودند نابود کرد. پس ای ابوالحسن اگر فقط بر سر امارت و خلافت نبرد می⁭کردی به جانم سوگند اگر خلافتت صحیح بود نزدیک بود که در جنگ مسلمانان صاحب عذر باشی اما خلافت برای تو سزاوار نیست و کجاست صحت آن درحالیکه اهل شام در آن وارد نشده⁭اند و به آن خشنود نگشته⁭اند پس از خدا و اقتدار او بترس و از قدرت خدا و هشدار او بپرهیز و شمشیرت را از مردم برکش که به خدا سوگند جنگ آنان را خورده است و جز آبی اندک در عمق برکه چیزی از آنان باقی نمانده است والله المستعان.

پس علی علیه السّلام در پاسخ به نامه او نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه بن ابوسفیان، اما بعد اندرزی به⁭هم پیوسته، نامه زینت داده شده⁭ای از جانب تو به من رسید که آن را با گمراهی⁭ات نوشته و با بدرأیی⁭ات امضا کرده⁭ای، و نامه مردی که دیده⁭ای ندارد که او را رهنمون شود و نه پیشوایی که او را به رستگاری بکشاند، مردی که هوی و هوس او را فراخوانده است و او اجابتش کرده است و ضلالت او را رهنمایی کرده و او از آن پیروی کرده است پس هیاهو کنان هذیان گفت و کورکورانه گمراه شد.

اما در خصوص امر کردنت مرا به تقوا، امید دارم که از اهل آن باشم و از اینکه از جمله کسانی باشم که زمانی⁭که به آن امر می⁭شود عزت آنان را به گناه می⁭کشاند، به خدا پناه می⁭برم.

و اما در خصوص هشدارت به من که کردار و پیشه⁭ام در اسلام تباه شود، به جانم سوگند اگر ستمگر بر تو بود برای تو جایز بود که مرا از آن بر حذر بداری اما من دیدم که خداوند متعال می⁭فرماید: «فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ» {با آن [طایفه‏ای] که تعدی می‏کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد} پس به دو گروه نگریستیم، و گروه ستمگر را گروهی که تو در آن هستی یافتیم زیرا بیعتم در مدینه درحالی⁭که تو در شام هستی بر تو لازم شد چنانکه بیعت با عثمان در مدینه درحالی⁭که تو امیر عمر بر شام بودی بر تو لازم شد و چنانکه بیعت با عمر در مدینه بر برادرت یزید درحالی⁭که امیر ابوبکر بر شام بود لازم شد.

اما در خصوص ایجاد تفرقه در این امت، من سزاوارتر هستم که تو را از آن نهی کنم.

و در خصوص بیم دادنت به من در خصوص کشتن اهل ستم، رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله مرا به جنگ و کشتن آنان امر فرمود و درحالی⁭که به من اشاره نمود به اصحابش فرمود: «براستی در میان شما کسی است که بر سر تأویل قرآن پیکار می⁭کند چنانکه من بر سر تنزیل آن پیکار کردم.» و من سزاوارترین کسی هستم که از امر او پیروی شد - . این حدیث از نظر معنا متواتر یا مستفیض مقطوع الصدور است و جمع زیادی از حافظان اهل سنت از جمله نسایی در حدیث 154 از کتاب خصائص علی علیه السلام آن را روایت کرده اند.

و ابن عساکر نیز آن را با اسنادهای فراوان ذیل شماره 1178 و مابعد آن از زندگینامه امیر مؤمنان از تاریخ دمشق ج3، ص 163، چاپ دوم با تحقیق ما روایت کرده است. - ،

اما این کلامت که گفتی: بیعتم صحیح نیست زیرا اهل شام در آن داخل نشده⁭اند، آن بیعت واحدی است که بر حاضر و غایب لازم است و نظر در آن تجدید نمی⁭شود و اختیار در آن از سر گرفته نمی⁭شود و خارج شونده از آن مخالف است و تردید کننده در آن منافق است پس بر خود رحم کن، پیراهن گمراهی⁭ات را بکن و آنچه که فایده⁭ای برایت ندارد را رها کن من چیزی جز شمشیر برایت ندارم تا اینکه حقیرانه به فرمان خدا بازگردی یا اینکه به اجبار در بیعت وارد شوی و السلام.

**[ترجمه]

قال الجوهری بله کلمة مبنیة علی الفتح مثل کیف و معناها دع و یقال معناها سوی و فی الحدیث أعددت لعبادی الصالحین ما لا عین رأت و لا أذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر بله ما اطلعتهم علیه.

**[ترجمه]جوهری گوید «بله» کلمه⁭ای مبنی بر فتح بر وزن کیف و به معنی رها کن می⁭باشد و گفته می⁭شود معنای آن غیر است و در حدیث آمده است: برای بندگان صالحم چیزی مهیا کرده⁭ام که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه بر قلب بشری خطور کرده است، بگذر از آنچه که آنان را بر آن آگاه کردم.

**[ترجمه]

«398»

وَ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی کِتَابُکَ تَذْکُرُ مُشَاغَبَتِی وَ تَسْتَقْبِحُ مُوَارَبَتِی وَ تَزْعُمُنِی مُتَجَبِّراً وَ عَنْ حَقِّ اللّهِ مُقَصِّراً فَسُبْحَانَ اللَّهِ کَیْفَ تَسْتَجِیزُ الْغِیبَةَ وَ تَسْتَحْسِنُ الْعَضِیهَةَ إِنِّی لَمْ أُشَاغِبْ إِلَّا فِی أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْیٍ عَنْ مُنْکَرٍ وَ لَمْ أَتَجَبَّرْ إِلَّا عَلَی بَاغٍ مَارِقٍ أَوْ مُلْحِدٍ مُنَافِقٍ وَ لَمْ آخُذْ فِی ذَلِکَ إِلَّا بِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ وَ أَمَّا التَّقْصِیرُ فِی حَقِّ اللَّهِ فَمَعَاذَ اللَّهِ وَ إِنَّمَا الْمُقَصِّرُ فِی حَقِّ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ مَنْ

1) 1 و الحدیث متواتر معنی أو مستفیض مقطوع الصدور و قد رواه جمع کثیر من حفاظ أهل السنة منهم النسائی فی الحدیث 154 من کتاب خصائص علیّ علیه السلام بتحقیقنا و قد علقناه علیه عن مصادر کثیرة.

2) 2 ....

عَطَّلَ الْحُقُوقَ الْمُؤَکَّدَةَ وَ رَکِنَ إِلَی الْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ أَخْلَدَ إِلَی الضَّلَالَةِ الْمُحَیِّرَةِ وَ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ تَصِفَ یَا مُعَاوِیَةُ الْإِحْسَانَ وَ تُخَالِفَ الْبُرْهَانَ وَ تَنْکُثَ الْوَثَائِقَ الَّتِی هِیَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ طَلِبَةٌ وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ مَعَ نَبْذِ الْإِسْلَامِ وَ تَضْیِیعِ الْأَحْکَامِ وَ طَمْسِ الْأَعْلَامِ وَ الْجَرْیِ فِی الْهَوَی وَ التَّهَوُّسِ فِی الرَّدَی فَاتَّقِ اللَّهَ فِیمَا لَدَیْکَ وَ انْظُرْ فِی حَقِّهِ عَلَیْکَ وَ ارْجِعْ إِلَی مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلَاماً وَاضِحَةً وَ سُبُلًا نَیِّرَةً وَ مَحَجَّةً نَهْجَةً وَ غَایَةً مُطَّلَبَةً یَرِدُهَا الْأَکْیَاسُ وَ تُخَالِفُهَا الْأَنْکَاسُ مَنْ نَکَبَ عَنْهَا جَارَ عَنِ الْحَقِّ وَ خَبَطَ فِی التِّیهِ وَ غَیَّرَ اللَّهُ نِعْمَتَهُ وَ أَحَلَّ بِهِ نَقِمَتَهُ فَنَفْسَکَ نَفْسَکَ فَقَدْ بَیَّنَ اللَّهُ لَکَ سَبِیلَکَ وَ حَیْثُ تَنَاهَتْ بِکَ أُمُورُکَ فَقَدْ أَجْرَیْتَ إِلَی غَایَةِ خُسْرٍ وَ مَحَلَّةِ کُفْرٍ وَ إِنَّ نَفْسَکَ قَدْ أَوْحَلَتْکَ شَرّاً وَ أَقْحَمَتْکَ غَیّاً وَ أَوْرَدَتْکَ الْمَهَالِکَ وَ أَوْعَرَتْ عَلَیْکَ الْمَسَالِکَ وَ مِنْ ذَلِکَ الْکِتَابُ وَ إِنَّ لِلنَّاسِ جَمَاعَةً یَدُ اللَّهِ عَلَیْهَا وَ غَضَبُ اللَّهِ عَلَی مَنْ خَالَفَهَا فَنَفْسَکَ نَفْسَکَ قَبْلَ حُلُولِ رَمْسِکَ فَإِنَّکَ إِلَی اللَّهِ رَاجِعٌ وَ إِلَی حَشْرِهِ مُهْطِعٌ وَ سَیَبْهَظُکَ کَرْبُهُ وَ یَحُلُّ بِکَ غَمُّهُ فِی یَوْمِ لَا یُغْنِی النَّادِمَ نَدَمُهُ وَ لَا یُقْبَلُ مِنَ الْمُعْتَذِرِ عُذْرُهُ یَوْمَ لا یُغْنِی مَوْلًی عَنْ مَوْلًی شَیْئاً وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ.

**[ترجمه]و ابن میثم گوید - . کمال الدین بن میثم آن را در شرحش بر مختار 30 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج4، ص448، چاپ 3 ذکر کرده است. - :

امیرمؤمنان علیه السّلام نامه⁭ای برای معاویه نوشت: اما بعد نامه⁭ات به من رسید که فتنه⁭انگیزی⁭ام را یاد میکند و دورنگی⁭ام را زشت می پنداشت و مرا متکبر و کوتاهیورزنده از حق خدا می⁭پنداشت منزه است خدای سبحان چگونه غیبت را جایز و بهتان را نیکو می⁭دانی من جز در امر به معروف ونهی از منکر آشوب نکرده⁭ام و جز بر ستمگر گمراه یا ملحد منافق قدرتنمایی نکرده⁭ام و در آنها نیز جز به کلام خداوند سبحان تمسک نجسته⁭ام: «لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ» {قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‏اند هر چند پدرانشان یا پسرانشان باشند دوست بدارند}.

اما در خصوص کوتاهی در حق خدا، به خدا پناه می⁭برم، کوتاهیکننده در حق خداوند تنها کسی است که از حقوق تأکیدشده مانع شود و به هواهای بدعت⁭گونه اعتماد کند و در ضلالت حیران کننده جاودان باشد.

شگفت است ای معاویه که احسان را وصف می⁭کنی و خود با برهان مخالفت می⁭کنی و پیمان⁭هایی که درخواست خداست و بر بندگانش حجت است را نقض می⁭کنی و علاوه بر آن اسلام را فرو نهاده، احکام را ضایع کرده و نشانه⁭ها را محو کرده و بر هوا و هوس حرکت کرده و در هلاکت دچار وهم شده⁭ای پس نسبت به آنچه در اختیار داری از خدا بترس و در حقوق الهی که بر تو واجب است اندیشه کن، و به شناخت چیزی همت کن که در ناآگاهی از آن معذور نخواهی بود، همانا اطاعت خدا نشانه⁭های آشکار و راه⁭های روشن و راهی میانه و همیشه گشوده و پایانی دلپسند دارد که زیرکان به آن راه یابند و فاسدان از آن به انحراف روند. کسی که از دین سرباز زند، از حق روی⁭گردان شده، و در وادی حیرت سرگردان خواهد گشت که خدا نعمت خود را از او گرفته و بلاهایش را بر او نازل می⁭کند. معاویه! اینک به خود آی، و به خود بپرداز! زیرا خداوند راه و سرانجام امور تو را روشن کرده است، اما تو همچنان به⁭سوی زیانکاری و جایگاه کفرورزی حرکت می⁭کنی خواسته⁭های دل تو را به بدی⁭ها کشانده و در پرتگاه گمراهی قرار داده است و تو را در هلاکت انداخته و راه⁭های نجات را بر روی تو بسته است.

و از آن نامه است: و برای مردم گروهی است که دست خدا بر آنان است و خشم خدا بر کسی است که با آنان مخالفت کند. پس قبل از ورود در آرامگاهت به خود آی که تو به⁭سوی خدا باز می⁭گردی و به⁭سوی حشر او در حرکتی و اندوه آن بر تو سنگین خواهد بود و در روزی که پشیمانی سودی برای پشیمان ندارد و عذر عذرخواه پذیرفته نیست و هیچ مولایی برای بنده⁭ای فایده⁭ای ندارد و یاری نمی⁭شود غم آن بر تو نازل خواهد شد .

**[ترجمه]

«399»

⁽¹⁾ نهج، نهج البلاغة فَاتَّقِ اللَّهَ فِیمَا لَدَیْکَ إِلَی قَوْلِهِ وَ أَوْعَرَتْ عَلَیْکَ الْمَسَالِکُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 30 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است. - :

از عبارت «نسبت به آنچه در اختیار داری از خدا بترس» تا این کلام او «راه⁭های نجات را بر روی تو بسته است» آمده است.

**[ترجمه]

توضیح

قال الفیروزآبادی الشغب تهییج الشر کالتشغیب و شغبهم و بهم و علیهم کمنع و فرح هیج الشر علیهم و شاغبه شاره و قال المواربة المداهاة و المخاتلة و فی أکثر النسخ موازرتی أی موازرتی علیک و العضیهة الإفک و البهتان و رکن إلیه کعلم مال و أخلدت إلی فلان أی رکنت إلیه و أخلد بالمکان أقام و الطمس إخفاء الأثر.

و قال الجوهری الهوس الطوفان باللیل و الهوس شدة الأکل و الهوس السوق اللین یقال هست الإبل فهاست أی ترعی و تسیر و الهوس

1) 399- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 30 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

بالتحریک طرف من الجنون.

قوله علیه السلام فیما لدیک أی من مال المسلمین و فیئهم أو فی نعمة علیک و معرفة ما لا یعذر بجهالته معرفة الإمام و طاعته و الأعلام الأئمة أو الأدلة و النهج الطریق الواضح.

و المطلبة النسخ المصححة متفقة علی تشدید الطاء قال الجوهری طلبت الشی‌ء طلبا و کذا اطلبته علی افتعلته و التطلب الطلب مرة بعد أخری انتهی و المعنی غایة من شأنها أن تطلب و یطلبها العقلاء و یکشف عنه قوله علیه السلام یردها الأکیاس.

و قرأ ابن أبی الحدید بتخفیف الطاء و قال أی مساعفة لطالبها یقال طلب فلان منی کذا فاطلبته أی أسعفته به.

و الأنکاس جمع نکس بالکسر و هو الرجل الضعیف ذکره الجوهری و الجزری و قال ابن أبی الحدید و ابن میثم الدنی من الرجال و نکب عن الطریق عدل و الخبط المشی علی غیر استقامة قوله علیه السلام تناهت بک یقال تناهی أی بلغ و الباء للتعدیة أی بین الله لک سبیلک و غایتک التی توصلک إلیها أعمالک أو المعنی قف حیث تناهت بک أمورک کقولهم حیث أنت و قولهم مکانک فلا یکون معطوفا و لا متصلا بقوله فقد بین الله لک سبیلک.

قوله علیه السلام فقد أجریت هو من إجراء الخیل للمسابقة و قال فی الصحاح وحل الرجل وقع فی الوحل و أوحله غیره و الاقتحام الدخول فی الأمر بشدة و یقال جبل وعر و مطلب وعر أی صعب حزن و الرمس بالفتح القبر و المهطع المسرع و بهظه الأمر أثقله.

**[ترجمه]فیروز آبادی گوید: شغب: برانگیختن شرّ است مانند تشغیب و شغبهم و بهم و علیهم بر وزن منع و فرح یعنی شر را علیه آنان برانگیخت. و شاغبه یعنی: شارّه، و گوید: مواربه یعنی نفاق و فریب دادن. و در اغلب نسخه⁭ها: «موازرتی» آمده است یعنی یاری رساندم علیه تو، العضیهه یعنی، دروغ و بهتان، و رکن إلیه بر وزن علم یعنی گرایش یافت و أخلدت إلی فلان یعنی به آن تکیه کرد و أخلدت بالمکان: یعنی در آن اقامت کرد و طمس: یعنی پنهان کردن نشانه.

جوهری گوید: هوس طوفان شبانه و شدت خوردن و کشیدن آرام است. هست الإبل و هاست گفته می⁭شود یعنی می⁭چرد و حرکت می⁭کند و هوس با حرکت نوعی از جنون است.

و این سخن امام علیه السّلام: «آنچه در اختیار داری» یعنی از اموال مسلمانان و غنائم آنان یا در نعمت بر تو. و شناخت آنچه که در ناآگاهی از آن معذور نخواهی بود شناخت امام و اطاعت از اوست. و اعلام: ائمه یا ادله است و نهج یعنی راه روشن.

و «المطلبه» نسخه⁭های تصحیح شده بر تشدید طاء اتفاق دارند، جوهری گوید: طلبت الشئ طلباً و همچنین اطّلبته بر وزن افتعله و التطّلب: طلب پیدرپی است پایان. و این کلام امام «زیرکان به آن راه یابند» آن را روشن می⁭سازد.

و ابن ابی الحدید با تخفیف طاء خوانده است و گوید: یعنی یاری رساندن به طالب آن، گفته میشود طلب فلان منّی کذا فأطلبته یعنی او را یاری کردم.

و الأنکاس جمع نکس با کسره است و آن مردی ضعیف است جوهری و جزری این را ذکر کرده⁭اند. و ابن ابی الحدید و ابن میثم گویند: مرد پست. و نکبت عن الطریق یعنی از راه منحرف شدم. الخبط یعنی راه رفتن بدون استواری. و این کلام امام علیه السّلام «تناهت بک» گفته می⁭شود: تناهی یعنی رسید و باء برای تعدیه است یعنی خداوند راهت را و هدفت را که اعمالت تو را به آن می⁭رساند برایت روشن کرده است یا معنی این است هر جا که امورت تو را به آن رسانید بایست مانند این سخن عرب: حیث أنت، یا مکانک، پس معطوف و یا متصل به این کلام او نیست: فقد بیّن الله لک سبیلک.

و این کلام او «فقد أجریت» از حرکت دادن اسب برای مسابقه است. و در صحاح گوید: و حل الرجلّ یعنی مرد در باتلاق افتاد یا اینکه دیگری او را در باتلاق انداخت. اقتحام یعنی داخل شدن در امری با شدت و سختی. و گفته می⁭شود: جبل وعر و مطلب وعر یعنی دشوار اندوهناک. الرمس با فتحه یعنی قبر، مهطع یعنی شتابان و بهظه الأمر یعنی بر او سنگین شد.

**[ترجمه]

«400»

⁽¹⁾وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ وَ ابْنُ مِیثَمٍ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَتَبَ إِلَی

1) 400- رواه ابن أبی الحدید و ابن میثم فی شرحیهما علی المختار: 32 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْیَا دَارُ تِجَارَةٍ رِبْحُهَا أَوْ خُسْرُهَا الْآخِرَةُ فَالسَّعِیدُ مَنْ کَانَتْ بِضَاعَتُهُ فِیهَا الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَ مَنْ رَأَی الدُّنْیَا بِعَیْنِهَا وَ قَدَّرَهَا بِقَدْرِهَا وَ إِنِّی لَأَعِظُکَ مَعَ عِلْمِی بِسَابِقِ الْعِلْمِ فِیکَ مِمَّا لَا مَرَدَّ لَهُ دُونَ نَفَاذِهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَخَذَ عَلَی الْعُلَمَاءِ أَنْ یُؤَدُّوا الْأَمَانَةَ وَ أَنْ یَنْصِحُوا الْغَوِیَّ وَ الرَّشِیدَ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَکُنْ مِمَّنْ لَا یَرْجُو لِلَّهِ وَقاراً وَ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذَابِ فَإِنَّ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ وَ إِنَّ دُنْیَاکَ سَتُدْبِرُ عَنْکَ وَ سَتَعُودُ حَسْرَةً عَلَیْکَ فَانْتَبِهْ مِنَ الْغَیِّ وَ الضَّلَالِ عَلَی کِبَرِ سِنِّکَ وَ فَنَاءِ عُمُرِکَ فَإِنَّ حَالَکَ الْیَوْمَ کَحَالِ الثَّوْبِ الْمَهِیلِ الَّذِی لَا یَصْلُحُ مِنْ جَانِبٍ إِلَّا فَسُدَ مِنْ آخَرَ وَ قَدْ أَرْدَیْتَ جِیلًا مِنَ النَّاسِ کَثِیراً خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ وَ أَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَ تَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ فَجَارُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَکَصُوا عَلَی أَعْقَابِهِمْ وَ تَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَی أَحْسَابِهِمْ إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ وَ هَرَبُوا إِلَی اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ وَ جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ وَ الْآخِرَةَ قَرِیبٌ مِنْکَ وَ السَّلَامُ

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید آن را به توالی در شرحش بر مختار 32 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج16، ص 133 چاپ جدید مصر، و در چاپ جدید بیروت: ج4 ص768 روایت کرده است. - و ابن میثم روایت کردند که امیرمؤمنان علیه السّلام برای معاویه بن ابوسفیان نوشت: اما بعد دنیا سرای تجارتی است که سود یا زیان آن آخرت است پس سعادتمند کسی است که متاعش در آن اعمال صالح باشد و کسی باشد که دنیا را دقیق و اندازه آن را به میزان آن اندازه گرفت، و من با وجود آگاهی⁭ام با آگاهی پیشین درباره تو که اجرای آن را بازگشتی نیست تو را اندرز می⁭دهم، اما خداوند متعال از علما پیمان گرفته است که امانت را ادا کنند و گمراه و راه یافته را نصیحت کنند. پس از خدا بترس و از جمله کسانی نباش که کورکورانه به خدا امید ندارد و کلمه عذاب بر او سزاوار شده است که خداوند در کمین است و دنیایت بر تو پشت خواهد کرد و حسرت به سویت خواهد آمد پس با بزرگی سن و از بین رفتن عمرت از گمراهی و ضلالت به هوش آی که حال امروز تو مانند حالت لباس پوسیدهای است که از یک جانب اصلاح نمی⁭شود مگر اینکه از سمت دیگر خراب شود و گروهی بسیار از مردم را به هلاکت کشاندی، و با گمراهی خود فریبشان دادی، و در موج سرکش دریای جهالت خود غرقشان کردی، که تاریکی‏ها آنان را فرا گرفت، و در امواج انواع شبهات غوطه‏ور گردیدند، که از راه حق به بیراهه افتادند، و به دوران جاهلیت گذشتگانشان روی آوردند، و به ویژگی‏های جاهلی خاندانشان نازیدند، جز اندکی از آگاهان که مسیر خود را تغییر دادند، و پس از آن که تو را شناختند از تو جدا شدند، و از یاری کردن تو به سوی خدا گریختند، زیرا تو آنان را به کار دشواری وا داشتی، و از راه راست منحرفشان ساختی.ای معاویه در کارهای خود از خدا بترس، و اختیارت را از کف شیطان در آور، که دنیا از تو بریده و آخرت به تو نزدیک شده است.

**[ترجمه]

«401»

⁽¹⁾قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَدَائِنِیُّ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَقَفْتُ عَلَی کِتَابِکَ وَ قَدْ أَبَیْتَ عَلَی الْغَیِّ إِلَّا تَمَادِیاً ⁽²⁾وَ إِنِّی لَعَالِمٌ أَنَّ الَّذِی یَدْعُوکَ إِلَی ذَاکَ مَصْرَعُکَ الَّذِی لَا بُدَّ لَکَ مِنْهُ وَ إِنْ کُنْتَ مُوَائِلًا فَازْدَدْ غَیّاً إِلَی غَیِّکَ فَطَالَ مَا خَفَّ عَقْلُکَ وَ مَنَّیْتَ نَفْسَکَ مَا لَیْسَ لَکَ وَ الْتَوَیْتَ عَلَی مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْکَ ثُمَّ کَانَتِ الْعَافِیَةُ لِغَیْرِکَ وَ احْتَمَلْتَ الْوِزْرَ بِمَا أَحَاطَ بِکَ مِنْ خَطِیئَتِکَ وَ السَّلَامُ

1) 401- رواه ابن أبی الحدید- مع التوالی- فی شرحه علی المختار: 32 من باب کتب نهج البلاغة: ج 16، ص 133، ط الحدیث بمصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 4 ص 768.

2) 2 هذا هو الظاهر من السیاق و فی شرح نهج البلاغة ط مصر: علی الفتن. و فی ط الکمبانیّ: علی الغین.

قَالَ فَکَتَبَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَا أَتَیْتَ بِهِ مِنْ ضَلَالِکَ لَیْسَ بِبَعِیدِ الشَّبَهِ مِمَّا أَتَی بِهِ أَهْلُکَ وَ قَوْمُکَ الَّذِینَ حَمَلَهُمُ الْکُفْرُ وَ تَمَنِّی الْأَبَاطِیلِ عَلَی حَسَدِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حَتَّی صُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَیْثُ عَلِمْتَ لَمْ یَمْنَعُوا حَرِیماً وَ لَمْ یَدْفَعُوا عَظِیماً وَ أَنَا صَاحِبُهُمْ فِی تِلْکَ الْمَوَاطِنِ الصَّالِی بِحَرْبِهِمْ وَ الْفَالُّ لِحَدِّهِمْ وَ الْقَاتِلُ لِرُءُوسِهِمْ وَ رُءُوسِ الضَّلَالَةِ وَ الْمُتْبِعُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ خَلَفَهُمْ بِسَلَفِهِمْ فَبِئْسَ الْخَلَفُ خَلَفٌ اتَّبَعَ سَلَفاً وَ مَحَلُّهُ مَحَطَّةُ النَّارِ وَ السَّلَامُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ طَالَ فِی الْغَیِّ مَا اسْتَمْرَرْتَ إِدْرَاجَکَ کَمَا طَالَ مَا تَمَادَی عَنِ الْحَرْبِ نُکُوصُکَ وَ إِبْطَاؤُکَ تَتَوَعَّدُ وَعِیدَ الْأَسَدِ وَ تَرُوغُ رَوَغَانَ الثَّعْلَبِ فَحَتَّامَ تَحِیدُ عَنِ اللِّقَاءِ وَ مُبَاشَرَةِ اللُّیُوثِ الضَّارِیَةِ وَ الْأَفَاعِی الْمُقَاتِلَةِ فَلَا تَسْتَبْعِدَنَّهَا فَکُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْجَبَ مَا یَأْتِینِی مِنْکَ وَ مَا أَعْلَمَنِی بِمَا أَنْتَ صَائِرٌ إِلَیْهِ وَ لَیْسَ إِبْطَائِی عَنْکَ إِلَّا تَرَقُّباً لِمَا أَنْتَ لَهُ مُکَذِّبٌ وَ أَنَا لَهُ مُصَدِّقُ وَ کَأَنِّی بِکَ غَداً تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ ضَجِیجَ الْجِمَالِ مِنَ الْأَثْقَالِ وَ سَتَدْعُونِی أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ إِلَی کِتَابٍ تُعَظِّمُونَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَجْحَدُونَهُ بِقُلُوبِکُمْ وَ السَّلَامُ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ أَمَّا بَعْدُ فَدَعْنِی مِنْ أَسَاطِیرِکَ وَ اکْفُفْ عَنِّی مِنْ أَحَادِیثِکَ وَ أَقْصِرْ عَنْ تَقَوُّلِکَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ وَ افْتِرَائِکَ مِنَ الْکَذِبِ مَا لَمْ یَقُلْ وَ غُرُورِ مَنْ مَعَکَ وَ الْخِدَاعِ لَهُمْ فَقَدِ اسْتَغْوَیْتَهُمْ وَ یُوشِکُ أَمْرُکَ أَنْ یَنْکَشِفَ لَهُمْ فَیَعْتَزِلُوکَ وَ یَعْلَمُوا أَنَّ مَا جِئْتَ بِهِ بَاطِلٌ مُضْمَحِلٌّ وَ السَّلَامُ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَطَالَ مَا دَعَوْتَ أَنْتَ وَ أَوْلِیَاؤُکَ أَوْلِیَاءُ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ الْحَقَّ أَسَاطِیرَ الْأَوَّلِینَ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ جَهَدْتُمْ فِی إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ بِأَیْدِیکُمْ وَ أَفْوَاهِکُمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ

وَ لَعَمْرِی لَیُتِمَّنَّ النُّورَ عَلَی کُرْهِکَ وَ لَیُنْفِذَنَّ الْعِلْمَ بِصَغَارِکَ وَ لَتُجَازَیَنَّ بِعَمَلِکَ فَعِثْ فِی دُنْیَاکَ الْمُنْقَطِعَةِ عَنْکَ مَا طَابَ لَکَ فَکَأَنَّکَ بِأَجَلِکَ قَدِ انْقَضَی وَ عَمَلِکَ قَدْ هَوَی ثُمَّ تَصِیرُ إِلَی لَظَی لَمْ یَظْلِمْکَ اللَّهُ شَیْئاً وَ ما رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْظَمَ الرَّیْنَ عَلَی قَلْبِکَ وَ الْغِطَاءَ عَلَی بَصَرِکَ الشَّرُّ مِنْ شِیمَتِکَ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ بِرِوَایَةٍ أُخْرَی قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَسَاوِیَکَ مَعَ عِلْمِ اللَّهِ فِیکَ حَالَتْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ أَنْ یَصْلُحَ أَمْرُکَ أَوْ أَنْ یَرْعَوِیَ قَلْبُکَ یَا ابْنَ الصَّخْرِ اللَّعِینِ زَعَمْتَ أَنْ یَزِنَ الْجِبَالُ حِلْمَکَ وَ یَفْصِلَ بَیْنَ أَهْلِ الشَّکِّ عِلْمُکَ وَ أَنْتَ الْجِلْفُ الْمُنَافِقُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْقَلِیلُ الْعَقْلِ الْجَبَانُ الرَّذْلُ فَإِنْ کُنْتَ صَادِقاً فِیمَا تَسْطُرُ وَ یُعِینُکَ عَلَیْهِ أَخُو بَنِی سَهْمٍ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ ابْرُزْ لِمَا دَعَوْتَنِی إِلَیْهِ مِنَ الْحَرْبِ وَ الصَّبْرِ عَلَی الضَّرْبِ وَ أَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ الْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ قَاتِلُ جَدِّکَ وَ أَخِیکَ وَ خَالِکَ وَ مَا أَنْتَ مِنْهُمْ بِبَعِیدٍ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: ابوالحسن علی بن محمد مدائنی گوید: پس معاویه برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد نامه⁭ات را قرائت کردم و از بر گمراهی خویش ثابت و پایدار میمانم و من می⁭دانم چیزی که تو را به آن فرامی⁭خواند قتلگاه توست که از آن گریزی برای تو نیست و اگر پناهنده بودی پس بر گمراهی⁭ات بیافزای و مدت زمانی است که عقلت سبک شده است و خود را به چیزی امیدوار کرده⁭ای که از آن تو نیست و با کسی که بهتر از توست درگیر شده⁭ای پس عافیت برای غیر تو است و بار گناهی که تو را احاطه کرده است بر دوش میکشی. والسلام.

راوی گوید: پس علی علیه السّلام برای معاویه نوشت: اما بعد ضلالتی که از خود نمایان ساختی بیشباهت به آنچه که خانواده و خویشاوندانت انجام دادند نیست کسانی که کفر و تمنای آرزوهای باطل آنان را بر حسادت بر محمد برانگیخت با اینکه در قتلگاه خویش به خاک افتادند. طوریکه دریافتی از حریمی منع نکردند و عظیمی را دفع نکردند درحالی⁭که من در آن مواضع صاحب آنان بود که در آتش جنگشان وارد ⁭شده و تیزی شمشیرشان را شکسته و قاتل سر آنان و سرهای ضلالت هستم و ان شاء الله خلف آنان را به سلفشان پیوند می⁭زنم و چه بد خلفی است خلفی که از سلفی پیروی کند که جایگاهش منزلگاه آتش است والسلام.

پس معاویه برای او نوشت: اما بعد استمرارت در گمراهی به درازا کشید چنانکه کنار کشیدنت از جنگ و کندی⁭ات به درازا کشید، بسان تهدید شیر تهدید می⁭کنی و بسان روباه گرد طعمه می⁭گردی تا کی از روبه⁭رو شدن با شیرهای درنده و افعی⁭های جنگجو سرباز می⁭زنی؟ آن را بعید نپندار که هر آنچه آمدنی است نزدیک است ان شاء الله والسلام .

راوی گوید: علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد آنچه که از سوی تو به من می⁭رسد مرا به شگفتی وا می⁭دارد، و من چه نیک آگاهم از آنچه که تو به سوی آن در حرکت هستی. و کندی⁭ام از تو جز از روی انتظار برای آنچه که تو درباره آن مکذب و من صادق هستم نیست و من تو را میبینم که فردا بسان شترانی که از سنگینی بارها ناله برمیآورند از جنگ ناله سرمیدهی و تو و یارانت مرا به⁭سوی کتابی دعوت خواهید کرد که آن را با زبانتان بزرگ می⁭دارید و با دلهایتان انکارش می⁭کنید و السلام.

راوی گوید: معاویه برایش نوشت: اما بعد اساطیرت را از من برگیر و سخنانت را از من بازدار و شایعهپراکنی درباره رسول⁭الله و افترائت از روی دروغ آنچه که نگفته است و فریب دادن همراهانت و نیرنگ آنان را رها کن که آنان را گمراه کرده⁭ای و نزدیک است که امرت برای آنان برملا شود پس تو را رها می⁭کنند و می⁭دانند که آنچه که آورده⁭ای باطل و نابود شدنی است والسلام.

راوی گوید: پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد دیری است که تو و یارانت یاران شیطان رانده⁭شده را دعوت کردید، و حق اساطیر اولین⁭ها را پشت سر خویش رها کردید و در خاموش کردن نور خدا با دست و زبانتان تلاش کردید و خداوند نورش را کامل خواهد کرد گرچه کافران ناخوش دارند.

و به جانم سوگند قطعاً نور با وجود اکراه تو کامل خواهد شد و علم به حقارت تو اجرا خواهد شد و به خاطر کردارت مجازات خواهی شد پس در دنیای بریده از تو هرچه برایت نیکو است فساد کن که تو مهلتت به پایان رسیده و کردارت سقوط کرده است سپس به⁭سوی آتشی می⁭روی که خداوند اندکی بر تو ظلم نکرده است و پروردگارت بر بندگان ستمکار نیست.

راوی گوید: معاویه برای او نوشت: اما بعد، چه بزرگ است چرک بر قلبت و پوششی بر دیده⁭ات، شر از خصلت توست تا پایان آنچه که با روایت دیگری بیان شد.

گوید: علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد بدی⁭های تو با وجود علم خدا در تو و بین تو و اصلاح امرت یا توبه قلبت مانع شده است ای پسر لعنت شده صخر! گمان کردی که خردت با کوه سنجیده می⁭شود و علمت اهل شک را از یکدیگر جدا می⁭کند. درحالی⁭که تو مردی خشن منافق، با دلی بسته، کم عقل ترسوی بزدل هستی، پس اگر در آنچه می⁭نگاری و برادران بنی سهم در آن یاری⁭ات می⁭کنند صادق هستی مردم را کنار بنه و به سوی آنچه که در خصوص جنگ و صبر بر ضربت دعوتت کردم خارج شو و دو گروه را از جنگ معاف کن تا بدانی کدام یک از ما قلبش چرکین و دیده⁭اش پوشیده است که من ابوالحسن قاتل جدت، برادر و دائی⁭ات هستم و تو خیلی از آنها دور نیستی والسلام.

**[ترجمه]

إیضاح

أقول: روی السید رضی الله عنه فی النهج الکتاب الأول من قوله علیه السلام و أردیت جیلا إلی آخر هذا الکتاب. ⁽¹⁾قوله علیه السلام و من رأی عطف علی من کانت أی السعید من یری الدنیا بعینها أی یعرفها بحقیقتها أو یراها بالعین التی بها تعرف و هی عین البصیرة و یعلم ما هی علیه من التغیر و الزوال و إنها خلقت لغیرها لیقدرها بمقدارها و یجعلها فی نظره لما خلقت له.

قوله علیه السلام ممن لا یرجو لِلَّهِ وَقاراً أی لا یتوقع لله عظمة فیعبده

1) 1 أی الکتاب الأول الذی مر هاهنا تحت الرقم: 400 الذی رواه المصنّف عن ابن أبی الحدید و ابن میثم رواه الرضی تحت الرقم: 32 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

و یطیعه و الوقار الاسم من التوقیر و هو التعظیم.

و قیل الرجاء هاهنا بمعنی الخوف و المهیل المتداعی فی التمزق و منه رمل مهیل أی ینهال و یسیل و أردیت أی أهلکت و الجیل الصنف و روی بالباء الموحدة و هو الخلق و تغشاهم أی تأتیهم و تحیط بهم و حاروا عدلوا و تحیروا و نکصوا أی رجعوا و عولوا علی أحسابهم أی اعتمدوا علی نخوة الجاهلیة و تعصبهم و رجعوا عن الدین إلا من فاء أی رجع و الموازرة المعاونة و الصعب مقابله الذلول کنایة عن الباطل لاقتحامه بصاحبه فی المهالک و القیاد بالکسر حبل یقاد به الدابة و وائل منه علی فاعل طلب النجاة ذکره الجوهری و قال صلیت اللحم و غیره أصلیه صلیا إذا شویته و یقال أیضا صلیت الرجل نارا إذا أدخلته النار و جعلته یصلاها و صلی فلان النار بالکسر احترق و صلی بالأمر قاسی حره و شدته و قال فللت الجیش هزمته و یقال فله فانفل أی کسره فانکسر.

قوله علیه السلام و محله محطه الضمیر الأول راجع إلی الخلف و الثانی إلی السلف و النار بدل أو عطف بیان لقوله محطه و لعل الأصوب محله و محطه فالضمیران للسلف و درج الرجل مشی و أدرجت الکتاب طویته و قولهم خل درج الضب أی طریقه و الجمع الأدراج و راغ مال قوله علیه السلام لما أنت به مکذب أی ما أخبرنی به النبی صلی الله علیه و آله من وقت الحرب و شرائطه أو إتمام الحجة و اتباع أمره تعالی فی ذلک و نزول الملائکة للنصرة و بکل ذلک کان لعنه الله مکذبا قوله علیه السلام فعث من عاث یعیث إذا أفسد و فی بعض النسخ فعش.

أقول: قال ابن أبی الحدید بعد إیراد تلک الکتب قلت و أعجب و أطرف ما جاء به الدهر و إن کانت عجائبه و بدائعه جمة أن یفضی الأمر بعلی علیه السلام إلی أن یصیر معاویة ندا له و نظیرا مماثلا یتعارضان الکتاب و الجواب و یتساویان فیما یواجه به أحدهما صاحبه و لا یقول له علی علیه السلام کلمة إلا قال له مثلها و أخشن منها فلیت محمدا صلی الله علیه و آله کان

مشاهد ذلک لیری عیانا لا خبرا أن الدعوة التی قام بها و قاسی أعظم المشاق فی تحملها و کابد الأهوال فی الذب عنها و ضرب بالسیوف علیها لما مهد دولتها و شید أرکانها و ملأ الآفاق بها خلصت صفوا عفوا لأعدائه الذین کذبوه لما دعا إلیها و أخرجوه عن أوطانه لما حض علیها و أدموا وجهه و قتلوا عمه و أهله فکأنه کان یسعی لهم و یدأب لراحتهم کما قال أبو سفیان فی أیام عثمان و قد مر بقبر حمزة فضربه برجله و قال یا أبا عمارة إن الأمر الذی اجتلدنا علیه بالسیف أمس فی ید غلماننا الیوم یتلعبون به ثم آل الأمر إلی أن یفاخر معاویة علیا کما یتفاخر الأکفاء و النظراء.

و قال السهی للشمس: أنت خفیة***و قال الدجی: یا صبح لونک حائل

و فاخرت الأرض السماء سفاهة***و کاثرت الشهب الحصا و الجنادل

فیا موت زر إن الحیاة ذمیمة***و یا نفس جدی إن دهرک هازل

**[ترجمه]می⁭گویم: سیدرضی الله عنه نامه اول را از این کلام او «و أردیت جیلاً»تا پایان نامه در نهج⁭البلاغه روایت کرده است. - . یعنی نامه اول که در اینجا ذیل شماره (400) نامهای است که مصنف از ابن ابی الحدید و ابن میثم روایت کرده است، سید رضی آن را ذیل شماره 32 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است. -

این کلام امام علیه السّلام : «و من رأی» عطفی است بر «من کانت» یعنی سعادتمند کسی⁭است که ذات دنیا را می⁭خواهد یعنی دنیا را با حقیقت آن می⁭شناسد یا آن را با چشمی که به⁭وسیله آن شناخته می⁭شود یعنی چشم بصیرت، می⁭بیند و از دگرگونی و زوالی که دنیا بر آن بگیرد و آن را در گناهش برای آنچه که به خاطر آن آفریده شده است قرار دهد.

و این کلام او علیه السّلام: «ممن لا یرجو وقاراً» یعنی برای خداوند عظمتی انتظار ندارد که او عبادت کند و اطاعت نماید و وقار اسمی از توقیر یعنی تعظیم است.

و گفته شده رجاء در اینجا به معنی خوف است. المهیل یعنی رو به زوال و پاره شدن و رمل مهیل از آن است یعنی شنی که فرو می⁭ریزد و جاری می⁭شود، أردیت یعنی هلاک کردی، الجیل یعنی طبقه، گروه و با باء نیز روایت شده است که به معنی مردم است. تغشاهم یعنی به سوی آنان می⁭آید و آنان را احاطه می⁭کند. حاروا یعنی منحرف و سرگردان شدند. نکصوا یعنی بازگشتند، عوّلوا علی احسابهم، یعنی بر غرور جاهلیت و تعصب خویش بازگشتند و از دین برگشتند. إلا من فاء یعنی بازگشت، الموازه معاونت و یاری رساندن. الصعب مقابل رام است کنایه از باطل به جهت وارد کردن صاحبش در مهلکه⁭ها. قیاد با کسره ریسمانی است که به⁭وسیله آن چهارپا هدایت می⁭شود. واءل منه بر مبنای فاعل طلب نجات است جوهری این را ذکر کرده است و گوید: صلیت اللحم و غیره أصلیه صلیاً زمانی است که آن را بپزی و نیز زمانی⁭که مردی را داخل آتش کنی و جعلته یصلاها گفته می⁭شود: صلیت الرجل ناراً. و صلی فلان النار با کسره یعنی: سوخت و صلی بالأمر یعنی از حرارت و شدت آن رنج برد. و گوید: فللت الجیش یعنی لشکر را شکست دادم. و فلّه فانفلّ گفته می⁭شود یعنی آن را شکستم پس شکسته شد.

و این سخن امام علیه السّلام «و محلّه محطّه» ضمیر اول به خلف و ضمیر دوم به سلف باز می⁭گردد و نار بدل یا عطف بیان برای «محلّه» است و شاید صحیح⁭تر محلّه و محطّه باشد که در این⁭صورت هر دو ضمیر به سلف باز می⁭گردد. و درج الرجل: یعنی گام برداشت و أدرجت الکتاب: یعنی کتاب را بستم و این کلام عرب: خل درج الضب یعنی راه سوسمار و جمع آن أدراج است. و راغ یعنی گرایش یافت. و این سخن امام علیه السّلام «لما أنت به مکذّب» یعنی آنچه که نبی صلّی الله علیه و آله در خصوص وقت جنگ و شرایط آن یا اتمام حجت و دنبالهروی از فرمان خداوند متعال درباره آن و نزول ملائکه برای یاری به من خبر داده بود که او که نفرین خدا بر او باد همه آنان را تکذیب می⁭کرد. این کلام او «فعث» از ریشه عاث یعوث است زمانی فساد کند و در برخی نسخه⁭ها «فعش» آمده است.

می⁭گویم: ابن ابی الحدید بعد از این نامه گوید: گفتم چه شگفت و عجیب است آنچه که روزگار آورد.- گرچه عجایب و شگفتی⁭های آن فراوان است ـ که کار علی علیه السّلام به جایی برسد که معاویه برای او شبیه، نظیر و مشابهی شود که در نامه و پاسخ با یکدیگر اختلاف دارند و در آنچه که یکی از آن دو دیگری را با آن مواجه می⁭کند برابر هستند و علی علیه السّلام به او کلمه⁭ای نمی⁭گوید مگر اینکه او مثل آن و خشن⁭تر از آن را به او می⁭گوید کاش محمد شاهد آن بود تا به عیان نه به خبر ببیند که دعوتی که به آن پرداخت و در راه آن بزرگ⁭ترین مشقت⁭ها را تحمل کرد و در دفاع از آن وحشت⁭ها تجربه کرد و در راه آن شمشیر کشید اینک زمانی⁭که دولت آن را مهیا کرد و ارکانش را برپا ساخت و آن را در آفاق گسترش داد آسان و بی⁭دغدغه برای دشمنانش که زمانی⁭که آنان را به این دعوت فراخواند او را تکذیب کردند و زمانی⁭که بر آن برانگیخت او را از وطنش بیرون راندند و چهره⁭اش را خونین کردند و عمویش و خانواده⁭اش را کشتند خالص شده است گویی او برای آنان تلاش می⁭کرد و برای راحتی آنان پایداری می⁭کرد چنانکه ابوسفیان در دوره عثمان در حالی⁭که بر قبر حمزه می⁭گذشت با پا بر آن زد و گفت: یا با عماره امری که دیروز بر سر آن شمشیر کشیدیم امروز در دست جوانان ماست و با آن سرگرم هستند سپس کار به جایی رسید که معاویه بر علی مباهات می⁭کند چنانکه همتایان و نظیران بر یکدیگر مباهات می⁭ورزند.

**[ترجمه]

«402»

وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ ⁽²⁾کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَیْهِ علیه السلام مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا بَنِی عَبْدِ مَنَافٍ لَمْ نَزَلْ نَنْزِعُ مِنْ قَلِیبٍ وَاحِدٍ وَ نَجْرِی فِی حَلْبَةٍ وَاحِدَةٍ وَ لَیْسَ لِبَعْضِنَا عَلَی بَعْضٍ فَضْلٌ وَ لَا لِقَائِمِنَا عَلَی قَاعِدِنَا فَخْرٌ کَلِمَتُنَا مُؤْتَلِفَةٌ وَ أُلْفَتُنَا جَامِعَةٌ وَ دَارُنَا وَاحِدَةٌ وَ یَجْمَعُنَا کَرَمُ الْعِرْقِ وَ یَحْوِینَا شَرَفُ الْفَخَارِ وَ یَحْنُو قَوِیُّنَا عَلَی ضَعِیفِنَا وَ یُوَاسِی غَنِیُّنَا فَقِیرَنَا قَدْ خَلَصَتْ قُلُوبُنَا مِنْ دَغَلِ الْحَسَدِ وَ طَهُرَتْ أَنْفُسُنَا مِنْ خُبْثِ السَّجِیَّةِ فَلَمْ نَزَلْ کَذَلِکَ حَتَّی کَانَ مِنْکَ مِنَ الْإِدْهَانِ فِی أَمْرِ ابْنِ عَمِّکَ وَ الْحَسَدِ لَهُ وَ تَضْرِیبِ النَّاسِ عَلَیْهِ حَتَّی قُتِلَ بِمَشْهَدٍ مِنْکَ لَا تَدْفَعُ عَنْهُ بِلِسَانٍ وَ لَا یَدٍ فَلَیْتَکَ أَظْهَرْتَ نَصْرَهُ حَیْثُ أَشْهَرْتَ خَتْرَهُ فَکُنْتَ کَالْمُتَعَلِّقِ بَیْنَ النَّاسِ بِعُذْرٍ وَ إِنْ ضَعُفَ وَ الْمُتَبَرِّئِ مِنْ دَمِهِ بِدَفْعٍ وَ إِنْ وَهَنَ وَ لَکِنَّکَ جَلَسْتَ فِی دَارِکَ تَدُسُّ إِلَیْهِ الدَّوَاهِیَ وَ تُرْسِلُ عَلَیْهِ الْأَفَاعِیَ حَتَّی إِذَا قَضَیْتَ وَطْرَکَ مِنْهُ أَظْهَرْتَ شَمَاتَةً وَ أَبْدَیْتَ طَلَاقَةً وَ حَسَرْتَ

1) 1 و قد ذکر ابن أبی الحدید بعده أبیاتا حسنة یعجبنی أن أذکر منها و هی: إذا عیر الطائی بالبخل مادر***و قرع قسا بالفهاهة باقل

2) .2 ذکره ابن أبی الحدید فی شرح المختار 64 من باب کتب نهج البلاغة: ج 5 ص 178، ط الحدیث ببیروت.

لِلْأَمْرِ عَنْ سَاعِدِکَ وَ شَمَّرْتَ عَنْ سَاقِکَ وَ دَعَوْتَ إِلَی نَفْسِکَ وَ أَکْرَهْتَ أَعْیَانَ الْمُسْلِمِینَ عَلَی بَیْعَتِکَ ثُمَّ کَانَ مِنْکَ بَعْدَ مَا کَانَ مِنْ قَتْلِکَ شَیْخَیِ الْمُسْلِمِینَ أَبِی مُحَمَّدٍ طَلْحَةَ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الزُّبَیْرَ وَ هُمَا مِنَ الْمَوْعُودِینَ بِالْجَنَّةِ وَ الْمُبَشَّرُ قَاتِلُ أَحَدِهِمَا بِنَارِ الْآخِرَةِ هَذَا إِلَی تَشْرِیدِکَ بِأُمِّ الْمُؤْمِنِینَ عَائِشَةَ وَ إِحْلَالِهَا مَحَلَّ الْهَوَانِ مُبْتَذِلَةً بَیْنَ أَیْدِی الْأَعْرَابِ وَ فَسَقَةِ أَهْلِ الْکُوفَةِ فَمِنْ بَیْنِ مُنْتَهِرٍ لَهَا وَ بَیْنَ شَامِتٍ بِهَا وَ بَیْنَ سَاخِرٍ مِنْهَا أَ تَرَی ابْنَ عَمِّکَ کَانَ بِهَذَا لَوْ رَآهُ رَاضِیاً أَمْ کَانَ یَکُونُ عَلَیْکَ سَاخِطاً وَ لَکَ عَنْهُ زَاجِراً أَنْ تُؤْذِیَ فِی أَهْلِهِ وَ تُشَرِّدَ بِحَلِیلَتِهِ وَ تَسْفِکَ دِمَاءَ أَهْلِ مِلَّتِهِ ثُمَّ تَرْکُکَ دَارَ الْهِجْرَةِ الَّتِی قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْهَا إِنَّ الْمَدِینَةَ لَتَنْفِی خَبَثَهَا کَمَا یَنْفِی الْکِیرُ خَبَثَ الْحَدِیدِ فَلَعَمْرِی لَقَدْ صَحَّ وَعْدُهُ وَ صَدَقَ قَوْلُهُ وَ لَقَدْ نَفَتْ خَبَثَهَا وَ طَرَدَتْ مِنْهَا مَنْ لَیْسَ بِأَهْلٍ أَنْ یَسْتَوْطِنَهَا فَأَقَمْتَ بَیْنَ الْمِصْرَیْنِ وَ بَعُدْتَ عَنْ بَرَکَةِ الْحَرَمَیْنِ وَ رَضِیتَ بِالْکُوفَةِ بَدَلًا مِنَ الْمَدِینَةِ وَ بِمُجَاوَرَةِ الْخَوَرْنَقِ وَ الْحَیْرَةِ عِوَضاً عَنْ مُجَاوَرَةِ قَبْرِ خَاتَمِ النُّبُوَّةِ وَ مِنْ قَبْلِ ذَلِکَ مَا عَنَیْتَ خَلِیفَتَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیَّامَ حَیَاتِهِمَا فَقَعَدْتَ عَنْهُمَا وَ الْتَوَیْتَ عَلَیْهِمَا وَ امْتَنَعْتَ مِنْ بَیْعَتِهِمَا وَ رُمْتَ أَمْراً لَمْ یَرَکَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ أَهْلًا وَ رَقِیتَ سُلَّماً وَعْراً وَ حَاوَلْتَ مَقَاماً دَحْضاً وَ ادَّعَیْتَ مَا لَمْ تَجِدْ عَلَیْهِ نَاصِراً وَ لَعَمْرِی لَوْ وُلِّیتَهَا حِینَئِذٍ لَمَا ازْدَدْتَ إِلَّا فَسَاداً وَ اضْطِرَاباً وَ لَا أَعْقَبَتْ وَلَایَتُکَهَا إِلَّا انْتِشَاراً وَ ارْتِدَاداً لِأَنَّکَ الشَّامِخُ بِأَنْفِهِ الذَّاهِبُ بِنَفْسِهِ الْمُسْتَطِیلُ عَلَی النَّاسِ بِلِسَانِهِ وَ یَدِهِ وَ هَا أَنَا السَّائِرُ إِلَیْکَ فِی جَمْعٍ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ تَحُفُّهُمْ سُیُوفٌ شَامِیَّةٌ وَ رِمَاحٌ قَحْطَانِیَّةٌ حَتَّی یُحَاکِمُوکَ إِلَی اللَّهِ فَانْظُرْ لِنَفْسِکَ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ ادْفَعْ إِلَیَّ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَإِنَّهُمْ خَاصَّتُکَ وَ خُلَصَاؤُکَ وَ الْمُحْدِقُونَ بِکَ فَإِنْ أَبَیْتَ إِلَّا سُلُوکَ سَبِیلِ اللَّجَاجِ وَ الْإِصْرَارَ عَلَی الْغَیِّ وَ الضَّلَالِ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآیَةَ نَزَلَتْ فِیکَ وَ فِی أَهْلِ الْعِرَاقِ مَعَکَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ: فَأَجَابَ عَلِیٌّ علیه السلام کِتَابَهُ بِمَا رَوَاهُ السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی النَّهْجِ

وَ الطَّبْرِسِیُّ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی الْإِحْتِجَاجِ ⁽¹⁾

و رواه الطبرسیّ قدّس سرّه فی الکتاب الثانی ممّا أورده فی عنوان: «احتجاج علی علیه السلام علی معاویة ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1 ص 179، ط بیروت.

وَ اللَّفْظُ لِلسَّیِّدِ قَالَ وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ جَوَاباً عَنْ کِتَابٍ مِنْهُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا کُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَی مَا ذَکَرْتَ مِنَ الْأُلْفَةِ وَ الْجَمَاعَةِ فَفَرَّقَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ کَفَرْتُمْ وَ الْیَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُکُمْ إِلَّا کَرْهاً وَ بَعْدَ أَنْ کَانَ أَنْفُ الْإِسْلَامِ کُلُّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِزْباً وَ ذَکَرْتَ أَنِّی قَتَلْتُ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ وَ شَرَّدْتُ بِعَائِشَةَ وَ نَزَلْتُ بَیْنَ الْمِصْرَیْنِ وَ ذَلِکَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلَا الْجِنَایَةُ عَلَیْکَ وَ لَا الْعُذْرُ فِیهِ إِلَیْکَ وَ ذَکَرْتَ أَنَّکَ زَائِرِی فِی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ یَوْمَ أُسِرَ أَخُوکَ فَإِنْ کَانَ فِیکَ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ فَإِنِّی إِنْ أَزُرْکَ فَذَلِکَ جَدِیرٌ أَنْ یَکُونَ اللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی لِلنَّقِمَةِ مِنْکَ وَ إِنْ تَزُرْنِی فَکَمَا قَالَ أَخُو بَنِی أَسَدٍ:

مُسْتَقْبِلِینَ رِیَاحَ الصَّیْفِ تَضْرِبُهُمْ*** بِحَاصِبٍ بَیْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودٍ

وَ عِنْدِیَ السَّیْفُ الَّذِی أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّکَ وَ خَالِکَ وَ أَخِیکَ فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّکَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْمُقَارِبُ الْعَقْلِ وَ الْأَوْلَی أَنْ یُقَالَ لَکَ إِنَّکَ رَقِیتَ سُلَّماً أَطْلَعَکَ مَطْلِعَ سَوْءٍ عَلَیْکَ لَا لَکَ لِأَنَّکَ نَشَدْتَ غَیْرَ ضَالَّتِکَ وَ رَعَیْتَ غَیْرَ سَائِمَتِکَ وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَا فِی مَعْدِنِهِ فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَکَ مِنْ فِعْلِکَ وَ قَرِیبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَةُ وَ تَمَنِّی الْبَاطِلِ عَلَی الْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَیْثُ عَلِمْتَ لَمْ یَدْفَعُوا عَظِیماً وَ لَمْ یَمْنَعُوا حَرِیماً بِوَقْعِ سُیُوفٍ مَا خَلَا مِنْهَا الْوَغَی وَ لَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَیْنَا وَ قَدْ أَکْثَرْتَ فِی قَتَلَةِ عُثْمَانَ فَادْخُلْ فِیمَا دَخَلَ فِیهِ النَّاسُ ثُمَّ حَاکِمِ الْقَوْمَ إِلَیَّ أَحْمِلْکَ وَ إِیَّاهُمْ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ أَمَّا تِلْکَ الَّتِی تُرِیدُ فَإِنَّهَا خُدْعَةُ الصَّبِیِّ عَنِ

1) 1 رواه السیّد رفع اللّه مقامه فی المختار: 64 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

اللَّبَنِ فِی أَوَّلِ الْفِصَالِ وَ السَّلَامُ لِأَهْلِهِ.

**[ترجمه]و درجایی دیگر - . ابن ابی الحدید در شرح مختار 64 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج5 ص 178، چاپ جدید بیروت ذکر کرده است. - گوید: معاویه برای امام علیه السّلام نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد ما پسران عبد مناف هنوز از یک چاه میگیریم و در یک مسیر واحد حرکت می⁭کنیم و نه یکی از ما بر دیگری برتری دارد و نه ایستاده ما بر نشسته ما فخری دارد، کلمه ما مؤتلف است و الفت ما جامع و خانه ما یکی است، اصالت ریشه ما را جمع می⁭کند و شرف افتخار ما را در بر می⁭گیرد و قوی⁭مان بر ضعیفمان دلسوزی می⁭کند و غنی⁭مان از فقیرمان حمایت می⁭کند، دل⁭های ما از فساد حسد صاف و جانهایمان از پلیدی خصائل پاک شده است و پیوسته چنان بودیم تا اینکه دورویی تو در خصوص پسر عمویت، حسادت بر او، تحریک مردم علیه او از تو پیش آمد تا اینکه او در حضور تو کشته شد درحالی⁭که نه با زبان و نه با دست از او دفاع نکردی کاش آنگونه که نابکاری او را مشهور کردی یاری به او را نیز نمایان می⁭کردی، که در این صورت در میان مردم صاحب عذری هرچند ضعیف، و مبرا از خون او با دفع هرچند سست، بودی، اما تو در خانه خویش نشستی درحالی⁭که برای او مصیبت⁭ها دسیسه کردی و افعیان را به⁭سوی او فرستادی تا اینکه به مقصود خود از او رسیدی شادی و شادمانی نمایان کردی و آستین بالا زدی و دست به⁭کار شدی و به⁭سوی خود دعوت کردی و سرشناسان مسلمانان را بر بیعتت واداشتی.

پس از آن آنچه که در خصوص قتل دو شیخ مسلمانان ابومحمد طلحه و ابوعبدالله زبیر از تو رخ داد درحالی⁭که آن دو از وعده دادهشدگان به بهشت و مبشر قاتل یکی از آن دو به آتش آخرت بود، علاوه بر آن، آواره کردن ام⁭المؤمنین عایشه و قرار دادن او در جایگاه خواری در حالت مبتذل مقابل بادیهنشینان و فاسقان اهل کوفه، که برخی از آنان او را سرزنش می⁭کردند، برخی شماتت و برخی تمسخر.

براستی پسر عمویت اگر این را می⁭دید به این راضی بود یا اینکه بر تو خشم می⁭گرفت و تو را مانع می⁭شد که خانواده⁭اش را آزار برسانی همسرش را آواره کنی و خون اهل دینش را بریزی.

سپس ترک کردن سرای هجرتی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره آن فرموده بود «مدینه پلیدی خود را دفع می⁭کند چنانکه دم آهنگری خبث آهن را دور می⁭کند» به جانم سوگند وعده او صحیح و سخنش راست است و پلیدی⁭اش را نفی کرده و کسی که شایسته این نیست که در آن وطن گیرد را از خود طرد کرده است پس بین دو شهر اقامت کردی و از برکت حرمین دور شدی و به جای مدینه به کوفه و به جای همجواری با قبر خاتم نبوت به مجاورت با خورنق و حیره راضی شدی.

و پیش از آن نیز دو خلیفه رسول⁭الله را در طول حیاتشان آزار دادی و از آنها بازنشستی و بر آن دو پیچیدی و از بیعت با آنان امتناع کردی و امری را قصد کردی که خداوند متعال تو را شایسته آن ندیده است و از پلکانی ناهنجار بالا رفتی و بیهوده برای جایگاهی تلاش کردی و آنچه که برای آن یاریگری نیافتی را مدعی شدی. به جانم سوگند اگر آن را سرپرستی می⁭کردی اینک جز بر فساد و آشفتگی نمی⁭افزودی و ولایتت جز پراکندگی و ارتداد چیزی به دنبال نداشت زیرا تو خودپسند نابودکننده خود، گستاخ بر مردم با زبان و دست هستی، و اینک این من هستم که در جمعی از مهاجران و انصار درحالی⁭که شمشیرهای شامی و نیزه⁭های قحطانی آنان را پوشانده است به⁭سوی تو در حرکت هستم تا تو را در محضر خدا به محاکمه ببرند پس به خودت و به مسلمانان بنگر و قاتلان عثمان را به من تحویل بده که آنان خواص و برگزیدگان حلقه⁭زنندگان دور تو هستند پس اگر ممانعت بورزی و جز راه لجاجت و پافشاری بر گمراهی و ضلالت را نپیمایی بدان که این آیه درباره تو و عراقیان همراه تو نازل شده⁭است: «وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کَانَتْ آمِنَةً مُّطْمَئِنَّةً یَأْتِیهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن کُلِّ مَکَانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذَاقَهَا اللّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ» {و خدا شهری را م ث ل زده است که امن و امان بود [و] روزیش از هر سو فراوان میرسید پس [ساکنانش] نعمتهای خدا را ناسپاسی کردند و خدا هم به سزای آنچه انجام میدادند طعم گرسنگی و هراس را به [مردم] آن چشانید}

پس علی علیه السّلام نامه او را با آنچه که سید در نهج⁭البلاغه و طبرسی در احتجاج - . سید آن را در مختار 64 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرده است.

و طبرسی آن را در کتاب دوم از آنچه که در عنوان: «احتجاج علی علیه السلام بر معاویه...» از کتاب احتجاج: ج1: 179، چاپ بیروت روایت کرده است. - روایت کرده⁭اند پاسخ گفت: لفظ از سید است که گوید: و از نامه امام علیه السّلام برای معاویه در پاسخ به نامه⁭ای از او:پس از یاد خدا و درود چنانکه یاد آور شدی، ما و شما دوست بودیم و هم خویشاوند، امّا دیروز میان ما و شما بدان جهت جدایی افتاد که ما ایمان آوردیم و شما کافر شدید، و امروز ما در اسلام استوار ماندیم، و شما آزمایش گردیدید، اسلام آوردگان شما با ناخوشنودی، آنهم زمانی به اسلام روی آوردند که بزرگان عرب تسلیم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شدند، و در گروه او قرار گرفتند.

در نامه‏ات نوشتی که طلحه و زبیر را کشته، و عایشه را تبعید کرده‏ام، و در کوفه و بصره منزل گزیدم، این امور ربطی به تو ندارد، و لازم نیست از تو عذر بخواهد .

و نوشتی که با گروهی از مهاجران و انصار به نبرد من می‏آیی، هجرت از روزی که برادرت »یزید« در فتح مکّه اسیر شد پایان یافت، پس اگر در ملاقات با من شتاب داری، دست نگهدار، زیرا اگر من به دیدار تو بیایم سزاوارتر است، که خدا مرا به سوی تو فرستاده تا از تو انتقام گیرم، و اگر تو با من دیدار کنی چنان است که شاعر اسدی گفت: «تندباد تابستانی سخت می‏وزد و آنها را با سنگ ریزه‏ها، و در میان غبار و تخته سنگ‏ها، در هم می‏کوبند«

و در نزد من همان شمشیری است که در جنگ بدر بر پیکر جدّ و دایی و برادرت زدم.به خدا سوگند، می‏دانم تو مردی بی‏خرد و دل تاریک هستی بهتر است در باره تو گفته شود از نردبانی بالا رفته‏ای که تو را به پرتگاه خطرناکی کشانده، و نه تنها سودی برای تو نداشته، که زیانبار است، زیرا تو غیر گمشده خود را می‏جویی، و غیر گلّه خود را می‏چرانی.منصبی را می‏خواهی که سزاوار آن نبوده، و در شأن تو نیست، چقدر گفتار تو با کردارت فاصله دارد چقدر به عموها و دایی‏های کافرت شباهت داری شقاوت و آرزوی باطل آنها را به انکار نبوّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وا داشت، و چنانکه می‏دانی در گورهای خود غلتیدند، نه در برابر مرگ توانستند دفاع کنند، و نه آنگونه که سزاوار بود از حریمی حمایت، و نه در برابر زخم شمشیرها خود را حفظ کردند، که شمشیرها در میدان جنگ فراوان، و سستی در برابر آن شایسته نیست.

تو در باره کشندگان عثمان فراوان حرف زدی، ابتدا چون دیگر مسلمانان با من بیعت کن، سپس در باره آنان از من داوری بطلب، که شما و مسلمانان را به پذیرفتن دستورات قرآن وادارم، امّا آنچه را که تو می‏خواهی، چنان است که به هنگام گرفتن کودک از شیر، او را بفریبند، سلام بر آنان که سزاوار سلامند.

**[ترجمه]

تبیین

قوله علیه السلام کنا نحن و أنتم أی قبل البعثة أنا استقمنا أی علی منهاج الحق و بعد أن کان أنف الإسلام کله لرسول الله صلی الله علیه و آله حزبا فی أکثر النسخ بالزاء بعد الحاء المهملة المکسورة و فی بعضها بالراء المهملة بعد الحاء المفتوحة و کذلک کان فی نسخة ابن أبی الحدید قال أی بعد أن کان أنف الإسلام محاربا لرسول الله صلی الله علیه و آله و أنف کل شی‌ء أوله و کان أبو سفیان و أهله من بنی عبد شمس من أشد الناس علی رسول الله صلی الله علیه و آله فی أول الهجرة إلی فتح مکة انتهی.

و الأظهر ما فی أکثر النسخ کما کان فی نسخة ابن میثم قال أی بعد أن اشتد الإسلام و صار للرسول صلی الله علیه و آله حزب قوی من الأشراف و استعار لفظ الأنف لهم باعتبار کونهم أعزاء أهله انتهی أو باعتبار أنهم مقدمون علی غیرهم فإنهم السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ فیکون هذا الکلام کالدلیل علی کون إسلامهم عن کره و إجبار فلا علیک فی الاحتجاج فلا الجنایة علیک و هو أظهر.

و قال ابن أبی الحدید أجمل علیه السلام فی الجواب و الجواب المفصل أن طلحة و الزبیر قتلا أنفسهما ببیعتهما و نکثهما و لو استقاما علی الطریقة لسلما و من قتله الحق فدمه هدر.

و أما الوعد لهما بالجنة فمشروط بسلامة العاقبة و الکلام فی سلامتها.

و أما قوله بشر قاتل ابن صفیة بالنار فقد اختلف فیه فقال قوم من علماء الحدیث و أرباب السیرة هو کلام علی غیر مرفوع و قوم منهم جعلوه مرفوعا و علی کل حال فهو حق لأن ابن جرموز قتله مولیا خارجا من الصف و قاتل من هذه حاله فاسق مستحق للنار.

و أما عائشة فأی ذنب لأمیر المؤمنین علیه السلام فی ذلک و لو أقامت فی

منزلها لم تبتذل بین الأعراب و أهل الکوفة.

علی أن علیا علیه السلام أکرمها و صانها و عظم من شأنها و لو کانت فعلت بعمر ما فعلت به ثم ظفر بها لقتلها و مزقها إربا إربا و لکن علیا علیه السلام کان حلیما کریما.

و أما قوله لو عاش رسول الله صلی الله علیه و آله إلی آخره فلعلی علیه السلام أن یقلب الکلام علیه و یقول أ فتراه لو عاش أ کان رضی لحلیلته أن تؤذی أخاه و وصیه.

و أیضا أ تراه لو عاش أ کان رضی لک یا ابن أبی سفیان أن تنازع علیا الخلافة و تفرق جماعة هذه الأمة.

و أیضا أ تراه لو عاش أ کان رضی لطلحة و الزبیر أن یبایعا ثم ینکثا لا بسبب بل قالوا جئنا نطلب الدراهم فقد قیل لنا إن بالبصرة مالا کثیرا.

فأما قوله ثم ترکک دار الهجرة فلا عیب علیه إذا انتقضت علیه أطراف الإسلام بالبغی و الفساد أن یخرج من المدینة إلیها و یهذب أهلها و لیس کل من خرج من المدینة کان خبیثا فقد خرج عنها عمر مرارا إلی الشام.

ثم لعلی علیه السلام أن یقول و أنت یا معاویة قد نفتک المدینة أیضا فأنت إذن خبیث و کذلک طلحة و الزبیر و عائشة الذین تتعصب لهم و تحتج علی الناس بهم.

و قد خرج عن المدینة الصالحون کابن مسعود و أبی ذر و غیرهما و ماتوا فی بلاد نائیة عنها.

و أما قوله بعدت عن برکة الحرمین فکلام إقناعی ضعیف و الواجب علی الإمام أن یقدم الأهم فالأهم من مصالح الإسلام و تقدیم قتال أهل البغی علی المقام فی الحرمین أولی.

و أما ما ذکره من خذلان عثمان و شماتته به و إکراه الناس علی البیعة فکله

دعوی و الأمر بخلافها.

و أما قوله التویت علی أبی بکر و عمر و قعدت عنهما و حاولت الخلافة فإن علیا علیه السلام لم یکن یجحد ذلک و لا ینکره و لا ریب أنه کان یدعی الأمر بعد وفاة رسول الله صلی الله علیه و آله لنفسه علی الجملة إما للنص کما تقوله الشیعة أو لأمر آخر کما یقوله أصحابنا.

فأما قوله لو ولیتها حینئذ لفسد الأمر و اضطرب الإسلام فهذا علم غیب لا یعلمه إلا الله و لعله لو ولیها حینئذ لاستقام الأمر فإنه ما وقع الاضطراب عند ولایته بعد عثمان إلا لأن أمره هان عندهم بتأخره عن الخلافة و تقدیم غیره علیه فصغر شأنه فی النفوس و قرر من تقدمه فی قلوب الناس أنه لا یصلح لها کل الصلوح و لو کان ولیها ابتداء و هو علی تلک الجلالة التی کان علیها أیام حیاة رسول الله صلی الله علیه و آله و تلک المنزلة الرفیعة و الاختصاص الذی کان له لکان الأمر غیر الذی رأیناه.

و أما قوله لأنک الشامخ ⁽¹⁾فقد أسرف فی وصفه بما وصفه به و لا شک أنه علیه السلام کان عنده زهو و لکن لا هکذا و کان علیه السلام مع زهوه ألطف الناس خلقا انتهی کلامه.

و أقول علی أصولنا لا یستحق الملعون الجواب بما قد ظهر من کفره و نفاقه من کل باب و هو علیه السلام کان أعلم بما یأتی به من الحق و الصواب و لا ریب أن الحق یئوب معه حیث آب.

قوله و قد انقطعت الهجرة قال ابن میثم لما أوهم کلامه أنه من المهاجرین أکذبه بقوله و قد انقطعت الهجرة یوم أسر أبوک أی حین الفتح و ذلک أن معاویة و أباه و جماعة من أهله إنما أظهروا الإسلام بعد الفتح و

قد قال صلی الله علیه و آله لا هجرة بعد الفتح.

و سمی علیه السلام أخذ العباس لأبی سفیان إلی رسول الله صلی الله علیه و آله غیر مختار و عرضه علی القتل أسرا.

و روی یوم أسر أخوک و قد کان أسر أخوه عمرو بن أبی سفیان یوم

1) 1 هذا هو الصواب المذکور فی شرح ابن أبی الحدید. و فی ط الکمبانیّ من البحار: لافک التابة.

بدر فعلی هذه الروایة یکون الکلام فی معرض التذکرة له بأن من شأنه و شأن أهله أن یؤسروا و لا یسلموا فکیف یدعون مع ذلک الهجرة فإن الهجرة بهذا الاعتبار منقطعة عنهم و لا یکون یوم أسر ظرفا لانقطاع الهجرة لأن الهجرة إنما انقطعت بعد الفتح انتهی و لا یخفی ما فیه من التکلف و البعد.

و قال ابن أبی الحدید یوم أسر أخوک یعنی یزید بن أبی سفیان أسر یوم الفتح فی باب الخندمة و کان خرج فی نفر من قریش یحاربون و یمنعون من دخول مکة فقتل منهم قوم و أسر یزید بن أبی سفیان أسره خالد بن الولید فخلصه أبو سفیان منه و أدخله داره فآمن

لأن رسول الله صلی الله علیه و آله قال من دخل دار أبی سفیان فهو آمن.

قوله فاسترفه أی اطلب الرفاهیة علی نفسک فی ذلک فإنک إنما تستعجل إلی ما یضرک أو لا ترهق نفسک بالعجل فإنی أزورک إن لم تزرنی فکما قال أخو بنی أسد.

قال ابن أبی الحدید کنت أسمع قدیما أن هذا البیت من شعر بشر بن أبی خازم الأسدی و الآن فقد تصفحت شعره فلم أجده و لا وقفت بعد علی قائله.

و ریح حاصب تحمل الحصباء و هی صغار الحصا و إذا کانت بین أغوار و هی ما سفل من الأرض و کانت مع ذاک ریح صیف کانت أعظم مشقة و أشد ضررا علی من تلاقیه.

فأما قوله و جلمود یمکن أن یکون عطفا علی حاصب و أن یکون عطفا علی أغوار أی بین أغوار من الأرض و حرة و ذلک أشد لأذاها لما تکتسبه الحرة من لفح السموم و وهجها و الوجه الأول ألیق انتهی.

و قال الجوهری الجلمد و الجلمود الصخر و قال أعضضته بسیفی أی ضربته به و عض الرجل بصاحبه یعض عضیضا أی لزمه.

و قال ابن أبی الحدید أعضضته أی جعلته معضوضا برءوس أهلک به و أکثر ما یأتی أفعلت أن تجعله فاعلا و هنا من المقلوب أی عضضت رءوس أهلک به.

و قال ابن میثم قوله عضضته یروی بالضاد المعجمة أی جعلته عاضا لهم و ألزمته بهم و یروی أغصصته بالغین المعجمة و الصادین المهملتین تقول أغصصت السیف بفلان أی جعلته یغص به المضروب هو الذی یغص بالسیف أی لا یکاد یسیغه.

و قد مر مرارا أن مراده علیه السلام من قوله الجد جد معاویة عتبة بن ربیعة و الخال الولید و الأخ حنظلة قتلهم علیه السلام یوم بدر.

قوله علیه السلام ما علمت کلمة ما موصولة و هی بصلتها خبر أن و الأغلف بیان للموصول.

و یحتمل أن یکون المعنی ما دمت علمتک و اطلعت علیک وجدتک کذلک.

و قیل ما مصدریة و الأغلف القلب من لا بصیرة له کان قلبه فی غلاف و المقارب العقل فی أکثر النسخ بصیغة الفاعل و کذا صححه الشارحان.

و قال الجوهری شی‌ء مقارب بکسر الراء بین الجید و الردی‌ء و لا نقل مقارب بفتح الراء.

و فی بعض النسخ المصححة بالفتح فیحتمل أن یکون بالمعنی المذکور أیضا.

و قال فی القاموس شی‌ء مقارب بکسر الراء بین الجید و الردی‌ء أو دین مقارب بالکسر و متاع مقارب بالفتح انتهی.

أو أرید به العقل الذی قاربه الشیطان و مسه أی أنت الذی تخبطه الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ قوله و الأولی أن یقال لک جواب لقوله و رقیت سلما و فی القاموس طلع الجبل علاه کطلع بالکسر علیک لا لک أی هذا المطلع أو الارتقاء وبال علیک غیر نافع لک ما أبعد قولک أی دعواک أنک أمیر المؤمنین و خلیفة المسلمین من فعلک و هو الخروج باغیا علی الإمام المفترض الطاعة و شق عصا المسلمین مع ما ترتکبه من المنکرات و الفسوق کلبس الحریر و المنسوج بالذهب و غیر ذلک کما ذکره ابن أبی الحدید و قریب ما أشبهت ما مصدریة أی قریب شبهک بأعمامک و أخوالک من بنی أمیة

الذین حاربوا رسول الله صلی الله علیه و آله بوقع سیوف متعلق بصرعوا و ما خلا صفة لسیوف و الوغی بالتحریک الجلبة و الأصوات و منه قیل للحرب وغی لما فیها من الصوت و الجلبة و لم تماشها الهوینا أی لم یلحق ضربنا و وقعها هون و لا سهولة و لم یجر معها و روی و لم یتماسها بالسین المهملة أی لم یخالطها شی‌ء من ذلک و الهوینا موصوفها محذوفة کالضربة و الحالة و نحوها.

و أما تلک التی ترید أی طلبک قتلة عثمان.

**[ترجمه]این کلام امام علیه السّلام: ما و شما بودیم یعنی قبل از بعثت. «ما استوار ماندیم» یعنی بر راه حق. «بعد أن کان أنف الاسلام کلّه لرسول⁭الله خرباً» حزب در اغلب نسخه⁭ها با زاء بعد از حاء مکسور آمده است و در بعضی نسخه⁭ها با راء بعد از حاء مفتوح آمده است و در نسخه ابن ابی الحدید نیز چنین است گوید: یعنی بعد از اینکه بزرگان عرب محاربی برای رسول⁭الله بودند. و أنف هر چیزی اول آن است و ابوسفیان و خویشان او از بنی عبد شمس شدیدترین مردم بر رسول⁭الله در ابتدای هجرت تا فتح مکه بودند پایان.

و بهتر چیزی است که در اغلب نسخه⁭ها آمده است چنانکه در نسخه ابن میثم نیز آمده است. گوید: یعنی بعد از اینکه اسلام شدت گرفت و برای رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله حزبی قوی از اشراف تشکیل شد. و لفظ أنف را به اعتبار اینکه بزرگان خانواده خود بودند برای آنان استعاره گرفته است. پایان. یا به اعتبار اینکه آنان بر سایرین پیشتاز بودند. زیرا آنان پیشتازان نخست از میان مهاجران و انصار بودند، پس این کلام مانند دلیلی است بر اجبار بودن اسلام آوردن آنان. فلا علیک در الاحتجاج فلا الجنایه علیک آمده است و این بهتر است.

ابن ابی الحدید گوید امام علیه السّلام در جواب به صورت اجمالی آورده است و جواب مفصل این است که طلحه و زبیر خودشان را با بیعت و نقضشان کشتند و اگر بر راه استوار می⁭ماندند سالم می⁭ماندند و کسی که کشتنش حق است خونش هدر رفته است.

اما در خصوص وعده بهشت به آن دو، این امر به سلامت عافیت مشروط است و سخن در مورد سلامت آن است.

و اما این سخن او: قاتل ابن صفیه را به آتش بشارت ده، درباره آن اختلاف وجود دارد، گروهی از عالمان حدیث و اصحاب سیره گویند این کلام غیر مرفوع علی است و گروهی از آنها آن را مرفوع قرار داده⁭اند و در هر صورت آن صحیح است زیرا ابن جرموز او را درحالی⁭که روی⁭گردان و خارج از صف بود کشت و قاتل کسیکه وضعیتش چنین است فاسق مستحق آتش است.

و اما این سخن او: قاتل ابن صفیه را به آتش بشارت ده، در مورد آن اختلاف وجود دارد گروهی از عالمان حدیث و اصحاب سیره گویند: این کلام غیرمرفوع علی علیه السلام است و گروهی از آنان آن را مرفوع قرار دادهاند و در هر صورت، آن حق است زیرا ابن جرموز او را در حالیکه رویگردان و خارج از صف بود کشت و قاتل کسی که وضعیتش چنین است فاسق مستحق آتش است .

و اما در خصوص عایشه، در مورد آن چه⁭گناهی برای امیرمؤمنان علیه السّلام است که در منزل خویش اقامت می⁭کرد بین بادیه نشینان و اهالی کوفه مبتذل نمی⁭شد.

بر این اساس که علی علیه السّلام او را گرامی داشت، محافظت کرد و شأن او را بزرگ داشت اگر او آنچه که در مورد علی علیه السّلام انجام داد را در مورد عمر انجام می⁭داد قطعاً او را می⁭کشت و او را تکهتکه می⁭کرد اما علی علیه السّلام بردبار بخشنده بود.

اما این سخن او: اگر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله زندگی می⁭کرد تا پایان، برای علی است که این کلام را بر او برگرداند و بگوید: راستی اگر او زنده بود آیا می⁭پسندید که همسرش برادر و وصی⁭اش را آزار دهد.

و نیز به نظرت اگر او زنده بود آیا برای تو ای ابوسفیان می⁭پسندید که بر سر خلافت با علی نزاع کنی و جمع این امت را پراکنده کنی.

و نیز به نظرت آیا اگر او زنده بود می⁭پسندید که طلحه و زبیر بیعت کنند سپس بی⁭سبب نقض کنند بلکه گفتند: ما به قصد درهم آمدیم به ما گفته شده در بصره اموال فراوانی است.

اما این کلام او «سپس ترک سرای هجرت توسط تو» عیبی بر او نیست که آنگاه که نواحی اسلام با ستم و فساد بر او پایان گرفت از مدینه به قصد آن نواحی خارج شود و اهالی آن را تهذیب کند و هر کسی که از مدینه خارج شود خبیث نیست که عمر بارها به⁭سوی شام از آن خارج شد.

پس برای علی علیه السّلام سزاوار است که بگوید: و تو ای معاویه مدینه تو را نیز نفی کرده است پس تو نیز خبیث هستی و چنین است طلحه، زبیر و عایشه که بر آنان تعصب می⁭ورزی و آنان را به عنوان حجت بر مردم عرضه می⁭داری.

و صالحانی چون ابن مسعود، ابوذر و سایرین از مدینه خارج شده و در بلادی دور از آن وفات کرده⁭اند .

اما این کلام او: از برکت حرمین دور شدی، کلام اقناعی ضعیفی است و بر امام واجب است که اهم را مقدم بدارد و اهم از مصالح اسلام و مقدم داشتن پیکار با اهل ستم بر اقامت در حرمین اولی است.

و اما آنچه که در خصوص رها کردن عثمان و شادی⁭اش بر او و اجبار مردم بر بیعت با او ذکر کرده است همگی ادعاست و حقیقت غیر از آن است.

و اما این کلام او: «بر ابوبکر و عمر پیچیدی و از آن دو بازنشستی و برای خلافت تلاش کردی» علی علیه السّلام آن را نفی و انکار نکرد و شکی نیست که بعد از وفات رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در مجموع خلافت را برای خود ادعا می⁭کرد یا به دلیل وجود نص چنانکه شیعه می⁭گوید یا به دلیل امری دیگر چنانکه اصحاب ما می⁭گوید.

و این سخن او «اگر خلافت را بر عهده می⁭گرفتی امر تباه می⁭شد» علم غیبی است که جز خدا از آن آگاه نیست و شاید اگر در آن زمان او آن را سرپرستی می⁭کرد امر استوار می⁭شد زیرا آشفتگی در ولایت او بعد از عثمان فقط به این دلیل رخ داد که خلافت او نزد آنان به جهت تأخیرش از خلافت و مقدم کردن غیر او بر او، خوار شد پس شأنش در نفوس کوچک شد و کسی که در دلهای مردم بر او مقدم شد ثابت کرد که ما به⁭⁭طور کامل شایسته آن نیستم. و اگر در ابتدا درحالی⁭که بر همان جلالتی که در دوره زندگی رسول الله صلّی الله علیه و آله و آن منزلت والا و اختصاصی که از آن او بود، می⁭بود آن را بر عهده می⁭گرفت مسأله غیر از چیزی که ما دیدیم می⁭بود.

و این سخن او: «تو خود پسند...» در وصف او به آن توضیحات زیادهروی کرده است و شکی نیست که امام علیه السّلام در نظر او خودپسند بود ولی نه این⁭گونه، و امام علیه السّلام با وجود خودپسندی⁭اش خوش⁭اخلاق⁭ترین مردم بود پایان کلام او.

می⁭گویم براساس اصول ما ملعون با آنچه که از کفر و نفاقش در همه موارد روشن شده است مستحق پاسخ نیست ولی امام علیه السّلام به آنچه که از حق و درست انجام می⁭داد آگاه⁭تر بود و شکی نیست که حق هرجا که او برگردد همراه او برمی⁭گردد.

این سخن او «وقد اتفطعت الهجرة» ابن میثم گوید: زمانی⁭که سخن او این را به⁭گمان آورد که او از مهاجران است، امام آن را با این کلامش تکذیب کرد «هجرت از روزی که پدرت اسیر شد پایان گرفت» یعنی زمان فتح، و آن به این صورت که معاویه، پدرش و جمعی از خویشانش بعد از فتح فقط اظهار اسلام کردند و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از فتح هیچ هجرتی نیست. و امام علیه السّلام گرفتن ابوسفیان توسط عباس و بردنش به سوی رسول الله «به⁭صورت اجباری» و در معرض مرگ قرار دادن او را اسارت نامیده⁭است.

و روایت شده⁭است «روزی که برادرت اسیر شد» و برادرش عمرو بن ابوسفیان در روز بدر اسیر شده⁭ بود و براساس این روایت کلام در موضع یادآوری برای اوست به این که کسی شأن وی و شأن خانواده وی این است که اسیر شوند و اسلام نیاورند چگونه با وجود آن ادعای هجرت می⁭کنند پس به این اعتبار هجرت از آنها پایان یافته است و «یوم أسر» ظرفی برای انقطاع الهجره نیست زیرا هجرت بعد از فتح پایان یافته است. پایان و تکلیف و بعدی که در این است پوشیده نیست.

ابن ابی الحدید گوید: «روزی که برادرت اسیر شد» یعنی یزید بن ابوسفیان در روز فتح در باب الخندمه اسیر شد که در گروهی از قریش برای پیکار و جلوگیری از ورود به مکه خارج شده بود که تعدادی از آنان کشته شد و یزید بن ابوسفیان اسیر شد و او را خالد بن ولید اسیر کرد و ابوسفیان او را از وی خلاصی بخشید و وارد خانه⁭اش کرد پس امان یافت زیرا رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که وارد خانه ابوسفیان شود در امان است.

این کلام او «فاسترفه» یعنی طلب رفاه و آسایش بر خودت درباره آن، زیرا تو برای آنچه که به تو آسیب می⁭رساند شتاب داری یا اینکه خود را با شتاب خسته نکن که اگر تو مرا نبینی من تو را می⁭بینم پس چنان است که شاعر اسدی گفت .

ابن ابی الحدید گوید: در قدیم شنیده بودم که این بیت از شعر بشر بن ابو خازم اسدی است و الآن شعر او را ورق زدم اما آن را نیافتم و بر گوینده آن نیز دسترسی نیافتم.

«و ریح حاصب» بر حصباء حمل می⁭شود که شن ریز است و «اذا کانت بین اغوار» اغوار زمین پست است و همراه آن باد تابستانی است که بر کسی که با آن مواجه شود دشوارتر و زیان⁭آورتر است.

و این کلام او «و جلمود» ممکن است که عطف بر حاصب باشد یا اینکه عطف بر اغوار باشد یعنی بین اغواری از زمین و حرّه و آن به دلیل آزار ناشی از آنچه که حرّه از سوزش سموم و تابش آن کسب می⁭کند شدیدتر است و وجه اول مناسب⁭تر است. پایان.

جوهری گوید: الجلمد و جلمود یعنی صخره. گوید: أعضضته بسیفی یعنی او را با شمشیرم زدم وعض الرجل بصاحبه یعضّ عضیضاً یعنی با او همراه شد.

و ابن ابی الحدید گوید: أعضضته یعنی جعلته معضوضا برؤوس أهلک به. و اغلب آنچه که بر وزن افعلت می⁭آید این است که او را فاعل قرار بدهی و در اینجا مقلوب است یعنی عضضت رؤوس اهلک به ـ سرهای خانوادهات را با آن زدم ـ .

و ابن میثم گوید: این کلام او: « عضضته» با ضاد روایت می⁭شود یعنی او را گزنده آنان قرار دادم و او را با آنان همراه کردم و «أغصصته» با غین و دو صاد روایت شده است، می⁭گویی: أغصصت السیف بفلان یعنی گذاشتم که او به⁭وسیله شمشیرم گلوگیر شود و مضروب کسی است که با شمشیر گلوگیر می⁭شود یعنی نزدیک است که آن را ببلعد.

و به دفعات بیان شد که مقصود امام از این کلامش: «الجدّ» جد معاویه عتبه بن ربیعه و منظور از دایی ولید و منظور از برادر حنظله است که امام آنان را در روز بدر به هلاکت رسانید.

این کلام امام: «ما عملت» کلمه ما موصوله است و به همراه صله⁭اش خبر «إن» است و أغلف بیانی برای موصول است .

و محتمل است که معنی این باشد که مادامی که تو را شناختم و بر تو آگاهی یافتم تو را چنین یافتم.

و گفته شد: «ما» مصدریه است و الاغلف القلب کسی است که بصیرت ندارد گویی که قلبش در غلاف باشد «المقارب العقل» در اغلب نسخه⁭ها به صیغه فاعل است و دو شارح آن را چنین صحیح داشته⁭اند.

جوهری گوید: شئ مقارب با کسره راء: بین خوب و پست است و مقارب را با فتحه راء نگو.

و در بعضی نسخه⁭های تصحیح شده با فتحه آمده است و ممکن است که باز هم به معنای مذکور باشد.

در قاموس گوید: شی مقارب با کسره راء: ما بین خوب و پست است یا دین مقارب با کسره و متاع مقارب با فتحه است پایان.

یا اینکه مقصود از آن عقلی است که شیطان به آن نزدیک شده و با آن تماس گرفته است یعنی تو کسی هستی که شیطان با تماس او برخورد کرده است. این سخن او: «و بهتر است درباره تو گفته شود» جوابی برای این سخن او «و از نردبانی بالا رفته⁭ای» است و در قاموس آمده: طلع الجبل یعنی از کوه بالا رفت بر وزن طلع با کسره. «علیک لا لک» یعنی این بالا رفتن و ارتقاء باری بر توست و برای تو مفید نیست. «ما أبعد قولک» یعنی این ادعای تو که امیرمؤمنان وخلیفه مؤمنان هستی چقدر از کردارت یعنی خروجت از روی ستم علیه امامی که اطاعتش واجب است و پراکنده کردن اتحاد مسلمانان به همراه آنچه که در خصوص منکرات و فسق مانند پوشیدن حریر، زربفت و جز آن مرتکب می⁭شوی، دور است. ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده⁭است. «و قریب ما أشبهت» ما مصدریه است یعنی شباهتت به عموها و دایی⁭هایت از بنی امیه، کسانی که با رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله محاربه کردند نزدیک است. «بوقع سیوف» متعلق به فعل صرعوا است. «ما خلا» صفتی برای سیوف است «الوغی» با حرکت یعنی غوغا و هیاهو، و از آن ریشه به جنگ وغی گفته میشود به دلیل سر و صدا و هیاهویی که در آن است. «لم تماشها الهوینا» یعنی ضربه ما با سستی و ضعف ملحق نشد با آن همراه نشد، «و لم یتماسها» باسین روایت شده است یعنی چیزی از آن با آن درنیامیخته است. «و الهوینا» صفتی است که موصوفش محذوف است از قبیل ضربه، حالت و مانند آن.

و اما آنچه که می⁭خواهی یعنی درخواست کردن قاتلان عثمان.

**[ترجمه]

«403»

⁽¹⁾وَ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ وَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْیَا حُلْوَةٌ خُضْرَةٌ ذَاتُ زِینَةٍ وَ بَهْجَةٍ لَمْ یُصَبْ إِلَیْهَا أَحَدٌ إِلَّا وَ شَغَلَتْهُ بِزِینَتِهَا عَمَّا هُوَ أَنْفَعُ لَهُ مِنْهَا وَ بِالْآخِرَةِ أُمِرْنَا وَ عَلَیْهَا حُثِثْنَا فَدَعْ یَا مُعَاوِیَةُ مَا یَفْنَی وَ اعْمَلْ لِمَا یَبْقَی وَ احْذَرِ الْمَوْتَ الَّذِی إِلَیْهِ مَصِیرُکَ وَ الْحِسَابَ الَّذِی إِلَیْهِ عَاقِبَتُکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً حَالَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَا یَکْرَهُ وَ وَفَّقَهُ لِطَاعَتِهِ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً أَغْرَاهُ بِالدُّنْیَا وَ أَنْسَاهُ الْآخِرَةَ وَ بَسَطَ لَهُ أَمَلَهُ وَ عَاقَهُ عَمَّا فِیهِ صَلَاحُهُ وَ قَدْ وَصَلَنِی کِتَابُکَ فَوَجَدْتُکَ تَرْمِی غَیْرَ غَرَضِکَ وَ تُنْشِدُ غَیْرَ ضَالَّتِکَ وَ تَخْبِطُ فِی عَمَایَةٍ وَ تَتِیهُ فِی ضَلَالَةٍ وَ تَعْتَصِمُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ وَ تَلُوذُ بِأَضْعَفِ شُبْهَةٍ فَأَمَّا سُؤَالُکَ إِلَیَّ الْمُتَارَکَةَ وَ الْإِقْرَارَ لَکَ عَلَی الشَّامِ فَلَوْ کُنْتُ فَاعِلًا ذَلِکَ الْیَوْمَ لَفَعَلْتُهُ أَمْسِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ عُمَرَ وَلَّاکَهَا فَقَدْ عَزَلَ عُمَرُ مَنْ کَانَ وَلَّاهُ صَاحِبُهُ وَ عَزَلَ عُثْمَانُ مَنْ کَانَ عُمَرُ وَلَّاهُ وَ لَمْ یُنْصَبْ لِلنَّاسِ إِمَامٌ إِلَّا لِیَرَی مِنْ صَلَاحِ الْأُمَّةِ مَا قَدْ کَانَ ظَهَرَ لِمَنْ کَانَ قَبْلَهُ أَوْ خَفِیَ عَنْهُمْ غَیُّهُ وَ الْأَمْرُ یَحْدُثُ بَعْدَ الْأَمْرِ وَ لِکُلِ

1) 403- رویاه فی شرح المختار: 37 من الباب الثانی من نهج البلاغة من شرحیهما.

وَالٍ رَأْیٌ وَ اجْتِهَادٌ فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ الْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ الَّتِی هِیَ لِلَّهِ طَلِبَةٌ وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ فِی عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ وَ خَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]و ابن میثم و ابن ابی الحدید - . آن را در شرح مختار 37 از بخش دوم از نهج البلاغه از شرحشان روایت کردهاند. -

گویند: امیرمؤمنان برای معاویه نوشت.

اما بعد، دنیا زیبای سرسبز دارای زینت و شکوهی است که کسی گرفتار آن نشد مگر اینکه با زینتش او را از آنچه که برایش سودمندتر از آن است غافل کرد، و ما به آخرت امر شدیم و بر آن تشویق شدیم پس ای معاویه آنچه که فانی است را رها کن و برای باقی کار کن و از مرگی که بازگشت به⁭سوی آن است بر حذر باش و از حسابی که عاقبتت آن است. و بدان که خداوند زمانی⁭که برای بنده⁭ای خیری اراده می⁭کند میان او و آن، چیزی که از آن اکراه دارد جدایی می⁭اندازد و به او توفیق طاعت می⁭بخشد و زمانی⁭که برای بنده⁭ای شری اراده کند او را با دنیا فریب می⁭دهد و آخرت را از ذهن او به فراموشی می⁭سپارد و امیدش را برای او وسعت می⁭بخشد و او را از آنچه که صلاحش از آن است باز می⁭دارد.

نامه⁭ات به من رسید پس دیدم که تو غیر از هدفت را قصد کرده و غیر از گمشده⁭ای را طلب می⁭کنی و در جهالت کورکورانه می⁭روی و در ضلالت سرگردانی و به غیر برهان چنگ می⁭زنی و به ضعیف⁭ترین شبهه پناه می⁭بری.

اما درخواستت از در خصوص من متارکه و واگذار کردن شام به تو، اگر امروز فاعل این عمل بودم قطعاً دیروز آن را انجام می⁭دادم. و اما این سخنت که عمر ولایت آن را به تو داد، عمر کسی که رفیقش به او ولایت داده بود را عزل کرد و عثمان کسی که عمر ولایت داده بود را عزل کرده و برای مردم امامی منصوب نکرد مگر اینکه آنچه که برای فرد پیش از او بود ظاهر شده بود را به صلاح امت ببیند یا اینکه گمراهی⁭اش از آن پنهان بوده باشد و امری بعد از امر دیگر رخ می⁭دهد و برای هر والی عقیده و اجتهادی است .

خدای را سپاس معاویه چه سخت به هوس‏های بدعت‏زا، و سرگردانی پایدار، وابسته‏ای حقیقت‏ها را تباه کرده، و پیمان‏ها را شکسته‏ای، پیمان‏هایی که خواسته خدا و حجّت خدا بر بندگان او بود. امّا جواب پرگویی تو نسبت به عثمان و کشندگان او آن است که:تو عثمان را هنگامی یاری دادی که انتظار پیروزی او را داشتی، و آنگاه که یاری تو به سود او بود او را خوار گذاشتی.با درود.

**[ترجمه]

«404»

ج، الإحتجاج مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام فَسُبْحَانَ اللَّهِ إِلَی قَوْلِهِ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]احتجاج - . طبرسی آن را در اواخر عنوان: «احتجاج امام علیه السلام بر معاویه در جوابی که برای او نوشت...» از کتاب احتجاج: ج1، ص 180 روایت کرده است.

ظاهر این است که از نسخه کمپانی از بحار الانوار لفظ «نهج» افتاده است زیرا بعید است که بر مصنف پوشیده باشد که این کلام ذیل شماره 37 از بخش نامههای نهج البلاغه مذکور است. - :

از نامه امام علیه السّلام: از «سبحان الله» تا این کلام او «والسلام» را آورده است.

**[ترجمه]

بیان

الحقائق هی ما یحق للرجل أن یحمیه کما یقال حامی الحقیقة و قیل هی الأمور التی ینبغی أن یعتقدها من خلافته علیه السلام و وجوب طاعته و وثائق الله عهوده المطلوبة له و هی علی عباده حجة یوم القیامة.

و قال ابن أبی الحدید ⁽²⁾و أما قوله علیه السلام إنما نصرت عثمان إلخ فقد روی البلاذری أنه لما أرسل عثمان إلی معاویة یستمده بعث یزید بن أسد القسری جد خالد بن عبد الله أمیر العراق و قال إذا أتیت ذا خشب فأقم بها و لا تتجاوزها و لا تقل الشاهد یری ما لا یری الغائب فإنی أنا الشاهد و أنت الغائب.

قال فأقام القسری بذی خشب حتی قتل عثمان فاستقدمه حینئذ معاویة فعاد إلی الشام بالجیش الذی کان أرسل معه و إنما صنع ذلک معاویة لیقتل عثمان فیدعو إلی نفسه.

1) 404- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی أواخر عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی معاویة فی جواب کتبه إلیه ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 180. و الظاهر أنّه سقط من نسخة الکمبانیّ من بحار الأنوار لفظة «نهج» إذ من البعید أنه خفی علی المصنّف کون الکلام مذکورا تحت الرقم: 37 من باب الکتب من نهج البلاغة.

2) 2 ذکره فی شرح المختار: 37 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 785 ط الحدیث ببیروت.

و کتب معاویة إلی ابن عباس عند صلح الحسن علیه السلام کتابا یدعوه فیه إلی بیعته و یقول له فیه و لعمری لو قتلتک بعثمان رجوت أن یکون ذلک لله رضا و أن یکون رأیا صوابا فإنک من الساعین علیه و الخاذلین له و السافکین دمه و ما جری بینی و بینک صلح فیمنعک منی و لا بیدک أمان.

فکتب إلیه ابن عباس جوابا طویلا یقول فیه و أما قولک إنی من الساعین علی عثمان و الخاذلین له و السافکین دمه فأقسم بالله لأنت المتربص بعثمان و المحب لهلاکه و الحابس الناس قبلک عنه علی بصیرة من أمره و لقد أتاک کتابه و صریخه یستغیث بک و یستصرخ فما حفلت حتی بعثت به معذرا بأخرة و أنت تعلم أنهم لن یدرکوه حتی یقتل فقتل کما کنت أردت ثم علمت بعد ذلک أن الناس لن یعدلوا بیننا و بینک فطفقت تنعی عثمان و تلزمنا دمه و تقول قتل عثمان مظلوما فإن یک قتل مظلوما فأنت أظلم الظالمین ثم لم تزل مصوبا و مصعدا و جاثما و رابضا تستغوی الجهال و تنازعنا حقنا بالسفهاء حتی أدرکت ما طلبت وَ إِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَکُمْ وَ مَتاعٌ إِلی حِینٍ ⁽¹⁾

**[ترجمه]حقائق همان است که برای مرد سزاوار است که از آن حمایت کند چنانکه حامی الحقیقه گفته می⁭شود.

و گفته شده: اموری است که شایسته است که در مورد خلافت امام علیه السّلام و وجوب طاعت او به آن معتقد باشد. وثائق الله: پیمان⁭های طلب شده خدا و آنها در روز قیامت حجتی بر بندگان اوست.

ابن ابی الحدید - . آن را در شرح مختار: (37) از نهج البلاغه از شرحش: ج4 ص785 چاپ جدید بیروت ذکر کرده است. -

گوید: و اما این کلام امام علیه السّلام: «انما نصرت عثمان» تا پایان آن، بلاذری روایت کرده است که زمانی⁭که عثمان به قصد کمک⁭خواهی به⁭سوی معاویه فرستاد یزید بن اسد قسری جد خالد بن عبدالله امیر عراق را فرستاد و گفت: زمانی⁭که به ذاخشب رسیدی در آنجا اقامت کن و از آن گذر نکن و نگو که شاهد آنچه که غائب نمی⁭بیند را می⁭بیند که من شاهد هستم و تو غائب.

راوی ادامه داد: قسری در ذاخشب اقامت کرد تا اینکه عثمان کشته شد پس معاویه از او خواست که وارد شود پس با لشکری که همراه او فرستاده بود به شام بازگشت و معاویه فقط به این دلیل چنین کرد که عثمان کشته شود او مردم را به⁭سوی خود دعوت کند.

و معاویه به هنگام صلح حسن علیه السّلام نامه⁭ای برای ابن عباس نوشت که او را در آن به بیعت با خود دعوت می⁭کند و به او می⁭گوید: به جانم سوگند اگر در قصاص عثمان میکشتمت امید دارم که آن مورد رضای خدا و عقیده درستی باشد که تو از تلاش⁭کنندگان علیه او، تلاشکنندگان علیه او، رها کنندگان او و ریزندگان خون او هستی ما آنچه که ما بین من و تو گذشت اصلاح شده است پس تو را از من باز می⁭دارد و در دستت امان نیست.

پس ابن عباس جوابی طولانی برای او نوشت که در آن می⁭گوید: و اما در خصوص این سخنت که من از تلاش⁭کنندگان علیه عثمان، رها کنندگان و ریزندگان خون او هستم، به خدا سوگند که تو در کمین عثمان و دوست⁭دار هلاکت او بودی و مردم را در بصره از امر او بازداشته بودی و نامه و فریاد کمک⁭خواهی او به تو رسید که در آن از تو طلب یاری و استغاثه می⁭کرد پس اعتنا نکردی ـتا اینکه کسی را با بهانه تأخیر به سوی او فرستادیـ و تو می⁭دانی که آنها تا کشته شدن او به وی نمیرسند پس چنانکه خواسته بودی کشته شد سپس بعد از آن دریافتی که مردم ما و تو را برابر نمی⁭دانند پس به عزای عثمان نشستی و خون او را بر ما لازم کردی و گفتی: عثمان مظلومانه کشته شد که اگر او مظلومانه کشته شده باشد تو ظالم⁭ترین ظالمان هستی سپس درحالی⁭که بالا و پایین می⁭رفتی و بسان پرنده شکاری سگان بر زمین می⁭نشستی پیوسته نادانان را گمراه کردی و با کم⁭خردان بر سر حقمان با ما نزاع کردی تا اینکه به آنچه می⁭خواستی دست یافتی. «وَإِنْ أَدْرِی لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّکُمْ وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ» {و نمی‏دانم شاید آن برای شما آزمایشی و تا چند گاهی [وسیله] برخورداری باشد} - . اقتباسی است از آیه 111 از سوره انبیاء. -

**[ترجمه]

بعثت به أی بالجیش أو الصریخ معذرا بالتشدید و هو المقصر و من یبدی عذرا و لیس بمحق بأخرة أی بتأخیر و تسویف أو آخرا حیث لا ینفع قال الجوهری بعته بأخرة بکسر الخاء و قصر الألف أی بنسئة و جاء فلان بأخرة بفتح الخاء أی أخیرا.

و فی النهایة فیه فصعد فی النظر و صوبه أی نظر إلی أعلای و أسفلی یتأملنی انتهی.

و جثم الطائر تلبد بالأرض و ربوض الغنم و الکلب مثل بروک الإبل و جثوم الطیر فتارة شبهه بالطیور الخاطفة و تارة بالکلاب الضاریة الصائدة.

**[ترجمه]بعثت به یعنی لشکر را، یا فریادرس را، «معذّرا» با تشدید است یعنی کوتاهی⁭کننده و کسی که عذری می⁭آورد و محق نیست. «بأخره» یعنی با تأخیر و تعویق یا آخراً طوری⁭که فایده ندارد، جوهری گوید: بعته بأخره با کسره خاء و قصر الف یعنی نسیه فروختم و جاء فلان بأخره با فتحه خاء یعنی در آخر آمد.

در النهایه درباره آن آمده است: «فصعّد فی النظر و صوّبه» یعنی به درحالی⁭که در من تأمل می⁭کرد مرا برانداز کرد. پایان.

جثم الطائر: یعنی پرنده به زمین چسبید، و ربوض گوسفند و سگ مانند بروک شتر و جثوم پرنده است و گاهی او را به پرنده شکاری و گاه به سگ درنده شکاری تشبیه کرده است.

**[ترجمه]

«405»

و رویناه عنه و عن مصدر آخر تحت الرقم: 91- 92 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 246.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ رَوَی نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ أَنَّهُ کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

1) 1 اقتباس من الآیة: 111 من سورة الأنبیاء.

2) 405- رواه ابن أبی الحدید تاما- و ابن میثم ناقصا- فی شرح المختار: 10 من الباب الثانی من نهج البلاغة من شرحیهما: ج 4 ص 528 ط الحدیث ببیروت، و فی شرح کمال الدین ابن میثم: ج 4 ص 371. و رواه نصر بن مزاحم رحمه اللّه فی أواسط الجزء الثانی من کتاب صفّین ص 108، ط مصر.

علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ سَلَامٌ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکَ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ قَدْ رَأَیْتَ مُرُورَ الدُّنْیَا وَ انْقِضَاءَهَا وَ تَصَرُّمَهَا وَ تَصَرُّفَهَا بِأَهْلِهَا فِیمَا مَضَی مِنْهَا وَ خَیْرُ مَا اکْتَسَبْتَ مِمَّا بَقِیَ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَصَابَ الْعِبَادُ الصَّالِحُونَ فِیمَا مَضَی مِنْهَا مِنَ التَّقْوَی وَ مَنْ یَقِسِ الدُّنْیَا بِالْآخِرَةِ یَجِدْ بَیْنَهُمَا بَوْناً بَعِیداً وَ اعْلَمْ یَا مُعَاوِیَةُ أَنَّکَ قَدِ ادَّعَیْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ لَا فِی الْقَدِیمِ وَ لَا فِی الْحَدِیثِ وَ لَا فِی الْبَقِیَّةِ وَ لَسْتَ تَقُولُ فِیهِ بِأَمْرٍ بَیِّنٍ یُعْرَفُ لَهُ أَثَرٌ وَ لَا عَلَیْکَ مِنْهُ شَاهِدٌ وَ لَسْتَ مُتَعَلِّقاً بِآیَةٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا عَهْدٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ فَکَیْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَقَشَّعَتْ عَنْکَ غَیَابَةُ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ فُتِنْتَ بِزِینَتِهَا وَ رَکَنْتَ إِلَی لَذَّتِهَا وَ خَلَّا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عَدُوِّکَ فِیهَا عَدُوٌّ کَلِبٌ مُضِلٌّ جَاهِدٌ مَلِیحٌ مُلِحٌّ مَعَ مَا قَدْ ثَبَتَ فِی نَفْسِکَ مِنْ حُبِّهَا دَعَتْکَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْکَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْکَ فَأَطَعْتَهَا فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ فَإِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لَا یَجُنُّکَ بِهِ مِجَنٌّ وَ مَتَی کُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ الرَّعِیَّةِ أَوْ وُلَاةً لِأَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِلَا قَدَمٍ حَسَنٍ وَ لَا شَرَفٍ تَلِیدٍ عَلَی قَوْمِکُمْ فَاسْتَیْقِظْ مِنْ سِنَتِکَ وَ ارْجِعْ إِلَی خَالِقِکَ وَ شَمِّرْ لِمَا سَیَنْزِلُ بِکَ وَ لَا تُمَکِّنْ عَدُوَّکَ الشَّیْطَانَ مِنْ بُغْیَتِهِ فِیکَ مَعَ أَنِّی أَعْرِفُ أَنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ صَادِقَانِ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لُزُومِ سَابِقِ الشَّقَاءِ وَ إِنْ لَا تَفْعَلْ فَإِنِّی أُعْلِمُکَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ إِنَّکَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ مِنْکَ الشَّیْطَانُ مَأْخَذَهُ فَجَرَی مِنْکَ مَجْرَی الدَّمِ فِی الْعُرُوقِ وَ لَسْتَ مِنْ أَئِمَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا مِنْ رُعَاتِهَا وَ اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَوْ کَانَ إِلَی النَّاسِ أَوْ بِأَیْدِیهِمْ لَحَسَدُونَاهُ وَ لَامْتَنُّوا عَلَیْنَا بِهِ

وَ لَکِنَّهُ قَضَاءٌ مِمَّنْ مَنَحَنَاهُ وَ اخْتَصَّنَا بِهِ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ الصَّادِقِ الْمُصَدَّقِ لَا أَفْلَحَ مَنْ شَکَّ بَعْدَ الْعِرْفَانِ وَ الْبَیِّنَةِ رَبِّ احْکُمْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ عَدُوِّنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ قَالَ نَصْرٌ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ بِالْجَوَابِ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَدَعِ الْحَسَدَ فَإِنَّکَ طَالَ مَا لَمْ تَنْتَفِعْ بِهِ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ بِرِوَایَةِ ابْنِ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ.

أَقُولُ وَجَدْتُ فِی کِتَابِ صِفِّینَ لِنَصْرٍ مِثْلَهُ ⁽¹⁾وَ رَوَی ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ کِتَابَهُ علیه السلام نَحْواً مِمَّا مَرَّ ⁽²⁾

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید - . ابن ابی الحدید آن را به صورت کامل و ابن میثم به صورت ناقص در شرح مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحشان: ج4 ص 528 چاپ جدید بیروت، و در شرح کمال الدین ابن میثم: ج4، ص371 روایت کرده است.

و نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 108، چاپ مصر روایت کرده استو

و ما آن را از او و منبعی دیگر ذیل شماره: (91-92) از بخش نامههای امیر مؤمنان از کتاب نهج السعادة: ج4 ص 246 روایت کردیم. - : نصر بن مزاحم روایت کرد که امیرمؤمنان علیه السّلام برای معاویه نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به معاویه پسر ابوسفیان سلام بر کسی که از هدایت پیروی کرد، من در حضور شما خدایی که جز او خدایی نیست را حمد می⁭گویم، اما بعد تو گذر دنیا، پایان یافتن، گذشتن و برخورد آن با اهل خویش در آنچه که از آن سپری شد را دیده⁭ای و بهترین چیزی که در باقی⁭مانده دنیا کسب میکنی چیزی است که بندگان صالح در روزگار گذشته دنیا از تقوی به⁭دست آورده⁭اند. و هر که دنیا و آخرت را قیاس کند میان آن دو فاصله بسیار مییابد. معاویه بدان که تو امری را که نه در دیروز، نه در امروز و نه پس از این شایسته آن نیستی ادعا کرده⁭ای و درباره آن امر روشنی که بیانگر نشانه⁭ای باشد نمی⁭گویی و نه از آن شاهدی بر توست، و نه به آیه⁭ای از کتاب خدا و عهدی از رسول⁭الله مربوط هستی. چه خواهی کرد آنگاه که تاریکی از آنچه که در خصوص دنیا بر آن هستی برافتد، دنیایی که به زینتش فریفته شدهای، به لذتش تکیه کردهای و در آن، میان تو و دشمنت فاصله انداخت، دشمنی سگصفت، گمراه کننده، تلاشگر، ملیح، اصرار کننده، به همراه عشقی که از آن در تو ثابت شده است؛ تو را فراخواند و اجابتش کردی، رهبری⁭ات کرد پس پیروی⁭اش کردی، به تو فرمان داد پس اطاعتش کردی، پس از این امر کناره بگیر و آماده حساب باش که به زودی متوقفکنندهای تو را بر آنچه که هیچ سپری در برابر آن حفظ نخواهد کردی متوقف می⁭سازد.

ای معاویه شما بدون سابقه نیکو و شرف دیرین بر قومتان کی رهبر رعیت و سرپرست امر این امت بوده⁭اید، از خوابت بیدار شو و به⁭سوی خالقت بازگرد و برای آنچه که بر تو نازل خواهد شد آماده باش و به دشمنت شیطان فرصت ستم بر خود را نده، با وجود آنکه می⁭دانم که خدا و رسولش صادق هستند ـ پناه می⁭برم به خدا از ملازمت پیشینه⁭های شقاوت ـ و اگر چنین نکنی من تو را از آنچه که در مورد خودت از آن غافل هستی آگاه می⁭کنم، که تو صاحب نعمتی هستی که شیطان به جایگاه خویش در تو دست یافته است و بسان خون در رگ در وجودت جاری شده است درحالی⁭که از پیشوایان و سرپرستان این امت نیستی.

و بدان که این امر اگر بر عهده مردم یا به⁭دست آنان بود قطعاً بر ما حسادت می⁭کردند و ما را بر آن قدرت نمیدادند اما آن تقدیری از جانب کسی است که آن را بر ما عطا کرد و بر زبان نبی صادق تأییدشده⁭اش ما را به آن مختص گردید و کسی که بعد از شناخت و دلیل روشن تردید کند رستگار نمی⁭شود، بار خدایا میان ما و دشمن با حق داوری کن که تو بهترین داوران هستی.

نصر گوید: پس معاویه در جواب او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب اما بعد، حسادت را رها کن که آنچه که از آن سود نمی⁭بری را به درازا کشانده⁭ای.

تا پایان آنچه که ابن میثم رضی الله عنه بیان شد.

می⁭گویم: در کتاب صفین نصر مشابه آن را یافتم. - . بیان شد که نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 108، چاپ مصر روایت کرده است. -

و ابن میثم(رحمه الله علیه) نامه⁭ای از امام علیه السّلام تقریباً مشابه آنچه که بیان شد را روایت کرد. - . بیان شد که کمال الدین ابن میثم آن را در شرح مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحش، ج4، ص 371 روایت کرده است. -

**[ترجمه]

«406»

⁽³⁾وَ ذَکَرَ السَّیِّدُ الرَّضِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فِی النَّهْجِ بَعْضَهُ فَلْنَذْکُرْهُ لِلِاخْتِلَافِ الْکَثِیرِ بَیْنَهُمَا قَالَ وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَیْهِ أَیْضاً وَ کَیْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَکَشَّفَتْ عَنْکَ جَلَابِیبُ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِینَتِهَا وَ خَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا دَعَتْکَ فَأَجَبْتَهَا وَ قَادَتْکَ فَاتَّبَعْتَهَا وَ أَمَرَتْکَ فَأَطَعْتَهَا وَ إِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لَا یُنْجِیکَ مِنْهُ مِجَنٌّ فَاقْعَسْ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ وَ خُذْ أُهْبَةَ الْحِسَابِ وَ شَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِکَ وَ لَا تُمَکِّنِ الْغُوَاةَ مِنْ سَمْعِکَ وَ إِنْ لَا تَفْعَلْ أُعْلِمْکَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّکَ مُتْرَفٌ قَدْ أَخَذَ الشَّیْطَانُ مِنْکَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فِیکَ أَمَلَهُ وَ جَرَی مِنْکَ مَجْرَی الرُّوحِ وَ الدَّمِ وَ مَتَی کُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَةُ سَاسَةَ الرَّعِیَّةِ وَ وُلَاةَ أَمْرِ الْأُمَّةِ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَ لَا شَرَفٍ بَاسِقٍ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ لَوَازِمِ سَابِقِ الشَّقَاءِ وَ أُحَذِّرُکَ أَنْ تَکُونَ مُتَمَادِیاً فِی غِرَّةِ الْأُمْنِیِّةِ مُخْتَلِفَ الْعَلَانِیَةِ وَ السَّرِیرَةِ وَ قَدْ دَعَوْتَ إِلَی الْحَرْبِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ اخْرُجْ إِلَیَّ وَ أَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ عَنِ الْقِتَالِ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ وَ الْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ قَاتِلُ جَدِّکَ

1) 1 تقدم أن نصر بن مزاحم رحمه اللّه رواه فی أواسط الجزء الثانی من کتاب صفّین ص 108 ط مصر.

2) 2 تقدم أن کمال الدین ابن میثم رواه فی شرح المختار: 10 من الباب الثانی من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 371.

3) 406- رواه السیّد رحمه اللّه فی المختار: 10 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

وَ خَالِکَ وَ أَخِیکَ شَدْخاً یَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِکَ السَّیْفُ مَعِی وَ بِذَلِکَ الْقَلْبِ أَلْقَی عَدُوِّی مَا اسْتَبْدَلْتُ دِیناً وَ لَا اسْتَحْدَثْتُ نَبِیّاً وَ إِنِّی لَعَلَی الْمِنْهَاجِ الَّذِی تَرَکْتُمُوهُ طَائِعِینَ وَ دَخَلْتُمْ فِیهِ مُکْرَهِینَ وَ زَعَمْتَ أَنَّکَ جِئْتَ ثَائِراً بِعُثْمَانَ وَ لَقَدْ عَلِمْتَ حَیْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمَانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاکَ إِنْ کُنْتَ طَالِباً فَکَأَنِّی قَدْ رَأَیْتُکَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْکَ ضَجِیجَ الْجِمَالِ بِالْأَثْقَالِ وَ کَأَنِّی بِجَمَاعَتِکَ تَدْعُونِی جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ وَ الْقَضَاءِ الْوَاقِعِ وَ مَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ هِیَ کَافِرَةٌ جَاحِدَةٌ أَوْ مُبَایِعَةٌ حَائِدَةٌ.

**[ترجمه]سید رضی - . سید آن را در مختار 10 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است. -

در نهج⁭البلاغه بخشی از آن را ذکر کرده است که به⁭دلیل اختلاف زیاد بین این دو نامه ذکر می⁭کنم. گوید: و نامه دیگر امام علیه السّلام برای او: چه خواهی کرد، آنگاه که جامه‏های رنگین تو کنار رود، جامه‏هایی که به زیباییهای دنیا زینت شده است دنیا تو را با خوشی‏های خود فریب داده، تو را به سوی خود خواند، و تو به دعوت آن پاسخ دادی، فرمانت داد و اطاعت کردی.همانا به زودی تو را وارد میدان خطرناکی می‏کند که هیچ سپر نگهدارنده‏ای نجاتت نمی‏دهد.

ای معاویه از این کار دست بکش، و آماده حساب باش، و آماده حوادثی باش که به سراغ تو می‏آید.به گمراهان فرو مایه، گوش مسپار اگر چنین نکنی به تو اعلام می‏دارم که در غفلت زدگی قرار گرفته‏ای، همانا تو ناز پرورده‏ای هستی که شیطان بر تو حکومت می‏کند، و با تو به آرزوهایش می‏رسد، و چون روح و خون در سراسر وجودت جریان دارد.

معاویه از چه زمانی شما زمامداران امّت و فرمانده‏هان ملّت بودید نه سابقه درخشانی در دین، و نه شرافت والایی در خانواده دارید.پناه به خدا می‏برم از گرفتار شدن به دشمنی‏های ریشه‏دار تو را می‏ترسانم از اینکه به دنبال آرزوها تلاش کنی، و آشکار و نهانت یکسان نباشد.

معاویه مرا به جنگ خوانده‏ای، اگر راست می‏گویی مردم را بگذار و به جنگ من بیا، و دو لشکر را از کشتار باز دار، تا بدانی پرده تاریک بر دل کدام یک از ما کشیده، و دیده چه کس پوشیده است من ابو الحسن، کشنده جدّ و دایی و برادر تو در روز نبرد بدر، می‏باشم که سر آنان را شکافتم، امروز همان شمشیر با من است، و با همان قلب با دشمنانم ملاقات می‏کنم، نه بدعتی در دین گذاشته، و نه پیامبر جدیدی برگزیده‏ام، من بر همان راه راست الهی قرار دارم که شما با اختیار رهایش کرده، و با اکراه پذیرفته بودید؛ خیال کردی به خونخواهی عثمان آمده‏ای در حالی که می‏دانی خون او به دست چه کسانی ریخته شده است.

اگر راست می‏گویی از آنها مطالبه کن همانا من تو را در جنگ می‏نگرم که چونان شتران زیر بار سنگین مانده، فریاد و ناله سر می‏دهی، و می‏بینم که لشکریانت با بی صبری از ضربات پیاپی شمشیرها، و بلاهای سخت، و بر خاک افتادن مداوم تن‏ها، مرا به کتاب خدا می‏خوانند در حالی که لشکریان تو، کافر و بیعت کنندگان پیمان شکنند

**[ترجمه]

بیان

و إنی أحمد إلیک الله أی أحمد الله منهیا إلیک قال فی النهایة فی کتابه علیه الصلاة و السلام أما بعد فإنی أحمد إلیک الله أی أحمده معک فأقام إلی مقام مع و قیل معناه أحمد إلیک نعمة الله بتحدیثک إیاها.

و قال الجوهری قشعت الریح السحاب أی کشفته فانقشع و تقشع و أقشع أیضا.

و فی القاموس غیابة کل شی‌ء سترک منه و منه غیابات الجب و غیبان الشجر.

و الجلابیب جمع جلباب و هی الملحفة فی الأصل فاستعیر لغیرها من الثیاب.

قوله علیه السلام قد تبهجت أی صار ذات بهجة و حسن أو تکلفت البهجة.

و قال الجوهری ألاح بسیفه لمع به و ألاحه أهلکه.

قوله أن یقفک واقف وقف جاء لازما و متعدیا و استعمل هنا متعدیا و یقال أیضا وقفه علی ذنبه أی أطلعه علیه و الواقف هو الرب تعالی عند الحساب أو هو علیه السلام فی الدنیا أو عند مخاصمة القیامة و قیل أی الموت و المجن بکسر المیم و فتح الجیم الترس و التلید القدیم و قعس عن الأمر تأخر عنه و الأهبة بالضم الاستعداد لما قد نزل بک أی الابتلاء بسوء العاقبة أو الحرب أو الموت أو القتل و ما بعده تنزیلا لما لا بد من وقوعه منزلة الواقع و تقول أغفلت الشی‌ء إذا

ترکته علی ذکر منک و تغافلت عنه و مفعول أغفلت ضمیر ما و من نفسک بیان ذلک الضمیر و تفسیر له.

کذا ذکره ابن میثم و قیل الظرف متعلق بالإغفال علی تضمین معنی الصرف و الإبعاد.

و الأظهر عندی أن من للتبعیض و هو حال عن الضمیر أی من صفات نفسک و أحوالها و أترفته النعمة أطغته.

قوله علیه السلام مأخذه أی تناولک تناوله الکامل المعروف أو أخذ منک الموضع الذی یمکنه و ینفعه أخذه و یروی بالجمع.

و قال الفیروزآبادی فی مادة سوس من کتاب القاموس سست الرعیة سیاسة أمرتها و نهیتها.

و سابق الشقاء ما سبق فی القضاء و التمادی تفاعل من المدی و هو الغایة و الغرة الغفلة و الأمنیة طمع النفس.

و قال الجوهری الرین الطبع و الدنس یقال ران علی قلبه ذنبه غلب و الشدخ کسر الشی‌ء الأجوف.

قوله علیه السلام و لقد علمت حیث وقع أی إن کنت تطلب ثارک عند من أجلب و حاصر فالذی فعل ذلک طلحة و الزبیر فاطلب ثارک من بنی تیم و بنی أسد بن عبد العزی و إن کنت تطلبه ممن خذل فاطلبه من نفسک فإنک خذلته و کنت قادرا علی أن تمده بالرجال فخذلته و قعدت عنه بعد أن استغاث بک.

کذا ذکره ابن أبی الحدید و الضجیج الصیاح عند المکروه و المشقة و الجزع أی کأنی شاهد لجزعک من الحرب إذا عضتک الحرب و أصل العض اللزوم و منه العض بالأسنان أی إذا لزمتک و أثرت فیک شدتها تضج کما یضج الجمل بثقل حمله و مصارع بعد مصارع أی من سقوط علی الأرض بعد سقوط و هی کافرة أی جماعتک و الکافرة الجاحدة أصحابه الذین لم یبایعوا و المبایعة الحائدة هم الذین بایعوه ثم عدلوا إلیه من قولهم حاد

عن الشی‌ء إذا عدل و مال و هذا من إخباره علیه السلام بالغائبات و هو من المعجزات الباهرات.

**[ترجمه]و إنی احمد إلیک الله یعنی درحالی⁭که پایان سخنم به تو می⁭رسد خدا را حمد می⁭گویم. در النهایه گوید: در نامه امام علیه السّلام آمده است: اما بعد فأنی احمد الیک الله یعنی همراه تو حمد می⁭گویم پس إلی در مقام مع واقع شده است. گفته شده معنایش این است: نعمت خدا را با به واداشتن تو به بیان آن نعمت، نزد تو حمد می⁭گویم.

جوهری گوید: قشعت الریح الحساب یعنی باد ابرها را نمایان کرد و در مقابل برای ابر انقشع و تقشع به⁭کار می⁭رود و أقشع نیز چنین است.

در قاموس آمده است: غیابة هر چیزی محل پنهان تو از آن است و غیابات الجب و غیبان الشجر از آن است.

و جلابیت جمع جلباب است که همان ملحفه است و در اصل بر غیر آن در خصوص لباس استعاره گرفته شده است.

این کلام امام علیه السّلام «قد تبهّجت» یعنی صاحب شکوه و زیبایی شد یا تظاهر به شکوه کرد.

و جوهری گوید: ألاح بسیفه یعنی با شمشیرش درخشید، و ألاحه یعنی او را هلاک کرد.

و این کلام او: «أن یقفک واقف» وقف به صورت لازم و متعدی آمده است و در اینجا متعدی به⁭کار رفته است و وقفه علی ذنبه نیز گفته می⁭شود یعنی او را بر گناهش مطلع کرد و واقف خداوند متعال در هنگامه حساب است یا خداوند متعال در دنیا یا به هنگام مخاصمه قیامت است و گفته شده مرگ است. «المجنّ» با کسره میم و فتحه جیم یعنی سپر و تلید یعنی قدیمی. و قعس عن الامر: یعنی از آن بازنشست. الأهبه با ضمه آمادگی برای آنچه که بر تو نازل خواهد شد یا مبتلا شدن به سوء عاقبت یا جنگ یا مرگ یا قتل است، و عبارت بعد از آن آوردن آنچه که واجب الوقوع است به منزله وقوع یافته است. و اغفلت الشئ می⁭گویی زمانی که آن را با وجود یادآوری برای تو ترک کنی. و تظاهر به غفلت از آن بکنی و مفعول أغفلت ضمیر «ما» است و «من نفسک» بیانی و تفسیری برای آن ضمیر است.

ابن میثم چنین ذکر کرده است. و گفته شده: ظرف متعلق به اغفال براساس تضمین معنای روی⁭گرداندن و دور کردن است.

و بهتر در نظر من این است که «من» تبعیضیه باشد و آن حالی برای ضمیر باشد یعنی از صفات و احوالات نفس تو. أترفته النعمه: یعنی نعمت او را سرکش کرد.

این کلام امام علیه السّلام: «مأخذه» یعنی تو را به صورت کامل و معروف دربر گرفت یعنی جایگاهی که برایش ممکن بود و گرفتنش برایش نافع بود از تو گرفت و به صورت جمع نیز روایت می⁭شود.

و فیروز آبادی در ریشه «سوس» از کتاب قاموس گوید سُستُ الرعیه سیاسةً: یعنی رعیت را امر و نهی کردم.

و سابق الشقاء یعنی آنچه که در قضا گذشت. و تمادی باب تفاعل از ریشه مدی یعنی غایت، است. الغرّه یعنی غفلت و الأمنیه: طمع و آرزوی نفس.

جوهری گوید: الرین یعنی سرشت و آلودگی. و گفته می⁭شود: ران علی قلبه ذنبه: یعنی گناهش بر قلب او چیره شد.

و و شدخ یعنی شکستن شئ توخالی.

این کلام او علیه السّلام: و لقد علمت حیث وقع یعنی اگر به دنبال انتقامت از کسی که او را گرفت و محاصره کرد هستی پس کسی که آن را انجام داد طلحه و زبیر است پس انتقامت را از بنی تمیم و بنی اسد بن عبد العزّی طلب کن و اگر آن را از کسی که او را رها کرد طلب می⁭کنی آن را از خودت طلب کن که تو او را رها کردی که درحالی که قادر بودی او را با مردانت یاری کنی او را رها کردی و از او بازنشستی بعد از اینکه از تو طلب یاری کرد.

ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده است. و ضجیج: فریاد به هنگام امر ناپسند و مشقت و جزع است یعنی گویی من شاهد جزع تو از جنگ هستم آنگاه که جنگ تو را به دندان گرفت. و اصل عضّ لزوم و همراهی است. و عض بالاسنان از این ریشه است یعنی دندان با تو همراه شد و شدتش را در تو تأثیرگذار کرد. فریاد می⁭زنی چنانکه شتر از سنگینی بارش ناله برمی⁭آورد. «و مصارع بعد مصارع» یعنی از سقوط بر زمین در پی سقوط دیگر «و هی کافره» یعنی جماعت تو کافر است و کافره یعنی انکار کننده، و منظور یاران اوست که بیعت نکردند. و المبایعه الحائده همان کسانی هستند که با او بیعت کردند سپس به⁭سوی او برگشتند. که برگرفته از این کلام عرب است: حاد عن الشئ آنگاه که عدول کند و منحرف شود. و این از خبر دادن امام علیه السّلام از امور غائب است و این از معجزات مبهوتکننده است.

**[ترجمه]

«407»

⁽¹⁾وَ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ اسْتَشَارَ بِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فِی أَنْ یَکْتُبَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام کِتَاباً یَسْأَلُهُ فِیهِ لِصُلْحٍ فَضَحِکَ عَمْرٌو وَ قَالَ أَیْنَ أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ مِنْ خُدْعَةِ عَلِیٍّ قَالَ أَ لَسْنَا بَنِی عَبْدِ مَنَافٍ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ دُونَکَ وَ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَکْتُبَ فَاکْتُبْ فَکَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَیْهِ مَعَ رَجُلٍ مِنَ السَّکَاسِکِ یُقَالُ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُقْبَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَظُنُّکَ لَوْ عَلِمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِکَ مَا بَلَغَتْ وَ عَلِمْنَا لَمْ یَجْنِهَا بَعْضُنَا عَلَی بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِنْ کُنَّا قَدْ غُلِبْنَا عَلَی عُقُولِنَا فَقَدْ بَقِیَ لَنَا مِنْهَا مَا نَنْدَمُ بِهِ عَلَی مَا مَضَی وَ نُصْلِحُ مَا بَقِیَ وَ قَدْ کُنْتُ سَأَلْتُکَ الشَّامَ عَلَی أَنْ لَا یَلْزَمَنِی لَکَ طَاعَةٌ وَ لَا بَیْعَةٌ فَأَبَیْتَ ذَلِکَ عَلَیَّ فَأَعْطَانِی اللَّهُ مَا مَنَعْتَ وَ أَنَا أَدْعُوکَ الْیَوْمَ إِلَی مَا دَعَوْتُکَ إِلَیْهِ أَمْسِ فَإِنَّکَ لَا تَرْجُو مِنَ الْبَقَاءِ إِلَّا مَا أَرْجُو وَ لَا أَخَافُ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا مَا تَخَافُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ رَقَّتِ الْأَجْنَادُ وَ ذَهَبَتِ الرِّجَالُ وَ أَکَلَتِ الْحَرْبُ الْعَرَبَ إِلَّا حُشَاشَاتِ أَنْفُسٍ بَقِیَتْ وَ إِنَّا فِی الْحَرْبِ وَ الرِّجَالَ سَوَاءٌ وَ نَحْنُ بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ وَ لَیْسَ لِبَعْضِنَا عَلَی بَعْضٍ فَضْلٌ إِلَّا فَضْلٌ لَا یُسْتَذَلُّ بِهِ عَزِیزٌ وَ لَا یُسْتَرَقُّ بِهِ حُرٌّ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا قَرَأَ عَلِیٌّ علیه السلام کِتَابَهُ تَعَجَّبَ مِنْهُ وَ مِنْ کِتَابِهِ ثُمَّ دَعَا عُبَیْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِی رَافِعٍ کَاتِبَهُ وَ قَالَ لَهُ اکْتُبْ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ جَاءَنِی کِتَابُکَ تَذْکُرُ أَنَّکَ لَوْ عَلِمْتَ وَ عَلِمْنَا أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِکَ مَا بَلَغَتْ لَمْ یَجْنِهَا بَعْضُنَا عَلَی بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِیَّاکَ فِی غَایَةٍ لَمْ نَبْلُغْهَا بَعْدُ وَ إِنِّی لَوْ قُتِلْتُ فِی ذَاتِ اللَّهِ وَ حَیِیتُ ثُمَّ قُتِلْتُ ثُمَّ حَیِیتُ سَبْعِینَ مَرَّةً لَمْ أَرْجِعْ عَنِ الشِّدَّةِ فِی ذَاتِ اللَّهِ وَ الْجِهَادِ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ

1) 407- رواه کمال الدین ابن میثم و ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 17 من نهج البلاغة من شرحیهما: ج 4 ص 389 و 556 ط بیروت. و قد تقدم عن المصنّف العلامة فی أواخر الباب: 12 ص 520 من طبع الکمبانیّ نقل الکتاب عن مصدر آخر.

وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّهُ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُقُولِنَا مَا نَنْدَمُ بِهِ عَلَی مَا مَضَی فَإِنِّی مَا نَقَضْتُ عَقْلِی وَ لَا نَدِمْتُ عَلَی فِعْلِی وَ أَمَّا طَلَبُکَ إِلَیَّ الشَّامَ فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ لِأُعْطِیَکَ الْیَوْمَ مَا مَنَعْتُکَ أَمْسِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَکَلَتِ الْعَرَبَ إِلَّا حُشَاشَةَ أَنْفُسٍ بَقِیَتْ أَلَا وَ مَنْ أَکَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَی الْجَنَّةِ وَ مَنْ أَکَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَی النَّارِ وَ أَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِی الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ فَلَسْتَ بِأَمْضَی عَلَی الشَّکِّ مِنِّی عَلَی الْیَقِینِ وَ لَیْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَی الدُّنْیَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ لَیْسَ لِبَعْضِنَا عَلَی بَعْضٍ فَضْلٌ فَلَعَمْرِی إِنَّا بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ وَ لَکِنْ لَیْسَ أُمَیَّةُ کَهَاشِمٍ وَ لَا حَرْبٌ کَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَا أَبُو سُفْیَانَ کَأَبِی طَالِبٍ وَ لَا الْمُهَاجِرُ کَالطَّلِیقِ وَ لَا الصَّرِیحُ کَاللَّصِیقِ وَ لَا الْمُحِقُّ کَالْمُبْطِلِ وَ لَا الْمُؤْمِنُ کَالْمُدْغِلِ وَ لَبِئْسَ الْخَلَفُ خَلَفٌ یَتْبَعُ سَلَفاً هَوَی فِی نَارِ جَهَنَّمَ وَ فِی أَیْدِینَا بَعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِی أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِیزَ وَ نَعَشْنَا بِهَا الذَّلِیلَ وَ لَمَّا أَدْخَلَ اللَّهُ الْعَرَبَ فِی دِینِهِ أَفْوَاجاً وَ أَسْلَمَتْ لَهُ هَذِهِ الْأُمَّةُ طَوْعاً وَ کَرْهاً کُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِی الدِّینِ إِمَّا رَغْبَةً وَ إِمَّا رَهْبَةً عَلَی حِینَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ وَ ذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الْأَوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ فَلَا تَجْعَلَنَّ لِلشَّیْطَانِ فِیکَ نَصِیباً وَ لَا عَلَی نَفْسِکَ سَبِیلًا وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]و ابن میثم - . کمال الدین ابن میثم و ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار: 17 از نهج البلاغه از شرحشان: ج4، ص389 و 556 چاپ بیروت روایت کردهاند.

و نقل این نامه از منبعی دیکر از علامه مصنف نیز در اواخر باب 12 ص 520 از چاپ کمپانی بیان شد. - گوید: روایت است که معاویه با عمرو بن عاص مشورت کرد که برای علی علیه السّلام نامه⁭ای بنویسد و در آن درخواست صلح کند. پس عمرو خندید و گفت: معاویه کجائی از نیرنگ علی. معاویه گفت: آیا ما فرزندان عبد مناف نیستیم؟ پاسخ داد: آری اما آنان نبوت دارند و تو نداری و اگر خواستی بنویسی بنویس، پس معاویه با مردی از سکاسک که عبد الله بن عقبه خوانده می⁭شد برای علی علیه السّلام نوشت: اما بعد من گمان می⁭کنم اگر تو می⁭دانستی که جنگ بر ما و تو به جایی که رسیده است می⁭رسد و اگر می⁭دانستم یکی از ما بر دیگری جنایت نکرده است و ما گرچه بر عقل خود چیرگی یافته⁭ایم، اینک از آن چیزی مانده است که به وسیله آن بر گذشته پشیمان می⁭شویم و آنچه که مانده است را اصلاح می⁭کنیم و از تو شام را درخواست کرده بودم تا طاعت و بیعت بر من لازم نیاید اما آن را بر من منع کردی پس خداوند آنچه که تو منع کردی را به من عطا فرمود و من امروز تو را به آنچه که دیروز دعوتت کردم دعوت می⁭کنم که به همان قدر که من امید دارم به زنده ماندن امیدواری، و به همان میزانی که از مرگ می⁭ترسم که تو می⁭ترسی و به خدا سوگند که جنگ سپاهیان را خسته، مردان را نابود و عرب را خورده است و نفس⁭های واپسین مانده⁭است و ما و مردان در جنگ برابر هستیم و ما فرزندان عبد مناف هستیم و یکی از ما بر دیگری برتری ندارد جز برتری⁭ای که عزیز به⁭وسیله آن ذلیل نمی⁭شود و آزاده به⁭وسیله آن به بردگی گرفته نمی⁭شود. والسلام.

زمانی⁭که علی علیه السّلام نامه او را قرائت کرد از او و نامه⁭اش تعجب نمود پس کاتبش عبدالله بن ابی رافع را فراخواند و به او گفت: برای او بنویس:

اما بعد نامه⁭ات به من رسید یادآور شده⁭ای که اگر تو و ما می⁭دانستیم که جنگ ما و تو را به⁭جائی که رسیده⁭است می⁭رساند یکی از ما بر دیگری خیانت نمی⁭کرد، و ما و تو در هدفی هستیم که هنوز به آن نرسیده⁭ایم و من اگر در راه خدا کشته شوم و زندگی کنم و هفتاد مرتبه دیگر کشته شوم زندگی کنم از سختی در راه ذات خدا و جهاد با دشمنان خدا باز⁭نمی⁭گردم.

و اما این سخنت که از خرد ما اندکی مانده است که به وسیله آن بر گذشته ندامت می⁭ورزیم، من عقلم را کم نکرده⁭، و بر کردارم پشیمان نیستم. اینکه خواستی شام را به تو واگذارم، همانا من چیزی را که دیروز از تو باز داشتم، امروز به تو نخواهم بخشید.

و امّا در مورد سخن تو که »جنگ، عرب را جز اندکی، به کام خویش فرو برده است« آگاه باش، آن کس که بر حق بود، جایگاهش بهشت، و آن که بر راه باطل بود در آتش است .

امّا اینکه ادّعای تساوی در جنگ و نفرات جهادگر را کرده‏ای، بدان، که رشد تو در شک به درجه کمال من در یقین نرسیده است، و اهل شام بر دنیا حریص‏تر از اهل عراق به آخرت نیستند.

و اینکه ادّعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم و برخی از ما برخی دیگر برتری ندارد، به جانم سوگند ما فرزندان یک پدر هستیم امّا جدّ شما امیّه چونان جدّ ما هاشم، و حرب همانند عبد المطلّب، و ابو سفیان مانند ابو طالب نخواهند بود، هرگز ارزش مهاجران چون اسیران آزاد شده نیست، و حلال زاده همانند حرام زاده نمی‏باشد، و آن که بر حق است با آن که بر باطل است را نمی‏توان مقایسه کرد، و مؤمن چون مفسد نخواهد بود، و چه زشتند آنان که پدران گذشته خود را در ورود به آتش پیروی کنند.از همه که بگذریم، فضیلت نبوّت در اختیار ماست که با آن عزیزان را ذلیل، و خوار شدگان را بزرگ کردیم، و آنگاه که خداوند امّت عرب را فوج فوج به دین اسلام در آورد، و این امّت برابر دین اسلام یا از روی اختیار یا اجبار تسلیم شد، شما خاندان ابو سفیان، یا برای دنیا و یا از روی ترس در دین اسلام وارد شدید، و این هنگامی بود که نخستین اسلام آورندگان بر همه پیشی گرفتند، و مهاجران نخستین ارزش خود را باز یافتند، پس ای معاویه شیطان را از خویش بهره‏مند، و او را بر جان خویش راه مده.با درود.

**[ترجمه]

توضیح

أقول: روی الکتاب و الجواب ابن أبی الحدید و بعض الجواب السید رضی الله عنه فی النهج ⁽¹⁾

و قد تقدم عن المصنّف العلامة نقل الکتابین عن کتاب صفّین ص 471 ط مصر.

و قد ذکرناه عن مصادر فی المختار: 101 من باب کتب نهج السعادة: ج 4 ص 268 ط 1.

و أنا جمعت بین الروایات.

قال ابن أبی الحدید یقال طلب إلی فلان کذا و التقدیر طلب کذا راغبا

1) 1 رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 17 من باب کتب أمیر المؤمنین من نهج البلاغة.

إلی فلان و الحشاشات جمع حشاشة و هی بقیة الروح فی المریض.

قوله علیه السلام فلست بأمضی قال ابن میثم أی بل أنا أمضی لأنی علی بصیرة و یقین و حینئذ تبطل المساواة التی ادعاها معاویة انتهی.

و أقول: لعله لما کان غرضه لعنه الله تخویفه علیه السلام ببقیة الجنود و الرجال لکی یرتدع علیه السلام عن الحرب أجابه علیه السلام بأنک إذا لم تنزع عن الحرب مع شکک فی حصول ما تطلبه من الدنیا فکیف أترک أنا الحرب مع یقینی بما أطلبه من الآخرة.

و فی النهج و أما قولک إنا بنو عبد مناف فکذلک نحن و لکن لیس أمیة کهاشم و قال ابن أبی الحدید الترتیب یقتضی أن یجعل هاشما بإزاء عبد شمس لأنه أخوه فی قعدد ⁽¹⁾و کلاهما ولد عبد مناف لصلبه و أن یکون أمیة بإزاء عبد المطلب و أن یکون حرب بإزاء أبی طالب و أبو سفیان بإزاء أمیر المؤمنین علیه السلام و لما کان فی صفین بإزاء معاویة جعل هاشما بإزاء أمیة بن عبد شمس.

و لم یقل و لا أنا کأنت لأنه قبیح أن یقال ذلک کما لا یقال السیف أمضی من العصا بل قبیح به أن یقولها مع أحد من المسلمین کافة نعم قد یقولها لا تصریحا بل تعریضا لأنه یرفع نفسه عن أن یقیسها بأحد و هاهنا قد عرض بذلک فی قوله و لا المهاجر کالطلیق لأن معاویة کان من الطلقاء لأن کل من دخل علیه رسول الله صلی الله علیه و آله فی فتح مکة عنوة بالسیف فملکه ثم من علیه عن إسلام أو عن غیر إسلام فهو من الطلقاء فممن لم یسلم کصفوان بن أمیة و من أسلم ظاهرا کمعاویة بن أبی سفیان و کذلک کل من أسر فی الحرب ثم أطلق بفداء أو بغیر فداء فهو طلیق.

و أما قوله و لا الصریح کاللصیق أی الصریح فی الإسلام الذی أسلم

1) 1 کذا فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، و فسر بقریب الآباء من الجد الأکبر و فی ط الکمبانیّ من البحار: «فی تعدّده».

اعتقادا و إخلاصا لیس کاللصیق الذی أسلم خوفا من السیف أو رغبة فی الدنیا انتهی ملخص کلامه.

و الظاهر أن قوله کاللصیق إشارة إلی ما هو المشهور فی نسب معاویة کما سیأتی و قد بسط الکلام فی ذلک فی موضع آخر من هذا الشرح و تجاهل هنا حفظا لناموس معاویة.

و قد ذکر بعض علمائنا فی رسالة فی الإمامة أن أمیة لم یکن من صلب عبد شمس و إنما هو عبد من الروم فاستلحقه عبد شمس و نسبه إلی نفسه و کانت العرب فی الجاهلیة إذا کان لأحدهم عبد و أراد أن ینسبه إلی نفسه أعتقه و زوجه کریمة من العرب فیلحق بنسبه قال و بمثل ذلک نسب الْعَوَّامُ أبو الزبیر إلی خویلد فبنو أمیة قاطبة لیسوا من قریش و إنما لحقوا و لصقوا بهم قال و یصدق ذلک قول أمیر المؤمنین علیه السلام جوابا عن کتابه و ادعائه إنا بنو عبد مناف لیس المهاجر کالطلیق و لا الصریح کاللصیق و لم یستطع معاویة إنکار ذلک انتهی.

و قال فی النهایة المدغل أی المنافق من أدغلت فی هذا الأمر إذا أدخلت فیه ما یفسده و قال هوی یهوی هویا إذا هبط و قال نعشه الله ینعشه نعشا إذا رفعه.

قوله علیه السلام علی حین قال ابن أبی الحدید قال قوم من النحاة حین هنا مبنی علی الفتح و قال قوم منصوب لإضافته إلی الفعل.

قوله علیه السلام لا تجعلن أی لا تستمر علی تلک الحال و إلا فقد کان للشیطان فیک أوفر نصیب.

و قال ابن أبی الحدید ذکر نصر بن مزاحم فی کتاب صفین ⁽¹⁾

و ذکره نصر فی أواخر الجزء 7 من کتاب صفّین ص 471.

أن هذا الکتاب کتبه علی علیه السلام إلی معاویة قبل لیلة الهریر بیومین أو ثلاثة ثم قال فلما أتی معاویة کتاب علی علیه السلام کتمه عمرو بن العاص أیاما ثم

1) 1 ذکره ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 17 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

دعاه فأقرأه إیاه فشمت به عمرو و لم یکن أحد من قریش أشد إعظاما لعلی من عمرو بن العاص منذ یوم لقیه و صفح عنه.

**[ترجمه]می⁭گویم: ابن ابی الحدید نامه و پاسخ آن، و سید رضی الله عنه بخشی از پاسخ را در نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 17 از بخش نامههای امیرمؤمنان در نهج البلاغه روایت کرده است.

نقل این دو نامه از نامهای از کتاب صفین ص 417 چاپ مصر از علامه مصنف بیان شد. و آن را از منابعی در مختار 101 از بخش نامههای نهج السعادة: ج4 ص 268 چاپ اول ذکر کردیم. - روایت کرده⁭اند و من بین روایات را جمع بستم.

ابن ابی الحدید گوید: گفته می⁭شود: طلب إلیّ فلان کذا و تقدیر این است طلب کذا راغباً إلی فلان. و حشاشات جمع حشاشه است یعنی نفس⁭های آخر مریض .

این کلام اامام علیه السّلام: «فلست بأمضی» ابن میثم گوید: یعنی بلکه من قاطع⁭تر هستم زیرا بصیرت و یقین دارم و در این حالت مساواتی که معاویه ادعا کرده بود باطل می⁭شود، پایان.

و می⁭گویم: شاید غرض معاویه لعنه الله ترساندن امام علیه السّلام از بقیه سپاهیان و مردان بوده باشد تا امام علیه السّلام از جنگ ممانعت ورزد پس امام علیه السّلام اینگونه به او پاسخ داد که تو زمانی⁭که با وجود تردیدت در دستیابی به آنچه که از دنیا طلب می⁭کنی از جنگ دست نمی⁭کشی من چگونه با وجود یقینم به آنچه که از آخرت طلب می⁭کنم، جنگ را رها کنم.

و در نهج⁭البلاغه آمده⁭است: «و اینکه ادعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم آری چنین است اما جد شما امیه چونان جدّ ما هاشم نیست.» ابن ابی الحدید گوید: ترتیب اقتضا می⁭کند که هاشم را در مقابل عبد شمس قرار دهد زیرا او در قعدد برادر اوست و هر دو فرزند عبد مناف از صلب او هستند و نیز اینکه امیه در مقابل عبدالمطّلب قرار بگیرد و حرب در مقابل ابوطالب و ابوسفیان در مقابل امیرمؤمنان علیه السّلام قرار بگیرد و اما از آنجا که در صفین در مقابل معاویه بود هاشم را در مقابل امیه پسر عبدشمس قرار داد.

و نفرموده⁭است و نه من مانند تو هستم زیرا قبیح است که این جمله گفته شود چنانکه گفته نمی⁭شود: شمشیر از عصا برنده⁭تر است بلکه حتی قبیح است آن را با یکی از تمامی مسلمانان بگوید کرده اسبله این را می⁭گوید ولی نه با صراحت بلکه با کنایه زیرا او خود را بالاتر از این می⁭برد که خویشتن را با کسی مقایسه کند و در اینجا با این سخنش به آن کنایه زده است: «و نه مهاجر مانند اسیران آزاد شده است» زیرا معاویه از اسیران آزادشده بود، از آنجا که هر کسی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در فتح مکه به زور شمشیر بر او وارد شد و سپس از روی اسلام یا غیر اسلام او را تصاحب کرد پس از اسیران آزادشده بود و کسانی که اسلام نیاورده⁭اند مانند صفوان بن امیه، و کسانی که ظاهراً اسلام آوردند مانند معاویه بن ابی سفیان و همچنین هر کسی که در جنگ اسیر شده سپس با فدیه و غیر فدیه آزاد شدند، اسیر آزادشده هستند .

و این سخنش که لاالصریح کاللصیق یعنی صریح در اسلام، کسی که از روی اعتقاد و خلوص اسلام آورد مانند لصیقی که از ترس شمشیر یا تمایل به دنیا اسلام آورد نیست پایان خلاصه کلام او. و خوب این است که لصیق در کلام او اشاره⁭ای است به آنچه که در خصوص نسب معاویه مشهور است چنانکه به⁭زودی خواهد آمد و شارح در جایی دیگر از این شرح سخن در خصوص آن را بسط داده است و ما در اینجا به⁭جهت حفظ اسرار معاویه آن را فرو نهادیم.

و برخی از علمای ما در رساله⁭ای در امامت ذکر کرده⁭اند که امیه از صلب عبد شمس نبوده است بلکه او برده⁭ای از روم بود که عبد شمس او را به خود ملحق ساخت و به خود منسوب کرد و عرب در جاهلیت زمانی⁭که برده⁭ای داشت و می⁭خواست که او را به خود منسوب کند او را آزاد می⁭کرد و زنی اصیل از عرب را به همسری او درآورد پس او به نسب وی ملحق می⁭شد. گوید عوام ابو زبیر اینگونه به خولید منسوب شد، پس تمامی بنی امیه از قریش نیستند بلکه به آنها ملحق شده و پیوسته⁭اند. گوید: و این کلام امیرمؤمنان علیه السّلام در پاسخ به نامه و این ادعایش که ما همه فرزندان عبد مناف هستیم: «ارزش مهاجران مانند اسرای آزادشده نیست و صریح مانند لصیق نیست» آن را تأیید می⁭کند و معاویه نتوانست آن را انکار کند پایان.

در النهایه گوید: المدغل یعنی منافق از ریشه ادغلت فی هذا الأمر آنگاه که چیزی که موجب فساد آن می⁭شود را در آن وارد کنی. و گوید: هوی یهوی هویاً زمانی⁭است که سقوط کند. و گوید: نعشه الله ینعشه نعشاً زمانی⁭است که خداوند او را رفعت ببخشد.

و این کلام امام علیه السّلام: «علی حین» ابن ابی الحدید گوید: گروهی از نحویان گوید «حین» در اینجا مبنی بر فتح است و گروهی گویند: به⁭جهت اضافه شدنش به فعل منصوب است. و این کلام امام علیه السّلام: «لاتجعلنّ» یعنی بر آن حالت استمرار نداشته باش که در غیر این صورت شیطان نصیبی وافر از تو خواهد داشت .

و ابن ابی الحدید گوید: نصر بن مزاحم در کتاب صفین - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 17 از بخش دوم نهج البلاغه ذکر کرده است. و نصر آن را در اواخر جلد 7 از کتاب صفین ص 471 ذکر کرده است. - ذکر کرده است که این نامه را علی علیه السّلام دو یا سه شب قبل از هریر برای معاویه نوشته است سپس گوید: زمانی⁭که نامه علی علیه السّلام به معاویه رسید چند روز نامه را از عمرو بن عاص مخفی نگه داشت سپس او را فرا خواند و نامه را برایش قرائت کرد و عمرو او را سرزنش کرد و از آن روز که علی با عمرو روبه⁭رو شده و از خون او گذشته بود هیچ یک از قریشیان در بزرگداشت جدی⁭تر از عمرو نبودند.

**[ترجمه]

«408»

و للکلام شواهد و مصادر یجد الباحث کثیرا منها فی المختار: 70 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج السعادة: ج 4 ص 170، ط 1.

وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ رَوَی نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ فِی کِتَابِ صِفِّینَ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِی رَوْقٍ قَالَ: جَاءَ أَبُو مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِیُّ فِی نَاسٍ مِنْ قُرَّاءِ أَهْلِ الشَّامِ إِلَی مُعَاوِیَةَ قَبْلَ مَسِیرِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی صِفِّینَ فَقَالُوا لَهُ یَا مُعَاوِیَةُ عَلَامَ تُقَاتِلُ عَلِیّاً علیه السلام وَ لَیْسَ لَکَ مِثْلُ صُحْبَتِهِ وَ لَا مِثْلُ هِجْرَتِهِ وَ لَا قَرَابَتِهِ وَ لَا سَابِقَتِهِ فَقَالَ إِنِّی لَا أَدَّعِی أَنَّ لِی فِی الْإِسْلَامِ مِثْلَ صُحْبَتِهِ وَ لَا مِثْلَ هِجْرَتِهِ وَ لَا قَرَابَتِهِ وَ لَکِنْ خَبِّرُونِی عَنْکُمْ أَ لَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالُوا بَلَی قَالَ فَلْیَدْفَعْ إِلَیْنَا قَتَلَتَهُ لِنَقْتُلَهُمْ بِهِ وَ لَا قِتَالَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ قَالُوا فَاکْتُبْ إِلَیْهِ کِتَاباً یَأْتِهِ بِهِ بَعْضُنَا فَکَتَبَ مُعَاوِیَةُ مَعَ أَبِی مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِیِّ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ سَلَامٌ عَلَیْکَ فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکَ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی مُحَمَّداً بِعِلْمِهِ وَ جَعَلَهُ الْأَمِینَ عَلَی وَحْیِهِ وَ الرَّسُولَ إِلَی خَلْقِهِ وَ اجْتَبَی لَهُ مِنَ الْمُسْلِمِینَ أَعْوَاناً أَیَّدَهُ اللَّهُ بِهِمْ فَکَانُوا فِی مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ عَلَی قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِی الْإِسْلَامِ فَکَانَ أَفْضَلُهُمْ فِی الْإِسْلَامِ وَ أَنْصَحُهُمْ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ الْخَلِیفَةَ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ خَلِیفَةَ خَلِیفَتِهِ مِنْ بَعْدِ خَلِیفَتِهِ ثُمَّ الثَّالِثَ الْخَلِیفَةَ الْمَظْلُومَ عُثْمَانَ فَکُلَّهُمْ حَسَدْتَ وَ عَلَی کُلِّهِمْ بَغَیْتَ عَرَفْنَا ذَلِکَ فِی نَظَرِکَ الشَّزْرِ وَ قَوْلِکَ الْهَجْرِ فِی تَنَفُّسِکَ الصُّعَدَاءِ وَ فِی إِبْطَائِکَ عَنِ الْخُلَفَاءِ تُقَادُ إِلَی کُلٍّ مِنْهُمْ کَمَا یُقَادُ الْفَحْلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّی تُبَایِعَ وَ أَنْتَ کَارِهٌ

1) 408- رواه نصر بن مزاحم بن بشار فی آخر الجزء الثانی من أصل عبد الوهاب من کتاب صفین ص 85 ط مصر. و رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 9 من الباب الثانی من نهج البلاغة من شرحه: ج 15، ص 73 ط مصر، و فی ط بیروت: ج 4 ص 519.

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ بِأَعْظَمَ حَسَداً مِنْکَ لِابْنِ عَمِّکَ عُثْمَانَ وَ کَانَ أَحَقَّهُمْ أَنْ لَا تَفْعَلَ ذَلِکَ بِهِ فِی قَرَابَتِهِ وَ صِهْرِهِ فَقَطَعْتَ رَحِمَهُ وَ قَبَّحْتَ مَحَاسِنَهُ وَ أَلَّبْتَ النَّاسَ عَلَیْهِ وَ بَطَنْتَ وَ ظَهَرْتَ حَتَّی ضَرَبْتَ إِلَیْهِ آبَاطَ الْإِبِلِ وَ قَیَّدْتَ إِلَیْهِ الْخَیْلَ الْعِرَابَ وَ حُمِلَ عَلَیْهِ السِّلَاحُ فِی حَرَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقُتِلَ مَعَکَ فِی الْمَحَلَّةِ وَ أَنْتَ تَسْمَعُ فِی دَارِهِ الْهَائِعَةَ لَا تَرْدَعُ الظَّنَّ وَ التُّهَمَةَ عَنْ نَفْسِکَ فِیهِ بِقَوْلٍ وَ لَا عَمَلٍ وَ أُقْسِمُ قَسَماً صَادِقاً لَوْ قُمْتَ فِیمَا کَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَقَاماً وَاحِداً تُنَهْنِهُ النَّاسَ عَنْهُ مَا عَدَلَ بِکَ مَنْ قِبَلَنَا مِنَ النَّاسِ أَحَداً وَ لَمُحِیَ ذَلِکَ عِنْدَهُمْ مَا کَانُوا یَعْرِفُونَکَ بِهِ مِنَ الْمُجَانَبَةِ لِعُثْمَانَ وَ الْبَغْیِ عَلَیْهِ وَ أُخْرَی أَنْتَ بِهَا عِنْدَ أَنْصَارِ عُثْمَانَ ظَنِینٌ إِیوَاؤُکَ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَهُمْ عَضُدُکَ وَ أَنْصَارُکَ وَ یَدُکَ وَ بِطَانَتُکَ وَ قَدْ ذُکِرَ لِی أَنَّکَ تَتَنَصَّلُ مِنْ دَمِهِ فَإِنْ کُنْتَ صَادِقاً أَمْکِنَّا مِنْ قَتَلَتِهِ لِنَقْتُلَهُمْ بِهِ وَ نَحْنُ مِنْ أَسْرَعِ النَّاسِ إِلَیْکَ وَ إِلَّا فَإِنَّهُ لَیْسَ لَکَ وَ لِأَصْحَابِکَ إِلَّا السَّیْفُ وَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَنَطْلُبَنَّ قَتَلَةَ عُثْمَانَ فِی الْجِبَالِ وَ الرِّمَالِ وَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّی یَقْتُلَهُمُ اللَّهُ أَوْ لتحلفن [لَتَلْحَقَنَ] أَرْوَاحُنَا بِاللَّهِ وَ السَّلَامُ قَالَ نَصْرٌ فَلَمَّا قَدِمَ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام بِهَذَا الْکِتَابِ قَامَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ قَدْ قُمْتَ بِأَمْرٍ وُلِّیتَهُ وَ وَ اللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّهُ لِغَیْرِکَ إِنْ أَعْطَیْتَ الْحَقَّ مِنْ نَفْسِکَ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مُسْلِماً مُحَرَّماً مَظْلُوماً فَادْفَعْ إِلَیْنَا قَتَلَتَهُ وَ أَنْتَ أَمِیرُنَا فَإِنْ خَالَفَکَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ کَانَتْ أَیْدِینَا لَکَ نَاصِرَةً وَ أَلْسِنَتُنَا لَکَ شَاهِدَةً وَ کُنْتَ ذَا عُذْرٍ وَ حُجَّةٍ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام اغْدُ عَلَیَّ غَداً فَخُذْ جَوَابَ کِتَابِکَ فَانْصَرَفَ ثُمَّ رَجَعَ مِنْ غَدٍ لِیَأْخُذَ کِتَابَهُ فَوَجَدَ النَّاسَ قَدْ بَلَغَهُمُ الَّذِی جَاءَ فِیهِ فَلَبِسَتِ الشِّیعَةُ أَسْلِحَتَهَا ثُمَّ غَدَوْا فَمَلَئُوا الْمَسْجِدَ فَنَادَوْا کُلُّنَا قَتَلَ عُثْمَانَ وَ أَکْثَرُوا مِنَ النِّدَاءِ بِذَلِکَ وَ أَذِنَ لِأَبِی مُسْلِمٍ فَدَخَلَ فَدَفَعَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام جَوَابَ کِتَابِ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ لَقَدْ رَأَیْتُ قَوْماً مَا لَکَ مَعَهُمْ أَمْرٌ قَالَ وَ مَا ذَاکَ قَالَ بَلَغَ الْقَوْمَ أَنَّکَ تُرِیدُ أَنْ تَدْفَعَ إِلَیْنَا قَتَلَةَ عُثْمَانَ فَضَجُّوا وَ اجْتَمَعُوا وَ لَبِسُوا السِّلَاحَ وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ کُلَّهُمْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا أَرَدْتُ أَنْ أَدْفَعَهُمْ

إِلَیْکُمْ طَرْفَةَ عَیْنٍ قَطُّ لَقَدْ ضَرَبْتُ هَذَا الْأَمْرَ أَنْفَهُ وَ عَیْنَهُ فَمَا رَأَیْتُهُ یَنْبَغِی لِی أَنْ أَدْفَعَهُمْ إِلَیْکَ وَ لَا إِلَی غَیْرِکَ فَخَرَجَ أَبُو مُسْلِمٍ بِالْکِتَابِ وَ هُوَ یَقُولُ الْآنَ طَابَ الضِّرَابُ وَ کَانَ جَوَابُ عَلِیٍّ علیه السلام مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ أَخَا خَوْلَانَ قَدِمَ عَلَیَّ بِکِتَابٍ مِنْکَ تَذْکُرُ فِیهِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْهِ مِنَ الْهُدَی وَ الْوَحْیِ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَ الْوَعْدَ وَ أَیَّدَهُ بِالنَّصْرِ وَ مَکَّنَ لَهُ فِی الْبِلَادِ وَ أَظْهَرَ عَلَی أَهْلِ الْعَدَاوَةِ وَ الشَّنَآنِ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ وَثَبُوا عَلَیْهِ وَ شَنَفُوا لَهُ وَ أَظْهَرُوا تَکْذِیبَهُ وَ بَارَزُوهُ بِالْعَدَاوَةِ وَ ظَاهَرُوا عَلَی إِخْرَاجِهِ وَ عَلَی إِخْرَاجِ أَصْحَابِهِ وَ أَهْلِهِ وَ أَلَّبُوا عَلَیْهِ الْعَرَبَ وَ جَامَعُوهُمْ عَلَی حَرْبِهِ وَ جَهَدُوا فِی أَمْرِهِ کُلَّ الْجَهْدِ وَ قَلَّبُوا لَهُ الْأُمُورَ حَتَّی جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ کارِهُونَ فَکَانَ أَشَدُّ النَّاسِ عَلَیْهِ تَأْلِیباً وَ تَحْرِیضاً أُسْرَتَهُ وَ الْأَدْنَی فَالْأَدْنَی مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ یَا ابْنَ هِنْدٍ فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْکَ عَجَباً وَ لَقَدْ قَدِمْتَ فَأَفْحَشْتَ إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا عَنْ بَلَاءِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فِی نَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ فِینَا فَکُنْتَ فِی ذَلِکَ کَجَالِبِ التَّمْرِ إِلَی هَجَرَ أَوْ کَدَاعِی مُسَدِّدِهِ إِلَی النِّضَالِ وَ ذَکَرْتَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی اجْتَبَی لَهُ مِنَ الْمُسْلِمِینَ أَعْوَاناً أَیَّدَهُ اللَّهُ بِهِمْ فَکَانُوا فِی مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ عَلَی قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِی الْإِسْلَامِ فَکَانَ أَفْضَلُهُمْ کَمَا زَعَمْتَ فِی الْإِسْلَامِ وَ أَنْصَحُهُمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ الْخَلِیفَةَ الصِّدِّیقَ وَ خَلِیفَةَ الْخَلِیفَةِ الْفَارُوقَ وَ لَعَمْرِی ذَکَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَکَ کُلُّهُ وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ یَلْحَقْکَ ثَلْمُهُ ⁽¹⁾وَ مَا أَنْتَ وَ الصِّدِّیقَ فَالصِّدِّیقُ مَنْ صَدَّقَ بِحَقِّنَا وَ أَبْطَلَ بَاطِلَ عَدُوِّنَا وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَارُوقَ فَالْفَارُوقُ مَنْ فَرَّقَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ أَعْدَائِنَا ⁽²⁾

و ذکرت أن اللّه تعالی اجتبی له من المسلمین أعوانا أیده اللّه بهم فکانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام فکان أفضلهم- زعمت- فی الإسلام و أنصحهم للّه و لرسوله الخلیفة و خلیفة الخلیفة ...

و لفظتا «تعالی» و اللام فی قوله «و لرسوله» من شرح النهج فقط.

و فی بدایة حرب صفّین تحت الرقم 359 من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب أنساب الاشراف: ج 1 ص 366 من المخطوطة، و فی ط 1: ج 2 ص 279 ما هذا لفظه:

و ذکرت أن اللّه جل ثناؤه و تبارکت أسماؤه، اختار له من المؤمنین أعوانا أیده بهم فکانوا فی منازلهم عنده علی قدم [قدر «خ»] فضائلهم فی الإسلام فکان أفضلهم خلیفته و خلیفة خلیفته من بعده، و لعمری إن مکانهما ...».

و فی کتاب العسجدة فی الخلفاء تحت الرقم 11 منه من العقد الفرید: ج 3 ص 107، ط 2 ما هذا نصه:

و ذکرت أن اللّه اختار [له] من المسلمین أعوانا أیده بهم فکانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام فکان أفضلهم- بزعمک- فی الإسلام و أنصحهم للّه و لرسوله الخلیفة و خلیفة الخلیفة ...

فظهر ممّا ذکرناه أن ما ذکرها هنا فی أصلی المطبوع غیر موجود فی مصدره المأخوذ منه و لا فی غیره من المصادر القدیمة فلا اعتبار له. و علی فرض ثبوت مصدر معتبر له أیضا لا یدلّ علی مدح لأنّه حکایة کلام لمعاویة مقرونة بالرد.

1) 1 الثلم: النقص و الخلال.

2) 2 کذا فی طبع الکمبانیّ من أصلی، و من عدم وجود الکلام علی هذا النسق فی جمیع المصادر فی رسالة معاویة، و عدم وجود هذه القطعة بهذه الخصوصیة فی مصدری المصنّف- کتاب صفّین و شرح ابن أبی الحدید- و غیرهما یتبین جلیا أن هاهنا زید فی جواب أمیر المؤمنین علیه السلام ما لیس منه؛ و لأجل التوضیح نسوق حرفیا لفظی کتاب صفّین و شرح ابن أبی الحدید، و هذا نصهما:

وَ ذَکَرْتَ أَنَّ عُثْمَانَ کَانَ فِی الْفَضْلِ تَالِیَا فَإِنْ یَکُنْ عُثْمَانُ مُحْسِناً فَسَیَجْزِیهِ اللَّهُ بِإِحْسَانِهِ وَ إِنْ یَکُنْ مُسِیئاً فَسَیَلْقَی رَبّاً غَفُوراً لَا یَتَعَاظَمُهُ ذَنْبٌ أَنْ یَغْفِرَهُ وَ لَعَمْرِی إِنِّی لَأَرْجُو إِذَا أَعْطَی اللَّهُ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ فَضَائِلِهِمْ فِی الْإِسْلَامِ وَ نَصِیحَتِهِمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ أَنْ یَکُونَ نَصِیبُنَا فِی ذَلِکَ الْأَوْفَرَ إِنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله لَمَّا دَعَا إِلَی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّوْحِیدِ لَهُ کُنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ صَدَّقَهُ فِیمَا جَاءَ بِهِ فَلَبِثْنَا أَحْوَالًا کَامِلَةً مُجَرَّمَةً تَامَّةً وَ مَا یَعْبُدُ اللَّهَ فِی رَبْعٍ سَاکِنٍ مِنَ الْعَرَبِ غَیْرُنَا فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِیِّنَا وَ اجْتِیَاحَ أَصْلِنَا وَ هَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِیلَ

وَ مَنَعُونَا الْمِیرَةَ وَ أَمْسَکُوا عَنَّا الْعَذْبَ وَ أَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَ جَعَلُوا عَلَیْنَا الْإِرْصَادَ وَ الْعُیُونَ وَ اضْطَرُّونَا إِلَی جَبَلٍ وَعِرٍ وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ وَ کَتَبُوا عَلَیْنَا بَیْنَهُمْ کِتَاباً لَا یُؤَاکِلُونَنَا وَ لَا یُشَارِبُونَنَا وَ لَا یُنَاکِحُونَنَا وَ لَا یُبَایِعُونَنَا وَ لَا نَأْمَنُ فِیهِمْ حَتَّی نَدْفَعَ إِلَیْهِمْ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فَیَقْتُلُوهُ وَ یُمَثِّلُوا بِهِ فَلَمْ نَکُنْ نَأْمَنُ فِیهِمْ إِلَّا مِنْ مَوْسِمٍ إِلَی مَوْسِمٍ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَی مَنْعِهِ وَ الذَّبَّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْیَاءَ مِنْ وَرَاءِ جَمْرَتِهِ ⁽¹⁾وَ الْقِیَامَ بِأَسْیَافِنَا دُونَهُ فِی سَاعَاتِ الْخَوْفِ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ فَمُؤْمِنُنَا یَرْجُو بِذَلِکَ الثَّوَابَ وَ کَافِرُنَا یُحَامِی بِهِ عَنِ الْأَصْلِ وَ أَمَّا مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیْشٍ بَعْدُ فَإِنَّهُمْ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ أَخْلِیَاءُ فَمِنْهُمُ الْحَلِیفُ الْمَمْنُوعُ وَ مِنْهُمْ ذُو الْعَشِیرَةِ الَّتِی تُدَافِعُ عَنْهُ فَلَا یَبْغِیهِ أَحَدٌ مِثْلَ مَا بَغَانَا بِهِ قَوْمُنَا مِنَ التَّلَفِ فَهُمْ مِنَ الْقَتْلِ بِمَکَانِ نَجْوَةٍ وَ أَمْنٍ فَکَانَ ذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یَکُونَ ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی رَسُولَهُ بِالْهِجْرَةِ وَ أَذِنَ لَهُ بَعْدَ ذَلِکَ فِی قِتَالِ الْمُشْرِکِینَ فَکَانَ إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ وَ دُعِیَتْ نَزَالِ أَقَامَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَاسْتَقْدَمُوا فَوَقَی أَصْحَابَهُ بِهِمْ حَدَّ الْأَسِنَّةِ وَ السُّیُوفِ فَقُتِلَ عُبَیْدَةُ یَوْمَ بَدْرٍ وَ حَمْزَةُ یَوْمَ أُحُدٍ وَ جَعْفَرٌ وَ زَیْدٌ یَوْمَ مُؤْتَةَ وَ أَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَکَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِی أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَةِ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله غَیْرَ مَرَّةٍ إِلَّا أَنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ وَ مَنِیَّتَهُ أُخِّرَتْ وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْإِحْسَانِ إِلَیْهِمْ وَ الْمِنَّةُ عَلَیْهِمْ بِمَا قَدْ أَسْلَفُوا مِنَ الصَّالِحَاتِ فَمَا سَمِعْتُ بِأَحَدٍ وَ لَا رَأَیْتُهُ هُوَ أَنْصَحُ لِلَّهِ فِی طَاعَةِ رَسُولِهِ وَ لَا أَطْوَعُ لِنَبِیِّهِ فِی طَاعَةِ رَبِّهِ وَ لَا أَصْبَرُ عَلَی اللَّأْوَاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ وَ مَوَاطِنَ الْمَکْرُوهِ مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مِنْ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ الَّذِینَ سَمَّیْتُ لَکَ وَ فِی الْمُهَاجِرِینَ خَیْرٌ کَثِیرٌ تَعْرِفُهُ جَزَاهُمُ اللَّهُ خَیْراً بِأَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ وَ ذَکَرْتَ حَسَدِیَ الْخُلَفَاءَ وَ إِبْطَائِی عَنْهُمْ وَ بَغْیِی عَلَیْهِمْ فَأَمَّا الْبَغْیُ عَلَیْهِمْ فَمَعَاذَ اللَّهِ أَنْ یَکُونَ

1) 1 کذا فی أصلی، و فی کتاب صفّین ط مصر، و شرح المختار 9 من کتب نهج البلاغة لابن أبی الحدید: «و الرمی من وراء حرمته ...» و لکن قال عند الشرح: و یروی: و الرمیاء.

وَ أَمَّا الْإِبْطَاءُ عَنْهُمْ وَ الْکَرَاهِیَةُ لِأَمْرِهِمْ فَلَسْتُ أَعْتَذِرُ إِلَی النَّاسِ مِنْ ذَلِکَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی ذِکْرُهُ لَمَّا قَبَضَ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله قَالَتْ قُرَیْشٌ مِنَّا أَمِیرٌ وَ قَالَتِ الْأَنْصَارُ مِنَّا أَمِیرٌ فَقَالَتْ قُرَیْشٌ مِنَّا مُحَمَّدٌ فَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْأَمْرِ فَعَرَفَتْ ذَلِکَ الْأَنْصَارُ فَسَلَّمَتْ لَهُمُ الْوِلَایَةَ وَ السُّلْطَانَ فَإِذَا اسْتَحَقُّوهَا بِمُحَمَّدٍ دُونَ الْأَنْصَارِ فَإِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِمُحَمَّدٍ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُمْ وَ إِلَّا فَإِنَّ الْأَنْصَارَ أَعْظَمُ الْعَرَبِ فِیهَا نَصِیباً فَلَا أَدْرِی أَصْحَابِی سَلِمُوا مِنْ أَنْ یَکُونُوا حَقِّی أَخَذُوا أَوِ الْأَنْصَارُ ظُلِمُوا بَلْ عَرَفْتَ أَنَّ حَقِّی هُوَ الْمَأْخُوذُ وَ قَدْ تَرَکْتُهُ لَهُمْ تَجَاوَزَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ عُثْمَانَ وَ قَطِیعَتِی رَحِمَهُ وَ تَأْلِیبِی عَلَیْهِ فَإِنَّ عُثْمَانَ عَمِلَ مَا قَدْ بَلَغَکَ فَصَنَعَ النَّاسُ بِهِ مَا رَأَیْتَ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنِّی قَدْ کُنْتُ فِی عُزْلَةٍ عَنْهُ إِلَّا أَنْ تَتَجَنَّی فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ قَتَلَةِ عُثْمَانَ فَإِنِّی نَظَرْتُ فِی هَذَا الْأَمْرِ وَ ضَرَبْتُ أَنْفَهُ وَ عَیْنَهُ فَلَمْ أَرَ دَفْعَهُمْ إِلَیْکَ وَ لَا إِلَی غَیْرِکَ وَ لَعَمْرِی لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ عَنْ غَیِّکَ وَ شِقَاقِکَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلٍ یَطْلُبُونَکَ لَا یُکَلِّفُونَکَ أَنْ تَطْلُبَهُمْ فِی بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا سَهْلٍ وَ لَا جَبَلٍ وَ قَدْ کَانَ أَبُوکَ قَدْ أَتَانِی حِینَ وَلَّی النَّاسُ أَبَا بَکْرٍ فَقَالَ أَنْتَ أَحَقُّ بِمَقَامِ مُحَمَّدٍ وَ أَوْلَی النَّاسِ بِهَذَا الْأَمْرِ وَ أَنَا زَعِیمٌ لَکَ بِذَلِکَ عَلَی مَنْ خَالَفَ عَلَیْکَ ابْسُطْ یَدَکَ أُبَایِعْکَ فَلَمْ أَفْعَلْ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ أَبَاکَ قَدْ کَانَ قَالَ ذَلِکَ وَ أَرَادَهُ حَتَّی کُنْتُ أَنَا الَّذِی أَبَیْتُ عَلَیْهِ لِقُرْبِ عَهْدِ النَّاسِ بِالْکُفْرِ وَ مَخَافَةِ الْفُرْقَةِ بَیْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَأَبُوکَ کَانَ أَعْرَفَ بِحَقِّی مِنْکَ فَإِنْ تَعْرِفْ مِنْ حَقِّی مَا کَانَ أَبُوکَ یَعْرِفُ تُصِبْ رُشْدَکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَسَیُغْنِی اللَّهُ عَنْکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]و درجایی - . نصر بن مزاحم بن بشار آن را در آخر جلد دوم از اصل عبدالوهاب از کتاب صفین ص 85 چاپ مصر روایت کرده است. و ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 9 از بخش دوم نهج البلاغه از شرحش: ج 15، ص 73 چاپ مصر، و در چاپ بیروت: ج4 ص519.

و برای این کلام شواهد و منابعی است که محقق بسیاری از انها را پیدا کرده است از جمله: مختار 70 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج السعادة: ج4 ص 170، چاپ اول. -

دیگر گوید: نصر بن مزاحم در کتاب صفین از عمرو بن سعد از ابی روق روایت کرد: ابومسلم خولانی در جمع گروهی از قاریان شامی قبل از حرکت امیرمؤمنان علیه السّلام به سوی صفین نزد معاویه آمدند و گفتند: ای معاویه بر سر چه با علی علیه السّلام پیکار می⁭کنی در حالی⁭که تو نظیر همراهی، هجرت، قرابت و سابقه او را نداری؟ پاسخ داد: من مدعی نیستم که در اسلام نظیر همراهی او، هجرت و قرابت او را دارم، اما شما به من بگویید آیا نمی⁭دانید که عثمان مظلومانه کشته شده است؟ گفتند: آری، گفت: پس او باید قاتلان او را به ما بسپارد تا آنان را به خاطر او به قتل برسانیم و جنگی میان ما و او نباشد، گفتند: پس نامه⁭ای برای او بنویس تا یکی از ما، آن را برای او ببرد.

پس معاویه نامهای نوشت و به⁭همراه ابومسلم خولانی فرستاد: بسم الله الرحمن الرحیم. از معاویه بن ابی سفیان به علی بن ابی طالب. سلام بر تو، من نزد تو خداوند را که جز او خدایی نیست ستایش کنم.

اما بعد، همانا خداوند به دانایی خویش محمد را برگزید و او را امین وحی و فرستاده خود نزد آفریدگانش قرار داد، و از مسلمانان یارانی برای او برگزید او را به⁭وسیله ایشان حمایت کرد و هر یک از ایشان به اندازه مراتب و فضایل خود در اسلام نزد او پایگاه⁭هایی داشتند. برترین ایشان در اسلام و خیراندیش⁭ترین آنها در راه خدا و برای پیامبرش بعد از او بود و خلیفه جانشین او و سومی، خلیفه مظلوم عثمان بود، که تو بر همه ایشان رشک بردی و با همه گردنکشی کردی، و ما آن عصیان را در نگاه خشم⁭آلود و گفتار ناهنجار و آه⁭هایی که از دل برمی⁭کشیدی و در تأخیر تو از (بیعت با) آن خلفا دریافتیم که به⁭سان کشاندن هیون فحلی حلقه در بینی کشانده می⁭شدی، تا با اکراه با ایشان بیعت می⁭کردی.

پس از بیعت به هیچ⁭یک از آنان بیش از پسر عمّت، عثمان حسد نمی⁭بردی، درحالی⁭که او به سبب خویشاوندی و دامادیش بیش از آنان استحقاق داشت که با وی چنان نکنی، با او قطع رحم کردی و نکویی⁭هایش را زشت شمردی و مردم را بر ضدش برانگیختی و نهان شدی و چهره نمودی، تا آنکه گروهی بر تو تاختند و سپاهی همدست بر ضدش نظام یافت و در حرم پیامبر خدا اسلحه به رویش کشیدند و در کنار تو، در یک محله، او را کشتند و تو بانگ و فریاد را از سرای او می⁭شنیدی ولی به گفتار یا کردار خود هیچ دستی نجنباندی که شک و تهمت از خویشتن دور کنی. صادقانه سوگند می⁭خورم، اگر در ماجرای او موضعی می⁭گرفتی و حتی یک⁭بار کاری می⁭کردی که گزند مردم را از او بازداری، یک تن از ما هم تو را متهم نمی⁭ساخت و مردم مخالفت و گردنکشی⁭های تو را بر ضد عثمان از یاد می⁭بردند.

گذشته از این هواداران عثمان از آن رو بر تو بدگمانند که تو قاتلان عثمان را پناه داده⁭ای و اینک همانان یاران و دستیاران، و دست و بازو، و نزدیکان و رازداران تو هستند. به من گفته⁭اند که تو خود را از خون او بری می⁭دانی، اگر راست می⁭گویی دست ما را بر قاتلانش گشاده⁭دار تا ایشان را بکشیم، آنگاه (برای بیعت با تو) ما شتابنده⁭ترین به⁭سوی تو خواهیم بود و گر نه تو و یارانت را جز شمشیر نسزد. سوگند به خداوندی که خدایی جز او نیست. ما در کوه و صحرا و بیابان و دریا در پی قاتلان بتازیم تا خداوند ایشان را بکشد یا جان⁭های ما به خداوند پیوندد. والسلام .

نصر ادامه داد: زمانی⁭که ابومسلم با این نامه نزد علی علیه السّلام آمد، برخواست و خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: اما بعد تو به امری پرداختی و برعهده گرفتی که به خدا سوگند که دوست نداشتم برای غیر تو باشد اگر منصفانه بنگری عثمان مسلمان حرام مظلومانه کشته شد پس قاتلان او را به ما بسپار. تو امیر ما هستی و اگر یکی از مردم با تو مخالفت کند دستان ما یاریگر تو و زبان ما شاهد تو است و تو صاحب عذر و حجت بودی.

پس علی علیه السّلام فرمود: فردا نزد من بیا و پاسخ نامه⁭ات را بگیر. پس او رفت و فردا بازگشت تا نامه⁭اش را بگیرد پس دید که آنچه که او به خاطر آن آمده است به مردم رسیده است. پس شیعیان سلاح بستند سپس رفتند و مسجد را پر کردند و همگی فریاد زدند که همه ما قاتلان عثمان هستیم و این ندا را بسیار برآوردند و به ابومسلم اجازه داد پس داخل شد و علی علیه السّلام جواب نامه معاویه را به او داد.

ابومسلم گفت: مردمی را دیدم که تو با آنان کاری نداری. فرمود: کدام؟ گفت: به مردم رسیده است که تو می⁭خواهی قاتلان عثمان را به ما تحویل دهی پس برآشفته شده، جمع شده و سلاح بسته⁭اند و می⁭پندارند که همه آنها قاتلان عثمان هستند. پس علی علیه السّلام فرمود: به خدا سوگند لحظه⁭ای قصد نکردم که آنان را به شما تحویل دهم من در این باب نیک نگریسته و جوانب آن را سنجیده⁭ام و صلاح نمی⁭دانم که ایشان را نه به تو و نه به دیگری تسلیم کنم. پس ابومسلم با نامه خارج شد درحالی⁭که می⁭گفت: جنگ هم اکنون خوش است.

و جواب علی علیه السّلام چنین بود: از بنده خدا علی امیر مؤمنان به معاویه پسر ابوسفیان: پاسخ علی علیه السلام: از بنده خدا علی، امیرمؤمنان به معاویه بن ابی سفیان. اما بعد، آن مرد خولانی نامه تو را آورد که در آن محمد صلی الله علیه و آله و سلم را یاد کرده و از نعمتی که خداوند، از هدایت و وحی، بدو بخشیده سخن گفته بودی، سپاس خدای را که وعده او را راست آورد و پیروزی را برایش به کمال رساند و دستش را بر کشورها گشود و بر دشمنان و بدگویان چیره⁭اش کرد، او را بر کسانی⁭ از قوم خودش که بر او تاختند و کینه ورزیدند و درغگویش خواندند و دشمنی⁭ها نشان دادند و بر بیرون راندن او و یاران و خویشانش همدست شدند و عرب را بر ضدش برانگیختند و برای پیکار با او بسیج کردند و در کارش با نهایت سرسختی پای فشردند و عرصه را بر او تنگ ساختند، غالب فرمود و امر خدا، درحالی⁭که بر همه آنان ناگوار بود، پیروز برآمد، درحالی⁭که پافشارترین مردم در تحریک بر ضد او همان خاندان خود وی بودند و از قوم او آن که بدو نزدیکتر بود بیشتر لجاجت می⁭کرد مگر آن کس که خداوند معصومش نگه⁭ داشته بود.

ای پسر هند به⁭راستی روزگار نکته شگفتی را درباره تو از ما پنهان داشته بود، اینک تو خود آن را بروز دادی و رسوایی فزودی، آنجا که آغاز کردی تا نعمت خدای تعالی را در حق پیامبر خود صلی الله علیه و سلم و در مورد ما به خود ما خبر دهی، و چونان کسی گشتی که خرما به هجر برد، یا کسی⁭که استاد تیراندازی خود را به مسابقه بخواند.

و یاد کردی که خداوند از مسلمانان یاورانی برای او برگزید و به⁭وسیله ایشان یاریش داد و آنان را به اندازه فضایلشان در اسلام، نزد او پایگاه⁭هایی بود و ادعا کردی برتر از همه ایشان در اسلام و نیکخواه⁭ترین آنان نسبت به خدا و پیامبرش، آن خلیفه صدیق و جانشین آن خلیفه فاروق بوده⁭اند، به جان خودم امری را ذکر کردی که اگر همه آن از تو دور شود و کاسته شود خللی به تو نمیرسد، تو را چه به صدیق؟ که صدیق کسی است که حق ما را تصدیق کرد و باطل دشمنمان را باطل کرد! و تو را چه به فاروق که؟ که فاروق کسی است که میان ما و دشمنمان جدایی انداخت.

و نوشتی که عثمان در فضل، سومین فرد بود. اگر عثمان نیکوکار بوده خدا در برابر نیکیش به او پاداش خواهد داد و اگر بدکار بوده پروردگار بسیار آمرزنده⁭ای را خواهد دید که بزرگی هیچ گناهی بیش از گستردگی و شمول بخشش و آمرزش او نیست.

به جانم سوگند، مرا امید چنان است که آنگاه که خداوند به مردم به اندازه فضایلشان در اسلام و نیک⁭خواهی ایشان نسبت به خود و پیامبر خود نصیبی عطا فرماید، سهم ما بیشتر باشد .

همانا وقتی محمد صلی الله علیه و آله مردم را به ایمان به خدا و یکتاپرستی دعوت کرد ما اهل بیت نخستین کسانی بودیم که به او ایمان آوردیم و آنچه آورده بود تصدیق کردیم و سالها بر همان اعتقاد بودیم، در صورتی⁭که در ربع مسکون هیچ⁭یک از اعراب، جز ما ایمان نیاورده بودند، پس قوم قریش خواستند پیامبرمان را بکشند و ریشه ما را برکنند و بار اندوهها را بر دلمان نهند و کارهای ناروا با ما کردند و ما را از خوراکی گوارا و نوشیدن جرعه⁭ای زلال باز داشتند و بیم و ترس را به ما ارزانی داشتند و بر ما دیده⁭بانان و جاسوسان گماشتند و ما را به رفتن بر کوهساری سخت و ناهموار ناگزیر کردند و آتش جنگ را بر (ضد) ما برافروختند و میان خود پیمانی نوشتند که با ما نخورند و نیاشامند و همسری و خرید و فروش نکنند و دست به دستمان نسایند و امانمان ندهند مگر آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را به ایشان سپاریم تا او را بکشند و بدو مثل زنند (که عبرت دیگران باشد) و ما از ایشان جز از موسم حجی تا موسمی دیگر امان نداشتیم. پس خداوند ما را بر حمایت از او، دفاع از حریم و نگه⁭داشت حرمت او و نگهبانی از او، با شمشیرهای خود، در تمام ساعات هولناک شبانه⁭روز مصمم داشت، مؤمن ما از این پایمردی امید ثواب داشت و کافرمان نیز به سبب خویشی و ریشه دودمانی خود از او حمایت می⁭کرد.

اما دیگر قریشیان که اسلام آورده بودند چنان بیم و هراسی که ما داشتیم، نداشتند زیرا یا به سبب هم⁭پیمانی، ریختن خونشان ممنوع بود یا عشیره و قومشان از آنان دفاع می⁭کردند. و به هیچ⁭کس چنان گزندی که از سوی قوممان متوجه ما بود نرسید، چه آنان از کشته شدن نجات یافته و در امان بودند. این امری بود که خدا خواسته بود چنان باشد.

سپس به پیامبر خود فرمان هجرت داد و از آن پس به⁭ وی اجازه داد با مشرکان بجنگد. چون نبرد سخت می⁭شد و تکاوران را به میدان می⁭خواندند، اهل بیت او به⁭پا می⁭خاستند و وی ایشان را جلو می⁭انداخت و دیگر یاران خود را، در پناه ایشان که سپر بلا شده بودند، در برابر تندی پیکانها و تیزی شمشیرها حمایت می⁭کرد، پس عبیده در جنگ بدر، و حمزه در جنگ احد و جعفر و زید در جنگ موته کشته شدند.

و کسی⁭که اگر می⁭خواستم نامش را ذکر می⁭کردم آرزومند شهادت در راه خدا بود، همچون شهادتی که ایشان در رکاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، چندین بار پذیرا بودند و بدان نایل آمدند، جز آنکه مهلت آنان زودتر فرا رسید و مرگ این یک به تأخیر افتاد. و خدا ایشان را غریق احسان خویش کرد و به سبب اعمال صالحانه⁭ای که از پیش تقدیم داشتند بر ایشان منت نهاد. و هرگز نشنیدم و ندیدم که در میان آنان کسی خدا را در فرمانبرداری از پیامبر او، نیک⁭خواه⁭تر، و پیامبرش را در فرمانبرداری از خدا گوش به فرمان⁭تر، و در محنت و سختی و به گاه شدت خطر بردبارتر، و در جایگاه⁭های ناگواربه همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله از آنان که برای تو نام بردم شکیباتر بوده باشد. مهاجران را نیکویی⁭های بسیار بود که می⁭دانیم، خداوند بسی بهتر از اعمال نیک آنان بدیشان پاداش دهاد.

تو از رشک بردن من بر خلفا و تأخیرم از آنها و گردنکشی من بر ضد ایشان سخن گفتی. اما درباره گردنکشی، پناه بر خدا اگر هرگز چنان بوده باشد، و اما تأخیر من در موافقت با ایشان و ناخوشایندی از کار آنان، من در این مورد از کسی پوزش نمی⁭خواهم، زیرا چون خداوند، که یادش شکوهمند است، جان پاک پیامبرش صلی الله علیه و سلم را باز گرفت، قریش گفتند: امیر از ما باید، و انصار گفتند: امیر از ما باشد. سپس قریش گفتند: محمد، پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم از ما است پس ما بدین ولایت و فرماندهی سزاوارتریم.

و بر اثر آن انصار این حق را برای آنها شناختند و ولایت و سلطنت را به ایشان سپردند. اگر آنان حق خود را به مناسبت پیوندی بیش از انصار با محمد صلی الله علیه و آله و سلم مطالبه می⁭کردند، در واقع نزدیک⁭ترین مردم به محمد صلی الله علیه سزاوارتر از همه آنها بود. و گرنه انصار را در میان عرب نصیبی بیشتر در حکومت بود. (به هر تقدیر) نمی⁭دانم آیا صحابه در این مورد که حق مرا گرفته⁭اند (خطایی نکرده⁭اند) و از این عیب منزه و سالمند؟یا انصار ستم کرده⁭اند؟ [بلکه] فقط این را دانستم و دیدم آنچه سلب شده همان حق من است، و آن را به خدا واگذاشتم که از ایشان درگذرد.

اما آنچه از کار عثمان و اینکه من پیوند خویشاوندی خود را با او گسستم یاد کردی و از تحریکات من بر ضد او سخن گفتی، به راستی عثمان آنچه را خبرش نیز به تو رسیده خود کرد، و مردم [از آن] ماجرایی ساختند که دیده و شنیده⁭ای. من به کلی از آن ماجرا بر کنار بودم، مگر آنکه بخواهی تهمت بندی، پس هر چه خواهی و تو را بایسته است تهمت بزن.

اما آنچه درباره قاتلان عثمان نوشتی، من در این باب نیک نگریسته و جوانب آن را سنجیده⁭ام و صلاح نمی⁭دانم که ایشان را نه به تو و نه به دیگری تسلیم کنم.

به جان خودم، سوگند می⁭خورم که اگر تو از گمراهی و جداطلبی خود باز نایستی به زودی خواهی دید که آنان خود، تو را می⁭جویند، و این بار گران را که تو حتی در بیابان، نه در دریا و کوه و دشت، به دنبال ایشان بگردی از شانه⁭ات بر می⁭دارند.

هنگامی که مردم ابوبکر را به سرپرستی خویش می⁭گرفتند، پدرت نزد من آمد و گفت: پس از محمد صلی الله علیه و آله و سلم تو سزاوارترین کس به این کار هستی و من در این زمینه رهبری مقاومت در برابر هر کس را به مخالفت با تو پردازد بر عهده گیرم. دستت را فراز آر تا با تو بیعت کنم. و من چنان نکردم. و تو خود دانی که پدرت چنین گفت و چنین می⁭خواست، و این من بودم که امتناع کردم زیرا مردم به روزگار کفر نزدیک بودند و من از ایجاد تفرقه بین مسلمانان بیم داشتم. پس پدرت بیش از تو به حق من آگاه بود و اگر تو نیز همان قدر که پدرت حقم را می⁭شناخت، حق مرا بشناسی راه درست را یافته⁭ای و اگر چنین نکنی خداوند (مرا) از تو بی⁭نیازی دهد. والسلام.

**[ترجمه]

توضیح

وجدت الکتاب و الجواب فی أصل کتاب نصر ⁽¹⁾

1) 1 تقدم أنّه رواه نصر بن مزاحم فی أواسط الجزء الثانی- أواخر الجزء الثانی من أصل عبد الوهاب- من کتاب صفّین ص 85 و فی ط: ص 112.

و قال فی القاموس شزره و إلیه یشزره نظر منه فی أحد شقیه أو هو نظر فیه إعراض أو نظر الغضبان بمؤخر العین أو النظر عن یمین و شمال.

و قال فی النهایة الخشاش عوید یجعل فی أنف البعیر یشد به الزمام لیکون أسرع لانقیاده و منه حدیث جابر فانقادت معه الشجرة کالبعیر المخشوش هو الذی جعل فی أنفه الخشاش انتهی.

و ضرب آباط الإبل کنایة عن رکوبها و السیر علیها و إیجافها و الهائعة الصوت تفزع منه و تخافه من عدو و نهنهه عن الأمر زجره و تنصل إلیه من الجنایة خرج و تبرأ.

و فی النهایة شنفوا له أی أبغضوه و قال الجوهری ألبت الجیش جمعته و تألبوا تجمعوا و التألیب التحریض و هو الحث علی القتال و قال هجر اسم بلد و فی المثل کمبضع التمر إلی هجر و قال فی بضع أبضعت الشی‌ء و استبضعته أی جعلته بضاعة و فی المثل کمستبضع تمر إلی هجر و ذلک أن هجر معدن التمر.

قوله علیه السلام أو کداعی مسدده أی کمن یدعو من یعلمه الرمی إلی المناضلة أی المراماة قال الجوهری التسدید التوفیق للسداد و هو الصواب و القصد من القول و العمل إلی أن قال و قد استد الشی‌ء أی استقام و قال:

أعلمه الرمایة کل یوم***فلما استد ساعده رمانی

و قال حول مجرم و سنة مجرمة أی تامة انتهی و الاجتیاح الاستیصال.

قوله علیه السلام و منعونا المیرة و أمسکوا عنا العذب و فی النهج و منعونا العذب و قال ابن أبی الحدید العذب هنا العیش العذب لا الماء العذب علی أنه قد نقل أنهم منعوا أیام الحصار فی شعب بنی هاشم من الماء العذب.

قوله علیه السلام و أحلسونا الخوف أی ألزموناه و الحلس کساء رقیق

یکون تحت برذعة البعیر و أحلاس البیوت ما یبسط تحت حر الثیاب و لما کان حلس البعیر و حلس البیت ملازما لهما قال و أحلسونا الخوف.

قوله علیه السلام إلی جبل وعر أی غلیظ حزن یصعب الصعود إلیه و هذا مثل ضربه لصعوبة مقامهم و یحتمل الحقیقة لأن الشعب الذی حصروا فیه مضیق بین جبلین.

و فی النهج فعزم الله لنا عن الذب عن حوزته و الرمی من وراء حرمته مؤمننا یبغی بذلک الأجر قوله علیه السلام فعزم الله لنا أی وفقنا لذلک و جعلنا عازمین و قیل أراد لنا الإرادة اللازمة منه و اختار لنا أن نذب عن حوزة الإسلام و حوزة الملک بیضته و الذب المنع و الدفع و الحرمة ما لا یحل انتهاکه و الرمی من وراء الحرمة کنایة عن المحافظة و المحاماة.

و الوراء إما بمعنی الأمام أو کنایة عن الحمایة الخفیة أو لأن الوراء مظنة أن یؤتی منه غفلة و الضمیران فی حوزته و حرمته راجعان إلی النبی صلی الله علیه و آله أو إلی الله تعالی فإن حرمته حرمة الله و رمیا بکسر الراء و المیم المشددة و تشدید الیاء مبالغة فی الرمی قال الجوهری و کانت بینهم رمیا ثم صاروا إلی حجیزی و قال الجمرة کل قبیل انضموا فصاروا یدا واحدة و لم یخالفوا غیرهم فهی جمرة قوله علیه السلام یحامی عن الأصل أی یدافع عن محمد صلی الله علیه و آله حمیة و محافظة علی النسب.

و فی النهج بعد ذلک و من أسلم من قریش خلو مما نحن فیه بحلف یمنعه أو عشیرة تقوم دونه فهو من القتل بمکان أمن و کان رسول الله صلی الله علیه و آله إذا احمر البأس و أحجم الناس قدم أهل بیته فوقی بهم أصحابه حر السیوف و الأسنة فقتل عبیدة بن الحرث یوم بدر و قتل حمزة یوم أحد و قتل جعفر یوم مؤتة و أراد من لو شئت ذکرت اسمه مثل الذی أرادوا من الشهادة و لکن آجالهم عجلت و منیته أخرت.

و قال ابن میثم الواو فی قوله و من أسلم للحال أی و الحال أن من أسلم من قریش عدا بنی هاشم و بنی عبد المطلب خالین مما نحن فیه من

البلاء آمنین من الخوف أو القتل فمنهم من کان له حلف و عهد مع المشرکین یمنعه و منهم من کان له عشیرة تحفظه.

قوله علیه السلام إذا احمر البأس قال السید الرضی ⁽¹⁾فی النهج هذا کنایة عن اشتداد الأمر و قد قیل فی ذلک أقوال أحسنها أنه شبه حمی الحرب بالنار التی تجمع الحرارة و الحمرة بفعلها و لونها.

و مما یؤید ذلک قول النبی صلی الله علیه و آله الآن حمی الوطیس و الوطیس مستوقد النار.

و أحجم الناس أی نکصوا و تأخروا و أراد بقوله من لو شئت ذکرت اسمه نفسه علیه السلام.

أقول: ذکر الرضی رضی الله عنه هکذا المکتوب بإسقاط کثیر و زاد فی آخره بعض الفقرات من مکتوب آخر سیأتی فی محله و رواه ابن میثم أیضا نحوا مما روینا عن ابن أبی الحدید و وجدناه فی مواضع أخر فجمعنا بین الروایات.

**[ترجمه]نامه و پاسخ آن را در اصل کتاب نصر یافتم. - . بیان شد که نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم -اواخر جلد دوم از اصل عبدالوهاب- از کتاب صفین ص 85 و در چاپ: ص112 روایت کرده است. -

در قاموس گوید: شزره و إلیه یشزره: در یکی از دو طرف او نگریست یا نگاهی که در آن اعراض باشد یا نگاه فرد خشمگین با گوشه چشم یا نگاه از راست و چپ.

در النهایه گوید: خشخاش چوب کوچکی است که در بینی شتر قرار داده می⁭شود و زمام به آن بسته می⁭شود تا برای کشیدنش سریع⁭تر باشد و این حدیث جابر از آن است «فانقادت معه الشجرة کالبعیر المخشوش» و مخشوش شتری است که در بینی⁭اش خشخاش گذاشته⁭اند. پایان.

و ضرب آباط الإبل کنایه از سوار شدن بر شتر و حرکت بر روی آن و به هیجان آوردن آن است و الهائعة صدایی است که از آن می⁭ترسی و می⁭هراسی از سوی دشمن. و نهنهه عن الأمر: او را از کاری بازداشت. و تنصلّ إلیه من الجنایه یعنی خارج شد و تبری حسبت.

و در النهایه آمده است: شنفوا له یعنی با او دشمنی کنید. و جوهری گوید: ألّبت الجیش یعنی لشکر را جمع کردم و تألّبوا یعنی جمع شدند. و التألیب یعنی تحریض که همان تحریک بر جنگ است. و گوید هجر اسم شهری است و در مثل آمده است کمبضع التمر إلی هجر. و درباره بضع گفته است: أبضعت الشئ و استبضعته یعنی آن را متاعی قرار دادم. و در مثل آمده است: کمستبضع تمر إلی هجر. و آن به این سبب که هجر منبع خرماست. و این کلام امام علیه السّلام کداعی مسدّده یعنی مانند کسی که، معلم تیراندازی خود را به مبارزه یعنی تیراندازی دعوت می⁭کند. جوهری گوید: تسدید یعنی توفیق سداد که همان درست و هدف از قول و عمل است تا اینکه گوید: قد استّد الشئ یعنی استوار شد. و گوید.

هر روز به او تیراندازی می⁭آموزم، پس زمانی⁭که بازوانش قدرت یافت مرا هدف تیر خود ساخت.

و گوید: حوم مجرّم و سنة مجرمة یعنی سال کامل. پایان. اجتیاح یعنی: نابودی. و این کلام امام که «و منعونا المیرة و أمسکوا عنّا العذاب» و در نهج⁭البلاغه «و منعونا العذب» و ابن ابی الحدید گوید: عذب در اینجا زندگی شیرین است نه آب شیرین بر این اساس که نقل شده که آنها در ایام محاصره در دره بنی هاشم از آب شیرین منع شده⁭اند.

و این کلام امام علیه السّلام «و أحلسونا الخوف» یعنی ترس را ملازم ما کردند. و الحلس: پوشش نازکی است که زیر پالان شتر است. و أحلاس البیوت: فرشی که زیر حرارت پیراهنها پهن می⁭شود و از آنجا که حلس شتر و حلس بیت با آنها ملازم و همراه است فرموده است و أحلسونا الخوف ـ ترس با ما همراه بود ـ.

این کلام امام علیه السّلام: «إلی جبل وعر» یعنی کوه خشن ناهنجار که صعود به آن دشوار است و این مثلی است که برای دشواری اقامت آنان زده می⁭شود، حقیقت نیز محتمل است زیرا دره⁭ای که در آن محصور بودند بین دو کوه قرار داشت.

و در نهج البلاغه آمده است: «فعزم الله لنا علی الذب عن حوزته و الرمی من وراء حرمته مؤمننا یبغی بذلک الأجر» «عزم الله لنا» یعنی خداوند ما را به آن توفیق داد و ما را مصمم بر آن قرار داد. و گفته شده: اراده لازم از آن را برای ما اراده کرد و برای ما برگزید که از قلمرو اسلام دفاع کنیم، و حوزه الملک یعنی دایره آن. و الذبّ یعنی منع و دفع کردن و الحرمة: آنچه که هتکش جایز نیست. و الرمی من وراء الحرمة کنایه از محافظت و حمایت است.

و الوراء به معنای جلو یا کنایه از حمایت پنهانی است یا به این دلیل که از پشت سر گمان غفلت می⁭رود. و هر دو ضمیر در «حوزته و حرمته» به نبی صلّی الله علیه و آله یا به خدای متعال برمی⁭گردد زیرا حرمت او حرمت خداست. و «رمیاً» با کسره راء و میم مشدده و تشدید یاء مبالغه در رمی است جوهری گوید: کانت بینهم رمیاً ثم صارو إلی حجّیزی. و گوید: الجمرة: هر قبیله⁭ای که منضم شدند و دستی واحد شدند و با دیگران مخالفت نکردند. این کلام امام علیه السّلام یحامی عن الأصل یعنی از محمد صلّی الله علیه و آله از روی تعصب و محافظت بر نسب دفاع می⁭کند .

و در نهج البلاغه بعد از آن آمده است: و هر که از قریشان اسلام آورد از آنچه که ما در آن هستیم به سبب پیمانی که او را منع می⁭کند یا عشیره⁭ای که مانع او می⁭شود عاری است ، پس او از قتل ایمن است. و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله هرگاه که آتش جنگ شعله⁭ور می⁭شد و مردم شانه خالی می⁭کردند، اهل بیتش را مقدم می⁭داشت و اصحابش را به وسیله آنان از تیزی شمشیرها و نیزه⁭ها حفظ می⁭کرد پس عبیده بن حرث در روز بدر، و حمزه روز احد، جعفر روز مؤته کشته شدند و منظورش این است اگر کسی خواست نامش را ذکر کنم مانند چیری است که از شهادت اراده کردند اما اجلشان تعجیل کرد و مرگ آن کس به تأخیر افتاد.

ابن میثم گوید: واو در این کلام او: «و من أسلم» حالیه است یعنی و حال آنکه هر که غیر از فرزندان هاشم و عبدالمطلب از قریش اسلام آوردند از بلایی که ما در آن هستیم دور و از ترس یا مرگ ایمن هستند، که برخی از آنان پیمان و عهدی با مشرکان دارند که آن را از او دفع می⁭کند یا عشیره⁭ای دارد که او را حفظ می⁭کند.

و این کلام او: «اذا احمّر البأس» سید رضی - . سید آن را ذیل مختار آخر از کلام غریب امیر مؤممنان علیه السلام قبل از مختار (261) از باب سوم از نهج البلاغه ذکر کرده است، و آنچه که مصنف در اینجه نقل کرده است معنای کلام سید است و در همه فقرات نص کلام او نیست. -

در نهج البلاغه گوید کنایه از شدت گرفتن امر است و دوباره آن اقوالی گفته شده است که بهترین آن این است که دفاع عرب را به آتش تشبیه کرده است که حرارت و قرمزی را با عمل و رنگش جمع کرده است.

و از مواردی که آن را تأیید می⁭کند این کلام نبی صلّی الله علیه و آله است الآن حمی الوطیس و وطیس یعنی تنور و أحجم الناس یعنی مردم عقب نشستند و تأخیر کردند. و منظورش از این کلام «من لو شئت ذکرت اسمه» خود امام علیه السّلام است .

می⁭گویم: رضی این نامه را با حذف بسیار ذکر کرده است و در پایان آن برخی فقرات از نامه⁭ای دیگر را افزوده است که در محل آن خواهد آمد و ابن میثم نیز آن را شبیه به آنچه که از ابن ابی الحدید روایت کردیم روایت کرده است و آن را در مواضعی دیگر یافتیم و روایات را با هم جمع بستیم.

**[ترجمه]

«409»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَی فِیهَا أَهْلَهَا لِیَعْلَمَ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَسْنَا لِلدُّنْیَا خُلِقْنَا وَ لَا بِالسَّعْیِ فِیهَا أُمِرْنَا وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِیهَا لِنُبْتَلَی بِهَا وَ قَدِ ابْتَلَانِی بِکَ وَ ابْتَلَاکَ بِی فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَی الْآخَرِ فَعَدَوْتَ عَلَی طَلَبِ الدُّنْیَا بِتَأْوِیلِ الْقُرْآنِ فَطَلَبْتَنِی بِمَا لَمْ تَجْنِ یَدِی وَ لَا لِسَانِی وَ عَصَبْتَهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ الشَّامِ بِی وَ أَلَّبَ عَالِمُکُمْ جَاهِلَکُمْ وَ قَائِمُکُمْ قَاعِدَکُمْ فَاتَّقِ اللَّهَ فِی نَفْسِکَ

1) 1 ذکره رحمه اللّه فی ذیل المختار الأخیر من غریب کلام أمیر المؤمنین علیه السلام قبل المختار: 261 من الباب الثالث من نهج البلاغة، و ما نقله المصنّف هنا معنی کلام السیّد و لیس بنص کلامه فی جمیع الفقرات.

2) 409- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه عنه فی المختار: 55 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام فی نهج البلاغة.

وَ نَازِعِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ وَ اصْرِفْ إِلَی الْآخِرَةِ وَجْهَکَ فَهِیَ طَرِیقُنَا وَ طَرِیقُکَ وَ احْذَرْ أَنْ یُصِیبَکَ اللَّهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَةٍ تَمَسُّ الْأَصْلَ وَ تَقْطَعُ الدَّابِرَ فَإِنِّی أُولِی بِاللَّهِ أَلِیَّةً غَیْرَ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِی وَ إِیَّاکَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لَا أَزَالُ بِبَاحَتِکَ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار: 55 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرده است. - : نامه دیگری از امام علیه السلام به معاویه: پس از یاد خدا و درود همانا خداوند سبحان دنیا را برای آخرت قرار داده، و مردم را در دنیا به آزمایش گذاشت، تا روشن شود کدام یک نیکوکارتر است.ما را برای دنیا نیافریده‏اند، و تنها برای دنیا به تلاش فرمان داده نشدیم، به دنیا آمدیم تا در آن آزمایش گردیم.و همانا خداوند مرا به تو، و تو را با من آزمود، و یکی از ما را بر دیگری حجّت قرار داد. تو با تفسیر دروغین قرآن به دنیا روی آوردی، و چیزی از من درخواست می‏کنی که دست و زبانم هرگز به آن نیالود. - قتل عثمان- تو و مردم شام، آن دروغ را ساختید و به من تهمت زدید تا آگاهان شما مردم ناآگاه را، و ایستادگان شما زمینگیر شدگان را بر ضدّ من تحریک کنند.معاویه از خدا بترس، و با شیطانی که مهار تو را می‏کشد، مبارزه کن، و به سوی آخرت که راه من و تو است باز گرد، و بترس از خدا که به زودی با بلایی کوبنده ریشه‏ات را بر کند، و نسل تو را بر اندازد. همانا برای تو به خدا سوگند می‏خورم، سوگندی که بر آن وفا دارم، اگر روزگار من و تو را در یک جا گرد آورد، هم‏چنان بر سر راه تو خواهم ماند: تا خدا میان ما داوری کند و او بهترین داوران است.

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام بالسعی فیها أی لها و فی تحصیلها و قیل أی ما أمرنا بالسعی فیها لها و قد ابتلانی بک أی بأن أمرنی بنهیک عن المنکر و الجهاد معک و ابتلاک بی بأن فرض علیک طاعتی فجعل أحدنا أی نفسه علیه السلام و فی الإجمال أنواع البلاغة کما لا یخفی فعدوت علی طلب الدنیا أی وثبت علیها و اختلستها و قیل علی هاهنا متعلقة بمحذوف دل علیه الکلام أی تعدیت و ظلمت مصرا علی طلب الدنیا و تأویل القرآن ما کان یموه به معاویة علی أهل الشام و یقول لهم أنا ولی عثمان و قال تعالی مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً ثم یعدهم الظفر و الدولة علی أهل العراق بقوله تعالی فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً و عصبته أی ألزمتنیه کما تلزم العصابة و قال الفیروزآبادی العصب الشد و ألب عالمکم التألیب التحریض.

و قال ابن میثم أی عالمکم بحالی و قائمکم بجهادی و منازعتی ⁽¹⁾

قوله علیه السلام فی نفسک أی فی أمرها أو بینک و بین الله.

و القیاد ما یقاد به الدابة و منازعته جذبه و عدم الانقیاد له.

و احذر أن یصیبک الله منه قال ابن أبی الحدید الضمیر فی منه راجع إلی الله تعالی و من لابتداء الغایة.

1) 1 فی الکلام اختلال، و فی شرح نهج البلاغة لابن میثم رحمه اللّه: «و أراد [علیه السلام] ألب علیکم عالمکم بحالی جاهلکم به، و قائمکم فی حربی قاعدکم عنه».

و قال القطب الراوندی أی من البهتان الذی أتیته و من للتعلیل أی من أجله و هو بعید و قال الفیروزآبادی القارعة الشدیدة من شدائد الدهر و هی الداهیة یقال قرعتهم قوارع الدهر.

تمس الأصل قال ابن أبی الحدید أی تقطعه و منه ماء ممسوس أی یقطع الغلة انتهی.

و فیه نظر إذ المس بمعنی القطع لم یذکره أحد من أهل اللغة و أما الماء الممسوس فهو الماء بین العذب و المالح کما ذکره الجوهری أو الذی نالته الأیدی کما ذکره الخلیل فی العین و الفیروزآبادی أو الماء الذی یمس الغلة فیشفیها و کل ما شفی الغلیل و العذب الصافی کما ذکره هو.

و الظاهر أنه من المس بالمعنی المعروف أی احذر داهیة تصیب أصلک کما یقال أصابه داء أو بلاء فیکون أصابه الأصل کنایة عن الاستیصال کالفقرة التالیة و الدابر العقب و النسل و التابع و آخر کل شی‌ء فإنی أولی أی أحلف و الاسم منه الألیة جوامع الأقدار قال ابن أبی الحدید من إضافة الصفة إلی الموصوف للتأکید و قال باحة الدار وسطها حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنا أی بالظفر و النصر.

**[ترجمه]این کلام امام علیه السّلام «بالسعی فیها» یعنی برای آن و در به دست آوردن آن. و گفته شده: یعنی ما به تلاش در آن به خاطر آن امر نشدیم. و مرا به تو آزموده است یعنی به اینکه مرا به نهی کردن تو از منکر و جهاد با تو امر کرده است. و تو را با من آزمود به این⁭که طاعت مرا بر تو واجب کرده است و «یکی از ما را قرار داد» یعنی خود امام علیه السّلام. و در اختصار چنانکه روشن است اقسام بلاغت وجود دارد، فعدوت علی طلب الدنیا: یعنی بر دنیا جهیدی و آن را ربودی .

و گفته شده «علی» در اینجا متعلق به محذوفی است که کلام بر آن دلالت دارد یعنی مصرّانه در طلب دنیا، ظلم و ستم کردی. و تأویل قرآن چیزی بود که معاویه به دروغ بر مردم شام عرضه می⁭کرد و به آنان می⁭گفت: من ولی عثمان هستم و خداوند متعال فرمود: «وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا» {و هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‏ایم} سپس پیروزی و غلبه بر عراقیان را با این کلامش: «فَلاَ یُسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنْصُورًا»{پس [او] نباید در قتل زیاده‏روی کند زیرا او [از طرف شرع] یاری شده است} به آنان وعده می⁭داد و عصبته یعنی آن را برخود ملزم کردم چنانکه پیشانیبند لازم می⁭شود. و فیروز آبادی گوید: العصب یعنی بستن. وألّب عالمکم التألیب یعنی تحریک کردن.

و ابن میثم گوید: یعنی آگاه شما از حال من و قائم شما به جهاد و نزاع با من. و این کلام امام علیه السّلام «فی نفسک» یعنی در امر نفست یا بین خود و خدا. و قیاد: چیزی است که چهارپا به⁭وسیله آن کشیده می⁭شود. و منازعة یعنی کشیدن و عدم پیروی از او «و احذر أن یصیبک الله منک» ابن ابی الحدید گوید: ضمیر در منه به خداوند متعال برمی⁭گردد و «من» برای ابتدای غایت است.

و قطب راوندی گوید: یعنی از بهتانی که آوردی و «من» برای تعلیل است یعنی به خاطر آن و این بعید است. و فیروز آبادی گوید: القارعة: شدیدی از شدائد روزگار است که همان فاجعه است و گفته می⁭شود مصیبت⁭های روزگار بر آن ضربه زد.

«تمسّ الأصل» ابن ابی الحدید گوید: یعنی آن را قطع می⁭کند و ماء مسوس از آن است یعنی تشنگی سوزان را قطع می⁭کند پایان.

و در آن نکته⁭ای است زیرا هیچ⁭یک از اهل لغت مسّ را به معنی قطع کردن ذکر نکرده است و ماء مسوس نیز آبی بین شیرین و شور است آنگونه که جوهری کرده است یا هر کسی که به آن دست یافته میشود چنانکه خلیل در العین و فیروز آبادی این را ذکر کرده⁭اند یا آبی است که با غلیان مواجه میشود و آن را برطرف می⁭سازد و هر آنچه که تشنگی سوزان را برطرف می⁭کند و آب صاف چنانکه از او ذکر کرده است. و خوب این است که آن از ریشه مس به معنی معروف باشد یعنی از اینکه مصیبتی به اصلت برسد بر حذر باش، چنانکه گفته می⁭شود: أصابه داء او بلاء که در این صورت رسیدن به اصل کنایه از ویران کردن است چنانکه در فقره بعد آمده است. الدابر: عقب، نسل، دنباله و آخر هر چیز. «فانی أولی» یعنی سوگند می⁭خورم و اسم آن الألیه است. «جوامع الأقدار» ابن ابی الحدید گوید: از نوع اضافه صفت به مصوف به جهت تأکید است. و گوید: باحه الدار یعنی وسط حیاط، «حتی یحکم الله بیننا» یعنی با پیروزی و یاری.

**[ترجمه]

«410»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ لَکَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ الْبَاصِرِ مِنْ عِیَانِ الْأُمُورِ فَقَدْ سَلَکْتَ مَدَارِجَ أَسْلَافِکَ بِادِّعَائِکَ الْأَبَاطِیلَ وَ اقْتِحَامِکَ غُرُورَ الْمَیْنِ وَ الْأَکَاذِیبِ وَ بِانْتِحَالِکَ مَا قَدْ عَلَا عَنْکَ وَ ابْتِزَازِکَ لِمَا اخْتُزِنَ دُونَکَ فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَکَ مِنْ لَحْمِکَ وَ دَمِکَ مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُکَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُکَ فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ وَ بَعْدَ الْبَیَانِ إِلَّا اللَّبْسُ فَاحْذَرِ الشُّبْهَةَ وَ اشْتِمَالَهَا عَلَی لُبْسَتِهَا فَإِنَّ الْفِتْنَةَ طَالَ مَا أَغْدَفَتْ جَلَابِیبَهَا

1) 410- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 65 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

وَ أَغْشَتِ الْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا وَ قَدْ أَتَانِی کِتَابٌ مِنْکَ ذُو أَفَانِینَ مِنَ الْقَوْلِ ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ وَ أَسَاطِیرَ لَمْ یَحُکْهَا مِنْکَ عِلْمٌ وَ لَا حِلْمٌ أَصْبَحْتَ مِنْهَا کَالْخَائِضِ فِی الدَّهَاسِ وَ الْخَابِطِ فِی الدِّیمَاسِ وَ تَرَقَّیْتَ إِلَی مَرْقَبَةٍ بَعِیدَةِ الْمَرَامِ نَازِحَةِ الْأَعْلَامِ یَقْصُرُ دُونَهَا الْأَنُوقُ وَ یُحَاذَی بِهَا الْعَیُّوقُ وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِیَ لِلْمُسْلِمِینَ بَعْدِی صَدَراً أَوْ وِرْداً أَوْ أُجْرِیَ لَکَ عَلَی أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَکْ نَفْسَکَ وَ انْظُرْ لَهَا فَإِنَّکَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّی یَنْهَدَ إِلَیْکَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَیْکَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْکَ الْیَوْمَ مَقْبُولٌ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار: 65 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرده است. - : نامهای از امام علیه السلام به معاویه: پس از یاد خدا و درود معاویه وقت آن رسیده است که از حقائق آشکار پند گیری، تو با ادّعاهای باطل همان راه پدرانت را می‏پیمایی، خود را در دروغ و فریب افکندی، و خود را به آنچه برتر از شأن تو است نسبت می‏دهی، و به چیزی دست دراز می‏کنی که از تو باز داشته‏اند، و به تو نخواهد رسید.این همه را برای فرار کردن از حق، و انکار آنچه را که از گوشت و خون تو لازم‏تر است، انجام می‏دهی، حقایقی که گوش تو آنها را شنیده و از آنها آگاهی داری، آیا پس از روشن شدن راه حق، جز گمراهی آشکار چیز دیگری یافت خواهد شد و آیا پس از بیان حق، جز اشتباه کاری وجود خواهد داشت از شبهه و حق پوشی بپرهیز، فتنه‏ها دیر زمانی است که پرده‏های سیاه خود را گسترانده، و دیده‏هایی را کور کرده است.

نامه‏ای از تو به دست من رسید که در سخن پردازی از هر جهت آراسته، امّا از صلح و دوستی نشانه‏ای نداشت، و آکنده از افسانه‏هایی بود که هیچ نشانی از دانش و بردباری در آن به چشم نمی‏خورد.در نوشتن این نامه کسی را مانی که پای در گل فرو رفته، و در بیغوله‏ها سرگردان است، مقامی را می‏طلبی که از قدر و ارزش تو والاتر است، و هیچ عقابی را توان پرواز بر فراز آن نیست و چون ستاره دور دست «عیّوق» از تو دور است.

پناه بر خدا که پس از من ولایت مسلمانان را بر عهده گیری، و سود و زیان آن را بپذیری، یا برای تو با یکی از مسلمانان پیمانی یا قراردادی را امضا کنم.از هم اکنون خود را دریاب، و چاره‏ای بیندیش، که اگر کوتاهی کنی، و برای در هم کوبیدنت بندگان خدا برخیزند، درهای نجات بروی تو بسته خواهد شد، و آنچه را که امروز از تو می‏پذیرند فردا نخواهند پذیرفت، با درود.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید هذا الکتاب هو جواب کتاب وصل من معاویة إلیه بعد قتل علی علیه السلام الخوارج و فیه تلویح بما کان یقوله من قبل أن رسول الله صلی الله علیه و آله وعدنی بقتال طائفة أخری غیر أصحاب الجمل و صفین و إنه سماهم المارقین فلما واقفهم فی النهروان و قتلهم فی یوم واحد و هم عشرة آلاف فارس أحب أن یذکر معاویة بما کان یقوله من قبل و یعد به أصحابه و خواصه فقال له قد آن لک أی قرب و حان أن تنتفع بما عاینت و شاهدت معاینة من صدق القول الذی کنت أقوله للناس و یبلغک و تستهزئ به و قال یقال قد رأیته لمحا باصرا أی نظرا بتحدیق شدید و مخرجه مخرج رجل لابن و تامر أی ذو لبن و تمر فمعنی باصر أی ذو بصر و عیان الأمور معاینتها أی قرب أن تنتفع بما تعلمه یقینا من استحقاقی للخلافة و براءتی من کل شبهة.

و قال ابن میثم وصف اللمح بالباصر مبالغة فی الإبصار کقولهم لیل ألیل و المدرج المسلک و قال ابن أبی الحدید الأباطیل جمع باطل علی غیر القیاس و إقحامک أی إلقائک نفسک بلا رویة فی غرور المین و هو الکذب و بانتحالک أی ادعائک کذبا ما قد علا عنک أی لم تبلغه و لست أهلا له

و ابتزازک أی استلابک لما اختزن دونک أی منعک الله منه من إمرة المسلمین و بیت مالهم من قولهم اختزن المال أی أحرزه فرارا أی فعلت ذلک کله فرارا من الحق لما هو ألزم لک یعنی من فرض طاعتی علیک.

قال ابن میثم لأنهما دائما فی التغیر و التبدل بخلاف وجوب الطاعة فإنه أمر لازم انتهی.

و یمکن أن یقال لأنک تفارقهما و لا تفارقه و الظاهر أن ذلک مجاز عن شدة اللزوم مما قد وعاه سمعک أی من النص و کلمة ما فی ما ذا استفهامیة أو نافیة علی لبستها فی بعض النسخ بالضم و فی بعضها بالکسر قال فی النهایة اللبسة بالکسر الهیئة و الحالة و قال ابن أبی الحدید اللبسة بالضم یقال فی الأمر لبسة أی اشتباه و لیس بواضح و یجوز أن یکون اشتمالها مصدرا مضافا إلی معاویة أی اشتمالک إیاها علی اللبسة أی ادراعک إیاها و تقمصک بها علی ما فیها من الإبهام و الاشتباه و یجوز أن یکون مصدرا مضافا إلی ضمیر الشبهة فقط أی احذر الشبهة و احتوائها علی اللبسة التی فیها.

و قال أغدفت المرأة قناعها أی أرسلته علی وجهها و أغشت الأبصار أی جعلتها غشاء و سترا للأبصار و فی بعض النسخ بالعین المهملة و هو سوء البصر باللیل أو العمی فالظلمة مرفوعة بالفاعلیة.

ذو أفانین أی أسالیب مختلفة لا یناسب بعضها بعضا.

ضعفت قواها عن السلم قال ابن میثم أی لیس لها قوة أن یوجب صلحا.

و قال ابن أبی الحدید أی عن الإسلام أی لم تصدر تلک الأفانین المختلفة عن مسلم و کان کتب إلیه أن یفرده بالشام و أن یولیه العهد من بعده و أن لا یکلفه الحضور عنده و قرأ أبو عمرو ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً و قال لیس المعنی بهذا الصلح بل الإسلام و الإیمان لا غیر.

و قال الأساطیر الأباطیل واحدها أسطورة و إسطارة بالکسر و حوک الکلام صنعته و نظمه و الحلم العقل أو الأناة.

و قال ابن میثم لأن الکتاب کان فیه خشونة و تهور و ذلک ینافی الحلم و ینافی غرضه من الصلح.

و قال الجوهری الدهس و الدهاس مثل اللبث و اللباث المکان السهل اللین لا یبلغ أن یکون رملا و لیس هو بتراب و لا طین و لونه الدهسة.

و قال الدیماس السرب المظلم تحت الأرض و السرب البیت فی الأرض تقول السرب الوحشی فی سربه و الغرض عدم استقامة القول و المرقبة الموضع العالی أی دعوی الخلافة و المرام المقصد و بعده کنایة عن الرفعة و نزوح الأعلام کنایة عن صعوبة الوصول إلیها و فی الصحاح نزحت الدار نزوحا بعدت و قال الأنوق علی فعول طائر و هو الرحمة و فی المثل أغر من بیض الأنوق لأنها تحرزه فلا تکاد یظفر بها لأن أوکارها فی رءوس الجبال و الأماکن البعیدة و هی تحمق مع ذلک انتهی.

قوله علیه السلام و حاش لله أصله حاشا لله أی معاذ الله و هو فعل ماض علی صیغة المفاعلة مأخوذ من الحشی أی الناحیة و فاعله أن تلی و قال الزجاج حاش لله براءة لله.

و الصدر بالتحریک رجوع الشاربة عن الماء کالورد بالکسر الإشراف علی الماء.

قوله علیه السلام فتدارک نفسک أی تدبر آخر أمرک و قوله علیه السلام حتی أی ینهض قوله علیه السلام أرتجت علیک أی أغلقت.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: این نامه جواب نامه⁭ای است که بعد از اینکه علی علیه السّلام خوارج را کشت از جانب معاویه به او رسید و در آن اشاره⁭ای است به آنچه که از این قبیل می⁭گوید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله جنگ با گروه دیگری غیر از اصحاب جمل و صفین را به من وعده کرده است وی آنان را مارقین نامیده است پس زمانی⁭که در نهروان آن را متوقف کرد و در یک روز آنان را که ده هزار سوار بودند به هلاکت رساند دوست داشت آنچه که از قبل می⁭گفت و به یاران و خواصش وعده می⁭داد برای معاویه یادآوری کند پس به او فرمود: وقت آن شده و فرا رسیده ای معاویه که از آنچه دیدم و شاهد بودم بهره⁭مند شودی در خصوص راستی سخنی که به مردم می⁭گفتم و به تو می⁭رسید و تو آن را به تمسخر می⁭گرفتی. و ادامه داد: گفته می⁭شود: قد رأیته لمحاً باصراً یعنی نگاهی با خیرگی بسیار، و مخرجه مخرج رجل تامر و لابن یعنی مرد صاحب شیر و خرما پس معنی باصر صاحب بینایی است، و عیان الأمور یعنی بررسی امور، یعنی وقت آن شده است که از آنچه که در خصوص استحقاق من برای خلافت و مبرا بودنم از هر شبهه⁭ای به یقین می⁭دانی بهره⁭مند شودی.

و ابن میثم گوید: وصف کردن لمح به باصر مبالغه⁭ای در دیدن است مانند این کلام عرب: لیل ألیل. و المدرج یعنی مسلک، و ابن ابی الحدید گوید: اباطیل جمع غیر قیاسی باطل است. إقحامک یعنی انداختن تو توسط خودت بدون تأمل و فکر در فریب دروغ، و مین یعنی کذب، و بانتحالک یعنی ادعای دروغین تو، ما قد علا عنک یعنی آنچه که به آن نرسیده⁭ای و شایسته آن نیستی. ابتزازک یعنی ربودن تو، لما اختزن دونک یعنی آنچه که خداوند متعال در خصوص سلطه بر مسلمانان و بیت⁭المال آنان از تو بازداشته است، که برگرفته از این کلام عرب است: اختزن المال یعنی مال را نگه داشت. «فراراً» یعنی همه آنها را برای فرار از حق انجام دادی «لما هو ألزم منک» یعنی در خصوص فرض اطاعت از من بر تو .

ابن میثم گوید: زیرا آن دو برخلاف وجوب طاعت دائماً در تغییر و دگرگونی بودند پس این امری لازم است پایان.

و ممکن است که گفته شود: زیرا تو از آن دو دوری می⁭کنی و او را ترک نمی⁭کنی و خوب این است که آن مجاز از شدت لزوم است. «مما قد وعاه سمعک» یعنی از نص، و کلمه ما در «ماذا» استفهامی یا نافیه است. «علی لبستها» در بعضی نسخه⁭ها با ضمه و در بعضی دیگر با کسره است، در النهایه گوید: اللبسة با کسره هیأت و حالت است و ابن ابی الحدید گوید: اللبسه با ضمه است در گفته می⁭شود می الأمر لبسه یعنی در این مسأله اشتباهی است و واضح نیست. و جایز است که اشتمال آن مصدری مضاف به معاویه باشد یعنی اشتمالک ایاها علی اللبسة یعنی آن را بسان زره بپوشی و چون جامه بر تن کنی با وجود ابهام اشتباهی که درباره آن است و جایز است که فقط مصدری مضاف به ضمیر شبهه باشد یعنی از شبهه و شمولیت آن بر ابهامی که در آن است بر حذر باش.

و گوید: أغدقت المرأه قناعها یعنی روبندش را بر روی صورتش انداخت. و أغشت الابصار یعنی آن را پوشش و غشایی برای چشم⁭ها قرار دادم، و در بعضی نسخه⁭ها با عین است که ضعف چشم در شب یا بینایی است پس ظلمة به⁭عنوان فاعل مرفوع است.

«ذوالأفانین» یعنی شیوه⁭های گوناگونی که بخشی از آنها با بخشی دیگر تناسب ندارد.

«ضعفت قواها عن السلم» ابن میثم گوید: یعنی قدرتی ندارد که صلح را واجب کند.

ابن ابی الحدیدگوید: یعنی از اسلام یعنی آن شگردهای مختلف از هیچ مسلمانی بروز نکرده است و معاویه برای او نوشته بود که شام را به او منحصر سازد و او را به ولایت عهدی بعد از خود منصوب کند و وی را به⁭حضور در کنار خود مکلف نکند و ابوعمرو قرائت کرد: «ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّةً» {همگی به اطاعت [خدا] درآیید} و گوید: مقصود از آن صلح نیست بلکه اسلام و ایمان است نه چیز دیگر .

و گوید: اساطیر یعنی باطل⁭ها و واحد آن اسطوره و اسطاره با کسره است، و حوک الکلام یعنی سخنپردازی و نظم آن، الحلم: عقل یا تأمل.

ابن میثم گوید: زیرا در نامه خشونت و تهور بود که این با خرد و با هدفش در خصوص صلح منافات دارد.

جوهری گوید: الدّهس و الدّهاس مانند اللبث و اللباث است یعنی مکان فراخ نرم که به حد شن بودن نمی⁭رسد و نه خاک است و نه گل و رنگش خاکستری است.

و گوید: الدیماس: سرب تاریک در زیر زمین است و سرب همان خانه در زمین است می⁭گویی: السرب الوحشی فی سربه و مقصود عدم استواری سخن است. المرقبه: مکانی مرتفع یعنی ادعای خلافت است. المرام یعنی مقصد و عبارت بعد از آن کنایه از رفعت است. و نزوح الأعلام کنایه از دشواری دست⁭یابی به آن است. و در صحاح آمده است: نزحت الدار نزوحاً: یعنی دور شد. و گوید: الأنوق بر وزن فعول پرنده⁭ای است و آن کرکس است و در مثل آمده است: اعزّ من بیض الأنوق زیرا این پرنده تخمش را محافظت می⁭کند و تقریباً به آن دست⁭یافته نمی⁭شود زیرا لانه آن در نوک کوه⁭ها و اماکن دور است و آن با این وجود حماقت می⁭کند. پایان.

این کلام او «و حاش لله» اصل آن حاشا لله است یعنی پناه بر خدا و آن فعل ماضی برصیغه مفاعله برگرفته از «حشی» یعنی ناحیه است و فاعل آن «أن تلی» است و زجاج گوید: حاش لله یعنی برای خدا برائت است.

و الصدر با حرکت: بازگشت نوشنده از آب است بر وزن ورد با کسره که اشراف بر آب است.

این سخن امام علیه السّلام «فتدارک نفسک» یعنی در پایان کارت تدبیر کن. و این کلام او «حتی ینهد» یعنی تا برخیزد. و این کلام وی «ارتجّت علیک» یعنی بر تو بسته شد .

**[ترجمه]

«411»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابِهِ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی عَلَی التَّرَدُّدِ فِی جَوَابِکَ وَ الِاسْتِمَاعِ إِلَی کِتَابِکَ لَمُوَهِّنٌ رَأْیِی وَ مُخَطِّئٌ فِرَاسَتِی وَ إِنَّکَ إِذْ تُحَاوِلُنِی الْأُمُورَ وَ تُرَاجِعُنِی السُّطُورَ کَالْمُسْتَثْقِلِ النَّائِمِ تَکْذِبُهُ أَحْلَامُهُ أَوِ الْمُتَحَیِّرِ الْقَائِمِ بَهَظَهُ مَقَامُهُ ⁽²⁾لَا یَدْرِی أَ لَهُ مَا یَأْتِی أَمْ عَلَیْهِ

1) 411- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 72 من باب کتب نهج البلاغة ..

2) 2 کذا فی النسخة المطبوعة من ط الکمبانیّ من البحار، و فیما عندی من نسخ المطبوعة من نهج البلاغة: «یبهظه».

وَ لَسْتَ بِهِ غَیْرَ أَنَّهُ بِکَ شَبِیهٌ وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَوْ لَا بَعْضُ الِاسْتِبْقَاءِ لَوَصَلَتْ إِلَیْکَ مِنِّی نَوَازِعُ تَقْرَعُ الْعَظْمَ وَ تَهْلِسُ اللَّحْمَ وَ اعْلَمْ أَنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ ثَبَّطَکَ عَنْ أَنْ تُرَاجِعَ أَحْسَنَ أُمُورِکَ وَ تَأْذَنَ لِمَقَالِ نَصِیحَتِکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 72 از بخش نامههای نهج البلاغه روایت کرده است. - : و از نامههای امام علیه السلام: پس از یاد خدا و درود من با پاسخ‏های پیاپی به نامه‏هایت، و شنیدن مطالب نوشته‏هایت، رأی خود را سست، و زیرکی خود را به خطا نسبت می‏دهم، و همانا تو که مدام خواسته‏هایی از من داری و نامه‏های فراوان می‏نویسی، به کسی مانی که به خواب سنگینی فرو رفته، و خواب‏های دروغینش او را تکذیب می‏کند، یا چون سرگردانی هستی که ایستادن طولانی بر او دشوار می‏باشد، و نمی‏داند.آیا آینده به سود او یا به زیانش خواهد بود گرچه تو آن کس نیستی امّا به تو شباهت دارد.به خدا سوگند اگر پرهیز از خونریزی در مهلت تعیین شده نبود، ضربه کوبنده‏ای دریافت می‏کردی که استخوان را خرد، و گوشت را بریزاند، معاویه بدان که شیطان تو را نمی‏گذارد تا به نیکوترین کارت بپردازی، و اندرزی که به سود تو است بشنوی.درود بر آنان که سزاوار درودند.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام فإنی علی التردد قال ابن أبی الحدید لیس معناه التوقف بل التردد و التکرار أی أنا لائم نفسی علی أنی أکرر تارة بعد تارة أجوبتک عما تکتبه و أجعلک نظیرا لی أکتب و تجیبنی و تکتب و أجیبک و إنما کان ینبغی أن یکون جواب مثلک السکوت.

قوله علیه السلام لموهن رأیی أی أعده واهنا ضعیفا و الغرض المبالغة فی عدم استحقاقه للجواب و إلا فلم یکن فعله علیه السلام إلا حقا و صوابا.

قوله علیه السلام و إنک إذ تحاولنی الأمور الظاهر من کلام الشارحین أنهما حملا المحاولة علی معنی القصد و الإرادة و حینئذ یحتاج إلی تقدیر حرف الجر.

و یحتمل أن یکون مفاعلة من حال بمعنی حجز و منع أی تمانعنی الأمور و تراجعنی السطور أی بالسطور کالمستثقل النائم قال ابن أبی الحدید أی کالنائم یری أحلاما کاذبة أو کمن قام بین یدی سلطان أو بین قوم عقلاء لیعتذر عن أمر أو لیخطب لأمر فی نفسه قد بهظه مقامه ذلک أی أثقله فهو لا یدری هل ینطق بکلام هو له أم علیه فیتحیر انتهی.

و فی قوله علیه السلام إنه بک شبیه إیذان بأن معاویة أقوی فی ذلک و یقال استبقیت من الشی‌ء أی ترکت بعضه و استبقاه أی استحیاه و یحتمل أن یکون من أبقیت علیه أی رحمته نوازع تقرع العظم قال ابن أبی الحدید روی نوازع جمع نازعة أی جاذبة قالعة و یروی قوارع بالقاف و الراء و یروی تهلس اللحم تلهس بتقدیم اللام فأما تهلس بکسر اللام فالمعنی تذیبه حتی یصیر کبدن به الهلاس و هو السل و أما تلهس فهو بمعنی تلحس

أبدلت الحاء هاء و هو من لحست کذا بلسانی بالکسر ألحسته أی تأتی علی اللحم حتی تلحسه لحسا لأن الشی‌ء إنما یلحس إذا ذهب و بقی أثره.

و یروی و تنهس بالنون و السین المهملة و النهس و النهش بالمهملة و المعجمة هو أخذ اللحم بمقدم الأسنان.

و أما بعض الاستبقاء الذی أشار إلیه فقال ابن میثم لو لا بعض المصالح لوصلت إلیک منی قوارع و أراد شدائد الحرب.

و قال ابن أبی الحدید الإمامیة تقول إن النبی صلی الله علیه و آله فوض إلیه أمر نسائه بعد موته و جعل إلیه أن یقطع عصمة أیتهن شاء إذا رأی ذلک و له من الصحابة جماعة یشهدون له بذلک فقد کان قادرا علی أن یقطع عصمة أم حبیبة و یبیح نکاحها للرجال عقوبة لها و لمعاویة فإنها کانت تبغض علیا علیه السلام کما یبغضه أخوها و لو فعل ذلک لانتهس لحمه و قد رووا عن رجالهم أنه تهدد عائشة بضرب من ذلک قال و أما أصحابنا فیقولون قد کان معه من الصحابة قوم کثیرون

سمعوا من رسول الله صلی الله علیه و آله یلعن معاویة بعد إسلامه و یقول إنه منافق کافر و إنه من أهل النار.

و الأخبار فی ذلک مشهورة فلو شاء أن یحمل إلی أهل الشام خطوطهم و شهاداتهم بذلک و أسمعهم قوله مشافهة لفعل و لکن رأی العدول عن ذلک مصلحة لأمر یعلمه هو علیه السلام.

و قال أبو زید البصری إنما أبقی علیه لأنه خاف أن یفعل معاویة کفعله علیه السلام فیقول لعمرو بن العاص و حبیب بن مسلمة و بسر بن أرطاة و أمثالهم ارووا أنتم عن النبی صلی الله علیه و آله أنه کان یقول فی علی علیه السلام أمثال ذلک انتهی.

و قال الجوهری ثبطه عن الأمر تثبیطا شغله عنه و قال أذن له إذنا استمع.

**[ترجمه]این کلام او«فإنی علی التردد» ابن ابی الحدید گوید: معنایش توقف نیست، بلکه تردد و تکرار است، یعنی من نفسم را ملامت می‌کنم که گاه‌گاه پاسخ دادن به نامه‌های تو را تکرار می‌کنم و تو را همتای خود قرار می‌دهم، می‌نویسم و تو جواب مرا می‌دهی و تو می‌نویسی و من جوابت را می‌دهم. بلکه شایسته بود که جواب چون تویی سکوت باشد، این کلام او علیه السّلام: « الموهن رأیی» یعنی آن را سست ضعیف به‌حساب می‌آورم و غرض مبالغه کردن در عدم استحقاق او برای جواب است وگرنه عمل او جز حق و درست نبوده است. و این کلام او « إنک اذ تحاولنی الأمور» ظاهر کلام شارحین این است که آن محاولت را بر معنی قصد و اراده حمل کرده‌اند و در این‌صورت به تقدیر گرفتن حرف جر نیاز دارد.

و محتمل است که مفاعله از ریشه حال به معنی مانع شد، باشد یعنی امور مرا مانع می‌‌شود و تراجعنی السطور یعنی با سطرها، ابن ابی الحدید درباره کالمستثقل النائم گوید: یعنی مانند خفته، خواب‌های دروغ می‌بیند یا مانند کسی که در حضور سلطان یا در میان جمع عقلا برخاسته است تا از امری طلب پوزش کند یا برای امری با خود سخن بگوید «قد بهظه مقامه ذلک» یعنی بر او سنگینی کرده است، پس او نمی‌داند سخنی که می‌گوید به نفع اوست یا ضرر او، سردرگم می‌شود. پایان.

و درباره این کلام او « إنه بک شبیه» خبری است از اینکه معاویه در آن قوی‌تر است، و گفته می‌شود: استبقیت من الشئ یعنی قسمتی از آن را رها کردم و استبقاه یعنی او را زنده نگه داشت و محتمل است که از ریشه أبقیت علیه، یعنی بر او حکم کردم باشد. «نوازع تقرع العظم» ابن ابی الحدید گوید: روایت شده که نوازع جمع نازعة است یعنی جذب‌کننده برکننده و «قوارع» نیز روایت می‌شود، و «تهلس اللحم»، «تلهس» با تقدیم لام روایت می‌شود، و تهلس با کسره لام، یعنی آن را ذوب می‌کند تا مانند بدنی که سل دارد، شود.‌ و تلهس به معنی تلحس است که حاء به هاء تبدیل شده است و از ریشه لحست کذا بلسانی با کسره است، یعنی ألحسته که به معنی بر گوشت می‌رسی تا آن را بلیسی است، زیرا شئ زمانی لیسیده می‌شود که از بین برود و اثرش باقی بماند.

و «تنهس» نیز روایت می‌شود و النهس و النهش گرفتن گوشت با دندان‌های پیشین است.

و بعض الاستبقاء که به آن اشاره نموده است، ابن میثم گوید: اگر برخی از مصالح نبود قطعاً مصیبت‌هایی از جانب من به تو می‌رسید و مقصودش شداید جنگ است.

ابن ابی الحدید گوید: امامیه می‌گوید: نبی صلّی الله علیه و آله امور مربوط به زنانش، بعد از وفاتش را به او تفویض نمود، به او سپرد که عصمت هریک از آنان را اگر به نظرش رسید، قطع کند و جماعتی از صحابه است که در این خصوص برای او شهادت می‌دهد، پس او قادر بود که عصمت امحبیبه را در مجازاتی برای او و معاویه قطع کند و نکاحش را برای مردان مباح بشمارد، زیرا او بر علی علیه السّلام دشمنی می‌کرد، چنانکه برادرش چنین کرد و اگر چنین می‌کرد، گوشت او دریده می‌شد و از مردانشان روایت کرده‌اند که عائشه را به نوعی از آن تهدید کرده است. اما اصحاب ما می‌گویند: جمع زیادی از صحابه همراه او بودند که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدند که معاویه را بعد از اسلام آوردنش نفرین می‌کرد و می‌فرمود: او منافق کافر است و او از اهل آتش است و اخبار در این‌باره مشهور است. پس اگر می‌خواست که نوشتهها و شهادت آنان بر آن را بر اهل شام نقل کند و سخن او را به‌صورت شفاهی به گوش آنان برساند، قطعا انجام می‌داد، اما عدل از آن را مصلحی برای امری که خود امام علیه السّلام می‌داند، دید.

ابو زید بصیری گوید: بر او رها کرد، زیرا امام علیه السّلام ترسید که معاویه نیز مانند عمل او را انجام دهد و به عمرو بن عاص، حبیب بن مسلمه، بسر بن ارطأه و امثال آنان بگوید: شما نیز از نبی صلّی الله علیه و آله روایت کنید که درباره علیه السّلام امثال آن را می‌فرمود. پایان

و جوهری گوید: ثبّطه عن الأمر تثبیطاً، یعنی او را از آن مشغول و سرگرم کرد. و گوید: أذن له أذناً: یعنی شنید.

**[ترجمه]

«412»

⁽¹⁾وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ مِنْ کِتَابِ أَبِی الْعَبَّاسِ یَعْقُوبَ بْنِ أَبِی أَحْمَدَ

1) 412- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 10 من باب کتاب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة: ج 4 ص 525 ط الحدیث ببیروت.

الصَّیْمَرِیِّ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ الْمَطْبُوعُ عَلَی قَلْبِکَ الْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِکَ الشَّرُّ مِنْ شِیمَتِکَ وَ الْعُتُوُّ مِنْ خَلِیقَتِکَ فَشَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَ اصْبِرْ لِلضَّرْبِ فَوَ اللَّهِ لَیَرْجِعَنَّ الْأَمْرُ إِلَی مَا عَلِمْتَ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ أَخْطَأَکَ مَا تَمَنَّی وَ هَوَی قَلْبُکَ فِیمَا هَوَی فَارْبَعْ عَلَی ظَلْعِکَ وَ قِسْ شِبْرَکَ بِفَتْرِکَ تَعْلَمْ أَیْنَ حَالُکَ مِنْ حَالِ مَنْ یَزِنُ الْجِبَالَ حِلْمُهُ وَ یَفْصِلُ بَیْنَ أَهْلِ الشَّکِّ عِلْمُهُ وَ السَّلَامُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ یَا ابْنَ الصَّخْرِ یَا ابْنَ اللَّعِینِ یَزِنُ الْجِبَالَ فِیمَا زَعَمْتَ حِلْمُکَ وَ یَفْصِلُ بَیْنَ أَهْلِ الْجَهْلِ عِلْمُکَ وَ أَنْتَ الْجَاهِلُ الْقَلِیلُ الْفِقْهِ الْمُتَفَاوِتُ الْعَقْلِ الشَّارِدُ عَنِ الدِّینِ وَ قُلْتَ فَشَمِّرْ لِلْحَرْبِ وَ اصْبِرْ لِلضَّرْبِ فَإِنْ کُنْتَ صَادِقاً فِیمَا تَزْعُمُ وَ یُعِینُکَ عَلَیْهِ ابْنُ النَّابِغَةِ فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَ أَعْفِ الْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْقِتَالِ وَ ابْرُزْ إِلَیَّ لِتَعْلَمَ أَیُّنَا الْمَرِینُ عَلَی قَلْبِهِ الْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ حَقّاً قَاتِلُ أَخِیکَ وَ خَالِکَ وَ جَدِّکَ شَدْخاً یَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِکَ السَّیْفُ بِیَدِی وَ بِذَلِکَ الْقَلْبِ أَلْقَی عَدُوِّی.

ثم قال الشدخ کسر الشی‌ء الأجوف یقال شدخت رأسه فانشدخ.

و هؤلاء الثلاثة حنظلة بن أبی سفیان و الولید بن عتبة و أبوه عتبة بن ربیعة فحنظلة أخوه و الولید خاله و عتبة جده و قد قتلوا فی غزاة بدر.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 10 از بخش نامه امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه: ج4، ص 525 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. -

از کتاب ابوعباس یعقوب بن احمد صیمری روایت کرد که معاویه لعنه الله برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت که: اما بعد تو قلبت ممهور، دیده‌ات پوشیده‌ است، شر از خصلت تو و سرکشی از اخلاق توست، پس برای جنگ آماده باش و بر ضربه صبور باش. به خدا سوگند امر قطعاً به آنچه که ‌دانستی، برمی‌گردد و عاقبت از آن پرهیزکاران است، دریغا دریغا، آنچه که دلت آن را تمنا کرد و چیزهایی که دوست داشت تو را به اشتباه انداخت؛ پایت را به اندازه گلیمت دراز کن، اندازه خود را نگهدار! می‌فهمی حال تو کجا و حال کسی‌که بردباری‌اش را کوه‌ها زینت میبخشند و علمش میان اهل شک جدائی می‌اندازد، کجا!. والسلام.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد ای پسر لعین که به گمان خود بردباری‌ات با کوه‌ها سنجیده می‌شود و عملت بین اهل جهالت، جدائی می‌اندازد، درحالی‌که تو جاهل کم دانش، صاحب خردی متفاوت و منحرف از دین هستی .

و گفتم: آستین را برای جنگ بالا بزن و برای جنگ بردبار باش!، اگر در ادعایت راست می‏گویی و ابن نابغه تو را بر آن یاری میدهد، مردم را بگذار و دو لشکر را از کشتار باز دار و به جنگ من بیا، تا بدانی پرده تاریک بر دل کدام یک از ما کشیده، و دیده چه کس پوشیده است. من ابو الحسن، کشنده جدّ و دایی و برادر تو در روز نبرد بدر، می‏باشم که سر آنان را شکافتم، امروز همان شمشیر با من است، و با همان قلب با دشمنانم ملاقات می‏کنم.

سپس گوید: الشدخ: شکافتن شی میانتهی. گفته می‌شود: شدخت رأسه فانشدخ (سرش را شکستم، پس شکسته شد) و این سه نفر حنظله بن ابوسفیان، ولید بن عتبه، و پدرش عتبه بن ربیعه، حنظله برادر او، ولید دایی‌اش و عتبه جد اوست که همگی در غزوه بدر کشته شدند.

**[ترجمه]

«413»

⁽¹⁾أَمَّا بَعْدُ فَمَا أَعْجَبَ مَا یَأْتِینِی مِنْکَ وَ مَا أَعْلَمَنِی بِمَنْزِلَتِکَ الَّتِی أَنْتَ إِلَیْهَا صَائِرٌ وَ نَحْوَهَا سَائِرٌ وَ لَیْسَ إِبْطَائِی عَنْکَ إِلَّا لِوَقْتٍ أَنَا بِهِ مُصَدِّقٌ وَ أَنْتَ بِهِ مُکَذِّبٌ فَکَأَنِّی أَرَاکَ وَ أَنْتَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ وَ إِخْوَانُکَ یَدْعُونَنِی خَوْفاً مِنَ السَّیْفِ

1) 413- رواه أیضا فی شرح المختار المتقدم الذکر، قال: و قد رأیت له [علیه السلام] ذکر هذا المعنی فی کتاب غیر هذا، و هو: «أما بعد فما أعجب ما یأتینی منک».

إِلَی کِتَابٍ هُمْ بِهِ کَافِرُونَ وَ لَهُ جَاحِدُونَ ثُمَّ قَالَ وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]اما بعد چه شگفت است، آنچه از سوی تو به من می‌رسد و آنچه که مرا به جایگاهی که تو به‌سوی آن می‌روی و به سمت آن در حرکت هستی، آگاه کرد و کندی‌ام از تو فقط برای وقتی است که من تأیید‌کننده آن هستم و تو تکذیب‌کننده آن هستی. همانا من تو را در جنگ می‌نگرم که فریاد و ناله سر می‌دهی و برادرانت از ترس شمشیر، مرا به کتابی دعوت می‌کنند که آنان کافر و منکر آن هستند. - . آن را در شرح مختار پیشین روایت کرده است -

سپس گوید: و از نامه امام علیه السّلام برای معاویه، گوید: و نیز نوشت:

**[ترجمه]

«414»

⁽¹⁾قَالَ: وَ کَتَبَ أَیْضاً علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَطَالَ مَا دَعَوْتَ أَنْتَ وَ أَوْلِیَاؤُکَ أَوْلِیَاءُ الشَّیْطَانِ الْحَقَّ أَسَاطِیرَ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِکُمْ وَ حَاوَلْتُمْ إِطْفَاءَهُ بِأَفْوَاهِکُمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ وَ لَعَمْرِی لَیُنْفِذَنَّ الْعِلْمَ فِیکَ وَ لَیُتِمَّنَّ النُّورَ بِصِغَرِکَ وَ قَمْأَتِکَ وَ لَتُخْسَأَنَّ طَرِیداً مَدْحُوراً أَوْ قَتِیلًا مَثْبُوراً وَ لَتُجْزَیَنَّ بِعَمَلِکَ حَیْثُ لَا نَاصِرَ لَکَ وَ لَا مصرح [مُصْرِخَ] عِنْدَکَ وَ قَدْ أَسْهَبْتَ فِی ذِکْرِ عُثْمَانَ وَ لَعَمْرِی مَا قَتَلَهُ غَیْرُکَ وَ لَا خَذَلَهُ سِوَاکَ وَ لَقَدْ تَرَبَّصْتَ بِهِ الدَّوَائِرَ وَ تَمَنَّیْتَ لَهُ الْأَمَانِیَّ طَمَعاً فِیمَا ظَهَرَ مِنْکَ وَ دَلَّ عَلَیْهِ فِعْلُکَ وَ إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ أَلْحَقَکَ بِهِ عَلَی أَعْظَمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ أَکْبَرَ مِنْ خَطِیئَتِهِ فَأَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ صَاحِبُ السَّیْفِ وَ إِنَّ قَائِمَهُ لَفِی یَدِی وَ قَدْ عَلِمْتَ مَنْ قَتَلْتُ بِهِ مِنْ صَنَادِیدِ بَنِی عَبْدِ شَمْسٍ وَ فَرَاعِنَةِ بَنِی سَهْمٍ وَ جُمَحَ وَ مَخْزُومٍ وَ أَیْتَمْتُ أَبْنَاءَهُمْ وَ أَیَّمْتُ نِسَاءَهُمْ وَ أُذَکِّرُکَ مَا لَسْتَ لَهُ نَاسِیاً یَوْمَ قَتَلْتُ أَخَاکَ حَنْظَلَةَ وَ جَرَرْتُ بِرِجْلِهِ إِلَی الْقَلِیبِ وَ أَسَرْتُ أَخَاکَ عَمْراً فَجَعَلْتُ عُنُقَهُ بَیْنَ سَاقَیْهِ رِبَاطاً وَ طَلَبْتُکَ فَفَرَرْتَ وَ لَکَ حُصَاصٌ فَلَوْ لَا أَنِّی لَا أُتْبِعُ فَارّاً لَجَعَلْتُکَ ثَالِثَهُمَا وَ أَنَا أُولِی لَکَ بِاللَّهِ أَلِیَّةَ بَرَّةٍ غَیْرِ فَاجِرَةٍ لَئِنْ جَمَعَتْنِی وَ إِیَّاکَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لَأَتْرُکَنَّکَ مَثَلًا یَتَمَثَّلُ بِهِ النَّاسُ أَبَداً وَ لَأُجَعْجِعَنَّ بِکَ فِی مَنَاخِکَ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ هُوَ خَیْرُ الْحاکِمِینَ وَ لَئِنْ أَنْسَأَ اللَّهُ فِی أَجَلِی قَلِیلًا لَأُغْزِیَنَّکَ سَرَاةَ الْمُسْلِمِینَ وَ لَأَنْهَدَنَّ إِلَیْکَ فِی جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ ثُمَّ لَا أَقْبَلُ لَکَ مَعْذِرَةً وَ لَا شَفَاعَةً وَ لَا أُجِیبُکَ

1) 414- ذکره فی شرح المختار السالف الذکر قال: و وقفت له علیه السلام علی کتاب آخر إلی معاویة یذکر فیه هذا المعنی أوله: «أما بعد فطالما دعوت أنت و أولیاؤک ...».

إِلَی طَلَبٍ وَ سُؤَالٍ وَ لَتَرْجِعَنَّ إِلَی تَحَیُّرِکَ وَ تَرَدُّدِکَ وَ تَلَدُّدِکَ فَقَدْ شَاهَدْتَ وَ أَبْصَرْتَ وَ رَأَیْتَ سُحُبَ الْمَوْتِ کَیْفَ هَطَلَتْ عَلَیْکَ بِصَیِّبِهَا حَتَّی اعْتَصَمْتَ بِکِتَابٍ أَنْتَ وَ أَبُوکَ أَوَّلُ مَنْ کَفَرَ بِهِ وَ کَذَّبَ بِنُزُولِهِ وَ لَقَدْ کُنْتُ تَفَرَّسْتُهَا وَ آذَنْتُکَ أَنْتَ فَاعِلُهَا وَ قَدْ مَضَی مِنْهَا مَا مَضَی وَ انْقَضَی مِنْ کَیْدِکَ فِیهَا مَا انْقَضَی وَ أَنَا سَائِرٌ نَحْوَکَ عَلَی أَثَرِ هَذَا الْکِتَابِ فَاخْتَرْ لِنَفْسِکَ وَ انْظُرْ لَهَا وَ تَدَارَکْهَا فَإِنَّکَ إِنْ فَرَّطْتَ وَ اسْتَمْرَرْتَ عَلَی غَیِّکَ وَ غُلَوَائِکَ حَتَّی یَنْهَدَ إِلَیْکَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَیْکَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ الْیَوْمَ مِنْکَ مَقْبُولٌ یَا ابْنَ حَرْبٍ إِنَّ لَجَاجَکَ فِی مُنَازَعَةِ الْأَمْرِ أَهْلَهُ مِنْ سِفَاهِ الرَّأْیِ فَلَا یَطْمَعَنَّکَ أَهْلُ الضَّلَالِ وَ لَا یُوبِقَنَّکَ سَفَهُ رَأْیِ الْجُهَّالِ فَوَ الَّذِی نَفْسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ لَئِنْ بَرَقَتْ فِی وَجْهِکَ بَارِقَةٌ مِنْ ذِی الْفَقَارِ لَتَصْعَقَنَّ صَعْقَةً لَا تُفِیقُ مِنْهَا حَتَّی یُنْفَخَ فِی الصُّورِ النَّفْخَةَ الَّتِی یَئِسْتَ مِنْهَا کَما یَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ.

**[ترجمه] - . آن را در شرح مختار پیشین روایت کرده است. -

اما بعد دیرهنگامی‌است که تو و دوستانت، دوستان شیطان واقعی اساطیر را دعوت کرده‌اید، و آن را پشت سر خویش انداخته‌اید و با زبان‌هایتان تلاش کردید که آن را خاموش کنید: {خداوند نمی‏گذارد تا نور خود را کامل کند هر چند کافران را خوش نیاید} و به جانم سوگند به یقین علم در تو اجرا خواهد شد و نور با حقارت تو کامل خواهد شد و مطرود راندهشده یا مقتول هلاک‌شده رانده خواهی شد و به‌خاطر عملت مجازات خواهی شد، به‌گونه‌ای که نه یاری‌گری برای توست و نه توضیح‌دهنده‌ای نزد توست .

و در ذکر عثمان زیاده‌روی کردی و به جانم سوگند، جز تو کسی او را نکشت و جز تو کسی او را رها نکرد، و به‌وسیله او در کمین دوائر نشستی و برای او آرزوها تمنا کردی، در طمع به آنچه که از تو نمایان شد و عملت بر آن دلالت نمود و من امیدورام که به خاطر گناهی بزرگتر از گناه او و فراتر از اشتباه او، تو را به او ملحق کنم، که من پسر عبدالطلب صاحب شمشیر هستم و قبضه آن در دست من است و می‌دانی چه کسانی از دلاوران بنی عبدالشمس و فرعون‌های بنی سهم، مخزوم را کشته‌ام و پسرانشان را یتیم و زنانشان را بیوه کرده‌ام و آنچه که فراموش نکرده‌ای را برایت یادآوری می‌کنم. در روزی که برادرت حنظله را کشتم و پایش را به چاه کشاندم و برادرت عمرو را اسیر کردم و گردنش را بین دو ساقش بستم و تو را طلب کردم، پس فرار کردی و برای تو بهره‌ای است و اگر خودداریام از تعقیب فراری نبو، قطعاً تو را سومین آنان قرار می‌دادم و من به خدا سوگند یاد می‌کنم، سوگند راستین غیر فاسق که اگر تقدیر، من و تو را جمع کند، تو را به مثلی تبدیل می‌کنم که مردم برای همیشه به آن مثل بزنند و تو را در اقامتگاهت فریاد می‌زنم تا خداوند بین من و تو داوری کند که او بهترین داوران است.

اگر خداوند اجلم را به تأخیر می‌انداخت، قطعاً سران مسلمانان را علیه تو تحریک می‌کردم و در لشکری از مهاجرین و انصار به‌سویت میآیم سپس نه عذری برایت می‌پذیرفتم و نه شفاعتی و به طلب و درخواستی پاسخ نمی‌دادم و به تحیر، تردید و بهتت باز می‌گشتی و می‌دید، شاهد بود و نظاره می‌کردی که چگونه ابر مرگ بارانش را بر تو فرو می‌ریخت تا به کتابی چنگ بزنی که تو و پدرت اولین کسی هستید که به آن کفر ورزیدید و نزولش را تکذیب کردید و تو به آن خیره شده بودی و اعلام کردی که تو انجام‌دهنده آن هستی، درخصوص آن آنچه گذشت، گذشت و آنچه از نیرنگ تو در خصوص آن سپری شد، سپری شد و من به‌دنبال این نامه به سوی تو در حرکت هستم. پس برای نفست انتخاب کن و به آن نظر کن و آن را مهیا کن، که تو اگر زیاده‌روی کردی و به گمراهی و تجاوزت از حد ادامه دادی، تا اینکه بندگان خدا به سوی تو بیایند، امور بر تو بسته می‌شود و از امری که امروز از تو مقبول است، منع می‌شوی .

ای پسر حرب، لجاجت تو در نزاع بر سر امر با اهل آن از سفاهت اندیشه است، پس اهل ضلالت تو را به طمع نیافکند و سفاهت اندیشه نادانان، تو را نابود نکند. به کسی که جان علی در دست اوست قسم، اگر در سیمای تو بارقه‌ای از ذی العقار بدرخشد، دچار صاعقه‌ می‌شوی، صاعقه‌ای که از آن به هوش نمی‌آیی تا در صور دمیده شود، دمیدنی که از آن ناامیده شده‌ای، چنانکه کفار از اهل قبور ناامید شده‌اند.

**[ترجمه]

توضیح

قال ابن الأثیر فی النهایة فی حدیث أبی هریرة إذا سمع الشیطان الأذان ولی و له حصاص الحصاص شدة العدو و حدته و قیل هو أن یمصع بذنبه و یصر بأذنیه و یعدو و قیل هو الضراط و قال جعجع القوم إذا أناخوا بالجعجاع و هی الأرض الجعجاع أیضا الموضع الضیق الخشن و منه کتاب عبید الله بن زیاد و جعجع بحسین و أصحابه أی ضیق علیهم المکان.

و قال فی القاموس الجعجاع الأرض عامة و الحرب و مناخ سوء لا یقر فیه صاحبه و الفحل الشدید الرغاء و الجعجعة صوت الرحی و نحر الجزور و أصوات الجمال إذا اجتمعت و بروک البعیر و تبریکه و الحبس و القعود علی غیر طمأنینة و تجعجع ضرب بنفسه الأرض من وجع.

و فی النهایة السری النفیس الشریف و قیل السخی ذو المروءة و الجمع سراة بالفتح علی غیر قیاس و تضم السین.

و فی قوله علیه السلام لأغزینک کأنه علی الحذف و الإیصال و فی

بعض النسخ بالزای من أغزاه إذا حمله علی الغزو.

و فی القاموس الجحفل کجعفر الجیش الکثیر.

قوله علیه السلام فقد شاهدت یدل علی أنه کان الکتاب بعد الرجوع عن صفین عند إرادة العود إلیه و الغلواء بضم الغین و فتح اللام و قد تسکن الغلو و شرة الشباب و أوله.

و قال الجوهری أرتجت الباب أغلقته و أرتج علی القارئ علی ما لم یسم فاعله إذا لم یقدر علی القراءة کأنه أطبق علیه کما یرتج الباب و لا تقل ارتج علیه بالتشدید.

**[ترجمه]ابن اثیر در النهایه گوید: در حدیث ابو هریره آمده است: «اذا سمع الشیطان الاذان ولیّ و له حصاص» الحصاص یعنی شدت دویدن و سرعت آن. و گفته شده این است که دمش را تکان دهد و گوشش را تیز کند و بدود، و گفته شده آن باد شکم است. و جعجع القوم گوید زمانی⁭که در عجعاج اقامت کند و عجعاج زمین است و نیز مکان تنگ خشن است. و نامه عبیدالله بن زیاد از آن است: و جعجع بحسین و اصحابه یعنی مکان بر آنان تنگ شد.

و در قاموس گوید: جعجاج: در معنای عام زمین و جنگ است. اقامتگاه بدی است که صاحبانش در آن آرام نمی⁭گیرد. فعل یعنی شدید الرغاء. الجعجعه: صدای آسیاب و گلوی قربانی و صدای شتران آنگاه که جمع می⁭شوند. و نشستن شتر، نشاندن او و حبس و نشستن بدون اطمینان است. تجعجع: خود را به زمین زد از ریشه وجع است.

در النهایه آمده است: السرّی: نمیس شریف. گفته⁭شده: سخاوتمند جوانمرد و جمع آن سراة است با فتحه به بدون قیاس و سین ضمه نیز می⁭گیرد.

و این کلام او «لأغرینّک» گویی بر اساس حذف و وصل است و در بعضی نسخه⁭ها با زاء از ریشه أغزاه آمده است یعنی زمانی⁭که او را بر نبرد وادار کنی.

و در قاموس آمده است: الجحفل بر وزن جعفر: ارتش انبوه است.

این کلام او: «فقد شاهدت» بر این دلالت دارد که نامه بعد از رجعت از صفین و به هنگام قصد بازگشت به آن است و الغلواء با ضمه و فتحه لام سکون آن یعنی غلو و شره الشباب و أوّل آن .

و جوهری گوید: ارتجت الباب یعنی در را بستم. و أرتج علی القاری بدون آوردن فاعل یعنی قادر بر قرائت نبود گویی که بر او بسته شده است چنانکه در بسته می⁭شود و أرتجّ علیه با تشدید نیز کم نیست.

**[ترجمه]

«415»

⁽¹⁾کَنْزُ الْفَوَائِدِ لِلْکَرَاجُکِیِّ، نُسْخَةُ کِتَابِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْهَوَی یُضِلُّ مَنِ اتَّبَعَهُ وَ الْحِرْصَ یُتْعِبُ الطَّالِبَ الْمَحْرُومَ وَ أَحْمَدُ الْعَاقِبَتَیْنِ مَا هُدِیَ إِلَی سَبِیلٍ وَ مِنَ الْعَجَبِ الْعَجِیبِ ذَامٌّ مَادِحٌ أَوْ زَاهِدٌ رَاغِبٌ وَ مُتَوَکِّلٌ حَرِیصٌ کَلَاماً ضَرَبْتُهُ لَکَ مَثَلًا لِتَدَبَّرَ حِکْمَتَهُ بِجَمْعِ الْفَهْمِ وَ مُبَایَنَةِ الْهَوَی وَ مُنَاصَحَةِ النَّفْسِ فَلَعَمْرِی یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ لَوْ لَا الرَّحِمُ الَّتِی عَطَفَتْنِی عَلَیْکَ وَ السَّابِقَةُ الَّتِی سَلَفَتْ لَکَ لَقَدْ کَانَ اخْتَطَفَکَ بَعْضُ عُقْبَانِ أَهْلِ الشَّامِ فَصَعِدَ بِکَ فِی الْهَوَاءِ ثُمَّ قَذَفَکَ عَلَی دَکَادِکِ شَوَامِخِ الْأَبْصَارِ فَأُلْفِیتَ کَسَحِیقِ الْفِهْرِ عَلَی مِسَنِّ الصَّلَابَةِ لَا یَجِدُ الذَّرُّ فِیکَ مُرْتَقًی وَ لَقَدْ عَزَمْتُ عَزْمَةَ مَنْ لَا تَعْطِفُهُ رِقَّةٌ إِنْ لَا تَذَرْ وَ لَا تُبَایِنْ مَا قَرَّبْتَ بِهِ أَمَلَکَ وَ طَالَ لَهُ طَلَبُکَ لَأُورِدَنَّکَ مَوْرِداً تَسْتَمِرُّ مَدَاقُّهُ إِنْ فَسُحَ لَکَ فِی الْحَیَاةِ بَلْ نَظُنُّکَ قَبْلَ ذَلِکَ مِنَ الْهَالِکِینَ وَ بِئْسَ الرَّأْیُ رَأْیٌ یُورِدُ أَهْلَهُ الْمَهَالِکَ وَ یُمَنِّیهِمُ الْعَطَبَ إِلَی حِینَ لَاتَ مَنَاصٍ وَ قَدْ قُذِفَ بِالْحَقِّ عَلَی الْبَاطِلِ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ

1) 415- رواه- و ما بعده- العلامة الکراجکیّ رحمه اللّه فی الفصل الثالث من الرسالة من الثالثة کتاب کنز الفوائد: ج 2 ص 201 ط 1. و رویناه عنه فی المختار: 157 من باب الکتب من نهج السعادة: ج 5 ص 290.

کارِهُونَ وَ لِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ وَ الْمِنَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ السَّلَامُ جَوَابُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَ سَلَامُهُ عَلَیْهِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِی کِتَابُکَ بِتَنْوِیقِ الْمَقَالِ وَ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ وَ انْتِحَالِ الْأَعْمَالِ تَصِفُ الْحِکْمَةَ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهَا وَ تَذْکُرُ التَّقْوَی وَ أَنْتَ عَلَی ضِدِّهَا قَدِ اتَّبَعْتَ هَوَاکَ فَحَادَ بِکَ عَنِ الْمَحَجَّةِ وَ لَحِجَ بِکَ عَنْ سَوَاءِ السَّبِیلِ فَأَنْتَ تَسْحَبُ أَذْیَالَ لَذَّاتِ الْفِتَنِ وَ تَخْبِطُ فِی زَهْرَةِ الدُّنْیَا کَأَنَّکَ لَسْتَ تُوقِنُ بِأَوْبَةِ الْبَعْثِ وَ لَا بِرَجْعَةِ الْمُنْقَلَبِ قَدْ عَقَدْتَ التَّاجَ وَ لَبِسْتَ الْخَزَّ وَ افْتَرَشْتَ الدِّیبَاجَ سُنَّةً هِرَقْلِیَّةً وَ مُلْکاً فَارِسِیّاً ثُمَّ لَمْ یَقْنَعْکَ ذَلِکَ حَتَّی یَبْلُغُنِی أَنَّکَ تَعْقِدُ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِکَ لِغَیْرِکَ فَیَمْلِکُ دُونَکَ وَ تُحَاسِبُ دُونَهُ وَ لَعَمْرِی لَئِنْ فَعَلْتَ ذَلِکَ فَمَا وَرِثَتِ الضَّلَالَةُ عَنْ کَلَالَةٍ وَ إِنَّکَ لَابْنُ مَنْ کَانَ یَبْغِی عَلَی أَهْلِ الدِّینِ وَ یَحْسُدُ الْمُسْلِمِینَ وَ ذَکَرْتَ رَحِماً عَطَفَتْکَ عَلَیَّ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ الْأَعَزِّ الْأَجَلِّ أَنْ لَوْ نَازَعَکَ هَذَا الْأَمْرَ فِی حَیَاتِکَ مَنْ أَنْتَ تَمْهَدُهُ لَهُ بَعْدَ وَفَاتِکَ لَقَطَعْتَ حَبْلَهُ وَ لَبَتَتَّ أَسْبَابَهُ وَ أَمَّا تَهْدِیدُکَ لِی بِالْمَشَارِبِ الْوَبِیئَةِ وَ الْمَوَارِدِ الْمُهْلِکَةِ فَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَبْرِزْ إِلَیَّ صَفْحَتَکَ کَلَّا وَ رَبِّ الْبَیْتِ مَا أَنْتَ أَبِی عُذْرٍ عِنْدَ الْقِتَالِ وَ لَا عِنْدَ مُنَافَحَةِ الْأَبْطَالِ وَ کَأَنِّی بِکَ لَوْ شَهِدْتَ الْحَرْبَ وَ قَدْ قَامَتْ عَلَی سَاقٍ وَ کَشَرَتْ عَنْ مَنْظَرٍ کَرِیهٍ وَ الْأَرْوَاحُ تُخْتَطَفُ اخْتِطَافَ الْبَازِیِّ زَغَبَ الْقَطَا لَصِرْتَ کَالْمُولَهَةِ الْحَیْرَانَةِ تَضْرِبُهَا الْعَبْرَةُ بِالصَّدَمَةِ لَا تَعْرِفُ أَعْلَی الْوَادِی عَنْ أَسْفَلِهِ فَدَعْ عَنْکَ مَا لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ فَإِنَّ وَقْعَ الْحُسَامِ غَیْرُ تَشْقِیقِ الْکَلَامِ فَکَمْ عَسْکَرٍ قَدْ شَهِدْتُهُ وَ قَرْنٍ نَازَلْتُهُ وَ رَأَیْتُ اصْطِکَاکَ قُرَیْشٍ بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا أَنْتَ وَ أَبُوکَ وَ مَنْ هُوَ أَعْلَی مِنْکُمَا لِی تَبَعٌ وَ أَنْتَ الْیَوْمَ تُهَدِّدُنِی

فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ أَنْ لَوْ تُبْدِی الْأَیَّامُ عَنْ صَفْحَتِکَ لَنَشَبَ فِیکَ مِخْلَبُ لَیْثٍ هَصُورٍ لَا یَفُوتُهُ فَرِیسَتُهُ بِالْمُرَاوَغَةِ کَیْفَ وَ أَنَّی لَکَ بِذَلِکَ وَ أَنْتَ قَعِیدَةُ بِنْتِ الْبِکْرِ الْمُخَدَّرَةِ یَفْزَعُهَا صَوْتُ الرَّعْدِ وَ أَنَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الَّذِی لَا أُهَدَّدُ بِالْقِتَالِ وَ لَا أُخَوَّفُ بِالنَّزَالِ فَإِنْ شِئْتَ یَا مُعَاوِیَةُ فَابْرُزْ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا وَصَلَ هَذَا الْجَوَابُ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ جَمَعَ جَمَاعَةً مِنْ أَصْحَابِهِ وَ فِیهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو قَدْ أَنْصَفَکَ الرَّجُلُ کَمْ رَجُلٍ أَحْسَنَ فِی اللَّهِ قَدْ قُتِلَ بَیْنَکُمَا ابْرُزْ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَخْطَأَتْ اسْتُکَ الْحُفْرَةَ أَنَا أَبْرُزُ إِلَیْهِ مَعَ عِلْمِی أَنَّهُ مَا بَرَزَ إِلَیْهِ أَحَدٌ إِلَّا وَ قَتَلَهُ لَا وَ اللَّهِ وَ لَکِنِّی سَأُبْرِزُکَ إِلَیْهِ.

**[ترجمه]کنز الفوائد کراجکی - . آن و مابعد آن را علامه کراجکی در فصل سوم از رساله از رساله سوم کتاب کنز الفوائد: ج2 ص 201 چاپ اول روایت کرده است.

آن را از او مختار: 157 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج5 ص 290 روایت کردیم. - :

نسخه نامه معاویه بن ابوسفیان به امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام: اما بعد هوا و هوس، پیروش را گمراه و حرص، طالب محرومش را خسته می⁭کند و ستوده⁭ترین عاقبت⁭ها چیزی است که به سوی راه هدایت کند و از شگفتی بسیار است خدمت کننده ستایشگر یا زاهد راغب و توکل⁭کننده حریص، کلامی را برایت مثال زدم تا با جمع فهم، مخالفت با هوا و خلوص نفس در حکمتش تأمل کنی به جانم سوگند ای پسر ابوطالب اگر نبود خویشاوندی⁭ای که مرا بر تو مهربان کرده است و اگر نبود سابقه⁭ای که از تو گذشته است قطعاً یکی از عقاب⁭های اهالی شام تو را ربوده بود و تو را در هوا بالا برده و بر تپه⁭های بلند پرتاب کرده بود پس تو را بسان له⁭شده زیر سنگ بر سنگ چاقو تیزکن می⁭دیدم که هیچ ذره به⁭هم پیوسته⁭⁭ای در تو نیست و بسان کسی که هیچ شفقتی او را بر سر رحم نمیآورد تصمیم گرفتم اگر آنچه که امیدت به آن را نزدیک کردهای و تقاضایت بر آن به درازا کشید را رها نکنی و کنار ننهی تو را در آبشخوری وارد میکنم که اگر مجال زندگی بیابی آن را به استمرار طعم آن را میچشی، بلکه پیش از آن تو را از هلاکشدگان میپنداشتیم. و بدترین اندیشه اندیشهای است که صاحبش را در مهلکهها وارد میکند و هلاکت را برایش آرزو میکند تا زمانی که هیچ گریزی نیست، با حق باطل دور شد و امر خدا آشکار شد درحالیکه آنها اکراه داشتند و حجت رسا و لطف آشکار از آن خداست. با درود.

پاسخ امیرمؤمنان علیه السّلام: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه بن ابوسفیان .

اما بعد نامه⁭ات همراه آراستن کلام، آوردن مثال، و انتحال اعمال به من رسید، حکمت را توصیف می⁭کنی درحالی⁭که از اهل آن نیستی و تقوا را ذکر می⁭کنی درحالی⁭که بر ضد آن هستی، از هوایت پیروی کردی پس تو را از مقصد منحرف کرد و از راه راست دور کرد، پس تو دامن لذت⁭های فتنه⁭ها را می⁭کشی و در درخشش دنیا نابخردانه پیش می⁭روی گویی که به بازگشت بعث و رجعت به بازگشتگاه یقین نداری تاج بسته⁭ای و خز بر تن کرده⁭ای و بسان سنت هرقلی ـ پادشاهان روم ـ و فرمانروایان پارس دیباج فرش کرده⁭ای سپس آن تو را قانع نکرد تا اینکه به من رسید که تو امر را بعد از خود برای دیگری منعقد کردی پس فرمانروایی را او میکند و حسابش را تو پس میدهی! و به جانم سوگند. اگر چنین کنی ضلالت را از پیشینیان ارث بردهای و تو پسر کسی هستی که بر اهل دین ستم می⁭کند و بر مسلمانان حسد می⁭ورزد.

و خویشاوندی را ذکر کردی که تو را بر من مهربان کرده است، به خداوند اعز اجل قسم می⁭خورم که تو اگر در زندگی⁭ات بر سر این امر با کسی⁭که بعد از وفاتت برای او مهیا می⁭کنی نزاع کنی قطعاً ریسمان آن را قطع کرده و اسباب آن را بریده⁭ای.

اما در خصوص تهدید من به آبشخورهای مسموم و هلاکتبار، من بنده خدا علی بن ابی طالب تو را به نبرد می⁭خوانم به پروردگار کعبه قسم هرگز به⁭هنگام نبرد و به⁭هنگام مبارزه با قهرمانان، صاحب عذر نیستی. گویی من تو را در میبینم که زمانی که جنگ فرا برسد و برپا شود و چهره کریه خود را نمایان سازد و ارواح بسان ربودن باز، ربوده شوند و مرغ سنگخواره کرک بریزد مانند شتر مشتاق حیرانی که تضربها العبرة بالصدمه بالای وادی را از پایین آن تشخیص نمیدهد. آنچه که اهل آن نیستی را از رها کن که ضربه شمشیر غیر از شکاف سخن است چه لشکرهایی که در آن شرکت کردم و چه بسیار همآوردی که بر او فرود آمدم، من برخورد قریش در حضور رسول الله را شاهد بودم، آنگاه که تو، پدرت و کسی که فراتر از شما است پیرو من هستند و تو امروز مرا تهدید میکنی. به خدا اگر روزگار چهره تو را آشکار کند قطعا چنگال شیری درنده در تو فرو میرود که با نیرنگ شکارش را ازدست نمیدهد کیف و أنی لک بذلک و أنت قعیدة بنت البکر المخدّره که صدای رعدی آن را به وحشت میاندازد و من علی بن ابی طالب هستم که با جنگ تهدید نمیشوم و از همآوردی نمیترسم پس اگر خواستی ای معاویه به مبارزه بیا والسلام.

پس زمانی⁭که این جواب به معاویه بن ابی سفیان رسید جمعی از یارانش از جمله عمرو بن عاص را جمع کرد و آن بر آنان خواند پس عمرو به او گفت: این مرد با تو انصاف کرده است چه بسیار مردانی که در راه خدا نیکی کردهاند بین شما دو تن کشته شدهاند با او نبرد کن. پس به او گفت: ابو عبدالله اشتباه کردی قبر شایسته توست من با او هماورد شوم با وجودی که می⁭دانم کسی با او هماورد نشد مگر اینکه کشته شد به خدا سوگند نه اما من تو را با او هماورد می⁭کنم.

**[ترجمه]

«416»

و أیضا تقدم عن المصنّف روایة الکتابین عن مصادر أخر فی أواسط هذا الباب ص 546 ط الکمبانیّ.

و للکتابین مصادر أخر کثیرة یجد الباحث کثیرا منها فی ذیل المختار: 101 من باب کتب أمیر المؤمنین من نهج السعادة: ج 4 ص 272 ط 2.

نُسْخَةُ کِتَابٍ آخَرَ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَوْ عَلِمْنَا أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِکَ مَا بَلَغَتْ لَمْ یَجُنَّهَا بَعْضُنَا عَلَی بَعْضٍ وَ إِنْ کُنَّا قَدْ غُلِبْنَا عَلَی عُقُولِنَا فَقَدْ بَقِیَ لَنَا مِنْهَا مَا نَرُمُّ بِهِ مَا مَضَی وَ نُصْلِحُ مَا بَقِیَ وَ قَدْ کُنْتُ سَأَلْتُکَ الشَّامَ عَلَی أَنْ لَا تَلْزَمَنِی لَکَ طَاعَةٌ فَأَبَیْتَ ذَلِکَ عَلَیَّ وَ أَنَا أَدْعُوکَ الْیَوْمَ إِلَی مَا دَعَوْتُکَ إِلَیْهِ أَمْسِ فَإِنَّکَ لَا تَرْجُو مِنَ الْبَقَاءِ إِلَّا مَا أَرْجُو وَ لَا تَخَافُ مِنَ الْفَنَاءِ إِلَّا مَا أَخَافُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ رَقَّتِ الْأَجْنَادُ وَ ذَهَبَتِ الرِّجَالُ وَ نَحْنُ جَمِیعاً بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ لَیْسَ لِبَعْضِنَا فَضْلٌ عَلَی بَعْضٍ یُسْتَذَلُّ بِهِ عَزِیزٌ وَ لَا یُسْتَرَقُّ بِهِ حُرٌّ جَوَابُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ

1) 416- الکتابان رواهما العلامة الکراجکیّ رفع اللّه مقامه فی الفصل الثالث من الرسالة الثالثة من کتاب کنز الفوائد: ج 2 ص 201 ط 1. و قد تقدم عن المصنّف نقل الکتابین عن مصدر آخر فی أواخر الباب: 12 من هذا الکتاب ص 520 ط 1.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ جَاءَ فِی کِتَابِکَ تَذْکُرُ أَنَّکَ لَوْ عَلِمْتَ أَنَّ الْحَرْبَ تَبْلُغُ بِنَا وَ بِکَ مَا بَلَغَتْ لَمْ یَجُنَّهَا بَعْضُنَا عَلَی بَعْضٍ وَ إِنَّا وَ إِیَّاکَ نَلْتَمِسُ غَایَةً مِنْهَا لَمْ نَبْلُغْهَا بَعْدُ وَ أَمَّا طَلَبُکَ إِلَیَّ الشَّامَ فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ لِأُعْطِیَکَ الْیَوْمَ مَا مَنَعْتُکَ أَمْسِ وَ أَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِی الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ فَلَسْتَ بِأَمْضَی عَلَی الشَّکِّ مِنِّی عَلَی الْیَقِینِ وَ لَا أَهْلُ الشَّامِ عَلَی الدُّنْیَا بِأَحْرَصَ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ فَکَذَلِکَ نَحْنُ وَ لَکِنْ لَیْسَ أُمَیَّةُ کَهَاشِمٍ وَ لَا حَرْبٌ کَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ لَا أَبُو سُفْیَانَ کَأَبِی طَالِبٍ وَ لَا الطَّلِیقُ کَالْمُهَاجِرِ وَ لَا الْمُبْطِلُ کَالْمُحِقِّ وَ فِی أَیْدِینَا فَضْلُ النُّبُوَّةِ الَّتِی قَتَلْنَا بِهَا الْعَزِیزَ وَ بِعْنَا بِهَا الْحُرَّ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نسخه - . این دو نامه را علامه کراجکی در فصل سوم از رساله سوم از کتاب کنز الفوائد: ج2، ص 206 چاپ اول روایت کرده است.

و این دو کتاب را مصنف از منبع دیگری در اواخر باب 12 از این کتاب ص 520 چاپ اول بیان شد.

و روایت این دو کتاب از مصنف از منابع دیگری در اواسط این باب ص 546 چاپ کمپانی بیان شد.

و این دو نامه منابع بسیار دیگری دارد که بسیباری از آنها را یافت از جمله ذیل مختار 101 از بخش نامههای امیرمؤمنان از نهج السعادة: ج4 ص 272 چاپ دوم. -

نامه دیگری از معاویه بن ابوسفیان به امیر مؤمنان علیه السلام: اما بعد اگر می⁭دانستیم که جنگ بر ما و تو به جایی که رسیده است می⁭رسد یکی از ما بر دیگری جنایت نمیکرد و ما گرچه بر عقل خود چیرگی یافته⁭ایم، اینک از آن چیزی مانده است که به وسیله آن بر گذشته پشیمان می⁭شویم و آنچه که مانده است را اصلاح می⁭کنیم و از تو شام را درخواست کرده بودم تا طاعت و بیعت بر من لازم نیاید اما آن را بر من منع کردی و من امروز تو را به آنچه که دیروز دعوتت کردم دعوت می⁭کنم که به همان قدر که من امید دارم به زنده ماندن امیدواری، و به همان میزانی از مرگ می⁭ترسم که تو می⁭ترسی و به خدا سوگند که جنگ سپاهیان را خسته، مردان را نابود کرده است و ما همگی فرزندان عبد مناف هستیم و یکی از ما بر دیگری برتری ندارد جز برتری⁭ای که عزیز به⁭وسیله آن ذلیل نمی⁭شود و آزاده به⁭وسیله آن به بردگی گرفته نمی⁭شود. والسلام.

پاسخ امیر مؤمنان: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه بن ابو سفیان.

درخواست شام از من، من چیزی که دیروز از تو منع کردم را امروز به تو نمیبخشم. امّا اینکه ادّعای تساوی در ترس و امید را کرده‏ای، بدان، که رشد تو در شک به درجه کمال من در یقین نرسیده است، و اهل شام بر دنیا حریص‏تر از اهل عراق به آخرت نیستند.و اینکه ادّعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم ما چنین هستیم امّا امیّه مانند هاشم، و حرب همانند عبد المطلّب، و ابو سفیان مانند ابو طالب نیست، هرگز اسیر آزاد شده چون مهاجر نیست و باطل مانند سزاوار نیست و در دست ما فضل نبوت است که با ان شکستناپذیر را کشتیم و آزاد را فروختیم.با درود.

**[ترجمه]

توضیح

الدکادک جمع الدکداک و هو من الرمل ما التبد منه بالأرض و لم یرتفع و الأبصار کأنه جمع البصر بالضم و هو الجانب و حرف کل شی‌ء.

قوله کسحیق الفهر أی کالشی‌ء الذی سحقه الفهر.

و فی القاموس الفهر بالکسر الحجر قد رما یدق به الجوز أو ما یملأ الکف و قال الصلایة مدق الطیب انتهی.

و لعل المراد بمسنها وسطها کمسان الطریق و المسن بالکسر حجر یحد علیه السکین.

و فی القاموس المنوق کمعظم المذلل من الجمال و من النخل الملقح و النواق رائض الأمور و مصلحها و النوقة الحذاقة فی کل شی‌ء و تنوق فی مطعمه و ملبسه تجود و بالغ و قال لحج السیف کفرح نشب فی الغمد و مکان لحج ککتف ضیق و الملحج الملجأ و لحجه کمنعه ضربه و إلیه لجأ.

فما ورثت الضلالة أی لم تأخذ هذه الضلالة من بعید فی النسب بل أخذت من أبیک.

قال الجوهری الکلالة الذی لا ولد له و والد و العرب تقول لم یرثه

کلالة أی لم یرثه عن عرض بل عن قرب و استحقاق قال الفرزدق:

ورثتم قناة الملک غیر کلالة***عن ابنی مناف عبد شمس و هاشم

و الوبیئة فعیلة من الوباء و هو الطاعون أو المرض العام یقال أرض وبیئة أی کثیرة الوباء و قد یخفف فیشدد ما أنت بأبی عذر أی لابتدائی بالقتال یقال فلان أبو عذرها إذا کان هو الذی افترعها و افتضها و قولهم ما أنت بذی عذر هذا الکلام أی لست بأول من افتضه.

و لا یبعد أن یکون بالغین المعجمة و الدال المهملة قال الجوهری رجل ثبت الغدر أی ثابت فی قتال و کلام و المنافحة المدافعة و المضاربة و قرب کل من القرنین إلی الآخر بحیث یصل إلیه نفحه أی ریحه و نفسه.

و قال الجوهری کشر البعیر عن نابه أی کشف عنه و الکشر التبسم و قال الزغب الشعیرات الصفر علی ریش الفرخ و الفراخ زغب و قال یقال شقق الکلام إذا أخرجه أحسن مخرج و الهصر بالکسر و الهصور الأسد و راغ الرجل و الثعلب روغا و روغانا مال و حاد عن الشی‌ء و قعیدة الرجل امرأته و الخدر ستر یمد للجاریة فی ناحیة البیت و بالفتح إلزام البنت الخدر کالإخدار و التخدیر و هی مخدورة و مخدرة و مخدرة.

**[ترجمه]الوکادک جمع دکداک است یعنی شنی که به زمین فشرده است و ارتفاع ندارد.

الابصار گویی جمع بصر با ضمه است و آن جانب و لبه هر چیز است.

این سخن امام علیه السّلام: «کسحیق الفهر» یعنی مانند چیزی که سنگ آن را خرد کرده است.

و در قاموس الفهر با کسره: سنگ در اندازه⁭ای که گردو با آن شکسته می⁭شود یا اندازه⁭ای که کف است را پر می⁭کند. و گوید السلایه: هاون چاشنی

و شاید منظور از مسنّها وسط آن باشد مانند مسان الطریق، و المسنّ با کسره سنگی است که چاقو بر آن تیز می⁭شود.

و در قاموس: المنوّق بر وزن معظم، در مورد شتر رام و در مورد نخل بارور است. و النواق: تربیت⁭کننده و اصلاح⁭کننده امور است. و النوقه مهارت در هر چیزی است، تنوّق فی مطعمه و طبسه: یعنی تجوّد و مبالغه کرد. و گوید لحج السیف بر وزن فرح یعنی در غلاف داخل شد، و مکان لحج بر وزن کتف یعنی مکان تنگ و الملجح یعنی پناهگاه، لحج بر وزن صنعه یعنی او را زد و به⁭سوی او پناه برد.

فما ورثت الضلالة، یعنی این ضلالت را از نسب دور نگرفتی بلکه از پدرت گرفتی.

جوهری گوید: کلاله کسی است که فرزند دارد نه پدر، و عرب می⁭گوید: لم یرثه کلاله یعنی آن را از عرض به⁭ارث نبرد بلکه از روی قرابت و استحقاق به⁭ارث برد. فرزدق گوید:

ورثتم قناه الملک غیر کلاله عن ابنی مناف عبد شمش و هاشم

نیزه پادشاه را نه از دور بلکه از پسران مناف عبد شمس و هاشم به⁭ارث گرفته⁭اید.

الوبیئه بر وزن فعلیه از ریشه وباء است که به معنی طاعون یا بیماری همه⁭گیر است. گفته می⁭شود أرض و بیئه یعنی سرزمین و بازده، و با تخفیف و تشدید است. «ما أنت بأبی عذر» یعنی برای آغاز کردن جنگ توسط من. گفته می⁭شود: فلان ابو عذرها زمانی⁭که او کسی باشد که از او ازاله بکارت کرده باشد. و این کلام آنان: ما أنت بذی عذر هذا الکلام یعنی تو اولین کسی نیستی که این کلام را آغاز کرده⁭ای.

و بعید نیست که با غین و دال باشد جوهری گوید: رجل ثبت الغدر یعنی در جنگ و کلام ثابت است، و منافحه، دفاع و ضربت زدن متقابل و نزدیکی هر یک از دو رقیب به دیگری است به گونه⁭ای که رایحه و نفس او به دیگری می⁭رسد.

جوهری گوید: کشر البعیر عن نابه یعنی آن را نمایان کرد. و الکشر یعنی تبسم، و گوید: الزغب موهای زرد بر پر جوجه الفراخ زغب. و گوید: شقّق الکلام گفته می⁭شود زمانی⁭که آن را در بهترین حالت ادا نماید و الهصر با کسره و هصور: شیر است و راغ الرجل و الثعلب روغاً و روغاناً: یعنی از چیزی منحرف شد. و قعیده الرجل یعنی زن او، و الخدر پرده⁭ای است که در گوشه⁭ای از خانه برای کنیز کشیده می⁭شود، و با فتحه ملزوم کردن دختر به خدر است مانند اخدار و تخدیر و او مخدوره، مخدّره و مخدره است.

**[ترجمه]

«417»

⁽¹⁾کَنْزُ الْفَوَائِدِ، کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام افْتِخَاراً فَقَالَ علیه السلام أَ عَلَیَّ یَفْتَخِرُ ابْنُ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ ثُمَّ قَالَ لِعُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ اکْتُبْ: مُحَمَّدٌ النَّبِیُّ أَخِی وَ صِنْوِی***وَ حَمْزَةُ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ عَمِّی

وَ جَعْفَرٌ الَّذِی یُضْحِی وَ یُمْسِی***یَطِیرُ مَعَ الْمَلَائِکَةِ ابْنُ أُمِّی

وَ بِنْتُ مُحَمَّدٍ سَکَنِی وَ عِرْسِی***مُسَاطٌ لَحْمُهَا ⁽²⁾بِدَمِی وَ لَحْمِی

1) 417- رواه العلامة الکراجکیّ رحمه اللّه فی الفصل: 3 من الرسالة 3 من کتاب کنز الفوائد: ج 1 ص 123، و فی ج 2 ص 233.

2) 2 و کتب فی هامش ط الکمبانیّ من البحار أن فی نسخة من کنز الفوائد: «مسوط لحمها بدمی و لحمی».

وَ سِبْطَا أَحْمَدَ ابْنَایَ مِنْهَا***فَأَیُّکُمْ لَهُ سَهْمٌ کَسَهْمِی

سَبَقْتُکُمْ إِلَی الْإِسْلَامِ طُرّاً***غُلَاماً مَا بَلَغْتُ أَوَانَ حُلْمِی

وَ أَوْجَبَ لِی الْوَلَاءَ مَعاً عَلَیْکُمْ***خَلِیلِی یَوْمَ دَوْحِ غَدِیرِ خُمِّی

أَقُولُ ذَکَرَهَا فِی الدِّیوَانِ مَعَ زِیَادَةٍ وَ تَغْیِیرٍ هَکَذَا:

وَ أَوْجَبَ لِی وَلَایَتَهُ عَلَیْکُمْ***رَسُولُ اللَّهِ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ

وَ أَوْصَانِی النَّبِیُّ عَلَی اخْتِیَارٍ*** لِأُمَّتِهِ رِضًی مِنْکُمْ بِحُکْمِی

أَلَا مَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ بِهَذَا***وَ إِلَّا فَلْیَمُتْ کَمَداً بِغَمٍّ

أَنَا الْبَطَلُ الَّذِی لَمْ تُنْکِرُوهُ*** لِیَوْمِ کَرِیهَةٍ وَ لِیَوْمِ سِلْمِی

**[ترجمه]کنز الفوائد - . علامه کراجکی آن را در فصل 3 از رساله 3 از کتاب کنز الفوائد: ج1، ص123 و در ج2

ص:233 روایت کرده است. - :

معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام با افتخار نوشت، پس علی علیه السّلام فرمود: آیا پسر جگرخوار بر من فخر می⁭فروشد؟ سپس به عبیدالله بن ابی رافع گفت: بنویس:

ـ محمد نبی برادر و همزاد من است، و حمزه سیدالشهدا عموی من است.

ـ و جعفر که در ظهر و شب هنگام با ملائکه پرواز می⁭کند پسر مادر من است.

ـ و دختر محمد آرامش و همسر من است، گوشتش با گوشت و خونم آمیخته است.

ـ و دو نوه احمد پسران من از او هستند، پس کدام⁭یک از شما سهمی مانند سهم من دارد.

ـ و در اسلام بر شما پیشی گرفته آنگاه که جوانی نوخاسته بوده⁭ام که به ابتدای بلوغ نرسیده بودم.

ـ و خلیل من، در روز بیشهزار غدیر خم ولایتم را بر همه شما واجب کرد.

می⁭گویم آن را با اندکی زیادت و تغییر در دیواانش چنین ذکر کرده⁭است:

ـ رسول⁭الله ولایتش را در روز غدیر خم برای من بر شما واجب کرد.

ـ آن حضرت با انتخاب من برای مسلمانان و تصویب شما، مرا به جانشینی خود برگزید.

ـ به هوش باش هر که خواست به این ایمان آورد و در غیر این⁭صورت از غصه بمیرد.

من قهرمانی هستم که شجاعتم را در روز گرفتاری و روز صلح نمیتوانید منکر شوید .

**[ترجمه]

بیان

السکن بالتحریک کل ما سکنت إلیه و العرس بالکسر امرأة الرجل و السوط خلط الشی‌ء بعضه ببعض و سوطه أی خلطه و الدوح جمع الدوحة و هی الشجرة العظیمة و الکمد بالتحریک الحزن المکتوم.

**[ترجمه]سکن با حرکت هر چیزی است که به آن اعتماد می⁭کنی و عرس با کسره: همسر مرد است.

و السوط: آمیختن چیزی با چیز دیگر است و سوّطه یعنی آن را آمیخت. و الدوح جمع دوحه است یعنی درخت بزرگ، الکمد با حرکت یعنی غم پنهان.

**[ترجمه]

«418»

و قد رویناها أیضا عن مصادر کثیرة فی المختار: 66 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج السعادة: ج 4 ص 163، ط 1.

ج، الإحتجاج رَوَی أَبُو عُبَیْدَةَ قَالَ: کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّ لِی فَضَائِلَ کَثِیرَةً کَانَ أَبِی سَیِّداً فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ صِرْتُ مَلِکاً فِی الْإِسْلَامِ وَ أَنَا صِهْرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَالُ الْمُؤْمِنِینَ وَ کَاتِبُ الْوَحْیِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَ بِالْفَضَائِلِ یَبْغِی عَلَیَّ ابْنُ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ اکْتُبْ إِلَیْهِ یَا غُلَامُ

مُحَمَّدٌ النَّبِیُّ أَخِی وَ صِهْرِی

وَ سَاقَ الْأَبْیَاتَ إِلَی قَوْلِهِ:

سَبَقْتُکُمْ إِلَی الْإِسْلَامِ طُرّاً***مُقِرّاً بِالنَّبِیِّ فِی بَطْنِ أُمِّی

وَ صَلَّیْتُ الصَّلَاةَ وَ کُنْتُ طِفْلًا***صَغِیراً مَا بَلَغْتُ أَوَانَ حُلْمِی

1) 418- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی أواخر عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی معاویة فی جواب کتبه إلیه» من کتاب الاحتجاج: ج 1 ص 265. و للأبیات مصادر کثیرة یقف الباحث علی عدة منها فی کتاب الغدیر: ج 2 ص 25 ط 2.

وَ سَاقَ الْأَبْیَاتَ إِلَی قَوْلِهِ:

فَوَیْلٌ ثُمَّ وَیْلٌ ثُمَّ وَیْلٌ*** لِمَنْ یَلْقَی الْإِلَهَ غَداً بِظُلْمِی

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ اخْفُوا هَذَا الْکِتَابَ لَا یَقْرَؤُهُ أَهْلُ الشَّامِ فَیَمِیلُوا إِلَی ابْنِ أَبِی طَالِبٍ.

**[ترجمه]احتجاج - . طبرسی آن را در آخر عنوان (احتجاج امام علیه السلام بر معاویه در جوابی که برای او نوشت) از کتاب احتجاج: ج1، ص265 روایت کرده است. این ابیات منابعی بسیاری دارد که محقق بر تعدادی از آنها دست یافته است از جمله در کتاب الغدیر: ج 2، ص25 چاپ دوم. آن را در منابع بسیاری در مختار 66 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج السعاده: ج4، ص163، چاپ اول روایت کردیم. - :

ابو عبیده روایت کرد: معاویه برای علی امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: برای من فضیلت⁭های بسیار است، پدرم در جاهلیت سروری بوده است و من در اسلام فرمانروا شدم و من خویشاوند سببی رسول⁭الله و دائی مؤمنان و کاتب وحی هستم پس امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: آیا پسر جگرخوار با فضیلت⁭ها بر من ستم می⁭کند؟ ای غلام بنویس: «محمد نبی برادر و خویشاوند سببی من است» و ابیات را تا این سخنش ادامه داد:

سبقتکم إلی الإسلام طرّاً مقرّاً بالنبیّ فی بطن إمّی

وصلّیت الصلاة و کنتُ طفلاً صغیراً ما بلغتُ أوانَ حلمی

در نوجوانی در اسلام بر شما پیشی گرفتم درحالی⁭که در شکم مادرم به نبی اقرار کردم.

و در حالی⁭که کودکی صغیر بودم که به ابتدای بلوغ نرسیده بودم نماز خواندم.

و ابیات را ادامه داد:

فویلٌ ثمّ ویلٌ ثمّ ویلٌ لمن یلقی الإلهَ غداً بظلمی

وای، وای، وای بر کسی⁭که فردا خدا را با ظلم بر من دیدار می⁭کند.

پس معاویه گفت: این نامه را پنهان کنید تا اهل شام آن را نخوانند که به⁭⁭سوی ابن ابی طالب می⁭گرایند .

**[ترجمه]

«419»

⁽¹⁾کِتَابُ صِفِّینَ لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ، قَالَ: کَتَبَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ: أَصْبَحْتَ مِنِّی یَا ابْنَ حَرْبٍ جَاهِلًا***إِنْ لَمْ نُرَامِ مِنْکُمُ الْکَوَاهِلَا

بِالْحَقِّ وَ الْحَقُّ یُزِیلُ الْبَاطِلَا***هَذَا لَکَ الْعَامَ وَ عَاماً قَابِلًا

**[ترجمه]کتاب صفین - . نصر آن را در اوائل جلد سوم از کتاب صفین ص 137، چاپ دوم مصر. -

تألیف نصر بن مزاحم گوید: علی علیه السّلام برای معاویه نوشت:

أصبحت منّی یا ابن حرب جاهلاً أن نرام منکم الکواهلا

بالحقّ و الحقّ یزیل الباطلا هذا لک العام و عاماً قابلاً

ای پسر جنگ نسبت به من نادان هستی و پنداشتی که ما در برابر شما از پشتیبانی از حق شانه خالی کردیم.

سوگند بحق که حقّ باطل را برطرف می‏سازد، آنچه گفتم برای مبارزه امسال تو آماده است، کاری به سال آینده نداشته باش‏.

**[ترجمه]

«420»

⁽²⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ، قَالَ رُوِیَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَتَبَ إِلَی مُعَاوِیَةَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَامِ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ اخْتَارَ خِیَرَةً مِنْ خَلْقِهِ وَ اصْطَفَی صَفْوَةً مِنْ عِبَادِهِ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ ⁽³⁾فَأَمَرَ الْأَمْرَ وَ شَرَعَ الدِّینَ وَ قَسَمَ الْقَسْمَ عَلَی ذَلِکَ وَ هُوَ فَاعِلُهُ وَ جَاعِلُهُ وَ هُوَ الْخَالِقُ وَ هُوَ الْمُصْطَفِی وَ هُوَ الْمُشَرِّعُ وَ هُوَ الْقَاسِمُ وَ هُوَ الْفَاعِلُ لِمَا یَشَاءَ لَهُ الْخَلْقُ وَ لَهُ الْأَمْرُ وَ لَهُ الْخِیَرَةُ وَ الْمَشِیئَةُ وَ الْإِرَادَةُ وَ الْقُدْرَةُ وَ الْمُلْکُ وَ السُّلْطَانُ أَرْسَلَ رَسُولَهُ خِیَرَتَهُ وَ صَفْوَتَهُ بِالْهُدَی وَ دِینِ الْحَقِّ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ کِتَابَهُ فِیهِ تِبْیَانُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ مِنْ شَرَائِعِ دِینِهِ فَبَیَّنَهُ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ وَ فِیهِ فَرَضَ الْفَرَائِضَ وَ قَسَّمَ فِیهِ سِهَاماً أَحَلَّ بَعْضَهَا لِبَعْضٍ وَ حَرَّمَ بَعْضَهَا لِبَعْضٍ بَیِّنْهَا یَا مُعَاوِیَةُ إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ الْحُجَّةَ وَ ضَرَبَ أَمْثَالًا لَا یَعْلَمُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ فَأَنَا سَائِلُکَ عَنْهَا أَوْ بَعْضِهَا إِنْ کُنْتَ تَعْلَمُ وَ اتَّخَذَ الْحُجَّةَ بِأَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ عَلَی الْعَالَمِینَ فَمَا هِیَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ لِمَنْ هِیَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُنَّ حُجَّةٌ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ عَلَی مَنْ

1) 419- رواه نصر فی أوائل الجزء الثالث من کتاب صفّین ص 137، ط 2 بمصر.

2) 420- الحدیث و ما بعده موجود تحت الرقم: 100 من تلخیص کتاب الغارات ص 195- 203 ط 1.

3) 3 ما بین القوسین المزدوجین اقتباس من الآیة: 68 من سورة القصص: 28.

خَالَفَنَا وَ نَازَعَنَا وَ فَارَقَنَا وَ بَغَی عَلَیْنَا وَ الْمُسْتَعَانُ اللَّهُ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ وَ کَانَ جُمْلَةُ تَبْلِیغِهِ رِسَالَةَ رَبِّهِ فِیمَا أَمَرَهُ وَ شَرَعَ وَ فَرَضَ وَ قَسَمَ جُمْلَةُ الدِّینِ یَقُولُ اللَّهُ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ هِیَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَیْسَتْ لَکُمْ ثُمَّ نَهَی عَنِ الْمُنَازَعَةِ وَ الْفُرْقَةِ وَ أَمَرَ بِالتَّسْلِیمِ وَ الْجَمَاعَةِ فَکُنْتُمْ أَنْتُمُ الْقَوْمَ الَّذِینَ أَقْرَرْتُمْ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَبَدَا لَکُمْ ⁽¹⁾فَأَخْبَرَکُمُ اللَّهُ أَنَّ مُحَمَّداً لَمْ یَکُ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ ⁽²⁾وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ فَأَنْتَ وَ شُرَکَاؤُکَ یَا مُعَاوِیَةُ الْقَوْمُ الَّذِینَ انْقَلَبُوا عَلَی أَعْقَابِهِمْ وَ ارْتَدُّوا وَ نَقَضُوا الْأَمْرَ وَ الْعَهْدَ فِیمَا عَاهَدُوا اللَّهَ وَ نَکَثُوا الْبَیْعَةَ وَ لَمْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً أَ لَمْ تَعْلَمْ یَا مُعَاوِیَةُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنَّا لَیْسَتْ مِنْکُمْ وَ قَدْ أَخْبَرَکُمُ اللَّهُ أَنَّ أُولِی الْأَمْرِ هُمُ الْمُسْتَنْبِطُو الْعِلْمِ ⁽³⁾وَ أَخْبَرَکُمْ أَنَّ الْأَمْرَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ یُرَدُّ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلَی أُولِی الْأَمْرِ الْمُسْتَنْبِطِی الْعِلْمِ فَمَنْ أَوْفَی بِمَا عَاهَدَ اللَّهُ عَلَیْهِ یَجِدِ اللَّهَ مُوفِیاً بِعَهْدِهِ یَقُولُ اللَّهُ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّایَ فَارْهَبُونِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً وَ قَالَ لِلنَّاسِ بَعْدَهُمْ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ فَتَبَوَّأْ مَقْعَدَکَ مِنْ جَهَنَّمَ وَ کَفی بِجَهَنَّمَ سَعِیراً وَ نَحْنُ آلُ إِبْرَاهِیمَ الْمَحْسُودُونَ وَ أَنْتَ الْحَاسِدُ لَنَا

1) 1 هذا هو الظاهر، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «و بذلک».

2) 2 مقتبس من الآیة: 40 من سورة الأحزاب: 33 «ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ ...».

3) 3 الظاهر أن هذا هو الصواب، و فی أصلی من ط الکمبانیّ: «أن أولی الامر المستنبطو العلم».

خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ بِیَدِهِ وَ نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ أَسْجَدَ لَهُ الْمَلَائِکَةَ وَ عَلَّمَهُ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا وَ اصْطَفَاهُ عَلَی الْعَالَمِینَ فَحَسَدَهُ الشَّیْطَانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ وَ نُوحاً حَسَدَهُ قَوْمُهُ إِذْ قَالُوا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ ذَلِکَ حَسَدٌ مِنْهُمْ لِنُوحٍ أَنْ یُقِرُّوا لَهُ بِالْفَضْلِ وَ هُوَ بَشَرٌ وَ مِنْ بَعْدِهِ حَسَدُوا هُوداً إِذْ یَقُولُ قَوْمُهُ ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ قَالُوا ذَلِکَ حَسَداً أَنْ یُفَضِّلَ اللَّهُ مَنْ یَشَاءُ وَ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مِنْ قَبْلِ ذَلِکَ ابْنُ آدَمَ قَابِیلُ قَتَلَ هَابِیلَ حَسَداً فَکَانَ مِنَ الْخَاسِرِینَ وَ طَائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ لَهُمْ طَالُوتَ مَلِکاً حَسَدُوهُ وَ قالُوا أَنَّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا ⁽¹⁾وَ زَعَمُوا أَنَّهُمْ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ کُلَّ ذَلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَ عِنْدَنَا تَفْسِیرُهُ وَ عِنْدَنَا تَأْوِیلُهُ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری وَ نَعْرِفُ فِیکُمْ شِبْهَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ فَکَانَ نَبِیُّنَا صلی الله علیه و آله فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ ⁽²⁾حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ ⁽³⁾حَسَداً مِنَ الْقَوْمِ عَلَی تَفْضِیلِ بَعْضِنَا عَلَی بَعْضٍ أَلَا وَ نَحْنُ أَهْلُ الْبَیْتِ آلُ إِبْرَاهِیمَ الْمَحْسُودُونَ حُسِدْنَا کَمَا حُسِدَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلِنَا سُنَّةً وَ مَثَلًا وَ قَالَ اللَّهُ وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ لُوطٍ وَ آلَ عِمْرانَ وَ آلِ یَعْقُوبَ وَ

1) 1 اقتباس من الآیة: 246 من سورة البقرة.

2) 2 اقتباس من الآیة: 89 من سورة البقرة: 2.

3) 3 اقتباس من الآیة: 90 من سورة البقرة، و أولها: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ یَکْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْیاً أَنْ یُنَزِّلَ اللَّهُ ... و الآیة 109 من سورة البقرة.

آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ وَ آلَ داوُدَ ⁽¹⁾

و عسی أن یمن اللّه علینا بالظفر علی کلام الامام فی مصدر وثیق ذکر فیه الکلام حرفیا مسندا فیغنینا عن کثیر ممّا تکلفنا فی کونه مشارا إلیه من کلام الامام.

فَنَحْنُ آلُ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَ لَمْ تَعْلَمْ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ نَحْنُ أُولُو الْأَرْحَامِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتٍ اخْتَارَنَا اللَّهُ وَ اصْطَفَانَا وَ جَعَلَ النُّبُوَّةَ فِینَا وَ الْکِتَابَ لَنَا وَ الْحِکْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ الْإِیمَانَ وَ بَیْتَ اللَّهِ وَ مَسْکَنَ إِسْمَاعِیلَ وَ مَقَامَ إِبْرَاهِیمَ فَالْمُلْکُ لَنَا وَیْلَکَ یَا مُعَاوِیَةُ

1) 1 کذا فی أصلی المطبوع، و الظاهر أن راوی الرسالة نقل لفظ الامام بالمعنی و لم یتحفظ علی ألفاظه علیه السلام، و الکلام إشارة إلی آیات من القرآن الکریم منها قوله تعالی فی الآیة: 33 من سورة آل عمران: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ و منها قوله عزّ و جلّ فی الآیة: 54 من سورة النساء: أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ؟ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً و منها قوله تعالی فی الآیة 248 من سورة البقرة: إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ التَّابُوتُ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ و منها قوله عزّ شأنه فی الآیة: 84 من سورة الأنعام: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسی وَ هارُونَ و منها قوله جل و علا فی الآیة: 6 من سورة یوسف: وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلی آلِ یَعْقُوبَ و منها قوله عزّ شأنه فی الآیة: 59 من سورة الحجر: إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ و منها قوله تعالی فی الآیة: 13 من سورة «سبأ»: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُکْراً وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ إلی غیر ذلک ممّا أشاد القرآن الکریم فی مدح المصطفین من آل الرسل و الأنبیاء.

وَ نَحْنُ أَوْلَی بِإِبْرَاهِیمَ وَ نَحْنُ آلُهُ وَ آلُ عِمْرَانَ وَ أَوْلَی بِعِمْرَانَ وَ آلُ لُوطٍ وَ نَحْنُ أَوْلَی بِلُوطٍ وَ آلُ یَعْقُوبَ وَ نَحْنُ أَوْلَی بِیَعْقُوبَ وَ آلُ مُوسَی وَ آلُ هَارُونَ وَ آلُ دَاوُدَ وَ أَوْلَی بِهِمْ وَ آلُ مُحَمَّدٍ أَوْلَی بِهِ وَ نَحْنُ أَهْلُ الْبَیْتِ الَّذِینَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیراً ⁽¹⁾وَ لِکُلِّ نَبِیٍّ دَعْوَةٌ فِی خَاصَّةِ نَفْسِهِ وَ ذُرِّیَّتِهِ وَ أَهْلِهِ وَ لِکُلِّ نَبِیٍّ وَصِیَّةٌ فِی آلِهِ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِیمَ أَوْصَی بابنه [ابْنَهُ] یَعْقُوبَ وَ یَعْقُوبَ أَوْصَی بَنِیهِ إِذْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً أَوْصَی إِلَی آلِهِ سُنَّةَ إِبْرَاهِیمَ وَ النَّبِیِّینَ اقْتِدَاءً بِهِمْ کَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ لَیْسَ لَکَ مِنْهُمْ وَ لَا مِنْهُ سُنَّةٌ فِی النَّبِیِّینَ وَ فِی هَذِهِ الذُّرِّیَّةِ الَّتِی بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ قَالَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ ⁽²⁾وَ هُمَا یَرْفَعَانِ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ رَبَّنا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَکَ فَنَحْنُ الْأُمَّةُ الْمُسْلِمَةُ وَ قَالا رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ فَنَحْنُ أَهْلُ هَذِهِ الدَّعْوَةِ وَ رَسُولُ اللَّهِ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُ بَعْضُنَا مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضُنَا أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی الْوَلَایَةِ وَ الْمِیرَاثِ ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ⁽³⁾وَ عَلَیْنَا نَزَلَ الْکِتَابُ وَ فِینَا بُعِثَ الرَّسُولُ وَ عَلَیْنَا تُلِیَتِ الْآیَاتُ وَ نَحْنُ الْمُنْتَحِلُونَ لِلْکِتَابِ وَ الشُّهَدَاءُ عَلَیْهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَیْهِ وَ الْقُوَّامُ بِهِ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ ⁽⁴⁾أَ فَغَیْرَ اللَّهِ یَا مُعَاوِیَةُ تَبْغِی رَبّاً أَمْ غَیْرَ کِتَابِهِ کِتَاباً أَمْ غَیْرَ الْکَعْبَةِ بَیْتِ اللَّهِ وَ مَسْکَنِ إِسْمَاعِیلَ وَ مَقَامِ أَبِینَا إِبْرَاهِیمَ تَبْغِی قِبْلَةً أَمْ غَیْرَ مِلَّتِهِ تَبْغِی

1) 1 قطعة من الآیة: 33 من سورة الأحزاب، و الاخبار من طریق أهل السنة متواترة علی أن الآیة الکریمة نزلت فی علی و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام و لیلاحظ ما رواه الحافظ الحسکانی فی تفسیر الآیة الکریمة من کتاب شواهد التنزیل: ج 2 ص 10- 93 ط 1.

2) 2 کذا فی أصلی فإن صح فاللام فی قوله: «لإبراهیم» بمعنی «عن» أی قال اللّه تعالی حاکیا عن إبراهیم و إسماعیل ...

3) 3 اقتباس من الآیة: 31 من سورة آل عمران: 3.

4) 4 اقتباس من الآیة: 185 من سورة الأعراف: 7.

دِیناً أَمْ غَیْرَ اللَّهِ تَبْغِی مَلِکاً: فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ ذَلِکَ فِینَا فَقَدْ أَبْدَیْتَ عَدَاوَتَکَ لَنَا وَ حَسَدَکَ وَ بُغْضَکَ وَ نَقْضَکَ عَهْدَ اللَّهِ وَ تَحْرِیفَکَ آیَاتِ اللَّهِ وَ تَبْدِیلَکَ قَوْلَ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِیمَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی لَکُمُ الدِّینَ أَ فَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّتِهِ وَ قَدِ اصْطَفَاهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الصَّالِحِینَ أَمْ غَیْرَ الْحُکْمِ تَبْغِی حُکْماً أَمْ غَیْرَ الْمُسْتَحْفَظِ مِنَّا تَبْغِی إِمَاماً الْإِمَامَةُ لِإِبْرَاهِیمَ وَ ذُرِّیَّتِهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ تَبَعٌ لَهُمْ لَا یَرْغَبُونَ عَنْ مِلَّتِهِ قَالَ فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی أَدْعُوکَ یَا مُعَاوِیَةُ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ کِتَابِهِ وَ وَلِیِّ أَمْرِهِ الْحَکِیمِ مِنْ آلِ إِبْرَاهِیمَ وَ إِلَی الَّذِی أَقْرَرْتَ بِهِ زَعَمْتَ إِلَی اللَّهِ وَ الْوَفَاءِ بِعَهْدِهِ وَ مِیثاقَهُ الَّذِی واثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا ⁽¹⁾وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ⁽²⁾وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ فَنَحْنُ الْأُمَّةُ الْأَرْبَی فَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ ⁽³⁾

سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ

اتَّبِعْنَا وَ اقْتَدِ بِنَا فَإِنَّ ذَلِکَ لَنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ عَلَی الْعَالَمِینَ مُفْتَرَضٌ فَإِنَّ الْأَفْئِدَةَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُسْلِمِینَ تَهْوِی إِلَیْنَا وَ ذَلِکَ دَعْوَةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ ⁽⁴⁾فَهَلْ

1) 1 اقتباس من الآیة 7 من سورة المائدة: 5.

2) 2 کذا فی أصلی المطبوع، و الظاهر أن راوی کلام الامام قد اختلط علیه الامر و لم یضبط الکلام حرفیا، لعل الامام هاهنا اقتبس من آیتین من القرآن الکریم: أولاهما الآیة: 105 من سورة آل عمران و هذا نصها: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ ... و ثانیهما الآیة: 14 من سورة الشوری: 42: وَ ما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ ...

3) 3 اقتباس من الآیة: 21 من سورة الأنفال: 8، و فیها: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا:

4) 4 و هو إبراهیم الخلیل علی نبیّنا و آله علیه السلام و الکلام إشارة إلی قوله تعالی فی الآیة: 35 و ما بعده من سورة إبراهیم حکایة عنه. وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِیَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ ... رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ؛ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ

تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنْزِلَ إِلَیْنَا ⁽¹⁾وَ اقْتَدَیْنَا وَ اتَّبَعْنَا مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ مِنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَدِ انْتَهَی إِلَیَّ کِتَابُکَ فَأَکْثَرْتَ فِیهِ ذِکْرَ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ آدَمَ وَ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ وَ ذِکْرَ مُحَمَّدٍ وَ قَرَابَتَکُمْ مِنْهُ وَ مَنْزِلَتَکُمْ وَ حَقَّکَ وَ لَمْ تَرْضَ بِقَرَابَتِکَ مِنْ مُحَمَّدٍ حَتَّی انْتَسَبْتَ إِلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ أَلَا وَ إِنَّمَا کَانَ مُحَمَّدٌ رَسُولًا مِنَ الرُّسُلِ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً فَبَلَّغَ رِسَالاتِ رَبِّهِ لَا یَمْلِکُ شَیْئاً غَیْرَهُ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ ذَکَرَ قَوْماً جَعَلُوا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَ قَدْ خِفْتُ عَلَیْکَ أَنْ تُضَارِعَهُمْ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِی کِتَابِهِ أَنَّهُ لَمْ یَکُ یَتَّخِذُ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَا وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ فَأَخْبِرْنَا مَا فَضْلُ قَرَابَتِکَ وَ مَا فَضْلُ حَقِّکَ وَ أَیْنَ وَجَدْتَ اسْمَکَ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ مُلْکَکَ وَ إِمَامَتَکَ وَ فَضْلَکَ أَلَا وَ إِنَّمَا نَقْتَدِی بِمَنْ کَانَ قَبْلَنَا مِنَ الْأَئِمَّةِ وَ الْخُلَفَاءِ الَّذِینَ اقْتَدَیْتَ بِهِمْ فَکُنْتَ کَمَنِ اخْتَارَ وَ رَضِیَ وَ لَسْنَا مِنْکُمْ قُتِلَ خَلِیفَتُنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَنَحْنُ أَوْلَی بِعُثْمَانَ وَ ذُرِّیَّتِهِ وَ أَنْتُمْ أَخَذْتُمُوهُ عَلَی رِضًی مِنْ أَنْفُسِکُمْ جَعَلْتُمُوهُ خَلِیفَةً وَ سَمِعْتُمْ لَهُ وَ أَطَعْتُمْ فَأَجَابَهُ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا الَّذِی عَیَّرْتَنِی بِهِ یَا مُعَاوِیَةُ مِنْ کِتَابِی وَ کَثْرَةِ ذِکْرِ آبَائِی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ النَّبِیِّینَ فَإِنَّهُ مَنْ أَحَبَّ آبَاءَهُ أَکْثَرَ ذِکْرَهُمْ فَذِکْرُهُمْ حُبُّ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنَا أُعَیِّرُکَ بِبُغْضِهِمْ فَإِنَّ بُغْضَهُمْ بُغْضُ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أُعَیِّرُکَ بِحُبِّکَ آبَاءَکَ وَ کَثْرَةِ ذِکْرِهِمْ فَإِنَّ حُبَّهُمْ کُفْرٌ

1) 1 اقتباس من الآیة: 59 من سورة المائدة: 5 و هذا نصها: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْنا وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فاسِقُونَ

وَ أَمَّا الَّذِی أَنْکَرْتَ مِنْ نَسَبِی مِنْ إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ قَرَابَتِی مِنْ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ فَضْلِی وَ حَقِّی وَ مُلْکِی وَ إِمَامَتِی فَإِنَّکَ لَمْ تَزَلْ مُنْکِراً لِذَلِکَ لَمْ یُؤْمِنْ بِهِ قَلْبُکَ أَلَا وَ إِنَّا أَهْلَ الْبَیْتَ کَذَلِکَ لَا یُحِبُّنَا کَافِرٌ وَ لَا یُبْغِضُنَا مُؤْمِنٌ وَ الَّذِی أَنْکَرْتَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً فَأَنْکَرْتَ أَنْ تَکُونَ فِینَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ وَ نَحْنُ أَوْلَی بِهِ وَ الَّذِی أَنْکَرْتَ مِنْ إِمَامَةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ زَعَمْتَ أَنَّهُ کَانَ رَسُولًا وَ لَمْ یَکُنْ إِمَاماً فَإِنَّ إِنْکَارَکَ عَلَی جَمِیعِ النَّبِیِّینَ الْأَئِمَّةِ وَ لَکِنَّا نَشْهَدُ أَنَّهُ کَانَ رَسُولًا نَبِیّاً إِمَاماً صلی الله علیه و آله وَ لِسَانُکَ دَلِیلٌ عَلَی مَا فِی قَلْبِکَ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ أَلَا وَ قَدْ عَرَفْنَاکَ قَبْلَ الْیَوْمِ وَ عَدَاوَتَکَ وَ حَسَدَکَ وَ مَا فِی قَلْبِکَ مِنَ الْمَرَضِ الَّذِی أَخْرَجَهُ اللَّهُ وَ الَّذِی أَنْکَرْتَ مِنْ قَرَابَتِی وَ حَقِّی فَإِنَّ سَهْمَنَا وَ حَقَّنَا فِی کِتَابِ اللَّهِ قِسْمَةٌ لَنَا مَعَ نَبِیِّنَا فَقَالَ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ قَالَ فَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ لَیْسَ وَجَدْتَ سَهْمَنَا مَعَ سَهْمِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ سَهْمَکَ مَعَ الْأَبْعَدِینَ لَا سَهْمَ لَکَ إِنْ فَارَقْتَهُ فَقَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ سَهْمَنَا وَ أَسْقَطَ سَهْمَکَ بِفِرَاقِکَ وَ أَنْکَرْتَ إِمَامَتِی وَ مُلْکِی فَهَلْ تَجِدُ فِی کِتَابِ اللَّهِ قَوْلَهُ لِآلِ إِبْرَاهِیمَ وَ اصْطَفَاهُمْ عَلَی الْعَالَمِینَ فَهُوَ فَضَّلَنَا عَلَی الْعَالَمِینَ وَ تَزْعُمُ أَنَّکَ لَسْتَ مِنَ الْعَالَمِینَ أَوْ تَزْعُمُ أَنَّا لَسْنَا مِنْ آلِ إِبْرَاهِیمَ فَإِنْ أَنْکَرْتَ ذَلِکَ لَنَا فَقَدْ أَنْکَرْتَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فَهُوَ مِنَّا وَ نَحْنُ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُفَرِّقَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ إِبْرَاهِیمَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَافْعَلْ.

**[ترجمه]کتاب غارات - . این حدیث و مابعد آن ذیل شماره 100 از تلخیص کتاب غارات ص 195-203 چاپ اول موجود است. -

تألیف ابراهیم بن محمد ثقفی گوید: روایت شده⁭است که علی علیه السّلام برای معاویه نوشت: از بنده خدا امیرمؤمنان علی بن ابی طالب به معاویه، و بعد، خداوند تبارک و تعالی صاحب بزرگی و کرامت خلق را آفرید و برگزیده⁭ای از خلقش انتخاب کرد و بهترین بندگان را برگزید: «وَرَبُّکَ یَخْلُقُ مَا یَشَاء وَیَخْتَارُ مَا کَانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ» - . اقتباسی از آیه 68 از سوره قصص: 28 -

{و پروردگار تو هر چه را بخواهد می‏آفریند و برمی‏گزیند و آنان اختیاری ندارند منزه است‏خدا و از آنچه [با او] شریک می‏گردانند برتر است} پس امر را فرمان داد، دین را وضع کرد و قسمت را بر اساس آن تقسیم نمود و او انجامدهنده و قراردهنده آن است و اوست آفریننده، برگزینده، تشریعکننده، تقسیمکننده، و اوست انجامدهنده هرآنچه که خلق آن را می⁭خواند و امر، اختیار، مشیت، اراده، قدرت، فرمانروایی و سلطه از آن اوست.

رسولش، برگزیده و بهترینش را با هدایت و دین حق فرستاد، و کتابش را بر او نازل فرمود که در آن بیان هر چیزی از شرائع دینش است پس آن را برای قومی که می⁭دانند تبیین نمود، فرض کردن فرائض در آن است. سهم⁭هایی که برخی از آن⁭ها را برای برخی حلال و برخی از آنها را برای برخی حرام کرده است در آن قسمت کرده است. معاویه اگر از حجت آگاه بودی آن را بیان کرده⁭است؟ و مثال⁭هایی زده است که جز عالمان آن را نمی⁭دانند، اینک من درباره آن یا بخشی از آن از تو سؤال می⁭کنم اگر می⁭دانستی؟ و حجت به چهار امر را بر جهانیان اتخاذ کرد معاویه! آنها کدامند؟ و برای کیستند؟ بدان که آن⁭ها حجتی برای ما اهل بیت است بر کسی که با ما مخالفت و نزاع کند و از ما جدا شود و بر ما ستم کند و خداست که از او استعانت جسته می⁭شود، بر او توکل کردم و توکلکنندگان باید بر او توکل کنند.

و جمله⁭ ابلاغ او رسالت پروردگارش درباره آنچه که امر، شرع، فرض و قسمت کرد جمله دین بود خداوند می⁭فرماید: «أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ» {خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید} آن برای ما اهل بیت است نه برای شما.

سپس از نزاع و تفرقه نهی کرد و به تسلیم و اجتماع امر کرد و شما قومی بودید که به خدا و رسولش اقرار کردید پس نظرتان را تغییر دادید؛ پس خداوند به شما خبر داد که محمد پدر یکی از مردان شما نیست بلکه رسول⁭ خدا و خاتم انبیاء است - . اقتباس از آیه 40 از سوره احزاب (33). - و فرمود:«أَفَإِن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ» {آیا اگر او بمیرد یا کشته شود از عقیده خود برمی‏گردید} ای معاویه تو و همدستانت قومی⁭ هستید که دگرگون شده و برگشتید و امر و عهدی که با خدا بسته بودید را نقض کردید بیعت را شکستید و به خدا ضرری نرساندید.

آیا ندانستی ای معاویه که ائمه از ماست نه از شما، و خداوند به شما خبر داده است که اولو الأمر همان یابندگان علم هستند و به شما خبر داده است که امری که درباره آن دچار اختلاف هستید به خدا، رسول و به اولو الأمر یابندگان علم باز میگردد و هرکه به آنچه که با خدا بر سر آن عهد بسته است وفا کند خداوند را وفادار به عهدش میابد خداوند می⁭فرماید: «وَأَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ» {و به پیمانم وفا کنید تا به پیمانتان وفا کنم و تنها از من بترسید} و نیز قرمود: «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنَآ آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْکًا عَظِیمًا» {بلکه به مردم برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‏ورزند در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} است و به مردم بعد از آنان فرمود: «فَمِنْهُم مَّنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُم مَّن صَدَّ عَنْهُ» {پس برخی از آنان به وی ایمان آوردند و برخی از ایشان از او روی برتافتند} و در جایگاهت از جهنم بنشین و دوزخ پر شراره بس است.

و ما خاندان ابراهیم همان حسادت ورزیده⁭شدگان هستیم و تو حسود بر ما هستی.

خداوند آدم را با دست خویش خلق کرد و از روحش در آن دمید و ملائکه را به سجده او درآورد و همه نام⁭ها را به او آموخت و او را بر جهانیان برگزید پس شیطان بر او حسد ورزید و از فریبکاران بود. و قوم نوح بر او حسد ورزیدند آنگاه که گفتند:«مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُرِیدُ أَن یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ» {این [مرد] جز بشری چون شما نیست می‏خواهد بر شما برتری جوید} این حسودی از جانب آنان بر نوح بود که به فضل او اقرار کنند درحالی⁭که او بشر است.

و پس از او بر هود حسادت ورزیدند آنگاه که به قومش گفت: «مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَیَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ * وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًا مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ» {این [مرد] جز بشری چون شما نیست از آنچه می‏خورید می‏خورد و از آنچه می‏نوشید می‏نوشد و اگر بشری مثل خودتان را اطاعت کنید در آن صورت قطعا زیانکار خواهید بود} و آن را از روی حسد گفتند که خداوند هر که را بخواهد برتری می⁭دهد و هر که را بخواهد به رحمتش مخصوص می⁭گرداند.

و پیش از آن پسر آدم قابیل از روی حسد هابیل را کشت و از زیانکاران بود.

و گروهی از بنی⁭اسرائیل: «إِذْ قَالُواْ لِنَبِیٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِکًا نُّقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ» {آنگاه که به پیامبری از خود گفتند پادشاهی برای ما بگمار تا در راه خدا پیکار کنیم} و زمانی⁭که خداوند طالوت را به⁭عنوان فرمانروا بر آنان فرستاد بر او حسادت کردند و گفتند: هرگز فرمانروایی بر ما برای او نخواهد بود - . اقتباسی از آیه 246 سوره بقره - و پنداشتند که خود بر فرمانروایی سزاوارتر از او هستند، همه این موارد را از خبرهایی که گذشته است و تفسیر و تأویلش نزد ماست برایت بیان می⁭کنیم و هر که افترا زد شکست خورد و شبیه و نظیر آن را در شما می⁭دانیم «وَمَا تُغْنِی الآیَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ یُؤْمِنُونَ» {و هشدارها گروهی را که ایمان نمی‏آورند سود نمی‏بخشد} پس نبی ما بود و زمانی⁭که آنچه شناختند به⁭سویشان آمد از روی حسد از جانب خویش بر آن کفر ورزیدند - . اقتباسی از آیه 89 سوره بقره - : «أَن یُنَزِّلُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ عَلَی مَن یَشَاء مِنْ عِبَادِهِ» - . اقتباسی از آیه 90 سوره بقره. - {که چرا خداوند از فضل خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد [آیاتی] فرو می‏فرستد} از روی حسادت از جانب گروهی بر برتری دادن بعضی از ما بر بعضی دیگر.

به⁭هوش باش که ما اهل بیت خاندان ابراهیم حسد ورزیده⁭شدگان هستیم بر ما حسد ورزیدند چنانکه از روی سنت و مثل پیش از ما بر پدران ما حسد ورزیده⁭اند، و خداوند فرمود: و آل ابراهیم، لوط، عمران، یعقوب، موسی، هارون و داود، و ما آل نبی⁭مان محمدصلّی الله علیه و آله. آیا ندانستی ای معاویه که: إ«ِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهَـذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُواْ وَاللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ» {در حقیقت نزدیکترین مردم به ابراهیم همان کسانی هستند که او را پیروی کرده‏اند و [نیز] این پیامبر و کسانی که [به آیین او] ایمان آورده‏اند و خدا سرور مؤمنان است}

و ما خویشاوندان هستیم خداوند فرمود: «النَّبِیُّ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُوْلُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ» {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزدیکتر] است و همسرانش مادران ایشانند و خویشاوندان [طبق] کتاب خدا بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند} ما اهل بیت هستیم که خداوند ما را انتخاب کرد و برگزید و نبوت را در میان ما قرار داد و کتاب، حکمت، علم، ایمان، بیت الله، مسکن اسماعیل، مقام ابراهیم از آن ماست پس ملک برای ماست، وای بر تو ای معاویه.

ما به ابراهیم سزاوارتر هستیم و ما خاندان او و خاندان عمران هستیم، ما سزاوارتر به عمران و خاندان لوط هستیم و ما به لوط وخاندان یعقوب سزاوارتر هستیم، و ما به یعقوب، و خاندان موسی، هارون و داوود سزاوارتر هستیم و خاندان محمد، و ما به آن سزاوارتر هستیم.

و ما اهل بیتی هستیم که خداوند آلودگی را از آنان زدود و آنان را بسیار پاکیزه گردانید - . بخشی از آیه 33 احزاب، و اخبار از طریق اهل بیت متواتر است بر این که آیه کریمه درباره علی، فاطمه, حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است. آنچه که حافظ حسکانی در تفسیر آیه کریمه از کتاب شواهد تنزیل: ج2 ص 10-93 چاپ اول روایت کرده است ملاحظه شود. -

و برای هر نبی دعوتی در میان خواص خود، فرزندان و خانواده خویش است و برای هر نبی جانشینی در خاندان خویش است.

آیا ندانستی که ابراهیم پسرش یعقوب را وصی کرد و یعقوب آنگاه که مرگش فرا رسید پسرش را وصی کرد و محمد طبق سنت ابراهیم و انبیاء و در اقتداء به آنان برای خاندانش وصیت کرد چنانکه خداوند به او امر کرده بود، برای تو از آنان و از او سنتی در میان انبیاء نیست و در این ذریه⁭ای که برخی از آن⁭ها از برخی دیگر است، خداوند به ابراهیم و اسماعیل درحالی⁭که ستون⁭های بیت را بالا می⁭بردند فرمود: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ» { پروردگارا ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امتی فرمانبردار خود [پدید آر]} ، و ما امت مسلمانان هستیم و گفتند: «َبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ» {پروردگارا در میان آنان فرستاده‏ای از خودشان برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخواند}.

و ما اهل این دعوت هستیم و رسول خدا از ما و ما از او هستیم، یکی از ما از دیگری است و برخی از ما در ولایت و میراث به دیگری سزاوارتر هستیم .

{فرزندانی که بعضی از آنان از [نسل] بعضی دیگرند و خداوند شنوای داناست} - . اقتباسی از آیه 31 / آل عمران - ،

و کتاب بر ما نازل شد و رسول در میان ما مبعوث شد و آیات بر ما تلاوت شد و ما کتاب را پذیرفتیم و ما شاهدان بر آن، دعوت⁭کنندگان به آن و برپادارندگان آن هستیم: {پس به کدام سخن بعد از قرآن ایمان می‏آورند} - . اقتباسی از آیه 185/ سوره اعراف -

معاویه! آیا خدایی غیر از الله طلب می⁭کنی؟ یا کتابی غیر از کتاب او؟ یا بیت اللهی غیر از کعبه و غیر از مسکن اسماعیل و مقام پدرمان ابراهیم قبله⁭ای می⁭خواهی؟ یا غیر از آیین او دینی می⁭خواهی یا غیر از خدا فرمانروایی؟

پس خداوند آن را در میان ما قرار داد پس تو دشمنی⁭ات با ما را، حسادت، کینه توزی، پیمان شکنی⁭ات با خدا، تحریف آیات خدا، تبدیل کلام خداوند را آشکار کردی، خداوند به ابراهیم فرمود: {خداوند برای شما این دین را برگزید}، پس آیا از آیین او منحرف می⁭شوی درحالی⁭که خداوند او را در دنیا برگزید و در آخرت او از صالحان است. یا آیا غیر از این حکم حکمی می⁭خواهی؟ یا غیر از سپردهشده از میان ما امامی می⁭خواهی؟

امامت از آن ابراهیم و فرزندان اوست و مؤمنان پیرو آنان هستند که از آیین او منحرف نمی⁭شوند، خداوند فرمود: {پس هر که از من پیروی کند بی گمان او از من است} معاویه! تو را به سوی خدا، رسول، کتاب، ولی امر سنجیده او از خاندان ابراهیم به سوی کسانی که به آنان اقرار کردی دعوت میکنم گمان کردی به خدا و وفا به عهد او: {پیمانی را که شما را به [انجام] آن متعهد گردانیده به یاد آورید آنگاه که گفتید شنیدیم و اطاعت کردیم} - . اقتباسی از آیه 7/ مائده - و مانند کسانی نباشید که بعد از اینکه علم به سویشان آمد از روی ستم در میان خود، پراکنده و دچار اختلاف شدند - . در اصل چاپی من چنین است و ظاهر این است که امر بر راوی کلام امام مشتبه شده است و کلام را به صورت حرفی حفظ نکرده است، و شاید امام در اینجا از دو آیه اقتباس کرده است: نخست آیه: 105 از سوره آل عمران که نص آن این است: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَیِّنَاتُ»

و دومین آن آیه 114 سوره شوری: «وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ» - :

{و مانند آن [زنی] که رشته خود را پس از محکم بافتن [یکی یکی] از هم میگسست مباشید که سوگندهای خود را میان خویش وسیله [فریب و] تقلب سازید [به خیال این] که گروهی از گروه دیگر [در داشتن امکانات] افزونترند} و ما همان گروه افزونتر هستیم. {و مانند کسانی مباشید که گفتند شنیدیم در حالی که نمی‏شنیدند} - . اقتباسی از آیه 21 سوره انفال: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لاَ یَسْمَعُونَ» - از ما پیروی کن و به ما اقتدا کن که آن از آن ما آل⁭ابراهیم است، بر جهانیان واجب است که دلهای مؤمنان و مسلمانان به⁭سوی ما تمایل دارد و آن دعوت فرد مسلمان - . و او ابراهیم خلیل الله است. -

است، و آیا جز این بر ما عیب می⁭گیری که ما به خدا و آنچه به⁭سوی ما نازل کرده⁭است ایمان آوردیم - . اقتباسی از آیه 59 سوره مائده: «قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَکْثَرَکُمْ فَاسِقُونَ» -

و از آیین ابراهیم که درود خدا بر او، بر محمد و خاندان او باد اقتدا و پیروی کردیم.

پس معاویه برای او نوشت: از معاویه پسر ابوسفیان به علی بن ابی طالب: نامه⁭ات به من رسید، ابراهیم، اسماعیل، آدم، نوح، انبیاء، و محمد، خویشاوندی⁭تان با او، جایگاهتان و حقت را بسیار ذکر کرده⁭ای و به خویشاوندی⁭ات با محمد راضی نگشته⁭ای تا اینکه خود را به تمامی انبیاء نسبت دادی، به⁭هوش باش که محمد فقط رسولی از رسولان به⁭سوی تمامی مردم است که رسالات پروردگارش را ابلاغ نمود و جز این چیزی در تملک ندارد. به⁭هوش باش که خداوند قومی را ذکر کرده است که میان خود و بهشت نسبتی قرار داده⁭اند و من بیم آن دارم که تو به آنان شبیه شوی، به⁭هوش باش که خداوند در کتابش نازل فرمود که او نه فرزندی گرفته⁭است و نه شریکی در ملک برای اوست و نه سرپرستی از روی ذلت، پس به ما بگو فضیلت، خویشاوندی⁭ات، امامت و برتری را در کجای کتاب خدا یافتی؟ به هوش باش ما فقط به ائمه و خلفایی که به آنان اقتدا کردی اقتدا می⁭کنیم پس تو مانند کسی هستی که اختیار کرد و راضی شد و ما از تو نیستیم خلیفه ما امیر مؤمنان عثمان بن عفان کشته شد و خداوند فرمود: {و هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‏ایم} پس ما به عثمان و ذریه او سزاوارتریم و شما با رضایت خویش آن را گرفتید و او را خلیفه خویش قرار دادید به او گوش سپردید و اطاعت کردید.

پس علی علیه السّلام به او جواب داد: اما آنچه که با آن بر من عیب گرفته⁭ای ای معاویه در خصوص نامه⁭ام و کثرت ذکر پدرانم، ابراهیم، اسماعیل و انبیاء، هر که پدرانش را دوست دارد آنان را فراوان یاد می⁭کند و یاد کردن آنان حب خدا و رسول اوست و من دشمنی با آنان را بر تو عیب می⁭شمارم که دشمنی با آنان دشمنی با خدا و رسول اوست و دوست داشتن پدرانت و کثرت ذکر آنان را بر تو عیب می⁭شمارم که دوستی با آن کفر است.

اما آنچه⁭که در خصوص نسبتم با ابراهیم و اسماعیل و نزدیکی⁭ام با محمد، و فضیلت، حق، فرمانروایی و امامتم انکاری کردی، تو هنوز منکر آن هستی، دلت به آن ایمان نیاورده است و ما اهل بیت چنین هستیم نه کافر ما را دوست دارد و نه مؤمن با ما دشمنی می⁭کند.

و آنچه که از این کلام خداوند انکار کردی: {در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} و انکار کردی که در میان باشد، خداوندفرمود: {پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر [و نزدیکتر] است و همسرانش مادران ایشانند و خویشاوندان [طبق] کتاب خدا بعضی [نسبت] به بعضی اولویت دارند}. و ما به آن سزاوارتر هستیم و آنچه⁭که در خصوص امامت محمد صلّی الله علیه و آله انکار کردی و گمان کردی که او رسول بوده و امام نبوده است، به معنی انکار جمیع انبیاء ائمه است اما ما شهادت می⁭دهیم که او رسول نبی امام بوده است، و زبان تو گواهی است بر آنچه که در دل توست و خداوند متعال فرمود: {گفتند گوش فرا دهید و چون به انجام رسید هشداردهنده به سوی قوم خود بازگشتند گفتند ای قوم ما ما کتابی را شنیدیم که بعد از موسی نازل شده [و] تصدیق‏کننده [کتابهای] پیش از خود است و به سوی حق و به سوی راهی راست راهبری می‏کند} به هوش باش که ما پیش از امروز تو را، دشمنی⁭ات، حسادت و مرضی که در دل توست که خداوند آن را آشکار کرده⁭است را شناخته⁭ایم. و آنچه⁭که در خصوص، قرابت و حق من انکار کردی، پس سهم ما و حق ما در کتاب خدا به عنوان قسمتی برای ما و انبیاء است، پس فرمود: {و بدانید که هر چیزی را به غنیمت گرفتید یک پنجم آن برای خدا و پیامبر و برای خویشاوندان [او] است} و نیز فرمود: {و حق خویشاوند را به او بده} و سهم ما را همراه سهم خدا و رسولش و سهم خودت را همراه دورترینها نیافته⁭ای، سهمی برای تو نیست آنگاه که از آن جدا شدی پس خداوند سهم تو را با جدائی⁭ات اسقاط نمود.

و امامت و فرمانروایی⁭ام را انکار کرده⁭ای، آیا در کتاب خدا این کلام او خطاب به آل ابراهیم را می⁭یابی: «و آنان را بر جهانیان برتری داد». و این برتری ما بر جهانیان است و می⁭پنداری تو از جهانیان نیستی؟ یا می⁭پنداری ما از آل ابراهیم نیستیم، که اگر این را بر ما انکار کنی محمد را انکار کرده⁭ای که او از ما و ما از او هستیم پس اگر توانستی ما و ابراهیم علیه السّلام، اسماعیل، محمد و خاندان او را در کتاب خدا جدا کنی انجام بده.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام جملة الدین کان یحتمل الجیم و الحاء المهملة فعلی الأول لعله بدل أو عطف بیان أو تأکید لقوله جملة تبلیغه و قوله یقول الله بتأویل المصدر خبر و یمکن أن یقرأ بقول الله بالباء الموحدة و علی الثانی جملة الدین خبر.

قوله علیه السلام إن أولی الأمر إشارة إلی قوله سبحانه وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ قوله علیه السلام دعوة المرء المسلم لعل المراد به إبراهیم علیه السلام حیث قال رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِیُقِیمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ و إنما عبر هکذا للإشارة إلی أن قائله أحد الذین مر ذکرهما حیث قالا وَ اجْعَلْنا مُسْلِمَیْنِ لَکَ الآیة.

قوله علیه السلام و اصطفاهم إشارة إلی قوله سبحانه إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ

**[ترجمه]«جملة الدین» احتمال دارد با جیم باشد و نیز محتمل است با حاء باشد که براساس اول شاید بدل یا عطف بیان تأکید برای این کلام او «جملة تبلیغه» باشد و «یقول الله» به تأویل مصدر خبر است و ممکن است که «بقول الله» با باء قرائت شود و براساس قرائت دوم «جملة الدین» خبر است.

این کلام امام «إن أولی الأمر» اشاره⁭ای است به این کلام خداوند سبحان: «وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَإِلَی أُوْلِی الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ» {و اگر آن را به پیامبر و اولیای امر خود ارجاع کنند قطعا از میان آنان کسانی‏اند که [می‏توانند درست و نادرست] آن را دریابند}

این کلام او: «دعوة المرء المسلم» شاید مقصود از آن ابراهیم باشد از آنجا که فرمود: «رَّبَّنَا إِنِّی أَسْکَنتُ مِن ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِیمُواْ الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» {پروردگارا من [یکی از] فرزندانم را در درهای بیکشت نزد خانه محترم تو سکونت دادم پروردگارا تا نماز را به پا دارند پس دلهای برخی از مردم را به سوی آنان گرایش ده} و فقط به این جهت این چنین از آن تعبیر کرده است که اشاره⁭ای باشد به اینکه قائل آن یکی از دو فردی که ذکرش گذشت از آنجا که فرمود: «رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَیْنِ لَکَ وَمِن ذُرِّیَّتِنَا أُمَّةً مُّسْلِمَةً لَّکَ» {پروردگارا ما را تسلیم [فرمان] خود قرار ده و از نسل ما امتی فرمانبردار خود [پدید آر]}

و این کلام امام علیه السّلام: و آنان را برگزیدید اشاره⁭ای است به این کلام خداوند سبحان: «إِنَّ اللّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ» {به یقین خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر مردم جهان برتری داده است}

**[ترجمه]

«421»

⁽¹⁾کِتَابُ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ، مِنْ عَیْنِهِ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبَانٍ عَنْهُ قَالَ وَ حَدَّثَنِی أَیْضاً عُمَرُ بْنُ أَبِی سَلَمَةَ وَ زَعَمَ أَبُو هُرَیْرَةَ الْعَبْدِیُّ أَنَّهُ سَمِعَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ قَالَ: إِنَّ مُعَاوِیَةَ دَعَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ نَحْنُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِصِفِّینَ وَ دَعَا أَبَا هُرَیْرَةَ فَقَالَ لَهُمَا انْطَلِقَا إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَقْرِئَاهُ مِنِّی السَّلَامَ وَ قُولَا لَهُ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّکَ أَوْلَی النَّاسِ بِالْخِلَافَةِ وَ أَحَقُّ بِهَا مِنِّی لِأَنَّکَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ وَ أَنَا مِنَ الطُّلَقَاءِ وَ لَیْسَ لِی مِثْلُ سَابِقَتِکَ فِی الْإِسْلَامِ وَ قَرَابَتِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِلْمِکَ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ وَ لَقَدْ بَایَعَکَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بَعْدَ مَا تَشَاوَرُوا قَبْلَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ ثُمَ

1) 421- الحدیث مذکور فی کتاب سلیم بن قیس الهلالی المطبوع بالنجف الأشرف ص 160.

أَتَوْکَ فَبَایَعُوکَ طَائِعِینَ غَیْرَ مُکْرَهِینَ وَ کَانَ أَوَّلُ مَنْ بَایَعَکَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ ثُمَّ نَکَثَا بَیْعَتَکَ ظُلْماً وَ طَلَبَا مَا لَیْسَ لَهُمَا وَ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَعْتَذِرُ مِنْ قَتْلِ عُثْمَانَ وَ تَتَبَرَّأُ مِنْ دَمِهِ وَ تَزْعُمُ أَنَّهُ قُتِلَ وَ أَنْتَ قَاعِدٌ فِی بَیْتِکَ وَ أَنَّکَ قَدْ قُلْتَ حِینَ قُتِلَ اللَّهُمَّ لَمْ أَرْضَ وَ لَمْ أُمَالِئْ وَ قُلْتَ لَهُ یَوْمَ الْجَمَلِ حِینَ نَادَوْا یَا لَثَارَاتِ عُثْمَانَ قُلْتَ کُبَّتْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ الْیَوْمَ لِوَجْهِهِمْ إِلَی النَّارِ أَ نَحْنُ قَتَلْنَاهُ إِنَّمَا قَتَلَهُ هُمَا وَ صَاحِبَتُهُمَا وَ أَمَرُوا بِقَتْلِهِ وَ أَنَا قَاعِدٌ فِی بَیْتِی وَ أَنَا ابْنُ عَمِّ عُثْمَانَ وَ الْمُطَالِبُ بِدَمِهِ فَإِنْ کَانَ الْأَمْرُ کَمَا قُلْتَ فَأَمْکِنَّا مِنْ قَتَلَةِ عُثْمَانَ وَ ادْفَعْهُمْ إِلَیْنَا نَقْتُلْهُمْ بِابْنِ عَمِّنَا وَ نُبَایِعْکَ وَ نُسَلِّمْ إِلَیْکَ الْأَمْرَ هَذِهِ وَاحِدَةٌ وَ أَمَّا الثَّانِیَةُ فَقَدْ أَنْبَأَتْنِی عُیُونِی وَ أَتَتْنِی الْکُتُبُ عَنْ أَوْلِیَاءِ عُثْمَانَ مِمَّنْ هُوَ مَعَکَ یُقَاتِلُ وَ تَحْسَبُ أَنَّهُ عَلَی رَأْیِکَ وَ رَاضٍ بِأَمْرِکَ وَ هَوَاهُ مَعَنَا وَ قَلْبُهُ عِنْدَنَا وَ جَسَدُهُ مَعَکَ و أَنَّکَ تُظْهِرُ وَلَایَةَ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ تَتَرَحَّمُ عَلَیْهِمَا وَ تَکُفُّ عَنْ عُثْمَانَ وَ لَا تَذْکُرُهُ وَ لَا تَتَرَحَّمُ عَلَیْهِ وَ لَا تَلْعَنُهُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ لَا تَسُبُّهُ وَ لَا تَتَبَرَّأُ مِنْهُ وَ بَلَغَنِی أَنَّکَ إِذَا خَلَوْتَ بِبِطَانَتِکَ الْخَبِیثَةِ وَ شِیعَتِکَ وَ خَاصَّتِکَ الضَّالَّةِ الْمُغِیرَةِ الْکَاذِبَةِ تَبَرَّأْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ لَعَنْتَهُمْ وَ ادَّعَیْتَ أَنَّکَ وَصِیُّ رَسُولِ اللَّهِ فِی أُمَّتِهِ وَ خَلِیفَتُهُ فِیهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی جَلَّ اسْمُهُ فَرَضَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ طَاعَتَکَ وَ أَمَرَ بِوَلَایَتِکَ فِی کِتَابِهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّهُ أَمَرَ مُحَمَّداً أَنْ یَقُومَ بِذَلِکَ فِی أُمَّتِهِ وَ أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَیْهِ یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ فَجَمَعَ قُرَیْشاً وَ الْأَنْصَارَ وَ بَنِی أُمَیَّةَ بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی فَجَمَعَ أُمَّتَهُ بِغَدِیرِ خُمٍّ فَبَلَّغَ مَا أُمِرَ بِهِ فِیکَ عَنِ اللَّهِ وَ أَمَرَ أَنْ یُبَلِّغَ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّکَ أَوْلَی بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّکَ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ بَلَغَنِی أَنَّکَ لَا تَخْطُبُ خُطْبَةً إِلَّا قُلْتَ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ عَنْ مِنْبَرِکَ وَ اللَّهِ إِنِّی

لَأَوْلَی بِالنَّاسِ وَ مَا زِلْتُ مَظْلُوماً مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ اللَّهِ لَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً فَلَظُلْمُ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ إِیَّاکَ أَعْظَمُ مِنْ ظُلْمِ عُثْمَانَ لِأَنَّهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقُولُ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ وَ نَحْنُ شُهُودٌ فَانْطَلَقَ عُمَرُ وَ بَایَعَ أَبَا بَکْرٍ وَ مَا اسْتَأْمَرَکَ وَ لَا شَاوَرَکَ وَ لَقَدْ خَاصَمَ الرَّجُلَانِ الْأَنْصَارَ بِحَقِّکَ وَ حُجَّتِکَ وَ قَرَابَتِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَوْ سَلَّمَا لَکَ الْأَمْرَ وَ بَایَعَاکَ کَانَ عُثْمَانُ أَسْرَعَ النَّاسِ إِلَی ذَلِکَ لِقَرَابَتِکَ مِنْهُ وَ حَقِّکَ عَلَیْهِ لِأَنَّهُ ابْنُ عَمِّکَ وَ ابْنُ عَمَّتِکَ ثُمَّ عَمَدَ أَبُو بَکْرٍ فَرَدَّهَا إِلَی عُمَرَ عِنْدَ مَوْتِهِ مَا شَاوَرَکَ وَ لَا اسْتَأْمَرَکَ حِینَ اسْتَخْلَفَهُ وَ بَایَعَ لَهُ ثُمَّ جَعَلَکَ عُمَرُ فِی الشُّورَی بَیْنَ سِتَّةٍ مِنْکُمْ وَ أَخْرَجَ مِنْهَا جَمِیعَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ غَیْرَهُمْ فَوَلَّیْتُمُ ابْنَ عَوْفٍ أَمْرَکُمْ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ حِینَ رَأَیْتُمُ النَّاسَ قَدِ اجْتَمَعُوا وَ اخْتَرَطُوا سُیُوفَهُمْ وَ حَلَفُوا بِاللَّهِ لَئِنْ غَابَتِ الشَّمْسُ وَ لَمْ تَخْتَارُوا أَحَدَکُمْ لَنَضْرِبَنَّ أَعْنَاقَکُمْ وَ لَنُنْفِذُ فِیکُمْ أَمْرَ عُمَرَ وَ وَصِیَّتَهُ فَوَلَّیْتُمْ أَمْرَکُمْ ابْنَ عَوْفٍ فَبَایَعَ عُثْمَانَ وَ بَایَعْتُمُوهُ ثُمَّ حُصِرَ عُثْمَانُ فَاسْتَنْصَرَکُمْ فَلَمْ تَنْصُرُوهُ وَ دَعَاکُمْ فَلَمْ تُجِیبُوهُ وَ بَیْعَتُهُ فِی أَعْنَاقِکُمْ وَ أَنْتُمْ یَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ حُضُورٌ شُهُودٌ فَخَلَّیْتُمْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَهْلِ مِصْرَ فَخَلَّیْتُمْ حَتَّی قَتَلُوهُ وَ أَعَانَهُمْ طَوَائِفُ مِنْکُمْ عَلَی قَتْلِهِ وَ خَذَلَهُ عَامَّتُکُمْ فَصِرْتُمْ فِی أَمْرِهِ بَیْنَ قَاتِلٍ وَ آمِرٍ وَ خَاذِلٍ ثُمَّ بَایَعَکَ النَّاسُ وَ أَنْتَ أَحَقُّ بِهَا مِنِّی فَأَمْکِنِّی مِنْ قَتَلَةِ عُثْمَانَ حَتَّی أَقْتُلَهُمْ وَ أُسَلِّمَ الْأَمْرَ لَکَ وَ أُبَایِعَکَ أَنَا وَ جَمِیعُ مَنْ قِبَلِی مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَلَمَّا قَرَأَ عَلِیٌّ علیه السلام کِتَابَ مُعَاوِیَةَ وَ بَلَّغَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ رِسَالَتَهُ وَ مَقَالَتَهُ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِأَبِی الدَّرْدَاءِ قَدْ أَبْلَغْتُمَانِی مَا أَرْسَلَکُمَا بِهِ مُعَاوِیَةُ فَاسْمَعَا مِنِّی ثُمَّ أَبْلِغَاهُ عَنِّی وَ قُولَا لَهُ إِنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ لَا یَعْدُو أَنْ یَکُونَ أَحَدَ رَجُلَیْنِ إِمَّا إِمَامَ هُدًی حَرَامَ

الدَّمِ وَاجِبَ النُّصْرَةِ لَا تَحِلُّ مَعْصِیَتُهُ وَ لَا یَسَعُ الْأُمَّةَ خِذْلَانُهُ أَوْ إِمَامَ ضَلَالَةٍ حَلَالَ الدَّمِ لَا تَحِلُّ وَلَایَتُهُ وَ لَا نُصْرَتُهُ فَلَا یَخْلُو مِنْ إِحْدَی الْخَصْلَتَیْنِ وَ الْوَاجِبُ فِی حُکْمِ اللَّهِ وَ حُکْمِ الْإِسْلَامِ عَلَی الْمُسْلِمِینَ بَعْدَ مَا یَمُوتُ إِمَامُهُمْ أَوْ یُقْتَلُ ضَالًّا کَانَ أَوْ مُهْتَدِیاً مَظْلُوماً کَانَ أَوْ ظَالِماً حَلَالَ الدَّمِ أَوْ حَرَامَ الدَّمِ أَنْ لَا یَعْمَلُوا عَمَلًا وَ لَا یُحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَا یُقَدِّمُوا یَداً وَ لَا رِجْلًا وَ لَا یَبْدَءُوا بِشَیْ‌ءٍ قَبْلَ أَنْ یَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ إِمَاماً یَجْمَعُ أَمْرَهُمْ عَفِیفاً عَالِماً وَرِعاً عَارِفاً بِالْقَضَاءِ وَ السُّنَّةِ یَجْمَعُ أَمْرَهُمْ وَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ وَ یَأْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ وَ یَحْفَظُ أَطْرَافَهُمْ وَ یَجْبِی فَیْئَهُمْ وَ یُقِیمُ حِجَّتَهُمْ وَ جُمْعَتَهُمْ وَ یَجْبِی صَدَقَاتِهِمْ ثُمَّ یَحْتَکِمُونَ إِلَیْهِ فِی إِمَامِهِمُ الْمَقْتُولِ ظُلْماً لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ فَإِنْ کَانَ إِمَامُهُمْ قُتِلَ مَظْلُوماً حَکَمَ لِأَوْلِیَائِهِ بِدَمِهِ وَ إِنْ کَانَ قُتِلَ ظَالِماً أُنْظِرَ کَیْفَ کَانَ الْحُکْمُ فِی هَذَا وَ إِنَّ أَوَّلَ مَا یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِینَ أَنْ یَفْعَلُوهُ أَنْ یَخْتَارُوا إِمَاماً یَجْمَعُ أَمْرَهُمْ إِنْ کَانَتِ الْخِیَرَةُ لَهُمْ وَ یُتَابِعُوهُ وَ یُطِیعُوهُ وَ إِنْ کَانَتِ الْخِیَرَةُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی رَسُولِهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ کَفَاهُمُ النَّظَرَ فِی ذَلِکَ وَ الِاخْتِیَارَ وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ رَضِیَ لَهُمْ إِمَاماً وَ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِهِ وَ قَدْ بَایَعَنِی النَّاسُ بَعْدَ قَتْلِ عُثْمَانَ وَ بَایَعَنِی الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بَعْدَ مَا تَشَاوَرُوا بِی ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ وَ هُمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ عَقَدُوا إِمَامَتَهُمْ وَلِیَ بِذَلِکَ أَهْلُ بَدْرٍ وَ السَّابِقَةِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ غَیْرَ أَنَّهُمْ بَایَعُوهُمْ قَبْلُ عَلَی غَیْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ وَ إِنَّ بَیْعَتِی کَانَتْ بِمَشُورَةٍ مِنَ الْعَامَّةِ فَإِنْ کَانَ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ جَعَلَ الِاخْتِیَارَ إِلَی الْأُمَّةِ وَ هُمُ الَّذِینَ یَخْتَارُونَ وَ یَنْظُرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَ اخْتِیَارُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرُهُمْ لَهَا خَیْرٌ لَهُمْ مِنِ اخْتِیَارِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لَهُمْ وَ کَانَ مَنِ اخْتَارُوهُ وَ بَایَعُوهُ بَیْعَتُهُ بَیْعَةُ هُدًی وَ کَانَ إِمَاماً وَاجِباً عَلَی النَّاسِ طَاعَتُهُ وَ نُصْرَتُهُ فَقَدْ تَشَاوَرُوا فِیَّ وَ اخْتَارُونِی بِإِجْمَاعٍ مِنْهُمْ وَ إِنْ کَانَ اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ هُوَ الَّذِی یَخْتَارُ وَ لَهُ الْخِیَرَةُ فَقَدِ اخْتَارَنِی لِلْأُمَّةِ وَ اسْتَخْلَفَنِی عَلَیْهِمْ وَ أَمَرَهُمْ بِطَاعَتِی وَ نُصْرَتِی فِی کِتَابِهِ الْمُنْزَلِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَذَلِکَ أَقْوَی بِحُجَّتِی وَ أَوْجَبُ بِحَقِّی

وَ لَوْ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ عَلَی عَهْدِ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ أَ کَانَ لِمُعَاوِیَةَ قِتَالُهُمَا وَ الْخُرُوجُ عَلَیْهِمَا لِلطَّلَبِ قَالَ أَبُو هُرَیْرَةَ وَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَکَذَلِکَ أَنَا فَإِنْ قَالَ مُعَاوِیَةُ نَعَمْ فَقُولَا لَهُ إِذاً یَجُوزَ لِکُلِّ مَنْ ظُلِمَ بِمَظْلِمَةٍ أَوْ قُتِلَ لَهُ قتیلا [قَتِیلٌ] أَنْ یَشُقَّ عَصَا الْمُسْلِمِینَ وَ یُفَرِّقَ جَمَاعَتَهُمْ وَ یَدْعُوَ إِلَی نَفْسِهِ مَعَ أَنَّ وُلْدَ عُثْمَانَ أَوْلَی بِطَلَبِ دَمِ أَبِیهِمْ مِنْ مُعَاوِیَةَ قَالَ فَسَکَتَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ وَ قَالا قَدْ أَنْصَفْتَ مِنْ نَفْسِکَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ لَعَمْرِی لَقَدْ أَنْصَفَنِی مُعَاوِیَةُ إِنْ تَمَّ عَلَیَّ قَوْلُهُ وَ صَدَقَ مَا أَعْطَانِی فَهَؤُلَاءِ بَنُو عُثْمَانَ رِجَالٌ قَدْ أَدْرَکُوا لَیْسُوا بِأَطْفَالٍ وَ لَا مُوَلَّی عَلَیْهِمْ فَلْیَأْتُوا أَجْمَعْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ قَتَلَةِ أَبِیهِمْ فَإِنْ عَجَزُوا عَنْ حُجَّتِهِمْ فَلْیَشْهَدُوا لِمُعَاوِیَةَ بِأَنَّهُ وَلِیُّهُمْ وَ وَکِیلُهُمْ فِی خُصُومَتِهِمْ وَ لْیَقْعُدُوا هُمْ وَ خُصَمَاؤُهُمْ بَیْنَ یَدَیَّ مَقْعَدَ الْخُصُومِ إِلَی الْإِمَامِ وَ الْوَالِی الَّذِینَ یُقِرُّونَ بِحُکْمِهِ وَ یُنْفِذُونَ قَضَاءَهُ فَأَنْظُرُ فِی حُجَّتِهِمْ وَ حُجَّةِ خُصَمَائِهِمْ فَإِنْ کَانَ أَبُوهُمْ قُتِلَ ظَالِماً وَ کَانَ حَلَالَ الدَّمِ أَبْطَلْتُ دَمَهُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَهْدَرْتُ دَمَهُ وَ إِنْ کَانَ أَبُوهُمْ قُتِلَ مَظْلُوماً حَرَامَ الدَّمِ أَقَدْتُهُمْ مِنْ قَاتِلِ أَبِیهِمْ فَإِنْ شَاءُوا قَتَلُوا وَ إِنْ شَاءُوا عَفَوْا وَ إِنْ شَاءُوا قَبِلُوا الدِّیَةَ وَ هَؤُلَاءِ قَتَلَةُ عُثْمَانَ فِی عَسْکَرِی یُقِرُّونَ بِقَتْلِهِ وَ یَرْضَوْنَ بِحُکْمِی عَلَیْهِمْ فَلْیَأْتِنِی وُلْدُ عُثْمَانَ وَ مُعَاوِیَةُ إِنْ کَانَ وَلِیَّهُمْ وَ وَکِیلَهُمْ فَلْیُخَاصِمُوا قَتَلَتَهُ وَ لْیُحَاکِمُوهُمْ حَتَّی أَحْکُمَ بَیْنَهُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنْ کَانَ مُعَاوِیَةُ إِنَّمَا یَتَجَنَّی وَ یَطْلُبُ الْأَعَالِیلَ وَ الْأَبَاطِیلَ فَلْیَتَجَنَّ مَا بَدَا لَهُ فَسَوْفَ یُعِینُ اللَّهُ عَلَیْهِ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ قَدْ وَ اللَّهِ أَنْصَفْتَ مِنْ نَفْسِکَ وَ زِدْتَ عَلَی النَّصَفَةِ وَ أَزَحْتَ عِلَّتَهُ وَ قَطَعْتَ حُجَّتَهُ وَ جِئْتَ بِحُجَّةٍ قَوِیَّةٍ صَادِقَةٍ مَا عَلَیْهَا لَوْنٌ ثُمَّ خَرَجَ أَبُو هُرَیْرَةَ وَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَإِذَا نَحْوٌ مِنْ عِشْرِینَ أَلْفَ رَجُلٍ مُقَنَّعِینَ فِی الْحَدِیدِ فَقَالُوا نَحْنُ قَتَلَةُ عُثْمَانَ مُقِرُّونَ رَاضُونَ بِحُکْمِ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَیْنَا وَ لَنَا فَلْیَأْتِنَا أَوْلِیَاءُ عُثْمَانَ فَلْیُحَاکِمُونَا إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی دَمِ أَبِیهِمْ وَ إِنْ وَجَبَ عَلَیْنَا الْقَوَدُ أَوِ الدِّیَةُ اصْطَبَرْنَا لِحُکْمِهِ وَ سَلَّمْنَا فَقَالا قَدْ

أَنْصَفْتُمْ وَ لَا یَحِلُّ لِعَلِیٍّ علیه السلام دَفْعُکُمْ وَ لَا قَتْلُکُمْ حَتَّی یُحَاکِمُوکُمْ إِلَیْهِ فَیَحْکُمَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ أَصْحَابِکُمْ بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ انْطَلَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ حَتَّی قَدِمَا عَلَی مُعَاوِیَةَ فَأَخْبَرَاهُ بِمَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ مَا قَالَ قَتَلَةُ عُثْمَانَ وَ مَا قَالَ أَبُو النُّعْمَانِ بْنُ صمان ⁽¹⁾فَقَالَ مُعَاوِیَةُ فَمَا رَدَّ عَلَیْکُمَا فِی تَرَحُّمِهِ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ کَفِّهِ عَنِ التَّرَحُّمِ عَلَی عُثْمَانَ وَ بَرَاءَتِهِ مِنْهُ فِی السِّرِّ وَ مَا یَدَّعِی مِنِ اسْتِخْلَافِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِیَّاهُ وَ أَنَّهُ لَمْ یَزَلْ مَظْلُوماً مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالا بَلَی قَدْ تَرَحَّمَ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ عِنْدَنَا وَ نَحْنُ نَسْمَعُ ثُمَّ قَالَ لَنَا فَمَا یَقُولُ إِنْ کَانَ اللَّهُ جَعَلَ الْخِیَارَ إِلَی الْأُمَّةِ فَکَانُوا هُمُ الَّذِینَ یَخْتَارُونَ وَ یَنْظُرُونَ لِأَنْفُسِهِمْ وَ کَانَ اخْتِیَارُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرُهُمْ لَهَا خَیْراً لَهُمْ وَ أَرْشَدَ مِنِ اخْتِیَارِ اللَّهِ وَ اخْتِیَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَدِ اخْتَارُونِی وَ بَایَعُونِی فَبَیْعَتِی بَیْعَةُ هُدًی وَ أَنَا إِمَامٌ وَاجِبٌ عَلَی النَّاسِ نُصْرَتِی لِأَنَّهُمْ قَدْ تَشَاوَرُوا فِیَّ وَ اخْتَارُونِی وَ إِنْ کَانَ اخْتِیَارُ اللَّهِ وَ اخْتِیَارُ رَسُولِهِ خَیْراً لَهُمْ وَ أَرْشَدَ مِنِ اخْتِیَارِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ وَ نَظَرِهِمْ لَهَا فَقَدِ اخْتَارَنِی اللَّهُ وَ رَسُولُهُ لِلْأُمَّةِ وَ اسْتَخْلَفَانِی عَلَیْهِمْ وَ أَمَرَاهُمْ بِنُصْرَتِی وَ طَاعَتِی فِی کِتَابِ اللَّهِ الْمُنْزَلِ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ الْمُرْسَلِ وَ ذَلِکَ أَقْوَی بِحُجَّتِی وَ أَوْجَبُ لِحَقِّی ثُمَّ صَعِدَ الْمِنْبَرَ فِی عَسْکَرِهِ وَ جَمَعَ النَّاسَ وَ مَنْ بِحَضْرَتِهِ مِنَ النَّوَاحِی وَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارَ ثُمَّ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ مَنَاقِبِی أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی وَ بَعْدَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ ذَلِکَ وَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنِّی سَأُنَبِّئُکُمْ عَنْ خِصَالٍ سَبْعَةٍ قَالَهَا رَسُولُ اللَّهِ أَکْتَفِی بِهَا مِنْ جَمِیعِ مَنَاقِبِی وَ فَضْلِی أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ فَضَّلَ فِی کِتَابِهِ النَّاطِقِ السَّابِقَ إِلَی الْإِسْلَامِ فِی غَیْرِ آیَةٍ مِنْ کِتَابِهِ عَلَی الْمَسْبُوقِ وَ أَنَّهُ لَمْ یَسْبِقْنِی إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ

1) 1 کذا.

قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ مَا سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ قَوْلِهِ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْزَلَهَا اللَّهُ فِی الْأَنْبِیَاءِ وَ أَوْصِیَائِهِمْ وَ أَنَا أَفْضَلُ أَنْبِیَاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ وَصِیِّی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَفْضَلُ الْأَوْصِیَاءِ فَقَامَ نَحْوٌ مِنْ سَبْعِینَ بَدْرِیّاً جُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ بَقِیَّتُهُمْ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ مِنْهُمْ أَبُو الْهَیْثَمِ بْنُ التَّیِّهَانِ وَ خَالِدُ بْنُ زَیْدٍ أَبُو أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیُّ وَ فِی الْمُهَاجِرِینَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ ذَلِکَ قَالَ فَأَنْشُدُکُمْ بِاللَّهِ فِی قَوْلِ اللَّهِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ وَ قَوْلِهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ الْآیَةَ ⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً ⁽²⁾فَقَالَ النَّاسُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ خَاصٌّ لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِینَ أَمْ عَامٌّ لِجَمِیعِهِمْ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رَسُولَهُ أَنْ یُعَلِّمَهُمْ وَ أَنْ یُفَسِّرَ لَهُمْ مِنَ الْوَلَایَةِ مَا فَسَّرَ لَهُمْ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَ صِیَامِهِمْ وَ زَکَاتِهِمْ وَ حَجِّهِمْ فَنَصَبَنِی لِلنَّاسِ بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِی بِرِسَالَةٍ ضَاقَ بِهَا صَدْرِی وَ ظَنَنْتُ أَنَّ النَّاسَ مُکَذِّبِی بِهَا فَأَوْعَدَنِی لَأُبَلِّغَنَّهَا أَوْ یُعَذِّبَنِی قُمْ یَا عَلِیُّ ثُمَّ نَادَی بِأَعْلَی صَوْتِهِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَ بِلَالًا أَنْ یُنَادِیَ بِ الصَّلَاةَ جَامِعَةً فَصَلَّی بِهِمُ الظُّهْرَ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ مَوْلَایَ وَ أَنَا مَوْلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنَا أَوْلَی بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ

1) 1 و هی الآیة: 55 من سورة المائدة، و لیراجع ما رواه أبو نعیم الحافظ فی شأن نزول الآیة الکریمة من کتاب النور المشتعل ص 61- 85 و ما رواه الحافظ الحسکانی فی کتاب شواهد التنزیل: ج 1، ص 161- 184، ط 1.

2) 2 و هی الآیة: 16 من سورة التوبة و إلیک تمام الآیة الکریمة: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمَّا یَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً، وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ

مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ فَقَامَ إِلَیْهِ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَاؤُهُ فِیمَا ذَا فَقَالَ وَلَاؤُهُ کَوَلَایَتِی مَنْ کُنْتُ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَقَالَ سَلْمَانُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَاتُ فِی عَلِیٍّ خَاصَّةً فَقَالَ فِیهِ وَ فِی أَوْصِیَائِی إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَقَالَ سَلْمَانُ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیِّنْهُمْ لَنَا فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَخِی وَ وَزِیرِی وَ وَصِیِّی وَ صِنْوِی وَ وَارِثِی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی وَ أَحَدَ عَشَرَ إِمَاماً مِنْ وُلْدِهِ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَیْنُ علیهما السلام ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ الْقُرْآنُ مَعَهُمْ وَ هُمْ مَعَ الْقُرْآنِ لَا یُفَارِقُونَهُ حَتَّی یَرِدُوا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَقَامَ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْبَدْرِیِّینَ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا ذَلِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَمَا قُلْتَ سَوَاءً لَمْ تَزِدْ حَرْفاً وَ لَمْ تَنْقُصْ حَرْفاً وَ قَالَ بَقِیَّةُ السَّبْعِینَ قَدْ سَمِعْنَا ذَلِکَ وَ لَمْ نَحْفَظْهُ کُلَّهُ وَ هَؤُلَاءِ الِاثْنَا عَشَرَ خِیَارُنَا وَ أَفْضَلُنَا فَقَالَ صَدَقْتُمْ لَیْسَ کُلُّ النَّاسِ یَحْفَظُ بَعْضُهُمْ أَحْفَظُ مِنْ بَعْضٍ فَقَامَ مِنَ الِاثْنَیْ عَشَرَ أَرْبَعَةٌ أَبُو الْهَیْثَمِ بْنُ التَّیِّهَانِ وَ أَبُو أَیُّوبَ وَ عَمَّارٌ وَ خُزَیْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ ذُو الشَّهَادَتَیْنِ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ حَفِظْنَا أَنَّهُ قَالَ یَوْمَئِذٍ وَ هُوَ قَائِمٌ وَ عَلِیٌّ علیه السلام قَائِمٌ إِلَی جَانِبِهِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ أَنْصِبَ لَکُمْ إِمَاماً یَکُونُ وَصِیِّی فِیکُمْ وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ فِی أَهْلِ بَیْتِی مِنْ بَعْدِی وَ الَّذِی فَرَضَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ فِی کِتَابِهِ طَاعَتَهُ وَ أَمَرَکُمْ فِیهِ بِوَلَایَتِهِ فَرَاجَعْتُ رَبِّی خَشْیَةَ طَعْنِ أَهْلِ النِّفَاقِ وَ تَکْذِیبِهِمْ فَأَوْعَدَنِی لَأُبَلِّغُهَا أَوْ لَیُعَذِّبَنِّی أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَکُمْ فِی کِتَابِهِ بِالصَّلَاةِ وَ قَدْ بَیَّنْتُهَا لَکُمْ وَ سَنَنْتُهَا وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَبَیَّنْتُهَا وَ فَسَّرْتُهَا لَکُمْ وَ أَمَرَکُمْ فِی کِتَابِهِ بِالْوَلَایَةِ وَ إِنِّی أُشْهِدُکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ أَنَّهَا خَاصَّةٌ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ الْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِی وَ وُلْدِ أَخِی وَ وَصِیِّی عَلِیٌّ أَوَّلُهُمْ ثُمَّ الْحَسَنُ ثُمَّ الْحُسَیْنُ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیه السلام

لَا یُفَارِقُونَ الْکِتَابَ حَتَّی یَرِدُوا عَلَیَّ الْحَوْضَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ أَعْلَمْتُکُمْ مَفْزَعَکُمْ وَ إِمَامَکُمْ بَعْدِی وَ دَلِیلَکُمْ وَ هَادِیَکُمْ وَ هُوَ أَخِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ هُوَ فِیکُمْ بِمَنْزِلَتِی فَقَلِّدُوهُ دِینَکُمْ وَ أَطِیعُوهُ فِی جَمِیعِ أُمُورِکُمْ فَإِنَّ عِنْدَهُ جَمِیعَ مَا عَلَّمَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَرَنِی اللَّهُ أَنْ أُعَلِّمَهُ إِیَّاکُمْ وَ أُعَلِّمَکُمْ أَنَّهُ عِنْدَهُ فَاسْأَلُوهُ وَ تَعَلَّمُوا مِنْهُ وَ مِنْ أَوْصِیَائِهِ بَعْدَهُ وَ لَا تُعَلِّمُوهُمْ وَ لَا تَتَقَدَّمُوهُمْ وَ لَا تَتَخَلَّفُوا عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُمْ لَا یُزَایِلُونَهُ وَ لَا یُزَایِلُهُمْ ثُمَّ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِأَبِی الدَّرْدَاءِ وَ أَبِی هُرَیْرَةَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَنْزَلَ فِی کِتَابِهِ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً فَجَمَعَنِی رَسُولُ [اللَّهِ] صلی الله علیه و آله وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فِی کِسَاءٍ وَ قَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ [أَحِبَّتِی وَ عِتْرَتِی وَ حَامَّتِی وَ أَهْلُ بَیْتِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَ أَنَا فَقَالَ إِنَّکِ إِلَی خَیْرٍ وَ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِیَّ وَ فِی أَخِی عَلِیٍّ وَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ ابْنَیَّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ خَاصَّةً لَیْسَ مَعَنَا غَیْرُنَا وَ فِی تِسْعَةٍ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ مِنْ بَعْدِی فَقَامَ کُلُّهُمْ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ حَدَّثَتْنَا بِذَلِکَ فَسَأَلْنَا عَنْ ذَلِکَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَحَدَّثَنَا بِهِ کَمَا حَدَّثَتْنَا أُمُّ سَلَمَةَ ثُمَّ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ أَنْزَلَ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ فَقَالَ سَلْمَانُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ عَامَّةٌ أَمْ خَاصَّةٌ فَقَالَ أَمَّا الْمَأْمُورُونَ فَعَامَّةٌ لِأَنَّ جَمَاعَةَ الْمُؤْمِنِینَ أُمِرُوا بِذَلِکَ وَ أَمَّا الصَّادِقُونَ فَخَاصَّةٌ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ أَوْصِیَائِی مِنْ بَعْدِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ قُلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ خَلَّفْتَنِی فَقَالَ إِنَّ الْمَدِینَةَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِی أَوْ بِکَ وَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا النُّبُوَّةَ فَإِنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی

فَقَامَ رِجَالٌ مِمَّنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا ذَلِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ فَقَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِی سُورَةِ الْحَجِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ إِلَی آخِرِ السُّورَةِ ⁽¹⁾فَقَامَ سَلْمَانُ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ أَنْتَ عَلَیْهِمْ شَهِیدٌ وَ هُمْ شُهَدَاءُ عَلَی النَّاسِ الَّذِینَ اجْتَبَاهُمُ اللَّهُ وَ مَا جَعَلَ عَلَیْهِمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِیهِمْ إِبْرَاهِیمَ قَالَ عَنَی بِذَلِکَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ إِنْسَاناً أَنَا وَ أَخِی وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِی قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَامَ خَطِیباً وَ لَمْ یَخْطُبْ بَعْدَهَا وَ قَالَ إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ أَمْرَیْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا کِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَیْتِی فَإِنَّهُ قَدْ عَهِدَ إِلَیَّ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ شَهِدْنَا ذَلِکَ کُلَّهُ فَقَالَ حَسْبِیَ اللَّهُ فَقَامَ الِاثْنَا عَشَرَ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ خَطَبَ فِی الْیَوْمِ الَّذِی قُبِضَ فِیهِ قَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ شِبْهَ الْمُغْضَبِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ کُلُّ أَهْلِ بَیْتِکَ فَقَالَ لَا وَ لَکِنْ أَوْصِیَائِی مِنْهُمْ عَلِیٌّ أَخِی وَ وَزِیرِی وَ وَارِثِی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی هَذَا أَوَّلُهُمْ وَ آخِرُهُمْ ثُمَّ وَصِیِّی ابْنِی هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی الْحَسَنِ ثُمَّ وَصِیُّهُ هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی الْحُسَیْنِ ثُمَّ وَصِیِّی ابْنِی وَ سَمِیُّ أَخِی ثُمَّ وَصِیُّهُ سَمِیِّی ثُمَّ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِهِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّی یَرِدُوا عَلَیَّ الْحَوْضَ شُهَدَاءَ لِلَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ حُجَجَهُ عَلَی خَلْقِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَی اللَّهَ فَقَامَ السَّبْعُونَ الْبَدْرِیُّونَ وَ نَحْوُهُمْ مِنَ الْآخَرِینَ فَقَالُوا أَدْرَکْنَا وَ مَا کُنَّا نَسِینَا نَشْهَدُ أَنَّا قَدْ سَمِعْنَا ذَلِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ

1) 1 الآیة: 77- 78 من سورة الحجّ: 22.

فَلَمْ یَدَعْ علیه السلام شَیْئاً إِلَّا نَاشَدَهُمْ فِیهِ حَتَّی أَتَی عَلَی آخِرِ مَنَاقِبِهِ وَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیهِ کُلَّ ذَلِکَ یُصَدِّقُونَهُ وَ یَشْهَدُونَ أَنَّهُ حَقٌّ فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ مُعَاوِیَةَ بِکُلِّ ذَلِکَ وَ بِمَا رَدَّ عَلَیْهِ النَّاسُ وَجَمَ مِنْ ذَلِکَ وَ قَالَ یَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ یَا أَبَا هُرَیْرَةَ لَئِنْ کَانَ مَا تُحَدِّثَانِّی عَنْهُ حَقّاً لَقَدْ هَلَکَ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ غَیْرَهُ وَ غَیْرَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ شِیعَتِهِ ثُمَّ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَئِنْ کَانَ مَا قُلْتَ وَ ادَّعَیْتَ وَ اسْتَشْهَدْتَ عَلَیْهِ أَصْحَابَکَ حَقّاً لَقَدْ هَلَکَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ وَ جَمِیعُ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ غَیْرَکَ وَ غَیْرَ أَهْلِ بَیْتِکَ وَ شِیعَتِکَ وَ قَدْ بَلَغَنِی تَرَحُّمُکَ عَلَیْهِمْ وَ اسْتِغْفَارُکَ لَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَی وَجْهَیْنِ مَا لَهَا ثَالِثٌ إِمَّا تَقِیَّةٌ إِنْ أَنْتَ تَبَرَّأْتَ مِنْهُمْ خِفْتَ أَنْ یَتَفَرَّقَ عَنْکَ أَهْلُ عَسْکَرِکَ الَّذِینَ تُقَاتِلُنِی بِهِمْ وَ إِنْ کَانَ الَّذِی ادَّعَیْتَ بَاطِلًا وَ کَذِباً فَقَدْ جَاءَنِی بَعْضُ مَنْ تَثِقُ بِهِ مِنْ خَاصَّتِکَ بِأَنَّکَ تَقُولُ لِشِیعَتِکَ وَ بِطَانَتِکَ بِطَانَةِ السَّوْءِ إِنِّی قَدْ سَمَّیْتُ ثَلَاثَةً مِنْ بَنِیَّ أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ فَإِذَا سَمِعْتُمُونِی أَتَرَحَّمُ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ فَإِنَّمَا أَعْنِی بِذَلِکَ بَنِیَّ وَ الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی عَلَی صِدْقِ مَا أَتَوْنِی بِهِ وَ رَقَّوْهُ إِلَیَّ أَنْ قَدْ رَأَیْنَاکَ بِأَعْیُنِنَا فَلَا نَحْتَاجُ أَنْ نَسْأَلَ عَنْ ذَلِکَ غَیْرَنَا وَ إِلَّا فَلِمَ حَمَلْتَ امْرَأَتَکَ فَاطِمَةَ عَلَی حِمَارٍ وَ أَخَذْتَ بِیَدِ ابْنَیْکَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِذْ بُویِعَ أَبُو بَکْرٍ فَلَمْ تَدَعْ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ وَ السَّابِقَةِ إِلَّا وَ قَدْ دَعَوْتَهُمْ وَ اسْتَنْفَرْتَهُمْ عَلَیْهِ فَلَمْ تَجِدْ مِنْهُمْ إِنْسَاناً غَیْرَ أَرْبَعَةٍ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَیْرُ لَعَمْرِی لَوْ کُنْتَ مُحِقّاً لَأَجَابُوکَ وَ سَاعَدُوکَ وَ نَصَرُوکَ وَ لَکِنِ ادَّعَیْتَ بَاطِلًا وَ مَا لَا یُقِرُّونَ بِهِ وَ سَمِعَتْکَ أُذُنَایَ وَ أَنْتَ تَقُولُ لِأَبِی سُفْیَانَ حِینَ قَالَ لَکَ غَلَبَکَ عَلَیْهِ أَذَلُّ أَحْیَاءِ قُرَیْشٍ تَیْمٌ وَ عَدِیٌّ وَ دَعَاکَ إِلَی أَنْ یَنْصُرَکَ فَقُلْتَ لَوْ وَجَدْتُ أَعْوَاناً أَرْبَعِینَ رَجُلًا مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ مِنْ أَهْلِ السَّابِقَةِ لَنَاهَضْتُ الرَّجُلَ فَإِنَّا لَمْ نَجِدْ غَیْرَ أَرْبَعَةِ رَهْطٍ بَایَعْتُ مُکْرَهاً قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ قَرَأْتُ کِتَابَکَ فَکَثُرَ مَا یُعْجِبُنِی مِمَّا خَطَّتْ فِیهِ یَدُکَ وَ أَطْنَبْتَ

فِیهِ مِنْ کَلَامِکَ وَ مِنَ الْبَلَاءِ الْعَظِیمِ وَ الْخَطْبِ الْجَلِیلِ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ أَنْ یَکُونَ مِثْلُکَ یَتَکَلَّمُ أَوْ یَنْظُرُ فِی عَامَّةِ أَمْرِهِمْ أَوْ خَاصَّتِهِ وَ أَنْتَ مَنْ تَعْلَمُ وَ ابْنُ مَنْ قَدْ عَلِمْتَ وَ أَنَا مَنْ قَدْ عَلِمْتَ وَ ابْنُ مَنْ تَعْلَمُ وَ سَأُجِیبُکَ فِیمَا قَدْ کَتَبْتَ بِجَوَابٍ لَا أَظُنُّکَ تَعْقِلُهُ أَنْتَ وَ لَا وَزِیرُکَ ابْنُ النَّابِغَةِ عَمْرٌو الْمُوَافِقُ لَکَ کَمَا وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِی أَمَرَکَ بِهَذَا الْکِتَابِ وَ زَیَّنَهُ لَکَ أَوْ حَضَرَکُمَا فِیهِ إِبْلِیسُ وَ مَرَدَةُ أَصْحَابِهِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ مَرَدَةُ أَبَالِسَتِهِ وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ کَانَ خَبَّرَنِی أَنَّهُ رَأَی عَلَی مِنْبَرِهِ اثْنَیْ عَشَرَ رَجُلًا أَئِمَّةَ ضَلَالَةٍ مِنْ قُرَیْشٍ یَصْعَدُونَ عَلَی مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَنْزِلُونَ عَلَی صُورَةِ الْقُرُودِ یَرُدُّونَ أُمَّتَهُ عَلَی أَدْبَارِهِمْ عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِیمِ اللَّهُمَّ وَ قَدْ خَبَّرَنِی بِأَسْمَائِهِمْ رَجُلًا رَجُلًا وَ کَمْ یَمْلِکُ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ عَشَرَةٌ مِنْهُمْ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ رَجُلَیْنِ مِنْ حَیَّیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ مِنْ قُرَیْشٍ عَلَیْهِمَا مِثْلُ أَوْزَارِ الْأُمَّةِ جَمِیعاً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ مِثْلُ جَمِیعِ عَذَابِهِمْ فَلَیْسَ دَمٌ یُهَرَاقُ فِی غَیْرِ حَقِّهِ وَ لَا فَرْجٌ یُغْشَی وَ لَا حُکْمٌ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا کَانَ عَلَیْهِمَا وِزْرُهُ ⁽¹⁾

و رواها أیضا الطبرانی فی ترجمة جریر أو جابر من کتاب المعجم الکبیر.

وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ بَنِی أَبِی الْعَاصِ إِذَا بَلَغُوا ثَلَاثِینَ رَجُلًا جَعَلُوا کِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ مَالَ اللَّهِ دُوَلًا ⁽²⁾وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا أَخِی إِنَّکَ لَسْتَ کَمِثْلِی إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ أَصْدَعَ بِالْحَقِّ وَ أَخْبَرَنِی أَنَّهُ یَعْصِمُنِی

1) 1 و هذا من فروع مسألة و قاعدة: «من سن سنة سیئة فله وزرها و وزر من عمل بها إلی یوم القیامة» و القاعدة متواترة عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و قد رواها مسلم بأسانید کثیرة فی باب الحث علی الصدقة و هو الباب: 20 من کتاب الزکاة 12 تحت الرقم: 1017 و فی باب: «من سن سنة حسنة أو سیئة ...» و هو الباب 6 من کتاب العلم: 47 من صحیحه: ج 2 ص 704 و ج 4 ص 2059 ط دار الاحیاء للتراث.

2) 2 و لهذه القطعة من الکلام أیضا شواهد فی کتب أهل السنة و لها مصادر، و قد رواها الحافظ ابن عساکر بأسانید فی ترجمة معاویة و مروان من تاریخ دمشق، و بعض طرقها ینتهی إلی معاویة نفسه.

مِنَ النَّاسِ فَأَمَرَنِی أَنْ أُجَاهِدَ وَ لَوْ بِنَفْسِی فَقَالَ فَقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا تُکَلَّفُ إِلَّا نَفْسَکَ وَ قَالَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتالِ ⁽¹⁾وَ قَدْ مَکَثْتُ بِمَکَّةَ مَا مَکَثْتُ لَمْ أُومَرْ بِقِتَالٍ ثُمَّ أَمَرَنِی بِالْقِتَالِ لِأَنَّهُ لَا یُعْرَفُ الدِّینُ إِلَّا بِی وَ لَا الشَّرَائِعُ وَ لَا السُّنَنُ وَ الْأَحْکَامُ وَ الْحُدُودُ وَ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ إِنَّ النَّاسَ یَدَعُونَ بَعْدِی مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَ مَا أَمَرَهُمْ فِیکَ مِنْ وَلَایَتِکَ وَ مَا أَظْهَرْتُ مِنْ مَحَبَّتِکَ مُتَعَمِّدِینَ غَیْرَ جَاهِلِینَ مُخَالِفَةً لِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیکَ فَإِنْ وَجَدْتَ أَعْوَاناً عَلَیْهِمْ فَجَاهِدْهُمْ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاکْفُفْ یَدَکَ وَ احْقُنْ دَمَکَ فَإِنَّکَ إِنْ نَابَذْتَهُمْ قَتَلُوکَ وَ إِنْ تَابَعُوکَ وَ أَطَاعُوکَ فَاحْمِلْهُمْ عَلَی الْحَقِّ وَ إِلَّا فَادْعُ النَّاسَ فَإِنِ اسْتَجَابُوا لَکَ وَ وَازَرُوکَ فَنَابِذْهُمْ وَ جَاهِدْهُمْ وَ إِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاکْفُفْ یَدَکَ وَ احْقُنْ دَمَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ دَعَوْتَهُمْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ فَلَا تَدَعَنَّ عَنْ أَنْ تَجْعَلَ الْحُجَّةَ عَلَیْهِمْ إِنَّکَ یَا أَخِی لَسْتَ مِثْلِی إِنِّی قَدْ أَقَمْتُ حُجَّتَکَ وَ أَظْهَرْتُ لَهُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیکَ وَ إِنَّهُ لَمْ یُعْلَمْ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنَّ حَقِّی وَ طَاعَتِی وَاجِبَانِ حَتَّی أَظْهَرْتُ ذَلِکَ وَ أَمَّا أَنْتَ فَإِنِّی کُنْتُ قَدْ أَظْهَرْتُ حُجَّتَکَ وَ قُمْتُ بِأَمْرِکَ فَإِنْ سَکَتَّ عَنْهُمْ لَمْ تَأْثَمْ غَیْرَ أَنَّهُ أُحِبُّ أَنْ تَدْعُوَهُمْ وَ إِنْ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَکَ وَ لَمْ یَقْبَلُوا مِنْکَ وَ تَظَاهَرَتْ عَلَیْکَ ظَلَمَةُ قُرَیْشٍ فَدَعْهُمْ فَإِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ إِنْ نَاهَضْتَ الْقَوْمَ وَ نَابَذْتَهُمْ وَ جَاهَدْتَهُمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونَ مَعَکَ فِئَةٌ تَقْوَی بِهِمْ أَنْ یَقْتُلُوکَ وَ التَّقِیَّةُ مِنْ دِینِ اللَّهِ وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا تَقِیَّةَ لَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ قَضَی الِاخْتِلَافَ وَ الْفُرْقَةَ عَلَی هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَوْ شَاءَ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی وَ لَمْ یَخْتَلِفْ اثْنَانِ مِنْهَا وَ لَا مِنْ خَلْقِهِ وَ لَمْ یُتَنَازَعْ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِهِ وَ لَمْ یَجْحَدِ الْمَفْضُولُ ذَا الْفَضْلِ فَضْلَهُ وَ لَوْ شَاءَ عَجَّلَ مِنْهُ النَّقِمَةَ وَ کَانَ مِنْهُ التَّغْیِیرُ حِینَ یُکَذِّبُ الظَّالِمُ وَ یَعْلَمُ الْحَقَّ أَیْنَ مَصِیرُهُ وَ اللَّهُ جَعَلَ الدُّنْیَا دَارَ الْأَعْمَالِ وَ جَعَلَ الْآخِرَةَ دَارَ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی فَقُلْتُ شُکْراً لِلَّهِ عَلَی نَعْمَائِهِ وَ صَبْراً عَلَی بَلَائِهِ وَ تَسْلِیماً وَ رِضًی بِقَضَائِهِ ثُمَّ قَالَ یَا أَخِی أَبْشِرْ فَإِنَّ حَیَاتَکَ وَ مَوْتَکَ مَعِی ⁽²⁾

و لیراجع الحدیث: 946 و ما بعده و تعلیقاتها من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق ج 2 ص 434- 436 ط 2.

وَ أَنْتَ أَخِی وَ أَنْتَ

1) 1 الآیة 48 و 65/ الأنفال. و کان فی الأصل: جاهد فی سبیل اللّه.

2) 2 و لهذه القطعة من الحدیث أسانید و مصادر، و قد رواها أهل السنة بأسانیدهم التی تنتهی إلی الشهید الفقیه المجاهد قتیل الظلمة و الطغاة و المنافقین حجر بن عدی الکندی رفع اللّه درجاته.

وَصِیِّی وَ أَنْتَ وَزِیرِی وَ أَنْتَ وَارِثِی وَ أَنْتَ تُقَاتِلُ عَلَی سُنَّتِی وَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ لَکَ بِهَارُونَ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِذِ اسْتَضْعَفَهُ أَهْلُهُ وَ تَظَاهَرُوا عَلَیْهِ وَ کَادُوا یَقْتُلُونَهُ فَاصْبِرْ لِظُلْمِ قُرَیْشٍ إِیَّاکَ وَ تَظَاهُرِهِمْ عَلَیْکَ فَإِنَّهَا ضَغَائِنُ فِی صُدُورِ قَوْمٍ لَهُمْ أَحْقَادُ بَدْرٍ وَ تُرَاثُ أُحُدٍ وَ إِنَّ مُوسَی أَمَرَ هَارُونَ حِینَ اسْتَخْلَفَهُ فِی قَوْمِهِ إِنْ ضَلُّوا فَوَجَدَ أَعْوَاناً أَنْ یُجَاهِدَهُمْ بِهِمْ فَإِنْ لَمْ یَجِدْ أَعْوَاناً أَنْ یَکُفَّ یَدَهُ وَ یَحْقُنَ دَمَهُ وَ لَا یُفَرِّقَ بَیْنَهُمْ فَافْعَلْ أَنْتَ کَذَلِکَ إِنْ وَجَدْتَ عَلَیْهِمْ أَعْوَاناً فَجَاهِدْهُمْ وَ إِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاکْفُفْ یَدَکَ وَ احْقُنْ دَمَکَ فَإِنَّکَ إِنْ نَابَذْتَهُمْ قَتَلُوکَ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ لَمْ تَکُفَّ یَدَکَ وَ تَحْقُنْ دَمَکَ إِذَنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً تَخَوَّفْتُ عَلَیْکَ أَنْ یَرْجِعَ النَّاسُ إِلَی عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَ الْجُحُودِ بِأَنِّی رَسُولُ اللَّهِ فَاسْتَظْهِرْ بِالْحُجَّةِ عَلَیْهِمْ وَ دَعْهُمْ لِیَهْلِکَ النَّاصِبُونَ لَکَ وَ الْبَاغُونَ عَلَیْکَ وَ یَسْلَمَ الْعَامَّةُ وَ الْخَاصَّةُ فَإِذَا وَجَدْتَ یَوْماً أَعْوَاناً عَلَی إِقَامَةِ کِتَابِ اللَّهِ وَ السُّنَّةِ فَقَاتِلْ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتَ عَلَی تَنْزِیلِهِ فَإِنَّمَا یَهْلِکُ مِنَ الْأُمَّةِ مَنْ نَصَبَ لَکَ أَوْ لِأَحَدٍ مِنْ أَوْصِیَائِکَ وَ عَادَی وَ جَحَدَ وَ دَانَ بِخِلَافِ مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ وَ لَعَمْرِی یَا مُعَاوِیَةُ لَوْ تَرَحَّمْتُ عَلَیْکَ وَ عَلَی طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ کَانَ تَرَحُّمِی عَلَیْکُمْ وَ اسْتِغْفَارِی لَکُمْ لَعْنَةً عَلَیْکُمْ وَ عَذَاباً وَ مَا أَنْتَ وَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ بِأَعْظَمَ جُرْماً وَ لَا أَصْغَرَ ذَنْباً وَ لَا أَهْوَنَ بِدْعَةً وَ ضَلَالَةً مِنَ الذین [اللَّذَیْنِ] أَسَّسَا لَکَ وَ لِصَاحِبِکَ الَّذِی تَطْلُبُ بِدَمِهِ وَ وَطَّئَا لَکُمَا ظُلْمَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ حَمَلَاکُمْ عَلَی رِقَابِنَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ یَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدی مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا سَبِیلًا أُولئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ یَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنَ الْمُلْکِ فَإِذاً لا یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیراً أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَنَحْنُ النَّاسُ وَ نَحْنُ الْمَحْسُودُونَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَدْ آتَیْنا

آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً فَالْمُلْکُ الْعَظِیمُ أَنْ جَعَلَ مِنْهُمْ أَئِمَّةً مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَی اللَّهَ وَ الْکِتَابُ وَ الْحِکْمَةُ و النُّبُوَّةُ فَلِمَ یُقِرُّونَ بِذَلِکَ فِی آلِ إِبْرَاهِیمَ وَ یُنْکِرُونَهُ فِی آلِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله یَا مُعَاوِیَةُ فَإِنْ تَکْفُرْ بِهَا أَنْتَ وَ صَاحِبُکَ وَ مَنْ قِبَلَکَ مِنْ طَغَامِ أَهْلِ الشَّامِ وَ الْیَمَنِ وَ الْأَعْرَابِ أَعْرَابِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ جُفَاةِ الْأُمَّةِ فَقَدْ وَکَّلَ اللَّهُ بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ ⁽¹⁾یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ وَ نُورٌ وَ هُدًی وَ رَحْمَةٌ وَ شِفَاءٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی ⁽²⁾یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَدَعْ صِنْفاً مِنْ أَصْنَافِ الضَّلَالَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَی النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ رَدَّ عَلَیْهِمْ وَ احْتَجَّ عَلَیْهِمْ فِی الْقُرْآنِ وَ نَهَی عَنِ اتِّبَاعِهِمْ وَ أَنْزَلَ فِیهِمْ قُرْآناً نَاطِقاً عِلْمُهُ مِنْ عِلْمِهِ وَ جَهْلُهُ مِنْ جَهْلِهِ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَیْسَ مِنَ الْقُرْآنِ آیَةٌ إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ وَ مَا مِنْ حَرْفٍ إِلَّا وَ لَهُ تَأْوِیلٌ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ مَا مِنْهُ حَرْفٌ إِلَّا وَ لَهُ حَدُّ مُطَّلِعٌ عَلَی ظَهْرِ الْقُرْآنِ وَ بَطْنِهِ وَ تَأْوِیلِهِ وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ نَحْنُ آلَ مُحَمَّدٍ وَ أَمَرَ اللَّهُ سَائِرَ الْأُمَّةِ أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ وَ أَنْ یُسَلِّمُوا إِلَیْنَا وَ یَرُدُّوا الْأَمْرَ إِلَیْنَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ هُمُ الَّذِینَ یُسْأَلُونَ عَنْهُ وَ یُطْلَبُونَهُ

1) 1 اقتباس من الآیة: 89 من سورة الأنعام و هذا نصها: فَإِنْ یَکْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَکَّلْنا بِها قَوْماً لَیْسُوا بِها بِکافِرِینَ

2) 2 إشارة إلی الآیة: 44 من سورة «فصلت»: قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفاءٌ، وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی ...

وَ لَعَمْرِی لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِینَ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَلَّمُوا لَنَا وَ اتَّبَعُونَا وَ قَلَّدُونَا أُمُورَهُمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ لَمَا طَمِعْتَ أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ فَمَا فَاتَهُمْ مِنَّا أَکْثَرُ مِمَّا فَاتَنَا مِنْهُمْ وَ لَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِیَّ وَ فِیکَ آیَاتٍ مِنْ سُورَةٍ خَاصَّةٍ الْأُمَّةُ یُؤَوِّلُونَهَا عَلَی الظَّاهِرِ وَ لَا یَعْلَمُونَ مَا الْبَاطِنُ وَ هِیَ فِی سُورَةِ الْحَاقَّةِ فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یُدْعَی بِکُلِّ إِمَامِ ضَلَالَةٍ وَ إِمَامِ هُدًی وَ مَعَ کُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَصْحَابُهُ الَّذِینَ بَایَعُوهُ فَیُدْعَی بِی وَ بِکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ أَنْتَ صَاحِبُ السِّلْسِلَةِ الَّذِی یَقُولُ یا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتابِیَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیَهْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ ذَلِکَ وَ کَذَلِکَ کُلُّ إِمَامِ ضَلَالَةٍ کَانَ قَبْلَکَ أَوْ یَکُونُ بَعْدَکَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ مِنْ خِزْیِ اللَّهِ وَ عَذَابِهِ وَ نَزَلَ فِیکُمْ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ⁽¹⁾

و رواه أیضا العلامة الامینی رحمه اللّه عن مصادر کثیرة جدا فی عنوان: «الحکم [بن] أبی العاص فی القرآن» من کتاب الغدیر: ج 8 ص 247- 250.

وَ ذَلِکَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَأَی اثْنَیْ عَشَرَ إِمَاماً مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ عَلَی مِنْبَرِهِ یَرُدُّونَ النَّاسَ عَلَی أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَی رَجُلَانِ مِنْ قُرَیْشٍ وَ عَشَرَةٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ أَوَّلُ الْعَشَرَةِ صَاحِبُکَ الَّذِی تَطْلُبُ بِدَمِهِ وَ أَنْتَ وَ ابْنُکَ وَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحَکَمِ بْنِ أَبِی الْعَاصِ أَوَّلُهُمْ مَرْوَانُ ⁽²⁾وَ قَدْ لَعَنَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ طَرَدَهُ وَ مَا وَلَدَ حِینَ أُسْمِعَ

1) 1 و هی الآیة: 60 من سورة الإسراء: 17. و قد روی الحافظ الکبیر ابن عساکر بأسانید نزول الآیة الکریمة فی بنی أبی العاص بن الربیع فی ترجمة مروان من تاریخ دمشق.

2) 2 فی النسخ هنا تصحیف و اشتباه فخلفاء بنی أمیّة علی المشهور أربعة عشر عثمان و معاویة و یزید و مروان بن الحکم و ابنه عبد الملک و سلیمان بن عبد الملک و هشام بن عبد الملک و الولید بن یزید بن عبد الملک و یزید بن ولید الناقص و إبراهیم بن الولید و مروان بن محمّد و علی بعض النسخ لعله أسقط بعضهم لقلة ملکهم و عدم استقرار أمرهم کما یظهر من التواریخ منه رحمه اللّه.

نَبِیُّنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ اخْتَارَ اللَّهُ لَنَا الْآخِرَةَ عَلَی الدُّنْیَا وَ لَمْ یَرْضَ لَنَا الدُّنْیَا ثَوَاباً وَ قَدْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ أَنْتَ وَ وَزِیرُکَ وَ صُوَیْحِبُکَ یَقُولُ إِذَا بَلَغَ بَنُو أَبِی الْعَاصِ ثَلَاثِینَ رَجُلًا اتَّخَذُوا کِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا وَ مَالَ اللَّهِ دُوَلًا یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ نَبِیَّ اللَّهِ زَکَرِیَّا نُشِرَ بِالْمِنْشَارِ وَ یَحْیَی ذُبِحَ وَ قَتَلَهُ قَوْمُهُ وَ هُوَ یَدْعُوهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ذَلِکَ لِهَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ إِنَّ أَوْلِیَاءَ الشَّیْطَانِ قَدْ حَارَبُوا أَوْلِیَاءَ الرَّحْمَنِ قَالَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ الَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَخْبَرَنِی أَنَّ أُمَّتَهُ سَیَخْضِبُونَ لِحْیَتِی مِنْ دَمِ رَأْسِی وَ أَنِّی مُسْتَشْهَدٌ وَ سَتَلِی الْأُمَّةَ مِنْ بَعْدِی وَ أَنَّکَ سَتَقْتُلُ ابْنِیَ الْحَسَنَ غَدْراً بِالسَّمِّ وَ أَنَّ ابْنَکَ یَزِیدَ لَعَنَهُ اللَّهُ سَیَقْتُلُ ابْنِیَ الْحُسَیْنَ یَلِی ذَلِکَ مِنْهُ ابْنُ زَانِیَةٍ وَ أَنَّ الْأُمَّةَ سَیَلِیهَا مِنْ بَعْدِکَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ أَبِی الْعَاصِ وَ وُلْدِ مَرْوَانَ بْنِ الْحَکَمِ وَ خَمْسَةٌ مِنْ وُلْدِهِ تکلمه [تُکْمِلُهُ] اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً قَدْ رَآهُمْ رَسُولُ اللَّهِ یَتَوَاثَبُونَ عَلَی مِنْبَرِهِ تَوَاثُبَ الْقِرَدَةِ یَرُدُّونَ أُمَّتَهُ عَنْ دِینِ اللَّهِ عَلَی أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَی وَ أَنَّهُمْ أَشَدُّ النَّاسِ عَذَاباً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ سَیُخْرِجُ الْخِلَافَةَ مِنْهُمْ بِرَایَاتٍ سُودٍ تُقْبِلُ مِنَ الْمَشْرِقِ یُذِلُّهُمُ اللَّهُ بِهِمْ وَ یَقْتُلُهُمْ تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ وَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ وُلْدِکَ مَیْشُومٌ وَ مَلْعُونٌ جِلْفٌ جَافٍ مَنْکُوسُ الْقَلْبِ فَظٌّ غَلِیظٌ قَاسٍ قَدْ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ الرَّأْفَةَ وَ الرَّحْمَةَ أَخْوَالُهُ مِنْ کَلْبٍ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ وَ لَوْ شِئْتُ لَسَمَّیْتُهُ وَ وَصَفْتُهُ وَ ابْنُ کَمْ هُوَ فَیَبْعَثُ جَیْشاً إِلَی الْمَدِینَةِ فَیَدْخُلُونَهَا فَیُسْرِفُونَ فِیهَا فِی الْقَتْلِ وَ الْفَوَاحِشِ وَ یَهْرُبُ مِنْهُمْ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِی زَکِیٌّ تَقِیٌّ الَّذِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً وَ إِنِّی لَأَعْرِفُ اسْمَهُ وَ ابْنَ کَمْ هُوَ یَوْمَئِذٍ وَ عَلَامَتَهُ وَ هُوَ مِنْ وُلْدِ ابْنِیَ الْحُسَیْنِ علیه السلام الَّذِی یَقْتُلُهُ ابْنُکَ یَزِیدُ وَ هُوَ الثَّائِرُ بِدَمِ أَبِیهِ فَیَهْرُبُ إِلَی مَکَّةَ وَ یَقْتُلُ صَاحِبُ ذَلِکَ الْجَیْشِ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی زَکِیّاً بَرِیئاً عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّیْتِ ثُمَّ یَصِیرُ ذَلِکَ الْجَیْشُ إِلَی مَکَّةَ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ اسْمَ أَمِیرِهِمْ وَ عِدَّتَهُمْ وَ أَسْمَاءَهُمْ وَ سِمَاتِ

خُیُولِهِمْ فَإِذَا دَخَلُوا الْبَیْدَاءَ وَ اسْتَوَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ خُسِفَ بِهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ تَری إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَکانٍ قَرِیبٍ قَالَ مِنْ تَحْتِ أَقْدَامِهِمْ فَلَا یَبْقَی مِنْ ذَلِکَ الْجَیْشِ أَحَدٌ غَیْرُ رَجُلٍ وَاحِدٍ یُقَلِّبُ اللَّهُ وَجْهَهُ مِنْ قِبَلِ قَفَاهُ وَ یَبْعَثُ اللَّهُ لِلْمَهْدِیِّ أَقْوَاماً یُجْمَعُونَ مِنْ أَطْرَافِ الْأَرْضِ قَزَعٌ کَقَزَعِ الْخَرِیفِ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَعْرِفُ أَسْمَاءَهُمْ وَ اسْمَ أَمِیرِهِمْ وَ مُنَاخَ رِکَابِهِمْ فَیَدْخُلُ الْمَهْدِیُّ الْکَعْبَةَ وَ یَبْکِی وَ یَتَضَرَّعُ قَالَ جَلَّ وَ عَزَّ أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ هَذَا لَنَا خَاصَّةً أَهْلَ الْبَیْتَ أَمَا وَ اللَّهِ یَا مُعَاوِیَةُ لَقَدْ کَتَبْتُ إِلَیْکَ هَذَا الْکِتَابَ وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ أَنَّکَ لَا تَنْتَفِعُ بِهِ وَ أَنَّکَ سَتَفْرَحُ إِذَا أَخْبَرْتُکَ أَنَّکَ سَتَلِی الْأَمْرَ وَ ابْنُکَ بَعْدَکَ لِأَنَّ الْآخِرَةَ لَیْسَتْ مِنْ بَالِکَ وَ إِنَّکَ بِالْآخِرَةِ لَمِنَ الْکَافِرِینَ وَ سَتَنْدَمُ کَمَا نَدِمَ مَنْ أَسَّسَ هَذَا الْأَمْرَ لَکَ وَ حَمَلَکَ عَلَی رِقَابِنَا حِینَ لَمْ تَنْفَعْهُ النَّدَامَةُ وَ مِمَّا دَعَانِی إِلَی الْکِتَابِ بِمَا کَتَبْتُ بِهِ أَنِّی أَمَرْتُ کَاتِبِی أَنْ یَنْسَخَ ذَلِکَ لِشِیعَتِی وَ أَصْحَابِی لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یَنْفَعَهُمْ بِذَلِکَ أَوْ یَقْرَأَهُ وَاحِدٌ مِنْ قِبَلِکَ فَخَرَجَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَی الْهُدَی وَ مِنْ ظُلْمِکَ وَ ظُلْمِ أَصْحَابِکَ وَ فِتْنَتِکُمْ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ أَحْتَجَّ عَلَیْکَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ هَنِیئاً لَکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ تَمَلُّکُ الْآخِرَةِ وَ هَنِیئاً لَنَا تَمَلُّکُ الدُّنْیَا.

**[ترجمه]کتاب سلیم بن قیس عمر بن ابی سلمه گوید - . حدیث در کتاب سلیم بن قیس هلالی چاپ نجف اشرف ص 160 مذکور است. - : معاویه ابودرداء را فراخواند درحالی⁭که ما همراه امیرمؤمنان علیه السّلام در صفین بودیم و ابوهریره را نیز فراخواند و به آن دو گفت: نزد علی بروید و سلام مرا به او ابلاغ کنید و بگویید: به خدا سوگند من می⁭دانم که تو سزاوارترین مردم به خلافت هستی و تو از من نسبت به آن محق⁭تر هستی چرا که تو از مهاجران نخستین و من از اسیران آزادشده هستم و نظیر پیشینه تو در اسلام و قرابتت به رسول الله صلّی الله علیه و آله و علمت به کتاب خدا و سنت نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله برای من نیست و مهاجران و انصار بعد از اینکه سه روز قبل با یکدیگر مشورت کردند نزد تو آمدند و داوطلبانه و بدون اکراه با تو بیعت کرده⁭اند و اولین کسی که با تو بیعت کرد طلحه و زبیر بودند سپس بیعتت را از روی ستم شکستند و آنچه که از آن آن دو نیست را طلب کردند.

به من رسیده است که تو از قتل عثمان اعتذار میکنی و از خون او ادعای بی⁭گناهی می⁭کنی و می⁭پنداری که او درحالی⁭که تو در خانه خویش نشسته⁭ای، کشته شده است. درحالی⁭که تو زمانی⁭که او کشته⁭شد گفتی: خدایا راضی نیستم و جانب⁭داری نمی⁭کنم، روز جمل زمانی⁭که ندا برآوردند ای خونخواهان عثمان، گفتی: امروز قاتلان عثمان را بر روی ⁭صورت بر آتش واژگون کردم، آیا ما او را به قتل رساندیم؟ او را فقط آن دو زن همراه آنها کشته⁭اند و به قتل او فرمان داده⁭اند، درحالی⁭که من در خانه خویش نشسته⁭ام و من پسر عموی عثمان و خونخواه او هستم.

اگر امر چنان باشد که تو می⁭گویی، پس ما را بر قاتلان عثمان تمکین کن و آنان را به ما بسپار تا در مقابل پسرعمویمان به قتل برسانیم و با تو بیعت کنیم و امر را به تو واگذار کنیم. این مسأله نخست.

و اما مطلب دوم اینکه جاسوسانمان به من خبر داده⁭اند و نامه⁭هایی از دوستان عثمان به من رسیده است، از کسانی⁭که همراه تو پیکار می⁭کنند و گمان می⁭کنی که بر رأی و عقیده تو هستم و به امر تو راضی هستند، درحالی⁭که تمایل آنها با ما، دلهایشان نزد ما و جسم⁭شان همراه توست، که تو دوستی ابوبکر و عمر را اظهار می⁭کنی و بر آن دو طلب رحمت میکنی و از عثمان باز می⁭داری و او را یاد نمی⁭کنی و بر او طلب رحمت نمیکنی و نفرینش نمی⁭کنی.

و در روایت دیگری آمده است او را دشنام نمی⁭دهی و از او اعلان بی⁭گناهی نمی⁭کنی.

و به من رسیده است که تو زمانی⁭که با خواص، شیعیان و نزدیکان گمراه، حسود کاذبت خلوت کردی نزد آنان از ابوبکر، عمر و عثمان اعلان برائت کردی و آنان را نفرین کردی و ادعا کردی که تو وصی رسول خدا در امت او و جانشین او در میان آنان هستی و خداوند متعال طاعتت را بر مؤمنان واجب کرده و در کتابش و سنت نبی⁭اش به ولایت تو امر فرموده است و اینکه او به محمد امر کرده است که در میان امتش به آن بپردازد و بر او نازل فرموده است: «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ» {ای پیامبر آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده ابلاغ کن و اگر نکنی پیامش را نرسانده‏ای و خدا تو را از [گزند] مردم نگاه می‏دارد} پس او قریش، انصار و بنی⁭امیه را در غدیر خم ـ و در روایتی دیگر امتش را در غدیر خم ـ جمع کرده و آنچه که در خصوص تو از جانب خداوند به آن مأمور شده⁭است را ابلاغ نموده است و امر کرده است که حاضر به غائب برساند و آنان را آگاه کند که تو از خود آنان نسبت به آنان اولی⁭تر هستی و اینکه تو نسبت به او به منزله هارون از موسی هستی.

و به من رسیده است که تو هیچ خطبه⁭ای ایرادی نمی⁭کنی مگر اینکه قبل از اینکه از منبرت پایین بیائی بگویی به خدا سوگند من بر مردم سزاوارترم و از زمانی⁭که رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت، مظلوم هستم و به خدا سوگند اگر آنچه که از تو به من رسیده است حقیقت باشد قطعاً ظلم ابوبکر و عمر بر تو بزرگتر از ظلم عثمان است زیرا به من رسیده است که می⁭گویی: درحالی⁭که ما حاضر بودیم، رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت، پس عمر رفت و با ابوبکر بیعت کرد و نه از تو طلب امر شد و نه با تو مشورت شد و این دو مرد با وجود حق، حجت و قرابتت به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله، با انصار دشمنی کردند و اگر امر را به تو واگذار می⁭کردند و با تو بیعت می⁭کردند، عثمان سریعترین مردم به سوی تو بود به⁭جهت قرابت تو به او و حق تو بر او، زیرا او پسر عمو و پسر عمه توست.

سپس ابوبکر تعمد مرد و هنگام مرگش آن را به عمر واگذار کرد و زمانی⁭که او را جانشین کرد و با او بیعت کرد، با تو مشورت نکرد و از تو طلب امر نکرد.

سپس عمر در شورا تو را بین شش نفر از خودتان قرار داد و همه مهاجرین و انصار و سایرین را از آن خارج کرد، پس در روز سوم ابن عوف را ولی امر خویش کردید، آنگاه که دیدید مردم جمع شدند و شمشیرها را کشیدند و به خدا سوگند یاد کرده⁭اند که اگر خورشید غروب کند و شما یکی از خود را انتخاب نکرده باشید، قطعاً گردنتان را می⁭زنیم و امر و وصیت عمر را در میان شما اجرا می⁭کنیم. پس ابن عوف را سرپرست امر خویش کردید و او با عثمان بیعت کرد و شما با او بیعت کردید.

سپس عثمان محاصره شد، و از شما یاری خواست اما او را یاری نکردید، شما را خواند اما اجابتش نکردید درحالی⁭که بیعت او در گردنتان بود و شما ای گروه مهاجرین و انصار حاضر و شاهد هستید دست اهل شهر را بازگذاشتید تا او را کشتند و گروه⁭هایی از شما آنان را در قتل او یاری کردند و عامه شما او را رها کرد و در خصوص او بین قاتل، آمر، و رها کنند قرار گرفتید سپس مردم با تو بیعت کردند درحالی⁭که تو از من نسبت به آن سزاوارتر هستی پس درباره قاتلان عثمان به من امکان بده تا آنان را به قتل برسانم و امر را به تو واگذار کنم و من و تمامی شامیانی که جانب من هستند با تو بیعت کنیم.

زمانی⁭که علی علیه السّلام نامه معاویه را خواند و ابودرداء پیام و گفته او را به او رساند علی علیه السّلام به ابودرداء گفت: آنچه⁭که معاویه فرستاده بود را به من رساندید اینک از من بشنوید سپس آن را به او برسانید و به او بگوید: عثمان بن عفان خارج از این دو حالت نیست یا امام هدایت است که خونش حرام، یاری⁭اش واجب و سرکشی از او جایز نیست و رها کردنش برای مردم ممکن نیست یا اینکه امام ضلالت، خونش حلال، دوستی⁭اش و یاری⁭اش غیر جایز است، و از این دو خصلت خارج نیست، و واجب در حکم خدا، و حکم اسلام بر مسلمانان بعد از مرگ امامشان یا قتل او چه در ضلالت چه در هدایت، مظلومانه باشد یا ظالمانه، خونش حلال باشد یا حرام، این است که عملی انجام ندهند، صحبتی نکنند، دست و پایی مقدم ندارند و کاری را شروع نکنند قبل از اینکه امامی برای خود انتخاب کنند که امرشان را جمع کند درحالی⁭که پاکدامن، عالم، پرهیزکار، آگاه به قضاوت و سنت است که امرشان را جمع می⁭کند میانشان داوی می⁭کند، و حق مظلوم را از ظالم می⁭گیرد و نواحی آنان را حفاظت می⁭کند، غنائمشان را جمع⁭آوری می⁭کند و حجتشان و اجتماعشان را اقامه می⁭کند و صدقاتشان را جمع⁭آوری می⁭کند، سپس درباره امامشان که مظلومانه به قتل رسیده است نزد او به داوی می⁭روند و تا او به حق میان آنان داوری کند پس اگر امامشان مظلومانه به قتل رسیده باشد برای اولیای دم او حکم می⁭دهد و اگر ظالمانه کشته شده باشد بنگر که حکم دراین⁭باره چگونه است.

اولین چیزی که برای مسلمانان جایز است که انجام دهند این است که امامی برگزینند که امرشان را جمع می⁭کند اگر برگزیده آنان باشد، و از او پیروی و اطاعت می⁭کنند و اگر برگزیده خدا و رسولش باشد خداوند آنان را در تأمل در آن و اختیار بی⁭نیاز می⁭کند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله برای آنان امامی را پسندیده است و آنان را به اطاعت و پیروی او امر کرده است.

بعد از قتل عثمان مردم با من بیعت کردند و مهاجرین و انصار بعد از سه روز مشورت در مورد من، با من بیعت کردند و آنان کسانی هستند که با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کردند و امامتشان را منعقد کردند و اهل بدر، و پیشتازان از میان مهاجران و انصار آن را دنبال کردند با این تفاوت که آنان پیش از آن بدون مشورت با عامه با آنها بیعت کردند اما بیعت با من با مشورت عامه بود.

و خداوندی که اسمش برتر است اگر اختیار را برای مردم قرار می⁭داد و آنها کسانی هستند که انتخاب می⁭کنند و خود می⁭نگرند و انتخابشان از جانب خودشان است و نظر آنان برای آنان از انتخاب خدا و رسولش، بهتر است و کسی که آنها انتخاب کردند و با او بیعت کردند، بیعتش بیعت هدایت بود و او امامی بود که اطاعت و یاری⁭اش بر مردم واجب بود پس آنان در مورد من مشورت کردند و با اجماع خود مرا انتخاب کردند.

و اگر خداوند همان کسی است که انتخاب می⁭کند و اختیار با اوست پس او مرا برای امت برگزید و مرا بر آنان جانشین کرده و آنان را به اطاعت و یاری من در کتاب نازل شده⁭اش و سنت نبی⁭اش امر فرمود و آن حجت مرا تقویت و حق مرا واجب کرد. و اگر عثمان بر عهد ابوبکر و عمر کشته شده است آیا برای معاویه در پیکار با آنان و خروج بر آنان خواسته⁭ای بود؟ ابوهریره و ابودرداء گفتند: خیر، علی علیه السّلام فرمود: من نیز چنین هستم پس اگر معاویه گفت: آری، به او بگویید: پس برای هر کسی⁭که با ظلمی مورد ظلم قرار گرفت یا اینکه مقتولانه کشته شد جایز است که مسلمانان را پراکنده سازد و اتحاد آنان را متفرق کند و به⁭سوی خود دعوت کند علاوه بر اینکه فرزندان عثمان نسبت به معاویه به خونخواهی پدر خویش سزاوارتر هستند.

راوی گوید: ابودرداء و ابوهریره سکوت کردند و گفتند: انصاف کردی. علی علیه السّلام گفت: به جانم سوگند معاویه با من انصاف کرده است اگر بر اساس سخنش انجام دهد و آنچه⁭که به من عطا کرده است راست باشد پس این پسران عثمان، مردانی هستند که به بلوغ رسیدند و کودک نیستند و سرپرستی بر آنان نیست پس بیایند تا آنها و قاتلان پدرشان را کنار هم جمع کنم و اگر از حجت و برهان ناتوان بودند برای معاویه شهادت بدهند که او در خصومتشان سرپرست و وکیل آنان است و باید آنها و دشمنانشان در حضور من در جایگاه خصوم نزد امام و والی به عنوان کسانی⁭که حکم او را به رسمیت می⁭شناسند و قضاوت او را اجرا می⁭کنند بنشیند تا من در برهان آنها و برهان خصمشان تأمل کنم پس اگر پدرشان به عنوان ظالم کشته شده بود و خونش حلال بود خونش را باطل می⁭کنم ـ و در روایتی دیگر خونش را مهدور می⁭کنم ـ و اگر پدرشان مظلومانه کشته شده بود و خونش حرام بود قاتل پدرشان را قصاص میکنم، پس اگر خواستند می⁭کشند و اگر خواستند عفو می⁭کنند و اگر خواستند دیه قبول می⁭کنند.

قاتلان عثمان در سپاه من هستند به قتل او اعتراف می⁭کنند و به حکم من برخود راضی هستند پس فرزندان عثمان و معاویه اگر سرپرست و وکیل آنها باشد بیایند و علیه قاتلان او اقامه دعوی کنند و آنان را محاکمه کنند تا من با کتاب خدا و سنت نبی⁭اش بین آنان داوری کنم و اگر معاویه فقط جنایت می⁭کند و در پی علت و باطل است پس هر چه برایش بدا حاصل شد جنایت کند که خداوند علیه او یاری خواهد کرد.

ابودرداء و ابوهریره گفتند: به خدا سوگند انصاف کردی و بر انصاف افزودی و علت او را از بین بردی و برهانش را قطع کردی و حجت قوی راستینی که از دورنگی دور است اقامه کردی.

سپس ابوهریره و ابودرداء خارج شدند و با حدود بیست هزار مرد آهن⁭پوش روبه⁭رو شد که گفتند: ما قاتلان عثمان هستیم معترف و به حکم علی علیه السّلام علیه خود و برای خود راضی هستیم پس اولیای عثمان بیایند و ما را نزد امیرمؤمنان در مورد خون پدرشان به محاکمه ببرند و اگر قصاص یا دیه را بر ما واجب کرد بر حکمش صبر می⁭کنیم و می⁭پذیریم پس آن دو گفتند: انصاف کردید و تسلیم شما و کشتن شما برای علی جایز نیست تا شما را به⁭سوی او به محاکمه ببرند و او با کتاب خدا و سنت نبی⁭اش بین شما و یارانتان داوری کند. ابودرداء و ابوهریره رفتند تا نزد معاویه رسیدند و او را از آنچه⁭که علی علیه السّلام و آنچه⁭که قاتلان عثمان و ابونعمان بن صمان گفتند آگاه کردند.

پس معاویه گفت: در خصوص طلب رحمتش برای ابوبکر و عمر و خودداری⁭اش از طلب رحمت برای عثمان و برائت پنهانی⁭اش از او چه گفت و در خصوص جانشینی⁭ او توسط رسول الله و اینکه از زمان وفات رسول الله صلّی الله علیه و آله همچنان مورد ظلم است چه ادعا کرد؟ گفتند: آری نزد ما بر ابوبکر، عمر و عثمان طلب رحمت کرد و ما می⁭شنیدیم سپس در اثنای آنچه⁭که می⁭گفت، به ما گفت: اگر خداوند اختیار را برای مردم قرار داده بود و آنان همان کسانی بود که انتخاب می⁭کردند و خود اندیشه می⁭کردند و اختیارشان به خود بود و اندیشه آنان در این مورد از انتخاب خدا و رسول الله صلّی الله علیه و آله برایشان بهتر و صحیح⁭تر بود پس آنان مرا انتخاب کردند و با من بیعت کردند بیعت هدایت، و من امامی هستم که یاری کردنم بر مردم واجب است زیرا آنان درباره من مشورت کردند و مرا انتخاب کردند. و اگر انتخاب خدا و رسولش از انتخاب و اندیشه خود آنان برایشان بهتر و صحیح⁭تر باشد پس خدا و رسولش مرا برای امت انتخاب کردند و مرا بر آنان خلیفه کردند و آنان را به یاری و اطاعت از من در خصوص کتاب منزل خدا بر زبان نبی و مرسلش امر کردند و این برای حجت من قوی⁭تر و برای حقم واجب⁭تر است.

سپس در میان سپاهش از منبر بالا رفت و مردم و کسانی⁭که از نواحی، مهاجران و انصار جمع شده بودند سپس خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: ای گروه⁭های مردم مناقب من بیشتر از این است که شمرده شود و بعد از اینکه خداوند در کتابش درباره آن نازل کرد و بعد از آنچه که رسول الله فرمود من شما را از هفت خصلتی که رسول الله فرمود آگاه خواهم کرد و از جمیع مناقب و فضیلتم به آن اکتفا می⁭کنم. آیا می⁭دانید که خداوند در کتاب ناطقش سابق در اسلام را در بیش از یک آیه از کتابش بر مسبوق برتری داده است و در شتاب به سوی خدا و رسولش هیچ یک از امت بر من پیشی نگرفته است گفتند: اللهم آری .

فرمود شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا از آنچه⁭که از رسول⁭الله درباره این کلام خداوند: «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» {و سبقت‏گیرندگان مقدمند، آنانند همان مقربان [خدا]} سؤال شد آگاه هستید، رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند آن را درباره انبیاء و اولیا آنان نازل فرمود و من برترین انبیاء و رسولان خدا هستم و وصی من علی برترین اولیاء است.

پس حدود 70 بدری برخاستند که اغلب آنان انصار و مابقی از مهاجرین بودند که ابوهیثم بن تیهان و خالد بن زید ابوایوب انصاری از آنان بود و در میان مهاجرین عمار بن یاسر بود و گفتند: گواهی می⁭دهیم که از رسول الله شنیدیم که آن را فرمود.

ادامه داد: شما را در خصوص این کلام خداوند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ» {ای کسانی که ایمان آورده‏اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید} و این کلام او «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» و ادامه آیه - . آیه 55 سوره مائده، و به آنچه که ابو نعیم حافظ درباره شأن نزول آیه کریمه از کتاب النور المشتعل ص 61-80 و آنچه که حافظ حسکانی در کتاب شواهد التنزیل: ج1، ص 161-184، چاپ اول روایت کردهاند ملاحظه شود. - {ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‏اند همان کسانی که نماز برپا می‏دارند و در حال رکوع زکات می‏دهند} به خدا سوگند می⁭دهم، سپس فرمود: و غیر از خدا و فرستاده او و مؤمنان محرم اسراری نگرفته⁭اند - . و آن آیه 16 سوره توبه است و تمام آیه این است: «أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تُتْرَکُواْ وَلَمَّا یَعْلَمِ اللّهُ الَّذِینَ جَاهَدُواْ مِنکُمْ وَلَمْ یَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَاللّهُ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» - .

پس مردم گفتند یا رسول⁭الله آیا مخصوص برخی از مؤمنان است یا برای همه عام است پس خداوند به رسولش امر فرمود که به آنان بیاموزد و آنچه⁭که از نماز، روزه، زکات و حجشان برای آنان تفسیر کرده⁭است را درباره ولایت برایشان تفسیر کند، پس در غدیر خم مرا قائم کرد و فرمود: خداوند مرا با رسالتی فرستاد که سینه⁭ام از آن تنگ شد و گمان کردم که مردم آن را تکذیب می⁭کنند، پس به من وعده کرد که آن را ابلاغ کنم یا اینکه عذابم می⁭دهد. برخیز ای علی! سپس با بلندترین صدایش بعد از فرمانش به بلال که به نماز جماعت ندا دهد و ظهر را بر آنان خواند ندا برآورد و فرمود: ای مردم خداوند مولای من و من مولای مؤمنان هستم و من از خود آنان نسبت به آنان اولی هستم هر که من مولای او هستم پس علی مولای اوست، بارالها با هر که او را دوست داشت دوستی کن و با هر که با او دشمن شد دشمنی کن و هر که او را یاری کرد، یاری کن و هر که او را رها کرد رهایش کن. پس سلمان فارسی به⁭سوی او برخاست و گفت: یا رسول خدا ولای او در چیست؟ فرمود: ولای او مانند ولای من است هر که من از خود او نسبت به او اولی هستم پس علی نیز از خود او نسبت به او اولی است و خداوند نازل فرمود: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا» {امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت‏خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم}

پس سلمان گفت: یا رسول الله این آیات به صورت خاص درباره علی نازل شده است؟ فرمود: درباره او و درباره اوصیای من تا روز قیامت. پس سلمان گفت یا رسول الله صلّی الله علیه و آله آنها را برای ما تبیین کن فرمود: علی علیه السّلام برادر، وزیر، وصی، همزاد، وارث و جانشین من در امتم، بعد از من ولی هر مؤمن است و یازده امام از فرزندان او: حسن، حسین، سپس نه تن از فرزندان حسین یکی بعد از دیگری، قرآن همراه آنان است و آنها همراه قرآن هستند، از آن جدا نمی⁭شوند تا اینکه در حوض بر من وارد شوند.

پس دوازده مرد از بدریان برخاستند و گفتند: ما گواهی می⁭دهیم که آن را چنانکه گفتی، بی⁭هیچ زیادت و نقصی از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم و بقیه هفتاد تن گفتند: ما این را شنیدیم اما همه آن را حفظ نکرده⁭ایم و این دوازده نفر بهترین و برترین ما هستند. پس فرمود: راست می⁭گویید، همه مردم حفظ نمی⁭کنند، برخی از برخی دیگر بیشتر حفظ می⁭کنند.

از میان آن دوازده نفر چهار تن برخاستند: ابوهیثم بن تیهان، ابوایوب، عمار و خزیمه بن ثابت ذوالشهابتین و گفتند: گواهی می⁭دهیم که کلام رسول الله صلّی الله علیه و آله را شنیدیم و حفظ کردیم که وی در آن روز ـدر حالی⁭که او ایستاده بود و علی علیه السّلام در کنارش بودـ فرمود: ای مردم خداوند مرا امر کرده است که برای شما امامی منصوب کنم که وصی من در میان شما و خلیفه من پس از من در میان امت و اهل بیتم باشد، و کسی باشد که خداوند در کتابش اطاعتش را بر مؤمنان فرض کرد و در آن شما را به ولایت او امر فرمود، پس از بیم طعن اهل نفاق و تکذیب آنها به پروردگارم رجوع کردم، او مرا تهدید کرد که یا آن را ابلاغ کنم یا عذابم می⁭دهد.

ای مردم خداوند در کتابش شما را به نماز امر فرمود و آن را برای شما تبیین نمود و من آن را وضع کردم، و زکات، روزه و حج را برای شما تبیین و تفسیر کردم و در کتابش شما را به ولایت امر فرمود و من ای مردم گواهی می⁭دهم که آن خاص علی بن ابی طالب و اولیا از فرزندان من و فرزندان برادر و وصی من است علی اولین آنهاست سپس حسن و حسین و سپس نه تن از فرزندان حسین که از کتاب جدا نمی⁭شود تا اینکه در حوض بر من وارد شوند.

ای مردم من پناهگاه و امام شما بعد از خود و راهنما و هدایتگر شما را به شما شناساندم و او برادر من علی بن ابی طالب علیه السّلام است و او در میان شما به منزله من است پس در دینتان از او تقلید کنید و در تمامی امورتان از او اطاعت کنید که جمیع آنچه که خدا به من آموخت نزد اوست و خداوند به من امر کرد که آن را به شما بیاموزم و به شما بیاموزم که آن نزد اوست پس از او بخواهید و از او و از اولیای بعد از او بیاموزید و به آنان نیاموزید و بر آنان پیشی نگیرید و از آنان عقب نمانید که آنان همراه حق و حق همراه آنان است آنها از او جدا نمی⁭شود و آن از آنان جدا نمی⁭شود.

سپس علی علیه السّلام به ابودرداء و ابوهریره و کسانی⁭که اطرافش بودند فرمود: ای مردم آیا می⁭دانید که خداوند تبارک و تعالی در کتابش نازل فرمود: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» {خدا فقط می‏خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند} پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله من، فاطمه، حسن و حسین را در ردائی جمع کرد و فرمود: بار خدایا اینان عزیزان، عترت، نزدیکان و اهل بیت من هستند پس آلودگی را از آنان بزدای و آنان را پاکیزه کن.

پس ام⁭سلمه گفت: و من؟ فرمود تو به سوی خیر هستی، این آیه به⁭طور خاص فقط درباره من، برادرم علی، دخترم فاطمه و پسرانم حسن و حسین علیهم السّلام نازل شده است و غیر از ما کسی همراه ما نیست و نیز درباره نه نفر از فرزندان حسین بعد از من. پس همه آنان برخاستند و گفتند: شهادت می⁭دهیم که ام⁭سلمه آن را برای ما حدیث کرد پس از رسول الله درباره آن سؤال کردیم وی چنانکه ام⁭سلمه برایمان حدیث گفته بیان کرد.

سپس فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که خداوند که نامش برتر است نازل کرد: « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَکُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ» {ای کسانی که ایمان آورده‏اید از خدا پروا کنید و با راستان باشید}، سلمان گفت: ای رسول الله عام است یا خاص. فرمود: امرشدگان عام هستند زیرا جماعت مؤمنان به آن امر شده⁭اند، اما راستان خاص هستند علی بن ابی طالب، و اولیای من تا روز قیامت، و به رسول الله در غزه تبوک عرض کردم یا رسول الله چرا مرا جانشین کردی؟ فرمود: مدینه جز به⁭وسیله من یا تو اصلاح نمی⁭شودو تو از من به منزله هارون از موسی هستی با این تفاوت که بعد از من نبی⁭ای نیست، پس مردان از مهاجرین و انصار برخاستند و گفتند: ما گواهی می⁭دهیم که آن را در غزه تبوک از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم.

پس فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم که خداوند در سوره حج فرمود: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّکُمْ» تا پایان سوره - . آیه 77-78 سوره حج - .

پس سلمان برخاست و گفت: یا رسول⁭الله اینان که تو بر آن گواه و آنها بر مردم گواه هستند کیستند، کسانی⁭که خداوند آنان را برگزید و در دین از حرج آیین پدرشان ابراهیم بر آنان قرار نداد؟ فرمود: منظور از آن سیزده انسان است من، برادرم و یازده تن از فرزندان من. گفتند: اللهم آری .

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول الله به عنوان خطیب برخاست و بعد از آن خطبه ایراد نکرده است و فرمود: من در، شما ای مردم دو امر را ترک می⁭کنم که تا زمانی⁭که به آن دو چنگ زده⁭اید گمراه نخواهید شد کتاب خدا و اهل بیتم که خداوند مهربان آگاه بر من عهد کرده است که آن دو هرگز از یکدیگر جدا نمی⁭شوند تا اینکه در حوض بر من وارد شوند، پس گفتند: بار خدایا بلی ما به همه آنها گواهی می⁭دهیم. پس فرمود: خداوند برای من بس است.

پس دوازده نفر برخاستند و گفتند: گواهی می⁭دهیم که رسول الله زمانی⁭که در روزی که در آن وفات یافت خطبه ایراد نمود عمر بن خطاب درحالتی شبیه خشم⁭آلود برخاست و گفت: یا رسول الله آیا همه اهل بیتت؟ فرمود: نه بلکه اولیای من از آنها، علی برادر، وزیر، وارث و جانشین من در میان امتم و ولی هر مؤمن پس از من، این اولین آنها و آخرین آنهاست سپس وصی من این پسرم و ـبا دست به حسن اشاره کردـ سپس وصی او ـو به حسین اشاره کردـ سپس وصی پسرم و هم⁭نام برادرم، سپس وصی او، هم⁭نام من سپس هفت تن از فرزندان او یکی بعد از دیگری تا اینکه در حوض بر من وارد شوند درحالی⁭که در زمین خدا گواهان خدا و حجت⁭های او بر خلق او هستند، هر که از آنان اطاعت کند از خدا اطاعت کرده است و هر که از آنان سرکشی کند از خدا سرکشی کرده است پس هفتاد بدری و نظیر آنان از سایرین برخاستند گفتند: آنچه که فراموش کردیم را بازیافتیم گواهی می⁭دهیم که ما آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدیم.

پس امام علیه السّلام چیزی را رها نکرد مگر اینکه در آن آنان را قسم داد تا اینکه به آخر مناقبش و آنچه که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره او فرموده است رسید، در همه آنها آنان او را تصدیق کردند و گواهی دادند که او حق است. پس ابودرداء و ابوهریره همه آن و آنچه که مردم در او پاسخ داده بودند را برای معاویه حدیث کردند. او از آن ناراحت شد و گفت: ای ابودرداء و ابوهریره اگر آنچه که از آن برایم صحبت کردید راست باشد مهاجرین و انصار غیر او و غیر اهل بیت و شیعه او هلاک شده⁭اند .

سپس معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت: اگر آنچه که گفتی، ادعا کردی و اصحابت را بر آن گواه گرفته⁭ای حق باشد ابوبکر، عمر، عثمان و جمیع مهاجران و انصار غیر خود اهل بیت و شیعه⁭ات هلاک شده⁭اند، تطلب رحمتت بر آنان، و طلب آمرزشت برای آنان به من رسیده است و این بر دو وجه است و وجه سومی ندارد یا تقیه است اگر تو از آنان برائت بجوئی بیم این داری که اهل سپاهت از تو پراکنده گردند کسانی⁭که به⁭وسیله آنان با من جنگ می⁭کنی. و اگر آنچه⁭که ادعا کردی باطل و کذب باشد یکی از خواصت که به او اطمینان داری نزد من آورده است که تو به شیعه، و خواص سوئت می⁭گویی: من سه تن از پسرانم را ابوبکر، عمر و عثمان نامیده⁭ام پس هرگاه از من شنیدید که بر یکی از ائمه ضلالت ترحم می⁭کنم منظور از آن فقط پسرم است و دلیل بر آن ـو در روایت دیگری ـ بر صدق آنچه که برایم آورده⁭اند و به من رساندهاندـ این است که با چشم خود تو را دیده⁭ایم و نیازی نداریم که درباره آن از سایرین سؤال کنیم، اگر چنین نیست چرا همسرت فاطمه را بر الاغ سوار کردی و دست پسرانت حسن و حسین را گرفتی آنگاه که ابوبکر بیعت می⁭شد پس هیچ⁭یک از اهل بدر و پیشتازان را رها نکردی مگر اینکه آنان را دعوت کردی و علیه او تحریک کردی و از میان آنان جز چهار نفر نیافتی: سلمان، ابوذر، مقداد و زبیر، به⁭ جانم سوگند اگر محق بودی تو را اجابت، یاری و کمک می⁭کردند. اما ادعای باطل کردی و آنچه که به آن اقرار نمی⁭کنند را مدعی شدی و گوشهایم از تو شنید که به ابوسفیان زمانی⁭که به تو گفت: حقیرترین ناحیه قریش تیم وعدی بر تو غلبه کرد و تو را خواند تا یاری⁭ات کنی می⁭گویی: اگر چهل مرد یاری⁭گر از مهاجرین و انصار از پیشتازان می⁭یافتم با این مرد نزاع می⁭کردم پس زمانی⁭که جز چهار تن نیافتی به اجبار بیعت کردی.

راوی گوید: امیرمؤمنان برای او نوشت: اما بعد نامه⁭ات را خواندم و آنچه⁭که مرا به شگفتی واداشت زیاد بود، از آنچه که دستت نگاشته بود و درباره آن کلام را به درازا کشانده⁭ای، و از بلای بزرگ و مصیبت سترگ بر این امت است که چون تویی در خصوص عامه یا خاصه امرشان صحبت می⁭کند و اندیشه می⁭کند تو کسی هستی که می⁭شناسی و پسر کسی که شناخته⁭ای و من کسی هستم که شناخته⁭ای و پسر کسی که می⁭شناسی و در آنچه که نگاشته⁭ام به تو پاسخ خواهم داد پاسخی که گمان نکنم که نه تو و نه وزیر تو پسر نابغه عمرو که موافق با توست چنانکه در با تخته جور است، آن را دریابید؛ اوست کسی⁭که تو را به این نامه فرمان داد و آن را برای تو زینت داد یا اینکه در آن ابلیس و بزرگان اصحاب او ـ و در روایتی دیگر و بزرگان ابلیسهای او ـ نزد شما حاضر بود. و به راستی رسول الله صلّی الله علیه و آله به من خبر داده است که او بر منبرش دوازده مرد از ائمه ضلالت از قریش را دید که از منبر رسول الله صلّی الله علیه و آله بالا می⁭ورد و در⁭صورت میمون پایین می⁭آیند امت او را از صراط مستقیم منحرف می⁭کنند بارالها و اسامی تک تک آنان را به من خبر داده است و اینکه هر یک از آنها بعد از دیگری چه مدت فرمانروایی می⁭کند، ده نفر از آنها از بنی⁭امیه و دو مرد از دو قبیله دیگر غیر از قریش است که نظیر بارهای همه امت، تا روز قیامت بر آنان است و نظیر جمیع عذاب آنها بر آن دو است و هیچ خونی نیست که به ناحق ریخته شود و ناموسی دریده شود و هیچ حکم ناحقی نیست مگر اینکه بار آن بر آن اوست.

از او شنیدم که می⁭فرمود: فرزندان ابو العاص زمانی⁭که به سی مرد برسند کتاب خدا را درآمد و بندگان او را برده و اموال خدا را سلسلهوار قرار می⁭دهند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ای برادرم تو مثل من نیستی که خداوند به من امر کرده است که حق را اجرا کنم و به من خبر داده است که برخی از مردم از من سرکشی می⁭کنند و به من امر کرده است که جهاد کنم ولو با جانم. فرمود: «فَقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ لاَ تُکَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَکَ» {پس در راه خدا پیکار کن جز عهده‏دار شخص خود نیستی} «حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتَالِ» - . آیه 48 و 65 انفال و در اصل «جاهد فی سبیل الله» بود. -

{ای پیامبر مؤمنان را به جهاد برانگیز }و در مدتی که در مکه اقامت کردم به جنگ امر نشدم سپس به جنگ امر کرد زیرا نه دین جز با من شناخته می⁭شود و نه شرائع، سنت⁭ها، احکام، حدود، حلال و حرام، و اینکه مردم پس از من آنچه که خداوند به آنان امر کرده است و آنچه که در خصوص ولایت تو امر کرده است و آنچه که از محبت تو اظهار کردم را به متعمدانه و از روی آگاهی و در مخالفت با آنچه که خداوند درباره تو امر کرده است رها می⁭کنند پس اگر با آنان ستیز کنی تو را به قتل می⁭رسانند و اگر از تو پیروی و اطاعت کنند آنان را بر حق وادار کن و در غیر این⁭صورت مردم را دعوت کن اگر استجابتت کردند و تو را یاری کردند با آنها ستیز کن و جهاد کن و اگر یاری⁭گری نیافتی دست بکش و خونت را نریز و بدان که تو اگر آنان را دعوت کردی و استجابتت نکردند از اینکه حجت را بر آنان قرار بدهی دست نکش. تو ای برادرم مثل من نیستی که من حجتت را بر آنان اقامه کردم و آنچه که خداوند درباره تو نازل کرده⁭است را برای آنان اظهار کردم و معلوم نبود که من فرستاده خدا هستم و حق و طاعتم بر مردم واجب است تا اینکه آن را اظهار کردم و در مورد تو من حجتت را اظهار کردم و به امرت پرداختم پس اگر در مقابل آنان سکوت کردی گناهی مرتکب نشده⁭ای جز اینکه دوست دارم که آنان را دعوت کنی و اگر استجابتت نکردند و از تو نپذیرفتند و ظالمان قریش بر تو فراوان شدند آنها را رها کن. که من بر تو بیم دارم که اگر بدون اینکه گروهی که با آنان تقویت شوی با این قوم نزاع، ستیز و جنگ کنی تو را به قتل برسانند و تقیه از دین خداست و کسی که تقیه ندارد دین ندارد و خداوند اختلاف و تفرقه را بر این امت تقدیر کرده است و اگر می⁭خواست آنان را بر هدایت جمع می⁭کرد دو تن از آنها و نه از خلقش دچار اختلاف نمی⁭شدند و در هیچ امری نزاع نمی⁭کردند و مفضول فضل و برتری صاحب فضل را انکار نمی⁭کرد و اگر خدا می⁭خواست انتقام از او را تعجیل می⁭فرمود و زمانی⁭که ظالم درحالی⁭که می⁭داند که سرنوشت حق کجاست و خداوند دنیا را سرای اعمال و آخرت را سرای ثواب و عقوبت قرار داده⁭است، تکذیب می⁭کرد تغییری از جانب او رخ می⁭داد «لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاؤُوا بِمَا عَمِلُوا وَیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی» {تا کسانی را که بد کرده‏اند به [سزای] آنچه انجام داده‏اند کیفر دهد و آنان را که نیکی کرده‏اند به نیکی پاداش دهد} این امر را به عنوان شکری بر نعمت⁭های او، صبری بر امتحان او و تسلیم و رضا به تقدیر او گفتم.

سپس فرمود: برادرم مژده باد که زندگی و مرگ تو با من است - . برای این حدیث مراجعه شود: 946 و مابعد آن و تعلیقات مربوط به ان از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق ج2 ص 434-436 چاپ دوم. -

و تو برادر، وصی، وزیر و وارث من هستی و براساس سنت من جنگ می⁭کنی و تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی و در هارون برای تو اسوه نیکویی است آنگاه که خویشانش تضعیفش کردند و از یکدیگر حمایت کردند و نزدیک بود که او را به قتل برسانند، پس بر ظلم قریش بر خود و کثرت آنها بر خود صبر پیشه کن که آن کینه⁭هایی در سینه قومی است که حقد بدر، و کینههای احد را دارند و موسی آنگاه که هارون را در قوم خویش جانشین کرد به او امر فرمود که اگر گمراه شدند و او یارانی یافت به وسیله آنها با آنان بجنگد و اگر یارانی نیافت دست بکشد، خونش را حفظ کند و میان آنان جدایی نیاندازد پس تو نیز چنین کن اگر علیه آنان یارانی یافتی با آنان جهاد کن و اگر یارانی نیافتی دست بازدار و خونت را حفظ کن که اگر تو با آنان ستیز کنی تو را خواهند کشت و بدان که تو اگر زمانیکه یارانی نداری دست بازنداری و خونت را حفظ نکنی بر تو بیمناک هستم که مردم به پرستش بت⁭ها و انکار اینکه من فرستاده خدا هستم باز گردند پس با حجت بر آنان پیروز شو، رهایشان کن تا سرزنش کنندگان تو و ستمگران بر تو هلاک شوند و عامه و خاصه سالم بمانند. و اگر روزی یارانی بر اقامه کتاب خدا و سنت یافتی بر سر تأویل قرآن جنگ کن چنانکه من بر سر تنزیل آن جنگ کردم که فقط کسانی از امت که به تو یا به یکی از اولیای من ناسزا گفت، جنگ و انکار کرد و به مخالف آنچه⁭که شما بر آن هستید معتقد شد هلاک می⁭شود.

به جانم سوگند معاویه اگر بر تو، و بر طلحه و زبیر طلب رحمت کردم طلب رحمتم برای شما و طلب آمرزشم برای شما لعنت و عذابی بر شما بود و تو و طلحه و زبیر از نظر گناه بزرگتر و کوچکتر نیستید و از نظر بدعت و ضلالت کمتر از دو نفری که برای تو و رفیقت که خونخواه او هستی ظلم بر ما اهل بیت را برایتان پایه⁭گذاری و مقدمه چینی کردند و شما را علیه ما تحریک کردند نیستید خداوند تبارک و تعالی فرمود: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُواْ نَصِیبًا مِّنَ الْکِتَابِ یُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَیَقُولُونَ لِلَّذِینَ کَفَرُواْ هَؤُلاء أَهْدَی مِنَ الَّذِینَ آمَنُواْ سَبِیلاً * أُوْلَـئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللّهُ وَمَن یَلْعَنِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِیرًا * أَمْ لَهُمْ نَصِیبٌ مِّنَ الْمُلْکِ فَإِذًا لاَّ یُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِیرًا * أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَی مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ» {آیا کسانی را که از کتاب [آسمانی] نصیبی یافته‏اند ندیده‏ای که به جبت و طاغوت ایمان دارند و در باره کسانی که کفر ورزیده‏اند می‏گویند اینان از کسانی که ایمان آورده‏اند راه‏یافته‏ترند، اینانند که خدا لعنتشان کرده و هر که را خدا لعنت کند هرگز برای او یاوری نخواهی یافت، آیا آنان نصیبی از حکومت دارند [اگر هم داشتند] به قدر نقطه پشت هسته خرمایی [چیزی] به مردم نمی‏دادند، بلکه به مردم برای آنچه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده رشک می‏ورزند} و مردم و رشکورزیدهشدگان ما هستیم. و فرمود: «فَقَدْ آتَیْنَآ آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُم مُّلْکًا عَظِیمًا»{در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم} و ملک بزرگ این است که در میان آنان ائمه قرار دهد که هر که از خدا اطاعت کرد از آنان اطاعت می⁭کند و هر که از خدا، کتاب، حکمت و نبوت سرکشی کرد از آنان سرکشی می⁭کند پس چرا آن را در آل ابراهیم اقرار می⁭کنید اما در آل محمد صلّی الله علیه و آله انکار می⁭کنید.

ای معاویه اگر تو و رفیقت و کسانی⁭که از میان عوام اهل شام، یمن و بادیه⁭نشینان، بادیه⁭نشینان ربیعه و مضر و جفاکاران بر امت به آن کفر بورزید خداوند قومی که کافر آن نیستند را بر آن گمارده است. - . اقتباسی از آیه 89 سوره انعام: «فَإِن یَکْفُرْ بِهَا هَـؤُلاء فَقَدْ وَکَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّیْسُواْ بِهَا بِکَافِرِینَ» -

ای معاویه قرآن حق، نور، هدایت، رحمت و شفایی برای مؤمنان است و کسانی⁭که ایمان نمی⁭آورند در گوشهایشان سنگینی است و [گویی] آنان را از جایی دور ندا می‏دهند. - . اشاره به آیه 44 سوره فصّلت: «قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدًی وَشِفَاء وَالَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ فِی آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی» -

ای معاویه خداوند گروهی از گروه⁭های ضلالت و دعوت⁭کنندگان به⁭سوی آتش را رها نکرده است مگر اینکه در قرآن به آن پاسخ داده و بر آنان حجت آورده است و از پیروی آنان نهی فرموده است و در میان آنان قرآن ناطقی فرستاده است که کسانی⁭که آن را دریافتند دریافتند و کسانی که از آن جاهل هستند جاهلند من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می⁭فرمود: در قرآن هیچ آیه⁭ای نیست مگر اینکه ظاهر و باطنی دارد و هیچ حرفی نیست مگر اینکه تأویلی دارد: «وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» {تاویلش را جز خدا و ریشه‏داران در دانش کسی نمی‏داند} ـدر روایتی دیگر: و هیچ حرفی از آن نیست مگر اینکه حد مطلعی بر ظاهر، باطن و تأویل قرآن دارد {تاویلش را جز خدا و ریشه‏داران در دانش کسی نمی‏داند}ـ ریشهداران در دانش ما خاندان محمد هستیم و خداوند سایر امت را امر فرموده است که بگویند: به آن ایمان آوردیم و همه آنها از جانب پروردگارمان است و جز اولو الألباب ذکر نمی⁭کند و اینکه امر را به ما بسپارند و به سوی ما بازگردانند و خداوند فرموده است: {و اگر آن را به پیامبر و اولیای امر خود ارجاع کنند قطعا از میان آنان کسانی‏اند که [می‏توانند درست و نادرست] آن را دریابند} آنان همان کسانی هستند که درباره آن سؤال می⁭کنند و آن را طلب می⁭کنند.

به جانم سوگند زمانی⁭که رسول الله صلّی الله علیه و آله وفات کرد مردم برای ما سر فرود آوردند و از ما پیروی کردند و امرشان را به ما واگذار کردند تا بالای سر و زیر پایشان بخورند. زمانی⁭که ای معاویه تو طمع کردی بیشتر از آنچه⁭که ما آنان را از دست بدهیم آنها ما را از دست دادند و خداوند درباره من و تو آیاتی از سوره⁭ای خاص را نازل کرده است که مردم آن را براساس ظاهرش تفسیر می⁭کنند و از باطن آن آگاهی ندارند و آن در سوره الحاقه است: فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ... و وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ... و آن اینکه هر امام ضلالت و امام هدایت خوانده می⁭شود درحالی⁭که همراه هر یک از آنان یارانشان است که با او بیعت کرده⁭اند پس من و تو خوانده می⁭شویم ای معاویه درحالی⁭که تو صاحب سلسله⁭ای هستی که می⁭گوید: «فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتَابِیهْ * وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیهْ» { ای کاش کتابم را دریافت نکرده بودم، و از حساب خود خبردار نشده بودم} از رسول الله شنیدم که آن را می⁭فرمود و همچنین برای هر امام ضلالت که قبل از تو باشد یا پس از تو باشد نیز نظیر این حقارت و عذاب خداست و این کلام خداوند درباره شما نازل شده⁭است : «وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی القُرْآنِ» - . آیه 60 از سوره اسراء - {و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم و [نیز] آن درخت لعنت‏شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم} و آن اینکه رسول⁭الله دوازده امام ضلالت را بر روی منبرش مشاهده کرد که مردم را مردم را به عقب باز میگردانید، دو مرد از قریش و ده مرد از بنی⁭امیه که اولین این ده تن رفیق توست که خونخواه او هستی و تو و پسرت و هفت تن از فرزندان حکم بن عاص که اولین آنها مروان است و رسول الله او را نفرین و طرد کرد و زمانی⁭که از نبی⁭مان رسول الله می⁭شنیدم او متولد نشده بود.

ما اهل بیت هستیم خداوند آخرت را برای ما بر دنیا برگزید از روی ثواب دنیا را برایمان نپسندید و تو، وزیر و رفیق حقیرت از رسول⁭الله شنیده⁭اید که می⁭فرماید: زمانی⁭که پسران ابی العاص به سی مرد برسند کتاب خدا را درآمد، بندگان خدا را غلام و اموال خدا را سلسلهوار بر می⁭گزینند.

ای معاویه نبی خدایا زکریا با ارّه کشته شد، یحیی ذبح شد و قومش او را کشتند درحالی⁭که او آنان را به⁭سوی خدا دعوت می⁭کرد و این به جهت خواری دنیا بر خدا بود که اولیای شیطان با اولیای رحمن مبارزه کرده⁭اند. خداوند فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللّهِ وَیَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَیَقْتُلُونَ الِّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ» {کسانی که به آیات خدا کفر می‏ورزند و پیامبران را بناحق می‏کشند و دادگستران را به قتل می‏رسانند آنان را از عذابی دردناک خبر ده}

ای معاویه رسول خدا به من خبر داده است که امتش محاسنم را از خون سرم رنگین می⁭کنند درحالی⁭که شهید می⁭شوم و پس از من تو بر امت ولایت می⁭یابی و با نیرنگ پسرم حسن را با سم به قتل خواهی رساند و یزید که نفرین خدا بر او باد پسرم حسین را به قتل خواهد رساند و ابن الزانیه، آن را از او ولایت می⁭گیرد. و پس از تو هفت تن از فرزندان ابی العاص و فرزند مروان بن حکم و پنج تن از فرزندان او بر امت ولایت خواهند یافت در تکمیل آن 12 امامی که رسول الله صلّی الله علیه و آله دیده است که بسان جهیدن میمون بر منبر می⁭پرند و امت را از دین خدا به عقب باز می⁭گردانند و آنها در روز قیامت شدیدترین عذاب را خواهند داشت و خلافت با پرچم⁭های سیاهی که از مشرق روی می⁭کند از آنان خارج خواهند شد، خداوند آنان را به وسیله آنها ذلیل می⁭کند و زیر هر سنگی آنان را می⁭کشد و مردی از فرزندان تو حرامزاده خشن، خشک، بیماردل، گستاخ، سنگدل قاسی است که خداوند رقت و رحمت را از دلش جدا کرده است و دایی⁭هایش از کلب هستند گویی که اکنون به او نگاه می⁭کنم و اگر بخواهم نام او را می⁭آورم توصیفش می⁭کنم و می⁭گویم که او چند سال دارد، او سپاهی به⁭سوی مدینه گسیل می⁭دارد و آنها در آن داخل می⁭شوند و در قتل و فواحش در آن زیاده⁭روی و مردی پاک و متقی از فرزندان من که با قسط و عدل زمین را آکنده می⁭کند چنانکه از ظلم و ستم آکنده است از آنان می⁭گریزد و من اسم او را و اینکه در آن روز چند سال دارد و علامتش چیست را می⁭دانم، و او از فرزندان پسرم حسین که پسرت یزید می⁭کشد است او خون⁭خواه پدرش است، پس به⁭سوی مکه می⁭گریزد و صاحب آن لشکر مردی پاک و بی⁭گناه از فرزندان مرا در نزدیکی احجار الزیت به قتل می⁭رساند سپس آن لشکر به⁭سوی مکه حرکت می⁭کند و من نام فرمانده آنان، تعداد، اسماء، نشانه⁭های اسبان آنان را می⁭دانم و زمانی⁭که وارد بیداء شوند زمین بر آنان استوار شد در خاک فرو رفتند خداوند فرمود: «وَلَوْ تَرَی إِذْ فَزِعُوا فَلَا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِن مَّکَانٍ قَرِیبٍ» {و ای کاش می‏دیدی هنگامی را که [کافران] وحشت‏زده‏اند [آنجا که راه] گریزی نمانده است و از جایی نزدیک گرفتار آمده‏اند}. گوید از زیر پاهایشان پس از آن لشکر غیر از یک مرد باقی نمی⁭ماند که خداوند چهره اش را وارونه میگرداند و خداوند برای مهدی اقوامی را مبعوث می⁭کنند که از گوشه⁭های زمین جمع می⁭شوند و بسان ابراهای پراکنده پاییز پراکنده می⁭شود و به خدا سوگند من نام آنان، نام فرمانده آنان و محل اقامت رکاب⁭های آنان را می⁭دانم و مهدی وارد کعبه می⁭شود و می⁭گرید و تضرع می⁭کند و خداوند فرمود: «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ» {یا [کیست] آن کس که درمانده را چون وی را بخواند اجابت می‏کند و گرفتاری را برطرف می‏گرداند و شما را جانشینان این زمین قرار می‏دهد} و این خاص ما اهل بیت است.

آگاه باش به خدا سوگند ای معاویه این نامه را درحالی برایت نوشتم که می⁭دانم که تو از آن بهره نمی⁭گیری و زمانی⁭که خبر دادم که تو و بعد از تو پسرت امر را بر عهده میگیرید شادمان میشوی زیرا آخرت در خاطر تو نیست و تو در آخرت از کافران هستی و پشیمان خواهی شد، چنانکه کسی⁭که این امر را برای تو بنا نهاد و تو را علیه ما تحریک کرد، پشیمان شد آنگاه که پشیمانی سودی برایش نداشت.

و از اموری که مرا به چنین نامه⁭ای فراخواند این است که به کاتبم امر کردم که از آن برای پیروان و اصحابم نسخه⁭ای بنویسد شاید خداوند با آن به آنان فایده⁭ای رساند یا اینکه یکی از گماشتگان تو آن را بخواند و خداوند به⁭وسیله آن و ما او را از گمراهی به⁭سوی هدایت و از ظلم تو و یارانت و از فتنه شما خارج سازد و دوست داشتم که علیه تو اقامه حجت کنم.

پس معاویه برای او نوشت: ای ابوالحسن تصاحب آخرت گوارای تو باد و تصاحب دنیا گوارای ما باد.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری مالأته علی الأمر ممالاة ساعدته علیه و شایعته و فی الحدیث ما قتلت عثمان و لا مالأت علی قتله و قال القود القصاص و أقدت القاتل بالقتیل أی قتلته به یقال أقاده السلطان من أخیه و استقدت الحاکم أی سألته أن یقید القاتل بالقتیل و قال زاح الشی‌ء بعد و ذهب ما علیها لون اللون الدقل و هو أردأ التمر أی ما ذکرت فی حجتک کلها قویة لیس فیها کلام شعیف تشبیها بهذا النوع من التمر و قال الجوهری قولهم وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ ⁽¹⁾

کذا فی هامش هذا المقام من البحار ط الکمبانیّ.

قال ابن السکیت هو شن بن أفصی بن عبد القیس و طبق

1) 1 و شن حی بن عبد القیس و هو شن بن أقصی بن عبد القیس بن أفصی بن دعمة بن جدیلة بن أسد بن ربیعة بن نزار منهم الأعور الشنی و فی المثل وافق شن طبقه .

حی من إیاد و کانت شن لا یقام لها فواقعتها طبق فانتصفت منها فقیل وافق شن طبقة وافقه فاعتنقه انتهی.

و سیأتی الکلام فیه و فی أجزاء الخبر.

**[ترجمه]جوهری گوید: مالأته علی الأمر ممالاة: او را علیه آن امر یاری و همراهی کردم و در حدیث آمده است: ما قتلت عثمان و ما مالأت علی قتله عثمان را نکشتم و بر قتل او یاری نکردم. و گوید: القود یعنی قصاص، و أقدت القاتل بالقتیل یعنی او را به⁭خاطر مقتول به قتل رساندم، گفته می⁭شود: أقاده السلطان من أخیه و استقدت الحاکم یعنی از حاکم خواستم که قاتل را به سبب مقتول قصاص کند. و گوید: زاح الشئ: دور شد و از بین رفت. «ما علیها لون» اللون یعنی دقل که آن بدترین نوع خرماست یعنی آنچه⁭که در حجت تو بیان کردم همگی قوی است و در آن کلام ضعیفی نیست در تشبیه به این نوع خرما. و جوهری گوید: این کلام آنان: وافق شنّ طبقه: ابن سکیت گوید: او شنّ بن أفصی بن عبد القیس است و طبق، قبیله⁭ای از أیاد است و شن چنان بود که کسی را یارای هماوردی با نبود، پس طبقه با او پنجه افکند ـ در پاسخ به سؤالاتش ـ و نیمی از آن را ستاند؛ پس گفته شد وافق شن طبقه، و با او موافقت کرد و به اوگردن نهاد. پایان. و سخن درباره آن و بعضی بخش⁭های این روایت به زودی خواهد آمد.

**[ترجمه]

«422»

⁽¹⁾نی، الغیبة للنعمانی ابْنُ عُقْدَةَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ وَ عَبْدُ الْعَزِیزِ وَ عَبْدُ الْوَاحِدِ ابْنَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یُونُسَ عَنْ رِجَالِهِمْ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ وَ أَخْبَرَنَا بِهِ مِنْ غَیْرِ هَذِهِ الطُّرُقِ هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الْمُعَلَّی الْهَمْدَانِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ جَامِعِ بْنِ عَمْرٍو الْکِنْدِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَکِ شَیْخٍ لَنَا کُوفِیٍّ ثِقَةٍ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمٍ وَ ذَکَرَ أَبَانٌ أَنَّهُ سَمِعَهُ أَیْضاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ قَالَ مَعْمَرٌ وَ ذَکَرَ إِبْرَاهِیمُ الْعَبْدِیُّ أَنَّهُ أَیْضاً سَمِعَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ سُلَیْمٍ أَنَّ مُعَاوِیَةَ لَمَّا دَعَا أَبَا الدَّرْدَاءِ وَ أَبَا هُرَیْرَةَ وَ نَحْنُ مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فِی صِفِّینَ فَحَمَّلَهُمَا الرِّسَالَةَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَدَّیَاهَا إِلَیْهِ قَالَ قَدْ بَلَّغْتُمَانِی مَا أَرْسَلَکُمَا بِهِ مُعَاوِیَةُ فَاسْتَمِعَا مِنِّی وَ أَبْلِغَاهُ عَنِّی کَمَا بَلَّغْتُمَانِی قَالا نَعَمْ فَأَجَابَهُ عَلِیٌّ علیه السلام الْجَوَابَ بِطُولِهِ حَتَّی انْتَهَی إِلَی ذِکْرِ نَصْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِیَّاهُ بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ سَاقَ الْحَدِیثَ نَحْواً مِمَّا رَوَیْنَا مِنْ کِتَابِ سُلَیْمٍ إِلَی قَوْلِهِ فَانْطَلَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ فَحَدَّثَا مُعَاوِیَةَ بِکُلِّ مَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ اسْتَشْهَدَ عَلَیْهِ وَ مَا رَدَّ عَلَیْهِ النَّاسُ وَ شَهِدُوا بِهِ.

1) 422- رواه النعمانیّ رحمه اللّه فی الحدیث: 8 من الباب: 4 من کتاب الغیبة ص 45 ط 2.

**[ترجمه]غیبة النعمانی - . نعمانی آن را در حدیث 8 از باب 4 کتاب الغیبة ص 45 چاپ دوم روایت کرده است. - : ابن عقده، محمد بن همّام، عبدالعزیز و عبدالجبار دو پسر عبدالله بن یونس از رجال خود، از عبدالرزاق بن همّام، از معمر بن راشد، از ابان بن ابی عیاش. و از طریقی غیر از طرق هارون بن محمد، از احمد بن عبیدالله بن جعفر بن معلّی همدانی، از عمرو بن جامع بن عمرو کندی، از عبدالله بن مبارک که پیرمردی از ماست و کوفی و از ثقات است، از عبدالرزاق بن تمام، از معمّر، از ابو عیّاش از سلیم آن را به ما خبر داده⁭است و ابان ذکر کرده⁭است که آن را از عمر بن ابی سلمه نیز شنیده⁭است.

سلیم گوید: معاویه زمانی⁭که ابودرداء و ابوهریره را فراخواند ما در صفین همراه امیرمؤمنان علیه السّلام بودیم پس آندو نامه را به⁭سوی امیرمؤمنان آوردند و آن را به او سپردند. فرمود: آنچه⁭که معاویه شما را به⁭وسیله آن فرستاده⁭ است ابلاغ کردید پس از من بشنوید و آن را از من به او ابلاغ کنید چنانکه به من ابلاغ کردید. گفتند: بله پس علی علیه السّلام این جواب را با طول آن بیان کرد تا اینکه به ذکر منصوب کردن رسول الله صلّی الله علیه و آله در غدیر خم او را، پایان گرفت.

و حدیث را شبیه به آنچه⁭که از کتاب سلیم بیان کردیم تا این سخن او: پس ابودرداء و ابوهریره رفتند و همه آنچه⁭که علی علیه السّلام فرمود، و برخود شهادت خواست و آنچه⁭که مردم به او پاسخ دادند و به آن گواهی دادند را برای معاویه نقل کردند .

**[ترجمه]

باب 17 باب ما ورد فی معاویة و عمرو بن العاص و أولیائهما و قد مضی بعضها فی باب مثالب بنی أمیة

الأخبار

«423»

⁽¹⁾فس، تفسیر القمی وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیانَةً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلی سَواءٍ نَزَلَتْ فِی مُعَاوِیَةَ لَمَّا خَانَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام.

**[ترجمه]تفسیر علی ابن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 58 از سوره انفال روایت کرده است.

و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج2 ص 90 چاپ سوم روایت کرده است. - : «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِیَانَةً فَانبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَی سَوَاء» {و اگر از گروهی بیم خیانت داری [پیمانشان را] به سویشان بینداز [تا طرفین] به طور یکسان [بدانند که پیمان گسسته است]} درباره معاویه آنگاه که به امیرمؤمنان علیه السّلام خیانت کرد نازل شد.

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد أن أمیر المؤمنین عمل بهذا الحکم فی معاویة قال البیضاوی و وَ إِمَّا تَخافَنَّ مِنْ قَوْمٍ معاهدین خیانة نقض عهد تلوح لک فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ فاطرح إلیهم عهدهم عَلی سَواءٍ علی عدل أو طریق قصد فی العداوة و لا تناجزهم الحرب فإنه یکون خیانة منک أو علی سواء فی الخوف أو العلم بنقض العهد.

**[ترجمه]شاید مقصود این است که امیرمؤمنان علیه السّلام درباره معاویه به این حکم عمل کرد. بیضاوی گوید: «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ» درحالی⁭که خیانت نقض پیمانی که بر تو آشکار می⁭شود را با یکدیگر پیمان بسته⁭اند: «فَانبِذْ إِلَیْهِمْ»، پس عهد آنها را به⁭سوی آنان رها کن. «عَلَی سَوَاء» براساس عدل یا بر طریق میانه⁭روی در دشمنی درحالی⁭که در جنگ با آنان نزاع نمی⁭کنی که آن خیانتی از جانب توست یا به طور یکسان در ترس یا علم به پیمان شکنی.

**[ترجمه]

«424»

⁽²⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب المحاضرات عَنِ الرَّاغِبِ أَنَّهُ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَا یَمُوتُ ابْنُ هِنْدٍ حَتَّی یُعَلِّقَ الصَّلِیبَ فِی عُنُقِهِ- وَ قَدْ رَوَاهُ الْأَحْنَفُ بْنُ قَیْسٍ وَ ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِیُّ وَ الْأَعْثَمُ الْکُوفِیُّ وَ أَبُو حَیَّانَ التَّوْحِیدِیُّ وَ أَبُو الثَّلَّاجِ فِی جَمَاعَةٍ

1) 423- رواه علیّ بن إبراهیم فی تفسیر الآیة: 58 من سورة الأنفال: 8. و رواه عنه البحرانیّ فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیر البرهان: ج 2 ص 90 ط 3.

2) 424- المناقب لابن شهرآشوب، فصل «فی إخباره بالغیب»، ج 2 ص 259، ط ایران.

فَکَانَ کَمَا قَالَ علیه السلام.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . المناقب ابن شهر آشوب، فصل «فی إحباره بالعیب» ج2، ص 259 چاپ ایران - : در محاضراتی از راغب آمده⁭است که امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: پسر هند نمی⁭میرد مگر اینکه صلیبی در گردنش آویخته شود. و احنف بن قیس، ابن شهاب زهری، اعثم کوفی، ابو حیان توحیدی، و ابو ثلاج در جمعی آن را روایت کرده⁭اند و چنانکه امام علیه السّلام فرموده بود شد.

**[ترجمه]

«425»

⁽¹⁾فس، تفسیر القمی وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فِی وَلَایَةِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ أَنْتَ قَسِیمُ النَّارِ تَقُولُ هَذَا لِی وَ هَذَا لَکَ قَالُوا فَمَتَی یَکُونُ مَتَی مَا تَعِدُنَا یَا مُحَمَّدُ مِنْ أَمْرِ عَلِیٍّ وَ النَّارِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ یَعْنِی الْمَوْتَ وَ الْقِیَامَةَ فَسَیَعْلَمُونَ یَعْنِی فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ فُلَاناً وَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَصْحَابَ الضَّغَائِنِ مِنْ قُرَیْشٍ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً ⁽²⁾

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه 23 سوره جن از تفسیرش روایت کرده است. - : «وَمَن یَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ـ فی ولایة علی صلوات الله علیه ـ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا» {و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند ـ در ولایت علی علیه السّلام ـ قطعا آتش دوزخ برای اوست و جاودانه در آن خواهند ماند}. نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: ای علی تو قسیم آتش هستی درحالی⁭که می⁭گویی: این برای من و این برای توست. گفتند: پس چه زمانی⁭ است؟ ای محمد در خصوص امر علی و آتش چه زمانی را به ما وعده می⁭دهی؟ پس خداوند متعال نازل فرمود: «حَتَّی إِذَا رَأَوْا مَا یُوعَدُونَ» {[باش] تا آنچه را وعده داده می‏شوند ببینند}، یعنی مرگ و قیامت «فَسَیَعْلَمُونَ» {آنگاه دریابند} منظورش فلانی، فلانی و معاویه، عمروبن عاص و کینه توزان قریش است: «مَنْ أَضْعَفُ نَاصِرًا وَأَقَلُّ عَدَدً» {که یاور چه کسی ضعیف‏تر و کدام یک شماره‏اش کمتر است.}

**[ترجمه]

«426»

⁽³⁾فس، تفسیر القمی مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ زِیَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ فِی قَوْلِهِ وَ أَنَّا لا نَدْرِی أَ شَرٌّ أُرِیدَ بِمَنْ فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَداً فَقَالَ لَا بَلْ وَ اللَّهِ شَرٌّ أُرِیدَ بِهِمْ حِینَ بَایَعُوا مُعَاوِیَةَ وَ تَرَکُوا الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم در تفسیر آیه 10 از سوره جن از تفسیرش این را روایت کرد. - : حسن بن زیاد گوید: ابو عبدالله علیه السّلام درباره این کلام خداوند: «و َأَنَّا لَا نَدْرِی أَشَرٌّ أُرِیدَ بِمَن فِی الْأَرْضِ أَمْ أَرَادَ بِهِمْ رَبُّهُمْ رَشَدًا» {و ما [درست] نمی‏دانیم که آیا برای کسانی که در زمینند بدی خواسته شده یا پروردگارشان برایشان هدایت‏خواسته است} می⁭فرمود: پس گفت: خیر بلکه به خدا سوگند شری است که آنگاه که با معاویه بیعت کردند و حسن بن علی علیه السّلام را رها کردند برای آنان خواسته میشود.

**[ترجمه]

«427»

⁽⁴⁾ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام بِإِسْنَادِ التَّمِیمِیِّ عَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ: لَقَدْ عَلِمَ الْمُسْتَحْفَظُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

1) 425- رواه علیّ بن إبراهیم فی تفسیر الآیة الکریمة و هی الآیة: 23 من سورة الجن: 72 من تفسیره. و رواه أیضا عنه السیّد هاشم البحرانیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة الکریمة من سورة الجن من تفسیر البرهان: ج 4 ص 393.

2) 2 هذا هو الظاهر، و فی أصلی: «فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً» یعنی فلانا و فلانا و فلانا و معاویة و عمرو بن العاص و أصحاب الضغائن من قریش «مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً».

3) 426- رواه علیّ بن إبراهیم رحمه اللّه فی تفسیر الآیة: 10 من سورة الجن من تفسیره.

4) 427- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی أواخر الباب: 31 تحت الرقم: 275 منه من کتاب عیون أخبار الرضا علیه السلام: ج 2 ص 63، و فی ط بیروت ص 69.

أَنَّ أَهْلَ صِفِّینَ قَدْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا - . شیخ صدوق آن را در اواخر باب 31 ذیل شماره 275 از کتاب عیون أخبار رضا علیه السلام: ج2، ص 63 و در چاپ بیروت ص 69 روایت کرده است. - : امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: مستحفظون از اصحاب رسول⁭الله دانسته⁭اند که خداوند اهل صفین را بر زبان نبی⁭اش نفرین کرده⁭است و هر که افترا زند ناکام می⁭ماند .

**[ترجمه]

«428»

و رواه بأسانید فرات بن إبراهیم الکوفیّ رحمه اللّه فی تفسیر السورة المبارکة من تفسیره ص 195 ط 1.

فس، تفسیر القمی فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی فَإِنَّهُ کَانَ سَبَبُ نُزُولِهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَا إِلَی بَیْعَةِ عَلِیٍّ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ فَلَمَّا بَلَّغَ النَّاسَ وَ أَخْبَرَهُمْ فِی عَلِیٍّ مَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُخْبِرَهُمْ بِهِ رَجَعُوا النَّاسُ فَاتَّکَأَ مُعَاوِیَةُ عَلَی الْمُغِیرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَ أَبِی مُوسَی الْأَشْعَرِیِّ ثُمَّ أَقْبَلَ یَتَمَطَّی نَحْوَ أَهْلِهِ وَ یَقُولُ وَ اللَّهِ مَا نُقِرُّ لِعَلِیٍّ بِالْوَلَایَةِ أَبَداً وَ لَا نُصَدِّقُ مُحَمَّداً مَقَالَتَهُ فِیهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ جَلَّ ذِکْرُهُ فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّی وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی أَوْلی لَکَ فَأَوْلی وَعِیداً لِلْفَاسِقِ فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ الْمِنْبَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ الْبَرَاءَةَ مِنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ فَسَکَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَمْ یُسَمِّهِ.

*[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیرش: ج2، ص 397، چاپ دوم روایت کرده است و بحرانی نیز از او و از ابن شهر آشوب در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج4 ص 406 روایت کرده است و فرات بن ابراهیم کوفی آن را با اسانیدی در تفسیر سوره مبارکه از تفسیرش ص 195، چاپ اول روایت کرده است و حافظ حسکانی آن را از او در حدیث 1040 از کتاب شواهد التنزیل: ج2، ص259 چاپ اول روایت کرده است. - : «فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّی»{پس ]گویند[ تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت}: سبب نزول این آیه این است که رسول الله صلّی الله علیه و آله در روز غدیر خم به بیعت علی علیه السّلام فراخواند و زمانی⁭که به مردم ابلاغ کرد و آنچه⁭که خداوند اراده کرده که به آنان خبر دهد را در خصوص علی به آنان خبر داد، مردم بازگشتند پس معاویه بر مغیره بن شعبه و ابوموسی اشعری تکیه داد پس به⁭سوی قومش خرامان رفت درحالی⁭که می⁭گفت: به خدا سوگند هرگز ولایت را برای علی اقرار نمی⁭کنیم و گفته محمد را تأیید نمی⁭کنیم پس خداوند نازل فرمود: «فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّی * وَلَکِن کَذَّبَ وَتَوَلَّی ثُمَّ ذَهَبَ إِلَی أَهْلِهِ یَتَمَطَّی * أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی * ثُمَّ أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی» {پس ]گویند[ تصدیق نکرد و نماز برپا نداشت، بلکه تکذیب کرد و روی گردانید، پس خرامان به سوی اهل خویش رفت! وای بر تو! پس وای ]بر تو!}، به⁭عنوان تهدیدی برای فاسق، پس رسول الله به قصد اعلام برائت از او از منبر بالا رفت و خداوند نازل فرمود: « لَا تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ» {زبانت را ]در هنگام وحی[ زود به حرکت درنیاور تا در خواندن ]قرآن[ شتابزدگی به خرج دهی} پس رسول⁭الله سکوت کرد و نام او را بر زبان نیاورد.

**[ترجمه]

بیان

فَلا صَدَّقَ من الصدق أو التصدیق یَتَمَطَّی أی یتبختر افتخارا بذلک أَوْلی لَکَ ویل لک.

**[ترجمه]«فَلَا صَدَّقَ» از صدق یا تصدیق است، «یَتَمَطَّی» از روی افتخار به آن خرامان راه رفت، «أَوْلَی لَکَ فَأَوْلَی»: وای بر تو.

**[ترجمه]

«429»

و کلمتا «عمرو بن» مقحمتان فی الحدیث، أو أن لفظة «أبو» سقطت من الحدیث أی و [کان] فیه أبو عمرو بن العاص و الحکم ...

فس، تفسیر القمی دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَسْجِدَ وَ فِیهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ الْحَکَمُ بْنُ

1) 428- رواه علیّ بن إبراهیم رحمه اللّه فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیره: ج 2 ص 397، ط 2. و رواه البحرانیّ عنه و عن ابن شهر أشوب فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیر البرهان: ج 4 ص 406.

2) 429- رواه علیّ بن إبراهیم رحمه اللّه فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیره. و رواه عنه السیّد هاشم البحرانیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة الکریمة من تفسیر البرهان: ج 4 ص 515.

أَبِی الْعَاصِ فَقَالَ عَمْرٌو یَا أَبَا الْأَبْتَرِ وَ کَانَ الرَّجُلُ فِی الْجَاهِلِیَّةِ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ یُسَمَّی أَبْتَرَ ثُمَّ قَالَ عَمْرٌو وَ إِنِّی لَأَشْنَأُ مُحَمَّداً أَیْ أُبْغِضُهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ شانِئَکَ أَیْ مُبْغِضَکَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ هُوَ الْأَبْتَرُ یَعْنِی لَا دِینَ لَهُ وَ لَا نَسَبَ.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیرش روایت کرد و سید هاشم بحرانی نیز آن را در تفسیر آیه کریمه از تفسیر برهان: ج4 ص 515 روایت کرده است. - : رسول الله وارد مسجد شد و عمرو بن عاص و حکم بن ابی العاص در آن بودند پس عمرو گفت: یا ابو ابتر. و در جاهلیت به مردی که فرزند پسر نداشت ابو ابتر می⁭گفتند سپس عمرو گفت: من با محمد دشمنی می⁭کنم پس خداوند بر رسولش نازل فرمود: «إِنَّ شَانِئَکَ» یعنی دشمن تو عمرو بن عاص، «هُوَ الْأَبْتَرُ» یعنی نه دینی برای اوست و نه نسبی.

**[ترجمه]

«430»

و قریبا منه رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی ذیل المختار: 67 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

و فی تفسیر الآیة: 24 و ما بعدها من سورة الحجّ فی تفسیر البرهان: ج 3 ص 83- 84 ط 3 شواهد.

یب، تهذیب الأحکام ابْنُ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَهَی أَهْلَ مَکَّةَ أَنْ یُؤَاجِرُوا دُورَهُمْ وَ أَنْ یُغْلِقُوا عَلَیْهَا أَبْوَاباً وَ قَالَ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ قَالَ وَ فَعَلَ ذَلِکَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ وَ عَلِیٌّ علیه السلام حَتَّی کَانَ فِی زَمَنِ مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]التهذیب - . شیخ طوسی آن را در کتاب حج از کتاب تهذیب الأحکام روایت کرده است، و نزدیک به ان را شیخ در حدیث 104 از باب زیادات از کتاب تهذیب: ج5 ص 388 چاپ نجف روایت کرده است.

و نزدیک به آن را سید رضی الله عنه ذیل مختار 67 از باب نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرده است.

و در تفسیر آیه 24 و مابعد آن از سوره حج در تفسیر برهان: ج3 ص 83-84 چاپ 3 شواهد. - :

ابن طریف، از ابن علوان، از جعفر، از پدرش از علی علیه السّلام روایت کرد که رسول⁭الله اهل مکه را نهی فرمود که خانه⁭های خود را کرایه بدهند و بر آن درهایی ببندند و فرمود: مقیم و بادیهنشین در آن برابر است. فرمود: و ابوبکر، عمر، عثمان و علی علیه السّلام چنین کردند تا اینکه زمان معاویه فرا رسید.

**[ترجمه]

«431»

⁽²⁾مع، معانی الأخبار الْمُکَتِّبُ عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَدِیِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: أَقْبَلَ أَبُو سُفْیَانَ وَ مُعَاوِیَةُ یَتْبَعُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ الْعَنِ التَّابِعَ وَ الْمَتْبُوعَ اللَّهُمَّ عَلَیْکَ بِالْأُقَیْعِسِ قَالَ ابْنُ الْبَرَاءِ لِأَبِیهِ مَنِ الْأُقَیْعِسُ قَالَ مُعَاوِیَةُ.

**[ترجمه]معانی الأخبار - . شیخ صدوق آن را در باب معنی القعیس از کتاب معانی الأخبار، ج2، ص 327 چاپ نجف روایت کرده است. - : براء بن عازب گوید: ابوسفیان آمد درحالی⁭که معاویه به⁭دنبال او بود پس رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خدایا تابع و متبوع را نفرین کن اللهم أقیعس را بگیر، ابن براء به پدرش گفت أقعیس کیست: گفت معاویه.

**[ترجمه]

«432»

«المغالات فی معاویة» من کتاب الغدیر: ج 10، ص 139- 177.

و لاحظ ما رواه ابن أبی الحدید فی آخر شرحه علی المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760.

کِتَابُ صِفِّینَ، مِثْلَهُ.

1) 430- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی کتاب الحجّ من کتاب تهذیب الأحکام. و قریبا منه رواه الشیخ رحمه اللّه فی الحدیث: 104 من باب الزیادات من کتاب التهذیب: ج 5 ص 388 ط النجف.

2) 431- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الباب: معنی الاقیعس من کتاب معانی الأخبار: ج 2 ص 327 ط النجف.

3) 432- رواه نصر بن مزاحم المنقریّ فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 216 ط مصر. و رواه العلامة الامینی مع أحادیث أخر فی معناه عن مصادر کثیرة فی عنوان:

قال الصدوق رضی الله عنه الأقیعس تصغیر الأقعس و هو الملتوی العنق و القعاس التواء یأخذ فی العنق من ریح کأنما یکسره إلی ما وراءه و الأقعس العزیز الممتنع و یقال عز أقعس و القوعس الغلیظ العنق الشدید الظهر من کل شی‌ء و القعوس الشیخ الکبیر و القعس نقیض الحدب و الفعل قعس یقعس قعسا و الجمع قعساوات و قعس و القعساء من النملة الرافعة صدرها و ذنبها و الاقعنساس شدة و التقاعس هو من تقاعس فلان إذا لم ینفذ و لم یمض لما کلف و مقاعس حی من تمیم.

**[ترجمه]کتاب صفین - . نصر بن مزاحم منقری آن را در اوائل جز چهارم از کتاب صفین ص 216 چاپ مصر روایت کرده است و علامه امینی آن را به همراه احادیثی دیگر در باره این موضوع از منابع بسیاری در عنوان: (المغالات فی معاویه) از کتاب الغدیر: ج10، 139-177 روایت کرده است. آنچه که ابن ابی الحدید در آخر شرح خود بر مختار 54 نهج البلاغه: ج1، ص760 روایت کرده است ملاحظه شود. - :

مشابه آن آمده.

صدوق گوید: أقیعس تصغیر اقعس است و او فرد پیچیده گردن است و قعاس خمیدگی است از وَرَم در گردن، گویی آن را به⁭سمت پشت می⁭شکند و الأقعس شکست⁭ناپذیر و نفوذناپذیراست. و عز أقعس گفته⁭ می⁭شود: القوس: گردنکلفت با پشتی محکم از هر چیز است، القعوس: پیرمرد کهنسال است، القعس متضاد گوژپشت است و فعل آن قعس یعقس قعساٌ و جمع آن قعساوات و قعس است. القعساء در خصوص مورچگان، مورچه⁭ای با سینه و دم برآمده است. اقعناس، شدت است و التقاعس از ریشه تقاعس فلان است آنگاه که به تکلیف خود عمل نکند و دنبال اجرای آن نرود و مقاعس قبیله⁭ای از تمیم است.

**[ترجمه]

«433»

⁽¹⁾مع، معانی الأخبار ابْنُ الْوَلِیدِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ السَّیَّارِیِّ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ سَالِمٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّا وَ آلَ أَبِی سُفْیَانَ أَهْلُ بَیْتَیْنِ تَعَادَیْنَا فِی اللَّهِ قُلْنَا صَدَقَ اللَّهُ وَ قَالُوا کَذَبَ اللَّهُ قَاتَلَ أَبُو سُفْیَانَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَاتَلَ مُعَاوِیَةُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ قَاتَلَ یَزِیدُ بْنُ مُعَاوِیَةَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ السُّفْیَانِیُّ یُقَاتِلُ الْقَائِمَ علیه السلام.

**[ترجمه]معانی الأخبار - . صدوق آن را در باب: «معنی قوله الصادق علیه السلام: إنا و آل أبی سفیان أهل بیتین تعادینا فی الله عز و جل» از کتاب معانی الأخبار: ج2 ص 328 چاپ نجف، و در اواسط شرحش بر مختار (56) ج1: ص 794، چاپ بیروت روایت کرده است. - : امام صادق علیه السّلام فرمود: ما و خاندان ابوسفیان دو اهل بیت هستیم که بر سر خدا با یکدیگر دشمنی کردیم ما گفتیم: خدا راست گفت و آنها گفتند خدا دروغ گفت: ابوسفیان با رسول الله جنگید و معاویه با علی بن ابی طالب، و یزید بن معاویه با حسین بن علی جنگید و سفیانی با قائم علیه السّلام جنگ می⁭کند.

**[ترجمه]

«434»

⁽²⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب کِتَابُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُؤَذِّنِ عَنْ أَبِی مُعَاوِیَةَ الصَّرِیرِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سُمَیٍّ عَنْ أَبِی صَالِحٍ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ فِی تَفْسِیرِ ابْنِ جُرَیْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِی قَوْلِهِ أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ وَ قَدْ

1) 433- رواه الصدوق رحمه اللّه فی الباب: «معنی قول الصادق علیه السلام: إنا و آل أبی سفیان أهل بیتین تعادینا فی اللّه عزّ و جلّ من کتاب معانی الأخبار: ج 2 ص 328 ط النجف. و فی أواسط شرحه علی المختار 56 ج 1، ص 794، ط بیروت.

2) 434- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه فی عنوان: «فصل فی طاعة علی و عصیانه» من مناقب آل أبی طالب: ج 3 ص 7 ط النجف. و رواه عنه البحرانیّ فی تفسیر الآیة الأخیرة من سورة «التین: 95» من تفسیر البرهان: ج 4 ص 477 ط 3.

دَخَلَتِ الرِّوَایَاتُ بَعْضُهَا فِی بَعْضٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله انْتَبَهَ مِنْ نَوْمِهِ فِی بَیْتِ أُمِّ هَانِئٍ فَزِعاً فَسَأَلَتْهُ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ یَا أُمَّ هَانِئٍ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَضَ عَلَیَّ فِی مَنَامِی الْقِیَامَةَ وَ أَهْوَالَهَا وَ الْجَنَّةَ وَ نَعِیمَهَا وَ النَّارَ وَ مَا فِیهَا وَ عَذَابَهَا فَأَطْلَعْتُ فِی النَّارِ فَإِذَا أَنَا بِمُعَاوِیَةَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَائِمَیْنِ فِی حَرِّ جَهَنَّمَ تَرْضَخُ رُءُوسَهُمَا الزَّبَانِیَةُ بِحِجَارَةٍ مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ یَقُولُونَ لَهُمَا هَلْ آمَنْتُمَا بِوَلَایَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَیَخْرُجُ عَلِیٌّ مِنْ حِجَابِ الْعَظَمَةِ ضَاحِکاً مُسْتَبْشِراً وَ یُنَادِی حُکِمَ لِی وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ فَذَلِکَ قَوْلُهُ أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَحْکَمِ الْحاکِمِینَ فَیُبْعَثُ الْخَبِیثُ إِلَی النَّارِ وَ یَقُومُ عَلِیٌّ فِی الْمَوْقِفِ یَشْفَعُ فِی أَصْحَابِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ شِیعَتِهِ.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در عنوان «فصل فی طاعة علیّ و عصیانه» از مناقب آل ابی طالب: ج3، ص7 چاپ نجف روایت کرده است و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه اخیر از سوره التین/ 95 از تفسیر برهان: ج4، ص 477 چاپ سوم روایت کرده است. - : ابن عباس درباره این کلام خداوند: «ألیس الله بأحکم الحاکمین» گوید: روایات با یکدیگر متداخل است که نبی صلّی الله علیه و آله در خانه ام هانئ هراسان از خواب برخاست پس درباره آن از او سؤال کرد، فرمود: ای ام هانئ خداوند در خوابم قیامت و اهوال آن، بهشت و نعمت⁭های آن، آتش و آنچه⁭که در آن است و عذاب آن را به من نمایان ساخت پس به آتش نگاه کردم ناگهان با معاویه، عمرو بن عاص روبرو شدم که در حرارت جهنم ایستاده⁭اند و فرشتگان عذاب با سنگهایی از اخگر جهنم سر آنان را خرد می⁭کنند و می⁭گویند آیا به ولایت علی بن ابی طالب ایمان آوردید.

ابن عباس گوید پس علی خندان و شادمان از حجاب ظلمت خارج می⁭شود و ندا برمی⁭آورد: به پروردگار کعبه سوگند حکم از آن من است. که این، کلام خداوند است: «ألیس الله بأحکم الحاکمین». پس خبیث به آتش فرستاده می⁭شود و علی در موقف می⁭ایستد درحالی⁭که درباره اصحاب، اهل بیت و شیعه خود شفاعت می⁭کند .

**[ترجمه]

«435»

⁽¹⁾مع، معانی الأخبار ابْنُ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مُعَاوِیَةُ یَکْتُبُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی خَاصِرَتِهِ بِالسَّیْفِ مَنْ أَدْرَکَ هَذَا یَوْماً أَمِیراً فَلْیَبْقُرْ خَاصِرَتَهُ بِالسَّیْفِ فَرَآهُ رَجُلٌ مِمَّنْ سَمِعَ ذَلِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْماً وَ هُوَ یَخْطُبُ بِالشَّامِ عَلَی النَّاسِ فَاخْتَرَطَ سَیْفَهُ ثُمَّ مَشَی إِلَیْهِ فَحَالَ النَّاسُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُ فَقَالُوا یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا لَکَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَنْ أَدْرَکَ هَذَا یَوْماً أَمِیراً فَلْیَبْقُرْ خَاصِرَتَهُ بِالسَّیْفِ قَالَ فَقَالُوا أَ تَدْرِی مَنِ اسْتَعْمَلَهُ قَالَ لَا قَالُوا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عُمَرُ فَقَالَ الرَّجُلُ سمع [سَمْعاً] وَ طَاعَةً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ.

**[ترجمه]معانی الأخبار - . شیخ صدوق آن را در باب: معنای استعانت نبی از معاویه در کتابت وحی، از کتاب معانی الأخبار، ج2، ص 328، چاپ نجف. و در ان آمده است: سمعاً و طاعةً - :

ثمالی گوید: از ابو جعفر شنیدیم که می⁭گوید رسول⁭الله درحالی⁭که معاویه در حضور او کتابت می⁭کند و دستش را به⁭سوی خاصره⁭اش پایین آورده⁭است فرمود هر که روزی این را به⁭عنوان امیر ببیند خاصره⁭اش را با شمیر بشکافد پس مردی از کسانی که آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده بود روزی او را دید درحالی⁭که وی در شام بر مردم خطبه ایراد می⁭کند پس شمشیر از نیام برآورد و به⁭سوی او حرکت کرد و مردم بین آنان حائل شدند و گفتند: بنده خدا تو را چه می⁭شود؟ گفت: شنیدم که رسول⁭الله می⁭فرمود: هر که روزی این را به⁭عنوان امیر ببیند خاصره⁭اش را با شمشیر بشکافد. ادامه داد: گفتند: آیا می⁭دانی چه کسی او را به کار گمارد گفت: خیر، گفتند: امیرمؤمنان عمر، پس مرد گفت: اطاعت از امیرمؤمنان.

**[ترجمه]

بیان

بقره کمنعه شقه و وسعه.

**[ترجمه]بقره بر وزن منعه یعنی شکاف و وسیع کرد.

**[ترجمه]

«436»

⁽²⁾ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام الْحُسَیْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْبَیْهَقِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الصَّوْلِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ

1) 435- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الباب: معنی استعانة النبیّ بمعاویة فی کتابة الوحی من کتاب معانی الأخبار: ج 2 ص 328 ط النجف. و فیه: سمعا و طاعة.

2) 436- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی آخر الباب: 32 من کتاب عیون أخبار الرضا- علیه السلام-: ج 2 ص 86 ط النجف.

مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: حَلَفَ رَجُلٌ بِخُرَاسَانَ بِالطَّلَاقِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ لَیْسَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَیَّامَ کَانَ الرِّضَا علیه السلام بِهَا فَأَفْتَی الْفُقَهَاءُ بِطَلَاقِهَا فَسُئِلَ الرِّضَا علیه السلام فَأَفْتَی أَنَّهَا لَا تُطَلَّقُ فَکَتَبَ الْفُقَهَاءُ رُقْعَةً أَنْفَذُوهَا إِلَیْهِ وَ قَالُوا لَهُ مِنْ أَیْنَ قُلْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهَا لَمْ تُطَلَّقْ فَوَقَّعَ علیه السلام فِی رُقْعَتِهِمْ قُلْتُ هَذَا مِنْ رِوَایَتِکُمْ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِمُسْلِمَةِ الْفَتْحِ وَ قَدْ کَثُرُوا عَلَیْهِ أَنْتُمْ خَیْرٌ وَ أَصْحَابِی خَیْرٌ وَ لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ فَأَبْطَلَ الْهِجْرَةَ وَ لَمْ یَجْعَلْ هَؤُلَاءِ أَصْحَاباً لَهُ فَرَجَعُوا إِلَی قَوْلِهِ.

**[ترجمه]تنبیه الخاطر - . شیخ صدوق آن را در آخر باب: 32 از کتاب عیون أخبار الرضا علیه السلام: ج2، ص 86 چاپ نجف روایت کرده است. - :

احمد بن محمد بن اسحاق از پدرش گوید: مردی در خراسان در ایامی که رضا علیه السّلام در آنجا بود به طلاق عهد بست که معاویه از اصحاب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نیست و فقهاء بر طلاق همسرش فتوا داد پس از رضا علیه السّلام سؤال شد و او فتوا داد که وی طلاق داده نمی⁭شود، و فقها نامه⁭ای برای او نوشتند آن را نزد او بردند و به او گفتند: از کجا گفتی ای پسر رسول خدا که او طلاق داده نمی⁭شود، امام علیه السّلام در نامه آنان ثبت کرد: این را از روایت شما از ابوسعید خدری گفتم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به مسلمه الفتح درحالی⁭که بر او جمع شده بودند فرمود: شما خوب و اصحاب من خوب هستند و بعد از فتح هیچ هجرتی نیست پس هجرت را باطل کرد و اینان را اصحابی برای خود قرار نداد پس به قول او برگشتند .

**[ترجمه]

«437»

⁽¹⁾ل، الخصال ابْنُ مُوسَی عَنِ ابْنِ زَکَرِیَّا عَنِ ابْنِ حَبِیبٍ عَنْ نُصَیْرِ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنْ یَحْیَی بْنِ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی الْجَعْدِ عَنْ أَبِی حَرْبِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مِنْ شَرِّ خَلْقِ اللَّهِ خَمْسَةٌ إِبْلِیسُ وَ ابْنُ آدَمَ الَّذِی قَتَلَ أَخَاهُ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ وَ رَجُلٌ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ رَدَّهُمْ عَنْ دِینِهِمْ وَ رَجُلٌ مِنْ هذا [هَذِهِ] الْأُمَّةِ یُبَایَعُ عَلَی کُفْرٍ عِنْدَ بَابِ لُدٍّ قَالَ ثُمَّ قَالَ إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُ مُعَاوِیَةَ یُبَایَعُ عِنْدَ لُدٍّ ذَکَرْتُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَحِقْتُ بِعَلِیٍّ فَکُنْتُ مَعَهُ.

**[ترجمه]الخصال - . شیخ صدوق آن را در حدیث آخر از باب خمسه از الخصال ج1، ص 319 چاپ نجف روایت کرده است. - :

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: از بدترین خلائق خدا پنج تن است: ابلیس، پسر آدم که برادرش را کشت، فرعون ذوالأوتاد، مردی از بنی⁭اسرائیل که آنان را از دینشان بازگرداند و مردی از این امت که بر دروازه لدّ بر کفر بیعت می⁭کند. سپس فرمود: من آنگاه که معاویه در لدّ بیعت می⁭کرد سخن رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را به یاد آوردم پس به علی ملحق شدم و همراه او بودم.

**[ترجمه]

«438»

⁽²⁾کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی مِثْلَهُ

**[ترجمه]کتاب صفین - . نصر بن مزاحم آن را در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین، ص 217، چاپ مصر روایت کرده است. - :

تألیف نصر بن مزاحم از یحیی بن یعلی مشابه آن را آورده.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی لد بالضم قریة بفلسطین یقتل عیسی علیه السلام الدجال عند بابها.

**[ترجمه]فیروز آبادی گوید «لدّ» با ضمه روستایی در فلسطین است که عیسی علیه السّلام دجّال را در دروازه آن می⁭کشد.

**[ترجمه]

«439»

⁽³⁾یر، بصائر الدرجات الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ بَشِیرٍ النَّبَّالِ

1) 437- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الحدیث الأخیر من باب الخمسة من الخصال ج 1، ص 319 ط 3.

2) 438- رواه نصر بن مزاحم المنقریّ رحمه اللّه فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 217 ط مصر.

3) 439- رواه الصفار کتاب بصائر الدرجات فی باب أن الأئمّة یعرضون علیهم أعدائهم ح 1، ص 284، ط قم.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: کُنْتُ خَلْفَ أَبِی وَ هُوَ عَلَی بَغْلَتِهِ فَنَفَرَتْ بَغْلَتُهُ فَإِذَا رَجُلٌ شَیْخٌ فِی عُنُقِهِ سِلْسِلَةٌ وَ رَجُلٌ یَتْبَعُهُ فَقَالَ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ اسْقِنِی اسْقِنِی فَقَالَ الرَّجُلُ لَا تَسْقِهِ لَا سَقَاهُ اللَّهُ قَالَ وَ کَانَ الشَّیْخُ مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - . صفار آن را در کتاب بصائر الدرجات، باب الأئمه یرضون علیهم أعدائهم، ج1، ص284، چاپ قم روایت کرده است. - : امام باقرعلیه السّلام فرمود: پشت سر پدرم درحالی⁭که بر روی استرش بود، و استرش رم کرد پس با پیرمردی روبرو شدیم که در گردنش رشته⁭ای بود و مردی دنبال او بود پس گفت: ای علی بن حسین مرا آب بده مرا آب بده. پس مرد گفت او را آب نده، خداوند او را آب ندهد، فرمود و آن پیرمرد معاویه لعنه الله بود.

**[ترجمه]

«440»

⁽¹⁾ختص، الإختصاص أَیُّوبُ بْنُ نُوحٍ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْعَبَّاسِ مِثْلَهُ.

**[ترجمه]اختصاص - . شیخ مفید آن را به همراه احادیثی دیگر با اسنادهایی دیگر در همین معنا در اواسط کتاب الاختصاص، ص269، چاپ نجف روایت کرده است. - :

از ایوب بن نوح، حسن بن علی بن عبدالله بن مغیره از عباس مشابه آن را آورده.

**[ترجمه]

«441»

⁽²⁾یر، بصائر الدرجات مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنْ مُوسَی بْنِ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أُمِّ الطَّوِیلِ قَالَ: صَحِبْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام فِی الْمَدِینَةِ إِلَی مَکَّةَ وَ هُوَ عَلَی بَغْلَتِهِ وَ أَنَا عَلَی رَاحِلَةٍ فَجُزْنَا وَادِیَ ضَجْنَانَ فَإِذَا نَحْنُ بِرَجُلٍ أَسْوَدَ فِی رَقَبَتِهِ سِلْسِلَةٌ قَالَ وَ هُوَ یَقُولُ یَا عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ اسْقِنِی سَقَاکَ اللَّهُ قَالَ فَقَالَ عَلِیٌّ فَوَضَعَ رَأْسَهُ عَلَی صَدْرِهِ ثُمَّ حَرَّکَ دَابَّتَهُ قَالَ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا رَجُلٌ یَجْذِبُهُ وَ هُوَ یَقُولُ لَا تَسْقِهِ لَا سَقَاهُ اللَّهُ قَالَ فَحَرَّکْتُ رَاحِلَتِی فَلَحِقْتُ بِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام قَالَ فَقَالَ لِی أَیَّ شَیْ‌ءٍ رَأَیْتَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ذَاکَ مُعَاوِیَةُ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - . صفار آن را در کتاب بصائر الدرجات، باب الأئمه یرضون علیهم أعدائهم، ج1، ص286 روایت کرده است. - : یحیی بن ام الطویل گوید: از مدینه تا مکه علی بن حسین را همراهی کردم درحالی⁭که او بر استر و من بر شتر مادینه بودم و ار وادی ضجنان گذشتیم و ناگهان با مردی سیاه که در گردنش زنجیر است روبرو شدیم، ادامه داد، و او می⁭گفت یا علی بن حسین مرا آب بده که خداوند تو را سیراب کند، راوی ادامه داد: پس علی فرمود، و سرش را بر سینه نهاد و چهارپایش را حرکت داد، توجه کردم پس مردی را دیدم که او را می⁭کشید و می⁭گفت، او را آب نده که خداوند او را سیراب نکند، راوی گوید: شترم را حرکت دادم و به علی بن حسین علیه السّلام رسیدم، پس به من فرمود: آیا چیزی دیدی، به او خبر دادم، فرمود: او معاویه بود.

**[ترجمه]

«442»

و وراها أیضا الطبریّ فی ختام عنوان: «اجتماع الحکمین بدومة الجندل» من حوادث سنة: 37 من تاریخه: ج 5 ص 71 ط بیروت.

حة، فرحة الغری مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الذَّیَّابِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مَوْهُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاضِی عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْمُبَارَکِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ الرَّبِیعِ عَنْ نَصْرِ بْنِ

1) 440- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه- مع أحادیث أخر بأسانید أخر فی معناه- فی أواسط کتاب الاختصاص ص 269 ط النجف.

2) 441- رواه الصفار فی کتاب بصائر الدرجات. فی باب أن الأئمّة علیهم السلام یعرضون علیهم أعدائهم، ص 286.

3) 442- رواه ابن طاوس رحمه اللّه فی کتاب فرحة الغریّ ص 24، ط النجف. و قصة لعن معاویة علیّا علیه السلام و السبطین و حواریه مذکورة فی أواخر الجزء 8 و هو الجزء الأخیر من کتاب صفّین ص 553 ط مصر.

مُزَاحِمٍ التَّمِیمِیِّ فِی کِتَابِ صِفِّینَ قَالَ: کَانَ مُعَاوِیَةُ إِذَا قَنَتَ لَعَنَ عَلِیّاً علیه السلام وَ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَیْسَ بْنَ سَعْدٍ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ علیهما السلام وَ لَمْ یُنْکَرْ ذَلِکَ عَلَیْهِ إِمَّا خَوْفاً مِنْ مُؤْمِنٍ أَوِ اعْتِقَاداً مِنْ جَاهِلٍ وَ کَانَ خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَزِیدَ بْنِ أَسَدِ بْنِ کَرِیزِ بْنِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ شَمْسِ بْنِ عَمْعَمَةَ بْنِ حَرِیزِ بْنِ شَقِّ بْنِ مُصْعَبِ بْنِ یَشْکُرَ بْنِ دَهْمِ بْنِ أَفْرَکِ بْنِ بَدِیرِ بْنِ قَسْرٍ الْقَسْرِیُّ یَقُولُ عَلَی الْمِنْبَرِ الْعَنُوا عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَإِنَّهُ لُصُّ بْنُ لُصٍّ بِضَمِّ اللَّامِ فَقَامَ إِلَیْهِ أَعْرَابِیٌّ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا أَعْلَمُ مِنْ أَیِّ شَیْ‌ءٍ أَعْجَبُ مِنْ سَبِّکَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ أَمْ مِنْ مَعْرِفَتِکَ بِالْعَرَبِیَّةِ.

**[ترجمه]فرحه الغری - . ابن طاووس ان را در کتاب فرحة الغری، ص 24 چاپ نجف روایت کرده است و قصه لعن علی علیه السلام، سبطین و اصحابش توسط معاویه در اواخر جز 8، جلد آخر کتاب صفین ص 553 چاپ مصر مذکور است و طبری نیز آن دو را در ختام عنوان (تجمع دو داور در دومة جندل) از حوادث سال 37 از تاریخش: ج5 ص 71 چاپ بیروت روایت کرده است. - :

نصر بن مزاحم تمیمی در کتاب صفین گوید: معاویه زمانی⁭که قنوت می⁭خواند علی علیه السّلام ابن عباس، قیس بن سعد، حسن و حسین علیه السّلام را نفرین می⁭کرد و این عمل او بر او نفی نمی⁭شد که یا از ترس از جانب مؤمن بود و از جانب جاهل از روی اعتقاد، و خالد بن عبدالله بن یزید بن اسد بن کریز بن عامر بن عبدالله بن عبد شمس بن عمعمه بن حریز بن شق بن مصعب بن یشکر بن دهم بن أفرک بن بدیر بن قسر قسری بر روی منبر می⁭گفت: علی بن ابی طالب را نفرین کنید که او دزد پسر دزد است (لمص را با ضمه ادا می⁭کرد) پس بادیه⁭نشینی برخاست و گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم از چه چیزی تعجب کنم از دشنام تو بر علی بن ابی طالب یا از آشنایی تو با زبان عربی.

**[ترجمه]

«443»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة مِنْ کِتَابِ الْمُوَفَّقِیَّاتِ لِلزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ الزُّبَیْرِیِّ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ قَالَ مُطَرِّفُ بْنُ الْمُغِیرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَفَدْتُ مَعَ أَبِی الْمُغِیرَةِ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ کَانَ أَبِی یَأْتِیهِ فَیَتَحَدَّثُ مَعَهُ ثُمَّ یَنْصَرِفُ إِلَیَّ فَیَذْکُرُ مُعَاوِیَةَ وَ یَذْکُرُ عَقْلَهُ وَ یُعْجَبُ بِمَا یَرَی مِنْهُ إِذْ جَاءَ ذَاتَ لَیْلَةٍ فَأَمْسَکَ عَنِ الْعَشَاءِ وَ رَأَیْتُهُ مُغْتَمّاً فَانْتَظَرْتُهُ سَاعَةً وَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ لِشَیْ‌ءٍ حَدَثَ فِینَا وَ فِی عَمَلِنَا فَقُلْتُ مَا لِی أَرَاکَ مُغْتَمّاً مُنْذُ اللَّیْلَةِ فَقَالَ یَا بُنَیَّ جِئْتُ مِنْ عِنْدِ أَخْبَثِ النَّاسِ قُلْتُ وَ مَا ذَاکَ قَالَ قُلْتُ لَهُ وَ خَلَوْتُ بِهِ إِنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ سِنّاً فَلَوْ أَظْهَرْتَ عَدْلًا وَ بَسَطْتَ خَیْراً فَإِنَّکَ قَدْ کَبِرْتَ وَ لَوْ نَظَرْتَ إِلَی إِخْوَتِکَ مِنْ بَنِی هَاشِمٍ فَوَصَلْتَ أَرْحَامَهُمْ فَوَ اللَّهِ مَا عِنْدَهُمُ الْیَوْمَ شَیْ‌ءٌ تَخَافُهُ فَقَالَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ مَلِکَ أَخُو تَیْمٍ فَعَدَلَ وَ فَعَلَ مَا فَعَلَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَکَ فَهَلَکَ ذِکْرُهُ إِلَّا أَنْ یَقُولَ قَائِلٌ أَبُو بَکْرٍ ثُمَّ مَلِکَ أَخُو بَنِی عَدِیٍّ فَاجْتَهَدَ وَ شَمَّرَ عَشْرَ سِنِینَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَکَ فَهَلَکَ ذِکْرُهُ إِلَّا أَنْ یَقُولَ قَائِلٌ عُمَرُ ثُمَّ مَلِکَ عُثْمَانُ فَهَلَکَ رَجُلٌ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ فِی مِثْلِ نَسَبِهِ وَ فَعَلَ مَا فَعَلَ وَ عُمِلَ بِهِ مَا عُمِلَ فَوَ اللَّهِ مَا عَدَا أَنْ هَلَکَ فَهَلَکَ ذِکْرُهُ وَ ذِکْرُ مَا فُعِلَ بِهِ وَ إِنَّ أَخَا بَنِی

1) 443- رواه علیّ بن عیسی الاربلی رحمه اللّه فی أواخر عنوان: «فی ذکر مناقب شتّی ...» و قبیل عنوان: «ذکر قتله و مدة خلافته ...» من کتاب کشف الغمّة: ج 2 ص 44 ط بیروت.

هَاشِمٍ یُصَاحُ بِهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَأَیُّ عَمَلٍ یَبْقَی بَعْدَ هَذَا لَا أُمَّ لَکَ لَا وَ اللَّهِ إِلَّا دَفْناً دَفْناً.

**[ترجمه]کشف الغمّه - . علی بن عیسی اربلی آن را در اواخر عنوان: (فی ذکر مناقب شتی...) و اندکی قبل از عنوان (ذکر قتله و مدة خلافته...) از کتاب کشف الغمة: ج2، ص 44، چاپ بیروت روایت کرده است. - : مطرب بن مغیره بن شعبه گوید: به همراه ابو مغیره نزد معاویه رفتم و پدرم نزد او می⁭آمد با او صحبت می⁭کرد و نزد من برمی⁭گشت و از معاویه و عقل او یاد می⁭کرد و از آنچه⁭که از او می⁭دید در شگفت می⁭شد تا اینکه شبی آمد و عشا را رها کرد و او را غمگین دیدم و ساعتی منتظر او شدم و گمان کردم که در ما و کار ما اتفاقی رخ داده⁭است، پس گفتم: چه شده تو را از شب غمگین می⁭بینم، گفت: پسرم از نزد خبیث⁭ترین مردم آمدم، گفتم: چه شده؟ گفت: درحالی⁭که با او تنها بودم به او گفتم به سنی رسیده⁭ای کاش عدل پیشه کنی و خیر بگسترانی، که تو مسن شده⁭ای و کاش به برادرانت از بنی⁭هاشم نظر می⁭کردی و با آنان خویشاوندی از سر می⁭گرفتی، به خدا سوگند نزد آنا چیزی نیست که از آن بترسی.

پس گفت: دریغا دریغا برادر تیم فرمانروایی کرد و عدالت پیشه کرد و کارها کرد پس به خدا سوگند از هلاکش نگذشته بود که یادش از بین رفت جز اینکه گویندهای بگوید ابوبکر، و سپس برادر بنی عدی فرماروایی یافت ده سال تلاش کرد و کمر همت بست به خدا سوگند از مرگش نگذشته بود که یادش از بین رفت جز اینکه گویندهای بگوید عمر. سپس عثمان فرمانروایی یافت و نابود شد مردی که در نسب و عمل و کردار کسی مانند او نبود، به خدا سوگند هنوز از بین نرفته بود که یادش و یاد آنچه که انجام داد نابود شد، در حالیکه برادر بنی هاشم هر روز پنج مرتبه فریاد میزند که «أشهد أن محمداً رسول الله» پس بعد از این چه عملی باقی میماند، بیمادر باشی، به خدا سوگند فقط دفنشان میکنم.

**[ترجمه]

بیان

أی أقتلهم و أدفنهم دفنا أو أدفن و أخفی ذکرهم و فضائلهم و هو أظهر.

**[ترجمه]یعنی أقتلهم و ادفنهم دفناً یا أدفن و أخفی ذکرهم و فضائلهم و این بهتر است.

**[ترجمه]

«444»

⁽¹⁾کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْکَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ سُورَةُ الْحَاقَّةِ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ فِی مُعَاوِیَةَ عَلَیْهِ مِنَ اللَّهِ جَزَاءُ مَا عَمِلَهُ.

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهره معاً - . علامه کراجکی آن را در کتاب کنز الفوائد روایت کرده است. - :

امام باقرعلیه السّلام فرمود: سوره حاقه درباره امیرمؤمنان و معاویه نازل شده و جزای عملش از جانب خداوند بر اوست.

**[ترجمه]

«445»

⁽²⁾وَ یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ إِلَی آخِرِ الْآیَاتِ فَهُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ فَالشَّامِیُّ.

**[ترجمه]و آنچه⁭⁭که محمد بن عباس از حسن بن احمد از محمد بن عیسی از مردی از حلبی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است مؤید آن است که فرمود: این کلام خداوند «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ» تا پایان آیات امیرمؤمنان است. و این کلام او«فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بشماله» شامی که نفرین خدا بر او باد است

**[ترجمه]

«446»

⁽³⁾وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ صَاحِبُ السِّلْسِلَةِ وَ هُوَ فِرْعَوْنُ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

**[ترجمه]و از امام صادق روایت است که معاویه صاحب زنجیر و فرعون این امت است.

**[ترجمه]

«447»

⁽⁴⁾کا، الکافی أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِی کَانَ فِی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ تِلْکَ النَّکْرَاءُ تِلْکَ الشَّیْطَنَةُ وَ هِیَ شَبِیهَةٌ بِالْعَقْلِ.

**[ترجمه]الکافی - . ثقة الاسلام کلینی آن را در حدیث سوم از کتاب العقل و الجهل از الکافی: ج1، ص11 روایت کرده است. - :

احمد بن ادریس از محمد بن عبدالجبار از یکی از اصحابمان که آن را به امام صادق علیه السّلام نسبت می⁭دهد گوید: به او عرض کردم عقل چیست؟، فرمود هر چه با آن رحمن را بپرستد و بهشت را به⁭دست آورد. گوید: عرض کردم آنچه که در معاویه بود؟ فرمود: آن نکراء، شیطنة است که شبیه به عقل است.

**[ترجمه]

«448»

و فیهما بقطرانهم؛ و سیأتی فی کتاب الحجّ باب فضل مکّة بعض الروایات المرتبطة بالمقام.

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی

1) 444- رواه العلامة الکراجکیّ رحمه اللّه فی کتاب کنز الفوائد.

2) 445- رواه العلامة الکراجکیّ رحمه اللّه فی کتاب کنز الفوائد.

3) 446- رواه العلامة الکراجکیّ رحمه اللّه فی کتاب کنز الفوائد.

4) 447- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی الحدیث الثالث من کتاب العقل و الجهل من الکافی: ج 1، ص 11.

5) 448- رواهما ثقة الإسلام الکلینی فی باب قوله عزّ و جلّ: «سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ» من کتاب الحجّ من کتاب الکافی: ج 4 ص 242 ط الآخوندی. و رواهما عنه السیّد البحرانیّ فی تفسیر الآیة: 25 من سورة الحجّ من تفسیر البرهان: ج 3 ص 83 ط 3.

الْعَلَاءِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ مُعَاوِیَةَ أَوَّلُ مَنْ عَلَّقَ عَلَی بَابِهِ مِصْرَاعَیْنِ بِمَکَّةَ فَمَنَعَ حَاجَّ بَیْتِ اللَّهِ مَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ وَ کَانَ النَّاسُ إِذَا قَدِمُوا مَکَّةَ نَزَلَ الْبَادِی عَلَی الْحَاضِرِ حَتَّی یَقْضِیَ حَجَّهُ وَ کَانَ مُعَاوِیَةُ صَاحِبَ السِّلْسِلَةِ الَّتِی قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُکُوهُ إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ وَ کَانَ فِرْعَوْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ.

**[ترجمه]الکافی - . ثقة الاسلام کلینی آن را در باب این سخن خداوند عز و جل (سواء العاکف و الباد) از کتاب حج از کتاب الکافی: ج4، ص 242، چاپ آخوندی روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: معاویه اولین کسی است که در مکه دو لنگه بر درش نهاد و حاجی بیت⁭الله را از آنچه خداوند فرمود منع کرد: «سَوَاء الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ» {مقیم در آنجا و بادیهنشین یکسان قرار دادهایم}، و مردم زمانی⁭که به مکه می⁭آمدند بادیه⁭نشین بر مقیم وارد می⁭شد تا اینکه حجش را به⁭جای آورد. و معاویه صاحب زنجیر بود خداوند فرمود: «ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ * إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ» {پس در زنجیری که درازی آن هفتاد گز است وی را در بند کشید، چرا که او به خدای بزرگ نمی‏گروید} و فرعون این امت بود.

**[ترجمه]

«449»

و فیهما بقطرانهم؛ و سیأتی فی کتاب الحجّ باب فضل مکّة بعض الروایات المرتبطة بالمقام.

کا، الکافی الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِیهِ علیه السلام قَالَ: لَمْ یَکُنْ لِدُورِ مَکَّةَ أَبْوَابٌ وَ کَانَ أَهْلُ الْبُلْدَانِ یَأْتُونَ بِقُطْوَانِهِمْ فَیَدْخُلُونَ فَیَضْرِبُونَ بِهَا وَ کَانَ أَوَّلُ مَنْ بَوَّبَهَا مُعَاوِیَةَ.

أقول: سیأتی أخبار کثیرة فی کتاب الحج فی أن أول من ابتدع ذلک معاویة.

**[ترجمه]کافی - . ثقة الاسلام کلینی آن را در باب این سخن خداوند عز و جل (سواء العاکف و الباد) از کتاب حج از کتاب الکافی: ج4، ص 242، چاپ آخوندی روایت کرده است و سید بحرانی آن را از او در تفسیر آیه 25 از سوره حج در تفسیر برهان: ج3، ص83، چاپ سوم روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام از پدرش فرمود: برای خانه⁭های مکه دری نبود و اهالی شهر⁭ها با خیمههایشان می⁭آمدند، وارد می⁭شدند و بر آن می⁭زدند و اولین کسی⁭که بر آن در نهاد معاویه بود .

می⁭گویم: اخبار بسیاری در کتاب حج درباره اینکه اولین کسی⁭که آن را بدعت نهاد معاویه لعنه الله است خواهد آمد.

**[ترجمه]

«450»

⁽²⁾یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَبَ وَ هُوَ جَالِسٌ مُعَاوِیَةُ وَ اسْتَأْذَنَ النَّاسَ فِی ذَلِکَ مِنْ وَجَعٍ کَانَ فِی رُکْبَتَیْهِ وَ کَانَ یَخْطُبُ خُطْبَةً وَ هُوَ جَالِسٌ وَ خُطْبَةً وَ هُوَ قَائِمٌ ثُمَّ یَجْلِسُ بَیْنَهُمَا.

**[ترجمه]التهذیب - . شیخ طوسی آن را در حدیث 74 از عنوان: (باب العمل فی لیلة الجمعه و یومها) از کتاب نماز از کتاب التهذیب: ج3، ص20، چاپ نجف روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: اولین کسی که در حالت نشسته خطبه ایراد کرد معاویه است و درباره آن به⁭خاطر درد زانوانش از مردم اجازه گرفت و یک خطبه در حالت نشسته، یک خطبه در حالت قیام ایراد می⁭کرد و بین دو خطبه می⁭نشست.

**[ترجمه]

«451»

و بعض محتویات الحدیث رواه ابن أبی الدنیا فی آخر مقتل أمیر المؤمنین علیه السلام الموجود- بنقص فی أوله- فی المجموعة: 95 من المکتبة الظاهریة الورق 232 منه.

و رواه ابن عساکر بأسانید عن ابن أبی الدنیا و غیره فی الحدیث: 1505 و ما بعده من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 3 ص 405- 409 ط 2.

د، العدد القویة کَانَ مُعَاوِیَةُ یَکْتُبُ فِیمَا یَنْزِلُ بِهِ یَسْأَلُ لَهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ

1) 449- رواهما ثقة الإسلام الکلینی فی باب قوله عزّ و جلّ: «سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ» من کتاب الحجّ من کتاب الکافی: ج 4 ص 242 ط الآخوندی. و رواهما عنه السیّد البحرانیّ فی تفسیر الآیة: 25 من سورة الحجّ من تفسیر البرهان: ج 3 ص 83 ط 3.

2) 450- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 74 من عنوان: «باب العمل فی لیلة الجمعة و یومها» من کتاب الصلاة من کتاب التهذیب: ج 3 ص 20 ط النجف.

3) 451- رواه علیّ بن یوسف بن علیّ بن المطهّر الحلّیّ- أخو العلّامة الحلّیّ- المولود عام: 635 فی کتاب العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، و الکتاب إلی الآن لم ینشر. و الحدیث رواه حرفیا أبو عمر بن عبد البر فی أواسط ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب الاستیعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 44.

علیهما السلام عَنْ ذَلِکَ فَلَمَّا بَلَغَهُ قَتْلُهُ قَالَ ذَهَبَ الْفِقْهُ وَ الْعِلْمُ بِمَوْتِ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ عُتْبَةُ لَا یَسْمَعُ هَذَا أَهْلُ الشَّامِ فَقَالَ دَعْنِی عَنْکَ.

**[ترجمه]العدد - . علی بن یوسف بن علی بن مطهر حلی –برادر علامه حلی- متولد سال 635 آن را در کتاب العدد القویه لدفع المخاوف الیومیة روایت کرده است و این کتاپ تاکنون به چاپ نرسیده است.

و این حدیث را ابو عمر بن عبدالبرّ به صور حرفی در اواسط زندگی امیر مؤمنان از کتاب الاستیعاب در حاشیه الاصابه: ج3 ص44 روایت کرده است و برخی از مطالب حدیث را ابن ابی الدنیا در پایان مقتل امیر مؤمنان علیه السلام موجود با نقصی در ابتدای آن- در مجموعه 95 از مکتبه ظاهریه ورق 232 از ان روایت کرده است. و ابن عساکر آن را با اسنادهایی از ابن ابی الدنیا و دیگران در حدیث: 1505 و مابعد آن از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق: ج3، ص 405 – 409 چاپ دوم روایت کرده است. - :

معاویه درباره آنچه⁭که بر او می⁭رسید از علی بن ابی طالب علیه السّلام درباره آن سؤال می⁭کرد و می⁭نوشت و زمانی⁭که خبر قتل او به وی رسید گفت: فقه و علم با مرگ پسر ابوطالب رفت، پس برادرش عتبه به او گفت: این را شامیان نشنوند. گفت: رهایم کن.

**[ترجمه]

«452»

⁽¹⁾ختص، الإختصاص هَلَکَ مُعَاوِیَةُ وَ هُوَ ابْنُ ثَمَانِیَ وَ سَبْعِینَ سَنَةً وَ وَلِیَ الْأَمْرَ عِشْرِینَ سَنَةً.

**[ترجمه]اختصاص - . شیخ مفید آن را در کتاب الاختصاص ص 131، چاپ تهران روایت کرده است. - :

معاویه لعنه الله در 78 سالگی به هلاکت رسید و بیست سال ولایت کرد.

**[ترجمه]

«453»

⁽²⁾ختص، الإختصاص ابْنُ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی الْمُغِیرَةِ قَالَ: نَزَلَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام بِضَجْنَانَ فَقَالَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَا غَفَرَ اللَّهُ لَکَ فَلَمَّا قَالَ ذَلِکَ قَالَ أَ تَدْرُونَ لِمَنْ قُلْتُ أَوْ قَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا فَقَالَ مَرَّ بِی مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ یَجُرُّ سِلْسِلَةً قَدْ أَدْلَعَ لِسَانَهُ یَسْأَلُنِی أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّهُ یُقَالُ إِنَّهُ وَادٍ مِنْ أَوْدِیَةِ جَهَنَّمَ. أقول: قد أوردنا مثله بأسانید فی باب أحوال البرزخ و باب معجزات الباقر علیه السلام.

**[ترجمه]اختصاص - . شیخ مفید آن را در اواسط کتاب الاختصاص ص 270، چاپ نجف روایت کرده است. - :

علی بن ابومغیره گوید: امام باقرعلیه السّلام به ضجنان آمد و سه مرتبه فرمود: خداوند تو را نیامرزد و زمانی⁭که این را گفت فرمود: آیا می⁭دانید به چه کسی گفتم یا اینکه یکی از اصحابمان سؤال کرد، پس فرمود معاویه بن ابوسفیان بر من گذر کرد درحالی⁭که زنجیری می⁭کشید که زبانش را بیرون آورده است از من خواست که برای او طلب آمرزش کنم سپس فرمود: گفته می⁭شود آن یکی از وادی⁭های جهنم است.

می⁭گویم: مشابه آن را با اسناد در باب احوال برزخ و باب معجزات باقر علیه السّلام آوردیم.

**[ترجمه]

«454»

⁽³⁾کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ لَمَّا کَانَ سَنَةُ إِحْدَی وَ أَرْبَعِینَ أَرَادَ مُعَاوِیَةُ الْحَجَّ فَأَرْسَلَ نَجَّاراً وَ أَرْسَلَ بِالْآلَةِ وَ کَتَبَ إِلَی صَاحِبِ الْمَدِینَةِ أَنْ یَقْلَعَ مِنْبَرَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ یَجْعَلُوهُ عَلَی قَدْرِ مِنْبَرِهِ بِالشَّامِ فَلَمَّا نَهَضُوا لِیَقْلَعُوهُ انْکَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ فَکَفُّوا

1) 452- رواه الشیخ المفید فی کتاب الاختصاص ص 131، ط طهران.

2) 453- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه فی أواسط کتاب الاختصاص ص 270 ط النجف.

3) 454- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی عنوان: «المنبر و الروضة و مقام النبیّ صلّی اللّه علیه و آله» من أبواب الزیارات فی آخر کتاب الحجّ من الکافی: ج 4 ص 554 ط الآخوندی.

وَ کَتَبُوا بِذَلِکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَکَتَبَ إِلَیْهِمْ یَعْزِمُ عَلَیْهِمْ لِمَا فَعَلُوهُ فَفَعَلُوا فَمِنْبَرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمَدْخَلُ الَّذِی رَأَیْتَ.

**[ترجمه]الکافی - . ثقة الاسلام کلینی آن را در عنوان (المنبر و الروضه و مقام النبی صلّی الله علیه و آله) از ابواب زیارات در پایان کتاب حج از الکافی: ج 4، ص 554ف چاپ آخوندی روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: در سال 41 معاویه حج کرد پس نجاری را به همراه ابزار فرستاد و به صاحب مدینه نوشت که منبر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را برکند و آن را منبر او در شام قرار دهد. پس زمانی⁭که برخاستند که آن را برکنند خورشید تیره و تار شد، و زمین به لرزه افتاد پس دست برداشتند و آن را برای معاویه نوشتند و او برای آنا نوشت زمانی که ان را انجام دادند قصد آنان میکند پس آن را انجام دادند و منبر رسول⁭الله مدخلی است که دیدی.

**[ترجمه]

«455»

ج 5 ص 238، و فی ط 1: ج 2 ص 92.

و رواه عنه ابن کثیر فی أول حوادث سنة 50 من تاریخ الأمم و الملوک: ج 5 ص 238، و فی ط 1: ج 2 ص 92.

و رواه عنه ابن کثیر فی أول حوادث سنة: 50 من کتاب البدایة و النهایة: ج 8 ص 45 ط بیروت.

و رواه أیضا المسعودیّ فی أوائل عنوان: «ذکر لمع من أخبار معاویة ...» من کتاب مروج الذهب: ج 3 ص 35 ط مصر.

تَقْرِیبٌ، قَالَ ابْنُ الْأَثِیرِ فِی الْکَامِلِ أَرَادَ مُعَاوِیَةُ فِی سَنَةِ خَمْسِینَ مِنَ الْهِجْرَةِ أَنْ یَنْقُلَ مِنْبَرَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ الْمَدِینَةِ إِلَی الشَّامِ وَ قَالَ لَا نَتْرُکُ مِنْبَرَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ عَصَاهُ فِی الْمَدِینَةِ وَ هُمْ قَتَلَةُ عُثْمَانَ وَ طَلَبَ الْعَصَا وَ هِیَ عِنْدَ سَعْدٍ الْقُرَظِیِّ فَحَرَّکَ الْمِنْبَرَ فَکَسَفَتِ الشَّمْسُ حَتَّی رُئِیَتِ النُّجُومُ بَادِیَةً فَأَعْظَمَ النَّاسُ ذَلِکَ فَتَرَکَهُ وَ قِیلَ أَتَاهُ جَابِرٌ وَ أَبُو هُرَیْرَةَ فَقَالا لَا یَصْلُحُ أَنْ یُخْرَجَ مِنْبَرُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ مَوْضِعٍ وَضَعَهُ فِیهِ وَ تَنَقَّلَ عَصَاهُ إِلَی الشَّامِ فَتَرَکَهُ وَ زَادَ فِیهِ سِتَّ دَرَجَاتِ وَ اعْتَذَرَ مِمَّا صَنَعَ.

أقول: یظهر من الخبر أن هذا اعتذار من القوم له.

**[ترجمه]تقریب - . عز الدین محمد بن محمد بن عبدالکریم معروف به ابن اثیر آن را در حوادث سال پنجاه از کتاب الکامل: ج 3، ص 229، چاپ بیروت روایت کرده است و طبری نیز آن را در با اسنادهایی در اواسط حوادث سال 500 از تاریخ الامم و الملوک: ج5، ص 238، و در چاپ اول: ج2، ص 92 روایت کرده است و ابن کثیر از او در ابتدای حوادث سال 50 از تاریخ الامم و الملوک: ج5، ص 238، و در چاپ اول: ج2، ص 92 روایت کرده است و ابن کثیر از او در ابتدای حوادث سال 50 از کتاب البدایه و النهایه: ج 8، ص 45 چاپ بیروت روایت کرده است. مسعودی نیز از او در اوائل عنوان: (ذکر لمع من اخبار معاویه...) از کتاب مروج الذهب: ج3، ص 35، چاپ مصر روایت کرده است. - :

ابن اثیر در الکامل گوید: معاویه در سال پنجاه هجری قصد کرد که منبر رسول⁭الله را از مدینه به شام منتقل کند و گفت منبر و عصای نبی صلّی الله علیه و آله را در مدینه که قاتلان عثمان هستند رها نمی⁭کنیم و عصا را طلب کرد که نزد سعد قرظی بود و منبر را حرکت داد پس خورشید تیره و تار شد تا اینکه ستارگان را آشکارا دیدم و مردم آن را بزرگ کردند پس آن را رها کرد.

و گفته⁭شده جابر و ابوهریره نزد او آمدند و گفتند: شایسته نیست منبر رسول⁭الله از محلی که در آن نهاده⁭است خارج شود و عصایش را به شام منتقل کرد و آن را رها کرد و بر آن شش درجه افزود و از آنچه انجام داد عذرخواهی کرد .

می⁭گویم: از خبر روشن می⁭شود که این اعتذاری از جانب قوم از اوست.

**[ترجمه]

«456»

⁽²⁾کِتَابُ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ سُلَیْمٍ وَ عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ قَالا قَدِمَ مُعَاوِیَةُ حَاجّاً فِی خِلَافَتِهِ الْمَدِینَةَ بَعْدَ مَا قُتِلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ

1) 455- ذکره عزّ الدین محمّد بن محمّد بن عبد الکریم المعروف بابن الأثیر فی أوائل حوادث سنة خمسین من کتاب الکامل: ج 3 ص 229 ط بیروت. و رواه الطبریّ بأسانید فی أواسط حوادث سنة 50 من تاریخ الأمم و الملوک:

2) 456- رواه سلیم بن قیس الهلالی فی کتابه، ص 199، ط بیروت. و رواه عنه السیّد علیخان المدنیّ و العلامة الامینی فی ترجمة قیس بن عبادة من کتاب الدرجات الرفیعة ص 439 و الغدیر: ج 2 ص 106، ط بیروت.

عَلَیْهِ وَ صَالَحَ الْحَسَنُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی بَعْدَ مَا مَاتَ الْحَسَنُ علیه السلام وَ اسْتَقْبَلَهُ أَهْلُ الْمَدِینَةِ فَنَظَرَ فَإِذَا الَّذِی اسْتَقْبَلَهُ مِنْ قُرَیْشٍ أَکْثَرُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَسَأَلَ عَنْ ذَلِکَ فَقِیلَ إِنَّهُمْ یَحْتَاجُونَ لَیْسَتْ لَهُمْ دَوَابُّ فَالْتَفَتَ مُعَاوِیَةُ إِلَی قَیْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ مَا لَکُمْ لَا تَسْتَقْبِلُونِّی مَعَ إِخْوَانِکُمْ مِنْ قُرَیْشٍ فَقَالَ قَیْسٌ وَ کَانَ سَیِّدَ الْأَنْصَارِ وَ ابْنَ سَیِّدِهِمْ أَقْعَدَنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْ لَمْ یَکُنْ لَنَا دَوَابُّ قَالَ مُعَاوِیَةُ فَأَیْنَ النَّوَاضِحُ فَقَالَ قَیْسٌ أَفْنَیْنَاهَا یَوْمَ بَدْرٍ وَ یَوْمَ أُحُدٍ وَ مَا بَعْدَهُمَا فِی مَشَاهِدِ رَسُولِ اللَّهِ حِینَ ضَرَبْنَاکَ وَ أَبَاکَ عَلَی الْإِسْلَامِ حَتَّی ظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَ أَنْتُمْ کَارِهُونَ قَالَ مُعَاوِیَةُ اللَّهُمَّ غَفْراً قَالَ قَیْسٌ أَمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ سَتَرَوْنَ بَعْدِی أَثَرَةً ثُمَّ قَالَ یَا مُعَاوِیَةُ تُعَیِّرُنَا بِنَوَاضِحِنَا وَ اللَّهِ لَقَدْ لَقِینَاکُمْ عَلَیْهَا یَوْمَ بَدْرٍ وَ أَنْتُمْ جَاهِدُونَ عَلَی إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ وَ أَنْ یَکُونَ کَلِمَةُ الشَّیْطَانِ هِیَ الْعُلْیَا ثُمَّ دَخَلْتَ أَنْتَ وَ أَبُوکَ کَرْهاً فِی الْإِسْلَامِ الَّذِی ضَرَبْنَاکُمْ عَلَیْهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ کَأَنَّکَ تَمُنُّ عَلَیْنَا بِنُصْرَتِکُمْ إِیَّانَا فَلِلَّهِ وَ لِقُرَیْشٍ بِذَلِکَ الْمَنُّ وَ الطَّوْلُ أَ لَسْتُمْ تَمُنُّونَ عَلَیْنَا یَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ بِنُصْرَتِکُمْ رَسُولَ اللَّهِ وَ هُوَ مِنْ قُرَیْشٍ وَ هُوَ ابْنُ عَمِّنَا وَ مِنَّا فَلَنَا الْمَنُّ وَ الطَّوْلُ أَنْ جَعَلَکُمُ اللَّهُ أَنْصَارَنَا وَ أَتْبَاعَنَا فَهَدَاکُمْ بِنَا فَقَالَ قَیْسٌ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ فَبَعَثَهُ إِلَی النَّاسِ کَافَّةً وَ إِلَی الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَبْیَضِ اخْتَارَهُ لِنُبُوَّتِهِ وَ اخْتَصَّهُ بِرِسَالَتِهِ فَکَانَ أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ وَ آمَنَ بِهِ ابْنَ عَمِّهِ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ أَبُو طَالِبٍ یَذُبُّ عَنْهُ وَ یَمْنَعُهُ وَ یَحُولُ بَیْنَ کُفَّارِ قُرَیْشٍ وَ بَیْنَ أَنْ یَرْدَعُوهُ وَ یُؤْذُوهُ وَ أَمَرَ أَنْ یُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ فَلَمْ یَزَلْ مَمْنُوعاً مِنَ الضَّیْمِ وَ الْأَذَی حَتَّی مَاتَ عَمُّهُ أَبُو طَالِبٍ وَ أَمَرَ ابْنَهُ بِمُوَازَرَتِهِ فَوَازَرَهُ وَ نَصَرَهُ وَ جَعَلَ نَفْسَهُ دُونَهُ فِی کُلِّ شَدِیدَةٍ وَ کُلِّ ضِیقٍ وَ کُلِّ خَوْفٍ وَ اخْتَصَّ اللَّهُ بِذَلِکَ عَلِیّاً علیه السلام مِنْ بَیْنِ قُرَیْشٍ وَ أَکْرَمَهُ مِنْ بَیْنِ جَمِیعِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ فَجَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله جَمِیعَ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فِیهِمْ أَبُو طَالِبٍ وَ أَبُو لَهَبٍ وَ هُمْ یَوْمَئِذٍ أَرْبَعُونَ رَجُلًا فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ خَادِمُهُ عَلِیٌّ علیه السلام وَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

فِی حَجْرِ عَمِّهِ أَبِی طَالِبٍ فَقَالَ أَیُّکُمْ یَنْتَدِبُ أَنْ یَکُونَ أَخِی وَ وَزِیرِی وَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی فِی أُمَّتِی وَ وَلِیَّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِی فَأَمْسَکَ الْقَوْمُ حَتَّی أَعَادَهَا ثَلَاثاً فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَوَضَعَ رَأْسَهُ فِی حَجْرِهِ وَ تَفَلَ فِی فِیهِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ امْلَأْ جَوْفَهُ عِلْماً وَ فَهْماً وَ حُکْماً ثُمَّ قَالَ لِأَبِی طَالِبٍ یَا أَبَا طَالِبٍ اسْمَعِ الْآنَ لِابْنِکَ وَ أَطِعْ فَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ نَبِیِّهِ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ آخَی صلی الله علیه و آله بَیْنَ عَلِیٍّ وَ بَیْنَ نَفْسِهِ فَلَمْ یَدَعْ قَیْسٌ شَیْئاً مِنْ مَنَاقِبِهِ إِلَّا ذَکَرَهَا وَ احْتَجَّ بِهَا وَ قَالَ مِنْهُمْ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی طَالِبٍ الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّةِ بِجَنَاحَیْنِ اخْتَصَّهُ اللَّهُ بِذَلِکَ مِنْ بَیْنِ النَّاسِ وَ مِنْهُمْ حَمْزَةُ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ وَ مِنْهُمْ فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِذَا وَضَعْتَ مِنْ قُرَیْشٍ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَهْلَ بَیْتِهِ وَ عِتْرَتَهُ الطَّیِّبِینَ فَنَحْنُ وَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنْکُمْ یَا مَعْشَرَ قُرَیْشٍ وَ أَحَبُّ إِلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِلَی أَهْلِ بَیْتِهِ مِنْکُمْ لَقَدْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاجْتَمَعَتِ الْأَنْصَارُ إِلَی أَبِی ثُمَّ قَالُوا نُبَایِعُ سَعْداً فَجَاءَتْ قُرَیْشٌ فَخَاصَمُونَا بِحَقِّهِ وَ قَرَابَتِهِ فَمَا یَعْدُو قُرَیْشٌ أَنْ یَکُونُوا ظَلَمُوا الْأَنْصَارَ أَوْ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ وَ لَعَمْرِی مَا لِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ لَا لِقُرَیْشٍ وَ لَا لِأَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ فِی الْخِلَافَةِ حَقٌّ مَعَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ وُلْدِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَغَضِبَ مُعَاوِیَةُ وَ قَالَ یَا ابْنَ سَعْدٍ عَمَّنْ أَخَذْتَ هَذَا وَ عَمَّنْ رَوَیْتَهُ وَ عَمَّنْ سَمِعْتَهُ أَبُوکَ أَخْبَرَکَ بِذَلِکَ وَ عَنْهُ أَخَذْتَهُ فَقَالَ قَیْسٌ سَمِعْتُهُ وَ أَخَذْتُهُ مِمَّنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْ أَبِی وَ أَعْظَمُ عَلَیَّ حَقّاً مِنْ أَبِی قَالَ مَنْ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَالِمُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ صِدِّیقُهَا الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ فَلَمْ یَدَعْ قَیْسٌ آیَةً نَزَلَتْ فِی عَلِیٍّ علیه السلام إِلَّا ذَکَرَهَا قَالَ مُعَاوِیَةُ فَإِنَّ صِدِّیقَهَا أَبُو بَکْرٍ وَ فَارُوقَهَا عُمَرُ وَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ قَالَ قَیْسٌ أَحَقُّ بِهَذِهِ الْأَسْمَاءِ وَ أَوْلَی بِهَا الَّذِی أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِ أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ

رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ وَ الَّذِی نَصَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِغَدِیرِ خُمٍّ فَقَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ قَالَ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی وَ کَانَ مُعَاوِیَةُ یَوْمَئِذٍ بِالْمَدِینَةِ فَعِنْدَ ذَلِکَ نَادَی مُنَادِیَهُ وَ کَتَبَ بِذَلِکَ نُسْخَةً إِلَی عُمَّالِهِ أَلَا بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَی حَدِیثاً فِی مَنَاقِبِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ قَامَتِ الْخُطْبَةُ فِی کُلِّ مَکَانٍ عَلَی الْمَنَابِرِ بِلَعْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ ⁽¹⁾

و بعض شواهدها مذکورة فی الحدیث: 32 من باب مناقب علیّ علیه السلام من صحیح مسلم: ج 7 ص 119، و فی ط: ج 4 ص 187.

و رواه أیضا الترمذی فی الحدیث: 14 من باب مناقب علیّ علیه السلام من کتاب المناقب من سننه: ج 5 ص 638.

و أیضا یجد الباحث شواهد أخر فی الحدیث: 271 و توالیه و تعلیقاتها من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 1، ص 226- 234، ط 2.

و أیضا للموضوع شواهد أخر فی الحدیث: 91- 92 من کتاب خصائص أمیر المؤمنین علیه السلام للنسائی ص 169.

و أیضا للقصة شواهد فی الحدیث: 667 و ما بعده و تعلیقاتها من ترجمة أمیر المؤمنین من تاریخ دمشق: ج 2 ص 182، ط 2.

و أیضا ذکر ابن أبی الحدید شواهد کثیرة فی شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 356، و فی ط الحدیث ببیروت ج 1، ص 778.

و روی الیاقوت الحموی فی عنوان: «سجستان» من کتاب معجم البلدان: ج 5 ص 38 قال:

لعن علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه علی منابر الشرق و الغرب و لم یلعن علی منبر سجستان إلّا مرة، و امتنعوا علی بنی أمیّة حتّی زادوا فی عهدهم: و أن لا یلعن علی منبرهم أحد.

ثمّ قال الیاقوت: و أی شرف أعظم من امتناعهم من لعن أخی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم علی منبرهم و هو یلعن علی منابر الحرمین مکّة و المدینة.

أقول: و قریبا منه جدا ذکره صاحب تاریخ روضة الصفا عن أهل الجبل و ذکر أبیاتا فی مدحهم.

و أیضا روی السیّد مرتضی الداعی الحسینی أن أهل شیراز امتنعوا عن اللعن أربعین شهرا و دفعوا فی ذلک إلی عمال بنی أمیّة جعلا بخلاف جهال و نواصب اصبهان فانهم دفعوا الجعل کی یلعنوه!! هکذا ذکره فی کتاب تبصرة العوام.

و روی ابن عبد ربّه فی عنوان: أخبار معاویة من کتاب العسجدة الثانیة فی الخلفاء و تواریخهم من العقد الفرید، ج 2، ص 30 و فی ط 2، ج 3، ص 127، قال:

لما مات الحسن بن علیّ علیهما السلام حج معاویة فدخل المدینة و أراد. أن یلعن علیا علی منبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فقیل له: إن هاهنا سعد بن أبی وقاص و لا نراه یرضی بهذا فابعث إلیه و خذ رأیه.

فأرسل إلیه [معاویة] و ذکر له ذلک؟! فقال: إن فعلت لاخرجن من المسجد ثمّ لا أعود إلیه، فأمسک معاویة عن لعنه حتّی مات سعد، فلما مات لعنه علی المنبر و کتب إلی عماله: أن یلعنوه علی المنابر. ففعلوا.

فکتبت أم سلمة زوج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله إلی معاویة: إنکم تلعنون اللّه و رسوله علی منابرکم!! و ذلک إنکم تلعنون علیّ بن أبی طالب و من أحبه و أنا أشهد أن اللّه أحبه و رسوله. فلم یلتفت [معاویة] إلی کلامها.

و قال الجاحظ: إن معاویة کان یقول فی آخر خطبة الجمعة: اللّهمّ إن أبا تراب ألحد فی دینک و صد عن سبیلک فالعنه لعنا وبیلا و عذبه عذابا ألیما.

و کتب بذلک إلی الآفاق فکانت هذه الکلمات یشاد بها علی المنابر إلی أیّام عمر بن عبد العزیز.

و إن قوما من بنی أمیّة قالوا لمعاویة: یا أمیر المؤمنین إنک قد بلغت ما أملت فلو کففت عن هذا الرجل. فقال: لا و اللّه حتّی یربو علیه الصغیر، و یهرم علیه الکبیر و لا یذکر له ذاکر فضلا.

رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرحه- علی المختار: 56 من نهج البلاغة-:

ج 1، ص 356، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 778.

و رواه مع ما تقدم العلامة الامینی فی ترجمة قیس بن سعد من کتاب الغدیر: ج 2 ص 102، ط بیروت ثمّ قال:

قال الزمخشریّ فی ربیع الابرار- علی ما یعلق بالخاطر- و الحافظ السیوطی: إنّه کان فی أیّام بنی أمیّة أکثر من سبعین ألف منبر یلعن علیها علیّ بن أبی طالب بما سنه لهم معاویة من ذلک. و فی ذلک یقول الشیخ أحمد الحفظی الشافعی فی أرجوزته:

و قد حکی الشیخ السیوطی إنّه***قد کان فیما جعلوه سنة

سبعون ألف منبر و عشرة***من فوقهن یلعنون حیدرة

و هذه فی جنبها العظائم***تصغر بل توجه اللوائم

فهل تری من سنها یعادی؟***أم لا و هل یستر أو یهادی

أو عالم یقول: عنه نسکت***أجب فإنی للجواب منصف

أ لیس ذا یؤذیه أم لا فاسمعن***إن الذی یؤذیه من و من و من

عاون أخا العرفان بالجواب***و عاد من عادی أبا تراب

و لیت شعری هل یقال: اجتهدا*** کقولهم فی بغیه أم ألحد!

بل جاء فی حدیث أم سلمة***هل فیکم اللّه یسب مه لمه؟

و أیضا روی ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1 ص 782 ط الحدیث ببیروت قال:

و ذکر شیخنا أبو جعفر الاسکافی أن معاویة وضع قوما من الصحابة و قوما من التابعین علی روایة أخبار قبیحة فی علیّ علیه السلام تقتضی الطعن فیه و البراءة منه و جعل لهم علی ذلک جعلا یرغب فی مثله، فاختلقوا ما أرضاه، منهم أبو هریرة و عمرو بن العاص و المغیرة بن شعبة، و من التابعین عروة بن الزبیر.

أقول: ثم ذکر نموذجا من تلک الأحادیث المختلقة فراجعه البتة فإنّه یوضح لک وزن روایات أهل السنة.

و لیلاحظ البتة ما أورده العلامة الامینی عن مصادر کثیرة فی الغدیر: ج 10، ص 260- 266.

وَ الْوَقِیعَةِ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ اللَّعْنَةِ لَهُمْ بِمَا لَیْسَ فِیهِمْ علیهم السلام

1) 1 و القصة متواترة و لها شواهد کثیرة جدا یمکن أن یفرد لها تألیف مستقل ضخم، ثمّ إن کثیرا من محتویات هذه الروایة رواه حرفیا أبو الحسن المدائنی فی کتاب الاحداث، و ابن عرفة المعروف بنفطویه فی تاریخه کما رواه عنهما ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 203/ أو 210 من نهج البلاغة من شرحه: ج 3 ص 595 ط الحدیث ببیروت.

ثُمَّ إِنَّ مُعَاوِیَةَ مَرَّ بِحَلْقَةٍ مِنْ قُرَیْشٍ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا إِلَیْهِ غَیْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَهُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا مَنَعَکَ مِنَ الْقِیَامِ کَمَا قَامَ أَصْحَابُکَ إِلَّا لِمَوْجِدَةٍ عَلَیَّ بِقِتَالِی إِیَّاکُمْ یَوْمَ صِفِّینَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّ ابْنَ عَمِّی عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَدْ قُتِلَ أَیْضاً مَظْلُوماً قَالَ فَتُسَلِّمُ

الْأَمْرَ إِلَی وُلْدِهِ وَ هَذَا ابْنُهُ قَالَ إِنَّ عُمَرَ قَتَلَهُ مُشْرِکٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَنْ قَتَلَ عُثْمَانَ قَالَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ فَذَلِکَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِکَ وَ أَحَلُّ لِدَمِهِ إِنْ کَانَ الْمُسْلِمُونَ قَتَلُوهُ وَ خَذَلُوهُ فَلَیْسَ إِلَّا بِحَقٍّ قَالَ فَإِنَّا قَدْ کَتَبْنَا فِی الْآفَاقِ نَنْهَی عَنْ ذِکْرِ مَنَاقِبِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَکُفَّ لِسَانَکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَ ارْبَعْ عَلَی نَفْسِکَ قَالَ فَتَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ قَالَ لَا قَالَ فَتَنْهَانَا عَنْ تَأْوِیلِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ عَنْ مَا عَنَی اللَّهُ بِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَیُّمَا أَوْجَبُ عَلَیْنَا قِرَاءَتُهُ أَوِ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ الْعَمَلُ بِهِ قَالَ فَکَیْفَ نَعْمَلُ بِهِ حَتَّی نَعْلَمَ مَا عَنَی اللَّهُ بِمَا أَنْزَلَ عَلَیْنَا قَالَ یُسْأَلُ عَنْ ذَلِکَ مَنْ یَتَأَوَّلُهُ عَلَی غَیْرِ مَا تَتَأَوَّلُهُ أَنْتَ وَ أَهْلُ بَیْتِکَ قَالَ إِنَّمَا أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَی أَهْلِ بَیْتِی فَأَسْأَلُ عَنْهُ آلَ أَبِی سُفْیَانَ وَ آلَ أَبِی مُعَیْطٍ وَ الْیَهُودَ وَ النَّصَارَی وَ الْمَجُوسَ قَالَ فَقَدْ عَدَلْتَنِی بِهَؤُلَاءِ قَالَ لَعَمْرِی مَا أَعْدِلُکَ بِهِمْ إِلَّا إِذَا نَهَیْتَ الْأُمَّةَ أَنْ یَعْبُدُوا اللَّهَ بِالْقُرْآنِ وَ بِمَا فِیهِ مِنْ أَمْرٍ أَوْ نَهْیٍ أَوْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ أَوْ نَاسِخٍ أَوْ مَنْسُوخٍ أَوْ عَامٍّ أَوْ خَاصٍّ أَوْ مُحْکَمٍ أَوْ مُتَشَابِهٍ وَ إِنْ لَمْ تَسْأَلِ الْأُمَّةُ عَنْ ذَلِکَ هَلَکُوا وَ اخْتَلَفُوا وَ تَاهُوا قَالَ مُعَاوِیَةُ فَاقْرَءُوا الْقُرْآنَ وَ لَا تَرْوُوا شَیْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیکُمْ وَ مِمَّا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ وَ ارْوُوا مَا سِوَی ذَلِکَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی الْقُرْآنِ یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ اکْفِنِی نَفْسَکَ وَ کُفَّ عَنِّی لِسَانَکَ وَ إِنْ کُنْتَ لَا بُدَّ فَاعِلًا فَلْیَکُنْ سِرّاً فَلَا تُسْمِعْهُ أَحَداً عَلَانِیَةً ثُمَّ رَجَعَ إِلَی مَنْزِلِهِ فَبَعَثَ إِلَیْهِ بِخَمْسِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اشْتَدَّ الْبَلَاءُ بِالْأَمْصَارِ کُلِّهَا عَلَی شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ کَانَ أَشَدَّ النَّاسِ بَلِیَّةً أَهْلُ الْکُوفَةِ لِکَثْرَةِ مَنْ بِهَا مِنَ الشِّیعَةِ وَ اسْتَعْمَلَ عَلَیْهَا زِیَاداً ضَمَّهَا إِلَیْهِ مَعَ الْبَصْرَةِ وَ جَمَعَ لَهُ الْعِرَاقَیْنِ وَ کَانَ یُتْبِعُ الشِّیعَةَ وَ هُوَ بِهِمْ عَالِمٌ لِأَنَّهُ کَانَ مِنْهُمْ قَدْ عَرَفَهُمْ وَ سَمِعَ کَلَامَهُمْ أَوَّلَ شَیْ‌ءٍ فَقَتَلَهُمْ تَحْتَ کُلِّ کَوْکَبٍ وَ تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ وَ مَدَرٍ وَ أَخَافَهُمْ وَ قَطَعَ الْأَیْدِیَ وَ الْأَرْجُلَ مِنْهُمْ وَ صَلَبَهُمْ عَلَی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ سَمَلَ أَعْیُنَهُمْ وَ طَرَدَهُمْ وَ شَرَّدَهُمْ حَتَّی انْتَزَحُوا عَنِ الْعِرَاقِ فَلَمْ یَبْقَ بِهَا أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَّا مَقْتُولٌ أَوْ مَصْلُوبٌ أَوْ طَرِیدٌ أَوْ هَارِبٌ

وَ کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی عُمَّالِهِ وَ وُلَاتِهِ فِی جَمِیعِ الْأَرَضِینَ وَ الْأَمْصَارِ أَنْ لَا یُجِیزُوا لِأَحَدٍ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ لَا مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لَا مِنْ أَهْلِ وَلَایَتِهِ الَّذِینَ یَرْوُونَ فَضْلَهُ وَ یَتَحَدَّثُونَ بِمَنَاقِبِهِ شَهَادَةً وَ کَتَبَ إِلَی عُمَّالِهِ انْظُرُوا مَنْ قِبَلَکُمْ مِنْ شِیعَةِ عُثْمَانَ وَ مُحِبِّیهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ أَهْلِ وَلَایَتِهِ الَّذِینَ یَرْوُونَ فَضْلَهُ وَ یَتَحَدَّثُونَ بِمَنَاقِبِهِ فَادْنُوا مَجَالِسَهُمْ وَ أَکْرِمُوهُمْ وَ قَرِّبُوهُمْ وَ شَرِّفُوهُمْ وَ اکْتُبُوا إِلَیَّ بِمَا یَرْوِی کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فِیهِ بِاسْمِهِ وَ اسْمِ أَبِیهِ وَ مِمَّنْ هُوَ فَفَعَلُوا ذَلِکَ حَتَّی أَکْثَرُوا فِی عُثْمَانَ الْحَدِیثَ وَ بَعَثَ إِلَیْهِمْ بِالصِّلَاتِ وَ الْکِسَی وَ أَکْثَرَ لَهُمُ الْقَطَائِعَ مِنَ الْعَرَبِ وَ الْمَوَالِی فَکَثُرُوا فِی کُلِّ مِصْرٍ وَ تَنَافَسُوا فِی الْمَنَازِلِ وَ الضِّیَاعِ وَ اتَّسَعَتْ عَلَیْهِمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یَکُنْ أَحَدٌ یَأْتِی عَامِلَ مِصْرٍ مِنَ الْأَمْصَارِ وَ لَا قَرْیَةٍ فَیَرْوِی فِی عُثْمَانَ مَنْقَبَةً أَوْ یَذْکُرُ لَهُ فَضِیلَةً إِلَّا کُتِبَ اسْمُهُ وَ قُرِّبَ وَ شُفِّعَ فَمَکَثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ کَتَبَ إِلَی عُمَّالِهِ أَنَّ الْحَدِیثَ قَدْ کَثُرَ فِی عُثْمَانَ وَ فَشَا فِی کُلِّ مِصْرٍ وَ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ فَإِذَا جَاءَکُمْ کِتَابِی هَذَا فَادْعُوهُمْ إِلَی الرِّوَایَةِ فِی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ فَإِنَّ فَضْلَهُمَا وَ سَوَابِقَهُمَا أَحَبُّ إِلَیَّ وَ أَقَرُّ لِعَیْنِی وَ أَدْحَضُ لِحُجَّةِ أَهْلِ هَذَا الْبَیْتِ وَ أَشَدُّ عَلَیْهِمْ مِنْ مَنَاقِبِ عُثْمَانَ وَ فَضْلِهِ فَقَرَأَ کُلُّ قَاضٍ وَ أَمِیرٍ مِنْ وُلَاتِهِ کِتَابَهُ عَلَی النَّاسِ وَ أَخَذَ النَّاسُ فِی الرِّوَایَاتِ فِیهِمْ وَ فِی مَنَاقِبِهِمْ ثُمَّ کَتَبَ نُسْخَةً جَمَعَ فِیهَا جَمِیعَ مَا رُوِیَ فِیهِمْ مِنَ الْمَنَاقِبِ وَ الْفَضَائِلِ وَ أَنْفَذَهُمَا إِلَی عُمَّالِهِ وَ أَمَرَهُمْ بِقِرَاءَتِهَا عَلَی الْمَنَابِرِ فِی کُلِّ کُورَةٍ وَ فِی کُلِّ مَسْجِدٍ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ یُنْفِذُوا إِلَی مُعَلِّمِی الْکَتَاتِیبِ أَنْ یُعَلِّمُوهَا صِبْیَانَهُمْ حَتَّی یَرْوُوهَا وَ یَتَعَلَّمُوهَا کَمَا یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ حَتَّی عَلَّمُوهَا بَنَاتِهِمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ خَدَمَهُمْ وَ حَشَمَهُمْ فَلَبِثُوا بِذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ کَتَبَ إِلَی عمال [عُمَّالِهِ] نُسْخَةً وَاحِدَةً إِلَی جَمِیعِ الْبُلْدَانِ انْظُرُوا مَنْ قَامَتْ عَلَیْهِ الْبَیِّنَةُ أَنَّهُ یُحِبُّ عَلِیّاً وَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَامْحُوهُ مِنَ الدِّیوَانِ وَ لَا تُجِیزُوا لَهُ شَهَادَةً ثُمَّ کَتَبَ کِتَاباً آخَرَ مَنِ اتَّهَمْتُمُوهُ وَ لَمْ تُقَمْ عَلَیْهِ بَیِّنَةٌ فَاقْتُلُوهُ فَقَتَلُوهُمْ عَلَی التُّهَمِ وَ الظَّنِّ وَ الشُّبَهِ تَحْتَ کُلِّ کَوْکَبٍ حَتَّی لَقَدْ کَانَ الرَّجُلُ یَسْقُطُ بِالْکَلِمَةِ فَیُضْرَبُ عُنُقُهُ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ الْبَلَاءُ فِی بَلَدٍ أَکْبَرَ وَ لَا أَشَدَّ مِنْهُ بِالْعِرَاقِ وَ لَا سِیَّمَا

بِالْکُوفَةِ حَتَّی إِنَّ الرَّجُلَ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ وَ مِمَّنْ بَقِیَ مِنْ أَصْحَابِهِ بِالْمَدِینَةِ وَ غَیْرِهَا لَیَأْتِیهِ مَنْ یَثِقُ بِهِ فَیَدْخُلُ بَیْتَهُ ثُمَّ یُلْقَی عَلَیْهِ سِتْرٌ فَیَخَافُ مِنْ خَادِمِهِ وَ مَمْلُوکِهِ فَلَا یُحَدِّثُهُ حَتَّی یَأْخُذَ عَلَیْهِ الْأَیْمَانَ الْمُغَلَّظَةَ لَیَکْتُمَنَّ عَلَیْهِ وَ جُعِلَ الْأَمْرُ لَا یَزْدَادُ إِلَّا شِدَّةً وَ کَثُرَ عِنْدَهُمْ عَدُوُّهُمْ وَ أَظْهَرُوا أَحَادِیثَهُمُ الْکَاذِبَةَ فِی أَصْحَابِهِمْ مِنَ الزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ فَیَنْشَأُ النَّاسُ عَلَی ذَلِکَ وَ لَا یَتَعَلَّمُونَ إِلَّا مِنْهُمْ وَ مَضَی عَلَی ذَلِکَ قُضَاتُهُمْ وَ وُلَاتُهُمْ وَ فُقَهَاؤُهُمْ وَ کَانَ أَعْظَمَ النَّاسِ فِی ذَلِکَ بَلَاءً وَ فِتْنَةً الْقُرَّاءُ الْمُرَاءُونَ الْمُتَصَنِّعُونَ الَّذِینَ یُظْهِرُونَ لَهُمُ الْحُزْنَ وَ الْخُشُوعَ وَ النُّسُکَ وَ یَکْذِبُونَ وَ یُعَلِّمُونَ الْأَحَادِیثَ لِیَحْظَوْا بِذَلِکَ عِنْدَ وُلَاتِهِمْ وَ یَدْنُوْا لِذَلِکَ مَجَالِسَهُمْ وَ یُصِیبُوا بِذَلِکَ الْأَمْوَالَ وَ الْقَطَائِعَ وَ الْمَنَازِلَ حَتَّی صَارَتْ أَحَادِیثُهُمْ تِلْکَ وَ رِوَایَاتُهُمْ فِی أَیْدِی مَنْ یَحْسَبُ أَنَّهَا حَقٌّ وَ أَنَّهَا صِدْقٌ فَرَوَوْهَا وَ قَبِلُوهَا وَ تَعَلَّمُوهَا وَ عَلَّمُوهَا وَ أَحَبُّوا عَلَیْهَا وَ أَبْغَضُوا وَ صَارَتْ بِأَیْدِی النَّاسِ الْمُتَدَیِّنِینَ الَّذِینَ لَا یَسْتَحِلُّونَ الْکَذِبَ وَ یُبْغِضُونَ عَلَیْهِ أَهْلَهُ فَقَبِلُوهَا وَ هُمْ یَرَوْنَ أَنَّهَا حَقٌّ وَ لَوْ عَلِمُوا أَنَّهَا بَاطِلٌ لَمْ یَرْوُوهَا وَ لَمْ یَتَدَیَّنُوا بِهَا فَصَارَ الْحَقُّ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ بَاطِلًا وَ الْبَاطِلُ حَقّاً وَ الصِّدْقُ کَذِباً وَ الْکَذِبُ صِدْقاً وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَتَشْمَلَنَّکُمْ فِتْنَةٌ یَرْبُوا فِیهَا الْوَلِیدُ وَ یَنْشَأُ فِیهَا الْکَبِیرُ تَجْرِی النَّاسُ عَلَیْهَا وَ یَتَّخِذُونَهَا سُنَّةً فَإِذَا غُیِّرَ مِنْهَا شَیْ‌ءٌ قَالُوا أَتَی النَّاسُ مُنْکَراً غُیِّرَتِ السُّنَّةُ فَلَمَّا مَاتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام لَمْ یَزَلِ الْفِتْنَةُ وَ الْبَلَاءُ یَعْظُمَانِ وَ یَشْتَدَّانِ فَلَمْ یَبْقَ وَلِیٌّ لِلَّهِ إِلَّا خَائِفاً عَلَی دَمِهِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی إِلَّا خَائِفاً عَلَی دَمِهِ أَنَّهُ مَقْتُولٌ وَ إِلَّا طَرِیداً وَ لَمْ یَبْقَ عَدُوٌّ لِلَّهِ إِلَّا مُظْهِراً الْحُجَّةَ غَیْرَ مُسْتَتِرٍ بِبِدْعَتِهِ وَ ضَلَالَتِهِ فَلَمَّا کَانَ قَبْلَ مَوْتِ مُعَاوِیَةَ بِسَنَةٍ حَجَّ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فَجَمَعَ الْحُسَیْنُ علیه السلام بَنِی هَاشِمٍ رِجَالَهُمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ مَوَالِیَهُمْ وَ مَنْ حَجَّ مِنْهُمْ وَ مِنَ الْأَنْصَارِ مِمَّنْ یَعْرِفُهُ الْحُسَیْنُ وَ أَهْلُ

بَیْتِهِ ثُمَّ أَرْسَلَ رُسُلًا لَا تَدَعُوا أَحَداً مِمَّنْ حَجَّ الْعَامَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْمَعْرُوفِینَ بِالصَّلَاحِ وَ النُّسُکِ إِلَّا اجْمَعُوهُمْ لِی فَاجْتَمَعَ إِلَیْهِ بِمِنًی أَکْثَرُ مِنْ سَبْعِمِائَةِ رَجُلٍ وَ هُمْ فِی سُرَادِقِهِ عَامَّتُهُمْ مِنَ التَّابِعِینَ وَ نَحْوٌ مِنْ مِائَتَیْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَامَ فِیهِمْ خَطِیباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ هَذَا الطَّاغِیَةَ قَدْ فَعَلَ بِنَا وَ بِشِیعَتِنَا مَا قَدْ رَأَیْتُمْ وَ عَلِمْتُمْ وَ شَهِدْتُمْ وَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ فَإِنْ صَدَقْتُ فَصَدِّقُونِی وَ إِنْ کَذَبْتُ فَکَذِّبُونِی وَ أَسْأَلُکُمْ بِحَقِّ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ حَقِّ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ قَرَابَتِی مِنْ نَبِیِّکُمْ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ لَمَّا سَتَرْتُمْ مَقَامِی هَذَا وَ وَصَفْتُمْ مَقَالَتِی وَ دَعَوْتُمْ أَجْمَعِینَ فِی أَمْصَارِکُمْ مِنْ قَبَائِلِکُمْ مَنْ أَمِنْتُمْ مِنَ النَّاسِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی بَعْدَ قَوْلِهِ فَکَذِّبُونِی اسْمَعُوا مَقَالَتِی وَ اکْتُبُوا قَوْلِی ثُمَّ ارْجِعُوا إِلَی أَمْصَارِکُمْ وَ قَبَائِلِکُمْ فَمَنْ أَمِنْتُمْ مِنَ النَّاسِ وَ وَثِقْتُمْ بِهِ فَادْعُوهُمْ إِلَی مَا تَعْلَمُونَ مِنْ حَقِّنَا فَإِنِّی أَتَخَوَّفُ أَنْ یَدْرُسَ هَذَا الْأَمْرُ وَ یَذْهَبَ الْحَقُّ وَ یُغْلَبَ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ وَ مَا تَرَکَ شَیْئاً مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا تَلَاهُ وَ فَسَّرَهُ وَ لَا شَیْئاً مِمَّا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی أَبِیهِ وَ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ فِی نَفْسِهِ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ إِلَّا رَوَاهُ وَ کُلَّ ذَلِکَ یَقُولُ أَصْحَابُهُ اللَّهُمَّ نَعَمْ وَ قَدْ سَمِعْنَاهُ وَ شَهِدْنَاهُ وَ یَقُولُ التَّابِعُ اللَّهُمَّ قَدْ حَدَّثَنِی بِهِ مَنْ أُصَدِّقُهُ وَ أَئْتَمِنُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ إِلَّا حَدَّثْتُمْ بِهِ مَنْ تَثِقُونَ بِهِ وَ بِدِینِهِ قَالَ سُلَیْمٌ فَکَانَ فِیمَا نَاشَدَهُمُ الْحُسَیْنُ علیه السلام وَ ذَکَّرَهُمْ أَنْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام کَانَ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ حِینَ آخَی بَیْنَ أَصْحَابِهِ فَآخَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ نَفْسِهِ وَ قَالَ أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوکَ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اشْتَرَی مَوْضِعَ

مَسْجِدِهِ وَ مَنَازِلِهِ فَابْتَنَاهُ ثُمَّ ابْتَنَی فِیهِ عَشَرَةَ مَنَازِلَ تِسْعَةً لَهُ وَ جَعَلَ عَاشِرَهَا فِی وَسَطِهَا لِأَبِی ثُمَّ سَدَّ کُلَّ بَابٍ شَارِعٍ إِلَی الْمَسْجِدِ غَیْرَ بَابِهِ فَتَکَلَّمَ فِی ذَلِکَ مَنْ تَکَلَّمَ فَقَالَ مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَکُمْ وَ فَتَحْتُ بَابَهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی بِسَدِّ أَبْوَابِکُمْ وَ فَتْحِ بَابِهِ ثُمَّ نَهَی النَّاسَ أَنْ یَنَامُوا فِی الْمَسْجِدِ غَیْرَهُ وَ کَانَ یُجْنِبُ فِی الْمَسْجِدِ وَ مَنْزِلُهُ فِی مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَوُلِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیهِ أَوْلَادٌ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حَرَصَ عَلَی کُوَّةٍ قَدْرَ عَیْنِهِ یَدَعُهَا مِنْ مَنْزِلِهِ إِلَی الْمَسْجِدِ فَأَبَی عَلَیْهِ ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ أَبْنِیَ مَسْجِداً طَاهِراً لَا یَسْکُنُهُ غَیْرِی وَ غَیْرُ أَخِی وَ ابْنَیْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَصَبَهُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ فَنَادَی لَهُ بِالْوَلَایَةِ وَ قَالَ لِیُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لَهُ فِی غَزْوَةِ تَبُوکَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ أَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ دَعَا النَّصَارَی مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ إِلَی الْمُبَاهَلَةِ لَمْ یَأْتِ إِلَّا بِهِ وَ بِصَاحِبَتِهِ وَ ابْنَیْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ دَفَعَ إِلَیْهِ اللِّوَاءَ یَوْمَ خَیْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَأَدْفَعُهَا إِلَی رَجُلٍ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ کَرَّارٍ غَیْرِ فَرَّارٍ یَفْتَحُهَا اللَّهُ عَلَی یَدَیْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعَثَهُ بِبَرَاءَةَ وَ قَالَ لَا یُبَلِّغُ عَنِّی إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّی قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمْ یَنْزِلْ بِهِ شَدِیدَةٌ قَطُّ إِلَّا قَدَّمَهُ لَهَا ثِقَةً بِهِ وَ أَنَّهُ لَمْ یَدْعُهُ بِاسْمِهِ قَطُّ إِلَّا یَقُولُ یَا أَخِی وَ ادْعُوا إِلَیَّ أَخِی

قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَضَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ جَعْفَرٍ وَ زَیْدٍ فَقَالَ یَا عَلِیُّ أَنْتَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکَ وَ أَنْتَ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ کَانَتْ لَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کُلَّ یَوْمٍ خَلْوَةٌ وَ کُلَّ لَیْلَةٍ دَخْلَةٌ إِذَا سَأَلَهُ أَعْطَاهُ وَ إِذَا سَکَتَ ابْتَدَأَهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَضَّلَهُ عَلَی جَعْفَرٍ وَ حَمْزَةَ حِینَ قَالَ لِفَاطِمَةَ زَوَّجْتُکِ خَیْرَ أَهْلِ بَیْتِی أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَ أَکْبَرَهُمْ عِلْماً قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ أَخِی عَلِیٌّ سَیِّدُ الْعَرَبِ وَ فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ ابْنَایَ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَمَرَهُ بِغُسْلِهِ وَ أَخْبَرَهُ أَنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام یُعِینُهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فِی آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَیْتِی فَتَمَسَّکُوا بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ فَلَمْ یَدَعْ شَیْئاً أَنْزَلَهُ اللَّهُ فِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام خَاصَّةً وَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ لَا عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا نَاشَدَهُمْ فِیهِ فَیَقُولُ الصَّحَابَةُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا وَ یَقُولُ التَّابِعُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ حَدَّثَنِیهِ مَنْ أَثِقُ بِهِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ ثُمَّ قَدْ نَاشَدَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ سَمِعُوهُ یَقُولُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ یُحِبُّنِی وَ یُبْغِضُ عَلِیّاً فَقَدْ کَذَبَ لَیْسَ یُحِبُّنِی وَ یُبْغِضُ عَلِیّاً فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّهُ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَ مَنْ أَبْغَضَنِی فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا

وَ تَفَرَّقُوا عَلَی ذَلِکَ.

**[ترجمه]کتاب سلیم بن قیس - . سلیم بن قیس هلالی ان را در کتابش ص 199، چاپ بیروت روایت کرده است و سید علیخان مدنی و علامه امینی آن را در زندگی قیس بن عباده از کتاب الدرجات الرفیعه ص 439، و الغدیر: ج2، ص 106، چاپ بیروت روایت کردهاند. - : سلیم و عمر بن ابوسلمه گوید. معاویه در دوره خلافتش بعد از شهادت امیرمؤمنان و صلح با حسن ـ و روایت شده بعد از وفات حسن ـ به قصد حج وارد مدینه شد و مردم مدینه از او استقبال کردند پس نگریست و دید قریشیانی که از او استقبال کردند از انصار بیشتر است پس در این باره سؤال کرد. گفته شد: آنها محتاج هستند چارپایانی ندارند، پس معاویه به قیس بن سعد بن عباده روی کرد و گفت: ای گروه انصار شما را چه می⁭شود همراه برادران قریشی خود از من استقبال نمی⁭کنید؟ پس قیس که سرور انصار و پسر سرور آنان است گفت: نداشتن چارپا ما را مانع شده⁭است، معاویه گفت: پس نواضح کجایند؟ قیس پاسخ داد: آن را روز بدر، احد و پس از آن دو در مشاهد رسول⁭الله آنگاه که بر سر اسلام بر تو و پدرت ضربت می⁭زدیم، از بین بردیم تا اینکه امر خدا نمایان شد و شما بیزار هستید. معاویه گفت: بارالها بیامرز، قیس گفت: به⁭هوش باش که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از من خودپسندی خواهید دید.

سپس گفت: ای معاویه آیا ما را به سبب نواضحمان نکوهش می⁭کنی؟ به خدا سوگند سوار بر آنان در روز بدر با شما روبرو شدیم درحالی⁭که شما برای خاموش کردن نور خدا تلاش می⁭کردید و اینکه کلمه شیطان همان برتر باشد سپس تو و پدرت به اجبار در اسلامی داخل شدید که بر سر آن بر شما ضربت زدیم، معاویه گفت: گویی تو با یاری⁭ات به ما منت می⁭گذاری، شگفتا از او و از قریش با آن منت و لطف، ای گروه انصار آیا با یاری کردنتان به رسول⁭الله که از قریش و پسرعموی ما و از ماست بر ما منت نمی⁭گذارید، پس منت و لطف از آن ماست که شما را یاریگران ما و پیروان ما قرار داد و شما را به⁭وسیله ما یاری کرد .

قیس گفت: خداوند محمد را به⁭عنوان رحمتی برای جهانیان مبعوث کرد و او را به⁭سوی تمامی مردم، جن و انس، سرخ و سیاه و سفید فرستاد، او را برای نبوت برگزید و به رسالتش مخصوص گردانید و اولین کسی⁭که او را تصدیق کرد و به او ایمان آورد پسر عمویش علی بن ابی طالب، بود و ابوطالب از او دفاع و حمایت کرد و مانع از این شد که کفار قریش او را بازدارند و به او آزار رسانند و مأمور شد که رسالت پروردگارش را ابلاغ کند و پیوسته ستم و اذیت از او منع می⁭شد تا اینکه عمویش ابوطالب وفات یافت و پسرش را به حمایت از او امر کرد و او وی را حمایت و یاری کرد تا اینکه خود را در هر دشواری، تنگنا و ترسی بر او مقدم داشت و خداوند از میان قریش علی را به آن مخصوص گردانید و از بین تمامی عرب و عجم او را گرامی داشت پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله تمامی فرزندان عبدالمطلب که در میان آنان ابوطالب و ابولهب بود و در آن روز چهل مرد بودند را جمع کرد و آنان را دعوت کرد و علی علیه السّلام به او خدمت کرد، و رسول⁭الله در اتاق عمویش ابوطالب بود و گفت: کدام⁭یک از شما داوطلب می⁭شود که برادر، وزیر، وصی و جانشین من در امتم و ولیّ هر مؤمن بعد از من شود؟ پس قوم خودداری کردند تا اینکه آن را سه مرتبه تکرار کرد پس علی علیه السّلام فرمود: من یا رسول⁭الله، پس سرش را بر روی پایش قرار داد و در دهان او تف کرد و فرمود خدایا درون او را از علم، فهم و حکمت آکنده کن، سپس به ابوطالب فرمود: ای ابوطالب اینک به پسرت گوش بسپار و از او اطاعت کن که خداوند او را نسبت به نبی⁭اش به منزله هارون نسبت به موسی قرار داده است و بین خود و علی پیمان اخوت بست.

و قیس چیزی از مناقب او را ناگفته رها نکرد و آن را به عنوان حجت ارائه کرد و گفت: از جمع آنان جعفر بن ابوطالب طیار با دو بال در بهشت است که خداوند از بین مردم او را به آن مخصوص گردانیده است و از آنان حمزه سید الشهداء، فاطمه سرور زنان بهشتی [دو جهان] است و چون از قریش، رسول⁭الله، اهل بیت و عترت مطهر او را کنار بگذارم ای معشر قریش به خدا سوگند ما از شما برتر، نزد خدا و رسول او و اهل بیت او از شما برتر هستیم. رسول⁭الله وفات یافت و انصار نزد پدرم جمع شدند و گفتند: با سعد بیت می⁭کنیم پس قریش آمد و بر سر حق و قرابت او با ما مخاصمه کرد و بیش از این نیست که قریش بر انصار و خاندان محمد ظلم کردند و به جانم سوگند هیچ⁭یک از انصار، قریش، و نه کسی از عرب و عجم همراه علی بن ابی طالب علیه السّلام و پس از او فرزندان او، حقی در خلافت ندارد. پس معاویه خشمگین شد و گفت ای پسر سعد این را از که گرفتی، از که روایت کردی و از که شنیدی، پدرت آن را به تو خبر داد و از او گرفتی؟ قیس پاسخ داد: او را از کسی⁭که از پدرم برتر و بیش از پدرم بر من حق دارد شنیدم و گرفتم: گفت: کیست؟ گفت: علی بن ابی طالب علیه السّلام عالم و صدّیق این امت که خداوند درباره او نازل فرمود: «قل کفی بالله شهیداً بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب» . و قیس هیچ آیه⁭ای که درباره علی علیه السّلام نازل شده⁭است را ناگفته رها نکرد. معاویه گفت: صدیق این امت ابوبکر، فاروق آن عمر و کسی⁭که علم الکتاب نزد اوست عبدالله بن سلام است. قیس گفت: محق⁭تر به این نام⁭ها و سزاوارتر به آنها کسی است که خداوند درباره او نازل فرمود: «أَفَمَن کَانَ عَلَی بَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَیَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ» {آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان] او پیرو آن است}و کسی⁭که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله او را در غدیر خم منصوب کرد و فرمود: هر که من مولای او و از خود او به او سزاوارتر بودم پس علی از خود او به او سزاوارتر است و در غزه تبوک فرمود: تو از من به منزله هارون از موسی هستی با این تفاوت که بعد از من هیچ نبی⁭ای نیست. - . این قصه متواتر است و شواهد بسیار زیادی برای آن وجود دارد: بسیاری از مطالب این روایت را ابو الحسن مدائنی به صورت حرفی در کتاب الاحداث، أین عرفه معروف به نفطویه در تاریخش روایت کردهاند چنان که ابن ابی الحدید آن را از آن دو در شرح مختار 203 یا 210 از نهج البلاغه از شرحش: ج3، ص 595چاپ جدید بیروت روایت کرده است.

و برخی شواهد آن در حدیث 32 از باب مناقب علی علیه السلام از صحیح مسلم: ج 7، ص 119، و در چاپ: ج4، ص1870 مذکور است.

و ترمذی نیز ان را در حدیث 14 از باب مناقب علی علیه السلام از کتاب المناقب از سننش: ج5 ص 638 روایت کرده است.

. همچنین محقق شواهد دیگری را در حدیث 271 و ما بعد آن و تعلیقات آن از زندگی امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمش: ج1 ص 226-234، چاپ دوم یافته است.

برای این موضوع شواهد دیگری در حدیث 91-92 از متاب خصائص امیر مؤمنان علیه السلام تألیف نسایی ص 169 وجود دارد.

و برای این داستان شواهدی لست در حدیث: 667 و ما بعد آن و تعلیقاتش از زندگی امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج2 ص 182 چاپ دوم.

ابن ابی الحدید نیز شواهد زیادی را در شرح مختار 56 از نهج اللاغه: ج1، ص 356، و در چاپ جدید بیروت: ج1 ص 778 ذکر کرده است.

و یاقوت حموی نیز در عنوان «سجستان» از کتاب معجم البلدان: ج5 ص 38 در این موضوع روایت کرده است.

و ابن عبد ربه در عنوان (اخبار معاویه) از کتاب العسجده الثانیه فی الخلفاء و تواریخهم از العقد الفرید: ج2، ص 30، و در چاپ دوم، ص 127 در این موضوع روایت کرده است.

و ابن ابی الحدید از او در شرحش بر مختار 56 از نهج البلاغه- ج1، ص 356، و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص778 روایت کرده است. -

و معاویه در آن زمان در مدینه بود و در آن هنگام منادی خود را صدا کرد و نسخه⁭ای از آن را برای کارگزارانش نوشت: به⁭هوش باشید که ذمه را از کسی⁭که حدیثی در مناقب علی و اهل بیت او روایت کند کنار می⁭گذارم و در هر مکانی خطبه بر منبرها به لعن علی بن ابی طالبعلیه السّلام، برائت از او، و بدگویی درباره اهل بیت او و نفرین آنان با آنچه⁭که در آنان نیست، پرداخت.

سپس معاویه بر جمعی از قریشان گذر کرد پس زمانی⁭که او را دیدند غیر از عبدالله بن عباس به⁭سوی او برخاستند، پس به او گفت: ای پسر عباس چیزی تو را از قیام چنانکه برخاستند منع نکرد جز خشم بر من به سبب نبردم با شما در روز صفین، ای پسر عباس پسر عمویم عثمان مظلومانه کشته شد. ابن عباس گفت: عمر بن خطاب نیز مظلومانه کشته شد و تو امر را به پسرش واگذار کردی و این پسر اوست. گفت: عمر را مشرک کشت. ابن عباس گفت: عثمان را چه⁭کسی کشت؟ پاسخ داد: او را مسلمانان کشتند. گفت: این حجت تو را باطل⁭تر و خون او را حلال⁭تر می⁭کند، اگر او را مسلمانان کشته بودند جز به حق نبوده⁭است. گفت: ما در آفاق نوشتیم که از ذکر مناقب علی و اهل بیت او نهی می⁭کنیم پس ای ابن عباس زبانت را بازدار و اندازه خودت را نگهدار. گفت: پس ما را از قرائت قرآن نهی می⁭کنی؟ گفت خیر. گفت: و ما را از تأویل آن نهی می⁭کنی؟ گفت: آری، پاسخ داد: پس آن را قرائت کنیم و درباره آنچه خدا قصد کرده⁭است سؤال نکنیم؟ گفت آری. گفت: کدام⁭یک بر ما واجب⁭تر است قرائت آن یا عمل به آن؟ گفت: عمل به آن، گفت: پس تا ندانیم مقصود خدا از آنچه نازل کرده⁭است چه بوده⁭است چگونه به آن عمل کنیم؟ پاسخ داد: درباره آن از کسی⁭که آن را به غیر آنچه⁭که تو و اهل بیت تو تأویل می⁭کنید، تأویل می⁭نماید سؤال می⁭شود. گفت: قرآن فقط بر اهل بیت من نازل شده⁭است پس درباره آن از خاندان ابوسفیان، خاندان ابومعیط، یهود، نصاری و مجوس سؤال کنم؟ گفت: آیا از اینان عدول کردی؟ گفت: به⁭جانم سوگند از آنان عدول نکردم مگر زمانی⁭که امت از این نهی شد که خدا را با قرآن و با آنچه⁭که از امر، نهی، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ، عام و خاص، محکم و متشایه در آن آمده⁭است بپرستند و اگر امت درباره این امور سؤال نکند هلاک می⁭شوند و دچار اختلاف و سردرگمی می⁭شوند. معاویه گفت: پس قرآن را قرائت کنید و چیزی از آنچه⁭که خداوند درباره شما نازل کرده⁭است و چیزی از آنچه⁭که رسول⁭الله گفته⁭است روایت نکنید و غیر از آن را روایت کنید. ابن عباس گفت: خداوند متعال در قرآن فرمود: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» {می‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند و حال آنکه خدا گر چه کافران را ناخوش افتد نور خود را کامل خواهد گردانید}. معاویه گفت: ابن عباس، خود را نگه⁭دار، و زبانت را از من بازدار و اگر به⁭انجام آن ناگزیر بودی باید در خفا باشد، آن را آشکارا به گوش کسی نرسان.

سپس به منزلش برگشت و پنجاه هزار درهم و به روایتی دیگر صد هزار درهم برای او فرستاد سپس بلا در همه شهرها بر شیعه علی و اهل بیت او شدت گرفت و گرفتارترین مردم اهالی کوفه بودند به⁭جهت کثرت شیعه در آن، و زیاد را در آن به کار گمارد و همراه آن بصره را نیز او ملحق کرد و عراقین را برای او جمع کرد و او شیعه را دنبال می⁭کردند و از آنان آگاه بود زیرا او در ابتدا از آنان بود و آنان را شناخته و کلامشان را شنیده بود پس زیر هر ستاره و سنگ و خس و خاشاکی که بودند آنان را می⁭کشت و آنان را می⁭ترسانید، دست و پای آنان را قطع می⁭کرد و بر تنه نخل به صلیب می⁭کشید و چشمانشان را از حدقه در می⁭آورد و آنان را طرد و آواره کرد تا اینکه از عراق رفتند و کسی از آنها در آن باقی نماند جز مقتول، مصلوب، مطرود یا فراری. و معاویه برای کارگزاران و والیانش در تمامی سرزمین⁭ها و شهر⁭ها نوشت که به⁭ هیچ⁭یک از شیعیان، اهل بیت، اهل ولایت علی که فضیلت او را روایت می⁭کنند و در مورد مناقب او صحبت می⁭کنند اجازه شهادت ندهند. و برای کارگزارانش نوشت: به گماشتگان خود از پیروان عثمان، محبین، اهل بیت او و اهل بیت کسانی⁭که فضیلت او را روایت می⁭کنند و درباره مناقب او صحبت می⁭کنند بنگرید، جایگاه آنان را نزدیک کنید، آنان را گرامی بدارید و مقرب بسازید و برتری دهید و هر آنچه⁭که هر یک از آنان روایت می⁭کند را با نام او، نام پدر و اینکه از کیست را برای من بنویسید و چنین کردند تا اینکه حدیث درباره عثمان را فزونی بخشیدند و هدایا و لباس برای آنان فرستاد و زمین کشاورزی ـ که روی آن کار کنند و اجاره بدهند ـ از عرب و موالی را برای آنان زیاد کرد پس در هر شهری فراوان شدند و بر سر منازل و املاک رقابت کردند و دنیا بر آن فراخ شد هیچ کارگزار شهری از شهرها یا روستا نبود که بیاید و درباره عثمان صفت برجسته⁭ای روایت کند یا فضیلتی از او ذکر کند مگر اینکه نامش نوشته می⁭شد، مقرب و شفاعت می⁭شد و ماشاءالله بر این روال بودند.

سپس برای کارگزارش نوشت که حدیث درباره عثمان زیاد شده و در هر شهر و ناحیه⁭ای منتشر شده⁭است پس زمانی⁭که این نامه من به شما رسید آنها را به روایت درباره ابوبکر و عمر دعوت کنید که فضیلت و سوابق آنان برای من محبوب⁭ترو شادکننده⁭تر است و حجت اهل این بیت را بیشتر بی⁭اعتبار می⁭کند و از مناقب عثمان و فضیلت او، بر آنان شدیدتر است پس هر قاضی و امیری از والیان او نامه⁭ وی را بر مردم قرائت کردند و مردم به روایت درباره آنان و مناقب آنان را شروع کردند. سپس نسخه⁭ای نوشت که در آن تمامی مناقب و فضائلی را که درباره آنان روایت شده⁭است را در ⁭آن جمع کرد و آن را برای کارگزارانش فرستاد و قرائت آن در منبرها و در هر کوره و مسجدی به آنان دستور داد و به آنان فرمان داد که به معلمان مکتب⁭خانه برسانید که آن را به کودکانشان بیاموزد تا آن را روایت کنند و بیاموزند چنانکه قرآن را می⁭آموزند و تا آن را به دختران، زنان، و خدم و حشم خود یاد دهند و ماشاءالله بر این روال ماندند.

و برای کارگزارانش در تمامی سرزمین⁭ها نسخه واحدی نوشتی: به کسی⁭که دلیل روشن علیه او استوار شد بنگرید که آیا علی و اهل بیت او را دوست می⁭دارد پس او را از دیوان کنار بزنید و به او اجازه شهادت ندهید.

سپس نامه دیگری نوشت کسی⁭که او را متهم می⁭کنید و دلیل روشنی بر او استوار نشده است را بکشید. پس آنان را با تهمت، ظن، و شبهه در زیر هر ستاره⁭ای که بودند به قتل رساندند تا اینکه اگر مردی کلمه⁭ای را حذف می⁭کرد گردنش را می⁭زدند. و این مصیبت در هیچ بلادی بزرگ⁭تر و شدیدتر از عراق و به⁭ویژه کوفه نبود طوری⁭که مردی از شیعیان علی و از اصحاب او که در مدینه و سایر شهرها باقی⁭مانده بودند فرد مورد اعتمادش نزد او می⁭آمد و وارد خانه⁭اش می⁭شد سپس پوششی بر او می⁭انداخت و از خادم و غلام خود می⁭ترسید و با او صحبت نمی⁭کرد تا سوگند محکم از بگیرد که بر او کتمان می⁭کند.

و جز بر شدت این امر افزوده نمی⁭شد و نزد آنان دشمنانشان زیاد شد و احادیث دروغین خود درباره اصحاب خویش از زور و بهتان را آشکار کردند پس مردم بر آن رشد کردند و جز از آنان نمی⁭آموختند و قضات، والیان و فقهایشان بر اساس آن حرکت کردند.

و فتنه⁭انگیزترین مردم در این خصوص قاریان ریاکار جاعلی بودند که برای آنان اظهار حزن، خشوع و پارسایی می⁭کردند و دروغ می⁭گفتند و احادیث را یاد می⁭دادند تا به وسیله آن نزد والیان خود بهره⁭مند شوند و به⁭جهت آن جایگاه⁭شان نزدیک شود و به وسیله آن به اموال، زمین تیولی و منازل دست یابند تا اینکه آن را روایت کردند، پذیرفتند، آموختند و یاد دادند و بر اساس آن دوستی و دشمنی کردند و در دست مردم متدینی قرار گرفت که دروغ را جایز نمی⁭دانند و بر اهل آن دشمنی می⁭کنند پس آن را پذیرفتند درحالی⁭که روایت نمی⁭کردند و به آن معتقد نمی⁭شدند.

پس در آن زمان حق باطل و باطل حق شد، راست،دروغ و دروغ راست شد و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرموده است: شما را فتنه⁭ای فرا می⁭گیرد که در آن کودک بزرگ می⁭شود و بزرگ رشد می⁭کند و مردم براساس آن حرکت می⁭کنند و آن را به عنوان سنت می⁭گیرند و زمانی⁭که چیزی از آن تغییر کند می⁭گویند مردم تکذیبکنان آمده⁭اند که سنت تغییر کرده⁭است. و زمانی⁭که حسن بن علی علیه السّلام وفات کرد فتنه و بلاء همچنان رشد می⁭کرد و شدت می⁭گرفت هیچ دوستی برای خدا باقی نماند مگر اینکه بیم خونش را داشت ـو در روایت دیگری آمده⁭است مگر اینکه بیم خونش را داشت که کشته شودـ و جز اینکه مطرود و آواره باشد، و هیچ دشمنی برای خدا نبود مگر اینکه برهانش را آشکار و بدعت و ضلالتش را نمایان می⁭کرد.

و یک سال پیش از مرگ معاویه حسین بن علی علیه السّلام و عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر حج کردند و حسین علیه السّلام مردان، زنان و موالی بنی⁭هاشم و همه افرادی که از میان آنان و انصار که حسین و اهل بیتش او را می⁭شناختند جمع کرد سپس رسولانی فرستاد که هیچ⁭یک از کسانی⁭که از میان اصحاب رسول⁭الله، معروف به صلاح و پارسائی را که امسال حج کرده است را رها نکنید مگر اینکه آنان را نزد من جمع کنید پس در منی بیش از هفتصد مرد نزد او جمع شدند درحالی⁭که آنان در خیمه او بودند عامه آنان از تابعین و حدود دویست نفر از اصحاب نبی صلّی الله علیه و آله بودند، به⁭عنوان خطیب در میان آنان ایستاد و خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود: اما بعد این ستمگر با ما و شیعه ما آنچه⁭که دیدید، دانستید و شاهد بودید را انجام داده⁭است و من می⁭خواهم درباره مسألهای از شما سؤال کنم اگر راست گفتم تصدیقم کنید و اگر دروغ گفتم تکذیبم کنید و به حق خدا بر شما و به حق رسولش و خویشاوندی من بر نبی⁭تان صلّی الله علیه و آله از شما می⁭خواهم که این مقام مرا بپوشانید و سخن مرا وصف کنید و در شهرهایتان از قبائل خود کسانی از مردم که به آنان اطمینان دارید را دعوت کنید.

و در روایت دیگری بعد از این کلام او: پس تکذیبم کنید آمده⁭است: این سخنم را بشنوید و گفته⁭ام را بنویسید سپس به شهرها و قبائل خود بازگردید و کسانی⁭ از مردم که به آنان اطمینان و اعتقاد دارید را به⁭سوی آنچه⁭که درباره حق ما می⁭دانید دعوت کنید که من بیم آن دارم که این امر مندرس شد و حق بین برود و غلبه کند {و حال آنکه خدا گر چه کافران را ناخوش افتد نور خود را کامل خواهد گردانید}.

و چیزی از آنچه⁭که خداوند در قرآن درباره آنان نازل کرده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آن را تلاوت و تفسیر کرد و چیزی از آنچه⁭که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره پدرش، برادر، مادر و خودش و اهل بیتش فرموده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آن را روایت کرد و در همه آنها اصحابش می⁭گفت: اللهم آری آن را از رسول⁭الله شنیده⁭ایم و شاهد بوده⁭ایم و تابعی می⁭گوید: اللهم آری کسی از اصحاب که او را تصدیق می⁭کنم و به او ایمان دارم آن را برایم گفته⁭است. پس فرمود شما را به خدا سوگند می⁭دهم که آن را برای کسی⁭که به او و دینش اطمینان دارید حدیث کنید.

سلیم گوید: در آنچه که حسین علیه السّلام آنان را سوگند داد و برایشان ذکر کرد، فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که علی بن ابی طالب علیه السّلام برادر رسول⁭الله بود، آنگاه که بین یارانش پیمان برادری بست بین او و خود پیمان برادری بست و فرمود: تو برادر من و من برادر تو در دنیا و آخرت هستم. گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله محل مسجد و منازلش را خریداری کرد و آن را بنا کرد سپس در آن ده منزل بنا کرد که نه منزل برای او بود و دهمین آن در وسط آنها را برای پدرم قرار داد سپس هر در گشوده به مسجد غیر از در او را بست و درباره آن بسیار صحبت کردند پس فرمود: من درهای شما را بستم و در او را گشودم چرا که خداوند مرا به بستن درهای شما و گشودن در او امر کرد. سپس مردم غیر او را از خوابیدن در مسجد نهی کرد او در مسجد جنابت می⁭کرد و منزلش در منزل رسول⁭الله بود و در آن برای رسول⁭الله فرزندانی متولد شد گفتند اللهم آری.

فرمود: پس آیا می⁭دانید که عمر بن خطاب روزنه⁭ای به اندازه چشمش از منزلش به مسجد طمع داشت پس بر او منع فرمود سپس خطبه ایراد فرمود که خداوند به من امر کرده⁭است که مسجد پاکی بنا کنم که جز من، برادرم و پسران او کسی در آن ساکن نشود. گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله در روز غدیر خم او را منصوب کرد و ولایت او را ندا برآورد و فرمود: حاضر به غائب ابلاغ کند گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در غزوه تبوک به او فرمود: تو نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی هستی و تو بعد از من ولی هر مؤمن هستی؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که رسول⁭الله زمانی⁭که مسیحیان اهل نجران را به مباهله دعوت کرد جز با او، همسر و پسران او نیامد؟ اللهم آری.

فرمود: شما را به خدا سوگند می⁭دهم آیا می⁭دانید که در روز خیبر پرچم را به او داد و فرمود آن را به مردی می⁭سپارم که خدا و رسولش او را دوست دارد، هجوم آورنده⁭ای که نمی⁭گریزد، و خداوند خیبر را به⁭دست او می⁭گشاید؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را با برائت فرستاد و فرمود: درباره من تبلیغ نمی⁭کند جز من یا مردی از من. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله هرگز سختی فرود نیامد مگر اینکه به⁭جهت اطمینان به او، وی را بر آن مقدم داشت و او هرگز او را به دشمن نخواند مگر اینکه بگوید ای برادرم و برادرم را برای من صدا کنید، گفتند: اللهم آری .

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله بین او و جعفر و زید قضاوت کرد و فرمود: ای علی تو از من و من از تو هستم و تو پس از من ولی هر مؤمن هستی. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که او هر روز با رسول⁭الله خلوت و هر شب با او حضوری داشت هرگاه از او درخواست می⁭کرد به او عطا می⁭نمود و چون سکوت می⁭کرد آغاز می⁭نمود؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را بر جعفر و حمزه ترجیح داد آنگاه که به فاطمه فرمود: تو را به همسری بهترین اهل بیتم، قدیمی⁭ترین آنان در اسلام، بزرگترین آنان در بردباری، بیشترین آنان از نظر علم درآوردم. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله فرمود: من سرور فرزندان آدم، برادرم علی سرور عرب، فاطمه سرور زنان بهشت و پسرانم حسن و حسین سرور جوانان بهشتی هستند. گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله او را به غسل خود امر نمود و به او خبر داد که جبرئیل کمکش می⁭کند؟ گفتند: اللهم آری.

فرمود: آیا می⁭دانید که رسول⁭الله در آخرین خطبه⁭ای که ایراد نمود فرمود: من در میان شما ثقلین، کتاب خدا و اهل بیتم را به⁭جای می⁭گذارم پس به این دو چنگ بزنید که هرگز گمراه نمی⁭شوید. گفتند: اللهم آری.

پس چیزی از آنچه⁭ از قرآن و نه بر زبان نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله که خداوند به⁭طور خاص درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام، و درباره اهل بیتش نازل کرده⁭است را رها نکرد مگر اینکه آنان را درباره آن سوگند داد پس صحابی گفت: اللهم آری شنیده⁭ایم و تابعی گفت:اللهم آری، فلانی و فلانی که به او اطمینان دارم آن را برایم گفته⁭است. سپس آنان را سوگند داد که آنان از او شنیده⁭اند که می⁭فرمود: هر که گمان کند که مرا دوست می⁭دارد و با علی دشمنی کند دروغ گفته⁭است و درحالی⁭که با علی دشمنی دارد مرا دوست ندارد. پس کسی به او گفت: یا رسول⁭الله این چگونه⁭است؟ فرمود: زیرا او از من و من از او هستم هر که او را دوست بدارد مرا دوست داشته⁭است و هر که با او دشمنی کند با من دشمنی کرده⁭است و هر که با من دشمنی کند با خدا دشمنی کرده⁭است. گفتند: اللهم آری آن را شنیده⁭ایم و بر آن پراکنده شدند.

**[ترجمه]

بیان

قوله اللهم غفرا أی اللهم اغفر لی غفرا أو اللهم افتتاح للکلام و الخطاب لقیس أی اغفر ما وقع منی أو استر معایبی.

و قال ابن الأثیر فی النهایة فیه

قال للأنصار إنکم ستلقون بعدی أثرة فاصبروا.

الأثرة بفتح الهمزة و الثاء الاسم من آثر یؤثر إیثارا إذا أعطی أراد أنه یستأثر علیکم فیفضل غیرکم فی نصیبه من الفی‌ء و الاستیثار الانفراد بالشی‌ء.

و قال الجوهری سمل العین فقأها یقال سملت عینه تسمل إذا فقأت بحدیدة محماة و قال نزحت الدار بعدت و بلد نازح و قوم منازیح و قد نزح بفلان إذا بعد عن دیاره غیبة بعیدة و تقول أنت بمنتزح من کذا أی بعید منه.

قوله علیه السلام فولد لرسول الله صلی الله علیه و آله أی ولد له أولاد من فاطمة کانوا أولادا لرسول الله صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]این کلام او: اللهم غفراً یعنی اللهم اغفر لی غفراً یا اینکه اللهم آغازی برای کلام و خطاب قیس است یا اینکه آنچه⁭که از من رخ داده⁭است را بیامرز یا معایبم را بپوشان.

و ابن اثیر در النهایه گوید: در آن به انصار فرمود: «شما بعد از من با خودپسندی روبه⁭رو خواهید شد پس شکیبا باشید» الأثره با فتحه همزه و ثاء اسمی از فعل أثر یؤثر ایثاراً است زمانی⁭که عطا کند بخواهد که بر شما منحصر شود پس در سهمش از غنیمت غیر شما را ترجیح می⁭دهد و الاستئثار: منحصر بودن به چیزی.

و جوهری گوید: سمل العین یعنی آن را بیرون آورد، سملت عینه تمسل زمانی گفته می⁭شود که با ابزار آهنی داغی بیرون آورده شود و گوید: نزحت الدار یعنی خانه دور شد، و بلد نازح و قوم منازیح و قد نزح بفلان زمانی⁭که به مدتی طولانی از دیار خود دور شود و می⁭گویی: أنت منتزح من کذا یعنی از آن دور هستی.

و این کلام او: «و لد لرسول الله» یعنی فرزندانی از فاطمه برای او متولد شد که فرزندان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بودند.

**[ترجمه]

«457»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی ابْنُ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبَّادٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَابِسٍ عَنْ حُصَیْنٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَنَتَ فِی الصُّبْحِ فَلَعَنَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَبَا مُوسَی وَ أَبَا الْأَعْوَرِ وَ أَصْحَابَهُمْ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث آخر از مجلس 25 از امالیاش، ج2، ص733، چاپ بیروت روایت کرده است - :

عبدالله بن معقل گوید: علی علیه السّلام در صبح قنوت خواند و معاویه، عمرو بن عاص، ابوموسی، ابواعور و اصحاب آنان را نفرین کرد.

**[ترجمه]

«458»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ

1) 457- رواه الشیخ الطوسیّ فی الحدیث الأخیر من المجلس 25 من أمالیه، ج 2، ص 733، ط بیروت.

2) 458- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

یُونُسَ بْنِ الْأَرْقَمِ عَنْ عَوْفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ هِنْدٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: فَلَمَّا نَظَرَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی رَایَاتِ مُعَاوِیَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً رَجَعُوا إِلَی عَدَاوَتِهِمْ مِنَّا إِلَّا أَنَّهُمْ لَمْ یَدَعُوا الصَّلَاةَ.

**[ترجمه] - 458- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• کِتَابُ صِفِّینَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ

ص: 185

**[ترجمه]

«459»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ سِیَاهٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا کَانَ قِتَالُ صِفِّینَ قَالَ رَجُلٌ لِعَمَّارٍ یَا أَبَا الْیَقْظَانِ أَ لَمْ یَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ قَاتِلُوا النَّاسَ حَتَّی یُسْلِمُوا فَإِذَا أَسْلَمُوا عَصَمُوا مِنِّی دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ وَ اللَّهِ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ حَتَّی وَجَدُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً.

**[ترجمه] - 459- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ سِیَاهٍ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ قَالَ: لَمَّا کَانَ قِتَالُ صِفِّینَ قَالَ رَجُلٌ لِعَمَّارٍ یَا أَبَا الْیَقْظَانِ أَ لَمْ یَقُلْ رَسُولُ اللَّهِ قَاتِلُوا النَّاسَ حَتَّی یُسْلِمُوا فَإِذَا أَسْلَمُوا عَصَمُوا مِنِّی دِمَاءَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ قَالَ بَلَی وَ لَکِنْ وَ اللَّهِ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ حَتَّی وَجَدُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً.

**[ترجمه]

«460»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ حَبِیبٍ عَنْ مُنْذِرٍ الثَّوْرِیِّ قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِیَّةِ لَمَّا أَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ أَعْلَی الْوَادِی وَ مِنْ أَسْفَلِهِ وَ مَلَئُوا الْأَوْدِیَةَ کَتَائِبَ یَعْنِی یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ اسْتَسْلَمُوا حَتَّی وَجَدُوا أَعْوَاناً ⁽³⁾

و فی ط الکمبانیّ من البحار: «عن منذر العلوی قال: قال محمّد بن الحنفیة: لما أتاهم العدو من أعلی الوادی و من أسفله و ملئوا الاودیة کتائب استسلموا حتّی وجدوا أعوانا».

**[ترجمه] - 460- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ حَبِیبٍ عَنْ مُنْذِرٍ الثَّوْرِیِّ قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِیَّةِ لَمَّا أَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ أَعْلَی الْوَادِی وَ مِنْ أَسْفَلِهِ وَ مَلَئُوا الْأَوْدِیَةَ کَتَائِبَ یَعْنِی یَوْمَ فَتْحِ مَکَّةَ اسْتَسْلَمُوا حَتَّی وَجَدُوا أَعْوَاناً - 3 هذا هو الظاهر الموافق لما رواه عن نصر بن مزاحم ابن أبی الحدید فی آخر شرحه علی المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760.

•

**[ترجمه]

«461»

⁽⁴⁾

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ وَ أَیْضاً عَنِ الْحَکَمِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ قَالَ الْحَسَنُ فَمَا فَعَلُوا وَ لَا أَفْلَحُوا.

**[ترجمه] - 461- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ وَ أَیْضاً عَنِ الْحَکَمِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ قَالَ الْحَسَنُ فَمَا فَعَلُوا وَ لَا أَفْلَحُوا.

**[ترجمه]

«462»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاقْتُلُوهُ ⁽⁶⁾

أخبرنا علیّ بن العباس، حدّثنا عباد بن یعقوب، حدّثنا الحکم بن ظهیر، عن عاصم، عن زر [بن] حبیش عن عبد اللّه [بن مسعود قال: ] ان رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلم قال:

إذ رأیتم معاویة علی منبری فاقتلوه.

و رواه أیضا فی ترجمة عمرو بن عبید فی ج 5 ص 1751 و 1754 و 1756.

و أیضا رواه بأسانید فی ترجمة علیّ بن زید بن جدعان فی ج 5 ص 1844.

و أیضا رواه بأسانید فی ترجمة عبد الرزاق فی ج 5 ص 1951.

و رواه أیضا فی آخر ترجمة مؤلف کتاب مغازی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله محمّد بن إسحاق فی ج 5 ص 1125.

و رواه أیضا فی ترجمة مجالد بن سعید فی ج 6 ص 2416.

و رواه أیضا فی ترجمة الولید بن القاسم فی ج 7 ص 2544.

و رواه أیضا البلاذری فی ترجمة معاویة من کتاب أنساب الأشراف: ح 2/ الورق 75/ ب/.

1) 459- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

2) 460- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

3) 3 هذا هو الظاهر الموافق لما رواه عن نصر بن مزاحم ابن أبی الحدید فی آخر شرحه علی المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760.

4) 461- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

5) 462- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

6) و قریبا منه رواه أیضا ابن عدی بأسانید کثیرة فی تضاعیف تراجم جماعة ممن ذکره و ترجم له، فرواه فی ترجمة الحکم بن ظهیر من کتاب الکامل: ج 2 ص 626 ط 1، قال:

قَالَ فَحَدَّثَنِی بَعْضُهُمْ قَالَ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ: فَلَمْ نَفْعَلْ وَ لَمْ نُفْلِحْ ⁽¹⁾

فو اللّه ما فعلوا و لا أفلحوا».

**[ترجمه] - 462- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاقْتُلُوهُ - و قریبا منه رواه أیضا ابن عدی بأسانید کثیرة فی تضاعیف تراجم جماعة ممن ذکره و ترجم له، فرواه فی ترجمة الحکم بن ظهیر من کتاب الکامل: ج 2 ص 626 ط 1، قال:

إذ رأیتم معاویة علی منبری فاقتلوه.

و رواه أیضا فی ترجمة عمرو بن عبید فی ج 5 ص 1751 و 1754 و 1756.

و أیضا رواه بأسانید فی ترجمة علیّ بن زید بن جدعان فی ج 5 ص 1844.

و أیضا رواه بأسانید فی ترجمة عبد الرزاق فی ج 5 ص 1951.

و رواه أیضا فی آخر ترجمة مؤلف کتاب مغازی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله محمّد بن إسحاق فی ج 5 ص 1125.

و رواه أیضا فی ترجمة مجالد بن سعید فی ج 6 ص 2416.

و رواه أیضا فی ترجمة الولید بن القاسم فی ج 7 ص 2544.

و رواه أیضا البلاذری فی ترجمة معاویة من کتاب أنساب الأشراف: ح 2/ الورق 75/ ب/.

•

ص: 186

قَالَ فَحَدَّثَنِی بَعْضُهُمْ قَالَ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ: فَلَمْ نَفْعَلْ وَ لَمْ نُفْلِحْ - 1 هذا هو الظاهر الموافق لما رواه ابن أبی الحدید عن نصر فی آخر شرحه علی المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760، ط بیروت، و فیه أیضا: «فقال الحسن:

فو اللّه ما فعلوا و لا أفلحوا».

•

**[ترجمه]

«463»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ خَیْثَمَةَ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ فِی تَابُوتٍ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَوْ لَا کَلِمَةُ فِرْعَوْنَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی مَا کَانَ أَحَدٌ أَسْفَلَ مِنْ مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه] - 463- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ خَیْثَمَةَ قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ فِی تَابُوتٍ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَوْ لَا کَلِمَةُ فِرْعَوْنَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی مَا کَانَ أَحَدٌ أَسْفَلَ مِنْ مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]

«464»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ جَعْفَرٍ الْأَحْمَرِ عَنْ لَیْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَمُوتُ مُعَاوِیَةُ عَلَی غَیْرِ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ.

**[ترجمه] - 464- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ جَعْفَرٍ الْأَحْمَرِ عَنْ لَیْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَمُوتُ مُعَاوِیَةُ عَلَی غَیْرِ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ.

**[ترجمه]

«465»

⁽⁴⁾

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ لَیْثٍ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَمُوتُ مُعَاوِیَةُ عَلَی غَیْرِ مِلَّتِی.

**[ترجمه] - 465- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ لَیْثٍ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَمُوتُ مُعَاوِیَةُ عَلَی غَیْرِ مِلَّتِی.

**[ترجمه]

«466»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ وَ سُلَیْمَانَ بْنِ قَرْمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ التَّیْمِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله

1) 1 هذا هو الظاهر الموافق لما رواه ابن أبی الحدید عن نصر فی آخر شرحه علی المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 1، ص 760، ط بیروت، و فیه أیضا: «فقال الحسن:

2) 463- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

3) 464- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

4) 465- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

5) 466- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

فِی النَّوْمِ فَشَکَوْتُ إِلَیْهِ مَا لَقِیتُ مِنْ أُمَّتِهِ مِنَ الْأَوَدِ وَ اللَّدَدِ فَقَالَ انْظُرْ فَإِذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ مُعَاوِیَةُ مُعَلَّقَیْنِ مُنَکَّسَیْنِ تُشْدَخُ رُءُوسُهُمَا بِالصَّخْرِ ⁽¹⁾

**[ترجمه] - 466- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ قَیْسِ بْنِ الرَّبِیعِ وَ سُلَیْمَانَ بْنِ قَرْمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِیمَ التَّیْمِیِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله

ص: 187

•

**[ترجمه]

«467»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِیِّ عَنْ أَبِی الْمُثَنَّی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: مَا بَیْنَ تَابُوتِ مُعَاوِیَةَ وَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ إِلَّا دَرَجَةٌ وَ مَا انْخَفَضَتْ تِلْکَ الدَّرَجَةُ إِلَّا لِأَنَّهُ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

**[ترجمه] - 467- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ یَحْیَی بْنِ یَعْلَی عَنْ عَبْدِ الْجَبَّارِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِیِّ عَنْ أَبِی الْمُثَنَّی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: مَا بَیْنَ تَابُوتِ مُعَاوِیَةَ وَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ إِلَّا دَرَجَةٌ وَ مَا انْخَفَضَتْ تِلْکَ الدَّرَجَةُ إِلَّا لِأَنَّهُ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

**[ترجمه]

«468»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ یَزِیدَ الْقُرَشِیِّ ⁽⁴⁾

و قریبا من هذا الحدیث روی عن عبادة بن صامت الصحابیّ کما رواه عنه ابن عبد ربه فی عنوان: «خبر عمرو بن العاص مع معاویة» من کتاب العقد الفرید: ج 3 ص 114. و رواه أیضا الباعونی فی الباب: 64 من کتاب جواهر المطالب الورق 82/.

و قد رویناه عن مصدر آخر؛ عن شداد بن أوس فی تعلیق المختار: 172 من نهج السعادة ج 2 ص 85.

عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: دَخَلَ زَیْدُ بْنُ أَرْقَمَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَإِذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَالِسٌ مَعَهُ عَلَی السَّرِیرِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ زَیْدٌ جَاءَ حَتَّی رَمَی بِنَفْسِهِ بَیْنَهُمَا فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَ مَا وَجَدْتَ لَکَ مَجْلِساً إِلَّا أَنْ تَقْطَعَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ زَیْدٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَزَا غَزْوَةً وَ أَنْتُمَا مَعَهُ فَرَآکُمَا مُجْتَمِعَیْنِ فَنَظَرَ إِلَیْکُمَا نَظَراً شَدِیداً ثُمَّ رَآکُمَا الْیَوْمَ الثَّانِیَ وَ الْیَوْمَ الثَّالِثَ کُلَّ ذَلِکَ یُدِیمُ النَّظَرَ إِلَیْکُمَا فَقَالَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ مُجْتَمِعَیْنِ فَفَرِّقُوا بَیْنَهُمَا فَإِنَّهُمَا لَنْ یَجْتَمِعَا عَلَی خَیْرٍ.

**[ترجمه] - 468- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ یَزِیدَ الْقُرَشِیِّ - 4 کذا فی ط مصر من کتاب صفّین، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «عن العلاء بن یزید القرشیّ ...» و ذکره الشیخ فی رجاله فی أصحاب الصادق علیه السلام.

و قد رویناه عن مصدر آخر؛ عن شداد بن أوس فی تعلیق المختار: 172 من نهج السعادة ج 2 ص 85.

• عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام قَالَ: دَخَلَ زَیْدُ بْنُ أَرْقَمَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَإِذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَالِسٌ مَعَهُ عَلَی السَّرِیرِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ زَیْدٌ جَاءَ حَتَّی رَمَی بِنَفْسِهِ بَیْنَهُمَا فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَ مَا وَجَدْتَ لَکَ مَجْلِساً إِلَّا أَنْ تَقْطَعَ بَیْنِی وَ بَیْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ زَیْدٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله غَزَا غَزْوَةً وَ أَنْتُمَا مَعَهُ فَرَآکُمَا مُجْتَمِعَیْنِ فَنَظَرَ إِلَیْکُمَا نَظَراً شَدِیداً ثُمَّ رَآکُمَا الْیَوْمَ الثَّانِیَ وَ الْیَوْمَ الثَّالِثَ کُلَّ ذَلِکَ یُدِیمُ النَّظَرَ إِلَیْکُمَا فَقَالَ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ مُجْتَمِعَیْنِ فَفَرِّقُوا بَیْنَهُمَا فَإِنَّهُمَا لَنْ یَجْتَمِعَا عَلَی خَیْرٍ.

**[ترجمه]

«469»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ ⁽⁶⁾

و الحدیث رواه أیضا أبو یعلی و البزاز فی مسندیهما.

و رواه أحمد فی المسند، ج 4، ص 421 فی مسند أبی برزة.

و رواه الذهبی فی میزان الاعتدال فی ترجمة یزید بن أبی زیاد.

و رواه ابن قیم الجوزیة فی المنار المنیف فی الفصل 37، ص 118.

و رواه الطبرانی فی المعجم الکبیر کما فی الغدیر من طریق ابن عبّاس.

و رواه السیوطی فی اللئالی المصنوعة 1/ 427.

و رواه محمّد بن سلیمان الکوفیّ بسنده عن أبی برزة تحت الرقم 786 فی أواسط الجزء الخامس من مناقب علیّ علیه السلام الورق 169/ أو فی ط 1، ج 2، ص 280.

و رواه نصر فی وقعة صفّین، ص 219 و رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرح نهج البلاغة کما تقدمت الإشارة إلیه.

قال الامینی: لما لم یجد القوم غمزا فی إسناد هذا الحدیث و کان ذلک عزیزا علی من یتولی معاویة فحذف أحمد [فی المسند] الاسمین و جعل مکانهما فلان و فلان و اختلق آخرون تجاهه ما أخرجه ابن قانع فی معجمه [بسند ضعیف] ... عن صالح شقران قال: بینما نحن لیلة فی سفر إذ سمع النبیّ صلّی اللّه علیه و آله صوتا فذهبت انظر فإذا معاویة بن أبی رافع و عمرو بن رفاعة ... الحدیث.

ثمّ ذکر الامینی بعده کلاما جیدا فراجع البتة ج 10، ص 140. هذا و فی صفّین: یزال حواری ...

یحس. أ ما یزال و لا یزال فلکل منهما وجه و المعنی واحد.

عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ

1) 1 و قریبا منه جدا رواه ابن أبی الحدید بسندین فی شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 814 ط بیروت.

2) 467- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

3) 468- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

4) 4 کذا فی ط مصر من کتاب صفّین، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «عن العلاء بن یزید القرشیّ ...» و ذکره الشیخ فی رجاله فی أصحاب الصادق علیه السلام.

5) 469- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

6) هو من رجال الصحاح الست مترجم فی تهذیب التهذیب 11/ 329.

الْأَحْوَصِ قَالَ أَخْبَرَنِی أَبُو هِلَالٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَرْزَةَ الْأَسْلَمِیَّ أَنَّهُمْ کَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَمِعُوا غِنَاءً فَتَشَرَّفُوا لَهُ فَقَامَ رَجُلٌ فَاسْتَمَعَ لَهُ وَ ذَلِکَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَأَتَاهُمْ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ هُمَا مُعَاوِیَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ یُجِیبُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ وَ هُوَ یَقُولُ:

لَا یَزَالُ حَوَارِیَّ تَلُوحُ عِظَامُهُ***زَوَی الْحَرْبُ عَنْهُ أَنْ یُجَنَّ فَیُقْبَرَا

فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ یَدَیْهِ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْکُسْهُمْ فِی الْفِتْنَةِ رَکْساً اللَّهُمَّ دُعَّهُمْ إِلَی النَّارِ دَعّاً.

**[ترجمه] - 469- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ یَزِیدَ بْنِ أَبِی زِیَادٍ - هو من رجال الصحاح الست مترجم فی تهذیب التهذیب 11/ 329.

و الحدیث رواه أیضا أبو یعلی و البزاز فی مسندیهما.

و رواه أحمد فی المسند، ج 4، ص 421 فی مسند أبی برزة.

و رواه الذهبی فی میزان الاعتدال فی ترجمة یزید بن أبی زیاد.

و رواه ابن قیم الجوزیة فی المنار المنیف فی الفصل 37، ص 118.

و رواه الطبرانی فی المعجم الکبیر کما فی الغدیر من طریق ابن عبّاس.

و رواه السیوطی فی اللئالی المصنوعة 1/ 427.

و رواه نصر فی وقعة صفّین، ص 219 و رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرح نهج البلاغة کما تقدمت الإشارة إلیه.

ثمّ ذکر الامینی بعده کلاما جیدا فراجع البتة ج 10، ص 140. هذا و فی صفّین: یزال حواری ...

یحس. أ ما یزال و لا یزال فلکل منهما وجه و المعنی واحد.

• عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ

ص: 188

لَا یَزَالُ حَوَارِیَّ تَلُوحُ عِظَامُهُ***زَوَی الْحَرْبُ عَنْهُ أَنْ یُجَنَّ فَیُقْبَرَا

**[ترجمه]

«470»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی الْجَعْدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ تَابُوتَ مُعَاوِیَةَ فِی النَّارِ فَوْقَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

**[ترجمه] - 470- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَیْلٍ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ الثُّمَالِیِّ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِی الْجَعْدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ تَابُوتَ مُعَاوِیَةَ فِی النَّارِ فَوْقَ تَابُوتِ فِرْعَوْنَ وَ ذَلِکَ بِأَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی

**[ترجمه]

«471»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ لَیْثٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: أَتَیْتُ النَّبِیَ

1) 470- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

2) 471- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

صلی الله علیه و آله فَسَمِعْتُهُ یَقُولُ یَطْلُعُ عَلَیْکُمْ مِنْ هَذَا الْفَجِّ رَجُلٌ یَمُوتُ حِینَ یَمُوتُ وَ هُوَ عَلَی غَیْرِ سُنَّتِی فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ وَ تَرَکْتُ أَبِی یَلْبَسُ ثِیَابَهُ وَ یَجِی‌ءُ فَطَلَعَ مُعَاوِیَةُ.

**[ترجمه] - 471- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• وَ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ لَیْثٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: أَتَیْتُ النَّبِیَ

ص: 189

**[ترجمه]

«472»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ تَلِیدِ ⁽²⁾بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْأَقْمَرِ قَالَ: وَفَدْنَا عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ قَضَیْنَا حَوَائِجَنَا ثُمَّ قُلْنَا لَوْ مَرَرْنَا بِرَجُلٍ قَدْ شَهِدَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَایَنَهُ فَأَتَیْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقُلْنَا یَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ حَدِّثْنَا مَا شَهِدْتَ وَ رَأَیْتَ قَالَ إِنَّ هَذَا أَرْسَلَ إِلَیَّ یَعْنِی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ تُحَدِّثُ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَکَ فَجَثَوْتُ عَلَی رُکْبَتَیَّ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ قُلْتُ وَدِدْتُ أَنَّ أَحَدَّ سَیْفٍ فِی جُنْدِکَ عَلَی عُنُقِی ⁽³⁾فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا کُنْتُ لِأُقَاتِلَکَ وَ لَا أَقْتُلَکَ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا یَمْنَعُنِی أَنْ أُحَدِّثَکُمْ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فِیهِ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَرْسَلَ إِلَیْهِ یَدْعُوهُ وَ کَانَ یَکْتُبُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَجَاءَ الرَّسُولُ فَقَالَ هُوَ یَأْکُلُ فَأَعَادَ عَلَیْهِ الرَّسُولَ الثَّالِثَةَ ⁽⁴⁾فَقَالَ هُوَ یَأْکُلُ فَقَالَ لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ فَهَلْ تَرَوْنَهُ یَشْبَعُ.

**[ترجمه] - 472- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

•

وَ عَنْ تَلِیدِ - 2 له ترجمة فی التهذیب و غیره و فی الأصل: بلید.

•

بْنِ سُلَیْمَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْأَقْمَرِ قَالَ: وَفَدْنَا عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ قَضَیْنَا حَوَائِجَنَا ثُمَّ قُلْنَا لَوْ مَرَرْنَا بِرَجُلٍ قَدْ شَهِدَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عَایَنَهُ فَأَتَیْنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقُلْنَا یَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ حَدِّثْنَا مَا شَهِدْتَ وَ رَأَیْتَ قَالَ إِنَّ هَذَا أَرْسَلَ إِلَیَّ یَعْنِی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ تُحَدِّثُ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَکَ فَجَثَوْتُ عَلَی رُکْبَتَیَّ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ قُلْتُ وَدِدْتُ أَنَّ أَحَدَّ سَیْفٍ فِی جُنْدِکَ عَلَی عُنُقِی - 3 هذا هو الظاهر، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «إن أحد سیف فی جسدک ...».

•

فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا کُنْتُ لِأُقَاتِلَکَ وَ لَا أَقْتُلَکَ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا یَمْنَعُنِی أَنْ أُحَدِّثَکُمْ مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فِیهِ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَرْسَلَ إِلَیْهِ یَدْعُوهُ وَ کَانَ یَکْتُبُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَجَاءَ الرَّسُولُ فَقَالَ هُوَ یَأْکُلُ فَأَعَادَ عَلَیْهِ الرَّسُولَ الثَّالِثَةَ - 4 کذا فی أصلی غیر أن ما بین المعقوفین قد سقط منه و أخذناه من کتاب صفّین ص 220 ط مصر.

•

فَقَالَ هُوَ یَأْکُلُ فَقَالَ لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ فَهَلْ تَرَوْنَهُ یَشْبَعُ.

**[ترجمه]

«473»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

قَالَ: وَ خَرَجَ مُعَاوِیَةُ مِنْ فَجٍّ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِلَی أَبِی سُفْیَانَ وَ هُوَ رَاکِبٌ وَ مُعَاوِیَةُ وَ أَخُوهُ أَحَدُهُمَا قَائِدٌ وَ الْآخَرُ سَائِقٌ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ وَ الرَّاکِبَ قُلْنَا أَنْتَ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمْ وَ إِلَّا فَصَمَّتَا أُذُنَایَ کَمَا عَمِیَتَا عَیْنَایَ ⁽⁶⁾

و روی ابن أبی الحدید فی أواسط شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 793، ط بیروت قال:

و روی شیخنا أبو عبد اللّه البصری المتکلم عن نصر بن عاصم اللیثی عن أبیه قال: أتیت مسجد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الناس یقولون: نعوذ بالله من غضب اللّه و غضب رسوله. فقلت: ما هذا؟ قالوا: معاویة قام الساعة فأخذ بید أبی سفیان فخرجا من المسجد فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لعن اللّه التابع و المتبوع ربّ یوم لامتی من معاویة ذی الاستاه. قالوا: یعنی الکبیر العجز.

و قال: روی العلاء بن حریز القشیری أن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم قال لمعاویة لتتخذن یا معاویة البدعة سنة و القبیح حسنا أکلک کثیر و ظلمک عظیم.

قال: و روی الحارث بن حصیرة، عن أبی صادق، عن ربیعة بن ناجذ قال: قال علیّ علیه السلام: نحن و آل أبی سفیان قوم تعادوا فی الامر و الامر یعود کما بدا.

1) 472- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

2) 2 له ترجمة فی التهذیب و غیره و فی الأصل: بلید.

3) 3 هذا هو الظاهر، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «إن أحد سیف فی جسدک ...».

4) 4 کذا فی أصلی غیر أن ما بین المعقوفین قد سقط منه و أخذناه من کتاب صفّین ص 220 ط مصر.

5) 473- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

6) 6 و قریبا منه رواه العلامة الامینی رحمه اللّه عن مصادر أخر فی عنوان: «المغالات فی معاویة» من الغدیر: ج 10، ص 120.

**[ترجمه] - 473- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر.

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

• قَالَ: وَ خَرَجَ مُعَاوِیَةُ مِنْ فَجٍّ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِلَی أَبِی سُفْیَانَ وَ هُوَ رَاکِبٌ وَ مُعَاوِیَةُ وَ أَخُوهُ أَحَدُهُمَا قَائِدٌ وَ الْآخَرُ سَائِقٌ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنِ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ وَ الرَّاکِبَ قُلْنَا أَنْتَ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمْ وَ إِلَّا فَصَمَّتَا أُذُنَایَ کَمَا عَمِیَتَا عَیْنَایَ - 6 و قریبا منه رواه العلامة الامینی رحمه اللّه عن مصادر أخر فی عنوان: «المغالات فی معاویة» من الغدیر: ج 10، ص 120.

و روی ابن أبی الحدید فی أواسط شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 793، ط بیروت قال:

•

ص: 190

**[ترجمه]

«474»

و ما وضعناه بین المعقوفین قد سقط عن ط الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة.

و هذا الحدیث ما وجدته فی مظانه من کتاب صفّین ط مصر، و الظاهر أنّه قد سقط عنها کما سقط عنه أحادیث أخر.

وَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِیزِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِی الْأَسْوَدِ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ عَلَی مِنْبَرِی یَخْطُبُ فَاقْتُلُوهُ.

**[ترجمه]کتاب صفین نصر بن مزاحم - . همه این احادیث غیر از حدیث اول در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین ص 215 و ما بعد آن از چاپ مصر موجود است. و حدیث اول را ابن ابی الحدید از کتاب صفین در شرح مختار 54 از نهج البلاغه از شرحش: ج4 ص 31 چاپ مصر و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص 760 روایت کرده است. - : عمروبن هند جبلی از پدرش گوید زمانی⁭که علی علیه السّلام به پرچم⁭های معاویه و شامیان نگاه کرد فرمود: سوگند به کسی⁭که دانه را شکافت و انسان را آفرید اسلام نیاورده⁭اند بلکه تسلیم شده⁭اند و کفر را پنهان کرده⁭اند و زمانی⁭که یارانی بر آن یافتند به دشمنی خود با ما برگشتند با این تفاوت که نماز را رها نکرده⁭اند.

**[ترجمه]

«475»

⁽²⁾ أَقُولُ قَالَ عَبْدُ الْحَمِیدِ بْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ، رَوَی أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی سَیْفٍ الْمَدَائِنِیُّ فِی کِتَابِ الْأَحْدَاثِ قَالَ: کَتَبَ مُعَاوِیَةُ نُسْخَةً وَاحِدَةً إِلَی عُمَّالِهِ بَعْدَ عَامِ الْجَمَاعَةِ أَنْ بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَی شَیْئاً مِنْ فَضْلِ أَبِی تُرَابٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَقَامَتِ الْخُطَبَاءُ فِی کُلِّ کُورَةٍ وَ عَلَی کُلِّ مِنْبَرٍ یَلْعَنُونَ عَلِیّاً وَ یَبْرَءُونَ مِنْهُ وَ یَقَعُونَ فِیهِ وَ فِی أَهْلِ بَیْتِهِ وَ سَاقَ الْخَبَرَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَی أَنْ ⁽³⁾

ج 3 ص 595 قال:

و روی أبو الحسن علیّ بن محمّد بن أبی سیف المدائنی فی کتاب الاحداث قال:

کتب معاویة نسخة واحدة إلی عماله بعد عام الجماعة: أن برئت الذمّة ممن روی شیئا من فضل أبی تراب و أهل بیته.

فقامت الخطباء فی کل کورة و علی کل منبر یلعنون علیا و یبرءون منه و یقعون فیه و فی أهل بیته، و کان أشدّ الناس بلاء حینئذ أهل الکوفة لکثرة من بها من شیعة علی علیه السلام، فاستعمل علیهم [معاویة] زیاد بن سمیة و ضم إلیه البصرة، فکان یتتبع الشیعة و هم بهم عارف لانه کان منهم أیّام علیّ علیه السلام فقتلهم تحت کل حجر و مدر، و أخفاهم و قطع الأیدی و الارجل و سمل العیون و صلبهم علی جذوع النخل، و طردهم و شردهم عن العراق، فلم یبق بها معروف منهم.

و کتب معاویة إلی عماله فی جمیع الآفاق: أن لا یجیزوا لاحد من شیعة علی و أهل بیته شهادة.

و کتب إلیهم: أن انظروا من قبلکم من شیعة عثمان و محبیه و أهل ولایته و الذین یروون فضائله و مناقبه فادنوا مجالسهم و قربوهم و أکرموهم و اکتبوا إلی بکل ما یروی کل رجل منهم و اسمه و اسم أبیه و عشریته.

ففعلوا ذلک حتّی أکثروا فی فضائل عثمان و مناقبه، لما کان یبعثه إلیهم معاویة من الصلات و الکساء و الجباء و القطائع، و یفیضه فی العرب منهم و الموالی.

فکثر ذلک فی کل مصر، و تنافسوا فی المنازل و الدنیا، فلیس یجی‌ء أحد مردود من الناس عاملا من عمال معاویة فیروی فی عثمان فضیلة أو منقبة ألا کتب اسمه و قربه شفعه. فلبثوا بذلک حینا.

ثمّ کتب [معاویة] إلی عماله أن الحدیث فی عثمان قد کثر و فشا فی کل مصر و فی کل وجه و ناحیة، فإذا جاءکم کتابی هذا فادعوا الناس إلی الروایة فی فضائل الصحابة و الخلفاء الاولین؛ و لا تترکوا خبرا یرویه أحد من المسلمین فی أبی تراب إلّا و تأتونی بمناقض له فی الصحابة؛ فإن هذا أحبّ إلی و أقر لعینی و أدحض لحجة أبی تراب و شیعته و أشدّ إلیهم من مناقب عثمان و فضله.

فقرئت کتبه علی الناس فرویت أخبار کثیرة فی مناقب الصحابة مفتعلة لا حقیقة لها، وجد الناس فی روایة ما یرجی هذا المجری حتّی أشادوا بذکر ذلک علی المنابر و ألقی إلی معلمی الکتاتیب فعلموا صبیانهم و غلمانهم من ذلک الکثیر الواسع حتّی رووه و تعلموه کما یتعلمون القرآن، و حتّی علموه بناتهم و نساءهم و خدمهم و حشمهم فلبثوا بذلک ما شاء اللّه.

ثمّ کتب [معاویة] إلی عماله نسخة واحدة إلی جمیع البلدان: انظروا من قامت علیه البینة أنّه یحب علیا و أهل بیته فامحوه من الدیوان و أسقطوا عطاءه و رزقه.

و شفع ذلک بنسخة أخری: من اتهمتموه بموالات هؤلاء القوم فنکلوا به و أهدموا داره.

فلم یکن البلاء أشدّ و لا أکثر منه بالعراق، و لا سیما بالکوفة حتّی أن الرجل من شیعة علیّ علیه السلام لیأتیه من یثق به فیدخل بیته فیلقی إلیه سره و یخاف من خادمه و مملوکه، و لا یحدثه حتّی یأخذ علیه الایمان الغلیظة لیکتمن علیه. فظهر حدیث کثیر موضوع و بهتان منتشر، و مضی علی ذلک الفقهاء و القضاة و الولاة.

و کان أعظم الناس فی ذلک بلیة القراء المراءون، و المستضعفون الذین یظهرون الخشوع و النسک فیفتعلون الأحادیث لیحظوا بذلک عند ولاتهم و یقربوا مجالسهم و یصیبوا به الأموال و الضیاع و المنازل حتّی انتقلت تلک الاخبار و الأحادیث إلی أیدی الدیانین الذین لا یستحلون الکذب و البهتان فقبلوها و رووها و هم یظنون أنّها حق؛ و لو علموا أنّها باطلة لما رووها و لا تدینوا بها.

فلم یزل الامر کذلک حتّی مات الحسن بن علیّ علیه السلام فازداد البلاء و الفتنة فلم یبق أحد من هذا القبیل إلّا و هو خائف علی دمه أو طرید فی الأرض.

أقول: ثمّ ساق الحدیث کما رواه المصنّف فی المتن.

و أیضا روی ابن أبی الحدید قبل الحدیث المذکور حدیثا آخر عن الإمام الباقر علیه السلام یشترک فی کثیر من المعانی مع الحدیث المذکور فعلی طلاب الحق أن یراجعوه و یتعمقوا فیه.

قَالَ

1) 474- هذه الأحادیث کلها- ما عدا الحدیث الأول- موجودة فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 215 و ما بعدها من ط مصر. و أمّا الحدیث الأول فقد رواه ابن أبی الحدید أیضا عن کتاب صفّین فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة من شرحه: ج 4 ص 31 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 760.

2) 475- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 203/ أو 210 من نهج البلاغة: ج 3 ص 595 ط الحدیث ببیروت.

3) 3 کان ینبغی علی المصنّف أن یذکر الکلام حرفیا و لا یحیل علی الغائب الذی أکثر الناس عن الوصول إلیه قاصرون أو لمدلول أمثاله مستنکرون، و کیف کان فنحن نذکر الکلام حرفیا أخذا من شرح المختار، 203/ أو 201 من نهج البلاغة لابن أبی الحدید:

فَلَمْ یَزَلِ الْأَمْرُ کَذَلِکَ حَتَّی مَاتَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام فَازْدَادَ الْبَلَاءُ وَ الْفِتْنَةُ فَلَمْ یَبْقَ أَحَدٌ مِنْ هَذَا الْقَبِیلِ إِلَّا خَائِفٌ عَلَی دَمِهِ أَوْ طَرِیدٌ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ تَفَاقَمَ الْأَمْرُ بَعْدَ قَتْلِ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ وَلِیَ عَبْدُ الْمَلِکِ بْنُ مَرْوَانَ فَاشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَی الشِّیعَةِ وَ وَلَّی عَلَیْهِمُ الْحَجَّاجَ بْنَ یُوسُفَ فَتَقَرَّبَ إِلَیْهِ أَهْلُ النُّسُکِ وَ الصَّلَاحِ وَ الدِّینِ بِبُغْضِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ مُوَالاةِ أَعْدَائِهِ وَ مُوَالاةِ مَنْ یَدَّعِی مِنَ النَّاسِ أَنَّهُمْ أَیْضاً أَعْدَاؤُهُ فَأَکْثَرُوا فِی الرِّوَایَةِ فِی فَضْلِهِمْ وَ سَوَابِقِهِمْ وَ مَنَاقِبِهِمْ وَ أَکْثَرُوا مِنَ النَّقْصِ مِنْ عَلِیٍّ علیه السلام وَ عَیْبِهِ وَ الطَّعْنِ فِیهِ وَ الشَّنَآنِ لَهُ حَتَّی إِنَّ إِنْسَاناً وَقَفَ لِلْحَجَّاجِ وَ یُقَالُ إِنَّهُ جَدُّ الْأَصْمَعِیِّ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ قَرِیبٍ فَصَاحَ بِهِ أَیُّهَا الْأَمِیرُ إِنَّ أَهْلِی عَقُّونِی وَ سَمَّوْنِی عَلِیّاً وَ إِنِّی فَقِیرٌ بَائِسٌ وَ أَنَا إِلَی صِلَةِ الْأَمِیرِ مُحْتَاجٌ فَتَضَاحَکَ لَهُ الْحَجَّاجُ وَ قَالَ لِلُطْفِ مَا تَوَسَّلْتَ بِهِ قَدْ

وَلَّیْتُکَ مَوْضِعَ کَذَا.

و قد روی ابن عرفة المعروف بنفطویه و هو من أکابر المحدثین و أعلامهم فی تاریخه ما یناسب هذا الخبر و قال: إن أکثر الأحادیث الموضوعة فی فضائل الصحابة افتعلت فی أیام بنی أمیة تقربا إلیهم بما یظنون أنهم یرغمون به أنف بنی هاشم.

**[ترجمه]می⁭گویم - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 203/ یا 210 نهج البلاغه: ج3، ص 595 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. - :

عبدالحمید بن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید ابوالحسن علی بن محمد بن ابوسیف مدائنی در کتاب الاحداث روایت کرد: معاویه بعد از سال جماعت نسخه واحدی برای کارگزارانش نوشت که من از کسی⁭که چیزی از فضیلت ابوتراب و اهل بیت او روایت کند ذمه را کنار می⁭گذارم پس خطباء در هر کوره بر هر منبری برخاستند درحالی⁭که علی را نفرین می⁭کنند و از او بیزاری می⁭جویند و درباره او و اهل بیت او بدگویی می⁭کنند.

و این خبر را مشابه آنچه⁭که بیان شد ادامه داد تا اینکه گفت: و این امر پیوسته چنین بود تا اینکه حسن بن علی علیه السّلام وفات کرد: پس بلاء و فتنه فزونی گرفت تا اینکه کسی از این دسته باقی نماند مگر اینکه بیم خون خود داشت یا اینکه در زمین آواره بود.

سپس امر بعد از قتل حسین علیه السّلام شدید شد و عبدالملک بن مروان ولایت یافت و امر بر شیعه شدت گرفت و حجاج بن یوسف را بر آنان گمارد پس اهل پارسایی و صلاح و دین به دشمنی علی و دوستی با دشمنان او و دوستی با کسانی⁭ از مردم که ادعا می⁭کردند دشمن او هستند به او نزدیک شدند و در روایت درباره فضائل و سوابق و مناقب آنان زیاده گفتند و درباره نقص و عیب علی علیه السّلام و طعن در او و بیزاری از او بسیار گفتند حتی فردی که گفته می⁭شود جد اصمعی عبدالملک بن قریب است برای حجاج ایستاد و فریاد زد ای امیرمؤمنان خانواده⁭ام مرا عاق کردند و مرا علی نامیدند و من فقیر مسکین و محتاج بخشش امیر هستم پس حجاج تظاهر به خنده کرد و گفت: به سبب ظرافت آنچه⁭که به آن متوسل شدی ولایت فلان محل را به تو می⁭دهم.

و ابن عرفه معروف به نفطویه که از بزرگان محدثین و اعلام آنان در تاریخ آن است چیزی که با این خبر تناسب دارد روایت کرده است و گوید: اغلب احادیث جعلی درباره فضیلت⁭های صحابه در ایام بنی⁭امیه به⁭جهت تقرب به آنان به وسیله آنچه⁭که گمان کردند به وسیله آن پوزه بنی⁭هاشم را به خاک می⁭مالند ساخته شده است.

**[ترجمه]

«476»

حدّثنا محمّد بن المثنی العنزی ح [کذا] و حدّثنا ابن بشار- و اللفظ لابن المثنی قالا: حدّثنا أمیّة بن خالد حدّثنا شعبة، عن أبی حمزة القصاب:

عن ابن عبّاس قال: کنت ألعب مع الصبیان فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فتواریت خلف باب قال: فجاء فحطأنی حطأة [أی] ضرب بین کتفی بکفه مبسوطة] و قال: اذهب و ادع لی معاویة.

قال: فجئت فقلت هو یأکل. قال: ثم قال لی: اذهب فادع لی معاویة. قال: فجئت فقلت: هو یأکل. فقال: لا أشبع اللّه بطنه.

قال: ابن المثنی: قلت لامیة: ما [معنی] حطأنی؟ قال: فقدنی فقدة.

حدّثنی إسحاق بن منصور، أخبرنا النضر بن شمیل، حدّثنا شعبة، أخبرنا أبو حمزة [قال: ] سمعت ابن عبّاس یقول: کنت ألعب مع الصبیان فجاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم فاختبأت منه. فذکر بمثله.

مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ لِرَزِینٍ الْعَبْدَرِیِّ مِنْ صَحِیحِ النَّسَائِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: مَرَرْتُ عَلَی أَبِی ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَکَ بِهَذِهِ الْأَرْضِ قَالَ کُنَّا بِالشَّامِ فَقَرَأْتُ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ الْآیَةَ قَالَ مُعَاوِیَةُ مَا هَذِهِ فِینَا مَا هَذِهِ إِلَّا فِی أَهْلِ الْکِتَابِ فَقُلْتُ إِنَّهَا فِینَا وَ فِیهِمْ فَکَانَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فِی هَذَا الْکَلَامِ

1) 476- رواهما یحیی بن الحسن ابن البطریق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 34- 35 من الفصل الأخیر- و هو «فصل فی [ذکر] شی‌ء من الاحداث بعد رسول اللّه، و ذکر أعداء أمیر المؤمنین ...»- من کتاب العمدة ص 237- 238. و الحدیث الثانی الذی رواه الحمیدی مذکور فی آخر الباب: 25- و هو باب من لعنه النبیّ أو سبه أو دعا علیه- من کتاب البر و الصلة تحت الرقم: 2604 من صحیح مسلم: ج 4 ص 2010 قال:

فَوَصَلَ ذَلِکَ إِلَی عُثْمَانَ فَکَتَبَ إِلَیَّ إِنْ شِئْتَ تَنَحَّیْتَ عَنْهُ فَذَلِکَ الَّذِی أَنْزَلَنِی هُنَا.

**[ترجمه] - 476- رواهما یحیی بن الحسن ابن البطریق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 34- 35 من الفصل الأخیر- و هو «فصل فی [ذکر] شی‌ء من الاحداث بعد رسول اللّه، و ذکر أعداء أمیر المؤمنین ...»- من کتاب العمدة ص 237- 238.

و الحدیث الثانی الذی رواه الحمیدی مذکور فی آخر الباب: 25- و هو باب من لعنه النبیّ أو سبه أو دعا علیه- من کتاب البر و الصلة تحت الرقم: 2604 من صحیح مسلم: ج 4 ص 2010 قال:

قال: فجئت فقلت هو یأکل. قال: ثم قال لی: اذهب فادع لی معاویة. قال: فجئت فقلت: هو یأکل. فقال: لا أشبع اللّه بطنه.

قال: ابن المثنی: قلت لامیة: ما [معنی] حطأنی؟ قال: فقدنی فقدة.

• مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصِّحَاحِ السِّتَّةِ لِرَزِینٍ الْعَبْدَرِیِّ مِنْ صَحِیحِ النَّسَائِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: مَرَرْتُ عَلَی أَبِی ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ فَقُلْتُ مَا أَنْزَلَکَ بِهَذِهِ الْأَرْضِ قَالَ کُنَّا بِالشَّامِ فَقَرَأْتُ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ الْآیَةَ قَالَ مُعَاوِیَةُ مَا هَذِهِ فِینَا مَا هَذِهِ إِلَّا فِی أَهْلِ الْکِتَابِ فَقُلْتُ إِنَّهَا فِینَا وَ فِیهِمْ فَکَانَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فِی هَذَا الْکَلَامِ

ص: 194

**[ترجمه]

«477»

قال: فجئت فقلت هو یأکل. قال: ثم قال لی: اذهب فادع لی معاویة. قال: فجئت فقلت: هو یأکل. فقال: لا أشبع اللّه بطنه.

قال: ابن المثنی: قلت لامیة: ما [معنی] حطأنی؟ قال: فقدنی فقدة.

وَ مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّحِیحَیْنِ لِلْحُمَیْدِیِّ مِنْ إِفْرَادِ مُسْلِمٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنْتُ أَلْعَبُ مَعَ الصِّبْیَانِ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَتَوَارَیْتُ خَلْفَ بَابٍ فَجَاءَ فَحَطَأَنِی حَطْأَةً وَ قَالَ اذْهَبْ فَادْعُ لِی مُعَاوِیَةَ قَالَ فَجِئْتُ فَقُلْتُ هُوَ یَأْکُلُ ثُمَّ قَالَ اذْهَبْ فَادْعُ لِی مُعَاوِیَةَ قَالَ فَجِئْتُ فَقُلْتُ هُوَ یَأْکُلُ فَقَالَ لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ.

**[ترجمه]العمده - . یحیی بن حسن بطریق آن دو را در حدیث 34-35 از فصل آخر –فصل فی ذکر شیء من الأحداث بعد رسول الله و ذکر أعداء امیر المؤمنین...»- از کتاب العمدة ص 237-238 روایت کرده است.

و حدیث دوم که حمیدی روایت کرد در آخر باب: 25 –باب من لعنه النبی أو سبّه أو دعا علیه- از کتاب البرّ و الصلة ذیل شماره 2604: ج4 ص 2010 مذکور است. - : زید بن وهب گوید: در زبده بر ابوذر گذر کردم و گفتم: چه چیزی تو را به این سرزمین آورده است؟ گفت: در شام بودیم و «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ» {و کسانی که زر و سیم را گنجینه می‏کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی‏کنند}را قرائت کردم معاویه گفت: این درباره ما نیست این فقط درباره اهل کتاب است گفتم: این درباره ما و آنان است ودر خصوص این موضوع بین من و آنان بحث درگرفت پس آن را به عثمان وصل کرد و برایم نوشت اگر بخواهی از آن کناره⁭گیری کن و این چیزی است که مرا به اینجا آورده است.

ابن عباس گوید: با کودکان درحال بازی بودم پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله آمد و من پشت در پنهان شدم پس آمد و مرا تکانی داد و فرمود: برو و معاویه را برایم بخوان. پس آمدم عرض کردم: او درحال خوردن است. سپس فرمود: برو و معاویه را برایم بخوان. آمدم و عرض کردم او درحال خوردن است. پس فرمود: خداوند شکمش را سیر نکند.

**[ترجمه]

«478»

و قد أشار إلیه أیضا ابن حجر فی ترجمة معاویة من کتاب الإصابة: ج 3 ص 434 و لکنه راوغ و لم یسرد الحدیث حرفیا قال:

و فی مسند أحمد- و أصله فی مسلم- عن ابن عبّاس قال: قال لی النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلم: ادع لی معاویة و کان کاتبه!!!.

أَقُولُ رَوَاهُ فِی الْإِسْتِیعَابِ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

**[ترجمه]می⁭گویم - . ابو عمر ابن عبدالبرّ آن را در زندگینامه معاویه از کتاب الاستیعاب در حاشیه الاصابه: ج3، ص 401 روایت کرد. - :

آن را در استیعاب با اسنادش از ابن عباس روایت کرده⁭است.

**[ترجمه]

«479»

⁽³⁾و روی العلامة قدس سره فی کشف الحق نقلا عن صحیح مسلم مثله ثم قال قال الحسن بن مثنی قلت ما معنی حطأنی قال وقذنی وقذة و أقول قال فی مادة حطا من النهایة فی حدیث ابن عباس قال أخذ النبی بقفای فحطانی حطوة.

قال الهروی هکذا جاء به الراوی غیر مهموز و قال قال ابن الأعرابی الحطو تحریک الشی‌ء مزعزعا و قال رواه شمر بالهمزة یقال حطأه یحطؤه حطأ إذا دفعه بکفه و قیل لا یکون الحطأة إلا ضربة

1) 477- رواهما یحیی بن الحسن ابن البطریق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 34- 35 من الفصل الأخیر- و هو «فصل فی [ذکر] شی‌ء من الاحداث بعد رسول اللّه، و ذکر أعداء أمیر المؤمنین ...»- من کتاب العمدة ص 237- 238. و الحدیث الثانی الذی رواه الحمیدی مذکور فی آخر الباب: 25- و هو باب من لعنه النبیّ أو سبه أو دعا علیه- من کتاب البر و الصلة تحت الرقم: 2604 من صحیح مسلم: ج 4 ص 2010 قال:

2) 478- رواه أبو عمر ابن عبد البر فی ترجمة معاویة من کتاب الاستیعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 401 قال: و روی أبو داود الطیالسی قال: حدّثنا هشیم و أبو عوانة عن أبی حمزة عن ابن عباس [قال: ] إن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم بعث إلی معاویة یکتب له فقیل: إنّه یأکل. ثم بعث إلیه فقیل: إنّه یأکل. فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه [و آله] و سلم: لا أشبع اللّه بطنه.

3) 479- رواه العلامة رحمه اللّه فی المطلب الرابع من کتاب نهج الحق و کشف الصدق ص 380 ط بیروت و انظر دلائل الصدق: ج 3 ص 220 ط 1.

بالکف بین الکتفین انتهی.

**[ترجمه]علامه - . علامه آن را در مطلب رابع از کتاب نهج الحق و کشف الصدق ص 280 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 220ف چاپ اول. -

قدّس سره در کشف الحق مشابه آن را به نقل از صحیح مسلم روایت کرده سپس گوید: حسن بن مثنی گوید: معنای حطانی چیست؟ گفت با من برخورد کرد و می⁭گویم: در النهایه درباره ماده «حطا» گوید: در حدیث ابن عباس آمده است: گوید: «أخذ النبی بقفای فحطانی حطوة» هروی گوید: راوی آن را اینگونه بدون همزه آورده است و گوید: اعرابی گوید: الحطو: حرکت دادن شی با تکان دادن است و گوید: شمر آن را با همزه روایت کرده است. حطأه یحطؤن حطئاً گفته می⁭شود. زمانی⁭که آن را با کف دستت دفع کنی. و گفته⁭شده حطأه فقط ضربه زدن با کف دست بین دو کتف است .

**[ترجمه]

«480»

حدّثنا مروان بن معاویة، عن التیمی عن أبی مجلز، عن قیس بن عباد، قال:

قال علی: أنا أول من یجثو للخصوم بین یدی اللّه یوم القیامة.

حدّثنا وکیع قال: حدّثنا فضیل بن مرزوق، عن عطیة بن سعد العوفی، عن عبد الرحمن بن جندب:

عن علی [علیه السلام] أنه سئل عن قتلاه و قتلی معاویة؟ فقال: أجی‌ء أنا و معاویة فنختصم عند ذی العرش فأینا فلج فلج أصحابه.

أقول: و علی هذا یحمل إطلاق الحدیث الأول و ما رواه المصنّف فی المتن و أمثالهما فالاولیة إضافیة.

و الحدیث الثانی رواه حرفیا ابن دیزیل کما فی شرح المختار: 35 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید: ج 1، ص 454.

و للحدیث الأول أیضا مصادر و أسانید أخر بعضها مذکور فی الحدیث: 227 و تعلیقه من ترجمة أمیر المؤمنین من تاریخ دمشق: ج 3 ص 224.

وَ رُوِیَ فِی الْمُسْتَدْرَکِ مِنَ الْفِرْدَوْسِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ مَنْ یَخْتَصِمُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بَیْنَ یَدَیِ الرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِیٌّ علیه السلام وَ مُعَاوِیَةُ.

**[ترجمه]و در المستدرک من الفردوس - . برایم روشن نشد که این کتاب مستدرک تألیف کیست اما این حدیث با آنچه که جمعی در معنای آن روایت کردهاند تأیید شده است: ابوبکر بن ابو شیبه آن را در عنوان: «أول ما یقضی بین الناس» از کتاب الدیات از مصنف: ج11/ ورق 49/ آن را روایت کرده است.

و حدیث دوم را به صورت حرفی ابن دیریل روایت کرده است چنانکه در شرح مختار 35 نهج البلاغه از شرح ابن ابی الحدید: ج1، ص 454 آمده است.

و برای حدیث نخست نیز منابع و اسنادهای دیگری است که برخی از انها در حدیث 722 و تعلییق آن از زندگی امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج3 ص 224 مذکور است. - با اسناد از ابن عمر روایت کرد: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اول کسی از این امت که در حضور پروردگار اقامه دعوی می⁭کنند علی و معاویه است.

**[ترجمه]

«481»

⁽²⁾کِتَابُ عَبَّادٍ الْعُصْفُرِیِّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی الْعَبْسِیِّ عَنْ بِلَالِ بْنِ یَحْیَی عَنْ حُذَیْفَةَ بْنِ الْیَمَانِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ عَلَی الْمِنْبَرِ فَاضْرِبُوهُ بِالسَّیْفِ وَ إِذَا رَأَیْتُمُ الْحَکَمَ بْنَ أَبِی الْعَاصِ وَ لَوْ تَحْتَ أَسْتَارِ الْکَعْبَةِ فَاقْتُلُوهُ الْخَبَرَ.

**[ترجمه]کتاب عباد العصفری - . به کتاب عباد عصفری دست نیافتم. - از حماد بن عیسی العبسی از بلال بن یحیی از حذیفه بن یمان گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه معاویه بن ابوسفیان را بر منبر دیدید او را با شمشیر بزنید و هرگاه حکم بن ابی العاص را دیدید هر چند زیر پرده⁭های کعبه، او را بکشید. ادامه خبر.

**[ترجمه]

«482»

⁽³⁾کِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَیْحٍ عَنْ ذَرِیحٍ الْمُحَارِبِیِ

1) 480- لم یتبین لی أن کتاب المستدرک هذا لمن و لکن الحدیث مؤید بما رواه جماعة ممّا هو فی معناه. و قد رواه أبو بکر ابن أبی شیبة فی عنوان: «أول ما یقضی بین الناس» من کتاب الدیات من المصنّف: ج 11/ الورق 49/ أ/ قال:

2) 481- لا یحضرنی کتاب عباد العصفری.

3) 482- لم أطلع بعد علی کتاب محمّد بن المثنی هذا، و لکن الحدیث مؤید بشواهد قطعیة و قد ذکر العلامة الامینی قصة لعن أمیر المؤمنین علیه السلام معاویة و عتاته عن مصادر جمة من کتب أهل السنة فی ترجمة عمرو بن العاص من کتاب الغدیر: ج 2 ص 132، ط بیروت.

قَالَ قَالَ الْحَارِثُ بْنُ الْمُغِیرَةِ النَّضْرِیُّ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ أَبَا مَعْقِلٍ الْمُزَنِیَّ حَدَّثَنِی عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ صَلَّی بِالنَّاسِ الْمَغْرِبَ فَقَنَتَ فِی الرَّکْعَةِ الثَّانِیَةِ وَ لَعَنَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ أَبَا مُوسَی الْأَشْعَرِیَّ وَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِیَّ قَالَ الشَّیْخُ علیه السلام صَدَقَ فَالْعَنْهُمْ.

**[ترجمه]کتاب محمد بن مثنی - . به کتاب محمد بن مثنی دست نیافتم اما این حدیث با شواهدی قطعی تأیید شده است. و علامه أمینی قصه لعن امیر مؤمنان توسط معاویه و مخالفانش را از منابع بسیاری از کتب اهل سنت در زندگینامه عمرو بن عاص از کتاب الغدیر» ج2، ص 132 چاپ بیروت ذکر کرده است. - از جعفر بن محمد بن شریح از ذریح محاربی گوید: حرث بن مغیره نضری به امام صادق علیه السّلام گفت: ابومعقل مزنی از امیرمؤمنان برایم حدیث گفته است که وی مغرب را بر مردم امامت کرد و در رکعت دوم قنوت خواند و معاویه، عمرو بن عاص، ابوموسی اشعری و ابواعور سلمی را نفرین کرد: امام صادق علیه السّلام فرمود: راست گفت پس آنان را نفرین کن.

**[ترجمه]

«483»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَی مِنِّی وَ لَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لَا کَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ کُنْتُ مِنْ أَدْهَی النَّاسِ وَ لَکِنْ کُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ کُلُّ فُجَرَةٍ کُفَرَةٌ وَ لِکُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ یُعْرَفُ بِهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ اللَّهِ مَا أُسْتَغْفَلُ بِالْمَکِیدَةِ وَ لَا أُسْتَغْمَزُ بِالشَّدِیدَةِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 198 یا 200 نهج البلاغه روایت کرده است - :

و از کلام امام علیه السّلام: به خدا سوگند که معاویه از من هوشیارتر نیست اما او نیرنگ و ستم می⁭کند و اگر کراهت نیرنگ نبود هر آینه از مردم مکارتر بودم اما هر نیرنگی فجوری است و هر فجوری کفر است و برای هر نیرنگ بازی پرچمی است که در روز قیامت به⁭وسیله آن شناخته می⁭شود و به خدا سوگند با حیله غافلگیر نمی⁭شوم و با دشواری نرم نمی⁭شوم.

**[ترجمه]

بیان

قوله بأدهی منی الدهاء بالفتح الفطنة و جودة الرأی و یقال رجل داهیة و هو الذی لم یغلب علیه أحد فی تدابیر أمور الدنیا.

و قال ابن أبی الحدید الغدرة بضم الفاء و فتح العین الکثیر الغدر و الکفرة و الفجرة الکثیر الکفر و الفجور و کل ما کان علی هذا البناء فهو الفاعل فإن سکنت العین فهو المفعول تقول رجل ضحکة أی یضحک و ضحکة أی یضحک منه و یروی غدرة و فجرة و کفرة علی فعلة للمرة الواحدة.

و قال ابن میثم قال بعض الشارحین وجه لزوم الکفر هنالک أن الغدر علی وجه استباحة ذلک و استحلاله کما هو المشهور من حال ابن العاص و معاویة فی استباحة ما علم تحریمه ضرورة و جحده هو الکفر و یحتمل أن یرید کفر نعم الله و سترها بإظهار معصیته کما هو المفهوم منه لغة.

أقول: إطلاق الکفر علی ارتکاب الکبائر و اجتناب الفرائض شائع فی الأخبار.

قوله علیه السلام ما أستغفل أی لا یمکن للخصم أن یجعلنی غافلا بکیده بل

1) 483- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 198/ أو 200 من نهج البلاغة.

أعلم مقصوده لکنی قد أعرض عنه للمصلحة و أحکم بظاهر الأمر رعایة للشریعة أو لا تجوز المکیدة علی کما تجوز علی ذوی الغفلة و لا أستغمز الغمز العصر بالید و الکبس أی لا ألین بالخطب الشدید بل أصبر علیه و یروی بالراء المهملة أی لا أستجهل بشدائد المکاره.

**[ترجمه]این کلام او «بأدهی منّی» الدهاء با فتحه یعنی هوشیاری و نیکی رأی و اندیشه، و رجل داهیه گفته می⁭شود و او کسی است که کسی در تدبیر امور دنیا بر او غلبه نمی⁭یابد.

و ابن ابی الحدید گوید: الغدرة با ضمه فاءالفعل و فتحه عین⁭الفعل: پر نیرنگ و الکفرة و الفجرة نیز پرکفر و پرفجور و هر آنچه⁭که بر این وزن باشد فاعل است و اگر عین⁭الفعل را ساکن کنی مفعول است می⁭گویی رجلٌ ضحکهٌ یعنی مردی که می⁭خندد و ضحکته یعنی به او خندیده می⁭شود. و غدرة، فجرة و کفرة بر وزن فعله به عنوان مصدر مرّه نبز روایت شده است.

ابن میثم گوید: برخی از شارحین گویند: وجه لزوم کفر در اینجا این است که نیرنگ بر وجه مباح و حلال بودن است چنانکه از حال ابن عاص و معاویه در استباحه آنچه که بنا به ضرورت تحریم آن معلوم شود و انکار آن کفر است و محتمل است که مقصودش کفر نعمتهای خداوند و پنهان کردن آن با اظهار معصیت او باشد چنانکه از نظر لغوی از آن مفهوم میشود.

میگویم: اطلاق کفر بر ارتکاب گناهان کبیره و اجتناب از فرائض در اخبار شایع است.

این کلام او «ما استغفل» یعنی برای دشمن ممکن نیست که مرا با حیلهاش غافلگیر کند بلکه من مقصود او را میدانم اما بنا به مصلحتگاه از آن اعراض میکنم و به ظاهر امر حکم میکنم بنا به رعایت شریعت یا اینکه حیله بر من آنگونه که بر غافلان جایز است جایز نمیباشد. «لا استغمز» الغمز یعنی فشردن با دست و فشار دادن، یعنی با مصیبتهای بزرگ نرم نمیشوم بلکه بر آن صبور هستم و با راء نیز روایت میشود یعنی با دشواریهای ناپسند ناآگاه و ناآشنا نیستم .

**[ترجمه]

«484»

⁽¹⁾کشف الحق، للعلامة قدس الله روحه قال روی صاحب کتاب الهاویة أن معاویة قتل أربعین ألفا من المهاجرین و الأنصار و أولادهم.

**[ترجمه]کشف الحق - . علامه آن را در اواخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 312 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 235، چاپ اول. - :

تألیف علامه قدّس الله روحه، گوید: صاحب کتاب الهاویه روایت کرد که معاویه چهل هزار نفر از مهاجران، انصار و فرزندان آنان را کشت.

**[ترجمه]

«485»

⁽²⁾ أقول: قال مؤلف إلزام النواصب و العلامة رحمه الله فی کشف الحق، روی أبو المنذر هشام بن محمد بن السائب الکلبی فی کتاب المثالب کان معاویة لعمارة بن الولید المخزومی و لمسافر بن أبی عمرو و لأبی سفیان و لرجل آخر سماه و کانت هند أمه من المغلمات و کان أحب الرجال إلیها السودان و کانت إذا ولدت أسود دفنته و کانت حمامة إحدی جدات معاویة لها رایة فی ذی المجاز.

قالا و ذکر أبو سعید إسماعیل بن علی السمعانی الحنفی من علماء أهل السنة فی مثالب بنی أمیة و الشیخ أبو الفتوح جعفر بن محمد الهمدانی من علمائهم فی کتاب بهجة المستفید أن مسافر بن عمرو بن أمیة بن عبد شمس کان ذا جمال و سخاء فعشق هندا و جامعها سفاحا و اشتهر ذلک فی قریش فلما حملت و ظهر السفاح هرب مسافر من أبیها إلی الحیرة و کان سلطان العرب عمرو بن هند و طلب أبوها عتبة أبا سفیان و وعده بمال جزیل و زوجه هندا فوضعت بعد ثلاثة أشهر معاویة ثم ورد أبو سفیان علی عمرو بن هند فسأله مسافر عن حال هند فقال إنی تزوجتها فمرض و مات.

**[ترجمه]میگویم - . علامه آن را در آخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 307 چاپ بیروت روایت کرده است. و مراجعه شود: دلایل الصدق، ج3، ص 236، چاپ اول، یا احقاق حق. - :

مؤلف إلزام النواصب و علامه در کشف الغمه گویند: ابو منذر هشام بن محمد بن سائب کلبی در کتاب مثالب روایت کرد: معاویه برای عماره بن ولید مخزومی، مسافر بن ابوعمرو، ابو سفیان و مرد دیگری که نامش را آورده است بود و مادرش هند کنیزکی از خدمتگذاران بود و محبوبترین مردها نزد او سیاهان بودند و زمانی که فرزند سیاهی بهدنیا میآورد او را دفن میکرد، و حمامه یکی از زنان اجداد معاویه بود که در ذیالمجاز پرچم داشت.

گویند: و ابوسعید اسماعیل بن علی سمعانی حنفی از علمای اهل سنت در مثالب بنی امیه و شیخ ابوالفتوح جعفر بن محمد همدانی از علمای آنان در کتاب بهجت المستفید ذکر کردهاند که مسافر بن عمرو بن امیه بن عبد شمس صاحب جمال و سخاوت بود و شیفته هند شد و به زنا با او مجامعت کرد و این در میان قریش مشهور شد و زمانی که او حامله شد و زنا برملا شد مسافر در فرار از پدر هند به سوی حیره رفت و سلطان عرب عمرو بن هند بود و پدر هند عتبه، ابوسفیان را طلب کرد و وعده مال فراوان به او داد و او را به همسری هند درآورد و بعد از سه ماه معاویه را وضع حمل کرد سپس ابوسفیان بر عمرو بن هند وارد شد پس مسافر درباره حال هند از او سؤال کرد پاسخ داد: با او ازدواج کردم، بیمار شد و مرد.

**[ترجمه]

«486»

⁽³⁾و قال العلامة رحمه الله فی کشف الحق، ادعی معاویة أخوة زیاد

1) 484- رواه العلامة قدّس سرّه فی أواخر المطلب الرابع من کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 312، ط بیروت و انظر دلائل الصدق: ج 3 ص 235 ط 1.

2) 485- رواه العلامة فی آخر المطلب الرابع من کتاب کشف الحق و نهج الصدق، ص 307، ط بیروت و لیلاحظ کتاب دلائل الصدق: ج 3 ص 236 ط 1، أو إحقاق الحقّ.

3) 486- ذکره العلامة رفع اللّه مقامه فی أوائل المطلب الرابع من کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 307 ط بیروت.

و کان له مدّع یقال له أبو عبیدة عبد بنی علاج من ثقیف فأقدم معاویة علی تکذیب ذلک الرجل مع أن زیادا ولد علی فراشه و ادعی معاویة أن أبا سفیان زنی بوالدة زیاد و هی عند زوجها المذکور و إن زیادا من أبی سفیان انتهی.

**[ترجمه]علامه در کشف الحق - . علامه آن را در اوائل مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 307 چاپ بیروت روایت کرده است - گوید: معاویه برادری با زیاد را ادعا کرد و برای او مدعی⁭ای بود که ابوعبید عبد بنی علاج از ثقیف نامیده می⁭شد پس معاویه آن مرد را تکذیب کرد با وجود اینکه زیاد بر بستر او زاده شده بود و معاویه ادعا کرد که ابوسفیان با مادر زیاد درحالی⁭که همسر مذکورش بوده است زنا کرده است و زیاد از ابوسفیان است. پایان

**[ترجمه]

«487»

⁽¹⁾و قال العلامة الشیرازی فی نزهة القلوب،: أولاد الزنا نجب لأن الرجل یزنی بشهوته و نشاطه فیخرج الولد کاملا و ما یکون من الحلال فمن تصنع الرجل إلی المرأة و لهذا کان عمرو بن العاص و معاویة بن أبی سفیان من دهاة الناس ثم ساق الکلام فی بیان نسبهما علی ما سیأتی من کتاب ربیع الأبرار ثم زاد علی ذلک و قال و منهم زیاد ابن أبیه و فیه یقول الشاعر: ألا أبلغ معاویة بن حرب***مغلغلة من الرجل الیمانی

أ تغضب أن یقال أبوک عف***و ترضی أن یکون أبوک زان

**[ترجمه]علامه شیرازی در نزهه القلوب - . هنوز به کتاب نزهه القلوب دست نیافتم. - گوید: اولاد زنا برجسته هستند زیرا مرد با شهوت و نشاط خود زنا می⁭کند و کودک کاملی خارج می⁭شود و کودکی که حلال است از تظاهر مرد به زن است و به این جهت عمرو بن عاص و معاویه بن ابوسفیان از مردم زیرک بودند.

سپس کلام را به بیان نسب این دو براساس آنچه⁭که از کتاب ربیع الأبرار خواهد آمد ادامه داد سپس بر آن افزود و گفت: و از جمله آنان زیاد بن ابیه است که شاعر درباره آن می⁭گوید:

ألا أبلغ معاویة بن حرب مغلغلة من الرجل الیمانی

أتغضب أن یقال أبوک عفّ و ترضی أن یکون أبوک زان

هان معاویه بن حرب، پیامی از جانب مرد یمنی برسان

آیا برآشفته می⁭شود که گفته شود پدرت عفیف است و می⁭پسندی که پدرت زناکار باشد.

**[ترجمه]

«488»

⁽²⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ یُوسُفَ بْنِ کُلَیْبٍ الْمَسْعُودِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ الطَّائِیِّ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ الْبَارِقِیِّ قَالَ: قَدِمَ عَقِیلٌ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ هُوَ جَالِسٌ فِی صَحْنِ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ قَالَ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَبَا یَزِیدَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ قُمْ وَ أَنْزِلْ عَمَّکَ فَذَهَبَ بِهِ وَ أَنْزَلَهُ وَ عَادَ إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ اشْتَرِ لَهُ قَمِیصاً جَدِیداً وَ رِدَاءً جَدِیداً وَ إِزَاراً جَدِیداً وَ نَعْلًا جَدِیداً فَغَدَا عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام فِی الثِّیَابِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَبَا یَزِیدَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا أَرَاکَ أَصَبْتَ مِنَ الدُّنْیَا شَیْئاً إِلَّا هَذِهِ الْحَصْبَاءَ قَالَ یَا أَبَا یَزِیدَ یَخْرُجُ عَطَائِی فَأُعْطِیکَاهُ فَارْتَحَلَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ فَلَمَّا سَمِعَ بِهِ مُعَاوِیَةُ نَصَبَ

1) 487- لم أظفر بکتاب نزهة القلوب بعد.

2) 488- الحدیث مذکور تحت الرقم: 32 من تلخیص کتاب الغارات ص 65 ط 1. و رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 29 من نهج البلاغة: ج 1، ص 157.

کَرَاسِیَّهُ وَ أَجْلَسَ جُلَسَاءَهُ فَوَرَدَ عَلَیْهِ فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَبَضَهَا فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ أَخْبِرْنِی عَنِ الْعَسْکَرَیْنِ قَالَ مَرَرْتُ بِعَسْکَرِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَإِذَا لَیْلٌ کَلَیْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ نَهَارٌ کَنَهَارِ النَّبِیِّ إِلَّا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَیْسَ فِی الْقَوْمِ وَ مَرَرْتُ بِعَسْکَرِکَ فَاسْتَقْبَلَنِی قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ مِمَّنْ نَفَرَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَیْلَةَ الْعَقَبَةِ فَقَالَ مَنْ هَذَا الَّذِی عَنْ یَمِینِکَ یَا مُعَاوِیَةُ قَالَ هَذَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ هَذَا الَّذِی اخْتَصَمَ فِیهِ سِتَّةُ نَفَرٍ فَغَلَبَ عَلَیْهِ جَزَّارُهَا فَمَنِ الْآخَرُ قَالَ الضَّحَّاکُ بْنُ قَیْسٍ الْفِهْرِیُّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ کَانَ أَبُوهُ جَیِّدَ الْأَخْذِ خَسِیسَ النَّفْسِ فَمَنْ هَذَا الْآخَرُ قَالَ أَبُو مُوسَی الْأَشْعَرِیُّ قَالَ هَذَا ابْنُ الْمَرَاقَةِ فَلَمَّا رَأَی مُعَاوِیَةُ أَنَّهُ قَدْ أَغْضَبَ جُلَسَاءَهُ قَالَ یَا أَبَا یَزِیدَ مَا تَقُولُ فِیَّ قَالَ دَعْ عَنْکَ قَالَ لَتَقُولَنَّ قَالَ أَ تَعْرِفُ حَمَامَةَ قَالَ وَ مَنْ حَمَامَةُ قَالَ أَخْبَرْتُکَ وَ مَضَی عَقِیلٌ فَأَرْسَلَ مُعَاوِیَةُ إِلَی النَّسَّابَةِ فَقَالَ أَخْبِرْنِی مَنْ حَمَامَةُ قَالَ أَعْطِنِی الْأَمَانَ عَلَی نَفْسِی وَ أَهْلِی فَأَعْطَاهُ قَالَ حَمَامَةُ جَدَّتُکَ وَ کَانَتْ بَغِیَّةً فِی الْجَاهِلِیَّةِ لَهَا رَایَةٌ تُؤْتَی.

قال الشیخ: قال أبو بکر بن زبین ⁽¹⁾هی أم أم أبی سفیان.

**[ترجمه]کتاب غارات - . این حدیث ذیل شماره 32 از تلخیص کتاب غارات ص 65 چاپ اول مذکور است و ابن ابی الحدید آن را از او در شرح مختار 29 نهج البلاغهک ج1، ص 157 روایت کرده است. -

ابراهیم بن ثقفی، عبدالصمد بارقی گوید عقیل بر علی علیه السّلام که در صحن مسجد کوفه نشسته بود وارد شد و گفت: سلام و رحمت خدا بر تو باد ای امیرمؤمنان. فرمود: و سلام بر تو ای ابو زید سپس به حسن بن علی علیه السّلام روی کرد و فرمود: برخیز و نزد عمویت برو پس او را برد نشاند و به⁭سوی او برگشت به او گفت: برای او پیراهن، رداء، دستار و کفشی جدید بخر. فردا در آن پوشش نزد علی علیه السّلام آمد و گفت: سلام از دنیا به چیزی غیر از این ریگ دست نیافته⁭ای. فرمود: ای ابو زید عطایم بیرون می⁭آید و آن را به تو عطا می⁭کنم .

پس از علی به⁭سوی معاویه رفت، زمانی⁭که معاویه این را شنید کرسی⁭هایش را برپا کرد و همنشینانش را نشاند پس بر او وارد شد و به بخشیدن صد هزار درهم به او امر کرد، آن را گرفت و معاویه به او گفت: درباره دو سپاه به من خبر بده. گفت: بر سپاه امیرمؤمنان علی بن ابی طالب گذر کردم پس شب چون شب نبی صلّی الله علیه و آله و روز چون روز نبی بود با این تفاوت که رسول⁭الله در میان قوم نیست و بر سپاه تو گذر کردم پس قومی از منافقان از کسانی⁭که در شب عقبه رسول⁭الله را دور کردند از من استقبال کردند سپس گفت: این کسی⁭که در سمت راست توست کیست؟ گفت: ابن عمرو بن عاص است. گفت: این کسی است که شش نفر بر سر آن ستیز کردند و قصاب آنها بر او غلبه یافت. و دیگری کیست؟ گفت: ضحاک بن قیس فهری. گفت: به⁭هوش باش به خدا سوگند پدر او نیکو می⁭گرفت و خسیس النفس بود و این دیگری کیست؟ گفت: ابوموسی اشعری. گفت: او پسر مراقه است.

پس زمانی⁭که معاویه دید او همنشینانش را خشمگین کرده است گفت: ای ابویزید درباره من چه می⁭گویی: گفت: خود را رها کن. گفت: باید بگویی. گفت آیا حمامه را می⁭شناسی؟ گفت: حمامه کیست؟ گفت: تو را آگاه کردم.

و عقیل رفت و معاویه در پی نسب⁭شناس فرستاد. گفت: از حمامه به من خبر بده؟ گفت: خود و خانواده⁭ام را امان بده. پس امان داد گفت: حمامه جد توست و در جاهلیت زنی زناکار بود که پرچمی داشت که نزد او می⁭آمدند.

شیخ گفت: ابوبکر بن زبین گوید او مادر مادر ابوسفیان است.

**[ترجمه]

«489»

⁽²⁾و قال ابن أبی الحدید فی شرح نهج البلاغة: معاویة هو أبو عبد الرحمن معاویة بن أبی سفیان صخر بن حرب بن أمیة بن عبد شمس بن عبد مناف و أمه هند بنت عتبة بن ربیعة بن عبد شمس بن عبد مناف و أبو سفیان هو الذی قاد قریشا فی حروبها إلی النبی صلی الله علیه و آله و کانت هند

1) 1 کذا فی الأصل و لعلّ الصواب: الزبیر بن أبی بکر.

2) 489- رواه ابن أبی الحدید فی شرحه علی المختار: 25 من نهج البلاغة: ج 1، ص 270 ط الحدیث ببیروت. و ما رواه عن کتاب ربیع الابرار موجود فیه فی «باب القرابات و الأنساب» منه فی ج 3 و رواه عنه العلامة الامینی فی الغدیر: ج 1، ص 170.

تذکر فی مکة بفجور و عهر.

و قال الزمخشری فی کتاب ربیع الأبرار،: کان معاویة یعزی إلی أربعة إلی مسافر بن أبی عمرو و إلی عمارة بن الولید بن المغیرة و إلی العباس بن عبد المطلب و إلی الصباح مغن کان لعمارة بن الولید قال و کان أبو سفیان دمیما قصیرا و کان الصباح عسیفا لأبی سفیان شابا وسیما فدعته هند إلی نفسها فغشیها و قالوا إن عتبة بن أبی سفیان من الصباح أیضا و قالوا إنها کرهت أن تضعه فی منزلها فخرجت إلی أجیاد فوضعته هناک و فی هذا المعنی یقول حسان أیام المهاجاة بین المسلمین و المشرکین فی حیاة رسول الله صلی الله علیه و آله قبل عام الفتح:

لمن الصبی بجانب البطحاء***فی الترب ملقی غیر ذی مهد

نجلت به بیضاء آنسه***من عبد شمس صلته الخد:

قال ابن أبی الحدید: و ولی معاویة اثنتین و أربعین سنة منها اثنتان و عشرون سنة ولی فیها إمارة الشام مذ مات أخوه یزید بن أبی سفیان بعد خمس سنین من خلافة عمر إلی أن قتل أمیر المؤمنین علیه السلام فی سنة أربعین و منها عشرون سنة خلیفة إلی أن مات فی سنة ستین و کان أحد کُتَّاب رسول الله صلی الله علیه و آله و اختلف فی کتابته له کیف کانت فالذی علیه المحققون من أهل السیرة أن الوحی کان یکتبه علی علیه السلام و زید بن ثابت و زید بن أرقم و إن حنظلة بن الربیع و معاویة بن أبی سفیان کانا یکتبان له إلی الملوک و إلی رؤساء القبائل و یکتبان حوائجه بین یدیه و یکتبان ما یجبی من أموال الصدقات ما یقسم له فی أربابها و کان معاویة علی أس الدهر مبغضا لعلی علیه السلام شدید الانحراف عنه و کیف لا یبغضه و قد قتل أخاه حنظلة یوم بدر و خاله الولید بن عتبة و شرک عمه حمزة فی جده و هو عتبة أو فی عمه و هو شیبة علی اختلاف الروایة و قتل من بنی عمه من بنی عبد شمس نفرا کثیرا من أعیانهم و أماثلهم ثم

جاءت الطامة الکبری واقعة عثمان فنسبها کلها إلیه بشبهة إمساکه عنه و انضواء کثیر من قتلته إلیه فتأکدت البغضة و ثارت الأحقاد و تذکرت تلک التراث الأولی حتی أفضی الأمر إلی ما أفضی إلیه و قد کان معاویة مع عظم قدر علی علیه السلام فی النفوس و اعتراف العرب بشجاعته و أنه البطل الذی لا یقام له یتهدده و عثمان بعد حی بالحرب و المنابذة و یراسله من الشام رسائل خشنة ثم قال و معاویة مطعون فی دینه عند شیوخنا یرمی بالزندقة و قد ذکرنا فی نقض السفیانیة علی شیخنا أبی عثمان الجاحظ ما رواه أصحابنا فی کتبهم الکلامیة عنه من الإلحاد و التعرض لرسول الله صلی الله علیه و آله و ما تظاهر به من الجبر و الإرجاء و لو لم یکن شی‌ء من ذلک لکان فی محاربته الإمام ما یکفی فی فساد حاله لا سیما علی قواعد أصحابنا و کونهم بالکبیرة الواحدة یقطعون علی المصیر إلی النار و الخلود فیها إن لم یکفرها التوبة و قال فی موضع آخر معاویة عند أصحابنا مطعون فی دینه منسوب إلی الإلحاد قد طعن فیه شیخنا أبو عبد الله البصری فی کتاب نقض السفیانیة علی الجاحظ و روی عنه أخبارا تدل علی ذلک.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید آن را در شرحش بر مختار: 25 نهج البلاغه: ج1، ص270 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. و آنچه که از کتاب ربیع الأبرار روایت کرده است در «باب القرابات و الأنساب» از آن ج 3 موجود است، و علامه امینی ان ر از او در الغدیر: ج1، ص 170 روایت کرده است. - در شرح نهج البلاغه گوید: معاویه، ابوعبدالرحمن معاویه بن ابوسفیان صخر بن حرب بن امیه بن عبد شمس بن عبد مناف است. و مادرش هند دختر عتبه بن ربیعه بن عبد شمس بن عبد مناف است و ابوسفیان همان کسی است که قریش را در جنگ⁭هایش با نبی صلّی الله علیه و آله رهبری کرد و هند در مکه به فجور و بی⁭عفتی یاد می⁭شد.

و زمخشری در کتاب ربیع الأبرار گوید: معاویه به چهار مرد منسوب می⁭شد: مسافر بن ابوعمرو، عمار بن ولید بن مغیره، عباس بن عبدالمطلب و صباح که مغنی عماره بن ولید بود، گوید: و ابوسفیان بدشکل کوتاه قامت بود و صباح اجیر ابوسفیان، جوانی زیبارو بود پس هند او را به⁭سوی خود خواند و او نزد وی آمد و گفتند: عتبه بن ابوسفیان نیز از صباح است و گفتند: او اکراه داشت که وی را در منزل خود وضع حمل کند پس به⁭سوی اجیاد خارج شد و او را آنجا وضع حمل کرد و حسان در روزهای هجو متقابل میان مسلمانان و مشرکان در دوره حیات رسول⁭الله، پیش از سال فتح در این⁭باره می⁭گوید:

لمن الصبیّ بجانب البطحاء فی الترب ملقی غیر ذی مهد

نجلت به بیضاء آنسة من عبد شمس صلتة الخدّ

از کودکی در جانب بطحاء، افتاده در خاک بدون گهواره.

او را دوشیزه⁭ای سفیدروی با گونه⁭ای درخشان از عبد شمس زاده است.

ابن ابی الحدید گوید: معاویه 42 سال ولایت کرد بیست و دو سال از آن را در امارات شام ولایت کرد، از زمانی⁭که برادرش یزید بن ابوسفیان بعد از سال پنجم خلافت عمر تا شهادت امیرمؤمنان در سال 40. و بیست سال از آن را خلیفه بود تا اینکه در سال شصت وفات کرد. و یکی از کاتبان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بود و درباره اینکه کتابت او برای وی چگونه است اختلاف است درحالی⁭که آنچه محققان اهل سیره بر آن هستند این است که وحی را علی علیه السّلام، زید بن ثابت، زید بن ارقم، می⁭نگاشتند و حنظله بن ربیع و معاویه بن ابوسفیان کاتب او برای ملوک و رؤسای قبائل بودند و در حضور او خواسته⁭های او را می⁭نگاشتند و آنچه⁭که از اموال صدقات و آنچه⁭که بین اصحاب آن تقسیم می⁭شد را می⁭نوشتند .

و معاویه از ابتدای روزگار نسبت به علی کینهتوز و از او انحراف بسیار داشت و چگونه از او کینه نداشته باشد درحالی⁭که او برادرش حنظله را در روز بدر، دایی⁭اش ولید بن عتبه را کشت و عمویش حمزه در جدش عتبه یا در عمویش شیبه، با اختلاف روایت سهیم بود و از عمو زادگانش از بنی عبد شمس تعداد بسیاری از برجستگان و سرشناسانشان را کشت و مصییب بزرگ واقعه عثمان پیش آمد و او همه آن را با شبهه خودداری⁭اش از عثمان و پناه بردن بسیاری از قاتلان او به وی، به علی نسبت داد پس بغض شدت گرفت و کینه⁭ها خروشید و آن کینههای نخستین را یادآوری کرد تا اینکه امر به آنجایی که رسید ختم شد.

و معاویه با وجود بزرگی شأن علی علیه السّلام نزد دیگران و اعتراف عرب به شجاعت او و اینکه او قهرمانی است که کسی تاب رویارویی با او را ندارد، او را تهدید می⁭کرد و عثمان هنوز با جنگ و ستیز زنده⁭است و از شام با نامه⁭هایی تند با او مکاتبه می⁭کرد.

سپس گوید: و معاویه نزد شیوخ ما در دینش مورد طعنه و خدشه است و متهم به زندقه است و در نقض السفیانیه بر شیخمان ابوعثمان جاحظ آنچه⁭که اصحابمان در کتب کلامی او درباره الحاد و تعرض به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و آنچه⁭که از جبر و ارجاء تظاهر کرد را ذکر کردیم و اگر هیچ⁭یک از این موارد نباشد نیز در محاربت او با امام چیزی است که در فساد حال او کافی است به ویژه براساس قواعد اصحاب ما و اینکه با یک گناه کبیره اگر توبه کفاره آن نباشد بر رفتن به⁭سوی آتش و جاودانگی در آن نظر قطع دارند.

و در جایی دیگر گوید: معاویه نزد اصحاب ما در دینش طعن و خدشه است و به الحاد منسوب است و شیخمان ابوعبدالله بصری در کتاب نقض السفیانیه درباره آنب ر حاجط طعنه زده است و اخباری که بر آن دلالت دارد از او روایت کرده است .

**[ترجمه]

«490»

⁽¹⁾رَوَی ذَلِکَ أَحْمَدُ بْنُ أَبِی طَاهِرٍ فِی کِتَابِ أَخْبَارِ الْمُلُوکِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ یَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَهَا فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ لِلَّهِ أَبُوکَ یَا ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ لَقَدْ کُنْتَ عَالِی الْهِمَّةِ مَا رَضِیتَ لِنَفْسِکَ إِلَّا أَنْ تَقْرِنَ اسْمَکَ بِاسْمِ رَبِّ الْعَالَمِینَ.

**[ترجمه]احمد بن ابی طاهر در کتاب اخبار الملوک - . هنوز خبری از کتاب اخبار الملوک به من نرسیده است.

این حدیث در اوائل جلد چهارم از کتاب صفین ص 216 چاپ جدید مصر موجود است. - آن را روایت کرده است که معاویه شنید که مؤذن می⁭گوید: اشهد أن لا إله الا الله پس آن را تکرار کرد و مؤذن گفت: أََََشهد ان محمداً رسول⁭الله پس گفت: شگفتا ای پسر عبدالله، والاهمت بوده⁭ای برای خود نپسندیدی مگر اینکه نامت با نام پروردگار جهانیان قرین باشد.

**[ترجمه]

«491»

⁽²⁾قَالَ وَ رَوَی نَصْرُ بْنُ مُزَاحِمٍ عَنِ الْحَکَمِ بْنِ ظُهَیْرٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ عَنِ

1) 490- ما وصلنی بعد خبر عن کتاب أخبار الملوک.

2) 491- الحدیث موجود فی أوائل الجزء الرابع من کتاب صفّین ص 216 ط الحدیث بمصر. و تقدم تحت الرقم: 461 ص 565 ط 1، نقل المصنّف الحدیث مباشرة عن کتاب صفّین.

الْحَسَنِ قَالَ وَ حَدَّثَنَا الْحَکَمُ أَیْضاً عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ یَخْطُبُ عَلَی مِنْبَرِی فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ فَقَالَ الْحَسَنُ فَوَ اللَّهِ مَا فَعَلُوا وَ لَا أَفْلَحُوا.

**[ترجمه]گوید: و نصر بن مزاحم از حکم بن ظهیر از اسماعیل بن حسن روایت کرده است.

گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه دیدید که معاویه بن ابوسفیان بر روی منبر من خطبه ایراد می⁭کند گردنش را بزنید. پس حسن فرمود: به خدا سوگند چنین نکردند و رستگار نشدند.

**[ترجمه]

«492»

و بما أن الکتاب کان فی قدح معاویة خاصّة و بنی أمیّة عامة لم یسقه ابن کثیر حرفیا بل اکتفی بالإشارة إلیه فی حوادث سنة: 284 من کتاب البدایة و النهایة: ج 6 ص 76 ط بیروت.

وَ رَوَی أَیْضاً فِی مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ تَارِیخِ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِیرٍ الطَّبَرِیِّ أَنَّهُ قَالَ: فِی هَذِهِ السَّنَةِ [284] عَزَمَ الْمُعْتَضِدُ عَلَی لَعْنِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ عَلَی الْمَنَابِرِ وَ أَمَرَ بِإِنْشَاءِ کِتَابٍ یُقْرَأُ عَلَی النَّاسِ فَخَوَّفَهُ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ سُلَیْمَانَ اضْطِرَابَ الْعَامَّةِ وَ أَنَّهُ لَا یَأْمَنُ أَنْ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَلَمْ یَلْتَفِتْ إِلَیْهِ فَکَانَ أَوَّلُ شَیْ‌ءٍ بَدَأَ بِهِ الْمُعْتَضِدُ مِنْ ذَلِکَ التَّقْدِیمَ إِلَی الْعَامَّةِ بِلُزُومِ أَعْمَالِهِمْ وَ تَرْکِ الِاجْتِمَاعِ وَ الْعَصَبِیَّةِ وَ الشَّهَادَاتِ عِنْدَ السُّلْطَانِ إِلَّا أَنْ یُسْأَلُوا ⁽²⁾

و ما وضعناه بین المعقوفین مأخوذ منه و من شرح ابن أبی الحدید، غیر أن ما ساقه المصنّف هنا أکثریا بحسب اللفظ أقرب إلی ما فی شرح نهج البلاغة منه إلی ما فی تاریخ الطبریّ.

وَ مَنَعَ الْقُصَّاصَ عَنِ الْقُعُودِ عَلَی الطُّرُقَاتِ وَ أُنْشِئَ هَذَا الْکِتَابُ وَ عُمِلَتْ مِنْهُ نُسَخٌ قُرِئَتْ بِالْجَانِبَیْنِ مِنْ مَدِینَةِ السَّلَامِ فِی الْأَرْبَاعِ وَ الْمَحَالِّ وَ الْأَسْوَاقِ فِی یَوْمِ الْأَرْبِعَاءِ لِسِتٍّ بَقِینَ مِنْهَا وَ مُنِعَ الْقُصَّاصُ مِنَ الْقُعُودِ فِی الْجَانِبَیْنِ وَ مُنِعَ أَهْلُ الْحِلَقِ فِی الْفُتْیَا أَوْ غَیْرُهُمْ مِنَ الْقُعُودِ فِی الْمَسْجِدَیْنِ

1) 492- رواه الطبریّ فی حوادث: سنة: 284 من تاریخ الأمم و الملوک: ج 10، ص 55 ط الحدیث ببیروت. و رواه عنه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 27 من باب الکتب من نهج البلاغة: ج 4 ص 593 ط الحدیث ببیروت.

2) 2 و مثله فی شرح ابن أبی الحدید؛ و فی تاریخ الطبریّ: «و ترک الاجتماع و القضیة و الشهادات عند السلطان ...».

وَ نُودِیَ فِی الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ بِنَهْیِ النَّاسِ عَنِ الِاجْتِمَاعِ عَلَی قَاصٍّ أَوْ غَیْرِهِ وَ مُنِعَ الْقُصَّاصُ وَ أَهْلُ الْحِلَقِ مِنَ الْقُعُودِ وَ نُودِیَ إِنَّ الذِّمَّةَ قَدْ بَرِئَتْ مِمَّنِ اجْتَمَعَ مِنَ النَّاسِ فِی مُنَاظَرَةٍ وَ جَدَلٍ وَ تَقَدَّمَ إِلَی الشُّرَّابِ الَّذِینَ یُسْقَوْنَ الْمَاءَ فِی الْجَامِعَیْنِ أَنْ لَا یَتَرَحَّمُوا عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ لَا یَذْکُرُوهُ بِخَیْرٍ وَ کَانَتْ عَادَتُهُمْ جَارِیَةً بِالتَّرَحُّمِ وَ تَحَدَّثَ النَّاسُ أَنَّ الْکِتَابَ الَّذِی قَدْ أَمَرَ الْمُعْتَضِدُ بِإِنْشَائِهِ بِلَعْنِ مُعَاوِیَةَ یُقْرَأُ بَعْدَ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ عَلَی الْمِنْبَرِ فَلَمَّا صَلَّی النَّاسُ الْجُمُعَةَ بَادَرُوا إِلَی الْمَقْصُورَةِ لِیَسْمَعُوا قِرَاءَةَ الْکِتَابِ فَلَمْ یُقْرَأْ وَ قِیلَ ⁽¹⁾

ثمّ إن الطبریّ ذکر قبل الکتاب بعد قوله: «فلما صلی الناس الجمعة بادروا إلی المقصورة لیسمعوا قراءة الکتاب فلم یقرأ» ما نصه:

فذکر أن المعتضد أمر بإخراج الکتاب الذی کان المأمون أمر بإنشائه بلعن معاویة؛ فأخرج له من الدیوان فأخذ من جوامعه نسخة هذا الکتاب، و ذکر أنّها نسخة الکتاب الذی أنشئ للمعتضد بالله: بسم اللّه الرحمن الرحیم، الحمد لله العلی العظیم، الحلیم الحکیم، العزیز الرحیم، المتفرد بالوحدانیة، الباهر بقدرته الخالق بمشیئته و حکمته، الذی یعلم سوابق [أسرار «خ»] الصدور؛ و ضمائر القلوب، لا یخفی علیه خافیة و لا یعزب عنه مثقال ذرة فی السماوات العلی و لا فی الأرضین السفلی قد أحاط بکل شی‌ء علما و أحصی کل شی‌ء عددا، و ضرب [و جعل «خ»] لکل شی‌ء أمدا، و هو العلیم الخبیر.

و الحمد لله الذی برأ خلقه لعبادته، و خلق عباده لمعرفته، علی سابق علمه فی طاعة مطیعهم و ماضی أمره فی عصیان عاصیهم، فبین لهم ما یأتون و ما یتقون، و نهج لهم سبل النجاة؛ و حذرهم مسالک الهلکة، و ظاهر علیهم الحجة و قدم إلیهم المعذرة، و اختار لهم دینه الذی ارتضی لهم و أکرمهم به، و جعل المعتصمین بحبله و المتمسکین بعروته أولیاءه و أهل طاعته، و المعاندین عنه و المخالفین له أعداءه و أهل معصیته، لیهلک من هلک عن بینة و یحیی من حی عن بینة و إن اللّه لسمیع علیم.

و الحمد لله الذی اصطفی محمّدا رسوله من جمیع بریته و اختاره لرسالته و ابتعثه بالهدی و الدین المرتضی إلی عباده أجمعین، و أنزل علیه الکتاب المبین المستبین، و تأذن له بالنصر و التمکین، و أیده بالعز و البرهان المتین فاهتدی به من اهتدی، و استنقذ به من استجاب له من العمی و أضل من أدبر و تولی حتّی أظهر اللّه أمره و أعز نصره و قهر من خالفه، و أنجز له ما وعده، و ختم به رسله [رسالته «خ»] و قبضه مؤدیا لأمره مبلغا لرسالته ناصحا لامته، مرضیا مهتدیا إلی أکرم مآب المنقلبین و أعلی منازل أنبیائه المرسلین و عباده الفائزین، فصلّی اللّه علیه أفضل صلاة و أتمها و أجلها و أعظمها و أزکاها و أطهرها و علی آله الطیبین.

و الحمد لله الذی جعل أمیر المؤمنین و سلفه الراشدین المهتدین ورثة خاتم النبیین و سیّد المرسلین و القائمین و المقومین لعباده المؤمنین و المستحفظین ودائع الحکمة و مواریث النبوّة، و المستخلفین فی الأمة، و المنصورین بالعز و المنعة و التأیید و الغلبة حتّی یظهر اللّه دینه علی الدین کله و لو کره المشرکون.

و قد انتهی إلی أمیر المؤمنین ما علیه جماعة من العامّة من شبهة قد دخلتهم فی أدیانهم و فساد قد لحقهم فی معتقدهم ..

أقول: جمیع ما ذکره المعتضد فی مقدّمة کتابه حقّ غیر هذا الذیل الذی ذکره حول سلفه فإن کله باطل و بعض سلفه کالمنصور و الرشید و المتوکل لم یکونوا أقل ضلالة من معاویة بل بعضهم کان أعتی و أطغی منه، و من أراد أن یعرف شیئا یسیرا من تورط هؤلاء فی الطغیان فعلیه بکتاب أنساب الأشراف.

إِنَّ عُبَیْدَ اللَّهِ بْنَ سُلَیْمَانَ صَرَفَهُ عَنْ قِرَاءَتِهِ وَ إِنَّهُ أَحْضَرَ یُوسُفَ بْنَ

1) 1 من قوله: «و قیل: إن عبید اللّه بن سلیمان صرفه عن قراءته- إلی قوله: - فأمسک المعتضد فلم یرد إلیه جوابا و لم یأمر بعد ذلک فی الکتاب بشی‌ء» ذکره الطبریّ فی خاتمة الکتاب، و أمّا ابن أبی الحدید فذکره مثل ما ذکره المصنّف هاهنا.

یَعْقُوبَ الْقَاضِیَ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَعْمَلَ الْحِیلَةَ فِی إِبْطَالِ مَا عَزَمَ الْمُعْتَضِدُ عَلَیْهِ فَمَضَی یُوسُفُ فَکَلَّمَ الْمُعْتَضِدَ فِی ذَلِکَ وَ قَالَ لَهُ إِنِّی أَخَافُ أَنْ تَضْطَرِبَ الْعَامَّةُ وَ یَکُونَ مِنْهَا عِنْدَ سَمَاعِهَا هَذَا الْکِتَابَ حَرَکَةٌ فَقَالَ إِنْ تَحَرَّکَتِ الْعَامَّةُ أَوْ نَطَقَتْ وَضَعْتُ السَّیْفَ فِیهَا فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَمَا تَصْنَعُ بِالطَّالِبِیِّینَ الَّذِینَ یَخْرُجُونَ فِی کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ یَمِیلُ إِلَیْهِمْ خَلْقٌ کَثِیرٌ لِقَرَابَتِهِمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَا فِی هَذَا الْکِتَابِ مِنْ إِطْرَائِهِمْ أَوْ کَمَا قَالَ وَ إِذَا سَمِعَ النَّاسُ هَذَا کَانُوا إِلَیْهِمْ أَمْیَلَ وَ کَانُوا هُمْ أَبْسَطَ أَلْسِنَةً وَ أَثْبَتَ حُجَّةً مِنْهُمُ الْیَوْمَ فَأَمْسَکَ الْمُعْتَضِدُ فَلَمْ یَرُدَّ عَلَیْهِ جَوَاباً وَ لَمْ یَأْمُرْ بَعْدَ ذَلِکَ فِی الْکِتَابِ بِشَیْ‌ءٍ وَ کَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْکِتَابِ بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ حَمْدَ اللَّهِ وَ الثَّنَاءَ عَلَیْهِ وَ الصَّلَاةَ عَلَی رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله أَمَّا بَعْدُ فَقَدِ انْتَهَی إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مَا عَلَیْهِ جَمَاعَةُ الْعَامَّةِ مِنْ شُبْهَةٍ قَدْ دَخَلَتْهُمْ فِی أَدْیَانِهِمْ وَ فَسَادٍ قَدْ لَحِقَهُمْ فِی مُعْتَقَدِهِمْ وَ عَصَبِیَّةٍ قَدْ غَلَبَتْ عَلَیْهَا أَهْوَاؤُهُمْ وَ نَطَقَتْ بِهَا أَلْسِنَتُهُمْ عَلَی غَیْرِ مَعْرِفَةٍ وَ لَا رَوِیَّةٍ قَدْ قَلَّدُوا فِیهَا قَادَةَ الضَّلَالَةِ بِلَا بَیِّنَةٍ وَ لَا بَصِیرَةٍ وَ خَالَفُوا السُّنَنَ الْمُتَّبَعَةَ إِلَی الْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ خُرُوجاً عَنِ الْجَمَاعَةِ وَ مُسَارَعَةً

إِلَی الْفِتْنَةِ وَ إِیثَاراً لِلْفُرْقَةِ وَ تَشْتِیتاً لِلْکَلِمَةِ وَ إِظْهَاراً لِمُوَالاةِ مَنْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْهُ الْمُوَالاةَ وَ بَتَرَ مِنْهُ الْعِصْمَةَ وَ أَخْرَجَهُ مِنَ الْمِلَّةِ وَ أَوْجَبَ عَلَیْهِ اللَّعْنَةَ وَ تَعْظِیماً لِمَنْ صَغَّرَ اللَّهُ حَقَّهُ وَ أَوْهَنَ أَمْرَهُ وَ أَضْعَفَ رُکْنَهُ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ وَ مُخَالَفَةً لِمَنِ اسْتَنْقَذَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ أَسْبَغَ عَلَیْهِمْ بِهِ النِّعْمَةَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ الْبَرَکَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ اللَّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ فَأَعْظَمَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا انْتَهَی إِلَیْهِ مِنْ ذَلِکَ وَ رَأَی تَرْکَ إِنْکَارِهِ حَرَجاً عَلَیْهِ فِی الدِّینِ وَ فَسَاداً لِمَنْ قَلَّدَهُ اللَّهُ أَمْرَهُ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ إِهْمَالًا لِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنْ تَقْوِیمِ الْمُخَالِفِینَ وَ تَبْصِیرِ الْجَاهِلِینَ وَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَی الشَّاکِّینَ وَ بَسْطِ الْیَدِ عَنِ الْمُعَانِدِینَ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یُخْبِرُکُمْ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ لَمَّا ابْتَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِدِینِهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَصْدَعَ بِأَمْرِهِ بَدَأَ بِأَهْلِهِ وَ عَشِیرَتِهِ فَدَعَاهُمْ إِلَی رَبِّهِ وَ أَنْذَرَهُمْ وَ بَشَّرَهُمْ وَ نَصَحَ لَهُمْ وَ أَرْشَدَهُمْ وَ کَانَ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ وَ صَدَّقَ قَوْلَهُ وَ اتَّبَعَ أَمْرَهُ نَفَرٌ یَسِیرٌ مِنْ بَنِی أَبِیهِ ⁽¹⁾مِنْ بَیْنِ مُؤْمِنٍ بِمَا أَتَی بِهِ مِنْ رَبِّهِ وَ نَاصِرٍ لِکَلِمَتِهِ وَ إِنْ لَمْ یَتَّبِعْ دِینَهُ إِعْزَازاً لَهُ وَ إِشْفَاقاً عَلَیْهِ فَمُؤْمِنُهُمْ مُجَاهِدٌ بِبَصِیرَتِهِ وَ کَافِرُهُمْ مُجَاهِدٌ بِنُصْرَتِهِ وَ حَمِیَّتِهِ یَدْفَعُونَ مَنْ نَابَذَهُ وَ یَقْهَرُونَ مَنْ عَابَهُ وَ عَانَدَهُ وَ یَتَوَثَّقُونَ لَهُ مِمَّنْ کَانَفَهُ وَ عَاضَدَهُ وَ یُبَایِعُونَ لَهُ مَنْ سَمِحَ لَهُ بِنُصْرَتِهِ وَ یَتَجَسَّسُونَ أَخْبَارَ أَعْدَائِهِ وَ یَکِیدُونَ لَهُ بِظَهْرِ الْغَیْبِ کَمَا یَکِیدُونَ لَهُ بِرَأْیِ الْعَیْنِ حَتَّی بَلَغَ الْمَدَی وَ حَانَ وَقْتُ الِاهْتِدَاءِ فَدَخَلُوا فِی دِینِ اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ وَ تَصْدِیقِ رَسُولِهِ وَ الْإِیمَانِ بِهِ بِأَثْبَتِ بَصِیرَةٍ وَ أَحْسَنِ هُدًی وَ رَغْبَةٍ فَجَعَلَهُمُ اللَّهُ أَهْلَ بَیْتِ الرَّحْمَةِ أَهْلَ بَیْتِهِ الَّذِینَ أَذْهَبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیراً مَعْدِنَ الْحِکْمَةِ وَ وَرَثَةَ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الْخِلَافَةِ أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُمُ الْفَضِیلَةَ وَ أَلْزَمَ الْعِبَادَ لَهُمُ الطَّاعَةَ ⁽²⁾

و أیضا لم یر أبو بکر و عمر و عثمان للعباس و بنیه سهما فی الخلافة.

و أمّا أحفاد العباس بل و کثیر من أبنائه فکانوا أهل لهو و تورط فی الشهوات و معدن الرجس و القسوة و التوغل فی ملاذ الدنیا و الرکون إلیها و قد بلغوا أقصی حدّ الظلم و العدوان، و سیر إجمالی فی سیرة المنصور و الرشید و المتوکل یوضح ما أشرنا إلیه کالشمس فی رائعة النهار!! أ هؤلاء أهل بیت الرحمة؟ فمن أهل بیت القسوة و الجفوة؟ أ هؤلاء أذهب اللّه عنهم الرجس؟ أ هؤلاء معدن الحکمة؟ فمن معدن الجهالة و السفاهة؟ أ هؤلاء ورثة النبوّة و موضع الخلافة؟ فمن ورثة الطغیان و الالحاد؟ و أی فضیلة کانت فیهم غیر النسب، و نسب عمه أبی لهب کان أقرب من نسبهم و لم یفده شیئا، و کیف ألزم اللّه طاعتهم علی العباد و کانوا طغی العباد، و أظلم الظالمین و اللّه تعالی یقول: «لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ».

1) 1 کذا فی تاریخ الطبریّ طبع الحدیث ببیروت، و فی ط الحدیث ببیروت من شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید: «نفیر یسیر ...» و فی ط الکمبانیّ من البحار: «امرؤ یسیر ...».

2) هذا هو الصواب، و فی أصولی: «فجعلهم اللّه أهل بیت الرحمة و أهل بیت الدین [الذین «خ»] أذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا و معدن الحکمة ...». و معلوم أن بنی عبّاس من جدهم إلی المعتضد کاتب هذه الرسالة لم یکونوا علی هذه الأوصاف و کان جدهم العباس و ابنه حبر الأمة عبد اللّه لم یریا أنفسهم أهلا للخلافة و لا رآهم الناس أهلا لها، و لهذا قال العباس بعد وفاة النبیّ لعلی: هلم أبایعک ...

وَ کَانَ مِمَّنْ عَانَدَهُ وَ کَذَّبَهُ وَ حَارَبَهُ مِنْ عَشِیرَتِهِ الْعَدَدُ الْکَثِیرُ وَ السَّوَادُ الْأَعْظَمُ یَتَلَقَّوْنَهُ بِالضَّرَرِ وَ التَّثْرِیبِ وَ یَقْصِدُونَهُ بِالْأَذَی وَ التَّخْوِیفِ وَ یُنَابِذُونَهُ بِالْعَدَاوَةِ وَ یَنْصِبُونَ لَهُ الْمُحَارَبَةَ وَ یَصُدُّونَ عَنْ قَصْدِهِ وَ یَنَالُونَ بِالتَّعْذِیبِ مَنِ اتَّبَعَهُ وَ کَانَ أَشَدُّهُمْ فِی ذَلِکَ عَدَاوَةً وَ أَعْظَمُهُمْ لَهُ مُخَالَفَةً أَوَّلَهُمْ فِی کُلِّ حَرْبٍ وَ مُنَاصَبَةٍ وَ رَأْسَهُمْ فِی کُلِّ إِجْلَابٍ وَ فِتْنَةٍ لَا تُرْفَعُ عَنِ الْإِسْلَامِ رَایَةٌ إِلَّا کَانَ صَاحِبُهَا وَ قَائِدُهَا وَ رَئِیسُهَا أَبَا سُفْیَانَ بْنَ حَرْبٍ صَاحِبَ أُحُدٍ وَ الْخَنْدَقِ وَ غَیْرِهِمَا وَ أَشْیَاعَهُ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ الْمَلْعُونِینَ فِی کِتَابِ اللَّهِ ثُمَّ الْمَلْعُونِینَ عَلَی لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی مَوَاطِنَ عِدَّةٍ لِسَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ فِیهِمْ وَ مَاضِی حُکْمِهِ فِی أَمْرِهِمْ وَ کُفْرِهِمْ وَ نِفَاقِهِمْ فَلَمْ یَزَلْ لَعَنَهُ اللَّهُ یُحَارِبُ مُجَاهِداً وَ یُدَافِعُ مُکَایِداً وَ یَجْلِبُ مُنَابِذاً حَتَّی قَهَرَهُ السَّیْفُ وَ عَلَا أَمْرُ اللَّهِ وَ هُمْ کارِهُونَ فَتَعَوَّذَ بِالْإِسْلَامِ غَیْرَ مَنْطُوٍّ عَلَیْهِ وَ أَسَرَّ الْکُفْرَ غَیْرَ مُقْلِعٍ عَنْهُ فَقَبِلَهُ وَ قَبِلَ وُلْدُهُ عَلَی عِلْمٍ مِنْهُ بِحَالِهِ وَ حَالِهِمْ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی کِتَاباً فِیمَا أَنْزَلَهُ عَلَی رَسُولِهِ یَذْکُرُ فِیهِ شَأْنَهُمْ ⁽¹⁾

و منه قول الرسول علیه السلام: و قد رآه مقبلا علی حمار و معاویة یقود به و یزید ابنه یسوق به: لعن اللّه القائد و الراکب.

وَ هُوَ

1) 1 هذا هو الظاهر المذکور فی شرح ابن أبی الحدید، و فی أصلی من طبع الکمبانیّ من البحار: «ثم أنزل اللّه تعالی کتابا فیما أنزل اللّه علی رسوله فیهم شأنهم» و فی تاریخ الطبریّ: فمما لعنهم اللّه به علی لسان نبیه صلّی اللّه علیه و آله و سلم و أنزل به کتابا قوله: «وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلَّا طُغْیاناً کَبِیراً» [60/ الاسراء: 17] و لا اختلاف بین أحد انه أراد بها بنی أمیة.

قَوْلُهُ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ لَا خِلَافَ بَیْنَ أَحَدٍ أَنَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَرَادَ بِهَا بَنِی أُمَیَّةَ وَ مِمَّا وَرَدَ مِنْ ذَلِکَ فِی السُّنَّةِ وَ رَوَاهُ ثِقَاتُ الْأُمَّةِ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیهِ وَ قَدْ رَآهُ مُقْبِلًا عَلَی حِمَارٍ وَ مُعَاوِیَةُ یَقُودُهُ وَ یَزِیدُ یَسُوقُهُ لَعَنَ اللَّهُ الرَّاکِبَ وَ الْقَائِدَ وَ السَّائِقَ وَ مِنْهُ مَا رَوَتْهُ الرُّوَاةُ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ یَوْمَ بَیْعَةِ عُثْمَانَ تَلَقَّفُوهَا یَا بَنِی عَبْدِ شَمْسٍ تَلَقُّفَ الْکُرَةِ فَوَ اللَّهِ مَا مِنْ جَنَّةٍ وَ لَا نَارٍ وَ هَذَا کُفْرٌ صِرَاحٌ یَلْحَقُهُ اللَّعْنَةُ مِنَ اللَّهِ کَمَا لَحِقَتِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ وَ مِنْهُ مَا یُرْوَی مِنْ وُقُوفِهِ عَلَی ثَنِیَّةِ أُحُدٍ بَعْدَ ذَهَابِ بَصَرِهِ وَ قَوْلِهِ لِقَائِدِهِ هُنَالِکَ دَمَیْنَا مُحَمَّداً وَ قَتَلْنَا أَصْحَابَهُ ⁽¹⁾وَ مِنْهَا الْکَلِمَةُ الَّتِی قَالَهَا لِلْعَبَّاسِ قَبْلَ الْفَتْحِ وَ قَدْ عُرِضَتْ عَلَیْهِ الْجُنُودُ لَقَدْ أَصْبَحَ مُلْکُ ابْنِ أَخِیکَ عَظِیماً فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ وَیْحَکَ إِنَّهُ لَیْسَ بِمُلْکٍ إِنَّهَا النُّبُوَّةُ وَ مِنْهُ قَوْلُهُ یَوْمَ الْفَتْحِ وَ قَدْ رَأَی بِلَالًا عَلَی ظَهْرِ الْکَعْبَةِ یُؤَذِّنُ وَ یَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَقَدْ أَسْعَدَ اللَّهُ عُتْبَةَ بْنَ رَبِیعَةَ إِذْ لَمْ یَشْهَدْ هَذَا الْمَشْهَدَ

1) 1 کذا فی أصلی، و فی ط الحدیث ببیروت من شرح ابن أبی الحدید: «هاهنا رمینا محمّدا ...» و فی ط بیروت من تاریخ الطبریّ: «هاهنا ذببنا محمّدا و أصحابه ...».

وَ مِنْهَا الرُّؤْیَا الَّتِی رَآهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَوَجَمَ لَهَا قَالُوا فَمَا رُئِیَ بَعْدَهَا ضَاحِکاً رَأَی نَفَراً مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ یَنْزُونَ عَلَی مِنْبَرِهِ نَزْوَ الْقِرَدَةِ ⁽¹⁾

و فی تاریخ الطبریّ: و منه الرؤیا التی رآها النبیّ صلّی اللّه علیه و سلم فوجم لها فما رئی ضاحکا بعدها فأنزل اللّه: وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ [وَ ]الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ [60/ الاسراء: 17].

وَ مِنْهَا طَرْدُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْحَکَمَ بْنَ أَبِی الْعَاصِ لِمُحَاکَاتِهِ إِیَّاهُ فِی مِشْیَتِهِ وَ أَلْحَقَهُ اللَّهُ بِدَعْوَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله آفَةً بَاقِیَةً حِینَ الْتَفَتَ إِلَیْهِ فَرَآهُ یَتَخَلَّجُ یَحْکِیهِ فَقَالَ کُنْ کَمَا أَنْتَ فَبَقِیَ عَلَی ذَلِکَ سَائِرَ عُمُرِهِ هَذَا إِلَی مَا کَانَ مِنْ مَرْوَانَ ابْنِهِ وَ افْتِتَاحِهِ أَوَّلَ فِتْنَةٍ کَانَتْ فِی الْإِسْلَامِ وَ احْتِقَابِهِ کُلَّ دَمٍ حَرَامٍ سُفِکَ فِیهَا أَوْ أُرِیقَ بَعْدَهَا ⁽²⁾

الارتکاب. و فی ط الکمبانیّ من البحار: «احتقانه».

وَ مِنْهَا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی عَلَی نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ قَالُوا مُلْکُ بَنِی أُمَیَّةَ ⁽³⁾وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعَا مُعَاوِیَةَ لِیَکْتُبَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَدَافَعَ بِأَمْرِهِ وَ اعْتَلَّ بِطَعَامِهِ فَقَالَ صلی الله علیه و آله لَا أَشْبَعَ اللَّهُ بَطْنَهُ فَبَقِیَ لَا یَشْبَعُ وَ یَقُولُ وَ اللَّهِ مَا أَتْرُکُ الطَّعَامَ شِبَعاً وَ لَکِنْ إِعْیَاءً وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ یَطْلُعُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِی یَحْشُرُ عَلَی غَیْرِ مِلَّتِی فَطَلَعَ مُعَاوِیَةُ وَ مِنْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِذَا رَأَیْتُمْ مُعَاوِیَةَ عَلَی مِنْبَرِی فَاقْتُلُوهُ

1) 1 و مثله فی شرح ابن أبی الحدید: و ینزون- علی زنة یدعون-: یثبون و یعلون علیه.

2) 2 هذا هو الصواب کما فی تاریخ الطبریّ و شرح ابن أبی الحدید. و الاحتقاب:

3) 3 و مثله فی شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة، و فی تاریخ الطبریّ: «و منه ما أنزل اللّه علی نبیه فی سورة القدر: «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» من ملک بنی أمیّة.

وَ مِنْهَا الْحَدِیثُ الْمَشْهُورُ الْمَرْفُوعُ أَنَّهُ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ فِی تَابُوتٍ مِنْ نَارٍ فِی أَسْفَلِ دَرْکٍ مِنْ جَهَنَّمَ یُنَادِی یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ فَیُقَالُ لَهُ آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ وَ مِنْهَا انْتِزَاؤُهُ بِالْمُحَارَبَةِ لِأَفْضَلِ الْمُسْلِمِینَ فِی الْإِسْلَامِ مَکَاناً وَ أَقْدَمِهِمْ إِلَیْهِ سَبْقاً وَ أَحْسَنِهِمْ فِیهِ أَثَراً وَ ذِکْراً عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یُنَازِعُهُ حَقَّهُ بِبَاطِلِهِ وَ یُجَاهِدُ أَنْصَارَهُ بِضُلَّالِهِ وَ أَعْوَانِهِ وَ یُحَاوِلُ مَا لَمْ یَزَلْ هُوَ وَ أَبُوهُ یُحَاوِلَانِهِ مِنْ إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ وَ جُحُودِ دِینِهِ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ ⁽¹⁾یَسْتَهْوِی أَهْلَ الْجَهَالَةِ وَ یُمَوِّهُ لِأَهْلِ الْغَبَاوَةِ بِمَکْرِهِ وَ بَغْیِهِ الذین [اللَّذَیْنِ] قَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْخَبَرَ عَنْهُمَا فَقَالَ لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ تَقْتُلُکَ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ وَ یَدْعُونَکَ إِلَی النَّارِ مُؤْثِراً لِلْعَاجِلَةِ کَافِراً بِالْآجِلَةِ خَارِجاً مِنْ طَرِیقَةِ الْإِسْلَامِ ⁽²⁾مُسْتَحِلًّا لِلدَّمِ الْحَرَامِ حَتَّی سُفِکَ فِی فِتْنَتِهِ وَ عَلَی سَبِیلِ غَوَایَتِهِ وَ ضَلَالَتِهِ دِمَاءٌ مَا لَا یُحْصَی عَدَدُهُ مِنْ خِیَارِ الْمُسْلِمِینَ الذَّابِّینَ عَنْ دِینِ اللَّهِ وَ النَّاصِرِینَ لِحَقِّهِ مُجَاهِداً فِی عَدَاوَةِ اللَّهِ مُجْتَهِداً فِی أَنْ یُعْصَی اللَّهُ فَلَا یُطَاعَ وَ تَبْطُلَ أَحْکَامُهُ فَلَا تُقَامَ وَ یُخَالَفَ دِینُهُ فَلَا یُدَانَ وَ أَنْ تَعْلُوَ کَلِمَةُ الضَّلَالِ وَ تَرْتَفِعَ دَعْوَةُ الْبَاطِلِ وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا وَ دِینُهُ الْمَنْصُورُ وَ حُکْمُهُ النَّافِذُ وَ أَمْرُهُ الْغَالِبُ وَ کَیْدُ مَنْ عَادَاهُ وَ حَادَّهُ الْمَغْلُوبُ الدَّاحِضُ حَتَّی احْتَمَلَ أَوْزَارَ تِلْکَ الْحُرُوبِ وَ مَا اتَّبَعَهَا وَ تَطَوَّقَ تِلْکَ الدِّمَاءَ وَ مَا سُفِکَ بَعْدَهَا وَ سَنَّ سُنَنَ الْفَسَادِ الَّتِی عَلَیْهِ إِثْمُهَا وَ إِثْمُ مَنْ عَمِلَ بِهَا وَ أَبَاحَ الْمَحَارِمَ لِمَنِ ارْتَکَبَهَا وَ مَنَعَ الْحُقُوقَ أَهْلَهَا وَ غَرَّتْهُ الْآمَالُ وَ اسْتَدْرَجَهُ الْإِمْهَالُ وَ کَانَ مِمَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیْهِ بِهِ اللَّعْنَةَ قَتْلُهُ مَنْ قَتَلَ صَبْراً ⁽³⁾مِنْ خِیَارِ

1) 1 هذا هو الصواب المذکور فی شرح ابن أبی الحدید، و هی الآیة: 32 من سورة التوبة: 9 و فی ط الکمبانیّ من البحار و تاریخ الطبریّ: «وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ».

2) 2 کذا فی طبع الکمبانیّ من کتاب البحار، و فی تاریخ الطبریّ و شرح ابن أبی الحدید «خارجا من ربقة الإسلام ...».

3) 3 و مثله فی شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة، و فی تاریخ الطبریّ: «ثم ممّا أوجب اللّه له به اللعنة قتله من قتل صبرا من خیار الصحابة و التابعین و أهل الفضل و الدیانة، مثل عمرو بن الحمق و حجر بن عدی فیمن قتل [من] أمثالهم فی أن تکون له العزة و الملک و الغلبة، و لله العزة و الملک و القدرة، و اللّه عزّ و جلّ یقول: وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً [93/ النساء: 4].

الصَّحَابَةِ وَ التَّابِعِینَ وَ أَهْلِ الْفَضْلِ وَ الدِّینِ مِثْلِ عَمْرِو بْنِ الْحَمِقِ الْخُزَاعِیِّ وَ حُجْرِ بْنِ عَدِیٍّ الْکِنْدِیِّ فِیمَنْ قَتَلَ مِنْ أَمْثَالِهِمْ عَلَی أَنْ یَکُونَ لَهُ الْعِزَّةُ وَ الْمُلْکُ وَ الْغَلَبَةُ ثُمَّ ادَّعَاؤُهُ زِیَادَ بْنَ سُمَیَّةَ أَخاً وَ نِسْبَتُهُ إِیَّاهُ إِلَی أَبِیهِ وَ اللَّهُ تَعَالَی یَقُولُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَ رَسُولُهُ یَقُولُ مَلْعُونٌ مَنِ ادَّعَی إِلَی غَیْرِ أَبِیهِ أَوِ انْتَمَی إِلَی غَیْرِ مَوَالِیهِ ⁽¹⁾وَ قَالَ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَ لِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ فَخَالَفَ حُکْمَ اللَّهِ تَعَالَی وَ رَسُولِهِ جِهَاراً وَ جَعَلَ الْوَلَدَ لِغَیْرِ الْفِرَاشِ وَ الْحَجَرَ لِغَیْرِ الْعَاهِرِ فَأَحَلَّ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ مِنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ فِی أُمِّ حَبِیبَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ وَ فِی غَیْرِهَا مِنَ النِّسَاءِ مِنْ شُعُورٍ وَ وُجُوهٍ قَدْ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَ أَثْبَتَ بِهَا مِنْ قُرْبِیٍّ قَدْ أَبْعَدَهَا اللَّهُ مَا لَمْ یَدْخُلِ الدِّینَ خَلَلٌ مِثْلُهُ وَ لَمْ یَنَلِ الْإِسْلَامُ تَبْدِیلًا یُشْبِهُهُ وَ مِنْ ذَلِکَ إِیثَارُهُ لِخِلَافَةِ اللَّهِ عَلَی عِبَادِهِ ابْنَهُ یَزِیدَ السِّکِّیرَ الْخِمِّیرَ صَاحِبَ الدِّیَکَةِ وَ الْفُهُودِ وَ الْقِرَدَةِ وَ أَخْذُ الْبَیْعَةِ لَهُ عَلَی خِیَارِ الْمُسْلِمِینَ بِالْقَهْرِ وَ السَّطْوَةِ وَ التَّوَعُّدِ وَ الْإِخَافَةِ وَ التَّهْدِیدِ وَ الرَّهْبَةِ وَ هُوَ یَعْلَمُ سَفَهَهُ وَ یَطَّلِعُ عَلَی رَهْقِهِ وَ خُبْثِهِ وَ یُعَایِنُ سَکَرَاتِهِ وَ فَعَلَاتِهِ وَ فُجُورَهُ وَ کُفْرَهُ فَلَمَّا تَمَکَّنَ قَاتَلَهُ اللَّهُ فِیمَا تَمَکَّنَ مِنْهُ طَلَبَ بِثَأْرَاتِ الْمُشْرِکِینَ وَ طَوَائِلِهِمْ عِنْدَ الْمُسْلِمِینَ فَأَوْقَعَ بِأَهْلِ الْمَدِینَةِ فِی وَقْعَةِ الْحَرَّةِ

1) و مثله فی شرح ابن أبی الحدید، غیر أن فیه «و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله یقول ...» و فی تاریخ الطبریّ: و ممّا استحق به اللعنة من اللّه و رسوله ادعاؤه زیاد بن سمیة، جرأة علی اللّه، و اللّه یقول: «ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ ...» [5/ الأحزاب: 33] و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم یقول: ملعون من ادعی إلی غیر أبیه أو انتمی إلی غیر موالیه.

الْوَقْعَةَ الَّتِی لَمْ یَکُنْ فِی الْإِسْلَامِ أَشْنَعُ مِنْهَا وَ لَا أَفْحَشُ فَشَفَی عِنْدَ نَفْسِهِ غَلِیلَهُ وَ ظَنَّ أَنَّهُ قَدِ انْتَقَمَ مِنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ بَلَغَ الثَّأْرَ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ فَقَالَ مُجَاهِراً بِکُفْرِهِ وَ مُظْهِراً لِشِرْکِهِ:

لَیْتَ أَشْیَاخِی بِبَدْرٍ شَهِدُوا***جَزَعَ الْخَزْرَجِ مِنْ وَقْعِ الْأَسَلِ

قَوْلَ مَنْ لَا یَرْجِعُ إِلَی اللَّهِ وَ لَا إِلَی دِینِهِ وَ لَا إِلَی کِتَابِهِ وَ لَا إِلَی رَسُولِهِ وَ لَا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِهِ ثُمَّ مِنْ أَغْلَظِ مَا انْتَهَکَ وَ أَعْظَمِ مَا اجْتَرَمَ سَفْکُهُ دَمَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا مَعَ مَوقِعِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَکَانِهِ وَ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الدِّینِ وَ الْفَضْلِ وَ الشَّهَادَةِ لَهُ وَ لِأَخِیهِ بِسِیَادَةِ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ اجْتِرَاءً عَلَی اللَّهِ وَ کُفْراً بِدِینِهِ وَ عَدَاوَةً لِرَسُولِهِ وَ مُجَاهَرَةً لِعِتْرَتِهِ وَ اسْتِهَانَةً لِحُرْمَتِهِ کَأَنَّمَا یَقْتُلُ لَعَنَهُ اللَّهُ قَوْماً مِنْ کَفَرَةِ التُّرْکِ وَ الدَّیْلَمِ لَا یَخَافُ مِنَ اللَّهِ نَقِمَةً وَ لَا یُرَاقِبُ مِنْهُ سَطْوَةً فَبَتَرَ اللَّهُ عُمُرَهُ وَ اجْتَثَّ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ سَلَبَهُ مَا تَحْتَ یَدِهِ وَ أَعَدَّ لَهُ مِنْ عَذَابِهِ وَ عُقُوبَتِهِ مَا اسْتَحَقَّهُ مِنَ اللَّهِ بِمَعْصِیَتِهِ هَذَا إِلَی مَا کَانَ مِنْ بَنِی مَرْوَانَ مِنْ تَبْدِیلِ کِتَابِ اللَّهِ وَ تَعْطِیلِ أَحْکَامِ اللَّهِ وَ اتِّخَاذِ مَالِ اللَّهِ بَیْنَهُمْ دُوَلًا وَ هَدْمِ بَیْتِ اللَّهِ وَ اسْتِحْلَالِ حَرَامِهِ وَ نَصْبِهِمُ الْمَجَانِیقَ عَلَیْهِ وَ رَمْیِهِمْ بِالنِّیرَانِ إِلَیْهِ لَا یَأْلُونَ إِحْرَاقاً وَ إِخْرَاباً وَ لِمَا حَرَّمَ اللَّهُ مِنْهُ اسْتِبَاحَةً وَ انْتِهَاکاً وَ لِمَنْ لَجَأَ إِلَیْهِ قَتْلًا وَ تَنْکِیلًا وَ لِمَنْ آمَنَهُ اللَّهُ بِهِ إِخَافَةً وَ تَشْرِیداً حَتَّی إِذَا حَقَّتْ عَلَیْهِمْ کَلِمَةُ الْعَذَابِ وَ اسْتَحَقُّوا مِنَ اللَّهِ الِانْتِقَامَ وَ مَلَئُوا الْأَرْضَ بِالْجَوْرِ وَ الْعُدْوَانِ وَ عَمُّوا عِبَادَ اللَّهِ بِالظُّلْمِ وَ الِاقْتِسَارِ وَ حَلَّتْ عَلَیْهِمُ السَّخَطُ وَ نَزَلَتْ بِهِمْ مِنَ اللَّهِ السَّطْوَةُ أَتَاحَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ عِتْرَةِ نَبِیِّهِ وَ أَهْلِ وِرَاثَتِهِ وَ مَنِ اسْتَخْلَصَهُ مِنْهُمْ لِخِلَافَتِهِ مِثْلَ مَا أَتَاحَ مِنْ أَسْلَافِهِمُ الْمُؤْمِنِینَ وَ آبَائِهِمُ الْمُجَاهِدِینَ لِأَوَائِلِهِمُ الْکَافِرِینَ فَسَفَکَ اللَّهُ دِمَاءَهُمْ مُرْتَدِّینَ کَمَا سَفَکَ بِآبَائِهِمْ دِمَاءَ آبَائِهِمْ مُشْرِکِینَ وَ قَطَعَ اللَّهُ دَابِرَ الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَمَرَ لِیُطَاعَ وَ مَثَّلَ لِیُتَمَثَّلَ وَ حَکَمَ لِیُفْعَلَ قَالَ سُبْحَانَهُ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً وَ قَالَ

أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ فَالْعَنُوا أَیُّهَا النَّاسُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ فَارِقُوا مَنْ لَا تَنَالُونَ الْقُرْبَةَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا بِمُفَارَقَتِهِ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْیَانَ بْنَ أُمَیَّةَ وَ مُعَاوِیَةَ ابْنَهُ وَ یَزِیدَ بْنَ مُعَاوِیَةَ وَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَکَمِ وَ وُلْدَهُ وَ وُلْدَ وُلْدِهِ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَئِمَّةَ الْکُفْرِ وَ قَادَةَ الضَّلَالِ وَ أَعْدَاءَ الدِّینِ وَ مُجَاهِدِی الرَّسُولِ وَ مُعَطِّلِی الْأَحْکَامِ وَ مُبَدِّلِی الْکِتَابِ وَ مُنْتَهِکِی الدَّمِ الْحَرَامِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَبْرَأُ إِلَیْکَ مِنْ مُوَالاةِ أَعْدَائِکَ وَ مِنَ الْإِغْمَاضِ لِأَهْلِ مَعْصِیَتِکَ کَمَا قُلْتَ لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أَیُّهَا النَّاسُ اعْرِفُوا الْحَقَّ تَعْرِفُوا أَهْلَهُ وَ تَأَمَّلُوا سُبُلَ الضَّلَالَةِ تَعْرِفُوا سَابِلَهَا فَقِفُوا عِنْدَ مَا وَقَّفَکُمُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ أَنْفِذُوا لِمَا أَمَرَکُمُ اللَّهُ بِهِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یَسْتَعْصِمُ بِاللَّهِ لَکُمْ وَ یَسْأَلُهُ تَوْفِیقَکُمْ وَ یَرْغَبُ إِلَیْهِ فِی هِدَایَتِکُمْ وَ اللَّهُ حَسْبُهُ وَ عَلَیْهِ تَوَکُّلُهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ ⁽¹⁾

یا ایها الناس اعرفوا الحق تعرفوا أهله، و تأملوا سبل الضلالة تعرفوا سابلها، فإنه إنّما یبین عن الناس أعمالهم، و یلحقهم بالضلال و الصلاح آباؤهم فلا یأخذکم فی اللّه لومة لائم، و لا یمیلن بکم عن دین اللّه استهواء من یستهویکم و کید من یکیدکم و طاعة من تخرجکم طاعته إلی معصیة ربکم.

أیها الناس بنا هداکم اللّه و نحن المستحفظون فیکم أمر اللّه، و نحن ورثة رسول اللّه و القائمون بدین اللّه، فقفوا عند ما نقفکم علیه، و انفذوا لما نأمرکم به، فإنکم ما أطعتم خلفاء اللّه و أئمة الهدی علی سبیل الایمان و التقوی و أمیر المؤمنین یستعصم اللّه لکم و یسأله توفیقکم و یرغب إلی اللّه فی هدایتکم لرشدکم و فی حفظ دینه علیکم حتّی تلقوه به مستحقین طاعته، مستحقبین لرحمته، و اللّه حسب أمیر المؤمنین فیکم و علیه توکله، و بالله علی ما قلده من أمورکم استعانته و لا حول لأمیر المؤمنین و لا قوة إلا بالله، و السلام علیکم.

و کتب أبو القاسم عبید اللّه بن سلیمان فی سنة أربع و ثمانین و مائتین.

1) 1 و مثله فی شرح ابن أبی الحدید علی نهج البلاغة، و لکن فی ط الحدیث ببیروت من تاریخ الطبریّ بعده زیادة هکذا نصها:

وَ قَالَ فِی مَوْضِعٍ آخَرَ ⁽¹⁾

و کتاب أخبار الملوک ما اطلعت علیه بعد، و لکن هذه الأخبار لها مصادر أخر، و جمیعها مع أخبار أخر فی معناها ذکرها بأوضح ممّا ذکره صاحب کتاب أخبار الملوک- ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 778- 815 ط الحدیث ببیروت.

إِنَّ مُعَاوِیَةَ أَمَرَ النَّاسَ بِالْعِرَاقِ وَ الشَّامِ وَ غَیْرِهِمَا بِسَبِّ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَ خَطَبَ بِذَلِکَ عَلَی مَنَابِرِ الْإِسْلَامِ وَ صَارَ ذَلِکَ سُنَّةً فِی أَیَّامِ بَنِی أُمَیَّةَ إِلَی أَنْ قَامَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ فَأَزَالَهُ.

وَ قَالَ الْجَاحِظُ: إِنَّ مُعَاوِیَةَ کَانَ یَقُولُ فِی آخِرِ خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ اللَّهُمَّ إِنَّ أَبَا تُرَابٍ أَلْحَدَ فِی دِینِکَ وَ صَدَّ عَنْ سَبِیلِکَ فَالْعَنْهُ لَعْناً وَبِیلًا وَ عَذِّبْهُ عَذَاباً أَلِیماً وَ کَتَبَ بِذَلِکَ إِلَی الْآفَاقِ فَکَانَتْ هَذِهِ الْکَلِمَاتُ یُنَادَی بِهَا عَلَی الْمَنَابِرِ إِلَی خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ.

وَ ذَکَر الْمُبَرَّدُ فِی الْکَامِلِ أَنَّ خَالِدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْقَسْرِیَّ لَمَّا کَانَ أَمِیرَ الْعِرَاقِ فِی خِلَافَةِ هِشَامٍ کَانَ یَلْعَنُ عَلِیّاً علیه السلام عَلَی الْمِنْبَرِ.

وَ ذَکَرَ الْجَاحِظُ أَنَّ قَوْماً مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ قَالُوا لِمُعَاوِیَةَ إِنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ مَا أَمَّلْتَ فَلَوْ کَفَفْتَ عَنْ لَعْنِ هَذَا الرَّجُلِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ حَتَّی یَرْبُوَ عَلَیْهِ الصَّغِیرُ وَ یَهْرَمَ عَلَیْهِ الْکَبِیرُ وَ لَا یَذْکُرَ لَهُ ذَاکِرٌ فَضْلًا وَ أَرَادَ زِیَادٌ أَنْ یَعْرِضَ عَلَی أَهْلِ الْکُوفَةِ الْبَرَاءَةَ مِنْ عَلِیٍّ وَ لَعْنَهُ وَ أَنْ یَقْتُلَ کُلَّ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ ذَلِکَ وَ یُخَرِّبَ مَنْزِلَهُ فَضَرَبَهُ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ بِالطَّاعُونِ فَمَاتَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ وَ ذَلِکَ فِی أَیَّامِ مُعَاوِیَةَ.

1) 1 الظاهر من سیاق الکلام جلیا أن الضمیر فی قوله: «و قال فی موضع آخر» راجع إلی أحمد بن أبی طاهر المتقدم فی بدایة الحدیث 490 فی ص 567، أی و قال أحمد بن أبی طاهر فی موضع آخر من کتاب أخبار الملوک.

قَالَ وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْإِسْکَافِیُّ وَ رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ بَذَلَ لِسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ حَتَّی یَرْوِیَ أَنَّ هَذِهِ الْآیَةَ نَزَلَتْ فِی عَلِیٍّ علیه السلام وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یُشْهِدُ اللَّهَ عَلی ما فِی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ وَ أَنَّ الْآیَةَ الثَّانِیَةَ نَزَلَتْ فِی ابْنِ مُلْجَمٍ وَ هِیَ وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَلَمْ یَقْبَلْ فَبَذَلَ لَهُ مِائَتَیْ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَلَمْ یَقْبَلْ فَبَذَلَ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفٍ فَلَمْ یَقْبَلْ فَبَذَلَ أَرْبَعَمِائَةٍ فَقَبِلَ وَ رَوَی ذَلِکَ.

وَ قَالَ: إِنَّ مُعَاوِیَةَ وَضَعَ قَوْماً مِنَ الصَّحَابَةِ وَ قَوْماً مِنَ التَّابِعِینَ عَلَی رِوَایَةِ أَخْبَارٍ قَبِیحَةٍ فِی عَلِیٍّ علیه السلام فَاخْتَلَفُوا مَا أَرْضَاهُ مِنْهُمْ أَبُو هُرَیْرَةَ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ الْمُغِیرَةُ بْنُ شُعْبَةَ وَ مِنَ التَّابِعِینَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَیْرِ.

قَالَ وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَکْذَبُ النَّاسِ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَبُو هُرَیْرَةَ الدَّوْسِیُّ.

قَالَ وَ قَدْ رَوَی الْوَاقِدِیُّ أَنَّ مُعَاوِیَةَ لَمَّا عَادَ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَی الشَّامِ خَطَبَ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّکَ سَتَلِی الْخِلَافَةَ مِنْ بَعْدِی فَاخْتَرِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ فَإِنَّ فِیهَا الْأَبْدَالَ وَ قَدِ اخْتَرْتُکُمْ فَالْعَنُوا أَبَا تُرَابٍ فَلَعَنُوهُ.

قَالَ وَ رَوَی شَیْخُنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِیُّ الْمُتَکَلِّمُ عَنْ نَصْرِ بْنِ عَاصِمٍ اللَّیْثِیِّ ⁽¹⁾

و نصر هذا من رجال صحاح أهل السنة مترجم فی کتاب تهذیب التهذیب: ج 10 ص 427.

و أمّا أبو عاصم بن عمرو بن خالد اللیثی فهو من الصحابة و الصحابة کلهم عدول عند أهل السنة.

قال ابن عبد البر فی حرف العین من کتاب الاستیعاب بهامش الإصابة: ج 3 ص 135.

عاصم بن عمرو بن خالد اللیثی والد نصر بن عاصم روی عنه ابنه نصر بن عاصم:

حدّثنا عبد الوارث بن سفیان، حدّثنا قاسم، حدّثنا أحمد بن زهیر، حدّثنا موسی بن إسماعیل، حدّثنا غسان بن مضر، حدّثنا أبو سلمة سعید بن یزید:

عن نصر بن عاصم اللیثی عن أبیه قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: ویل لهذه الأمة من ذی الاستاه.

و قال مرة أخری: ویل لأمتی من فلان ذی الاستاه.

و قال أحمد [بن زهیر]: لا أدری سمع هذا عاصم عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم أم لا؟.

انظروا إلی هذا الأعور!! الصحابیّ العادل عنده یقول: «قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: ویل لهذه الأمة من ذی الاستاه» ثم هو یبدی هواه و حبّه لإمامه الذی أصمه عن الحق و یقول: لا أدری أسمع عاصم هذا عن رسول اللّه أم لا؟!!.

و ذکره أیضا الحافظ ابن حجر فی ترجمة عاصم تحت الرقم: 4355 من کتاب الإصابة: ج 2 ص 246 قال:

ذکره ابن أبی خیثمة و غیره فی الصحابة. و روی البغوی من طریق نصر بن عاصم اللیثی عن أبیه قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم: ویل لهذه الأمة من فلان ذی الاستاه. قال البغوی: لا أدری له صحبة أم لا؟.

قال ابن حجر: قلت: [الحدیث] قد أخرجه الطبرانی من الوجه الذی أخرجه منه البغوی فزاد فی أوله ما یدلّ علی صحبته و هو قوله:

دخلت المسجد- مسجد المدینة- و أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم یقولون: نعوذ بالله من غضب اللّه و غضب رسوله. قلت: مم ذاک؟ قالوا: کان یخطب آنفا فقام رجل فأخذ بید ابنه ثمّ خرجا!! فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم:

لعن اللّه القائد و المقود به، ویل لهذه الأمة من فلان ذی الاستاه.

و لیراجع مسند عاصم بن عمرو بن خالد أو ابنه نصر من المعجم الکبیر للطبرانی.

عَنْ أَبِیهِ قَالَ: أَتَیْنَا مَسْجِدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ النَّاسُ

1) 1 هذا هو الصواب، و فی ط الکمبانیّ من کتاب البحار: «عن نصر، عن عاصم اللیثی ...».

یَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَ غَضَبِ رَسُولِهِ فَقُلْتُ مَا هَذَا قَالُوا مُعَاوِیَةُ قَامَ السَّاعَةَ فَأَخَذَ بِیَدِ أَبِی سُفْیَانَ فَخَرَجَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَعَنَ اللَّهُ التَّابِعَ وَ الْمَتْبُوعَ رُبَّ یَوْمٍ لِأُمَّتِی مِنْ مُعَاوِیَةَ ذِی الْأَسْتَاهِ قَالُوا یَعْنِی کَبِیرَ الْعَجُزِ.

قَالَ وَ رَوَی الْعَلَاءُ بْنُ جَرِیرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِمُعَاوِیَةَ لَتَتَّخِذَنَّ یَا مُعَاوِیَةُ الْبِدْعَةَ سُنَّةً وَ الْقَبِیحَ حَسَناً أَکْلُکَ کَثِیرٌ وَ ظُلْمُکَ عَظِیمٌ.

قَالَ وَ رَوَی الْحَارِثُ بْنُ حَصِیرَةَ عَنْ أَبِی صَادِقٍ عَنْ رَبِیعَةَ بْنِ نَاجِذٍ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام نَحْنُ وَ آلُ أَبِی سُفْیَانَ قَوْمٌ تَعَادَوْا فِی اللَّهِ وَ الْأَمْرُ یَعُودُ کَمَا بَدَأَ.

قَالَ وَ رُوِیَ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ: رَأَیْتُ اللَّیْلَةَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَشَکَوْتُ إِلَیْهِ فَقَالَ هَذِهِ جَهَنَّمُ فَانْظُرْ مَنْ فِیهَا فَإِذَا مُعَاوِیَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مُعَلَّقَیْنِ بِأَرْجُلِهِمْ مُنَکَّسَیْنِ تُرْضَخُ رُءُوسُهُمَا بِالْحِجَارَةِ أَوْ قَالَ تُشْدَخُ.

قَالَ وَ رَوَی صَاحِبُ کِتَابِ الْغَارَاتِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ یَقُولُ سَیَظْهَرُ عَلَی النَّاسِ رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِی عَظِیمُ السُّرَّةِ وَاسِعُ الْبُلْعُومِ یَأْکُلُ وَ لَا یَشْبَعُ یَحْمِلُ وِزْرَ الثَّقَلَیْنِ یَطْلُبُ الْإِمَارَةَ یَوْماً فَإِذَا أَدْرَکْتُمُوهُ فَابْقُرُوا بَطْنَهُ قَالَ وَ کَانَ فِی یَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَضِیبٌ قَدْ وَضَعَ طَرَفَهُ فِی بَطْنِ مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]و در جایی دیگر نیز از تاریخ محمد بن جریر طبری - . طبری آن را در حوادث سال 286 از تاریخ الامم و الملوک: ج10، ص 55 چاپ جدید بیروت روایت کرده است و ابن ابی الحدید آن را از او در شرح مختار 27 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج4 ص 493 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. -

روایت کرد که وی گوید: در این سال: [284] معتضد بر نفرین معاویه بن ابوسفیان بر روی منابر تصمیم گرفت و به نگارش نامه⁭ای دستور داد که بر مردم خوانده شود پس عبیدالله بن سلیمان او را از آشفتگی مردم و اینکه ممکن است که فتنه باشد بیم داد. پس به او اعتنا نکرد و اولین چیزی که معتضد از آن آغاز کرد تبیین عامه به الزام به کارهای خود، ترک تجمع، عصبیت و شهادت نزد سلطان جز در مواردی که خواسته شوند و منع قصهگویان از نشستن بر راه⁭ها بود.

و این نامه نگارش شد و نسخه⁭هایی از آن تهیه شد و در دو طرف مدینه السلام در نواحی، محله⁭ها، بازارهای روز چهارشنبه که از این مطمئن نیستم قرائت شد و قصهگویان از نشستن در دو جانب، اهل حلقهها در فتوا یا جز آنان از نشستن در دو مسجد منع شدند .

و در مسجد جامع به نهی مردم از تجمع نزد قصه⁭گویان یا غیر آنان و منع قصه⁭گویان و اهل حق از نشستن ندا داده شد. و ندا داده شد که ذمه از کسی از مردم که در مناظره یا جدل تجمع کند کنار گذارده می⁭شود. و به ساقیانی که در دو مسجد جامع آب می⁭دادند ابلاغ شد که برای معاویه طلب رحمت نکنند و او را به نیکی یاد نکنند و عادت شایع آنان طلب رحمت بود. و مردم گفته⁭اند که نامه⁭ای که معتضد به نگارش آن با نفرین معاویه دستور داد بعد از نماز جمعه بر روی منبر می⁭شود پس زمانی⁭که مردم جمعه را اقامه کردند به⁭سوی مقصورة ـ اتاقک ـ شتافتند تا قرائت⁭نامه را بشنوند اما قرائت نشد.

و گفته شده: عبید الله بن سلیمان او را از قرائت آن باز⁭داشت و اینکه او یوسف بن یعقوب قاضی را احضار کرد و به او دستور داد که برای باطل کردن تصمیم معتضد حیله⁭ای ببندد پس یوسف رفت و درباره آن با معتضد صحبت کرد و به او گفت: من بیم این دارم که عامه مردم برآشفته شوند و به⁭هنگام شنیدن این نامه حرکتی از آنان بروز کند. پس گفت: اگر عامه حرکتی کنند یا سخنی بگویند شمشیر را در میان آنان قرار می⁭دهم. پس گفت: یا امیرمؤمنان با طالبین که در هر ناحیه⁭ای سر بر می⁭آورند و مردم بسیاری به⁭جهت قرابت آنان به⁭ رسول⁭الله به آنان تمایل دارند چه می⁭کنی درحالی⁭که در این نامه درباره تمجید آنان چیزی نیامده⁭است یا چنانکه گفت و زمانی⁭که مردم این را بشنوند بیشتر به⁭سمت آنان می⁭گرایند و امروز زبان اینان از آنان فصیح⁭تر و حجتشان ثابت⁭تر است پس معتضد سکوت کرد و به او پاسخ نداد و بعد از آن درخصوص نامه هیچ دستوری نداد.

و از جملات آن نامه بعد از تقدیم حمد و ثنای خدا و درود بر رسول او صلّی الله علیه و آله این بود. اما بعد آنچه جماعت عامه بر آن هستند به امیرمؤمنان رسیده است در خصوص شبهه⁭ای که در دینشان وارد شده و فسادی که در اعتقادشان رخنه کرده و عصبیتی که هواهایشان بر آن غلبه یافته و زبانهایشان بدون معرفت و اندیشه بر آن نطق کرده است که در آن بدون دلیل روشن و آگاهی از رهبران گمراهی تقلید کرده و با سنت⁭های متبوع به⁭سوی امیال بدعت⁭آمیز منحرف شدند. خداوند عز و جل فرمود: «وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًی مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ» {و کیست گمراه‏تر از آنکه بی‏راهنمایی خدا از هوسش پیروی کند بی‏تردید خدا مردم ستمگر را راهنمایی نمی‏کند} در خروج از جماعت و شتاب به⁭سوی فتنه، ترجیح فتنه و پراکنده کردن کلمه و اظهار دوستی کسی⁭که خداوند دوستی را از او قطع کرده و عصمت را از بریده و او را از دین خارج کرده و نفرین را بر او واجب کرده⁭است و بزرگداشت کسی⁭که خداوند حق او را کوچک، امرش را سست، رکنش را از بنی امیه شجره ملعون ضعیف کرد، و مخالفت کسی⁭که خداوند آنان را به⁭وسیله او از هلاکت نجات داد و نعمت را به⁭وسیله او بر آنان کامل کرد، از اهل بیت برکت و رحمت: «وَاللّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن یَشَاء وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ» {خدا هر که را خواهد به رحمت‏خود اختصاص دهد و خدا دارای فزون‏بخشی عظیم است} : آنچه⁭که در خصوص آن به امیرمؤمنان رسید سنگین آمد و دید که در ترک انکار آن بر او حرجی در دین، فسادی برای هر یک⁭ از مسلمانان که خداوند امرش را به او سپرده است و اهمالی برای آنچه⁭که خداوند در خصوص اصلاح مخالفان، آگاه کردن جاهلان، اقامه حجت بر اهل شک و دستدرازی بر عناد⁭ورزان بر او واجب کرده است می⁭باشد.

و امیرمؤمنان به شما ای گروه⁭های مسلمانان خبر می⁭دهد که خداوند عز و جلّ ثناؤه زمانی⁭که محمد را با دینش مبعوث کرد و به او امر نمود که امر او را اجرا کند، وی با خانواده و عشیره خود آغاز کرد آنان را به⁭سوی پروردگار خود دعوت کرد و به آنان انذار و بشارت داد، آنها را نصیحت و هدایت کرد و کسانی⁭که او را استجابت کردند و کلام او را تصدیق کردند تعداد اندکی از پسران پدرش بودند از میان مؤمنان به آنچه⁭که از جانب پروردگارش آورده است و یاریگر کلمه او و گرچه از روی علاقه به او و بیم بر او دینش را پیروی نمی⁭کردند، مؤمن آنان مجاهد با بصیرت خود و کافر آنان مجاهد به یاری و جانبداری از او بود. بر کسی⁭که او را سرزنش کند غلبه می⁭کردند و به کسانی⁭که او را حمایت و پشتیبانی میکردند اطمینان داشتند، و از کسی که به او اجازه یاری کردن میدادند برای او بیعت میگرفتند، و اخبار دشمنانش را پیگیری می⁭کردند. از حفظ برای او حیله و نیرنگ میکردند همان طور که با چشم ظاهر برای او نیرنگ می⁭کردند تا اینکه کار به نهایت رسید و وقت هدایت فرار رسید. پس در دین خدا و طاعت او و تصدیق رسول او و ایمان به او با ثابت⁭ترین بصیرت و بهترین هدایت و رغبت وارد شدند.

و خداوند آنان را اهل بیت رحمت قرار داد، اهل بیت او کسانی⁭که خداوند آلودگی را از آنان زدود و آنان را بسیار پاکیزه کرد، معدن حکمت، وارثان نبوت و جایگاه خلافت هستند، خداوند فضیلت را بر آنان واجب کرد و بندگان را به طاعت آنان ملزم کرد.

و از جمله کسانی⁭که از عشیره او با وی دشمنی کردند، او را تکذیب نمودند با وی محاربه کردند تعداد بسیاری بود و گروه بزرگتر با ضرر و سرزنش با او روبرو شدند و قصد آزار و ترساندن او را داشتند و با دشمنی با او نزاع می⁭کردند و جنگ را برای او برپا کردند و او را از هدفش منع می⁭کردند و به عذاب پیروان او می⁭پرداختند.

و در این خصوص دشمن⁭ترین و مخالفت⁭ترین آنان اولین آنان در هر جنگ و خصومت، پیشوای آنان در هر هیاهو و فتنه⁭ای بود، هیچ پرچمی علیه اسلام به اهتزار در نمی⁭آمد مگر اینکه صاحب و پیشوا و رئیس آن ابوسفیان بن حرب صاحب احد و خندق و غیر آن بود و پیروان او از بنی امیه ملعون در کتاب خدا سپس ملعون بر زبان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در چند موضع به⁭جهت علم پیشین خدا درباره آن و حکم برّنده⁭اش در خصوص امر و کفر و نفاق آنان، و او که نفرین خدا بر او باد پیوسته مجاهدانه پیکار می⁭کرد مکارانه دفاع می⁭کرد، ستیزکنان هیاهو برپا می⁭کرد تا اینکه شمشیر او را مقهور ساخت و امر خدا برتری یافت درحالی⁭که آنان اکراه داشتند پس به اسلام پناه بردند بدون اینکه به آن دل ببندد و بدون اینکه از کفر جدا شود آن را پنهان کرد و نبی او را و فرزندان او را با وجود آگاهی⁭اش از حال او و آنان پذیرفت سپس خداوند متعال در آنچه⁭که بر رسولش نازل فرمود کتابی فروفرستاد که در آن شأن آنها را یاد می⁭کند، که این کلام اوست: {آن درخت لعنت‏شده در قرآن} و میان هیچ⁭کس هیچ اختلافی نیست که مقصود خداوند تبارک و تعالی از آن بنی امیه است.

و از مواردی که در سنت آمده و ثقات امت روایت کرده⁭اند کلام رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره آنان است که درحالی⁭که او را دید که سوار بر الاغ روی کرده و معاویه آن را می⁭کشد و یزید آن را میکشید فرمود: نفرین خدا بر سوار، قائد و سائق باد.

و از جمله آن چیزی است که راویان درباره او از کلام او در روز بیعت عثمان روایت کرده⁭اند: «ای فرزندان عبد شمس بسان ربودن توپ آن [خلافت] را بربائید که به خدا سوگند نه بهشتی است نه آتشی، و این کفر صریحی است که نفرین خدا به آن ملحق می⁭شود آنگونه⁭که ملحق شده⁭است: «الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَی لِسَانِ دَاوُودَ وَعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذَلِکَ بِمَا عَصَوا وَّکَانُواْ یَعْتَدُونَ» {از میان فرزندان اسرائیل آنان که کفر ورزیدند به زبان داوود و عیسی بن مریم مورد لعنت قرار گرفتند این [کیفر] به خاطر آن بود که عصیان ورزیده و [از فرمان خدا] تجاوز می‏کردند}

و از جمله آن چیزی است که بعد از، رفتن بینائی⁭اش درباره وقوفش بر گردنه احد و سخنش به فرمانده⁭اش روایت می⁭شود که: در اینجا محمد را خونین کردم و یارانش را کشتیم. و از جمله آن عبارتی است که قبل از فتح ـ درحالی⁭که سربازان بر او عارض شده⁭اندـ به عباس گفته است: براستی ملک پسر برادرت بزرگ شده است و عباس به او گفت: وای بر تو آن ملک نیست بلکه نبوت است. و از جمله آن سخنش در روز فتح است که درحالی⁭که بلال را بر روی کعبه دید که در اذان می⁭گوید: أشهد أن محمداً رسول الله، گفت: خداوند عتبه بن ربیعه را سعادتمند کرده است که این صحنه را شاهد نیست.

و از جمله آن رؤیایی است که رسول⁭الله دید و به⁭خاطر آن برآشفت. گفتند: و پس از آن خندان دیده نشد. تعدادی از بنی امیه را دید که بسان جهیدن میمون بر منبرش می⁭جهند. و از جمله آن طرد حکم بن ابی عاص توسط رسول⁭الله به دلیل تقلید از وی در راه رفتن است، و خداوند به دعای رسول⁭الله آفتی جاودان به او رساند زمانی⁭که به او نگاه کرد و او را دید که با تکان خوردن از او تقلید می⁭کند پس فرمود: «چنانکه هستی باش» پس ادامه عمرش را بر آن حالت باقی ماند.

این علاوه بر چیزی است که از مروان پسر و آغاز اولین فتنه در اسلام توسط او و در شیشه کردن هر خون حرامی که در آن و یا بعد از آن فتنه ریخته شد، می⁭باشد.

و از جمله آن چیزی است که خداوند متعال بر نبی⁭اش صلّی الله علیه و آله نازل فرمود: « لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ» {شب قدر از هزار ماه ارجمندتر است} گفتند: فرمانروایی بنی امیه. و از جمله آن اینکه رسول⁭الله معاویه را فراخواند تا درحضور او کتابت کند پس در مقابل امر او مقاومت کرد و غذایش را بهانه کرد پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خداوند شکمت را سیر نگرداند. پس سیری ناپذیر باقی ماند. و می⁭گفت: به خدا سوگند غذا را از روی سیری رها نمی⁭کنم بلکه از روی خستگی است. و از جمله آن اینکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: از این گردنه مردی از امتم سر بر می⁭آورد که بر غیر دین من محشور می⁭شود پس معاویه سر بر آورد. و از جمله اینکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: هرگاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید.

و از جمله آن حدیث مشهور مرفوع است که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: معاویه در تابوتی از آتش در پایین⁭ترین سطح از جهنم است که ندا بر می⁭آورد یا حنان یا منان پس به او گفته می⁭شود: «آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ» {اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می‏کردی و از تباهکاران بودی}

و از جمله آن شتابش به پیکار با برترین مسلمانان در اسلام از نظر جایگاه، قدیمی⁭ترین آنها از نظر شتاب به آن، و بهترین آنها در آن از نظر أثر و نام علی بن ابی طالب علیه السّلام که با باطل خود بر سر حق او ستیز می⁭کند و با گمراهان و یاران خود با انصار او جهاد می⁭کند و پیوسته او و پدرش برای خاموش کردن نور خداوند تلاش می⁭کنند و دین او را انکار می⁭کند «وَیَأْبَی اللّهُ إِلاَّ أَن یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» {ولی خداوند نمی‏گذارد تا نور خود را کامل کند هر چند کافران را خوش نیاید}. جاهلان را گمراه می⁭کند و نادانان را با مکروه و ستمی که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله در خبر دادن از آن دو پیش⁭دستی کرده است فریب می⁭دهد، نبی به عمار بن یاسر فرمود: «تو را دسته ستمگر به قتل می⁭رساند تو آنان را به بهشت دعوت می⁭کنی و آنان تو را به آتش فرا می⁭خوانند» درحالی⁭که او ترجیحدهنده حاضر و کافر به آینده، خارج از طریقت اسلام، حلالکننده خون حرام است تا جاییکه که در فتنه⁭اش و بر سبیل ضلالت و گمراهی⁭اش خون⁭های تعداد بی⁭شماری از بهترین مسلمانان را ریخت کسانی⁭که مدافع دین خدا و یاری⁭گر حق او بودند، درحالی⁭که وی در دشمنی خدا نبرد می⁭کرد و تلاش می⁭کرد که از خدا سرکشی کند پس اطاعت نشود و احکامش باطل گردد و اجرا نشود و با دینش مخالفت شود پس به آن معتقد نگردند که کلمه گمراهی برتری یابد و دعوت باطل والا شود درحالی⁭که کلمه خدا همان برتر و دین او یاری شده، حکمش نافذ، امرش غالب است و هر که با او دشمنی کرد فریب خورد و مخالفت او مغلوب بی⁭اعتبار است تا اینکه بارهای آن جنگ⁭ها و تبعات را بر دوش گرفت و آن خون⁭ها و هرچه ما بعد آن ریخت را برگردن گرفت و سنت⁭های فسادی وضع کرد که گناه آنها و گناه کسی⁭که به آنها عمل کرد بر اوست و محرمات را برای کسی⁭که مرتکب آن شد مباح کرد و حقوق را از اهل آن منع کرد و آمال او را فریفت و امهال او را به تدریج پیش برد.

از جمله مواردی که خداوند به⁭وسیله آن نفرین را بر او واجب کرده⁭است کشتن صبورانه افرادی از برگزیدگان صحابه، تابعین، اصحاب فضیلت و دین چون عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی کندی است، در میان کسانی نظیر آنان که به این جهت که برای او عزت، ملک و غلبه باشد به قتل رساند.

سپس ادعای برادری زیاد بن سمیه توسط او و نسبت دادن او به پدر خود است و خداوند متعال می⁭فرماید: «ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ» {آنان را به [نام] پدرانشان بخوانید که این نزد خدا عادلانه‏تر است} و رسول می⁭فرماید: ملعون است کسی⁭که انتساب به غیر پدر خود را مدعی باشد یا به غیر موالی خود منسوب شود.

و فرمود: «نوزاد برای بستر است و برای زناکار سنگ است». پس آشکارا با حکم خداوند متعال و رسولش مخالفت کرد و کودک را برای غیر بستر و سنگ را برای غیر زناکار قرار داد و با این دعوت از محارم خدا و رسولش درباره ام حبیبه، مادر مؤمنان و سایر زنان موها و چهره⁭هایی که خداوند حرام کرده است را حلال کرد و به⁭وسیله آنها نزدیکانی که خداوند دور کرده است را اثبات کرد، آنچه⁭که خللی چون آن وارد دین نشده و اسلام با تبدیلی نظیر آن مواجه نشده است.

و از جمله آن برتری دادن پسر مست شراب⁭خوار صاحب خروس و پلنگ و میمونش، یزید برای جانشینی خداوند بر بندگانش و گرفتن بیعت برای او از برگزیدگان مسلمانان با قهر، خشونت، تهدید، ترساندن، و وحشت است، درحالی⁭که او از سفاهت او آگاه و به ظلم و خباثت او عالم است و در سکرات و اعمال، فجور و کفرش با او همکاری می⁭کند.

پس او که خدا او را مرگ دهد، تا آنجا که توانست خواستار خون و قدرت مشرکان نزد مسلمانان شد و اهل مدینه را در واقعه حرّه گرفتار کرد، واقعه⁭ای که در اسلام شنیع⁭تر و کثیف⁭تر از آن نبوده است و با آن حس انتقام خود را ارضاء کرد و پنداشت که از اولیاء خدا انتقام گرفته است و خونخواهی به دشمنان خدا رسیده است، پس درحالی⁭که کفرش را آشکار و شرکش را نمایان می⁭کرد گفت:

لیت أشیاخی ببدر شهدوا جزع الخزرج من وقع الأسل

کاش اجداد من در بدر بی⁭تابی خزرج از اصابت نیزه⁭ها را شاهد بود.

سخن کسی⁭که به خدا، دین او، کتاب او و رسول او باز نمی⁭گردد و به خدا و به آنچه⁭که از جانب او آمده⁭است، ایمان نمی⁭آورد.

سپس از بزرگترین مواردی که انتهاک کرد و عظیم⁭ترین آنچه⁭که مرتکب شد، ریختن خون حسین بن علی علیه السّلام بود، با وجود جایگاه او از رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و موقعیت و منزلت او در دین، فضیلت و شهادت به سیادت او و برادرش بر جوانان بهشتی، در گستاخی بر خدا، کفر به دین او، دشمنی با رسول او، بی⁭پرده⁭گویی با اهل بیت او و سبک شمردن حرمت او، گویی که او لعنه الله گروهی از کافران ترک و دیلم را می⁭کشد که از انتقام خدا نمی⁭ترسد و از قدرت او بیم ندارد، پس خداوند عمر او را قطع کرد و اصل و فرعش را از ریشه برکند و آنچه⁭که زیر دستش بود را از او سلب کرد و عذاب و عقوبتی برای او آماده کرد که با معصیتش، از جانب خداوند فقط مستحق آن است.

این علاوه بر چیزی⁭است که از جانب بنی مروان بوده⁭است، از تبدیل کتاب خدا، تعطیل احکام خدا، و گرفتن اموال خدا در میان خود به⁭صورت چرخشی و متناوب، انهدام بیت⁭الله، حلال کردن حرام او برپاکردن مجانیق علیه آن و پرتاب آتش به⁭سوی آن درحالی⁭که از هیچ سوزاندن و تخریبی دریغ نمی⁭کردند تا اینکه کلمه عذاب بر آنان واجب شد و از جانب خداوند مستحق انتقام شدند و زمین را از ستم و تجاوز پر کردند و بندگان خدا را با ظلم و اجبار فراگرفتند و نارضایتی بر آنان چیره شد و از جانب خداوند هجومی بر آنان فرود آمد و خداوند برای آنان در خصوص عترت نبی⁭اش و اهل وراثت او به کسانی⁭که از میان آنان برای جانشینی خود برگزید نظیر آنچه⁭که در خصوص پیشینیان مؤمن، و اجداد مجاهدشان برای اوائل کافرشان مقدر کرده⁭بود را مقدر کرد پس خداوند خون آنان را درحالی⁭که مرتد بودند ریخت چنانکه به خاطر احداد آنان خون اجداد مشرکان را ریخت و خداوند نسل کسانی که ظلم کردند را قطع کرد و حمد از آن خداوند پروردگار جهانیان است.

ای مردم خداوند امر کرده⁭است تا اطاعت شود و مثال زده⁭است تا دنباله⁭روی شود و حکم کرده⁭است تا انجام شود و فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکَافِرِینَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِیرًا» {خدا کافران را لعنت کرده و برای آنها آتش فروزانی آماده کرده است} « أُولَـئِکَ یَلعَنُهُمُ اللّهُ وَیَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ» {آنان را خدا لعنت می‏کند و لعنت‏کنندگان لعنتشان می‏کنند}

پس ای مردم کسی⁭که خدا و رسولش نفرین کرده⁭است را نفرین کنید. کسی⁭که جز با جدائی از او به خدا تقرب نمی⁭جوئید را رها کنید .

بار خدایا ابوسفیان بن امیه، پسرش معاویه، یزید پسر معاویه، مروان بن حکم و پسرش و پسر پسرش را نفرین کن. بارخدایا امامان کفر، رهبران ضلالت، دشمنان دین، پیکارکنندگان با رسول، تعطیل⁭⁭کنندگان احکام، تبدیل⁭کنندگان کتاب، منتهکین خون حرام را نفرین کن.

بار الها ما از دوستی دشمنانت و از اغماض اهل معصیتت به⁭سوی تو برائت می⁭جوئیم چنانکه فرمودی: «لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» { قومی را نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند [و] کسانی را که با خدا و رسولش مخالفت کرده‏اند دوست بدارند}

ای مردم حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و در راه⁭های ضلالت تأمل کنید تا طی⁭کننده آن را بشناسید و بر آنچه⁭که خداوند شما را بر آن متوقف کرده⁭است بایستید و آنچه را که خدا شما را به آن امر فرموده⁭است اجرا کنید و امیرمؤمنان علیه السّلام شما را به خدا می⁭سپارد و توفیق شما را از او مسألت می⁭کند و در هدایت شما به⁭سوی او مشتاق است و خدا برای او کافی است و توکلش بر اوست و لا قوه إلّا بالله العلیّ العظیم.

و در جایی گوید: معاویه که نفرین خدا بر او باد مردم عراق، شام و سایر آنها را به دشنام دادن علی علیه السّلام و بیزاری از او دستور داد و با آن در منبرهای اسلام خطبه ایراد کرد و این عمل در ایام بنی امیه سنت شد تا اینکه عمر بن عبدالعزیز بر سر کار آمد و آن را از بین برد.

جاحظ گوید: معاویه در آخر خطبه جمعه می⁭گفت: بارخدایا ابوتراب در دینت الحاد کرد و از راهت بازداشت پس او را به نفرینی تلخ نفرین کن و به عذابی دردناک عذاب کن.

و آن را برای آفاق نوشت و با این کلمات تا دوره خلافت عمر بن عبدالعزیز بر منبرها ندا داده می⁭شد. و مبرد در الکامل ذکر کرد که خالد بن عبدالله قسری زمانی⁭که در خلافت هشام امیر عراق بود، علی⁭علیه السّلام را بر منبر نفرین می⁭کرد .

و جاحظ ذکر کرد که قومی از بنی امیه به معاویه گفتند: تو به آنچه می⁭خواستی دست یافتی کاش از نفرین این مرد دست می⁭کشیدی؟ گفت: به خدا سوگند خیر، تا کودک بر آن بزرگ شود و بزرگ بر آن پیر شود و هیچ یادکنندهای فضیلتی برای او ذکر نکند. و زیاد قصد کرد که برائت از علی و نفرین او را بر اهل کوفه عرضه دارد و هرکسی⁭که از آن امتناع کند را به قتل برساند و خانه⁭اش را ویران کند که خداوند در آن روز او را به طاعون مبتلا کرد و بعد از سه روز به هلاکت رسید و این در دوره معاویه بود.

راوی گوید: ابوجعفر اسکافی گوید: روایت است که معاویه به ثمر بن جندب صدهزار درهم بخشید تا روایت کند که این آیه درباره علی علیه السّلام: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یُعْجِبُکَ قَوْلُهُ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیُشْهِدُ اللّهَ عَلَی مَا فِی قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ * وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الفَسَادَ» { و از میان مردم کسی است که در زندگی این دنیا سخنش تو را به تعجب وامی‏دارد و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه می‏گیرد و حال آنکه او سخت‏ترین دشمنان است، و چون برگردد [یا ریاستی یابد] کوشش می‏کند که در زمین فساد نماید و کشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهکاری را دوست ندارد} و آیه دوم درباره ابن ملجم: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّه» {و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‏فروشد} روایت شده⁭است، او نپذیرفت پس دویست هزار درهم به او بخشید، ولی او نپذیرفت، پس سیصد هزار درهم بخشید، او قبول نکرد، چهارصد بخشید پذیرفت و آن را روایت کرد و گوید: معاویه گروهی از صحابه و گروهی از تابعین را بر روایت اخبار ناپسند درباره علی علیه السّلام گمارده⁭است پس آنان آنچه⁭که او می⁭پسندند را ساختند از جمله آنان ابوهریره، عمرو بن عاص، مغیره بن شعبه و از تابعین عروه بن زبیر است. گوید: از علی علیه السّلام روایت است که وی فرمود: دروغگوترین مردم بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله ابوهریره دوسی است.

ادامه داد: و واقدی روایت کرده است که معاویه زمانی⁭که از عراق به شام برگشت گفت: ای مردم رسول⁭الله⁭صلّی الله علیه و آله فرمود: تو بعد از من خلافت را برعهده می⁭گیری پس زمین مقدس را اختیار کن که در آن قهرمانان هستند و من شما را اختیار کردم پس ابوتراب را نفرین کنید پس نفرینش کردند.

گوید: شیخمان ابوعبدالله بصری متکلم است از نصر بن عاصم لیثی از پدرش روایت کرد: به مسجد رسول⁭الله⁭صلّی الله علیه و آله آمدیم درحالی⁭که مردم می⁭گفتند: از خشم خدا و خشم رسولش به خدا پناه می⁭بریم، پس گفتم: چه شده؟ گفتند: معاویه چندی پیش برخاست و دست ابوسفیان را گرفت و خارج شدند و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: نفرین خدا بر تابع و متبوع باد، چه بسیار روزها است برای امت من از معاویه ذی⁭الاستاه گفتند: یعنی سالخورده.

گوید: و علاء بن جریر روایت کرد که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به معاویه فرمود: ای معاویه تو بدعت را سنت و قبیح را نیکو می⁭گیری خوراکت بسیار و ظلمت بزرگ است.

علی علیه السّلام فرمود: ما و خاندان ابوسفیان قومی هستیم که بر سر خدا با یکدیگر دشمنی کردیم و امر چنانکه⁭ آغاز شد باز می⁭گردد.

علی علیه السّلام فرمود: امشب رسول⁭الله را در خواب دیدم و نزد او شکوه کردم پس فرمود: این جهنم است بنگر چه⁭کسی در آن است پس معاویه و عمرو بن عاص را دیدم که از پا به⁭صورت وارونه آویزان هستند و سرهایشان با سنگ خرد می⁭شود یا فرمود شکسته می⁭شود.

راوی گوید: صاحب کتاب غارات از اعمش از انس بن مالک روایت کرد که گوید: شنیدم که رسول⁭الله فرمود مردی با مقعدی بزرگ و حلقی وسیع از امتم بر مردم ظهور خواهد کرد که می⁭خورد و سیر نمی⁭شود، او بار ثقلین را بر دوش می⁭کشد و روزی امارت را طلب می⁭کند پس اگر او را درک کردید شکمش را بدرید. گوید: و در دست رسول⁭الله شاخه⁭ای بود که نوک آن را در شکم معاویه قرار داد.

**[ترجمه]

توضیح

الواجم الذی اشتد حزنه و أمسک عن الکلام و تخلج المفلوج فی مشیته بالخاء المعجمة ثم الجیم أی تفکک و تمایل و السابلة أبناء السبیل.

قوله علیه السلام الأمر و یعود کما بدا أی یقع الحرب بینی و بینهم کما وقع بین النبی و بینهم أو یعودون إلی الکفر أو إشارة إلی السفیانی و قال الجوهری السرم یعنی بالضم مخرج الثفل و هو طرف المعی المستقیم کلمة مولدة.

**[ترجمه]الواجم: کسی است که اندوهش شدید است و از کلام خودداری می⁭کند و تخلّج المفلوج فی مشیته یعنی شل و منحرف شد. و السابله اصحاب سبیل است .

این کلام امام علیه السّلام: «و الأمر و یعود کما بدأ» یعنی جنگ میان من و آنان واقع می⁭شود چنانکه بین نبی و آنان واقع شد یا اینکه به کفر باز می⁭گردند یا اشاره به سفیانی است. و جوهری گوید: السرم با ضمه مخرج ثفل است و آن سمت مستقیم معده است و کلمه⁭ای مولد است.

**[ترجمه]

«507»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ

1) 507- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث الأخیر من المجلس: 8 من المجلد الثانی من أمالیه ص 609.

جَرِیرِ بْنِ أَشْعَثَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی الْمُغِیرَةِ ⁽¹⁾

و الرجلان قمیان موثقان عند حفاظ أهل السنة، و ذکرهما ابن حجر و لکن ذکر الأول بعنوان التمییز، و الثانی بعنوان کونه من رجال الصحاح فی کتاب تهذیب التهذیب: ج 1، ص 350 و ج 2 ص 108.

عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ قَدْ نَزَلَ بِذِی طُوًی فَجَاءَهُ سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا أَهْلَ الشَّامِ هَذَا سَعْدٌ وَ هُوَ صَدِیقٌ لِعَلِیٍّ قَالَ فَطَأْطَأَ الْقَوْمُ رُءُوسَهُمْ وَ سَبُّوا عَلِیّاً علیه السلام فَبَکَی سَعْدٌ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مَا الَّذِی أَبْکَاکَ قَالَ وَ لِمَ لَا أَبْکِی لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یُسَبُّ عِنْدَکَ وَ لَا أَسْتَطِیعُ أَنْ أُغَیِّرَ وَ قَدْ کَانَ فِی عَلِیٍّ خِصَالٌ لَأَنْ تَکُونَ فِیَّ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا أَحَدُهَا أَنَّ رَجُلًا کَانَ بِالْیَمَنِ فَجَفَاهُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَقَالَ لَأَشْکُوَنَّکَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَدِمَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَسَأَلَهُ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام فَثَنَّی عَلَیْهِ فَقَالَ أَنْشُدُکَ بِاللَّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیَّ الْکِتَابَ وَ اخْتَصَّنِی بِالرِّسَالَةِ أَ عَنْ سَخَطٍ تَقُولُ مَا تَقُولُ فِی عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ نَعَمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَ لَا تَعْلَمُ أَنِّی أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ قَالَ بَلَی قَالَ فَمَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ الثَّانِیَةُ أَنَّهُ بَعَثَ یَوْمَ خَیْبَرَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ إِلَی الْقِتَالِ فَهُزِمَ وَ أَصْحَابُهُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله لَأُعْطِیَنَّ الرَّایَةَ غَداً إِنْسَاناً یُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَغَدَا الْمُسْلِمُونَ وَ عَلِیٌّ أَرْمَدُ فَدَعَاهُ فَقَالَ خُذِ الرَّایَةَ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَیْنِی کَمَا تَرَی فَتَفَلَ فِیهَا فَقَامَ فَأَخَذَ الرَّایَةَ ثُمَّ مَضَی بِهَا حَتَّی فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ الثَّالِثَةُ أَنَّهُ خَلَّفَهُ فِی بَعْضِ مَغَازِیهِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا رَسُولَ اللَّهُ خَلَّفْتَنِی مَعَ النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی

1) 1 هذا هو الصواب، و فی ط الکمبانیّ من البحار: «عن ابن أشعث بن إسحاق، عن جعفر بن أبی المائرة».

وَ الرَّابِعَةُ سَدَّ الْأَبْوَابَ فِی الْمَسْجِدِ إِلَّا بَابَ عَلِیٍّ وَ الْخَامِسَةُ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآیَةُ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً فَدَعَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله عَلِیّاً وَ حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ فَاطِمَةَ علیهم السلام فَقَالَ اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث آخر از مجلس 8 از جلد دوم امالیاش ص 609 روایت کرده است. - :

ابن عباس گوید: نزد معاویه بودم درحالی⁭که در ذی⁭طوی وارد شده⁭بود و سعد بن ابووقاص نزد او آمد و بر او سلام کرد و معاویه گفت: ای اهالی شام این سعد است و او دوست علی است. گفت: مردم سر خود را به زیر افکند و علی را دشنام دادند پس گریست، معاویه به او گفت: چه چیزی تو را به گریه واداشت؟ گفت: چرا بر مردی از اصحاب رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله نگریم که در حضور تو دشنام داده می⁭شود و نمی⁭توانم بر سر غیرت آیم درحالی⁭که در علی خصلت⁭هایی بود که اگر یکی از آنها در من بود از دنیا و هر آنچه در آن است برایم محبوب⁭تر بود یکی از آنها این است که مردی در یمن بود که علی بن ابی طالب علیه السّلام بر او تندی کرد پس گفت: شکایت تو را نزد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله می⁭برم و نزد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله آمد و از او درباره علی علیه السّلام سؤال کرد پس وی او را ثنا گفت و فرمود: تو را به خدایی که کتاب را بر من نازل کرد و مرا به رسالت برگزید سوگند می⁭دهم آیا آنچه⁭که درباره علی علیه السّلام می⁭گویی از روی خشم است؟ گفت: آری یا رسول⁭الله. فرمود: آیا نمی⁭دانی که من از خود مؤمنان بر آنان شایسته⁭تر هستم؟ گفت: آری. فرمود: پس هر که من مولای او هستم پس علی نیز مولای اوست.

دوم اینکه: او در روز خیبر عمر بن خطاب را به جنگ فرستاد پس او و یارانش شکست خوردند پس فرمود: فردا پرچم را به فردی می⁭دهم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست دارند پس مسلمانان صبح کردند و علی علیه السّلام دچار درد چشم شد پس او را فراخواند و فرمود: پرچم را بگیر، فرمود: یا رسول⁭الله چشمم چنان است که می⁭بینی؟ پس در آن تف انداخت پس او برخاست و پرچم را گرفت سپس با آن رفت تا اینکه خداوند بر او گشایش حاصل کرد.

و سوم اینکه نبی او را در یکی از غزوات جا گذاشت و پس علی علیه السّلام فرمود: یا رسول⁭الله مرا همراه زنان و کودکان بر جای گذاشتی؟ پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: آیا نمی⁭پسندی که نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی باشی با این تفاوت⁭که بعد از من نبی نیست. و چهارم اینکه در مسجد همه درها را مسدود کرد جز در علی.

و پنجم: این {خدا فقط می‏خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند} نازل شد پس نبی صلّی الله علیه و آله علی، حسن، حسین و فاطمه علیهم السّلام را فراخواند و فرمود: بارخدایا اینان خانواده من هستند پس آلودگی را از آنان بزدای و آنان را بسیار پاکیزه گردان.

**[ترجمه]

بیان

الثناء بتقدیم المثلثة یطلق علی المدح و الذم و فی الأول أغلب و بتقدیم النون بالعکس.

**[ترجمه]الثناء با تقدیم ثاء بر مدح و ذم اطلاق می⁭شود و در مدح غالب⁭تر است و با تقدیم نون بالعکس است.

**[ترجمه]

«508»

⁽¹⁾کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة الْکَرَاجُکِیُّ بَلَغَ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَلَامُ نَافِعِ بْنِ جُبَیْرٍ فِی مُعَاوِیَةَ وَ قَوْلُهُ إِنَّهُ کَانَ یُسْکِتُهُ الْحِلْمُ وَ یُنْطِقُهُ الْعِلْمُ فَقَالَ علیه السلام بَلْ کَانَ یُنْطِقُهُ الْبَطَرُ وَ یُسْکِتُهُ الْحَصَرُ.

**[ترجمه]کنز الکراجکی - . علامه کراجکی آن را در کتاب کنز الفوائد روایت کرده است. - :

کلام نافع بن جبیر درباره معاویه که او را خرد به سکوت وا می⁭دارد و علم به سخن می⁭آورد به حسین بن علی علیه السّلام رسید پس فرمود: بلکه گستاخی او را به سخن وامی⁭دارد و ناتوانی او را ساکت می⁭کند.

**[ترجمه]

بیان

الحصر بالتحریک العی.

1) 508- رواه العلامة الکراجکیّ فی کتاب کنز الفوائد.

**[ترجمه]الحصر با حرکت یعنی ضعف و ناتوانی .

**[ترجمه]

باب 18 باب ما جری بینه علیه السلام و بین عمرو بن العاص لعنه الله و بعض أحواله‌

الأخبار

«509»

⁽¹⁾ج، الإحتجاج قَالَ علیه السلام فِی عَمْرٍو جَوَاباً عَمَّا قَالَ فِیهِ عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ یَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعَابَةً وَ أَنِّی امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَارِسُ [أُعَافِسُ] وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلًا وَ نَطَقَ آثِماً أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْکَذِبُ إِنَّهُ یَقُولُ فَیَکْذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ وَ یَسْأَلُ فَیُلْحِفُ وَ یُسْأَلُ فَیَبْخَلُ وَ یَخُونُ الْعَهْدَ وَ یَقْطَعُ الْإِلَّ فَإِذَا کَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّیُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ أَکْبَرُ مَکِیدَتِهِ أَنْ یَمْنَحَ الْقَوْمَ سَبَّتَهُ أَمْ وَ اللَّهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی مِنَ اللَّعِبِ ذِکْرُ الْمَوْتِ وَ إِنَّهُ لَیَمْنَعُهُ عَنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْیَانُ الْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ یُبَایِعْ مُعَاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ لَهُ أَنْ یُؤْتِیَهُ أَتِیَّةً وَ یَرْضَخَ عَلَی تَرْکِ الدِّینِ لَهُ رَضِیخَةً.

**[ترجمه]احتجاج - . طبرسی آن را قبل از عنوان: «و کتب محمد بن ابی بکر إلی معاویه احجاجا علیه» از کتاب الاحتجاج: ج1، ص182 روایت کرده است. - :

امام علیه السّلام درباره عمرو در پاسخ به آنچه⁭که درباره او گفت فرمود: شگفتا از عمرو عاص پسر نابغه میان مردم شام گفت که من اهل شوخی و خوشگذرانی بوده، و عمر بیهوده می‏گذرانم حرفی از روی باطل گفت و گناه در میان شامیان از انتشار داد، مردم آگاه باشید بدترین گفتار دروغ است.عمرو عاص سخن می‏گوید، پس دروغ می‏بندد، وعده می‏دهد و خلاف آن مرتکب می‏شود، در خواست می‏کند و اصرار می‏ورزد، اما اگر چیزی از او بخواهند، بخل می‏ورزد، به پیمان خیانت می‏کند، و پیوند خویشاوندی را قطع می‏نماید، پیش از آغاز نبرد در هیاهو و امر و نهی بی مانند است تا آنجا که دست‏ها به سوی قبضه شمشیرها نرود.اما در آغاز نبرد، و برهنه شدن شمشیرها، بزرگ‏ترین نیرنگ او این است که عورت خویش آشکار کرده، فرار نماید.

آگاه باشید به خدا سوگند که یاد مرگ مرا از شوخی و کارهای بیهوده باز می‏دارد، ولی عمرو عاص را فراموشی آخرت از سخن حق باز داشته است، با معاویه بیعت نکرد مگر بدان شرط که به او پاداش دهد، و در برابر ترک دین خویش، رشوه‏ای تسلیم او کند.

**[ترجمه]

«510»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام فِی ذِکْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ

1) 509- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه قبل عنوان: «و کتب محمّد بن أبی بکر إلی معاویة احتجاجا علیه» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 182.

2) 510- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 82 من کتاب نهج البلاغة.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در المختار 82 از کتاب نهج البلاغه روایت کرده است. - :

و از کلام امام علیه السّلام در ذکر عمرو بن عاص: شگفتا از پسر نابغه و مانند آن را ذکر کرده⁭است.

**[ترجمه]

بیان

نبغ الشی‌ء ظهر قال بعض الشارحین سمیت أم عمرو النابغة لشهرتها بالفجور و تظاهرها به و سیأتی وصف نسبه لعنه الله.

و زعم کنصر زعما مثلثة أی قال حقا أو باطلا و أکثر ما یستعمل فی الباطل و ما یشک فیه و الدعابة بالضم المزاح و المراد هنا الدعابة الخارجة عن الاعتدال.

وَ رُوِیَ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ لِأَهْلِ الشَّامِ إِنَّمَا أَخَّرْنَا عَلِیّاً لِأَنَّ فِیهِ هَزْلًا لَا جِدَّ مَعَهُ وَ تَبِعَ فِی ذَلِکَ أَثَرَ عُمَرَ حَیْثُ قَالَ یَوْمَ الشُّورَی لَمَّا أَرَادَ صَرْفَ الْأَمْرِ عَنْهُ علیه السلام لِلَّهِ أَنْتَ لَوْ لَا أَنَّ فِیکَ دُعَابَةً.

و رجل تلعابة بالکسر أی کثیر اللعب و المعافسة و العفاس بالکسر الملاعبة و فی بعض نسخ کتاب الإحتجاج أعاوس [أعارس] مکان أعافس و لعله من أعرس الرجل إذا دخل بامرأته عند بنائها و قد یطلق علی الجماع و الممارسة المزاولة قال ابن الأثیر فی مادة مرس من کتاب النهایة و قد یطلق علی الملاعبة و منه حدیث علی زعم أننی کنت أعافس و أمارس أی ألاعب النساء.

و أَلْحَفَ أی أَلَحَّ و إِلٌّ بالکسر العهد و القرابة و الحلف و الجار ذکره الفیروزآبادی فی مادة أَلَّ من کتاب القاموس و المراد بقطع الْإِلِّ هنا قطع الرحم أو تضییع الحلیف و الجار.

و المآخذ علی لفظ الجمع و فی بعض النسخ علی المفرد.

و کلمة کان الأولی تامة و الإشارة إلی أخذ السیوف مآخذها و هو التحام الحرب و مخالطة السیوف و أکبر بالباء الموحدة و هو أظهر مما فی بعض النسخ من المثلثة.

و المکیدة المکر و الحیلة و یمنح کیمنع أی یعطی و السَّبَّةُ الاست أی العجز أو حلقة الدبر و المراد بإعطاء القوم سبته ما ذکره أرباب السیر و یضرب به المثل من کشفه سوأته شاغرا برجلیه لما لقیه أمیر المؤمنین علیه السلام فی بعض أیام صفین و قد اختلطت الصفوف و اشتعل نار الحرب فحمل علیه السلام علیه فألقی نفسه عن فرسه رافعا رجلیه کاشفا عورته فانصرف عنه لافتا وجهه و فی ذلک قال أبو فراس:

و لا خیر فی دفع الأذی بمذلة***کما ردها یوما بسوأته عمرو

و الأتیة العطیة و الرضخ العطاء القلیل و المراد بالأتیة و الرضیخة ولایة مصر

و لعل التعبیر عنها بالرضیخة لقلتها بالنسبة إلی ترک الدین.

**[ترجمه]نبع الشئ یعنی ظاهر شد، و برخی از شارحین گفته⁭اند: مادر عمرو به⁭جهت شهرتش به فجور و اظهار آن نابغه نامیده شده⁭است و شرح نسب او لعنه الله به زودی خواهد آمد.

و زعم ـ بر وزن نصر ـ زعماً با سه حرکت یعنی سخنی حق یا باطل گفت و بیشترین استعمال آن درباره باطل و آنچه⁭که مورد شک است می⁭باشد. و الدعابه ـ با ضمه ـ یعنی مزاح و مقصود در اینجا مزاح خارج از حد اعتدال است.

و روایت است که او به اهل شام می⁭گفت: فقط به این دلیل علی را به تأخیر انداختیم که در او هزل ـ مزاح ـ است و جدیتی با او نیست و این زمینه، راه عمر را دنبال کرد... آنجا که روز شورا زمانی⁭که خواست او را از امر خلافت کنار بزند گفت: به خدا سوگند تو بودی، اگر که در تو مزاح نبود.

و رجل تلعابه با کسره یعنی: خوش⁭گذران، و معافسه و العفاس با کسره: ملاعبه و شوخی. و در بعضی نسخه⁭های کتاب احتجاج «اعارس» به⁭جای اعافس آمده⁭است و شاید از ریشه «أعرس الرجل» باشد وقتی که بعد از ازدواج به او دخول میکند، و بر جماع نیز اطلاق می⁭شود. و ممارسه یعنی پرداختن. ابن اثیر در ریشه «مرس» از کتاب النهایه گوید و گاه بر بازی نیز اطلاق می⁭شود. و از آن است حدیث علی علیه السّلام: «زعم أننی کنت اعافس و أمارس» یعنی سرگرم زنان هستم.

«ألحف» یعنی اصرار کرد. إلّ با کسره یعنی، عهد، قرابت، پیمان، پناه، فیروزآبادی در ریشه «إلّ» از کتاب القاموس این را ذکر کرده⁭است. و مقصود از قطع عهد در اینجا قطع روابط خویشاوندی یا ضایع کردن هم⁭پیمان و همسایه است.

«المآخذ» به لفظ جمع است و در بعضی نسخه⁭ها بر لفظ مفرد است.

و کلمه کان اوّلی تام است و اشاره⁭ای است به گرفتن قبضه شمشیرها یعنی آغاز جنگ و درگیری شمشیرهاست و اکبر با باء است و این از آنچه⁭که در بعضی نسخه⁭ها با ثاء آمده⁭است بهتر است و المکیده یعنی مکر و حیله. «یمنح» بر وزن «یمنع» یعنی می⁭بخشد. «السبّه» باسن یا کپل یا مقعد، و مقصود از اعطاء القوم سبّته چیزی است که اصحاب سیر ذکر کرده⁭اند و به آن مثال زده⁭ می⁭شود در خصوص کشف عورتش در حالتی که پاهایش راباز کرده بود، زمانی⁭که امیرمؤمنان در یکی از روزهای صفین با او روبرو شد درحالی⁭که صف⁭ها در یکدیگر آمیخته شده و آتش جنگ برافروخته شده بود امام علیه السّلام بر او حمله برد پس خود را از اسبش پایین انداخت درحالی⁭که پاهای خود را بالا آورده و عورت خویش را نمایان کرده بود پس امام روی از برگرفت و از او منصرف شد و در این⁭باره ابوفراس گوید:

لا خیر فی دفع الإذی بمذلة کما ردّها یوماً بسوأته عمرو

در دفع آزار با ذلت و خواری چنانکه روزی عمرو با عورتش آن را دفع کرد هیچ خیری نیست.

الأتیّه یعنی هدیه و بخشش، الرضخ بخشش اندک، و منظور از أتیه و رضیخه ولایت مصر است و شاید تعبیر از آن با واژه رضیخه به⁭جهت اندک بودن آن در قبال ترک دین باشد .

**[ترجمه]

«511»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ الزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: کَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ یَقُولُ إِنَّ فِی عَلِیٍّ دُعَابَةً فَبَلَغَ ذَلِکَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ زَعَمَ ابْنُ النَّابِغَةَ أَنِّی تِلْعَابَةٌ مَزَّاحَةٌ ذُو دُعَابَةٍ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ هَیْهَاتَ یَمْنَعُ مِنَ الْعِفَاسِ وَ الْمِرَاسِ ذِکْرُ الْمَوْتِ وَ خَوْفُ الْبَعْثِ وَ الْحِسَابِ وَ مَنْ کَانَ لَهُ قَلْبٌ فَفِی هَذَا عَنْ هَذَا لَهُ وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ أَمَا وَ شَرُّ الْقَوْلِ الْکَذِبُ إِنَّهُ لَیُحَدِّثُ فَیَکْذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْبَأْسِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ ⁽²⁾

«فأی زاجر و أین هو؟ ...».

مَا لَمْ یَأْخُذِ السُّیُوفُ هَامَ الرِّجَالِ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ فَأَعْظَمُ مَکِیدَتِهِ فِی نَفْسِهِ أَنْ یَمْنَحَ الْقَوْمَ اسْتَهُ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث 21 از جلد پنجم امالیاش ص 131 چاپ بیروت روایت کرده است. و حدیث 36 از امالی شیخ مفید ص 82 ملاحظه شود. - :

عمرو بن عاص می⁭گفت: در علی مزاحی است، و این به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید پس فرمود: پسر نابغه پنداشته که من خوشگذران، اهل مزاح و شوخی هستم که بیهوده عمر می⁭گذرانم دریغا که یاد مرگ، ترس از رستاخیز و حساب از سرگرمی و مشغولیت باز می⁭دارد و هر که قلبی داشته باشد در این سخن از آن، برای او پنددهنده و منعکننده⁭ای است.

آگاه باشید بدترین گفتار دروغ است او سخن می⁭گوید و دروغ می⁭گوید، وعده می⁭دهد و خلاف آن مرتکب می⁭شود و چون روز جنگ باشد در هیاهو و امر و نهی بی⁭مانند است تا آنجا که شمشیرها بر سر مردان نرفته است اما در آغاز نبرد و برهنه شدن شمشیرها بزرگ⁭ترین نیرنگ او این است⁭که عورت خویش آشکار کند.

**[ترجمه]

«512»

و ذکره أیضا عن مصادر و علی صور العلامة الامینی فی ترجمة عمرو بن العاص من کتاب الغدیر: ج 2 ص 128، ط بیروت.

کِتَابُ، الْغَارَاتِ لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ قَالَ: بَلَغَ عَلِیّاً علیه السلام أَنَّ ابْنَ الْعَاصِ یَنْتَقِصُهُ عِنْدَ أَهْلِ الشَّامِ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا عَجَباً عَجَباً لَا یَنْقَضِی لِابْنِ النَّابِغَةِ یَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ إِلَی آخِرِ الْکَلَامِ وَ جَمَعَ بَیْنَ الرِّوَایَتَیْنِ.

1) 511- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 21 من الجزء الخامس من أمالیه ص 131، ط بیروت. و لیلاحظ الحدیث: 36 من أمالی الشیخ المفید ص 82.

2) 2 هذا هو الظاهر المذکور فی المطبوع من أمالی الشیخ، و فی ط الکمبانیّ من البحار:

3) 512- الحدیث مذکور تحت الرقم: 188 من المطبوع من منتخب کتاب الغارات: ج 1، ص 513 ط 1. و للحدیث صور مختلفة و أسانید و مصادر کثیرة جدا علی وسع الباحث أن یقف علی بعضها تحت الرقم: 98 من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب أنساب الاشراف: ج 2 ص 127، ط 1، و فی المخطوطة: ج 1/ الورق 225.

**[ترجمه]کتاب الغارات - . حدیث ذیل شماره 188 از نسخه چاپ شده کتاب الغارات: ج1، ص 513 چاپ اول مذکور است. برای این حدیث صورتها و اسنادهای مختلفی است که محقق میتواند دردر ذیل شماره 98 از زندگینامه امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب أنساب الأشراف: ج2، ص 127، چاپ اول، و در نسخه خطی: ج1، ورق 225 به آن دست یابد.

علامه امینی نیز آن را از منابع و صورتهایی در زندگینامه عمرو بن عاص در کتاب الغدیر: ج2 ص 128، چاپ بیروت ذکر گرده است. -

از ابراهیم بن محمد ثقفی، گوید: به علی علیه السّلام خبر رسید که ابن عاص نزد شامیان او را کم ارزش می⁭سازد پس از منبر بالا رفت و حمد و ثنای خدا گفت و فرمود: شگفتا ـ شگفتی بی⁭پایان ـ از پسر نابغه در میان شامیان انتشار داده... تا پایان کلام و دو روایت را با یکدیگر جمع کرده⁭است.

**[ترجمه]

«513»

⁽¹⁾کِتَابُ، سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ سُلَیْمٍ قَالَ: إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ خَطَبَ بِالشَّامِ فَقَالَ بَعَثَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی جَیْشٍ فِیهِ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ فَظَنَنْتُ أَنَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی لِکَرَامَتِی عَلَیْهِ فَلَمَّا قَدِمْتُ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیُّ النَّاسِ أَحَبُّ إِلَیْکَ فَقَالَ عَائِشَةُ فَقُلْتُ مِنَ الرِّجَالِ قَالَ أَبُوهَا أَیُّهَا النَّاسُ وَ هَذَا عَلِیٌّ یَطْعَنُ عَلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ ضَرَبَ بِالْحَقِّ عَلَی لِسَانِ عُمَرَ وَ قَلْبِهِ وَ قَالَ فِی عُثْمَانَ إِنَّ الْمَلَائِکَةَ لَتَسْتَحْیِی مِنْ عُثْمَانَ وَ قَدْ سَمِعْتُ عَلِیّاً وَ إِلَّا فَصَمَّتَا یَعْنِی أُذُنَیْهِ یَرْوِی عَلَی عَهْدِ عُمَرَ أَنَّ نَبِیَّ اللَّهِ نَظَرَ إِلَی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ مُقْبِلَیْنِ فَقَالَ یَا عَلِیُّ هَذَانِ سَیِّدَا کُهُولِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مَا خَلَا النَّبِیِّینَ مِنْهُمْ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ لَا تُحَدِّثْهُمَا بِذَلِکَ فَیَهْلِکَا فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَقَالَ الْعَجَبُ لِطُغَاةِ أَهْلِ الشَّامِ حَیْثُ یَقْبَلُونَ قَوْلَ عَمْرٍو وَ یُصَدِّقُونَهُ وَ قَدْ بَلَغَ مِنْ حَدِیثِهِ وَ کَذِبِهِ وَ قِلَّةِ وَرَعِهِ أَنْ یَکْذِبَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ لَعَنَهُ سَبْعِینَ لَعْنَةً وَ لَعَنَ صَاحِبَهُ الَّذِی یَدْعُو إِلَیْهِ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ هَجَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِقَصِیدَةٍ سَبْعِینَ بَیْتاً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله اللَّهُمَّ إِنِّی لَا أَقُولُ الشِّعْرَ وَ لَا أُحِلُّهُ فَالْعَنْهُ أَنْتَ وَ مَلَائِکَتُکَ بِکُلِّ بَیْتٍ لَعْنَةً تَتْرَی عَلَی عَقِبِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ لَمَّا مَاتَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَامَ فَقَالَ إِنَّ مُحَمَّداً قَدْ صَارَ أَبْتَرَ لَا عَقِبَ لَهُ وَ إِنِّی لَأَشْنَأُ النَّاسِ لَهُ وَ أَقْوَلُهُمْ فِیهِ سُوءاً فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ یَعْنِی أَبْتَرَ مِنَ الْإِیمَانِ وَ مِنْ کُلِّ خَیْرِ مَا لَقِیتُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ کَذَّابِیهَا وَ مُنَافِقِیهَا لَکَأَنِّی بِالْقُرَّاءِ الضَّعَفَةِ الْمُتَهَجِّدِینَ رَوَوْا حَدِیثَهُ وَ صَدَّقُوهُ فِیهِ وَ احْتَجُّوا عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتَ بِکَذِبِهِ إِنَّا نَقُولُ خَیْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ وَ لَوْ شِئْتُ لَسَمَّیْتُ الثَّالِثَ وَ اللَّهِ مَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ فِی عَائِشَةَ وَ أَبِیهَا إِلَّا رِضَا مُعَاوِیَةَ بِسَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَقَدِ اسْتَرْضَاهُ بِسَخَطِ اللَّهِ

1) 513- کتاب سلیم بن قیس الهلالی ص 172 ط بیروت.

وَ أَمَّا حَدِیثُهُ الَّذِی یَزْعُمُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنِّی فَلَا وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَیَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ کَذَبَ عَلَیَّ یَقِیناً وَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ یَسْمَعْهُ مِنِّی سِرّاً وَ لَا جَهْراً اللَّهُمَّ الْعَنْ عَمْراً وَ الْعَنْ مُعَاوِیَةَ بِصَدِّهِمَا عَنْ سَبِیلِکَ وَ کَذِبِهِمَا عَلَی کِتَابِکَ وَ اسْتِخْفَافِهِمَا بِنَبِیِّکَ صلی الله علیه و آله وَ کَذِبِهِمَا عَلَیْهِ وَ عَلَیَّ.

**[ترجمه]کتاب سلیم بن قیس هلالی - . کتاب سلیم بن قیس هلالی ص 172، چاپ بیروت. - ، سلیم گوید: عمرو بن عاص در شام خطبه ایراد کرد و گفت: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله مرا در رأس سپاهی که ابوبکر و عمر در آن هستند گسیل داشت پس گمان کردم که فقط بنا به کرامتم بر او مرا گسیل داشته⁭است و چون آمدم عرض کردم: یا رسول⁭الله کدام⁭یک از مردم نزد تو محبوب⁭تر است؟ فرمود عایشه. عرض کردم: از مردان؟ فرمود پدر او. این مردم درحالی⁭که این علی درباره ابوبکر، عمر و عثمان بد گویی می⁭کند و شنیدم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله می⁭فرماید: خداوند حق را بر زبان و دل عمر جاری کرده⁭است. و درباره عثمان فرمود: ملائکه از عثمان شرم دارند. و از علی علیه السّلام شنیدم که اگر چنین نباشد گوشهایم ناشنوا شود که در عهد عمر روایت می⁭کند که نبی خدا به ابوبکر و عمر که روی کرده⁭بودند نگاه کرد و فرمود: ای علی این دو سرور کهنسالان بهشت از اولین و آخرین⁭ها غیر از انبیاء و مرسلین هستند و در این⁭باره با آنان سخن مگو که هلاک می⁭شوند.

پس علی علیه السّلام برخاست و فرمود: شگفتا از عامه شامیان، که گفته عمرو را می⁭پذیرند و تأیید می⁭کنند درحالی⁭که از حدیث، دروغ و کم تقوایی به جایی رسیده که بر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله دروغ می⁭بندد و رسول⁭ او را هفتاد مرتبه و رفیق او را که به⁭سوی او دعوت می⁭کند در موارد مختلف نفرین کرده⁭است. و آن به این⁭صورت که او رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را با قصیده⁭ای هفتاد بیتی هجو کرد پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بارخدا من شعر نمی⁭گویم و آن را جایز نمی⁭دانم پس تو و ملائکه⁭ات به ازای هر بیت نفرینی بر او بفرستید که تا روز قیامت به نسل او برسد. سپس هنگامی⁭که ابراهیم پسر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله وفات یافت برخاست و گفت: محمد بی⁭تبار شده⁭است و دنباله⁭ای ندارد و من از دشمنترین مردم به او هستم بدگفتارترین مردمان در باره او. پس خداوند نازل فرمود: {دشمنت‏خود بی‏تبار خواهد بود} یعنی بیتبار از ایمان و از هر خیر.

به سبب آنچه⁭که از دروغگویان و منافقان این امت دیدم گویی که من در مقابل قراء ضعیف شبزنده⁭داری هستم که حدیث او را روایت کرده و او را در آن تأیید کرده و با دروغ او بر ما اهل بیت حجت می⁭آورند که بگویم: بهترین این امت ابوبکر و عمر است و اگر خواستی نفر سوم را نیز نام ببر! به خدا سوگند مقصودش از سخنش درباره عایشه و پدرش جز رضای معاویه با خشم خدا نیست و با خشم خدا رضایت او را کسب کرده⁭است. و اما سخنش که ادعا می⁭کند از من شنیده⁭است، به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند خیر، او خود به یقین می⁭داند که بر من دروغ بسته⁭است و خداوند آشکار و پنهان آن را از جانب من به گوش او نرسانده⁭است. بارخدایا عمرو و معاویه را نفرین کن به⁭جهت منحرف کردنشان از راه تو و دروغشان بر کتاب و سبک شمردن نبی⁭ات صلّی الله علیه و آله و دروغشان بر او و بر من.

**[ترجمه]

«514»

⁽¹⁾أَقُولُ، قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْأَبْتَرِ بْنِ الْأَبْتَرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ شَانِئِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ الْإِسْلَامِ سَلَامٌ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ تَرَکْتَ مُرُوَّتَکَ لِامْرِئٍ فَاسِقٍ مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ وَ یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ فَصَارَ قَلْبُکَ لِقَلْبِهِ تَبَعاً کَمَا وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ فَسَلَبَکَ دِینَکَ وَ أَمَانَتَکَ وَ دُنْیَاکَ وَ آخِرَتَکَ وَ کَانَ عِلْمُ اللَّهِ بَالِغاً فِیکَ فَصِرْتَ کَالذِّئْبِ یَتْبَعُ الضِّرْغَامَ إِذَا مَا اللَّیْلُ دَجَا أَوِ الصُّبْحُ أَتَی ⁽²⁾یَلْتَمِسُ فَاضِلَ سُؤْرِهِ وَ حَوَایَا فَرِیسَتِهِ وَ لَکِنْ لَا نَجَاةَ مِنَ الْقَدَرِ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ لَأَدْرَکْتَ مَا رَجَوْتَ وَ قَدْ رَشَدَ مَنْ کَانَ الْحَقُّ قَائِدَهُ فَإِنْ یُمَکِّنِ اللَّهُ مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ أُلْحِقْکُمَا بِمَنْ قَتَلَهُ اللَّهُ مِنْ ظَلَمَةِ قُرَیْشٍ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنْ تُعْجِزَا أَوْ تَبْقَیَا بَعْدِی فَاللَّهُ حَسْبُکُمَا وَ کَفَی بِانْتِقَامِهِ انْتِقَاماً وَ بِعِقَابِهِ عِقَاباً وَ السَّلَامُ.

وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ مِثْلَهُ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ مِنْ کِتَابِ صِفِّینَ.

**[ترجمه]می⁭گویم: ابن میثم - . کمال الدین بن میثم بحرانی آن را در شرحش بر مختار 39 از باب دوم نهج البلاغه: ج5، ص 85 چاپ بیروت، و در چاپ سوم ج5 ص 58 روایت کرده است.

و ابن ابی الحدید نیز آن را به نقل از کتاب صفین در شرحش بر مختار 39 از باب دوم نهح البلاغه: ج16، ص 163، و در چاپ جدید بیروت: ج4، ص 791

روایت کرده است. -

گوید: امیرمؤمنان برای عمرو بن عاص نوشت: از بنده خدا علی امیرمؤمنان به بی⁭تبار پسر بی⁭تبار عمرو بن عاص دشمن محمد و خاندان محمد در جاهلیت واسلام، سلام بر کسی⁭که از هدایت پیروی کرد. اما بعد تو جوانمردی⁭ات را به خاطر فرد فاسقی که پردهاش هتک شده⁭است و با مقامش کریم را بدنام می⁭کند و با درآمیختنش خردمند را سفیه می⁭کند رها کرده⁭ای، پس قلبت تابع قلب او شد چنانکه شن با طبقه همراه شد؛ پس دینت، امانتت، دنیا و آخرت را از تو ربود و علم خدا در تو بالغ بود پس مانند گرگی شدی که از شیر دنباله⁭روی می⁭کند آنگاه که شب تاریک شود تا صبح فرا رسد در پی ته⁭مانده آب او و بازمانده شکار اوست اما هیچ گریزی از تقدیر نیست و اگر با حق بگیری به آنچه امید داری دست می⁭یابی و هدایت می⁭شود آن⁭کس⁭که حق راهنمای او باشد.

اگر خداوند درباره تو و پسر جگرخوار به من فرصت دهد شما را به کسانی از ظالمان قریش در عهد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله که خداوند هلاکشان کرد ملحق می⁭کنم و اگر سالخورده شدید یا بعد از من باقی⁭ماندید خداوند برای شما بس است و انتقام او کافی و عقوبت او پس است و السلام .

و ابن ابی الحدید مشابه آن را از نصر بن مزاحم از کتاب صفین روایت کرده⁭است.

**[ترجمه]

«515»

⁽³⁾ج، الإحتجاج نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ

1) 514- رواه کمال الدین ابن میثم البحرانیّ رحمه اللّه فی شرحه علی المختار: 39 من الباب الثانی من نهج البلاغة: ج 5 ص 85 ط بیروت، و فی ط 3 ج 5 ص 58. و رواه أیضا ابن أبی الحدید- نقلا عن کتاب صفّین- فی شرحه علی المختار 39 من الباب الثانی من نهج البلاغة: ج 16، ص 163، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 4 ص 791.

2) 2 هذا هو الظاهر من السیاق و المستفاد قطعیا ممّا یأتی فی بیان المصنّف، و فی ط الکمبانیّ من البحار هنا: «أو الصبح إذا یلتمس ...» و هذا السیاق أحسن ممّا فی أصلی من شرح ابن أبی الحدید: «أو أتی الصبح ...».

3) 515- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی آخر عنوان: «احتجاج علیّ علیه السلام علی معاویة فی جواب کتاب کتب إلیه ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 182، ط بیروت. و رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه نفسه فی المختار: 39 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

فَإِنَّکَ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ وَ یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ یَلُوذُ إِلَی مَخَالِبِهِ وَ یَنْتَظِرُ مَا یُلْقَی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَ آخِرَتَکَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ فَإِنْ یُمَکِّنِ اللَّهُ مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌّ لَکُمَا وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]⁭ الاحتجاج - . طبرسی آن را در آخر عنوان: (احتجاج علیّ علیه السلام علی معاویه فی جواب کتاب کتبه إلیه...) از کتاب الاحتجاج: ج1، ص 182، چاپ بیروت.

و سید رضی آن را در مختار 39 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام کتاب نهج البلاغه روایت کرده است. - ،

نهج⁭البلاغه: و از نامه امام علیه السّلام به عمرو بن عاص:

تو دین خود را پیرو دنیای کسی قرار دادی که گمراهی‏اش آشکار است، پرده‏اش دریده، و افراد بزرگوار در همنشینی با او لکّه دار، و در معاشرت با او به سبک مغزی متّهم می‏گردند.تو در پی او می‏روی، و چونان سگی گرسنه به دنبال پس مانده شکار شیر هستی، به بخشش او نظر دوختی که قسمت‏های اضافی شکارش را به سوی تو افکند، پس دنیا و آخرت خود را تباه کردی، در حالی که اگر به حق می‏پیوستی به خواسته‏های خود می‏رسیدی.اگر خدا مرا بر تو و پسر ابو سفیان مسلّط گرداند، سزای زشتی‏های شما را خواهم داد، اما اگر قدرت آن را نیافتم و باقی ماندید آنچه در پیش روی دارید برای شما بدتر است.با درود

**[ترجمه]

بیان

إلی الأبتر إشارة إلی قوله تعالی إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ فإنه نزل فیه.

قال ابن أبی الحدید أما غی معاویة فلا ریب فی ظهور ضلاله و بغیه.

و أما مهتوک ستره فإنه کان کثیر الهزل و الخلاعة صاحب جلساء و سمار و معاویة لم یتوقر و لم یلزم قانون الرئاسة إلا منذ خرج علی أمیر المؤمنین و احتاج إلی الناموس و السکینة و إلا فقد کان فی أیام عثمان شدید التهتک موسوما بکل قبیح و کان فی أیام عمر یستر نفسه قلیلا منه إلا أنه کان یلبس الحریر و یشرب فی آنیة الذهب و الفضة و یرکب البغلات ذوات السروج المحلاة بها و علیها جلال الدیباج و الوشی و کان حینئذ شابا عنده نزق الصبا و أشر الشبیبة و سکر السلطان و الإمرة و نقل الناس عنه فی کتب السیرة أنه کان یشرب الخمر فی أیام عثمان بالشام فأما بعد وفاة أمیر المؤمنین علیه السلام و استقرار الأمر له فقد اختلف فیه فقیل إنه شرب الخمر فی سر و قیل لم یشرب و لا خلاف فی أنه سمع الغناء و طرب علیه و أعطی و وصل علیه أیضا.

و أما قوله یشین الکریم بمجلسه و یسفه الحلیم بخلطته فالأمر کذلک لأنه لم یکن فی مجلسه إلا شتم بنی هاشم و قذفهم و التعرض بذکر الإسلام و الطعن علیه و إن أظهر الانتماء إلیه.

قوله علیه السلام کما وافق شن طَبَقَةَ قال فی مجمع الأمثال قال الشرقی بن القطامی کان رجل من دهاة العرب و عقلائهم یقال له شن فقال و الله لأطوفن حتی أجد امرأة مثلی فأتزوجها فبینما هو فی بعض مسیر إذا رافقه رجل فی الطریق فسأله شن أین ترید فقال موضع کذا و کذا یرید القریة التی یقصدها شن فرافقه حتی إذا أخذا فی مسیرهما قال شن أ تحملنی أم أحملک فقال له الرجل یا جاهل أنا راکب و أنت راکب فکیف أحملک أم تحملنی.

فسکت عنه شن فسارا حتی إذا قربا من القریة إذا هما بزرع قد استحصد فقال أ تری هذا الزرع أکل أم لا فقال له الرجل یا جاهل تری نبتا مستحصدا فتقول أکل أم لا فسکت عنه شن حتی إذا دخلا القریة لقیتهما جنازة فقال شن أ تری صاحب هذا النعش حیا أم میتا فقال الرجل ما رأیت أجهل منک جنازة تسأل عنها أ میت صاحبهما أم حی فسکت عنه شن فأراد مفارقته فأبی الرجل أن یترکه حتی یسیر به إلی منزله فمضی معه.

و کان للرجل بنت یقال لها طَبَقَةُ فلما دخل علیها أبوها سألته عن ضیفه فأخبرها بمرافقته إیاه و شکا إلیها جهله و حدثها بحدیثه فقالت یا أبت ما هذا بجاهل أما قوله أ تحملنی أم أحملک فأراد أ تحدثنی أم أحدثک حتی نقطع طریقنا.

و أما قوله أ تری هذا الزرع أکل أم لا فإنما أراد هل باعه أهله فأکلوا ثمنه أم لا.

و أما قوله فی الجنازة فأراد هل ترک عقبا یحیا بهم ذکره أم لا.

فخرج الرجل فقعد مع شن فحادثه ساعة ثم قال أ تحب أن أفسر لک ما سألتنی عنه قال نعم ففسره فقال شن ما هذا من کلامک فأخبرنی من صاحبه فقال ابنة لی فخطبها إلیه فزوجه و حملها إلی أهله فلما رأوها قالوا وافق شن طَبَقَةَ فذهبت مثلا یضرب للمتوافقین.

و قال الأصمعی هم قوم کان لهم وعاء أدم فتشنن فجعلوا له طبقا فوافقه

فقیل وافق شَنٌّ طَبَقَةَ.

و هکذا رواه أبو عبیدة فی کتابه و فسره.

و قال ابن الکلبی طبقة قبیلة من إیاد کانت لا تطاق فوقعت بها شن ابن أقصی بن عبد القیس فانتصفت منها و أصابت فیها فضربتا مثلا للمتفقین فی الشدة و غیرها قال الشاعر:

لقیت شن إیاد بالقنا***طبقا وافق شن طبقة

فزاد المتأخرون فیه وافقه فاعتنقه انتهی.

و قال الجوهری أنی یأنی أنیا و أنی و أناء أی حان و أنی تأنیة أیضا أدرک.

و فی بعض النسخ بالتاء.

و الحوایا الأمعاء و هو جمع حویة.

قوله علیه السلام أدرکت أی من الدنیا بقدر کفایتک أو من الآخرة.

قوله علیه السلام فإن یمکن الله المفعول محذوف أی یمکننی.

قوله علیه السلام و إن تعجزا أی غلبتما علی فالمفعول محذوف أیضا.

و لنذکر هنا نسب هذا الأبتر لعنه الله و صاحبه الأکفر و بعض مثالبه و مثالب أبیه.

اعلم أن العاص بن وائل أباه کان من المستهزءین برسول الله صلی الله علیه و آله و الکاشفین له بالعداوة و الأذی و فیه و فی أصحابه نزل إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ و لقب فی الإسلام بالأبتر لقوله سیموت هذا الأبتر غدا فینقطع ذکره یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله و کان یشتم رسول الله صلی الله علیه و آله و یضع فی طریقه الحجارة لیعثر بها إذا خرج لیلا للطواف و هو أحد القوم الذین روّعوا زینب ابنة رسول الله صلی الله علیه و آله فی هودجها حتی أجهضت جنینا میتا فلما بلغه صلی الله علیه و آله لعنهم.

و عمرو هجا رسول الله صلی الله علیه و آله هجاء کثیرا و کان یعلمه صبیان مکة فینشدونه و یصیحون برسول الله صلی الله علیه و آله إذا مر بهم رافعین أصواتهم بالهجاء فی وجهه فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و هو یصلی بالحجر اللهم إن عمرو بن العاص هجانی و لست بشاعر فالعنه بعدد ما هجانی.

رواه عبد الحمید بن أبی الحدید عن الواقدی و غیره من أهل الحدیث ⁽¹⁾

**[ترجمه]إلی الأبتر اشاره⁭ای است به این کلام خداوند متعال: {دشمنت‏خود بی‏تبار خواهد بود} که درباره او نازل فرمود.

ابن ابی الحدید گوید: در خصوص گمراهی معاویه شکی در ظهور ضلالت و ستم او نیست.

پرده⁭اش دریده به این سبب که او اهل شوخی و هرزگی دارای همنشینان و شب⁭نشینان بود و معاویه وقار پیشه نکرد و به قانون ریاست ملزم نشد مگر بعد از خروجش علیه امیرمؤمنان و احتیاجش به آبرو و آرامش و گرنه در دوره عثمان، بسیار رسوا و موسوم به هر قبیحی بود و در ایام عمر اندکی خود را از او مخفی می⁭کرد جز اینکه او حریر بر تن می⁭کرد در ظروف طلایی و نقره⁭ای می⁭نوشید و بر استرهایی با زین⁭های زینتی و دیبا و تزیین سوار می⁭شود و در آن زمان جوانی بود که شور و نشاط جوانی، مستی سلطان و امارت با او بود و مردم در کتب سیره درباره او نقل کرده⁭اند که در دوره عثمان در شام شراب می⁭نوشید، اما بعد از وفات امیرمؤمنان علیه السّلام و استقرار امر برای او در مورد وی اختلاف است و گفته شده او در خفا شراب می⁭نوشید و گفته شده: نمی⁭نوشید اما اختلافی در این نیست که به آواز گوش می⁭داد و بر آن به⁭وجد می⁭آمد و بر آن عطا و صله نیز می⁭بخشید.

و این کلام او «فرد سخاوتمند در همنشینی با او لکه دار، و شخص بزرگوار در معاشرت با او به سبک مغزی متهم می⁭گردد.»

و حقیقت چنین است زیرا در مجلس او جز نکوهش بنی هاشم، افترا زدن به آنان، و تعرض به ذکر اسلام و بدگویی درباره آن نبود گرچه وابستگی به اسلام را ابراز می⁭کرد.

و این کلام او «کما وافق شن طبقه» در مجمع الامثال گوید شرقی بن قطامی گوید: مردی از زیرکان و عقلای عرب بود که شن خوانده می⁭شد پس گفت: به خدا سوگند می⁭گردم تا زنی مثل خود بیایم و با او ازدواج کنم و درحالی⁭که در یکی از مسیرها بود مردی در راه با او همراه شد و شن از او سؤال کرد: قصد کجا داری؟ گفتم: فلان جا، و روستایی که مقصد شن بود را می⁭خواست پس با او همراه شد تا زمانی⁭که در مسیرشان رفتند، شن گفت: تو مرا سوار می⁭کنی یا من تو را سوار کنم؟ مرد به او گفت: نادان من سواره هستم تو هم سواره هستی پس چگونه من تو را سوار کنم یا تو مرا سوار کنی؟ پس شن ساکت شد و حرکت کردند تا به آن روستا نزدیک شدند پس به کشته⁭ای رسیدند که محصولش رسیده بود. پس سؤال کرد به نظرت این کشته خورده شده یا خیر؟ مرد به او گفت: گیاه رسیده می⁭بینی و می⁭گویی خورده شده یا خیر. و شن سکوت کرد تا اینکه وارد روستا شدند و با جنازه⁭ای روبه⁭رو شدند پس شن گفت: به نظرت صاحب ابن نعش زنده⁭است یا مرده؟ مرد به او گفت: نادان⁭تر از تو ندیدم جنازه است می⁭پرسی صاحب آن مرده است یا زنده سپس سکوت کرد و خواست که از او جدا شود و مرد مانع از این شد که او را رها کند تا او را به منزلش ببرد پس با او همراه شد .

برای آن مرد دختری بود که طبقه نامیده می⁭شد و چون پدرش بر او وارد شد از او درباره مهمانش سؤال کرد پس از همراهی⁭اش با او به وی خبر داد و از نادانی او شکایت کرد و سخن او را برای وی بازگو کرد. پس دختر گفت: پدر او نادان نیست. این کلام او که «تو مرا سوار می⁭کنی یا من تو را سوار کنم» یعنی تو با من صحبت می⁭کنی یا من با تو صحبت کنم تا راهمان را کوتاه کنیم.

و این سخنش که «به نظرت این کشته خورده شده یا خیر، منظورش این است که صاحبان آن، آن را فروخته و قیمت آن را خورده⁭اند یا خیر؟

سخنش درباره جنازه مقصودش این است که آیا فرزندانی دارد که به⁭وسیله آنان یادش زنده ماند یا خیر.

پس مرد خارج شد و با شن نشست و ساعتی او صحبت کرد سپس گفت آیا دوست داری آنچه⁭که از من سؤال کردی را برایت تفسیر کنم؟ گفت: بله، پس آن را تفسیر کرد. شن گفت: این سخن تو نیست بگو صاحب آن کیست؟ گفت: دخترم، پس او را از وی خواستگاری کرد پس مرد او را به همسری وی درآورد و شن او را نزد خویشان خود برد و زمانی⁭که او را دیدند گفتند: وافق شن طبقه: پس مثلی شد برای دو امر موافق.

و اصمعی گوید: آنان قومی هستند که مشکی پوستین داشتند و پوسیده و برای آن سرپوشی گذاشتند پس با آن سازش یافت پس گفته شد: وافق شن طبقه و ابوعبیده در کتابش آن را چنین روایت و تفسیر کرده⁭است.

و ابن کلبی گوید: طبقه قبیله⁭ای از ایاد است که کسی را یارای مبارزه با ایشان نبود پس شن بن اقصی بن عبدالقیس با آنان درگیر شد و نیمی را از آن قبیله گرفت و از آن برخوردار شد، پس این دو مثلی برای دو امر موافق در شدت و غیر آن شدند. شاعر گوید:

لقیت شن أیاد بالقنا طبقاً وافق شن طبقه

و متأخران بر آن افزوده⁭اند: با او موافق شد و او را پذیرفت. پایان.

و جوهری گوید: أنی یأنی أنیاً و أنی و أناء یعنی فرا رسید و أنی و تأنیه نیز یعنی رسید .

و در بعضی نسخه⁭ها با تاء است. و الحوایا یعنی امعاء و احشاء و جمع حویه است.

و این سخن او «أدرکت» یعنی از دنیا به قدر کفایت یا از آخرت.

و این سخن اوعلیه السّلام «فإن یمکّن الله» مفعول محذوف است یعنی یمکّننی و این سخن او «تعجزا» یعنی بر من غلبه یافتید. و باز هم مفعول محذوف است.

و در اینجا نسب ابن ابتر که لعنت خدا بر او باد و رفیق کافرتر و برخی عیوب او و پدرش را ذکر می⁭کنیم.

بدان که عاص بن وائل، پدر او از تمسخرکنندگان رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله و ابرازکنندگان دشمنی و اذیت درباره او و یاران او بود. نزول «إِنَّا کَفَیْنَاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ» {که ما [شر] ریشخندگران را از تو برطرف خواهیم کرد}، و به⁭جهت این سخنش: «این بی⁭تبار فردا خواهد مرد و نامش منقطع خواهد شد» منظورش رسول⁭الله بود، در اسلام به ابتر ملقب شد و رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را نکوهش می⁭کرد و در راهش سنگ می⁭چید تا زمانی⁭که شبانه برای طواف خارج می⁭شود با آن برخورد کند و او یکی از افرادی است که زینب دختر رسول⁭الله را در کجاوه⁭اش ترساند تا اینکه جنینی مرده سقط کرد و چون این خبر به او رسید آنان را نفرین کرد.

و عمرو رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را بسیار هجو کرد و آن را به کودکان مکه می⁭آموخت و آنها آن را میخواندند و زمانی که رسول الله صلّی الله علیه و آله بر آنان گذر میکرد با صدای بلند خطاب به وی او را هجو میکردند، پس رسول الله درحالیکه در اتاق نماز میخواند فرمود: بارخدایا عمرو بن عاص مرا هجو کرده است و من شاعر نیستم پس به تعدادی که مرا هجو کرده است او را نفرین کن .

عبدالحمید بن ابی الحدید از واقدی و سایر اهل حدیث آن را روایت کرده است. - . آن را به دنبال حدیث بعد در شرح مختار 82 نهج البلاغه: ج2 ص456 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. -

**[ترجمه]

«516»

قَالَ وَ رَوَی أَهْلُ الْحَدِیثِ أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَ عُقْبَةَ بْنَ أَبِی مُعَیْطٍ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ عَمَدُوا إِلَی سَلَی جَمَلٍ ⁽²⁾فَرَفَعُوهُ بَیْنَهُمْ وَ وَضَعُوهُ عَلَی رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ سَاجِدٌ بِفِنَاءِ الْکَعْبَةِ فَسَالَ عَلَیْهِ فَصَبَرَ وَ لَمْ یَرْفَعْ رَأْسَهُ وَ بَکَی فِی سُجُودِهِ وَ دَعَا عَلَیْهِمْ فَجَاءَتِ ابْنَتُهُ فَاطِمَةُ علیها السلام وَ هِیَ بَاکِیَةٌ فَرَفَعَتْهُ عَنْهُ فَأَلْقَتْهُ وَ قَامَتْ عَلَی رَأْسِهِ وَ هِیَ بَاکِیَةٌ فَرَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ اللَّهُمَّ عَلَیْکَ بِقُرَیْشٍ قَالَهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ رَافِعاً صَوْتَهُ إِنِّی مَظْلُومٌ فَانْتَصِرْ قَالَهَا ثَلَاثاً ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ مَنْزِلَهُ وَ ذَلِکَ بَعْدَ وَفَاةِ عَمِّهِ أَبِی طَالِبٍ بِشَهْرَیْنِ.

قَالَ: وَ لِشِدَّةِ عَدَاوَةِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَرْسَلَهُ أَهْلُ مَکَّةَ إِلَی النَّجَاشِیِّ لِیَطْرُدَ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَنْ بِلَادِهِ مُهَاجِرَةَ حَبَشَةَ وَ لِیَقْتُلَ جَعْفَرَ بْنَ أَبِی طَالِبٍ عِنْدَهُ إِنْ أَمْکَنَهُ فَکَانَ مِنْهُ فِی أَمْرِ جَعْفَرٍ هُنَاکَ مَا هُوَ مَشْهُورٌ فِی السِّیَرِ.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ذَکَرَ الزَّمَخْشَرِیُّ فِی کِتَابِ رَبِیعِ الْأَبْرَارِ قَالَ: کَانَتِ النَّابِغَةُ أُمُّ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَمَةً لِرَجُلٍ مِنْ عَنَزَةَ فَسُبِیَتْ فَاشْتَرَاهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُذْعَانَ التَّیْمِیُّ بِمَکَّةَ فَکَانَتْ بَغِیّاً ثُمَّ أَعْتَقَهَا فَوَقَعَ عَلَیْهَا أَبُو لَهَبِ بْنُ عَبْدِ

1) 1 رواه مع ما یلیه فی شرحه علی المختار: 82 من نهج البلاغة: ج 2 ص 456 ط الحدیث ببیروت.

2) 2 السلی علی زنة بلی: غلاف الولد فی بطن أمه.

الْمُطَّلِبِ وَ أُمَیَّةُ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِیُّ وَ هِشَامُ بْنُ الْمُغِیرَةِ الْمَخْزُومِیُّ وَ أَبُو سُفْیَانَ بْنُ حَرْبٍ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِیُّ فِی طُهْرٍ وَاحِدٍ فَوَلَدَتْ عَمْراً فَادَّعَاهُ کُلُّهُمْ فَحُکِّمَتْ أُمُّهُ فِیهِ فَقَالَتْ هُوَ مِنَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ کَانَ یُنْفِقُ عَلَیْهَا کَثِیراً قَالُوا وَ کَانَ أَشْبَهَ بِأَبِی سُفْیَانَ.

قَالَ وَ رَوَی أَبُو عُبَیْدَةَ مَعْمَرُ بْنُ الْمُثَنَّی فِی کِتَابِ الْأَنْسَابِ أَنَّ عَمْراً اخْتَصَمَ فِیهِ یَوْمَ وِلَادَتِهِ رَجُلَانِ أَبُو سُفْیَانَ بْنُ حَرْبٍ وَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ فَقِیلَ لِتَحْکُمْ أُمُّهُ فَقَالَتْ أُمُّهُ إِنَّهُ مِنَ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ فَقَالَ أَبُو سُفْیَانَ أَمَا إِنِّی لَا أَشُکُّ أَنِّی وَضَعْتُهُ فِی رَحِمِ أُمِّهِ فَأَبَتْ إِلَّا الْعَاصَ فَقِیلَ لَهَا أَبُو سُفْیَانَ أَشْرَفُ نَسَباً فَقَالَتْ إِنَّ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ کَثِیرُ النَّفَقَةِ عَلَیَّ وَ أَبُو سُفْیَانَ شَحِیحٌ فَفِی ذَلِکَ یَقُولُ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ حَیْثُ هَجَاهُ مُکَافِئاً لَهُ عَنْ هَجَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:

أَبُوکَ أَبُو سُفْیَانَ لَا شَکَّ قَدْ بَدَتْ***لَنَا فِیکَ مِنْهُ بَیِّنَاتُ الدَّلَائِلِ

فَفَاخِرْ بِهِ إِمَّا فَخَرْتَ فَلَا تَکُنْ***تُفَاخِرُ بِالْعَاصِ الْهَجِینِ بْنِ وَائِلٍ

وَ إِنَّ الَّتِی فِی ذَاکَ یَا عَمْرُو حُکِّمَتْ***فَقَالَتْ رَجَاءً عِنْدَ ذَاکَ لِنَائِلٍ

مِنَ الْعَاصِ عَمْرٌو تُخْبِرُ النَّاسَ کُلَّمَا***تَجَمَّعَتِ الْأَقْوَامُ عِنْدَ الْمَحَافِلِ

وَ رَوَی ابْنُ عَبْدِ الْبِرِّ فِی الْإِسْتِیعَابِ ⁽¹⁾عَنِ ابْنِ الْکَلْبِیِّ فِی کِتَابِهِ فِی أَخْبَارِ صِفِّینَ: أَنَّ بُسْرَ بْنَ أَرْطَاةَ بَارَزَ عَلِیّاً علیه السلام یَوْمَ صِفِّینَ فَطَعَنَهُ عَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ فَانْکَشَفَ لَهُ فَکَفَّ عَنْهُ کَمَا عَرَضَ لَهُ مِثْلُ ذَلِکَ مَعَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ وَ لَهُمْ فِیهَا أَشْعَارٌ مَذْکُورَةٌ فِی مَوْضِعِهَا مِنْ ذَلِکَ الْکِتَابِ مِنْهَا فِیمَا ذَکَرَ ابْنُ الْکَلْبِیِّ وَ الْمَدَائِنِیُّ قَوْلَ الْحَارِثِ بْنِ النَّضْرِ السَّهْمِیِ:

أَ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَارِسٌ لَیْسَ یَنْتَهِی***وَ عَوْرَتُهُ وَسْطَ الْعَجَاجَةِ بَادِیَةٌ

یَکُفُّ لَهَا عَنْهُ عَلِیٌّ سِنَانَهُ***وَ یَضْحَکُ مِنْهُ فِی الْخَلَاءِ مُعَاوِیَةُ

1) 1 الحدیث موجود فی آخر ترجمة بسر بن أرطاة من کتاب الاستیعاب بهامش الإصابة: ج 1، ص 161. و فی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، ج 6، ص 316، و فیه: الخیل المغیرة صبحة.

بَدَتْ أَمْسِ مِنْ عَمْرٍو فَقَنَّعَ رَأْسَهُ***وَ عَوْرَةُ بُسْرٍ مِثْلُهَا حَذْوَ حَاذِیَةٍ

فَقُولَا لِعَمْرٍو ثُمَّ بُسْرٍ أَ لَا انْظُرَا***سَبِیلَکُمَا لَا تَلْقَیَا اللَّیْثَ ثَانِیَةً

وَ لَا تَحْمَدَا إِلَّا الْحَیَا وَ خُصَاکُمَا***هُمَا کَانَتَا وَ اللَّهِ لِلنَّفْسِ وَاقِیَةٌ

وَ لَوْلَاهُمَا لَمْ تَنْجُوَا مِنْ سِنَانِهِ*** وَ تِلْکَ بِمَا فِیهَا عَنِ الْعَوْدِ نَاهِیَةٌ

مَتَی تَلْقَیَا الْخَیْلَ الْمَشِیخَةَ صُحْبَةً ⁽¹⁾***وَ فِیهَا عَلِیٌّ فَاتْرُکَا الْخَیْلَ نَاحِیَةً

وَ کُونَا بَعِیداً حَیْثُ لَا یَبْلُغُ الْقَنَا***نُحُورَکُمَا إِنَّ التَّجَارِبَ کَافِیَةٌ

وَ رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَالَ لِبُسْرٍ بَعْدَ ذَلِکَ وَ کَانَ یَضْحَکُ لَا عَلَیْکَ یَا بُسْرُ ارْفَعْ طَرْفَکَ وَ لَا تَسْتَحْیِ فَلَکَ بِعَمْرٍو أُسْوَةٌ وَ قَدْ أَرَاکَ اللَّهُ مِنْهُ وَ أَرَاهُ مِنْکَ فَصَاحَ فَتًی مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَیْلَکُمْ یَا أَهْلَ الشَّامِ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ لَقَدْ عَلَّمَکُمْ عَمْرٌو کَشْفَ الْأَسْتَارِ ثُمَّ أَنْشَدَ الْأَبْیَاتَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ مُعَاوِیَةُ لِعَمْرٍو یَوْماً بَعْدَ اسْتِقْرَارِ خِلَافَتِهِ یَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ لَا أَرَاکَ إِلَّا وَ یَغْلِبُنِی الضَّحِکُ قَالَ بِمَا ذَا قَالَ أَذْکُرُ یَوْمَ حَمَلَ عَلَیْکَ أَبُو تُرَابٍ فِی صِفِّینَ فَأَزْرَیْتَ نَفْسَکَ فَرَقاً مِنْ شَبَا سِنَانِهِ وَ کَشَفْتَ سَوْأَتَکَ لَهُ فَقَالَ عَمْرٌو أَنَا مِنْکَ أَشَدُّ ضَحِکاً إِنِّی لَأَذْکُرُ یَوْمَ دَعَاکَ إِلَی الْبِرَازِ فَانْتَفَخَ سَحْرُکَ وَ رَبَا لِسَانُکَ فِی فَمِکَ وَ غَصَصْتَ بِرِیقِکَ وَ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُکَ وَ بَدَا مِنْکَ مَا أَکْرَهُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ بَعْدَ مَا جَرَی بَیْنَهُمَا الْجُبْنُ وَ الْفِرَارُ مِنْ عَلِیٍّ لَا عَارَ عَلَی أَحَدٍ فِیهِمَا وَ کَانَ بُسْرٌ مِمَّنْ یَضْحَکُ مِنْ عَمْرٍو فَلَمَّا عَلِمَ أَنَّهُ لَا مَحِیصَ حَذَا حَذْوَهُ وَ صَارَ مَضْحَکَةً لَهُ أَیْضاً-.

وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ عَنِ الْبَلاذُرِیِّ فِی کِتَابِ أَنْسَابِ الْأَشْرَافِ قَالَ: قَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِالْمَوْسِمِ فَأَطْرَی مُعَاوِیَةَ وَ بَنِی أُمَیَّةَ وَ تَنَاوَلَ بَنِی هَاشِمٍ وَ ذَکَرَ مَشَاهِدَهُ بِصِفِّینَ وَ یَوْمِ أَبِی مُوسَی فَقَامَ إِلَیْهِ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ یَا عَمْرُو إِنَّکَ بِعْتَ دِینَکَ مِنْ مُعَاوِیَةَ فَأَعْطَیْتَهُ مَا فِی یَدِکَ وَ مَنَّاکَ مَا فِی یَدِ غَیْرِهِ فَکَانَ الَّذِی أَخَذَ مِنْکَ فَوْقَ الَّذِی أَعْطَاکَ وَ کَانَ الَّذِی أَخَذْتَ مِنْهُ دُونَ الَّذِی أَعْطَیْتَهُ وَ کُلٌّ رَاضٍ بِمَا

1) 1 و فی شرح النهج لابن أبی الحدید، ج 6، ص 317: المغیرة صبحة.

أَخَذَ وَ أَعْطَی فَلَمَّا صَارَتْ مِصْرُ فِی یَدِکَ تَتَبَّعَکَ بِالنَّقْضِ عَلَیْکَ وَ التَّعَقُّبِ لِأَمْرِکَ ثُمَّ بِالْعَزْلِ لَکَ حَتَّی لَوْ أَنَّ نَفْسَکَ فِی یَدِکَ لَأَرْسَلْتَهَا وَ ذَکَرْتَ یَوْمَکَ مَعَ أَبِی مُوسَی فَلَا أَرَاکَ فَخَرْتَ إِلَّا بِالْغَدْرِ وَ لَا مَنَنْتَ إِلَّا بِالْفُجُورِ وَ الْغِشِّ وَ ذَکَرْتَ مَشَاهِدَکَ بِصِفِّینَ فَوَ اللَّهِ مَا ثَقُلَتْ عَلَیْنَا وَطْأَتُکَ وَ لَا نَکَأَتْ فِینَا جُرْأَتُکَ وَ لَقَدْ کُنْتَ فِیهَا طَوِیلَ اللِّسَانِ قَصِیرَ الْبَنَانِ آخِرَ الْحَرْبِ إِذَا أَقْبَلَتْ وَ أَوَّلَهَا إِذَا أَدْبَرَتْ لَکَ یَدَانِ یَدٌ لَا تَقْبِضُهَا عَنْ شَرٍّ وَ یَدٌ لَا تَبْسُطُهَا إِلَی خَیْرٍ وَ وَجْهَانِ وَجْهٌ مُونِسٌ وَ وَجْهٌ مُوحِشٌ وَ لَعَمْرِی مَنْ بَاعَ دِینَهُ بِدُنْیَا غَیْرِهِ لَحَرِیٌّ حُزْنُهُ عَلَی مَا بَاعَ وَ أَمَا إِنَّ لَکَ بَیَاناً وَ لَکِنْ فِیکَ خَطَلٌ وَ إِنَّ لَکَ لَرَأْیاً وَ لَکِنْ فِیکَ فَشَلٌ وَ إِنَّ أَصْغَرَ عَیْبٍ فِیکَ لَأَعْظَمُ عَیْبٍ فِی غَیْرِکَ.

**[ترجمه]گوید: و اهل حدیث روایت کردهاند که نضر بن حارث و عقبه بن ابو معیط و عمرو بن عاص بچهدان شتری در دست گرفتند و آن را میان خود بالا بردند و بر سر رسول الله صلّی الله علیه و آله قرار دادند درحالیکه او در حیاط کعبه در سجده بود بر او سرازیر شد، صبر کرد و سر بلند نکرد و در سجدهاش گریست و آنان را نفرین کرد. دخترش فاطمه گریان آمد و آن را از وی برداشت و کناری انداخت و به تمیز کردن سرش مشغول شد و درحالیکه گریه میکرد، و پیامبر سر بلند کرد و فرمود: بارخدایا قریش را به تو میسپارم و این جمله را سه مرتبه تکرار کرد. سپس صدایش را بلند کرد و فرمود: من مظلوم هستم پس یاریام کن و این را نیز سه مرتبه تکرار کرد. سپس برخاست و وارد منزلش شد. ای واقعه دو ماه بعد از وفات عمویش ابوطالب بود.

راوی گوید: به جهت شدت دشمنی عمرو بن عاص با رسول الله صلّی الله علیه و آله اهالی مکه او را به سوی نجاشی فرستادند تا اصحاب رسول الله صلّی الله علیه و آله را از سرزمینش مهاجره حبشه بیرون کند و جعفر بن ابی طالب را اگر ممکن شد در حضورش به قتل برساند. اما در خصوص امر جعفر امری رخ داد که در سرهها مشهور است.

ابن ابی الحدید گوید: زمخشری در کتاب ربیع الأبرار گوید: نابغه مادر عمرو بن عاص کنیز مروی از عنزه بود پس اسیر شد و عبدالله بن جذعان تیمی در مکه او را که زناکار بود خرید سپس او را آزاد کرد و ابولهب بن عبدالمطلب، امیه بن خلف جمحی، هشام بن مغیره مخزومی، ابوسفیان بن حرب و عاص بن وائل سهمی در یک دوره طهارت واحد با او همبستر شدند و عمرو زاده شد. هر یک از آنها مدعی او شدند پس مادرش درباره او حکم داد و گفت او از عاص بن وائل است و این بدان جهت بود که عاص بن وائل بر او بسیار هزینه میکرد. و گفتند: به ابوسفیان شبیهتر است.

گوید: ابوعبیده معمر بن مثنی در کتاب انساب روایت کرد که در روز ولادت عمرو دو مرد نزاع کردند: ابوسفیان بن حرب و عاص بن وائل، پس گفته شد: باید مادرش داوری کند و مادرش گفت: او از عاص بن وائل است. ابوسفیان گفت: اما من تردیدی ندارم که من او را در رحم مادرش گذاشتم اما او غیر عاص را رد کرد. پس به او گفته شد: نسب ابوسفیان شریف⁭تر است، پاسخ داد: عاص⁭ بن وائل بسیار خرج می⁭کند اما ابوسفیان خسیس است. و در این⁭باره حسان بن ثابت به عمرو بن عاص آنجا که در پاسخ به هجو او از رسول⁭الله، او را هجا گفت می⁭گوید:

أبوک أبو سفیان لا شکّ قد بدت لنا فیک منه بینات الدلائل

ففاخر به إمّا فخرت فلاتکن تفاخر بالعاص الهجین بن وائل

وإنّ التی فی ذاک یاعمرو حکمت فقالت رجاء عند ذاک لنائل

من العاص عمرو تخبر الناس کلّما تجمّعت الأقوام عند المحافل

ـ تردیدی نیست که پدر تو ابوسفیان است، دلائلی روشن از او در تو بر ما نمایان شده⁭است.

ـ پس به او فخر کن اگر فخر فروختی، و به عاص بن وائل فرومایه افتخار نکن.

ـ و زنی که درباره آن داوری کردی ای عمرو داوری کرد و به امید آنچه⁭که نزد آن می⁭یابد گفت:

ـ عمرو از عاص است هرگاه اقوام در محافل اجتماع می⁭کنند مردم را خبر می⁭دهد.

و ابن عبدالبر در الاستیعاب - . این حدیث در پایان زندگینامه بسر بن أرطاة از کتاب الاستیعاب در حاشیه الإصاة: ج1، ص 161 و در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج6، ص 316 موجود است. - از ابن کلبی در کتابش فی اخبار صفین روایت کرد که بسر بن أرط در روز صفین با علی علیه السّلام هماورد شد پس علی علیه السّلام بر او ضربه زد پس او عورت خویش نمایان ساخت و امام از او دست کشید چنانکه نظیر آن با عمرو بن عاص برایش رخ داده بود. گوید و درباره آن برای آنان اشعاری است که در محل آن در آن کتاب مذکور است.

از جمله آن، در اثنای آنچه⁭که ابن کلبی و مدائنی ذکر کرده⁭اند گفته حادث بن نضر سهمی است:

أفی کلّ یوم فارس لیس ینتهی و عورته وسط العجاجة بادیة

یکفّ لها عنه علیّ سنانه و یضحک منه فی الخلاء معاویة

بدت أمس من عمرو فقنّع رأسه و عورة بسر مثلها حذو حاذیة

فقولا لعمرو ثمّ بسر ألا انظرا سبیلکما لا تلقیا اللیث ثانیة

و لا تحمدا إلا الحیا و خصاکما هما کانتا و الله للنفس واقیة

و لو لاهما لم تنجوا من سنانه و تلک بما فیها عن العود ناهیة

متی تلقیا المشیخة صحبة و فیها علیّ فاترکا الخیل ناحیة

و کونا بعیداً حیث لایبلغ القنا نحورکما إنّ التجارب کافیة

آیا در هر روزی سواری است، پایانی ندارد، و عورت او در میانه گرد و غبار نمایان است.

بدان جهت علی نیزه خویش از او باز می⁭دارد و معاویه در خلوت بر او خنده می⁭کند.

دیروز از عمرو نمایان شد و نقاب بر سر کرد و عورت بسر مثل آن بود و پا جای پای او نهاد.

پس به عمرو سپس بسر بگویید به مسیر خود بنگرید که بار دیگر با شیر روبه⁭رو نگردید.

و جز حیا و احلیل خویش را نستایید که آن دو به خدا سوگند حافظ جان است.

و اگر آن دو نبودند از نیزه او نجات نمی⁭یافتید و آن با آنچه که در بردارد از بازگشت به آن نهی میکند .

هرگاه سوارانی سالخورده از اصحاب دیدید و در آن علی بود پس سواران را به جانبی ترک کنید.

به⁭گونه⁭ای دور باشید که نیزه به سینه⁭های شما اصابت نکند که تجربه⁭ها کافی است.

و روایت است که معاویه پس از آن ماجرا درحالی⁭که می⁭خندید به بسر گفت: شماتتی بر تو نیست ای بسر نگاهت را بالا بگیر و شرمگین مباش که عمرو برای تو الگویی است و خداوند آن را از او به تو و از تو به او نشان داده است.

و جوانی از اهالی کوفه فریاد زد: وای بر شما ای شامیان آیا شرم نمی‌کنید، عمرو برهنه کردن باسنها ـ عورت ـ را به شما آموخت، سپس ابیاتی را قرائت کرد.

و روایت است که معاویه روزی بعداز استقرار خلافتش به عمرو گفت: ای عبدالله تو را نمی‌بینم مگر اینکه خنده بر من غالب می‌شود. گفت: چرا؟ گفت: روزی را به یاد می‌آورم که ابوتراب در صفین بر تو حمله کرد و برای رهایی از نوک نیزه او، خود را خوار کردی و عورتت را برای او نمایان ساختی. پس عمرو گفت: مرا بیش از تو خنده آید، من روزی را به یاد می‌‌ آورم که تو را به هماوردی فراخواند، پس رگ‌های گردنت باد کرد و زبانت در دهانت جانگرفت و آب دهانت در گلویت گیر کرد و چهار ستونت لرزید و آنچه‌که نمی‌‌پسندم از تو نمایان شد. پس معاویه بعداز آنچه‌که میان آن‌دو گذشت، گفت: در ترس و فرار از علی ننگی بر کسی نیست.

و بسر از جله کسانی بود که عمرو را تمسخر می‌‌کرد، پس زمانی‌که دانست گزیری نیست راه او درپیش‌گرفته، او نیز مضحکه‌ای برای وی شد.

و ابن ابی الحدید از بلاذری در کتاب انساب الأشراف روایت کرد: عمرو بن عاص در موسم به پاخاست و معاویه و بنی‌امیه را تمجید کرد و به بنی‌هاشم پرداخت و دیده‌هایش از صفین و روز ابوموسی اشعری را ذکر کرد. پس ابن عباس به سوی او برخاست و گفت: ای عمرو، تو دینت را در ازای معاویه فروخته‌ای و آنچه‌که در دستت است را به او داده‌ای و او تو را به آنچه‌که در دست غیر اوست امیدوار کرده است و آنچه‌که از تو گرفته است فراتر از چیزی است که به تو بخشیده است و آنچه‌که از او گرفته‌ای کمتر از چیزی است که به او داده‌ای و هرکدام به آنچه‌که داده و گرفتهاند، راضی هستند. پس زمانی‌که مصر در دستان تو قرار گرفت، تو را با نقض تو و پیگیری امرت، سپس عزلت دنبال می‌کند تا اینکه اگر جانت نیز در دستت بود آن را رها می‌کنی. روزت همراه با ابوموسی را یاد کردی، پس می‌بینیم که فقط به حیله افتخار می‌کنی و فقط به فجور و دغل توجه می‌کنی و دیده‌هایت از صفین را یاد کردی، به خدا سوگند فشارت بر ما سنگینی نکرد و جرأتت ما را زخمی نکرد و در آن، زمانی‌که پایان جنگ نزدیک می‌شد و ابتدای آن سپری می‌شد، زبانی دراز و دستی کوتاه داشتی. برای تو دو دست است، دستی که از شر باز نمی‌داری و دستی که به خیر نمی‌گشایی، و دو چهره داری، چهره‌ای مأنوس و چهره‌ای وحشتناک. و به جانم سوگند هرکه دینش را به دنیای غیر خود بفروشد، اندوهش برآنچه فروخته است، شایسته است. به‌هوش باش که برای تو بیانی است، اما در تو یاوه‌ای است، و برای تو اندیشه‌ای است اما در تو شکستی است و کوچک‌ترین عیب تو، بزرگ‌ترین عیب سایرین است .

**[ترجمه]

باب 19 باب نادر

الأخبار

«517»

⁽¹⁾فس، تفسیر القمی الْحُسَیْنُ بْنُ عُبَیْدِ اللَّهِ السُّکَیْنِیُّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِکِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمْرُ مُعَاوِیَةَ وَ أَنَّهُ فِی مِائَةِ أَلْفٍ قَالَ مِنْ أَیِّ الْقَوْمِ قَالُوا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ علیه السلام لَا تَقُولُوا مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ لَکِنْ قُولُوا مِنْ أَهْلِ الشُّومِ وَ هُمْ مِنْ أَبْنَاءِ مِصْرٍ لُعِنُوا عَلی لِسانِ داوُدَ فَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنازِیرَ ثُمَّ کَتَبَ إِلَی مُعَاوِیَةَ لَا تَقْتُلِ النَّاسَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ وَ لَکِنْ هَلُمَّ إِلَی الْمُبَارَزَةِ فَإِنْ أَنَا قَتَلْتُکَ فَإِلَی النَّارِ أَنْتَ وَ یَسْتَرِیحُ النَّاسُ مِنْکَ وَ مِنْ ضَلَالَتِکَ وَ إِنْ قَتَلْتَنِی فَأَنَا إِلَی الْجَنَّةِ وَ یُغْمَدُ عَنْکَ السَّیْفُ الَّذِی لَا یَسَعُنِی غِمْدُهُ حَتَّی أَرُدَّ مَکْرَکَ وَ بِدْعَتَکَ وَ أَنَا الَّذِی ذَکَرَ اللَّهُ اسْمَهُ فِی التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ بِمُوَازَرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَا أَوَّلُ مَنْ بَایَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَحْتَ الشَّجَرَةِ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَلَمَّا قَرَأَ مُعَاوِیَةُ کِتَابَهُ وَ عِنْدَهُ جُلَسَاؤُهُ قَالُوا قَدْ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَنْصَفَکَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَ اللَّهِ مَا أَنْصَفَنِی وَ اللَّهِ لَأَرْمِیَنَّهُ بِمِائَةِ أَلْفِ سَیْفٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَصِلَ إِلَیَّ وَ وَ اللَّهِ مَا أَنَا مِنْ جَالِهِ وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ وَ اللَّهِ یَا عَلِیُّ لَوْ بَارَزَکَ أَهْلُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ لَقَتَلْتَهُمْ أَجْمَعِینَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مَا یَحْمِلُکَ یَا مُعَاوِیَةُ عَلَی قِتَالِ مَنْ تَعْلَمُ وَ تُخْبِرُ

1) 517- تفسیر علیّ بن إبراهیم فی ذیل الآیة 7 من سورة الشوری «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ».

فِیهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ بِمَا تُخْبِرُ مَا أَنْتَ وَ نَحْنُ فِی قِتَالِهِ إِلَّا عَلَی الضَّلَالَةِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ إِنَّمَا هَذَا بَلَاغٌ مِنَ اللَّهِ وَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ اللَّهِ مَا أَسْتَطِیعُ أَنَا وَ أَصْحَابِی رَدَّ ذَلِکَ حَتَّی یَکُونَ مَا هُوَ کَائِنٌ قَالَ وَ بَلَغَ ذَلِکَ مَلِکَ الرُّومِ وَ أُخْبِرَ أَنَّ رَجُلَیْنِ قَدْ خَرَجَا یَطْلُبَانِ الْمُلْکَ فَسَأَلَ مِنْ أَیْنَ خَرَجَا فَقِیلَ لَهُ رَجُلٌ بِالْکُوفَةِ وَ رَجُلٌ بِالشَّامِ قَالَ فَأَمَرَ الْمَلِکُ وُزَرَاءَهُ فَقَالَ تَخَلَّلُوا هَلْ تُصِیبُونَ مِنْ تُجَّارِ الْعَرَبِ مَنْ یَصِفُهُمَا لِی فَأُتِیَ بِرَجُلَیْنِ مِنْ تُجَّارِ الشَّامِ وَ رَجُلَیْنِ مِنْ تُجَّارِ مَکَّةَ فَسَأَلَهُمْ عَنْ صِفَتِهِمَا فَوَصَفُوهُمَا لَهُ ثُمَّ قَالَ لِخُزَّانِ بُیُوتِ خَزَائِنِهِ أَخْرِجُوا إِلَیَّ الْأَصْنَامَ فَأَخْرَجُوهَا فَنَظَرَ إِلَیْهَا فَقَالَ الشَّامِیُّ ضَالٌّ وَ الْکُوفِیُّ هَادٍ ثُمَّ کَتَبَ إِلَی مُعَاوِیَةَ أَنِ ابْعَثْ إِلَیَّ أَعْلَمَ أَهْلِ بَیْتِکَ وَ کَتَبَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنِ ابْعَثْ إِلَیَّ أَعْلَمَ أَهْلِ بَیْتِکَ فَأَسْمَعَ مِنْهُمَا ثُمَّ أَنْظُرَ فِی الْإِنْجِیلِ کِتَابِنَا ثُمَّ أُخْبِرَکُمَا مَنْ أَحَقُّ بِهَذَا الْأَمْرِ وَ خَشِیَ عَلَی مُلْکِهِ فَبَعَثَ مُعَاوِیَةُ یَزِیدَ ابْنَهُ وَ بَعَثَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ الْحَسَنَ ابْنَهُ علیه السلام فَلَمَّا دَخَلَ یَزِیدُ لَعَنَهُ اللَّهُ عَلَی الْمَلِکِ أَخَذَ بِیَدِهِ وَ قَبَّلَهَا ثُمَّ قَبَّلَ رَأْسَهُ ثُمَّ دَخَلَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَجْعَلْنِی یَهُودِیّاً وَ لَا نَصْرَانِیّاً وَ لَا مَجُوسِیّاً وَ لَا عَابِداً لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ لَا الصَّنَمِ وَ الْبَقَرِ وَ جَعَلَنِی حَنِیفاً مُسْلِماً وَ لَمْ یَجْعَلْنِی مِنَ الْمُشْرِکِینَ تَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ثُمَّ جَلَسَ لَا یَرْفَعُ بَصَرَهُ فَلَمَّا نَظَرَ مَلِکُ الرُّومِ إِلَی الرَّجُلَیْنِ أَخْرَجَهُمَا ثُمَّ فَرَّقَ بَیْنَهُمَا ثُمَّ بَعَثَ إِلَی یَزِیدَ فَأَحْضَرَهُ ثُمَّ أَخْرَجَ مِنْ خَزَائِنِهِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ صُنْدُوقاً فِیهَا تَمَاثِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ قَدْ زُیِّنَتْ بِزِینَةِ کُلِّ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ فَأَخْرَجَ صَنَماً فَعَرَضَهُ عَلَی یَزِیدَ فَلَمْ یَعْرِفْهُ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ صَنَمٌ فَلَا یَعْرِفُ مِنْهَا شَیْئاً وَ لَا یُجِیبُ مِنْهَا بِشَیْ‌ءٍ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْزَاقِ الْخَلَائِقِ وَ عَنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِینَ أَیْنَ تَجْتَمِعُ وَ عَنْ أَرْوَاحِ الْکُفَّارِ أَیْنَ تَکُونُ إِذَا مَاتُوا فَلَمْ یَعْرِفْ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً

ثُمَّ دَعَا الْمَلِکُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فَقَالَ إِنَّمَا بَدَأْتُ بِیَزِیدَ بْنِ مُعَاوِیَةَ کَیْ یَعْلَمَ أَنَّکَ تَعْلَمُ مَا لَا یَعْلَمُ وَ یَعْلَمُ أَبُوکَ مَا لَا یَعْلَمُ أَبُوهُ فَقَدْ وُصِفَ لِی أَبُوکَ وَ أَبُوهُ وَ نَظَرْتُ فِی الْإِنْجِیلِ فَرَأَیْتُ فِیهِ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الْوَزِیرَ عَلِیّاً علیه السلام وَ نَظَرْتُ فِی الْأَوْصِیَاءِ فَرَأَیْتُ فِیهَا أَبَاکَ وَصِیَّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ سَلْنِی عَمَّا بَدَا لَکَ فِیمَا تَجِدُهُ فِی الْإِنْجِیلِ وَ عَمَّا فِی التَّوْرَاةِ وَ عَمَّا فِی الْقُرْآنِ أُخْبِرْکَ بِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَدَعَا الْمَلِکُ بِالْأَصْنَامِ فَأَوَّلُ صَنَمٍ عُرِضَ عَلَیْهِ فِی صِفَةِ الْقَمَرِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام فَهَذِهِ صِفَةُ آدَمَ أَبِی الْبَشَرِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ آخَرُ فِی صِفَةِ الشَّمْسِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام هَذِهِ صِفَةُ حَوَّاءَ أُمِّ الْبَشَرِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ آخَرُ فِی صِفَةٍ حَسَنَةٍ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ شَیْثِ بْنِ آدَمَ وَ کَانَ أَوَّلَ مَنْ بُعِثَ وَ بَلَغَ عُمُرُهُ فِی الدُّنْیَا أَلْفَ سَنَةٍ وَ أَرْبَعِینَ عَاماً ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ نُوحٍ صَاحِبُ السَّفِینَةِ وَ کَانَ عُمُرُهُ أَلْفاً وَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَ لَبِثَ فِی قَوْمِهِ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِینَ عاماً ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِبْرَاهِیمَ علیه السلام عَرِیضُ الصَّدْرِ طَوِیلُ الْجَبْهَةِ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِسْرَائِیلَ وَ هُوَ یَعْقُوبُ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ إِسْمَاعِیلَ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ یُوسُفَ بْنِ یَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ کَانَ عُمُرُهُ مِائَتَیْنِ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ إِبْرَاهِیمَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ دَاوُدَ صَاحِبِ الْحَرْبِ ثُمَّ أُخْرِجَ إِلَیْهِ صَنَمٌ آخَرُ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ شُعَیْبٍ ثُمَّ زَکَرِیَّا ثُمَّ یَحْیَی ثُمَّ عِیسَی بْنِ مَرْیَمَ رُوحِ اللَّهِ وَ کَلِمَتِهِ وَ کَانَ عُمُرُهُ فِی الدُّنْیَا ثَلَاثاً وَ ثَلَاثِینَ سَنَةً ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ یَهْبِطُ إِلَی الْأَرْضِ بِدِمَشْقَ وَ هُوَ الَّذِی یَقْتُلُ الدَّجَّالَ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ صَنَمٌ فَیُخْبِرُ بِاسْمِ نَبِیٍّ نَبِیٍّ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ الْأَوْصِیَاءُ وَ الْوُزَرَاءُ فَکَانَ یُخْبِرُ بِاسْمِ وَصِیٍّ وَصِیٍّ وَ وَزِیرٍ وَزِیرٍ ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ أَصْنَامٌ بِصِفَةِ الْمُلُوکِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام

هَذِهِ أَصْنَامٌ لَمْ نَجِدْ صِفَتَهَا فِی التَّوْرَاةِ وَ لَا فِی الْإِنْجِیلِ وَ لَا فِی الزَّبُورِ وَ لَا فِی الْقُرْآنِ فَلَعَلَّهَا مِنْ صِفَةِ الْمُلُوکِ فَقَالَ الْمَلِکُ أَشْهَدُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ مُحَمَّدٍ أَنَّکُمْ قَدْ أُعْطِیتُمْ عِلْمَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ عِلْمَ التَّوْرَاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الزَّبُورِ وَ صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَ أَلْوَاحِ مُوسَی ثُمَّ عُرِضَ عَلَیْهِ صَنَمٌ یَلُوحُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ بَکَی بُکَاءً شَدِیداً فَقَالَ لَهُ الْمَلِکُ مَا یُبْکِیکَ فَقَالَ هَذِهِ صِفَةُ جَدِّی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله کَثُّ اللِّحْیَةِ عَرِیضُ الصَّدْرِ طَوِیلُ الْعُنُقِ عَرِیضُ الْجَبْهَةِ أَقْنَی الْأَنْفِ أَفْلَجُ الْأَسْنَانِ حَسَنُ الْوَجْهِ قَطَطُ الشَّعْرِ طَیِّبُ الرِّیحِ حَسَنُ الْکَلَامِ فَصِیحُ اللِّسَانِ کَانَ یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ بَلَغَ عُمُرُهُ ثَلَاثاً وَ سِتِّینَ سَنَةً وَ لَمْ یَخْلُفْ بَعْدَهُ إِلَّا خَاتَمٌ مَکْتُوبٌ عَلَیْهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ کَانَ یَتَخَتَّمُ فِی یَمِینِهِ وَ خَلَّفَ سَیْفَهُ ذو [ذَا] الْفَقَارِ وَ قَضِیبَهُ وَ جُبَّةَ صُوفٍ وَ کِسَاءَ صُوفٍ کَانَ یَتَسَرْوَلُ بِهِ لَمْ یَقْطَعْهُ وَ لَمْ یَخُطَّهُ حَتَّی لَحِقَ بِاللَّهِ فَقَالَ الْمَلِکُ إِنَّا نَجِدُ فِی الْإِنْجِیلِ أَنَّهُ یَکُونُ لَهُ مَا یَتَصَدَّقُ بِهِ عَلَی سِبْطَیْهِ فَهَلْ کَانَ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام قَدْ کَانَ ذَلِکَ فَقَالَ الْمَلِکُ فَبَقِیَ لَکُمْ ذَلِکَ فَقَالَ لَا قَالَ الْمَلِکُ لَهَذِهِ أَوَّلُ فِتْنَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ غَلَبَا أَبَاکُمَا ثُمَّ عَلَی مِلْکِ نَبِیِّکُمْ وَ اخْتِیَارُهُمْ عَلَی ذُرِّیَّةِ نَبِیِّهِمْ مِنْکُمُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ وَ الْآمِرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهِی عَنِ الْمُنْکَرِ قَالَ ثُمَّ سَأَلَ الْمَلِکُ الْحَسَنَ علیه السلام عَنْ سَبْعَةِ أَشْیَاءَ خَلَقَهَا اللَّهُ لَمْ تَرْکُضْ فِی رَحِمٍ فَقَالَ الْحَسَنُ أَوَّلُ هَذَا آدَمُ ثُمَّ حَوَّاءُ ثُمَّ کَبْشُ إِبْرَاهِیمَ ثُمَّ نَاقَةُ اللَّهِ ثُمَّ إِبْلِیسُ الْمَلْعُونُ ثُمَّ الْحَیَّةُ ثُمَّ الْغُرَابُ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی الْقُرْآنِ قَالَ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْزَاقِ الْخَلَائِقِ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام أَرْزَاقُ الْخَلَائِقِ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ تَنْزِلُ بِقَدَرٍ وَ تُبْسَطُ بِقَدَرٍ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِینَ أَیْنَ یَکُونُونَ إِذَا مَاتُوا قَالَ تَجْتَمِعُ عِنْدَ صَخْرَةِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ فِی کُلِّ لَیْلَةِ الْجُمُعَةِ وَ هُوَ عَرْشُ اللَّهِ الْأَدْنَی مِنْهَا یَبْسُطُ اللَّهُ

الْأَرْضَ وَ إِلَیْهَا یَطْوِیهَا وَ إِلَیْهِ الْمَحْشَرُ وَ مِنْهَا اسْتَوَی رَبُّنَا إِلَی السَّمَاءِ وَ الْمَلَائِکَةُ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ أَرْوَاحِ الْکُفَّارِ أَیْنَ تَجْتَمِعُ قَالَ تَجْتَمِعُ فِی وَادِی حَضْرَمَوْتَ وَرَاءَ مَدِینَةِ الْیَمَنِ ثُمَّ یَبْعَثُ اللَّهُ نَاراً مِنَ الْمَشْرِقِ وَ نَاراً مِنَ الْمَغْرِبِ وَ یُتْبِعُهَا بِرِیحَیْنِ شَدِیدَتَیْنِ فَیَحْشُرُ النَّاسَ عِنْدَ صَخْرَةِ بَیْتِ الْمَقْدِسِ فَیَحْشُرُ أَهْلَ الْجَنَّةِ عَنْ یَمِینِ الصَّخْرَةِ وَ یُزْلِفُ الْمُتَّقِینَ وَ تَصِیرُ جَهَنَّمُ عَنْ یَسَارِ الصَّخْرَةِ فِی تُخُومِ الْأَرَضِینَ السَّابِعَةِ وَ فِیهَا الْفَلَقُ وَ السِّجِّینُ فَیُعْرَفُ الْخَلَائِقُ مِنْ عِنْدِ الصَّخْرَةِ فَمَنْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ دَخَلَهَا وَ مَنْ وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ دَخَلَهَا وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ فَلَمَّا أَخْبَرَ الْحَسَنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ بِصِفَةِ مَا عُرِضَ عَلَیْهِ مِنَ الْأَصْنَامِ وَ تَفْسِیرِ مَا سَأَلَهُ الْتَفَتَ الْمَلِکُ إِلَی یَزِیدَ بْنِ مُعَاوِیَةَ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قَالَ شَعَرْتَ أَنَّ ذَلِکَ عِلْمٌ لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا نَبِیٌّ مُرْسَلٌ أَوْ وَصِیٌّ مُوَازِرٌ قَدْ أَکْرَمَهُ اللَّهُ بِمُوَازَرَةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله أَوْ عِتْرَةُ نَبِیٍّ مُصْطَفًی وَ غَیْرُهُ الْمُعَادِی فَقَدْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ وَ آثَرَ دُنْیَاهُ عَلَی آخِرَتِهِ وَ هَوَاهُ عَلَی دِینِهِ وَ هُوَ مِنَ الظَّالِمِینَ قَالَ فَسَکَتَ یَزِیدُ وَ خَمَدَ قَالَ فَأَحْسَنَ الْمَلِکُ جَائِزَةَ الْحَسَنِ وَ أَکْرَمَهُ وَ قَالَ لَهُ ادْعُ رَبَّکَ حَتَّی یَرْزُقَنِی دِینَ نَبِیِّکَ فَإِنَّ حَلَاوَةَ الْمُلْکِ قَدْ حَالَتْ بَیْنِی وَ بَیْنَ ذَلِکَ وَ أَظُنُّهُ سَمّاً مُرْدِیاً وَ عَذَاباً أَلِیماً قَالَ فَرَجَعَ یَزِیدُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ کَتَبَ إِلَیْهِ الْمَلِکُ أَنَّهُ یُقَالُ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْعِلْمَ بَعْدَ نَبِیِّکُمْ وَ حَکَمَ بِالتَّوْرَاةِ وَ مَا فِیهَا وَ الْإِنْجِیلِ وَ مَا فِیهِ وَ الزَّبُورِ وَ مَا فِیهِ وَ الْفُرْقَانِ وَ مَا فِیهِ فَالْحَقُّ وَ الْخِلَافَةُ لَهُ وَ کَتَبَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَنَّ الْحَقَّ وَ الْخِلَافَةَ لَکَ وَ بَیْتَ النُّبُوَّةِ [فِیکَ ]وَ فِی وُلْدِکَ فَقَاتِلْ مَنْ قَاتَلَکَ یُعَذِّبْهُ اللَّهُ بِیَدِکَ ثُمَّ یُخَلِّدْهُ فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَإِنَّ مَنْ قَاتَلَکَ نَجِدُهُ فِی الْإِنْجِیلِ أَنَّ عَلَیْهِ لَعْنَةَ اللَّهِ وَ الْمَلَائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ وَ عَلَیْهِ

لَعْنَةُ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . تفسیر علی بن ابراهیم ذیل آیه 7 سوره شوری «فریق فی الجنة و فریق فی التسعیر» - : امام صادق علیه السّلام از پدرانش علیهم السّلام فرمود: زمانی‌که امر معاویه و اینکه وی در صدهزار سرباز است، به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید فرمود: از کدام قوم هستند؟ گفتند: از اهل شام. فرمود: نگویید از اهل شام بلکه بگویید از اهل شوم و آنان از مردم مصر هستند که بر زبان داوود نفرین شدند، پس خداوند برخی از آنان را به میمون و خوک تبدیل کرد. سپس برای معاویه نوشت: میان من و خودت، مردم را به هلاکت نراسان بلکه به مبارزه بشتاب و اگر من تو را کشتم تو به سوی آتش می‌روی و مردم از تو و از ضلالت تو به راحتی می‌رسند و اگر تو مرا کشتی من به سوی بهشت می‌روم و شمشیری که تا مکر و بدعت تو را رد نکنم، غلاف نمی‌کنم، از تو غلاف می‌شود، و من کسی هستم که خداوند نامش را در تورات و انجیل به همکاری با رسول الله صلّی الله علیه و آله، ذکر کرده است و من اولین کسی هستم که در زیر درخت در این کلام خداوند، «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ» {به راستی خدا هنگامی که مؤمنان زیر آن درخت با تو بیعت می‏کردند از آنان خشنود شد} با رسول الله صلّی الله علیه و آله بیعت کرد. زمانی‌که معاویه نامه او را قرأئت کرد، درحالی‌که همنشینانش نزد او بودند، گفتند: به خدا سوگند انصاف کرده است. معاویه گفت: به خدا سوگند انصاف نکرده است و به خدا سوگند با صدهزار شمشیر شامیان بر او ضربت می‌زنم قبل از این‌که به من برسد، و به خدا سوگند من از مردان او نیستم و شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: و علی! به خدا سوگند اگر اهالی شرق و غرب با تو هماورد شوند، همه آنها را به قتل می‌رسانی.

پس مردی از قوم به او گفت: ای معاویه چه چیزی تو را به جنگ با کسی‌که می‌شناسی و درباره او با آنچه‌که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرموده است، خبر می‌دهی، وا می‌دارد، در نبرد با او تو و ما فقط برضلالت هستیم. معاویه گفت: این فقط ابلاغی ـ تقدیری ـ از جانب خداست و به خدا سوگند من و اصحاب نتوانستیم و نمی‌توانیم آن را رد کنیم تا این که آنچه میخواهد بشود بشود.

راوی گوید: این امر به پادشاه روم رسید و به او خبر دادند که دو مرد به قصد فرمانروایی خارج شده‌اند. سؤال کرد: از کجا خارج شدهاند؟ به او گفته شد: مردی از کوفه و مردی در شام. راوی گوید: پادشاه وزیرانش را امر کرد و گفت: جست‌وجو کنید، آیا به تجاری از عرب دست می‌یابید که آن دو را برای ما توصیف کنند؟ پس دو مرد از تجار شام و دو مرد از تجار مکه آوردند و فرمانروا درباره ویژگی آن دو از آنان سؤال کرد، و آنان آن دو را برای او توصیف کردند. سپس به خزانهدار خزانه‌داری‌اش گفت: بت‌ها را برای من بیرون آورید. پس بیرون آوردند، به آنها نگاه کرد و گفت: شامی گمراه است و کوفی هدایت‌یافته. سپس برای معاویه و علی نوشت که داناترین فرد اهل بیتت را نزد من بفرست تا به آن دو گوش بسپارم و در کتابمان انجیل تأمل کنم، سپس به شما خبر دهم که کدام‌یک از شما به این امر محقق‌تر است و بر ملکش بیم می‌رود.

پس معاویه پسرش یزید و امیرمؤمنان فرزندش حسن را فرستاد و زمانی‌که یزید، که نفرین خدا بر او باد، بر پادشاه وارد شد، دستش را گرفت و بوسید، سپس سر او را بوسید، سپس حسن بن علی علیه السّلام وارد شد و فرمود: حمد از آن خدایی است که مرا یهودی، نصرانی، مجوس، پرستنده خورشید، ماه، بت و گاو قرار نداد و مرا یکتاپرست مسلمان قرار داد و مرا از مشرکان قرار نداد. متبارک است خدای صاحب عرش بزرگ و حمد از آن خدای پروردگار جهانیان است. سپس نشست و دیدهاش را بالا نگرفت .

و زمانی‌که فرمانروای روم به دو مرد نگاه کرد، آن دو را بیرون آورد و آن دو را جدا کرد، سپس به دنبال یزید فرستاد و او را احضار کرد، سپس از خزانه‌اش سه هزار و سیصد صندوق بیرون آورد که در آن تمثال انبیاء بود و به زینت هر نبی مرسل آراسته شده است و بتی بیرون آورد و آن را بر یزید نمایان کرد. او آن را نشناخت، سپس تک به تک بت‌هایی به او نشان داد که وی هیچ یک از آنها را نشناخت و در خصوص آنها به چیزی پاسخ نداد. سپس درباره ارزاق مخلوقات و ارواح مؤمنان سؤال کرد که کجا جمع می‌شود و از ارواح کفار سؤال کرد که زمانی‌که می‌میرند کجایند، پس هیچ‌یک از آنها را ندانست.

سپس فرمانروا، حسن بن عـلی را خواند و گفت: فـقط بدین جـهت با یزید بن معاویه شروع کردم که بداند که تو آنچـه‌که او نمی‌داند را می‌دانی و پدرت آنچه‌که پدر او نمی‌داند را می‌داند، پدرت و پدر او برای من وصف شدهاند و در انجیل تأمل کردم و در آن دیدم که محمد رسول خدا و وزیر، علی است. و در اوصیاء نگریستم و در آن دیدم که پدرت وصی محمد رسول الله است. پس حسن به او فرمود: درباره آنچه‌که در انجیل می‌یابی و در خصوص آنچه‌که در تورات و قرآن آمده است، از من سؤال کن تا ان‌شاء‌الله تو ر از آن آگاه کنم.

پس فرمانروا بت‌ها را طلب کرد و اولین بتی که بر او عرضه شد در صفت ماه بود، پس حسن علیه السّلام به او فرمود: این صفت آدم ابوالبشر است، سپس بت دیگری در صفت خورشید بر او عرضه شد، حسن علیه السّلام فرمود: این صفت حوا ام‌البشر است، سپس بت دیگری در صفتی نیکو بر او عرضه شد. فرمود: این صفت شیث بن آدم است و او اولین کسی است که معبوث شد و عمرش در دنیا به هزارو چهل سال رسید. سپس بت دیگری بر او عرضه شد، فرمود: این صفت نوح صاحب کشتی است و عمرش هزار و چهارصد سال بود و نهصد و پنجاه سال در میان قومش ماند، سپس بت دیگری بر او عرضه شد، فرمود: این صفت ابراهیم علیه السّلام است سینه‌ای پهن و پیشانی فراخ داشت. سپس بت دیگری بر او عرضه شد فرمود: این صفت اسرائیل است که همان یعقوب است، سپس بت دیگری بر او نمایان شد که فرمود: این صفت اسماعیل است سپس بت دیگری بر او آشکار شد، فرمود: این صفت یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم است، سپس بت دیگری بر او عرضه شد که فرمود: این صفت موسی بن عمران است و عمرش دویست و چهل سال بود و میان او و ابراهیم پانصد سال فاصله بود. سپس بت دیگری بر او آورده شد که فرمود: این صفت داوود صاحب جنگ است. سپس بت دیگری بر او بیرون آورده شد که فرمود: این صفت شعیب است. سپس زکریا، یحیی، عیسی بن مریم، روح‌الله و کلمه خداست و عمرش در دنیا سی وسه سال بود و خداوند او را به سوی آسمان بالا برد و در دمشق بر زمین هبوط می‌کند و او کسی است که دجال را می‌کشد. سپس بت‌های دیگری بر او عرضه شد و او نام تک‌تک انبیاء را خبر داد. سپس اوصیاء وزراء بر او عرضه شد و او نام تک‌تک اوصیاء و وزیران را خبر داد، سپس بت‌هایی در صفت ملوک بر او عرضه شد، پس حسن علیه السّلام فرمود: اینها بت‌هایی است که صفت آنها را نه در تورات، نه در انجیل و نه در زبور و نه در قرآن نیافتم، شاید از صفت ملوک باشند.

پس ملک گفت: ای اهل بیت محمد، بر شما گواهی می‌دهم که علم اولین‌ها و آخرین‌ها، علم تورات، انجیل، زبور، صحف ابراهیم و الواح موسی به شما عطا شده است.

سپس بتی درخشان بر او عرضه شد که چون به آن نگریست به شدت گریست، پس فرمانروا به او گفت: چه چیز تو را به گریه واداشت؟ فرمود: این صفت جدم محمد است، صاحب محاسن انبوه، سینه‌ای عریض، گردنی بلند، پیشانی فراخ، بینی عقابی، دندان‌هایی فاصلهدار، سیمایی نیکو، موی مجعد، رایح‌های خوش، زبانی فصیح، امر به معروف می‌کرد و از منکر نهی می‌فرمود، عمرش به شصت وسه سال رسید. بعد از خود جز انگشتری که بر آن «لاإله الا الله محمدرسول الله» نوشته است، چیزی برجای نگذاشت و آن را در دست راستش به انگشت می‌کرد و شمشیرش ذوالفقار، عصایش، جبه پشمینه، تن‌پوشی پشمینه برجای ماند که دائماً بر تن می‌کرد و آن را پاره نکرد و نقش نزد تا اینکه به خدا پیوست.

فرمانروا گفت: ما در انجیل می‌بینیم که آن برای اوست تا زمانی‌که با آن بر دو نوه‌اش صدقه دهد، آیا چنین بود؟ حسن علیه السّلام به امیر فرمود: چنین بود .

فرمانروا سؤال کرد: آن برای شما باقی ماند؟ فرمود: خیر،

فرمانروا گفت: این اولین فتنه از این امت است، آن دو بر پدرتان غلبه یافتند، سپس بر ملک نبی‌تان و ترجیح دادنشان بر ذریه نبی‌شان، قائم به حق، امربه معروف و نهی از منکر از شماست.

راوی گوید: سپس فرمانروا از حسن علیه السّلام درباره هفت چیزی که خداوند آفریده است و در رحم جای نگرفته است سؤال کرد. حسن علیه السّلام فرمود: اول آدم سپس حوا، سپس قوچ ابراهیم، سپس ناقه خدا، سپس ابلیس ملعون، سپس مار، سپس کلاغی که خداوند در قرآن ذکر کرده است.

راوی گوید: سپس از او درباره روزی مخلوقات سؤال کرد، و حسن علیه السّلام فرمود: روزی مخلوقات در آسمان چهارم است وبه اندازه فرود می‌آید و به اندازه فراخ می‌شود. سپس از او دربارة ارواح مؤمنان سؤال کرد که چون مردند کجا هستند؟ فرمود: درهر شب جمعه در کنار صخره بیت القدس جمع می‌شوند و آن پایین‌ترین عرش خداست، از آن خداوند زمین را می‌گستراند و به سوی آن، آن را می‌پیچد و محشر از آن و به سوی آن است و از آن پروردگارمان بر آسمان و ملائکه استیلا یافت.

سپس از او درباره ارواح کفار سؤال کرد که کجا جمع می‌شوند؟ فرمود: در وادی حضرموت پشت شهر یمن جمع می‌شوند، سپس خداوند آتشی از شرق و آتشی از غرب می‌فرستد که دو باد تـند به دنبال آن است و مردم کنار صخره بیت المقدس محـشور می‌شوند و اهل بهشت از سمت راست صخره محشور می‌شوند و متقیان آورده میشوند و جهنم از جانب چپ صخره در مرزهای زمین‌های هفتگانه حاصل می‌شود و در آن فلق و سجین است و مخلوقات از کنار صخره شناخته می‌شوند و کسی‌که بهشت بر او واجب است، وارد بهشت می‌شود و کسی‌که آتش بر او واجب است، وارد آن می‌شود و این کلام خداوند است: «فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَفَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ» {گروهی در بهشتند و گروهی در آتش}

پس زمانی‌که حسن علیه السّلام از صفت اصنامی که بر او عرضه کرد و تفسیر آنچه که از او سؤال کرد، خبر داد. فرمانروا به یزید بن معاویه لعنه الله نظر کرد و گفت: احساس کردم که آن علمی است که جز نبی مرسل یا وصی وزیری که خداوند او را به همراهی با نبی‌اش گرامی داشته است یا عترت نبی مصطفی نمی‌داند و غیر او دشمن است که خداوند بر قلب او مهر زده است و دنیایش را بر آخرتش و هوایش را بر دینش ترجیح داده است و او از ظالمان است. راوی گوید: یزید سکوت کرد و خاموش ماند.

راوی گوید: فرمانروا به حسن بخشش نیکو کرد و اور ا گرامی داشت و به او گفت: از پروردگارت بخواه که دین نبی‌ات را به من روزی کند که شیرینی فرمانروایی میان من و آن جدائی انداخته است و این را سمی مهلک و عذابی دردناک می‌دانم.

راوی گوید: یزید نزد معاویه برگشت و فرمانروا برای او نوشت: گفته می‌شود کسی‌که بعد از نبی‌تان علم به او عطا شده و به تورات و آنچه در آن است، انجیل و آنچه در آن است، زبور و آنچه در آن است، فرقان و آنچه در آن است، حکم کند حق است و خلافت از آن اوست. و برای علی بن ابی طالب نوشت: براستی حق و خلافت از آن تو و بیت نبوت و در میان فرزندان توست، پس با هر که با تو جنگید، جنگ کن که خداوند او را به دست تو عذاب می‌دهد و او را در آتش جهنم جاودان می‌سازد، و هر که با تو جنگید را در انجیل می‌یابیم که لعنت خدا، ملائکه و جمیع مردم بر اوست و لعنت اهالی آسمان‌ها و زمین‌هاست بر اوست.

**[ترجمه]

بیان

تخللوا أی ادخلوا فی خلال الناس و تجسسوا قال الجوهری تخللت القوم إذا دخلت بین خللهم و خلالهم و قوله علیه السلام و کان أول من بعث أی من أولاد آدم.

قوله علیه السلام أول هذا أی بحسب الرتبة أو الأولویة إضافیة.

و ثم فی بعضها أیضا للترتیب الرتبی لا الزمانی کإبلیس.

و لعل المراد بالحیة الحیة التی أدخلت إبلیس الجنة و ذکر الغراب المخصوص و وصفه بعدم الرکض فی الرحم لأنه لم یکن غرابا حقیقة و کان بصورته أو أطلق الرحم علی ما یعم البیضة تغلیبا قوله علیه السلام منها یبسط الله الأرض أی عند خراب الدنیا منها یأخذ فی خراب العمارات و تسییر الجبال و إلیها ینتهی إفناء الأرض و إذهابها بعد الحشر أو هما بمعنی الماضی أی منها بسط الأرض فی بدو الخلق و إلیها رجع البسط فیکون إضافیا بالنسبة إلی ما سوی الکعبة أو أجاب علیه السلام موافقا لما فی کتبهم و یحتمل أن یکون الطی کنایة عن حشر الناس إلیها فیکون ما بعده تفسیرا له و استواء الرب کنایة عن عروج الملائکة منها إلی تنظیم أمور السماء أو الأخذ بعد الفراغ منها فی خلق السماء.

**[ترجمه]تخلّلوا؛ یعنی در بین مردم وارد شوید و تجسس کنید. جوهری گوید: تخلّلت القوم زمانی است که در خلل و خلال آنها وارد شود. و این کلام «و کان اول من بعث» یعنی از میان فرزندان آدم.

و این کلام امام علیه السّلام «اول هذا» یعنی براساس رتبه یا اولویت، و اضافه شدن «و ثم» در برخی از آنها نیز برای ترتیب رتبه‌ای است نه زمانی مانند ابلیس.

و شاید منظور از مار، ماری باشد که شیطان را وارد بهشت کرد، و کلاغ مخصوص را ذکر کرده و آن را به عدم جا گرفتن در رحم توصیف کرده است، زیرا آن کلاغ حقیقی نیست بلکه در سیمای کلاغ است و رحم به‌عنوان تغلیب برآنچه که تخم را شامل می‌شود اطلاق شده است. این کلام امام «خداوند زمین را از آن می‌گستراند» یعنی به هنگام خراب کردن دنیا در ویران کردن عمارات، حرکت دادن کوه‌ها از آن آغاز می‌کند و ویران کردن زمین و از بین‌بردن آن بعد از حشر به آن منتهی می‌شود. یا اینکه این دو به معنی ماضی است، یعنی در ابتدای خلقت زمین را از آن گسترانید و گستراندن نیز به آن بازگشت. پس نسبت به غیر کعبه اضافی است. یا اینکه امام علیه السّلام بر اساس آنچه که در کتابهای آنان آمده است، جواب داده است و محتمل است که طی کنایه از محشور کردن مردم به سوی آن باشد که در این‌صورت، ما بعد آن تفسیری برای آن است. و استقرار پروردگار کنایه ای از عروج ملائکه از آن به سوی تنظیم امور آسمان، یا شروع آفرینش آسمان بعد از فراغت از آن است.

**[ترجمه]

«518»

⁽¹⁾ف، تحف العقول بَعَثَ مُعَاوِیَةُ رَجُلًا مُتَنَکِّراً یَسْأَلُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ مَسَائِلَ سَأَلَهُ عَنْهَا مَلِکُ الرُّومِ فَلَمَّا دَخَلَ الْکُوفَةَ وَ خَاطَبَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنْکَرَهُ فَقَرَّرَهُ فَاعْتَرَفَ لَهُ بِالْحَالِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَاتَلَ اللَّهُ ابْنَ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ مَا أَضَلَّهُ وَ أَضَلَّ مَنْ مَعَهُ قَاتَلَهُ اللَّهُ لَقَدْ أَعْتَقَ جَارِیَةً مَا أَحْسَنَ أَنْ یَتَزَوَّجَهَا حَکَمَ اللَّهُ بَیْنِی وَ بَیْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ قَطَعُوا رَحِمِی وَ صَغَّرُوا عَظِیمَ مَنْزِلَتِی وَ أَضَاعُوا أَیَّامِی وَ دَعَا بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ مُحَمَّدٍ فَدُعُوا فَقَالَ یَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ هَذَانِ ابْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هَذَا ابْنِی فَاسْأَلْ أَیَّهُمْ أَحْبَبْتَ فَقَالَ الشَّامِیُ

1) 518- رواه الحسن بن علیّ بن شعبة فی الحدیث الثالث ممّا اختاره من کلم الإمام علیه السلام فی کتاب تحف العقول ص 164.

أَسْأَلُ هَذَا یَعْنِی الْحَسَنَ ثُمَّ قَالَ کَمْ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ کَمْ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ کَمْ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ عَنْ هَذَا الْمَحْوِ الَّذِی فِی الْقَمَرِ وَ عَنْ قَوْسِ قُزَحَ وَ عَنْ هَذِهِ الْمَجَرَّةِ وَ عَنْ أَوَّلِ شَیْ‌ءٍ انْتَضَحَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ وَ عَنْ أَوَّلِ شَیْ‌ءٍ اهْتَزَّ عَلَیْهَا وَ عَنِ الْعَیْنِ الَّتِی تَأْوِی إِلَیْهَا أَرْوَاحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَنِ الْعَیْنِ الَّتِی تَأْوِی إِلَیْهَا أَرْوَاحُ الْمُشْرِکِینَ وَ عَنِ الْمُؤَنَّثِ وَ عَنْ عَشَرَةِ أَشْیَاءَ بَعْضُهَا أَشَدُّ مِنْ بَعْضٍ فَقَالَ الْحَسَنُ علیه السلام یَا أَخَا أَهْلِ الشَّامِ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ أَرْبَعُ أَصَابِعَ مَا رَأَیْتَ بِعَیْنَیْکَ فَهُوَ الْحَقُّ وَ قَدْ تَسْمَعُ بِأُذُنَیْکَ بَاطِلًا کَثِیراً وَ بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَ مَدُّ الْبَصَرِ فَمَنْ قَالَ غَیْرَ هَذَا فَکَذِّبْهُ وَ بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ یَوْمٌ مُطَّرِدٌ لِلشَّمْسِ تَنْظُرُ إِلَی الشَّمْسِ حِینَ تَطْلُعُ وَ تَنْظُرُ إِلَیْهَا حِینَ تَغْرُبُ فَمَنْ قَالَ غَیْرَ هَذَا فَکَذِّبْهُ وَ أَمَّا هَذِهِ الْمَجَرَّةُ فَهِیَ أَشْرَاجُ السَّمَاءِ مِنْهَا مَهْبِطُ الْمَاءِ الْمُنْهَمِرِ عَلَی قَوْمِ نُوحٍ وَ أَمَّا قَوْسُ قُزَحَ فَلَا تَقُلْ قُزَحُ فَإِنَّ قُزَحَ شَیْطَانٌ وَ لَکِنَّهَا قَوْسُ اللَّهِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغَرَقِ وَ أَمَّا الْمَحْوُ الَّذِی فِی الْقَمَرِ فَإِنَّ ضَوْءَ الْقَمَرِ کَانَ مِثْلَ ضَوْءِ الشَّمْسِ فَمَحَاهُ اللَّهُ وَ قَالَ فِی کِتَابِهِ فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً وَ أَمَّا أَوَّلُ شَیْ‌ءٍ انْتَضَحَ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَهُوَ وَادِی دَلَسٍ وَ أَمَّا أَوَّلُ شَیْ‌ءٍ اهْتَزَّ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ فَهِیَ النَّخْلَةُ وَ أَمَّا الْعَیْنُ الَّتِی تَأْوِی إِلَیْهَا أَرْوَاحُ الْمُؤْمِنِینَ فَهِیَ عَیْنٌ یُقَالُ لَهَا سَلْمَی وَ أَمَّا الْعَیْنُ الَّتِی تَأْوِی إِلَیْهَا أَرْوَاحُ الْکَافِرِینَ فَهِیَ عَیْنٌ یُقَالُ لَهَا بَرَهُوتُ وَ أَمَّا الْمُؤَنَّثُ فَإِنْسَانٌ لَا یُدْرَی امْرَأَةٌ هُوَ أَمْ رَجُلٌ فَیُنْتَظَرُ بِهِ الْحُلُمُ فَإِنْ کَانَتِ امْرَأَةً بَانَ ثَدْیَاهَا وَ إِنْ کَانَ رَجُلًا خَرَجَتْ لِحْیَتُهُ وَ إِلَّا قِیلَ لَهُ یَبُولُ عَلَی الْحَائِطِ فَإِنْ أَصَابَ الْحَائِطَ بَوْلُهُ فَهُوَ رَجُلٌ وَ إِنْ نَکَصَ کَمَا یَنْکُصُ بَوْلُ الْبَعِیرِ فَهِیَ امْرَأَةٌ

وَ أَمَّا عَشَرَةُ أَشْیَاءَ بَعْضُهَا أَشَدُّ مِنْ بَعْضٍ فَأَشَدُّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ الْحَجَرُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْحَجَرِ الْحَدِیدُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْحَدِیدِ النَّارُ وَ أَشَدُّ مِنَ النَّارِ الْمَاءُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَاءِ السَّحَابُ وَ أَشَدُّ مِنَ السَّحَابِ الرِّیحُ وَ أَشَدُّ مِنَ الرِّیحِ الْمَلَکُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَلَکِ مَلَکُ الْمَوْتِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَلَکِ الْمَوْتِ الْمَوْتُ وَ أَشَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَمْرُ اللَّهِ قَالَ الشَّامِیُّ أَشْهَدُ أَنَّکَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام وَصِیُّ مُحَمَّدٍ ثُمَّ کَتَبَ هَذَا الْجَوَابَ وَ مَضَی بِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ أَنْفَذَهُ مُعَاوِیَةُ إِلَی ابْنِ الْأَصْفَرِ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ هَذَا لَیْسَ مِنْ عِنْدِ مُعَاوِیةَ وَ لَا هُوَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ مَعْدِنِ النُّبُوَّةِ.

**[ترجمه]تحف العقول - . حسن بن علی بن شعبه آن را در حدیث سوم از سخنان برگزیده امام علیه السلام در کتاب تحف العقول ص 164 روایت کرده است. - : معاویه مردی را با لباسی ناشناخته فرستاد که از امیرمؤمنان علیه السّلام درباره مسائلی که فرمانروای روم از او سؤال کرده است، سؤال کند. پس چون وارد کوفه شد و امیرمؤمنان را خطاب کرد، حضرت او را انکار کرد، پس از او اقرار خواست و آن مرد در همان لحظه برای او اعتراف کرد. پس امیرمؤمنان فرمود: خداوند پسر جگرخوار را مرگ دهد، چه گمراه است او و چه گمراه است همراهان او، خداوند او را مرگ دهد. کنیزکی که را آزاد کرد که چقدر نیکو بود که او به همسری حکم درآورد. خداوند بین من و این امت داوری کند، خویشاوندی‌ام را قطع کردند، جایگاه بزرگم را حقیر کردند و روزهایم را تباه کردند. و حسن، حسین و محمد را فراخواند، پس آنان را فراخواندند، فرمود: ای برادر شامی، این دو پسران رسول الله صلّی الله علیه و آله و این پسر من است، از هر کدام آنان که دوست داشتی سؤال کن. شامی گفت: از این یعنی حسن میپرسم. سپس گفت: فاصله بین حق و باطل چقدر است؟ بین آسمان و زمین چه مقدار فاصله است؟ بین مشرق و مغرب چه فاصله‌ای است؟ این محوی که در ماه است؟ قوس قزح؟ این مجرا ؟ اولین چیزی‌که بر زمین تراوش کرد؟ اولین چیزی‌که برآن اهتراز یافت؟ از چشمه‌ای که ارواح مؤمنان به آن پناه می‌برد؟ از چشمه‌ای که ارواح مشرکان به آن پناه می‌برد؟ از مؤنث؟ ده چیزی‌که برخی از آنها شدیدتر از برخی دیگر است؟ پس حسن علیه السّلام فرمود: ای برادر شامی بین حق و باطل چهار انگشت است، آنچه با چشمانت می‌بینی حق است و آنچه با گوشت می شنوی غالبا باطل است. و بین آسمان و زمین دعوت مظلوم و دامنه دید چشم است، پس هرکه جز این بگوید او را تکذیب کن. و بین مشرق و مغرب یک روز کامل برای خورشید است، زمانی‌که خورشید طلوع کرد به آن می‌نگری و زمانی‌که غروب کرد به آن می نگری، هرکه را که جز این بگوید تکذیب کن.

اما در خصوص این مجرا، آن شکافهای آسمان است، محل نزول آب‌ریزان بر قوم نوح از آن است. و در خصوص قوس قزح، قزح نگو، زیرا قزح شیطان است، بلکه بگو آن قوس الله است، أمان از غرق شدن است.

و در خصوص محوی که در ماه است، نور ماه، مانند نور خورشید بود، پس خداوندآن را محو کرد و در کتابش فرمود: «وَجَعَلْنَا اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً» {و شب و روز را دو نشانه قرار دادیم نشانه شب را تیره‏گون و نشانه روز را روشنی‏بخش گردانیدیم}

اولین چیزی‌که برروی زمین تراوش کرد وادی دلس است.

اولین چیزی‌که برروی زمین به اهتراز درآمد، نخله است.

وچشمه‌ای که ارواح مؤمنان به آن پناه می‌برد، چشمه‌ای است که سلمی خوانده می‌شود.

و چشمه‌ای که ارواح کافران به آن پناه می‌برد، چشمه‌ای است که برهوت خوانده می‌شود.

و اما در خصوص مؤنث، دانسته نمی‌شود انسان مرد است یا زن، پس تا بلوغ او صبر می‌شود، اگر زن باشد، سینه او نمایان می‌شود و اگر مرد باشد، ریش او بیرون می‌آید و در غیر این‌صورت به او گفته می‌شود که بر دیوار بول کند، اگر بولش به دیوار برخورد کند، مرد است و اگر چنان‌که بول شتر برمیگردد برگردد، او زن است .

و ده چیز دیگر که برخی از دیگری شدیدتر است. شدیدترین چیزی که خداوند خلق کرد سنگ است، شدیدتر از سنگ آهن، شدیدتر از آهن آتش، شدیدتر از آتش آب، شدیدتر از آب، ابر، شدیدتر از ابر باد و شدیدتر از باد فرشته و شدیدتر از فرشته، فرشته مرگ و شدیدتر از فرشته مرگ، مرگ و شدیدتر از مرگ، امر خداست.

شامی گفت: گواهی می‌دهم که تو پسر رسول خدا و علی وصی محمد است. سپس این جواب را نوشت و با آن به سوی معاویه رفت و معاویه آن را به سوی ابن اصفر فرستاد و چون به او رسید گفت: گواهی می‌دهم که این از جانب معاویه نیست، بلکه فقط از جانب معدن نبوت است.

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام فمن قال غیر هذا أی برأیه و قال الجوهری اطرد الشی‌ء تبع بعضه بعضا و جری تقول اطرد الأمر إذا استقام.

و الأنهار تطرد أی تجری انتهی و لعل المراد یوم تام أو فی أی وقت و فصل کان.

و فی القاموس الشرج محرکة العری و منفسح الوادی و مجرة السماء و الشرج مسیل من الحرة إلی السهل و الجمع شراج و أشد من الملک أی الملک الموکل بالریاح.

**[ترجمه]این کلام علیه السّلام که «هرکه غیر این گفت» یعنی به نظر او. و جوهری گوید: اطرد الشئ، یعنی برخی از آن در پی برخی دیگر آمد و جریان یافت. اطرد الامر، می‌گویی زمانی‌که استوار گردد. و الانهار تطرد، یعنی رودها جاری می‌شود. پایان. و شاید منظور روز کامل باشد یا در چه وقت و فصلی بوده است. و در قاموس الشرج با حرکت، عریانی و وسعت وادی و مجرای السماء و الشرج: مسیری از ریگزار تا دشت و جمع آن شراج است و شدید از باد فرشته است، یعنی فرشته گمارده شده بر بادها .

**[ترجمه]

باب 20 باب نوادر الاحتجاج علی معاویة

الأخبار

«519»

⁽¹⁾جا، المجالس للمفید الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّمَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ الْأَعْرَابِیِّ عَنْ حَبِیبِ بْنِ بَشَّارٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عَاصِمٍ عَنِ الشَّعْبِیِّ قَالَ: لَمَّا وَفَدَ شَدَّادُ بْنُ أَوْسٍ ⁽²⁾عَلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَکْرَمَهُ وَ أَحْسَنَ قَبُولَهُ وَ لَمْ یُعْتِبْهُ عَلَی شَیْ‌ءٍ کَانَ مِنْهُ وَ وَعَدَهُ وَ مَنَّاهُ ثُمَّ إِنَّهُ حَضَرَ فِی یَوْمِ حَفْلٍ فَقَالَ لَهُ یَا شَدَّادُ قُمْ فِی النَّاسِ وَ اذْکُرْ عَلِیّاً وَ عِبْهُ لِأَعْرِفَ بِذَلِکَ نِیَّتَکَ فِی مَوَدَّتِی فَقَالَ لَهُ شَدَّادٌ أَعْفِنِی مِنْ ذَلِکَ فَإِنَّ عَلِیّاً قَدْ لَحِقَ بِرَبِّهِ وَ جُوزِیَ بِعَمَلِهِ وَ کُفِیتَ مَا کَانَ یُهِمُّکَ مِنْهُ وَ انْقَادَتْ لَکَ الْأُمُورُ عَلَی إِیثَارِکَ فَلَا تَلْتَمِسْ مِنَ النَّاسِ مَا لَا یَلِیقُ بِحِلْمِکَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ لَتَقُومَنَّ بِمَا أَمَرْتُکَ بِهِ وَ إِلَّا فَالرَّیْبُ فِیکَ وَاقِعٌ فَقَامَ شَدَّادٌ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی افْتَرَضَ طَاعَتَهُ عَلَی عِبَادِهِ وَ جَعَلَ رِضَاهُ عِنْدَ أَهْلِ التَّقْوَی آثَرَ مِنْ رِضَا خَلْقِهِ عَلَی ذَاکَ مَضَی أَوَّلُهُمْ وَ عَلَیْهِ یَمْضِی آخِرُهُمْ

1) 519- رواه الشیخ المفید فی الحدیث: 7 من المجلس 11 من أمالیه.

2) 2 و الرجل من الصحابة و من أصحاب الصحاح الست، مترجم فی کتاب الإصابة و تهذیب التهذیب و غیرهما.

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ الْآخِرَةَ وَعْدٌ صَادِقٌ یَحْکُمُ فِیهَا مَلِکٌ قَادِرٌ وَ إِنَّ الدُّنْیَا أَجَلٌ حَاضِرٌ یَأْکُلُ مِنْهَا الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ إِنَّ السَّامِعَ الْمُطِیعَ لِلَّهِ لَا حُجَّةَ عَلَیْهِ وَ إِنَّ السَّامِعَ الْعَاصِیَ لَا حُجَّةَ لَهُ وَ إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِالْعِبَادِ خَیْراً عَمَّلَ عَلَیْهِمْ صُلَحَاءَهُمْ وَ قَضَّی بَیْنَهُمْ فُقَهَاءَهُمْ وَ جَعَلَ الْمَالَ فِی أَسْخِیَائِهِمْ وَ إِذَا أَرَادَ بِهِمْ شَرّاً عَمَّلَ عَلَیْهِمْ سُفَهَاءَهُمْ وَ قَضَّی بَیْنَهُمْ جُهَلَاءَهُمْ وَ جَعَلَ الْمَالَ عِنْدَ بُخَلَائِهِمْ وَ إِنَّ مِنْ صَلَاحِ الْوُلَاةِ أَنْ یَصْلُحَ قُرَنَاؤُهَا وَ نَصَحَکَ یَا مُعَاوِیَةُ مَنْ أَسْخَطَکَ بِالْحَقِّ وَ غَشَّکَ مَنْ أَرْضَاکَ بِالْبَاطِلِ وَ قَدْ نَصَحْتُکَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ مَا کُنْتُ أَغُشُّکَ بِخِلَافِهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ اجْلِسْ یَا شَدَّادُ فَجَلَسَ فَقَالَ لَهُ إِنِّی قَدْ أَمَرْتُ لَکَ بِمَالٍ یُغْنِیکَ أَ لَسْتَ مِنَ السُّمَحَاءِ الَّذِینَ جَعَلَ اللَّهُ الْمَالَ عِنْدَهُمْ لِصَلَاحِ خَلْقِهِ فَقَالَ لَهُ شَدَّادٌ إِنْ کَانَ مَا عِنْدَکَ مِنَ الْمَالِ هُوَ لَکَ دُونَ مَالِ الْمُسْلِمِینَ فَعَمَدْتَ جَمْعَهُ مَخَافَةَ تَفَرُّقِهِ فَأَصَبْتَهُ حَلَالًا وَ أَنْفَقْتَهُ حَلَالًا فَنَعَمْ وَ إِنْ کَانَ مِمَّا شَارَکَکَ فِیهِ الْمُسْلِمُونَ فَاحْتَجَبْتَهُ دُونَهُمْ فَأَصَبْتَهُ اقْتِرَافاً وَ أَنْفَقْتَهُ إِسْرَافاً فَإِنَّ اللَّهَ جَلَّ اسْمُهُ یَقُولُ إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَظُنُّکَ قَدْ خُولِطْتَ یَا شَدَّادُ أَعْطُوهُ مَا أَطْلَقْنَاهُ لَهُ لِیَخْرُجَ إِلَی أَهْلِهِ قَبْلَ أَنْ یَغْلِبَهُ مَرَضُهُ فَنَهَضَ شَدَّادٌ وَ هُوَ یَقُولُ الْمَغْلُوبُ عَلَی عَقْلِهِ بِهَوَاهُ سِوَایَ وَ ارْتَحَلَ وَ لَمْ یَأْخُذْ مِنْ مُعَاوِیَةَ شَیْئاً.

**[ترجمه]مجالس مفید - . شیخ مفید آن را در حدیث 7 از مجلس 11 امالیاش روایت کرده است. - :

شعبی گوید: چون شدّاد بن اوس بر معاویه وارد شد، معاویه او را گرامی داشت، و به خوبی از وی پذیرائی بعمل آورد، و او را نسبت به خطائی که از او سر زده بود سرزنش نکرد، و وعدههای خوشی به او داد و نسبت به آنها ترغیبش نمود. پس از آن روزی در جمعی او را احضار کرد و به وی گفت : شدّاد! در میان مردم برخیز و علی را یاد کن و از او عیب جوئی نما، تا به قصد و نیّت تو در دوستی خودم پی ببرم. شدّاد گفت: مرا از این عمل معافدار، زیرا که علی به پروردگارش ملحق شده و به پاداش کردار خود رسیده، و تو نیز از گرفتاری او آسوده گشتهای، و با این بخششهای بیحسابت کارها به فرمان تو آمده است، بنا براین آنچه را که شایسته مقام حلم تو نیست از مردم مخواه. معاویه گفت: یا اینکه به آنچه فرمانت دادم بپاخیز و گر نه درباره تو تردید نموده و بدبین خواهم شد.

شدّاد برخاست و گفت: سپاس خدائی راست که طاعت خود را بر بندگانش ‍ واجب نمود، و در نزد پرهیزکاران رضای خویش را بر رضای دیگر مخلوقاتش مقدّم داشت، بر همین رویّه پیشینیان گذشتند، و آیندگان نیز بر همین منوال خواهند گذشت.

ای مردم همانا آخرت وعده راستی است که پادشاهی توانا در آن حکم مینماید، و دنیا چیز حاضری است که نیکوکار و زشتکردار از آن برخوردارند، و راستی آن کس که میشنود و فرمان خدا میبرد حجّتی بر او نیست و آن کس که می شنود و مخالفت می ورزد حجّتی برایش نیست، و هر گاه خداوند خیر بندگانش را بخواهد صالحان آنان را بر آنان حکومت دهد، و فقیهانشان را مقام قضاوت بخشد، و ثروت را در اختیار سخاوتمندانشان نهد، و هر گاه بدی آنان را بخواهد سفیهان و بیخردان آنان را برایشان حکومت دهد، جاهلانشان را مقام قضاوت بخشد، و ثروت را در اختیار بخیلانشان نهد. و همانا از نشانه های صالح بودن والیان این است که نزدیکان و همنشینان آنها افراد صالح باشند. ای معاویه آن کس که تو را به تذکّر به حق به خشم آورده ناصح و خیرخواه توست ، و آن کس که تو را با باطل خرسند ساخته به تو نیرنگ زده است .و البتّه که من تو را با آنچه گفتم خیرخواهی نمودم و هرگز با خلاف آن به تو نیرنگ نخواهم زد.

معاویه گفت : شدّاد بنشین، شدّاد نشست. معاویه گفت : دستور دادهام مالی به تو بدهند که نیاز تو را برطرف سازد، مگر من از آن سخاوتمندان نیستم که خداوند به خاطر صلاح آفریدگانش مال را در اختیار آنها قرار داده است؟!

شدّاد گفت: اگر ثروتی که در اختیار داری مال خود تو است و حقّ مسلمین نیست و از ترس اینکه پراکنده نشود جمعش کردهای و از راه حلال بدست آورده و در راه حلال نیز انفاق نمودهای بسیار خوب است، و اگر ثروتی است که مسلمانان با تو در آن شریکاند امّا تو آن را از ایشان پوشیده داشته و برای خود تصرّف کرده و به طور اسراف انفاق کردهای، بدان آن خدائی که نامش بس عزیز است فرموده {چرا که اسرافکاران برادران شیطانهاینند} معاویه گفت: شدّاد! بگمانم دیوانه شدهای! سپس گفت: آنچه برایش مقرّر داشتهایم به او بدهید تا به نزد اهلش برود پیش از آنکه بیماریش بر وی غلبه کند. شدّاد برخاست و می گفت : آن کس که توسط هوای نفسش عقل خود را از دست داده شخص دیگری غیر از من است، و رفت و از معاویه چیزی نگرفت .

**[ترجمه]

بیان

فی یوم حفل أی یوم اجتمع فیه الناس عنده یقال حفل القوم حفلا اجتمعوا و المجلس کثر أهله.

**[ترجمه]در روز حفل یعنی روزی که در آن مردم نزد او جمع شدند. گفته می‌شود: حفل القوم حفلاً یعنی جمع شدند، و حفل المجلس: یعنی اهل آن زیاد شد .

**[ترجمه]

«520»

⁽¹⁾کش، رجال الکشی نَصْرُ بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ أَمِیرِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یَقُولُ إِنَّ الْمَحَامِدَةَ تَأْبَی أَنْ یُعْصَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْتُ وَ مَنِ الْمَحَامِدَةُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی حُذَیْفَةَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

1) 520- رواه الکشّیّ رحمه اللّه فی ترجمة محمّد بن أبی حذیفة تحت الرقم: 20 من منتخب رجاله ص 66 ط النجف.

أَمَّا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی حُذَیْفَةَ هُوَ ابْنُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِیعَةَ وَ هُوَ ابْنُ خَالِ مُعَاوِیَةَ.

وَ أَخْبَرَنِی بَعْضُ رُوَاةِ الْعَامَّةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ حَدَّثَنِی رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ: کَانَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی حُذَیْفَةَ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ رَبِیعَةَ مَعَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَشْیَاعِهِ وَ کَانَ ابْنَ خَالِ مُعَاوِیَةَ وَ کَانَ رَجُلًا مِنْ خِیَارِ الْمُسْلِمِینَ فَلَمَّا تُوُفِّیَ عَلِیٌّ علیه السلام أَخَذَهُ مُعَاوِیَةُ وَ أَرَادَ قَتْلَهُ فَحَبَسَهُ فِی السِّجْنِ دَهْراً ثُمَّ قَالَ مُعَاوِیَةُ ذَاتَ یَوْمٍ أَ لَا نُرْسِلُ إِلَی هَذَا السَّفِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حُذَیْفَةَ فَنُبَکِّتَهُ وَ نُخْبِرَهُ بِضَلَالِهِ وَ نَأْمُرَهُ أَنْ یَقُومَ فَیَسُبَّ عَلِیّاً قَالُوا نَعَمْ فَبَعَثَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ فَأَخْرَجَهُ مِنَ السِّجْنِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ یَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی حُذَیْفَةَ أَ لَمْ یَأْنِ لَکَ أَنْ تُبْصِرَ مَا کُنْتَ عَلَیْهِ مِنَ الضَّلَالَةِ بِنُصْرَتِکَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ الْکَذَّابَ أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ أَنَّ عَائِشَةَ وَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرَ خَرَجُوا یَطْلُبُونَ بِدَمِهِ وَ أَنَّ عَلِیّاً هُوَ الَّذِی دَسَّ فِی قَتْلِهِ وَ نَحْنُ الْیَوْمَ نَطْلُبُ بِدَمِهِ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی حُذَیْفَةَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنِّی أَمَسُّ الْقَوْمِ بِکَ رَحِماً وَ أَعْرَفُهُمْ بِکَ قَالَ أَجَلْ قَالَ فَوَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ غَیْرُهُ مَا أَعْلَمُ أَحَداً شَرِکَ فِی دَمِ عُثْمَانَ وَ أَلَّبَ النَّاسَ عَلَیْهِ غَیْرَکَ لَمَّا اسْتَعْمَلَکَ وَ مَنْ کَانَ مِثْلَکَ فَسَأَلَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ أَنْ یَعْزِلَکَ فَأَبَی فَفَعَلُوا بِهِ مَا بَلَغَکَ وَ وَ اللَّهِ مَا أَحَدٌ شَرِکَ فِی قَتْلِهِ بَدْئاً وَ أَخِیراً إِلَّا طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ وَ عَائِشَةُ فَهُمُ الَّذِینَ شَهِدُوا عَلَیْهِ بِالْعَظِیمَةِ وَ أَلَّبُوا عَلَیْهِ النَّاسَ وَ شَرِکَهُمْ فِی ذَلِکَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَ عَمَّارٌ وَ الْأَنْصَارُ جَمِیعاً قَالَ قَدْ کَانَ ذَلِکَ إِی وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَشْهَدُ أَنَّکَ مُنْذُ عَرَفْتُکَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ وَ الْإِسْلَامِ لَعَلَی خُلُقٍ وَاحِدٍ مَا زَادَ الْإِسْلَامُ فِیکَ قَلِیلًا وَ لَا کَثِیراً وَ إِنَّ عَلَامَةَ ذَلِکَ فِیکَ لَبَیِّنَةٌ تَلُومُنِی عَلَی حُبِّی عَلِیّاً خَرَجَ مَعَ عَلِیٍّ کُلُّ صَوَّامٍ قَوَّامٍ مُهَاجِرِیٍّ وَ أَنْصَارِیٍّ کَمَا خَرَجَ مَعَکَ أَبْنَاءُ الْمُنَافِقِینَ وَ الطُّلَقَاءِ وَ الْعُتَقَاءِ خَدَعْتَهُمْ عَنْ دِینِهِمْ وَ خَدَعُوکَ عَنْ دُنْیَاکَ وَ اللَّهِ یَا مُعَاوِیَةُ مَا خَفِیَ عَلَیْکَ مَا صَنَعْتَ وَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مَا صَنَعُوا إِذْ أَحَلُّوا أَنْفُسَهُمْ سَخَطَ اللَّهِ فِی طَاعَتِکَ وَ اللَّهِ لَا أَزَالُ أُحِبُّ عَلِیّاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ وَ أُبْغِضُکَ فِی اللَّهِ وَ فِی رَسُولِهِ أَبَداً مَا بَقِیتُ

قَالَ مُعَاوِیَةُ وَ إِنِّی أَرَاکَ عَلَی ضَلَالِکَ بَعْدُ رُدُّوهُ إِلَی السِّجْنِ فَرَدُّوهُ فَمَاتَ فِی السِّجْنِ.

**[ترجمه]رجال کشی - . کشی آن را در زندگینامه محمد بن ابو حذیفه ذیل رقم 20 از منتخب رجالش ص 66، چاپ نجف روایت کرده است. - :

ابوالحسن رضا علیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان می‌فرمود: محامده ابا دارند که از خداوند عزوجل عصیان کنند. عرض کردم محامده چه کسانی هستند. فرمود: محمد بن جعفر، محمد بن ابوبکر، محمد بن ابو حذیفه، محمد بن امیرمؤمنان علیه السّلام.

و محمد بن ابوحذیفه پسرعتبه بن ربیعه، پسردائی معاویه است.

مردی از اهل شام گوید: محمد بن ابوحذیفه بن عتبه بن ربیعه همراه علی بن ابی‌طالب علیه السّلام بود و از انصار و پیروان او بود و پسردائی معاویه بود ومردی از برگزیدگان مسلمان بود و زمانی‌که علی علیه السّلام وفات یافت، معاویه او را گرفت و قصد قتل او را داشت. پس او را به مدتی طولانی در زندان حبس کرد، سپس روزی گفت: به سوی این سفیه، محمد بن ابوحذیفه بفرستیم که او را مهار و از ضلالتش آگاهش کردیم و به او دستور می‌دهیم که بیایستد و علی را دشنام دهد. گفتند: بلی. پس معاویه در پی او فرستاد و وی را از زندان خارج کرد و به او گفت: ای محمد بن ابوحذیفه، آیا وقت آن نرسیده که ضلالتی که با یاری کردنت به علی بن ابی‌طالب کذاب را ببینی، آیا نمیدانی که عثمان مظلومانه کشته شد و عایشه، طلحه و زبیر به خونخواهی او قیام کردند و علی همان کسی است که در قتل او دسیسه چید و ما امروز خونخواه او هستیم. محمدبن ابوحذیفه گفت: تو به یقین می‌دانی که من نزدیکترین و آگاه‌ترین قوم به تو هستم. گفت: آری. گفت: پس به خدایی که هیچ خدایی جزاو نیست سوگند، هیچ‌کسی را نمی‌شناسم که در خون عثمان شرکت کرد و مردم را برآن تحریک کرده‌ باشد غیراز تو، آنگاه که تو را به کار گمارد و نظیر تو بود، پس مهاجران و انصار از او خواستند که تو را عزل کند و او ابا ورزید، پس آنچه که شد را در حق او انجام دادند و به خدا سوگند در ابتدا و انتهای قتل عثمان کسی جز طلحه، زبیر و عایشه شرکت نکردند. اینان کسانی هستند که به گناه بزرگ علیه او شهادت دادند و مردم را علیه او برانگیختند و در این مورد عبدالرحمن بن عوف، ابن مسعودعمار و جمیع انصار با آنان شریک هستند. گفت: چنین بود، یعنی به خدا سوگند من گواهی می‌دهم که از زمانی‌که تو را در جاهلیت و اسلام شناختم بر یک اخلاق واحد بودی و اسلام نه کم نه زیاد، چیزی بر تو نیافزود و علامت آن در تو روشن است. مرا بر حب علی سرزنش می‌کنی، روزهداران و قائمان مهاجرین و انصار همراه علی خارج شدند، چنانکه فرزندان منافقین، اسیران آزادشده و رهاشدگان با تو خارج شدند. آنها را از دینشان غافل کردی و آنها تو را از دنیایت غافل کردند، به خدا سوگند معاویه، آنچه‌که تو انجام دادی بر تو پوشیده نیست و آنچه که آنان انجام دادند برآنان پوشیده نیست، آنگاه که در اطاعت از تو خشم خدا را برخود فرود آورند، به خدا سوگند برای خدا و رسولش هنوز علی را دوست می‌دارم و در راه خدا و رسولش تا زمانی‌که زنده هستم با تو دشمنی می‌کنم.

معاویه گفت: می‌بینم هنوز بر گمراهی‌ات هستی، او را به زندان بازگردانید. پس بازگرداندند و او در زندان وفات کرد.

**[ترجمه]

بیان

فنبکته التبکیت التقریع و التأنیب و بکته بالحجة أی غلبه و فی بعض النسخ فننکبه علی التفعیل من نکب عن الطریق أی عدل أو علی بناء المجرد أی نجعله منکوبا و النکبة إصابة النوائب و فی بعض النسخ فنبکیه من الإبکاء و هو تصحیف.

**[ترجمه]نبکته التکببت، یعنی سرکوب و ملامت کردن. و بکته بالحجّته یعنی با برهان براو غلبه کرد، و در بعضی نسخه‌ها فننکبه بروزن تفعیل از نکب عن الطریق آمده است، یعنی از راه منحرف شد یا بر بنای مجرد است، یعنی او را منکوب قرار می‌دهیم و النکبته، رسیدن مصیبت است و در بعضی نسخه‌ها فنبکیه از ریشه إبکاء یعنی گریاندن آمده است و این تصحیف است.

**[ترجمه]

«521»

⁽¹⁾کش، رجال الکشی مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عَلِیٍّ الْخُزَاعِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَطَّارِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ الْغَفَّارِ عَنْ أَبِی بَکْرِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِی النَّجُودِ عَمَّنْ شَهِدَ ذَلِکَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ حِینَ قَدِمَ الْکُوفَةَ وَ دَخَلَ عَلَیْهِ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ کَانَ الْحَسَنُ علیه السلام قَدْ أَخَذَ الْأَمَانَ لِرِجَالٍ مِنْهُمْ مُسَمَّیْنَ بِأَسْمَائِهِمْ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ وَ کَانَ مِنْهُمْ صَعْصَعَةُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَیْهِ صَعْصَعَةُ قَالَ مُعَاوِیَةُ لِصَعْصَعَةَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی کُنْتُ لَأُبْغِضُ أَنْ تَدْخُلَ فِی أَمَانِی قَالَ وَ أَنَا وَ اللَّهِ أُبْغِضُ أَنْ أُسَمِّیَکَ بِهَذَا الِاسْمِ ثُمَّ سَلَّمَ عَلَیْهِ بِالْخِلَافَةِ قَالَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ إِنْ کُنْتَ صَادِقاً فَاصْعَدِ الْمِنْبَرَ فَالْعَنْ عَلِیّاً قَالَ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَتَیْتُکُمْ مِنْ عِنْدِ رَجُلٍ قَدَّمَ شَرَّهُ وَ أَخَّرَ خَیْرَهُ وَ إِنَّهُ أَمَرَنِی أَنْ أَلْعَنَ عَلِیّاً فَالْعَنُوهُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَضَجَّ أَهْلُ الْمَسْجِدِ بِآمِینَ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَیْهِ فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا عَنَیْتَ غَیْرِی ارْجِعْ حَتَّی تُسَمِّیَهُ بِاسْمِهِ فَرَجَعَ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَمَرَنِی أَنْ أَلْعَنَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَالْعَنُوا مَنْ لَعَنَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ قَالَ فَضَجُّوا بِآمِینَ قَالَ فَلَمَّا خُبِّرَ مُعَاوِیَةُ قَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا عَنَی غَیْرِی أَخْرِجُوهُ لَا یُسَاکِنِّیِ فِی بَلَدٍ فَأَخْرَجُوهُ.

**[ترجمه]رجال کشی - . کشی آن را در زندگینامه صعصعه ذیل رقم 19 از منتخب رجالش ص 65، روایت کرده است. - : عاصم بن ابی نجود از کسی‌که شاهد آن بوده است گوید که معاویه زمانی‌که وارد کوفه شد و مردانی از اصحاب علی علیه السّلام بر او وارد شدند، در حالی‌که حسن علیه السّلام برای مردانی از آنان که با نام آنها و نام پدران آنها هم اسم بودند، امان گرفته بود و از جمله آنان صعصعه بود، زمانی‌که صعصعه بر او وارد شد معاویه به او گفت: به خدا سوگند اکراه داشتم که در امانم داخل شوی. گفت: و من نیز به خدا سوگند اکراه دارم که تو را با این نام بنامم، سپس خلافت را بر او تصدیق کرد. راوی گوید: معاویه گفت: اگر صادق هستی از منبر بالا برو و علی را نفرین کن. راوی گوید: از منبر بالا رفت و خدا را حمد و ثنا گفت، سپس گفت: ای مردم از نزد مردی می‌آیم که شرّش مقدم و خیرش مؤخر شد و او به من دستور داده است که علی را نفرین کنم، پس او که نفرین خدا براو باد را نفرین کنید، پس اهل مسجد فریاد آمین سر دادند، پس چـون به سوی او بازگشت، آنچه که او گفت را بـه وی خبر دادند. وی گفت: خیر، به خدا سوگند جز من منظورت نبود، برگرد تا او را با نامش ذکر کنی، پس بازگشت و از منبر بالا رفت و گفت: ای مردم امیرمؤمنان به من دستور داده است که علی بن ابی‌طالب را نفرین کنم، پس کسی‌که علی بن ابی‌طالب را نفرین کرده، نفرین کنید. راوی گوید: فریاد آمین برآوردند، گوید: زمانی‌که معاویه خبردار شد گفت: به خدا سوگند قصدش غیر من نبود، او را بیرون کنید تا در یک شهر با من ساکن نباشد. پس او را اخراج کردند.

**[ترجمه]

بیان

لعله أراد أمیر المؤمنین أمیرهم حقا علیا علیه السلام فإنه علیه السلام کان أمر أصحابه باللعن إذا خافوا القتل أو أراد أمیرهم المسلط علیهم

1) 521- رواه الکشّیّ رحمه اللّه فی ترجمة صعصعة تحت الرقم: 19 من مختار رجاله ص 65.

جورا و قوله فالعنوا من لعن أوهم أن المراد فالعنوا من لعنه الأمیر و بینه بأنه علی و مقصوده ظاهر.

**[ترجمه]شاید منظور او از امیرمؤمنان، امیر برحق آنان علی باشد، زیرا او اصحابش را هرگاه که بیم قتل داشتند یا به نفرین امر فرمود یا اینکه مقصودش امیر مسلط برآن به جور و ستم باشد. این کلام او «العنوا من لعن» این را به گمان می‌آوردد که مقصود این است که العنوا من لعنه الأمر. و آن را اینگونه بیان کرده است که او علی است و مقصودش ظاهر است.

**[ترجمه]

«522»

⁽¹⁾کش، رجال الکشی رُوِیَ أَنَّ الْأَحْنَفَ بْنَ قَیْسٍ وَفَدَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ جَارِیَةَ بْنَ قُدَامَةَ ⁽²⁾وَ الْحُبَابَ بْنَ یَزِیدَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لِلْأَحْنَفِ أَنْتَ السَّاعِی عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عُثْمَانَ وَ خَاذِلُ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ عَائِشَةَ وَ الْوَارِدُ الْمَاءَ عَلَی عَلِیٍّ بِصِفِّینَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ ذَاکَ مَا أَعْرِفُ وَ مِنْهُ مَا أُنْکِرُ أَمَّا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عُثْمَانُ فَأَنْتُمْ مَعْشَرُ قُرَیْشٍ حَضَرْتُمُوهُ بِالْمَدِینَةِ وَ الدَّارُ مِنَّا عَنْهُ نَازِحَةٌ وَ قَدْ حَضَرَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ بِمَعْزِلٍ وَ کُنْتُمْ بَیْنَ خَاذِلٍ وَ قَاتِلٍ وَ أَمَّا عَائِشَةُ فَإِنِّی خَذَلْتُهَا فِی طُولِ بَاعٍ وَ رُحْبِ سِرْبٍ وَ ذَلِکَ أَنِّی لَمْ أَجِدْ فِی کِتَابِ اللَّهِ إِلَّا أَنْ تَقِرَّ فِی بَیْتِهَا وَ أَمَّا وُرُودِیَ الْمَاءَ بِصِفِّینَ فَإِنِّی وَرَدْتُ حِینَ أَرَدْتَ أَنْ تَقْطَعَ رِقَابَنَا عَطَشاً فَقَامَ مُعَاوِیَةُ وَ تَفَرَّقَ النَّاسُ ثُمَّ أَمَرَ مُعَاوِیَةُ لِلْأَحْنَفِ بِخَمْسِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ لِأَصْحَابِهِ بِصِلَةٍ فَقَالَ لِلْأَحْنَفِ حِینَ وَدَّعَهُ حَاجَتُکَ قَالَ تُدِرُّ عَلَی النَّاسِ عَطِیَّاتِهِمْ وَ أَرْزَاقَهُمْ وَ إِنْ سَأَلْتَ الْمَدَدَ أَتَاکَ مِنَّا رِجَالٌ سَلِیمَةُ الطَّاعَةِ شَدِیدَةُ النِّکَایَةِ وَ قِیلَ إِنَّهُ کَانَ یَرَی رَأْیَ الْعَلَوِیَّةِ وَ وَصَلَ الْحُبَابَ بِثَلَاثِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ کَانَ یَرَی رَأْیَ الْأُمَوِیَّةِ فَصَارَ الْحُبَابُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ تُعْطِی الْأَحْنَفَ وَ رَأْیُهُ رَأْیُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ تُعْطِینِی وَ رَأْیِی رَأْیِی ثَلَاثِینَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَقَالَ یَا حُبَابُ إِنِّی اشْتَرَیْتُ بِهَا دِینَهُ

1) 522- رواه الکشّیّ رضوان اللّه علیه تحت الرقم: 28 من تلخیص رجاله ص 84 ط النجف.

2) 2 هذا هو الصواب، و هاهنا فی النسخة المطبوعة من مختار رجال الکشّیّ و الأصول الحاکیة عنه تصحیف: «حارثة بن قدامة».

فَقَالَ الْحُبَابُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ تَشْتَرِی مِنِّی أَیْضاً دِینِی فَأَتَمَّهَا وَ أَلْحَقَهُ بِالْأَحْنَفِ فَلَمْ یَأْتِ عَلَی الْحُبَابِ أُسْبُوعٌ حَتَّی مَاتَ وَ رُدَّ الْمَالُ بِعَیْنِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ الْفَرَزْدَقُ یَرْثِی الْحُبَابَ:

أَ تَأْکُلُ مِیرَاثَ الْحُبَابِ ظُلَامَةً***وَ مِیرَاثُ حَرْبٍ جَامِدٌ لَکَ ذَائِبُهُ

أَبُوکَ وَ عَمِّی یَا مُعَاوِیَةُ أَوْرَثَا***تُرَاثاً فَیَخْتَارُ التُّرَاثَ أَقَارِبُهُ

وَ لَوْ کَانَ هَذَا الدِّینُ فِی جَاهِلِیَّةٍ***عَرَفْتَ مَنِ الْمَوْلَی الْقَلِیلُ جَلَائِبُهُ

وَ لَوْ کَانَ هَذَا الْأَمْرُ فِی غَیْرِ مُلْکِکُمْ***لَأَدَّیْتَهُ أَوْ غَصَّ بِالْمَاءِ شَارِبُهُ

فَکَمْ مِنْ أَبٍ لِی یَا مُعَاوِیَةُ لَمْ یَکُنْ***أَبُوکَ الَّذِی مِنْ عَبْدِ شَمْسٍ یُقَارِبُهُ

**[ترجمه]رجال کشی - . کشی آن را ذیل رقم 28 از تلخیص رجالش ص 84، چاپ نجف روایت کرده است. - :

روایت است که احنف بن قیس نزد معاویه، جاریه بن قدامه و حباب یزید رفت. پس معاویه به احنف گفت: تو علیه امیر مؤمنان عثمان تلاش کردی، ام مؤمنین عائشه را رها کردی و در صفین به علی آب رساندی؟ گفت: ای امیرمؤمنین، برخی از این موارد را می‌دانم و برخی را نمی‌دانم.

در خصوص امیرمؤمنان عثمان، شما ای گروه قریش او را در مدینه حاضر کردید و خانه ما از او دور بود و مهاجرین و انصار دور از او نزد او حاضر شدند، درحالی‌که شما بین رهاکننده و قاتل بودید.

و در خصوص عائشه، من او را با اختیار رها کردم، زیرا در کتاب جز این نیافتم که در خانه خویش ساکن باشد، اما در خصوص ورودم بر آب در صفین، من زمانی وارد شدم که نزدیک بود گردنمان از عطش قطع شود. پس معاویه برخاست و مردم پراکنده شدند.

سپس معاویه به اعطای پنجاه‌هزار درهم به احنف و اعطای صله به یاران او امر کرد، پس به احنف زمانی‌که با او وداع کرد گفت: نیازت چیست؟ گفت: اینکه عطایای مردم و روزی آنها را بر آنان فراوان کنی و اگر یاری خواستی، مردانی نیک‌اطاعت و با آسیب شدید از جانب ما به سوی تو می‌آیند و گفته شده او به مذهب علویه معتقد بود.

به حباب سی‌هزار درهم عطا شد و به مذهب اموی تمایل داشت. پس حباب نزد معاویه رفت و گفت: ای امیرمؤمنان به احنف و عقیده او پنجاه‌هزار درهم می‌بخشی وبه من و عقیده من سی‌هزار درهم می‌بخشی. گفت: ای حباب من با آن دین او را خریدم. حباب گفت: یا امیرمؤمنان از من نیز دینم را بخر، پس آن را کامل کرد و به احنف رسانید و هفته‌ای بر حباب نگذشت که وفات کرد و عین آن مال به معاویه بازگشت و فرزدق در رثای حباب می‌گوید:

أتأکل میراث الحباب ظلامة و میراث حرب جامد لک ذائبة

أبوک و عمّی یا معاویة أورثا تراثاً فیختار التراث أقاربه

و لو کان هذا الدین فی جاهلیة لأدّیته أو غص بالماء شاربه

فکم من أب لی یا معاویه لم یکن أبوک الذی من عبد شمس یقاربه

آیا میراث حباب را ظالمانه میخوری و و میراث حرب برای تو محفوظ است و از تو خارج نمیشود.

ای معاویه پدرت و عموی من میراثی بر جای گذاشتهاند و میراث را نزدیکان آن اختیار میکنند.

و اگر این دین در جاهلیت بود قطعا آن را ادا میکردم یا اینکه هر که آن را میخورد با آن خفه میشد.

و چه بسیار اجدادی که من دارم اما پدر تو که از عبد شمس است با آنان قابل قیاس نیست .

**[ترجمه]

إیضاح

قوله فی طول باع قال السید الداماد رحمه الله الباع قدر مد الیدین و ما بینهما من البدن و بسط الید بالمال و طول الباع کنایة عن المقدرة و المیسرة و الاقتدار و الشوکة قاله الزمخشری فی الفائق و الأساس و الفیروزآبادی و ابن الأثیر فی القاموس و النهایة و قال فی الصحاح الرحب بالضم السعة تقول فلان رحب الصدر و الرحب بالفتح الواسع تقول منه بلد رحب و قال السرب بالفتح الإبل و السرب أیضا الطریق و فلان آمن فی سربه بالکسر أی فی نفسه و فلان واسع السرب أی رخی البال.

و فی المغرب السرب بالفتح فی قولهم خلی سربه أی طریقه و منه قوله إذا کان مخلی السرب أی موسعا علیه غیر مضیق علیه.

یعنی أنی لم أخذلها و هی محتاجة إلی الانتصار بل خذلتها و هی فی طول باع و رحب سرب أی فی مندوحة و فسحة عن القتال و تجهیز الجیش بأن تقر فی بیتها موقرة مکرمة رحبة الصدر رخیة البال واسعة السرب لأنها لم تکن مأمورة بالمسیر إلی البصرة و تجهیز الجیش و المطالبة بدم عثمان و مقاتلة علی بن أبی طالب علی ذلک و لا مضطرة إلی شی‌ء من ذلک بل کانت فی سعة عن ذلک کله و مع ذلک فإنها کانت فی طول باع من الشوکة و القدرة و اجتماع الجیوش و کثرة الأعوان و الأنصار و العدد و العدد.

و أیضا خذلتها لأنی لم أجد فی کتاب الله تعالی إلا أن تقر فی بیتها إذ قال عز من قائل وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ أقول و یحتمل أن یکون فی طول باع و رحب سرب حالا عن الفاعل أی لم یکن علی حرج فی ذلک کما یومئ إلیه آخر کلامه رحمه الله.

و قوله جامد لک ذائبه لعله کنایة عن أنه محفوظ لک لم یبطل منه شی‌ء مما کان فی معرض البطلان و الضیاع و لم یتعد إلی الغیر.

و الجلائب جمع جلیبة و هو ما جلب و عبد جلیب مجلوب و امرأة جلیب من جلبی و جلائب أی عرفت من المولی القلیل الأموال و العبید أنا أو أنت.

قوله أو غص بالماء شاربه غص بفتح العین المعجمة و إهمال الصاد المشددة و شاربه بالرفع علی الفاعلیة و الباء فی قوله بالماء للتعدیة.

و قال ابن الأثیر فی النهایة یقال غصصت بالماء أغص غصصا فأنا غاص و غصان إذا شرقت به أو وقف فی حلقک فلم تکد تسیغه و المعنی لو کان هذا الأمر الذی وقع فی غیر سلطنتکم لأدیت فاعل هذا الفعل و لم یکن یقدر أن یبلغه لضعفه.

**[ترجمه]این کلام او «فی طول باع» سید و امام رحمه‌الله گوید: باع اندازه امتداد دو دست و فاصله مابین آن دو در بدن است. و بسط الید بالمال و طول الباع کنایه ازقدرت، امکان، اقتدار و شوکت است. زمخشری این را در الفائق و الاساس و فیروزآبادی و ابن اثیر در قاموس و النهایه گوید و در الصحاح گوید: الرحب با ضمه یعنی وسعت، می‌گویی فلان رحب الصدر است و الرحب بافتحه یعنی فراخ از این ریشه می گویی بلد رحب. و گوید: السرب بافتحه یعنی شتر، و سرب به معنی راه نیز می‌باشد و فلان آمن فی سربه – باکسره- یعنی فلانی در خود ایمن است. و فلان واسع السرب یعنی آسوده‌بال.

در المغرب: سرب با فتحه در این کلام آنان، خلّی سربه یعنی راه او را باز گذاشت و این کلام او از آن است: اذا کان مخلّی السرب یعنی وسیع و غیر تنگنا.

یعنی من او را درحالی‌که نیازمند به کمک است رها نکردم بلکه وی را در حالی رهاکردم که در وسعت و فراخی بود، یعنی در برابر جنگ و تجهیز لشکر اختیار و آزادی عمل داشت. به اینکه موقر، محترم با دلی فراخ، آسوده‌خاطر، مختار در منزل خویش بنشیند، زیرا او به حرکت به سوی بصره و تجهیز سپاه، خونخواهی عثمان و جنگ با علی بن ابی‌طالب بر سر آن مأمور نبود و به هیچ‌یک از این امور مجبور نبود، بلکه در برابر همه آنها آزاد بود و با وجود آن، او در وسعتی از شوکت، قدرت، اجتماع سپاه، کثرت یار و حامی و تعدد و تجهیزات بود.

و نیز به این دلیل او را رها کردم که در کتاب خداوند متعال

فقط این را یافتم که او در خانه خود بنشیند، آنجا که فرمود: « وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ» {و در خانه‏هایتان قرار گیرید} می گویم: و محتمل است که فی طول باع و رحب رسب، حالی از فاعل باشد یعنی در آن در حرج نبود، چنانکه پایان کلام وی به آن اشاره دارد.

و این کلام او «جامد لک ذائبه» شاید کنایه‌ای باشد از اینکه آن برای تو محفوظ است، چیزی از آن از مواردی که در معرض بطلان و نابودی است، باطل نشده است و به غیر سرایت نکرده است .

و جلائب: جمع جلیبه است و آن چیزی‌است که گرفته می‌شود و عبد جلیب یعنی غلام گرفته، و امرأه جلیب از جبلی و جلائب یعنی برده اندک‌مایه و غلام را شناختی، من یا تو.

این سخن او «أو غص بالماء شاربه» غصّ با فتحه عین و صاد مشدد است و «شاربه» بنار بر فاعل بودن مرفوع است و باء در «بالماء» برای تعدیه است.

و ابن اثیردر النهایه گوید: غصصت بالماء أغصّ غصماً، أنا غاصّ و غصان، گفته می‌شود زمانی‌که با آن خفه شدی یا در گلویت گیر کرد و نمی‌توانی به‌راحتی فرو ببری و معنا اینکه اگر این امر که در غیر سلطنت شما رخ داده بود حقِ کننده این کار را چنان ادا میکردم که به دلیل ضعفش قادر نباشد که به آن دست یابد.

**[ترجمه]

«523»

⁽¹⁾یل، الفضائل لابن شاذان قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ کُنْتُ أَنَا وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ بِالشَّامِ فَبَیْنَا نَحْنُ ذَاتَ یَوْمٍ إِذْ نَظَرْنَا إِلَی شَیْخٍ وَ هُوَ مُقْبِلٌ مِنْ صَدْرِ الْبَرِّیَّةِ مِنْ نَاحِیَةِ الْعِرَاقِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ عَرِّجُوا بِنَا إِلَی هَذَا الشَّیْخِ لِنَسْأَلَهُ مِنْ أَیْنَ أَقْبَلَ وَ إِلَی أَیْنَ یُرِیدُ وَ کَانَ مَعَ مُعَاوِیَةَ أَبُو الْأَعْوَرِ السُّلَمِیُّ وَ وَلَدَا مُعَاوِیَةَ خَالِدٌ وَ یَزِیدُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَ فَعَرَّجْنَا إِلَیْهِ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ مِنْ أَیْنَ أَقْبَلْتَ یَا شَیْخُ وَ إِلَی أَیْنَ تُرِیدُ فَلَمْ یُجِبْهُ الشَّیْخُ فَقَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمَا لَا تُجِیبُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ الشَّیْخُ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ التَّحِیَّةَ غَیْرَ هَذِهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ صَدَقْتَ یَا شَیْخُ أَصَبْتَ وَ أَخْطَأْنَا وَ أَحْسَنْتَ وَ أَسَأْنَا السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا شَیْخُ فَقَالَ

1) 523- کتاب الفضائل هذا منسوب إلی شاذان بن جبرئیل القمّیّ رحمه اللّه من أعلام القرن السادس.

الشَّیْخُ وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ مَا اسْمُکَ یَا شَیْخُ فَقَالَ اسْمِی جَبَلٌ وَ کَانَ ذَلِکَ الشَّیْخُ طَاعِناً فِی السِّنِّ بِیَدِهِ شَیْ‌ءٌ مِنَ الْحَدِیدِ وَ وَسَطُهُ مَشْدُودٌ بِشَرِیطٍ مِنْ لِیفِ الْمُقْلِ وَ فِی رِجْلَیْهِ نَعْلَانِ مِنْ لِیفِ الْمُقْلِ وَ عَلَیْهِ کِسَاءٌ قَدْ سَقَطَ لِحَامُهُ وَ بَقِیَ سَدَانُهُ وَ قَدْ بَانَتْ شَرَاسِیفُ خَدَّیْهِ وَ قَدْ غَطَّتْ حَوَاجِبُهُ عَلَی عَیْنَیْهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ مِنْ أَیْنَ أَقْبَلْتَ وَ إِلَی أَیْنَ تُرِیدُ قَالَ أَتَیْتُ مِنَ الْعِرَاقِ أُرِیدُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ قَالَ مُعَاوِیَةُ کَیْفَ تَرَکْتَ الْعِرَاقَ قَالَ عَلَی الْخَیْرِ وَ الْبَرَکَةِ وَ النِّفَاقِ قَالَ لَعَلَّکَ أَتَیْتَ مِنَ الْکُوفَةِ مِنَ الْغَرِیِّ قَالَ الشَّیْخُ وَ مَا الْغَرِیُّ قَالَ مُعَاوِیَةُ الَّذِی فِیهِ أَبُو تُرَابٍ قَالَ الشَّیْخُ مَنْ تَعْنِی بِذَلِکَ وَ مَنْ أَبُو تُرَابٍ قَالَ ابْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ لَهُ الشَّیْخُ أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَکَ وَ رَضَّ اللَّهُ فَاکَ وَ لَعَنَ اللَّهُ أُمَّکَ وَ أَبَاکَ وَ لِمَ لَا تَقُولُ الْإِمَامُ الْعَادِلُ وَ الْغَیْثُ الْهَاطِلُ یَعْسُوبُ الدِّینِ وَ قَاتِلُ الْمُشْرِکِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ وَ سَیْفُ اللَّهِ الْمَسْلُولُ ابْنُ عَمِّ الرَّسُولِ وَ زَوْجُ الْبَتُولِ تَاجُ الْفُقَهَاءِ وَ کَنْزُ الْفُقَرَاءِ وَ خَامِسُ أَهْلِ الْعَبَاءِ وَ اللَّیْثُ الْغَالِبُ أَبُو الْحَسَنَیْنِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فَعِنْدَهَا قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ إِنِّی أَرَی لَحْمَکَ وَ دَمَکَ قَدْ خَالَطَ لَحْمَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ دَمِهِ حَتَّی لَوْ مَاتَ عَلِیٌّ مَا أَنْتَ فَاعِلٌ قَالَ لَا أَتَّهِمُ فِی فَقْدِهِ رَبِّی وَ أُجَلِّلُ فِی بُعْدِهِ حُزْنِی وَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ لَا یُمِیتُ سَیِّدِی وَ إِمَامِی حَتَّی یَجْعَلَ مِنْ وُلْدِهِ حُجَّةً قَائِمَةً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَقَالَ یَا شَیْخُ هَلْ تَرَکْتَ مِنْ بَعْدِکَ أَمْراً تَفْتَخِرُ بِهِ قَالَ تَرَکْتُ الْفَرَسَ الْأَشْقَرَ وَ الْحَجَرَ وَ الْمَدَرَ وَ الْمِنْهَاجَ لِمَنْ أَرَادَ الْمِعْرَاجَ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَعَلَّهُ لَا یَعْرِفُکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَسَأَلَهُ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ یَا شَیْخُ أَ تَعْرِفُنِی قَالَ الشَّیْخُ وَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ أَنَا الشَّجَرَةُ الزَّکِیَّةُ وَ الْفُرُوعُ الْعَلِیَّةُ سَیِّدُ بَنِی أُمَیَّةَ فَقَالَ لَهُ الشَّیْخُ بَلْ أَنْتَ اللَّعِینُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ وَ فِی کِتَابِهِ الْمُبِینِ إِنَّ اللَّهَ قَالَ

وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ الشَّجَرَةُ الْخَبِیثَةُ وَ الْعُرُوقُ الْمُجْتَثَّةُ الْخَسِیسَةُ الَّذِی ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ رَبَّهُ وَ قَالَ فِیهِ نَبِیُّهُ الْخِلَافَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلَی ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ الزَّنِیمِ بْنِ الزَّنِیمِ ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ الْفَاشِی ظُلْمُهُ فِی الْعِبَادِ فَعِنْدَهَا اغْتَاظَ مُعَاوِیَةُ وَ حَنَقَ عَلَیْهِ فَرَدَّ یَدَهُ إِلَی قَائِمِ سَیْفِهِ وَ هَمَّ بِقَتْلِ الشَّیْخِ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَا أَنَّ الْعَفْوَ حَسَنٌ لَأَخَذْتُ رَأْسَکَ ثُمَّ قَالَ أَ رَأَیْتَ لَوْ کُنْتُ فَاعِلًا ذَلِکَ قَالَ الشَّیْخُ إِذَنْ وَ اللَّهِ أَفُوزُ بِالسَّعَادَةِ وَ تَفُوزُ أَنْتَ بِالشَّقَاوَةِ وَ قَدْ قَتَلَ مَنْ هُوَ أَشَرُّ مِنْکَ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی وَ عُثْمَانُ شَرٌّ مِنْکَ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ هَلْ کُنْتَ حَاضِراً یَوْمَ الدَّارِ قَالَ وَ مَا یَوْمُ الدَّارِ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَوْمَ قَتَلَ عَلِیٌّ عُثْمَانَ فَقَالَ الشَّیْخُ تَاللَّهِ مَا قَتَلَهُ وَ لَوْ فَعَلَ ذَلِکَ لَعَلَاهُ بِأَسْیَافٍ حِدَادٍ وَ سَوَاعِدَ شِدَادٍ وَ کَانَ یَکُونُ فِی ذَلِکَ مُطِیعاً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ هَلْ حَضَرْتَ یَوْمَ صِفِّینَ قَالَ وَ مَا غِبْتُ عَنْهَا قَالَ کَیْفَ کُنْتَ فِیهَا قَالَ الشَّیْخُ أَیْتَمْتُ مِنْکَ أَطْفَالًا وَ أَرْمَلْتُ مِنْکَ إِخْوَاناً وَ کُنْتُ کَاللَّیْثِ أَضْرِبُ بِالسَّیْفِ تَارَةً وَ بِالرُّمْحِ أُخْرَی قَالَ مُعَاوِیَةُ هَلْ ضَرَبْتَنِی بِشَیْ‌ءٍ قَطُّ قَالَ الشَّیْخُ ضَرَبْتُکَ بِثَلَاثَةٍ وَ سَبْعِینَ سَهْماً فَأَنَا صَاحِبُ السَّهْمَیْنِ اللَّذَیْنِ وَقَعَا فِی بُرْدَتِکَ وَ صَاحِبُ السَّهْمَیْنِ اللَّذَیْنِ وَقَعَا فِی مَسْجَدِکَ وَ صَاحِبُ السَّهْمَیْنِ اللَّذَیْنِ وَقَعَا فِی عَضُدِکَ وَ لَوْ کَشَفْتَ الْآنَ لَأَرَیْتُکَ مَکَانَهُمَا: فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ هَلْ حَضَرْتَ یَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ وَ مَا یَوْمُ الْجَمَلِ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَوْمَ قَاتَلَتْ عَائِشَةُ عَلِیّاً قَالَ وَ مَا غِبْتُ عَنْهَا قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ الْحَقُّ کَانَ مَعَ عَلِیٍّ أَمْ مَعَ عَائِشَةَ قَالَ الشَّیْخُ بَلْ مَعَ عَلِیٍّ قَالَ مُعَاوِیَةُ أَ لَمْ یَقُلِ اللَّهُ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَهَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ الشَّیْخُ أَ لَمْ یَقُلِ اللَّهُ تَعَالَی یا نِساءَ النَّبِیِّ ... وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَنْتَ یَا عَلِیُّ خَلِیفَتِی عَلَی نِسْوَانِی وَ أَهْلِی وَ طَلَاقُهُنَّ بِیَدِکَ أَ فَتَرَی فِی ذَلِکَ مَعَهَا حَقٌّ حَتَّی سَفَکَتْ دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ وَ أَذْهَبَتْ أَمْوَالَهُمْ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ هُمَا کَامْرَأَةِ

نُوحٍ فِی النَّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَی الْکَافِرِینَ قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا شَیْخُ مَا جَعَلْتَ لَنَا شَیْئاً نَحْتَجُّ بِهِ عَلَیْکَ فَمَتَی ظُلِمَتِ الْأُمَّةُ وَ طُفِیَتْ عَنْهُمْ قَنَادِیلُ الرَّحْمَةِ قَالَ لَمَّا صِرْتَ أَمِیرَهَا وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَزِیرَهَا قَالَ فَاسْتَلْقَی مُعَاوِیَةُ عَلَی قَفَاهُ مِنَ الضَّحِکِ وَ هُوَ عَلَی ظَهْرِ فَرَسِهِ فَقَالَ یَا شَیْخُ هَلْ مِنْ شَیْ‌ءٍ نَقْطَعُ بِهِ لِسَانَکَ قَالَ وَ مَا ذَا قَالَ عِشْرُونَ نَاقَةً حَمْرَاءَ مَحْمِلُهُ عَسَلًا وَ بُرّاً وَ سَمْناً وَ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ تُنْفِقُهَا عَلَی عِیَالِکَ وَ تَسْتَعِینُ بِهَا عَلَی زَمَانِکَ قَالَ الشَّیْخُ لَسْتُ أَقْبَلُهَا قَالَ وَ لِمَ ذَلِکَ قَالَ الشَّیْخُ لِأَنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ دِرْهَمٌ حَلَالٌ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ حَرَامٍ قَالَ مُعَاوِیَةُ لَئِنْ أَقَمْتَ فِی دِمَشْقَ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَکَ قَالَ مَا أَنَا مُقِیمٌ مَعَکَ فِیهَا قَالَ مُعَاوِیَةُ وَ لِمَ ذَلِکَ قَالَ الشَّیْخُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِیاءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ وَ أَنْتَ أَوَّلُ ظَالِمٍ وَ آخِرُ ظَالِمٍ ثُمَّ تَوَجَّهَ الشَّیْخُ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ.

**[ترجمه]الفضائل - . کتاب فضائل به شاذان بن جبرئیل قمی از اعلام قرن ششم منسوب است. - :

جابر بن عبدالله انصاری گوید: من و معاویه بن ابوسفیان در شام بودیم، درحالی‌که روزی به پیرمردی که از بیابانی از سمت عراق می‌آمد نگاه می‌کردیم معاویه گفت: مسیرمان را به سمت این پیرمرد متمایل کن تا از او سؤال کنیم از کجا می‌آید و به کجا می‌رود. و ابو اعور سلمی و دو پسر معاویه خالد و یزید، و عمرو بن عاص با وی بودند. به سوی او منحرف شدیم، پس معاویه به او گفت: پیرمرد ازکجا آمدی و قصد کجا داری؟ پیرمرد به او پاسخ نداد، پس عمرو بن عاص گفت: چرا پاسخ امیرمؤمنان را نمی‌دهی! پیرمرد گفت:خداوند تحیت را غیر از قرار داده است. معاویه گفت: راست می‌گویی ای پیرمرد، ما اشتباه کردیم و تو درست عمل کردی و ما بد کردیم. السلام علیک ای پیرمرد. پیرمرد گفت: و علیک السلام.

معاویه گفت: نامت چیست ای پیرمرد؟ گفت: نامم جبل است و آن مرد درحالی‌که پا به سن گذاشته‌بود، قطعه‌ای آهنی در دست داشت که وسط آن با بندی از لیف مقل بسته شده بود، در پایش کفشی از لیف مقل و بر تنش تن‌پوشی بود که درزهایش رفته و تار و پودش مانده‌بود و غضروف‌های گونه‌اش نمایان و ابروانش، چشم‌هایش را پوشانده بود .

معاویه گفت: ای مرد از کجا آمدی و قصد کجا داری؟ گفت: از عراق آمدم وقصد بیت المقدس دارم. معاویه گفت: عراق را در چه حالی ترک کردی؟ گفت: برخیر و برکت و نفاق. گفت: احتمالاً از کوفه از غریّی آمدی؟ سؤال کرد: غریی چیست؟ معاویه گفت: چیزی‌که ابوتراب در آن است. مرد گفت: منظورت ازآن کیست و ابوتراب کیست؟ گفت: علی بن ابوطالب. شیخ گفت: خداوند تو را به خاک زند، دهانت را خـرد کند و پدر و مادرت را نفرین کند، چرا نمی‌گویی امام عادل، باران ریزان، رئیس دین، قاتل مشرکین، قاسطین و مارقین، شمشیر از نیام برآمده خدا، پسرعموی رسول، همسر بتول، تاج فقهاء، گنج فقرا، پنجمین فرد اهل عبا، شیر غالب، پدرحسنین بن ابی طالب علیه السّلام.

در این هنگام معاویه گفت: ای مرد می‌بینم گوشت و خونت با گوشت و خون علی بن ابی طالب درآمیخته است، اگر علی بمیرد چه می‌کنی؟ گفت: در فقدان او پروردگارم را متـهم نمی‌کنم و در فراق او حـزنم فراوان می‌شود و می‌دانم که خداوند سرور و امام را نمی‌میراند تا از فرزندان او حجتی قائم تا روز قیامت قرار دهد. معاویه گفت: ای مرد آیا بعداز خود امری برجای گذاشتهای که به آن افتخار کنی؟ گفت: اسبی با یال قرمز، سنگ و گل و لای و منهاج برای کسی‌که قصد معراج دارد را بر جا گذاشتم. عمرو بن عاص گفت: امیرمؤمنین، شاید او تو را نمی‌شناسد.

معاویه از او سؤال کرد و گفت: ای مرد مرا می شناسی؟ مرد گفت: تو کیستی؟ گفت: من معاویه پسر ابوسفیان هستم، من شجره پاک و شاخه‌های والا، سرور بنی امیه هستم. مرد به او گفت: خیر، تو نفرینشده برزبان نبی او و در کتاب مبین او هستی که خداوند فرمود: «و الشجرة الملعونة فی القرآن». و شجره خبیث، نژادهای ریشهکن شده پست هستی، کسی‌که به خود و پروردگار خود ظلم کرد و نبی‌اش درباره او فرمود: خلافت بر پسر ابوسفیان حقیر بن حقیر پسر جگرخوار که ظلمش در میان بندگان شایع است حرام است.

در این هنگام معاویه به خشم آمد و بر او برآشفت و دستش را به سمت قبضه شمشیرش برد و تصمیم به قتل آن مرد گرفت، سپس گفت: اگر عفو بهتر نبود قطعاً سرت را می گرفتم. سپس گفت: اگر آن را انجام می‌دادم چه می‌کردی؟ مرد گفت: پس به خدا سوگند به سعادت دست می‌یافتم و تو به شقاوت و کسی که از تو بهتر است، کسی که از تو بدتر است را کشته است و عثمان بدتر از توست.

معاویه گفت: ای شیخ آیا در روز دار حاضر بود؟ مرد گفت: روز دار چیست؟ معاویه گفت: روزی که علی، عثمان را کشت. مرد گفت: به خدا سوگند او وی را نکشته است و اگر چنین می‌کرد، قطعاً او را با شمشیرهای آهنین و بازوان محکم بالا می‌برد و در آن مطیع خدا و رسولش بود. معاویه گفت: ای مرد آیا در روز صفین حاضر بودی؟ گفت: از آن غایب نبودم. گفت: در آن چگونه بودی؟ گفت: کودکانی از تو را یتیم و برادرانی از تو را بیوه کردم و مانند شیری بودم که گاه با شمشیر ضربه می‌زدم و گاه با نیزه.

معاویه گفت: آیا هرگز به من ضربه زده‌ای؟ مرد گفت: تو را با هفتاد و سه تیر زدم، صاحب دو تیری که در بُرده‌ات رفت و صاحب دو تیری که در سجده‌گاهت رفت و صاحب دو تیری که در بازویت رفت، من هستم، اگر الآن نمایان کنی جای آن را دو را به تو نشان می‌دهم.

معاویه گفت: ای مرد آیا در روز جمل حاضر بودی؟ گفت: روز جمل کدام است؟ معاویه گفت: روزی که عایشه با علی جنگ کرد. گفت: از آن غایب نبودم. معاویه گفت: ای مرد حق با علی بود یا عایشه؟ مرد گفت: قطعاً با علی. معاویه گفت: آیا خداوند نفرموده است «وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ» {و همسرانش مادران ایشانند} و نبی به او، ام‌المؤمنین نگفت! مرد گفت: آیا خداوند نفرمود: ای زنان نبی: «وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیَّةِ الْأُولَی» {و در خانه‏هایتان قرار گیرید و مانند روزگار جاهلیت قدیم زینتهای خود را آشکار مکنید} و نبی نفرمود: تو ای علی، جانشین من بر زنان و خانواده من هستی و طلاق آنان به‌دست توست، آیا براستی در آن برای او حق می‌بینی که خون مسلمانان را ریخت و اموال آنان را از بین برد. پس لعنت خدا بر قوم ظالم باد و آن دو مانند زن نوح در آتش هستند و جایگاه کافران، بد است .

معاویه گفت: ای مرد چیزی برای ما باقی نگذاشتی که با آن بر تو حجت آوریم. چه زمانی بر امت ظلم کردم و چراغهای رحمت را از آنان خاموش کردم. گفت: زمانی‌که تو امیر آنها و عمرو بن عاص وزیر آنان شد.

راوی گوید: معاویه از خنده بر پشت افتاد، در حالیکه سوار بر اسب بود. پس گفت: ای مرد چیزی وجود دارد که با آن زبان تو را کوتاه کنیم؟ گفت: و آن چیست؟ گفت: بیست شتر مادینه سرخ با بار عسل، گندم و روغن، ده‌هزار درهم که بر خانواده‌ات خرج کنی و در روزگارت از آن کمک بگیری. مرد گفت: آن را نمی‌پذیرم. گفت: چرا؟ شیخ گفت: زیرا از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرماید: یک درهم حلال از هزار درهم حرام بهتر است. معاویه گوید: اگر در دمشق مقیم بودی گردنت را می‌زدم. گفت: من همراه تو در آن مقیم نمی‌شوم. معاویه گفت: چرا؟ شیخ گفت: زیرا خداوند متعال می فرماید: «وَلاَ تَرْکَنُواْ إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُم مِّن دُونِ اللّهِ مِنْ أَوْلِیَاء ثُمَّ لاَ تُنصَرُونَ» {و به کسانی که ستم کرده‏اند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما می‏رسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام یاری نخواهید شد} و تو اولین ظالم و آخرین ظالم هستی، سپس شیخ به سمت بیت المقدس روی کرد.

**[ترجمه]

توضیح

قال الجوهری التعریج علی الشی‌ء الإقامة علیه یقال عرج فلان علی المنزل إذا حبس مطیته علیه و أقام و انعرج الشی‌ء انعطف.

**[ترجمه]جوهری گوید: التعریج علی الشئ یعنی اقامت برآن. عرج فلان علی المنزل گفته می‌شود زمانی‌که مرکوبش را برآن حبس کند و مقیم کند و انعرج الشیء یعنی منعطف و خم شد.

**[ترجمه]

«524»

⁽¹⁾یَلِ فض، کتاب الروضة قِیلَ دَخَلَ ضِرَارٌ صَاحِبُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ بَعْدَ وَفَاتِهِ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مُعَاوِیَةُ یَا ضِرَارُ صِفْ لِی عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ أَخْلَاقَهُ الْمَرْضِیَّةَ قَالَ ضِرَارٌ کَانَ

1) 524- کتاب الفضائل و الروضة منسوبان إلی شاذان بن جبرئیل القمّیّ من أعلام القرن السادس، و لکن تنظر بعض علمائنا فی صحة النسبة کما فی عنوان: «الروضة و الفضائل» من کتاب الذریعة: ج 11، ص 282 و ج 16، ص 25. و للکلام صور أحسن ممّا ذکره المصنّف هاهنا عن کتاب الروضة و الفضائل، و له مصادر و أسانید کثیرة جدا، و قد رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 77 من الباب الثالث من نهج البلاغة، و رواه أیضا ابن شهرآشوب فی عنوان: «المسابقة بالزهد» من مناقب آل أبی طالب: ج 1، ص 371 ط النجف و یأتی أیضا هاهنا مسندا تحت الرقم: 538 ص 584.

وَ اللَّهِ بَعِیدَ الْمُدَی شَدِیدَ الْقُوَی یَنْفَجِرُ الْإِیمَانُ مِنْ جَوَانِبِهِ وَ تَنْطِقُ الْحِکْمَةُ مِنْ لِسَانِهِ یَقُولُ حَقّاً وَ یَحْکُمُ فَصْلًا فَأُقْسِمُ لَقَدْ شَاهَدْتُهُ لَیْلَةً فِی مِحْرَابِهِ وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی قَابِضاً عَلَی لَمَّتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ وَ یَئِنُّ أَنِینَ الْحَزِینِ وَ یَقُولُ یَا دُنْیَا أَ بِی تَعَرَّضْتِ وَ إِلَیَّ تَشَوَّفْتِ غُرِّی غَیْرِی لَا حَانَ حِینُکِ أَجَلُکِ قَصِیرٌ وَ عَیْشُکِ حَقِیرٌ وَ قَلِیلُکِ حِسَابٌ وَ کَثِیرُکِ عِقَابٌ فَقَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ لِی إِلَیْکِ آهِ مِنْ بُعْدِ الطَّرِیقِ وَ قِلَّةِ الزَّادِ قَالَ مُعَاوِیَةُ کَانَ وَ اللَّهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ کَذَلِکَ وَ کَیْفَ حُزْنُکَ عَلَیْهِ قَالَ حُزْنُ امْرَأَةٍ ذُبِحَ وَلَدُهَا فِی حَجْرِهَا قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِکَ مُعَاوِیَةُ بَکَی وَ بَکَی الْحَاضِرُونَ.

**[ترجمه]الفضائل و کتاب الروضه - . کتاب الفضائل و الروضه به شاذان بن جبرئیل قمی از اعلام قرن ششم منسوب هستند.

این کلام دارای صورتهایی بهتر از آنچه که مصنف در اینجا از کتاب الروضه و الفضائل ذکر کرده، است و دارای منابع و اسنادهای بسیاری است و سید رضی آن را در مختار 77 از بخش سوم نهج البلاغه، و ابن شهر آشوب ان را در عنوان «المسابقه» بالزهد از مناقب آل أبی طالب: ج1، ص 371 چاپ نجف روایت کرده است و در اینجا نیز مسندی ذیل رقم 538 ص 584 خواهد آمد. - : گفته شده: ضرار، صحابی امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السّلام بر معاویه بن ابوسفیان وارد شد و معاویه به او گفت: ای ضرار، علی بن ابی‌طالب و اخلاق پسندیده او را برایم توصیف کن. ضرار گفت: به خدا سوگند غایتش والا، قدرتش بسیار بود، ایمان از اطرافش فوران میکند و حکمت از زبانش جاری میشود، حق میگوید و حکمش فصل است و سوگند یاد میکنم که شبی او را در محراب دیدم که درحالیکه شب، پرده‏های خود را افکنده بود، و او ایستاده، محاسن را به دست گرفته، چون مار گزیده به خود می‏پیچید، و محزون ناله میکرد و می‏گفت: ای دنیا، آیا برای من خودنمایی می‏کنی یا شیفته من شده‏ای تا روزی در دل من جای گیری هرگز مبادا غیر مرا بفریب، مهلت تو کوتاه، دوران زندگانی تو حقیر، اندک تو، و عقابت بسیار است. تو را سه طلاقه کرده‏ام، تا بازگشتی نباشد آه از توشه اندک، و درازی راه.

معاویه گفت: به خدا سوگند امیرمؤمنین چنین بود، پس حزن تو چگونه است؟ گفت: اندوه زنی که فرزند خود را بر پای خود قربانی کرده است. چون معاویه این را شنید گریست و حاضران نیز گریستند.

**[ترجمه]

بیان

المدی الغایة أی کان ذا همة عالیة یتوجه إلی تحصیل معالی الأمور و ما یعسر تحصیله علی أکثر الخلق.

و یقال نطف الماء ینطف و ینطف إذا قطر قلیلا قلیلا و السدل جمع السدیل و هو ما یسیل و یرخی علی الهودج و یقال سلمته الحیة أی لدغته و السلیم اللدیغ و قیل إنما سمی سلیما تفؤلا بالسلامة.

و یقال هو یتململ علی فراشه إذا لم یستقر من الوجع و الاستفهام عن تعرضها و تشوفها استفهام إنکار لذلک منها و استحقار لها و استبعاد لموافقته إیاها علی ما ترید و تشوف إلی الخیر تطلع و من السطح تطاول و نظر و أشرف و فی بعض النسخ بالقاف تشوقت غری غیری أی خداعک و غرورک لا یدخل علی و لیس المراد الأمر بغرور غیره.

و قال الجوهری حان له أن یفعل کذا یحین حینا أی آن و حان حینه أی قرب وقته انتهی و هذا دعاء علیها أی لا قرب وقت انخداعی بک و غرورک لی.

**[ترجمه]المدی یعنی غایت، یعنی زمانی‌که صاحب همت عالی باشد، کسب امور والا و آنچه‌که تحصیل آن بر اکثر خلق دشوار است را قصد کند.

و نطف الماء ینطف و ینطف، گفته می‌شود زمانی‌که اندک اندک بچکد. و السدل جمع سدیل است و آن چیزی‌که بر محمل کشیده می‌شود. سلمته الحیّه گفته می‌شود، یعنی مار او را نیش زد و سلیم یعنی مارگزیده. و گفته شده فقط به‌جهت تفاؤل به سلامتی سلیم نامیده شده است.

و یتململ علی فراشه، گفته می‌شود: زمانی‌که از درد آرام و قرار نداشته باشد و استفهام از تعرض و انتظار آن، استفهام انکار آن از آن و حقیر شمردن آن و بعید دانستن موافقت او با آن برآنچه‌که می‌خواهد، است. تشوّف إلی الخیر: یعنی منتظر آن بود، و تشوّف من السطح یعنی سرکشیدن، نگاه کردن و اشراف داشتن است. و در بعضی نسخه‌ها با قاف آمده است. «غرّی غیری» یعنی حیله و فریب تو در من اثر نمی‌کند و منظور، امر کردن به فریب غیر او نیست.

جوهری گوید: حان له أن یفعل کذا یحین حیناً، یعنی فرا رسیده است و حان حینه یعنی وقت آن نزدیک شده است، پایان. و به این جهت او را نفرین کرده است: یعنی هنگام فریب خوردن من به‌وسیله تو و نیرنگ تو بر من، نزدیک نشود .

**[ترجمه]

«525»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة حَضَرَ جَمَاعَةٌ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ عِنْدَهُ عَدِیُّ بْنُ حَاتِمٍ وَ کَانَ

1) 525- رواه الاربلی رحمه اللّه فی آخر عنوان «وقعة الجمل» من کتاب کشف الغمّة: ج 1 ص 244 بیروت.

فِیهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَیْرِ فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ذَرْنَا نُکَلِّمْ عَدِیّاً فَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ عِنْدَهُ جَوَاباً فَقَالَ إِنِّی أُحَذِّرُکُمُوهُ فَقَالُوا لَا عَلَیْکَ دَعْنَا وَ إِیَّاهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ الزُّبَیْرِ یَا أَبَا طَرِیفٍ مَتَی فُقِئَتْ عَیْنُکَ قَالَ یَوْمَ فَرَّ أَبُوکَ وَ قُتِلَ شَرَّ قَتْلَةٍ وَ ضَرَبَکَ الْأَشْتَرُ عَلَی اسْتِکَ فَوَقَعْتَ هَارِباً مِنَ الزَّحْفِ وَ أَنْشَدَ:

أَمَا وَ أَبِی یَا ابْنَ الزُّبَیْرِ لَوْ أَنَّنِی***لَقِیتُکَ یَوْمَ الزَّحْفِ مَا رُمْتَ لِی سَخَطاً

وَ کَانَ أَبِی فِی طَیِ‌ءٍ وَ أَبُو أَبِی***صَحِیحَیْنِ لَمْ تَنْزِعْ عُرُوقُهُمَا الْقِبْطَا

وَ لَوْ رُمْتَ شَتْمِی عِنْدَ عَدْلٍ قَضَاؤُهُ*** لَرُمْتُ بِهِ یَا ابْنَ الزُّبَیْرِ مَدَی شَحْطاً

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ قَدْ کُنْتُ حَذَّرْتُکُمُوهُ فَأَبَیْتُمْ.

**[ترجمه]کشف الغمّه - . اربلی آن را در آخر عنوان «وقعة الجمل» از کتاب کشف الغمه: ج1 ص 244 بیروت روایت کرده است. - :

جمعی از جمله عبدالله بن زبیر نزد معاویه حاضر شدند. درحالی‌که عدی بن حاتم نزد او بود. گفتند: ای امیرمؤمنان، اجازه بده با عدی صحبت کنیم، و گمان کردند که او جوابی دارد. گفت: شما را از او برحذر می‌دارم، گفتند: تو کارت نباشد، ما را با او رها کن. پس ابن زبیر گفت: ای پسر طریف، چه زمانی چشمانت نابینا شد؟ گفت: روزی که پدرت فرار کرد و به بدترین نوع کشته شد و اشتر بر عورتت ضربه زد و در حال فرار از پیشروی به دام افتادی و سرود:

أما و أبی یابن الزبیر لو أننی لقیتک یوم الزحف ما رمت لی سخطا

و کان أبی فی طیئ و ابو أبی صحیحین لم تنزع عروقهما قبطا

و لو رمت شتمی عند عدل قضاؤه لرمت به یا ابن الزبیر مدی شحطا

آگاه باش به جان پدرم سوگند ای پسر زبیر اگر در روز پیشروی با تو روبرو میشدم عیبی بر من نمیگرفتی.

که پدرم و پدر پدرم در قبیله طئ صحیح النسب بودند و اصلشان از قبط جدا نشده است.

ای پسر زبیر اگر به هنگام قضای آن قصد دشنام مرا داشته باشی قطعا با آن جای بسیار دوری را قصد میکنی. (در من جایی برای شماتت نیست)

معاویه گفت: شما را برحذر داشته بودم، اما امتناع کردید.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الشحط البعد یقال شحط المزار أی بعد و تشحط المقتول بدمه أی اضطرب فیه.

**[ترجمه]جوهری گوید: الشحط یعنی بعد و دوری، گفته می‌شود. شحط المزار یعنی دیدار دور شد، و تشحّط المقتول بدمه، یعنی مقتول در خون غلتید.

**[ترجمه]

«526»

⁽¹⁾کَشْفُ الْحَقِّ، لِلْعَلَّامَةِ رَحِمَهُ اللَّهُ رَوَی الْجُمْهُورُ أَنَّ أَرْوَی بِنْتَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ دَخَلَتْ عَلَی مُعَاوِیَةَ فِی خِلَافَتِهِ بِالشَّامِ وَ هِیَ یَوْمَئِذٍ عَجُوزٌ کَبِیرَةٌ فَلَمَّا رَآهَا قَالَ مَرْحَباً بِکِ یَا خَالَةُ قَالَتْ کَیْفَ أَنْتَ یَا ابْنَ أُخْتِی لَقَدْ کَفَرْتَ النِّعْمَةَ وَ أَسَأْتَ لِابْنِ عَمِّکَ الصُّحْبَةَ وَ تَسَمَّیْتَ بِغَیْرِ اسْمِکَ وَ أَخَذْتَ غَیْرَ حَقِّکَ بِلَا بَلَاءٍ کَانَ مِنْکَ وَ لَا مِنْ أَبِیکَ بَعْدَ أَنْ کَفَرْتُمْ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَأَتْعَسَ اللَّهُ مِنْکُمُ الْجُدُودَ حَتَّی رَدَّ اللَّهُ الْحَقَّ إِلَی أَهْلِهِ وَ کَانَتْ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا وَ نَبِیُّنَا هُوَ الْمَنْصُورُ عَلَی کُلِّ مَنْ نَاوَاهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ فَکُنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ أَعْظَمَ النَّاسِ فِی هَذَا الدِّینِ بَلَاءً وَ عَنْ أَهْلِهِ غَنَاءً وَ قَدْراً حَتَّی قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ مَغْفُوراً ذَنْبُهُ مَرْفُوعَةً مَنْزِلَتُهُ شَرِیفاً عَنِ اللَّهِ مَرْضِیّاً فَوَثَبَ عَلَیْنَا بَعْدَهُ تَیْمٌ

1) 526- رواه العلامة رحمه اللّه فی آخر المطلب الرابع من کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 313 ط بیروت و فی متن دلائل الصدق: ج 3 ص 236 ط 1. و لیراجع کتاب بلاغات النساء. و رواه أیضا ابن عبد ربّه تحت عنوان «وفود أروی بنت عبد المطلب» فی آخر کتاب الزبرجدة من العقد الفرید. هذا و سیرویه المصنّف ثانیة تحت الرقم 532، فلاحظ.

وَ عَدِیٌّ وَ بَنُو أُمَیَّةَ فَأَنْتَ تَهْتَدِی بِهُدَاهُمْ وَ تَقْصِدُ لِقَصْدِهِمْ فَصِرْنَا بِحَمْدِ اللَّهِ فِیکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ بِمَنْزِلَةِ قَوْمِ مُوسَی فِی آلِ فِرْعَوْنَ یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسَاءَهُمْ وَ صَارَ سَیِّدُنَا مِنْکُمْ بَعْدَ نَبِیِّنَا بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی حَیْثُ یَقُولُ یَا ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلَمْ یُجْمَعْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله [لَنَا] شَمْلٌ وَ لَمْ یُسَهَّلْ [لَنَا] وَعْثٌ وَ غَایَتُنَا الْجَنَّةُ وَ غَایَتُکُمُ النَّارُ فَقَالَ لَهَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ أَیَّتُهَا الْعَجُوزُ الضَّالَّةُ اقْصِرِی مِنْ قَوْلِکِ وَ غُضِّی مِنْ طَرْفِکِ قَالَتْ وَ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ قَالَتْ یَا ابْنَ النَّابِغَةِ ارْبَعْ عَلَی ظَلْعِکَ وَ أغض [أَهِنْ ]لِسَانَ نَفْسِکَ مَا أَنْتَ مِنْ قُرَیْشٍ فِی لُبَابِ حَسَبِهَا وَ لَا صَحِیحِ نَسَبِهَا وَ لَقَدِ ادَّعَاکَ خَمْسَةٌ مِنْ قُرَیْشٍ کُلُّهُمْ یَزْعُمُ أَنَّکَ ابْنُهُ وَ لَطَالَ مَا رَأَیْتُ أُمَّکَ أَیَّامَ مِنًی بِمَکَّةَ تَکْسِبُ الْخَطِیئَةَ وَ تَتَّزِنُ الدَّرَاهِمَ مِنْ کُلِّ عَبْدٍ عَاهِرٍ هَائِجٍ وَ تَسَافَحُ عَبِیدَنَا فَأَنْتَ بِهِمْ أَلْیَقُ وَ هُمْ بِکَ أَشْبَهُ مِنْکَ تُقْرَعُ بَیْنَهُمْ.

**[ترجمه]کشف الحق - . علامه آن را در آخر مطلب رابع از کتاب کشف الحق و نهج الصدق ص 313 چاپ بیروت و در متن دلائل الصدق: ج3، ص 236، چاپ اول روایت کرده است و به کتاب بلاغات النساء نیز مراجعه شود. ابن عبد ربه نیز آن را در عنوان «وفود أروی بنت عبدالمطلب» در آخر کتاب زبرجده از عقد الفرید روایت کرده است. - :

تألیف علامه: جمهور روایت کرده است که أروی دختر حرث بن عبدالمطلب در دوره خلافت معاویه در شام بر او وارد شد و در آن هنگام پیرزنی کهنسال بود، پس چون او را دید گفت: خوش آمدی خاله .

گفت: چگونه هستی تو ای پسر خواهر من، کفر نعمت کردی و در همراه پسر عمویت بد کردی و به غیر نامت، خود را نامیدی و غیر حقت را بدون دشواری از جانب تو و پدرت گرفتی، بعد از اینکه به آنچه‌که محمد آورد، کفر ورزیدی و خداوند بهرهتان را بد کرد، تا اینکه خداوند حق را به اهل آن بازگردانید و کلمه الله همان برتر و نبی ما، همان یاریشده علیه هرکسی‌که با او ستیز کرده است، گرچه مشرکان اکراه داشتند است و ما اهل بیت، در این دین بزرگترین مردم از نظر محنت، از نظر بی نیازی از اهل آن و از نظر جایگاه هستیم، تا اینکه خداوند نبی‌اش را درحالی‌که گناهش آمرزیده، جایگاهش رفعت یافته، نزد خدا شریف و مورد رضایت بود، به سوی خود ستانید. پس بعد از او تیم، عدی و بنی امیه بر ما جهیدند و تو به هدایت آنان هدایت می‌شوی و قصد آنان را قصد داری، به حمد خدا ما در میان شما، اهل بیت شدیم، به منزله قوم موسی در خاندان فرعون که پسران آنان را می کشند، زنانشان را به بردگی می‌برند و سرور ما بعد از نبی به منزله هارون از موسی شد، آنجا که می فرماید: «قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَکَادُواْ یَقْتُلُونَنِی» {گفت ای فرزند مادرم این قوم مرا ناتوان یافتند و چیزی نمانده بود که مرا بکشند} و بعد از رسول خدا اتحادی ایجاد نشد و مشقتی آسان نشد و غایت ما بهشت و غایت شما آتش است.

عمرو بن عاص به او گفت: ای پیرزن گمراه، سخنت را کوتاه کن و چشمت را ببند. گفت: تو کیستی؟ گفت: من عمرو بن عاص هستم. گفت: ای پسر نابغه خوشتن نگاه دار و خود زبان فروبند. تو از قریش در حسب و نسب نیکو و صحیح آن نیستی. پنج نفراز قریش مدعی تو شدند که هریک ازآنها ادعا می‌کرد که تو پسر او هستی، و چه بسیار مادرت را در ایام منی در مکه دیدم که گناه کسب می‌کرد و درهم‌ها را از هر بنده زناکار شوریده وزن می‌کرد و با غلامان ما زنا می‌کرد که تو به آنان لایق‌تر و آنها به تو بیش از تو شبیه هستند، بین آنها قرعه انداخته میشوی .

**[ترجمه]

«527»

و فیه: جاء ابن أجور التمیمی إلی معاویة ...

کشف، کشف الغمة مِنْ کِتَابِ الْمُوَفَّقِیَّاتِ لِلزُّبَیْرِ بْنِ بَکَّارٍ الزُّبَیْرِیِّ حَدَّثَ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ: دَخَلَ مِحْفَنُ بْنُ أَبِی مِحْفَنٍ الضَّبِّیُّ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ یَا مُعَاوِیَةُ جِئْتُکَ مِنْ عِنْدِ أَلْأَمِ الْعَرَبِ وَ أَعْیَا الْعَرَبِ وَ أَجْبَنِ الْعَرَبِ وَ أَبْخَلِ الْعَرَبِ قَالَ وَ مَنْ هُوَ یَا أَخَا بَنِی تَمِیمٍ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَالَ مُعَاوِیَةُ اسْمَعُوا یَا أَهْلَ الشَّامِ مَا یَقُولُ أَخَاکُمُ الْعِرَاقِیُّ فَابْتَدَرُوهُ أَیُّهُمْ یُنْزِلُهُ عَلَیْهِ وَ یُکْرِمُهُ فَلَمَّا تَصَدَّعَ النَّاسُ عَنْهُ قَالَ لَهُ کَیْفَ قُلْتَ فَأَعَادَ عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُ وَیْحَکَ یَا جَاهِلُ کَیْفَ یَکُونُ أَلْأَمَ الْعَرَبِ وَ أَبُوهُ أَبُو طَالِبٍ وَ جَدُّهُ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ وَ امْرَأَتُهُ

1) 527- رواه علیّ بن عیسی الاربلی رحمه اللّه قبیل عنوان: «ذکر قتله و مدة خلافته ...» من کتاب کشف الغمّة: ج 2 ص 47 ط بیروت. و رواه باختصار بسنده عن ابن أبی الدنیا، الحافظ ابن عساکر فی الحدیث: 1109 من ترجمة أمیر المؤمنین من تاریخ دمشق: ج 3 ص 76 ط 2.

فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَنَّی یَکُونُ أَبْخَلَ الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ لَوْ کَانَ لَهُ بَیْتَانِ بَیْتُ تِبْنٍ وَ بَیْتُ تِبْرٍ لَأَنْفَدَ تِبْرَهُ قَبْلَ تِبْنِهِ وَ أَنَّی یَکُونُ أَجْبَنَ الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ مَا الْتَقَتْ فِئَتَانِ قَطُّ إِلَّا کَانَ فَارِسَهُم غَیْرَ مُدَافَعٍ وَ أَنَّی یَکُونُ أَعْیَا الْعَرَبِ فَوَ اللَّهِ مَا سَنَّ الْبَلَاغَةَ لِقُرَیْشٍ غَیْرُهُ وَ لَمَّا قَامَتْ أُمُّ مِحْفَنٍ عَنْهُ أَلْأَمَ وَ أَبْخَلَ وَ أَجْبَنَ وَ أَعْیَا لِبُظْرِ أُمِّهِ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا مَا تَعْلَمُ لَضَرَبْتُ الَّذِی فِیهِ عَیْنَاکَ فَإِیَّاکَ عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْعَوْدَ إِلَی مِثْلِ هَذَا قَالَ وَ اللَّهِ أَنْتَ أَظْلَمُ مِنِّی فَعَلَی أَیِّ شَیْ‌ءٍ قَاتَلْتَهُ وَ هَذَا مَحَلُّهُ قَالَ عَلَی خَاتَمِی هَذَا حَتَّی یَجُوزَ بِهِ أَمْرِی قَالَ فَحَسْبُکَ ذَلِکَ عِوَضاً مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَ أَلِیمِ عَذَابِهِ قَالَ لَا یَا ابْنَ مِحْفَنٍ وَ لَکِنِّی أَعْرِفُ مِنَ اللَّهِ مَا جَهِلْتَ حَیْثُ یَقُولُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ‌ءٍ.

**[ترجمه]کشف الغمه - . علی بن عیسی اربلی اندکی قبل از عنوان «ذکر قتله و مدة خلافته...» از کتاب کشف الغمه: ج2، ص47، چاپ بیروت روایت کرده است. - :

از کتاب موفقیات تألیف زبیر بن بکار زبیری، از رجالش گوید: محفن بن ابی محفن ضبی بر معاویه وارد شد و گفت: ای معاویه از حضور پست‌ترین، الکن‌ترین، ترسوترین و بخیل‌ترین فرد عرب می‌آیم. گفت: و او کیست ای برادر بنی تمیم؟ گفت: علی بن ابوطالب. معاویه گفت: ای اهالی شام بشنوید برادر عراقیتان چه می‌گوید، به سوی او بشتابید کدام‌یک از شما او را مهمان خویش می‌کند و گرامی‌اش می‌دارد.

زمانی‌که مردم از او پراکنده شدند، به او گفت: چه گفتی؟ پس او سخنش را بر او او تکرار کرد، پس او گفت: وای بر تو ای نادان چگونه پست‌ترین عرب است درحالی‌که پدرش ابوطالب، جدش عبدالمطّلب و همسرش فاطمه دختر رسول الله صلّی الله علیه و آله است، و هرگز بخیل‌ترین نیست، به خدا سوگند اگر تو خانه برای او باشد، خانهای از کاه و خانه‌ای از طلا، قطعاً طلایش را بیش از کاهش می‌بخشد.

و کجا ترسوترین عرب است؟ به خدا سوگند هرگز دو گروه روبرو نشد مگر اینکه سوار مهاجم آنان بود.

و کجا الکن‌ترین عرب است، به خدا سوگند، جز او بلاغت را برای قریش وضع نکرد، و این صفات مادر محفن است که پستترین و خسیسترین و ترسوترین و الکنترین است به خاطر تکه ختنه مادرش؛ به خدا سوگند اگر نبود آنچه را که میدانستی چیزی را که چشمانت در آن است ـ یعنی سر ـ میزدم. پس لعنت خدا بر تو باد که تو را از او و تکرار چنین سخنانی برحذر میدارم.

گفت: به خدا سوگند تو از من ظالم‌تر هستی، برچه اساسی با او نبرد کردی، درحالی‌که این جایگاه اوست؟ گفت: براساس این انگشترم تا امرم به وسیله آن جایز شود. گفت: پس آن به عنوان جایگزینی از خشم خدا و عذاب دردناک او برای تو کافی است. گفت: خیر، ابن محفن من از خدا چیزی می‌دانم که تو از آن جاهلی، آنجا که می‌فرماید: «و رحمتی وسعت کلّ شیء»

**[ترجمه]

«528»

و أیضا بعض الشواهد یجده الباحث فی الحدیث: 368 و تعلیقاته من ترجمة الامام الحسن من تاریخ دمشق ص 230 ط بیروت 1.

وَ حَدَّثَ الزُّبَیْرُ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ: قَدِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ کَانَ یَلْبَسُ أَدْنَی ثِیَابِهِ وَ یَخْفِضُ مِنْ شَأْنِهِ لِمَعْرِفَتِهِ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَانَ یَکْرَهُ إِظْهَارَهُ لِشَأْنِهِ وَ جَاءَ الْخَبَرُ إِلَی مُعَاوِیَةَ بِمَوْتِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما السلام فَسَجَدَ شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی وَ بَانَ السُّرُورُ فِی وَجْهِهِ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ ذَکَرَهُ الزُّبَیْرُ ذَکَرْتُ مِنْهُ مَوْضِعَ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ وَ أَذِنَ لِلنَّاسِ وَ أَذِنَ لِابْنِ عَبَّاسٍ بَعْدَهُمْ فَدَخَلَ فَاسْتَدْنَاهُ وَ کَانَ قَدْ عَرَفَ بِسَجْدَتِهِ فَقَالَ لَهُ أَ تَدْرِی مَا حَدَثَ بِأَهْلِکَ قَالَ لَا قَالَ فَإِنَّ أَبَا مُحَمَّدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تُوُفِّیَ فَعَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَکَ فَقَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ عِنْدَ اللَّهِ

1) 528- رواه الاربلی رحمه اللّه- مع الحدیث التالی- فی العنوان المتقدم الذکر آنفا من کتاب کشف الغمّة: ج 2 ص 48 ط بیروت. و للکلام شواهد کثیرة ذکرنا بعضها فی تعلیق الحدیث: 1505 من ترجمة أمیر المؤمنین من تاریخ دمشق: ج 3 ص 408.

نَحْتَسِبُ الْمُصِیبَةَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ عِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُ مُصِیبَتَنَا بِالْحَسَنِ رَحِمَهُ اللَّهُ إِنَّهُ قَدْ بَلَغَتْنِی سَجْدَتُکَ فَلَا أَظُنُّ ذَلِکَ إِلَّا لِوَفَاتِهِ وَ اللَّهِ لَا یَسُدُّ جَسَدُهُ حُفْرَتَکَ وَ لَا یَزِیدُ انْقِضَاءُ أَجَلِهِ فِی عُمُرِکَ وَ لَطَالَ مَا رُزِینَا بِأَعْظَمَ مِنَ الْحَسَنِ ثُمَّ جَبَرَ اللَّهُ قَالَ مُعَاوِیَةُ کَمْ کَانَ أَتَی لَهُ قَالَ شَأْنُهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ یُجْهَلَ مَوْلِدُهُ قَالَ أَحْسَبُهُ تَرَکَ صِبْیَةً صِغَاراً قَالَ کُلُّنَا کَانَ صَغِیراً فَکَبِرَ ثُمَّ قَالَ أَصْبَحْتَ سَیِّدَ أَهْلِکَ قَالَ أَمَّا مَا أَبْقَی اللَّهُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ فَلَا ثُمَّ قَامَ وَ عَیْنُهُ تَدْمَعُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ لِلَّهِ دَرُّهُ لَا وَ اللَّهِ مَا هَیَّجَنَا قَطُّ إِلَّا وَجَدْنَاهُ سَیِّداً وَ دَخَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَی مُعَاوِیَةَ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعَزَاءِ فَقَالَ یَا أَبَا الْعَبَّاسِ أَ مَا تَدْرِی مَا حَدَثَ فِی أَهْلِکَ قَالَ لَا قَالَ هَلَکَ أُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ فَعَظَّمَ اللَّهُ أَجْرَکَ قَالَ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ رَحِمَ اللَّهُ أُسَامَةَ وَ خَرَجَ وَ أَتَاهُ بَعْدَ أَیَّامٍ وَ قَدْ عَزَمَ عَلَی مُحَاقَّتِهِ ⁽¹⁾فَصَلَّی فِی الْجَامِعِ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَیْهِ یَسْأَلُونَهُ عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْفِقْهِ وَ التَّفْسِیرِ وَ أَحْوَالِ الْإِسْلَامِ وَ الْجَاهِلِیَّةِ وَ افْتَقَدَ مُعَاوِیَةُ النَّاسَ فَقِیلَ إِنَّهُمْ مَشْغُولُونَ بِابْنِ عَبَّاسٍ وَ لَوْ شَاءَ أَنْ یَضْرِبُوا مَعَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ سَیْفٍ قَبْلَ اللَّیْلِ لَفَعَلَ فَقَالَ نَحْنُ أَظْلَمُ مِنْهُ حَبَسْنَاهُ عَنْ أَهْلِهِ وَ مَنَعْنَاهُ حَاجَتَهُ وَ نَعَیْنَا إِلَیْهِ أَحِبَّتَهُ انْطَلِقُوا فَادْعُوهُ فَأَتَاهُ الْحَاجِبُ فَدَعَاهُ فَقَالَ إِنَّا بَنُو عَبْدِ مَنَافٍ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ لَمْ نَقُمْ حَتَّی نُصَلِّیَ أُصَلِّی إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ آتِیهِ فَرَجَعَ وَ صَلَّی ابْنُ عَبَّاسٍ الْعَصْرَ وَ أَتَاهُ فَقَالَ حَاجَتُکَ فَمَا سَأَلَهُ حَاجَةً إِلَّا قَضَاهَا وَ قَالَ أَقْسَمْتُ عَلَیْکَ لَمَّا دَخَلْتَ بَیْتَ الْمَالِ فَأَخَذْتَ حَاجَتَکَ وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یُعَرِّفَ أَهْلَ الشَّامِ مَیْلَ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلَی الدُّنْیَا فَعَرَفَ مَا یُرِیدُهُ فَقَالَ إِنَّ ذَلِکَ لَیْسَ لِی وَ لَا لَکَ فَإِنْ أَذِنْتَ أَنْ أُعْطِیَ کُلَّ ذِی حَقٍّ حَقَّهُ فَعَلْتُ قَالَ أَقْسَمْتُ عَلَیْکَ إِلَّا دَخَلْتَ فَأَخَذْتَ حَاجَتَکَ فَدَخَلَ فَأَخَذَ بُرْنُسَ خَزٍّ أَحْمَرَ

1) 1 المحاقة: المخاصمة، یقال: حاققت زیدا علی کذا: خاصمته علیه.

یُقَالُ إِنَّهُ کَانَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام ثُمَّ خَرَجَ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ بَقِیَتْ لِی حَاجَةٌ قَالَ مَا هِیَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ قَدْ عَرَفْتَ فَضْلَهُ وَ سَابِقَتَهُ وَ قَرَابَتَهُ وَ قَدْ کَفَاکَهُ الْمَوْتُ أُحِبُّ أَنْ لَا یُشْتَمَ عَلَی مَنَابِرِکُمْ قَالَ هَیْهَاتَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ هَذَا أَمْرُ دِینٍ أَ لَیْسَ أَ لَیْسَ وَ فَعَلَ وَ فَعَلَ فَعَدَّدَ مَا بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوْلَی لَکَ یَا مُعَاوِیَةُ وَ الْمَوْعِدُ الْقِیَامَةُ وَ لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ وَ تَوَجَّهَ إِلَی الْمَدِینَةِ.

**[ترجمه]و زبیر از رجالش - . اربلی آن را به همراه حدیث بعد در عنوانی از کتاب کشف الغمه که سابقا ذکر شد: ج2، ص48، چاپ بیروت روایت کرده است. این کلام دارای شواهد بسیاری است که برخی از آنها را در تعلیق حدیث 1505 از زندگینامه امیر مؤمنان از تاریخ دمشق: ج3، ص 408 ذکر کردیم و محقق میتواند برخی از شواهد آن را در حدیث 368 و تعلیقات آن از زندگینامه امام حسن از تاریخ دمشق، ص 230 چاپ اول بیروت بیابد. - ،

حدیث گفت: ابن عباس بر معاویه وارد شد، درحالی‌که پست‌ترین لباسش را تن کرده بود و از شأن او میکاست، به‌جهت آگاهی‌اش از این مطلب که معاویه از اظهار شأن او اکراه داشت و درحالی‌که خبر وفات حسن بن علی علیه السّلام به او رسیده‌بود، پس سجده شکر به‌جای آورد و سرور در سیمایش نمایان شد. در حدیثی طولانی که زبیر ذکر کرده است و من به مقدار نیاز آن را ذکر کردم. به مردم و پس از آنها به ابن عباس اجازه داد، پس وارد شد و به او نزدیک شد درحالی‌که از سجده او آگاه بود، پس به او گفت: آیا می‌دانی برای خانواده‌ات چه رخ داده؟ گفت: خیر. گفت: ابو محمد وفات کرد، خداوند اجرت را فراوان کند. گفت: انا لله و انا إلیه راجعون نزد خداوند مصیبتمان به رسول الله را اجر میخواهیم، و نزد خدا مصیبتمان به حسن را اجر میخواهیم، به من خبر رسیده است که تو سجده کرده‌ای و گمان نمی‌کنم آن جز برای وفات او باشد، به خدا سوگند جسم او قبر تو را پر نمی‌کند و پایان مهلت او بر عمر تو نمی‌افزاید و بسیار طولانی به مصیبتی بزرگتر از حسن سوگوار شدیم. سپس خداوند جبران کرد. معاویه گفت: چه مدت بر او گذشت؟ گفت: شأن والاتر از این است که ولادتش مجهول باشد. گفت: گمان میکنم فرزند صغیر دارد؟ گفت: هریک از ما صغیر بود و بزرگ شد. سپس گفت: سرور اهلت شدی. گفت: تا زمانی‌که خداوند ابوعبدالله حسین بن علی را باقی گذارده‌است، خیر. سپس درحالی‌که چشمانش اشکبار بود، برخاست. پس معاویه گفت: لله درّه لا و الله ما هیّجناه قط إلا وجدناه سیداً.

و ابن عباس بعد از پایان سوگواری بر معاویه وارد شد، پس معاویه گفت: ای ابو عباس آیا می‌دانی در خانواده‌ات چه رخ داد. گفت: خیر. گفت: اسام بن یزید هلاک شد. پس خداوند اجرت را زیاد کرد. گفت: إنا لله و إنا إلیه راجعون خداوند اسامه را رحمت کند و خارج شد.

و بعد از چند روز نزد او آمد، درحالی‌که قصد مرافعه با او بر سر حق را داشت، پس در جامع روز جمعه نماز خواند و مردم بر او جمع شدند، درحالی‌که درباره حلال، حرام، فقه، تفسیر، احوال اسلام و جاهلیت از او سؤال می‌کردند و معاویه درباره مردم سؤال کرد. به او گفته شد آنها مشغول ابن عباس هستند، اگر بخواهد که قبل از شب با صدهزار شمشیر همراه او ضربه زنند، قطعاً انجام می‌دهد! گفت: ما از او ظالم‌تر هستیم، او را از خانواده‌اش حبس کردیم حاجتش را از او منع کردیم و او را به سوگ عزیزانش نشاندیم، بروید و او را صدا زنید. پس نگهبان آمد و او را صدا کرد. پس گفت: ما پسران عبد مناف هستیم، زمانی‌که نماز فرا رسید قیام نمی‌کنیم تا اینکه نماز بخوانیم، نماز می‌خوانیم و انشاءالله نزدش می‌آیم، پس بازگشت. و ابن عباس عمر را خواند و نزد او آمد پس گفت: حاجتت چیست؟ پس او حاجتی نخواست مگر اینکه برآورده‌کرد و گفت: زمانی‌که وارد بیت‌المال شدی و حاجتت را گرفتی برتو قسم خوردم - و قصدش فقط این بود که اهل شام، تمایل ابن عباس به دنیا را بداند و پس ابن عباس از هدف او آگاه شد- و گفت: آن نه برای من است نه برای تو، اگر اجازه دهی حق هر صاحب حقی را به او عطا کنم، قطعاً انجام می دادم. گفت: بر تو قسم می‌خورم که وارد شوی و حاجتت را بگیری. پس وارد شد و عبای خز قرمز را که گفته می‌شود متعلق به امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب است، گرفت و خارج شد و گفت: یا امیرمؤمنان حاجت دیگری مانده‌است. گفت: آن چیست؟ گفت: فصیلت، سابقه و قرابت علی بن ابی‌طالب را می‌دانی و مرگ تو را از او نجات داد دوست دارم که بر منابرتان به او دشنام داده‌نشود. گفت: هیهات یا ابن عباس هذا امر دین آیا چنین نیست، آیا چنین نیست و چنین کرد و چنان کرد است و آنچه که ما بین او و علی علیه السّلام بود را برشمرد. پس ابن عباس گفت: این برای تو بهتر است ای معاویه و موعد قیامت است و برای هر خبری هنگام [وقوع] است و به زودی خواهید دانست و سپس به مدینه روی کرد .

**[ترجمه]

«529»

وَ حَدَّثَ الزُّبَیْرُ عَنْ رِجَالِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مُعَاوِیَةَ أَقْبَلَ عَلَیْهِ وَ عَلَی بَنِی هَاشِمٍ فَقَالَ إِنَّکُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تَسْتَحِقُّوا الْخِلَافَةَ کَمَا اسْتَحْقَقْتُمُ النُّبُوَّةَ وَ لَا یَجْتَمِعَانِ لِأَحَدٍ حُجَّتُکُمْ فِی الْخِلَافَةِ شُبْهَةٌ عَلَی النَّاسِ تَقُولُونَ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَمَا بَالُ خِلَافَةِ النَّبِیِّ فِی غَیْرِنَا وَ هَذِهِ شُبْهَةٌ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ فَأَمَّا الْخِلَافَةُ فَتَنْقَلِبُ فِی أَحْیَاءِ قُرَیْشٍ بِرِضَی الْعَامَّةِ وَ شُورَی الْخَاصَّةِ فَلَمْ یَقُلِ النَّاسُ لَیْتَ بَنِی هَاشِمٍ وَلُونَا وَ لَوْ أَنَّ بَنِی هَاشِمٍ وَلُونَا لَکَانَ خَیْراً لَنَا فِی دُنْیَانَا وَ آخِرَتِنَا فَلَا هُمْ حَیْثُ اجْتَمَعُوا عَلَی غَیْرِکُمْ تَمَنَّوْکُمْ وَ لَوْ زَهِدْتُمْ فِیهَا أَمْسِ لَمْ تُقَاتِلُوا عَلَیْهَا الْیَوْمَ وَ أَمَّا مَا زَعَمْتُمْ أَنَّ لَکُمْ مَلِکاً هَاشِمِیّاً وَ مَهْدِیّاً قَائِماً فَالْمَهْدِیُّ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام وَ هَذَا الْأَمْرُ فِی أَیْدِینَا حَتَّی نُسَلِّمَهُ إِلَیْهِ ⁽¹⁾

الخلافة فی ولد عمی العباس إلی أن یسلموها إلی المسیح عیسی بن مریم!!!.

وَ لَعَمْرِی لَئِنْ مَلَکْتُمُوهَا ⁽²⁾مَا رَائِحَةُ عَادٍ وَ صَاعِقَةُ ثَمُودَ بِأَهْلَکَ لِلْقَوْمِ مِنْکُمْ ثُمَّ سَکَتَ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا نَسْتَحِقُّ الْخِلَافَةَ بِالنُّبُوَّةِ فَإِذَا لَمْ نَسْتَحِقَّهَا بِهَا فَبِمَ نَسْتَحِقُّهَا وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ الْخِلَافَةَ وَ النُّبُوَّةَ لَا تَجْتَمِعَانِ لِأَحَدٍ فَأَیْنَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً

1) 1 و منه أخذ هذا الاختلاق و قول الزور بعض شیعة بنی عبّاس المتملقین لهم فی ایامهم المتقربین إلیهم بالترهات و الاباطیل فافتری علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم بأنّه قال:

2) 2 کذا فی بعض النسخ، و فی بعض آخر: «لئن ملکتمونا ...».

فَالْکِتَابُ النُّبُوَّةُ وَ الْحِکْمَةُ السُّنَّةُ وَ الْمُلْکُ الْخِلَافَةُ وَ نَحْنُ آلُ إِبْرَاهِیمَ أَمْرُ اللَّهِ فِینَا وَ فِیهِمْ وَاحِدٌ وَ السُّنَّةُ لَنَا وَ لَهُمْ جَارِیَةٌ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ حُجَّتَنَا مُشْتَبِهَةٌ فَوَ اللَّهِ لَهِیَ أَضْوَأُ مِنَ الشَّمْسِ وَ أَنْوَرُ مِنْ نُورِ الْقَمَرِ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ ذَلِکَ وَ لَکِنْ ثَنَی عِطْفَکَ وَ صَعَّرَکَ قَتْلُنَا أَخَاکَ وَ جَدَّکَ وَ أَخَاهُ وَ خَالَکَ فَلَا تَبْکِ عَلَی أَعْظُمٍ حَائِلَةٍ وَ أَرْوَاحِ أَهْلِ النَّارِ وَ لَا تَغْضَبَنَّ لِدِمَاءٍ أَحَلَّهَا الشِّرْکُ وَ وَضَعَهَا فَأَمَّا تَرْکُ النَّاسِ أَنْ یَجْتَمِعُوا عَلَیْنَا فَمَا حُرِمُوا مِنَّا أَعْظَمُ مِمَّا حُرِمْنَا مِنْهُمْ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّا زَعَمْنَا أَنَّ لَنَا مَلِکاً مَهْدِیّاً فَالزَّعْمُ فِی کِتَابِ اللَّهِ شِرْکٌ قَالَ تَعَالَی زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا وَ کُلٌّ یَشْهَدُ أَنَّ لَنَا مَلِکاً وَ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَبَعَثَ اللَّهُ لِأَمْرِهِ مِنَّا مَنْ یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً لَا تَمْلِکُونَ یَوْماً وَاحِداً إِلَّا مَلَکْنَا یَوْمَیْنِ وَ لَا شَهْراً إِلَّا مَلَکْنَا شَهْرَیْنِ وَ لَا حَوْلًا إِلَّا مَلَکْنَا حَوْلَیْنِ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ الْمَهْدِیَّ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ فَإِنَّمَا یَنْزِلُ عِیسَی عَلَی الدَّجَّالِ فَإِذَا رَآهُ یَذُوبُ کَمَا تَذُوبُ الشَّحْمَةُ وَ الْإِمَامُ مِنَّا رَجُلٌ یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ وَ لَوْ شِئْتَ سَمَّیْتُهُ وَ أَمَّا رِیحُ عَادٍ وَ صَاعِقَةُ ثَمُودَ فَإِنَّهُمَا کَانَا عَذَاباً وَ مُلْکُنَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَحْمَةٌ.

**[ترجمه]و زبیر از رجالش از ابن عباس حدیث روایت کرد که معاویه بر او و بنی هاشم روی کرد و گفت: شما می‌خواهید که مستحق خلافت باشید چنانکه مستحق نبوت شدید واین دو برای کسی با هم جمع نمی‌شود و حجت شما در خلافت شبهه‌ای بر مردم است. می‌گویید: ما اهل بیت بنی صلّی الله علیه و آله هستیم، پس جانشینی نبی در غیر ما چرا؟ و این شبهه است، زیرا شبیه حق است، خلافت در میان قبائل قریش به رضایت عامه و شور خاصه در گردش است و مردم نگفته‌اند کاش بنی هاشم بر ما ولایت می‌یافت و اگر بنی هاشم بر ما ولایت می‌یافت قطعاً در دنیا و آخرتمان برای ما بهتر بود و نه آنجا که بر غیر شما اجتماع کردند، شما را آرزو کردند و اگر دیروز از آن کناره گرفته‌اید، چرا امروز بر سر آن جنگ می‌کنید. اما در خصوص آنچه‌که ادعا کردید که برای شما فرمانروایی هاشمی و مهدی قائم است، مهدی عیسی بن مریم است و این امارت در دست ماست تا آن را به او بسپاریم و به جانم سوگند اگر برآن تملک می‌یافتند رایحه عاد و صاعقه ثمود برای قوم هلاک‌کننده‌تر از شما نبود، سپس ساکت شد.

پس عبدالله بن عباس به او گفت: اما در خصوص این سخنت که ما مستحق جانشینی نبوت هستیم، اگر مستحق جانشینی آن نیستیم، پس چگونه مستحق آن هستیم. و اما در خصوص این سخنت که خلافت و نبوت برای کسی جمع نمی‌شود، پس این کلام خداوند متعال کجاست: «در حقیقت ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و به آنان ملکی بزرگ بخشیدیم» درحالی‌که کتاب نبوت، حکمت، سنت است و ملک خلافت و ما آل ابراهیم هستیم و امر خدا درباره ما و آنان یکی است و سنت بر ما و آنان جاری است. اما این کلامت که حجت ما شبهه‌ناک، به خدا سوگند، آن از آفتاب روشن‌تر و از نور ماه درخشان‌تر است و تو این را می‌دانی، اما کشته شدن برادرت، جدت و برادر او و دایی ات توسط ما، کمرت را خم کرده و حقیرت کرده است. پس بر بزرگترین حائله و ارواح اهل آتش گریه نکن و برای خون‌هایی که شرک آن را حلال کرد و پست کرد خشمگین نشو.

و در خصوص اینکه مردم اجتماع بر ما را ترک کردند، آنچه از ما محروم داشتند، بزرگتر از آنچه‌که ما از آنان محروم داشتیم نیست. و این سخنت که ما ادعا کردیم که برای ما فرمانروایی مهدی است، بدان که ادعا در کتاب خدا شرک است، خداوند متعال فرمود: «زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَن لَّن یُبْعَثُوا» {کسانی که کفر ورزیدند پنداشتند که هرگز برانگیخته نخواهند شد} و هریک گواهی می‌دهد که برای ما فرمانروایی است و اگر فقط یک روز از دنیا باقی مانده‌باشد، خداوند برای امر خویش کسی از ما را مبعوث می‌دارد که زمین را با عدل و قسط پر می‌کند، چنانکه از ظلم پرشده است و شما یک روز فرمانروایی نمی‌کنید، مگر اینکه ما دو روز فرمانروایی کنیم و نه یک ماه، مگر اینکه ما دو ماه، و نه یک سال مگر اینکه ما دو سال فرمانروایی کنیم.

اما در خصوص این سخنت که مهدی عیسی بن مریم است، عیسی فقط بر دجال فرود می‌آید و او چون وی را ببیند، بسان چربی ذوب می‌شود و امام از بین ماست، مردی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌خواند و اگر بخواهی، نام او را برایت ذکر می‌کنم.

اما طوفان عاد و صاعقه ثمود، این دو عذاب بودند و ملک ما به حمد خدا رحمت است.

**[ترجمه]

«530»

⁽¹⁾وَ حَدَّثَ الزُّبَیْرُ قَالَ: حَجَّ مُعَاوِیَةُ فَجَلَسَ إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ لِمَ تُعْرِضُ عَنِّی فَوَ اللَّهِ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنِّی أَحَقُّ بِالْخِلَافَةِ مِنِ ابْنِ عَمِّکَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِمَ ذَاکَ لِأَنَّهُ کَانَ مُسْلِماً وَ کُنْتَ کَافِراً قَالَ لَا وَ لَکِنِ ابْنُ عَمِّی عُثْمَانُ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ عُمَرُ قُتِلَ مَظْلُوماً قَالَ إِنَّ عُمَرَ قَتَلَهُ کَافِرٌ وَ إِنَّ عُثْمَانَ قَتَلَهُ الْمُسْلِمُونَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذَاکَ أَدْحَضُ لِحُجَّتِکَ فَأَسْکَتَ مُعَاوِیَةُ.

**[ترجمه]و زبیر حدیث گفت: معاویه حج کرد و کنار ابن عباس نشست، پس ابن عباس از او روی برگرداند، پس گفت: چرا از من روی برمی‌گیری، به خدا سوگند تو می‌دانی که من از پسر عمویت برخلافت محق‌تر هستم. ابن عباس گفت: چرا، چون او مسلمانان بود و تو کافر؟ گفت: خیر، بلکه پسرعمویم عثمان مـظلومانه کشته شد. ابن عباس گفت: و عمر نیز مـظلومانه کشته شد. گفت: عمر را کافر به قتل رساند و عثمان را مسلمانان کشتند، ابن عباس گفت: این حجت تو را بیشتر بی‌اعتبار می‌کند، پس معاویه ساکت شد.

**[ترجمه]

«531»

⁽²⁾وَ مِنْ کِتَابِ مَعَالِمِ الْعِتْرَةِ، لِلْجَنَابِذِیِّ عَنْ ذَکْوَانَ مَوْلَی مُعَاوِیَةَ قَالَ: قَالَ

1) 530- رواه الاربلی رحمه اللّه فی ترجمة الامام الحسن فی أواخر عنوان: «السادس فی علمه علیه السلام» من کتاب کشف الغمّة: ج 2 ص 176.

2) 531- رواه الاربلی رحمه اللّه فی ترجمة الامام الحسن فی أواخر عنوان: «السادس فی علمه علیه السلام» من کتاب کشف الغمّة: ج 2 ص 176.

مُعَاوِیَةُ لَا أَعْلَمَنَّ أَحَداً سَمَّی هَذَیْنِ الْغُلَامَیْنِ ابْنَیْ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا فَعَلْتُ وَ فَعَلْتُ وَ لَکِنْ قُولُوا ابْنَیْ عَلِیٍّ قَالَ ذَکْوَانُ فَلَمَّا کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ أَمَرَنِی أَنْ أَکْتُبَ بَنِیهِ فِی الشَّرَفِ قَالَ فَکَتَبْتُ بَنِیهِ وَ بَنِی بَنِیهِ وَ تَرَکْتُ بَنِی بَنَاتِهِ ثُمَّ أَتَیْتُهُ بِالْکِتَابِ فَنَظَرَ فِیهِ فَقَالَ وَیْحَکَ لَقَدْ أَغْفَلْتَ کُبْرَ بَنِیَّ فَقُلْتُ مَنْ قَالَ أَمَّا بَنُو فُلَانَةَ لِابْنَتِهِ بَنِیَّ أَمَّا بَنُو فُلَانَةَ بَنِیَّ لِابْنَتِهِ قَالَ قُلْتُ اللَّهَ أَ یَکُونُ بَنُو بَنَاتِکَ بَنِیکَ وَ لَا یَکُونُ بَنُو فَاطِمَةَ بَنِی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مَا لَکَ قَاتَلَکَ اللَّهُ لَا یَسْمَعَنَّ هَذَا أَحَدٌ مِنْکَ.

**[ترجمه]و از کتاب معالم العتره تألیف جنابذی، از ذکوان، غلام معاویه گوید: معاویه گفت: کسی را نبینم که این دو جوان را پسران رسول الله بنامد وگرنه چنین و چنان می‌کنم، بلکه بگویید پسران علی.

ذکوان گوید: پس از آن به من دستور داد که پسرانش را به تربیب شرف بنویسم. گوید: پسرانش و پسران پسرانش را نوشته و پسران دخترانش را رها کردم و نوشته را نزدش آوردم، پس نگاه کرد و گفت: وای بر تو بزرگان پسرانم را غفلت کرده‌ای، گفتم: چه کسی؟ گفت: پسران فلانی- دخترش- پسران من هستند و پسران فلان -دخترش-پسران من هستند. گوید: گفتم شگفتا، آیا پسران دخترانت پسران تو هستند و پسران فاطمه، پسران رسول الله صلّی الله علیه و آله نیستند. گفت: خداوند تو را نکشد، کسی این را از تو نشنود. - . اربلی آن را در زندگینامه امام حسن در اواخر عنوان: «السادس فی علمه علیه السلام» از کتاب کشف الغمه: ج2 ص 176 روایت کرده است. -

**[ترجمه]

توضیح

قال ابن الأثیر فی النهایة البظر بفتح الباء الهنة التی تقطعها الخافضة من فرج المرأة عند الختان و إنما ذکرها هنا للاستخفاف به و بنسبه و اللام للتعلیل و ما قامت عنه أنه کنایة عنه نفسه أ لیس أ لیس أی عدد ما صدر عنه علیه السلام بالنسبة إلیه فقال أ لیس فعل کذا و أ لیس فعل کذا و کذا قوله و فعل و فعل و قال الجوهری أولی لک تهدید و وعید و قال الأصمعی أی قاربه ما یهلکه أی نزل به و قال عطفا الرجل جانباه و ثنی فلان عنی عطفه إذا أعرض عنک و قال الصعر المیل فی الخد خاصة و قد صعر خده و صاعر أی أماله من الکبر و منه قوله تعالی وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ قوله علی أعظم حائلة أی متغیرة بالیة و وضعها أی جعلها وضیعة غیر محترمة و فی الصحاح کبر الشی‌ء معظمه و قولهم هو کبر قومه بالضم أی هو أقعدهم فی النسب.

**[ترجمه]ابن اثیر در النهایه گوید: البظر با فتحه باء، یعنی جزئی که خافضه به‌هنگام ختنه کردن از فرج زن قطع می‌کند و در اینجا فقط به جهت تحقیر او و نسب او ذکر کرده است و لام برای تعلیل است. «و ما قامت عنه» کنایه از خود اوست. «ألیس ألیس» یعنی آنچه که از امام علیه السّلام در رابطه با او رخ داده است را برشمرد و گفت: آیا چنین نکرد، آیا چنین نکرد و این سخن او « و فعل و فعل» چنین است. جوهری گوید: اولی لک التهدید و وعید. و اصمعی گوید: یعنی آنچه‌که او را به هلاکت می‌رساند به او نزدیک شد، یعنی بر او فرود آمد، و گوید: دو عطف مرد یعنی دو پهلوی او. و ثنی فلان عنّی عطفه، یعنی از تو روی برگرداند. و گوید: الصعر یعنی معوج‌شدن، به‌ویژه در گونه و قد صعّر خده و صاعر یعنی از روی غرور آن را برگرداند . این کلام خداوند از آن است. « وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» {و از مردم [به نخوت] رخ برمتاب}

این کلام او: «علی اعظم حائله» یعنی متغیر مندرس «وضعها»، یعنی آن را پست و غیرمحترم قرار داد. و در صحاح آمده است: «کبر الشیء» بخش عمده آن، و این کلام آنان: هو کبر قومه با ضمه، یعنی او پایینترین آنان در نسب است.

**[ترجمه]

«531»

و رواه العلامة الامینی عنهما و عن ریاض العلماء فی آخر ترجمة عمرو بن العاص من کتاب الغدیر: ج 2 ص 177، ط بیروت.

بشا، بشارة المصطفی مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ شَهْرَیَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْخُزَاعِیِ

1) 531- رواه الطبریّ فی الجزء الأول من کتاب بشارة المصطفی ص 12، ط النجف الأشرف. و رواه الحموینی عن مصدر آخر فی الباب: 68 من السمط الأول من کتاب فرائد السمطین: ج 1 ص 374 ط بیروت.

عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ بُنَانٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّکُونِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْرُوقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ دِینَارٍ الضَّبِّیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضَحَّاکٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: اجْتَمَعَ الطِّرِمَّاحُ وَ هِشَامٌ الْمُرَادِیُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْیَرِیُّ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ فَأَخْرَجَ بَدْرَةً فَوَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا مَعْشَرَ شُعَرَاءِ الْعَرَبِ قُولُوا قَوْلَکُمْ فِی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ لَا تَقُولُوا إِلَّا الْحَقَّ وَ أَنَا نَفِیٌّ مِنْ صَخْرِ بْنِ حَرْبٍ إِنْ أَعْطَیْتُ هَذِهِ الْبَدْرَةَ إِلَّا مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِی عَلِیٍّ فَقَامَ الطِّرِمَّاحُ فَتَکَلَّمَ وَ قَالَ فِی عَلِیٍّ وَ وَقَعَ فِیهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ اجْلِسْ فَقَدْ عَرَفَ اللَّهُ نِیَّتَکَ وَ رَأَی مَکَانَکَ ثُمَّ قَامَ هِشَامٌ الْمُرَادِیُّ فَقَالَ أَیْضاً وَ وَقَعَ فِیهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ اجْلِسْ مَعَ صَاحِبِکَ فَقَدْ عَرَفَ اللَّهُ مَکَانَکُمَا فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحِمْیَرِیِّ وَ کَانَ خَاصّاً بِهِ تَکَلَّمْ وَ لَا تَقُلْ إِلَّا الْحَقَّ ثُمَّ قَالَ یَا مُعَاوِیَةُ قَدْ آلَیْتَ أَلَّا تُعْطِیَ هَذِهِ الْبَدْرَةَ إِلَّا قَائِلَ الْحَقِّ فِی عَلِیٍّ قَالَ نَعَمْ أَنَا نَفِیٌّ مِنْ صَخْرِ بْنِ حَرْبٍ إِنْ أَعْطَیْتُهَا مِنْهُمْ إِلَّا مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِی عَلِیٍّ فَقَامَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَتَکَلَّمَ ثُمَّ قَالَ:

بِحَقِّ مُحَمَّدٍ قُولُوا بِحَقٍّ*** فَإِنَّ الْإِفْکَ مِنْ شِیَمِ اللِّئَامِ

أَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ بِأَبِی وَ أُمِّی***رَسُولُ اللَّهِ ذِی الشَّرَفِ التَّمَامِ

أَ لَیْسَ عَلِیٌّ أَفْضَلَ خَلْقِ رَبِّی***وَ أَشْرَفَ عِنْدَ تَحْصِیلِ الْأَنَامِ

وَلَایَتُهُ هِیَ الْإِیمَانُ حَقّاً***فَذَرْنِی مِنْ أَبَاطِیلِ الْکَلَامِ

وَ طَاعَةُ رَبِّنَا فِیهَا وَ فِیهَا***شِفَاءٌ لِلْقُلُوبِ مِنَ السَّقَامِ

عَلِیٌّ إِمَامُنَا بِأَبِی وَ أُمِّی*** أَبُو الْحَسَنِ الْمُطَهَّرُ مِنْ حَرَامٍ

إِمَامُ هُدًی آتَاهُ اللَّهُ عِلْماً***بِهِ عُرِفَ الْحَلَالُ مِنَ الْحَرَامِ

وَ لَوْ أَنِّی قَتَلْتُ النَّفْسَ حُبّاً*** لَهُ مَا کَانَ فِیهَا مِنْ أَثَامٍ

یَحُلُّ النَّارَ قَوْمٌ یُبْغِضُوهُ ***وَ إِنْ صَامُوا وَ صَلَّوْا أَلْفَ عَامٍ

فَلَا وَ اللَّهِ مَا تَزْکُو صَلَاةٌ***بِغَیْرِ وَلَایَةِ الْعَدْلِ الْإِمَامِ

أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ بِکَ اعْتِمَادِی*** وَ بِالْغُرَرِ الْمَیَامِینِ اعْتِصَامِی

بَرِئْتُ مِنَ الَّذِی عَادَی عَلِیّاً***روَ حَارَبَهُ مِنْ أَوْلَادِ الْحَرَامِ

تَنَاسَوْا نَصْبَهُ فِی یَوْمِ خُمٍّ ***مِنَ الْبَارِئِ وَ مِنْ خَیْرِ الْأَنَامِ

بِرَغْمِ الْأَنْفِ مَنْ یَشْنَأُ کَلَامِی*** عَلِیٌّ فَضْلُهُ کَالْبَحْرِ طَامٍ

وَ أَبْرَأُ مِنْ أُنَاسٍ أَخَّرُوهُ***وَ کَانَ هُوَ الْمُقَدَّمَ بِالْمَقَامِ

عَلِیٌّ هَزَّمَ الْأَبْطَالَ لَمَّا***رَأَوْا فِی کَفِّهِ مَاحَ الْحُسَامِ

عَلَی آلِ النَّبِیِّ صَلَاةُ رَبِّی***صَلَاةً بِالْکَمَالِ وَ بِالتَّمَامِ

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ أَنْتَ أَصْدَقُهُمْ قَوْلًا فَخُذْ هَذِهِ الْبَدْرَةَ.

**[ترجمه]تفسیر امام عسکری و بشاره المصطفی - . طبری آن را در جلد اول از کتاب بشارت المصطفی ص 12، چاپ نجف اشرف روایت کرده است. حمویی آن را از منبعی دیگر در باب 68 از سمط اول کتاب فرائد السمطین: ج1، ص 374 چاپ بیروت روایت کرده است و علامه امینی آن را از آن دو و از ریاض العلماء در پایان ترجمه عمرو بن عاص از کتاب غدیر: ج2، ص 177، چاپ بیروت روایت کرده است. - : هشام بن محمد از پدرش گوید: طرماح، هشام مرادی، محمدبن عبدالله حمیری نزد معاویه بن ابی‌سفیان جمع شدند، پس او کیسهای بیرون آورد و آن را در مقابلش قرار داد و گفت: ای گروه شاعران عرب، سخنتان درباره علی بن ابی‌طالب را بگویید و جز حق نگویید و من انکارشده‌ای از صخر بن حرب هستم، اگر این کیسه را جز به کسی بدهم که درباره علی حق بگوید.

طرماح برخاست و درباره علی گفت و درباره او بدگویی کرد، پس معاویه گفت: بنشین خداوند از نیتت آگاه است و مکانت را می‌بیند. سپس هشام مرادی برخاست و درباره او بدگویی کرد. و معاویه گفت: همراه با رفیقت بنشین که خداوند از جایگاه شما آگاه است. پس عمرو بن عاص به محمدبن عبدالله حمیری که از خواص او بود گفت: سخن بگو و جز حق نگو، سپس گفت: ای معاویه آیا سوگند خورده‌ای که این کیسه را فقط به کسی‌که درباره علی حق بگوید، می بخشی؟ گفت: آری، اگر آن را جز به کسی‌که درباره علی حق بگوید ببخشم من انکارشده از جانب صخر بن حرب هستم. پس محمد بن عبدالله برخاست، صحبت کرد سپس گفت:

به حق محمد سخن حق بگوببد که دروغ از خصلت فرومایگان است.

پدر و مادرم فدای رسول الله صاحب شرف کامل، آیا بعد از محمد صلوات الله علیه

علی علیه السلام برترین مخلوق پروردگارم و شریفترین آنانبه هنگام کسب مردمان نیست؟

ولایت او ایمان حقیقی است، پس کلامهای بیهوده را از من دور کن.

و طاعت پروردگارمان در آن است و در آن شفایی برای دلها است از دردها.

به جان پدر و مادرم سوگند علی ابوالحسن مطهر از حرام، امام ماست.

امام هدایتی که خداوند به او علمی عطا کرد که به وسیله آن حلال را از حرام میشناسد.

و من اگر در عشق او کسی را هلاک کنم، گناهی مرتکب نشدهام.

قومی که با او دشمنی کند در آتش وارد میشود گرچه هزار سال روزه بگیرند و نماز بخوانند .

به خدا سوگند به غیر از ولایت امام عدل نمازی صحیح نیست.

ای امیر مؤمنان اعتمادم بر تو و تمسکم بر درخشانهای متبرک ـ ائمه علیه السلام ـ است.

از آن کس از حرامزادگان که با علی دشمنی و جنگ کند برائت جستم.

کسانی که خود را از منصوب شدنش از جانب خالق و برترین مردم در روز غدیر به فراموشی زدند.

علیرغم آن کس که از کلامم بیزار است فضیلت علی مانند دریا مملو است.

و برائت میجویم از کسانی که او را تأخیر انداختند درحالیکه او بر آن در مقام، مقدم بود.

علی قهرمانان را شکست داد آنگاه که در دستش شمشیر نابودکننده را دیدند.

درود پروردگارم، درودی تام و کامل بر خاندان نبی باد.

پس معاویه گفت: تو راستگوترین آنها هستی پس این کیسه زر را بگیر.

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس ابن نفی کغنی نفاه أبوه و قال طمی الماء علا و طمی البحر امتلأ.

**[ترجمه]در قاموس گوید: ابن نفی بر وزن غنی، یعنی پدرش او را انکار کرد. و گوید: طمی الماء یعنی آب بالا آمد و طمی البحر: یعنی دریا پر شد.

**[ترجمه]

«533»

⁽¹⁾وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ فِی وُفُودِ أَرْوَی بِنْتِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَی مُعَاوِیَةَ أَنَّهُ قَالَ لَهَا کَیْفَ کُنْتِ بَعْدَنَا فَقَالَتْ بِخَیْرٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لَقَدْ کَفَرْتَ النِّعْمَةَ وَ أَسَأْتَ لِابْنِ عَمِّکَ الصُّحْبَةَ وَ تَسَمَّیْتَ بِغَیْرِ اسْمِکَ وَ أَخَذْتَ غَیْرَ

1) 533- رواهما السیّد ابن طاوس رحمه اللّه فی کتاب الطرائف. و قد تقدم ما یرتبط بالحدیث الثانی تحت الرقم 526، فراجع.

حَقِّکَ مِنْ غَیْرِ دَیْنٍ کَانَ مِنْکَ وَ لَا مِنْ آبَائِکَ وَ لَا سَابِقَةٍ لَکَ فِی الْإِسْلَامِ بَعْدَ أَنْ کَفَرْتُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَتْعَسَ اللَّهُ مِنْکُمُ الْجُدُودَ وَ أَصْعَرَ مِنْکُمُ الْخُدُودَ وَ رَدَّ الْحَقَّ إِلَی أَهْلِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ وَ کَانَتْ کَلِمَتُنَا هِیَ الْعُلْیَا وَ نَبِیُّنَا هُوَ الْمَنْصُورُ فَوَلِیتُمْ عَلَیْنَا بَعْدُ فَأَصْبَحْتُمْ تَحْتَجُّونَ عَلَی سَائِرِ النَّاسِ بِقَرَابَتِکُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَ أَوْلَی بِهَذَا مِنْکُمْ وَ کُنَّا فِیکُمْ بِمَنْزِلَةِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فِی آلِ فِرْعَوْنَ وَ کَانَ عَلِیٌّ بَعْدَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی فَغَایَتُنَا الْجَنَّةُ وَ غَایَتُکُمُ النَّارُ.

**[ترجمه]الطرائف - . سید ابن طاووس آن دو را در کتاب طرائف روایت کرده است. و مطالب مربوط به حدیث بعد ذیل شماره 526 بیان شد مراجعه کن. حدیث دوم در کتاب سلیم بن قیس ص 173، چاپ بیروت موجود است. - : ابن عبد ربه در کتاب العقد الفرید در قصه دارمیه الحجونیه ذکر کرد که معاویه به او گفت: آیا می‌دانی چرا در پی تو فرستادم؟ گفت: فقط خدا از غیب آگاه است. گفت: در پی تو فرستادم تا از تو سؤال کنم چرا علی را دوست داری و مرا بیزاری و با او دوستی کردی و با من دشمنی؟ گفت: آیا مرا معاف میداری؟ گفت: معاف نمیکنم. گفت: چون ابا بورزی علی را به خاطر عدلش بر رعیت، تقسیم برابر او دوست دارم و از تو به سبب جنگیدنت با کسی‌که از تو نسبت به امر لایق‌تر است و درخواست چیزی‌که برای تو حق نیست بیزارم، و با علی براساس ولایتی که رسول الله برای او منعقد کرد و به سبب علاقه‌اش به مساکین، بزرگداشت اهل دین دوستی کردم و با تو به خاطر خون‌ریزی و ستمت در قضاوت و حکم بر اساس هوا و هوس دشمنی کردم.

و در کتاب مذکور در ورود اروی دختر حارث بن عبدالمطّلب بر معاویه آمده است که معاویه به او گفت: بعد از ما چگونه بودی؟ گفت: خوب بودم امیرمؤمنان، کفر نعمت کردی و در همراهی با پسر عمویت بد کردی و به غیر نامت خود را نامیدی و غیر حقت را از غیر دینی که تو و پدرانت بر آن بودی گرفتی و بعد از اینکه به رسول الله کفر ورزیدید، در اسلام سابقهای برای تو نیست، و خداوند اقبالتان را نابود و رویتان را حقیر کرد و حق را به اهل آن بازگردانید، گرچه مشرکان اکراه داشتند و کلمه ما همان برتر و نبی ما همان فرد یاری‌شده بود و شما بر ما ولایت یافتید، بعد از اینکه به قرابتتان به رسول الله بر سایر مردم اتمام حجت می‌کردید درحالی‌که ما از شما به آنان نزدیکتر و از شما نسبت به آن لایق‌تر هستیم و ما در میان شما به منزله بنی اسرائیل در آل فرعون بودیم و علی بعد از نبی‌مان محمد صلّی الله علیه و آله به منزله هارون از موسی بود و پایان ما بهشت و پایان شما آتش است.

**[ترجمه]

بیان

أتعسه أهلکه و الجدود جمع الجد و هو البخت.

**[ترجمه]أتعسه یعنی او را هلاک کرد. الجدود: جمع جدّ یعنی بخت و اقبال است.

**[ترجمه]

«534»

⁽¹⁾أَقُولُ وَجَدْتُ فِی کِتَابِ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ الْهِلَالِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِی عَیَّاشٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: دَعَا مُعَاوِیَةُ قُرَّاءَ أَهْلِ الشَّامِ وَ قُضَاتَهُمْ فَأَعْطَاهُمُ الْأَمْوَالَ وَ بَثَّهُمْ فِی نَوَاحِی الشَّامِ وَ مَدَائِنِهَا یَرْوُونَ الرِّوَایَاتِ الْکَاذِبَةَ وَ یَضَعُونَ لَهُمُ الْأُصُولَ الْبَاطِلَةَ وَ یُخْبِرُونَهُمْ بِأَنَّ عَلِیّاً قَتَلَ عُثْمَانَ وَ یَتَبَرَّأُ مِنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَطْلُبُ بِدَمِ عُثْمَانَ وَ مَعَهُ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ وَ وُلْدُ عُثْمَانَ حَتَّی اسْتَمَالُوا أَهْلَ الشَّامِ وَ اجْتَمَعَتْ کَلِمَتُهُمْ وَ لَمْ یَزَلْ مُعَاوِیَةُ عَلَی ذَلِکَ عِشْرِینَ سَنَةً ذَلِکَ عَمَلُهُ فِی جَمِیعِ أَعْمَالِهِ حَتَّی قَدِمَ عَلَیْهِ طُغَاةُ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَعْوَانُ الْبَاطِلِ الْمُنْتَزِلُونَ لَهُ بِالطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ یُعْطِیهِمُ الْأَمْوَالَ وَ یَقْطَعُهُمُ الْقَطَائِعَ حَتَّی نَشَأَ عَلَیْهِ الصَّغِیرُ وَ هَرِمَ عَلَیْهِ الْکَبِیرُ وَ هَاجَرَ عَلَیْهِ الْأَعْرَابِیُّ وَ تَرَکَ أَهْلُ الشَّامِ لَعْنَ الشَّیْطَانِ وَ قَالُوا لُعِنَ عَلِیٌّ وَ قَاتِلُ عُثْمَانَ فَاسْتَقَرَّ عَلَی ذَلِکَ جَهَلَةُ الْأُمَّةِ وَ أَتْبَاعُ أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ وَ الدُّعَاةِ إِلَی النَّارِ فَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی وَ لَکِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ-. أَبَانٌ عَنْ سُلَیْمٍ قَالَ: کَانَ لِزِیَادِ بْنِ سُمَیَّةَ کَاتِبٌ یَتَشَیَّعُ وَ کَانَ لِی صَدِیقاً فَأَقْرَأَنِی کِتَاباً کَتَبَهُ مُعَاوِیَةُ إِلَی زِیَادٍ جَوَابَ کِتَابِهِ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ کَتَبْتَ إِلَیَّ تَسْأَلُنِی عَنِ الْعَرَبِ مَنْ أُکْرِمُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أُهِینُ وَ مَنْ

1) 534- الحدیث موجود فی کتاب سلیم بن قیس ص 173 ص 173 ص، ط بیروت.

أُقَرِّبُ وَ مَنْ أُبَعِّدُ وَ مَنْ آمَنُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أَحْذَرُ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ مَنْ أُومِنُ مِنْهُمْ وَ مَنْ أُخِیفُ وَ أَنَا یَا أَخِی أَعْلَمُ النَّاسِ بِالْعَرَبِ انْظُرْ إِلَی هَذَا الْحَیِّ مِنَ الْیَمَنِ فَأَکْرِمْهُمْ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ أَهِنْهُمْ فِی السِّرِّ فَإِنِّی کَذَلِکَ أَصْنَعُ بِهِمْ أُکْرِمُهُمْ فِی مَجَالِسِهِمْ وَ أُهِینُهُمْ فِی الْخَلَاءِ إِنَّهُمْ أَسْوَأُ النَّاسِ عِنْدِی حَالًا وَ یَکُونُ فَضْلُکَ وَ عَطَاؤُکَ لِغَیْرِهِمْ سِرّاً مِنْهُمْ وَ انْظُرْ إِلَی رَبِیعَةَ بْنِ نِزَارٍ فَأَکْرِمْ أُمَرَاءَهُمْ وَ أَهِنْ عَامَّتَهُمْ فَإِنَّ عَامَّتَهُمْ تَبَعٌ لِأَشْرَافِهِمْ وَ سَادَاتِهِمْ وَ انْظُرْ إِلَی مُضَرَ فَاضْرِبْ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ فَإِنَّ فِیهِمْ غِلْظَةً وَ کِبْراً وَ نَخْوَةً شَدِیدَةً فَإِنَّکَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ وَ ضَرَبْتَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ کَفَاکَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ لَا تَرْضَ بِالْقَوْلِ مِنْهُمْ دُونَ الْفِعْلِ وَ لَا بِالظَّنِّ دُونَ الْیَقِینِ وَ انْظُرْ إِلَی الْمَوَالِی وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَعَاجِمِ فَخُذْهُمْ بِسُنَّةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ خِزْیَهُمْ وَ ذُلَّهُمْ أَنْ یَنْکِحَ الْعَرَبُ فِیهِمْ وَ لَا یُنْکِحُونَهُمْ وَ أَنْ یرثوهم [تَرِثَهُمُ]الْعَرَبُ وَ لَا یَرِثُوا الْعَرَبَ وَ أَنْ تَقْصُرَ بِهِمْ فِی عَطَائِهِمْ وَ أَرْزَاقِهِمْ وَ أَنْ یُقَدَّمُوا فِی الْمَغَازِی یُصْلِحُونَ الطَّرِیقَ وَ یَقْطَعُونَ الشَّجَرَ وَ لَا یَؤُمَّ أَحَدٌ مِنْهُمُ الْعَرَبَ فِی صَلَاةٍ وَ لَا یَتَقَدَّمْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِی الصَّفِّ الْأَوَّلِ إِذَا أُحْضِرَتِ الْعَرَبُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ الصَّفَّ وَ لَا تُوَلِّ أَحَداً مِنْهُمْ ثَغْراً مِنْ ثُغُورِ الْمُسْلِمِینَ وَ لَا مِصْراً مِنْ أَمْصَارِهِمْ وَ لَا یَلِی أَحَدٌ مِنْهُمْ قَضَاءَ الْمُسْلِمِینَ وَ لَا أَحْکَامَهُمْ فَإِنَّ هَذِهِ سُنَّةُ عُمَرَ فِیهِمْ وَ سِیرَتُهُ جَزَاهُ عَنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ بَنِی أُمَیَّةَ خَاصَّةً أَفْضَلَ الْجَزَاءِ فَلَعَمْرِی لَوْ لَا مَا صَنَعَ هُوَ وَ صَاحِبُهُ وَ قُوَّتُهُمَا وَ صَلَابَتُهُمَا فِی دِینِ اللَّهِ لَکُنَّا وَ جَمِیعَ هَذِهِ الْأُمَّةِ لِبَنِی هَاشِمٍ الْمَوَالِیَ وَ لَتَوَارَثُوا الْخِلَافَةَ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ کَمَا یَتَوَارَثُ أَهْلُ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ وَ لَکِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ أَخْرَجَهَا مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ صَیَّرَهَا إِلَی بَنِی تَیْمِ بْنِ مُرَّةَ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَی عَدِیِّ بْنِ کَعْبٍ وَ لَیْسَ فِی قُرَیْشٍ حَیَّانِ أَذَلَّ مِنْهُمَا وَ لَا أَنْذَلَ فَأُطْمِعْنَا فِیهَا وَ کُنَّا أَحَقَّ بِهَا مِنْهُمَا وَ مِنْ عَقِبِهِمَا لِأَنَّ فِینَا الثَّرْوَةَ وَ الْعِزَّ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی الرَّحِمِ مِنْهُمَا ثُمَّ نَالَهَا صَاحِبُنَا عُثْمَانُ بِشُورَی وَ رِضًا مِنَ الْعَامَّةِ بَعْدَ شُورَی ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ مِنَ السِّتَّةِ وَ نَالَهَا مَنْ نَالَهَا قَبْلَهُ بِغَیْرِ شُورَی

فَلَمَّا قُتِلَ صَاحِبُنَا عُثْمَانُ مَظْلُوماً نِلْنَاهَا بِهِ لِأَنَّ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً وَ لَعَمْرِی یَا أَخِی لَوْ کَانَ عُمَرُ سَنَّ دِیَةَ الْعَبْدِ نِصْفَ دِیَةِ الْمَوْلَی لَکَانَ أَقْرَبَ إِلَی التَّقْوَی وَ لَوْ وَجَدْتُ السَّبِیلَ إِلَی ذَلِکَ وَ رَجَوْتُ أَنْ تَقْبَلَهُ الْعَامَّةُ لَفَعَلْتُ وَ لَکِنِّی قَرِیبُ عَهْدٍ بِحَرْبٍ فَأَتَخَوَّفُ فُرْقَةَ النَّاسِ وَ اخْتِلَافَهُمْ عَلَیَّ وَ بِحَسْبِکَ مَا سَنَّهُ عُمَرُ فِیهِمْ وَ هُوَ خِزْیٌ لَهُمْ وَ ذُلٌّ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی یَا أَخِی لَوْ أَنَّ عُمَرَ سَنَّ دِیَةَ الْمَوَالِی عَلَی النِّصْفِ مِنْ دِیَةِ الْعَرَبِیِّ فَذَلِکَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی لِمَا کَانَ لِلْعَرَبِ فَضْلٌ عَلَی الْعَجَمِ ⁽¹⁾فَإِذَا جَاءَکَ کِتَابِی هَذَا فَأَذِلَّ الْعَجَمَ وَ أَهِنْهُمْ وَ أَقْصِهِمْ وَ لَا تَسْتَعِنْ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ وَ لَا تَقْضِ لَهُمْ حَاجَةً فَوَ اللَّهِ إِنَّکَ لَابْنُ أَبِی سُفْیَانَ خَرَجْتَ مِنْ صُلْبِهِ وَ قَدْ کُنْتَ حَدَّثْتَنِی وَ أَنْتَ یَا أَخِی عِنْدِی صَدُوقٌ أَنَّکَ قَرَأْتَ کِتَابَ عُمَرَ إِلَی الْأَشْعَرِیِّ بِالْبَصْرَةِ وَ کُنْتَ یَوْمَئِذٍ کَاتِبَهُ وَ هُوَ عَامِلٌ بِالْبَصْرَةِ وَ أَنْتَ أَنْذَلُ النَّاسِ عِنْدَهُ وَ أَنْتَ یَوْمَئِذٍ ذَلِیلُ النَّفْسِ تَحْسَبُ أَنَّکَ مَوْلًی لِثَقِیفٍ وَ لَوْ کُنْتَ تَعْلَمُ یَوْمَئِذٍ یَقِیناً کَیَقِینِکَ الْیَوْمَ أَنَّکَ ابْنُ أَبِی سُفْیَانَ لَأَعْظَمْتَ نَفْسَکَ وَ أَنَفْتَ أَنْ تَکُونَ کَاتِباً لِدَعِیِّ الْأَشْعَرِیِّینَ وَ أَنْتَ تَعْلَمُ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ یَقِیناً أَنَّ أَبَا سُفْیَانَ کَانَ یَحْذُو حَذْوَ أُمَیَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ وَ حَدَّثَنِی ابْنُ أَبِی الْمُعَیْطِ أَنَّکَ أَخْبَرْتَهُ أَنَّکَ قَرَأْتَ کِتَابَ عُمَرَ إِلَی أَبِی مُوسَی الْأَشْعَرِیِّ وَ بَعَثَ إِلَیْهِ بِحَبْلٍ طُولُهُ خَمْسَةُ أَشْبَارٍ وَ قَالَ لَهُ أَعْرِضْ مَنْ قِبَلَکَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَمَنْ وَجَدْتَ مِنَ الْمَوَالِی وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْأَعَاجِمِ قَدْ بَلَغَ خَمْسَةَ أَشْبَارِ فَقَدِّمْهُ فَاضْرِبْ عُنُقَهُ فَشَاوَرَکَ أَبُو مُوسَی فِی ذَلِکَ فَنَهَیْتَهُ وَ أَمَرْتَهُ أَنْ یُرَاجِعَ فَرَاجَعَهُ وَ ذَهَبْتَ أَنْتَ بِالْکِتَابِ إِلَی عُمَرَ وَ إِنَّمَا صَنَعْتَ مَا صَنَعْتَ تَعَصُّباً لِلْمَوَالِی وَ أَنْتَ یَوْمَئِذٍ تَحْسَبُ أَنَّکَ ابْنُ عَبْدِ ثَقِیفٍ فَلَمْ تَزَلْ تَلْتَمِسُ حَتَّی رَدَدْتَهُ عَنْ رَأْیِهِ وَ خَوَّفْتَهُ فُرْقَةَ النَّاسِ فَرَجَعَ وَ قُلْتَ لَهُ یَوْمَئِذٍ وَ قَدْ عَادَیْتَ أَهْلَ هَذَا الْبَیْتِ أَخَافُ أَنْ یَثُورُوا إِلَی عَلِیٍّ فَیَنْهَضَ بِهِمْ فَیُزِیلَ مُلْکَکَ فَکَفَّ عَنْ ذَلِکَ وَ مَا أَعْلَمُ یَا أَخِی

1) 1 و فی نسخة من الکتاب: «لما کان تفضل العرب علی العجم [ظ]».

وُلِدَ مَوْلُودٌ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ أَعْظَمَ شُؤْماً عَلَیْهِمْ مِنْکَ حِینَ رَدَدْتَ عُمَرَ عَنْ رَأْیِهِ وَ نَهَیْتَهُ عَنْهُ وَ خَبَّرَنِی أَنَّ الَّذِی صَرَفْتَ بِهِ عَنْ رَأْیِهِ فِی قَتْلِهِمْ أَنَّکَ قُلْتَ إِنَّکَ سَمِعْتَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یَقُولُ لَتَضْرِبَنَّکُمُ الْأَعَاجِمُ عَلَی هَذَا الدِّینِ عَوْداً کَمَا ضَرَبْتُمُوهُمْ عَلَیْهِ بَدْءاً وَ قَالَ لَیَمْلَأَنَّ اللَّهُ أَیْدِیَکُمْ مِنَ الْأَعَاجِمِ وَ لَیَصِیرُنَّ أَسَداً لَا یَفِرُّونَ فَلَیَضْرِبُنَّ أَعْنَاقَکُمْ وَ لَیَغْلِبُنَّکُمْ عَلَی فَیْئِکُمْ فَقَالَ لَکَ وَ قَدْ سَمِعَ ذَلِکَ مِنْ عَلِیٍّ یَرْوِیهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَذَلِکَ الَّذِی دَعَانِی إِلَی الْکِتَابِ إِلَی صَاحِبِکَ فِی قَتْلِهِمْ وَ قَدْ کُنْتُ عَزَمْتُ عَلَی أَنْ أَکْتُبَ إِلَی عُمَّالِی فِی سَائِرِ الْأَمْصَارِ فَقُلْتَ لِعُمَرَ لَا تَفْعَلْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنِّی لَسْتُ آمَنُ أَنْ یَدْعُوَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی نُصْرَتِهِ وَ هُمْ کَثِیرٌ وَ قَدْ عَلِمْتَ شَجَاعَةَ عَلِیٍّ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ عَدَاوَتَهُ لَکَ وَ لِصَاحِبِکَ فَرَدَدْتَهُ عَنْ ذَلِکَ فَأَخْبَرْتَنِی أَنَّکَ لَمْ تَرُدَّهُ عَنْ ذَلِکَ إِلَّا عَصَبِیَّةً وَ أَنَّکَ لَمْ تَرْجِعْ عَنْ رَأْیِهِ جُبْناً وَ حَدَّثْتَنِی أَنَّکَ ذَکَرْتَ ذَلِکَ لِعَلِیٍّ فِی إِمَارَةِ عُثْمَانَ فَأَخْبَرَکَ أَنَّ أَصْحَابَ الرَّایَاتِ السُّودِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی وَ خَبَّرْتَنِی أَنَّکَ سَمِعْتَ عَلِیّاً فِی إِمَارَةِ عُثْمَانَ یَقُولُ إِنَّ أَصْحَابَ الرَّایَاتِ السُّودِ الَّتِی تُقْبِلُ مِنْ خُرَاسَانَ هُمُ الْأَعَاجِمُ وَ أَنَّهُمُ الَّذِینَ یَغْلِبُونَ بَنِی أُمَیَّةَ عَلَی مُلْکِهِمْ وَ یَقْتُلُونَهُمْ تَحْتَ کُلِّ کَوْکَبٍ فَلَوْ کُنْتَ یَا أَخِی لَمْ تَرُدَّ عُمَرَ عَنْ ذَلِکَ لَجَرَتْ سُنَّةً وَ لَاسْتَأْصَلَهُمُ اللَّهُ وَ قَطَعَ أَصْلَهُمْ وَ إِذَنْ لَانْتَسَتْ بِهِ الْخُلَفَاءُ بَعْدَهُ ⁽¹⁾حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْهُمْ شَعْرٌ وَ لَا ظُفُرٌ وَ لَا نَافِخُ نَارٍ فَإِنَّهُمْ آفَةُ الدِّینِ فَمَا أَکْثَرَ مَا قَدْ سَنَّ عُمَرُ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ بِخِلَافِ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَتَابَعَهُ النَّاسُ عَلَیْهَا وَ أَخَذُوا بِهَا فَتَکُونُ هَذِهِ مِثْلَ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَمِنْهُنَّ تَحْوِیلُهُ الْمَقَامَ عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَهُ فِیهِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

1) 1 لانتست به الخلفاء: اقتدت به و جعلوه أسوة.

وَ صَاعُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مُدُّهُ وَ حِینَ غَیَّرَهُ وَ زَادَ فِیهِ وَ نَهْیُهُ الْجُنُبَ عَنِ التَّیَمُّمِ وَ أَشْیَاءُ کَثِیرَةٌ شَتَّی أَکْثَرُ مِنْ أَلْفِ بَابٍ أَعْظَمُهَا وَ أَحَبُّهَا إِلَیْنَا وَ أَقَرُّهَا لِأَعْیُنِنَا زَیْلُهُ الْخِلَافَةَ عَنْ بَنِی هَاشِمٍ وَ عَنْ أَهْلِهَا وَ مَعْدِنِهَا لِأَنَّهَا لَا تَصْلُحُ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا تَصْلُحُ الْأَرْضُ إِلَّا بِهِمْ فَإِذَا قَرَأْتَ کِتَابِی هَذَا فَاکْتُمْ مَا فِیهِ وَ مَزِّقْهُ قَالَ فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ ضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَیَّ فَقَالَ وَیْلِی مِمَّا خَرَجْتُ وَ فِیمَا دَخَلْتُ کُنْتُ مِنْ شِیعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ فَدَخَلْتُ فِی شِیعَةِ آلِ الشَّیْطَانِ وَ حِزْبِهِ وَ فِی شِیعَتِهِ مَنْ یَکْتُبُ مِثْلَ هَذَا الْکِتَابِ إِنَّمَا وَ اللَّهِ مَثَلِی کَمَثَلِ إِبْلِیسَ أَبَی أَنْ یَسْجُدَ لآِدَمَ کِبْراً وَ کُفْراً وَ حَسَداً قَالَ سُلَیْمٌ فَلَمْ أُمْسِ حَتَّی نَسَخْتُ کِتَابَهُ فَلَمَّا کَانَ اللَّیْلُ دَعَا بِالْکِتَابِ فَمَزَّقَهُ وَ قَالَ لَا یَطَّلِعَنَّ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ عَلَی مَا فِی هَذَا الْکِتَابِ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنِّی نَسَخْتُهُ.

وَ وَجَدْتُ أَیْضاً فِی الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ بِرِوَایَةِ أَبَانٍ عَنْ سُلَیْمٍ أَنَّهُ قَالَ حَدَّثَنِی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ قَالَ- کُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ مَعَنَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ عِنْدَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ یَا عَبْدَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ تَعْظِیمَکَ لِلْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ مَا هُمَا بِخَیْرٍ مِنْکَ وَ لَا أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْ أَبِیکَ وَ لَوْ لَا أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَقُلْتُ مَا أُمُّکَ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَیْسٍ بِدُونِهَا فَقُلْتُ وَ اللَّهِ إِنَّکَ لَقَلِیلُ الْعِلْمِ بِهِمَا وَ بِأَبِیهِمَا وَ أُمِّهِمَا بَلْ وَ اللَّهِ لَهُمَا خَیْرٌ مِنِّی وَ أَبُوهُمَا خَیْرٌ مِنْ أَبِی وَ أُمُّهُمَا خَیْرٌ مِنْ أُمِّی یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّکَ لَغَافِلٌ عَمَّا سَمِعْتُهُ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ فِیهِمَا وَ فِی أَبِیهِمَا وَ أُمِّهِمَا مِمَّا قَدْ حَفِظْتُهُ وَ وَعَیْتُهُ وَ رَوَیْتُهُ قَالَ هَاتِ یَا ابْنَ جَعْفَرٍ فَوَ اللَّهِ مَا أَنْتَ بِکَذَّابٍ وَ لَا مُتَّهَمٍ فَقُلْتُ إِنَّهُ أَعْظَمُ مِمَّا فِی نَفْسِکَ قَالَ وَ إِنْ کَانَ أَعْظَمَ مِنْ أُحُدٍ وَ حِرَاءَ جَمِیعاً فَلَسْتُ أُبَالِی

إِذَا قَتَلَ اللَّهُ صَاحِبَکَ وَ فَرَّقَ جَمْعَکُمْ وَ صَارَ الْأَمْرُ فِی أَهْلِهِ فَحَدِّثْنَا فَمَا نُبَالِی مَا قُلْتُمْ وَ لَا یَضُرُّنَا مَا عَدَّدْتُمْ قُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآیَةِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ فَقَالَ إِنِّی رَأَیْتُ اثْنَیْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَئِمَّةِ الضَّلَالِ یَصْعَدُونَ مِنْبَرِی وَ یَنْزِلُونَ یَرُدُّونَ أُمَّتِی عَلَی أَدْبَارِهِمُ الْقَهْقَرَی فِیهِمْ رَجُلَیْنِ مِنْ حَیَّیْنِ مِنْ قُرَیْشٍ مُخْتَلِفَیْنِ وَ ثَلَاثَةٌ مِنْ بَنِی أُمَیَّةَ وَ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحَکَمِ بْنِ أَبِی الْعَاصِ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّ بَنِی أَبِی الْعَاصِ إِذَا بَلَغُوا خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا جَعَلُوا کِتَابَ اللَّهِ دَخَلًا وَ عِبَادَ اللَّهِ خَوَلًا یَا مُعَاوِیَةُ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ عَلَی الْمِنْبَرِ وَ أَنَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ عمرو [عُمَرُ] بْنُ أَبِی سَلَمَةَ وَ أُسَامَةُ بْنُ زَیْدٍ وَ سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ وَ سَلْمَانُ الْفَارِسِیُّ وَ أَبُو ذَرٍّ الْغِفَارِیُّ وَ الْمِقْدَادُ وَ الزُّبَیْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَ هُوَ یَقُولُ أَ لَسْتُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَقُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا مَوْلَاهُ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَی مَنْکِبِ عَلِیٍّ علیه السلام اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مَعِی أَمْرٌ وَ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدِی أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ ثُمَّ ابْنِیَ الْحَسَنُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ ثُمَّ أَعَادَ فَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِذَا أَنَا اسْتُشْهِدْتُ فَعَلِیٌّ أَوْلَی بِکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ عَلِیٌّ فَابْنِیَ الْحَسَنُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذَا اسْتُشْهِدَ الْحَسَنُ فَابْنِیَ الْحُسَیْنُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ الْحُسَیْنُ فَابْنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَی عَلِیٍّ فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّکَ سَتُدْرِکُهُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ فَإِذَا اسْتُشْهِدَ فَابْنِی مُحَمَّدٌ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ سَتُدْرِکُهُ أَنْتَ یَا حُسَیْنُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ ثُمَّ یَکُونُ فِی عَقِبِ مُحَمَّدٍ رِجَالٌ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ وَ لَیْسَ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مَعَهُ أَمْرٌ کُلُّهُمْ هَادُونَ

مُهْتَدُونَ فَقَامَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ هُوَ یَبْکِی فَقَالَ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُقْتَلُ قَالَ نَعَمْ أَهْلِکُ شَهِیداً بِالسَّمِّ وَ تُقْتَلُ أَنْتَ بِالسَّیْفِ وَ تُخْضَبُ لِحْیَتُکَ مِنْ دَمِ رَأْسِکَ وَ یُقْتَلُ ابْنِیَ الْحَسَنُ بِالسَّمِّ وَ یُقْتَلُ ابْنِیَ الْحُسَیْنُ بِالسَّیْفِ یَقْتُلُهُ طَاغٍ ابْنُ طَاغٍ دَعِیُّ بْنُ دَعِیٍّ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا ابْنَ جَعْفَرٍ لَقَدْ تَکَلَّمْتَ بِعَظِیمٍ وَ لَئِنْ کَانَ مَا تَقُولُ حَقّاً لَقَدْ هَلَکَتْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ غَیْرَکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ أَوْلِیَائِکُمْ وَ أَنْصَارِکُمْ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ إِنَّ الَّذِی قُلْتُ بحق [حَقٌ] سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ مُعَاوِیَةُ یَا حَسَنُ وَ یَا حُسَیْنُ وَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ مَا یَقُولُ ابْنُ جَعْفَرٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنْ کُنْتَ لَا تُؤْمِنُ بِالَّذِی قَالَ فَأَرْسِلْ إِلَی الَّذِینَ سَمَّاهُمْ فَاسْأَلْهُمْ عَنْ ذَلِکَ فَأَرْسَلَ مُعَاوِیَةُ إِلَی عمرو [عُمَرَ] بْنِ أَبِی سَلَمَةَ وَ إِلَی أُسَامَةَ بْنِ زَیْدٍ فَسَأَلَهُمَا فَشَهِدَا أَنَّ الَّذِی قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ قَدْ سَمِعْنَاهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَمَا سَمِعَهُ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا ابْنَ جَعْفَرٍ قَدْ سَمِعْنَا فِی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ أَبِیهِمَا فَمَا سَمِعْتَ فِی أُمِّهِمَا وَ مُعَاوِیَةُ کَالْمُسْتَهْزِئِ وَ الْمُنْکِرِ فَقُلْتُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ لَیْسَ فِی جَنَّةِ عَدْنٍ مَنْزِلٌ أَشْرَفَ وَ لَا أَفْضَلَ وَ لَا أَقْرَبَ إِلَی عَرْشِ رَبِّی مِنْ مَنْزِلِی وَ مَعِی ثَلَاثَةَ عَشَرَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی أَوَّلُهُمْ أَخِی عَلِیٌّ وَ ابْنَتِی فَاطِمَةُ وَ ابْنَایَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ الَّذِینَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِیراً هُدَاةٌ مُهْتَدُونَ أَنَا الْمُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ وَ هُمُ الْمُبَلِّغُونَ عَنِّی وَ هُمْ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ شُهَدَاؤُهُ فِی أَرْضِهِ وَ خُزَّانُهُ عَلَی عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِکَمِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ فَقَدْ عَصَی اللَّهَ لَا تَبْقَی الْأَرْضُ طَرْفَةَ عَیْنٍ إِلَّا بِبَقَائِهِمْ وَ لَا تَصْلُحُ إِلَّا بِهِمْ یُخْبِرُونَ الْأُمَّةَ بِأَمْرِ دِینِهِمْ حَلَالِهِمْ وَ حَرَامِهِمْ یَدُلُّونَهُمْ عَلَی رِضَی رَبِّهِمْ وَ یَنْهَوْنَهُمْ عَنْ سَخَطِهِ بِأَمْرٍ وَاحِدٍ وَ نَهْیٍ وَاحِدٍ لَیْسَ

فِیهِمْ اخْتِلَافٌ وَ لَا فُرْقَةٌ وَ لَا تَنَازُعٌ یَأْخُذُ آخِرُهُمْ عَنْ أَوَّلِهِمْ إِمْلَائِی وَ خَطَّ أَخِی عَلِیٍّ بِیَدِهِ یَتَوَارَثُونَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ أَهْلُ الْأَرْضِ کُلُّهُمْ فِی غَمْرَةٍ وَ غَفْلَةٍ وَ تِیهَةٍ وَ حَیْرَةٍ غَیْرَهُمْ وَ غَیْرَ شِیعَتِهِمْ وَ أَوْلِیَائِهِمْ لَا یَحْتَاجُونَ إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْأُمَّةِ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ وَ الْأُمَّةُ تَحْتَاجُ إِلَیْهِمْ هُمُ الَّذِینَ عَنَی اللَّهُ فِی کِتَابِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَهُمْ بِطَاعَتِهِ وَ طَاعَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَأَقْبَلَ مُعَاوِیَةُ عَلَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ عمرو [عُمَرَ] بْنِ أَبِی سَلَمَةَ وَ أُسَامَةَ بْنِ زَیْدٍ فَقَالَ کُلُّکُمْ عَلَی مَا قَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ قَالُوا نَعَمْ قَالَ یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَتَدَّعُونَ أَمْراً عَظِیماً وَ تَحْتَجُّونَ بِحُجَجٍ قَوِیَّةٍ إِنْ کَانَتْ حَقّاً وَ إِنَّکُمْ لَتُضْمِرُونَ عَلَی أَمْرٍ تُسِرُّونَهُ وَ النَّاسُ عَنْهُ فِی غَفْلَةٍ عَمْیَاءُ وَ إِنْ کَانَ مَا تَقُولُونَ حَقّاً لَقَدْ هَلَکَتِ الْأُمَّةُ وَ ارْتَدَّتْ عَنْ دِینِهَا وَ تَرَکَتْ عَهْدَ نَبِیِّهَا صلی الله علیه و آله غَیْرَکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ مَنْ قَالَ بِقَوْلِکُمْ فَأُولَئِکَ فِی النَّاسِ قَلِیلٌ فَقُلْتُ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ وَ قَلِیلٌ مِنْ عِبادِیَ الشَّکُورُ وَ یَقُولُ وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ وَ یَقُولُ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ وَ یَقُولُ لِنُوحٍ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ یَا مُعَاوِیَةُ الْمُؤْمِنُونَ فِی النَّاسِ قَلِیلٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ قَلِیلٌ ما هُمْ وَ یَقُولُ لِنُوحٍ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِیلٌ وَ یَقُولُ وَ ما أَکْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ یَا مُعَاوِیَةُ الْمُؤْمِنُونَ فِی النَّاسِ قَلِیلٌ وَ إِنَّ أَمْرَ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَعْجَبُ حَیْثُ قَالَتِ السَّحَرَةُ لِفِرْعَوْنَ فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاةَ الدُّنْیا إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا فَآمَنُوا بِمُوسَی وَ صَدَّقُوهُ وَ تَابَعُوهُ فَسَارَ بِهِمْ وَ بِمَنْ تَبِعَهُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَأَقْطَعَهُمُ الْبَحْرَ وَ أَرَاهُمُ الْأَعَاجِیبَ وَ هُمْ مُصَدِّقُونَ بِهِ وَ بِالتَّوْرَاةِ مُقِرُّونَ لَهُ بِدِینِهِ فَمَرَّ بِهِمْ عَلَی قَوْمٍ یَعْبُدُونَ أَصْنَاماً لَهُمْ فَ قالُوا یا مُوسَی اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ فَعَکَفُوا عَلَیْهِ جَمِیعاً غَیْرَ هَارُونَ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ قَالَ لَهُمُ السَّامِرِیُّ هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسی وَ قَالَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِکَ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی

کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ فَکَانَ مِنْ جَوَابِهِمْ مَا قَصَّ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ وَ إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّی یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ قَالَ مُوسَی رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِینَ: فَاحْتَذَتْ هَذِهِ الْأُمَّةُ ذَلِکَ الْمِثَالَ سَوَاءً وَ قَدْ کَانَتْ لَهُمْ فَضَائِلُ وَ سَوَابِقُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَنَازِلُ بَیْنَهُ قَرِیبَةٌ مِنْهُ مُقِرِّینَ بِدِینِ مُحَمَّدٍ وَ الْقُرْآنِ حَتَّی فَارَقَهُمْ نَبِیُّهُمْ صلی الله علیه و آله فَاخْتَلَفُوا وَ تَفَرَّقُوا وَ تَحَاسَدُوا وَ خَالَفُوا إِمَامَهُمْ وَ وَلِیَّهُمْ حَتَّی لَمْ یَبْقَ مِنْهُمْ عَلَی مَا عَاهَدُوا عَلَیْهِ نَبِیَّهُمْ غَیْرَ صَاحِبِنَا الَّذِی هُوَ مِنْ نَبِیِّنَا بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ نَفَرٍ قَلِیلٍ اتَّقَوُا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی دِینِهِمْ وَ إِیمَانِهِمْ وَ رَجَعَ الْآخَرُونَ الْقَهْقَرَی عَلَی أَدْبَارِهِمْ کَمَا فَعَلَ أَصْحَابُ مُوسَی علیه السلام بِاتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ وَ عِبَادَتِهِمْ إِیَّاهُ وَ زَعْمِهِمْ أَنَّهُ رَبُّهُمْ وَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَیْهِ غَیْرَ هَارُونَ وَ وُلْدِهِ وَ نَفَرٍ قَلِیلٍ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ نَبِیُّنَا صلی الله علیه و آله قَدْ نَصَبَ لِأُمَّتِهِ أَفْضَلَ النَّاسِ وَ أَوْلَاهُمْ وَ خَیْرَهُمْ ثُمَّ الْأَئِمَّةَ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ بِغَدِیرِ خُمٍّ وَ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ وَ احْتَجَّ عَلَیْهِمْ بِهِ وَ أَمَرَ بِطَاعَتِهِمْ وَ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ أَوَّلَهُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ مِنْهُ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ أَنَّهُ وَلِیُّ کُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّهُ مَنْ کَانَ هُوَ وَلِیَّهُ وَ مَنْ أَوْلَی بِهِ مِنْ نَفْسِهِ فَعَلِیٌّ أَوْلَی بِهِ وَ أَنَّهُ خَلِیفَتُهُ فِیهِمْ وَ وَصِیُّهُ وَ أَنَّ مَنْ أَطَاعَهُ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُ عَصَی اللَّهَ وَ مَنْ وَالاهُ وَالَی اللَّهَ وَ مَنْ عَادَاهُ عَادَی اللَّهَ فَأَنْکَرُوهُ وَ جَهِلُوهُ وَ تَوَلَّوْا غَیْرَهُ یَا مُعَاوِیَةُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ حِینَ بَعَثَ إِلَی مُؤْتَةَ أَمَّرَ عَلَیْهِمْ جَعْفَرَ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام ثُمَّ قَالَ إِنْ هَلَکَ جَعْفَرٌ فَزِیدُ بْنُ حَارِثَةَ فَإِنْ هَلَکَ زَیْدٌ فَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ وَ لَمْ یَرْضَ لَهُمْ أَنْ یَخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَ فَکَانَ یَتْرُکُ أُمَّتَهُ وَ لَا بَیَّنَ لَهُمْ خَلِیفَتَهُ فِیهِمْ بَعْدَهُ بَلَی وَ اللَّهِ مَا تَرَکَهُمْ فِی عَمًی وَ لَا شُبْهَةٍ بَلْ رَکِبَ الْقَوْمُ مَا رَکِبُوا بَعْدَ نَبِیِّهِمْ وَ کَذَّبُوا عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَهَلَکُوا وَ هَلَکَ مَنْ شَایَعَهُمْ وَ ضَلَّ مَنْ تَابَعَهُمْ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّکَ لَتَتَفَوَّهُ بِعَظِیمٍ وَ الِاجْتِمَاعُ عِنْدَنَا خَیْرٌ مِنَ

الِاخْتِلَافِ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْأُمَّةَ لَمْ تَسْتَقِمْ عَلَی صَاحِبِکَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ مَا اخْتَلَفَتْ أُمَّةٌ بَعْدَ نَبِیِّهَا إِلَّا ظَهَرَ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَی أَهْلِ حَقِّهَا وَ إِنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ اجْتَمَعَتْ عَلَی أُمُورٍ کَثِیرَةٍ لَیْسَ بَیْنَهَا اخْتِلَافٌ وَ لَا مُنَازَعَةٌ وَ لَا فُرْقَةٌ شَهَادَةُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ حِجُّ الْبَیْتِ وَ أَشْیَاءُ کَثِیرَةٌ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَ نَهْیِ اللَّهِ مِثْلِ تَحْرِیمِ الزِّنَا وَ السَّرِقَةِ وَ قَطْعِ الْأَرْحَامِ وَ الْکَذِبِ وَ الْخِیَانَةِ وَ اخْتَلَفَتْ فِی شَیْئَیْنِ أَحَدُهُمَا اقْتَتَلَتْ عَلَیْهِ وَ تَفَرَّقَتْ فِیهِ وَ صَارَتْ فِرَقاً یَلْعَنُ بَعْضُهَا بَعْضاً وَ یَبْرَأُ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ وَ الثَّانِی لَمْ تَقْتَتِلْ عَلَیْهِ وَ لَمْ تَتَفَرَّقْ فِیهِ وَ وَسَّعَ بَعْضُهُمْ فِیهِ لِبَعْضٍ وَ هُوَ کِتَابُ اللَّهِ وَ سُنَّةُ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ مَا یَحْدُثُ زَعَمَتْ أَنَّهُ لَیْسَ فِی کِتَابِ اللَّهِ وَ لَا سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَمَّا الَّذِی اخْتَلَفَتْ فِیهِ وَ تَفَرَّقَتْ وَ تَبَرَّأَتْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فَالْمُلْکُ وَ الْخِلَافَةُ زَعَمَتْ أَنَّهَا أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَنْ أَخَذَ بِمَا لَیْسَ بَیْنَ أَهْلِ الْقِبْلَةِ اخْتِلَافٌ وَ رَدَّ عِلْمَ مَا اخْتَلَفُوا فِیهِ إِلَی اللَّهِ سَلِمَ وَ نَجَا مِنَ النَّارِ وَ لَمْ یَسْأَلْهُ اللَّهُ عَمَّا أَشْکَلَ عَلَیْهِ مِنَ الْخَصْلَتَیْنِ اللَّتَیْنِ اخْتُلِفَ فِیهِمَا وَ مَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ وَ مَنَّ عَلَیْهِ وَ نَوَّرَ قَلْبَهُ وَ عَرَّفَهُ وُلَاةَ الْأَمْرِ وَ مَعْدِنَ الْعِلْمِ أَیْنَ هُوَ فَعَرَفَ ذَلِکَ کَانَ سَعِیداً وَ لِلَّهِ وَلِیّاً وَ کَانَ نَبِیُّ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً قَالَ حَقّاً فَغَنِمَ أَوْ سَکَتَ فَلَمْ یَتَکَلَّمْ فَالْأَئِمَّةُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنِ الرِّسَالَةِ وَ مُنْزَلِ الْکِتَابِ وَ مَهْبِطِ الْوَحْیِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِکَةِ لَا تَصْلُحُ إِلَّا فِیهَا لِأَنَّ اللَّهَ خَصَّهَا بِهَا وَ جَعَلَهَا أَهْلَهَا فِی کِتَابِهِ وَ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَالْعِلْمُ فِیهِمْ وَ هُمْ أَهْلُهُ وَ هُوَ عِنْدَهُمْ کُلُّهُ بِحَذَافِیرِهِ بَاطِنُهُ وَ ظَاهِرُهُ وَ مُحْکَمُهُ وَ مُتَشَابِهُهُ وَ نَاسِخُهُ وَ مَنْسُوخُهُ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَرْسَلَنِی فِی إِمْرَتِهِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَنِّی أُرِیدُ أَنْ أَکْتُبَ الْقُرْآنَ فِی مُصْحَفٍ فَابْعَثْ إِلَیْنَا مَا کَتَبْتَ مِنَ الْقُرْآنِ فَقَالَ تَضْرِبُ وَ اللَّهِ عُنُقِی قَبْلَ أَنْ تَصِلَ إِلَیْهِ قُلْتُ وَ لِمَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ یَعْنِی لَا یَنَالُهُ کُلَّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ إِیَّانَا نَحْنُ عَنَی الَّذِینَ أَذْهَبَ اللَّهُ عَنَّا الرِّجْسَ وَ طَهَّرَنَا تَطْهِیراً وَ قَالَ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا فَنَحْنُ الَّذِینَ اصْطَفَانَا اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ وَ نَحْنُ صَفْوَةُ اللَّهِ وَ لَنَا ضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَ عَلَیْنَا نَزَلَ الْوَحْیُ

فَغَضِبَ عُمَرُ وَ قَالَ إِنَّ ابْنَ أَبِی طَالِبٍ یَحْسَبُ أَنَّهُ لَیْسَ عِنْدَ أَحَدٍ عِلْمٌ غَیْرَهُ فَمَنْ کَانَ یَقْرَأُ مِنَ الْقُرْآنِ شَیْئاً فَلْیَأْتِنَا بِهِ فَکَانَ إِذَا جَاءَ رَجُلٌ بِقُرْآنٍ یَقْرَؤُهُ وَ مَعَهُ آخَرُ کَتَبَهُ وَ إِلَّا لَمْ یَکْتُبْهُ فَمَنْ قَالَ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّهُ ضَاعَ مِنَ الْقُرْآنِ شَیْ‌ءٌ فَقَدْ کَذَبَ هُوَ عِنْدَ أَهْلِهِ مَجْمُوعٌ ثُمَّ أَمَرَ عُمَرُ قُضَاتَهُ وَ وُلَاتَهُ فَقَالَ اجْتَهِدُوا آرَاءَکُمْ وَ اتَّبِعُوا مَا تَرَوْنَ أَنَّهُ الْحَقُّ فَلَمْ یَزَلْ هُوَ وَ بَعْضُ وُلَاتِهِ قَدْ وَقَعُوا فِی عَظِیمَةٍ فَکَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یُخْبِرُهُمْ بِمَا یَحْتَجُّ بِهِ عَلَیْهِمْ وَ کَانَ عُمَّالُهُ وَ قُضَاتُهُ یَحْکُمُونَ فِی شَیْ‌ءٍ وَاحِدٍ بِقَضَایَا مُخْتَلِفَةٍ فَیُجِیزُهَا لَهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ لَمْ یُؤْتِهِ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ وَ زَعَمَ کُلُّ صِنْفٍ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَةِ أَنَّهُمْ مَعْدِنُ الْعِلْمِ وَ الْخِلَافَةِ دُونَهُمْ فَبِاللَّهِ نَسْتَعِینُ عَلَی مَنْ جَحَدَهُمْ حَقَّهُمْ وَ سَنَّ لِلنَّاسِ مَا یَحْتَجُّ بِهِ مِثْلُکَ عَلَیْهِمْ ثُمَّ قَامُوا فَخَرَجُوا.

**[ترجمه]می گویم: در کتاب سلیم بن قیس هلالی از ابان از ابوعیّاش از او یافتم که وی گوید: معاویه قاریان شامی و قضات آنان را فراخواند و اموالی به آنان بخشید و آنها را در نواحی و شهرهای شام پراکنده کرد، درحالی‌که روایت‌های دروغین روایت می‌کنند و اصولی باطل برای آنها وضع می‌کنند و به آنان خبر می‌دهد که علی عثمان را کشته است و از ابوبکر و عمر بیزاری می‌جوید و معاویه خونخواه عثمان است و ابان بن عثمان و فرزندان عثمان همراه او هستند، تا اهل شام را گمراه کردند و آنها را یک‌پارچه کردند و معاویه در بیست سال، در همه اعمالش چنین کرد، تا اینکه عامه شامیان و یاری‌گران باطلی که در خوردن و آشامیدن بر او فرود می‌آیند و او به آنان اموالی و زمین تیولی می‌بخشند، نزد او آمدند تا اینکه کودک بر آن بزرگ شد و بزرگ بر آن مسن شد و بادیه‌نشین برآن مهاجرت کرد و اهل شام نفرین شیطان را رها‌ کردند و گفتند: نفرین بر علی و قاتل عثمان، و جاهلان امت و پیروان ائمه ضلالت، دعوت‌کنندگان به آتش بر آن ثابت ماندند و خدا برای ما بس است و بهترین پشتیبان است. «وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدَی» {و اگر خدا می‏خواست قطعا آنان را بر هدایت گرد می‏آورد} اما خداوند هرچه بخواهد انجام می‌دهد.

ابان از سلیم گوید: زیاد بن سمیه کاتبی شیعی داشت که دوست من بود و برای من نامه‌ای قرائت کرد که معاویه در پاسخ نامه زیاد برای او نوشته بود: «اما بعد، برایم نوشته‌ای که از عرب بپرسم گرامیترین، خوارترین آنان، نزدیکترین و دورترین آنان، ایمن‌ترین و برحذرترین آنان کیست»

و در روایتی دیگر: ازکدام‌یک از آنان ایمنی است و از کدام‌یک ترسیده می‌شود، و من ای برادرم آگاه‌ترین مردم به عرب هستم. به این قبله از یمن بنگر، در پیدا آنها را گرامی بدار و در پنهان خوارشان کن، من با آنها چنین می‌کنم، در مجالسشان گرامیشان می‌دارم ودر خفا خوارشان می‌کنم، آنها نزد من بدحال‌ترین هستند و فضل و عطای تو برای غیر آنان در خفا از آنان باشد.

و به ربیعه بن نزار بنگر و امیرانشان را گرامی و عامه آنان را خوار بدار که عامه آنان تابع اشراف و سروان آنان است. به مضر بنگر و گروهی از آن را با گروهی دیگر بزن که در میان آنها خشونت، کبر و نخوت شدیدی است، و تو چون چنین کنی و برخی از آنها را به‌وسیله برخی دیگر بزنی، برخی از آنها تو را در مقابل برخی دیگر حفاظت می‌کند و در مقابل آنها به کلام بدون عمل و به ظن بدون یقین راضی نباش.

و به موالی و غیر عربی که اسلام آوردند بنگر، پس با سنت عمر بن خطاب با آنان برخورد کن که در آن حقارت و ذلت آنان است که عرب با آنان ازدواج کند و آنها با عرب ازدواج نکنند، عرب از آنها ارث می‌برد و آنها از عرب ارث نمی‌برند و در بخشش و روزی آنها برآنان کوتاهی کنی و در نبردها مقدم شوند تا راه را آباد کنند و درختان را قطع کنند و هیچ‌یک از آنها در نماز بر عرب امامت نکند و هیچ‌یک از آنان تا زمانی‌که عرب حاضر است در صف نخست مقدم نشود، مگر اینکه صف کامل نشود. وهیچ یک از آنان را بر بخشی از بخشها و یا شهری از شهرهای مسلمانان نگمار، و هیچ‌یک از آنان قضاوت و احکام مسلمانان را عهده‌دار نشود، که این سنت و سیره عمر درباره آنان است که خداوند او را درباره امت محمد و به‌ویژه بنی‌امیه بهترین جزا عطا فرماید.

و به جانم سوگند اگر عمل او و رفیقش و قدرت و صلابت آن دو در دین نبود، قطعاً ما و تمامی این امت، بردگان بنی هاشم بودیم و خلافت را یکی بعد از دیگری به ارث می‌بردند، چنانکه خانواده خسرو و قیصر به ارث می‌برد، اما خداوند عزوجل آن را از بنی هاشم خارج کرد و آن را یک مرتبه در میان بنی تمیم بن مّره قرار داد، سپس به سوی عدّی بن کعب بیرون برد، درحالی‌که در قریش قبیله‌ای ذلیل‌تر و پست‌تر از این دو نیست، پس ما در آن طمع کردیم و ما از آن دو و فرزندان آنها نسبت به آن محق‌تر بودیم، زیرا در میان ما ثروت و عزت بود و ما در خویشاوندی از آن دو به رسول الله صلّی الله علیه و آله نزدیکتر بودیم.

سپس رفیقمان عثمان با شورا و رضایت عامه، بعد از شور سه روزه از میان شش نفر به آن دست یافت و افراد پیش از او، بدون شورا به آن دست یافتند. و زمانی‌که رفیقمان عثمان مظلومانه کشته شد به آن دست یافتیم، زیرا کسی‌که مظلومانه کشته شود، خداوند برای ولی او قدرتی قرار داده است.

و به جانم سوگند برادر، اگر عمر دیه برده را نصف دیه ارباب قرار می‌داد، به تقوی نزدیک‌تر بود و اگر راهی برآن می‌یافتم و امید داشتم که عامه آن را بپذیرند، قطعاً چنین می‌کردم و اما من فاصله زیادی از جنگ ندارم و از تفرقه و اختلاف مردم بر خود می‌ترسم و آنچه‌که عمر درباره آنان وضع کرده است، برای تو بس است و این حقارت و ذلتی برای آنان است.

و در روایت دیگری آمده است: ای برادر اگر عمر دیه موالی را نصف دیه عرب وضع می‌کرد، این به تقوی نزدیک‌تر بود، از آنجا که عرب را بر عجم فضیلتی است، پس چون این نوشته من به تو رسید عجم را خوار و ذلیل کن و آنها را دور کن و از هیچ‌یک از آنان کمک نگیر و حاجت آنان را برآورده نکن، که به خدا سوگند تو پسر ابوسفیان هستی و از صلب او خارج شدی و پیش از این با تو صحبت کرده بودم و تو ای برادرم نزد من راستگو هستی. تو نامه عمر به اشعری را در بصره خوانده‌ای و در آن روز تو کاتب او بودی، درحالی‌که او کارگزار بصره بود و تو نزد او پست‌ترین افراد بودی و تو در آن هنگام ذلیل النفس بودی. گمان می‌کردی که برده ثقیف هستی و اگر آن روز بسان یقین امروزت به یقین می‌دانستی که پسر ابوسفیان هستی، قـطعاً خود را بزرگ می‌پنداشتی و ننـگ می‌داشتی که کـاتب حرامزاده اشعری‌ها باشی و تـو و ما به یقین می‌دانیم که ابوسفیان، راه امیه بن عبدشمس را می‌پیمود.

ابن ابومعیط برایم حدیث گفت که به او خبر داده‌ای که نامه عمر به ابوموسی اشعری را خوانده‌ای که ریسمانی به طول پنج وجب برای او فرستاد و به او گفت: اهالی بصره را از طرف خودت فرابخوان و هر کس از موالی و عجمیهای مسلمان که قامت آنان به پنج وجب رسید پیش بیاور و گردن بزن. پس ابو موسی درباره آن با تو مشورت کرد و تو او را از آن نهی کردی و به او امر کردی که مراجعه کند و او به وی مراجعه کرد و تو با نامه به سوی عمر رفتی و از روی تعصب بر موالی کاری که انجام دادی را انجام دادی. و تو در آن روز گمان می‌کردی که پسر برده ثقیف هستی ـ از موالی هستی ـ و پیوسته از او درخواست می‌کردی تا اینکه او را از نظرش منصرف کردی و او را از تـفرقه مردم بیم دادی. پس بازگشت و در آن هنگام درحالی‌که با اهل این بیت دشمنی می‌کردی به او گفتی: می‌ترسم که ـ این عجمها ـ به سوی علی برانگیخته شوند، پس به پا خیزند و حکومت تو را از بین ببرند. پس از آن خودداری کن و به یاد ندارم ای برادرم! که کودکی در آل ابوسفیان زاده شده باشد که برای آنان شوم‌تر از تو باشد زمانی‌که عمر را از رأیش منصرف کردی و او را از آن کار بازداشتی.

و به من خبر دادهاند که تو کسی هستی که او را از نظرش درباره قتل آنان منصرف کردی، تو به او گفته‌ای که از علی بن ابی‌طالب علیه السّلام شنیده‌ای که می‌گوید: در بازگشت، عجمها شما را بر این دین خواهند زد، چنانکه شما در ابتدا آنان را بر آن زده‌اید .

و گوید: خداوند دستان شما را از عجم پر می‌کند و آنها شیری می‌شوند که نمی‌گریزند و گردنتان را می‌زنند و بر غنائم شما غلبه می‌یابند.

آن را به او گفت، درحالی‌که آن را از علی شنیده بود که از رسول الله صلّی الله علیه و آله روایت می‌کرد: این همان مطلبی است که مرا به نوشتن برای رفیقت ـ ابو موسی اشعری ـ درباره قتل آنان فرا خواند، درحالی‌که مصمم بودم برای کارگزارانم در سایر شهرها بنویسم، و به عمر گفتی: امیرمؤمنان انجام بده که من مطمئن هستم که علی آنها را به یاری خویش فرا می‌خواند، درحالی‌که آنها بسیارند و از شجاعت و اهل بیت او و دشمنی او با خود و رفیقت آگاهی، پس او را از آن منصرف کردی، و باخبر شدم که تو او را فقط از روی تعصب منصرف کرده‌ای و او را از روی ترس از نظرش برنگردانیدی، و برایم حدیث گفته‌ای که تو آن را در امارت عثمان برای علی ذکر کرده‌ای. پس به تو خبر داده است که اصحاب پرچم‌های سیاه -و درروایتی دیگر: و به من خبر داده‌ای که از علی در امارت عثمان شنیده‌ای که می‌گوید: اصحاب شمشیرهای سیاه- که ازجانب خراسان روی می‌کنند، همان عجم‌ها هستند وآنها کسانی‌اند که بر ملک بنی‌امیه غلبه می‌یابند و آنها را زیر هر ستاره‌ای باشند، می‌کشند.

پس برادرم اگر تو او را از آن منصرف نکرده بودی، سنتی جاری می‌شد و خداوند آنها را نـابود می‌کرد و ریشه آنان را بر می‌کند و خلفای بعداز او به وی اقتدا میکردند، تا اینکه هیچ، مو، ناخن و دمنده آتش از آنان باقی نمی‌ماند که آنها آفت دین هستند و چه بسیار است آنچه‌که عمر در این امت برخلاف رسول الله صلّی الله علیه و آله وضع کرد و مردم بر اساس آن از او پیروی کردند و به آن تمسک جستند و این یکی از آنهاست، از جمله آنهاست: تغییر دادن مقام ابراهیم از موضعی که رسول الله صلّی الله علیه و آله در آن قرار داده ‌بود صاع و مدّ ـ پیمانه ـ رسول الله صلّی الله علیه و آله را تغییر داد و بر آن افزود و نهی کردن جنب از تیمم و موارد فراوان مختلف، بیش از هزار مورد که بزرگترین و محبوب‌ترین آنها و چیزی که بیش از همه، چشم ما را روشن نمود، برکندن خلافت از بنی هاشم بود در حالی که آنان اهل و معدن آن بودند، زیرا خلافت جز شایسته آنان نیست و زمین اصلاح نمی‌شود جز با آنان و چون این نامه‌ام را خواندی، آنچه در آن است پنهان کرده و آن را پاره کن.

گوید: زمانی‌که زیاد نامه را خواند، آن را بر زمین زد. سپس به من روی کرد و گفت: وای بر من از آنچه‌که از آن خارج شدم ودر آن داخل شدم، من از شیعه آل محمد بودم ودر شیعه آل شیطان وحزب او وارد شدم و در شیعه او کسی‌است که چنین نامهای می‌نویسند. به خدا سوگند مثل من، مثل ابلیس است که از روی کبر، کفر و حسادت ابـا ورزید کـه برای آدم سجده کند.

سلیم گوید: عصر نکردم تا اینکه نامه او را نوشتم و چون شب شد، نامه را خواست و آن را پاره کرد و گفت: هیج‌یک از مردم از این نامه آگاه نشود و نمی‌دانست که من نسخه‌ای ازآن نوشتم.

و همچنین در نامه مذکور به روایت ابان از سلیم یافتم که وی گوید: عبدالله بن جعفر بن ابوطالب برایم حدیث گفت: نزد معاویه بود وحسن و حسین علیهما السّلام همراه ما بودند و نزد او عبدالله بن عباس بود، پس معاویه به من روی کرد وگفت: ای ابوعبدالله چه زیاد است تعظیمت برای حسن وحسین، درحالی‌که نه آن دو از تو بهتر هستند نه پدرشان بهتر از پدر توست و اگر فاطمه دختر رسول الله صلّی الله علیه و آله نبود، می‌گفتم مادرت اسماء بنت عمیس کمتر از او نیست.

گفتم: به خدا سوگند تو از آنها، پدرشان و مادرشان اندک می‌دانی، بلکه به خدا سوگند آن دو بهتر از من، پدرشان بهتر از پدر من و مادرشان بهتر از مادر من است. ای معاویه تو از آنچه‌که من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم، غافلی که درباره آن دو و پدر و مادرشان چیزهایی که من حفظ کردم و به آن آگاهی یافتم و روایت کردم را می‌فرمود.

گفت: بده ای پسر جعفر، به خدا سوگند تو نه کذابی، نه متهم. گفتم: این بزرگتر از چیزی‌است که در توست؟ گفت: واگر بزرگتر از مجموع احد و حراء باشد، اعتنایی نمی‌کنم، آنگاه که خداوند رفیقت را کشت و جمعتان را پراکنده‌کرد و امر در میان اهل آن شد، پس با ما صحبت کن، که ما اعتنا نمی‌کنیم که چه گفتید و آنچه آماده کرده‌اید، آسیبی به ما نمی‌رساند .

گفتم: شنیدم که رسول الله درحالی‌که درباره این آیه سؤال شد: «وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤیَا الَّتِی أَرَیْنَاکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِّلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی القُرْآنِ» {و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم و [نیز] آن درخت لعنت‏شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم} فرمود: دوازده مرد از رهبران ضلالت را دیدم که از منبرم بالا و پایین می‌روند و امتم را به عقب بازگردانند، در میان آنان دو مرد از دو قبیله مختلف قریش، سه مرد از بنی‌امیه، هفت تن از فرزندان حکم بن ابی العاص است و شنیدم که می‌فرمود: بنی ابی العاص، زمانی‌که به پانزده مرد برسند، کتاب خدا را شبهه و بندگان خدا را نوکر قرار دادید. ای معاویه من شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله درحالی‌که من، عمرو بن ابوسلمه، اسامه بن زید، سعد بن ابی وقّاص، سلمان فارسی، ابوذر غفاری، مقداد و زبیر بن عوام، درحضور او بودیم، برروی منبر می‌فرمود: آیا من از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی نیستم؟ گفتیم: آری ای رسول خدا. فرمود: هرکه من مولای او هستم، پس این مولای اوست، از خود او نسبت به او اولی است و دستش را بر شانه علی علیه السّلام زد. بار خدایا هرکه با او دوستی کرد، با او دوستی کن و هرکه با او دشمنی کرد با او دشمنی کن. ای مردم من از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی هستم. برای آنها با وجود من امری نیست و علی بعد از من از خودشان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست. سپس پسرم حسن از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست.

سپس تکرار کرد و گفت: ای مردم، چون من شما را گواه می‌گیرم، پس علی از خود شما نسبت به شما اولی است و چون علی شهید شد، پسرم حسن از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و چون حسن شهید شد، پسرم حسین از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و چون حسین شهید شد، پسرم علی بن حسین از خود آنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای او نیست.

سپس به علی روی کرد و فرمود: ای علی تو او را می‌بینی، پس از جانب من به او سلام برسان و چون او شهید شد، پسرم محمد از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و تو ای حسین او را می‌بینی، پس از جانب من به او سلام برسان. سپس در میان فرزندان محمد مردانی یکی بعد از دیگری می‌باشند هیچ یک از آنان نیست، مگر اینکه او از خود مؤمنان نسبت به آنان اولی است و با وجود او امری برای آنان نیست همه آنها هدایت‌شده هدایت‌یافته هستند.

پس علی بن ابی‌طالب گریان برخاست و فرمود: پدر و مادرم فدای تو، رسول الله آیا کشته می‌شوی؟ فرمود: آری، شهید با سم نابود می‌شوم و تو با شمشیر کشته می‌شوی و محـاسنت از خون سرت رنگین می‌شود و پسرم حسن با سم به قتل می‌رسد و پسرم حسین با شمشیر کشته می‌شود و او را ستمگر پسر ستمگر، حرامزاده پسر حرامزاده به قتل می‌رسد.

معاویه گفت: ای پسرجعفر، سخن بزرگی گفتی. اگر آنچه‌که می‌گویی حقیقت باشد، امت محمد از مهاجرین و انصار غیر از شما اهل بیت، دوستان و یاران شما، هلاک شده است. گفتم: به خدا سوگند آنچه‌که گفتم حق است، آن را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم.

معاویه گفت: ای حسن و حسین و ای پسر عباس، ابن جعفر چه می‌گوید؟ ابن عباس گفت: اگر به آنچه‌که گفت ایمان نداری، در پی کسانی‌که نامشان را آورد، بفرست و درباره آن از آنان سؤال کن.

معاویه در پی عمرو بن ابوسلمه و اسامه بن زید فرستاد و از آنان دو سؤال کرد، پس گواهی دادند که آنچه ابن جعفر گفته است را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ایم، چنانکه او شنیده است.

پس معاویه گفت: ای ابن جعفر درباره حسن، حسین و پدرشان شنیدیم، درباره ما در آن دو چه شنیده‌ای ؟ درحالیکه معاویه با حالت تمسخر و انکار بود، پس گفتم: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: در جنت عدن منزلی شریف‌تر، برتر و نزدیک از منزل من به عرش پرودگارم نیست و سیزده نفر از اهل بیتم همراه من هستند. اولین آنها برادرم علی است و دخترم فاطمه و دو پسرم حسن وحسین و هفت نفر از فرزندان حسین است که خداوند آلودگی را از آنان زدود وآنان را بسیار پاکیزه کرد، هدایت‌گران هدایت‌یافته، من ابلاغ کننده از جانب خدا هستم و آنها ابلاغ کننده از جانب من هستند وآنها حجت‌های خدا بر خلق و گواهان او در زمین او، خزانه‌داران علم او و معادن حکمت او هستند. هرکه از آنان اطاعت کند، از خدا اطاعت کرده است و هرکه از آنان عصیان کند، از خدا عصیان کرده است و زمین لحظه‌ای نیز بدون بقای آنان باقی نمی‌ماند و جز به‌وسیله آنها اصلاح نمی‌شود. امت را از امر دین‌شان و حلال و حرامشان آگاه می‌کند. آنها را به سوی رضای پروردگارشان راهنمایی می‌کنند و با امری واحد و نهی واحد از خشم او باز می‌دارند. در میان آنها نه اختلافی است نه پراگندکی و نه نزاع، آخرین آنها از نخسیتن شان املای من را میگیرند که برادرم علی با خط خویش نگاشته است و آن را تا روز قیامت از یگدیکر به ارث می‌برند. اهل زمین همگی در جهل، غفلت، سرگردانی و حیرت هستند، جز آنان و پیروان و دوستان آنان. در هیچ امری از دین‌شان به هیچ‌یک از امت نیاز ندارند و امت نیازمند آنان است. آنان همان کسانی هستند که خداوند در کتابش مد نظر داشته است و طاعت آنها را به طاعت خود و رسول الله قرین کرده است و فرمود: «خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید» پس معاویه به حسن و حسین، ابن عباس، فضل بن عباس، عمرو بن سلمه و اسامه بن زید روی کرد و گفت: همه شما بر آنچه ابن جعفر گفت، هستید؟ گفتند: آری. گفت: ای پسران عبدالمطّلب، شما امر بزرگی را مدعی هستید و با حجت‌هایی قوی بـرهان می‌آورید، اگر حق باشد و شما امری را پنهان می‌کنید و مردم از آن در غفلتی جاهلانه هستند و اگر آنچه‌که می‌گویید حق باشد، امت هلاک شده و از دینش مرتد شد و عهد نبی‌اش را رها کرده است، جز شما اهل بیت، و کسانی که قائل به سخن شما باشند، در بین مردم اندک هستند. پس گفتم: ای معاویه، خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «وَقَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ» {و از بندگان من اندکی سپاسگزارند} و میفرماید: «وَمَا أَکْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ» {و بیشتر مردم هر چند آرزومند باشی ایمانآورنده نیستند} و میفرماید:. «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِیلٌ مَّا هُمْ» { به استثنای کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‏اند و اینها بس اندکند } و به نوح میفرماید: «وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِیلٌ» {و با او جز [عده] اندکی ایمان نیاورده بودند} ای معاویه مؤمنان در میان مردم اندک هستند. امر بنی اسرائیل شگفت‌آورتر است، آنگاه‌که ساحران به فرعون گفتند: «فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِی هَذِهِ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا * إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا» {هر حکمی می‏خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیاست که [تو] حکم می‏رانی ما به پروردگارمان ایمان آوردیم}. پس به موسی ایمان آوردند و او را تصدیق کردند و از او تبعیت کردند. پس او آنها و کسانی از بنی اسرائیل که از او پیروی کردند را حرکت داد و آنان را بر دریا گذر داد و شگفتی‌ها به آنان نشان داد درحالی‌که آنها او و تورات را تصدیق می‌کردند و به دین او اقرار داشتند، پس آنها را بر قومی بت‌پرست عبور داد: «قَالُواْ یَا مُوسَی اجْعَل لَّنَا إِلَـهًا کَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ». سپس گوساله را اتخاذ کردند و همگی جز هارون و اهل بیت او بر آن ماندند و سامری به آنها گفت: «فَقَالُوا هَذَا إِلَهُکُمْ وَإِلَهُ مُوسَی» {این خدای شما و خدای موسی است} بعد از آن به آنان گفت: «ادْخُلُوا الأَرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّهُ» {به سرزمین مقدسی که خداوند برای شما مقرر داشته است درآیید} و از جمله جواب آنها چیزی است که خداوند در کتابش برای آنان حکایت کرده است: «إِنَّ فِیهَا قَوْمًا جَبَّارِینَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّیَ یَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِن یَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ» {در آنجا مردمی زورمندند و تا آنان از آنجا بیرون نروند ما هرگز وارد آن نمی‏شویم پس اگر از آنجا بیرون بروند ما وارد خواهیم شد} موسی گفت: «رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلاَّ نَفْسِی وَأَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ» {پروردگارا من جز اختیار شخص خود و برادرم را ندارم پس میان ما و میان این قوم نافرمان جدایی بینداز}

پس این امت نیز راه آن مثال را در پیش گرفت. و همراه رسول الله فضائل و سوابقی و منازل روشن نزدیک به او داشتند، به دین محمد و قرآن اقرار داشتند، تا اینکه نبی‌شان از آنها جدا شد. پس دچار اختلاف و تفرقه شدند و بر یکدیگر حسادت ورزیدند و با امام و ولی‌شان مخالفت کردند، تا اینکه کسی از آنان بر آنچه‌که با نبی‌شان عهد بسته‌بودند، نماند جز رفیق ما که او نبست به نبی‌مان، به منزله هارون نسبت به موسی بود و نیز تعداد اندکی که بر دین و ایمان‌شان تقوای خدا در پیش گرفتند و دیگران به جای نخست خویش بازگشتند، چنانکه یاران موسی چنین کرد، با اتخاذ گوساله و پرستش آن و پنداشتن اینکه آن پروردگار آنان است، و اجماعشان بر آن، جز هارون و فرزندانش و تعداد اندکی از اهل بیتش، و نبی ما برترین، اولی‌ترین و بهترین مردم سپس ائمه را یکی بعد از دیگری، در غیر خم و در غیر از وطن، برای امتش برگزید، با او بر آنان حجت آورد و به طاعت آنان امر کرد و به آنان خبر داد که اولین آنها علی بن ابی‌طالب است که نسبت به او به منزله هارون نسبت به موسی است و او بعد از او، ولی هر مؤمن است و هرکه او ولی وی و از خود او نسبت به او اولی باشد، علی به او اولی است و او جانشین وی در میان آنها و وصی اوست و هرکه از او اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده است و هرکه از او عصیان کند از خدا عصیان کرده است و هرکه با او دوستی کند، با خدا دوستی کرده است و هرکه با او دشمنی کند با او دشمنی کرده است، پس او را انکار کردند و نشناختند و غیر او را ولایت دادند.

معاویه دانستی که رسول الله زمانی‌که به سوی مؤته فرستاد، جعفر بن ابی‌طالب را امیر کرد. سپس گفت: اگر جعفر هلاک شد، پس زید بن حارثه، و اگر زید هلاک شد، پس عبدالله بن رواح، و برای آنها راضی نشد که خودشان انتخاب کنند، پس آیا امتش را درحالی‌که جانشین خود در آنان را بعد از خود برای آنان تبیین نکرده است رها می‌کند، بله به خدا سوگند آنها را در ضلالت و شبهه ترک نکرد، بلکه قوم سوار مرکبی شدند که بعد از نبی‌شان و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله دروغ بستند. پس هلاک شدند و کسانی‌که با آنان همراه بود، هلاک شدند و پیروان آنها گمراه شد، پس دور باد گروه ظالمان.

معاویه گفت: ابن عباس تو سخن بزرگ بر زبان می‌آوری، درحالی‌که اجتماع نزد ما بهتر از اختلاف است و دریافته‌ای که این بر رفیقت استوار نمی‌گردد.

ابن عباس گوید: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: هیچ امتی بعد از نبی‌اش دچار اختلاف نشد، مگر اینکه اهل باطل آن بر اهل حق آن غالب شد و این امت بر امور بسیاری اجتماع کرده است که در آن نه اختلافی است، نه نزاعی و نه تفرقه‌ای. از جمله شهادت بر لا إله الّا الله و محمداً رسول الله صلّی الله علیه و آله، نمازهای پنج‌گانه، روزه ماه رمضان، حج بیت الله، و امور بسیاری از اطاعت و نهی خدا مانند تحریم، زنا، دزدی، قطع روابط خویشاوندی، دروغ و خیانت. و دو مورد دچار اختلاف است، یکی از آن دو که برآن همدیگر را کشتند و در آن دچار چنددستگی شدند و به فرقه‌هایی تبدیل شدند که برخی از آنها برخی دیگر را نفرین می‌کند و برخی از برخی دیگر برائت می‌جوید و دوم که بر سر آن همدیگر را نکشتند و برآن دچار چند دستگی نشدند و برخی در آن برای برخی دیگری، وسعت و فراخی به‌وجود آوردند و آن کتاب خدا و سنت نبی او صلّی الله علیه و آله است. و آنچه‌که رخ می‌دهد، گمان کردی در کتاب خدا و سنت نبی او صلّی الله علیه و آله نیست. و اما آنچه‌که در آن دچار اختلاف و تفرقه شدند و برخی از برخی دیگر برائت جستند، ملک و خلافت است و گمان کردند که آنها از اهل بیت نبی خدا صلّی الله علیه و آله نسبت به آن محق‌تر هستند و هرکه آنچه‌که بین اهل قبله بر سرآن اختلافی نیست را بگیرد و علم آنچه‌که در آن دچار اختلاف هستند را به خدا رجوع دهد، سلامتی یافت و از آتش نجات یافته‌است و خداوند درباره دو خصلتی که درباره آنها اختلاف دارد، بر او اشکال گرفت، از او سؤال نمی‌کند و هر کسی خداوند به او توفیق داد و براو منت نهاد و قلبش را نورانی کرد و والیان امر را به او شناساند و معدن علم را هرکجا که باشد، شناخت، سعادتمند و ولی خداست. و نبی خدا صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: خداوند رحمت کند بنده‌ای که سخن حق گفت. پس غنیمت گرفت یا ساکت شد و صحبت نکرد. پس ائمه از اهل بیت نبوت است و معدن رسالت، محل نزول کتاب، محل هبوط وحی و محل آمد و شد و ملائکه جز در میان آنان شایسته نیست، زیرا خداوند آن را به آنان اختصاص داده است و در کتابش و بر زبان نبی‌اش، آنان را اهل آن قرار داده است. پس علم در میان آنان است و آنها اهل آن هستند و تمامی آن، باطن و ظاهرش، محکم و متشابهش و ناسخ و منسوخش نزد آنان است.

ای معاویه، عمر بن خطاب در امارتش مرا نزد علی بن ابی‌طالب فرستاد، با این پیام که: من می‌خواهم قرآن را در مصحفی بنویسم. پس آنچه‌که از قرآن نوشته‌ای را به سوی ما بفرست. پس فرمود: به خدا سوگند قبل از رسیدن به آن باید گردن مرا بزنی. گفتم: چرا؟ فرمود: خداوند می فرماید: «لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» {که جز پاک‏شدگان بر آن دست ندارند} یعنی جز مطهران به آن دست نمی‌یابند. مقصود ما هستیم، کسانی‌که خداوند آلودگی را از ما زدوده و ما را بسیار پاکیزه کرده است. و فرمود: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتَابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنَا مِنْ عِبَادِنَا» {سپس این کتاب را به آن بندگان خود که [آنان را] برگزیده بودیم به میراث دادیم} پس کسانی هستیم که خداوند از میان بندگانش برگزید و ما برگزیده خدا هستیم و برای ما مثال زده‌شده و بر ما وحی نازل شد.

پس عمر برآشفت و گفت: ابن ابوطالب گمان می‌کند که نزد کسی غیر از او علمی نیست. پس هر کسی‌که چیزی از قرآن را قرائت می‌کند نزد ما بیاید و چون مردی که چیزی از قرآن قرائت می‌کرد، آمد و فرد دیگری همراه او قرائت می‌کند آن را نوشت و در غیر این‌صورت آن را ننوشت.

پس ای معاویه هرکه گفت چیزی از قرآن از بین رفته‌است، دروغ گقته است. آن نزد اهل آن مجموع است. سپس عمر به قضات و والیانش دستور داد و گفت: در آراء خود اجتهاد کنید و آنچه‌که حق می‌بینید را پیروی کنید. پس پیوسته او و برخی از ولاتش در گناه بزرگی گرفتار می‌شدند و علی بن ابی‌طالب علیه السّلام به‌وسیله آنچه‌که با آن برآن حجت می‌آورد، آنان را آگاه می‌کرد و کارگزاران و قضاوتش درباره یک امر واحد به قضاوت‌های مختلف حکم می‌دادند و او آن را برای آنان جایز می‌دانست، زیرا خداوند حکمت و فصل الخطاب را به او عطا نکرده است و هر گروهی از اهل قبله پنداشت که خود معدن علم و خلاف هستند، آنان علیه کسی‌که حق آنها را انکار کرد و برای مردم آنچه را که امثال تو به‌وسیله آن برآنان برهان می‌آورند، وضع کرد، از خدا استعانت می‌جوییم. سپس برخاستند و خارج شدند.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و اختلف فی شیئین کذا فی أصل الکتاب و فی کتاب الإحتجاج و اختلفوا فی سنن اقتتلوا فیها و صاروا فرقا یلعن بعضها بعضا و هی الولایة.

فأما علی ما فی الأصل فالشی‌ء الآخر إما القرآن کما ذکره بعد أو البراءة من خلفاء الجور و لعنهم و ترکه للمصلحة و التقیة.

و قوله فمن أخذ المراد بهم المستضعفون فإنهم إذا أخذوا بالمجمع علیه من ولایة الأئمة و محبتهم و لم یتبرءوا من أعدائهم لاختلاف الأمة فیه و لم یقولوا بإمامة الأئمة لذلک و لم یکن لهم قوة فی العلم و العقل یمکنهم معرفة ذلک کان یحتمل نجاتهم فی الآخرة.

و یؤیده أنه

روی فی الإحتجاج فی سیاق هذه الروایة من کلام الحسن علیه السلام و روی هذه الکلمات أیضا عنه علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا النَّاسُ ثَلَاثَةٌ مُؤْمِنٌ یَعْرِفُ حَقَّنَا وَ یُسَلِّمُ لَنَا وَ یَأْتَمُّ بِنَا فَذَلِکَ نَاجٍ مُحِبٌّ لِلَّهِ وَلِیٌّ.

و ناصب لنا العداوة یتبرأ منا و یلعننا و یستحل دماءنا و یجحد حقنا و یدین

الله بالبراءة منا فهذا کافر مشرک فاسق و إنما کفر و أشرک من حیث لا یعلم کما سبوا الله بغیر علم کذلک کثیرا یشرک بالله بغیر علم.

و رجل أخذ بما لم یختلف فیه و رد علم ما أشکل علیه إلی الله مع ولایتنا و لا یأتم بنا و لا یعادینا و یعرف حقنا فنحن نرجو أن یغفر الله له و یدخله الجنة فهذا مسلم ضعیف.

انتهی.

و قد أوردت الخبر بروایة الإحتجاج فی موضع آخر یناسبه و إنما کررنا للاختلاف.

**[ترجمه]این کلام امام علیه السّلام: و درباره دو امر دچار اختلاف شد، در اصل کتاب چنین است و در کتاب الاحتجاج و درباره سنت‌هایی که بر سر آن جنگ کردند و چند دسته شدند، که برخی ازآنها برخی دیگر را نفرین می‌کردند، دچار اختلاف شدند و آن ولایت است.

اما بر اساس آنچه‌که در اصل آمده است، امر دیگر یا قرآن است، چنانکه بعد از آن ذکر کرده است، یا برائت از خلفای جور و نفرین آنها و ترک آن برای مصلحت و تقیه است .

و در این سخن او «فمن أخذ» منظور از آنان مستضعفان هستند، زیرا زمانی‌که به امر مورد اجماع در خصوص ولایت ائمه و محبت آنها چنگ بزنند و به‌جهت اختلاف امت از دشمنانان آنها برائت نجویند به دلیل آن به امامت ائمه معتقد نباشند و قدرتی در علم و عقل نداشته باشند و شناخت آن برایشان ممکن نباشد، نجاتشان در آخرت محتمل است.

و آنچه‌که در الاحتجاج در سیاق این روایت از کلام حسن علیه السّلام روایت کرده است، مؤید آن است و این کلمات از او را نیز روایت کرده است که او فرمود: مردم بر سه دسته‌اند، مؤمنی که حق ما را می‌شناسد و تسلیم ما می‌شود و به ما اقتدا می‌کند، پس او نجات یافته، محب خدا و من است.

و بر پا کننده دشمنی با ما که از ما برائت می‌جوید و ما را نفرین می‌کند و خون مـا را حـلال می‌شمارد و حـق ما را انکار می‌کند و با برائت جستن از ما دینداری میکندپس او کافـر مشرک فاسق است و از جـایی که نمی‌داند، کفر و شرک ورزیده است و چنانکه خدا را به غیر علم دشنام داده‌اند به وفور، بدون علم به خدا شرک می‌ورزند.

و مردی که به آنچه که مورد اختلاف نیست چنگ می زند و علم آنچه که مورد اشکال است را با وجود ولایت ما به خدا می‌سپارد، و به ما اقتدا نمی‌کند و با ما دشمنی نمی‌کند و حق ما را می‌شناسد، پس ما امید داریم که خداوند او را بیامرزد و وارد بهشت کند که او مسلمانی ضعیف است. پایان.

و این خبر را به روایت احتجاج در جایی دیگر که با آن مناسب است، ذکر کرده‌ام و فقط به جهت اختلاف تکرار کردیم.

**[ترجمه]

«535»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِیزِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَیْمَانَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ رِبْعِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْجَارُودِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قَالَ مُعَاوِیَةُ لِخَالِدِ بْنِ مَعْمَرٍ عَلَی مَا أَحْبَبْتَ عَلِیّاً قَالَ عَلَی ثَلَاثِ خِصَالٍ عَلَی حِلْمِهِ إِذَا غَضِبَ وَ عَلَی صِدْقِهِ إِذَا قَالَ وَ عَلَی عَدْلِهِ إِذَا وَلِیَ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث سوم از مجلس 8، از جلد دوم امالیاش ص 605 چاپ بیروت روایت کرده است. - :

معاویه به خالد بن معمّر گفت: چرا علی را دوست می‌داری؟ گفت: به‌جهت سه خصلت، بردباری‌اش آنگاه که خشمگین می‌شود، صدقش آنگاه که سخن می‌گوید، عدلش آنگاه که ولایت می‌کند .

**[ترجمه]

«536»

⁽²⁾کا، الکافی یب، تهذیب الأحکام حَبِیبُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ بَشَّارٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أُخِذَ نَبَّاشٌ فِی زَمَنِ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ مَا تَرَوْنَ فَقَالُوا نُعَاقِبُهُ فَنُخَلِّی سَبِیلَهُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ مَا هَکَذَا فَعَلَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ فَمَا فَعَلَ قَالَ فَقَالَ یُقْطَعُ النَّبَّاشُ وَ قَالَ هُوَ سَارِقٌ وَ هَتَّاکُ الْمَوْتَی.

**[ترجمه]الکافی - . ثقه السلام کلینی آن را در عنوانک «باب حدّ النباش» در اواسط کتاب الحدود کتاب الکافی» ج7، ص228 روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: نبش قـبرکننده‌ای در زمان معاویه دستگیر شد، پس او بـه یارانش گفت: چـه می‌گویید؟ گفتند: او را مجازات کنیم و رهایش کنیم، پس مردی از آن جمع گفت: علی بن ابی‌طالب علیه السّلام چنین نکرد. گفت: پس چه کرد؟ گفت: فرمود، او را قطع می‌کنیم و فرمود: او سارق و هتک‌کننده مردگان است.

**[ترجمه]

«537»

و رواه ابن أبی الحدید عن کتاب الغارات و عن ابن الکلبی فی شرحه علی المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 799 ط الحدیث ببیروت.

کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ رَفَعَهُ قَالَ: إِنَ

1) 535- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث الثالث من المجلس: 8 من المجلد الثانی من أمالیه ص 605 ط بیروت.

2) 536- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی عنوان: «باب حدّ النباش». فی أواسط کتاب الحدود من کتاب الکافی: ج 7 ص 228.

3) 537- و الحدیث موجود تحت الرقم: 202 من کتاب منتخب الغارات: ج 1، ص 533، ط 1. و یأتی أیضا باختصار فی الباب: 34 و هو باب: «ذکر أصحاب النبیّ و أمیر المؤمنین ...» من هذا الکتاب ص 729 ط 1.

النَّجَاشِیَّ الشَّاعِرَ شَرِبَ الْخَمْرَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَحَدَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَقَامَهُ فِی سَرَاوِیلَ فَضَرَبَهُ ثَمَانِینَ ثُمَّ زَادَهُ عِشْرِینَ سَوْطاً وَ قَالَ هَذَا لِجُرْأَتِکَ عَلَی رَبِّکَ وَ إِفْطَارِکَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَغَضِبَ وَ لَحِقَ بِمُعَاوِیَةَ فَدَخَلَ طَارِقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا کُنَّا نَرَی أَنَّ أَهْلَ الْمَعْصِیَةِ وَ الطَّاعَةِ وَ أَهْلَ الْفُرْقَةِ وَ الْجَمَاعَةِ عِنْدَ وُلَاةِ الْعَدْلِ وَ مَعَادِنِ الْفَضْلِ سِیَّانِ فِی الْجَزَاءِ حَتَّی رَأَیْتُ مَا کَانَ مِنْ صَنِیعِکَ بِأَخِی الْحَارِثِ فَأَوْغَرْتَ صُدُورَنَا وَ شَتَّتَّ أُمُورَنَا وَ حَمَّلْتَنَا عَلَی الْجَادَّةِ الَّتِی کُنَّا نَرَی أَنَّ سَبِیلَ مَنْ رَکِبَهَا النَّارُ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخاشِعِینَ یَا أَخَا بَنِی نَهْدٍ فَهَلْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ انْتَهَکَ حُرْمَةً مِنْ حُرَمِ اللَّهِ فَأَقَمْنَا عَلَیْهِ حَدّاً کَانَ کَفَّارَتَهُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی یَقُولُ فِی کِتَابِهِ وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوی فَخَرَجَ طَارِقٌ وَ لَقِیَهُ الْأَشْتَرُ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ الْقَائِلُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَوْغَرْتَ صُدُورَنَا وَ شَتَّتَّ أُمُورَنَا قَالَ طَارِقٌ أَنَا قَائِلُهَا قَالَ الْأَشْتَرُ وَ اللَّهِ مَا ذَلِکَ کَمَا قُلْتَ وَ إِنَّ صُدُورَنَا لَهُ لَسَامِعَةٌ وَ إِنَّ أُمُورَنَا لَهُ لَجَامِعَةٌ قَالَ فَغَضِبَ طَارِقٌ وَ قَالَ سَتَعْلَمُ یَا أَشْتَرُ أَنَّهُ غَیْرُ مَا قُلْتَ فَلَمَّا جَنَّهُ اللَّیْلُ هَمَسَ ⁽¹⁾هُوَ وَ النَّجَاشِیُّ وَ ذَهَبَا إِلَی مُعَاوِیَةَ فَلَمَّا دَخَلَا عَلَیْهِ نَظَرَ مُعَاوِیَةُ إِلَی طَارِقٍ وَ قَالَ مَرْحَباً بِالْمُورِقِ غُصْنُهُ وَ الْمُعْرِقِ أَصْلُهُ الْمُسَوَّدِ غَیْرِ الْمَسُودِ ⁽²⁾مِنْ رَجُلٍ کَانَتْ مِنْهُ هَفْوَةٌ وَ نَبْوَةٌ بِاتِّبَاعِهِ صَاحِبَ الْفِتْنَةِ وَ رَأْسَ الضَّلَالَةِ إِلَی آخِرِ مَا قَالَ لَعَنَهُ اللَّهُ فَقَالَ طَارِقٌ یَا مُعَاوِیَةُ إِنَّ الْمَحْمُودَ عَلَی کُلِّ حَالٍ رَبٌّ عَلَا فَوْقَ عِبَادِهِ فَهُمْ

1) 1 همس- علی زنة ضرب-: سار باللیل بلا فتور.

2) 2 کذا فی المصدر المحکی عنه و شرح ابن أبی الحدید، و کان المصنّف قد أسقط ما وضعناه بین المعقوفین و کان فی ط الکمبانیّ. من البحار هکذا: «مرحبا بالموت غصنه- إلی أن قال: - من رجل کانت منه هفوة ...».

بِمَنْظَرٍ وَ مَسْمَعٍ مِنْهُ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ لَمْ یَکُنْ یَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ کِتَاباً وَ لَا یَخُطُّهُ بِیَمِینِهِ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ فَعَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ رَسُولٍ کانَ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا کُنَّا نُوضَعُ فِی رجال مِنْ أَصْحَابِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مُرْشِدِینَ مَنَاراً لِلْهُدَی وَ مَعْلَماً لِلدِّینِ سَلَفاً لِخَلَفٍ مُهْتَدِینَ وَ خَلَفاً لِسَلَفٍ مُهْتَدِینَ أَهْلَ دِینٍ لَا دُنْیَا وَ أَهْلَ الْآخِرَةِ کُلُّ الْخَیْرِ فِیهِمْ أَهْلَ بُیُوتَاتٍ وَ شَرَفٍ لَیْسُوا بِنَاکِثِینَ وَ لَا قَاسِطِینَ ⁽¹⁾فَلَمْ تَکُ رَغْبَةُ مَنْ رَغِبَ عَنْهُمْ وَ عَنْ صُحْبِتِهِمْ إِلَّا لِمَرَارَةِ الْحَقِّ حَیْثُ جَرَّعُوهَا وَ لِوُعُورَتِهِ حَیْثُ سَلَکُوهَا غَلَبَتْ عَلَیْهِمْ دُنْیَا مُؤْثَرَةٌ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ وَ کانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً وَ قَدْ فَارَقَ الْإِسْلَامَ قَبْلَنَا جَبَلَةُ بْنُ الْأَیْهَمِ فِرَاراً مِنَ الضَّیْمِ وَ أَنْفاً مِنَ الذِّلَّةِ فَلَا تَفْخَرْ یَا مُعَاوِیَةُ أَنْ قَدْ شَدَدْنَا إِلَیْکَ الرِّحَالَ وَ أَوْضَعْنَا نَحْوَکَ الرِّکَابَ فَتَعْلَمُ وَ تُنْکِرُ ثُمَّ أَجْلَسَهُ مُعَاوِیَةُ عَلَی سَرِیرِهِ وَ دَعَا لَهُ بِمُقَطَّعَاتٍ وَ بُرُودٍ یَضَعُهَا عَلَیْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْهِ بِوَجْهِهِ یُحَدِّثُهُ حَتَّی قَامَ فَلَمَّا قَامَ خَرَجَ طَارِقٌ فَأَقْبَلَ عَلَیْهِ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ وَ عَمْرُو بْنُ صَیْفِیٍّ یَلُومَانِهِ فِی خُطْبَتِهِ إِیَّاهُ وَ فِیمَا عَرَضَ لِمُعَاوِیَةَ فَقَالَ طَارِقٌ لَهُمَا وَ اللَّهِ مَا قُمْتُ حَتَّی کَانَ بَطْنُ الْأَرْضِ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ ظَهْرِهَا عِنْدَ إِظْهَارِ مَا أُظْهِرُ مِنَ الْبَغْیِ وَ الْعَیْبِ وَ النَّقْصِ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ لِمَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْهُ فِی الْعَاجِلَةِ وَ الْآجِلَةِ وَ لَقَدْ قُمْتُ مَقَاماً عِنْدَهُ أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَیَّ فِیهِ أَنْ لَا أَقُولَ إِلَّا حَقّاً فَبَلَغَ عَلِیّاً مَقَالَةُ طَارِقٍ فَقَالَ لَوْ قُتِلَ أَخُو بَنِی نَهْدٍ لَقُتِلَ شَهِیداً وَ زَعَمَ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ طَارِقَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ رَجَعَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ مَعَهُ النَّجَاشِیُّ.

**[ترجمه]کتاب غارات - . و حدیث ذیل رقم 202 از کتاب منتخب الغارات: ج1، ص523، چاپ اول موجود است.

و با اختصار در باب 34 یعنی باب «ذکر اصحاب النبی و امیر المؤمنین...» از این کتاب ص 729، چاپ اول میآید. و ابن ابی الحدید نیز آن را در کتاب غارات و از ابن ابی کلبی در شرحش بر مختار 56 نهج البلاغه ج1، ص 799 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. -

تألیف ابراهیم بن محمد ثققی آن را مرفوع کرده و گوید: نجاشی شاعر در ماه رمضان شراب نوشید و امیرمؤمنان حد را بر او جاری کرد و او را در سراویل قرار داد و هشتاد ضربه بر او زد، سپس بیست تازیانه بر آن افزود و فرمود: این به جهت گستاخی‌ات بر پروردگارت و باز کردن روزه در ماه رمضان است. پس خشمگین شد و به معاویه ملحق شد.

طارق بن عبدالله بر امیرمؤمنان علیه السّلام وارد شد و گفت: ای امیرمؤمنان نمی‌دیدیم که اهل معصیت و طاعت و اهل تفرقه و اجتماع نزد والیان عدل و معادن فضل در جزاء برابر باشند، تا اینکه رفتارت بر برادرم حارث را دیدیم که ما را خشمگین کرد و امورمان را پراکنده ساخت و ما را وارد مسیری کرد که می‌دیدیم پایان هرکه در آن داخل شد آتش است. پس علی علیه السّلام فرمود: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَی الْخَاشِعِینَ» {و به راستی این [کار] گران است مگر بر فروتنان}. ای برادر بنی نهد، آیا او جز مردی از مسلمانان است که حرمت کسی‌که خدا حرام کرده است، هتک کرده است و ما بر او حدی که کفاره آن بود را بر او جاری کرده‌ایم که خداوند در کتابش می‌فرماید: «وَلاَ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی» {و البته نباید دشمنی گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نکنید عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است}. پس طارق خارج شد و اشتر با او برخورد کرد و به او گفت: تو به امیرمؤمنان گفتی به خشم آمدیم و امورمان پراکنده شد. طارق گفت: من گوینده آن هستم. اشتر گفت: به خدا سوگند چنانکه تو گفتی نیستی، دل‌های ما مطیع او و امور ما برای او مجموع است. پس طارق به خشم آمد و گفت: اشتر! به زودی خواهی دانست که آن غیر از این است که تو گفتی. و چون شب فرا رسید او و نجاشی نجوا کردند و به سوی معاویه رفتند و چون بر او وارد شدند، معاویه به طارق نگریست و گفت: درود بر آنکه شاخه‌اش پر برگ است، از مردی که با پیروی کردنش از صاحب فتنه و پیشوای ضلالت، لغزش و خطایی بود و تا پایان آنچه‌که او لعنه الله گفت.

طارق گفت: ای معاویه ستوده در هر حال پروردگاری است که برتر از بندگانش، بلند مرتبه شد و آنها در معرض دیدن و شنیدن او هستند. در میان آنها رسولی از آنان معبوث کرد که از قلب خویش کتابی نمی‌خواند و با دست خویش آن را نمی‌نگاشت، زمانی که باطلان دچار تردید شدند. پس سلام بر او باد از رسولی که بر مؤمنان مهربان بود، اما بعد ما در میان مردانی از اصحاب مرشد نبی مناره‌ای برای هدایت و علمی برای دین، سلفی برای خلف هدایت‌یافته و خلفی برای سلف هدایت‌یافته اهل دین و نه اهل دنیا قرار گرفتیم، تمام خیری در میان اهل آخرت بود، اهل بیوتات و شرف، نه ناکث هستند نه قاسط، و رویگرانی کسی‌که از آنان و همراهی آنان روی برتافت، جز برای تلخی حق، آنجا که آن را جرعه جرعه نوشیدند و برای سختی آن، آنجا که آن را طی کردند نبود، دنیای ترجیح داده شده و هوای پیروی شده برآنان غلبه یافت و امر خداوند تقدیری مقدر بود. و قبل از ما جبله بن ایهم در گریز از ستم و بیزاری از ذلت از اسلام جدا شده است. پس ای معاویه افتخار نکن که ما رحل را به تو بسته‌ایم و رکاب را به سوی تو قرار داده‌ایم که می‌دانی و انکار می‌کنی. سپس معاویه او را بر تخت خویش نشاند و برای او لباسها و بُردههایی خواست که بر او قرار بدهند. سپس به او روی کرد و با اوصحبت کرد تا اینکه برخاست. چون او برخاست، طارق خارج شد، پس عمرو بن مرّه وعمرو بن صیفی نزد او آمدند، درحالی‌که او را به سبب صحبتش با معاویه و آنچه‌که بر او عرضه کرده است، ملامت میکردند. پس طارق به آنان گفت: به خدا سوگند برنخاستم مگر اینکه زیر زمین از ظاهر آن برایم محبوب‌تر بود. به‌هنگام ابراز ستم و عیب و نقص در حق اصحاب محمد صلّی الله علیه و آله و کسی‌که در دنیا و آخرت از او برتر است و نزد او در مقامی ایستاده‌ام که خداوند در آن بر من واجب کرد که جز حق نگویم. گفته طارق به علی رسید پس فرمود: اگر برادر بنی نهدی کشته شود، شهید کشته شده است.

برخی از مردم گفتهاند که طارق بن عبدالله به همراه نجاشی به سوی علی علیه السّلام بازگشت.

**[ترجمه]

«539»

وَ قَالَ أَیْضاً فِیهِ رُوِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ قَالَ إِنِّی أُحِبُّ أَنْ أَلْقَی رَجُلًا قَدْ أَتَتْ عَلَیْهِ سِنٌّ وَ قَدْ رَأَی النَّاسَ یُخْبِرُنَا عَمَّا رَأَی فَقِیلَ لَهُ هَذَا رَجُلٌ بِحَضْرَمَوْتَ فَأَرْسَلَ إِلَیْهِ فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُکَ فَقَالَ أَمَدٌ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ لَبَدٍ قَالَ مَا أَتَی عَلَیْکَ مِنَ السِّنِینَ قَالَ ثَلَاثُمِائَةٍ وَ سِتُّونَ سَنَةً قَالَ کَذَبْتَ ثُمَّ تَشَاغَلَ عَنْهُ مُعَاوِیَةُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْهِ بَعْدَ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُکَ قَالَ أَمَدٌ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ لَبَدٍ قَالَ مَا أَتَی عَلَیْکَ مِنَ السِّنِینَ قَالَ سِتُّونَ وَ ثَلَاثُمِائَةٍ قَالَ أَخْبِرْنَا عَمَّا رَأَیْتَ مِنَ الْأَزْمَانِ الْمَاضِیَةِ إِلَی زَمَانِنَا هَذَا مِنْ ذَاکَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ کَیْفَ تَسْأَلُ مَنْ یَکْذِبُ قَالَ إِنِّی مَا کَذَّبْتُکَ وَ لَکِنْ أَحْبَبْتُ أَعْلَمُ کَیْفَ عَقْلُکَ قَالَ یَوْمٌ شَبِیهُ یَوْمٍ وَ لَیْلَةٌ شَبِیهَةٌ بِلَیْلَةٍ یَمُوتُ مَیِّتٌ وَ یُولَدُ مَوْلُودٌ وَ لَوْ لَا مَنْ یَمُوتُ لَمْ تَسَعْهُمُ الْأَرْضُ وَ لَوْ لَا مَنْ یُولَدُ لَمْ یَبْقَ أَحَدٌ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ قَالَ فَأَخْبِرْنِی هَلْ رَأَیْتَ هَاشِماً قَالَ نَعَمْ رَأَیْتُ رَجُلًا طُوَالًا حَسَنَ الْوَجْهِ یُقَالُ إِنَّ بَیْنَ عَیْنَیْهِ بَرَکَةٌ أَوْ غُرَّةُ بَرَکَةٍ قَالَ فَهَلْ رَأَیْتَ أُمَیَّةَ قَالَ نَعَمْ رَأَیْتُ رَجُلًا قَصِیراً أَعْمَی یُقَالُ إِنَّ فِی وَجْهِهِ أَشَراً أَوْ شَوْباً قَالَ فَهَلْ رَأَیْتَ مُحَمَّداً قَالَ مَنْ مُحَمَّدٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ وَیْحَکَ أَ فَلَا فَخَّمْتَهُ کَمَا فَخَّمَهُ اللَّهُ فَقُلْتَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَأَخْبِرْنِی مَا کَانَتْ صِنَاعَتُکَ قَالَ کُنْتُ رَجُلًا تَاجِراً قَالَ فَمَا بَلَغْتَ فِی تِجَارَتِکَ قَالَ کُنْتُ لَا أَسْتُرُ عَیْباً وَ لَا أَرُدُّ رِبْحاً قَالَ مُعَاوِیَةُ سَلْنِی قَالَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُدْخِلَنِی الْجَنَّةَ قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ بِیَدِی وَ لَا أَقْدِرُ عَلَیْهِ قَالَ فَأَسْأَلُکَ أَنْ تَرُدَّ عَلَیَّ شَبَابِی قَالَ لَیْسَ ذَلِکَ بِیَدِی وَ لَا أَقْدِرُ عَلَیْهِ قَالَ فَلَا أَرَی عِنْدَکَ شَیْئاً مِنْ أَمْرِ الدُّنْیَا وَ لَا أَمْرِ الْآخِرَةِ فَرُدَّنِی مِنْ حَیْثُ جِئْتُ قَالَ أَمَّا هَذَا فَنَعَمْ ثُمَّ أَقْبَلَ مُعَاوِیَةُ عَلَی جُلَسَائِهِ فَقَالَ لَقَدْ أَصْبَحَ

ص: 276

1) 1 ما بین المعقوفین أخذناه من شرح المختار: 56 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید.

هَذَا زَاهِداً فِیمَا أَنْتُمْ فِیهِ رَاغِبُونَ ⁽¹⁾

**[ترجمه]کنز الفوائد کراجکی - . علامه آن را در اواخر کتاب کنز الفوائد، ص 270، چاپ اول روایت کرده است. و این مختار 77 از بخش سوم نهج البلاغه است که از منبعی دیگر ذیل شماره 524 ص 578 بیان شدو با سندی نزدیک به متن مختار 52 از بخش دوم باب خطبههای نهج البلاغه ج3 ص 199 چاپ اول روایت کردیم - : ابو صالح از موالی‌ام هانئ گوید: ضرار بن ضمره کنانی، روزی بر معاویه بن ابوسفیان وارد شد. پس به او گفت: ای ضرار علی را برای من توصیف کن. گفت: آیا مرا از آن معاف می‌داری؟ گفت: معاف نمی‌کنم. گفت: اگر گریزی نیست، به خدا سوگند او دارای هدف والا، قـدرت بسیار بود، سخـنش فصل بود و به عـدل حکم می‌کرد، علم از جوانب او می‌جوشید و حکمت بر زبانش جاری می‌شد. از دنیا و درخشندگی آن بیزار بود و به شب و تاریکی آن انس داشت.

به خدا سوگند پراشک و صاحب فکری بلند بود. کف دستش را بر می‌گرداند و خود را خطاب می‌کرد، از لباس، اندکش و از طعام، بدش را می‌پسندید، به خدا سوگند با ما مانند یکی از ما بود. زمانی‌که نزدش می‌رفتیم ما را نزدیک می‌ساخت و زمانی‌که از او سؤال می‌کردیم، به ما پاسخ می‌داد و با وجود نزدیکی‌اش به ما، به سبب هیبت او با او صحبت نمیکردیم و چون می‌خندید با دندان‌هایی چون لؤلؤ چیدهشده می‌خندید، اهل دین را بزرگ می‌داشت و مساکین را دوست داشت، قوی را در باطل خویش حریص و ضعیف را از عدل خویش مأیوس نمی‌کند .

خدا را گواه میگیرم که او را در یکی از مکانهای قیامش دیدم که در حالی که شب پردههایش را افکنده و ستارگانش غروب کرده بود در محرابش ایستاده، محاسن را به دست گرفته، چون مار گزیده به خود می‏پیچید، و محزون می‏گریست و می‏گفت: ای دنیا ای دنیای از من دور شو، آیا برای من خودنمایی می‏کنی یا شیفته من شده‏ای تا روزی در دل من جای گیری هرگز مبادا غیر مرا بفریب، تو را سه مرتبه ترک کرده‏ام، عمر تو کوتاه، خیر تو اندک، و اهمیت تو حقیر است.آه از توشه اندک، و درازی سفر و وحشت راه.

پس اشک بر محاسن معاویه نشست و آن را با آستینش پاک کرد و گریه در گلوی همه جمع گیر کرد و گفت: ابوالحسن این چنین بود. پس شوق تو بر او چگونه است ای ضرار؟ گفت: شوق مادری تکفرزند که یگانه فرزند خود را بر پای خود ذبح کرده است، پس اشکش خشک نمیشود و حزنش تسکین نمی‌یابد.

معاویه گفت: اما اینان اگر مرا از دست بدهند، چیزی از این سخنان در مورد من نمی‌گویند و نمی‌یابند. سپس به یارانش روی کرد و گفت: به خدا قسم اگر جمیعاً جمع شوید، آیا آنچه‌که این غلام از دوستش ادا کرد را درباره من ادا می‌کنید؟ و گفته می‌شود که عمرو بن عاص به او گفت: همراهی به‌اندازه همراه است.

و دوباره آن گفت: روایت است که معاویه پسر ابوسفیان گفت: من دوست دارم مردی را ببینم که سنی بر او گذشته است و مردم را دیده است و ما را از آنچه‌که دیده است آگاه کند. به او گفته شد: مردی است در حضرموت. پس در پی او فرستاد و او نزد وی آمد به او گفت: نامت چیست؟ گفت: امد. گفت: پسر کیستی؟ گفت: پسر ابد. گفت: چه سنی بر تو گذشته است؟ گفت: سیصد و شصت سال. گفت: دروغ می‌گویی. و تظاهر به غفلت از او کرد. سپس به او روی کرد و گفت: نامت چیست؟ امد، گفت: پسر کیستی؟ گفت: پسر ابد. گفت: چه سنی بر تو گذشته است؟ گفت: سیصد و شصت سال. گفت: آنچه‌که از زمان‌های گذشته تا زمان ما دیده‌ای را به ما خبر بده. گفت: یا امیرمؤمنان چگونه از کسی‌که دروغ می‌گوید، سؤال می‌کنی. گفت: تو را درغگو نپنداشتم، اما دوست داشتم که عقلت را بیازمایم. گفت: روزی شبیه به روزی و شبی شبیه به شبی، میتی می‌میرد، کودکی زاده می‌شود و اگر کسی نمی‌مرد، زمین برایشان وسیع نبود و اگر کسی زاده نمی‌شد، کسی بر روی زمین باقی نمی‌ماند. گفت: به من بگو آیا هاشم را دیده‌ای؟ گفت: آری دیده‌ام، مردی بلند و نیک‌سیما، گفته می‌شود که بین دو چشمش برکتی یا درخشش برکتی است. گفت: آیا امیه را دیده‌ای؟ گفت: آری دیده‌ام، مردی کوتاه نابینا، گفته می‌شود در چهرهاش سوهان یا نقصی است. گفت: آیا محمد را دیده‌ای؟ گفت: محمد کیست؟ گفت: رسول الله صلّی الله علیه و آله.

گفت: وای برتو چرا او را چنان‌که خداوند تعظیم کرده است، تعظیم نکردی و گفتی رسول الله. گفت: بگو پیشه‌ات چه بود؟ گفت: مردی تاجر بودم. گفت: در تجارتت به چه رسیدی؟ گفت: عیبی را نمی‌پوشاندم، و سودی نمیخواهم.

معاویه گفت: از من بخواه. گفت: از تو می‌خواهم که مرا وارد بهشت کنی. گفت: به دست من نیست و قادر به آن نیستم. گفت: پس از تو می‌خواهم که جوانی‌ام را به من بازگردانی. گفت: این به دست من نیست و قادر به آن نیستم. گفت: نزد تو چیزی از امر دنیا و آخرت نمی‌بینم، پس مرا از جایی که آمدم، بازگردان. گفت: این خوب است. سپس معاویه به همنشینانش روی کرد و گفت: این به آنچه‌که شما به آن مشتاق هستید، زاهد شده است. - . کنز الفوائد: ص260، چاپ اول -

**[ترجمه]

«540»

وَ رُوِیَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ عَنْ بَعْضِ أَشْیَاخِهِ أَنَّ مَسْجِدَ الرَّمْلَةِ لَمَّا حُفِرَ أَسَاسُهُ فِی دَهْرِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ انْتَهَی بِهِمُ الْحَفْرُ إِلَی صَخْرَةٍ فَقَلَعُوهَا فَإِذَا تَحْتَهَا شَابٌّ دَهِینُ الرَّأْسِ مُوَفَّرُ الشَّعْرِ قَائِمٌ مُسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةِ فَکَلَّمُوهُ فَلَمْ یُکَلِّمْهُمْ فَکُتِبَ بِذَلِکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ قَالَ فَخَرَجْنَا بِالْکِتَابِ فِی خَمْسَةٍ فَأَتَیْنَا مُعَاوِیَةَ فَأَخْبَرْنَاهُ بِذَلِکَ وَ رَفَعْنَا إِلَیْهِ الْکِتَابَ فَأَمَرَ أَنْ تُرَدَّ الصَّخْرَةُ عَلَی حَالِهِ کَمَا کَانَ.

**[ترجمه]و از عبدالله بن موهب، از یکی از شیوخش روایت است که زمانی‌که زیر بنای مسجد رمله در دوره معاویه بن ابوسفیان حفر شد، در حفر کردن به صخره‌ای رسیدند. آن را کندند و با جوانی با موی فراوان روغنزده قائم به سوی قبله روبه‌رو شدند، پس با او صحبت کردند و او با آنان صحبت نکرد، این را برای معاویه نوشتند. گفت: پس نامه را پنج نفر از ما نزد معاویه بردیم و آن را به او خبر دادیم و نامه را به او دادیم، پس دستور داد که صخره را به حال خود، چنانکه بود بازگردانید.

**[ترجمه]

«541»

وَ حَدَّثَهُمْ غَیْرُ وَاحِدٍ أَنَّهُ لَمَّا أَجْرَی مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ الْقَنَاةَ الَّتِی فِی أُحُدٍ أَمَرَ بِقُبُورِ الشُّهَدَاءِ فَنُبِشَتْ فَضَرَبَ رَجُلٌ بِمِعْوَلِهِ فَأَصَابَ إِبْهَامَ حَمْزَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَبَجَسَ الدَّمُ مِنْ إِبْهَامِهِ فَأُخْرِجَ رَطْباً یَنْثَنِی وَ أُخْرِجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حِزَامٍ وَ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ وَ کَانَا قُتِلَا یَوْمَ أُحُدٍ وَ هُمْ رِطَابٌ یَنْثَنُونَ بَعْدَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَدُفِنَا فِی قَبْرٍ وَاحِدٍ وَ کَانَ عَمْرُو بْنُ الْجَمُوحِ أَعْرَجَ فَقَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ إِنَّهُ لَشَیْ‌ءٌ لَا آمُرُ بَعْدَهُ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا أَنْهَی عَنْ مُنْکَرٍ.

**[ترجمه]و چندین نفر از آنها روایت کرد که معاویه بن ابی‌سفیان، زمانی‌که قناتی که در احد بود را ایجاد کرد، بر قبور شهداء دستور داد. پس نبش شد، پس مردی با بیلش ضربه‌ای زد و به ابهام حمزه (رض) برخورد کرد و خون از ابهامش جاری شد. پس او را درحالی‌که بدنش انعطاف‌پذیر بود، بیرون آورند، و عبدالله بن عمرو بن حزام و عمرو بن جموح که کشته‌گان احد بودند، بعد از چهل سال با بدنی انعطاف‌پذیر بیرون آورده شدند و در یک قبر دفن شدند و عمروبن جموح، لنگ بود.

ابوسعید خدری گوید آن چیزی است که بعد از نه به معروف امر می‌کنم و نه از منکر نهی.

**[ترجمه]

«542»

⁽²⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ الثَّقَفِیِّ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَالَ لِهَیْثَمِ بْنِ الْأَسْوَدِ وَ کَانَ عُثْمَانِیّاً وَ کَانَتِ امْرَأَتُهُ عَلَوِیَّةَ الرَّأْیِ تُحِبُّ عَلِیّاً وَ تَکْتُبُ بِأَخْبَارِ مُعَاوِیَةَ فِی أَعِنَّةِ الْخَیْلِ فَتَدْفَعُهَا بِعَسْکَرِهِ علیه السلام فِی صِفِّینَ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا هَیْثَمُ أَهْلُ الْعِرَاقِ کَانُوا أَنْصَحَ لِعَلِیٍّ أَمْ أَهْلُ الشَّامِ لِی قَالَ أَهْلُ الْعِرَاقِ قَبْلَ أَنْ یُضْرَبُوا بِالْبَلَاءِ کَانُوا أَنْصَحَ لِصَاحِبِهِمْ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ قَالَ وَ لِمَ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّ الْقَوْمَ نَاصَحُوا عَلِیّاً علیه السلام عَلَی الدِّینِ وَ نَاصَحَکَ أَهْلُ الشَّامِ عَلَی الدُّنْیَا وَ أَهْلُ الدِّینِ أَصْبَرُ وَ هُمْ أَهْلُ بَصِیرَةٍ وَ نَصْرٍ وَ أَهْلُ الدُّنْیَا أَهْلُ یَأْسٍ وَ طَمَعٍ ثُمَّ وَ اللَّهِ مَا لَبِثَ أَهْلُ الْعِرَاقِ أَنْ نَبَذُوا الدِّینَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ نَظَرُوا إِلَی الدُّنْیَا الَّتِی فِی یَدِکَ فَمَا أَصَابَهَا مِنْهُمْ إِلَّا الَّذِی لَحِقَ

ص: 277

1) 1 کنز الفوائد، ص 260، ط 1.

2) 542- الحدیثان موجودان تحت الرقم 203 و تالیه من منتخب کتاب الغارات: ج 2، ص 545 547 ط 1. و الحدیث الأول رواه ابن أبی الحدید فی شرحه علی المختار: 56 من نهج البلاغة: ج 1، ص 802، ط الحدیث ببیروت.

بِکَ قَالَ مُعَاوِیَةُ فَمَا مَنَعَ الْأَشْعَثَ بْنَ قَیْسٍ أَنْ یَطْلُبَ مَا قِبَلَنَا قَالَ أَکْرَمَ نَفْسَهُ أَنْ یَکُونَ رَأْساً فِی الْعَارِ وَ ذَنَباً فِی الطَّمَعِ قَالَ هَلْ کَانَتِ امْرَأَتُکَ تَکْتُبُ بِالْأَخْبَارِ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فِی أَعِنَّةِ الْخَیْلِ فَتُبَاعُ قَالَ نَعَمْ.

**[ترجمه]کتاب غارات - . این دو حدیث ذیل شماره 203 از منتخب کتاب غارات: ج2، ص 545-546، چاپ اول موجود است. و حدیث اول را ابن ابی الحدید در شرحش بر مختار 56 نهج البلاغه: ج1، ص 802، چاپ جدید بیروت روایت کرده است. حدیث دوم را علی بن عیسی اربلی در اواخر عنوان «ذکر کراماته و ما جری علی لسانه من إخباره بالمغیبات» از کتاب کشف الغمة: ج1، ص 284، چاپ بیروت روایت کرد.

با عنوان: «ذکر لمع من کلامه و أخباره...» از کتاب مروج الذهب: ج2، ص 430 چاپ مصر.

•

ابراهیم ثقفی گوید: به ما رسیده است که معاویه به هیثم بن اسود که عثمانی و همسرش علوی مذهب و دوستدار علی بود، اخبار معاویه را در عنان اسب‌ها می‌نوشت و به سوی لشکر امام علیه السّلام در صفین می‌فرستاد، نوشت: ای هیثم، اهل عراق برای علی خالص بود یا اهل شام برای من؟ گفت: اهل عراق قبل از اینکه گرفتار بلا شوند، برای صاحب خویش از اهل شام، خالص‌تر بودند. گفت: چرا؟ گفت: زیرا آن جمع، علی را بر دین نصیحت کردند و اهل شام تو را بر دنیا نصیحت کردند و اهل دین صبورترند و اهل بصیرت و یاری هستند، و اهل دنیا اهل یأس و طمع هستند. سپس به خدا سوگند دیری نمیپاید که اهل عراق دین را پشت سر خویش بیافکنند و به دنیایی که در دست توست، نگاه کنند و نمی‌یابد هیچ‌یک از آنان به آن دست نمییابد، جـز آن کسی که به تو ملحق شود.

معاویه گفت: چه چیزی اشعث بن قیس را مانع از این شد که آنچه نزد ماست را طلب کند؟ گفت: خود را از اینکه سری در ننگ و دُمی در طمع باشد، گرامی داشت. گفت: آیا همسرت اخبار را برای علی در زمام اسب‌ها می‌نوشت، و فروخته میشد؟ گفت: آری.

**[ترجمه]

«543»

وَ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ سَاعِدَةَ الْإِیَادِیِّ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِیَةَ وَ عِنْدَهُ أَهْلُ الشَّامِ لَیْسَ فِیهِمْ غَیْرُهُمْ إِذْ قَالَ یَا أَهْلَ الشَّامِ قَدْ عَرَفْتُمْ حُبِّی لَکُمْ وَ سِیرَتِی فِیکُمْ وَ قَدْ بَلَغَکُمْ صَنِیعُ عَلِیٍّ بِالْعِرَاقِ وَ تَسْوِیَتُهُ بَیْنَ الشَّرِیفِ وَ بَیْنَ مَنْ لَا یُعْرَفُ قَدْرُهُ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ لَا یَهُدُّ اللَّهُ رُکْنَکَ وَ لَا یَعْدِمُکَ وُلْدُکَ وَ لَا یُرِینَا فَقْدُکَ قَالَ فَمَا تَقُولُونَ فِی أَبِی تُرَابٍ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مَا أَرَادَ وَ مُعَاوِیَةُ سَاکِتٌ وَ عِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَکَمِ فَتَذَاکَرَا عَلِیّاً علیه السلام بِغَیْرِ الْحَقِّ فَوَثَبَ رَجُلٌ مِنْ آخِرِ الْمَجْلِسِ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ دَخَلَ مَعَ الْقَوْمِ فَقَالَ یَا مُعَاوِیَةُ تَسْأَلُ أَقْوَاماً فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ وَ اخْتَارُوا الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَةِ وَ اللَّهِ لَوْ سَأَلْتَهُمْ عَنِ السُّنَّةِ مَا أَقَامُوهَا فَکَیْفَ یَعْرِفُونَ عَلِیّاً وَ فَضْلَهُ أَقْبِلْ عَلَیَّ أُخْبِرْکَ ثُمَّ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُنْکِرَ أَنْتَ وَ لَا مَنْ عَنْ یَمِینِکَ یَعْنِی عَمْراً هُوَ وَ اللَّهِ الرَّفِیعُ جَارُهُ الطَّوِیلُ عِمَادُهُ دَمَّرَ اللَّهُ بِهِ الْفَسَادَ وَ بَارَ بِهِ الشِّرْکُ وَ وَضَعَ بِهِ الشَّیْطَانَ وَ أَوْلِیَاءَهُ وَ ضَعْضَعَ بِهِ الْجَوْرَ وَ أَظْهَرَ بِهِ الْعَدْلَ وَ نَطَقَ زَعِیمُ الدِّینِ وَ أَطَابَ الْمَوْرِدَ وَ أَضْحَی الدَّاجِیَ وَ انْتَصَرَ بِهِ الْمَظْلُومُ وَ هَدَمَ بِهِ بُنْیَانَ النِّفَاقِ وَ انْتَقَمَ بِهِ مِنَ الظَّالِمِینَ وَ أَعَزَّ بِهِ الْمُسْلِمِینَ کَرِیحِ رَحْمَةٍ أَثَارَتْ سَحَاباً مُتَفَرِّقاً بَعْضَهَا إِلَی بَعْضٍ حَتَّی الْتَحَمَ وَ اسْتَحْکَمَ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی ثُمَّ تَجَاوَبَتْ نَوَاتِقُهُ وَ تَلَأْلَأَتْ بَوَارِقُهُ وَ اسْتَرْعَدَ خَرِیرُ مَائِهِ فَأَسْقَی وَ أَرْوَی عَطْشَانَهُ وَ تَدَاعَتْ جِنَانُهُ وَ اسْتَقَلَّتْ بِهِ أَرْکَانُهُ وَ اسْتَکْثَرَتْ وَابِلُهُ وَ دَامَ رزازه [رَذَاذُهُ] وَ تَتَابَعَ مَهْطُولُهُ فَرَوِیَتِ الْبِلَادُ وَ اخْضَرَّتْ وَ أَزْهَرَتْ ذَلِکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ سَیِّدُ الْعَرَبِ إِمَامُ الْأُمَّةِ وَ أَفْضَلُهَا وَ أَعْلَمُهَا وَ أَجْمَلُهَا وَ أَحْکَمُهَا أَوْضَحَ لِلنَّاسِ سِیرَةَ الْهُدَی بَعْدَ السَّعْیِ فِی الرَّدَی وَ هُوَ وَ اللَّهِ إِذَا اشْتَبَهَتِ الْأُمُورُ وَ هَابَ الْجَسُورُ وَ احْمَرَّتِ الْحَدَقُ وَ انْبَعَثَ الْقَلَقُ وَ أَبْرَقَتِ الْبَوَاتِرُ اسْتَرْبَطَ عِنْدَ ذَلِکَ جَأْشُهُ وَ عُرِفَ بَأْسُهُ وَ لَاذَ بِهِ الْجَبَانُ الْهَلُوعُ فَنَفَّسَ کُرْبَتَهُ وَ حَمِیَ حِمَایَتَهُ مُسْتَغْنٍ بِرَأْیِهِ عَنْ مَشُورَةِ ذَوِی الْأَلْبَابِ بِرَأْیٍ صَلِیبٍ وَ حِلْمٍ أَرِیبٍ مُجِیبٌ لِلصَّوَابِ مُصِیبٌ فَأَسْکَتَ الْقَوْمُ جَمِیعاً وَ أَمَرَ مُعَاوِیَةُ بِإِخْرَاجِهِ فَأُخْرِجَ وَ هُوَ یَقُولُ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ

ص: 278

الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً وَ کَانَ مُعَاوِیَةُ تُعْجِبُهُ الْفَصَاحَةُ وَ یُصْغِی لِلْمُتَکَلِّمِ حَتَّی یَفْرُغَ مِنْ کَلَامِهِ.

**[ترجمه]از محارب بن ساعده ایادی گوید: نزد معاویه بودم، درحالی‌که شامیان در حضور او بودند و غیر آن در میانشان نبود، آنگاه که گفت: ای اهل شام علاقه و شیوه من درباره خود را دانسته‌اید و رفتار علی با عراق و برابری قائل‌شدن او بین شریف و کسی‌که اندازه‌اش معلوم نیست، به شما رسیده است، پس مردی از آنان گفت: خداوند رکنت را ویران نکند و فرزندت را تو نگیرد و فقدان تو را به ما نشان ندهد. معاویه گفت: درباره ابوتراب چه می‌گویید: مردی از آنان آنچه‌که او خواست را گفت و معاویه ساکت بود و عمرو بن عاص و مروان بن حکم نزد او بود. پس علی را به ناحق یاد کردند.

پس مردی کوفی که همراه آن جمع وارد شده‌بود، از آخر مجلس پرید و گفت: ای معاویه از اقوامی سؤال می‌کنی که در طغیان خویش سرگردانند و دنیا را بر آخرت ترجیح داده‌اند؟ به خدا سوگند اگر از زبان‌هایی سؤال کنی که برآن مقیم نشده‌اند بنگر علی و فضیلت او را چگونه می شناسند به من روی کن تا تو را آگاه کنم سپس نه تو و نه کسی‌که در جانب راست توست، یعنی عمرو قادر به انکار نیستید. به خدا سوگند همسایه او والا، ستونش بلند است خداوند به‌وسیله او فساد را نابود کرد و شرک را از بین برد و شیطان و دوستانش را پست کرد و جور را به لرزه درآورد و عدل را نمایان کرد و پیشوای دین نطق کرد و آبشخور را پاک کرد و تاریکی را روشن کرد و مظلوم را به‌وسیله او یاری کرد و بنیان نفاق را ویران کرد و از ظالمان انتقام گرفت و مسلمانان را قوی کرد، مانند باد رحمتی که ابر پراکنده‌ای که برخی در کنار برخی دیگر است را برانگیخت تا تحکم و به داوری خواسته‌شد. پس خشن بود و برابری ایجاد کرد، سپس سنگ آتشزنهاش پاسخ داد و بارقه‌هایشان درخشیدن گرفت و شرشر آبش چون تندری به صدا درآمد، پس تشنگانش را آب داد و سیراب کرد و باغچههای آن را فراخواند و ارکانش به آن قدرت یافت و ریزشش فراوان شد و صدای قطراتش دوام یافت و بارانش ادامه یافت، پس بلاد را آبیاری شد و سرسبز شد و شکوفه داد. او علی بن ابی‌طالب، سرور عرب، امام امت، و برترین، عالم‌ترین، زیباترین، و حکیم‌تر آن است، سیرت هدایت را برای مردم بعد از تلاش در هلاکت، روشن ساخت و او به خدا سوگند زمانی‌که امور مشتبه شد و نترس ترسید و چشم‌ها سرخ شد و نگرانی ایجاد شد و برندهها درخشیدن گرفت، در آن هنگام خونسرد باقی ماند و قدرتش شناخته می‌شود و ترسو هراسان به او پناه می‌برد. پس اندوهش را از بین می‌برد و حمایتش میکند درحالی‌که با اندیشه خود از مشورت با خردمندان بی‌نیاز است، با اندیشه‌ای محکم و حلمی خردمند اجابت‌کننده و دستیابنده به درست.

پس جمع ساکت شدند و معاویه به اخراج او دستور داد. پس اخراج شد، درحالی‌که می‌گفت: حق آمد و باطل از میان رفت، که باطل از میانرفتنی است.

و معاویه فصاحت را می‌پسندید و تا زمانی‌که متکلم از کلامش فارغ شود، به او گوش می‌سپرد.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری نتقت الغرب من البئر أی جذبته و نتقت المرأة أی کثر ولدها.

و فی القاموس الناتق الفاتق و الرافع و الباسط و من الزناد الواری و من النوق التی تسرع الحمل و من الخیل الذی ینفض راکبه انتهی.

و الأکثر مناسب کما یظهر بعد التأمل.

و الخریر صوت الماء و تداعی القوم اجتمعوا و رزت السماء صوتت من المطر و کان المهطول بمعنی الهاطل أی المطر المتتابع أو الضعیف الدائم و الأریب العاقل و أرب الدهر اشتد.

**[ترجمه]جوهری گوید: نتفت الغرب من البئر، یعنی آن را کشیدم و نتفت المرأه، یعنی فرزندانش بسیار شد.

و در قاموس الناتق یعنی شکافنده، بالابرنده و بسطدهنده و از چخماق یعنی آنکه آتشش بیرون آید و از شتر یعنی، در حمل سریع است و از اسب: اسبی که سوارش را تکان میدهد. پایان. و چنانکه بعد از تأمل روشن می‌شود، اکثر اینها مناسب است.

الخریر:صدای آب،تداعی القوم، یعنی جمع شدند، ورزت السماء، یعنی به‌خاطر باران صدا داد و مهطول به معنی هاطل است، یعنی باران مستمر یا ضعیف دائم. و الأریب یعنی عاقل و ارب الدّهر: یعنی شدت گرفت.

**[ترجمه]

«544»

و رواه أیضا عن جماعة صاحب عبقات الأنوار فی الوجه: 38 من قدحه فی حدیث: «أصحابی کالنجوم ...» من حدیث الثقلین من کتاب العبقات: ج ...

ص: 757

کشف، کشف الغمة مِنْ کِتَابِ لُطْفِ التَّدْبِیرِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَطِیبِ قَالَ: حُکِیَ أَنَّ مُعَاوِیَةَ بْنَ أَبِی سُفْیَانَ قَالَ لِجُلَسَائِهِ بَعْدَ الْحُکُومَةِ کَیْفَ لَنَا أَنْ نَعْلَمَ مَا تَئُولُ إِلَیْهِ الْعَاقِبَةُ فِی أَمْرِنَا قَالَ جُلَسَاؤُهُ مَا نَعْلَمُ لِذَلِکَ وَجْهاً قَالَ فَأَنَا أَسْتَخْرِجُ عِلْمَ ذَلِکَ مِنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَإِنَّهُ لَا یَقُولُ الْبَاطِلَ فَدَعَا ثَلَاثَةَ رِجَالٍ مِنْ ثِقَاتِهِ وَ قَالَ لَهُمُ امْضُوا حَتَّی تَصِیرُوا جَمِیعاً مِنَ الْکُوفَةِ عَلَی مَرْحَلَةٍ ثُمَّ تَوَاطَئُوا عَلَی أَنْ تَنْعَوْنِی بِالْکُوفَةِ وَ لْیَکُنْ حَدِیثُکُمْ وَاحِداً فِی ذِکْرِ الْعِلَّةِ وَ الْیَوْمِ وَ الْوَقْتِ وَ مَوْضِعِ الْقَبْرِ وَ مَنْ تَوَلَّی الصَّلَاةَ عَلَیْهِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ حَتَّی لَا تَخْتَلِفُوا فِی شَیْ‌ءٍ ثُمَّ لْیَدْخُلْ أَحَدُکُمْ فَلْیُخْبِرْ بِوَفَاتِی ثُمَّ لْیَدْخُلِ الثَّانِی فَیُخْبِرُ بِمِثْلِهِ ثُمَ

ص: 279

1) 544- رواه علیّ بن عیسی الاربلی رحمه اللّه فی أواخر عنوان: «ذکر کراماته و ما جری علی لسانه من إخباره بالمغیبات» من کتاب کشف الغمّة: ج 1، ص 284 ط بیروت. و رواه بتفصیل أکثر المسعودیّ فی آخر ذکره شهادة الإمام أمیر المؤمنین متصلا بعنوان: «ذکر لمع من کلامه و أخباره ...» من کتاب مروج الذهب: ج 2 ص 430 ط مصر.

لْیَدْخُلِ الثَّالِثُ فَیُخْبِرُ بِمِثْلِ خَبَرِ صَاحِبَیْهِ وَ انْظُرُوا مَا یَقُولُ عَلِیٌّ فَخَرَجُوا کَمَا أَمَرَهُمْ مُعَاوِیَةُ ثُمَّ دَخَلَ أَحَدُهُمْ وَ هُوَ رَاکِبٌ مُغِذٌّ شَاحِبٌ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ بِالْکُوفَةِ مِنْ أَیْنَ جِئْتَ قَالَ مِنَ الشَّامِ قَالُوا لَهُ مَا الْخَبَرُ قَالَ مَاتَ مُعَاوِیَةُ فَأَتَوْا عَلِیّاً علیه السلام فَقَالُوا جَاءَ رَجُلٌ رَاکِبٌ مِنَ الشَّامِ یُخْبِرُ مِنْ مَوْتِ مُعَاوِیَةَ فَلَمْ یَحْفِلْ عَلِیٌّ بِذَلِکَ ثُمَّ دَخَلَ الْآخَرُ مِنَ الْغَدِ وَ هُوَ مُغِذٌّ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ مَا الْخَبَرُ فَقَالَ مَاتَ مُعَاوِیَةُ وَ خَبَّرَ بِمِثْلِ مَا خَبَّرَ صَاحِبُهُ فَأَتَوْا عَلِیّاً علیه السلام فَقَالُوا رَجُلٌ رَاکِبٌ یُخْبِرُ بِمَوْتِ مُعَاوِیَةَ بِمِثْلِ مَا أَخْبَرَ صَاحِبُهُ وَ لَمْ یَخْتَلِفْ کَلَامُهُمَا فَأَمْسَکَ عَلِیٌّ علیه السلام ثُمَّ دَخَلَ الْآخَرُ فِی الْیَوْمِ الثَّالِثِ فَقَالَ النَّاسُ مَا وَرَاءَکَ قَالَ مَاتَ مُعَاوِیَةُ فَسَأَلُوهُ عَمَّا شَاهَدَ فَلَمْ یُخَالِفْ قَوْلَ صَاحِبَیْهِ فَأَتَوْا عَلِیّاً علیه السلام فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صَحَّ هَذَا الْخَبَرُ هَذَا رَاکِبٌ ثَالِثٌ قَدْ خَبَّرَ بِمِثْلِ خَبَرِ صَاحِبَیْهِ فَلَمَّا کَثُرُوا عَلَیْهِ قَالَ عَلِیٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَلَّا أَوْ تُخْضَبَ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ یَعْنِی لِحْیَتَهُ مِنْ هَامَتِهِ وَ یَتَلَاعَبُ بِهَا ابْنُ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ فَرَجَعَ الْخَبَرُ بِذَلِکَ إِلَی مُعَاوِیَةَ.

**[ترجمه]کشف الغمه: از کتاب لطف التدبیر تألیف محمد بن عبدالله خطیب که گوید: حکایت شده است که معاویه بن ابوسفیان به همنشینانش بعد از حکمیت گفت: چگونه است که بدانیم عاقبت در امر ما به کجا می‌رسد؟ همنشینانش گفتند: برای آن وجهی سراغ نداریم. گفت: من علم آن را از علی بیرون می‌آورم که او باطل نمی‌گوید. پس سه تن از ثقاتش را خواند و به آنان گفت: بروید تا اینکه در کوفه صاحب مرتبه‌ای شوید، سپس همدستی کنید بر اینکه خبر مرگ مرا به کوفه بدهید و باید سخنـتان درباره ذکر علت، روز، وقت و محل قبر و اینکه چه کسی اقامه نماز بر آن را بر عهده‌گرفت و امثال آن یکی باشد تا در چیزی دچار اختلاف نداشته باشید، سپس یکی از شما وارد می‌شود و خبر مرگم را می‌دهد، سپس دیگری وارد می‌شود و مانند او خبر می‌دهد، سپس نفر سوم وارد می‌شود و مانند دو دوستش خبر می‌دهد و بنگرید که علی چه می‌گوید.

پس چنانکه معاویه دستور داده بود خارج شدند، سپس یکی از آنها درحالی‌که سواره شتابان و رنگپریده بود، وارد شد و مردم کوفه به او گفتند: از کجا آمدی؟ گفت: از شام. گفتند: چه خبر؟ گفت: معاویه مرد. پس نزد علی رفتند، و گفتند: مردی سوار از شام خبر مرگ معاویه را آورده است. پس علی به آن اعتنا نکرد، پس فردا دیگری آمد و او نیز شتابان بود، مردم به او گفتند: چه خبر؟ گفت: معاویه مرد. مانند خبر دو دوستش را داد پس نزد علی رفتند و گفتند: مردی سوار خبر مرگ معاویه را می‌دهد مانند خبر دوستش و سخنشان متفاوت نیست پس علی علیه السّلام خودداری کرد.

سپس دیگری روز سوم آمد و مردم گفتند: پشت سرت چه خبر است؟ گفت: معاویه مرد. پس از او درباره آنچه‌که دیده است سؤال کردند، پس با کلام دوستش متفاوت نبود. پس نزد علی علیه السّلام آمدند و گفتند: یا امیرمؤمنان این خبر درست است، این سوار سوم است که مانند دو نفر سابق خبر می‌دهد و چون بر او بسیار شدند، علی علیه السّلام فرمود: تا اینکه این از این رنگین شود، یعنی محاسنش از خونش و پسر جگرخوار با آن بازی کند، پس با این خبر به سوی معاویه بازگشت.

**[ترجمه]

بیان

الإغذاذ فی السیر الإسراع الشاحب المتغیر أی کان علیه لون السفر قوله علیه السلام و یتلاعب بها أی بالخلافة و الرئاسة.

**[ترجمه]الإغذاذ فی السیر: یعنی سرعت، شاحب: دگرگون یعنی رنگ سفر بر او بود، و این کلام او «و با آن بازی کند» یعنی با خلافت و سیاست.

**[ترجمه]

«545»

⁽¹⁾إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیهما السلام قَالَ: بَیْنَمَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَتَجَهَّزُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ یُحَرِّضُ النَّاسَ عَلَی قِتَالِهِ إِذِ اخْتَصَمَ إِلَیْهِ رَجُلَانِ فِی فِعْلٍ فَعَجَّلَ أَحَدُهُمَا فِی الْکَلَامِ وَ زَادَ فِیهِ فَالْتَفَتَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالَ لَهُ اخْسَأْ فَإِذَا رَأْسُهُ رَأْسُ الْکَلْبِ فَبُهِتَ مَنْ حَوْلَهُ وَ أَقْبَلَ الرَّجُلُ بِإِصْبَعِهِ الْمُسَبِّحَةِ یَتَضَرَّعُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ یَسْأَلُهُ الْإِقَالَةَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ وَ حَرَّکَ شَفَتَیْهِ فَعَادَ کَمَا کَانَ خَلْقاً سَوِیّاً فَوَثَبَ إِلَیْهِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذِهِ الْقُدْرَةُ لَکَ کَمَا رَأَیْنَا وَ أَنْتَ تُجَهِّزُ ص: 280

1) 545- رواهما الدیلمیّ رحمه اللّه فی کتاب إرشاد القلوب، ح 30 فی عنوان فضائله علیه السلام من طریق أهل البیت ج 2، ص 272.

إِلَی مُعَاوِیَةَ فَمَا بَالُکَ لَا تَکْفِینَاهُ بِبَعْضِ مَا أَعْطَاکَ اللَّهُ مِنْ هَذِهِ الْقُدْرَةِ فَأَطْرَقَ قَلِیلًا وَ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَیْهِمْ وَ قَالَ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَضْرِبَ بِرِجْلِی هَذِهِ الْقَصِیرَةِ فِی طُولِ هَذِهِ الْفَیَافِی وَ الْفَلَوَاتِ وَ الْجِبَالِ وَ الْأَوْدِیَةِ حَتَّی أَضْرِبَ بِهَا صَدْرَ مُعَاوِیَةَ عَلَی سَرِیرِهِ فَأَقْلِبَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ لَفَعَلْتُ وَ لَوْ أَقْسَمْتُ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ أُوتِیَ بِهِ قَبْلَ أَنْ أَقُومَ مِنْ مَجْلِسِی هَذَا وَ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَی أَحَدٍ مِنْکُمْ طَرْفُهُ لَفَعَلْتُ وَ لَکِنَّا کَمَا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ عِبادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ.

**[ترجمه]ارشاد القلوب - . دیلمی این دو را در کتاب ارشاد القلوب، ج30 در عنوان (فضائله علیاه السلام من طریق اهل البیت) ج2، ص272 روایت کرده است. - : ابوجعفر باقر علیه السّلام فرمود: درحالی‌که امیرمؤمنان به سوی معاویه مجهز می‌شد و مردم را برجنگ با او تشویق می‌کرد. دو مرد درباره عملی نزد او اقامه دعوی کردند، پس یکی از آن دو در کلام عجله کرد و بر آن افزود. پس امیرمؤمنان به او نگاه کرد و فرمود: دور شو، پس ناگهان سرش بسان سر سگ شد و کسانی‌که اطرافش بودند مبهوت شدند و مرد با انگشت مسبحه به سوی امیرمؤمنان علیه السّلام زاری کرد و طلب گذشت داشت، پس به او نگاه کرد و لبانش را تکان داد. پس چنانکه بود به حالت خلقتی استوار بازگشت. پس یکی از اصحابش به سوی او جهید و گفت: یا امیرمؤمنان تو چنان‌که دیدی، صاحب این قدرت هستی و برای معاویه مجهز می‌شوی، چرا ما را با بخشی از این قدرتی که خداوند به تو عطا فرموده است، از او حفاظت نمی‌کنی؟ پس اندکی سرش را پایین انداخت و سپس به سوی آنان بالا برد و فرمود: به کسی‌که دانه را شکافت و انسان را خلق کرد سوگند، اگر بخواهم با این پای کوچکم در طول این صحراها و دشت‌ها و کوه‌ها بیابانها بزنم تا با آن بر سینه معاویه بر روی تختش بزنم و او را بر نوک سرش واژگون کنم، انجام می‌دهم و اگر بر خدا سوگند بخورم که قبل از اینکه از این نشستن برخیزم، قبل از اینکه چشم برهم بزنید او را بیاورم، قطعاً انجام می‌دهم، اما ما چنان هستیم که خداوند متعال در کتابش وصف کرده است: «بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ *لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» {بندگانی ارجمندند که در سخن بر او پیشی نمی‏گیرند و خود به دستور او کار می‏کنند}

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری خسأت الکلب خسأ طردته و خسأ الکلب نفسه یتعدی و لا یتعدی.

**[ترجمه]جوهری گوید: خسأت الکلب خسأ: آن را طرد کردی و خسأت الکلب نفسه، متعدی و لازم است.

**[ترجمه]

«546»

⁽¹⁾إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، بِإِسْنَادِهِ إِلَی مِیثَمٍ التَّمَّارِ قَالَ: خَطَبَ بِنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی جَامِعِ الْکُوفَةِ فَأَطَالَ فِی خُطْبَتِهِ وَ أَعْجَبَ النَّاسَ تَطْوِیلُهَا وَ حُسْنُ وَعْظِهَا وَ تَرْغِیبُهَا وَ تَرْهِیبُهَا وَ إِذْ دَخَلَ نَذِیرٌ مِنْ نَاحِیَةِ الْأَنْبَارِ مُسْتَغِیثاً یَقُولُ اللَّهَ اللَّهَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فِی رَعِیَّتِکَ وَ شِیعَتِکَ هَذِهِ خَیْلُ مُعَاوِیَةَ قَدْ شَنَّتْ عَلَیْنَا الْغَارَةَ فِی سَوَادِ الْفُرَاتِ مَا بَیْنَ هِیتَ وَ الْأَنْبَارِ فَقَطَعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْخُطْبَةَ وَ قَالَ وَیْحَکَ بَعْضُ خَیْلِ مُعَاوِیَةَ قَدْ دَخَلَ الدَّسْکَرَةَ الَّتِی تَلِی جُدْرَانَ الْأَنْبَارِ فَقَتَلُوا فِیهَا سَبْعَ نِسْوَةٍ وَ سَبْعَةً مِنَ الْأَطْفَالِ ذُکْرَاناً وَ سَبْعَةً إِنَاثاً وَ شَهَرُوا بِهِمْ وَ وَطَئُوهُمْ بِحَوَافِرِ الْخَیْلِ وَ قَالُوا هَذِهِ مُرَاغَمَةً لِأَبِی تُرَابٍ فَقَامَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ الْحَسَنِ الْأَزْدِیُّ بَیْنَ یَدَیِ الْمِنْبَرِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذِهِ الْقُدْرَةُ الَّتِی رَأَیْتَ بِهَا وَ أَنْتَ عَلَی مِنْبَرِکَ أَنَّ فِی دَارِکَ خَیْلُ مُعَاوِیَةَ بْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ وَ مَا فَعَلَ بِشِیعَتِکَ وَ لَمْ یَعْلَمْ بِهَا هَذَا فَلِمَ تُغْضِی عَنْ مُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ وَیْحَکَ یَا إِبْرَاهِیمُ لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ فَصَاحَ النَّاسُ مِنْ جَوَانِبِ الْمَسْجِدِ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَإِلَی مَتَی یَهْلِکُ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیَا مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ شِیعَتُکَ تَهْلِکُ فَقَالَ لَهُمْ ص: 281

1) 546- رواهما الدیلمیّ رحمه اللّه فی کتاب إرشاد القلوب، ح 30 فی عنوان فضائله علیه السلام من طریق أهل البیت ج 2، ص 272.

لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولًا فَصَاحَ زَیْدُ بْنُ کَثِیرٍ الْمُرَادِیُّ وَ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ تَقُولُ بِالْأَمْسِ وَ أَنْتَ تُجَهِّزُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ تُحَرِّضُنَا عَلَی قِتَالِهِ وَ یَحْتَکِمُ إِلَیْکَ الرَّجُلَانِ فِی الْفِعْلِ فَتَعَجَّلَ عَلَیْکَ أَحَدُهُمَا فِی الْکَلَامِ فَتَجْعَلُ رَأْسَهُ رَأْسَ الْکَلْبِ فَیَسْتَجِیرُ بِکِ فَتَرُدُّهُ بَشَراً سَوِیّاً وَ نَقُولُ لَکَ مَا بَالُ هَذِهِ الْقُدْرَةِ لَا تَبْلُغُ مُعَاوِیَةَ فَتَکْفِیَنَا شَرَّهُ فَتَقُولُ لَنَا وَ فَالِقِ الْحَبَّةِ وَ بَارِئِ النَّسَمَةِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَضْرِبَ بِرِجْلِی هَذِهِ الْقَصِیرَةِ صَدْرَ مُعَاوِیَةَ فَأَقْلِبَهُ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ لَفَعَلْتُ فَمَا بَالُکَ لَا تَفْعَلُ مَا تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تُضَعِّفَ نُفُوسَنَا فَنَشُکَّ فِیکَ فَنَدْخُلَ النَّارَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَأَفْعَلَنَّ ذَلِکَ وَ لَأَعْجِلَنَّهُ عَلَی ابْنِ هِنْدٍ فَمَدَّ رِجْلَهُ عَلَی مِنْبَرِهِ فَخَرَجَتْ عَنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ وَ رَدَّهَا إِلَی فَخِذِهِ وَ قَالَ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَقِیمُوا تَارِیخَ الْوَقْتِ وَ أَعْلِمُوهُ فَقَدْ ضَرَبْتُ بِرِجْلِی هَذِهِ السَّاعَةَ صَدْرَ مُعَاوِیَةَ فَقَلَّبْتُهُ عَنْ سَرِیرِهِ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ فَظَنَّ أَنَّهُ قَدْ أُحِیطَ بِهِ فَصَاحَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَأَیْنَ النَّظِرَةُ فَرَدَدْتُ رِجْلِی عَنْهُ وَ تَوَقَّعَ النَّاسُ وُرُودَ الْخَبَرِ مِنَ الشَّامِ وَ عَلِمُوا أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لَا یَقُولُ إِلَّا حَقّاً فَوَرَدَتِ الْأَخْبَارُ وَ الْکُتُبُ بِتَارِیخِ تِلْکَ السَّاعَةِ بِعَیْنِهَا مِنْ ذَلِکَ الْیَوْمِ بِعَیْنِهِ أَنَّ رِجْلًا جَاءَتْ مِنْ نَاحِیَةِ الْکُوفَةِ مَمْدُودَةً مُتَّصِلَةً فَدَخَلَتْ مِنْ إِیوَانِ مُعَاوِیَةَ وَ النَّاسُ یَنْظُرُونَ حَتَّی ضَرَبَتْ صَدْرَهُ فَقَلَّبَتْهُ عَنْ سَرِیرِهِ عَلَی أُمِّ رَأْسِهِ فَصَاحَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَیْنَ النَّظِرَةُ وَ رُدَّتْ تِلْکَ الرِّجْلُ عَنْهُ وَ عَلِمَ النَّاسُ مَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام حَقّاً.

**[ترجمه]ارشاد القلوب: میثم تمار گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام در مسجد جامع کوفه بر ما خطبه ایراد کرد و خطبه‌اش را به درازا کشاند و مردم از طول آن و نیکی موعظه، ترغیب و ترهیب آن در شگفت شدند و زمانی‌که هشداردهندهای از ناحیه انبار درحالی‌که فریاد کمک برمی‌آورد، آمد و گفت: الله الله یا امیرمؤمنان درباره رعتیت وشعیه‌ات، این سواران معاویه درسواد فرات، مابین هیت وانبار بر ما یورش آورده است.

پس امیرمؤمنان علیه السّلام خطبه را قطع کرد و فرمود: وای بر شما ای سواران معاویه که بر روستایی که پشت دیوارهای انبار است، وارد شده است و در آن هفت زن و هفت پسربچه و هفتدختر بچه را به قتل رسانده‌اند و آنان را شهره کردند و با سم اسب آنان را لگدکوب کرد و گفتند این دشمنی با ابوتراب است. پس ابراهیم بن حسن ازدی در مقابل منبر برخاست و گفت: ای امیرمؤمنان این قدرتی که با آن درحالی‌که بر منبر خود هستی دیده‌ای، که سواران معاویه، پسر جگرخوار در خانه تو است و دیده‌ای که او با شیعه‌ات چه کرد، درحالی‌که او از آن آگاه نیست، چرا با او مدارا می‌کنی.

به او گفت: وای بر تو ای ابراهیم: «لیهلک من هلک عن بیّنة و یحیی من حیّ عن بیّنة» پس مردم از زوایای مسجد فریاد زدندند: ای امیرمؤمنان تا کی هلاکت کسانی که از روی دلیلی روشن هلاک می‌شوند و زندگی کسانی‌که از روی دلیلی روشن زنده میمانند، ادامه داد و تا کی شیعه‌ات هلاک می‌شود؟ به آنان فرمود: «لِّیَقْضِیَ اللّهُ أَمْراً کَانَ مَفْعُولاً» {تا خداوند کاری را که انجام‏شدنی بود به انجام رساند}

پس زید بن کثیرمرادی فریاد زد و گفت: ای امرمؤمنان دیروز درحالی‌که برای معاویه مجهز می‌شدی و ما را برجنگ با او تشویق می‌کردی و دو نفر درباره امری نزد تو به داوری آمدند و یکی از آنها در سخن گفتن عجله کرد و تو سرش را به سر سگ تبدیل کردی و به تو متوسل شد و او را به بشری صحیح بازگرداندی و ما به تو گفتیم: چرا این قدرت به معاویه نمی‌رسد و ما را از شر او حفظ نمی‌کنی و به ما گفتی: به شکافنده دانه و آفریننده انسان قسم، اگر بخواهم با این پای کوتاهم بر سینه معاویه بزنم و او را بر نوک سرش دگرگون کنم، قطعاً انجام می‌دادم، تو را چه می‌شود، انجام نمی‌دهی؟ تو فقط می‌خواهی نفس ما را ضعیف کنی و در تو شک کنیم پس وارد جهنم شویم.

امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: آن را انجام می‌دهم و آن را بر پسر هند تعجیل می‌کنم. پس پایش را روی منبر پهن کرد پس از درهای مسجد خارج شد و دوباره آن را به رانش بازگردانید و گفت: ای گروه مردم، تاریخ وزمان این وقت را حفظ کنید و آن را اعلام کنید که در این لحظه با پایم بر سینه معاویه زدم و او را از تختش با سر زوی زمین انداختم. پس او گمان کرد که احاطه شده است، پس فریاد زد: ای امیرمؤمنان! پس مهلت چه شد؟ پس پایم را از او بازگرداندم و مردم منتظر رسیدن خبر از شام بودند و می‌دانستند که امیرمؤمنان علیه السّلام جز حق نمی‌گوید. پس اخبار و نامههایی در خصوص تاریخ دقیق آن ساعت از آن روز وارد شده است که پایی کشیده متصل از ناحیه کوفه آمد و از ایوان معاویه وارد شد درحالی‌که مردم نگاه می‌کردند تا اینکه بر سینه او زد و او را بر روی سر از تختش وارونه کرد، پس فریاد زد: یا امیرمؤمنان! پس مهلت چه شد؟ و آن پا را از او بازگردانید. مردم دانستند که آنچه امیر مؤمنان گقته است، حق است.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی أغضی أدنی الجفون و علی الشی‌ء سکت.

**[ترجمه]فیروزآبادی گوید: أغضی، یعنی پلکها را نزدیک کرد، و أغضی علی الشئ: یعنی سکوت کرد.

**[ترجمه]

«547»

⁽¹⁾بشا، بشارة المصطفی الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ

ص: 282

1) 547- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه و فسر غریبه فی الحدیث: 9 من الباب: 28 من کتاب معانی الأخبار، ص 58 ط 2. و رواه الطبریّ بالسند المذکور هاهنا- عنه فی الحدیث: 18 فی الجزء الأول من کتاب بشارة المصطفی ص 14، ط النجف.

أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ عَمِّهِ أَبِی جَعْفَرِ بْنِ بَابَوَیْهِ عَنِ الطَّالَقَانِیِّ عَنِ الْجَلُودِیِّ عَنِ الْمُغِیرَةِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْکُوفَةِ عِنْدَ مُنْصَرَفِهِ مِنْ نَهْرَوَانَ وَ بَلَغَهُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ یَسُبُّهُ وَ یَعِیبُهُ وَ یَقْتُلُ أَصْحَابَهُ فَقَامَ خَطِیباً فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ وَ صَلَّی عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذَکَرَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَی نَبِیِّهِ وَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَا آیَةٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ مَا ذَکَرْتُ مَا أَنَا ذَاکِرُهُ فِی مَقَامِی هَذَا یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ عَلَی نِعَمِکَ الَّتِی لَا تُحْصَی وَ فَضْلِکَ الَّذِی لَا یُنْسَی أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ بَلَغَنِی مَا بَلَغَنِی وَ إِنِّی أَرَانِی قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلِی وَ کَأَنِّی بِکُمْ وَ قَدْ جَهِلْتُمْ أَمْرِی وَ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمْ مَا تَرَکَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی وَ هِیَ عِتْرَةُ الْهَادِی إِلَی النَّجَاةِ خَاتَمِ الْأَنْبِیَاءِ وَ سَیِّدِ النُّجَبَاءِ وَ النَّبِیِّ الْمُصْطَفَی یَا أَیُّهَا النَّاسُ لَعَلَّکُمْ لَا تَسْمَعُونَ قَائِلًا یَقُولُ مِثْلَ قَوْلِی بَعْدِی إِلَّا مُفْتَرِیاً أَنَا أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَ ابْنُ عَمِّهِ وَ سَیْفُ نَقِمَتِهِ وَ عِمَادُ نُصْرَتِهِ وَ بَأْسُهُ وَ شِدَّتُهُ أَنَا رَحَی جَهَنَّمَ الدَّائِرَةُ وَ أَضْرَاسُهَا الطَّاحِنَةُ أَنَا مُؤْتِمُ الْبَنِینَ وَ الْبَنَاتِ وَ قَابِضُ الْأَرْوَاحِ وَ بَأْسُ اللَّهِ الَّذِی لَا یَرُدُّهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ أَنَا مُجَدِّلُ الْأَبْطَالِ وَ قَاتِلُ الْفُرْسَانِ وَ مُبِیرُ مَنْ کَفَرَ بِالرَّحْمَنِ وَ صِهْرُ خَیْرِ الْأَنَامِ أَنَا سَیِّدُ الْأَوْصِیَاءِ وَ وَصِیُّ خَیْرِ الْأَنْبِیَاءِ أَنَا بَابُ مَدِینَةِ الْعِلْمِ وَ خَازِنُ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ وَارِثُهُ أَنَا زَوْجُ الْبَتُولِ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ فَاطِمَةَ التَّقِیَّةِ الزَّکِیَّةِ الْبَرَّةِ الْمَهْدِیَّةِ حَبِیبَةِ حَبِیبِ اللَّهِ وَ خَیْرِ بَنَاتِهِ وَ سُلَالَتِهِ وَ رَیْحَانَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سِبْطَاهُ خَیْرُ الْأَسْبَاطِ وَ وَلَدَایَ خَیْرُ الْأَوْلَادِ هَلْ أَحَدٌ یُنْکِرُ مَا أَقُولُ أَیْنَ مُسْلِمُو أَهْلِ الْکِتَابِ أَنَا اسْمِی فِی الْإِنْجِیلِ إِلْیَا وَ فِی التَّوْرَاةِ بریها وَ فِی الزَّبُورِ أری وَ عِنْدَ الْهِنْدِ کلبن وَ عِنْدَ الرُّومِ بطریسا وَ عِنْدَ الْفُرْسِ جبیر وَ عِنْدَ التُّرْکِ تیبر وَ عِنْدَ الزِّنْجِ خبیر وَ عِنْدَ الْکَهَنَةِ بوی وَ عِنْدَ الْحَبَشَةِ تبریک وَ عِنْدَ أُمِّی حَیْدَرَةُ وَ عِنْدَ ظِئْرِی مَیْمُونٌ وَ عِنْدَ الْعَرَبِ عَلِیٌّ وَ عِنْدَ الْأَرْمَنِ فریق وَ عِنْدَ أَبِی زهیر [ظَهِیرٌ]

ص: 283

أَلَا وَ إِنِّی مَخْصُوصٌ فِی الْقُرْآنِ بِأَسْمَاءٍ احْذَرُوا أَنْ تَغْلِبُوا عَلَیْهَا فَتَضِلُّوا فِی دِینِکُمْ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ⁽¹⁾أَنَا ذَلِکَ الصَّادِقُ وَ أَنَا الْمُؤَذِّنُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ أَنَا ذَلِکَ الْمُؤَذِّنُ وَ قَالَ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ أَنَا ذَلِکَ الْأَذَانُ وَ أَنَا الْمُحْسِنُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ وَ أَنَا ذُو الْقَلْبِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ وَ أَنَا الذَّاکِرُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلی جُنُوبِهِمْ وَ نَحْنُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ أَنَا وَ عَمِّی وَ أَخِی وَ ابْنُ عَمِّی وَ اللَّهِ فَالِقِ الْحَبَّةِ وَ النَّوَی لَا یَلِجُ النَّارَ لَنَا مُحِبٌّ وَ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ لَنَا مُبْغِضٌ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ وَ أَنَا الصِّهْرُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ أَنَا الْأُذُنُ الْوَاعِیَةُ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ وَ أَنَا السَّالِمُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ اللَّهُ وَ رَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ وَ مِنْ وُلْدِی مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَلَا وَ قَدْ جُعِلْتُ مِحْنَتَکُمْ بِبُغْضِی یُعْرَفُ الْمُنَافِقُونَ وَ بِمَحَبَّتِی امْتُحِنَ الْمُؤْمِنُونَ هَذَا عَهْدُ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ أَلَا إِنَّهُ لَا یُحِبُّکُمْ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لَا یُبْغِضُکُمْ إِلَّا مُنَافِقٌ

ص: 284

1) 1 هذا هو الصواب، و فی أصلی: «إن اللّه مع الصادقین» و الآیة هی الآیة: 119 من سورة التوبة: 9.

وَ أَنَا صَاحِبُ لِوَاءِ رَسُولِ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ وَ رَسُولُ اللَّهِ فَرَطِی وَ أَنَا فَرَطُ شِیعَتِی وَ اللَّهِ لَا عَطِشَ مُحِبِّی وَ لَا خَافَ وَلِیِّی أَنَا وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ وَ اللَّهُ وَلِیِّی وَ حَسْبُ مُحِبِّی أَنْ یُحِبُّوا مَا أَحَبَّ اللَّهُ وَ حَسْبُ مُبْغِضِی أَنْ یُبْغِضُوا مَنْ أَحَبَّ اللَّهُ أَلَا وَ إِنَّهُ بَلَغَنِی أَنَّ مُعَاوِیَةَ سَبَّنِی وَ لَعَنَنِی اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَکَ عَلَیْهِ وَ أَنْزِلِ اللَّعْنَةَ عَلَی الْمُسْتَحِقِّ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ رَبَّ إِسْمَاعِیلَ وَ بَاعِثَ إِبْرَاهِیمَ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ ثُمَّ نَزَلَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ عَنْ أَعْوَادِهِ فَمَا عَادَ إِلَیْهَا حَتَّی قَتَلَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ.

**[ترجمه]بشاره المصطفی - . شیخ صدوق آن را در حدیث 9 از باب 28 کتاب معانی الأخبار ص 58، چاپ دوم روایت و غریب آن را تفسیر کرده است، و طبری آن را با سند مذکور در اینجا از او در حدیث 18 از جلد اول کتاب بشارة المصطفی ص 14، چاپ نجف روایت کرده است. - : امام باقرعلیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان دربازگشتش ازنهروان خطبه ایراد کرد، درحالی‌که به او رسیده بود که معاویه او را دشنام می‌دهد و ملامت می‌کند و یارانش را می‌کشد. پس به عنوان خطیب برخاست، خدا را حمد و ثنا گفت و بر رسول الله صلّی الله علیه و آله درود فرستاد و آنچه‌که خداوند بر نبی‌اش و بر او عطا فرموده است را ذکر کرد و سپس فرمود: اگر آیه‌ای در کتاب خدا نبود، آنچه‌که در این جایگاه ذکر می‌کنم را ذکر نمی‌کردم، خداوند عز و جل می‌فرماید: «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» {و از نعمت پروردگار خویش [با مردم] سخن گوی} بار خدایا حمد از آن توست، بر نعمت‌هایت که قابل شمارش نیست و فضلت که قابل فراموشی نیست.

ای مردم به من خبرهایی رسیده است، و به من نمایان می‌شود که اجلم نزدیک شده است و من شما را می‌بینم که نسبت به امرم جاهل هستید و من در میان شما آنچه که رسول الله برجای گذاشت را بر جای میگذارم، کتاب خدا و عترتم که عترت هدایتگر به سوی نجات خاتم الانبیاء ، سرور برگزیدگان و نبی مصطفی است. ای مردم شاید بعد از من از قائلی نشنوید که نظیر این کلام مرا بگوید، مگر به دروغ که من برادر رسول خدا، پسر عموی او، شمشیر انتقام او، ستون یاری، قدرت و شدت او هستم. من آسیاب چرخان جهنم و دنده‌های خرد‌کننده آن هستم، من یتیمکننده پسران و دختران، گیرنده جان‌ها و قدرت خدا هستم که آن را از گروه گناهکاران باز نمی‌دارد، من مجادلهکننده قهرمانان، قاتل سواران، نابود کننده هرکسی‌که به رحمان کفر ورزید و داماد برترین مردم هستم، من سرور اوصیا، وصی برترین انبیاء هستم، من دروازه شهر علم و خزانهدار علم رسول الله صلّی الله علیه و آله و وارث او هستم. من همسر بتول سرور زنان جهانیان فاطمه پرهیزکار پاک، راستگوی هدایتکننده، دوست دوست خدا و بهترین دختران و سلاله او و ریحانه رسول الله است و نوه‌هایش بهترین نوه‌ها و پسرانم برترین پسران است، آیا کسی هست که آنچه می گویم را انکار کند.

مسلمانان اهل کتاب کجایند؟ نام من در انجیل إلیا، در تورات بریها، در زبور أری، نزد هندیان کلبن، نزد رومیان بطریس، نزد فارسیان جبیر، نزد ترک تیبر، نزد سیاهان خبیر، نزد کاهنان بوی، نزد حبشیان تبریک، نزد مادرم حیدره، نزد دایه‌ام میمون (مبارک)، و نزد عرب علی و نزد ارامنه فریق و نزد پدرم زهیر نامیده می‌شوم.

به‌هوش باشید که من در قرآن به اسمایی مخصوص شده‌ام بر حذر باشید که برآن غلبه نیابید که در دینتان گمراه می‌شوید، خداوند عزوجل می فرماید: «وَکُونُواْ مَعَ الصَّادِقِینَ» {و با راستان باشید} و من آن صادق هستیم.

و من در دنیا و آخرت مؤذن هستم و خداوند متعال فرمود: «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَن لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ» {پس آوازدهنده‏ای میان آنان آواز درمی‏دهد که لعنت‏خدا بر ستمکاران باد} من آن مؤذن هستم و فرمود: «وَأَذَانٌ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ» {و [این آیات] اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش} و من آن اذان هستم.

و من نیکوکار هستم خداوند فرمود: «وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ» {و در حقیقت‏خدا با نیکوکاران است}

و من صاحبدل هستم خداوند میفرماید: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَی لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ» {قطعا در این [عقوبتها] برای هر صاحبدل عبرتی است} و آن یادکننده من هستم خداوند میفرماید: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیَ جُنُوبِهِمْ» {همانان که خدا را [در همه احوال] ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‏کنند}

آگاه باشید من آزمون شما قرار داده‌شده‌ام. منافقان، با کینه من شناخته می‌شوند و مؤمنان با محبت من آزموده می‌شوند ابن عهد نبی امی است. به‌هوش باشید جز مؤمن شما را دوست ندارد و جز منافق با شما دشمنی نمی‌کند. من پرچمدار رسول الله در دنیا و آخرت هستم و رسول الله سهم من و من سهم شیعه‌ام است. به خدا سوگند محبم تشنه نمی‌شود و ولی من نمی‌ترسد، من ولی مؤمنان هستم و خدا ولی من است و برای محب من بس که آنچه‌که خدا دوست دارد را دوست بدارند و برای دشمن من همین بس که با کسی‌که خدا دوست دارد دشمنی کنند.

به‌هوش باشید که به من خبر رسیده است که معاویه مرا دشنام داده و نفرین کرده است. بار خدایا فشارت بر او را شدید کن و لعنت را بر مستحق نازل کن. آمین رب العالمین، پروردگار اسماعیل، و برانگیزاننده ابراهیم که تو ستودنی قابل ستایش هستی.

سپس امام علیه السّلام از منبر پایین آمد و دیگر به آن بازنگشت تا اینکه ابن ملجم که نفرین خدا بر او باد وی را به قتل رساند.

**[ترجمه]

«548»

⁽¹⁾کا، الکافی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ یُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ مَوْلًی لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام سَأَلَهُ مَالًا فَقَالَ یَخْرُجُ عَطَائِی فَأُقَاسِمُکَهُ فَقَالَ لَا أَکْتَفِی وَ خَرَجَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَوَصَلَهُ فَکَتَبَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یُخْبِرُهُ بِمَا أَصَابَ مِنَ الْمَالِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَا فِی یَدِکَ مِنَ الْمَالِ قَدْ کَانَ لَهُ أَهْلٌ قَبْلَکَ وَ هُوَ صَائِرٌ إِلَی أَهْلٍ بَعْدَکَ وَ إِنَّمَا لَکَ مِنْهُ مَا مَهَّدْتَ لِنَفْسِکَ فَآثِرْ نَفْسَکَ عَلَی إِصْلَاحِ وُلْدِکَ فَإِنَّمَا أَنْتَ جَامِعٌ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَسَعِدَ بِمَا شَقِیتَ وَ إِمَّا رَجُلٍ عَمِلَ فِیهِ بِمَعْصِیَةِ اللَّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ وَ لَیْسَ مِنْ هَذَیْنِ أَحَدٌ بِأَهْلٍ أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ وَ لَا تُبَرِّدَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ فَارْجُ لِمَنْ مَضَی رَحْمَةَ اللَّهِ وَ ثِقْ لِمَنْ بَقِیَ بِرِزْقِ اللَّهِ.

**[ترجمه]الکافی - . روایه ثقة الاسلام کلینی در حدیث 28 از روضه الکافی ص 72، و سید رضی آن را در مختار 416 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرده است. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: یکی از موالی امیرمؤمنان علیه السّلام مالی از او طلب کرد، پس فرمود: بخشش خارج شود، آن را با تو قسمت می‌کنم. گفت: اکتفا نمی‌کنم و به سوی معاویه خارج شد، پس بر او بخشید پس در نامهای برای امیرمؤمنان مالی که به آن دست یافته‌است را به او خبر داد. پس امیرمؤمنان علیه السّلام برای او نوشت: پس از ستایش پروردگار آنچه از دنیا هم اکنون در دست تو است، پیش از تو در دست دیگران بود، و پس از تو نیز به دست دیگران خواهد رسید و برای تو فقط آن چیزی است که برای خود مهیا کردهای پس خودت را بر اصلاح فرزندت ترجیح بده، و همانا تو برای دو نفر مال خواهی اندوخت، یا شخصی که اموال جمع شده تو را در طاعت خدا به کار گیرد، پس به آنچه که تو را به هلاکت افکند سعادتمند می‏شود، یا کسی است که آن را در گناه به کار اندازد، پس با اموال جمع شده تو هلاک خواهد شد، که هیچ یک از این دو نفر سزاوار نیستند تا بر خود مقدّمشان بداری، و بار آنان را بر دوش کشی، پس برای گذشتگان رحمت الهی امیدوار باش، و برای بازماندگان روزی خدا مطمئن باش.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة برد لی علی فلان حق أی ثبت.

**[ترجمه]در النهایه گوید: برد لی علی فلان حق یعنی او را حقی بر من ثابت شد.

**[ترجمه]

«549»

⁽²⁾ختص، الإختصاص کَتَبَ مُعَاوِیَةُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ ص: 285

1) 548- رواه ثقة الإسلام الکلینی فی الحدیث: 28 من روضة الکافی ص 72 و رواه السیّد الرضی فی المختار: 416 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

2) 549- الحدیث موجود فی کتاب الاختصاص- المنسوب إلی الشیخ المفید رحمه اللّه ص 138، ط 2، و فی ط النجف ص 132.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَمَّا بَعْدُ یَا عَلِیُّ لَأَضْرِبَنَّکَ بِشِهَابٍ قَاطِعٍ لَا یُذَکِّیهِ الرِّیحُ وَ لَا یُطْفِیهِ الْمَاءُ إِذَا اهْتَزَّ وَقَعَ وَ إِذَا وَقَعَ نَقَبَ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا قَرَأَ عَلِیٌّ علیه السلام کِتَابَهُ دَعَا بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ ثُمَّ کَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ أَمَّا بَعْدُ یَا مُعَاوِیَةُ فَقَدْ کَذَبْتَ أَنَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ قَاتِلُ جَدِّکَ وَ عَمِّکَ وَ خَالِکَ وَ أَبِیکَ وَ أَنَا الَّذِی أَفْنَیْتُ قَوْمَکَ فِی یَوْمِ بَدْرٍ وَ یَوْمِ فَتْحٍ وَ یَوْمِ أُحُدٍ وَ ذَلِکَ السَّیْفُ بِیَدِی یَحْمِلُهُ سَاعِدِی بِجُرْأَةِ قَلْبِی کَمَا خَلَّفَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِکَفِّ الْوَصِیِّ لَمْ أَسْتَبْدِلْ بِاللَّهِ رَبّاً وَ بِمُحَمَّدٍ نَبِیّاً وَ بِالسَّیْفِ بَدَلًا وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی ثُمَّ طَوَی الْکِتَابَ وَ دَعَا الطِّرِمَّاحَ بْنَ عَدِیٍّ الطَّائِیَّ وَ کَانَ رَجُلًا مُفَوَّهاً طُوَالًا فَقَالَ لَهُ خُذْ کِتَابِی هَذَا فَانْطَلِقْ بِهِ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ رُدَّ جَوَابَهُ فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْکِتَابَ وَ دَعَا بِعِمَامَةٍ فَلَبِسَهَا فَوْقَ قَلَنْسُوَتِهِ ثُمَّ رَکِبَ جَمَلًا بَازِلًا فَتِیقاً مُشْرِفاً عَالِیاً فِی الْهَوَاءِ فَسَارَ حَتَّی نَزَلَ مَدِینَةَ دِمَشْقَ فَسَأَلَ عَنْ قُوَّادِ مُعَاوِیَةَ فَقِیلَ لَهُ مَنْ تُرِیدُ مِنْهُمْ فَقَالَ أُرِیدُ جَرْوَلًا وَ جَهْضَماً وَ صَلَادَةً وَ قِلَادَةً وَ سَوَادَةً وَ صَاعِقَةً وَ أَبَا الْمَنَایَا وَ أَبَا الْحُتُوفِ وَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِیَّ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ شِمْرَ بْنَ ذِی الْجَوْشَنِ وَ الْهَدْیَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ الْکِنْدِیَّ فَقِیلَ إِنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عِنْدَ بَابِ الْخَضْرَاءِ فَنَزَلَ وَ عَقَلَ بَعِیرَهُ وَ تَرَکَهُمْ حَتَّی اجْتَمَعُوا فَرَکِبَ إِلَیْهِمْ فَلَمَّا بَصُرُوا بِهِ قَامُوا إِلَیْهِ یَهْزَءُونَ بِهِ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ یَا أَعْرَابِیُّ عِنْدَکَ خَبَرٌ مِنَ السَّمَاءِ قَالَ نَعَمْ جَبْرَائِیلُ فِی السَّمَاءِ وَ مَلَکُ الْمَوْتِ فِی الْهَوَاءِ وَ عَلِیٌّ فِی الْقَفَاءِ فَقَالَ لَهُ یَا أَعْرَابِیُّ مِنْ أَیْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ عِنْدِ التَّقِیِّ النَّقِیِّ إِلَی الْمُنَافِقِ الرَّدِیِّ قَالَ لَهُ یَا أَعْرَابِیُّ فَمَا تَنْزِلُ إِلَی الْأَرْضِ حَتَّی نُشَاوِرَکَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا فِی مُشَاوَرَتِکُمْ بَرَکَةٌ وَ لَا مِثْلِی یُشَاوِرُ أَمْثَالَکُمْ قَالُوا یَا أَعْرَابِیُّ فَإِنَّا نَکْتُبُ إِلَی یَزِیدَ بِخَبَرِکَ وَ کَانَ یَزِیدُ یَوْمَئِذٍ وَلِیُّ عَهْدِهِمْ فَکَتَبُوا إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ یَا یَزِیدُ فَقَدْ قَدِمَ عَلَیْنَا مِنْ عِنْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَعْرَابِیٌّ لَهُ لِسَانٌ یَقُولُ فَمَا یَمَلُّ وَ یُکْثِرُ فَلَا یَکِلُّ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا قَرَأَ یَزِیدُ الْکِتَابَ أَمَرَ أَنْ یُهَوَّلَ عَلَیْهِ وَ أَنْ یُقَامَ لَهُ سِمَاطَانِ بِالْبَابِ بِأَیْدِیهِمْ أَعْمِدَةُ الْحَدِیدِ فَلَمَّا تَوَسَّطَهُمُ الطِّرِمَّاحُ قَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ کَأَنَّهُمْ زَبَانِیَةُ مَالِکٍ فِی ضِیقِ الْمَسَالِکِ

ص: 286

عِنْدَ تِلْکَ الْهَوَالِکِ قَالُوا اسْکُتْ هَؤُلَاءِ أُعِدُّوا لِیَزِیدَ فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ یَزِیدُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَیْهِ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ اللَّهُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ عَلَی وَلَدِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَقْرَأُ عَلَیْکَ السَّلَامَ قَالَ سَلَامُهُ مَعِی مِنَ الْکُوفَةِ قَالَ إِنَّهُ یَعْرِضُ عَلَیْکَ الْحَوَائِجَ قَالَ أَمَّا أَوَّلُ حَاجَتِی إِلَیْهِ فَنَزْعُ رُوحِهِ مِنْ بَیْنِ جَنْبَیْهِ وَ أَنْ یَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ حَتَّی یَجْلِسَ فِیهِ مَنْ هُوَ أَحَقُّ بِهِ وَ أَوْلَی مِنْهُ قَالَ لَهُ یَا أَعْرَابِیُّ فَإِنَّا نَدْخُلُ عَلَیْهِ فَمَا فِیکَ حِیلَةٌ قَالَ لِذَلِکَ قَدِمْتُ فَاسْتَأْذَنَ لَهُ عَلَی أَبِیهِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَی مُعَاوِیَةَ وَ نَظَرَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ السَّرِیرِ قَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْمَلِکُ قَالَ وَ مَا مَنَعَکَ أَنْ تَقُولَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ نَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَمَنْ أَمَّرَکَ عَلَیْنَا فَقَالَ نَاوِلْنِی کِتَابَکَ قَالَ إِنِّی لَأَکْرَهُ أَنْ أَطَأَ بِسَاطَکَ قَالَ فَنَاوِلْهُ وَزِیرِی قَالَ خَانَ الْوَزِیرُ وَ ظَلَمَ الْأَمِیرُ قَالَ فَنَاوِلْهُ غُلَامِی قَالَ غُلَامُ سَوْءٍ اشْتَرَاهُ مَوْلَاهُ مِنْ غَیْرِ حِلٍّ وَ اسْتَخْدَمَهُ فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللَّهِ قَالَ فَمَا الْحِیلَةُ یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ مَا یَحْتَالُ مُؤْمِنٌ مِثْلِی لِمُنَافِقٍ مِثْلِکَ قُمْ صَاغِراً فَخُذْهُ فَقَامَ مُعَاوِیَةُ صَاغِراً فَتَنَاوَلَ مِنْهُ ثُمَّ فَضَّهُ وَ قَرَأَهُ ثُمَّ قَالَ یَا أَعْرَابِیُّ کَیْفَ خَلَّفْتَ عَلِیّاً قَالَ خَلَّفْتُهُ وَ اللَّهِ جَلَداً حَرِباً ضَابِطاً کَرِیماً شُجَاعاً جَوَاداً لَمْ یَلْقَ جَیْشاً إِلَّا هَزَمَهُ وَ لَا قَرْناً إِلَّا أَرْدَأَهُ وَ لَا قَصْراً إِلَّا هَدَمَهُ قَالَ فَکَیْفَ خَلَّفْتَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ قَالَ خَلَّفْتُهُمَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا صَحِیحَیْنِ فَصِیحَیْنِ کَرِیمَیْنِ شُجَاعَیْنِ جَوَادَیْنِ شَابَّیْنِ طَرِیَّیْنِ یَصْلُحَانِ لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ فَکَیْفَ خَلَّفْتَ أَصْحَابَ عَلِیٍّ قَالَ خَلَّفْتُهُمْ وَ عَلِیٌّ بَیْنَهُمْ کَالْبَدْرِ وَ هُمْ کَالنُّجُومِ إِنْ أَمَرَهُمُ ابْتَدَرُوا وَ إِنْ نَهَاهُمُ ارْتَدَعُوا فَقَالَ لَهُ یَا أَعْرَابِیُّ مَا أَظُنُّ بِبَابِ عَلِیٍّ أَحَداً أَعْلَمَ مِنْکَ قَالَ وَیْلَکَ اسْتَغْفِرْ رَبَّکَ وَ صُمْ سَنَةً کَفَّارَةً لِمَا قُلْتَ کَیْفَ لَوْ رَأَیْتَ الْفُصَحَاءَ الْأُدَبَاءَ النُّطَقَاءَ وَ وَقَعْتَ فِی بَحْرِ عُلُومِهِمْ غَرِقْتَ یَا شَقِیُّ قَالَ الْوَیْلُ لِأُمِّکِ قَالَ بَلْ طُوبَی لَهَا وَلَدَتْ مُؤْمِناً یَغْمِزُ مُنَافِقاً مِثْلَکَ قَالَ لَهُ یَا أَعْرَابِیُّ هَلْ لَکَ فِی جَائِزَةٍ قَالَ أَرَی اسْتِنْقَاصَ رُوحِکَ فَکَیْفَ لَا أَرَی اسْتِنْقَاصَ مَالِکَ فَأَمَرَ لَهُ بِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَقَالَ أَزِیدُکَ یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ أَسْدِ یَداً سُدْ أَبَداً فَأَمَرَ لَهُ

ص: 287

بِمِائَةِ أَلْفٍ أُخْرَی فَقَالَ ثَلِّثْهَا فَإِنَّ اللَّهَ فَرْدٌ ثُمَّ ثَلَّثَهَا فَقَالَ الْآنَ مَا تَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَذُمُّکَ قَالَ وَ لِمَ وَیْلَکَ قَالَ لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ لَکَ وَ لَا لِأَبِیکَ مِیرَاثاً إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ أَعْطَیْتَنِیهِ ثُمَّ أَقْبَلَ مُعَاوِیَةُ عَلَی کَاتِبِهِ فَقَالَ اکْتُبْ لِلْأَعْرَابِیِّ جَوَاباً فَلَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ فَکَتَبَ أَمَّا بَعْدُ یَا عَلِیُّ فَلَأُوَجِّهَنَّ إِلَیْکَ بِأَرْبَعِینَ حِمْلًا مِنْ خَرْدَلٍ مَعَ کُلِّ خَرْدَلَةٍ أَلْفُ مُقَاتِلٍ یَشْرَبُونَ الدِّجْلَةَ وَ یَسْقُونَ الْفُرَاتَ فَلَمَّا نَظَرَ الطِّرِمَّاحُ إِلَی مَا کَتَبَ بِهِ الْکَاتِبُ أَقْبَلَ عَلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالَ سَوْأَةً لَکَ یَا مُعَاوِیَةُ فَلَا أَدْرِی أَیُّکُمَا أَقَلُّ حَیَاءً أَنْتَ أَمْ کَاتِبُکَ وَیْلَکَ لَوْ جَمَعَتِ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ وَ أَهْلُ الزَّبُورِ وَ الْفُرْقَانِ کَانُوا لَا یَقُولُونَ بِمَا قُلْتَ قَالَ مَا کَتَبَهُ عَنْ أَمْرِی قَالَ إِنْ لَمْ یَکُنْ کَتَبَهُ عَنْ أَمْرِکَ فَقَدِ اسْتَضْعَفَکَ فِی سُلْطَانِکَ وَ إِنْ کَانَ کَتَبَهُ بِأَمْرِکَ فَقَدِ اسْتَحْیَیْتُ لَکَ مِنَ الْکَذِبِ أَ مِنْ أَیِّهِمَا تَعْتَذِرُ وَ مِنْ أَیِّهِمَا تَعْتَبِرُ أَمَا إِنَّ لِعَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ دِیکاً أَشْتَرَ جَیِّداً أَخْضَرَ یَلْتَقِطُ الْخَرْدَلَ بِجَیْشِهِ فَیَجْمَعُهُ فِی حَوْصَلَتِهِ قَالَ وَ مَنْ ذَلِکَ یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ ذَلِکَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ الْأَشْتَرُ ثُمَّ أَخَذَ الْکِتَابَ وَ الْجَائِزَةَ وَ انْطَلَقَ بِهِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَأَقْبَلَ مُعَاوِیَةُ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَرَی لَوْ وَجَّهْتُکُمْ بِأَجْمَعِکُمْ فِی کُلِّ مَا وَجَّهَ بِهِ صَاحِبُهُ مَا کُنْتُمْ تُؤَدُّونَ عَنِّی عُشْرَ عَشِیرِ مَا أَدَّی هَذَا عَنْ صَاحِبِهِ.

**[ترجمه]اختصاص - . حدیث در کتاب الاختصاص منسوب به شیخ مفید- ص138، چاپ دوم، و در چاپ نجف ص 132 موجود است. - :

معاویه برای امیرمؤمنان علیه السّلام نوشت:

با نام خداوند بخشایشگر مهربان اما بعد، ای علی تو را با آتشی برنده می‌زنم که نه باد آن را برمی افروزد و نه آب آن را خاموش می‌کند، چون به حرکت درآید، واقع می‌شود و چون واقع شود سوراخ می‌کند و السلام.

علی علیه السّلام زمانی‌که نامه او را خواند، دوات و کاغذی طلب کرد، سپس نوشت: اما بعد، ای معاویه دروغ گفته‌ای، من علی بن ابی‌طالب علیه السّلام پدر حسن، حسین، قاتل جد تو و عمو، دائی و پدر تو هستم و من کسی هستم که قوم تو را در روز بدر و روز فتح و احد نابود کردم و آن شمشیر در دستم است و بازویم با شجاعت قلبم، آن را حمل می‌کند، چنانکه نبی صلّی الله علیه و آله با دست وصی پشت آن است. خدا را با هیچ پروردگاری و محمد را با هیچ شمشیر و شمشیر را با جانشینی عوض نمی‌کنم و سلام برآنکه از هدایت پیروی کرد.

سپس نامه را لوله کرد و طرماح بن عدی طائی که مرد سخنور بلندی بود را صدا کرد و به او گفت: این نامه را بگیر و با آن به سوی معاویه برو و پاسخ او را بگیر. پس طرماح نامه را گرفت و عمامه‌ای خواست و آن را برروی بالا پوشش پوشید و بر شتر نهساله فربه بلند، بالا رفته در هوا سوار شد و حرکت کرد تا اینکه به شهر دمشق رسید. پس درباره فرماندهان معاویه سؤال کرد. به او گفته شد: کدام‌یک را می‌خواهی؟ گفت: جرول جهضم و صلاده و قلاده و سواده و صاعقه، ابوالمنایا، ابو الحتوف، ابو اعور اسلمی، عمرو بن عاص، شمر بن ذی الجوشن، هدی بن محمد بن اشعث کندی را می‌خواهم. به او گفته‌شد: آنها کنار باب الخضراء جمع

هستند. پس فرود آمد، شترش را بست و آنها را ترک کرد تا اینکه جمع شدند، پس به سوی آنان سوار شد و زمانی‌که او را دیدند مسخره کنان به سوی او برخاستند، یکی از آنان گفت: ای بادیه‌نشین خبری از آسمان داری؟ گفت: آری، جبرئیل در آسمان، ملک الموت در هوا و علی در قفا است. گفت: ای بادیه‌نشین از کجا آمدی؟ گفت: از نزد تقی نقی به سوی منافق پست. به او گفت: ای بادیه‌نشین بر زمین نمی‌آیی تا با تو مشورت کنیم؟ گفت: به خدا سوگند در مشورت با شما برکتی نیست و امثال من با امثال شما مشورت نمی‌کند. گفتند: ای بادیه‌نشین، پس ما خبر تو را برای یزید می‌نویسیم و یزید درآن هنگام ولی‌عهد بود. پس برای او نوشتند: اما بعد، ای یزید بادیه‌نشینی از نزد علی بن ابی‌طالب نزد ما آمده است که زبانی دارد که می‌گوید و ملول نمی‌شود و زیاد می‌گوید و خسته نمی‌شود والسلام. یزید زمانی‌که نامه را خواند، دستور داد که او را بترساند و برای او دو صف بر در برپا شود که در دست‌هایشان ستون‌های آهنی است، زمانی‌که طرماح در میان آنان قرار گرفت، گفت: اینان که هستند، گویی فرشتگان عذاب مالکی در تنگنای گذرگاه‌ها در آن مهلکه‌هاست؟ گفتند: ساکت باش اینان برای یزید آماده شده است. طولی نکشید که یزید خارج شد و چون به او نگاه کرد، گفت: سلام بر تو ای بادیه‌نشین. گفت: سلام مؤمن مهیمن بر پسر امیرمؤمنین است. گفت: امیرمؤمنان به تو سلام می‌رساند. گفت: سلام او از کوفه همراه من است، گفت: او حاجت‌ها را بر تو عرضه می‌دارد. گفت: اما اولین حاجتم از او جدا کردن روحش از بین دو پهلوی اوست و اینکه از مجلس خویش برخیزد تا کسی‌که از او نسبت به آن محق‌تر و اولی‌تر است در آن بنشیند. به او گفت: ای بادیه‌نشین، ما بر او وارد می‌شویم، حیله تو چیست؟ گفت: برای این آمده‌ام. پس برای ورود بر پدرش از او اجازه خواست.

زمانی‌که بر معاویه وارد شد و به او و تخت او نگاه کرد گفت: سلام بر تو ای پادشاه. گفت: چه چیزی تو را مانع از این شد که امیرمؤمنان بگویی. گفت: ما مؤمنان هستیم، چه کسی تو را بر ما امیر کرده است؟ گفت: نامه‌ات را به من بده .

گفت: من اکراه دارم که بر بساط تو قدم گذارم. گفت: پس به وزیرم بده. گفت: وزیر خیانت کرد و امیر ستم کرد. گفت: پس آن را به غلامم بده. گفت: غلام بدی که صاحبش او را بدون حلال‌ ودن خریده است و در غیر طاعت خدا به‌کار گرفته است. گفت: چاره چیست ای بادی‌نشین؟ گفت: مؤمنی چون من بر منافقی چون تو نیرنگ نمی‌زند، حقیرانه برخیز و آن را بگیر.

معاویه حقیرانه برخاست و آن را گرفت، سپس باز کرد و قرائت کرد، پس گفت: ای بادیه‌نشین، چگونه علی را ترک کردی. گفت: به خدا سوگند او را صبور جنگاور، ضابط، کریم، شجاع، بخشنده‌ای ترک کردم که با لشکری ربرو نشد، مگر اینکه شکست داد و با هماوردی، مگر این که او را قصد کرد و با قصری مگر اینکه نابودش کرد. گفت: حسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: آن دو علیه السّلام را صحیح، فصیح، کریم، شجاع، بخشنده، جوان، شاداب، که دنیا را و آخرت را اصلاح می‌کنند، رها کردم. گفت: اصحاب علی را چگونه ترک کردی؟ گفت: آنها را درحالی‌ رها کردم که علی در میان آنان مانند ماه و آنها چون ستارگان هستند. اگر به آنان امر کند، اقدام می‌کنند و اگر آنها را نهی کند، خودداری می‌کنند. به او گفت: ای بادیه‌نشین، بر در علی کسی را آگاه‌تر از تو گمان نمی‌کنم. گفت: وای بر تو، از پروردگارت طلب آمرزش کن و یک سال را به عنوان کفاره بر آنچه گفتی، روزه بگیر، اگر فصیحان ادیب ناطق را ببینی و در دریای دانش آنها قرار بگیری، چگونه خواهی بود ای بدبخت. گفت: وای بر مادرت. گفت: خوشا به حال او، مؤمنی زاده است که منافقی چون تو را بی‌اعتبار می‌کند. به او گفت: ای بادیه‌نشین آیا عطائی میخواهی. گفت: کم‌شدن روحت را می‌بینم، پس چگونه کم‌شدن مالت را نبینم. پس به بخشیدن صدهزار درهم امر کرد. گفت: ای بادیه‌نشین، بیشتر بر تو عطا می‌کنم، گفت: نعمتی ببخش تا همیشه سرور قومی باشی. پس به صدهزار دیگر دستور داد. پس گفت: آن را سه برابر کن که خداوند فرد است، پس آن را سه برابر کردند. گفت: الآن چه می‌گویی؟ گفت: خدا را حمد می‌گویم و تو را مذمت می‌کنم. گفت: وای بر تو، چرا؟ گفت: زیرا این میراث تو و پدرت نبوده است، بلکه از بیت المال مسلمانان به من بخشیدی. سپس معاویه به کاتبش روی کرد و گفت: برای بادیه‌نشین جوابی بنویس که ما قدرتی بر آن نداریم، پس نوشت: اما بعد، ای علی چهل بار از خردل به سویت می‌فرستم که با هر خردلی، هزار جنگاور است که دجله را می‌نوشند و فرات را سیراب می‌کنند.

طرماح زمانی‌که به نوشته کاتب نگاه کرد، به سوی معاویه رو کرد و گفت: بد است برای تو ای معاویه، نمی‌دانم کدام‌یک از شما کم شرتر هستید، تو یا کاتب؟ وای بر تو، اگر جن و انس، اهل زبور و فرقان را جمع می‌کردی، آنچه‌که تو می‌گویی را نمی‌گفتند. گفت: از امر من ننوشته است. گفته: اگر از روی امر تو ننوشته است، پس در قدرتت تو را ضعیف کرده است و اگر به امر تو نوشته است، پس از کذب برای تو شرم دارم. از کدام یک عذرخواهی می‌کنی و کدامیک را معتبر می‌دانی؟ آگاه باش که علی علیه السّلام خروس اشتر خوب سبزی دارد که با لشکرش خردل بر می‌چیند و در چینهدانش جمع می‌کند. گفت: او کیست ای بادیه‌نشین. گفت: او مالک بن حارث اشتر است.

سپس نامه و بخشش را گرفت و با آن به سوی علی بن ابی‌طالب علیه السّلام رفت و معاویه به یارانش روی کرد و گفت: می‌بینم اگر همه شما را در تمامی آنچه‌که صاحب او فرستاده بود، می فرستادم، یک‌صدم از آنچه‌که او درباره صاحبش ادا کرد را درباره من ادا نمی‌کردید.

**[ترجمه]

بیان

الطرماح بکسر الطاء و الراء و تشدید المیم و قال الجوهری فاه بالکلام علی زنة قال و تفوه لفظ به و المفوه المنطیق و قال بزل البعیر فطرنا به أی انشق فهو بازل ذکرا کان أو أنثی و ذلک فی السنة التاسعة و ربما بزل فی السنة الثامنة و قال یقال جمل فتیق إذا انفتق سمنا و فی بعض النسخ بالنون قال الجوهری الفنیق الفحل المکرم و قال الجرول الحجارة.

و الجهضم الضخم الهامة المستدیر الوجه و الأسد و الصلد و الصلب الأملس و یحتمل أن تکون تلک أسامی خدمه و أن یکون قال ذلک نبزا و استهزاء و السماط بالکسر الصف من الناس و النخل و الجلد الصلابة و الجلادة تقول منه

ص: 288

جلد الرجل بالضم فهو جلد ذکره الجوهری و قال حرب الرجل بالکسر اشتد غضبه و رجل حرب و أسد حرب أسد یدا سد أبدا أی أعط نعمة تکون أبدا سیدا للقوم و الأجید الحسن العنق أو طویله و الأعسر هو الذی یعمل بالید الیسری و یقال إنه أشد شی‌ء رمیا.

**[ترجمه]طرماح با کسره طاء، راء و تشدید میم است. و جوهری گوید: فاه بالکلام بر وزن قال و تفوه، یعنی بیان کرد. و المفوه یعنی سخنآور. و گوید: بذل البعیر، یعنی دندانش شکافته شد. پس او بازل است، چه نر باشد چه ماده، و این در سال نهم است و شاید در سال هشتم باشد. و گوید: جمل فتیق گفته می‌شود. زمانی‌که فربه شود. و در بعضی نسخه‌ها با نون است و جوهری گوید: فنیق: اصیل و نژاده، و گوید: الجرول یعنی سنگ و الجهضم، یعنی دارای سر بزرگ و چهره گرد. و الأسد، الصلد و الصلب، یعنی نرم. و محتمل است که این اسم‌ها نام خدم او باشد و آن را برای توهین و تمسخر گفته باشد. و سماط با کسره صفی از مردم و نخل است و الجلد: صلابت و استواری، از آن جلد الرجل با ضمه می‌گویی و او جلد است. این را جوهری ذکر کرده است و گوید: حرب الرجل با کسره، یعنی خشمش شدت یافت. و رجل حرب و اسد حرب، أسد یداً سد ابداً، یعنی نعمتی ببخش تا همیشه سرور قومی باشی و الاجید یعنی نیک گردن یا صاحب گردن بلند. الاعسر، کسی‌است که با دست چپ کار می‌کند و گفته می‌شود: إنه أشد شئ رمیاً.

**[ترجمه]

«550»

أَقُولُ وَجَدْتُ الرِّوَایَةَ بِخَطِّ بَعْضِ الْأَفَاضِلِ بِاخْتِلَافٍ مَا فَأَحْبَبْتُ إِیرَادَهَا عَلَی هَذَا الْوَجْهِ أَیْضاً قَالَ قَالَ الشَّیْخُ الْأَدِیبُ أَبُو بَکْرِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِیزِ الْبُسْتِیُّ بِالْأَسَانِیدِ الصِّحَاحِ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام لَمَّا رَجَعَ مِنْ وَقْعَةِ الْجَمَلِ کَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدِ اتَّبَعْتَ مَا یَضُرُّکَ وَ تَرَکْتَ مَا یَنْفَعُکَ وَ خَالَفْتَ کِتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّةَ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدِ انْتَهَی إِلَیَّ مَا فَعَلْتَ بِحَوَارِیِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ وَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ عَائِشَةَ فَوَ اللَّهِ لَأَرْمِیَنَّکَ بِشِهَابٍ لَا تُطْفِیهِ الْمِیَاهُ وَ لَا تُزَعْزِعُهُ الرِّیَاحُ إِذَا وَقَعَ وَقَبَ وَ إِذَا وَقَبَ ثَقَبَ وَ إِذَا ثَقَبَ نَقَبَ وَ إِذَا نَقَبَ الْتَهَبَ فَلَا تَغُرَّنَّکَ الْجُیُوشُ وَ اسْتَعِدَّ لِلْحَرْبِ فَإِنِّی مُلَاقِیکَ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَکَ بِهَا وَ السَّلَامُ فَلَمَّا وَصَلَ الْکِتَابُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَکَّهُ وَ قَرَأَهُ وَ دَعَا بِدَوَاةٍ وَ قِرْطَاسٍ وَ کَتَبَ إِلَیْهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَخِی رَسُولِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَمِّهِ وَ وَصِیِّهِ وَ مُغَسِّلِهِ وَ مُکَفِّنِهِ وَ قَاضِی دَیْنِهِ وَ زَوْجِ ابْنَتِهِ الْبَتُولِ وَ أَبِی سِبْطَیْهِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَفْنَیْتُ قَوْمَکَ یَوْمَ بَدْرٍ وَ قَتَلْتُ عَمَّکَ وَ خَالَکَ وَ جَدَّکَ وَ السَّیْفُ الَّذِی قَتَلْتُهُمْ بِهِ مَعِی یَحْمِلُهُ سَاعِدِی بِثَبَاتٍ مِنْ صَدْرِی وَ قُوَّةٍ مِنْ بَدَنِی وَ نُصْرَةٍ مِنْ رَبِّی کَمَا جَعَلَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی کَفِّی فَوَ اللَّهِ مَا اخْتَرْتُ عَلَی اللَّهِ رَبّاً وَ لَا عَلَی الْإِسْلَامِ دِیناً وَ لَا عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیّاً وَ لَا عَلَی السَّیْفِ بَدَلًا فَبَالِغْ مِنْ رَأْیِکَ فَاجْتَهِدْ وَ لَا تَقْصُرْ فَقَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَیْکَ الشَّیْطَانُ وَ اسْتَفَزَّکَ الْجَهْلُ وَ الطُّغْیَانُ

ص: 289

وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی وَ خَشِیَ عَوَاقِبَ الرَّدَی ثُمَّ طَوَی الْکِتَابَ وَ خَتَمَهُ وَ دَعَا رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ یُقَالُ لَهُ الطِّرِمَّاحُ بْنُ عَدِیِّ بْنِ حَاتِمٍ الطَّائِیُّ وَ کَانَ رَجُلًا جَسِیماً طَوِیلًا أَدِیباً لَبِیباً فَصِیحاً لَسِناً مُتَکَلِّماً لَا یَکِلُّ لِسَانُهُ وَ لَا یَعْیَا عَنِ الْجَوَابِ فَعَمَّمَهُ بِعِمَامَتِهِ وَ دَعَا لَهُ بِجَمَلٍ بَازِلٍ وَثِیقٍ فَائِقٍ أَحْمَرَ فَسَوَّی رَاحِلَتَهُ وَ وَجَّهَهُ إِلَی دِمَشْقَ فَقَالَ لَهُ یَا طِرِمَّاحُ انْطَلِقْ بِکِتَابِی هَذَا إِلَی مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ وَ خُذِ الْجَوَابَ فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْکِتَابَ وَ کَوَّرَ بِعِمَامَتِهِ وَ رَکِبَ مَطِیَّتَهُ وَ انْطَلَقَ حَتَّی دَخَلَ دِمَشْقَ فَسَأَلَ عَنْ دَارِ الْإِمَارَةِ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَی الْبَابِ قَالَ لَهُ الْحُجَّابُ مَنْ بُغْیَتُکَ قَالَ أُرِیدُ أَصْحَابَ الْأَمِیرِ أَوَّلًا ثُمَّ الْأَمِیرَ ثَانِیاً فَقَالُوا لَهُ مَنْ تُرِیدُ مِنْهُمْ قَالَ أُرِیدُ جَعْشَماً وَ جَرْوَلًا وَ مُجَاشِعاً وَ بَاقِعاً وَ کَانَ أَرَادَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِیَّ وَ أَبَا هُرَیْرَةَ الدَّوْسِیَّ وَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ وَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَکَمِ فَقَالُوا هُمْ بِبَابِ الْخَضْرَاءِ یَتَنَزَّهُونَ فِی بُسْتَانٍ فَانْطَلَقَ وَ سَارَ حَتَّی أَشْرَفَ عَلَی ذَلِکَ الْمَوْضِعِ فَإِذَا قَوْمٌ بِبَابِهِ فَقَالُوا جَاءَنَا أَعْرَابِیٌّ بَدَوِیٌّ دُوَیْنٌ إِلَی السَّمَاءِ تَعَالَوْا نَسْتَهْزِئُ بِهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَیْهِمْ قَالُوا یَا أَعْرَابِیُّ هَلْ عِنْدَکَ مِنَ السَّمَاءِ خَبَرٌ فَقَالَ بَلَی اللَّهُ تَعَالَی فِی السَّمَاءِ وَ مَلَکُ الْمَوْتِ فِی الْهَوَاءِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فِی الْقَفَاءِ فَاسْتَعِدُّوا لِمَا یَنْزِلُ عَلَیْکُمْ مِنَ الْبَلَاءِ یَا أَهْلَ الشَّقَاوَةِ وَ الشَّقَاءِ قَالُوا مِنْ أَیْنَ أَقْبَلْتَ قَالَ مِنْ عِنْدَ حُرٍّ تَقِیٍّ نَقِیٍّ زَکِیٍّ مُؤْمِنٍ رَضِیٍّ مَرْضِیٍّ فَقَالُوا وَ أَیَّ شَیْ‌ءٍ تُرِیدُ فَقَالَ أُرِیدُ هَذَا الدَّعِیَّ الرَّدِیَّ الْمُنَافِقَ الْمُرْدِیَ الَّذِی تَزْعُمُونَ أَنَّهُ أَمِیرُکُمْ فَعَلِمُوا أَنَّهُ رَسُولُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیٍّ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ فَقَالُوا هُوَ فِی هَذَا الْوَقْتِ مَشْغُولٌ قَالَ بِمَا ذَا بِوَعْدٍ أَوْ وَعِیدٍ قَالُوا لَا وَ لَکِنَّهُ یُشَاوِرُ أَصْحَابَهُ فِیمَا یُلْقِیهِ غَداً قَالَ فَسُحْقاً لَهُ وَ بُعْداً فَکَتَبُوا إِلَی مُعَاوِیَةَ بِخَبَرِهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ وَرَدَ مِنْ عِنْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ رَجُلٌ أَعْرَابِیٌّ بَدَوِیٌّ فَصِیحٌ لَسِنٌ طَلِقٌ ذَلِقٌ یَتَکَلَّمُ فَلَا یَکِلُّ وَ یُطِیلُ فَلَا یَمَلُّ فَأَعِدَّ لِکَلَامِهِ جَوَاباً بَالِغاً وَ لَا تَکُنْ عَنْهُ غَافِلًا وَ لَا سَاهِیاً وَ السَّلَامُ

ص: 290

فَلَمَّا عَلِمَ الطِّرِمَّاحُ بِذَلِکَ أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ وَ نَزَلَ عَنْهَا وَ عَقَلَهَا وَ جَلَسَ مَعَ الْقَوْمِ الَّذِینَ یَتَحَدَّثُونَ فَلَمَّا بَلَغَ الْخَبَرُ إِلَی مُعَاوِیَةَ أَمَرَ ابْنَهُ یَزِیدَ أَنْ یَخْرُجَ وَ یَضْرِبَ الْمَصَافَّ عَلَی بَابِ دَارِهِ فَخَرَجَ یَزِیدُ وَ کَانَ عَلَی وَجْهِهِ أَثَرُ ضَرْبَةٍ فَإِذَا تَکَلَّمَ کَانَ جَهِیرَ الصَّوْتِ فَأَمَرَ بِضَرْبِ الْمَصَافِّ فَفَعَلُوا ذَلِکَ وَ قَالُوا لِلطِّرِمَّاحِ هَلْ لَکَ أَنْ تَدْخُلَ عَلَی بَابِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ لِهَذَا جِئْتُ وَ بِهِ أُمِرْتُ فَقَامَ إِلَیْهِ وَ مَشَی فَلَمَّا رَأَی أَصْحَابَ الْمَصَافِّ وَ عَلَیْهِمْ ثِیَابٌ سُودٌ فَقَالَ مَنْ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ کَأَنَّهُمْ زَبَانِیَةٌ لِمَالِکٍ عَلَی ضِیقِ الْمَسَالِکِ فَلَمَّا دَنَا مِنْ یَزِیدَ نَظَرَ إِلَیْهِ فَقَالَ مَنْ هَذَا الْمَیْشُومُ بْنُ الْمَیْشُومِ الْوَاسِعُ الْحُلْقُومِ الْمَضْرُوبُ عَلَی الْخُرْطُومِ فَقَالُوا مَهْ یَا أَعْرَابِیُّ ابْنُ الْمَلِکِ یَزِیدُ فَقَالَ وَ مَنْ یَزِیدُ لَا زَادَ اللَّهُ مُزَادَهُ وَ لَا بَلَغَهُ مُرَادَهُ وَ مَنْ أَبُوهُ کَانَا قُدُماً غَائِصَیْنِ فِی بَحْرِ الْجَلَافَةِ وَ الْیَوْمَ اسْتَوَیَا عَلَی سَرِیرِ الْخِلَافَةِ فَسَمِعَ یَزِیدُ ذَلِکَ وَ اسْتَشَاطَ وَ هَمَّ بِقَتْلِهِ غَضَباً ثُمَّ کَرِهَ أَنْ یُحْدِثَ دُونَ إِذْنِ أَبِیهِ فَلَمْ یَقْتُلْهُ خَوْفاً مِنْهُ وَ کَظَمَ غَیْظَهُ وَ خَبَّأَ نَارَهُ وَ سَلَّمَ عَلَیْهِ فَقَالَ یَا أَعْرَابِیُّ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ یَقْرَأُ عَلَیْکَ السَّلَامَ فَقَالَ سَلَامُهُ مَعِی مِنَ الْکُوفَةِ فَقَالَ یَزِیدُ سَلْنِی عَمَّا شِئْتَ فَقَدْ أَمَرَنِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ بِقَضَاءِ حَاجَتِکَ فَقَالَ حَاجَتِی إِلَیْهِ أَنْ یَقُومَ مِنْ مَقَامِهِ حَتَّی یَجْلِسَ مَنْ هُوَ أَوْلَی مِنْهُ بِهَذَا الْأَمْرِ قَالَ فَمَا ذَا تُرِیدُ آنِفاً قَالَ الدُّخُولَ عَلَیْهِ فَأَمَرَ بِرَفْعِ الْحِجَابِ وَ أَدْخَلَهُ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ صَوَاحِبِهِ فَلَمَّا دَخَلَ الطِّرِمَّاحُ وَ هُوَ مُتَنَعِّلٌ قَالُوا لَهُ اخْلَعْ نَعْلَیْکَ فَالْتَفَتَ یَمِیناً وَ شِمَالًا ثُمَّ قَالَ هَذَا رَبُّ الْوَادِ الْمُقَدَّسِ فَأَخْلَعَ نَعْلَیَّ فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ مُعَاوِیَةُ قَاعِدٌ عَلَی السَّرِیرِ مَعَ قَوَاعِدِهِ وَ خَاصَّتِهِ وَ مَثُلَ بَیْنَ یَدَیْهِ خَدَمُهُ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْمَلِکُ الْعَاصِی فَقَرُبَ إِلَیْهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالَ وَیْحَکَ یَا أَعْرَابِیُّ مَا مَنَعَکَ أَنْ تَدْعُوَهُ بِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ الْأَعْرَابِیُّ ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ یَا أَحْمَقُ نَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَمَنْ أَمَّرَهُ عَلَیْنَا بِالْخِلَافَةِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ مَا مَعَکَ یَا أَعْرَابِیُّ فَقَالَ کِتَابٌ مَخْتُومٌ مِنْ إِمَامٍ مَعْصُومٍ فَقَالَ نَاوِلْنِیهِ قَالَ أَکْرَهُ أَنْ أَطَأَ بِسَاطَکَ قَالَ نَاوِلْهُ وَزِیرِی هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی

ص: 291

عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَالَ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ ظَلَمَ الْأَمِیرُ وَ خَانَ الْوَزِیرُ فَقَالَ نَاوِلْهُ وَلَدِی هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی یَزِیدَ فَقَالَ مَا نَرْضَی بِإِبْلِیسَ فَکَیْفَ بِأَوْلَادهِ فَقَالَ نَاوِلْهُ مَمْلُوکِی هَذَا وَ أَشَارَ إِلَی غُلَامٍ لَهُ قَائِمٍ عَلَی رَأْسِهِ فَقَالَ الْأَعْرَابِیُّ مَمْلُوکٌ اشْتَرَیْتَهُ مِنْ غَیْرِ حِلٍّ وَ تَسْتَعْمِلُهُ فِی غَیْرِ حَقٍّ قَالَ وَیْحَکَ یَا أَعْرَابِیُّ فَمَا الْحِیلَةُ وَ کَیْفَ نَأْخُذُ الْکِتَابَ فَقَالَ الْأَعْرَابِیُّ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِکَ وَ تَأْخُذَهُ بِیَدِکَ عَلَی غَیْرِ کُرْهٍ مِنْکَ فَإِنَّهُ کِتَابُ رَجُلٍ کَرِیمٍ وَ سَیِّدٍ عَلِیمٍ وَ حِبْرٍ حَلِیمٍ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ فَلَمَّا سَمِعَ مِنْهُ مُعَاوِیَةُ وَثَبَ مِنْ مَکَانِهِ وَ أَخَذَ مِنْهُ الْکِتَابَ بِغَضَبٍ وَ فَکَّهَ وَ قَرَأَهُ وَ وَضَعَهُ تَحْتَ رُکْبَتَیْهِ ثُمَّ قَالَ کَیْفَ خَلَّفْتَ أَبَا الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ قَالَ خَلَّفْتُهُ بِحَمْدِ اللَّهِ کَالْبَدْرِ الطَّالِعِ حَوَالَیْهِ أَصْحَابُهُ کَالنُّجُومِ الثَّوَاقِبِ اللَّوَامِعِ إِذَا أَمَرَهُمْ بِأَمْرٍ ابْتَدَرُوا إِلَیْهِ وَ إِذَا نَهَاهُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ لَمْ یَتَجَاسَرُوا عَلَیْهِ وَ هُوَ مِنْ بَأْسِهِ یَا مُعَاوِیَةُ فِی تَجَلُّدِ بَطَلٍ شُجَاعٍ سَیِّدٍ سَمَیْدَعٍ إِنْ لَقِیَ جَیْشاً هَزَمَهُ وَ أَرْدَاهُ وَ إِنْ لَقِیَ قَرْناً سَلَبَهُ وَ أَفْنَاهُ وَ إِنْ لَقِیَ عَدُوّاً قَتَلَهُ وَ جَزَاهُ قَالَ مُعَاوِیَةُ کَیْفَ خَلَّفْتَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ قَالَ خَلَّفْتُهُمَا بِحَمْدِ اللَّهِ شَابَّیْنِ نَقِیَّیْنِ تَقِیَّیْنِ زَکِیَّیْنِ عَفِیفَیْنِ صَحِیحَیْنِ سَیِّدَیْنِ طَیِّبَیْنِ فَاضِلَیْنِ عَاقِلَیْنِ عَالِمَیْنِ مُصْلِحَیْنِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ فَسَکَتَ مُعَاوِیَةُ سَاعَةً فَقَالَ مَا أَفْصَحَکَ یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ لَوْ بَلَغْتَ بَابَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام لَوَجَدْتَ الْأُدَبَاءَ الْفُصَحَاءَ الْبُلَغَاءَ الْفُقَهَاءَ النُّجَبَاءَ الْأَتْقِیَاءَ الْأَصْفِیَاءَ وَ لَرَأَیْتَ رِجَالًا سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ حَتَّی إِذَا اسْتَعَرْتَ نَارَ الْوَغَی قَذَفُوا بِأَنْفُسِهِمْ فِی تِلْکَ الشُّعَلِ لَابِسِینَ الْقُلُوبَ عَلَی مَدَارِعِهِمْ قَائِمِینَ لَیْلَهُمْ صَائِمِینَ نَهَارَهُمْ لَا تَأْخُذُهُمْ فِی اللَّهِ وَ لَا فِی وَلِیِّ اللَّهِ عَلِیٍّ لَوْمَةُ لَائِمٍ فَإِذَا أَنْتَ یَا مُعَاوِیَةُ رَأَیْتَهُمْ عَلَی هَذِهِ الْحَالِ غَرِقْتَ فِی بَحْرٍ عَمِیقٍ لَا تَنْجُو مِنْ لُجَّتِهِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِیَةَ سِرّاً هَذَا رَجُلٌ أَعْرَابِیٌّ بَدَوِیٌّ لَوْ أَرْضَیْتَهُ بِالْمَالِ لَتَکَلَّمَ فِیکَ بِخَیْرٍ

ص: 292

فَقَالَ مُعَاوِیَةُ یَا أَعْرَابِیُّ مَا تَقُولُ فِی الْجَائِزَةِ أَ تَأْخُذُهَا مِنِّی أَمْ لَا قَالَ بَلْ آخُذُهَا فَوَ اللَّهِ أَنَا أُرِیدُ اسْتِقْبَاضَ رُوحِکَ مِنْ جَسَدِکَ فَکَیْفَ بِاسْتِقْبَاضِ مَالِکَ مِنْ خِزَانَتِکَ فَأَمَرَ لَهُ بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ ثُمَّ قَالَ أَ تُحِبُّ أَنْ أَزِیدَکَ قَالَ زِدْ فَإِنَّکَ لَا تُعْطِیهِ مِنْ مَالِ أَبِیکَ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی وَلِیُّ مَنْ یَزِیدُ قَالَ أَعْطُوهُ عِشْرِینَ أَلْفاً قَالَ الطِّرِمَّاحُ اجْعَلْهَا وَتْراً فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی هُوَ الْوَتْرُ وَ یُحِبُّ الْوَتْرَ قَالَ أَعْطُوهُ ثَلَاثِینَ أَلْفاً فَمَدَّ الطِّرِمَّاحُ بَصَرَهُ إِلَی إِیرَادِهِ فَأَبْطَأَ عَلَیْهِ سَاعَةً فَقَالَ یَا مَلِکُ تَسْتَهْزِئُ بِی عَلَی فِرَاشِکَ فَقَالَ لِمَا ذَا یَا أَعْرَابِیُّ قَالَ إِنَّکَ أَمَرْتَ لِی بِجَائِزَةٍ لَا أَرَاهَا وَ لَا تَرَاهَا فَإِنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الرِّیحِ الَّتِی تَهُبُّ مِنْ قُلَلِ الْجِبَالِ فَأُحْضِرَ الْمَالُ وَ وُضِعَ بَیْنَ یَدَیِ الطِّرِمَّاحِ فَلَمَّا قَبَضَ الْمَالَ سَکَتَ وَ لَمْ یَتَکَلَّمْ بِشَیْ‌ءٍ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ یَا أَعْرَابِیُّ کَیْفَ تَرَی جَائِزَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ الْأَعْرَابِیُّ هَذَا مَالُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ خِزَانَةِ رَبِّ الْعَالَمِینَ أَخَذَهُ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ فَالْتَفَتَ مُعَاوِیَةُ إِلَی کَاتِبِهِ وَ قَالَ اکْتُبْ جَوَابَهُ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ أَظْلَمَتِ الدُّنْیَا عَلَیَّ وَ مَا لِی طَاقَةٌ فَأَخَذَ الْکَاتِبُ الْقِرْطَاسَ فَکَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ وَ ابْنِ عَبْدِهِ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُوَجِّهُ إِلَیْکَ جُنْداً مِنْ جُنُودِ الشَّامِ مُقَدِّمَتُهُ بِالْکُوفَةِ وَ سَاقَتُهُ بِسَاحِلِ الْبَحْرِ وَ لَأَرْمِیَنَّکَ بِأَلْفِ حِمْلٍ مِنْ خَرْدَلٍ تَحْتَ کُلِّ خَرْدَلٍ أَلْفُ مُقَاتِلٍ فَإِنْ أَطْفَأْتَ نَارَ الْفِتْنَةِ وَ سَلَّمْتَ إِلَیْنَا قَتَلَةَ عُثْمَانَ وَ إِلَّا فَلَا تَقُلْ غَالَ ابْنُ أَبِی سُفْیَانَ وَ لَا یَغُرَّنَّکَ شَجَاعَةُ أَهْلِ الْعِرَاقِ وَ اتِّفَاقُهُمْ فَإِنَّ اتِّفَاقَهُمْ نِفَاقٌ فَمَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الْحِمَارِ النَّاهِقِ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ نَاعِقٍ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا نَظَرَ الطِّرِمَّاحُ إِلَی مَا یَخْرُجُ تَحْتَ قَلَمِهِ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ لَا أَدْرِی أَیُّکُمَا أَکْذَبُ أَنْتَ بِادِّعَائِکَ أَمْ کَاتِبُکَ فِیمَا کَتَبَ لَوِ اجْتَمَعَ أَهْلُ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَمْ یَقْدِرُوا بِهِ عَلَی ذَلِکَ فَنَظَرَ مُعَاوِیَةُ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَقَدْ کَتَبَ مِنْ غَیْرِ أَمْرِی فَقَالَ إِنْ کُنْتَ لَمْ تَأْمُرْهُ فَقَدِ اسْتَضْعَفَکَ وَ إِنْ کُنْتَ أَمَرْتَهُ فَقَدِ اسْتَفْضَحَکَ

ص: 293

أَوْ قَالَ إِنْ کَتَبَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ فَقَدْ خَانَکَ وَ إِنْ أَمَرْتَهُ بِذَلِکَ فَأَنْتُمَا خَائِنَانِ کَاذِبَانِ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ ثُمَّ قَالَ الطِّرِمَّاحُ یَا مُعَاوِیَةُ أَظُنُّکَ تُهَدِّدُ الْبَطَّ بِالشَّطِّ

فَدَعِ الْوَعِیدَ فَمَا وَعِیدُکَ ضَائِرٌ*** أَ طَنِینُ أَجْنِحَةِ الذُّبَابِ یَضِیرُ

وَ اللَّهِ إِنَّ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام لَدِیکاً عَلِیَّ الصَّوْتِ عَظِیمَ الْمِنْقَارِ یَلْتَقِطُ الْجَیْشَ بِخَیْشُومِهِ وَ یَصْرِفُهُ إِلَی قَانِصَتِهِ وَ یَحُطُّهُ إِلَی حَوْصَلَتِهِ فَقَالَ مُعَاوِیَةُ وَ اللَّهِ کَذَلِکَ هُوَ مَالِکُ بْنُ [الْحَارِثِ] الْأَشْتَرُ النَّخَعِیُّ ثُمَّ قَالَ ارْجِعْ بِسَلَامٍ مِنِّی وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی خُذِ الْمَالَ وَ الْکِتَابَ وَ انْصَرِفْ فَجَزَاکَ اللَّهُ عَنْ صَاحِبِکَ خَیْراً فَأَخَذَ الطِّرِمَّاحُ الْکِتَابَ وَ حَمَلَ الْمَالَ وَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ وَ رَکِبَ مَطِیَّتَهُ وَ سَارَ ثُمَّ الْتَفَتَ مُعَاوِیَةُ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَوْ أَعْطَیْتُ جَمِیعَ مَا أَمْلِکُ لِرَجُلٍ مِنْکُمْ لَمْ یُؤَدِّ عَنِّی عُشْرَ عَشِیرِ مَا أَدَّی هَذَا الْأَعْرَابِیُّ عَنْ صَاحِبِهِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ أَنَّ لَکَ قَرَابَةً کَقَرَابَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ کَانَ مَعَکَ الْحَقُّ کَمَا هُوَ مَعَهُ لَأَدَّیْنَا عَنْکَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِکَ أَضْعَافاً مُضَاعَفَةً فَقَالَ مُعَاوِیَةُ فَضَّ اللَّهُ فَاکَ وَ قَطَعَ شَفَتَیْکَ وَ اللَّهِ لَکَلَامُکَ عَلَیَّ أَشَدُّ مِنْ کَلَامِ الْأَعْرَابِیِّ وَ لَقَدْ ضَاقَتْ عَلَیَّ الدُّنْیَا بِحَذَافِیرِهَا.

**[ترجمه]می‌گویم: این روایت را با خط یکی از افاضل با اختلاف یافتم، پس دوست داشتم که بر این وجه نیز ذکر کنم. گوید: شیخ ادیب ابوبکر بن عبدالعزیر بستی با اسناد صحیح می‌گوید: امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب علیه السّلام زمانی‌که از واقعه جمل بازگشت، معاویه بن ابی‌سفیان نامه‌ای برای نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده خدا، معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب، اما بعد آنچه که به تو آسیب می‌رساند را پیروی و آنچه که برای تو سودمند است را رها کرده‌ای و با کتاب خدا و سنت رسول الله صلّی الله علیه و آله مخالفت کرده‌ای و آنچه‌که با مریدان رسول الله، طلحه، زبیر و ام‌مؤمنین عایشه کرده‌ای، به من رسیده است. به خدا سوگند تو را با آتشی هدف قرار می‌دهم که نه آب‌ها خاموشش می‌کند و نه بادها آن را به حرکت در می‌آورد، آنگاه که واقع شود، فرود می‌رود و چون فرود رود، حفره ایجاد می‌کند و چون حفره ایجاد کند، می‌شکافد. و چون شکافت، شعله‌ور می‌شود و لشکریان تو را مغرور نکنند و برای جنگ آماده باش که من با سربازانی با تو روبرو می‌شوم که تو بر آن جرأتی نداری و السلام.

زمانی‌که نامه به امیرمؤمنان علیه السّلام رسید، آن را گشود، قرائت کرد و دوات و کاغذی طلب کرد و برای او نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده خدا علی بن ابی‌طالب، برادر رسول الله، پسرعمو، وصی، غسل‌دهنده، کفن کننده، قاضی دین او، همسر دختر او بتول، و پدر دو نوه او، حسن و حسین، به معاویه بن ابی‌سفیان.

اما بعد، من در روز بدر خویشانت را هلاک کردم و عمو، دایی و جدت را به قتل رساندم و شمشیری که با آن آنها را کشتم، با من است، بازویم با ثباتی از دلم، قدرتی از بدنم و یاری از پروردگارم، آن را حمل می‌کند، آنگونه که نبی صلّی الله علیه و آله در دستم قرار داد. به خدا سوگند هیچ خدایی را بر خدا، هیچ دینی را بر اسلام و هیچ نبی را بر محمد و هیچ جایگزینی را بر شمشیر ترجیح نداده‌ام، در اندیشه‌ات، نهایت کوشش خود را به کار ببند، تلاش کن و کوتاهی نکن که شیطان بر تو چیره شده و جهل و سرکشی تو را برانگیخته است و خواهی دانست، کسانی‌که ظلم کردند خواهی دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت، و سلام بر کسی‌که از هدایت پیروی کرد و از عواقب هلاکت بیم یافت.

سپس نامه را لوله کرد و بر آن مهر زد و یکی از اصحابش که طرماح بن عدی بن حاتم طائی خوانده می‌شود و مردی تنومند بلند و ادیبی خردمند فصحیح زبان‌آور سخنگو بود که زبانش خسته نمی‌شد و از جواب عاجز نمی‌ماند، را صدا کرد و عمامه خود را بر او بست و شتر دندانشکافته مطمئن فربه سرخ برایش طلب کرد و پالانش را بست و درحالی‌که رویش به سوی دمشق بود، گفت: طرماح با این نامه به سوی معاویه بن ابوسفیان برو جواب را بگیر.

پس طرماح نامه را گرفت عمامه‌اش را بست و سوار مرکبش شد و رفت تا اینکه وارد دمشق شد، پس از مرکز امارت سؤال کرد و چون به دروازه رسید. دربان گفت: چه‌کسی را می‌خواهی؟ گفت: اول اصحاب امیر را می‌خواهم، سپس امیر را. به او گفتند: کدام‌یک از آنان را می‌خواهی؟ گفت:جعشم، جرول، مجاشع و باقع را می‌خواهم ـ و ابو اعور سلمی، ابوهریره دوسی، عمرو بن عاص و مروان بن حکم را می‌خواست ـ پس گفتند: آنها بر در خضراء در باغ تفریح می‌کنند.

پس رفت و حرکت تا به آن محل نزدیک شد، پس با جمعی که بر در آن بودند، روبرو شد. گفتند: بادیه‌نشین رسیده به آسمان نزدمان آمده، بیایید او را به تمسخر بگیریم. پس چون وی بر آنان ایستاد، گفت: ای بادیه‌نشین، آیا از آسمان خبر داری؟ گفت: بله، خداوند متعال در آسمان، ملک الموت در هوا، امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب در قفاء است. پس ای اهل شقاوت، و سه روزی برای بلایی که بر شما می‌رسد، آماده شوید. گفتند: از کجا آمدی؟ گفت: از نزد آزاده تقی نقی زکی مؤمن راضی پسندیده. گفتند: و چه می‌خواهی؟ گفت: این حرامزاده پست منافق هلاک‌کننده را می‌خواهم که گمان می‌کنید امیرتان است، پس دریافتند که او فرستاده امیرمؤمنان علیه السّلام به سوی معاویه است، گفتند: در این وقت او مشغول است .

گفت: به چه؟ به وعده یا تهدید؟ گفتند: نه، بلکه به یارانش درباره آنچه‌که فردا با آن روبرو می‌شود مشورت می‌کند. گفت: پس نابود و دور باد.

خبر او را برای معاویه نوشتند: اما بعد، مرد اعرابی بادیه‌نشین فصیح زبان‌آور گشاده‌زبان سخنوری، از نزد علی بن ابی‌طالب آمده است که صحبت می‌کند و خسته نمی‌شود، طولانی می‌سازد و ملول نمی‌شود، پس برای کلام او جواب بلیغی آماده کن و از او غافل و بی‌توجه نباش والسلام. زمانی‌که طرماح از آن آگاه شد، مرکبش را نشاند و از آن پایین آمد و آن را بست و همراه جمعی که صحبت می‌کردند، نشست.

چون خبر به معاویه رسید، به پسرش یزید دستور داد که خارج شود و صف‌ها را بر در سرایش تشکیل دهید. پس یزید خارج شد، درحالی‌که بر چهره‌اش اثر ضربت بود و با صدای بلند صحبت می کرد و به تشکیل صفوف دستور داد. پس چنین کردند و به طرماح گفتند: آیا می‌خواهی بر دروازه امیرمؤنان وارد شوی، گفت: برای این آمدم و به آن امر شدم. پس به سوی او برخاست و رفت و زمانی‌که اصحاب صفوف را در لباس‌هایی سیاه دید، گفت: این گروه که هستند؟ گویی فرشتگان عذاب مالکی بر تنگراه هستند و چون به یزید نزدیک شد، به او نگاه کرد و گفت: کیست این خالکوبی‌شده پسر خالکوبی‌شده با حلقوم گشاده و مضروب بر خرطوم. گفتند: خاموش ای اعرابی، او پسر پادشاه، یزید است. گفت: یزید کیست؟ خداوند نه بر توشه او افزاید نه او را به هدفش برساند و پدرش کیست؟ در گذشته در دریای گستاخی غرق بودند و امروز بر تخت خلافت استقرار یافتند و یزید این سخن را شنید و برافروخت و از روی خشم تصمیم به قتل او گرفت، اما اکراه داشت که بدون اذن پدر انجام دهد. پس از ترس پدر او را به قتل نرساند و خشمش را فرو خورد و آتش آن را خاموش کرد و بر او سلام کرد و گفت: ای اعرابی، امیرمؤمنان بر تو سلام می‌رساند. گفت: سلام او از کوفه همراه من است. یزید گفت: هرچه خواستی از من درخواست کن که امیرمؤنان به برآورده کردن حاجتت دستور داده است. گفت: حاجت من از او این است که از مقام خویش برخیزد تا کسی‌که از او به این امر لایق‌تر است بنشیند. گفت: هم‌اکنون چه می‌خواهی؟ گفت: ورود بر او را. پس برکنار رفتن پرده دستور داد و او را نزد معاویه و زنان همنشین وی برد .

چون طرماح با کفش وارد شد، به او گفتند: کفش‌هایت را بکن. به چپ و راست نگاه کرد و گفت: این پروردگار وادی مقدس است که کفش‌هایم را در آورم پس نگاه کرد و معاویه را دید که به همراه یاران و خواص خود بر تخت نشسته است و خدمتکارانش در مقابل او هستند. گفت: سلام بر تو ای فرمانروای عصیانگر، پس عمرو بن عاص به او نزدیک شد و گفت: وای بر تو ای بدوی، چه چیزی تو را مانع از این شد که با عنوان امیرمؤمنان بخوانی؟ بدوی گفت: مادرت به عزایت بنشیند ای احمق، ما مؤمنان هستم، چه کسی او را به خلافت بر ما امر کرده است.

معاویه گفت: چه با خود داری ای بدوی؟ گفت: نامه‌ای ممهور از امامی معصوم. گفت: آن را به من بده، گفت: اکراه دارم که بر بساطت پا نهم. گفت: به این وزیرم بده و به عمرو بن عاص اشاره کرد. گفت: هیهات هیهات، امیر ظلم کرد و وزیر خیانت کرد. گفت: به این پسرم بده و به یزید اشاره کرد. گفت: به خود ابلیس راضی نمی‌شویم، چگونه به فرزندان او راضی شویم؟ گفت: به این غلامم بده و به غلامی که بالای سر او ایستاده بود، اشاره کرد. بدوی گفت: غلامی که به حرام خریده‌ای و در غیرحق به کار گماردی! گفت: وای بر تو ای بدوی، پس چاره چیست، چگونه نامه را بگیرم؟ بدوی گفت: اینکه از مکان خویش برخیزی و بدون اکراه آن را با دستت بگیری که آن نامه مردی اصیل، سروری دانا، مجتهدی بردبار، رؤوف و مهربان بر مسلمانان است.

معاویه چون این را از او شنید، از جای خویش جهید و با خشم نامه را از او گرفت و آن را باز کرد و خواند و زیر زانویش قرار داد و گفت: ابوالحسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: به حمد خدا، او را چون بدری تابان که یارانش چون ستارگان نافذ درخشان، اطراف او هستند که چون آنان را امری دهد، به سوی آن می‌شتابند و چون آنها را از چیزی نهی کند بر آن جسارت نمی‌کنند ترک کردم. ای معاویه این از قدرت اوست، در دلاوری، قهرمانی شجاع و سروری شریف است، اگر با لشکری روبرو شود، شکست می‌دهد و هلاک می‌کند و اگر با هماوردی روبرو شود، او را می‌گیرد و نابود می‌کند و اگر با دشمنی روبرو شود، می‌کشد و مجازاتش می کند .

معاویه گفت: حسن و حسین را چگونه ترک کردی؟ گفت: به حمد خدا، آن دو را جوان، نقی، باتقوا، پاک، عفیف، صحیح، سرور، مطهر، فاضل، عاقل عالم اصلاحگر در دنیا و آخرت رها کردم.

معاویه لحظه‌ای ساکت شد و گفت: چه فصیح هستی ای بدوی! گفت: اگر به در امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب برسی، ادبای فصیح بلیغ فقیه نجیب متقی برگزیده را می‌یابی و مردانی را می‌بینی که در اثر سجده نشانه‌هایشان در چهره است، ، طوری‌که چون آتش جنگ برافروخته‌شود، خود را در آن شعله‌ها می‌اندازند، درحالی‌که قلب‌هایی بر روی زره‌های خود بر تن کرده، شب را قائم، روز را روزه‌دار بوده‌اند و در راه خدا و ولی خدا، علی، نکوهش هیچ نکوهش‌گری به آنان نمی‌رسد، پس ای معاویه تو آنها را بر این حال دیدی، در دریای عمیقی غرق شده‌ای که از امواج آن نجات نمی‌یابی.

عمرو بن عاص پنهانی به معاویه گفت: او مردی بدوی بادی‌نشین است، اگر او را به مال راضی کنی تا درباره تو صحبت کند، نیک است. معاویه گفت: ای بدوی، درباره بخشش چه می‌گویی؟ آیا از من می‌گیری یا خیر؟ گفت: بله، آن را می‌گیرم. به خدا سوگند من می‌خواهم روحت را از جسمت بگیرم، پس درباره گرفتن مالت از خزائنت چگونه هستم. پس امر کرد ده‌هزار درهم به او عطا کنند. سپس گفت: آیا دوست داری بیشتر کنم؟ گفت: بیافزا که تو از مال پدرت نمی‌بخشی و خداوند دوست دار کسی‌است که بیافزاید. گفت: بیست‌هزار درهم به او بدهید. طرماح گفت: آن را فرد قرار بده که خداوند متعال فرد است و فرد را دوست دارد. گفنت: سی‌هزار درهم به او ببخشید، پس طرماح منتظر آوردن آن بود و چون ساعتی بر او کندی کرد، گفت: ای فرمانروا، مرا در بساط خود به تمسخر می‌گیری؟ گفت: چرا ای اعرابی؟ گفت: تو به بخششی بر من امر کردی نه من آن را، می‌بینم نه تو، گویی بسان بادی است که از قله کوه‌ها می‌وزد! پس مال حاضر شد و در مقابل طرماح قرار گرفت و زمانی‌که آن را گرفت، ساکت شد و چیزی نگفت .

عمرو بن عاص گفت: ای اعرابی، بخشش امیرمؤمنین را چگونه می‌بینی؟ اعرابی گفت: این مال مسلمانان از خزانه پروردگار جهانیان است که بنده‌ای از بندگان صالح خدا آن را گرفته‌است.

معاویه به کاتبش روی کرد و گفت: جوابش را بنویس، به خدا سوگند دنیا بر من ستم کرده است و توانی ندارم، پس کاتب کاغذ را گرفت و نوشت:

بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا و پسر بنده او معاویه بن ابوسفیان به علی بن ابوطالب، اما بعد، من لشکری از لشکریان شام به سویت گسیل می‌دارم که جلودار آن در کوفه و ساقه آن در ساحل دریا است و به وسیله هزار بار از خردل که زیر هر خردل هزار جنگاور است بر تو ضربت می‌زنم. پس اگر آتش فتنه را خاموش کردی و قاتلان عثمان را به من تحویل دادی، سالم می‌مانی و در غیر این‌صورت نگو پسر ابوسفیان غافلگیر کرد و شجاعت عراقیان و اتحاد آنها، تو را فریب ندهد که اتحاد آن نفاق است و مثل آنان، مثل الاغ عرعرکننده‌است که با هر جنبنده‌ای منحرف می‌شوند. والسلام.

چون طرماح به آنچه‌که از زیر قلم او خارج می‌شد نگاه کرد، گفت: منزه است خدا، نمی‌دانم کدام‌یک از شما کاذب‌تر است، تو با ادعایت یا کاتب در آنچه که نوشت! اگر اهل شرق و غرب از جن و انس جمع شوند، بر آن قادر نیستند. پس معاویه نگاه کرد و گفت: به خدا سوگند، بدون دستور من نوشته‌است. پس گفت: اگر به او دستور نداده‌ای، پس تو را ضعیف کرده است و اگر به او امر کرده‌ای تو را رسوا کرده است.

یا گفت: اگر از القای خود نوشته‌است، به تو خیانت کرده است و اگر تو او را به آن دست داده‌ای، پس شما در دنیا و آخرت خائن کاذب هستید. سپس طرماح گفت: ای معاویه گمان می کنم مرغابی را با شط تهدید می‌کنی.

فدع الوعید فما وعیدک ضائر أطنین أجنحه الذباب یضیر

تهدید را رها کن که تهدیدت آسیبی نمیرساند، آیا صدای بال مگس ضرری میرساند .

به خدا سوگند برای امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السّلام، خروسی با صدای بلند و منقار بزرگ است که با نوکش لشکر را برمی‌چیند و به سوی سنگدانش می‌فرستد و به سمت چینه‌دانش پایین می‌فرستد. پس معاویه گفت: به خدا سوگند فقط مالک اشتر نخعی چنین است، سپس گفت: با سلاحی از جانب من بازگرد.

و در روایت دیگر: مال و نامه را برگیر و برگرد که خداوند درباره رفیقت، جزای خیر به تو دهد. پس طرماح نامه را گرفت و مال را بلند کرد و از حضور او خارج شد، سوار مرکبش شد و حرکت کرد.

سپس معاویه به یارانش نگاه کرد و گفت: اگر همه آنچه‌که دارم را به مردی از شما ببخشم، یک‌صدم از آنچه‌که این اعرابی درباره رفیقش ادا کرد را درباره من ادا نمی‌کنید.

پس عمرو بن عاص گفت: اگر تو قرابتی بسان قرابت علی بن ابی‌طالب علیه السّلام داشتی و حق، چنانکه همراه اوست، همراه تو بود، آنچه‌که به مراتب بهتر از آن است را درباره تو ادا می‌کردیم. پس معاویه گفت: زبانت را خاموش کن و لبانت را فرو ببند، به خدا سوگند سخن تو از سخن این بدوی بر من شدیدتر است، دنیا با تمامی وسعتش بر من تنگ شده است.

**[ترجمه]

توضیح

الزعزعة تحریک الریاح لشجرة و نحوها ذکره الفیروزآبادی و قال وقب الظلام دخل و الشمس وقبا و وقوبا غابت و الوثیق المحکم و المصاف جمع المصف و هو موضع الصف و السمیدع بفتح السین و المیم بعدها مثناة تحتانیة السید الکریم الشریف السخی الموطأ الأکتاف و الشجاع و فی الصحاح ضاره یضوره و یضیره ضورا و ضیرا أی ضره.

**[ترجمه]الزعزعه، حرکت‌دادن درخت و امثال آن توسط باد. فیروزآبادی این را ذکر کرده و گوید: وقب الظلام یعنی تاریکی داخل شد و وقب الشمس وقباً و وقوباً: یعنی خورشید پنهان شد و الوثیق یعنی محکم، المصاف جمع مصف است که محل صف است. السمیدع با فتحه سین: سرور کریم شریف سخاوتمند، بزرگوار و شجاع. و در صحاح: ضاره یضوره و یضیره ضوراً و ضیراً، یعنی به او آسیب رساند.

**[ترجمه]

«552»

⁽¹⁾أَقُولُ نُقِلَ مِنْ خَطِّ الشَّهِیدِ قُدِّسَ سِرُّهُ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ ص: 294

1) 552- للحدیث- عدا بعض خصوصیاته- مصادر کثیرة و أسانید یجد الباحث کثیرا منها تحت الرقم: 401 و تالیه و تعلیقهما من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 1، ص 369 ط 2.

مُعَاوِیَةُ لِأَبِی الْمُرَقِّعِ الْهَمْدَانِیِّ اشْتِمْ عَلِیّاً قَالَ بَلْ أَشْتِمُ شَاتِمَهُ وَ ظَالِمَهُ قَالَ أَ هُوَ مَوْلَاکَ قَالَ وَ مَوْلَاکَ إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ قَالَ فَادْعُ عَلَیْهِ قَالَ بَلْ أَدْعُو عَلَی مَنْ هُوَ دُونَهُ قَالَ مَا تَقُولُ فِی قَاتِلِهِ قَالَ هُوَ فِی النَّارِ مَعَ مَنْ سَرَّهُ ذَلِکَ قَالَ مَنْ قَوْمُکَ قَالَ الزُّرْقُ مِنْ هَمْدَانَ الَّذِینَ أَسْحَبُوکَ یَوْمَ صِفِّینَ.

**[ترجمه]می‌گویم: از خط شهید نقل شده است که وی گوید - . برای این حدیث منابع و اسنادهای بسیاری است که محقق بسیاری از آنها را ذیل شماره 401 و مابعد آن و در تعلیق آن دو از زندگینامه امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ دمشق: ج1، ص 369، چاپ دوم مییابد. - :

معاویه به ابومرقع همدانی گفت: علی را دشنام بده. گفت: دشنام‌دهنده و ستمگر بر او را دشنام می‌دهم .

گفت: آیا او مولای توست؟ گفت: و نیز مولای تو اگر از مسلمانان باشی. گفت: پس او را نفرین کن. گفت: بلکه کسی‌که در مقابل اوست را نفرین می‌کنم. گفت: درباره قتل او چه می‌گویی؟ گفت: او به همراه کسی‌که آن وی را شادمان کرد، در آتش است. گفت: قوم تو کدام است؟ گفت: زرق از همدان، کسانی‌که روز صفین تو را به عقب‌نشینی وا داشتند.

**[ترجمه]

⁽¹⁾وَ مِنْ خَطِّهِ أَیْضاً قَالَ رَوَی أَبُو عُمَرَ الزَّاهِدُ فِی کِتَابِ فَائِتِ الْجَمْهَرَةِ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ مُعَاوِیَةَ یَوْمَ صِفِّینَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَقَالَ لَهُ سَلْ عَلِیّاً فَإِنَّهُ أَعْلَمُ مِنِّی قَالَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ جَوَابُکَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ جَوَابِهِ فَقَالَ لَهُ لَقَدْ کَرِهْتَ رَجُلًا رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَغُرُّهُ بِالْعِلْمِ غَرّاً وَ لَقَدْ رَأَیْتُ عُمَرَ إِذَا أَشْکَلَ عَلَیْهِ الشَّیْ‌ءُ قَالَ أَ هَاهُنَا أَبُو الْحَسَنِ قُمْ لَا أَقَامَ اللَّهُ رِجْلَیْکَ وَ مَحَا اسْمَهُ مِنَ الدِّیوَانِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَکُنْتُ جَالِساً عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَجَاءَنَا الرَّجُلُ وَ قَدْ سَبَقَهُ خَبَرُهُ إِلَیْنَا فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ جِئْتُکَ مُسْتَأْمِناً فَقَالَ لَهُ أَنْتَ صَاحِبُ الْکَلَامِ أَنْتَ تُعَرِّفُ مُعَاوِیَةَ مَنْ أَنَا فَکَیْفَ رَأَیْتَ جَوَابَ الْمُنَافِقِ قُمْ لَا أَقَامَ اللَّهُ رِجْلَیْکَ فَبَقِیَ مُذَبْذَباً. و ذکر ابن الندیم فی الفهرست أن هذا أبا عمر کان نهایة فی النصب و المیل علی علی علیه السلام.

ص: 295

**[ترجمه]و نیز به خط او، گوید: ابوعمر زاهد در کتاب فائت الجمهره، روایت کرد که مردی روز صفین درباره مسألهای از معاویه سؤال کرد، پس به او گفت: از علی بپرس که او از من داناتر است. پس مرد به او گفت: پاسخ تو برای من از پاسخ او محبوب‌تر است. به او گفت: بیزارم از مردی که دیدم رسول الله صلّی الله علیه و آله بسیار او را به علم گرامیمیداشت و دیدم که عمر، زمانی‌که امری بر او دشوار می‌شد، گفت: آیا ابوالحسن اینجاست؟ برخیز، خداوند پاهایت را مستقر نگرداند و نام او را از دیوان خط زد.

ابن عباس گوید: نزد امیرمؤمنان علیه السّلام نشسته‌بودم،

پس مردی نزدمان آمد که خبرش به ما رسیده‌ بود و گفت: ای امیرمؤمنان برای امان خواستن نزد تو آمده‌ام. پس به او فرمود: تو صاحب آن سخن هستی. تو به معاویه می‌شناسانی که من کیستم؟ جواب منافق را چگونه دیدی؟ برخیز که خداوند پاهایت را مستقر نگرداند. پس مردد باقی ماند. و ابن ندیم در الفهرست ذکر کرده است که این ابو عمر منتهای دشنام و انحراف بر علی علیه السّلام بود .

**[ترجمه]

باب 21 باب بدو قصة التحکیم و الحکمین و حکمهما بالجور رأی العین‌ و قد مر بعض ذلک فیما مضی من قصص صفین.

الأخبار

«553»

⁽¹⁾قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ قَالَ نَصْرٌ رَوَی عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِیِّ عَنْ زِیَادِ بْنِ النَّضْرِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام بَعَثَ أَرْبَعَمِائَةٍ عَلَیْهِمْ شُرَیْحُ بْنُ هَانِئٍ وَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ یُصَلِّی بِهِمْ وَ مَعَهُمْ أَبُو مُوسَی الْأَشْعَرِیُّ وَ بَعَثَ مُعَاوِیَةُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فِی أَرْبَعِمِائَةٍ ثُمَّ إِنَّهُمْ خَلَّوْا بَیْنَ الْحَکَمَیْنِ فَکَانَ رَأْیُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ فِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ کَانَ یَقُولُ وَ اللَّهِ إِنِ اسْتَطَعْتُ لَأُحْیِیَنَّ سُنَّةَ عُمَرَ-. قَالَ نَصْرٌ وَ فِی حَدِیثِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَیْدِ اللَّهِ عَنِ الْجُرْجَانِیِّ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ أَبُو مُوسَی الْمَسِیرَ قَامَ إِلَیْهِ شُرَیْحُ بْنُ هَانِئٍ فَأَخَذَ بِیَدِهِ وَ قَالَ یَا أَبَا مُوسَی إِنَّکَ قَدْ نُصِبْتَ لِأَمْرٍ عَظِیمٍ لَا یُجْبَرُ صَدْعُهُ وَ لَا یُسْتَقَالُ فِتْنَتُهُ وَ مَهْمَا تَقُلْ مِنْ شَیْ‌ءٍ عَلَیْکَ أَوْ لَکَ تُثْبِتْ حَقَّهُ وَ تَرَی صِحَّتَهُ وَ إِنْ کَانَ بَاطِلًا وَ إِنَّهُ لَا بَقَاءَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ إِنْ

ص: 297

1) 553- رواه ابن أبی الحدید فی أواسط شرحه علی المختار: 35 من نهج البلاغة: ج 1، ص 444 ط الحدیث ببیروت.

مَلِکَهُمْ مُعَاوِیَةُ وَ لَا بَأْسَ عَلَی أَهْلِ الشَّامِ إِنْ مَلِکَهُمْ عَلِیٌّ وَ قَدْ کَانَتْ مِنْکَ تَثْبِیطَةٌ أَیَّامَ الْکُوفَةِ وَ الْجَمَلِ وَ إِنْ تُشَفِّعْهَا بِمِثْلِهَا یَکُنِ الظَّنُّ بِکَ یَقِیناً وَ الرَّجَاءُ مِنْکَ یَأْساً فَقَالَ أَبُو مُوسَی مَا یَنْبَغِی لِقَوْمٍ اتَّهَمُونِی أَنْ یُرْسِلُونِی لِأَدْفَعَ عَنْهُمْ بَاطِلًا أَوْ أَجُرَّ إِلَیْهِمْ حَقّاً-.

وَ رَوَی الْمَدَائِنِیُّ فِی کِتَابِ صِفِّینَ قَالَ- لَمَّا اجْتَمَعَ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَی طَلَبِ أَبِی مُوسَی وَ أَحْضَرُوهُ لِلتَّحْکِیمِ عَلَی کُرْهٍ مِنْ عَلِیٍّ علیه السلام لَهُ أَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ عِنْدَهُ وُجُوهُ النَّاسِ وَ الْأَشْرَافِ فَقَالَ لَهُ یَا أَبَا مُوسَی إِنَّ النَّاسَ لَمْ یَرْضَوْا بِکَ وَ لَمْ یَجْتَمِعُوا عَلَیْکَ لِفَضْلٍ لَا تُشَارَکُ فِیهِ وَ مَا أَکْثَرَ أَشْبَاهَکَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ الْمُتَقَدِّمِینَ قَبْلَکَ وَ لَکِنَّ أَهْلَ الْعِرَاقِ أَبَوْا إِلَّا أَنْ یَکُونَ الْحَکَمُ یَمَانِیّاً وَ رَأَوْا أَنَّ مُعْظَمَ أَهْلِ الشَّامِ یَمَانٍ وَ ایْمُ اللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّ ذَلِکَ شَرّاً لَکَ وَ لَنَا فَإِنَّهُ قَدْ ضُمَّ إِلَیْکَ دَاهِیَةُ الْعَرَبِ وَ لَیْسَ فِی مُعَاوِیَةَ خَلَّةٌ یَسْتَحِقُّ بِهَا الْخِلَافَةَ فَإِنْ تَقْذِفْ بِحَقِّکَ عَلَی بَاطِلِهِ تُدْرِکْ حَاجَتَکَ مِنْهُ وَ إِنْ یَطْمَعْ بَاطِلُهُ فِی حَقِّکَ یُدْرِکْ حَاجَتَهُ مِنْکَ وَ اعْلَمْ یَا أَبَا مُوسَی أَنَّ مُعَاوِیَةَ طَلِیقُ الْإِسْلَامِ وَ أَنَّ أَبَاهُ رَأْسُ الْأَحْزَابِ وَ أَنَّهُ یَدَّعِی الْخِلَافَةَ مِنْ غَیْرِ مَشُورَةٍ وَ لَا بَیْعَةٍ فَإِنْ زَعَمَ لَکَ أَنَّ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ اسْتَعْمَلَاهُ فَلَقَدْ صَدَقَ اسْتَعْمَلَهُ عُمَرُ وَ هُوَ الْوَالِی عَلَیْهِ بِمَنْزِلَةِ الطَّبِیبِ یَحْمِیهِ مَا یَشْتَهِی وَ یُؤْجِرُهُ مَا یَکْرَهُ ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ عُثْمَانُ بِرَأْیِ عُمَرَ وَ مَا أَکْثَرَ مَا اسْتَعْمَلَا مِمَّنْ لَمْ یَدَّعِ الْخِلَافَةَ وَ اعْلَمْ أَنَّ لِعَمْرٍو مَعَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ یَسُرُّکَ خَبِیئاً یَسُوؤُکَ وَ مَهْمَا نَسِیتَ فَلَا تَنْسَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام بَایَعَهُ الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ عُثْمَانَ وَ أَنَّهَا بَیْعَةُ هُدًی وَ أَنَّهُ لَمْ یُقَاتِلْ إِلَّا الْعَاصِینَ وَ النَّاکِثِینَ فَقَالَ أَبُو مُوسَی رَحِمَکَ اللَّهُ وَ اللَّهِ مَا لِی إِمَامٌ غَیْرُ عَلِیٍّ وَ إِنِّی لَوَاقِفٌ عِنْدَ مَا رَأَی وَ إِنَّ حَقَّ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ رِضَا مُعَاوِیَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ وَ مَا أَنْتَ وَ أَنَا إِلَّا بِاللَّهِ.

وَ رَوَی الْبَلاذُرِیُّ فِی کِتَابِ أَنْسَابِ الْأَشْرَافِ قَالَ- قِیلَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ

ص: 298

الْعَبَّاسِ مَا مَنَعَ عَلِیّاً أَنْ یَبْعَثَکَ مَعَ عَمْرٍو یَوْمَ التَّحْکِیمِ قَالَ مَنَعَهُ حَاجِزُ الْقَدَرِ وَ مِحْنَةُ الِابْتِلَاءِ وَ قِصَرُ الْمُدَّةِ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ کُنْتُ لَقَعَدْتُ عَلَی مَدَارِجِ أَنْفَاسِهِ نَاقِضاً مَا أَبْرَمَ وَ مُبْرِماً مَا نَقَضَ أَطِیرُ إِذَا أَسَفَ وَ أَسِفُ إِذَا طَارَ وَ لَکِنْ سَبَقَ قَدَرٌ وَ بَقِیَ أَسَفٌ وَ مَعَ الْیَوْمِ غَدٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ-.

قَالَ نَصْرٌ وَ فِی حَدِیثِ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ قَالَ- أَقْبَلَ أَبُو مُوسَی إِلَی عَمْرٍو فَقَالَ یَا عَمْرُو هَلْ لَکَ فِی أَمْرٍ هُوَ لِلْأُمَّةِ صَلَاحٌ وَ لِصُلَحَاءِ النَّاسِ رِضًا نُوَلِّی هَذَا الْأَمْرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ الَّذِی لَمْ یَدْخُلْ فِی شَیْ‌ءٍ مِنْ هَذِهِ الْفِتْنَةِ وَ لَا فِی هَذِهِ الْفُرْقَةِ قَالَ وَ کَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَیْرِ قَرِیبَیْنِ یَسْمَعَانِ الْکَلَامَ فَقَالَ عَمْرٌو فَأَیْنَ أَنْتَ یَا أَبَا مُوسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ فَأَبَی عَلَیْهِ أَبُو مُوسَی فَقَالَ عَمْرٌو أَ لَسْتَ تَعْلَمُ أَنَّ عُثْمَانَ قُتِلَ مَظْلُوماً وَ مُعَاوِیَةَ وَلِیُّ عُثْمَانَ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً [33 الْإِسْرَاءُ] ثُمَّ إِنَّ بَیْتَ مُعَاوِیَةَ فِی قُرَیْشٍ مَا قَدْ عَلِمْتَ وَ هُوَ أَخُو أُمِّ حَبِیبَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ وَ زَوْجِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ صَحِبَهُ وَ هُوَ أَحَدُ الصَّحَابَةِ ثُمَّ عَرَضَ لَهُ بِالسُّلْطَانِ فَقَالَ لَهُ إِنْ هُوَ وَلِیَ الْأَمْرَ أَکْرَمَکَ کَرَامَةً لَمْ یُکْرِمْکَ أَحَدٌ قَطُّ بِمِثْلِهَا فَقَالَ أَبُو مُوسَی اتَّقِ اللَّهَ یَا عَمْرُو فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ عَلَی الشَّرَفِ إِنَّمَا هُوَ لِأَهْلِ الدِّینِ وَ الْفَضْلِ مَعَ أَنِّی لَوْ کُنْتُ أَعْطَیْتُهُ أَفْضَلَ قُرَیْشٍ شَرَفاً لَأَعْطَیْتُهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّهُ وَلِیُّ عُثْمَانَ فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ أُوَلِّیهِ إِیَّاهُ لِنِسْبَةٍ مِنْ عُثْمَانَ وَ أَدَعُ الْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ وَ أَمَّا تَعْرِیضُکَ لِی بِالْإِمْرَةِ وَ السُّلْطَانِ فَوَ اللَّهِ لَوْ خَرَجَ لِی مِنْ سُلْطَانِهِ مَا وَلِیتُهُ وَ لَا کُنْتُ أَرْتَشِی فِی اللَّهِ وَ لَکِنَّکَ إِنْ شِئْتَ أَحْیَیْنَا سُنَّةَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ کَانَ یَقُولُ غَیْرَ مَرَّةٍ وَ اللَّهِ إِنِ اسْتَطَعْتُ لَأُحْیِیَنَّ اسْمَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ

ص: 299

فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنْ کُنْتَ إِنَّمَا تُرِیدُ أَنْ تُبَایِعَ ابْنَ عُمَرَ لِدِینِهِ فَمَا یَمْنَعُکَ مِنِ ابْنِی عَبْدِ اللَّهِ وَ أَنْتَ تَعْرِفُ فَضْلَهُ وَ صَلَاحَهُ فَقَالَ إِنَّ ابْنَکَ لَرَجُلُ صِدْقٍ وَ لَکِنَّکَ قَدْ غَمَسْتَهُ فِی هَذِهِ الْفِتْنَةِ-.

قَالَ نَصْرٌ وَ رُوِیَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ- کُنْتُ مَعَ شُرَیْحِ بْنِ هَانِئٍ فِی غَزْوَةِ سِجِسْتَانَ فَحَدَّثَنِی أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام أَوْصَاهُ بِکَلِمَاتٍ إِلَی عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَ قَالَ لَهُ قُلْ لِعَمْرٍو إِذَا لَقِیتَهُ إِنَّ عَلِیّاً یَقُولُ لَکَ إِنَّ أَفْضَلَ الْخَلْقِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ کَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَیْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ إِنَّ أَبْعَدَ الْخَلْقِ مِنَ اللَّهِ مَنْ کَانَ الْعَمَلُ بِالْبَاطِلِ أَحَبَّ إِلَیْهِ وَ إِنَّ زَادَهُ وَ اللَّهِ یَا عَمْرُو إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَیْنَ مَوْضِعُ الْحَقِّ فَلِمَ تَتَجَاهَلُ أَ بِأَنْ أُوتِیتَ طَمَعاً یَسِیراً صِرْتَ لِلَّهِ وَ لِأَوْلِیَائِهِ عَدُوّاً فَکَانَ مَا أُوتِیتَ قَدْ زَالَ عَنْکَ فَ لا تَکُنْ لِلْخائِنِینَ خَصِیماً وَ لَا لِلظَّالِمِینَ ظَهِیراً أَمَا إِنِّی أَعْلَمُ أَنَّ یَوْمَکَ الَّذِی أَنْتَ فِیهِ نَادِمٌ هُوَ یَوْمُ وَفَاتِکَ وَ سَوْفَ تَتَمَنَّی أَنَّکَ لَمْ تُظْهِرْ لِی عَدَاوَةً وَ لَمْ تَأْخُذْ عَلَی حُکْمِ اللَّهِ رِشْوَةً قَالَ شُرَیْحٌ فَأَبْلَغْتُهُ ذَلِکَ یَوْمَ لَقِیتُهُ فَتَمَعَّرَ وَجْهُهُ وَ قَالَ مَتَی کُنْتُ قَابِلًا مَشُورَةَ عَلِیٍّ أَوْ مُنِیباً إِلَی رَأْیِهِ أَوْ مُعْتَدّاً بِأَمْرِهِ فَقُلْتُ وَ مَا یَمْنَعُکَ یَا ابْنَ النَّابِغَةِ أَنْ تَقْبَلَ مِنْ مَوْلَاکَ وَ سَیِّدِ الْمُسْلِمِینَ بَعْدَ نَبِیِّهِمْ مَشُورَتَهُ لَقَدْ کَانَ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنْکَ أَبُو بَکْرٍ وَ عُمَرُ یَسْتَشِیرَانِهِ وَ یَعْمَلَانِ بِرَأْیِهِ فَقَالَ إِنَّ مِثْلِی لَا یُکَلِّمُ مِثْلَکَ فَقُلْتُ بِأَیِّ أَبَوَیْکَ تَرْغَبُ عَنْ کَلَامِی بِأَبِیکَ الْوَشِیظِ أَمْ بِأُمِّکَ النَّابِغَةِ فَقَامَ مِنْ مَکَانِهِ وَ قُمْتُ.

قَالَ نَصْرٌ وَ رَوَی أَبُو جَنَابٍ الْکَلْبِیُّ- أَنَّ عَمْراً وَ أَبَا مُوسَی لَمَّا الْتَقَیَا بِدَوْمَةَ الْجَنْدَلِ أَخَذَ عَمْرٌو یُقَدِّمُ أَبَا مُوسَی فِی الْکَلَامِ وَ یَقُولُ إِنَّکَ صَحِبْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَبْلِی وَ أَنْتَ أَکْبَرُ مِنِّی سِنّاً فَتَکَلَّمْ أَنْتَ ثُمَّ أَتَکَلَّمُ أَنَا فَجَعَلَ ذَلِکَ سُنَّةً وَ عَادَةً بَیْنَهُمَا وَ إِنَّمَا کَانَ مَکْراً وَ خَدِیعَةً وَ اغْتِرَاراً لَهُ بِأَنْ یُقَدِّمَهُ فَیَبْدَأَ بِخَلْعِ عَلِیٍّ ثُمَّ یَرَی رَأْیَهُ.

قَالَ ابْنُ دَیْزِیلَ فِی کِتَابِ صِفِّینَ أَعْطَاهُ عَمْرٌو صَدْرَ الْمَجْلِسِ وَ کَانَ لَا یَتَکَلَّمُ قَبْلَهُ وَ أَعْطَاهُ التَّقَدُّمَ فِی الصَّلَاةِ وَ فِی الطَّعَامِ لَا یَأْکُلُ حَتَّی یَأْکُلَ وَ إِذَا

ص: 300

خَاطَبَهُ فَإِنَّمَا یُخَاطِبُهُ بِأَجَلِّ الْأَسْمَاءِ وَ یَقُولُ لَهُ یَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی اطْمَأَنَّ إِلَیْهِ وَ ظَنَّ أَنَّهُ لَا یَغُشُّهُ فَلَمَّا انْمَخَضَتِ الزُّبْدَةُ بَیْنَهُمَا قَالَ لَهُ عَمْرٌو أَخْبِرْنِی مَا رَأْیُکَ یَا أَبَا مُوسَی قَالَ أَرَی أَنْ أَخْلَعَ هَذَیْنِ الرَّجُلَیْنِ وَ نَجْعَلَ الْأَمْرَ شُورَی بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ یَخْتَارُونَ مَنْ یَشَاءُونَ فَقَالَ عَمْرٌو الرَّأْیُ وَ اللَّهِ مَا رَأَیْتَ فَأَقْبَلَا إِلَی النَّاسِ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ فَتَکَلَّمَ أَبُو مُوسَی فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَأْیِی وَ رَأْیَ عَمْرٍو قَدِ اتَّفَقَ عَلَی أَمْرٍ نَرْجُو أَنْ یُصْلِحَ اللَّهُ بِهِ شَأْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَقَالَ عَمْرٌو صَدَقَ ثُمَّ قَالَ لَهُ تَقَدَّمْ یَا أَبَا مُوسَی فَتَکَلَّمْ فَقَامَ أَبُو مُوسَی لِیَتَکَلَّمَ فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ وَیْحَکَ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّهُ خَدَعَکَ إِنْ کُنْتُمَا قَدِ اتَّفَقْتُمَا عَلَی أَمْرٍ فَقَدِّمْهُ قَبْلَکَ لِیَتَکَلَّمَ بِهِ ثُمَّ تَکَلَّمْ أَنْتَ بَعْدَهُ فَإِنَّهُ رَجُلٌ غَدَّارٌ وَ لَا آمَنُ أَنْ یَکُونَ أَعْطَاکَ الرِّضَا فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ فَإِذَا قُمْتَ بِهِ فِی النَّاسِ خَالَفَکَ وَ کَانَ أَبُو مُوسَی رَجُلًا مُغْفِلًا فَقَالَ أَیْهاً عَنْکَ إِنَّا قَدِ اتَّفَقْنَا فَتَقَدَّمَ أَبُو مُوسَی فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ نَظَرْنَا فِی أَمْرِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فَلَمْ نَرَ شَیْئاً هُوَ أَصْلَحُ لِأَمْرِ هَؤُلَاءِ وَ لَا أَلَمُّ لِشَعَثِهَا مِنْ أَنْ لَا یُبَیِّنَ أُمُورَهَا ⁽¹⁾

ج 1، ص 451: «من أن لا تتباین أمورها».

وَ قَدِ اجْتَمَعَ رَأْیِی وَ رَأْیُ صَاحِبِی عَلَی خَلْعِ عَلِیٍّ وَ مُعَاوِیَةَ وَ أَنْ یَسْتَقْبِلَ هَذَا الْأَمْرُ فَیَکُونَ شُورَی بَیْنَ الْمُسْلِمِینَ یُوَلُّونَ أُمُورَهُمْ مَنْ أَحَبُّوا وَ إِنِّی قَدْ خَلَعْتُ عَلِیّاً وَ مُعَاوِیَةَ فَاسْتَقْبِلُوا أُمُورَکُمْ وَ وَلُّوا مَنْ رَأَیْتُمُوهُ لِهَذَا الْأَمْرِ أَهْلًا ثُمَّ تَنَحَّی فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِی مَقَامِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَذَا قَدْ قَالَ مَا سَمِعْتُمْ وَ خَلَعَ صَاحِبَهُ وَ أَنَا أَخْلَعُ صَاحِبَهُ کَمَا خَلَعَهُ وَ أُثْبِتُ صَاحِبِی مُعَاوِیَةَ فِی الْخِلَافَةِ فَإِنَّهُ وَلِیُّ عُثْمَانَ وَ الطَّالِبُ بِدَمِهِ وَ أَحَقُّ النَّاسِ بِمَقَامِهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَی مَا لَکَ لَا وَفَّقَکَ اللَّهُ قَدْ غَدَرْتَ وَ فَجَرْتَ إِنَّمَا مَثَلُکَ

ص: 301

1) 1 کذا فی ط الکمبانیّ من الأصل، و فی طبع الحدیث ببیروت من شرح ابن أبی الحدید:

کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ وَ إِنْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو إِنَّمَا مَثَلُکَ کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً وَ حَمَلَ شُرَیْحُ بْنُ هَانِئٍ عَلَی عَمْرٍو فَقَنَّعَهُ بِالسَّوْطِ وَ حَمَلَ ابْنٌ لِعَمْرٍو عَلَی شُرَیْحٍ فَقَنَّعَهُ بِالسَّوْطِ وَ قَامَ النَّاسُ فَحَجَزُوا بَیْنَهُمَا فَکَانَ شُرَیْحٌ بَعْدَ ذَلِکَ یَقُولُ مَا نَدِمْتُ عَلَی شَیْ‌ءٍ نَدَامَتِی أَنْ لَا أَکُونَ ضَرَبْتُ عَمْراً بِالسَّیْفِ بَدَلَ السَّوْطِ لَکِنْ أَتَی الدَّهْرُ بِمَا أَتَی بِهِ وَ الْتَمَسَ أَصْحَابُ عَلِیٍّ علیه السلام أَبَا مُوسَی فَرَکِبَ نَاقَتَهُ وَ لَحِقَ بِمَکَّةَ فَکَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ قَبَّحَ اللَّهُ أَبَا مُوسَی لَقَدْ حَذَّرْتُهُ وَ هَدَیْتُهُ إِلَی الرَّأْیِ فَمَا عَقَلَ وَ کَانَ أَبُو مُوسَی یَقُولُ لَقَدْ حَذَّرَنِی ابْنُ عَبَّاسٍ غُدَرَةَ الْفَاسِقِ وَ لَکِنِ اطْمَأْنَنْتُ إِلَیْهِ وَ ظَنَنْتُ أَنَّهُ لَا یُؤْثِرُ شَیْئاً عَلَی نَصِیحَةِ الْأُمَّةِ قَالَ نَصْرٌ وَ رَجَعَ عَمْرٌو إِلَی مَنْزِلِهِ مِنْ دُومَةِ الْجَنْدَلِ فَکَتَبَ إِلَی مُعَاوِیَةَ:

أَتَتْکَ الْخِلَافَةُ مَزْفُوفَةً*** هَنِیئاً مَرِیئاً تَقَرُّ الْعُیُونَا

تُزَفُّ إِلَیْکَ زِفَافَ الْعَرُوسِ*** بِأَهْوَنَ مِنْ طَعْنِکَ الدَّارَ عَیْناً

إِلَی آخِرِ الْأَبْیَاتِ فَقَامَ سَعِیدُ بْنُ قَیْسٍ الْهَمْدَانِیُّ وَ قَالَ وَ اللَّهِ لَوِ اجْتَمَعْتُمَا عَلَی الْهُدَی مَا زِدْتُمَا عَلَی مَا نَحْنُ الْآنَ عَلَیْهِ وَ مَا ضَلَالُکُمَا بِلَازِمٍ لَنَا وَ مَا رَجَعْتُمَا إِلَّا بِمَا بَدَأْتُمَا بِهِ وَ إِنَّا الْیَوْمَ لَعَلَی مَا کُنَّا عَلَیْهِ أَمْسِ وَ قَامَ کُرْدُوسُ بْنُ هَانِئٍ مُغْضَباً وَ أَنْشَدَ أَبْیَاتاً فِی الرِّضَا بِخِلَافَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ إِنْکَارِ خِلَافَةِ مُعَاوِیَةَ وَ حُکْمِ الْحَکَمَیْنِ وَ تَکَلَّمَ جَمَاعَةٌ أُخْرَی بِمِثْلِ ذَلِکَ قَالَ نَصْرٌ وَ کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام لَمَّا سَمِعَ مَا خَدَعَ بِهِ عَمْرٌو أَبَا مُوسَی غَمَّهُ ذَلِکَ وَ سَاءَهُ وَ خَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَی الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِیلِ إِلَی آخِرِ مَا سَیَأْتِی بِرِوَایَةِ السَّیِّدِ الرَّضِیِّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَالَ

ص: 302

أَلَا إِنَّ هَذَیْنِ الرَّجُلَیْنِ الذین [اللَّذَیْنِ] اخْتَرْتُمُوهُمَا قَدْ نَبَذَا حُکْمَ الْکِتَابِ وَ أَحْیَیَا مَا أَمَاتَ وَ اتَّبَعَ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَوَاهُ وَ حَکَمَ بِغَیْرِ حُجَّةٍ وَ لَا بَیِّنَةٍ وَ لَا سُنَّةٍ مَاضِیَةٍ وَ اخْتَلَفَا فِیمَا حَکَمَا فَکِلَاهُمَا لَمْ یُرْشِدِ اللَّهُ فَاسْتَعِدُّوا لِلْجِهَادِ وَ تَأَهَّبُوا لِلْمَسِیرِ وَ أَصْبِحُوا فِی مُعَسْکَرِکُمْ یَوْمَ کَذَا ⁽¹⁾

و الحدیث رواه ابن أبی الحدید فی أواخر شرحه علی المختار: 35 من نهج البلاغة ج 1، ص 454.

قَالَ نَصْرٌ فَکَانَ عَلِیٌّ علیه السلام بَعْدَ الْحُکُومَةِ إِذَا صَلَّی الْغَدَاةَ وَ الْمَغْرِبَ وَ فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ وَ سَلَّمَ قَالَ اللَّهُمَّ الْعَنْ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْراً وَ أَبَا مُوسَی وَ حَبِیبَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ خَالِدٍ وَ الضَّحَّاکَ بْنَ قَیْسٍ وَ الْوَلِیدَ بْنَ عُقْبَةَ فَبَلَغَ ذَلِکَ مُعَاوِیَةَ فَکَانَ إِذَا صَلَّی لَعَنَ عَلِیّاً وَ حَسَناً وَ حُسَیْناً وَ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَیْسَ بْنَ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ وَ الْأَشْتَرَ وَ زَادَ ابْنُ دَیْزِیلَ فِی أَصْحَابِ مُعَاوِیَةَ أَبَا الْأَعْوَرِ السُّلَمِیَّ وَ رَوَی ابْنُ دَیْزِیلَ أَیْضاً أَنَّ أَبَا مُوسَی کَتَبَ مِنْ مَکَّةَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَلْعَنُنِی فِی الصَّلَاةِ وَ یُؤَمِّنُ خَلْفَکَ الْجَاهِلُونَ وَ إِنِّی أَقُولُ کَمَا قَالَ مُوسَی علیه السلام رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید - . ابن ابی الحدید در اواسط شرحش بر مختار 35 نهج البلاغه: ج1، ص444 چاپ جدید بیروت روایت کرده است. - :

نصر گوید: عمر بن سعد از مجالد از شعبی از زیاد بن نضر روایت کرد که علی علیه السلام چهارصد تن را به سرپرستی شریح بن هانئ فرستاد و عبدالله بن عباس همراه اوست که بر آنان پیش‌نماز می‌شود و ابوموسی اشعری همراه آنان است و معاویه بن عمرو بن عاص را در چهارصد تن گسیل داشت، سپس آنها بین دو حکم را خالی گذاشتند و رأی عبدالله بن قیس درباره عبدالله بن عمر بن خطاب بود و می‌گفت: به خدا سوگند، اگر می‌توانستم سنت عمر را احیا می‌کردم.

نصر گوید: و در حدیث، محمد بن عبیدالله از جرجانی گوید: زمانی‌که ابوموسی قصد رفتن کرد، شریح به سوی او برخاست و دستش را گرفت و گفت: ای ابوموسی، تو برای امر بزرگی منصوب شده‌ای که شکافت آن، قابل ترمیم و فتنه آن قابل گذشت نیست و هر چیزی که بگویی، علیه تو باشد یا به نفع تو، تو حق بودن آن را اثبات میکنی و صحت آن را میبینی، گرچه باطل باشد. اگر معاویه فرمانروای عراقیان شود، بقایی برای اهل عراق نیست و اگر علی فرمانروای شامیان شود، صدمه‌ای به آنان نمی‌رسد. از تو تأخیری در روزهای کوفه و جمل بوده است و اگر آن را به امثال آن اضافه کنی، ظن به تو یقین و امید به تو یأس می‌شود. پس ابوموسی گفت: برای قومی که مرا متهم می‌کنند، شایسته نیست که مرا بفرستند تا باطلی را از آنان منع یا حقی را به سوی آنان بکشم.

و مدائنی در کتاب صفین روایت کرد: زمانی‌که مردم عراق بر طلب ابوموسی توافق کردند و با وجود اکراه علی علیه السلام، او را برای تحکیم حاضر کردند، عبدالله بن عباس به همراه سرشناسان مردم و اشراف نزد او آمد و گفت: ای ابوموسی، مردم به سبب فضیلتی که منحصر به تو باشد، به تو راضی نشده و بر تو توافق نکرده‌اند، چه زیادند امثال تو از مهاجرین و انصار که قبل از تو پیشتازند، بلکه مردم عراق از اینکه حَکَم غیر یمنی باشد امتناع ورزیدند و دیدند که اغلب مردم شام یمانی هستند و به خدا سوگند، من آن را شری برای تو و ما می‌پندارم، زیرا هفت خط ـ زیرک ـ عرب به تو ملحق شده است و در معاویه خصلتی نیست که به سبب آن مستحق خلافت باشد، پس اگر باطل او را با حق خود دفع کنی به حاجتت از او دست می‌یابی و اگر باطل او در حق تو طمع کند، به حاجتش از تو دست می‌یابد.

ابوموسی! بدان که معاویه آزادشده اسلام است و پدرش سردسته احزاب بود و بدون مشورت و بیعت، ادعای خلافت می‌کند. اگر برای او اذعان کرد که عمر و عثمان او را به کار گمارده‌اند، راست می‌گوید. عمر او را به کار گمارد، درحالی که او والی بر او بود، برای او به منزله طبیبی بود که او را از آنچه میل می‌کرد، منع می‌کرد و آنچه از آن اکراه داشت را در حلق او می‌ریخت. سپس عثمان او را با نظر عمر به کار گرفت و چه بسیارند کسانی‌که آن دو بکار گرفتند از میان کسانی‌که ادعای خلافت نکردند. و بدان که برای عمرو به همراه هرآنچه که تو را شادمان می‌کند، پنهانی است که به ضرر توست و هرچه را فراموش کردی، فراموش نکن که با علی علیه السلام کسانی بیعت کرده‌اند که با ابوبکر، عمر و عثمان بیعت کرده‌اند و آن بیعت هدایت است و او جز با سرکشان و بیعت‌شکنان نبرد نمی‌کند.

ابوموسی گفت: خداوند تو را رحمت کند، به خدا سوگند امامی جز علی برای من نیست و من نزد آنچه که دیده است، ایستاده‌ام و حق خدا نزد من محبوب‌تر است از رضایت معاویه و شامیان، و تو و من جز با خدا نیستیم .

و بلاذری در کتاب انساب الاشراف گوید: به عبدالله بن عباس گفته شد: چه چیزی علی علیه السلام را بازداشت که در روز تحکیم، تو را همراه عمرو بفرستد. گفت: تقدیر ستمگر و بلای آزمایش، مانع او شد و به خدا سوگند اگر مرا فرستاده بود، راه بر گذرگاه نفس‌های او می‌بستم، آنچه را گسست پیوند میدادم و آنچه را پیوند میداد می‌گسستم، چون پرواز می‌کرد فرود می‌آمدم و چون فرود می‌آمد، بال فرا می‌گشادم، ولی سرنوشت پیشی گرفت و فقط اندوه و تأسف به جای مانده است و همراه امروز فردایی است و آخرت برای امیرمؤمنان بهتر است.

نصر گوید: در حدیث عمرو بن شمر گوید: موسی به عمرو روی کرد و گفت: ای عمرو آیا درباره امارت کسی که برای این امت شایسته و مورد رضایت صلحای مردم باشد نظری داری. این امر را به عبدالله بن عمر بن خطاب که نه در این فتنه داخل شده و نه در این فرقه، می‌سپاریم. گفت: راوی گوید: عبدالله بن عمرو بن عاص و عبدالله بن زبیر نزدیک بودند و این کلام را می شنیدند، پس عمرو گفت: ابوموسی، تو از معاویه در چه موضعی هستی. پس ابوموسی بر او ابا ورزید، عمرو گفت: آیا نمی‌دانی که عثمان مظلومانه کشته شد و معاویه ولی عثمان است و خداوند متعال فرموده است: {هر کس مظلوم کشته شود به سرپرست وی قدرتی داده‏ایم}. و نیز خانواده معاویه در قریش چنان است که می‌دانی و او برادر ام حبیبه، ام المؤمنین و همسر نبی صلّی الله علیه و آله است و با وی همراه بوده و یکی از صحابه اوست. سپس قدرت را بر او عرضه داشت، پس به او گفت: اگر او ولی امر شود تو را چنان بزرگ می‌دارد که هرگز کسی مانند او گرامی‌ات نداشته است.

ابوموسی گفت: از خدا بترس عمرو، این امر بر اساس شرف نیست بلکه آن فقط برای اهل دین و فضیلت است، علاوه بر اینکه اگر من نیز آن را به شریف‌ترین قریش می‌دادم، قطعاً به علی بن ابی‌طالب می‌دادم.

اما این سخنت که او ولی عثمان است، من او را به جهت نسبتش با عثمان به او نمی‌سپردم و مهاجرین نخستین را رها کنم. اما در خصوص عرضه امارت و سلطنت به من، به خدا سوگند از سلطنت او برای من چیزی خارج شود، من او را ولایت نداده‌ام و نه در را خداه رشوه می‌دهم، اما اگر می خواستم سنت عمر بن خطاب را زنده می‌کردم.

و روایت کرد که او چندین مرتبه می‌گفت: به خدا سوگند اگر می‌توانستم، قطعاً اسم عمر بن خطاب را زنده می‌کردم.

عمرو بن عاص گفت: اگر می‌خواهی که با ابن عمر فقط به خاطر دینش بیعت کنی، چه چیزی تو را از پسرم عبدالله باز می‌دارد، درحالیکه تو فضل و شایستگی او را می‌دانی! گفت: پسر تو مرد صادقی است اما تو او را وارد این فتنه کردهای.

نصر گوید: و از نضر بن صالح روایت شده است که گوید: همراه شریح بن هانئ در غزوه سجستان بودم و برایم حدیث گفت که علی علیه السلام چند جمله را خطاب به عمرو بن عاص گفته است و فرموده است: به عمرو زمانی‌که وی را دیدی بگو که علی به تو می‌گوید: برترین مردم نزد خدا کسی است که عمل‌ کردن به حق نزد او محبوب‌تر است، گرچه از او بکاهد و دورترین مردم به خدا کسی است که عمل کردن به باطل نزد او محبوب‌تر باشد، گرچه بر او بیافزاید. به خدا سوگند ای عمرو، تو می‌دانی جایگاه حق کجاست، پس چرا خود را به نادانی می‌زنی. آیا به اینکه مایه اندکی داده شده دشمن خدا و اولیای خدا شدی؟ به خدا سوگند که آنچه داده شده‌ای، از تو زائل می‌شود. پس برای خیانتکاران، یاور و برای ستمکاران، پشتیبان نباش. به هوش باش که من می‌دانم که روزی که تو در ان پشیمان هستی، روز مرگ توست و تو در آن آرزو خواهی کرد که کاش با من دشمنی نمی‌کردی و بر حکم خدا رشوه نمی‌گرفتی.

شریح گفت: من آن را در روزی که عمرو را دیدم، به وی رساندم، پس چهره‌اش درهم رفت و گفت: من کی از علی مشورتی پذیرفته یا سر به فرمانش سپرده و از رأی او پیروی کرده‌ام.

گفتم: ای پسر نابغه، چه چیزی تو را باز می‌دارد که مشورت مولای خود و سرور مسلمانان پس از پیامبرشان صلّی الله علیه و آله را بپذیری؟ درحالیکه از کسانی‌که از تو بس بهتر بوده‌اند، ابوبکر و عمر از وی مشورت می‌خواستند و به رأیش عمل می کردند؟ گفت: چون منی با چون تویی سخن نمی‌گوید. گفتم: به کدام پدر و مادرت می‌بالی و از سخن گفتن با من سر می‌تابی؟ به پدر بی نژادت یا مادرت نابغه. سپس از جای خود برخاست و من نیز برخاستم.

عمرو بن سعد گفت: ابوجناب کلبی برایم روایت کرد: هنگامی که عمرو و ابوموسی در دومة جندل ملاقات کردند عمرو میکوشید عبدالله بن قیس را در سخن گفتن مقدم دارد و میگفت: تو پیش از من با پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله مصاحبت داشتهای و به سن از من بزرگتری پس نخست تو سخن گویی و من پس از تو سخن گویم. عمرو رفته رفته ابوموسی را عادت میداد که در هرچیزی مقدم باشد و بدین ترتیب فریبش داد تا در خلع علی نیز پیش افتد.

ابن دیزیل در کتاب صفین گوید: عمرو صدر مجلس را به او تقدیم میکرد و پیش از او صحبت نمیکرد و در نماز تقدم را به میبخشید و در طعام چیزی نمیخورد تا او تناول کند و چون او را خطاب میکرد او را با گرامیترین اسمها خطاب میکرد و به او میگفت: یا صحابی رسول الله تا به او اطمینان نمیکند و گمان کند که او را نمیفریبد و چون میانشان محکم شد عمرو گفت: ای ابوموسی به من بگو رأی تو چیست؟ گفت: رأی من آن است که این دو هر دو مرد علی و معاویه را خلع کنیم و سپس کار تعیین خلیفه را به شورایی از مسلمانان واگذاریم که هرکس را خواهند و خوش دارند برای خود برگزینند و عمرو به او گفت: رأی درست همین است که نظر توست.

پس هر دو داور درحالیکه انبوه مردم گرد آمده بودند به جمع پیوستند نخست ابوموسی به سهن درآمد و خدا را سپاس و ستایش کرد و گفت: رأی من و عمرو بر یک امر قرار گرفته است که امیدواریم با اجرای آن خداوند کار این امت را به صلاح کشاند عمرو گفت: راست میگوید! سپس گفت: ای ابو موسی، پس تو سخن گوی.

ابو موسی فراز رفت تا سخن بگوید، ابن عباس وی را بخواند و گفت: وای بر تو، من یقین دارم که او قصد فریب تو را دارد، اگر شما هر دو بر امر واحدی توافق کردهاید بگذار او پیش از تو درباره آن سخن بگوید و آنگاه تو پس از وی سخن گوی زیرا عمرو مرد حیلهگری است و من ایمن نیستم که او بدانچه شما میان خود توافق کرده و هر دو بدان رضا دادهاید وفا کند، و میدانم چون تو در میان مردم به پا خیزی و سخن گویی با تو مخالفت خواهد کرد.ابو موسی که مردی کودن بود گفت: ما توافق کردهایم.

از این رو پیش افتاد و خدا را سپاس و ستایش کرد و گفت: ای مردم، ما در کار این امت نگریستیم و دیدیم هیچ چیز کارسازتر و التیامبخشتر از آن نیست که کارهای امت به اختلاف نکشد. بنابراین رأی من و همتایم، عمرو بر این قرار گرفت که علی و معاویه را خلع کنیم و تعیین آینده این امر را به شورایی از میان مسلمانان بسپاریم که هرکس را خوش دارند به ولایت امور خویش گمارند. اینک من علی و معاویه را خلع کردم، شما کار خویش را به دست گیرید و هرکس را شایسته میدانید به ولایت بر خود گمارید. سپس به کناری رفت.

آنگاه عمرو بن عاص در جای او ایستاد و خدا را سپاس و ستایش کرد و سپس گفت: این مرد آنچه شنیدید بگفت و مولای خود را خلع کرد، من نیز مولای او را همچنانکه او وی را خلع کرد خلع کردم و مولای خود معاویه را بر خلافت استوار میدارم. وی دستنشانده و دوستدار عثمان و خواستار انتقام خون او و شایستهترین مردم به این مقام است.

ابوموسی به او گفت: خدایت کامروا نکند که به غدر ناپیمانی کردی و فجور ورزیدی، به راستی در مثل به سگ مانی که اگر بر آن حمله‏ور شوی زبان از کام برآورد و اگر آن را رها کنی باز هم زبان از کام برآورد.

پس عمرو به او گفت: به راستی که تو در مثل به درازگوش مانی که کتابهایی را برپشت می‏کشد.

شریح ابن هانئ بر عمرو حمله کرد و تازیانه بر سر و رویش کوفت و پسر عمرو بر شریح حمله کرد و با تازیانه او را زد و مردم برخاستند و میانه را گرفتند. شریح چندی بعد میگفت: از هیچ چیز بدین اندازه پشیمان نیستم که کاش به جای تازیانه او را با شمشیر میزدم اما روزگار چنان شد که دیدیم .

یاران علی از ابو موسی خواستند که از آنجا برود و او بر ناقه خود نشست و رهسپار مکه شد. ابن عباس میگفت: خدا ابوموسی را روسیاه کند، من او را برحذر داشتم و به رأی خردمندانه رهنمون شدم ولی او خرد نورزید. ابو موسی نیز خود میگفت: ابن عباس مرا از نیرنگ آن تبهکار برحذر داشته بود ولی من به او اطمینان کردم و میپنداشتم که وی چیزی را بر خیرخواهی بر امت ترجیح نمیدهد.

نصر گوید: و عمرو از دومه جندل به منزلش بازگشت و برای معاویه نوشت:

أتتک الخلافة مزفوفةً هنیئاً مریئاً تقرّ العیونا

تزفّ إلیک زفاف العروس بأهون من طعنک الدار علینا

نوعروس خلافت به گونهای گوارا و لذتبخش به سویت آغوش گشود و نگرانیها برفت و دیدگان آرام یافت.

چنان به آغوشت درآمد که نو عروسی را به زفاف در کنار گیری و این بسی آسانتر از آن است که مردان زرهپوش را به نیزه زنی.

سعید بن قیس همدانی برخاست و گفت: به خدا سوگند اگر بر راه هدایت نیز اتفاق میکردید بر ما چیزی بیش از آن که اینک برآنیم نمیافزودید و از این رو گمراهی شما برای ما الزامآور نیست، شما در پایان کارتان به همان اختلافی رسیدید که در آغاز داشتید، و من امروز در هواداری علی چنانم که همگی دیروز چنان بودیم. و کردوس بن هانئ خشمگین برخاست و ابیاتی را در رضایت بر خلافت علی علیه السلام و انکار خلافت معاویه و حکم حکمین سرود و جمعی دیگر نیز مانند او سخن گفتند.

نصر گوید زمانی که علی علیه السلام خبر فریب ابوموسی توسط عمرو را شنید اندوهگین و غمناک شد و برای مردم خطبه ایراد کرد: خدا را سپاس هر چند که روزگار دشواری‏های فراوان و حوادثی بزرگ پدید آورد.

تا پایان آنچه که به روایت سید رضی خواهد آمد و فرمود:

آگاه باشید که این دو مردی که برگزیدید حکم کتاب را رها کردهاند و آنچه که میرانید را زنده کردهاند و هر یک از آنها از هوای خود پیروی کرد و بدون حجت و دلیل روشن و سنت قاطع حکم داد و در آنچه که حکم کردند دچار اختلاف شدند، خداوند هر دو آنها را هدایت نکند پس برای جهاد آماده شوید و برای حرکت مهیا شوید و در فلان روز در اردوی خود صبح کنید. - . این مختار 35 از کتاب نهج البلاغه است و دارای منابع زیادی است که برخی از آنها را در مختار 259 و ماقبل آن از نهج السعاده: ج2، ص 356، چاپ اول ذکر کرده است و حدیث را ابن ابی الحدید در اواخر شرحش بر مختار 35 از نهج البلاغه ج1، ص454 روایت کرد. -

نصر گوید: علی علیه السلام بعد از حکمیت زمانی که صبح و مغرب را خواند و از نماز فارغ شد و سلام داد فرمود: بارخدایا معاویه، عمرو، ابو موسی، حبیب بن مسلمه، عبدالرحمن بن خالد، و ضحاک بن قیس، و ولید بن عقبه را لعنت کن، این خبر به معاویه رسید پس چون نماز خواند علی، حسن، حسین، ابن عباس، قیس بن سعد بن عباده و اشتر را نفرین کرد.

و ابن دیزیل در جمع یاران معاویه ابواعور سلمی را افزوده است.

و همچنین ابن دیزیل روایت کرد که ابوموسی از مکه برای علی علیه السلام نوشت: أما بعد به من خبر رسیده است که تو در نماز مرا نفرین می‌کنی و نادانان پشت سرت آمین می‌گویند و من آنچه که موسی علیه السلام گفت را می گویم: «رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیرًا لِّلْمُجْرِمِینَ» {پروردگارا به پاس نعمتی که بر من ارزانی داشتی هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود}

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس الدهاء النکر و جودة الرأی و الأدب و رجل داه و ده و داهیة و قال فی النهایة أسف الطائر إذا دنا من الأرض و أسف الرجل للأمر إذا قاربه و فی الصحاح تمعر لونه عند الغضب تغیر و فی القاموس الوشیظ کأمیر الأتباع و الخدم و الأجلاف و لفیف من الناس لیس أصلهم واحدا و هم وشیظة فی قومهم حشوفهم و قال غفل عنه غفولا ترکه و سها عنه کأغفله و المغفل کمعظم من لا فطنة له و قال أیها بالفتح و بالنصب أمر بالسکوت و قال قنع رأسه بالسوط غشاه بها.

ص: 303

1) 1 و هذا هو المختار: 35 من کتاب نهج البلاغة، و له مصادر کثیرة ذکر بعضها فی المختار 259 و ما قبله من نهج السعادة: ج 2 ص 356 ط 1.

أقول: رجعنا إلی کتاب نصر فوجدنا ما أخرجه ابن أبی الحدید موافقا له فی المعنی.

**[ترجمه]در قاموس گوید: الدهاء یعنی بدیع و نیکو بودن اندیشه و ادب و رجل داه، ده و داهیه گفته می‌شود. و در النهایه گوید: أسف الطائر، زمانی است که پرنده به زمین نزدیک شود و أسف الرجل للأمر، زمانی است که مرد به امری نزدیک شود. در الصحاح تغیر لونه عند الغضب: یعنی رنگش به هنگام خشم دگرگون شد. و در قاموس: الوشیظ بر وزن امیر یعنی پیروان، خدم، دهاتیان و جمع کثیری از مردم که اصلشان واحد نیست، و هم وشیظه فی قومهم: آنها در میان قوم خود انبوه هستند. و گوید: غفل عنه غفولاً، یعنی او را ترک کرد و از او غفلت کرد، مانند أغفه و المغفل بر وزن المعظم کسی است که صاحب زیرکی نیست. و گوید: إیهاً با فتحه و نصب، امر بر سکوت است و گوید: قنع رأسه بالسوط، یعنی بر سر او تازیانه زد .

می‌گویم: به کتاب نصر مراجعه کردیم و آنچه ابن ابی الحدید استخراج کرده بود را در معنا با آن موافق دیدیم.

**[ترجمه]

«554»

⁽¹⁾، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام أَجَابَ بِهِ أَبَا مُوسَی الْأَشْعَرِیَّ عَنْ کِتَابٍ کَتَبَهُ إِلَیْهِ مِنَ الْمَکَانِ الَّذِی اتَّعَدُوا فِیهِ لِلْحُکُومَةِ وَ ذَکَرَ هَذَا الْکِتَابَ سَعِیدُ بْنُ یَحْیَی الْأُمَوِیُّ فِی کِتَابِ الْمَغَازِی فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ تَغَیَّرَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ عَنْ کَثِیرٍ مِنْ حَظِّهِمْ فَمَالُوا مَعَ الدُّنْیَا وَ نَطَقُوا بِالْهَوَی وَ إِنِّی نَزَلْتُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْزِلًا مُعْجِباً اجْتَمَعَ بِهِ أَقْوَامٌ أَعْجَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ فَإِنِّی أُدَاوِی مِنْهُمْ قَرْحاً أَخَافُ أَنْ یَعُودَ عَلَقاً وَ لَیْسَ رَجُلٌ فَاعْلَمْ أَحْرَصَ عَلَی جَمَاعَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ أُلْفَتِهَا مِنِّی أَبْتَغِی بِذَلِکَ حُسْنَ الثَّوَابِ وَ کَرَمَ الْمَآبِ وَ سَأَفِی بِالَّذِی وَأَیْتُ عَلَی نَفْسِی وَ إِنْ تَغَیَّرْتَ عَنْ صَالِحِ مَا فَارَقْتَنِی عَلَیْهِ فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِیَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ وَ إِنِّی لَأَعْبَدُ أَنْ یَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ وَ أَنْ أُفْسِدَ أَمْراً قَدْ أَصْلَحَهُ اللَّهُ فَدَعْ مَا لَا تَعْرِفُ فَإِنَّ شِرَارَ النَّاسِ طَائِرُونَ إِلَیْکَ بِأَقَاوِیلِ السَّوْءِ وَ السَّلَامُ. قوله علیه السلام من حظهم أی من الآخرة.

و قوله علیه السلام منزلا قال ابن أبی الحدید أی یعجب من رآه أی یجعله متعجبا منه و هذا الکلام شکوی من أصحابه و نصاره من أهل العراق فإنه کان اختلافهم علیه و اضطرابهم شدیدا جدا.

و المنزل و النزول هاهنا مجاز و استعارة و المعنی أنی حصلت فی هذا الأمر الذی حصلت فیه علی حال معجبة لمن تأملها.

و قال الجوهری العجیب الأمر یتعجب منه و عجبت من کذا و تعجبت بمعنی و أعجبنی هذا الشی‌ء لحسنه و قد أعجب فلان بنفسه فهو معجب بنفسه

ص: 304

1) 554- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار ما قبل الأخیر من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

و برأیه و الاسم العجب بالضم انتهی.

فإنی أداوی منهم قرحا قال ابن میثم استعار لفظ القرح لما فسد من حاله باجتماعهم علی التحکیم و لفظ المداواة لاجتهاده فی إصلاحهم و روی أداری و کذلک استعار لفظ العلق و هو الدم الغلیظ لما یخاف من تفاقم أمرهم و قوله فاعلم اعتراض حسن بین لیس و خبرها بالذی وأیت أی وعدت و ضمنت من شرط الصلح علی ما وقع علیه عن صالح ما فارقتنی علیه أی من وجوب الحکم بکتاب الله و عدم اتباع الهوی و الاغترار بمقارنة الأشرار.

و قال ابن أبی الحدید یجوز أن یکون قوله علیه السلام و إن تغیرت من جملة قوله علیه السلام فیما بعد فإن الشقی کما تقول إن خالفتنی فإن الشقی من یخالف الحق لکن تعلقه بالسابق أحسن لأنه أدخل فی مدح أمیر المؤمنین صلوات الله و سلامه علیه کأنه یقول أنا أفی و إن کنت لا تفی و الضد یظهر حسن الضد و إنی لأعبد أی إنی لآنف من أن یقول غیری قولا باطلا فکیف لا آنف ذلک أنا من نفسی.

و قال الجوهری قال أبو زید العبد بالتحریک الغضب و الأنف و الاسم العبدة مثل الأنفة و قد عبد أی أنف فدع ما لا تعرف أی لا تبن أمرک إلا علی الیقین فإن شرار الناس أی لا تصغ إلی أقوال الوشاة فإن الکذب یخالط أقوالهم کثیرا فلا تصدق ما عساه یبلغک عنی فإنهم سراع إلی أقاویل السوء.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار ماقبل آخر از بخش سوم نهج البلاغه روایت کرد. - : و از نامه امام علیه السلام که در پاسخ به نامه ابوموسی اشعری که درباره مکانی که در آن برای حکمیت به توافق رسیدند او نوشت خطاب به نوشت و سعید بن یحیی اموی در کتاب المغازی آن را آورده است: همانا بسیاری از مردم تغییر کردند، و از سعادت و رستگاری بی‏بهره ماندند، به دنیا پرستی روی آورده، و از روی هوای نفس سخن گفتند.کردار اهل عراق مرا به شگفتی وا داشته است، که مردمی خودپسند در چیزی گرد آمدند، می‏خواستم زخم درون آنها را مداوا کنم، پیش از آن که غیر قابل علاج گردد. پس بدان در امّت اسلام، هیچ کس همانند من وجود ندارد که به وحدت امّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و به انس گرفتن آنان به همدیگر، از من دلسوزتر باشد.من در این کار پاداش نیک و سرانجام شایسته را از خدا می‏طلبم، و به آنچه پیمان به ستم وفا دارم، هر چند تو دگرگون شده، و همانند روزی که از من جدا شدی نباشی. همانا تیره روز کسی است که از عقل و تجربه‏ای که نصیب او شده، محروم ماند، و من از آن کس که به باطل سخن گوید یا کاری را که خدا اصلاح کرده بر هم زند، بیزارم.آنچه را نمی‏دانی واگذار، زیرا مردان بد کردار، با سخنانی نادرست به سوی تو خواهند شتافت، با درود.

این سخن امام علیه السلام: «من حظّهم» یعنی از آخرت.

و این سخن او: «منزلاً معجباً» ابن ابی الحدید گوید: هرکسی که آن را ببیند را به شگفتی وا می‌دارد، یعنی او را متعجب از آن قرار می‌دهد و این سخن لکه‌ای از اصحاب و یاران عراقیاش است، زیرا اختلاف آنها درباره او و شگفتی‌شان بسیار شدید بود.

والمنزل و نزول، در اینجا مجاز و استعاره است و معنا این است که من در این امری که به آن رسیدم، به حالتی شگفت‌آور برای کسی که در آن تأمل می‌کند رسیده‌ام .

و جوهری گوید: العجیب، امری است که از آن تعجب می‌شود و عجبت من کذا و تعجّب، به یک معنا است و أعجبنی هذا الشی لحسنه و قد اعجب فلان بنفسه، و او معجب بنفسه و برأیه است و اسم آن العجب با ضمه است. پایان.

«فإنی أداوی منهم قرحاً» ابن میثم گوید: لفظ القرح را برای آنچه که از حالش به سبب اجتماع آنها بر تحکیم تباه شده و لفظ المداواه را برای تلاشش در اصلاح آنها، استعاره گرفته است و «أداری» نیز روایت شده است. و همچنین لفظ العلق که خون غلیظ است را برای آنچه که از شدت امر آنان بیم دارد، استعاره گرفته است و این سخن او «فاعلم» جمله معترضه نیکویی بین لیس و خبر آن است. بالذی وأیت، یعنی وعده کردم و از شرط صلح بر آنچه که بر او واقع شد تضمین کردم.

عن صالح ما فارقتنی علیه، یعنی از وجوب حکم بر کتاب خدا و عدم پیروی از هوا و هوس و فریب خوردن از همنشینی با اشرار.

ابن ابی الحدید گوید: جایز است که این سخن امام علیه السلام: «و أن تغیّرت» از جمله سخن امام در ما بعد آن «فإنّ الشقی» باشد، چنانکه می‌گویی: اگر با من مخالفت کنی، نگون‌بخت کسی است که با حق مخالفت کند، اما متعلق بودن به پیش از آن بهتر است، زیرا آن در مدح امیرمؤمنان علیه السلام بیشتر وارد است، گویی که می‌فرماید: من وفا می‌کنم، گرچه تو وفا نمی‌کردی. و متضاد نیکویی متضاد را آشکار می‌کند. «و إنّی لأعبد» یعنی من این که غیر من سخن باطلی بگوید را ننگ می‌شمارم، پس چگونه آن را از خودم ننگ نشمارم.

و جوهری گوید: ابوزید گوید: العبد با حرکت یعنی غضب و خشونت و اسم آن العبده بر وزن أنفه است و قد عبد یعنی تندی کرد. «فدع ما لا تعرف» یعنی امرت را جز بر یقین بنا نکن. «فإن شرار الناس» یعنی به سخنان سخن‌چینان گوش نکن، زیرا سخنانشان بسیار با دروغ آمیخته است و آنچه که امید داری که از جانب من به تو برسد را تصدیق نکن که آنها به سوی سخنان سوء شتابان هستند .

**[ترجمه]

«555»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَالِکٍ النَّحْوِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِیِّ عَنْ عِیسَی بْنِ مِهْرَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ عَنْ شَرِیکٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ طُفَیْلٍ عَنْ أَبِی نَجَبَةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَمَّارَ بْنَ یَاسِرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ یُعَاتِبُ أَبَا مُوسَی الْأَشْعَرِیَ

ص: 305

1) 555- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 6 من الجزء السابع من أمالیه: ج 1، ص 184، ط بیروت.

وَ یُوَبِّخُهُ عَلَی تَأَخُّرِهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ قُعُودِهِ عَنِ الدُّخُولِ فِی بَیْعَتِهِ وَ یَقُولُ لَهُ یَا أَبَا مُوسَی مَا الَّذِی أَخَّرَکَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَوَ اللَّهِ لَئِنْ شَکَکْتَ فِیهِ لَتَخْرُجَنَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ أَبُو مُوسَی یَقُولُ لَهُ لَا تَفْعَلْ وَ دَعْ عِتَابَکَ لِی فَإِنَّمَا أَنَا أَخُوکَ فَقَالَ لَهُ عَمَّارٌ رَحِمَهُ اللَّهُ مَا أَنَا لَکَ بِأَخٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَلْعَنُکَ لَیْلَةَ الْعَقَبَةِ وَ قَدْ هَمَمْتَ مَعَ الْقَوْمِ بِمَا هَمَمْتَ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَی أَ فَلَیْسَ قَدِ اسْتَغْفَرَ لِی قَالَ عَمَّارٌ قَدْ سَمِعْتُ اللَّعْنَ وَ لَمْ أَسْمَعِ الِاسْتِغْفَارَ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث 2 از جلد هفتم امالی: ج1، ص184 چاپ بیروت روایت کرده است - :

ابونجبه گوید: شنیدم که عمار بن یاسر رحمه الله، ابوموسی اشعری را به خاطر تأخیرش از علی بن ابی‌طالب علیه السلام و بازنشستنش از داخل شدن در بیعت او، سرزنش و نکوهش می‌کرد و به او می‌گفت: ای ابوموسی، چه چیزی تو را از امیرمؤمنان علیه السلام به تأخیر انداخت که به خدا سوگند، اگر در او تردید کنی، قطعاً از اسلام خارج می شوی و ابوموسی به او می‌گفت: چنین نکن و نکوهش مرا رها کن که من برادر تو هستم، پس عمار به او گفت: من برادر تو نیستم، شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله در شب عقبه تو را نفرین می‌کرد و من همراه قوم به آنچه که تصمیم گرفتم، همت گماردم. پس ابوموسی گفت: آیا برای من طلب آمرزش نکرد؟ عمار گفت: نفرین شنیدم و طلب آمرزش نشنیدم.

**[ترجمه]

«556»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام لَمَّا اضْطَرَبَ عَلَیْهِ أَصْحَابُهُ فِی أَمْرِ الْحُکُومَةِ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَمْ یَزَلْ أَمْرِی مَعَکُمْ عَلَی مَا أُحِبُّ حَتَّی نَهَکَتْکُمُ الْحَرْبُ وَ قَدْ وَ اللَّهِ أَخَذَتْ مِنْکُمْ وَ تَرَکَتْ وَ هِیَ لِعَدُوِّکُمْ أَنْهَکُ وَ لَقَدْ کُنْتُ أَمْسِ أَمِیراً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَأْمُوراً وَ کُنْتُ أَمْسِ نَاهِیاً فَأَصْبَحْتُ الْیَوْمَ مَنْهِیّاً وَ قَدْ أَحْبَبْتُمُ الْبَقَاءَ وَ لَیْسَ لِی أَنْ أَحْمِلَکُمْ عَلَی مَا تَکْرَهُونَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 206 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. و ما آن را از منابعی در مختار 223 از نهج السعاده: ج2، ص 254، چاپ اول روایت کردیم. - :

و از کلام امام علیه السلام زمانی‌‌که یارانش در خصوص امر حکمیت دچار آشفتگی شدند:

ای مردم همواره کار من با شما به دلخواه من بود، تا آن که جنگ شما را ناتوان کرد به خدا اگر جنگ کسانی را از شما گرفت و جمعی را گذاشت، برای دشمنان کوبندهتر است. من دیروز فرمانده و امیر شما بودم ولی امروز فرمانم میدهند، دیروز بازدارنده بودم که امروز مرا باز میدارند شما زنده ماندن را دوست دارید و من نمیتوانم شما را به راهی که دوست ندارید اجبار کنم.

**[ترجمه]

توضیح

قال الجوهری نَهَکْتُ الثوب بالفتح نَهْکاً لبسته حتی خلق و نهکت من الطعام بالغت فی أکله و نَهَکَتْهُ الحمی إذا أجهدته و أضنته و نقضت لحمه و فیه لغة أخری نَهِکَتْهُ الحمی تَنْهَکُهُ نَهَکاً و نَهْکَةً.

قوله علیه السلام و ترکت أی لم یستأصلکم بل فیکم بعد بقیة و هی لعدوکم أنهک لأن القتل فی أهل الشام کان أشد استحرارا و الوهن کان فیهم أظهر.

قوله علیه السلام و لیس لی أن أحملکم أی لا قدرة لی علیه و إن کان یجب علیکم إطاعتی.

**[ترجمه]جوهری گوید: نهکت الثوب با فتحه نهکاً: یعنی پیراهن را پوشیدم تا اینکه مندرس شد و نهکت من الطعام، یعنی در خوردن غذا زیاده‌روی کردم، نهکته الحمی تنهکه نهکاً و نهکه .

و این سخن امام علیه السلام: «و ترکت» یعنی شما را ریشه‌کن نکرد، بلکه در میان شما بقیه‌ای است که آن برای دشمن شما خسته کننده‌تر است، زیرا کشتار در میان شامیان شدیدتر و سستی در میانشان آشکارتر است.

این سخن امام علیه السلام: «و لیس لی أن أحملکم» یعنی من قدرتی بر آن ندارم، گرچه اطاعت از من بر شما واجب است.

**[ترجمه]

«557»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی أَهْلِ الْأَمْصَارِ یَقُصُّ فِیهِ ص: 306

1) 556- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 206 من کتاب نهج البلاغة. و رویناه عن مصادر فی المختار: 223 من نهج السعادة: ج 2 ص 254 ط 1.

2) 557- رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه سره فی المختار: 56 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

مَا جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ أَهْلِ صِفِّینَ وَ کَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَیْنَا وَ الْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ الظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ وَ نَبِیَّنَا وَاحِدٌ وَ دَعْوَتَنَا فِی الْإِسْلَامِ وَاحِدَةٌ لَا نَسْتَزِیدُهُمْ فِی الْإِیمَانِ بِاللَّهِ وَ التَّصْدِیقِ لِرَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ لَا یَسْتَزِیدُونَنَا الْأَمْرُ وَاحِدٌ إِلَّا مَا اخْتَلَفْنَا فِیهِ مِنْ دَمِ عُثْمَانَ وَ نَحْنُ مِنْهُ بِرَاءٌ فَقُلْنَا تَعَالَوْا نُدَاوِی مَا لَا یُدْرَکُ الْیَوْمَ بِإِطْفَاءِ النَّائِرَةِ وَ تَسْکِینِ الْعَامَّةِ حَتَّی یَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَ یَسْتَجْمِعَ فَنَقْوَی عَلَی وَضْعِ الْحَقِّ فِی مَوَاضِعِهِ فَقَالُوا بَلْ نُدَاوِیهِ بِالْمُکَابَرَةِ فَأَبَوْا حَتَّی جَنَحَتِ الْحَرْبُ وَ رَکَدَتْ وَ وَقَدَتْ نِیرَانُهَا وَ حَمِشَتْ فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا وَ إِیَّاهُمْ وَ وَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِینَا وَ فِیهِمْ أَجَابُوا عِنْدَ ذَلِکَ إِلَی الَّذِی دَعَوْنَاهُمْ إِلَیْهِ فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَی مَا دَعَوْا وَ سَارَعْنَاهُمْ إِلَی مَا طَلَبُوا حَتَّی اسْتَبَانَتْ عَلَیْهِمُ الْحُجَّةُ وَ انْقَطَعَتْ مِنْهُمُ الْمَعْذِرَةُ فَمَنْ تَمَّ عَلَی ذَلِکَ مِنْهُمْ فَهُوَ الَّذِی أَنْقَذَهُ اللَّهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ مَنْ لَجَّ وَ تَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ الَّذِی رَانَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهِ وَ صَارَتْ دَائِرَةُ السَّوْءِ عَلَی رَأْسِهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 56 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به شهرهای دور برای روشن ساختن حوادث صفّین:

آغاز کار چنین بود که ما با مردم شام دیدار کردیم، که در ظاهر پروردگار ما یکی، و پیامبر ما یکی، و دعوت ما در اسلام یکی بود، و در ایمان به خدا و تصدیق کردن پیامبرش، هیچ کدام از ما بر دیگری برتری نداشت، و با هم وحدت داشتیم جز در خون عثمان که ما از آن بر کناریم.پس به آنان گفتیم:بیایید با خاموش ساختن آتش جنگ، و آرام کردن مردم، به چاره جویی و درمان بپردازیم، تا کار مسلمانان استوار شود، و به وحدت برسند، و ما برای اجرای عدالت نیرومند شویم.امّا شامیان پاسخ دادند:«چاره‏ای جز جنگ نداریم» پس - از پیشنهاد حق ما - سرباز زدند، و جنگ در گرفت، و تداوم یافت، و آتش آن زبانه کشید. پس آنگاه که دندان جنگ در ما و آنان فرو رفت، و چنگال آن سخت کارگر افتاد، به دعوت ما - صلح و گفتگو - گردن نهادند، و بر آنچه آنان را خواندیم، پاسخ دادند.ما هم به درخواست آنان پاسخ دادیم، و آنچه را خواستند زود پذیرفتیم، تا حجّت را بر آنان تمام کنیم، و راه عذر خواهی را ببندیم.آنگاه آن که بر پیمان خود استوار ماند، از هلاکت نجات یافت، و آن کس که در لجاجت خود پا فشرد، خدا پرده ناآگاهی بر جان او کشید، و بلای تیره روزی گرد سرش گردانید.

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام و القوم عطف علی الضمیر فی التقینا قوله علیه السلام و الظاهر أن ربنا واحد قال ابن أبی الحدید لم یحکم لأهل صفین بالإسلام بل بظاهره.

و لا نستزیدهم أی لا نطلب منهم زیادة فی الإیمان فی الظاهر حتی یشتد الأمر أی یستحکم بأن یتمهد قواعد الخلافة.

و قال الجوهری جنوح اللیل إقباله و رکدت أی دامت و ثبتت و وقدت کوعدت أی اشتعلت و حمشت أی استقرت و ثبتت و روی و استحمشت و هو أصح ذکره ابن أبی الحدید و قال و من رواها بالسین المهملة أراد اشتدت و صلبت.

ص: 307

و قال الجوهری أحمشت القدر أشبعت وقودها و قال الأحمس الشدید الصلب و قد حمس بالکسر.

فلما ضرستنا أی عضتنا بأضراسها و یقال ضرسهم الدهر أی اشتد علیهم و الضرس العض بالأضراس و لعل التشدید هاهنا للمبالغة و یقال ضرسته الحرب أی جربته و أحکمته و أنقذت فلانا من الشر و استنقذته و تنقذته و انتقذته خلصته فنقذ کفرح و الرکس رد الشی‌ء مقلوبا و ران الله علی قلبه أی طبع و ختم و قال الطبرسی فی مجمع البیان الدائرة هی الراجعة بخیر أو شر و دائرة السَّوْءِ العذاب و الهلاک.

و قال ابن أبی الحدید السَّوْءُ المصدر و السُّوءُ الاسم و الدوائر أیضا الدواهی.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «والقوم» معطوف بر ضمیر موجود در «التقینا» است .

و ابن ابی الحدید درباره این سخن امام علیه السلام: «و الظاهر أن ربّنا واحد» گوید: بر اسلام اهل صفین حکم نکرده است، بلکه به ظاهر آن حکم کرده است.

« و لا نستزیدهم» یعنی زیادت در ایمان در ظاهر را از آنها طلب نمی‌کنیم. «حتی یشتدّ الأمر» یعنی با مهیا شدن پایه‌های خلافت تقویت می‌شود.

و جوهری گوید: جنوح الیل یعنی روی آوردن شب، رکدت یعنی ثابت و استوار شد، و قدرت بر وزن وعدت یعنی شعله‌ورتر شد، حشمت یعنی ثابت و مستقر شد، و «استحشمت» نیز روایت شده است که این صحیح‌تر است و ابن ابی الحدید آن را ذکر کرده است و گوید: و هر که آن را با سین روایت کرده است، مقصودش شدید و محکم شد، است.

و جوهری گوید: أحشمت القدر، یعنی سوخت آن را زیاد کردم و گوید: الأحمس یعنی سفت محکم و قد حمس با کسره است.

«فلما ضرّستنا» یعنی ما را با دندان‌های آسیا گزید، و ضرّسهم الدهر گفته می‌شود یعنی روزگار بر آنان سخت شد و الضرس یعنی گزیدن با دندان‌های آسیا و شاید تشدید در اینجا برای مبالغه باشد و ضرّسته الحرب، گفته می‌شود یعنی جنگ او را آزموده و محکم کرد. أنقذت فلاناً من الشر و استنقذته و تنقذت و انتقدته، یعنی او را خلاص کردم و نقذ بر وزن فرح است و الرکس، رد کردن چیزی به صورت وارونه است و «ران الله علی قلبه» یعنی بر قلب او مهر زد. و طبرسی در مجمع البیان گوید: الدائره، بازگشتکننده با خیر یا شر است و دائره السوء یعنی عذاب و هلاکت.

و ابن ابی الحدید گوید: السّوء مصدر است و السوء اسم است و به معنی مصیبت‌ها نیز می‌باشد.

**[ترجمه]

«558»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ إِنَّ الْبَغْیَ وَ الزُّورَ یُوتِغَانِ الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَ دُنْیَاهُ وَ یُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکٍ مَا قَدْ قُضِیَ فَوَاتُهُ وَ قَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ فَتَأَوَّلُوا عَلَی اللَّهِ فَأَکْذَبَهُمْ فَاحْذَرْ یَوْماً یَغْتَبِطُ فِیهِ مَنْ أَحْمَدَ عَاقِبَةَ عَمَلِهِ وَ یَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنَ الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ فَلَمْ یُجَاذِبْهُ وَ قَدْ دَعَوْتَنَا إِلَی حُکْمِ الْقُرْآنِ وَ لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا وَ لَکِنْ أَجَبْنَا الْقُرْآنَ إِلَی حُکْمِهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 47 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : از نامه امام علیه السلام به معاویه: همانا ستمگری و دروغ پردازی، انسان را در دین و دنیا رسوا می‏کند، و عیب او را نزد عیب جویان آشکار می‏سازد، و تو می‏دانی آنچه که از دست رفت باز نمی‏گردد.گروهی باطل طلبیدند، و خواستند با تفسیر دروغین، حکم خدا را دگرگون سازند، و خدا آنان را دروغگو خواند.معاویه، از روزی بترس که صاحبان کارهای پسندیده خوشحالند، و تأسف می‏خوردند که چرا عملشان اندک است، آن روز کسانی که مهار خویش در دست شیطان دادند سخت پشیمانند.تو ما را به داوری قرآن خواندی، در حالی که خود اهل قرآن نیستی، و ما هم پاسخ مثبت به تو ندادیم، بلکه داوری قرآن را گردن نهادیم.با درود.

**[ترجمه]

بیان

یوتغان أی یهلکان و فی بعض النسخ یذیعان أی یظهران سره و یفضحانه و قال الجوهری الخلل فساد فی الأمر.

قوله علیه السلام فتأولوا قال الراوندی معناه قد طلب قوم أمر هذه

ص: 308

1) 558- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 47 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

الأمة فتأولوا القرآن کقوله تعالی وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فسموا من نصبوه من الأمراء أولی الأمر متحکمین علی الله فأکذبهم الله بکونهم ظالمین بغاة و لا یکون الوالی من قبل الله کذلک.

و قال ابن میثم بغوا علی سلطان الله و هی الخلافة الحقة فجعلوا لخروجهم و بغیهم تأویلا و هو الطلب بدم عثمان و نحوه من الشبه الباطلة فأکذبهم الله بنصره علیهم و رد مقتضی شبههم و الإکذاب کما یکون بالقول یکون بالفعل.

و قال ابن أبی الحدید فی بعض النسخ فتأولوا علی الله أی حلفوا أی من أقسم تجبرا و اقتدارا لأفعلن کذا أکذبه الله و لم یبلغه أمله و روی تأولوا علی الله أی حرفوا الکلام عن مواضعه و تعلقوا بشبهة فی تأویل القرآن انتصارا لمذاهبهم فأکذبهم الله بأن ظهر للعقلاء فساد تأویلاتهم و الأول أصح.

قوله علیه السلام یغتبط فیه أی یتمنی مثل حاله من أحمد عاقبة عمله أی وجدها محمودة و قیاد الدابة ما تقاد به.

و قال ابن میثم کتب علیه السلام هذا الکتاب بعد التحکیم أو عند إجابته للتحکیم.

**[ترجمه]یوتغان یعنی هلاک می‌کنند و در بعضی نسخه‌ها «یذیغان» آمده است، یعنی راز آن را افشا می‌کنند و برملا می‌سازند. و جوهری گوید: الخلل یعنی تباهی در امر.

این سخن امام علیه السلام: «فتأولوا» راوندی گوید: معنایش این است که جمعی خواستار امر این امت شدند، پس قرآن را تأویل کردند، مانند این سخن خداوند متعال: « و أولی الأمر منکم» پس امیرانی که منصوب کردند را اولو الأمر نامیدند، درحالی که بر خدا متحکم بودند، پس خداوند آنان را به جهت ظالم بودنشان ستمگر نامید و والی از جانب خداوند چنین نیست.

و ابن میثم گوید: بر سلطان خدا که همان خلافت حق است، ستم کردند و برای خروج و ستمشان، تأویل قرار داند که این همان خونخواهی عثمان و شبهات باطل نظیر آن است. پس خداوند آنا را با یاری رساندن علیه آنها، رد مقتضای شبه آنان تکذیب کرد و تکذیب چنانکه با قول است، با عمل نیز می‌باشد.

و ابن ابی الحدید گوید: در بعضی نسخه‌ها «فتألّوا علی الله» آمده است، یعنی سوگند یاد کردند، یعنی کسی که از روی قدرت و اقتدار قسم خورد که چنین می‌کنم، خداوند او را تکذیب کرد و او را به آرزویش نرساند. و «تأوّلوا علی الله» روایت شده است، یعنی سخن را از مواضع آن تحریف کردند و به جهت یاری کردن مذاهب خود، به شبه در قرآن چنگ زدند پس خداوند آنان را به این صورت که فساد تأویلاتشان را برای عقلاء آشکار کرد، تکذیب نمود و مورد اول صحیح‌تر است .

و این سخن امام علیه السلام: یغتبط فیه، یعنی شبیه حال او را تمنا می‌کند. من أحمد عاقبة عمله، یعنی آن را پسندیده یافت و قیاد الدابه، آنچه که به وسیله آن هدایت می‌شود.

و ابن میثم گوید: امام علیه السلام این نامه را بعد از تحکیم یا به هنگام اجابتش برای تحکیم نوشت.

**[ترجمه]

«559»

⁽¹⁾شا، الإرشاد مِنْ کَلَامِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ حِینَ رَجَعَ أَصْحَابُهُ عَنِ الْقِتَالِ بِصِفِّینَ لَمَّا اغْتَرَّهُمْ مُعَاوِیَةُ بِرَفْعِ الْمَصَاحِفِ فَانْصَرَفُوا عَنِ الْحَرْبِ لَقَدْ فَعَلْتُمْ فَعْلَةً ضَعْضَعَتْ مِنَ الْإِسْلَامِ قُوَاهُ وَ أَسْقَطَتْ مُنَّتَهُ وَ أَوْرَثَتْ وَهْناً وَ ذِلَّةً لَمَّا کُنْتُمُ الْأَعْلَیْنَ وَ خَافَ عَدُوُّکُمْ الِاجْتِیَاحَ وَ اسْتَحَرَّ بِهِمُ الْقَتْلُ وَ وَجَدُوا أَلَمَ الْجَرَاحِ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ وَ دَعَوْکُمْ إِلَی مَا فِیهَا لِیَفْثَئُوکُمْ عَنْهَا وَ یَقْطَعُوا الْحَرْبَ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ وَ یَتَرَبَّصُوا بِکُمْ رَیْبَ الْمَنُونِ خَدِیعَةً وَ مَکِیدَةً فَمَا أَنْتُمْ

ص: 309

1) 559- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه فی الفصل: 36 من مختار کلام أمیر المؤمنین فی کتاب الإرشاد ص 143. و ذکره الطبریّ فی ج 4 من تاریخه ص 40 عن أبی مخنف و الحدیث التالی رواه أیضا فی ص 42 منه.

إِنْ جَامَعْتُمُوهُمْ عَلَی مَا أَحَبُّوا وَ أَعْطَیْتُمُوهُمُ الَّذِی سَأَلُوا إِلَّا مَغْرُورِینَ وَ ایْمُ اللَّهِ مَا أَظُنُّکُمْ بَعْدَهَا مُوَافِقِی رُشْدٍ وَ لَا مُصِیبِی حَزْمٍ.

**[ترجمه]الارشاد - . شیخ مفید آن را در فصل 36 از مختار کلام امیر مؤمنان در کتاب ارشاد، ص143 روایت کرد. و طبری آن را در ج4 ص40 از ابی مخنف ذکر کرد و حدیث بعد را نیز در ص 42 آن روایت کرد. - :

از کلام امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که اصحابش از نبرد صفین بازگشتند، آنگاه که معاویه با بالابردن قرآن‌ها، آنان را فریفت، پس از جنگ منصرف شدند:

عملی انجام دادید که قوای اسلام را ضعیف کرد و قدرت آن را از بین برد و سستی و ذلت را به ارمغان آورد. زمانی‌که شما برتر بودید و دشمنتان از ریشه‌کنی ترسید و کشتار بر آنان شدید شد و با درد زخم مواجه شدند، قرآن‌ها را بالا بردند و شما را به آنچه که در آن است، دعوت کردند تا شما را از آن آرام کنند و جنگ میان خود و شما را قطع کنند و از روی نیرنگ و مکر بسان حوادث روزگار، در کمین شما باشند و شما اگر با آنها بر آنچه که دوست دارند، همراه شدید و آنچه که خواستند را به آنها بخشیدید، جز در حالت فریبخورده، به خدا سوگند بعد از آن شما را هدایت یافته و دوراندیش نمی‌پندارم.

**[ترجمه]

بیان

المنة بالضم القوة و استحر القتل اشتد ذکرهما الجوهری و قال فَثَأْتُ القدر سکنت غلیانها بالماء و فَثَأْتُ الرجل عنی إذا کسرته بقول أو غیره و سکنت غضبه و ریب المنون حوادث الدهر و المنون الموت أیضا.

**[ترجمه]المنّه با ضمه یعنی قدرت و استحّر القتل یعنی شدت گرفت، این را جوهری ذکر کرده است و گوید: فثأت القدر یعنی جوشیدن دیگ به وسیله آب ساکن شد و فثأت الرجل عنّی، زمانی است که او را با سخن یا غیر آن شکستی و خشمش را فروکش کردی. ریب المنون یعنی حوادث روزگار و المنون به معنی مرگ نیز می باشد.

**[ترجمه]

«560»

و رواه أیضا الطبریّ فی أواخر قصة صفّین من تاریخ الأمم و الملوک: ج 4 ص 42 ط مصر.

شا، الإرشاد وَ مِنْ کَلَامِهِ علیه السلام بَعْدَ کَتْبِ صَحِیفَةِ الْمُوَادَعَةِ وَ التَّحْکِیمِ وَ قَدِ اخْتَلَفَ عَلَیْهِ أَهْلُ الْعِرَاقِ عَلَی ذَلِکَ فَقَالَ: وَ اللَّهِ مَا رَضِیتُ وَ لَا أَحْبَبْتُ أَنْ تَرْضَوْا فَإِذَا أَبَیْتُمْ إِلَّا أَنْ تَرْضَوْا فَقَدْ رَضِیتُ وَ إِذَا رَضِیتُ فَلَا یَصْلُحُ الرُّجُوعُ بَعْدَ الرِّضَا وَ لَا التَّبْدِیلُ بَعْدَ الْإِقْرَارِ إِلَّا أَنْ یُعْصَی اللَّهُ بِنَقْضِ الْعَهْدِ وَ یَتَعَدَّی کِتَابَهُ بِحَلِّ الْعَقْدِ فَقَاتِلُوا حِینَئِذٍ مَنْ تَرَکَ أَمْرَ اللَّهِ وَ أَمَّا الَّذِی أَنْکَرْتُمْ عَلَی الْأَشْتَرِ مِنْ تَرْکِهِ أَمْرِی بِخَطِّ یَدِهِ فِی الْکِتَابِ وَ خِلَافِهِ مَا أَنَا عَلَیْهِ فَلَیْسَ مِنْ أُولَئِکَ وَ لَا أَخَافُهُ عَلَی ذَلِکَ وَ لَیْتَ فِیکُمْ مِثْلَهُ اثْنَیْنِ بَلْ لَیْتَ فِیکُمْ مِثْلَهُ وَاحِداً یَرَی فِی عَدُوِّکُمْ مَا یَرَی إِذَنْ لَخَفَّتْ عَلَیَّ مَئُونَتُکُمْ وَ رَجَوْتُ أَنْ یَسْتَقِیمَ لِی بَعْضُ أَوَدِکُمْ وَ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَمَّا أَتَیْتُمْ وَ عَصَیْتُمُونِی فَکُنْتُ أَنَا وَ أَنْتُمْ کَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:

وَ هَلْ أَنَا إِلَّا مِنْ غَزِیَّةَ إِنْ غَوَتْ***غَوَیْتُ وَ إِنْ تَرْشُدْ غَزِیَّةُ أَرْشُدْ

**[ترجمه]الارشاد - . شیخ مفید آن را در فصل 37 از مختار کلام امیر مؤمنان در کتاب الارشاد، ص 143 روایت کرد و در اواخر قصه صفین از تاریخ الامم و الملوک: ج4، ص42 چاپ مصر روایت کرد. - :

و از کلام امام علیه السلام بعد از اینکه نامه موادعه و تحکیم را نوشت و عراقیان بر سر آن با او دچار اختلاف شدند، پس فرمود: به خدا سوگند راضی نبودم و دوست نداشتم که راضی شدید و چون جز از رضایت ابا ورزیدید، راضی شدم و زمانی‌که راضی شدم، نه رجوع بعد از رضایت شایسته است و نه تبدیل بعد از اقرار، مگر اینکه با عهدشکنی از خدا سرکشی شود و با شکستن پیمان از کتابش تجاوز شود. پس در این هنگام با هر کسی‌که امر خدا را رها کرد، پیکار کنید.

اما در خصوص آنچه که بر اشتر درباره اینکه امر مرا ترک کرده است، با دست خطی که نامهاش در دست اوست انکار کردید و من برخلاف آن نیستم، پس او از آنان نیست و از آن بر او بیم ندارم و کاش در میان شما دو تن و کاش یک نفر مانند او بود، که آنچه که او در دشمنتان می‌بیند را ببیند، که در این حالت رنج شما بر من سبک می‌شد و امید داشتم که برخی از انحراف شما برای من استوار شود و شما را از آنچه که انجام داده‌اید، نهی کردم و شما از من سرکشی کردید. پس من و شما چنانکه اخو هوازن گفت، بودیم:

و هل أنا إلا من غزیّه إن غوت غویت و إن ترشد غزیة أرشد

آیا من جز از قبیله غزیه هستم که هرگاه گمراه شود گمراه میشوم و هرگاه هدایت شود هدایت میشوم.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری غزیة قبیلة قال درید بن الصمة و ذکر البیت.

ص: 310

1) 560- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه فی الفصل: 37 مما اختار من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام فی کتاب الإرشاد، ص 143. و تقدم أیضا هاهنا آخر الصفحة 505 من طبعة الکمبانیّ، و فی هذه الطبعة ص ... بروایة نصر فی کتاب صفّین.

**[ترجمه]جوهری گوید: غزیه قبیله‌ای است و درید بن صمّه این را گفته و این بیت را ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«561»

⁽¹⁾یج، الخرائج و الجرائح شا، الإرشاد قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عِنْدَ مَا رَفَعَ أَهْلُ الشَّامِ الْمَصَاحِفَ وَ شَکَّ فَرِیقٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ لَجَئُوا إِلَی الْمُسَالَمَةِ وَ دَعَوْهُ إِلَیْهَا وَیْلَکُمْ إِنَّ هَذِهِ خَدِیعَةٌ وَ مَا یُرِیدُ الْقَوْمُ الْقُرْآنَ لِأَنَّهُمْ لَیْسُوا بِأَهْلِ قُرْآنٍ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ امْضُوا عَلَی بَصَائِرِکُمْ فِی قِتَالِهِمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا تَفَرَّقَتْ بِکُمُ السُّبُلُ وَ نَدِمْتُمْ حَیْثُ لَا تَنْفَعُکُمُ النَّدَامَةُ. وَ کَانَ الْأَمْرُ کَمَا قَالَ وَ کَفَرَ الْقَوْمُ بَعْدَ التَّحْکِیمِ وَ نَدِمُوا عَلَی مَا فَرَطَ مِنْهُمْ فِی الْإِجَابَةِ إِلَیْهِ وَ تَفَرَّقَ بِهِمُ السُّبُلُ وَ کَانَ عَاقِبَتُهُمُ الدَّمَارَ

**[ترجمه]الخرائج و الارشاد - . شیخ مفید آن را در فصل دوم از فصول إخبار امیر المؤمنین علیه السلام عن الغائبات قبل تحققها از کتاب الإرشاد، ص 165 روایت کرد. - :

امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که شامیان قرآن‌ها را بالا بردند و گروهی از اصحابش شک کردند و به مسالمت و دعوت به آن پناه بردند، فرمود: وای بر شما، این نیرنگ است و این قوم قرآن را نمی‌خواهند، زیرا آنها اهل قرآن نیستند. پس از خدا بترسید و با بصیرت خود به جنگ اقدام کنید که اگر چنین نکنید راه‌ها بر شما مختلف می‌شود و آنجا که پشیمانی هیچ سودی ندارد، پشیمان می‌شوید.

و امر چنان شد که فرمود و آن جمع بعد از تحکیم کفر ورزیدند و بر آنچه که در اجابت او کوتاهی کردند، پشیمان شدند و راه بر آنان مختلف شد و عاقبتشان نابودی بود.

**[ترجمه]

«562»

و وجدت فی بعض مسوداتی أنّه رواه أیضا معنعنا الیعقوبی فی تاریخه، ج 2 ص 166، ط النجف و فی ط بیروت ص 190، قال:

قال ابن الکلبی أخبرنی عبد الرحمن بن حصین، عن سوید ... قال: [إنی لأسایر] أبا موسی الأشعریّ ...

و قد ذکرنا للحدیث مصادر أخری فی المختار: 175 من کتاب نهج السعادة: ج 1، ص 625 ط 2، و فی ط 1: ج 2 ص 55.

قب، المناقب لابن شهرآشوب روی فی معنی قوله تعالی وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ أنه کان أبو موسی و عمرو.

وَ رَوَی ابْنُ مَرْدَوَیْهِ بِأَسَانِیدِهِ عَنْ سُوَیْدِ بْنِ غَفَلَةَ أَنَّهُ قَالَ: کُنْتُ مَعَ أَبِی مُوسَی عَلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ اخْتَلَفُوا فَلَمْ یَزَلِ الِاخْتِلَافُ بَیْنَهُمْ حَتَّی بَعَثُوا حَکَمَیْنِ ضَالَّیْنِ ضَالٌّ مَنِ اتَّبَعَهُمَا وَ لَا تَنْفَکُّ أُمُورُکُمْ تَخْتَلِفُ حَتَّی تَبْعَثُوا حَکَمَیْنِ یَضِلَّانِ وَ یَضِلُّ مَنْ تَبِعَهُمَا قَالَ سُوَیْدٌ فَقُلْتُ أُعِیذُکَ بِاللَّهِ أَنْ تَکُونَ أَحَدَهُمَا قَالَ فَخَلَعَ قَمِیصَهُ

ص: 311

1) 561- رواه الشیخ المفید رفع اللّه مقامه فی الفصل الثانی من فصول إخبار أمیر المؤمنین علیه السلام عن الغائبات قبل تحققها من کتاب الإرشاد، ص 165.

2) 562- رواه ابن شهرآشوب رفع اللّه مقامه فی عنوان «الحکمین و الخوارج» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج 2 ص 363 ط النجف. و قریبا ممّا رواه عن سوید بن غفلة، رواه أیضا المسعودیّ فی عنوان «الحکمین» من کتاب مروج الذهب: ج 2 ص 403 ط مصر.

وَ قَالَ بَرَّأَنِی اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ کَمَا بَرَّأَنِی مِنْ قَمِیصِی وَ لَمَّا جَرَی لَیْلَةُ الْهَرِیرِ صَاحُوا یَا مُعَاوِیَةُ هَلَکَتِ الْعَرَبُ فَقَالَ یَا عَمْرُو أَ نَفِرُّ أَوْ نَسْتَأْمِنُ قَالَ لَنَرْفَعُ الْمَصَاحِفَ عَلَی الرِّمَاحِ وَ نَقْرَأُ أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ یُدْعَوْنَ إِلی کِتابِ اللَّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ فَإِنْ قَبِلُوا حُکْمَ الْقُرْآنِ رَفَعْنَا الْحَرْبَ وَ رَافَعْنَا بِهِمْ إِلَی أَجَلٍ وَ إِنْ أَبَی بَعْضُهُمْ إِلَّا الْقِتَالَ فَلَلْنَا شَوْکَتَهُمْ وَ یَقَعُ بَیْنَهُمُ الْفُرْقَةُ وَ أَمَرَ بِالنِّدَاءِ وَ أَنْ یُصْرَخَ فِیهِمْ فَلَسْنَا وَ لَسْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ لَا الْمُجْمِعِینَ عَلَی الرِّدَّةِ فَإِنْ تَقْبَلُوهَا فَفِیهَا الْبَقَاءُ لِلْفِرْقَتَیْنِ وَ لِلْبَلْدَةِ وَ إِنْ تَدْفَعُوهَا فَفِیهَا الْفَنَاءُ وَ کُلُّ بَلَاءٍ إِلَی مُدَّةٍ فَقَالَ مِسْعَرُ بْنُ فَدَکِیٍّ وَ زَیْدُ بْنُ حُصَیْنٍ الطَّائِیُّ وَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ الْکِنْدِیُّ أَجِبِ الْقَوْمَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَیْحَکُمْ وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ مَا رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ إِلَّا خَدِیعَةً وَ مَکِیدَةً حِینَ عَلَوْتُمُوهُمْ وَ قَالَ خَالِدُ بْنُ مَعْمَرٍ السَّدُوسِیُّ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَحَبُّ الْأُمُورِ إِلَیْنَا مَا کُفِینَا مَئُونَتَهُ وَ أَنْشَدَ رِفَاعَةُ بْنُ شَدَّادٍ الْبَجَلِیُ:

وَ إِنْ حَکَمُوا بِالْعَدْلِ کَانَتْ سَلَامَةً*** وَ إِلَّا أَثَرْنَاهَا بِیَوْمٍ قُمَاطِرٍ

فَقَصَدَ إِلَیْهِ عِشْرُونَ أَلْفَ رَجُلٍ یَقُولُونَ یَا عَلِیُّ أَجِبْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ إِذَا دُعِیتَ إِلَیْهِ وَ إِلَّا دَفَعْنَاکَ بِرُمَّتِکَ إِلَی الْقَوْمِ أَوْ نَفْعَلُ بِکَ مَا فَعَلْنَا بِعُثْمَانَ قَالَ فَاحْفَظُوا عَنِّی مَقَالَتِی فَإِنِّی آمُرُکُمْ بِالْقِتَالِ فَإِنْ تَعْصُونِی فَافْعَلُوا مَا بَدَا لَکُمْ قَالُوا فَابْعَثْ إِلَی الْأَشْتَرِ لِیَأْتِیَکَ فَبَعَثَ إِلَیْهِ یَزِیدَ بْنَ هَانِئٍ السَّبِیعِیَّ یَدْعُوهُ فَقَالَ الْأَشْتَرُ إِنِّی قَدْ رَجَوْتُ أَنْ یَفْتَحَ اللَّهُ لِی لَا تَعْجَلْنِی وَ شَدَّدَ فِی الْقِتَالِ فَقَالُوا حَرَّضْتَهُ فِی الْحَرْبِ فَابْعَثْ إِلَیْهِ بِعَزِیمَتِکَ لِیَأْتِیَکَ وَ إِلَّا وَ اللَّهِ اعْتَزَلْنَاکَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یَا یَزِیدُ عُدْ إِلَیْهِ فَقُلْ لَهُ عُدْ إِلَیْنَا فَإِنَّ الْفِتْنَةَ قَدْ وَقَعَتْ فَسَارَ إِلَیْهِ یَزِیدُ وَ أَبْلَغَهُ مَقَالَ عَلِیٍّ علیه السلام فَأَقْبَلَ الْأَشْتَرُ وَ هُوَ یَقُولُ

ص: 312

لِأَهْلِ الْعِرَاقِ یَا أَهْلَ الذُّلِّ وَ الْوَهْنِ أَ حِینَ عَلَوْتُمُ الْقَوْمَ وَ عَلِمُوا أَنَّکُمْ لَهُمْ قَاهِرُونَ فَرَفَعُوا لَکُمُ الْمَصَاحِفَ خَدِیعَةً وَ مَکْراً فَقَالُوا قَاتَلْنَاهُمْ فِی اللَّهِ وَ نَتْرُکُ قِتَالَهُمُ الْآنَ فِی اللَّهِ فَقَالَ أَمْهِلُونِی سَاعَةً فَإِنِّی أَحْسَسْتُ بِالْفَتْحِ وَ أَیْقَنْتُ بِالظَّفَرِ قَالُوا لَا قَالَ أَمْهِلُونِی عَدْوَةَ فَرَسِی قَالُوا إِنَّا لَسْنَا نُطِیعُکَ وَ لَا لِصَاحِبِکَ وَ نَحْنُ نَرَی الْمَصَاحِفَ عَلَی رُءُوسِ الرِّمَاحِ نُدْعَی إِلَیْهَا فَقَالَ خُدِعْتُمْ وَ اللَّهِ فَانْخَدَعْتُمْ وَ دُعِیتُمْ إِلَی وَضْعِ الْحَرْبِ فَأَجَبْتُمْ فَقَامَ جَمَاعَةٌ مِنْ بَکْرِ بْنِ وَائِلٍ فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنْ أَجَبْتَ الْقَوْمَ أَجَبْنَا وَ إِنْ أَبَیْتَ أَبَیْنَا فَقَالَ علیه السلام نَحْنُ أَحَقُّ مَنْ أَجَابَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْراً وَ ابْنَ أَبِی مُعَیْطٍ وَ حَبِیبَ بْنَ مَسْلَمَةَ وَ ابْنَ أَبِی سَرْحٍ وَ الضَّحَّاکَ بْنَ قَیْسٍ لَیْسُوا بِأَصْحَابِ دِینٍ وَ قُرْآنٍ أَنَا أَعْرَفُ بِهِمْ مِنْکُمْ قَدْ صَحِبْتُهُمْ أَطْفَالًا وَ رِجَالًا فِی کَلَامٍ لَهُ فَقَالَ أَهْلُ الشَّامِ فَإِنَّا قَدِ اخْتَرْنَا عَمْراً فَقَالَ الْأَشْعَثُ وَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ مِسْعَرٌ الْفَدَکِیُّ وَ زَیْدٌ الطَّائِیُّ نَحْنُ اخْتَرْنَا أَبَا مُوسَی فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنَّکُمْ قَدْ عَصَیْتُمُونِی فِی أَوَّلِ الْأَمْرِ فَلَا تَعْصُونِی الْآنَ فَقَالُوا إِنَّهُ قَدْ کَانَ یُحَذِّرُنَا مِمَّا وَقَعْنَا فِیهِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّهُ لَیْسَ بِثِقَةٍ قَدْ فَارَقَنِی وَ قَدْ خَذَّلَ النَّاسَ عَنِّی ثُمَّ هَرَبَ مِنِّی حَتَّی آمَنْتُهُ بَعْدَ شَهْرٍ وَ لَکِنَّ هَذَا ابْنُ عَبَّاسٍ أُوَلِّیهِ ذَلِکَ قَالُوا وَ اللَّهِ مَا نُبَالِی أَنْتَ کُنْتَ أَمِ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ فَالْأَشْتَرُ قَالَ الْأَشْعَثُ وَ هَلْ سَعَّرَ الْحَرْبَ غَیْرُ الْأَشْتَرِ وَ هَلْ نَحْنُ إِلَّا فِی حُکْمِ الْأَشْتَرِ قَالَ الْأَعْمَشُ حَدَّثَنِی مَنْ رَأَی عَلِیّاً علیه السلام یَوْمَ صِفِّینَ یُصَفِّقُ بِیَدَیْهِ وَ یَقُولُ یَا عَجَباً أُعْصَی وَ یُطَاعُ مُعَاوِیَةُ وَ قَالَ قَدْ أَبَیْتُمْ إِلَّا أَبَا مُوسَی قَالُوا نَعَمْ قَالَ فَاصْنَعُوا مَا بَدَا لَکُمْ اللَّهُمَّ إِنِّی أَبْرَأُ إِلَیْکَ مِنْ صَنِیعِهِمْ

ص: 313

وَ قَالَ الْأَحْنَفُ إِذَا اخْتَرْتُمْ أَبَا مُوسَی فَادْفَئُوا ظَهْرَهُ فَقَالَ خُرَیْمُ بْنُ فَاتِکٍ الْأَسَدِیُ:

لَوْ کَانَ لِلْقَوْمِ رَأْیٌ یَرْشُدُونَ بِهِ*** أَهْلُ الْعِرَاقِ رَمَوْکُمْ بِابْنِ عَبَّاسٍ

لَکِنْ رَمَوْکُمْ بِشَیْخٍ مِنْ ذَوِی یَمَنٍ*** لَمْ یَدْرِ مَا ضَرْبُ أَسْدَاسٍ وَ أَخْمَاسٍ

فَلَمَّا اجْتَمَعُوا کَانَ کَاتِبُ عَلِیٍّ علیه السلام عُبَیْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِی رَافِعٍ وَ کَاتِبُ مُعَاوِیَةَ عُمَیْرَ بْنَ عَبَّادٍ الْکَلْبِیَّ فَکَتَبَ عُبَیْدُ اللَّهِ هَذَا مَا تَقَاضَی عَلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَقَالَ عَمْرٌو اکْتُبُوا اسْمَهُ وَ اسْمَ أَبِیهِ هُوَ أَمِیرُکُمْ فَأَمَّا أَمِیرُنَا فَلَا فَقَالَ الْأَحْنَفُ لَا تَمْحُ اسْمَ إِمَارَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام اللَّهُ أَکْبَرُ سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ وَ مِثْلٌ بِمِثْلٍ وَ إِنِّی لَکَاتِبُ یَوْمِ الْحُدَیْبِیَةِ.

وَ رَوَی أَحْمَدُ فِی الْمُسْنَدِ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَمَرَ أَنْ یُکْتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ فَقَالَ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو هَذَا کِتَابٌ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکَ فَافْتَحْهُ بِمَا نَعْرِفُهُ وَ اکْتُبْ بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ فَأَمَرَ بِمَحْوِ ذَلِکَ وَ کَتَبَ بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَهْلُ مَکَّةَ فَقَالَ سُهَیْلٌ لَوْ أَجَبْتُکَ إِلَی هَذَا لَأَقْرَرْتُ لَکَ بِالنُّبُوَّةِ فَقَالَ امْحُهَا یَا عَلِیُّ فَجَعَلَ یَتَلَکَّأُ وَ یَأْبَی فَمَحَاهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَ کَتَبَ هَذَا مَا اصْطَلَحَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَهْلُ مَکَّةَ یَقُولُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.

وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ بُرَیْدَةَ بْنِ سُفْیَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ کَعْبٍ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِیٍّ فَإِنَّ لَکَ مِثْلَهَا تُعْطِیهَا وَ أَنْتَ مُضْطَهِدٌ.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در عنوان «الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج2، ص363، چاپ نجف روایت کرد.

حدیثی نزدیک به انچه که از سوید بن غفله روایت کرد را مسعودی نیز در عنوان «حکمین» از کتاب مروج الذهب: ج2، ص 403، چاپ مصر روایت کرد.

و در یکی از دستنوشتههایم یافتم که یعقوبی نیز معنای آن را در تاریخش: ج2، ص 166، چاپ نجف و در چاپ بیروت ص 190 روایت کرد.

ما برای این حدیث منابع دیگری در مختار 175 از کتاب نهج السعاده: ج1، ص 625، چاپ دوم و در چاپ اول، ج1، ص 55 ذکر کردیم. - :

در معنای این سخن خداوند متعال: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَعْبُدُ اللَّهَ عَلَی حَرْفٍ» {و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] میپرستد} روایت شده است که آنها ابوموسی و عمرو بودند. ابن مردویه با اسنادش از سوید بن غفله روایت کرد که وی گوید: همراه ابوموسی بر ساحل فرات بودم و گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: بنی اسرائیل دچار اختلاف شدند و اختلاف، پیوسته در میان آنان بود تا اینکه دو داور گمراه فرستادند که هر که از آن دو پیروی کرد، گمراه بود و امور شما پیوسته دچار اختلاف است تا اینکه دو داور می‌فرستید که گمراه می‌شوند و هرکه از آنها پیروی کند، گمراه می‌شود.

سوید گوید: گفتم: تو را به پناه خدا می‌برم از اینکه یکی از آن دو باشی. گفت: پس پیراهنش را از تن کند و گفت: خدا مرا از آن پاک ساخت، چنانکه از پیراهنم مبرا کرد.

چون شب هریر رخ داد، فریاد زدند: ای معاویه، عرب نابود شد، گفت: عمرو فرار کنیم یا امان بخواهیم؟ گفت: باید قرآن‌ها را بر روی نیزه‌ها بالا ببریم و بخوانیم: «أَلَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوْتُواْ نَصِیبًا مِّنَ الْکِتَابِ یُدْعَوْنَ إِلَی کِتَابِ اللّهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلَّی فَرِیقٌ مِّنْهُمْ وَهُم مُّعْرِضُونَ» {آیا داستان کسانی را که بهره‏ای از کتاب [تورات] یافته‏اند ندانسته‏ای که چون به سوی کتاب خدا فرا خوانده می‏شوند تا میانشان حکم کند آنگه گروهی از آنان به حال اعراض روی برمی‏تابند} اگر حکم قرآن را بپذیرند، جنگ را برطرف کرده‌ایم و آنها را به سوی مرگ برده‌ایم و اگر برخی از آنها جز جنگ را نپذیرفتند، شوکتشان را درهم می‌شکنیم و تفرقه میانشان ایجاد می‌شود و به ندا دادن امر کرد و اینکه در میانشان فریاد برآوردند که: ما و شما نه از مشرکان هستیم و نه از اجماع‌کنندگان بر رده، اگر آن را بپذیرید، بقا برای هر دو گروه و شهر در آن است و اگر آن را رد کنید، نابودی در آن است و آزمونی مدتی دارد.

پس مسعر بن فدکی، زید بن حسین طائی و اشعث بن قیس کندی گفتند: این قوم را به کتاب خدا پاسخ بگو. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: وای بر شما، به خدا سوگند قرآن‌ها را جز برای مکر و نیرنگ بالا نبرده‌اند، زمانی‌که آنها را شناختید. و خالد بن معمر سدوسی گفت: یا امیرمؤمنان، محبوب‌ترین امور نزد ما آن است که ما را از رنج حفظ کند و رفاعه بن شداد بجلّی سرود:

و إن حکموا بالعدل کانت سلامة و إلّا أثرناها بیوم قماطر

و اگر عادلانه حکم دهند سلامتی است و در غیر این صورت در روزی سخت جنگ را برپا میکنیم.

پس بیست هزار نفر، قصد او کردند، درحالی که می‌گفتند: ای علی، کتاب خدا را اجابت کن، آنگاه که به سوی آن دعوت شده‌ای، در غیر این صورت تو را به سوی قوم پیش می‌بریم یا آنچه که با عثمان کردیم را با تو انجام می‌دهیم.

فرمود: پس این گفته مرا به خاطر بسپارید. من شما را به جنگ امر می‌کنم گرچه سرکشی می‌کنید، هرآنچه که برایتان روشن شد را انجام دهید. گفتند: به سوی اشتر بفرست تا نزد تو آید. پس یزید بن هانئ سبیعنی را به سوی او فرستاد که او را می‌خواند، پس اشتر گفت: من امید بسته‌ام که خداوند برای من فتح حاصل کند، مرا به شتاب وادار نکن و در جنگ محکم باش .

گفتند: او را به جنگ تشویق کرده‌ای، با عزم به سوی او بفرست یا نزد تو بیاید و در غیر این صورت به خدا سوگند تو را عزل می‌کنیم. علی علیه السلام فرمود: یزید به سوی او بازگرد و به او بگو: به سوی ما بازگرد که فتنه به وقوع پیوسته است. پس یزید به سوی او حرکت کرد و گفته علی علیه السلام را به او رساند، پس اشتر روی کرد، درحالی که به عراقیان می‌گفت: ای اهل ذلت و سستی، زمانی‌که بر قوم برتری یافتید و دانستیند که شما بر آنها غالب هستید، قرآن‌ها را به نیرنگ و مکر بالا بردند.

گفتند: در راه خدا با آنها نبرد کردیم و اینک در راه خدا جنگ با آنان را رها می‌کنیم.

گفت: ساعتی به من مهلت دهید، من فتح را احساس کردم و به پیروزی یقین یافتم. گفتند: خیر، گفت: به اندازه تاختن اسبم به من مهلت دهید. گفتند: ما نه از تو اطاعت می‌کنیم و نه از رفیقت، درحالی که ما قرآن را بر سر نیزه‌ها می‌بینیم که به سوی آن دعوت می‌شویم. گفت: نیرنگ کردید و به خدا سوگند نیرنگ خوردید و به رهاکردن جنگ دعوت شدید و اجابت کردید.

پس گروهی از بکر بن وائل برخاستند و گفتند: ای امیرمؤمنان، اگر این قوم را اجابت کنی، اجابت می‌کنیم و اگر امتناع کنی، امتناع می‌کنیم. فرمود: ما شایسته‌ترین کسانی هستیم که کتاب خدا را اجابت کردند و معاویه، عمرو، ابن ابومعیط، حبیب بن مسلمه، ابن ابوسرح و ضحاک بن قیس اصحاب دین و قرآن نیستند. من آنها را بیش از شما می‌شناسم، در کودکی و بزرگسالی با آنها همراه بوده‌ام ... در کلامی از او.

شامیان گفتند: ما عمرو را برگزیده‌ایم، پس اشعث، ابن کوّاء، مسعر فدکی و زید طائی گفتند: ما ابوموسی را برگزیدیم.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: شما در ابتدای امر از من سرکشی کردید، پس اینک سرکشی نکنید. گفتند: او ما را از آنچه که در آن گرفتار شدیم، برحذر می‌داشت. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: او مورد اطمینان نیست، از من جدا شده است و مردم را از من دور کرده است، سپس از من فرار کرد تا اینکه بعد از یک ماه به او امان دادم، اما ابن عباس را بر آن می‌گمارم. گفتند: به خدا سوگند اعتنا نمی‌کنیم که تو باشی یا ابن عباس. فرمود: پس اشتر. اشعث گفت: آیا کسی غیر از اشتر جنگ را برافروخت و آیا ما جز در حکم اشتر بوده‌ایم؟

اعمش گفت: کسی که علی علیه السلام در روز صفین دید، برایم گفت که دستانش را برهم می‌زد و می‌فرمود: شگفتا، من سرکشی می‌شوم و معاویه اطاعت می‌شود. فرمود: جز ابوموسی را نمی‌پذیرید؟ گفتند: آری، فرمود: پس هرچه برایتان روشن شد را انجام دهید، بارخدایا من از عمل آنها به سوی تو برائت می‌جویم.

احنف گوید: اگر ابوموسی را برگزیدید، پشت او را گرم کنید. پس خریم بن فاتک اسدی گفت:

لو کان للقوم رأی یرشدون به أهل العراق رموکم بابن العباس

لکنّ رموکم بشیخ من ذوی یمن لم یدر ما ضرب أسداس و أخماس

اگر آن قوم اندیشهای داشتند که با آن هدایت شوند عراقیان به وسیله ابن عباس شما را دور میکردند.

اما با کهنسالی از یمنیان شما را دور کردند که هیچ احاطه و اطلاعی ندارد.

و زمانی‌که جمع شدند، کاتب علی علیه السلام، عبیدالله بن رافع و کاتب معاویه، عمیر بن عباد کلبی بود، پس عبیدالله نوشت: این چیزی است که امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان مدعی آن هستند، پس عمرو گفت: نام او و نام پدرش را بنویسید، او امیر شماست اما امیر ما خیر.

احنف گفت: اسم امارت مؤمنان را پاک نکن.

علی علیه السلام: فرمود: الله اکبر، سنت به سنت و مثل به مثل و من کاتب روز حدیبیه هستم.

و احمد در مسندی روایت کرد که نبی صلّی الله علیه و آله امر کرد که بنویسید: بسم الله الرحمن الرحیم، پس سهیل بن عمرو گفت: این نوشته‌ای میان ما و شماست، پس آن را با آنچه ما می‌شناسیم آغاز کن و بنویس با نام تو خدایا، پس به پاک کردن آن امر فرمود و نوشت: با نام تو خدایا، این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو و اهل مکه بر آن موافقت کردند. سهیل گفت: اگر این را اجابت کنم، به نبوت تو اقرار کرده‌ام، فرمود: علی آن را پاک کن، پس او تأخیر و امتناع کرد و نبی آن را پاک کرد و نوشت: این چیزی است که محمد بن عبدالله بن عبدالمطلّب و اهل مکه بر آن موافقت کردند، در کتابش می‌فرماید: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ» {قطعا برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقی نیکوست}

و محمد بن اسحاق از بریده بن سفیان، از محمد بن کعب روایت کرد که نبی صلّی الله علیه و آله به علی فرمود: مانند آن برای توست و آن را می‌بخشی، درحالی که مظلوم هستی.

**[ترجمه]

بیان

و إلا أثرناها أی هیجنا الحرب من أثار الغبار بیوم قماطر بضم القاف أی فی یوم شدید قال الجوهری یوم قماطر و قمطریر أی شدید.

**[ترجمه]«إلا أثرناها» یعنی جنگ را برانگیخته‌ایم از أثار الغبار است. «بیوم قماطر» با ضمه قاف یعنی در روزی سخت، جوهی گوید: روز قماطر و قمطریر یعنی سخت.

**[ترجمه]

«563»

حدّثنی علیّ بن مسلم الطوسیّ قال: حدّثنا حبان، قال حدّثنا مبارک عن الحسن قال:

أخبرنی الأحنف ...

کش، رجال الکشی رَوَتْ بَعْضُ الْعَامَّةِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی

ص: 314

1) 563- رواه أبو عمرو الکشّیّ رحمه اللّه تحت الرقم: 28 فی ترجمة الأحنف بن قیس من رجاله ص 85 ط النجف. و الظاهر أنّه هو ما رواه الطبریّ بسیاق أجود فی آخر حرب صفّین من تاریخه: ج 5 ص 53 ط بیروت قال:

الْأَحْنَفُ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَأْذَنُ لِبَنِی هَاشِمٍ وَ کَانَ یَأْذَنُ لِی مَعَهُمْ قَالَ فَلَمَّا کَتَبَ إِلَیْهِ مُعَاوِیَةُ إِنْ کُنْتَ تُرِیدُ الصُّلْحَ فَامْحُ عَنْکَ اسْمَ الْخِلَافَةِ فَاسْتَشَارَ بَنِی هَاشِمٍ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ انْزَحْ هَذَا الِاسْمَ الَّذِی نَزَحَهُ اللَّهُ قَالَ فَإِنَّ کُفَّارَ قُرَیْشٍ لَمَّا کَانَ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ بَیْنَهُمْ مَا کَانَ وَ کَتَبَ هَذَا مَا قَاضَی عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أَهْلَ مَکَّةَ کَرِهُوا ذَلِکَ وَ قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ مَا مَنَعْنَاکَ أَنْ تَطُوفَ بِالْبَیْتِ قَالَ فَکَیْفَ إِذَنْ قَالُوا اکْتُبْ هَذَا مَا قَاضَی عَلَیْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَهْلَ مَکَّةَ فَرَضِیَ قَالَ الْأَحْنَفُ فَقُلْتُ لِذَلِکَ الرَّجُلِ کَلِمَةٌ فِیهَا غِلْظَةٌ وَ قُلْتُ لِعَلِیٍّ أَیُّهَا الرَّجُلُ وَ اللَّهِ مَا لَکَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ إِنَّا مَا حَابَیْنَاکَ فِی بَیْعَتِنَا وَ لَوْ نَعْلَمُ أَحَداً فِی الْأَرْضِ الْیَوْمَ أَحَقَّ بِهَذَا الْأَمْرِ مِنْکَ لَبَایَعْنَاهُ وَ لَقَاتَلْنَاکَ مَعَهُ أُقْسِمُ بِاللَّهِ إِنْ مَحَوْتَ عَنْکَ هَذَا الِاسْمَ الَّذِی دَعَوْتَ النَّاسَ إِلَیْهِ وَ بَایَعْتَهُمْ عَلَیْهِ لَا نَرْجِعُ إِلَیْهِ أَبَداً.

**[ترجمه]رجال کشی - . ابو عمرو کشی آن را ذیل شماره 28 در زندگی احنف بن قیس از رجالش ص 85 چاپ نجف روایت کرد. - : برخی از عامه از حسن بصری روایت کرد که وی گوید: احنف برایم حدیث گفت که علی علیه السلام همزمان به من و به بنی هاشم اجازه می‌داد، ادامه داد: زمانی‌که معاویه برای او نوشت، اگر خواستار صلح هستی، نام خلافت را از خود پاک کن. پس با بنی هاشم مشورت کرد و مردی از آنان به او گفت: این نامی که خداوند رها کرده است را رها کن. فرمود: کفار قریش زمانی‌که آن حادثه میان آنان و روسل الله صلّی الله علیه و آله بود و نوشت این چیزی است که محمد رسول خدا بر سر آن اهل مکه را فراخواند، آن را نپسندیدند و گفتند: اگر بدانیم که تو رسول خدا هستی، مانع نمی‌شدیم که بیت را طواف کنی. فرمود: پس چگونه؟ گفتند: بنویس این چیزی است که محمد بن عبدالله، اهل مکه را بر آن فراخواند، پس راضی شد. احنف گوید: به آن مردی کلامی تند گفتم و به علی گفتم: ای مرد، به خدا سوگند آنچه که رسول الله فرمود، برای تو جایز نیست، بیعتمان با تو از روی مهربانی با تو نبود و اگر امروز در زمین کسی را می‌شناختیم که از تو به این امر سزاوارتر از توست، قطعاً با او بیعت می‌کردیم و همراه او با تو پیکار می‌کردیم. به خدا سوگند اگر این اسمی که مردم را به سوی آن فراخواندی و بر سر آن با آنان بیعت کردی را از خود پاک کنی، هرگز به سوی آن باز نمی‌گردیم.

**[ترجمه]

بیان

انزح هذا الاسم من باب الإفعال أی بعد أو علی بناء المجرد من نزح البئر یقال نزحتنی أی أنفدت ما عندی و لعله کان هذا القبیح من القول للتضجر من اضطراب الأمر.

و قراءته بصیغة الماضی علی الاستفهام الإنکاری فیکون المرفوع فی الأول و المنصوب فی الثانی راجعین إلی معاویة بعیدة.

و یمکن أن یکون بالباء الموحدة و الراء المهملة ⁽¹⁾أی عظمه و أکرمه أو بالیاء و الجیم أی أظهره فیکون غلظة الأحنف علی القائل الثانی

ص: 315

1) 1 أی «برحه اللّه» و هکذا أثبت فی تاریخ الطبریّ فی حدیثه الذی أشرنا إلیه.

**[ترجمه]انزح هذا الاسم از باب افعال به معنی بد است یا بر بنای مجرد از نزح البئر است. گفته می‌شود: نزحتنی یعنی آنچه که نزدم بود را تمام کردی و شاید این به جهت بیزاری از آشفتگی امر از کلام قبیح باشد و قرائتش به صیغه ماضی به عنوان استفهام انکاری و بازگشت ضمیر مرفوع در اول و منصوب در دوم به معاویه، بعید است.

و ممکن است که باء و راء باشد، یعنی او را بزرگ و گرامی بدار یا با یاء و جیم باشد، یعنی آن را اظهار کن، پس خشم احنف بر گوینده دوم است.

**[ترجمه]

«564»

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی السَّرِیِّ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِی مِخْنَفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا وَقَعَ الِاتِّفَاقُ عَلَی کَتْبِ الْقِصَّةِ بَیْنَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ بَیْنَ مُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ حَضَرَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فِی رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فِی رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلْکَاتِبٍ اکْتُبْ هَذَا مَا تَقَاضَی عَلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ اکْتُبْ اسْمَهُ وَ اسْمَ أَبِیهِ وَ لَا تُسَمِّهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنَّمَا هُوَ أَمِیرُ هَؤُلَاءِ وَ لَیْسَ هُوَ بِأَمِیرِنَا فَقَالَ الْأَحْنَفُ بْنُ قَیْسٍ لَا تَمْحُ هَذَا الِاسْمَ فَإِنِّی أَتَخَوَّفُ إِنْ مَحَوْتَهُ لَا یَرْجِعُ إِلَیْکَ أَبَداً فَامْتَنَعَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ مَحْوِهِ فَتَرَاجَعَ الْخِطَابُ فِیهِ مَلِیّاً مِنَ النَّهَارِ فَقَالَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ امْحُ هَذَا الِاسْمَ نَزَحَهُ اللَّهُ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام اللَّهُ أَکْبَرُ سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ وَ مِثْلٌ بِمِثْلٍ وَ اللَّهِ إِنِّی لَکَاتِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ الْحُدَیْبِیَةِ وَ قَدْ أَمْلَی عَلَیَّ هَذَا مَا قَاضَی عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ سُهَیْلَ بْنَ عَمْرٍو فَقَالَ لَهُ سُهَیْلٌ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ فَإِنَّا لَا نُقِرُّ لَکَ بِذَلِکَ وَ لَا نَشْهَدُ لَکَ بِهِ اکْتُبْ اسْمَکَ وَ اسْمَ أَبِیکَ فَامْتَنَعْتُ مِنْ مَحْوِهِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله امْحُهُ یَا عَلِیُّ وَ سَتُدْعَی فِی مِثْلِهَا فَتُجِیِبُ وَ أَنْتَ عَلَی مَضَضٍ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ مِثْلُ هَذَا یُشْبِهُ بِذَلِکَ وَ نَحْنُ مُؤْمِنُونَ وَ أُولَئِکَ کَانُوا کُفَّاراً فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا ابْنَ النَّابِغَةِ وَ مَتَی لَمْ تَکُنْ لِلْفَاسِقِینَ

ص: 316

1) ٥٦٤ - رواه الشیخ الطوسی رفع الله مقامه فی الحدیث: (١٨) من الجزء السابع من أمالیه:ج ١، ص ١٩٠، ط بیروت. ورواه أیضا الطبری عن أبی مخنف فی آخر قضیة صفین من تاریخه: ج ٥ ص ٥٢ ط بیروت.

وَلِیّاً وَ لِلْمُسْلِمِینَ عُدُوّاً وَ هَلْ تُشْبِهُ إِلَّا أُمَّکَ الَّتِی دَفَعَتْ بِکَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَا جَرَمَ لَا یَجْمَعُ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ مَجْلِسٌ أَبَداً فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ یُطَهِّرَ اللَّهُ مَجْلِسِی مِنْکَ وَ مِنْ أَشْبَاهِکَ ثُمَّ کَتَبَ الْکِتَابَ وَ انْصَرَفَ النَّاسُ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث 18 از جلد هفتم أمالی: ج1، ص 190، چاپ بیروت روایت کرد.

و طبری نیز آن را از ابو مخنف در آخر قضیه صفین از تاریخش: ج5، ص52، چاپ بیروت روایت کرد. - :

عبدارحمان بن جندب از پدرش گوید: زمانی‌که بر نوشتن جریان بین امیرمؤمنان علیه السلام و معاویه بن ابوسفیان توافق شد، عمرو بن عاص در جمع مردانی از اهل شام و عبدالله بن عباس در جمع مردانی از عراق حاضر شدند، پس امیرمؤمنان به کاتب فرمود: بنویس این چیزی است که امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند.

عمرو بن عاص گفت: نام او و نام پدرش را بنویس و او را به عنوان امیرمؤمنان ذکر نکن، زیرا او فقط امیر اینان است و امیر ما نیست. احنف بن قیس گفت: این عنوان را پاک نکن که من بیم دارم اگر آن را پاک کنی هرگز به تو بازنگردد. امیرمؤمنان علیه السلام از پاک کردن آن امتناع نمود، پس خطاب در آن برای مدت مدیدی از روز به تأخیر افتاد، پس اشعث بن قیس گفت: این اسم را پاک کن که خداوند آن را دور کرده است.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: الله اکبر سنت به سنت و مثل به مثل، به خدا سوگند من در روز حدیبیه کاتب رسول الله صلّی الله علیه و آله بودم و بر من املا نمود: این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو بر آن توافق کردند .

سهیل گفت: رسول خدا را پاک کن که ما آن را برای تو اقرار نمی‌کنیم و گواهی نمی‌دهیم، نام خود و پدرت را بنویس. از پاک کردن آن امتناع کردم و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: علی آن را پاک کن، تو در نظیر این خوانده خواهی شد، درحالی که در تنگنا هستی اجابت می‌کنی.

عمرو بن عاص گفت: سبحان الله و آیا این شبیه آن است، درحالیکه ما مؤمن هستیم و آنها کافر بودند؟ امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: ای پسر نابغه، چه زمانی برای فاسقان دوست و برای مسلمانان دشمن نبودهای، و آیا جز به مادرت که تو را بیرون راند، شبیه هستی؟ عمرو بن عاص گفت: بی تردید من و تو را هیچ مجلسی جمع نمی‌کند. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: به خدا سوگند من امید دارم که خداوند مجلس مرا از تو و امثال تو پاک کند. سپس نامه را نوشت و مردم رفتند.

**[ترجمه]

«565»

⁽¹⁾فس، تفسیر القمی فِی قِصَّةِ الْحُدَیْبِیَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ إِنَّکَ أَبَیْتَ أَنْ تَمْحُوَ اسْمِی مِنَ النُّبُوَّةِ فَوَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ نَبِیّاً لَتُجِیبَنَّ أَبْنَاءَهُمْ إِلَی مِثْلِهَا وَ أَنْتَ مَضِیضٌ مُضْطَهَدٌ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ صِفِّینَ وَ رَضُوا بِالْحَکَمَیْنِ کَتَبَ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لَوْ عَلِمْنَا أَنَّکَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَا حَارَبْنَاکَ وَ لَکِنِ اکْتُبْ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَیْهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ مُعَاوِیَةُ بْنُ أَبِی سُفْیَانَ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ صَدَقَ اللَّهُ وَ صَدَقَ رَسُولُهُ أَخْبَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِذَلِکَ.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیرش روایت کرد. - :

در قصه حدیبیه، رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: ای علی، تو از اینکه نام مرا از نبوت پاک کنی امتناع کردی، به کسی‌که مرا به حق به‌عنوان نبی مبعوث کرد سوگند، تو در نظیر این پسران اینان را اجابت می‌کنی، درحالی‌که در تنگنا و فشار هستی.

و چون روز صفین شد و به دو حکم رضایت دادند، نوشت این چیزی است که امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند. عمرو بن عاص گفت: اگر می‌دانستیم که تو امیرمؤمنان هستی، با تو جنگ نمی‌کردیم. بنویس: این چیزی است که علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابوسفیان بر آن توافق کردند، امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: خدا و رسولش راست گفتند، رسول الله صلّی الله علیه و آله آن را به من خبر داده است.

**[ترجمه]

بیان

المضض وجع المصیبة.

**[ترجمه]المضض یعنی درد مصیبت.

**[ترجمه]

«566»

⁽²⁾ل، الخصال فِیمَا أَجَابَ بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْیَهُودِیَّ السَّائِلَ عَمَّا فِیهِ مِنْ خِصَالِ الْأَوْصِیَاءِ قَالَ علیه السلام وَ أَمَّا السَّادِسَةُ یَا أَخَا الْیَهُودِ فَتَحْکِیمُهُمْ وَ مُحَارَبَةُ ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ وَ هُوَ طَلِیقُ بْنُ طَلِیقٍ مُعَانِدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ مُنْذُ بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله إِلَی أَنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْهِ مَکَّةَ عَنْوَةً فَأُخِذَتْ بَیْعَتُهُ وَ بَیْعَةُ أَبِیهِ لِی مَعَهُ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ وَ فِی ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ بَعْدَهُ وَ أَبُوهُ بِالْأَمْسِ أَوَّلُ مَنْ سَلَّمَ عَلَیَّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ وَ جَعَلَ یَحُثُّنِی عَلَی النُّهُوضِ فِی أَخْذِ حَقِّی مِنَ الْمَاضِینَ قَبْلِی یُجَدِّدُ لِی بَیْعَتَهُ کُلَّمَا أَتَانِی وَ أَعْجَبُ الْعَجَبِ أَنَّهُ لَمَّا رَأَی رَبِّی تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَدْ رَدَّ إِلَیَّ حَقِّی وَ أَقَرَّهُ فِی مَعْدِنِهِ وَ انْقَطَعَ طَمَعُهُ أَنْ یَصِیرَ فِی دِینِ اللَّهِ رَابِعاً وَ فِی أَمَانَةٍ حَمَلْنَاهَا حَاکِماً کَرَّ عَلَی ص: 317

1) 565- رواه علیّ بن إبراهیم فی تفسیره.

2) 566- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 58 من باب السبعة من کتاب الخصال: ج 1، ص 364 ط 2.

الْعَاصِی بْنِ الْعَاصِ فَاسْتَمَالَهُ فَمَالَ إِلَیْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ بِهِ بَعْدَ إِذْ أَطْمَعَهُ مِصْرَ وَ حَرَامٌ عَلَیْهِ أَنْ یَأْخُذَ مِنَ الْفَیْ‌ءِ دُونَ قِسْمِهِ دِرْهَماً وَ حَرَامٌ عَلَی الرَّاعِی إِیصَالُ دِرْهَمٍ إِلَیْهِ فَوْقَ حَقِّهِ فَأَقْبَلَ یَخْبِطُ الْبِلَادَ بِالظُّلْمِ وَ یَطَؤُهَا بِالْغَشْمِ فَمَنْ بَایَعَهُ أَرْضَاهُ وَ مَنْ خَالَفَهُ نَاوَاهُ ثُمَّ تَوَجَّهَ إِلَیَّ نَاکِثاً عَلَیْنَا مُغَیِّراً فِی الْبِلَادِ شَرْقاً وَ غَرْباً وَ یَمِیناً وَ شِمَالًا وَ الْأَنْبَاءُ تَأْتِینِی وَ الْأَخْبَارُ تَرِدُ عَلَیَّ بِذَلِکَ فَأَتَانِی أَعْوَرُ ثَقِیفٍ فَأَشَارَ عَلَیَّ أَنْ أُوَلِّیَهُ الْبِلَادَ الَّتِی هُوَ بِهَا لِأُدَارِیَهُ بِمَا أُوَلِّیهِ عَنْهَا وَ فِی الَّذِی أَشَارَ بِهِ الرَّأْیَ فِی أَمْرِ الدُّنْیَا لَوْ وَجَدْتُ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی تَوْلِیَتِهِ لِی مَخْرَجاً وَ أَصَبْتُ لِنَفْسِی فِی ذَلِکَ عُذْراً فَأَعْمَلْتُ الرَّأْیَ فِی ذَلِکَ وَ شَاوَرْتُ مَنْ أَثِقُ بِنَصِیحَتِهِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ لِی وَ لِلْمُؤْمِنِینَ فَکَانَ رَأْیُهُ فِی ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ کَرَأْیِی یَنْهَانِی عَنْ تَوْلِیَتِهِ وَ یُحَذِّرُنِی أَنْ أُدْخِلَ فِی أَمْرِ الْمُسْلِمِینَ یَدَهُ وَ لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَرَانِی أَتَّخِذُ الْمُضِلِّینَ عَضُداً فَوَجَّهْتُ إِلَیْهِ أَخَا بَجِیلَةَ مَرَّةً وَ أَخَا الْأَشْعَرِیِّینَ مَرَّةً کِلَاهُمَا رَکَنَ إِلَی الدُّنْیَا وَ تَابَعَ هَوَاهُ فِیمَا أَرْضَاهُ فَلَمَّا لَمْ أَرَهُ یَزْدَادُ فِیمَا انْتَهَکَ مِنْ مَحَارِمِ اللَّهِ إِلَّا تَمَادِیاً شَاوَرْتُ مَنْ مَعِی مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله الْبَدْرِیِّینَ وَ الَّذِینَ ارْتَضَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْرَهُمْ وَ رَضِیَ عَنْهُمْ بَعْدَ بَیْعَتِهِمْ وَ غَیْرَهُمْ مِنْ صُلَحَاءِ الْمُسْلِمِینَ وَ التَّابِعِینَ فَکُلٌّ یُوَافِقُ رَأْیُهُ رَأْیِی فِی غَزْوِهِ وَ مُحَارَبَتِهِ وَ مَنْعِهِ مِمَّا نَالَتْ مَعَهُ یَدُهُ وَ إِنِّی نَهَضْتُ إِلَیْهِ بِأَصْحَابِی أُنْفِذُ إِلَیْهِ مِنْ کُلِّ مَوْضِعٍ کُتُبِی وَ أُوَجِّهُ إِلَیْهِ رُسُلِی وَ أَدْعُوهُ إِلَی الرُّجُوعِ عَمَّا هُوَ فِیهِ وَ الدُّخُولِ فِیمَا فِیهِ النَّاسُ مَعِی فَکَتَبَ إِلَیَّ یَتَحَکَّمُ عَلَیَّ وَ یَتَمَنَّی عَلَیَّ الْأَمَانِیَّ وَ یَشْتَرِطُ عَلَیَّ شُرُوطاً لَا یَرْضَاهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ رَسُولُهُ وَ لَا الْمُسْلِمُونَ وَ یَشْتَرِطُ فِی بَعْضِهَا أَنْ أَدْفَعَ إِلَیْهِ أَقْوَاماً مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله أَبْرَاراً فِیهِمْ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ وَ أَیْنَ مِثْلُ عَمَّارٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیْتُنَا مَعَ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَا یَعُدُّ مِنَّا خَمْسَةً إِلَّا کَانَ سَادِسَهُمْ وَ لَا أَرْبَعَةً إِلَّا کَانَ خَامِسَهُمْ اشْتَرَطَ دَفْعَهُمْ إِلَیْهِ لِیَقْتُلَهُمْ وَ یَصْلِبَهُمْ وَ انْتَحَلَ دَمَ عُثْمَانَ وَ لَعَمْرُ اللَّهِ مَا أَلَّبَ عَلَی عُثْمَانَ وَ لَا جَمَعَ النَّاسَ عَلَی قَتْلِهِ إِلَّا هُوَ وَ أَشْبَاهُهُ مِنْ

ص: 318

أَهْلِ بَیْتِهِ أَغْصَانُ الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ فِی الْقُرْآنِ فَلَمَّا لَمْ أُجِبْ إِلَی مَا اشْتَرَطَ مِنْ ذَلِکَ کَرَّ مُسْتَعْلِیاً فِی نَفْسِهِ بِطُغْیَانِهِ وَ بَغْیِهِ بِحَمِیرٍ لَا عُقُولَ لَهُمْ وَ لَا بَصَائِرَ فَمَوَّهَ لَهُمْ أَمْراً فَاتَّبَعُوهُ وَ أَعْطَاهُمْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَمَالَهُمْ بِهِ إِلَیْهِ فَنَاجَزْنَاهُمْ وَ حَاکَمْنَاهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ الْإِعْذَارِ وَ الْإِنْذَارِ فَلَمَّا لَمْ یَزِدْهُ ذَلِکَ إِلَّا تَمَادِیاً وَ بَغْیاً لَقِینَاهُ بِعَادَةِ اللَّهِ الَّتِی عَوَّدَنَا مِنَ النَّصْرِ عَلَی أَعْدَائِهِ وَ عَدُوِّنَا وَ رَایَةُ رَسُولِ اللَّهِ بِأَیْدِینَا لَمْ یَزَلِ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَفُلُّ حِزْبَ الشَّیْطَانِ بِهَا حَتَّی یَقْضِیَ الْمَوْتَ عَلَیْهِ وَ هُوَ مُعَلِّمُ رَایَاتِ أَبِیهِ الَّتِی لَمْ أَزَلْ أُقَاتِلُهَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی کُلِّ الْمَوَاطِنِ فَلَمْ یَجِدْ مِنَ الْمَوْتِ مَنْجًی إِلَّا الْهَرَبَ فَرَکِبَ فَرَسَهُ وَ قَلَّبَ رَایَتَهُ وَ لَا یَدْرِی کَیْفَ یَحْتَالُ فَاسْتَعَانَ بِرَأْیِ ابْنِ الْعَاصِ فَأَشَارَ عَلَیْهِ بِإِظْهَارِ الْمَصَاحِفِ وَ رَفْعِهَا عَلَی الْأَعْلَامِ وَ الدُّعَاءِ إِلَی مَا فِیهَا وَ قَالَ إِنَّ ابْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ حِزْبَهُ أَهْلُ بَصَائِرَ وَ رَحْمَةٍ وَ بُقْیَا وَ قَدْ دَعَوْکَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ أَوَّلًا وَ هُمْ مُجِیبُوکَ إِلَیْهِ آخِراً فَأَطَاعَهُ فِیمَا أَشَارَ بِهِ عَلَیْهِ إِذْ رَأَی أَنَّهُ لَا مَنْجَا لَهُ مِنَ الْقَتْلِ أَوْ الْهَرَبِ غَیْرُهُ فَرَفَعَ الْمَصَاحِفَ یَدْعُو إِلَی مَا فِیهَا بِزَعْمِهِ فَمَالَتْ إِلَی الْمَصَاحِفِ قُلُوبُ مَنْ بَقِیَ مِنْ أَصْحَابِی بَعْدَ فَنَاءِ خِیَارِهِمْ وَ جَهْدِهِمْ فِی جِهَادِ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ أَعْدَائِهِمْ عَلَی بَصَائِرِهِمْ فَظَنُّوا أَنَّ ابْنَ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ لَهُ الْوَفَاءُ بِمَا دَعَا إِلَیْهِ فَأَصْغَوْا إِلَی دَعْوَتِهِ وَ أَقْبَلُوا بِأَجْمَعِهِمْ فِی إِجَابَتِهِ فَأَعْلَمْتُهُمْ أَنَّ ذَلِکَ مِنْهُ مَکْرٌ وَ مِنِ ابْنِ الْعَاصِ مَعَهُ وَ أَنَّهُمَا إِلَی النَّکْثِ أَقْرَبُ مِنْهُمَا إِلَی الْوَفَاءِ فَلَمْ یَقْبَلُوا قَوْلِی وَ لَمْ یُطِیعُوا أَمْرِی وَ أَبَوْا إِلَّا إِجَابَتَهُ کَرِهْتُ أَمْ هَوِیتُ شِئْتُ أَوْ أَبَیْتُ حَتَّی أَخَذَ بَعْضُهُمْ یَقُولُ لِبَعْضٍ إِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَأَلْحِقُوهُ بِابْنِ عَفَّانَ أَوِ ادْفَعُوهُ إِلَی ابْنِ هِنْدٍ بِرُمَّتِهِ فَجَهَدْتُ عَلِمَ اللَّهُ جَهْدِی وَ لَمْ أَدَعْ عِلَّةً فِی نَفْسِی إِلَّا بَلَّغْتُهَا فِی أَنْ یُخَلُّونِی وَ رَأْیِی فَلَمْ یَفْعَلُوا وَ رَاوَدْتُهُمْ عَلَی الصَّبْرِ عَلَی مِقْدَارِ فُوَاقِ النَّاقَةِ أَوْ رَکْضَةِ الْفَرَسِ فَلَمْ یُجِیبُوا مَا خَلَا هَذَا الشَّیْخَ وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی الْأَشْتَرِ وَ عُصْبَةً مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَوَ اللَّهِ مَا مَنَعَنِی أَنْ أَمْضِیَ عَلَی بَصِیرَتِی إِلَّا مَخَافَةُ أَنْ یُقْتَلَ هَذَانِ

ص: 319

وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ فَیَنْقَطِعَ نَسْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ ذُرِّیَّتِهِ مِنْ أُمَّتِهِ وَ مَخَافَةُ أَنْ یُقْتَلَ هَذَا وَ هَذَا وَ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَّةِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا ⁽¹⁾فَإِنِّی أَعْلَمُ لَوْ لَا مَکَانِی لَمْ یَقِفَا ذَلِکَ الْمَوْقِفَ فَلِذَلِکَ صَبَرْتُ عَلَی مَا أَرَادَ الْقَوْمُ مَعَ مَا سَبَقَ فِیهِ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا رَفَعْنَا عَنِ الْقَوْمِ سُیُوفَنَا تَحَکَّمُوا فِی الْأُمُورِ وَ تَخَیَّرُوا الْأَحْکَامَ وَ الْآرَاءَ وَ تَرَکُوا الْمَصَاحِفَ وَ مَا دَعَوْا إِلَیْهِ مِنْ حُکْمِ الْقُرْآنِ وَ مَا کُنْتُ أُحَکِّمُ فِی دِینِ اللَّهِ أَحَداً إِذْ کَانَ التَّحْکِیمُ فِی ذَلِکَ الْخَطَأَ الَّذِی لَا شَکَّ فِیهِ وَ لَا امْتِرَاءَ فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا ذَلِکَ أَرَدْتُ أَنْ أُحَکِّمَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ بَیْتِی أَوْ رَجُلًا مِمَّنْ أَرْضَی رَأْیَهُ وَ عَقْلَهُ وَ أَثِقُ بِنَصِیحَتِهِ وَ مَوَدَّتِهِ وَ دِینِهِ وَ أَقْبَلْتُ لَا أُسَمِّی أَحَداً إِلَّا امْتَنَعَ مِنْهُ ابْنُ هِنْدٍ وَ لَا أَدْعُوهُ إِلَی شَیْ‌ءٍ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا أَدْبَرَ عَنْهُ وَ أَقْبَلَ ابْنُ هِنْدٍ یَسُومُنَا عَسَفاً وَ مَا ذَاکَ إِلَّا بِاتِّبَاعِ أَصْحَابِی لَهُ عَلَی ذَلِکَ فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا غَلَبَتِی عَلَی التَّحْکِیمِ تَبَرَّأْتُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُمْ وَ فَوَّضْتُ ذَلِکَ إِلَیْهِمْ فَقَلَّدُوهُ امْرَأً فَخَدَعَهُ ابْنُ الْعَاصِ خَدِیعَةً ظَهَرَتْ فِی شَرْقِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا وَ أَظْهَرَ الْمَخْدُوعُ عَلَیْهَا نَدَماً.

**[ترجمه]الخصال - . شیخ صدوق ان را در حدیث 58 از باب سبعه کتاب الخصال: ج1، ص 364، چاپ دوم روایت کرد. - :

در آنچه که امیرمؤمنان علیه السلام با آن به یهودی‌ای که درباه خصال انبیاء سؤال کرد، پاسخ داد. فرمود: و اما خصلت ششم، ای برادر یهودی، داور کردن دو حکم توسط آنان و جنگ پسر جگرخوار در حالیکه او اسیر آزادشده پسر اسیر آزادشده، از زمانی‌که خداوند محمد صلّی الله علیه و آله را مبعوث کرد تا زمانی‌که خداوند مکه را بر او گشود به‌شدت معاند خدا، رسول خدا و مؤمنان است. در آن روز و در سه مورد بعد از آن بیعت او و پدرش را برای خود گرفتم و پدرش دیروز، اولین کسی بود که امارت مؤمنین را برای من پذیرفت و شروع به تشویق من برای به پا خاستن در گرفتن حقم از افراد پیش از من نمود و هر بار که نزد من می‌آمد بیعتش را با من تجدید می‌کرد.

و شگفت‌انگیزتر اینکه، او زمانی‌که دید خداوند تبارک و تعالی حقم را به من بازگردانده است و آن را در معدن آن قرار داده است و طمعش در اینکه در دین خدا، چهارمین و در امانتی که ما بر دوش گرفته‌ایم، حاکم باشد، قطع شد، بر عاصی بن عاص جهید و او را به سوی خود متمایل کرد و او نیز متمایل شد. سپس بعد از اینکه او را به طمع مصر انداخت، او را مشغول کرد و بر او حرام است که درهمی غیر از سهمش از غنیمت بگیرد و بر سرپرست نیز رساندن درهمی بیشتر از حقش به او حرام است که او سرزمین‌ها را با ظلم لگدمال و با بی‌عدالتی درنوردیده است و هرکه با او بیعت کند، او را راضی کرده است و هرکه با او مخالفت کند با او ستیز کرده است.

سپس درحالی که عهدشکنانه آشکارا و در شرق و غرب، چپ و راست بلاد هجوم می‌آورد، به من روی کرد، درحالی که خبرها به من می‌رسد و اخبار درخصوص آن بر من وارد می‌شود. و أعور ثقفی نزد من آمد و به من اشاره کرد که او را بر بلادی که در آن است، بگمارم تا با او از آنچه که او را از آن رویگردان می‌کنم، مدارا کنم و در آنچه که به آن اشاره کرد نظر در ا مورد امور دنیوی بود. اگر نزد خداوند در گماردن او راه نجاتی برای خود می‌یافتم و در آن برای خودم عذری می‌یافتم، آن نظر را اعمال می‌کردم و با کسی که به خلوصش برای خدا و رسول او صلّی الله علیه و آله، برای خود و مؤمنان اطمینان دارم، مشورت کردم و نظرش درباره پسر جگرخوار مانند نظر من بود. مرا از گماردن او نهی کرد و مرا برحذر داشت که دست او را در امر مسلمانان داخل کنم. و خداوند مرا نبیند که گمراهان را به‌عنوان یاریگر بگیرم. پس یک‌بار برادر بجیله و بار دیگر برادران اشعری را به‌سوی او فرستادم و هر دو به دنیا تکیه کردند و در آنچه که او را راضی می‌کرد، از هوایش پیروی کرد و او را ندیدم که در آنچه که به محارم خدا بی‌حرمتی می‌کرد جز زیاده‌روی بیافزاید. با اصحاب محمد از میان بدریان و کسانی که خداوند از امرشان راضی شد و بعد از بیعتشان از آنها راضی شد و صالحان مسلمانان و تابعان غیر از آنها که همراه من بودند، مشورت کردم و نظر هریک از آنها در مورد نبرد و پیکار با او و منع او از آنچه که به آن دست یافت، با نظر من موافق بود.

و من اصحابم را به‌سوی او فرستادم و از هر مکانی نامه‌هایم را به‌سوی او ارسال کردم و رسولانم را به‌سوی او فرستادم، درحالی که او را به رجوع از آنچه‌که در آن است و ورود در آنچه‌که مردم همراه من در آن هستند، دعوت می‌کردم و شرطی بر من گذاشت که نه خدا و رسولش می‌پسندد و نه مسلمانان و در برخی از آنها شرط کرده بود که گروهی از اصحاب محمد و ابراری از جمله عمار بن یاسر را به او تحویل دهم و نظیر عمار کجاست؟

به خدا سوگند ما را همراه نبی صلّی الله علیه و آله دیده‌ای که جزء ما پنج نفر شمرده نمی‌شود، مگراینکه ششمین آن باشد و نه چهار شمرده نمی‌شویم، مگر اینکه پنجمین آنها باشد، او تحویل آنها به وی را شرط کرده است تا آنها را به قتل برساند و به چهارمیخ بکشد و خون عثمان را مدعی شد. و به خدا سوگند جز او و امثال او از اهل بیت او، شاخه‌های درخت نفرین شده در قرآن علیه عثمان تحریک نکرد و مردم را بر قتل او جمع نکرد.

زمانی‌که به آنچه که در خصوص آن شرط کرد جواب ندادم، درحالی که خود را برتر می‌دید با سرکشی و ستمش بر حمیر که نه عقل دارند نه بصیرت، یورش آورد و برای آنها دسیسه‌ای چید پس از او پیروی کردند و از مال دنیا آنچه که به‌وسیله آن آنها را به‌سوی خود متمایل کرده بود، به آنان عطا کرد و ما بعد از اعذار و انذار با آنها ستیز کریدم و نزد خدا به محاکمه بردیم.

پس زمانی که این جز بر سرکشی و ستم نیافزود، به عادت خدا که در خصوص یاری علیه دشمنان او و دشمن ما عادتمان داده است، با او مواجه شدیم، درحالیکه پرچم رسول الله در دست ماست، خداوند تبارک و تعالی پیوسته حزب شیطان را به‌وسیله آن درهم می‌شکست تا اینکه مرگش فرا رسید و او علامت پرچم‌های پدرش است که پیوسته همراه رسول الله در هر مکانی با آن نبرد می‌کردیم و از مرگ گریزی جز فرار نیافت. پس بر اسبش سوار شو و پرچمش را وارونه کرد، درحالی که نمی‌داند چه نیرنگی به‌کار ببرد.

پس از اندیشه ابن عاص یاری گرفت و او به آشکارکردن قرآن و بالا بردن آن بر پرچم‌ها و دعوت به آنچه که در آن است، راهنمایی کرد و گفت: ابن ابی‌طالب و حزب او اهل بصیرت و رحمت هستند و باقی مانده‌اند، درحالی که تو را اولا به کتاب خدا دعوت کرده‌اند و آنان در آخر تو را اجابت می‌کنند. پس در آنچه که راهنمایی‌اش کرد، از او اطاعت کرد، زمانی‌که دید که غیر از آن از مرگ یا فرار گریزی نیست، پس قرآن‌ها را بالا برد، درحالی که به زعم خود به آنچه که در آن است دعوت می‌کرد.

پس دل‌های اصحابم بعد از رفتن برگزیدگان و تلاششان در جهاد با دشمنان خدا و دشمنان خود با بصیرت خود باقی ماندند، به مصاحف تمایل یافتند و گمان کردند که پسر جگرخوار به آنچه که به آن دعوت می‌کند وفا می‌کند. پس به دعوتش گوش سپردند و همگی به اجابت او روی آوردند و آنان را آگاه کردم که آن مکری از جانب اوست و ابن عاص همراه اوست و آنها به نقض کردن نزدیکترند تا وفاکردن، اما سخن مرا نپذیرفتند و از امرم اطاعت نکردند و جز از اجابت کردن او امتناع کردند، چه بیزار باشم، چه دوست بدارم، چه بخواهم یا امتناع کنم، تا اینکه برخی از آنها به برخی دیگر می‌گفت: اگر انجام نداد، او را به ابن عفان ملحق کنید یا او را به پسر هند تحویل دهید.

پس تلاش کردم -خدا از تلاش من آگاه است و در نفسم ضعف ومرضی رها نکردم، مگر اینکه به آن رسیدم- در اینکه مرا و رأیم را رها کنند، اما چنین نکردند و بر صبری به میزان یک دوشیدن شتر یا تاختن اسب بر آنان پافشاری کردم، اما جز این پیرمرد ـ و با دستش به اشتر اشاره کرد ـ و گروهی از اهل بیتم اجابت نکردند، به خدا سوگند، جز ترس از اینکه مبادا این دو – و با دستش به حسن و حسین اشاره کرد- کشته شوند مرا از حرکت بر اساس بصیرتم بازنداشت، که نسل رسول الله و ذریه او از مادرش قطع شود و نیز ترس از اینکه این و این کشته شوند و با دستش به عبدالله بن جعفر و محمد بن حنیفه اشاره کرد. پس من می‌دانم که اگر مکانم نبود در این موقوف نمی‌ایستادند. پس بدین جهت بر آنچه که این قوم می‌خواهد صبر کردم. علاوه بر آنچه که علم خداوند در آن پیشی گرفته است.

و زمانی که شمشیرهایمان را از قوم برداشتیم، در امور تحکیم کردند و احکام و آراء را برگزیدند و مصاحف و آنچه که از حکم قرآن به آن دعوت می‌کردند را رها کردند، درحالیکه من کسی را در دین خدا حَکم نمی‌کردم، چرا که تحکیم در امر خدا، خطایی است که هیچ شک و تردیدی در آن نیست.

و چون جز آن را نپذیرفتند، خواستم مردی از اهل بیتم یا مردی از میان کسانی که اندیشه و عقلش را می‌پسندم و به خلوص، دوستی و دینش اطمینان دارم را حکم کنم و چون نام آوردم، ابن هند از آن امتناع کرد و به هر چیز حقی که وی را دعوتم کردم پشت کرد و ابن هند استبداد را بر ما تحمیل می‌کرد که این جز از طریق پیروی اصحابم از او در این مورد صورت نمی‌پذیرفت.

و چون غیر از موافقتم با تحکیم را نپذیرفتند، از آنها به سوی خدا برائت جستم و آن را به ایشان واگذار کردم. پس آن را به فردی سپردند و ابن عاص او را با خدعه‌ای فریفت که در شرق و غرب زمین آشکار شد و فریبخورده در آن اظهار ندامت کد.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و فی أمانة حملناها إشارة إلی أن الأمانة فی قوله تعالی إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ هی الخلافة کما مر و سیأتی و کونه حاکما أن

ص: 320

1) 1 قد ذکرنا فی بعض تحقیقاتنا أن إرجاع الإشارة فی قوله علیه السلام ثانیا: «هذا و هذا» إلی ابن جعفر و ابن الحنفیة من سهو الرواة، إذ لو کان لأمیر المؤمنین علیه السلام ملأ الدنیا مثل عبد اللّه بن جعفر و محمّد بن الحنفیة لکان یفادی بهم فی سبیل اللّه و یحارب بهم أعداء اللّه و لو یهلکون فی تلک الحروب و یقطع شافتهم!!! و أمّا الحسن و الحسین علیهما السلام بما أنهما کانا غصنی شجرة النبوّة و نسل رسول اللّه منحصر فیهما و هما أبو الأئمّة من ذرّیة رسول اللّه فأمیر المؤمنین کان مأمورا بحفظهما و وقایتهما عن التلف حتّی لا ینقطع نسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن صفحة العالم کی یتم بهم حجة اللّه علی الاولین و الآخرین.

یکون بمشورته و کون الأمر شوری کما کان یظهر کثیرا و خبط البعیر الأرض بیده خبطا ضربها و منه قیل خبط عشواء و هی الناقة التی فی بصرها ضعف تخبط إذا مشت لا تتوقی شیئا و الغشم الظلم و یقال أبقیت علی فلان إذا رعیت علیه و رحمته و الاسم منه الْبُقْیَا قاله الجوهری و قال الرمة قطعة من الحبل بالیة و منه قولهم دفع إلیه الشی‌ء برمته و أصله أن رجلا دفع إلی رجل بعیرا بحبل فی عنقه فقیل ذلک لکل من دفع شیئا بجملته و یقال سامه خسفا أی أورده علیه و العسف الأخذ علی غیر الطریق و الظلم.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «و فی أمانة حملناها» اشارهای است به اینکه امانت در این سخن خداوند متعال: «إنّا عرضنا الأمانة» خلافت است چنانکه بیان شد و به زودی نیز خواهد آمد و نیز اشاره‌ای است به اینکه حاکم بودن او این است که به مشورت او باشد و نیز به شورایی بودن امر، چنانکه بسیار روشن می‌شد. «خبط البعیر الأرض بیده خبطاً» یعنی زدن آن و از آن گفته شده: خبط عشواء و عشواء ماده شتری است که ضعفی در بینایی اوست، هنگام راه رفتن خطا می‌کند و از چیزی حذر ندارد. الغشم یعنی ظلم و أبقیت علی فلان گفته می‌شود، زمانی که بر او مراقبت میکنی و بر او رحم می‌کنی و اسم آن البقیا است. این را جوهری گوید و گوید: الرمّه، تکه‌ای پوسیده از ریسمان است و این سخن آنها: دفع إلیه الشئ برمّته، از آن است و اصل آن این است که مردی، شتری که ریسمانش در گردنش بود را به سوی مردی دیگر انداخت، پس این جمله برای هرکسی که چیزی را به‌طور کامل بسپارد گفته شده است. و سامه خسفاً گفته می‌شود، یعنی خواری بر او وارد کرد و العسف، گرفتن از غیر راه آن و به ظلم است

**[ترجمه]

«567»

⁽¹⁾کِتَابُ سُلَیْمِ بْنِ قَیْسٍ، قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلْحَکَمَیْنِ حِینَ بَعَثَهُمَا احْکُمَا بِکِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ وَ إِنْ کَانَ فِیهِمَا حَزُّ حَلْقِی فَإِنَّهُ مَنْ قَادَهَا إِلَی هَؤُلَاءِ فَإِنَّ نِیَّتَهُمْ أَخْبَثُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی فَلَقِیَهُ صِدِّیقٌ لَهُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ مَا هَذَا الِانْتِشَارُ الَّذِی بَلَغَنِی عَنْکَ مَا کَانَ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّةِ أَضْبَطَ لِلْأَمْرِ مِنْکَ فَمَا هَذَا الِاخْتِلَافُ وَ الِانْتِشَارُ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام أَنَا صَاحِبُکَ الَّذِی تَعْرِفُ إِلَّا أَنِّی قَدْ بُلِیتُ بِأَخَابِثَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ أُرِیدُهُمْ عَلَی الْأَمْرِ فَیَأْبَوْنَ فَإِنْ تَابَعْتُهُمْ عَلَی مَا یُرِیدُونَ تَفَرَّقُوا عَنِّی.

**[ترجمه]کتاب سلیم بن قیس - . حدیث در کتاب سلیم بن قیس موجود است اما ما با مراجعه به فهرست کتاب به آن دست نیافتیم.

و حدیثی نزدیک به آن را بلاذری به صورت مسند در حدیث 403 از زندگی امیر مؤمنان از انساب الأشراف: ج2، ص333، چاپ اول روایت کرد. - :

امیرمؤمنان علیه السلام زمانی که دو حکم را فرستاد، به آنها گفت: با کتاب خدا و سنت نبی او حکم کنید اگر چه بریدن گردن من در آن باشد، زیرا اوست کسی که خلافت را به این افراد کشانده است پس نیت ایشان خبیثتر است.

پس مردی از انصار به او گفت و در روایتی دیگر، مخلصی از انصار او را دید و به او گفت: این پراکندگی که درباره تو به من می‌رسد، چیست؟ هیچ‌یک از امت از تو مسلط‌تر بر امر نبود، پس این اختلاف و پراکندگی چیست؟ علی علیه السلام به او فرمود: من رفیق تو هستم که می‌شناسی، با این تفاوت که که من گرفتار خبیث‌ترین‌های خلق خدا شده‌ام. آنها را بر امر مجبور می‌کنم و ایشان امتناع می‌کنند و اگر در آنچه که می‌خواهند از آنها پیروی کنم، از من پراکنده می‌شوند.

**[ترجمه]

بیان

الحز بالحاء المهملة القطع و القرض فإنه من قادها أی الخلافة.

**[ترجمه]الحزّ با حاء قطع کردن و بریدن است. «فإنه من قادها» یعنی خلافت را.

**[ترجمه]

«568»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام بَعْدَ التَّحْکِیمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ إِنْ أَتَی الدَّهْرُ بِالْخَطْبِ الْفَادِحِ وَ الْحَدَثِ الْجَلِیلِ وَ أَشْهَدُ أَنْ

ص: 321

1) 567- الحدیث موجود فی کتاب سلیم بن قیس لکن لم نعثر علیه مع مراجعة فهرس الکتاب. و قریبا منه رواه البلاذری مسندا فی الحدیث: 403 من ترجمة أمیر المؤمنین من أنساب الأشراف: ج 2 ص 333 ط 1.

2) 568- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 33 من نهج البلاغة. و للخطبة أسانید و مصادر کثیرة یجد الباحث بعضها فی المختار: 259 من نهج السعادة: ج 2 ص 356 ط 1.

لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لَا شَرِیکَ لَهُ لَیْسَ مَعَهُ إِلَهٌ غَیْرُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صلی الله علیه و آله أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَعْصِیَةَ النَّاصِحِ الشَّفِیقِ الْعَالِمِ الْمُجَرَّبِ تُورِثُ الْحَسْرَةَ وَ تُعْقِبُ النَّدَامَةَ وَ قَدْ کُنْتُ أَمَرْتُکُمْ فِی هَذِهِ الْحُکُومَةِ أَمْرِی وَ نَخَلْتُ لَکُمْ مَخْزُونَ رَأْیِی لَوْ کَانَ یُطَاعُ لِقَصِیرٍ أَمْرٌ فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِینَ الْجُفَاةِ وَ الْمُنَابِذِینَ الْعُصَاةِ حَتَّی ارْتَابَ النَّاصِحُ بِنُصْحِهِ وَ ضَنَّ الزَّنْدُ بِقَدْحِهِ فَکُنْتُ وَ إِیَّاکُمْ کَمَا قَالَ أَخُو هَوَازِنَ:

أَمَرْتُکُمْ أَمْرِی بِمُنْعَرَجِ اللِّوَی*** فَلَمْ تَسْتَبِینُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَی الْغَدِ

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 33 از نهج البلاغه روایت کرد و برای این خطبه منابع و اسنادهای بسیاری است که محقق برخی از آنها را در مختار 259 از نهج السعاده: ج2، ص356، چاپ اول مییابد.

• : و از خطبه امام علیه السلام بعد از حکمیت: خدا را سپاس هر چند که روزگار دشواری‏های فراوان و حوادثی بزرگ پدید آورد.شهادت می‏دهم جز خدای یگانه و بی مانند خدایی نباشد و جز او معبودی نیست، و گواهی می‏دهم محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنده و فرستاده اوست.

پس از حمد و ستایش خدا، بدانید که نافرمانی از دستور نصیحت کننده مهربان دانا و با تجربه، مایه حسرت و سرگردانی و سرانجامش پشیمانی است.من رأی و فرمان خود را نسبت به حکمیّت به شما گفتم، و نظر خالص خود را در اختیار شما گذاردم. - ای کاش که از قصیر پسر سعد اطاعت می‏شد - ولی شما همانند مخالفانی ستمکار، و پیمان شکنانی نافرمان، از پذیرش آن سرباز زدید، تا آنجا که نصیحت کننده در پند دادن به تردید افتاد، و از پند دادن خودداری کرد، داستان من و شما چنان است که برادر هوازنی سروده است:«در سرزمین منعرج، دستور لازم را دادم امّا نپذیرفتند، که فردا سزای سرکشی خود را چشیدند.»

**[ترجمه]

بیان

الخطب الأمر العظیم و الفادح الثقیل.

و قال الجوهری المجرب الذی قد جربته الأمور و أحکمته فإن کسرت الراء جعلته فاعلا إلا أن العرب تکلمت به بالفتح قوله علیه السلام و نخلت أی أخلصت و صفیت من نخلت الدقیق بالمنخل قوله علیه السلام لو کان یطاع یطاع هو مثل یضرب لمن خالف ناصحه و أصل المثل أن قصیرا کان مولی لجذیمة بن الأبرش بعض ملوک العرب و قد کان جذیمة قتل أبا الزبا ملکة الجزیرة فبعث إلیه لیتزوج بها خدعة و سألته القدوم علیها فأجابها إلی ذلک و خرج فی ألف فارس و خلف باقی جنوده مع ابن أخته و قد کان قصیرا أشار علیه بأن لا یتوجه إلیها فلم یقبل فلما قرب الجزیرة استقبلته جنود الزبا بالعدة و لم یر منهم إکراما له فأشار علیه قصیر بالرجوع و قال من شأن النساء الغدر فلم یقبل فلما دخل علیها قتلته فعندها قال قصیر لا یطاع لقصیر أمر فصار مثلا لکل ناصح عصی.

و قال ابن میثم و قد یتوهم أن جواب لو هاهنا مقدم و الحق أن جوابها محذوف و التقدیر إنی أمرتکم و نصحت لکم فلو أطعتمونی لفعلتم ما أمرتکم به.

قوله علیه السلام فأبیتم إلی آخره فی تقدیر استثناء لنقیض التالی و تقدیره لکنکم أبیتم علی إباء المخالفین انتهی.

ص: 322

و لعل الأنسب علی تقدیر الجواب أن یقال لو أطعتمونی لما أصابتکم حسرة و ندامة أو لکان حسنا و نحوهما و یحتمل أن یکون لو للتمنی فلا یحتاج إلی تقدیر جواب علی بعض الأقوال.

و قال فی القاموس الانتباذ التنحی و تحیز کل من الفریقین فی الحرب کالمنابذة.

قوله علیه السلام حتی ارتاب الناصح لعله محمول علی المبالغة أی لو کان ناصح غیری لارتاب.

قوله علیه السلام و ضن الزند بقدحه الزند العود الذی یقدح به النار قیل هو مثل یضرب لمن یبخل بفوائده إذا لم یجد لها قابلا عارفا بحقها.

و أخو هوازن هو الدرید بن الصمة و البیت من قصیدة له فی الحماسة و قصته أن أخاه عبد الله بن الصمة غزا بنی بکر بن هوازن فغنم منهم و استاق إبلهم فلما کان بمنعرج اللوی قال و الله لا أبرح حتی أنحر النقیعة و هی ما ینحر من النهب قبل القسمة فقال أخوه لا تفعل فإن القوم فی طلبک و أبی علیه و أقام و نحر النقیعة و بات فلما أصبح هجم القوم علیه و طعن عبد الله بن الصمة فاستغاث بأخیه درید فنهنه عنه القوم حتی طعن هو أیضا و صرع و قتل عبد الله و حال اللیل بین القوم فنجا درید بعد طعنات و جراح فأنشد القصیدة و مطابقة المثل للمضرب ظاهرة.

**[ترجمه]الخطب یعنی امر بزرگ و الفادح یعنی سنگین.

جوهری گوید: مجرّب کسی است که امور را آزموده و محکم کرده است و اگر راء را مکسور کنی آن را فاعل کرده‌ای با این تفاوت که عرب آن را با فتحه به‌کار برده است. این سخن امام علیه السلام: «و نخلت» یعنی خالص و پاک کردم. از نخلت الدقیق بالمنخل، یعنی آرد را با الک، الک کردم. این سخن او: «لو کان یطاع...» مثلی است برای کسی که با نصیحتکننده خود مخالفت کند، زده می‌شود و اصل مثل این است که قصیر غلام جذیمه بن ابرش، یکی از ملوک عرب بود و جذیمه، پدر زبّا ملکه جزیره را کشته بود و به دنبال او فرستاده بود تا با نیرنگ با او ازدواج کند و زبا از او خواست که نزد وی آید و جذیمه او را اجابت کرد و با هزار سوار خارج شد و سایر سربازانش را به همراه پسر خواهرش باقی گذاشت و قصیر او را راهنمایی کرده بود که به سوی او نرود، اما نپذیرفت و چون به جزیره نزدیک شد، لشکریان زبا با ساز و برگ از او استقبال کردند و او از آنان اکرامی ندید و قصیر به او اشاره کرد که بازگردد گفت: نیرنگ از خصلت زنان است اما او نپذیرفت و چون بر او وارد شد، زبا وی را کشت و قصیر در این هنگام گفت: لا یطاع لقصیر امر. پس مثلی شد برای هر نصیحتکننده‌ای که اطاعت نمی‌شود.

ابن میثم گوید: و گاه تصور می‌شد که جواب لو در اینجا مقدم است و صحیح این است که جواب آن، محذوف است و تقدیرش این است: إنی امرتکم و نصحت لکم فلو أطعنمونی لفعلتم ما أمرتکم به.

این سخن امام علیه السلام: «فأبیتم» تا پایان آن در تقدیر استثناء برای نقیض ما بعد آن است و تقدیرش این است: لکنّکم أبیتم علیِ إبا المخالفین. پایان.

و شاید بر اساس تقدیر، جواب مناسب‌تر این باشد که گفته شود: لو أطعتمونی لما أصابتکم حسرة و ندامة یا لکان حسناً و مانند آنها و محتمل است که لو برای تمنی باشد، پس بر اساس برخی اقوال، نیازی به تقدیر جواب نیست.

در القاموس گوید: الانتباذ دوری و کناره کشیدن هریک از طرفین در جنگ است مانند منابذه.

این سخن امام علیه السلام: «حتی ارتاب الناصح» شاید بر مبالغه حمل شود، یعنی اگر نصیحت‌گری غیر از من بود، قطعاً تردید می‌کرد. این سخن امام علیه السلام: «و ضنّ الزند بقدحه» الزند چوبی است که به‌وسیله آن آتش روشن می‌شود، گفته شده مثلی است که برای کسی که اگر برای فوائدش، فرد قابل آگاه به حق آن را نیابد، بر آن بخل می‌ورزد.

و أخو هوازن درید بن صمه است و این بیت از قصیده‌ای حماسی از اوست و قصه آن این است که برادرش عبدالله بن صمه بر بنی بکر بن هوازن یورش برد و از آنها غنیمت گرفت و شتران آنان را پیش برد و چون در منعجرج اللوی بود، گفت: به خدا سوگند ترک نمی‌کنم تا اینکه نقیعه را ذبح کنم و نقیعه چیزی از غنیمت است که قبل از تقسیم کردن، ذبح می‌شود. پس برادرش گفت: چنین نکن که قوم به دنبال تو هستند، اما او امتناع کرد و ساکن شد و نقیعه را ذبح کرد و شب را ماند و چون صبح کرد، آن قوم بر او یورش آوردند و عبدالله بن صمه زخمی شد و از برادرش درید طلب یاری کرد و قوم مانع او شدند تا اینکه او نیز زخمی شد و بر زمین افتاد و عبدالله کشته شد و شب میان قوم حائل شد و درید بعد از ضربه‌ها و زخم نجات یافت و این قصیده را سرود و مطابقت مثل با این موقعیت روشن است.

**[ترجمه]

«569»

⁽¹⁾أَقُولُ وَجَدْتُ فِی بَعْضِ نُسَخِ نَهْجِ الْبَلَاغَةِ، مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام فِی شَأْنِ الْحَکَمَیْنِ وَ ذَمِّ أَهْلِ الشَّامِ جُفَاةٌ طَغَامٌ عَبِیدٌ أَقْزَامٌ جُمِعُوا مِنْ کُلِّ أَوْبٍ وَ تُلُقِّطُوا مِنْ کُلِّ شَوْبٍ مِمَّنْ یَنْبَغِی أَنْ یُفَقَّهَ وَ یُؤَدَّبَ وَ یُعَلَّمَ وَ یُدَرَّبَ وَ یُوَلَّی عَلَیْهِ وَ یُؤْخَذَ عَلَی یَدَیْهِ لَیْسُوا مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ لَا مِنَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ ص: 323

1) 569- الخطبة مذکورة قبل انقضاء باب الخطب من نهج البلاغة بأربعة أرقام و شرحها ابن أبی الحدید و ابن میثم رحمه اللّه.

أَلَا وَ إِنَّ الْقَوْمَ اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا یُحِبُّونَ وَ إِنَّکُمُ اخْتَرْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ أَقْرَبَ الْقَوْمِ مِمَّا تَکْرَهُونَ وَ إِنَّمَا عَهْدُکُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ بِالْأَمْسِ یَقُولُ إِنَّهَا فِتْنَةٌ فَقَطِّعُوا أَوْتَارَکُمْ وَ شِیمُوا سُیُوفَکُمْ فَإِنْ کَانَ صَادِقاً فَقَدْ أَخْطَأَ بِمَسِیرِهِ غَیْرَ مُسْتَکْرَهٍ وَ إِنْ کَانَ کَاذِباً فَقَدْ لَزِمَتْهُ التُّهَمَةُ فَادْفَعُوا فِی صَدْرِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ خُذُوا مَهَلَ الْأَیَّامِ وَ حُوطُوا قَوَاصِیَ الْإِسْلَامِ أَ لَا تَرَوْنَ إِلَی بِلَادِکُمْ تُغْزَی وَ إِلَی صَفَاتِکُمْ تُرْمَی.

**[ترجمه]می‌گویم - . این خطبه چهار خطبه قبل از پایان یافتن باب خطبههای نهج البلاغه مذکور است و ابن ابی الحدید و ابن میثم آن را شرح دادهاند. - :

در برخی نسخه‌های نهج البلاغه از خطبه امام علیه السلام درباره شأن دو حکم و نکوهش شامیان یافتم: سختدلان فرومایه، بندگان پست از هر جانبی جمع کردند و از هر آمیختنی برچیدند. از میان کسانی که شایسته است که تعلیم ببیند، تأدیب شود، بیاموزد و تمرین شود و بر او سرپرست بگیرند و دستانش گرفته شود. اینان نه از مهاجرین و انصار هستند و نه از کسانی که وطن ساختند.

بدانید که به‌راستی آن قوم، نزدیک‌ترین فرد از قوم به آنچه دوست دارند را برای خود برگزیدند و شما نزدیک‌ترین فرد از قوم به آنچه اکراه دارید را برای خود برگزیدید و شما دیروز عبدالله بن قیس را شناختید که می‌گفت: این فتنه است، پس زه کمان‌های خود را ببرید و شمشیرهایتان را در غلاف کنید.

پس اگر راستگو بود، با رفتنش درحالی که مجبور نبود، خطا کرد و اگر دروغگو بود، پس تهمت بر او لازم است. پس آنچه که در سینه عمرو بن عاص است را به‌وسیله عبدالله بن عباس دفع کنید و مهلت چندروزه بگیرید و نواحی دور اسلام را نگه دارید. آیا نمی‌بینید که شهرهایتان مورد هجوم قرار می‌گیرد و قلعه‌هایتان هدف قرار گرفته است.

**[ترجمه]

بیان

لم یتعرض له الشراح و فی القاموس القزم محرکة الدناءة و القماءة أو صغر الجسم فی الجمال و صغر الأخلاق فی الناس و رذال الناس للواحد و الجمع و الذکر و الأنثی و قد یثنی و یجمع و یذکر و یؤنث یقال رجل قزم و رجال أقزام و ککتاب اللئام و ککتف و جبل الصغیر الجثة اللئیم لا غناء عنده.

و قال الأوب الطریق و الجهة و الشوب الخلط أی من أخلاط الناس.

قوله علیه السلام و یولی علة أی هم من السفهاء الذین ینبغی أن یتولی أمورهم غیرهم من الأولیاء و الحکام.

و فی القاموس شام سیفه یشیمه غمده و استله ضد و قال المهل و یحرک و المهلة بالضم السکینة و الرفق و مهله تمهیلا أجله و المهل محرکة التقدم فی الخیر و أمهله أنظره و لعل المعنی اغتنموا المهلة و اشتغلوا بحفظ البلاد القاصیة و ثغور المسلمین عن غارات الکافرین و المنافقین و لعل رمی الصفاة کنایة عن طمعهم فیما لم یکونوا یطمعون قبل ذلک فإن الرمی علی الصفاة و هی الحجر الأملس لا یؤثر و قد مر قریب منه فی کلامه علیه السلام.

ص: 324

**[ترجمه]شراح به آن نپرداخته‌اند و در قاموس گوید: القزم با حرکت یعنی پستی، زبونی یا کوچکی جسم در شتر و پستی اخلاق در مرام و پستی مردم و برای واحد، جمع، مذکر و مؤنث است و گاه مثنی، جمع، مذکر و مؤنث می‌شود. گفته می‌شود: رجل قزم و رجال أقزام و ککتاب لئیمان و ککتف و جبل یعنی کوچک اندام پستی که نزد او هیچ بی‌نیازی نیست.

و گوید: الأوب، یعنی راه و جهت، الشوب یعنی آمیختن یعنی مردم مختلف.

این سخن امام علیه السلام: «و یولّی علیه» یعنی آنها از سفیهانی هستند که لازم است که سرپرستی و حاکمی غیر از خود امور آنها را برعهده بگیرد .

و در قاموس: شام سیفه یشیمه، یعنی شمشیر را در غلاف کرد و استلّه متضاد آن است. و گوید: المهل که حرکت می‌گیرد و المهله با ضمه یعنی آرامش و نرمی و مهله تمهیلاً یعنی به تأخیر انداخت: المهل با حرکت، مقدم شدن در خیر و أمهله، به او مهلت داد و شاید معنا این باشد که مهلت را غنیمت شمارید و به حفظ سرزمین‌های دور و نواحی مسلمانان از یورش‌های کفار و منافقان مشغول باشید. و شاید رمی الصفا کنایه از طمع آنان در آنچه که پیش از این طمع نمی‌کردند، باشد. پس الرمی علی الصفاه تخته سنگ صاف است که بر آن اثر گذارده نمی‌شود و سخنی نزدیک به آن در کلام امام علیه السلام بیان شد .

**[ترجمه]

باب 22 باب إخبار النبی صلی الله علیه و آله بقتال الخوارج و کفرهم‌

الأخبار

«570»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَیْهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَبِی الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عُلْوَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَیْدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَمَرَنِی أَنْ أَتَّخِذَکَ أَخاً وَ وَصِیّاً فَأَنْتَ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ خَلِیفَتِی عَلَی أَهْلِی فِی حَیَاتِی وَ بَعْدَ مَوْتِی مَنِ اتَّبَعَکَ فَقَدْ تَبِعَنِی وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْکَ فَقَدْ تَخَلَّفَ عَنِّی وَ مَنْ کَفَرَ بِکَ فَقَدْ کَفَرَ بِی وَ مَنْ ظَلَمَکَ فَقَدْ ظَلَمَنِی یَا عَلِیُّ أَنْتَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکَ یَا عَلِیُّ لَوْ لَا أَنْتَ لَمَا قُوتِلَ أَهْلُ النَّهْرِ قَالَ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنْ أَهْلُ النَّهْرِ قَالَ قَوْمٌ یَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طائفه ان را در حدیث 43 از جلد هفتم امالی: ج1، ص 203، چاپ بیروت روایت کرد. - :

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: علی خداوند به من امر فرمود که تو را به عنوان برادر و وصی بگیرم، پس تو برادر، وصی و جانشین من بر خانواده‌ام در زندگی و بعد از مرگ من هستی. هرکه از تو پیروی کرد، مرا پیروی کرده است و هرکه از تو تعلل کرد، از من تعلل کرده است و هرکه به تو کفر ورزید، به من کفر ورزیده است و هر که به تو ظلم کرد، به من ظلم کرده است. ای علی، تو از من و من از تو هستم. علی اگر تو نبودی، با اهل نهر جنگ نمی‌شد، ادامه داد: عرض کردم یا رسول الله و اهل نهر کیست؟ فرمود: قومی که از اسلام خارج، چنانکه تیر از هدف خارج میشود.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی حدیث الخوارج یمرقون من الدین مروق السهم من الرَّمِیَّةِ أی یجوزونه و یخرقونه و یتعدونه کما یمرق السهم الشی‌ء المرمی به و یخرج منه و قد تکرر فی الحدیث و منه حدیث علی علیه السلام

ص: 325

1) 570- رواه شیخ الطائفة فی الحدیث: 43 من الجزء السابع من کتاب الأمالی: ج 1، ص 203 ط بیروت.

أمرت بقتال المارقین یعنی الخوارج.

و قال فی الرمیة بعد ذکر الحدیث الرمیة الصید الذی ترمیه فتقصده و ینفذ فیها سهمک و قیل هی کل دابة مرمیة.

**[ترجمه]در النهایه در حدیث خوارج گوید: «یمرقون من الدین مروق السهم من الرمیه» یعنی از دین می‌گذرند، آن را می‌درند و از آن تجاوز می‌کنند، چنانکه تیر از شئ مورد هدف تجاوز می‌کند و از آن خارج می‌شود. و در حدیث تکرار شده است و این حدیث علی علیه السلام از آن است: «أمرت بقتال المارقین» یعنی خوارج.

و بعد از ذکر این حدیث درباره رمیه گوید: الرمیه، صیدی است که آن را مورد تیراندازی قرار می‌دهی و آن را قصد می‌کنی و تیرت را در آن وارد می‌کنی. و گفته شده هر چهارپای مورد تیراندازی است .

**[ترجمه]

«571»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ ملاس النُّمَیْرِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ قَالَ وَ حَدَّثَنِی أَبُو عِیسَی جُبَیْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّقَّاقُ عَنْ عَمَّارِ بْنِ خَالِدٍ الْوَاسِطِیِّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ یُوسُفَ الْأَزْرَقِ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی أَوْفَی قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْخَوَارِجُ کِلَابُ أَهْلِ النَّارِ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث 36 از جلد 17 امالی: ج1، ص 500 روایت کرد. - :

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: خوارج سگان اهل آتش هستند.

**[ترجمه]

«572»

⁽²⁾یج، الخرائج و الجرائح رَوَی أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَسَمَ یَوْماً قَسْماً فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ تَمِیمٍ اعْدِلْ فَقَالَ وَیْحَکَ وَ مَنْ یَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ قِیلَ نَضْرِبُ عُنُقَهُ قَالَ لَا إِنَّ لَهُ أَصْحَاباً یُحَقِّرُ أَحَدُکُمْ صَلَاتَهُ وَ صِیَامَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَ صِیَامِهِمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِیَّةِ رَئِیسُهُمْ رَجُلٌ أَدْعَجُ أَحَدُ ثَدْیَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ إِنِّی کُنْتُ مَعَ عَلِیٍّ حِینَ قَتَلَهُمْ وَ أَلْتَمِسُ فِی الْقَتْلَی بِالنَّهْرَوَانِ فَأُتِیَ بِهِ عَلَی النَّعْتِ الَّذِی نَعَتَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله.

**[ترجمه]الخرائج - . قطب راوندی آن را در کتاب خرائج روایت کرد. - :

ابوسعید خدری روایت کرد که نبی روزی قسمت کرد، پس مردی از تمیم گفت: انصاف کن. فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکنم، کیست که انصاف کند؟ گفته شد: گردنش را بزنیم؟ فرمود: نه، او یارانی دارد که نماز و روزه آنها، نماز و روزه شما را تحقیر می‌کند، بسان انحراف تیر از هدف، از دین منحرف می‌شوند. رئیس آنها مردی است که یکی از سینه‌هایش مانند سینه زن درشت است. ابوسعید گوید: زمانی‌که علی آنان را به قتل رساند، من همراه او بودم و در میان کشتگان نهروان جستجو کرد بر همان صفتی که رسول الله صلّی الله علیه و آله وی را با آن توصیف کرد، آورده شد.

**[ترجمه]

«573»

⁽³⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب تَفْسِیرُ الْقُشَیْرِیِّ وَ إِبَانَةُ الْعُکْبَرِیِّ عَنْ سُفْیَانَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ کُهَیْلٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنُ الْکَوَّاءِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا فَقَالَ علیه السلام إِنَّهُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ ثُمَّ قَالَ الَّذِینَ ضَلَ ص: 326

1) 571- رواه الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه فی الحدیث: 36 من الجزء 17 من أمالیه: ج 1، ص 500.

2) 572- رواه القطب الراوندیّ رحمه اللّه فی کتاب الخرائج.

3) 573- ذکره ابن شهرآشوب رفع اللّه مقامه فی أواسط عنوان: «فصل فی الحکمین و الخوارج» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج 2 ص 368 ط النجف.

سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً فِی قِتَالِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً ذلِکَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما کَفَرُوا بِوَلَایَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ اتَّخَذُوا آیَاتِ الْقُرْآنِ وَ رُسُلِی یَعْنِی مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله هُزُواً اسْتَهْزَءُوا بِقَوْلِهِ أَلَا مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ أُنْزِلَ فِی أَصْحَابِهِ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ کانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَزَلَتْ فِی أَصْحَابِ الْجَمَلِ.

تَفْسِیرُ الْفَلَکِیِّ أَبُو أُمَامَةَ قَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فِی قَوْلِهِ تَعَالَی یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ هُمُ الْخَوَارِجُ.

الْبُخَارِیُّ وَ مُسْلِمٌ وَ الطَّبَرِیُّ وَ الثَّعْلَبِیُّ فِی کُتُبِهِمْ أَنَّ ذَا الْخُوَیْصِرَةِ التَّمِیمِیَّ قَالَ لِلنَّبِیِّ اعْدِلْ بِالسَّوِیَّةِ فَقَالَ وَیْحَکَ إِنْ أَنَا لَمْ أَعْدِلْ قَدْ خنت [خِبْتَ] وَ خَسِرْتَ فَمَنْ یَعْدِلُ فَقَالَ عُمَرُ ائْذَنْ لِی أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَاباً وَ ذَکَرَ وَصْفَهُ فَنَزَلَ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقاتِ.

مُسْنَدُ أَبِی یَعْلَی الْمَوْصِلِیِّ وَ إِبَانَةُ ابْنِ بَطَّةَ الْعُکْبَرِیِّ وَ عِقْدُ ابْنِ عَبْدِ رَبِّهِ الْأَنْدُلُسِیِّ وَ حِلْیَةُ أَبِی نُعَیْمٍ الْأَصْفَهَانِیِّ وَ زِینَةُ أَبِی حَاتِمٍ الرَّازِیِّ وَ کِتَابُ أَبِی بَکْرٍ الشِّیرَازِیِّ أَنَّهُ ذُکِرَ رَجُلٌ بَیْنَ یَدَیِ النَّبِیِّ بِکَثْرَةِ الْعِبَادَةِ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا أَعْرِفُهُ فَإِذَا هُوَ قَدْ طَلَعَ فَقَالُوا هُوَ هَذَا فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَمَا إِنِّی أَرَی بَیْنَ عَیْنَیْهِ سَفْعَةً مِنَ الشَّیْطَانِ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ لَهُ هَلْ حَدَّثَتْکَ نَفْسُکَ إِذْ طَلَعْتَ عَلَیْنَا أَنَّهُ لَیْسَ فِی الْقَوْمِ أَحَدٌ مِثْلَکَ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَوَقَفَ یُصَلِّی فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ لَا رَجُلٌ یَقْتُلُهُ فَحَسَرَ أَبُو بَکْرٍ عَنْ ذِرَاعَیْهِ وَ صَمَدَ نَحْوَهُ فَرَآهُ رَاکِعاً فَرَجَعَ فَقَالَ أَقْتُلُ رَجُلًا یَرْکَعُ وَ یَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ علیه السلام اجْلِسْ فَلَسْتَ بِصَاحِبِهِ

ص: 327

ثُمَّ قَالَ أَ لَا رَجُلٌ یَقْتُلُهُ فَقَامَ عُمَرُ فَرَآهُ سَاجِداً فَقَالَ أَقْتُلُ رَجُلًا یَسْجُدُ وَ یَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ النَّبِیُّ اجْلِسْ فَلَسْتَ بِصَاحِبِهِ قُمْ یَا عَلِیُّ فَإِنَّکَ أَنْتَ قَاتِلُهُ إِنْ أَدْرَکْتَهُ فَمَضَی وَ انْصَرَفَ وَ قَالَ لَهُ مَا رَأَیْتُهُ فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَوْ قُتِلَ لَکَانَ أَوَّلَ فِتْنَةٍ وَ آخِرَهَا ⁽¹⁾

و رواه عنه و عن البزار، و عن أبی یعلی بأسانیدهم ابن کثیر فی الحدیث السادس مما أورده حول الخوارج فی ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ البدایة و النهایة:

ج 7 ص 298 ط بیروت دار الفکر.

و رواه ابن حجر عن مسند أبی یعلی فی عنوان: «ذو الثدیة» و ترجمتها من کتاب الإصابة: ج 1، ص 484.

و رواه العلامة الامینی رحمه اللّه فی عنوان: «تهالک الخلیفة علی المبدأ» من کتاب الغدیر: ج 7 ص 216 ط بیروت نقلا عن حلیة الأولیاء: ج 2 ص 317، و ج 3 ص 227، و عن ثمار القلوب- للثعالبی- ص 232، و عن أحمد فی کتاب المسند: ج 3 ص 15، و عن تاریخ ابن کثیر: ج 7 ص 298 و عن الإصابة: ج 1 ص 484.

و رواه أیضا ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 36 من نهج البلاغة: ج 2 ص 265 ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 1، ص 459.

وَ فِی رِوَایَةٍ هَذَا أَوَّلُ قَرْنٍ یَطْلُعُ فِی أُمَّتِی لَوْ قَتَلْتُمُوهُ مَا اخْتَلَفَ بَعْدِی اثْنَانِ وَ قَالَ أُبَیٌّ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِکٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَی ثانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیا خِزْیٌ وَ هُوَ الْقَتْلُ وَ نُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَذابَ الْحَرِیقِ بِقِتَالِهِ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در اواسط عنوان «فصل فی الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل ابی طالب: ج2، ص 368، چاپ نجف روایت کرد. - : ابوطفیل گوید: ابن کواء از امیرمؤمنان علیه السلام درباره این سخن خداوند متعال: «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا» {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کرد. امام فرمود: آنها اهل حروراء هستند، سپس فرمود: الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا»{[آنان] کسانی‏اند که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند} درباره جنگ با علی بن ابی‌طالب علیه السلام است «أُولَئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَزْنًا * ذَلِکَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا کَفَرُوا» {[آری] آنان کسانی‏اند که آیات پروردگارشان و لقای او را انکار کردند در نتیجه اعمالشان تباه گردید و روز قیامت برای آنها [قدر و] ارزشی نخواهیم نهاد، این جهنم سزای آنان است چرا که کافر شدند} به ولایت علی علیه السلام است و آیات قرآن و «رُسُلی» یعنی محمد صلّی الله علیه و آله «هُزُوًا» {ریشخند گرفتند} این سخن او «هرکه من مولای او هستم، علی مولای اوست» را به ریشخند گرفتند و درباره اصحاب او نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا» {بی‏گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‏اند باغهای فردوس جایگاه پذیرایی آنان است} و ابن عباس گوید: درباره اصحاب جمل نازل شده است.

تفسیر فلکی ابوأمامه گوید: نبی صلّی الله علیه و آله درباره این سخن خداوند: «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ» {[در آن] روزی که چهره‏هایی سپید و چهره‏هایی سیاه گردد اما سیاهرویان [به آنان گویند] آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید} ادامه آیه فرمود: آنها خوارج هستند.

بخاری، مسلم، طبری و ثعلبی در کتبشان گویند که ذوالخویصره تمیمی به نبی صلّی الله علیه و آله گفت: به مساوات رفتار کن. فرمود: وای بر تو، اگر من انصاف نکنم و خیانت کرده و آسیب بزنم، کیست که انصاف کند؟ عمر گفت: به من رخصت بده تا گردنش را بزنم. فرمود: او را رها کن که او یارانی دارد و توصیف او را ذکر کرد. پس نازل شد: «وَمِنْهُم مَّن یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقَاتِ» {و برخی از آنان در [تقسیم] صدقات بر تو خرده می‏گیرند}

مسند ابویعلی موصلی، ابانه بن بطه عکبری، عقد ابن عبد ربه اندلسی، حلیه ابونعیم اصفهانی و زینت ابوحاتم رازی و کتاب ابوبکر شیرازی گویند که مردی در حضور نبی به کثرت عبادت یاد شد و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: او را نمی‌شناسم، پس او ظاهر شد و گفتند: او این است. نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: آگاه باشید که من میان دو چشم او لکه سیاهی از شیطان می‌بینم و چون او را دید به او فرمود: آیا زمانی که بر ما ظاهر شدی، نفست با تو سخن نگفت که در قوم کسی مانند تو نیست؟ گفت: آری، سپس وارد مسجد شد و به نماز ایستاد.

نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: کیست که او را بکشد. پس ابوبکر بازوانش را باز کرد و به سوی او قصد کرد و او را در رکوع دید، سپس برگشت و گفت: مردی که در رکوع است و لا إله الّا الله می‌گوید را بکشم، پس فرمود: بنشین که تو صاحب او نیستی .

سپس فرمود: آیا مردی هست او را بکشد، عمر برخاست و او را در سجده دید، پس گفت: آیا مردی که سجده می‌کند و می‌گوید لا إله الّا الله را بکشم؟ نبی فرمود: بنشین که تو صاحب او نیستی. علی برخیز که تو قاتل او هستی، اگر به او برسی. پس رفت و بازگشت و گفت: او را ندیدم، پس نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: اگر کشته می‌شد، اولین و آخرین فتنه بود. - . احمد بن حنبل آن را در مسند ابو سعید خدری از مسندش: ج3، ص15 روایت کرد.

و ابن کثیر آن را از او، بزار و ابو یعلی با اسنادهای آنان در حدیث ششم از آنچه که درباره خوارج در زندگینامه امیر مؤمنان علیه السلام از تاریخ البدایه و النهایه: ج7، ص 298، چاپ بیروت دار الفکر روایت کرد.

و ابن حجر آن را از مسند ابی یعلی در عنوان «ذو ثدیه» و زندگی او از کتاب الإصابه» ج1، ص 484 روایت کرد.

و علامه امینی آن را در عنوان: «تهالک الخلیفه علی المبدأ» از کتاب غدیر: ج7، ص216 چاپ بیروت به نقل از حلیه الأولیاء: ج2، ص317، و ج3، ص227، و از ثمار القلوب ثعالبی ص 232، از احمد در کتاب المسند: ج3، ص 15، از تاریخ ابن کثیر: ج7، ص 298 و از الاصابه: ج1، ص 484 روایت کرد.

و ابن ابی الحدید نیز آن را در شرح مختار 36 از نهج اللاغه: ج2، ص 265، چاپ مصر، و در چاپ جدید بیروت: ج1، ص 459 روایت کرد. -

و در روایتی آمده است، این اولین مخاصمی است که در امت من ظهور می‌کند، اگر او را بکشید، بعد از من هیچ دو نفری دچار اختلاف نمی‌شدند.

و پدرم و انس بن مالک گویند: خداوند متعال «ثَانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ» {[آن هم] از سر نخوت تا [مردم را] از راه خدا گمراه کند در این دنیا برای او رسوایی است} را نازل کرد همان قتل است و «وَنُذِیقُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَذَابَ الْحَرِیقِ» {و در روز رستاخیز او را عذاب آتش سوزان میچشانیم} به سبب نبردش با علی بن ابی‌طالب علیه السلام.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة السفعة نوع من السواد مع لون آخر و منه حدیث أبی الیسر أری فی وجهک سفعة من غضب أی تغیرا إلی السواد.

وَ فِی حَدِیثِ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیْهَا وَ عِنْدَهَا جَارِیَةٌ بِهَا سَفْعَةٌ فَقَالَ إِنَّ بِهَا نَظْرَةً فَاسْتَرْقُوا لَهَا أَیْ عَلَامَةً مِنَ الشَّیْطَانِ أَوْ ضَرْبَةً وَاحِدَةً مِنْهُ وَ هِیَ الْمَرَّةُ مِنَ السَّفْعِ الْأَخْذِ.

ص: 328

1) 1 و رواه أحمد بن حنبل فی مسند أبی سعید الخدریّ من مسنده: ج 3 ص 15.

وَ مِنْهُ حَدِیثُ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ لِرَجُلٍ رَآهُ إِنَّ بِهَذَا سَفْعَةً مِنَ الشَّیْطَانِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لَمْ أَسْمَعْ فَمَا قُلْتَ فَقَالَ أَنْشَدْتُکَ اللَّهَ هَلْ تَرَی أَحَداً خَیْراً مِنْکَ قَالَ لَا قَالَ فَلِهَذَا قُلْتُ مَا قُلْتُ جَعَلَ مَا بِهِ مِنَ الْعُجْبِ مَسّاً مِنَ الْجُنُونِ.

**[ترجمه]در النهایه گوید: السفعه نوعی از سیاهی به همراه رنگی دیگر است و حدیث ابویسر از آن است: أری فی وجهک سفعة من غضب، یعنی تغییری به سمت سیاهی .

و در حدیث ام سلمه آمده است که او بر وی داخل شد، درحالی که نزد او کنیزی بود که لکه‌ای بر او بود، پس گفت: بر او نگاهی است، پس او را به بردگی بگیرید، یعنی علامتی از شیطان یا ضربه‌ای از اوست و آن مصدر مره از سفع یعنی گرفتن است.

و حدیث ابن مسعود از اوست که به مردی که او را دید، گفت: بر او لکه‌ای از شیطان است. مرد به او گفت: نشنیدم چه گفتی؟ گفت: تو را به خدا سوگند می‌دهم آیا کسی را بهتر از خود می‌بینی؟ گفت: خیر. گفت: به این جهت آن سخن را گفتم، خودشیفتگی او را نوعی از جنون قرار داد.

**[ترجمه]

«574»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة ذَکَرَ الْإِمَامُ أَبُو دَاوُدَ سُلَیْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ فِی مُسْنَدِهِ الْمُسَمَّی بِالسُّنَنِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ وَ أَنَسِ بْنِ مَالِکٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: سَیَکُونُ فِی أُمَّتِی اخْتِلَافٌ وَ فُرْقَةٌ قَوْمٌ یُحْسِنُونَ الْقِیلَ وَ یُسِیئُونَ الْفِعْلَ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ تَرَاقِیَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ طُوبَی لِمَنْ قَتَلَهُمْ وَ قَتَلُوهُ یَدْعُونَ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ لَیْسُوا مِنْهُ فِی شَیْ‌ءٍ مَنْ قَاتَلَهُمْ کَانَ أَوْلَی بِاللَّهِ مِنْهُمْ.

وَ نَقَلَ مُسْلِمُ بْنُ حَجَّاجٍ فِی صَحِیحِهِ وَ وَافَقَهُ أَبُو دَاوُدَ بِسَنَدِهِمَا عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ أَنَّهُ کَانَ فِی الْجَیْشِ الَّذِینَ کَانُوا مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام قَالَ فَقَالَ عَلِیٌّ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِی یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَیْسَ قِرَاءَتُکُمْ إِلَی قِرَاءَتِهِمْ بِشَیْ‌ءٍ وَ لَا صَلَاتُکُمْ إِلَی صَلَاتِهِمْ بِشَیْ‌ءٍ وَ لَا صِیَامُکُمْ إِلَی صِیَامِهِمْ بِشَیْ‌ءٍ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُ لَهُمْ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ لَا یُجَاوِزُ قِرَاءَتُهُمْ تَرَاقِیَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ لَوْ یَعْلَمُ الْجَیْشُ الَّذِینَ یُصِیبُونَهُمْ مَا قَضَی لَهُمْ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّهِمْ لَنَکَلُوا عَنِ الْعَمَلِ وَ آیَةُ ذَلِکَ أَنَّ فِیهِمْ رَجُلًا لَهُ عَضُدٌ لَیْسَ لَهُ ذِرَاعٌ عَلَی عَضُدِهِ مِثْلُ حَلَمَةِ الثَّدْیِ عَلَیْهِ شَعَرَاتٌ بِیضٌ أَ فَتَذَهْبَوُنَ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ وَ تَتْرُکُونَ هَؤُلَاءِ یَخْلُفُونَکُمْ فِی ذَرَارِیِّکُمْ وَ أَمْوَالِکُمْ وَ اللَّهِ إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ یَکُونُوا هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ فَإِنَّهُمْ قَدْ سَفَکُوا الدَّمَ الْحَرَامَ

ص: 329

1) 574- رواه الاربلی رحمه اللّه فی فضائل علیّ علیه السلام قبیل قوله: «و أمّا تفصیل العلوم فمنه ابتداؤها و إلیه تنسب» من کتاب کشف الغمّة: ج 1 ص 128، ط بیروت. و الحدیث رواه أبو داود- مع أخبار أخر فی ذمّ الخوارج- فی آخر کتاب السنة قبیل کتاب الأدب تحت الرقم: 4768 من سننه: ج 2 ص 545 و فی ط دار الفکر: ج 4 ص 244.

وَ أَغَارُوا عَلَی سَرْحِ النَّاسِ فَسِیرُوا قَالَ سَلَمَةُ فَنَزَلَنِی زَیْدُ بْنُ وَهْبٍ مَنْزِلًا مَنْزِلًا حَتَّی قَالَ مَرَرْنَا عَلَی قَنْطَرَةٍ فَلَمَّا الْتَقَیْنَا وَ عَلَی الْخَوَارِجِ یَوْمَئِذٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِیُّ فَقَالَ لَهُمْ أَلْقُوا الرِّمَاحَ وَ سَلُّوا السُّیُوفَ مِنْ جُفُونِهَا فَإِنِّی أَخَافُ أَنْ یُنَاشِدُوکُمْ کَمَا نَاشَدُوکُمْ أَیَّامَ حَرُورَاءَ فَرَجَعُوا فَوَحَشُوا بِرِمَاحِهِمْ وَ سَلُّوا السُّیُوفَ وَ شَجَرَهُمُ النَّاسُ بِالرِّمَاحِ قَالَ وَ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ مَا أُصِیبَ یَوْمَئِذٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَجُلَانِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام الْتَمِسُوا فِیهِمُ الْمُخْدَجَ وَ هُوَ النَّاقِصُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام بِنَفْسِهِ حَتَّی أَتَی نَاساً وَ قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ قَالَ أَخْرِجُوهُمْ فَأَخْرَجُوهُمْ فَوَجَدُوهُ مِمَّا یَلِی الْأَرْضَ فَکَبَّرَ ثُمَّ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ قَالَ فَقَامَ إِلَیْهِ عُبَیْدَةُ السَّلْمَانِیُّ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَ سَمِعْتَ هَذَا الْحَدِیثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِی وَ اللَّهِ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ حَتَّی اسْتَحْلَفَهُ ثَلَاثاً وَ هُوَ یَحْلِفُ لَهُ.

**[ترجمه]کشف الغمه - . اربلی آن را در فضائل علی علیه السلام قبل از این سخن «و اما تفصیل العلوم فمنه ابتداؤها و إلیه تنسب» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 128، چاپ بیروت روایت کرد.

و حدیث را ابو داود –به همراه اخبار دیگری در ذم خوارج- در آخر کتاب سنت قبل از کتاب ادب ذیل شماره 4768 از سننش: ج2، ص545 و در چاپ دارالفکر: ج4، ص 244 روایت کرد. - :

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: در امت من اختلاف و تفرقه‌ای خواهد بود، قومی که گفتار نیکو دارند و کردار بد، قرآن را قرائت می‌کنند که از ترقوهشان فراتر نمیرود از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. آنها بدترین خلق هستند، خوشا به سعادت کسی که آنها را بکشد و آنها وی را به قتل برسانند. به سوی کتاب خدا دعوت می‌کنند، درحالیکه بر چیزی از آن نیستند. هرکه با آنان نبرد کند از آنها نسبت به خدا اولی‌تر است.

و مسلم بن حجاج در صحیحش نقل کرد و ابوداود با وی موافق است با سندشان از زید بن وهب که او در لشکر کسانی بود که با علی علیه السلام همراه بود و علی علیه السلام فرمود: ای مردم شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: قومی از امتم ظاهر می‌شوند که قرآن می‌خوانند که قرائت شما در مقابل قرائت آنها و نماز و روزه شما در مقابل نماز و روزه آنها چیزی نیست. قرآن می‌خوانند درحالی که می‌پندارند که آن برای ایشان است، درحالی که آن علیه آنان است، قرائتشان از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. اگر لشکری که بر آنان دست مییابد از آنچه که بر زبان نبی‌شان برای آنها جاری شده است آگاه بودند، از عمل سستی می‌کردند و نشانه آن این است که در میان آنها مردی است که بازویی دارد که آرنج ندارد و بر روی بازویش سیاهی سینه است که موهای سفید بر آن است. پس آیا به سوی معاویه و شامیان می‌روید و اجازه می‌دهید اینان در میان فرزندان و اموالتان جانشین شما باشند. به خدا سوگند امید دارم که این قوم باشند که آنها خون حرام را ریختند و بر آسودگی مردم یورش آوردند، پس حرکت کنید.

سلمه گوید: زید بن وهب منزل به منزل برایم نقل کرد تا اینکه گفت: بر پل گذر کردیم و چون به یکدیگر رسیدیم و در آن هنگام عبدالله بن وهب راسبی رهبر خوارج بود و به آنان گفت: نیزه‌ها را بیاندازید و شمشیرها را از غلاف بکشید که من بیم دارم که شما را چنانکه در روزهای حروراء سوگندتان دادند، سوگند بدهند.

پس بازگشتند و نیزه‌هایشان را رها کردند و شمشیرها را برکشیدند و مردم با نیزه با آنها روبرو شدند. ادامه داد: و برخی بر روی برخی دیگر کشته شدند و جز دو تن از مردم در آن روز گرفتار نشدند.

علی علیه السلام فرمود: در میان آنها ناقص را جستجو کنید، اما او را نیافتند، پس علی علیه السلام خود برخاست تا اینکه به مردمی رسید که برخی بر روی برخی دیگر کشته شده‌اند فرمود: آنها را بیرون آورید، پس بیرون آوردند و او را چسبیده به زمین یافتند. پس تکبیر گفت و فرمود: خداوند راست گفت و رسولش ابلاغ نمود.

ادامه داد: عبید سلمانی به سوی او برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان، به خدایی که جز او هیچ خدایی نیست آیا این حدیث را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدی؟ راوی گوید: یعنی به خدایی که هیچ خدایی جز او نیست سوگند، تا اینکه سه مرتبه از او سوگند خواست و او برایش سوگند خورد.

**[ترجمه]

«575»

⁽¹⁾مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّحِیحَیْنِ مِنْ إِفْرَادِ مُسْلِمٍ مِثْلَهُ

**[ترجمه]العمده - . مراجعه شود: حدیث 862 در فصل آخر –فصل ذکر شئ من الأحداث الواقعه بعد رسول الله- از کتاب العمده ص 242. - :

از جمع بستن بین دو صحیح از افراد مسلم، مشابه آن روایت شده است .

**[ترجمه]

بیان

أقول- رواه أیضا ابن الأثیر فی جامع الأصول من صحیح مسلم و أبی داود عن زید بن وهب.

لنکلوا عن العمل أی امتنعوا و ترکوه اتکالا علی هذا العمل و ثوابه.

فنزلنی زید بن وهب أی ذکر القصة منزلا منزلا و قال الإربلی رحمه الله یقال وحش الرجل إذا رمی بثوبه و سلاحه مخافة أن یلحق.

و فی النهایة أتی النبی صلی الله علیه و آله بمخدج أی ناقص الخلق.

ص: 330

1) 575- انظر الحدیث 862 فی الفصل الأخیر- و هو فصل [ذکر] شی‌ء من الاحداث [الواقعة] بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم- من کتاب العمدة ص 242.

و التشاجر بالرماح التطاعن بها.

**[ترجمه]می‌گویم: ابن اثیر نیز آن را در جامع الاصول از صحیح مسلم و ابوداود از زید بن وهب روایت کرده است.

لنکلو عن العمل، یعنی امتناع کردند و آن را به جهت تکیه بر این کار و ثواب آن رها کردند.

فنزلنی زید بن وهب یعنی قصه را منزل به منزل برایم ذکر کرد و اربلی گوید: وحش الرجل زمانی گفته می‌شود که مرد، لباس و سلاحش را از ترس اینکه به او برسند، بیاندازد.

و در النهایه گوید: أتی النبی بمخدج یعنی ناقص الخلقه‌ای نزد پیامبر آورده شد. التشاجر بالرماح یعنی ضربه زدن به یکدیگر به‌وسیله نیزه‌ها.

**[ترجمه]

«576»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة وَ نَقَلَ الْبُخَارِیُّ وَ مُسْلِمٌ وَ مَالِکٌ فِی الْمُوَطَّإِ أَنَّ أَبَا سَعِیدٍ الْخُدْرِیَّ قَالَ: أَشْهَدُ إِنِّی لَسَمِعْتُ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَاتَلَهُمْ وَ أَنَا مَعَهُ وَ أَمَرَ بِذَلِکَ الرَّجُلِ فَالْتُمِسَ فَوُجِدَ وَ أُتِیَ بِهِ حَتَّی نَظَرْتُ إِلَیْهِ عَلَی نَعْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الَّذِی نَعَتَ. وَ نَقَلَ الْبُخَارِیُّ وَ النَّسَائِیُّ وَ مُسْلِمٌ وَ أَبُو دَاوُدَ فِی صِحَاحِهِمْ قَالَ سُوَیْدُ بْنُ غَفَلَةَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا حَدَّثْتُکُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدِیثاً فَوَ اللَّهِ لَأَنْ أَخِرَّ مِنَ السَّمَاءِ لَأَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَکْذِبَ عَلَیْهِ وَ فِی رِوَایَةٍ مِنْ أَنْ أَقُولَ عَلَیْهِ مَا لَمْ یَقُلْ وَ إِذَا حَدَّثْتُکُمْ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ فَإِنَّ الْحَرْبَ خُدْعَةٌ وَ إِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ سَیَخْرُجُ قَوْمٌ فِی آخِرِ الزَّمَانِ حُدَثَاءُ الْأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ یَقُولُونَ مِنْ قَوْلِ خَیْرِ الْبَرِّیَّةِ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ إِیمَانُهُمْ حَنَاجِرَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ فَأَیْنَمَا لَقِیتُمُوهُمْ فَاقْتُلُوهُمْ فَإِنَّ فِی قَتْلِهِمْ أَجْراً لِمَنْ قَتَلَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

أقول: أورد ابن الأثیر الخبرین فی جامع الأصول من الأصول المذکورة.

و رواه ابن بطریق من صحیح البخاری بسندین.

**[ترجمه]کشف الغمه - . اربلی آن را در فضائل علی علیه السلام قبل از این سخن «و اما تفصیل العلوم فمنه ابتداؤها و إلیه تنسب» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 129، چاپ بیروت روایت کرد. - :

بخاری و مسلم و مالک در الموطأ نقل کردند که ابوسعید خدری گوید: گواهی می‌دهم که این را از رسول الله شنیدم و گواهی می‌دهم که علی بن ابوطالب علیه السلام با آنان پیکار کرد و من همراه او بودم و درباره آن مرد دستور داد، پس جستجو شد و یافت شد و آورده شد تا اینکه به او نگاه کردم. او بر صفتی بود که رسول الله توصیف کرده بود.

و بخاری و نسائی، مسلم، و ابوداود در صحاحشان نقل کردند که سوید بن غفله گوید: علی علیه السلام فرمود: زمانی که حدیثی از رسول الله صلّی الله علیه و آله برایتان نقل می‌کنم. به خدا سوگند اگر از آسمان به تأخیر افتم برای من پسندیده‌تر از این است که بر او دروغ ببندم -و در روایتی دیگر: از اینکه آنچه که او نگفته است را از جانب او بگویم- و درباره آنچه که مابین من و شماست، برایتان حدیث بگویم، زیرا جنگ نیرنگ است و من از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: و در آخرالزمان قومی ظهور خواهد کرد که دارای دندانی جوان و خردی سفیه هستند که کلام بهترین مردم را می‌گویند. قرآن قرائت می‌کنند و ایمانشان از حنجره‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. پس هرجا با آنها روبرو شدید، آنان را بکشید که برای کسی که آنان را به قتل برساند، در روز قیامت به‌خاطر قتل آنها اجری نزد خداوند است.

می‌گویم: ابن اثیر این دو خبر را در «جامع الاصول» از اصول مذکور (ج10، ص82، چاپ دارالفکر، بیروت) آورده است و ابن بطریق آن را از صحیح بخاری با دو سند روایت کرده است.

**[ترجمه]

«577»

⁽²⁾کشف، کشف الغمة وَ مِنْ مَنَاقِبِ أَحْمَدَ بْنِ مَرْدَوَیْهِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْیَسَرِ الْأَنْصَارِیِ

ص: 331

1) 576- رواه الاربلی رحمه اللّه فی فضائل علیّ علیه السلام قبیل العنوان المتقدم الذکر آنفا من کتاب کشف الغمّة: ج 1، ص 129.

2) 577- رواه الاربلی رفع اللّه مقامه فی فضائل علیّ علیه السلام- قبیل عنوان: «وصف زهده «علیه السلام» فی الدنیا و سنته فی رفضها ...»- من کتاب کشف الغمّة: ج 1، ص 158، ط بیروت. و لقصة الخوارج مصادر و أسانید کثیرة یجد الباحث کثیرا منها تحت الرقم: 167 و ما بعده من کتاب خصائص أمیر المؤمنین علیه السلام- للنسائی- ص 301 ط بیروت، و فی أواخر الباب: 53 تحت الرقم: 213 و ما بعده من السمط الأول من فرائد السمطین: ج 1، ص 274 ط بیروت، و تحت الرقم: 261 و ما حوله من نهج السعادة: ج 2 ص 366 و ما حولها ط 1.

[عَنْ] أَبِیهِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أُمِّ الْمُؤْمِنِینَ عَائِشَةَ قَالَ فَقَالَتْ مَنْ قَتَلَ الْخَارِجِیَّةَ قَالَ قُلْتُ قَتَلَهُمْ عَلِیٌّ قَالَتْ مَا یَمْنَعُنِی الَّذِی فِی نَفْسِی عَلَی عَلِیٍّ أَنْ أَقُولَ الْحَقَّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَقْتُلُهُمْ خَیْرُ أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام.

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی عَائِشَةَ فَقَالَتْ لِی مَنْ قَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقُلْتُ قَتَلَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام قَالَ فَسَکَتَتْ قَالَ فَقُلْتُ یَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ أَنْشُدُکِ بِاللَّهِ وَ بِحَقِّ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله إِنْ کُنْتِ سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله شَیْئاً أَخْبَرْتِنِیهِ قَالَ فَقَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ یَقْتُلُهُمْ خَیْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ وَ أَعْظَمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَسِیلَةً.

وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ لِی عَائِشَةُ یَا مَسْرُوقُ إِنَّکَ مِنْ أَکْرَمِ بَنِیَّ عَلَیَّ وَ أَحَبِّهِمْ إِلَیَّ فَهَلْ عِنْدَکَ عِلْمٌ مِنَ الْمُخْدَجِ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ قَتَلَهُ عَلِیٌّ عَلَی نَهْرٍ یُقَالُ لِأَسْفَلِهِ تامراء [تَامَرَّا] وَ أَعْلَاهُ النَّهْرَوَانُ بَیْنَ أَخَاقِیقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَ فَقَالَتْ فَأْتِنِی مَعَکَ بِمَنْ یَشْهَدُ قَالَ فَأَتَیْتُهَا بِسَبْعِینَ رَجُلًا مِنْ کُلِّ سَبْعَ عَشْرَةَ وَ کَانَ النَّاسُ إِذْ ذَاکَ أَسْبَاعاً فَشَهِدُوا عِنْدَهَا أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَتَلَهُ عَلَی نَهْرٍ یُقَالُ لِأَسْفَلِهِ تامراء [تَامَرَّا] وَ أَعْلَاهُ النَّهْرَوَانُ بَیْنَ أَخَاقِیقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَتْ لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ کَتَبَ إِلَیَّ أَنَّهُ قَتَلَهُ عَلَی نِیلِ مِصْرَ قَالَ قُلْتُ یَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ أَخْبِرِینِی أَیَّ شَیْ‌ءٍ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ فِیهِمْ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ یَقْتُلُهُمْ خَیْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِیلَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مِنْهُ عَنْ مَسْرُوقٍ أَیْضاً مِنْ حَدِیثٍ آخَرَ حَیْثُ شَهِدَ عِنْدَهَا الشُّهُودُ فَقَالَتْ

ص: 332

قَاتَلَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ کَتَبَ إِلَیَّ أَنَّهُ أَصَابَهُ بِمِصْرَ قَالَ یَزِیدُ بْنُ زِیَادٍ فَحَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ عَائِشَةَ وَ ذَکَرَ عِنْدَهَا أَهْلَ النَّهْرِ فَقَالَتْ مَا کُنْتُ أُحِبُّ أَنْ یُوَلِّیَهُ اللَّهُ إِیَّاهُ قَالُوا وَ لِمَ ذَلِکِ قَالَتْ إِنِّی سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّهُمْ شِرَارُ أُمَّتِی یَقْتُلُهُمْ خِیَارُ أُمَّتِی وَ مَا کَانَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ إِلَّا مَا یَکُونُ بَیْنَ الْمَرْأَةِ وَ أَحْمَائِهَا وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْهُ أَنَّهَا قَالَتِ اکْتُبْ لِی شَهَادَةَ مَنْ شَهِدَ مَعَ عَلِیٍّ النَّهْرَوَانَ فَکَتَبْتُ شَهَادَةَ سَبْعِینَ مِمَّنْ شَهِدُوا ثُمَّ أَتَیْتُهَا بِالْکِتَابِ فَقُلْتُ یَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ لِمَ اسْتَشْهَدْتِ قَالَتْ إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ أَخْبَرَ أَنَّهُ أَصَابَهُ عَلَی نِیلِ مِصْرَ قَالَ فَقُلْتُ یَا أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ أَسْأَلُکِ بِحَقِّ اللَّهِ وَ حَقِّ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ حَقِّی عَلَیْکِ إِلَّا مَا أَخْبَرْتِینِی بِمَا سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِیهِ قَالَتْ إِنْ نَشَدْتِنِی فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ هُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ یَقْتُلُهُمْ خَیْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِیلَةً وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ عَنْهُ أَنَّهَا سَأَلَتْهُ فَأَخْبَرَهَا أَنَّ عَلِیّاً قَتَلَهُمْ فَقَالَتْ انْظُرْ مَا تَقُولُ قُلْتُ وَ اللَّهِ لَهُوَ قَتَلَهُمْ فَقَالَتْ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ وَ زَادَتْ فِیهِ وَ إِجَابَةَ دَعْوَةٍ.

و أورده صدیقنا العز المحدث الحنبلی الموصلی أیضا.

و قد ورد هذا عن مسروق عن عائشة بعدة طرق اقتصرنا علی ما أوردناه.

**[ترجمه]کشف الغمه - . اربلی آن را در فضائل علی علیه اسلام –قبل از عنوان «وصف زهده علیه السلام فی الدنیا و سننه فی رفضها...»- از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 158، چاپ بیروت روایت کرد.

برای قصه خوارج منابع و اسنادی است که محقق بسیاری از آنها را ذیل شماره 167 و مابعد آن از کتاب خصائص امیر مؤمنان علیه السلام تألیف نسایی، ص 301، چاپ بیروت، و در اواخر باب باب 53 ذیل شماره 213 و مابعد آن از سمط اول از فرائد سمطین: ج1، ص 274، چاپ بیروت، و ذیل شماره 261 از نهج السعاده: ج2، ص 366 و پیرامون آن، چاپ اول مییابد. - :

ابن ابویسر از پدرش گوید: بر اممؤمنین عایشه وارد شدم، گفت: خارجیه را چه کسی کشت؟ گوید: گفتم علی آنان را کشت، گفت: آنچه که در نفسم علیه علی است مرا مانع از این نمی‌شود که حق را بگویم. شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: بهترین امتم بعد از من آنان را می‌کشد و از او شنیدم که می فرماید: علی با حق است و حق با علی است.

و نیز از آن مسروق گوید: بر عایشه وارد شدم، به من گفت: چه کسی خوارج را کشت؟ گفتم: علی آنان را کشت. گفت: پس او ساکت شد. گفتم: یا اممؤمنین تو را به خدا و به حق نبی‌اش صلّی الله علیه و آله سوگند می‌دهم که اگر از رسول الله صلّی الله علیه و آله چیزی شنیدی مرا آگاه کنی؟ راوی گوید: پس گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرمود: او بدترین مردم و خلائق است و آنان را بهترین خلق و خلائق و بزرگ‌ترین آنها نزد خداوند در روز قیامت از نظر وسیله می‌کشد.

و نیز از آن مسروق گوید: عایشه به من گفت: ای مسروق، تو گرامی‌ترین فرزندانم نزد من و محبوب‌ترین آنها هستی، آیا از مخدج خبری داری؟ گوید: گفتم: بلی، او را علی بر نهری بین اخاقیق و طرفاء که به پایین آن تامرّاء و بالای آن نهروان گفته می‌شود به قتل رساند. راوی گوید: عایشه گفت: پسی کسی که شاهد بود را همراه خود نزد من بیاور. راوی گوید: پس هفتاد مرد از هر هفتاد - و مردم آن زمان اسباع بودند- آوردند، پس نزد او شهادت دادند که علی علیه السلام او را بر نهری که به پایین آن تامرّاء و بالای آن نهروان گفته می‌شود، بین أخاقیق و طرفاء به قتل رساند. عایشه گفت: خدا عمرو بن عاص را نفرین کند که برایم نوشت که او وی را بر نیل مصر کشته است. راوی گوید: گفتم: یا اممؤمنان، به من بگو چه شنیدی که رسول الله صلّی الله علیه و آله درباره آنان می‌فرماید؟ گفت: شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله می‌فرماید: آنها بدترین خلق و مخلوقات هستند و برترین خلق و مخلوقات و نزدیک‌ترین ایشان نزد از نظر وسیله نزد خداوند، او را به قتل می‌رساند.

و نیز از آن، مسروق از حدیثی دیگر گوید: آنجا که شاهدان در حضور او شهادت دادند گفت: خداوند عمرو بن عاص ا مرگ دهد که او برایم نوشت که وی در مصر به او دستیافته است.

یزید بن زیاد گوید: کسی که از عایشه شنید، برایم حدیث گفت، درحالی که اهل نهر در حضور او ذکر شد فرمود: دوست نداشتم خداوند او را بر آن ولایت دهد! گفتند چرا؟ گفت: از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم که می فرماید: بار خدایا، آنها اشرار امت من هستند که بهترین‌های امتم آنان را به قتل می‌رساند و میان من و او نبود، جز آنچه که بین زن و اقوام شوهرش است.

و اسناد از او روایت کرد که گفت: شهادت هرکسی که همراه علی علیه السلام شاهد نهروان بود را برایم بنویس پس شهادت هفتاد تن از کسانی که شاهد بودند را نوشتم، سپس نامه را برای او آوردم. گفتم: یا ام‌مؤمنین چرا شهادت گرفتی؟ گفت: عمرو بن عاص خبر داد که او بر نیل مصر به وی دستیافته است.

راوی گوید: گفتم: ای ام‌مؤمنین، به حق خدا و رسولش و حق من بر تو، از تو می‌خواهم آنچه که از رسول الله صلّی الله علیه و آله درباره او شنیدی را به من بگویی.

و در حدیثی دیگر از او آمده است که عایشه از او سؤال کرد و او به وی خبر داد که علی آنان را به قتل رساند، پس گفت: بنگر چه می‌گویی؟ گفتم: به خدا سوگند، او آنان را به قتل رساند. پس او نظیر آنچه که گذشت را گفت و بر آن افزود: و اجابت کردن دعوتی.

و دوست بزرگوارمان، محدث حنبلی موصلی نیز مانند آن را آورده است.

و این از مسروق از عایشه به چند طریق وارد شده است که ما آن را بر آنچه که وارد کردیم، محدود کردیم.

**[ترجمه]

توضیح

قال الإربلی المصنف رحمه الله الأخاقیق شقوق فی الأرض و فی الحدیث وقصت به ناقته فی أخاقیق جرذان و قال الأصمعی إنما هو لخاقیق جمع لخقوق و قال الأزهری هی صحیحة کما جاءت فی الحدیث أخاقیق.

و ذکر نحوه ابن الأثیر فی النهایة.

**[ترجمه]اربلی مصنف گوید: أخاقیق، شکاف در زمین است و در حدیث آمده است و قصت به ناقته فی أخاقیق جرذان و اصمعی گوید: آن لخاقیق جمع لخقوق است و ازهری گوید: آن صحیح است، چنانکه در حدیث أخاقیق آمده است.

و ابن اثیر مشابه آن را در النهایه ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«578»

⁽¹⁾مد، العمدة بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ مِنْ مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ قَوْماً یَمْرُقُونَ ص: 333

1) 578- رواهما یحیی بن الحسن بن البطریق رفع اللّه مقامه مسندة فی الفصل الأخیر من کتاب العمدة ص 231.

مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یَجُوزُ تَرَاقِیَهُمْ طُوبَی لِمَنْ قَتَلَهُمْ وَ قَتَلُوهُ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ کُلَیْبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ إِنِّی دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ لَیْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ إِلَّا عَائِشَةَ فَقَالَ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ کَیْفَ أَنْتَ وَ قَوْمٌ کَذَا وَ کَذَا قَالَ قُلْتُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ قَوْمٌ یَخْرُجُونَ مِنَ الْمَشْرِقِ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ تَرَاقِیَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ فِیهِمْ رَجُلٌ مَخْدُوجُ الْیَدِ کَأَنَّ یَدَیْهِ ثَدْیُ حَبَشِیَّةٍ.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ طَارِقِ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: سَارَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی النَّهْرَوَانِ فَقَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقَالَ اطْلُبُوا الْمُخْدَجَ فَإِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ سَیَجِی‌ءُ قَوْمٌ یَتَکَلَّمُونَ بِکَلِمَةِ الْحِکْمَةِ لَا یُجَاوِزُ حُلُوقَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ سِیمَاهُمْ أَوْ فِیهِمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ مَخْدُوجُ الْیَدِ فِی ثَدْیِهِ شَعَرَاتٌ سُودٌ فَإِنْ کَانَ فِیهِمْ فَقَدْ قَتَلْتُمْ شَرَّ النَّاسِ وَ إِنْ لَمْ یَکُنْ فِیهِمْ فَقَدْ قَتَلْتُمْ خَیْرَ النَّاسِ قَالَ ثُمَّ إِنَّا وَجَدْنَا الْمُخْدَجَ فَخَرَرْنَا سُجَّداً وَ خَرَّ عَلِیٌّ علیه السلام سَاجِداً مَعَنَا.

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْوَضِی‌ءِ قَالَ: شَهِدْتُ عَلِیّاً حِینَ قَتَلَ أَهْلَ النَّهْرَوَانِ قَالَ الْتَمِسُوا الْمُخْدَجَ فَطَلَبُوهُ فِی الْقَتْلَی فَقَالُوا لَیْسَ نَجِدُهُ فَقَالَ ارْجِعُوا فَالْتَمِسُوهُ فَوَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ فَرَدَّدَ ذَلِکَ مِرَاراً کُلُّ ذَلِکَ یَحْلِفُ بِاللَّهِ لَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ فَانْطَلَقُوا فَوَجَدُوهُ تَحْتَ الْقَتْلَی فِی طِینٍ فَاسْتَخْرَجُوهُ فَجِی‌ءَ بِهِ فَقَالَ أَبُو الْوَضِی‌ءِ فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ حَبَشِیّاً عَلَیْهِ ثَدْیَانِ أَحَدُ ثَدْیَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ شَعَرَاتٍ تَکُونُ عَلَی ذَنَبِ الْیَرْبُوعِ.

ص: 334

وَ بِإِسْنَادٍ آخَرَ إِلَی أَبِی الْوَضِی‌ءِ قَالَ: کُنَّا غَائِرِینَ إِلَی الْکُوفَةِ مَعَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَلَمَّا بَلَغْنَا مَسِیرَةَ لَیْلَتَیْنِ أَوْ ثَلَاثٍ شَذَّ مِنَّا نَاسٌ کَثِیرٌ فَذَکَرْنَا ذَلِکَ لِعَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لَا یَهُولَنَّکُمْ أَمْرُهُمْ فَإِنَّهُمْ سَیَرْجِعُونَ فَذَکَرَ الْحَدِیثَ بِطُولِهِ وَ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام وَ قَالَ إِنَّ خَلِیلِی أَخْبَرَنِی أَنَّ قَائِدَ هَؤُلَاءِ رَجُلٌ مُخْدَجُ الْیَدِ عَلَی حَلَمَةِ ثَدْیِهِ شَعَرَاتٌ کَأَنَّهُنَّ ذَنَبُ الْیَرْبُوعِ فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَأَتَیْنَاهُ فَقُلْنَا لَمْ نَجِدْهُ فَجَاءَ عَلِیٌّ علیه السلام بِنَفْسِهِ فَجَعَلَ یَقُولُ اقْلَبُوا ذَا اقْلَبُوا ذَا حَتَّی جَاءَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ فَقَالَ هُوَ ذَا فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام اللَّهُ أَکْبَرُ وَ لَا یُنَبِّئُکُمْ أَخْبَرَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَجَعَلَ النَّاسُ یَقُولُونَ هَذَا مَلَکٌ هَذَا مَلَکٌ لِقَوْلِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ بِسَنَدٍ آخَرَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ أَمَا إِنَّ خَلِیلِی أَخْبَرَنِی أَنَّهُمْ ثَلَاثَةُ إِخْوَةٍ مِنَ الْجِنِّ هَذَا أَکْبَرُهُمْ وَ الثَّانِی لَهُ جَمْعٌ کَثِیرٌ وَ الثَّالِثُ فِیهِ ضَعْفٌ.

**[ترجمه]العمده - . یحیی بن حسن بن بطریق آن دو را به صورت مسندة در فصل آخر از کتاب العمده ص 231 روایت کرده است. - :

رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: براستی قومی از اسلام منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود، قرآن را قرائت می‌کنند، درحالیکه از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود. خوشا به حال کسی که آنان را به قتل برساند و ایشان وی را به قتل برسانند.

و عاصم بن کلیب از پدرش گوید: نزد علی علیه السلام نشسته بودم، فرمود: بر رسول الله صلّی الله علیه و آله وارد شدم و جز عایشه کسی در حضور او نبود، فرمود: ای پسر ابوطالب تو و قومی چنین و چنان چگونه هستی؟ عرض کردم: خدا و رسولش داناترند. فرمود: قومی که از مشرق ظهور می‌کنند، قرآن می خوانند، درحالیکه از ترقوه‌شان فراتر نمی‌روند. از دین منحرف می‌شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. در میان آنها مردی با دستی ناقص است که گویی دستانش سینه زنی حبشی است.

و طارق بن زیاد گوید: علی علیه السلام به سوی نهروان خارج شد و خوارج را شکست داد و فرمود: ناقص را جستجو کنید که نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: قومی خواهد آمد که کلام حکمت بر زبان می‌آورند که از حلقشان فراتر نمی رود و منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. نشانه آنها یا در میان آنها، مردی سیاه با دستی ناقص است که در سینه‌اش موهایی سیاه است، پس اگر او در میان آنها باشد، بدترین مردم را کشته‌اید و اگر او در میان آنها نباشد، بهترین مردم را کشته‌اید.

راوی گوید: سپس ناقص را یافتیم و سجده‌کنان بر زمین افتادیم و علی علیه السلام سجده‌کنان با ما به زمین افتاد. ابووضئ گوید: علی را زمانی که اهل نهروان را کشت، دیدم که فرمود: ناقص را جستجو کنید. پس او را در میان کشتگان جستجو کردند و گفتند: او را نیافتیم، فرمود: بازگردید و او را جستجو کنید، به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم و آن را چند مرتبه تکرار کرد و هر مرتبه به خدا سوگند می‌خورد نه، دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. پس رفتند و او را زیر کشتگان در گل یافتند و او را بیرون کشیدند و آوردند و ابووضئ گوید: و من چون به او نگاه می‌کردم، گویی به مردی نگاه می‌کردم که دو سینه دارد که یکی از سینه‌هایش مانند سینه زنی است که بر آن موهایی چون موهای دم موش است.

و با اسنادی دیگر به ابووضئ گوید: همراه علی بن ابی‌طالب علیه السلام درحال ورود به کوفه بودیم و چون به مسیر دو یا سه شبه رسیدیم، افراد بسیاری از ما جدا شدند، پس این را برای علی علیه السلام گفتیم. فرمود: امر انها شما را به وحشت نیاندازد که آنها بازخواهند گشت. پس حدیث را با طول آن ذکر کرد و راوی گوید: علی بن ابی‌طالب علیه السلام خدا را حمد گفت و فرمود: دوستم به من خبر داد که رهبر اینان مردی با دست ناقص است که بر روی سیاهی سینه‌اش موهایی است که گویی دم موش است، پس او را جستجو کردند و نیافتند. نزد او آمدیم و گفتیم او را نیافتیم. علی علیه السلام خود آمد درحالیکه می‌فرمود: این را برگردانید، این را برگردانید، تا اینکه مردی از کوفیان آمد و گفت: او این است. علی علیه السلام فرمود: الله اکبر، آگاهتر از خدا کسی نیست که به شما خبر دهد. راوی گوید: به جهت کلام علی علیه السلام شروع به گفتن این فرمانرواست این فرمانرواست، کردند .

و با سندی دیگری از او گوید که وی فرمود: آگاه باشید که دوستم به من خبر داده است که آنها سه برادر از جنیان هستند، این بزرگترین آنهاست و برادر دوم جمع بسیاری دارد و در برادر سوم ضعفی است.

**[ترجمه]

«579»

⁽¹⁾مد، العمدة مِنْ صَحِیحِ الْبُخَارِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: بَیْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَقْسِمُ قَسْماً إِذْ أَتَاهُ ذُو الْخُوَیْصِرَةِ وَ هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِی تَمِیمٍ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ اعْدِلْ فَقَالَ وَیْلَکَ مَنْ یَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ قَدْ خِبْتَ وَ خَسِرْتَ إِذَا لَمْ أَکُنْ أَعْدِلُ فَقَالَ عُمَرُ یَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِی فِیهِ أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ لَهُ دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَاباً یُحَقِّرُ أَحَدُکُمْ صَلَاتَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَ صِیَامَهُ مَعَ صِیَامِهِمْ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ تَرَاقِیَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ یَنْظُرُ أَحَدُکُمْ إِلَی نَصْلِهِ فَلَا یُوجَدُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ یَنْظُرُ إِلَی رِصَافِهِ فَلَا یُوجَدُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ یَنْظُرُ إِلَی نَضِیِّهِ وَ هُوَ قِدْحُهُ فَلَا یُوجَدُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ یَنْظُرُ إِلَی قُذَذِهِ فَلَا یُوجَدُ فِیهِ شَیْ‌ءٌ قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَ الدَّمَ آیَتُهُمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ إِحْدَی عَضُدَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ أَوْ مِثْلُ الْبَضْعَةِ تَدَرْدَرُ یَخْرُجُونَ عَلَی خَیْرِ فِرْقَةٍ مِنَ الْإِسْلَامِ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ فَأَشْهَدُ أَنِّی سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِیثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ص: 335

1) 579- رواهما یحیی بن الحسن بن البطریق رفع اللّه مقامه مسندة فی الفصل الأخیر من کتاب العمدة ص 231

صلی الله علیه و آله وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَاتَلَهُمْ وَ أَنَا مَعَهُ فَأَمَرَ بِذَلِکَ الرَّجُلِ فَالْتُمِسَ فَأُتِیَ بِهِ حَتَّی نَظَرْتُ إِلَیْهِ عَلَی نَعْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الَّذِی نَعَتَهُ.

• وَ رُوِیَ أَیْضاً بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی سَلَمَةَ مِثْلَهُ

**[ترجمه]العمده - . یحیی بن حسن بن بطریق آن دو را به صورت مسندة در فصل آخر از کتاب العمده ص 231 روایت کرده است. - :

ابوسعید خدری گوید: درحالی که نزد رسول الله صلّی الله علیه و آله بودیم و او چیزی را قسمت می‌کرد، ذو خویصره که مردی از بنی تمیم است، نزد او آمد و گفت: یا رسول الله انصاف کن! فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکنم، کیست که انصاف کند، اگر من منصف نباشم تو ناکاممانده و زیاندیده‌ای.

عمر گفت: یا رسول الله درباره او به من اجازه بده که گردنش را بزنم، به او فرمود: او را رها کن که او یارانی دارد که هریک از شما در کنار نماز و روزه آنان، نماز و روزه خود را حقیر می‌شمارد، قرآن می‌خوانند که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، از دین منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود. هریک از شما به سرپیکانش می‌نگرد، پس چیزی در آن نیست، سپس به رصافش می‌نگرد و در آن چیزی نیست، سپس به خدنگش می‌نگرد و در آن نیز چیزی نیست، سپس به پر تیرش می‌نگرد و در آن چیزی نیست، بر سرگین و خون پیشی گرفته است. نشانه آنها مرد سیاهی است که یکی از بازوانش مانند سینه زن یا مانند قطعه گوشتی در حرکت است که علیه بهترین فرقه از اسلام ظهور می‌کنند.

ابوسعید خدری گوید: شهادت می‌دهم که من این حدیث را از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم و شهادت می‌دهم که علی بن ابی‌طالب علیه السلام با آنان پیکار کرد و من همراه او بودم. پس به یافتن آن مرد فرمان داد، پس جستجو شد و آورده شد تا اینکه به او نگاه کردم درحالیکه بر صفتی بود که رسول الله صلّی الله علیه و آله وصف کرده بود.

با اسناد از ابوسلمه نیز مشابه آن روایت شده است .

**[ترجمه]

بیان

أورد ابن الأثیر الخبر فی جامع الأصول و قال الرصاف العقب الذی یکون فوق مدخل النصل فی السهم واحدها رصفة.

و قال فی النهایة فی حدیث الخوارج فینظر فی نضیه النضی نصل السهم و قیل هو السهم قبل أن ینحت إذا کان قدحا و هو أولی لأنه قد جاء فی الحدیث ذکر النصل بعد النضی و قیل هو من السهم ما بین الریش و النصل قالوا سمی نضیا لکثرة البری و النحت فکأنه جعل نضوا أی هزیلا و قال القذذ ریش السهم واحدتها قذة.

و فی جامع الأصول الفرث السرجین و ما یکون فی الکرش.

و فی النهایة فی حدیث ذی الثدیة مثل البضعة تدردر أی ترجرج تجی‌ء و تذهب و الأصل تتدردر فحذف إحدی التاءین تخفیفا.

**[ترجمه]ابن اثیر این خبر را در جامع الاصول (ج 10، ص 83) آورده است و گوید: الرصاف دنباله‌ای است که بالای مدخل سر پیکان در تیر است و واحد آن رصفه است.

و در النهایه در حدیث خوارج گوید: «فینظر فی نضیّه» النضی سر تیر است و گفته شده تیر قبل از تراش است، اگر خدنگ باشد و این مناسب‌تر است، زیرا در حدیث نصل بعد از نضی آمده است و گفته شده: مابین پر و سر پیکان در تیر است. گویند: به جهت کثرت تراش، نضی نامیده شده است و گویی که او را نضو، یعنی لاغر کرده‌اند و گوید: القذ پر تیر است و واحد آن قذة است.

در جامع الاصول: الغرث سرگین و آنچه که در معده است، می‌باشد.

در النهایه در حدیث ذوالثدیه گوید: «مثل البضعه تدردر» یعنی تکان می‌خورد، می‌آید و می‌رود و اصل آن تتدردر است که یکی از دو تاء به جهت تخفیف حذف شده است.

**[ترجمه]

«580»

و الحدیثان التالیان رواهما أیضا البخاری فی «باب قتل الخوارج و الملحدین ...» من کتاب استتابة المرتدین من صحیحه: ج 9 ص 20- 21.

مد، العمدة مِنْ صَحِیحِ الْبُخَارِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُصْعَبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِی عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا قَالَ هُمُ الْحَرُورِیَّةُ لَا هُمُ الْیَهُودُ وَ لَا هُمُ النَّصَارَی أَمَّا الْیَهُودُ فَکَذَّبُوا مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ أَمَّا النَّصَارَی فَکَفَرُوا بِالْجَنَّةِ وَ قَالُوا

ص: 336

1) 580- رواه ابن البطریق رحمه اللّه فی الحدیث: 850 فی الفصل الأخیر من کتاب العمدة ص 238. و رواه البخاری فی الحدیث ما قبل الأخیر من تفسیر سورة الکهف من کتاب التفسیر: ج 6 ص 117، ط دار إحیاء التراث العربی.

لَا طَعَامَ فِیهَا وَ لَا شَرَابَ وَ الْحَرُورِیَّةُ هُمُ الَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثاقِهِ وَ کَانَ سَعْدٌ یُسَمِّیهِمُ الْفَاسِقِینَ.

وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ قَالَ کَانَ ابْنُ عُمَرَ یَرَاهُمْ شِرَارَ خَلْقِ اللَّهِ تَعَالَی وَ قَالَ إِنَّهُمُ انْطَلَقُوا إِلَی آیَاتٍ نَزَلَتْ فِی الْکُفَّارِ فَجَعَلُوهَا عَلَی الْمُؤْمِنِینَ.

وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: ذُکِرَ الْحَرُورِیَّةُ فَقَالَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله یَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ.

**[ترجمه]العمده - . ابن بطریق آن را در حدیث 850 در فصل آخر از کتاب العمده ص 238 روایت کرده است.

و بخاری آن را در حدیث ماقبل آخر از تفسیر سوره کهف از کتاب تفسیر: ج6، 117، چاپ دار إحیاء التراث العربی روایت کرد.

و دو حدیث بعد را نیز بخاری در باب «قتل خوارج و الملحدین...» در کتاب استتابة المرتدین از صحیحش: ج9، ص 20 و 21 روایت کرد. - :

از صحیح بخاری با اسنادش از عمرو بن مصعب گوید: از پدرم درباره این کلام خداوند متعال: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کردم، گفت: آنها حروریان هستند. آنها نه یهودند و نه نصاری. یهودیان، محمد صلّی الله علیه و آله را تکذیب کردند و نصاری بهشت را منکر شدند و گفتند: در آن نه طعام است و نه شراب و حروریان همان کسانی هستند که عهد خدا را بعد از میثاق با او شکستند و سعد آنان را فاسقین می‌نامید.

و ازکتاب مذکور درباره این کلام خداوند متعال: «وَمَا کَانَ اللّهُ لِیُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُم مَّا یَتَّقُونَ» {و خدا بر آن نیست که گروهی را پس از آنکه هدایتشان نمود بی‏راه بگذارد مگر آنکه چیزی را که باید از آن پروا کنند برایشان بیان کرده باشد} گوید: ابن عمر آنها را بدترین‌های خلق خداوند متعال می‌دانست و گفت: آنها به‌سوی آیاتی که درباره کفار نازل شد، رفتند و آنها را برای مؤمنان قرار دادند.

و نیز با اسنادش از ابن عمر گوید: حروریان را ذکر کرد و گفت: نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: از اسلام منحرف می‌شوند، چنانکه تیر از هدف منحرف می‌شود.

**[ترجمه]

«581»

⁽¹⁾مد، العمدة مِنْ تَفْسِیرِ الثَّعْلَبِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الطُّفَیْلِ قَالَ: سَأَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْکَوَّاءِ عَلِیّاً علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا قَالَ أَنْتُمْ یَا أَهْلَ حَرُورَاءَ وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً أَیْ یَظُنُّونَ بِفِعْلِهِمْ أَنَّهُمْ مُطِیعُونَ مُحْسِنُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً. وَ بِإِسْنَادِهِ أَیْضاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادِ قَالَ: وَقَفَ أَبُو أُمَامَةَ وَ أَنَا مَعَهُ عَلَی رُءُوسِ الْحَرُورِیَّةِ بِالشَّامِ عِنْدَ بَابِ حِصْنِ دِمَشْقَ فَقَالَ لَهُمْ کِلَابٌ کِلَابٌ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً شَرُّ قَتْلَی یُظِلُّ السَّمَاءُ وَ خَیْرُ قَتْلَی قَتْلَاهُمْ وَ دَمَعَتْ عَیْنُ أَبِی أُمَامَةَ قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ رَأَیْتُ قَوْلَکَ لِهَؤُلَاءِ الْقَتْلَی شَرَّ قَتْلَی یُظِلُّ السَّمَاءُ وَ خَیْرُ قَتْلَی قَتْلَاهُمْ أَ شَیْ‌ءٌ مِنْ قِبَلِ رَأْیٍ رَأَیْتَهُ أَوْ شَیْ‌ءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ أَ یَکُونُ مِنْ قِبَلِ رَأْیٍ رَأَیْتُهُ إِنِّی إِذَنْ لَجَرِی‌ءٌ لَوْ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِلَّا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ حَتَّی عَدَّ سَبْعَ مَرَّاتٍ مَا حَدَّثَتْ بِهِ فَقَالَ الرَّجُلُ فَإِنِّی رَأَیْتُکَ دَمَعَتْ عَیْنَاکَ قَالَ هِیَ رَحْمَةٌ رَحِمْتُهُمْ کَانُوا مُؤْمِنِینَ فَکَفَرُوا بَعْدَ إِیمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَأَ وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ إِلَی قَوْلِهِ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ ثُمَّ قَالَ أَبُو أُمَامَةَ هُمُ الْحَرُورِیَّةُ.

ص: 337

1) 581- و لیراجع تفسیر الآیة: 118 من سورة آل عمران من تفسیر الثعلبی.

**[ترجمه]العمده - . مراجعه شود: تفسیر آیه 103 از سوره کهف از تفسیر ثعلبی - :

ابوطفیل گوید: عبدالله بن کواء از علی علیه السلام درباره این سخن خداوند: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم} سؤال کرد. فرمود: شما هستید ای اهل حروراء {[آنان] کسانی‏اند که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند} یعنی با کردار خویش می‌پندارند که آنها مطیع نیکوکار هستند: {[آری] آنان کسانی‏اند که آیات پروردگارشان و لقای او را انکار کردند در نتیجه اعمالشان تباه گردید و روز قیامت برای آنها [قدر و] ارزشی نخواهیم نهاد}

عبدالله بن شدّاد گوید: ابوامامه درحالی که من با او بودم، بالای سر حروریان در شام، کنار دروازه قلعه دمشق ایستاده و دو یا سه مرتبه به آنان گفت: سگان سگان، بدترین کشتگانی که آسمان بر آنها سایه انداخت و بهترین کشتگان، کشتگان آنها هستند و چشمان ابوامامه باریدن گرفت. راوی گوید: مردی گفت: سخنت به این کشتگان، بدترین کشتگانی که آسمان سایه انداخت و بهترین کشتگان، کشتگان آنان است را شنیدم، آیا از قبل چیزی دیده‌ای یا چیزی از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیده‌ای؟ گفت: آیا از قبل چیزی بوده که من ببینم؟ من گستاخ هستم، اگر یک یا دو و تا هفت مرتبه شمرد آنچه که گفتم را از رسول الله صلّی الله علیه و آله نشنیده باشم. پس مرد گفت: دیدم که چشمانت اشکبار شد. گفت: این مهربانی است که بر آنان کردم، آنها مؤمن بودند و بعد از ایمانشان کافر شدند. سپس قرائت کرد: «وَلاَ تَکُونُواْ کَالَّذِینَ تَفَرَّقُواْ وَاخْتَلَفُواْ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ الْبَیِّنَاتُ» {و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند} را تا این سخن او: «أَکْفَرْتُم بَعْدَ إِیمَانِکُمْ» {آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید} سپس ابوبمامه گفت: آنها حروریان هستند.

**[ترجمه]

بیان

و خیر قتلی قتلاهم أی الذین هم قتلوهم.

**[ترجمه]«و خیر قتلی قتلاهم» یعنی کسانی که آنان را به قتل رساندند.

**[ترجمه]

«582»

⁽¹⁾مد، العمدة ذَکَرَ الثَّعْلَبِیُّ فِی تَفْسِیرِ قَوْلِهِ تَعَالَی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ لا یَأْلُونَکُمْ خَبالًا بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ: هُمُ الْخَوَارِجُ.

**[ترجمه]العمده - . مراجعه شود: تفسیر آیه 103 از سوره آل عمران از تفسیر ثعلبی - :

ثعلبی در تفسیر این کلام خداوند متعال: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً مِّن دُونِکُمْ لاَ یَأْلُونَکُمْ خَبَالاً» {ای کسانی که ایمان آورده‏اید از غیر خودتان [دوست و] همراز مگیرید [آنان] از هیچ نابکاری در حق شما کوتاهی نمی‏ورزند} با اسنادش از ابوامامه از رسول الله ذکر کرد که وی فرمود: آنها خوارج هستند.

**[ترجمه]

«583»

⁽²⁾مد، العمدة مِنَ الْجَمْعِ بَیْنَ الصَّحِیحَیْنِ لِلْحُمَیْدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ أَنَّ الْحَرُورِیَّةَ لَمَّا خَرَجَتْ عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالُوا لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام کَلِمَةُ حَقٍّ أُرِیدَ بِهَا بَاطِلٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَصَفَ لَنَا نَاساً إِنِّی لَأَعْرِفُ صِفَتَهُمْ فِی هَؤُلَاءِ یَقُولُونَ الْحَقَّ بِأَلْسِنَتِهِمْ لَا یَجُوزُ تَرَاقِیَهُمْ وَ أَشَارَ إِلَی حَلْقِهِ مِنْ أَبْغَضِ خَلْقِ اللَّهِ إِلَیْهِ مِنْهُمْ أَسْوَدُ إِحْدَی یَدَیْهِ لَحْیُ شَاةٍ أَوْ حَلَمَةُ ثَدْیٍ فَلَمَّا قَتَلَهُمْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ انْظُرُوا فَنَظَرُوا فَلَمْ یَجِدُوا شَیْئاً فَقَالَ ارْجِعُوا فَوَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ مَرَّتَیْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ وَجَدُوهُ فِی خَرِبَةٍ فَأَتَوْا بِهِ حَتَّی وَضَعُوهُ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَ أَنَا حَاضِرٌ ذَلِکَ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ قَوْلِ عَلِیٍّ علیه السلام فِیهِمْ. وَ مِنَ الْکِتَابِ الْمَذْکُورِ مِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَیْهِ مِنَ الْبُخَارِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ بِشْرِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ فِی الْحَرُورِیَّةِ شَیْئاً قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ وَ أَهْوَی بِیَدِهِ قِبَلَ الْعِرَاقِ یَخْرُجُ مِنْهُ قَوْمٌ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یَتَجَاوَزُ تَرَاقِیَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ وَ فِی حَدِیثِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ یَلِیهِ قَوْمٌ قَبْلَ الْمَشْرِقِ مُحَلَّقَةٌ رُءُوسُهُمْ.

**[ترجمه]العمده - . برای این حدیث منابعی است و خطیب آن را در زندگینامه عبدالله بن ابی رافع ذیل شماره: 5453 از تاریخ بغداد: ج10، ص305 روایت کرد. - :

از جمع بستن بین دو صحیح حمیدی با اسنادش از عبدالله بن ابورافع گوید: زمانی‌که حروریان علیه علی بن ابی‌طالب ظهور کردند، گفتند: هیچ حکمی نیست جز برای خدا، علی علیه السلام فرمود: کلام حقی که باطل از آن قصد می‌شود، براستی رسول الله صلّی الله علیه و آله مردمی را برای ما توصیف کرده است که من صفت آنها را در اینانی که با زبانشان حقی می‌گویند که از ترقوه‌شان فراتر نمی‌رود، می‌بینم و به گروهی از منفورترین خلق خدا نزد وی اشاره کرد و از جمله آنها، مرد سیاه‌پوستی است که بر یکی از دستانش ریش گوسفند یا نوک سینه بود.

و چون علی بین ابی‌طالب علیه السلام آنان را کشت، فرمود: بنگرید، پس نگاه کردند و چیزی نیافتند، فرمود: بازگردید که به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم این را دو یا سه مرتبه فرمود، سپس او را در خرابه⁭ای یافتند و او را آوردند و در مقابل او قرار دادند پس عبدالله درحالی⁭که من حاضر بودم درباره امر آنان و سخن علی علیه السلام درباره آنان گفت:

بشر بن عمر گوید: شنیدم که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله درباره حروریان چیزی می⁭فرماید گوید: درحالی⁭که دستش را به⁭سمت عراق پایین آورد شنیدم که می⁭فرماید: قومی از آن خارج می⁭شود که قرآن را قرائت می⁭کنند درحالی⁭که از ترقوه⁭شان فراتر نمی⁭رود از اسلام منحرف می⁭شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می⁭شود. و در حدیث عوام بن حوشب به⁭دنبال آن آمده است قومی از سوی شرق با سرهایی تراشیده.

**[ترجمه]

«584»

⁽³⁾و قال ابن أبی الحدید قد تظاهرت الأخبار حتی بلغت حد التواتر بما وعد ص: 338

1) 582- و لیراجع تفسیر الآیة: 118 من سورة آل عمران من تفسیر الثعلبی.

2) 583- و لهذا الحدیث مصادر و قد رواه الخطیب فی ترجمة عبید اللّه بن أبی رافع تحت الرقم: 5453 من تاریخ بغداد: ج 10، ص 305.

3) 584- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 36 من نهج البلاغة: ج 1 ص 458 ط الحدیث ببیروت، و فی ط الحدیث بمصر: ج 2 ص 265.

الله تعالی قاتلی الخوارج من الثواب علی لسان رسول الله صلی الله علیه و آله.

وَ فِی الصِّحَاحِ الْمُتَّفَقِ عَلَیْهَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَیْنَا هُوَ یَقْسِمُ قَسْماً إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِی تَمِیمٍ یُدْعَی ذَا الْخُوَیْصِرَةِ فَقَالَ اعْدِلْ یَا مُحَمَّدُ فَقَالَ صلی الله علیه و آله قَدْ عَدَلْتُ فَقَالَ لَهُ ثَانِیَةً اعْدِلْ یَا مُحَمَّدُ فَإِنَّکَ لَمْ تَعْدِلْ فَقَالَ صلی الله علیه و آله وَیْلَکَ وَ مَنْ یَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِی أَضْرِبْ عُنُقَهُ فَقَالَ دَعْهُ فَسَیَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْمٌ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ یَنْظُرُ أَحَدُکُمْ إِلَی نَصْلِهِ فَلَا یَجِدُ شَیْئاً فَیَنْظُرُ إِلَی نَضِیِّهِ فَلَا یَجِدُ شَیْئاً ثُمَّ یَنْظُرُ إِلَی الْقُذَذِ فَکَذَلِکَ سَبَقَ الْفَرْثَ وَ الدَّمَ یَخْرُجُونَ عَلَی خَیْرِ فِرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ یُحَقَّرُ صَلَاتُکُمْ فِی جَنْبِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمُکُمْ عِنْدَ صَوْمِهِمْ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ تَرَاقِیَهُمْ آیَتُهُمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ أَوْ قَالَ أَدْعَجُ مُخْدَجُ الْیَدِ إِحْدَی ثَدْیَیْهِ کَأَنَّهَا ثَدْیُ امْرَأَةٍ أَوْ بَضْعَةٌ تَدَرْدَرُ وَ فِی بَعْضِ الصِّحَاحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِأَبِی بَکْرٍ وَ قَدْ غَابَ الرَّجُلُ عَنْ عَیْنِهِ قُمْ إِلَی هَذَا فَاقْتُلْهُ فَقَامَ ثُمَّ عَادَ وَ قَالَ وَجَدْتُهُ یُصَلِّی فَقَالَ لِعُمَرَ مِثْلَ ذَلِکَ فَعَادَ وَ قَالَ وَجَدْتُهُ یُصَلِّی فَقَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام مِثْلَ ذَلِکَ فَقَالَ لَمْ أَجِدْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَوْ قُتِلَ هَذَا لَکَانَ أَوَّلَ فِتْنَةٍ وَ آخِرَهَا أَمَا إِنَّهُ سَیَخْرُجُ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا الْحَدِیثَ وَ فِی بَعْضِ الصِّحَاحِ یَقْتُلُهُمْ أَوْلَی الْفَرِیقَیْنِ بِالْحَقِّ.

وَ فِی مُسْنَدِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ لِی عَائِشَةُ إِنَّکَ مِنْ وُلْدِی وَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَیَّ فَهَلْ عِنْدَکَ عِلْمٌ مِنَ الْمُخْدَجِ فَقُلْتُ نَعَمْ قَتَلَهُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَلَی نَهَرٍ یُقَالُ لِأَعْلَاهُ تامراء [تَامَرَّا] وَ لِأَسْفَلِهِ النَّهْرَوَانَ بَیْنَ لَخَاقِیقَ وَ طَرْفَاءَ قَالَتِ ابْغِنِی عَلَی ذَلِکَ بَیِّنَةً فَأَقَمْتُ رِجَالًا شَهِدُوا عِنْدَهَا بِذَلِکَ قَالَ فَقُلْتُ لَهَا سَأَلْتُکِ بِصَاحِبِ الْقَبْرِ مَا الَّذِی سَمِعْتِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله

ص: 339

فِیهِمْ قَالَ نَعَمْ سَمِعْتُهُ یَقُولُ إِنَّهُمْ شَرُّ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ یَقْتُلُهُمْ خَیْرُ الْخَلْقِ وَ الْخَلِیقَةِ وَ أَقْرَبُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَسِیلَةً.

وَ فِی کِتَابِ صِفِّینَ لِلْوَاقِدِیِّ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام لَوْ لَا أَنْ تَبْطَرُوا فَتَدَعُوا الْعَمَلَ لَحَدَّثْتُکُمْ بِمَا سَبَقَ عَلَی لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِمَنْ قَتَلَ هَؤُلَاءِ.

وَ فِیهِ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ أَحْدَاثُ الْأَسْنَانِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ قَوْلُهُمْ مِنْ خَیْرِ أَقْوَالِ الْبَرِّیَّةِ صَلَاتُهُمْ أَکْثَرُ مِنْ صَلَاتِکُمْ وَ قِرَاءَتُهُمُ أَکْثَرُ مِنْ قِرَاءَتِکُمْ لَا یُجَاوِزُ إِیمَانُهُمْ تَرَاقِیَهُمْ أَوْ قَالَ حَنَاجِرَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ فَاقْتُلُوهُمْ فَإِنَّ قَتْلَهُمْ أَجْرٌ لِمَنْ قَتَلَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

وَ فِی کِتَابِ صِفِّینَ أَیْضاً لِلْمَدَائِنِیِّ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ لَهُ لَمَّا عَرَفَتْ أَنَّ عَلِیّاً قَتَلَ ذَا الثُّدَیَّةِ لَعَنَ اللَّهُ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ فَإِنَّهُ کَتَبَ إِلَیَّ یُخْبِرُنِی أَنَّهُ قَتَلَهُ بِالْإِسْکَنْدَرِیَّةِ إِلَّا أَنَّهُ لَیْسَ یَمْنَعُنِی مَا فِی نَفْسِی أَنْ أَقُولَ مَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ یَقْتُلُهُ خَیْرُ أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 36 نهج البلاغه: ج1، ص 458، چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج2، ص 265 روایت کرد. - گوید: اخبار فراوان شد تا اینکه به حد تواتر رسید در خصوص ثوابی که خداوند متعال از زبان رسول⁭الله به قاتلان خوارج وعده داده است و در صحاح مورد توافق است که رسول⁭الله درحالی⁭که چیزی قسمت می⁭کرد مردی از بنی تمیم که ذوخویصره خوانده می⁭شد نزد او آمد و گفت: انصاف کن ای محمد، فرمود: انصاف کرده⁭ام، پس بار دیگر گفت: انصاف کن یا محمد که تو انصاف نکرده⁭ای پس فرمود: وای بر تو اگر من انصاف نکرده⁭ام کیست که انصاف کند.

پس عمر بن خطاب برخاست و گفت: یا رسول⁭الله به من اجازه بده گردن او را بزنم فرمود: او را رها کن که از نسل او قومی ظهور خواهد کرد که بسان انحراف تیر از هدف از اسلام منحرف می⁭شوند هر یک از شما به سر پیکان او می⁭نگرد چیزی نمی⁭یابد به خدنگ او می⁭نگرد چیزی نمی⁭یابد به پر او می⁭نگرد چنین است، بر سرگین و خون پیشی گرفته است علیه بهترین فرقه از مردم ظهور می⁭کنند نماز شما و روزه شما در کنار نماز و روزه آنها حقیر است، قرآن قرائت می⁭کنند درحالی⁭که از ترقوه⁭شان فراتر نمی⁭رود نشانه آنها مرد سیاه⁭پوستی است یا فرمود: سیاه⁭چشم با دستی ناقص که یکی از سینه⁭هایش سینه زن یا گوشتی لرزان است.

و در برخی از صحاح آمده است: رسول الله صلّی الله علیه و آله به ابوبکر درحالی⁭که آن مرد از چشم او غایب شد فرمود: به سوی او برخیز و وی را بکش پس برخاست و برگشت و گفت: او را در نماز یافتم! پس به عمر مانند آن را فرمود و او برگشت و گفت: او را در نماز یافتم! پس مانند آن را به علی علیه السلام فرمود پس گفت او را نیافتم. رسول الله صلّی الله علیه و آله فرمود: اگر او کشته شود اولین و آخرین فتنه است آگاه باشید که آن از نسل او خارج می⁭شود ادامه حدیث.

و در یکی از صحاح آمده است: شایسته⁭ترین گروه⁭ها به حق آنان را به قتل می⁭رساند.

و در مسندی احمد بن حنبل از مسروق گوید: عایشه به من گفت: تو از فرزندان من و از محبوب⁭ترین آنها نزد من هستی آیا از ناقص خبری داری؟ گفتم: بله او را علی بن ابی طالب علیه السلام بر نهری که به بالای آن تامرّاء و به پایین آن نهروان گفته می⁭شود بین لخاقیق و طرفاء به قتل رساند. گفت: دلیل روشنی بر آن برایم جستجو کن پس مردانی آوردم که نزد او بر آن شهادت دادند راوی گوید به او گفتم: به صاحب قبر از تو آنچه⁭که درباره آنها از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدی را از تو می⁭خواهم؟ راوی گوید: بله از او شنیدم که می⁭فرماید: آنها بدترین خلق و مخلوقات هستند که برترین خلق و خلائق و نزدیک⁭ترین آنها از نظر وسیله نزد خداوند آنان را می⁭کشد. و در کتاب صفین واقدی از علی علیه السلام گوید: اگر گستاخیتان نبود که عمل را رها کنید درباره آنچه⁭که بر زبان رسول الله صلّی الله علیه و آله برای کسی⁭که اینان را بکشد جاری شده است برایتان میگفتم.

و درباره آن از علی علیه السلام فرمود شنیدم که رسول الله صلّی الله علیه و آله میفرماید: در آخرالزمان قومی ظهور میکنند که جوان و کم خرد هستند سخنانشان از بهترین سخنان خلائق، نمازشان بیشتر از نماز شما و قرائتشان بیشتر از قرائت شماست، ایمانشان از ترقوه⁭شان ـ یا فرمود: از حنجره⁭شان ـ فراتر نمی⁭رود، بسان انحراف تیر از هدف از دین منحرف می⁭شوند پس آنان را بکشید که کشتن آنها، در روز قیامت اجری برای قاتلان آنان است.

و نیز در کتاب صفین مدائنی از مسروق گوید که عایشه زمانی⁭که دانست علی علیه السلام ذوالثدیه را کشته است به او گفت: خداوند عمرو بن عاص را لعنت کند که برایم نوشت و خبر داد که او وی را در اسکندریه کشته است آگاه باشید که آنچه⁭که در نفسم است مرا مانع از این نمی⁭شود که آنچه⁭که از رسول الله صلّی الله علیه و آله شنیدم را بگویم که فرمود: برترین امتم بعد از من وی را به قتل می⁭رساند.

**[ترجمه]

«585»

⁽¹⁾أَقُولُ وَ رُوِیَ فِی جَامِعِ الْأُصُولِ تِلْکَ الْأَخْبَارُ وَ الْأَخْبَارُ السَّابِقَةُ بِأَسَانِیدَ وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ: بَعَثَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ هُوَ بِالْیَمَنِ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله بِذَهِیبَةٍ فِی تُرْبَتِهَا فَقَسَمَهَا بَیْنَ أَرْبَعَةٍ الْأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ وَ عُیَیْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِیِّ وَ عَلْقَمَةَ بْنِ عَلَاثَةَ الْعَامِرِیِّ وَ زَیْدِ بْنِ الْخَیْلِ الطَّائِیِّ فَتَغَضَّبَتْ قُرَیْشٌ وَ الْأَنْصَارُ فَقَالُوا یُعْطِیهِ صَنَادِیدَ أَهْلِ نَجْدٍ وَ یَدَعُنَا قَالَ إِنَّمَا أَتَأَلَّفُهُمْ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ غَائِرُ الْعَیْنَیْنِ نَاتِی الْجَبِینِ کَثُّ اللِّحْیَةِ مُشْرِفُ ص: 340

1) 585- ذکره ابن الأثیر فی کتاب الفتن فی حرف الفاء فی عنوان: «الخوارج» تحت الرقم: 7549 و ما بعده من کتاب جامع الأصول: ج 10، ص 76- 93 ط دار الفکر.

الْوَجْنَتَیْنِ مَحْلُوقُ الرَّأْسِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ اتَّقِ اللَّهَ قَالَ فَمَنْ یُطِیعُ اللَّهَ إِذَا عَصَیْتُهُ أَ فَیَأْمَنُنِی عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ وَ لَا تَأْمَنُونِی فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ أَقْتُلُهُ أَرَاهُ خَالِدَ بْنَ الْوَلِیدِ فَمَنَعَهُ فَلَمَّا وَلَّی قَالَ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْماً یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لَا یُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ یَمْرُقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِیَّةِ یَقْتُلُونَ أَهْلَ الْإِسْلَامِ وَ یَدَعُونَ أَهْلَ الْأَوْثَانِ لَئِنْ أَدْرَکْتُهُمْ لَأَقْتُلَنَّهُمْ قَتْلَ عَادٍ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی قِیلَ مَا سِیمَاهُمْ قَالَ سِیمَاهُمُ التَّحْلِیقُ أَوْ قَالَ التَّسْبِیدُ فَإِذَا رَأَیْتُمُوهُمْ فَأَنِیمُوهُمْ.

**[ترجمه]می⁭گویم - . ابن اثیر آن را در کتاب الفتن در حرف راء در عنوان: «الخوارج» ذیل شماره 7549 و مابعد آن از کتاب جامع الأصول: ج10، ص 76-93 چاپ دارالفکر ذکر کرده است. -

و در جامع الاصول آن اخبار و اخبار سابق را با اسناد روایت کرده است.

و از ابوسعید خدری روایت کرد که گوید: علی علیه السلام درحالی⁭که در یمن بود طلاهایی را در خاکش به ⁭سوی نبی صلّی الله علیه و آله فرستاد پس وی آن را بین چهارتن اقرع بن حابس، عینیه بن بدر فزاری، علقمه بن علاثه عامری و زید بن خیل طائی تقسیم کرد پس قریش و انصار برآشفتند و گفتند: آن را به بزرگان اهل نجد می⁭بخشد و ما را رها می⁭کند!! فرمود: من فقط آنها را نزدیک می⁭کنم پس مردی با چشمی فرورفته، پیشانی برآمده، محاسنی انبوه و گونه⁭هایی برآمده و سری تراشیده روی کرد و گفت: ای محمد از خدا بترس. فرمود: آنگاه که من از خدا سرکشی کنم کیست که از او طاعت کند او مرا بر اهل زمین امین کرده است و شما مرا امین نمی⁭دانید؟ مردی از قوم گفت: او را می⁭کشم. خالد بن ولید او را دید و مانعش شد و چون پشت کرد فرمود: از نسل او قومی است که قرآن می⁭خوانند درحالی⁭که از حنجره⁭شان فراتر نمی⁭رود، بسان برون رفتن تیر از هدف، از اسلام منحرف می⁭شوند؛ اهل اسلام را می⁭کشند و بت⁭پرستان را رها می⁭کنند. اگر به آنان می⁭رسیدم قطعاً آنها را بسان کشتن قوم عاد می⁭کشتم. و در روایتی دیگر آمده است: گفته شد: و نشانه آنها چیست؟ فرمود: نشانه آنها تراشیدن مو ـ یا فرمود کندن مو ـ است پس هرگاه آنها را دیدید به قتل برسانید.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن الأثیر فی مادة ضأضأ من کتاب النهایة بعد ذکر بعض الخبر الضئضئ الأصل یقال ضئضئ صدق و ضؤضؤ صدق و حکی بعضهم ضئضی‌ء بوزن قندیل یرید أنه یخرج من نسله و عقبه.

و رواه بعضهم بالصاد المهملة و هو بمعناه.

و قال فی حدیث الخوارج التسبید فیهم فاش هو الحلق و استیصال الشعر و قیل هو ترک التدهن و غسل الرأس و قال أنیموهم أی اقتلوهم.

و یقال نامت الشاة و غیرها إذا ماتت و النائمة المیتة.

أقول: الأخبار فی ذلک فی کتب الخاصة و العامة کثیرة ترکناها مخافة الإکثار و التکرار.

**[ترجمه]ابن اثیر در ماده «ضأضأ» از کتاب النهایه بعد از ذکر بخشی از خبر گوید: الضئضئ یعنی اصل، ضئضئ صدق و ضؤضؤ صدق گفته می⁭شود. و برخی از آنها ضئضئ بر وزن قندیل نیز حکایت کرده⁭ است و منظورش این است که از نسل و فرزندان او خارج می⁭شود.

و برخی از آنها آن را با صاد روایت کرده است که به همین معناست .

و در حدیث خوارج گوید: «التسبید فیهم فاش» که تسبید همان تراشیدن و کندن مو است. و گفته شده رها کردن روغن زدن و شستن سر است. و گوید: أنیموهم یعنی آنان را به قتل برسانید.

و نامت الشاه و جز آن گفته می⁭شود زمانی⁭که گوسفند بمیرد و النائمه یعنی مرده.

می⁭گویم: اخبار درباره آن در کتب خاصه و عامه فراوان است و از بیم زیاده⁭گویی و تکرار آن را رها کردیم.

**[ترجمه]

«586»

⁽¹⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عِمْرَانَ الْکِنْدِیِّ قَالَ: قَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَنِ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً قَالَ کَفَرَةُ أَهْلِ الْکِتَابِ فَإِنَّ أَوَّلِیهِمْ کَانُوا فِی حَقٍّ فَابْتَدَعُوا فِی دِینِهِمْ فَأَشْرَکُوا بِرَبِّهِمْ وَ هُمْ یَجْتَهِدُونَ فِی الْعِبَادَةِ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلی شَیْ‌ءٍ فَهُمُ الْأَخْسَرُونَ أَعْمَالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً ص: 341

1) 586- و انظر الحدیث: 87 من کتاب الغارات: ج 1، ص 180.

ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ وَ قَالَ وَ مَا أَهْلُ النَّهْرَوَانِ غَداً مِنْهُمْ بِبَعِیدٍ قَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ لَا أَتَّبِعُ سِوَاکَ وَ لَا أَسْأَلُ غَیْرَکَ قَالَ إِذَا کَانَ الْأَمْرُ إِلَیْکَ فَافْعَلْ الْخَبَرَ.

ص: 342

**[ترجمه]کتاب غارات - . مراجعه شود: حدیث 87 از کتاب الغارات: 1، ص180. - :

تألیف ابراهیم بن محمد ثقفی با اسنادش از ابوعمران کندی گوید: ابن کوّاء به امیرمؤمنان علیه السلام گفت: از زیانکارترین مردم کسانی که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند کیست؟ فرمود: کافران اهل کتاب که اولین⁭های آنها در حق بودند پس در دینشان بدعت کردند و به پروردگارشان شرک ورزیدند درحالی⁭که در عبادت تلاش می⁭کنند گمان می⁭کنند که بر چیزی هستند پس آنها زیانکارترین مردم کسانی که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند

سپس صدایش را بلند کرد و فرمود: و فردا اهل نهروان از آنها دور نیستتند. ابن کواء گفت: از غیر تو پیروی نمی⁭کنم و غیر تو را نمی⁭خواهم. فرمود: اگر امر به سوی تو بود چنین کن. ادامه خبر .

**[ترجمه]

باب 23 باب قتال الخوارج و احتجاجاته صلوات الله علیه‌

الأخبار

«587»

⁽¹⁾قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ النَّهْجِ رَوَی ابْنُ دَیْزِیلَ فِی کِتَابِ صِفِّینَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِیَادٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ عُمَرَ مَوْلَی غُفْرَةَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ عَلِیٌّ علیه السلام مِنْ صِفِّینَ إِلَی الْکُوفَةِ أَقَامَ الْخَوَارِجَ حَتَّی جَمُّوا ثُمَّ خَرَجُوا إِلَی صَحْرَاءٍ بِالْکُوفَةِ تُسَمَّی حَرُورَاءَ فَتَنَادَوْا لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ أَلَا إِنَّ مُعَاوِیَةَ وَ عَلِیّاً أَشْرَکَا فِی حُکْمِ اللَّهِ فَأَرْسَلَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَیْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ فَنَظَرَ فِی أَمْرِهِمْ وَ کَلَّمَهُمْ ثُمَّ رَجَعَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لَهُ مَا رَأَیْتَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی مَا هُمْ فَقَالَ علیه السلام أَ رَأَیْتَهُمْ مُنَافِقِینَ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا سِیمَاهُمْ سِیمَاءَ مُنَافِقِینَ إِنَّ بَیْنَ أَعْیُنِهِمْ لَأَثَرَ السُّجُودِ وَ هُمْ یَتَأَوَّلُونَ الْقُرْآنَ فَقَالَ علیه السلام دَعُوهُمْ مَا لَمْ یَسْفِکُوا دَماً أَوْ یَغْصِبُوا مَالًا وَ أَرْسَلَ إِلَیْهِمْ مَا هَذَا الَّذِی أَحْدَثْتُمْ وَ مَا تُرِیدُونَ قَالُوا نُرِیدُ أَنْ نَخْرُجَ نَحْنُ وَ أَنْتَ ص: 343

1) 587- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 40 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 490 ط الحدیث ببیروت، و فی ط الحدیث بمصر: ج 2 ص 310.

وَ مَنْ کَانَ مَعَنَا بِصِفِّینَ ثَلَاثَ لَیَالٍ وَ نَتُوبَ إِلَی اللَّهِ مِنْ أَمْرِ الْحَکَمَیْنِ ثُمَّ نَسِیرَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَنُقَاتِلَهُ حَتَّی یَحْکُمَ اللَّهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَهَلَّا قُلْتُمْ هَذَا حِینَ بَعَثْنَا الْحَکَمَیْنِ وَ أَخَذْنَا مِنْهُمُ الْعَهْدَ وَ أَعْطَیْنَاهُمُوهُ أَلَّا قُلْتُمْ هَذَا حِینَئِذٍ قَالُوا کُنَّا قَدْ طَالَتِ الْحَرْبُ عَلَیْنَا وَ اشْتَدَّ الْبَأْسُ وَ کَثُرَ الْجِرَاحُ وَ کَلَّ الْکُرَاعُ وَ السِّلَاحُ فَقَالَ لَهُمْ أَ فَحِینَ اشْتَدَّ الْبَأْسُ عَلَیْکُمْ عَاهَدْتُمْ فَلَمَّا وَجَدْتُمُ الْجَمَامَ قُلْتُمْ نَنْقُضُ الْعَهْدَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ کَانَ یَفِی لِلْمُشْرِکِینَ بِالْعَهْدِ أَ فَتَأْمُرُونَنِی بِنَقْضِهِ فَمَکَثُوا مَکَانَهُمْ لَا یَزَالُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ یَرْجِعُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ لَا یَزَالُ الْآخَرُ مِنْهُمْ یَخْرُجُ مِنْ عِنْدِ عَلِیٍّ علیه السلام فَدَخَلَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام بِالْمَسْجِدِ وَ النَّاسُ حَوْلَهُ فَصَاحَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ فَتَلَفَّتَ النَّاسُ فَنَادَی لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُتَلَفِّتُونَ فَرَفَعَ عَلِیٌّ علیه السلام رَأْسَهُ إِلَیْهِ فَقَالَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَوْ کَرِهَ أَبُو حَسَنٍ فَقَالَ علیه السلام إِنَّ أَبَا حَسَنٍ لَا یَکْرَهُ أَنْ یَکُونَ الْحُکْمُ لِلَّهِ ثُمَّ قَالَ حُکْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِیکُمْ فَقَالَ لَهُ النَّاسُ هَلَّا مِلْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی هَؤُلَاءِ فَأَفْنَیْتَهُمْ فَقَالَ إِنَّهُمْ لَا یَفْنُونَ إِنَّهُمْ لَفِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

قَالَ وَ رَوَی أَنَسُ بْنُ عِیَاضٍ الْمَدَنِیُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهما السلام عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَوْماً یَؤُمُّ النَّاسَ وَ هُوَ یَجْهَرُ بِالْقِرَاءَةِ فَجَهَرَ ابْنُ الْکَوَّاءِ مِنْ خَلْفِهِ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَلَمَّا جَهَرَ ابْنُ الْکَوَّاءِ مِنْ خَلْفِهِ بِهَا سَکَتَ عَلِیٌّ علیه السلام فَلَمَّا أَنْهَاهَا ابْنُ الْکَوَّاءِ عَادَ عَلِیٌّ علیه السلام فَأَتَمَّ قِرَاءَتَهُ فَلَمَّا شَرَعَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی الْقِرَاءَةِ أَعَادَ ابْنُ الْکَوَّاءِ الْجَهْرَ بِتِلْکَ الْآیَةِ فَسَکَتَ عَلِیٌّ علیه السلام فَلَمْ یَزَالا کَذَلِکَ یَسْکُتُ هَذَا وَ یَقْرَأُ ذَاکَ مِرَاراً حَتَّی قَرَأَ عَلِیٌّ علیه السلام فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ فَسَکَتَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ عَادَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی

ص: 344

قِرَاءَتِهِ.

قَالَ وَ ذَکَرَ الطَّبَرِیُّ فِی التَّارِیخِ ⁽¹⁾

و الحدیث رواه الطبریّ فی أواخر حوادث سنة: 36 من تاریخه: ج 4 ص 52 ط مصر:

و رواه أیضا البلاذری- مع کثیر ممّا تقدم و یأتی- فی الحدیث: 426 و ما حوله من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب أنساب الأشراف: ج 2 ص 355 ط 1.

و یجد الباحث شواهد کثیرة للمطالب المتقدمة فی المختار: 255 و ما حوله من کتاب نهج السعادة: ج 2 ص 340 ط 1.

أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا دَخَلَ الْکُوفَةَ دَخَلَهَا مَعَهُ کَثِیرٌ مِنَ الْخَوَارِجِ وَ تَخَلَّفَ مِنْهُمْ بِالنُّخَیْلَةِ وَ غَیْرِهَا خَلْقٌ کَثِیرٌ لَمْ یَدْخُلُوهَا فَدَخَلَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَیْرٍ السَّعْدِیُّ وَ زُرْعَةُ بْنُ بُرْجٍ الطَّائِیُّ وَ هُمَا مِنْ رُءُوسِ الْخَوَارِجِ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لَهُ حُرْقُوصُ تُبْ مِنْ خَطِیئَتِکَ وَ اخْرُجْ بِنَا إِلَی مُعَاوِیَةَ نُجَاهِدْهُ فَقَالَ علیه السلام إِنِّی کُنْتُ نَهَیْتُ عَنِ الْحُکُومَةِ فَأَبَیْتُمْ ثُمَّ الْآنَ تجعلوها [تَجْعَلُونَهَا] ذَنْباً أَمَا إِنَّهَا لَیْسَتْ بِمَعْصِیَةٍ وَ لَکِنَّهَا عَجْزٌ مِنَ الرَّأْیِ وَ ضَعْفٌ فِی التَّدْبِیرِ وَ قَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ زُرْعَةُ أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ تَتُبْ مِنْ تَحْکِیمِکَ الرِّجَالَ لَأَقْتُلَنَّکَ أَطْلُبُ بِذَلِکَ وَجْهَ اللَّهِ وَ رِضْوَانَهُ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام بُؤْساً لَکَ مَا أَشْقَاکَ کَأَنِّی بِکَ قَتِیلًا تَسْفِی عَلَیْکَ الرِّیَاحُ قَالَ زُرْعَةُ وَدِدْتُ أَنَّهُ کَانَ ذَلِکَ وَ خَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام یَخْطُبُ النَّاسَ فَصَاحُوا بِهِ مِنْ جَوَانِبِ الْمَسْجِدِ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ صَاحَ بِهِ رَجُلٌ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ.

وَ رَوَی ابْنُ دَیْزِیلَ فِی کِتَابِ صِفِّینَ قَالَ: کَانَتِ الْخَوَارِجُ فِی أَوَّلِ مَا

ص: 345

1) 1 هذا و ما بعده رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 36 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 461 ط الحدیث ببیروت.

انْصَرَفَتْ عَنْ رَایَاتِ عَلِیٍّ علیه السلام تُهَدِّدُ النَّاسَ قَتْلًا قَالَ فَأَتَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ عَلَی النَّهْرِ إِلَی جَنْبِ قَرْیَةٍ فَخَرَجَ مِنْهَا رَجُلٌ مَذْعُوراً آخِذاً بِثِیَابِهِ فَأَدْرَکُوهُ فَقَالُوا لَهُ أَرْعَبْنَاکَ قَالَ أَجَلْ فَقَالُوا قَدْ عَرَفْنَاکَ أَنْتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَبَّابٍ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَمَا سَمِعْتَ مِنْ أَبِیکَ یُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَحَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ إِنَّ فِتْنَةً جَائِیَةٌ الْقَاعِدُ مِنْهَا خَیْرٌ مِنَ الْقَائِمِ الْحَدِیثَ وَ قَالَ غَیْرُهُ بَلْ حَدَّثَهُمْ أَنَّ طَائِفَةً تَمْرُقُ مِنَ الدِّینِ کَمَا یَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِیَّةِ یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ صَلَاتُهُمْ أَکْثَرُ مِنْ صَلَاتِکُمْ الْحَدِیثَ فَضَرَبُوا رَأْسَهُ فَسَالَ دَمُهُ فِی النَّهْرِ مَا امْذَقَرَّ أَیْ مَا اخْتَلَطَ بِالْمَاءِ کَأَنَّهُ شِرَاکٌ ثُمَّ دَعَوْا بِجَارِیَةٍ لَهُ حُبْلَی فَبَقَرُوا عَمَّا فِی بَطْنِهَا وَ قَالَ عَزَمَ عَلِیٌّ علیه السلام الْخُرُوجَ مِنَ الْکُوفَةِ إِلَی الْحَرُورِیَّةِ وَ کَانَ فِی أَصْحَابِهِ مُنَجِّمٌ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ لَا تَسِرْ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَ سِرْ عَلَی ثَلَاثِ سَاعَاتٍ مَضَیْنَ مِنَ النَّهَارِ فَإِنَّکَ إِنْ سِرْتَ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ أَصَابَکَ وَ أَصَابَ أَصْحَابَکَ أَذًی وَ ضُرٌّ شَدِیدٌ وَ إِنْ سِرْتَ فِی السَّاعَةِ الَّتِی أَمَرْتُکَ بِهَا ظَهَرْتَ وَ ظَفِرْتَ وَ أَصَبْتَ مَا طَلَبْتَ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام أَ تَدْرِی مَا فِی بَطْنِ فَرَسِی هَذِهِ أَ ذَکَرٌ هُوَ أَمْ أُنْثَی قَالَ إِنْ حَسَبْتُ عَلِمْتُ فَقَالَ علیه السلام مَنْ صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَدْ کَذَّبَ بِالْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام إِنَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله مَا کَانَ یَدَّعِی عِلْمَ مَا ادَّعَیْتَ عِلْمَهُ أَ تَزْعُمُ أَنَّکَ تَهْدِی إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی یُصِیبُ النَّفْعُ مَنْ سَارَ فِیهَا وَ تَصْرِفُ عَنِ السَّاعَةِ الَّتِی یَحِیقُ السُّوءُ بِمَنْ سَارَ فِیهَا فَمَنْ صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَدِ اسْتَغْنَی عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فِی صَرْفِ الْمَکْرُوهِ عَنْهُ وَ یَنْبَغِی لِلْمُوقِنِ بِأَمْرِکَ أَنْ یُوَلِّیَکَ الْحَمْدَ دُونَ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ لِأَنَّکَ بِزَعْمِکَ هَدَیْتَهُ إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی یُصِیبُ النَّفْعُ مَنْ سَارَ فِیهَا وَ صَرَفْتَهُ عَنِ السَّاعَةِ الَّتِی یَحِیقُ السُّوءُ بِمَنْ سَارَ فِیهَا فَمَنْ آمَنَ بِکَ فِی هَذَا لَمْ آمَنْ عَلَیْهِ أَنْ یَکُونَ کَمَنِ اتَّخَذَ

ص: 346

مِنْ دُونِ اللَّهِ ضِدّاً وَ نِدّاً اللَّهُمَّ لَا طَیْرَ إِلَّا طَیْرُکَ وَ لَا ضَیْرَ إِلَّا ضَیْرُکَ وَ لَا إِلَهَ غَیْرُکَ ثُمَّ قَالَ نُخَالِفُ وَ نَسِیرُ فِی السَّاعَةِ الَّتِی نَهَیْتَنَا عَنْهَا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَی النَّاسِ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ التَّعَلُّمَ لِلنُّجُومِ إِلَّا مَا یُهْتَدَی بِهِ فِی ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ إِنَّمَا الْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ وَ الْکَاهِنُ کَالْکَافِرِ وَ الْکَافِرُ فِی النَّارِ أَمَا وَ اللَّهِ إِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَعْمَلُ بِالنُّجُومِ لَأُخَلِّدَنَّکَ السِّجْنَ أَبَداً مَا بَقِیتَ وَ لَأُحَرِّمَنَّکَ الْعَطَاءَ مَا کَانَ لِی سُلْطَانٌ ثُمَّ سَارَ فِی السَّاعَةِ الَّتِی نَهَاهُ عَنْهَا الْمُنَجِّمُ فَظَفِرَ بِأَهْلِ النَّهْرِ وَ ظَهَرَ عَلَیْهِمْ ثُمَّ قَالَ لَوْ لَمْ نَسِرْ فِی السَّاعَةِ الَّتِی نَهَانَا عَنْهَا الْمُنَجِّمُ لَقَالَ النَّاسُ سَارَ فِی السَّاعَةِ الَّتِی أَمَرَ بِهَا الْمُنَجِّمُ فَظَفِرَ وَ ظَهَرَ أَمَا إِنَّهُ مَا کَانَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله مُنَجِّمٌ وَ لَا لَنَا مِنْ بَعْدِهِ حَتَّی فَتَحَ اللَّهُ عَلَیْنَا بِلَادَ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ أَیُّهَا النَّاسُ تَوَکَّلُوا عَلَی اللَّهِ وَ ثِقُوا بِهِ فَإِنَّهُ یَکْفِی مِمَّنْ سِوَاهُ قَالَ فَرَوَی مُسْلِمٌ الضَّبِّیُّ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِیِّ قَالَ لَمَّا انْتَهَیْنَا إِلَیْهِمْ رَمَوْنَا فَقُلْنَا لِعَلِیٍّ علیه السلام یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ رَمَوْنَا فَقَالَ کُفُّوا ثُمَّ رَمَوْنَا فَقَالَ لَنَا کُفُّوا ثُمَّ الثَّالِثَةَ فَقَالَ الْآنَ طَابَ الْقِتَالُ احْمِلُوا عَلَیْهِمْ وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْ قَیْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا انْتَهَی إِلَیْهِمْ قَالَ لَهُمْ أَقِیدُونَا بِدَمِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ فَقَالُوا کُلُّنَا قَتَلَهُ فَقَالَ احْمِلُوا عَلَیْهِمْ.

وَ ذَکَرَ أَبُو هِلَالٍ الْعَسْکَرِیُّ فِی کِتَابِ الْأَوَائِلِ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ قَالَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عُرْوَةُ بْنُ حُبَیْرٍ ⁽¹⁾قَالَهَا بِصِفِّینَ وَ قِیلَ أَوَّلُ مَنْ قَالَهَا یَزِیدُ بْنُ عَاصِمٍ الْمُحَارِبِیُّ قَالَ وَ کَانَ أَمِیرُهُمْ أَوَّلَ مَا اعْتَزَلُوا ابْنَ الْکَوَّاءِ ثُمَّ بَایَعُوا عَبْدَ

ص: 347

1) 1 کذا فی أصلی، و فی ط الحدیث ببیروت من شرح المختار: 36 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید: عروة بن حدیر.

اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ الرَّاسِبِیَّ-.

وَ ذَکَرَ الْمَدَائِنِیُّ فِی کِتَابِ الْخَوَارِجِ قَالَ- لَمَّا خَرَجَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی أَهْلِ النَّهْرِ أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ مِمَّنْ کَانَ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ یَرْکُضُ حَتَّی انْتَهَی إِلَی عَلِیٍّ فَقَالَ الْبُشْرَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ مَا بُشْرَاکَ قَالَ إِنَّ الْقَوْمَ عَبَرُوا النَّهْرَ لَمَّا بَلَغَهُمْ وُصُولُکَ فَأَبْشِرْ فَقَدْ مَنَحَکَ اللَّهُ أَکْتَافَهُمْ فَقَالَ اللَّهَ أَنْتَ رَأَیْتَهُمْ قَدْ عَبَرُوا قَالَ نَعَمْ فَأَحْلَفَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِی کُلِّهَا یَقُولُ نَعَمْ فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا عَبَرُوا وَ لَنْ یَعْبُرُوهُ وَ إِنَّ مَصَارِعَهُمْ لَدُونَ النُّطْفَةِ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَنْ یَبْلُغُوا الْأَثْلَاثَ وَ لَا قَصْرَ بُورَانَ حَتَّی یَقْتُلَهُمُ اللَّهُ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری قَالَ ثُمَّ أَقْبَلَ فَارِسٌ آخَرُ یَرْکُضُ فَقَالَ کَقَوْلِ الْأَوَّلِ فَلَمْ یَکْتَرِثْ علیه السلام بِقَوْلِهِ وَ جَاءَتِ الْفُرْسَانُ کُلُّهَا تَرْکُضُ وَ تَقُولُ مِثْلَ ذَلِکَ فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَجَالَ فِی مَتْنِ فَرَسِهِ قَالَ فَقَالَ شَابٌّ مِنَ النَّاسِ وَ اللَّهِ لَأَکُونَنَّ قَرِیباً مِنْهُ فَإِنْ کَانُوا عَبَرُوا النَّهْرَ لَأَجْعَلَنَّ سِنَانَ هَذَا الرُّمْحِ فِی عَیْنَیْهِ أَ یَدَّعِی عِلْمَ الْغَیْبِ فَلَمَّا انْتَهَی عَلِیٌّ إِلَی النَّهْرِ وَجَدَ الْقَوْمَ قَدْ کَسَرُوا جُفُونَ سُیُوفِهِمْ وَ عَرْقَبُوا خَیْلَهُمْ وَ جَثَوْا عَلَی رُکَبِهِمْ وَ تَحَکَّمُوا تَحْکِیمَةً وَاحِدَةً بِصَوْتٍ عَظِیمٍ لَهُ زَجَلٌ فَنَزَلَ ذَلِکَ الشَّابُّ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنِّی کُنْتُ شَکَکْتُ فِیکَ آنِفاً وَ إِنِّی تَائِبٌ إِلَی اللَّهِ وَ إِلَیْکَ فَاغْفِرْ لِی فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِی یَغْفِرُ الذُّنُوبَ فَاسْتَغْفِرْهُ-.

وَ ذَکَرَ الْمُبَرَّدُ فِی الْکَامِلِ قَالَ- لَمَّا وَاقَفَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام بِالنَّهْرَوَانِ قَالَ لَا تَبْدَءُوهُمْ بِقِتَالٍ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ فَحَمَلَ مِنْهُمْ رَجُلٌ عَلَی صَفِّ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَتَلَ مِنْهُمْ ثَلَاثَةً فَخَرَجَ إِلَیْهِ علیه السلام فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ فَلَمَّا خَالَطَهُ سَیْفُهُ قَالَ یَا حَبَّذَا الرَّوْحَةُ إِلَی الْجَنَّةِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ اللَّهِ مَا أَدْرِی إِلَی الْجَنَّةِ أَمْ إِلَی النَّارِ

ص: 348

فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ مِنْ بَنِی سَعْدٍ إِنَّمَا حَضَرْتُ اغْتِرَاراً بِهَذَا الرَّجُلِ یَعْنِی عَبْدَ اللَّهِ وَ أَرَاهُ قَدْ شَکَّ وَ اعْتَزَلَ عَنِ الْحَرْبِ بِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ وَ مَالَ أَلْفٌ مِنْهُمْ إِلَی جِهَةِ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ وَ کَانَ عَلَی مَیْمَنَةِ عَلِیٍّ علیه السلام فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ احْمِلُوا عَلَیْهِمْ فَوَ اللَّهِ لَا یُقْتَلُ مِنْکُمْ عَشَرَةٌ وَ لَا یَسْلَمُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ فَحَمَلَ عَلَیْهِمْ فَطَحَنَهُمْ طَحْناً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِهِ علیه السلام تِسْعَةٌ وَ أَفْلَتَ مِنَ الْخَوَارِجِ ثَمَانِیَةٌ.

وَ ذَکَرَ الْمُبَرَّدُ وَ غَیْرُهُ أَیْضاً أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَمَّا وَجَّهَ إِلَیْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ لِیُنَاظِرَهُمْ قَالَ لَهُمْ مَا الَّذِی نَقَمْتُمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا لَهُ قَدْ کَانَ لِلْمُؤْمِنِینَ أَمِیراً فَلَمَّا حَکَمَ فِی دِینِ اللَّهِ خَرَجَ مِنَ الْإِیمَانِ فَلْیَتُبْ بَعْدَ إِقْرَارِهِ بِالْکُفْرِ نَعُدْ إِلَیْهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا یَنْبَغِی لِمُؤْمِنٍ لَمْ یَشُبْ إِیمَانُهُ بِشَکٍّ أَنْ یُقِرَّ عَلَی نَفْسِهِ بِالْکُفْرِ قَالُوا إِنَّهُ أَمَرَ بِالتَّحْکِیمِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِالتَّحْکِیمِ فِی قَتْلِ صَیْدٍ فَقَالَ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ فَکَیْفَ فِی إِمَامَةٍ قَدْ أَشْکَلَتْ عَلَی الْمُسْلِمِینَ فَقَالُوا إِنَّهُ قَدْ حُکِمَ عَلَیْهِ فَلَمْ یَرْضَ قَالَ إِنَّ الْحُکُومَةَ کَالْإِمَامَةِ وَ مَتَی فَسَقَ الْإِمَامُ وَجَبَتْ مَعْصِیَتُهُ وَ کَذَلِکَ الْحَکَمَانِ لَمَّا خَالَفَا نُبِذَتْ أَقَاوِیلُهُمَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ اجْعَلُوا احْتِجَاجَ قُرَیْشٍ حُجَّةً عَلَیْهِمْ فَإِنَّ هَذَا مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ فِیهِمْ بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ وَ قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا.

وَ قَالَ الْمُبَرَّدُ- أَوَّلُ مَنْ حَکَمَ عُرْوَةُ بْنُ أُدَیَّةَ وَ قِیلَ رَجُلٌ مِنْ بَنِی مُحَارِبٍ یُقَالُ لَهُ سَعِیدٌ وَ لَمْ یَخْتَلِفُوا فِی اجْتِمَاعِهِمْ عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ الرَّاسِبِیِّ وَ إِنَّهُ امْتَنَعَ عَلَیْهِمْ وَ أَوْمَأَ إِلَی غَیْرِهِ فَلَمْ یَرْضَوْا إِلَّا بِهِ فَکَانَ إِمَامَ الْقَوْمِ وَ أَوَّلُ سَیْفٍ سُلَّ مِنْ سُیُوفِ الْخَوَارِجِ سَیْفُ عُرْوَةَ بْنِ أُدَیَّةَ وَ ذَاکَ أَنَّهُ أَقْبَلَ عَلَی الْأَشْعَثِ فَقَالَ لَهُ مَا هَذِهِ الدَّنِیَّةُ یَا أَشْعَثُ وَ مَا هَذَا التَّحْکِیمُ أَ شَرْطٌ أَوْثَقُ مِنْ شَرْطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ شَهَرَ عَلَیْهِ السَّیْفَ وَ الْأَشْعَثُ مُوَلٍّ فَضَرَبَ بِهِ عَجُزَ بَغْلَتِهِ وَ عُرْوَةُ هَذَا مِنَ الَّذِینَ نَجَوْا مِنْ حَرْبِ النَّهْرَوَانِ فَلَمْ یَزَلْ بَاقِیاً مُدَّةً فِی

ص: 349

أَیَّامِ مُعَاوِیَةَ حَتَّی أُتِیَ بِهِ زِیَادٌ وَ مَعَهُ مَوْلًی لَهُ فَسَأَلَهُ عَنْ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ فَقَالَ خَیْراً فَسَأَلَهُ عَنْ عُثْمَانَ وَ أَبِی تُرَابٍ فَتَوَلَّی عُثْمَانَ سِتَّ سِنِینَ مِنْ خِلَافَتِهِ ثُمَّ شَهِدَ عَلَیْهِ بِالْکُفْرِ وَ فَعَلَ فِی أَمْرِ عَلِیٍّ علیه السلام مِثْلَ ذَلِکَ إِلَی أَنْ حَکَّمَ ثُمَّ شَهِدَ عَلَیْهِ بِالْکُفْرِ ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ مُعَاوِیَةَ فَسَبَّهُ سَبّاً قَبِیحاً ثُمَّ سَأَلَهُ عَنْ نَفْسِهِ فَقَالَ لَهُ أَوَّلُکَ لِزَنْیَةٍ وَ آخِرُکَ لِدَعْوَةٍ وَ أَنْتَ بَعْدُ عَاصٍ لِرَبِّکَ فَأَمَرَ بِهِ زِیَادٌ فَضُرِبَ عُنُقُهُ ثُمَّ دَعَا مَوْلَاهُ فَقَالَ لَهُ صِفْ لِی أُمُورَهُ قَالَ أُطْنِبُ أَمْ أَخْتَصِرُ قَالَ بَلِ اخْتَصِرْ قَالَ مَا أَتَیْتُهُ بِطَعَامٍ بِنَهَارٍ قَطُّ وَ لَا فَرَشْتُ لَهُ فِرَاشاً بِلَیْلٍ قَطُّ قَالَ وَ سَبَبُ تَسْمِیَتِهِمْ الْحَرُورِیَّةَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا نَاظَرَهُمْ بَعْدَ مُنَاظَرَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِیَّاهُمْ کَانَ فِیمَا قَالَ لَهُمْ أَ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ لَمَّا رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ قُلْتُ لَکُمْ إِنَّ هَذِهِ مَکِیدَةٌ وَ وَهْنٌ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قَصَدُوا إِلَی حُکْمِ الْمَصَاحِفِ لَأَتَوْنِی وَ سَأَلُونِی التَّحْکِیمَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ أَحَداً کَانَ أَکْرَهَ لِلتَّحْکِیمِ مِنِّی قَالُوا صَدَقْتَ قَالَ فَهَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ اسْتَکْرَهْتُمُونِی عَلَی ذَلِکَ حَتَّی أَجَبْتُکُمْ إِلَیْهِ فَاشْتَرَطْتُ أَنَّ حُکْمَهُمَا نَافِذٌ مَا حَکَمَا بِحُکْمِ اللَّهِ فَمَتَی خَالَفَاهُ فَأَنَا وَ أَنْتُمْ مِنْ ذَلِکَ بِرَاءٌ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ حُکْمَ اللَّهِ لَا یَعْدُونِی قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَالَ وَ کَانَ مَعَهُمْ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ ابْنُ الْکَوَّاءِ قَالَ وَ هَذَا مِنْ قَبْلِ أَنْ یَذْبَحُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابٍ وَ إِنَّمَا ذَبَحُوهُ فِی الْفُرْقَةِ الثَّانِیَةِ بِکَسْکَرَ فَقَالُوا لَهُ حَکَمْتَ فِی دِینِ اللَّهِ بِرَأْیِنَا وَ نَحْنُ مُقِرُّونَ بِأَنَّا کُنَّا کَفَرْنَا وَ لَکِنَّا الْآنَ تَائِبُونَ فَأَقِرَّ بِمِثْلِ مَا أَقْرَرْنَا بِهِ وَ تُبْ نَنْهَضْ مَعَکَ إِلَی الشَّامِ فَقَالَ أَ مَا تَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی قَدْ أَمَرَ بِالتَّحْکِیمِ فِی شِقَاقٍ بَیْنَ الرَّجُلِ وَ امْرَأَتِهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها وَ فِی صَیْدٍ أُصِیبَ کَأَرْنَبٍ یُسَاوِی نِصْفَ دِرْهَمٍ فَقَالَ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ فَقَالُوا لَهُ فَإِنَّ عَمْراً لَمَّا أَبَی عَلَیْکَ أَنْ تَقُولَ فِی کِتَابِکَ هَذَا مَا کَتَبَهُ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَحَوْتَ اسْمَکَ مِنَ الْخِلَافَةِ وَ کَتَبْتَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ فَقَدْ خَلَعْتَ نَفْسَکَ

ص: 350

فَقَالَ لِی بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أُسْوَةٌ حِینَ أَبَی عَلَیْهِ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو أَنْ یَکْتُبَ هَذَا مَا کَتَبَهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ قَالَ لَهُ لَوْ أَقْرَرْتُ بِأَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَا خَالَفْتُکَ وَ لَکِنِّی أُقَدِّمُکَ لِفَضْلِکَ فَاکْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِی یَا عَلِیُّ امْحُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قُلْتُ لَا تُشَجِّعْنِی نَفْسِی عَلَی مَحْوِ اسْمِکَ مِنَ النُّبُوَّةِ قَالَ فَقِفْنِی عَلَیْهِ فَمَحَاهُ بِیَدِهِ ثُمَّ قَالَ اکْتُبْ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ثُمَّ تَبَسَّمَ إِلَیَّ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ أَمَا إِنَّکَ سَتُسَامُ مِثْلَهَا فَتُعْطِی فَرَجَعَ مَعَهُ مِنْهُمْ أَلْفَانِ مِنْ حَرُورَاءَ وَ قَدْ کَانُوا تَجَمَّعُوا بِهَا فَقَالَ لَهُمْ عَلِیٌّ مَا نُسَمِّیکُمْ ثُمَّ قَالَ أَنْتُمُ الْحَرُورِیَّةُ لِاجْتِمَاعِکُمْ بِحَرُورَاءَ.

وَ رَوَی أَهْلُ السِّیَرِ کَافَّةً أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا طَحَنَ الْقَوْمَ طَلَبَ ذَا الثُّدَیَّةِ طَلَباً شَدِیداً وَ قَلَبَ الْقَتْلَی ظَهْراً لِبَطْنٍ فَلَمْ یَقْدِرْ عَلَیْهِ فَسَاءَهُ ذَلِکَ وَ جَعَلَ یَقُولُ وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ اطْلُبُوا الرَّجُلَ وَ إِنَّهُ لَفِی الْقَوْمِ فَلَمْ یَزَلْ یَتَطَلَّبُهُ حَتَّی وَجَدَهُ وَ هُوَ رَجُلٌ مُخْدَجُ الْیَدِ کَأَنَّهَا ثَدْیٌ فِی صَدْرِهِ.

وَ رَوَی ابْنُ دَیْزِیلَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: لَمَّا شَجَرَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام بِالرِّمَاحِ قَالَ اطْلُبُوا ذَا الثُّدَیَّةِ فَطَلَبُوا طَلَباً شَدِیداً حَتَّی وَجَدُوهُ فِی وَهْدَةٍ مِنَ الْأَرْضِ تَحْتَ نَاسٍ مِنَ الْقَتْلَی فَأُتِیَ بِهِ وَ إِذَا رَجُلٌ عَلَی یَدَیْهِ مِثْلُ سَبَلَاتِ السِّنَّوْرِ فَکَبَّرَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ کَبَّرَ النَّاسُ مَعَهُ سُرُوراً بِذَلِکَ.

وَ رُوِیَ أَیْضاً عَنْ مُسْلِمٍ الضَّبِّیِّ عَنْ حَبَّةَ الْعُرَنِیِّ قَالَ: کَانَ رَجُلًا أَسْوَدَ مُنْتِنَ الرِّیحِ لَهُ یَدٌ کَثَدْیِ الْمَرْأَةِ إِذَا مُدَّتْ کَانَتْ بِطُولِ الْیَدِ الْأُخْرَی وَ إِذَا تُرِکَتِ اجْتَمَعَتْ وَ تَقَلَّصَتْ وَ صَارَتْ کَثَدْیِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ شَوَارِبِ الْهِرَّةِ فَلَمَّا وَجَدُوهُ قَطَعُوا یَدَهُ وَ نَصَبُوهَا عَلَی رُمْحٍ ثُمَّ جَعَلَ عَلِیٌّ علیه السلام یُنَادِی صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ لَمْ یَزَلْ یَقُولُ ذَلِکَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلَی أَنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ أَوْ کَادَتْ.

وَ رُوِیَ أَیْضاً أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا عِیلَ صَبَرَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی طَلَبِ الْمُخْدَجِ قَالَ ائْتُونِی بِبَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَرَکِبَهَا وَ اتَّبَعَهُ النَّاسُ فَرَأَی

ص: 351

الْقَتْلَی وَ جَعَلَ یَقُولُ اقْلَبُوا فَیَقْلِبُونَ قَتِیلًا عَنْ قَتِیلٍ حَتَّی اسْتَخْرَجَهُ فَسَجَدَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ رَوَی کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ أَنَّهُ لَمَّا دَعَی بِالْبَغْلَةِ قَالَ ائْتُونِی بِهَا فَإِنَّهَا هَادِیَةٌ فَوَقَفَتْ بِهِ عَلَی الْمُخْدَجِ فَأَخْرَجَهُ مِنْ تَحْتِ قَتْلَی کَثِیرِینَ.

وَ رَوَی الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ یَزِیدَ بْنِ رُوَیْمٍ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام یُقْتَلُ الْیَوْمَ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنَ الْخَوَارِجِ أَحَدُهُمْ ذُو الثُّدَیَّةِ فَلَمَّا طَحَنَ الْقَوْمَ وَ رَامَ اسْتِخْرَاجَ ذِی الثُّدَیَّةِ فَأَتْعَبَهُ أَمَرَنِی أَنْ أَقْطَعَ لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ قَصَبَةٍ فَرَکِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ اطْرَحْ عَلَی کُلِّ قَتِیلٍ مِنْهُمْ قَصَبَةً فَلَمْ أَزَلْ کَذَلِکَ وَ أَنَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُوَ رَاکِبٌ خَلْفِی وَ النَّاسُ یَتْبَعُونَهُ حَتَّی بَقِیَتْ فِی یَدِی وَاحِدَةٌ فَنَظَرْتُ إِلَیْهِ وَ إِذَا وَجْهُهُ أَرْبَدُ وَ إِذَا هُوَ یَقُولُ وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ فَإِذَا خَرِیرُ مَاءٍ عِنْدَ مَوْضِعٍ دَالِیَةٌ فَقَالَ فَتِّشْ هَذَا فَفَتَّشْتُهُ فَإِذَا قَتِیلٌ قَدْ صَارَ فِی الْمَاءِ وَ إِذَا رِجْلُهُ فِی یَدِی فَجَذَبْتُهَا وَ قُلْتُ هَذِهِ رِجْلُ إِنْسَانٍ فَنَزَلَ عَنِ الْبَغْلَةِ مُسْرِعاً فَجَذَبَ الرِّجْلَ الْأُخْرَی وَ جَرَرْنَاهُ حَتَّی صَارَ عَلَی التُّرَابِ فَإِذَا هُوَ الْمُخْدَجُ فَکَبَّرَ عَلِیٌّ علیه السلام بِأَعْلَی صَوْتِهِ ثُمَّ سَجَدَ فَکَبَّرَ النَّاسُ کُلُّهُمْ.

وَ قَدْ رَوَی کَثِیرٌ مِنَ الْمُحَدِّثِینَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَالَ لِأَصْحَابِهِ یَوْماً إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یُقَاتِلُ عَلَی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَمَا قَاتَلْتُ عَلَی تَنْزِیلِهِ فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَا فَقَالَ عُمَرُ أَنَا یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لَا بَلْ هُوَ خَاصِفُ النَّعْلِ وَ أَشَارَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام.

وَ قَدْ رَوَی الْمُحَدِّثُونَ أَنَّ رَجُلًا تَلَا بِحَضْرَةِ عَلِیٍّ علیه السلام قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَهْلُ حَرُورَاءَ مِنْهُمْ.

قَالَ الْمُبَرَّدُ وَ مِنْ شَعْرِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِی لَا اخْتِلَافَ فِیهِ أَنَّهُ قَالَهُ وَ کَانَ

ص: 352

یُرَدِّدُهُ أَنَّهُمْ لَمَّا سَامُوهُ أَنْ یُقِرَّ بِالْکُفْرِ وَ یَتُوبَ حَتَّی یَسِیرُوا مَعَهُ إِلَی الشَّامِ فَقَالَ أَ بَعْدَ صُحْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ التَّفَقُّهِ فِی دِینِ اللَّهِ أَرْجِعُ کَافِراً ثُمَّ قَالَ:

یَا شَاهِدَ اللَّهِ عَلَیَّ فَاشْهَدْ***أَنِّی عَلَی دِیْنِ النَّبِیِّ أَحْمَدَ

مَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ فَإِنِّی مُهْتَدِی*** یَا رَبِّ فَاجْعَلْ فِی الْجِنَانِ مَوْرِدِی

وَ رُوِیَ أَیْضاً فِی الْکَامِلِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام فِی أَوَّلِ خُرُوجِ الْقَوْمِ عَلَیْهِ دَعَا صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ الْعَبْدِیَّ وَ قَدْ کَانَ وَجَّهَهُ إِلَیْهِمْ [وَ] زِیَادَ بْنَ النَّضْرِ الْحَارِثِیَّ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ لِصَعْصَعَةَ بْنِ صُوحَانَ بِأَیِّ الْقَوْمِ رَأَیْتَهُمْ أَشَدَّ إِطَاعَةً فَقَالَ بِیَزِیدَ بْنِ قَیْسٍ الْأَرْحَبِیِّ فَرَکِبَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی الْحَرُورَاءِ فَجَعَلَ یَتَخَلَّلُهُمْ حَتَّی صَارَ إِلَی مِضْرَبِ یَزِیدَ بْنِ قَیْسٍ فَصَلَّی فِیهِ رَکْعَتَیْنِ ثُمَّ خَرَجَ فَاتَّکَأَ عَلَی قَوْسِهِ وَ أَقْبَلَ عَلَی النَّاسِ فَقَالَ هَذَا مَقَامٌ مَنْ فَلَجَ فِیهِ فَلَجَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ ثُمَّ کَلَّمَهُمْ وَ نَاشَدَهُمْ فَقَالُوا إِنَّا أَذْنَبْنَا ذَنْباً عَظِیماً بِالتَّحْکِیمِ وَ قَدْ تُبْنَا فَتُبْ إِلَی اللَّهِ کَمَا تُبْنَا نَعْدِلْکَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَنَا أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ فَرَجَعُوا وَ هُمْ سِتَّةُ آلَافٍ فَلَمَّا اسْتَقَرُّوا بِالْکُوفَةِ أَشَاعُوا أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام رَجَعَ عَنِ التَّحْکِیمِ وَ رَآهُ ضَلَالًا وَ قَالُوا إِنَّمَا یَنْتَظِرُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَنْ یُسْمِنَ الْکُرَاعُ وَ یُجْبَی الْمَالُ ثُمَّ یَنْهَضَ بِنَا إِلَی الشَّامِ فَأَتَی الْأَشْعَثُ عَلِیّاً علیه السلام فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ تَحَدَّثُوا أَنَّکَ رَأَیْتَ الْحُکُومَةَ ضَلَالًا وَ الْإِقَامَةَ عَلَیْهَا کُفْراً فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام فَخَطَبَ فَقَالَ مَنْ زَعَمَ أَنِّی رَجَعْتُ عَنِ الْحُکُومَةِ فَقَدْ کَذَبَ وَ مَنْ رَآهَا ضَلَالًا فَقَدْ ضَلَّ فَخَرَجَتْ حِینَئِذٍ الْخَوَارِجُ مِنَ الْمَسْجِدِ فَحَکَمَتْ ثُمَّ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ کُلُّ فَسَادٍ کَانَ فِی خِلَافَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ کُلُّ اضْطِرَابٍ حَدَثَ فَأَصْلُهُ الْأَشْعَثُ وَ لَوْ لَا مُحَاقُّهُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

ص: 353

فِی مَعْنَی الْحُکُومَةِ فِی هَذِهِ الْمَرَّةِ لَمْ یَکُنْ حَرْبُ النَّهْرَوَانِ وَ لَکَانَ علیه السلام یَنْهَضُ بِهِمْ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ یَمْلِکُ الشَّامَ فَإِنَّهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ حَاوَلَ أَنْ یَسْلُکَ مَعَهُمْ مَسْلَکَ التَّعْرِیضِ وَ الْمُوَارَبَةِ وَ فِی الْمَثَلِ النَّبَوِیِّ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ وَ ذَلِکَ أَنَّهُمْ قَالُوا تُبْ إِلَی اللَّهِ مِمَّا فَعَلْتَ کَمَا تُبْنَا نَنْهَضْ مَعَکَ إِلَی الْحَرْبِ فَقَالَ لَهُمْ کَلِمَةً مُرْسَلَةً یَقُولُهَا الْأَنْبِیَاءُ وَ الْمَعْصُومُونَ فَرَضُوا بِهَا وَ عَدُّوهَا إِجَابَةً لَهُمْ إِلَی سُؤَالِهِمْ وَ صَفَتْ لَهُ علیه السلام نِیَّاتُهُمْ وَ اسْتَخْلَصَ بِهَا ضَمَائِرُهُمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تَتَضَمَّنَ تِلْکَ الْکَلِمَةُ اعْتِرَافاً بِکُفْرٍ أَوْ ذَنْبٍ فَلَمْ یَتْرُکْهُ الْأَشْعَثُ وَ جَاءَ إِلَیْهِ مُسْتَفْسِراً فَأَفْسَدَ الْأَمْرَ وَ نَقَضَ مَا دَبَّرَهُ علیه السلام وَ عَادَتِ الْخَوَارِجُ إِلَی شُبْهَتِهَا الْأَوْلَی وَ هَکَذَا الدُّوَلُ الَّتِی تَظْهَرُ فِیهَا أَمَارَاتُ الزَّوَالِ یُتَاحُ لَهَا أَمْثَالُ الْأَشْعَثِ مِنْ أُولِی الْفَسَادِ فِی الْأَرْضِ سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلًا ثُمَّ قَالَ قَالَ الْمُبَرَّدُ ثُمَّ مَضَی الْقَوْمُ إِلَی النَّهْرَوَانِ وَ قَدْ کَانُوا أَرَادُوا الْمُضِیَّ إِلَی الْمَدَائِنِ فَمِنْ طَرِیفِ أَخْبَارِهِمْ أَنَّهُمْ أَصَابُوا فِی طَرِیقِهِمْ مُسْلِماً وَ نَصْرَانِیّاً فَقَتَلُوا الْمُسْلِمَ لِأَنَّهُ عِنْدَهُمْ کَافِرٌ وَ اسْتَوْصُوا بِالنَّصْرَانِیِّ وَ قَالُوا احْفَظُوا ذِمَّةَ نَبِیِّکُمْ قَالَ وَ لَقِیَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَبَّابٍ فِی عُنُقِهِ مُصْحَفٌ عَلَی حِمَارٍ وَ مَعَهُ امْرَأَتُهُ وَ هِیَ حَامِلٌ فَقَالُوا لَهُ إِنَّ هَذَا الَّذِی فِی عُنُقِکَ لَیَأْمُرُنَا بِقَتْلِکَ فَقَالَ لَهُمْ مَا أَحْیَاهُ الْقُرْآنَ فَأَحْیَوْهُ وَ مَا أَمَاتَهُ فَأَمِیتُوهُ فَوَثَبَ رَجُلٌ مِنْهُمْ عَلَی رُطَبَةٍ سَقَطَتْ مِنْ نَخْلَةٍ فَوَضَعَهَا فِی فِیهِ فَصَاحُوا بِهِ فَلَفَظَهَا تَوَرُّعاً وَ عَرَضَ لِرَجُلٍ مِنْهُمْ خِنْزِیرٌ فَضَرَبَهُ فَقَتَلَهُ فَقَالُوا هَذَا فَسَادٌ فِی الْأَرْضِ وَ أَنْکَرُوا قَتْلَ الْخِنْزِیرِ ثُمَّ قَالُوا لِابْنِ خَبَّابٍ حَدِّثْنَا عَنْ أَبِیکَ فَقَالَ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَتَکُونُ بَعْدِی فِتْنَةٌ یَمُوتُ فِیهَا قَلْبُ الرَّجُلِ کَمَا یَمُوتُ بَدَنُهُ یُمْسِی مُؤْمِناً وَ یُصْبِحُ کَافِراً فَکُنْ عَبْدَ اللَّهِ الْمَقْتُولَ وَ لَا تَکُنِ الْقَاتِلَ

ص: 354

قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِی أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ فَأَثْنَی خَیْراً قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِی عَلِیٍّ بَعْدَ التَّحْکِیمِ وَ فِی عُثْمَانَ فِی السِّنِینَ السِّتِّ الْأَخِیرَةِ فَأَثْنَی خَیْراً قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِی التَّحْکِیمِ وَ الْحُکُومَةِ قَالَ إِنَّ عَلِیّاً أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْکُمْ وَ أَشَدُّ تَوَقِّیاً عَلَی دِینِهِ وَ أَنْفَذُ بَصِیرَةً فَقَالُوا إِنَّکَ لَسْتَ بِمُتَّبِعِ الْهُدَی إِنَّمَا تَتَّبِعُ الرِّجَالَ عَلَی إِیمَانِهِمْ ثُمَّ قَرَّبُوهُ إِلَی النَّهْرِ فَأَضْجَعُوهُ وَ ذَبَحُوهُ قَالَ وَ سَاوَمُوا رَجُلًا نَصْرَانِیّاً بِنَخْلَةٍ لَهُ فَقَالَ هِیَ لَکُمْ فَقَالُوا مَا کُنَّا لِنَأْخُذَهَا إِلَّا بِثَمَنٍ فَقَالَ وَا عَجَبَاهْ أَ تَقْتُلُونَ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ وَ لَا تَقْبَلُونَ جنا [جَنَی] نَخْلَةٍ وَ رَوَی أَبُو عُبَیْدَةَ قَالَ طُعِنَ وَاحِدٌ مِنَ الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ فَمَشَی فِی الرُّمْحِ وَ هُوَ شَاهِرٌ سَیْفَهُ إِلَی أَنْ وَصَلَ إِلَی طَاعِنِهِ فَقَتَلَهُ وَ هُوَ یَقْرَأُ وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی قَالَ اسْتَنْطَقَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام بِقَتْلِ ابْنِ خَبَّابٍ فَأَقَرُّوا بِهِ فَقَالَ انْفَرِدُوا کَتَائِبَ لِأَسْمَعَ قَوْلَکُمْ کَتِیبَةً کَتِیبَةً فَتَکَتَّبُوا کَتَائِبَ وَ أَقَرَّتْ کُلُّ کَتِیبَةٍ بِمَا أَقَرَّتْ بِهِ الْأُخْرَی مِنْ قَتْلِ ابْنِ خَبَّابٍ وَ قَالُوا لَنَقْتُلَنَّکَ کَمَا قَتَلْنَاهُ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ أَقَرَّ أَهْلُ الدُّنْیَا کُلُّهُمْ بِقَتْلِهِ هَکَذَا وَ أَنَا أَقْدِرُ عَلَی قَتْلِهِمْ لَقَتَلْتُهُمْ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ شُدُّوا عَلَیْهِمْ فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ یَشُدُّ عَلَیْهِمْ وَ حَمَلَ بِذِی الْفَقَارِ حَمْلَةً مُنْکَرَةً ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلُّ حَمْلَةٍ یَضْرِبُ بِهِ حَتَّی یَعْوَجَّ مَتْنُهُ ثُمَّ یَخْرُجُ فَیُسَوِّیهِ بِرُکْبَتَیْهِ ثُمَّ یَحْمِلُ بِهِ حَتَّی أَفْنَاهُمْ.

وَ رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ حَبِیبٍ قَالَ: خَطَبَ عَلِیٌّ علیه السلام الْخَوَارِجَ یَوْمَ النَّهْرِ فَقَالَ لَهُمْ نَحْنُ أَهْلُ بَیْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعُ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِکَةِ وَ عُنْصُرُ الرَّحْمَةِ وَ مَعْدِنُ الْعِلْمِ وَ الْحِکْمَةِ نَحْنُ أُفُقُ الْحِجَازِ بِنَا یَلْحَقُ الْبَطِی‌ءُ وَ إِلَیْنَا یَرْجِعُ التَّائِبُ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی نَذِیرٌ لَکُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَی بِأَهْضَامِ هَذَا الْوَادِی.

ص: 355

إلی آخر ما أورده السید الرضی رحمه الله فی المختار من کتاب نهج البلاغة، الآتی قریبا.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید در شرح نهج⁭البلاغه گوید - . ابن ابی الحدید در شرح مختار 40 نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص490 چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج2، ص 310 روایت کرد. - :

ابن دیزل در کتاب صفین از عبدالرحمان بن زیاد، از خالد بن حمید، از عمر مولای غفره روایت کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام از صفین به کوفه بازگشت خوارج اقامت کردند تا اینکه جمع شدند سپس به⁭سوی صحرایی در کوفه که حروراء خوانده می⁭شد خارج شدند و ندا برآوردند: حکم فقط از آن خداست گرچه مشرکان اکراه داشته باشند آگاه باشید که معاویه و علی در حکم خدا شرک ورزیده⁭اند.

پس علی علیه السلام عبدالله بن عباس را به⁭سوی آنان فرستاد او در امر آنان تأمل کرد و با آنان صحبت کرد و به⁭سوی علی علیه السلام بازگشت و به او گفت: چه دیدی؟ ابن عباس گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم آنان چه هستند؟ فرمود آیا آنان را منافق دیدی؟ گفت: به خدا سوگند سیمایشان سیمای منافق نیست در میان چشمانشان اثر سجود است و آنها قرآن را تأویل می⁭کنند. پس امام علیه السلام فرمود: تا زمانی⁭که خونی نریخته و مالی غصب نکرده⁭اند آنها را رها کنید؛ و به ⁭سوی آنان فرستاد: این چیست که ایجاد کرده⁭اید و چه می⁭خواهید؟ گفتند: می⁭خواهیم ما، تو و هر کسی⁭که در صفین با ما بود سه شب خارج شویم و از امر حکمین به درگاه خداوند توبه کنیم سپس به⁭سوی معاویه برویم و با او پیکار کنیم تا خداوند میان ما و او حکم کند. علی علیه السلام فرمود: چرا زمانی⁭که حکمین را فرستادیم و از آنان عهد گرفتیم وبه آنان عهد دادیم این را نگفتید. گفتند: جنگ بر ما طولانی شده و صدمه شدت گرفته و جراحت فراوان شده و پاها و سلاح⁭ها کند شده بود! به آنان فرمود: پس آیا چون صدمه بر شما شدت گرفت عهد بستید و چون آسایش یافتید گفتند عهد بشکنیم؟ رسول⁭الله به عهد با مشرکان وفا می⁭کرد آیا شما مرا به شکستن آن امر می⁭کنید؟

پس درجای خویش ماندند و پیوسته یکی از آنان به⁭سوی علی بازمی⁭گشت و یکی دیگر از آنها از حضور علی علیه السلام خارج می⁭شد و یکی از آنها در مسجد بر علی علیه السلام وارد شد درحالی⁭که مردم پیرامون او بودند و فریاد زد: حکم فقط از آن خداست گرچه مشرکان اکراه داشته باشند پس مردم به اطراف نگریستند پس او ندا برآورد: حکم از آن خداست گرچه به اطراف نگاهکنندگان اکراه داشته باشند! و علی علیه السلام سرش را به⁭سوی او بالا گرفت و او گفت: حکم فقط از آن خداست گرچه ابوالحسن اکراه داشته باشد. پس امام علیه السلام فرمود: ابوالحسن اکراهی ندارد که حکم از آن خدا باشد سپس فرمود: منتظر حکم خدا درباره شما هستم.

پس مردم به او گفتند: یا امیرمؤمنان آیا با اینان مخالف نیستی که آنان را نابود کنیم؟ فرمود: اینان نابود نمی⁭شوند. آنها تا روز قیامت در صلب مردان و رحم زنان هستند.

گوید: و انس بن عیاض مدنی از جعفر بن محمد علیه السلام از پدرش از جدش علیهم السلام روایت کرد که علی علیه السلام روزی درحالی⁭که قرائت را جهر می⁭نمود بر مردم امامت می⁭کرد پس ابن کوّاء از پشت سرش بلند قرائت کرد: «وَلَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَإِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَلَتَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و چون ابن کواء از پشت سر آن را جهر نمود علی علیه السلام سکوت کرد و چون بن کواء آن را به پایان رساند علی علیه السلام بازگشت و قرائتش را به پایان رساند و چون علی علیه السلام شروع به قرائت نمود ابن کواء جهر را با آن آیه تکرار کرد پس علی علیه السلام ساکت شد و پیوسته چنین بودند یکی سکوت می⁭کرد دیگری قرائت می⁭کرد تا اینکه علی علیه السلام قرائت کرد: «فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لَا یُوقِنُونَ» {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند} پس ابن کواء سکوت کرد و علی علیه السلام به قرائتش بازگشت.

راوی گوید: و طبری در تاریخ - . این حدیث و ما بعد آن را ابن ابی الحدید در شرح مختار 36 از نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص 416 چاپ جدید بیروت روایت کرد.

و این حدیث را طبری در اواخر حوادث سال 36 از تاریخش: ج4، ص52، چاپ مصر روایت کرد، و بلاذری نیز آن را به همراه بسیاری از آنچه که گذشت و خواهد آمد در حدیث 426 و اطراف آن از زندگینامه امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب انساب الأشراف: ج2، ص 355، چاپ اول روایت کرد.

و محقق شواهد بسیاری برای مطالب پیشین را در مختار 255 و اطراف آن از کتاب نهج السعاده: ج2، ص 340 چاپ اول مییابد. - ذکر کرد که علی علیه السلام زمانی⁭که وارد کوفه شد همراه او بسیاری از خوارج نیز وارد آن شدند و مردم بسیاری از آنها در نخیله و غیر آن عقب ماندند و وارد آن نشدند و حرقوص بن زهیر سعدی، زرعه بن برج طائی که از سران خوارج علیه علی علیه السلام بودند وارد شدند و حرقوص به او گفت: از اشتباهت توبه کن و همراه ما به سوی معاویه خارج شو تا با او جهاد کنیم.

و امام علیه السلام فرمود: من شما را از حکمیت نهی کردم و شما امتناع ورزیدید و اکنون آن را گناه می⁭شمارید؟ آگاه باشید که آن معصیت نیست بلکه ناتوانی از اندیشه و ضعف در تدبیر است و من شما را از آن نهی کرده⁭ام. و زرعه به او گفت: آگاه باش به خدا سوگند اگر از حکمیت دادن به آن مردان توبه نکنی درحالی⁭که خواستار خدا و رضوان او هستم تو را به قتل می⁭رسانم. پس علی علیه السلام فرمود: نگون⁭بختی بر تو باد، چه شقاوتمند هستی، گویی میبینم که کشته شدهای و بادها بر تو میوزد. زرعه گفت: دوست داشتم که چنین باشد.

علی علیه السلام درحالی⁭که بر مردم خطبه ایراد می⁭کرد خارج شد پس از اطراف مسجد فریاد برآوردند که حکم فقط از آن خداست و مردی بر او فریاد زد: {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} و علی علیه السلام فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند}

و ابن دیزیل در کتاب صفین روایت کرد خوارج در ابتدای رویگردانی⁭شان از پرچم⁭های علی علیه السلام مردم را به قتل تهدید می⁭کرد. راوی گوید: پس گروهی از آنها بر لبه نهر در کنار روستایی آمدند پس مردی از آنها وحشت⁭زده درحالی⁭که پیراهنش را گرفته بود خارج شد، به او رسیدند و گفتند: تو را ترساندیم؟ گفت: آری، گفتند: تو را شناختیم تو عبدالله پسر خباب صحابی رسول الله صلّی الله علیه و آله هستی گفت: آری، گفتند: از پدرت چه شنیدی که از رسول الله حدیث می⁭کرد، راوی گوید: پس برای آنان حدیث کرد که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: فتنه⁭ای در راه است که کسی⁭که از آن بازنشیند بهتر از کسی است که بر پا شود ادامه حدیث.

سایرین گویند: بلکه برای آنها حدیث گفت که گروهی از دین منحرف می⁭شوند چنانکه تیر از هدف منحرف می⁭شوند قرآن می⁭خوانند و نمازشان بیشتر از نماز شماست ادامه حدیث.

پس سرش را زدند و خونش در نهر جاری شد طوری⁭که با آب آمیخته شده گویی که بندکفش است سپس زن باردار او را فراخواندند و آنچه که در شکمش بود را دریدند.

راوی گوید: علی علیه السلام خروج از مکه به⁭سوی حروریه را تصمیم گرفت درحالی⁭که در میان اصحابش منجمی بود به او گفت: یا امیرمؤمنان در این ساعت حرکت نکن و سه ساعت سپری شده از روز حرکت کن که اگر در این ساعت حرکت کنی به تو و یارانت اذیت و آسیب شدیدی می⁭رسد و اگر در ساعتی که تو را به آن امر کردم حرکت کنی سیطره می⁭یابی، پیروز می⁭شوی و به هرچه خواستی دست می⁭یابی .

علی علیه السلام به او فرمود: آیا می⁭دانی آنچه⁭که در شکم اسب من است نر است یا ماده گفت: اگر حساب کنم می⁭دانم. فرمود: هرکه این را در مورد تو تصدیق کند قرآن را تکذیب کرده است. خداوند متعال فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عِندَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَیُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْأَرْحَامِ» {در حقیقت‏خداست که علم [به] قیامت نزد اوست و باران را فرو می‏فرستد و آنچه را که در رحمهاست می‏داند} . سپس فرمود: محمدصلّی الله علیه و آله علم آنچه⁭که تو علمش را ادعا کرده⁭ای ادعا نمی⁭کرد آیا گمان می⁭کنی که تو به ساعتی که هر که در آن حرکت کند به منفعت دست می⁭یابد هدایت می⁭کنی و از ساعتی که هر که در آن حرکت کند گرفتار بدی می⁭شود بر حذر می⁭داری، پس هر که این را تصدیق کند در رفع مکروه از وی از استعانت جستن به خدا بی⁭نیازی جسته است و برای فرد مطمئن به امر تو لازم است که تو را حمد گوید نه خداوند جلّ جلاله را زیرا تو به گمان خود او را به ساعتی که هر که در آن حرکت کند به منفعت دست می⁭یابد هدایت کرده و از ساعتی که هر که در آن حرکت کند را از اینکه گرفتار سؤ شود بازداشته⁭ای پس هر که در این به تو ایمان آورد بر او ایمن نیستم که مانند کسی باشد که غیر از خدا رقیب و نظیری گرفته است باشد بارخدایا هیچ فالی جز فال تو و هیچ ضرری بر ضرر تو و هیچ خدایی جز تو نیست.

سپس فرمود: مخالفیم و در ساعتی که از آن نهی کردی حرکت می⁭کنیم سپس به مردم روی کرد و گفت: ای مردم شما را از آموختن نجوم بر حذر می⁭دارم جز آنچه⁭که در تاریکی صحرا و دریا به وسیله آن هدایت می⁭شود منجم مانند کاهن و کاهن مانند کافر است و کافر در آتش است آگاه باشید به خدا سوگند اگر به من برسد که تو براساس نجوم عمل می⁭کنی تو را تا زمانی⁭که زنده⁭ای در زندان جاودانه می کنم و تا زمانی⁭که قدرت از آن من است تو را از بخشش محروم می⁭کنم.

سپس در ساعتی که منجم وی را از آن نهی کرد حرکت کرد و بر اهل نهر پیروز شد و بر آنان غلبه یافت سپس فرمود: اگر در این ساعتی که منجم ما را از آن نهی کرد حرکت نمی⁭کردیم مردم می⁭گفتند: در ساعتی که منجم به آن امر کرد حرکت کرد و پیروز شد و غلبه یافت آگاه باشید که نه برای محمد منجمی بود و نه بعد از او برای ما منجمی بود تا اینکه خداوند سرزمین⁭های خسرو و قیصر را بر ما گشود، ای مردم بر خدا توکل کنید و به او اطمینان کنید که از غیر خود کفایت می⁭کند.

راوی گوید: مسلم ضبی از حبّه عرنی روایت کرد: زمانی⁭که به آنان رسیدیم به⁭سوی ما تیراندازی کردند پس به علی گفتیم: یا امیرمؤمنان به⁭سوی ما تیر انداختند فرمود دست بکشید سپس به⁭سوی ما تیر انداختند، او به ما فرمود دست بکشید سپس برای بار سوم چنین شد و فرمود: الآن پیکار نیکو شد بر آنان یورش ببرید.

و از قیس بن سعد بن عباده نیز روایت کرد که علی علیه السلام زمانی⁭که به آنان رسید به آنان فرمود: ما را به خون عبدالله بن خبّاب اجازه قصاص دهید، گفتند: همه ما او را به قتل رساندیم فرمود: بر آنان یورش ببرید.

و ابوهلال عسکری در کتاب اوائل ذکر کرد که اولین کسی⁭که گفت: حکم از آن خداوند عزوجلّ است عروه بن حبیر بود که آن را در صفین گفت: و گفته شده: اولین کسی⁭که آن را گفت یزید بن عاصم محاربی است گوید: و فرمانده آنها در ابتدای کناره⁭گیری⁭شان ابن کواء بود سپس با عبدالله بن وهب راسبی بیعت کردند.

مدائنی در کتاب خوارج ذکر کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام به⁭سوی اهل نهر خارج شد مردی از اصحابش از کسانی⁭که در جلودارش بودند درحالی⁭که می⁭دوید روی کرد تا اینکه به علی علیه السلام رسید و گفت: بشارت یا امیرمؤمنان فرمود: بشارتت چیست؟ گفت: زمانی⁭که خبر رسیدن تو به قوم رسید از نهر عبور کردند بشارت باد که خداوند شانه⁭های آنان را به تو عطا کرده⁭است. فرمود: تو دیدی که عبور کرده⁭اند؟ گفت: آری پس سه مرتبه او را سوگند داد درحالی⁭که در هر مرتبه می⁭گفت بله، امام علیه السلام فرمود: به خدا سوگند عبور نکرده⁭اند و عبور نخواهند کرد که محل هلاکت آنها قبل از نهر است به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند به اثلاث نخواهند رسید و لا قصو بوران تا اینکه خداوند آنان را بکشد و هر که دروغ بست شکست خورد.

راوی گوید: سپس سواری دیگر درحالی⁭که می⁭دوید آمد و مانند سخن شخص اول را گفت و امام علیه السلام به سخن او اعتنا نکرد و سواران آمدند درحالی⁭که همه آنها می⁭دویدند و مانند آن را می⁭گفتند. پس علی علیه السلام برخاست و بر پشت اسبش جولان داد. راوی گفت: جوانی از مردم گفت: به خدا سوگند به او نزدیک خواهم بود و اگر از نهر عبور کرده باشند سر این نیزه را در چشم او فرو می⁭کنم، آیا ادعای علم غیب دارد؟

زمانی⁭که علی علیه السلام به نهر رسید قوم را یافت که غلاف شمشیرها را شکسته و پی اسبانشان را بریدهاند و بر روی زانو خم شدند و با صدای بلندی که طنین داشت به یک حکمیت تن دادهاند. آن جوان پایین آمد و گفت: یا امیرمؤمنان من چندی پیش در تو شک کرده بودم و به⁭سوی خدا و تو توبه می⁭کنم پس مرا ببخش امام فرمود خداست که گناهان را می⁭بخشد از او طلب آمرزش کن.

و مبرد در الکامل ذکر کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام در نهروان به آنان رسید فرمود: جنگ را بر آنان شروع نکنید تا بر شما شروع کنند پس مردی از آنان بر صف علی علیه السلام حمله کرد و سه تن از آنان را کشت و علی علیه السلام به⁭سوی او خارج شد و او را زد و به قتل رساند و چون شمشیرش بر فرود آمد گفت: چه نیکوست رفتن به سوی بهشت. عبدالله بن وهب گفت: به خدا سوگند نمی⁭دانم به سوی بهشت یا آتش. و مردی از آنان از بنی سعد گوید: این مرد ـیعنی عبدالله ـ را گمراه کردی و او را می⁭بینم که شک کرده و با جمعی از مردم از جنگ کناره گرفته است.

و هزار تن از آنها به سوی ابوایوب انصاری که در جناح راست علی علیه السلام بود متمایل شدند پس به یارانش فرمود: بر آنان حمله کنید که به خدا سوگند ده تن از شما کشته نمی⁭شود و ده تن از آنها سالم نمی⁭ماند. پس بر آنان یورش بردند و آنان را خرد کردند و از یاران او نه نفر کشته شد و از خوارج هشت تن گریختند .

و مبرد و غیر از او نیز ذکر کردند امیرمؤمنان علیه السلام زمانی⁭که عبدالله بن عباس را به⁭سوی آنان فرستاد تا با آنان مناظره کند به آنان گفت: چرا بر امیرمؤمنان خشم گرفتید؟ به او گفتند: امیری برای مؤمنان بود و چون در دین خدا حکمیت اجرا کرد از ایمان خارج شد، پس باید بعد از اقرارش به کفر توبه کند تا به سوی او بازگردیم.

ابن عباس گوید: برای مؤمنی که ایمانش با شک در نیامیخته است شایسته نیست که کفر را بر خود اقرار کند. گفتند: او به تحکیم امر کرد. گفت: خداوند در کشتن صید به تحکیم امر کرد و فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} پس چگونه در امامتی که بر مسلمانان دچار اشکال شده است حکمیت نباشد؟ گفتند: بر او حکم شد و او راضی نشد. گفت: حکومت مانند امامت است و هرگاه امام فاسق شد معصیتش واجب است و دو حَکم نیز چنین هستند چون مخالف کردند سخنانشان رها می⁭شود. پس برخی به برخی دیگر گفتند: احتجاج قریش را حجتی بر آنان قرار دهید زیرا اینان از کسانی هستند که خداوند درباره آنان فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» {بلکه آنان مردمی جدل‏پیشه‏اند} و نیز فرمود: «وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا» {و مردم ستیزهجو را بدان بیم دهی}

مبرّد گفت: اولین کسی که حکم کرد عروه بن ادیه بود و گفته شده مردی از بنی محارب بود که سعید خوانده می⁭شد و در اجتماعشان بر عبدالله بن وهب راسبی و نیز در این⁭باره که او بر آنان امتناع کرد و به غیر خود اشاره کرد اما آنها جز به او راضی نشدند دچار اختلاف نیستند پس او امام آن قوم بود و اولین شمشیری که از شمشیرهای خوارج کشیده شد شمشیر عروه بن ادیه بود و آن زمانی بود که او به اشعث روی کرد و به او گفت: این زبون کیست ای اشعث! و این تحکیم چیست؟ آیا شرطی از شرط خداوند عزوجل مورد اطمینان⁭تر هست؟ سپس بر او شمشیر کشید درحالی⁭که اشعث پشت کرده بود. پس بر کپل استرش ضربه زد.

و عروه از کسانی است که از جنگ نهروان نجات یافتند و مدتی در عهد معاویه هنوز زنده بود تا اینکه او را نزد زیاد آوردند و غلامی همراه او بود پس درباره ابوبکر و عمر از او سؤال کرد، گفت خیر است و درباره عثمان و ابوتراب از او سؤال کرد. گفت عثمان شش سال از خلافت او را بر عهده گرفت سپس به کفر او گواهی داد و درباره امر علی علیه السلام مانند آن را انجام داد تا اینکه حکم کرد سپس به کفر او گواهی داد سپس درباره معاویه از او سؤال کرد پس او را به زشتی دشنام داد سپس درباره خودش از او سؤال کرد پس به او گفت: ابتدای تو زنا و آخر تو دعوت است و تو بعد از عاص از آن پروردگارت هستی.

پس زیاد در مورد او دستور داد و گردنش را زد سپس غلامش را خواند و به او گفت: امور او را برایم توصیف کن گفت: طولانی کنم یا مختصر بگویم؟ گفت: البته مختصر کن. گفت: هرگز در روز طعامی برای او نیاوردم و در شب هرگز بستری برای او پهن نکردم.

گوید: و سبب تسمیه آنها به حروریه این است که علی علیه السلام زمانی⁭که بعد از مناظره ابن عباس با آنها، با آنان مناظره کرد در میان آنچه که به آنان فرموده بود: آیا نمی⁭دانید که این قوم زمانی⁭که قرآن⁭ها را بالا بردند به شما گفتم این نیرنگ و سستی است و اگر آنها قصد حکم قرآن⁭ها را داشتند نزد من می⁭آمدند و از من تحکیم می⁭خواستند آیا کسی را سراغ دارید که بیش از من از تحکیم بیزار باشد گفتند: راست گفتی، فرمود: آیا می⁭دانید که شما بر سر آن از من بیزار شدید تا اینکه شما را در مورد آن اجابت کردم و شرط کردم که حکم آن اجرایی است تا زمانی⁭که به حکم خدا حکم کنند و تا زمانی⁭که با آن مخالفت کنند من و شما از آن برائت می⁭جوییم و شما می⁭دانید که حکم خدا از من فراتر نمی⁭رود گفتند: آری.

راوی گوید: و در آن زمان ابن کوّاء همراه آنان بود گوید: و این قبل از آن است که عبدالله بن خبّاب را بکشند و او را در فرقه دوم در کسکر ذبح کردند و به او گفتند: در دین خدا با نظر ما حکم کردی و ما به این معترف هستیم که ما کفر ورزیدیم اما اینک توبه کردیم پس تو نیز به نظیر آنچه⁭که ما اقرار کردیم اقرار کن و توبه کن تا همراه تو به⁭سوی شام برخیزیم .

گفت: آگاه باشید شما می⁭دانید که خداوند متعال در اختلاف بین مرد و همسرش به تحکیم امر کرد و فرمود: «فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا» {پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید} و نیز در شکاری که دست یافت مانند خرگوش که معادل نصف درهم است فرمود: {که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} به او گفتند: زمانی⁭که عمرو بر تو امتناع کرد که در نامه⁭ات بگویی «این چیزی است که بنده خدا علی امیرمؤمنان نوشت» نامت را از خلافت پاک کردی و نوشتی: «علی بن ابی طالب» پس خودت را خلع کردی.

پس فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله برای من نمونه⁭ای است زمانی که سهیل بن عمرو بر او امتناع کرد که بنویسد «این چیزی است که محمد رسول خدا و سهیل بن عمرو نوشتند:» و به او گفت: اگر اقرار کنم که تو رسول⁭ خدا هستی با تو مخالفتی ندارم اما تو را به⁭جهت برتری⁭ات مقدم می⁭کنم پس بنویس «محمد پسر عبدالله»

پس به من فرمود: علی! رسول⁭الله را پاک کن. عرض کردم: نفسم مرا بر پاک کردن اسمت از نبوت تشویق نمی⁭کند. فرمود: پس مرا بر این کار بگمار، و آن را با دست خویش پاک کرد و فرمود: بنویس «محمد بن عبدالله» سپس لبخندی به من زد و فرمود: علی آگاه باش که تو نیز به مشابه آن گرفتار می⁭شود و می⁭بخشی.

پس دو هزار از آنها همراه او از حروراء بازگشتند درحالی⁭که در آن تجمع کرده بودند. پس علی علیه السلام به آنان فرمود: شما را چه بنامیم؟ سپس فرمود: شما به جهت تجمعتان بر حروراء حروریه هستید.

تمامی اهل سیر روایت کردند که علی علیه السلام زمانی⁭که قوم را نابود کرد سخت در پی ذوثدیه بود و کشتگان را از پشت به شکم بازگردانید و بر او دست نیافت و این وی را اندوهگین کرد، پس فرمود به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم آن مرد را جستجو کنید که او قطعاً در میان این قوم است و پیوسته او را جستجو می⁭کرد تا اینکه وی را یافت درحالی⁭که او مردی با دستی ناقص بود گویی آن دست، پستانی در سینه او بود.

و ابن دیزیل از اعمش از یزید بن وهب روایت کرد: زمانی⁭که علی علیه السلام با نیزه به آنان ستیز کرد فرمود: ذوثدیه را طلب کنید پس سخت او را جستجو کردند تا اینکه او را در گودالی از زمین زیر تعدادی از کشتگان یافتند و او را آوردند و مردی بود که بر روی دستانش چیزی مانند سبیلهای گربه بود. پس علی علیه السلام به خاطر شادی از آن تکبیر گفت و مردم همراه او تکبیر گفتند.

و نیز از مسلم ضبی از حبّه عرنی روایت کرد: مردی سیاه⁭پوست با بویی بد بود که دستی مانند پستان زن داشت چون دراز می⁭شد به طول دست دیگر بود و چون رها می⁭شد جمع و چروک می⁭شد و مانند سینه زنی می⁭شد که بر آن موهایی مانند سبیل⁭هایی گربه بود و چون او را یافتند دستش را قطع کردند و آن را بر روی نیزه گذاشتند سپس علی علیه السلام شروع به ندا دادن کرد: خداوند راست گفت و رسولش ابلاغ کرد و پیوسته او و اصحابش بعد از عصر تا غروب آفتاب یا نزدیکی غروب، آن را می⁭گفتند.

و نیز روایت کرد که وی گفت: زمانی⁭که صبر علی علیه السلام در جستجوی ناقص عاجز ماند فرمود: استر رسول الله را برای من بیاورید بر آن سوار شد و مردم از او پیروی کردند و کشتگان را دید و فرمود: برگردانید پس کشتگان را تک⁭به⁭تک برگرداندند تا اینکه او را بیرون آوردند پس علی علیه السلام سجده کرد.

و بسیاری از مردم روایت کرد که وی زمانی⁭که استر را خواست فرمود: آن را برایم بیاورید که آن هدایت⁭گر است پس او را بر ناقص متوقف کرد و او را از زیر کشتگان بسیاری بیرون آورد.

و یزید بن رویم روایت کرد: علی علیه السلام فرمود: امروز چهار هزار تن از خوارج کشته می⁭شود که یکی از آنان ذوثدیه است و زمانی⁭که قوم را نابود کرد و قصد بیرون آوردن ذوثدیه را کرد و این امر وی را خسته کرد به من دستور داد که چهار هزار نی ببرم و خود بر استر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله سوار شد و فرمود: بر هر یک از کشتگان آنها یک نی بیانداز و پیوسته چنین بودم و من در مقابل او بودم و او پشت سر من سوار بود و مردم به⁭دنبال او بودند تا اینکه در مقابل یکی از آنها ماندم و به او نگاه کردم پس چهره⁭اش گرفته بود و می⁭فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم پس شرشر آبی از کنار چرخ چاهی می⁭آمد فرمود: اینجا را جستجو کن پس جستجو کردم و کشته⁭ای را دیدم که در آب افتاده بود و پایش در دستش بود آن را کشیدم و گفتم این پای انسان است پس او شتابان از استرش پایین آمد و پای دیگر را کشید و او را کشیدیم تا به خاک آوردیم پس او ناقص بود و علی علیه السلام با بلندترین صدا تکبیر گفت و سجده کرد و همه مردم تکبیر گفتند.

و بسیاری از محدثین روایت کرده⁭اند که نبی صلّی الله علیه و آله روزی به اصحابش فرمود: براستی یکی از شما بر سر تأویل قرآن پیکار می⁭کند چنانکه من بر سر تنزیل آن پیکار کردم، ابوبکر گفت: من یا رسول⁭الله؟، فرمود: خیر. عمر گفت: من یا رسول⁭الله؟ فرمود: خیر بلکه او وصلهزننده کفش است و به علی علیه السلام اشاره کرد.

و محدثون روایت کرده⁭اند که مردی در حضور علی علیه السلام تلاوت کرد: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‏اند که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند} و علی علیه السلام فرمود: حروریان از آنها هستند. مبّرد گوید: از شعر امیرمؤمنان که هیچ اختلافی نیست وی آن را سروده است و آن را تکرار می⁭کرده است این است که زمانی⁭که بر او تحمیل کردند که به کفر اقرار کند و توبه کند تا همراه او به⁭سوی شام حرکت کنند فرمود: آیا بعد از همراهی رسول الله و تفقه در دین خدا کافر باز می⁭گردم سپس فرمود:

یا شاهد الله علیّ فاشهد أنّی علی دین النبیّ أحمد

من شکّ فی الله فأنّی مهتدی یا ربّ فاجعل فی الجنان موردی

ـ ای شاهد خدا بر من شاهد باش که من بر دین نبی احمد هستم ـ اگر کسی در دین خدا شک کند، من هدایتیافته هستم. پروردگارا ورودم را در بهشت قرار بده

و در الکامل نیز روایت کرد که علی علیه السلام در آغاز خروج آن قوم علیه او صعصعه بن صوحان عبدی را خواند درحالی⁭که زیاد بن نضر حارثی را به همراه عبدالله بن عباس به⁭سوی آنان فرستاده بود پس به صعصعه بن صوحان فرمود: در نظرت آنها اطراف کدام قوم بیشتر حلقه می⁭زنند؟ گفت: پیرامون یزید بن قیس أرحبی.

پس علی علیه السلام به⁭سوی حروراء سوار شد و از میان آنان گذشت تا به محل ضربت خوردن یزید بن قیس رسید و دو رکعت در آنجا نماز خواند و سپس خارج شد و بر کمانش تکیه کرد و به مردم رو کرد و فرمود: این جایگاهی است که هر که در آن پیروز شود شد تا روز قیامت پیروز می⁭شود سپس با آنان صحبت کرد و سوگند داد پس گفتند: ما با تحکیم گناه بزرگی مرتکب شده⁭ایم و توبه کرده⁭ایم پس تو نیز مانند ما به درگاه خداوند توبه کن به سویت باز میگردیم. پس علی علیه السلام فرمود من از هر گناهی از خداوند طلب آمرزش می⁭کنم.

پس رجعت کردند درحالی⁭که شش هزار نفر بودند و چون در کوفه مستقر شد شایعه کردند که علی علیه السلام از تحکیم بازگشته و آن را ضلالت دانسته است و گفتند: امیرمؤمنان فقط منتظر است که مرکوبها فربه شوند و اموال جمع⁭آوری شود پس ما را به⁭سوی شام به قیام برمی⁭انگیزد. پس اشعث نزد علی علیه السلام آمد و گفت: یا امیرمؤمنان مردم گویند که تو حکمیت را ضلالت و ماندن بر آن را کفر دیده⁭ای. پس علی علیه السلام برخاست و خطبه ایراد کرد و فرمود: هر که گمان کند که من از حکمیت بازگشته⁭ام دروغ گفته است و هرکه آن را ضلالت بداند گمراه شده است، پس خوارج از مسجد خارج شدند و حکم دادند.

سپس ابن ابی الحدید گوید: هر فسادی که در خلافت امیرمؤمنان علیه السلام بود و هر آشفتگی که رخ داد ریشه⁭اش اشعث بود و اگر مرافعه امیرمؤمنان درباره معنای حکمیت در این مرتبه نبود جنگ نهروان نبود و امام علیه السلام آنها را به سوی شام حرکت می⁭داد و شام را به تملک خود درمی⁭آورد زیرا امام علیه السلام تلاش کرد با آنان مسلک تعریض و ابهام را بپیماید و در مثل نبوی جنگ نیرنگ است. و آن به این دلیل است که آنان گفتند: از آنچه⁭ انجام دادی به درگاه خداوند توبه کن چنانکه ما توبه کردیم تا همراه تو به سوی جنگ برخیزیم پس او سخن مرسلی که انبیاء و معصومین می⁭گوید را به آنان فرمود پس آن را پسندیدند و اجابت درخواستشان به⁭شمار آوردند و به⁭وسیله آن نیاتشان برای او پاک و درونشان با آن خالص شد بدون اینکه امام علیه السلام آن را تدبیر کند و خوارج به شبهه نخست خود بازگشتند و چنین است دولت⁭هایی که نشانه⁭های زوال بر آن آشکار می⁭شود از میان اصحاب در زمین کسانی چون اشعث برایشان مقدر می⁭شود به عنوان سنت خدا در میان کسانی⁭که پیش از این بودند و هرگز برای سنت خدا تبدیلی نخواهی یافت.

راوی گوید: مبرد گوید سپس آن قدم به سوی نهروان حرکت کردند و قصدشان رفتن به⁭سوی مدائن بود و از اخبار جالب آنها این است که در مسیر خود یک مسلمان و یک نصرانی دیدید پس مسلم را به این دلیل که در نظرشان کافر بود کشتند و نصرانی را سفارش کردند و گفتند: عهد نبی⁭تان را حفظ کنید.

و گوید عبدالله بن خباب با آنها روبرو شد درحالی⁭که بر گردنش قرآن بود بر الاغی سوار بود و همسر باردارش با او بود پس به او گفتند: این چیزی که در گردن توست ما را به کشتن تو دستور می⁭دهد! به آنان گفت: آنچه قرآن زنده کرد را زنده کنید و آنچه قرآن میرانید را بمیرانید. پس مردی از آنها بر خرمای رسیده⁭ای که از نخل افتاده بود جهید و آن را در دهان او قرار داد و بر او فریاد زدند و با خویشتنداری آن را بیرون انداخت و بر مردی از آنها خوکی گذر کرد وی آن را زد و کشت پس گفتند: این فساد در زمین است و کشتن خوک را ناپسند دانستند، سپس به پسر خبّاب گفتند: از پدرت برایمان حدیث بگو گفت: از پدرم شنیدم که می⁭گوید: رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: بعد از آن فتنه⁭ای خواهد بود که در آن دل مرد می⁭میرد چنانکه بدنش می⁭میرد به عنوان مؤمن شب می⁭کند و به⁭عنوان کافر صبح می⁭کند پس بنده مقتول خدا باش و قاتل نباش .

گفتند: درباره ابوبکر و عمر چه می⁭گویی پس او را به نیکی ثنا گفت، گفتند: درباره علی بعد از تحکیم و عثمان در شش سال اخیر چه می⁭گویی پس به نیکی ثنا گفت، گفتند: درباره تحکیم و حکمیت چه می⁭گویی؟ گفت: علی از شما نسبت به خدا آگاه⁭تر و بر دینش حافظ⁭تر و بصیرتش نافذتر است.

گفتند: تو پیرو هدایت نیستی پیروی مردان براساس ایمانشان است پس او را بر نهر نزدیک کردند و به پهلو خواباندند و او را ذبح کردند. راوی گوید: با مردی نصرانی در سر نخلی که از آن او بود چانه زدند مرد گفت: آن برای شماست. گفتند: آن را جز به قیمت نمی⁭گیریم، پس مرد گفت: شگفتا که کسی چون عبدالله بن خبّاب را می⁭کشید و چیدن نخلی را نمی⁭پذیرید.

و ابوعبیده روایت کرد: یکی از خوارج در روز نهروان ضربه خورد و با تکیه بر نیزه⁭اش راه رفت درحالی⁭که شمشیرش را کشیده بود تا اینکه به ضربهزننده رسید و او را کشت درحالی⁭که می⁭خواند: «وَعَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضَی» {ای پروردگارم به سویت‏شتافتم تا خشنود شوی}

گوید: علی علیه السلام درباره قتل ابن خبّاب از آنها استنطاق کرد پس به آن اعتراف کردند گفت: در برگه⁭هایی جدا بنویسید تا برگه به برگه سخنانتان را بشنوم پس برگه⁭هایی نوشتند و هر برگه به آنچه⁭که دیگری اقرار کرده بود در خصوص قتل ابن خباب اقرار کرد و گفتند: چنانکه او را کشتیم تو را نیز خواهیم کشت.

فرمود: به خدا سوگند اگر تمامی اهل دنیا این چنین به قتل او اقرار کنند و من بر قتل آنها قادر باشم قطعاً تمامی آنها را می⁭کشتم سپس به اصحابش روی کرد و فرمود: بر آنها یورش ببرید که من اولین کسی هستم که بر آنها یورش می⁭برد و با ذوالفقار سه مرتبه حمله سختی بر آن برد که در هر حمله با آن ضربه می⁭زد تا اینکه پشت آن خمیده شد سپس خارج می⁭شد و آن را با زانویش صاف می⁭کرد سپس با آن حمله می⁭کرد تا اینکه آنها را از بین برد.

و محمد بن حبیب روایت کرد: علی علیه السلام در روز نهر بر خوارج خطبه ایراد کرد و فرمود: ما اهل بیت نبوت، جایگاه رسالت، محل رفت و آمد ملائکه، عنصر رحمت، معدن علم و حکمت هستیم ما افق حجاز هستیم کند به ما ملحق می⁭شود و توبهکننده به⁭سوی ما بازمی⁭گردد ای مردم شما را از آن می⁭ترسانم که مبادا صبح کنید درحالی⁭که جنازه⁭هایتان در اطراف این رود و زمین⁭های پست و بلند این دشت افتاده باشد. تا پایان آنچه⁭که سید رضی در مختار 36 از کتاب نهج⁭البلاغه که به زودی خواهد آمد آورده است.

**[ترجمه]

«588»

⁽¹⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْمُبَارَکِ وَ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ بَکْرِ بْنِ عِیسَی عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ خَالِدٍ الْبَجَلِیِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَیْسٍ عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً یَقُولُ أَنَا فَقَأْتُ عَیْنَ الْفِتْنَةِ وَ لَوْ لَا أَنَا مَا قُوتِلَ أَهْلُ النَّهْرَوَانِ وَ لَا أَصْحَابُ الْجَمَلِ وَ لَوْ لَا أَنِّی أَخْشَی أَنْ تَتَّکِلُوا فَتَدَعُوا الْعَمَلَ لَأَخْبَرْتُکُمْ بِالَّذِی قَضَی اللَّهُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکُمْ لِمَنْ قَاتَلَهُمْ مُبْصِراً بِضَلَالِهِمْ عَارِفاً لِلْهُدَی الَّذِی نَحْنُ عَلَیْهِ. وَ عَنْ عُبَیْدِ بْنِ سُلَیْمَانَ النَّخَعِیِّ عَنْ سَعِیدٍ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: اسْتَخْلَفَ عَلِیٌّ علیه السلام حِینَ سَارَ إِلَی النَّهْرَوَانِ رَجُلًا مِنَ النَّخَعِ یُقَالُ لَهُ هَانِئُ بْنُ هَوْذَةَ فَکَتَبَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّ غَنِیّاً وَ بَاهِلَةَ فَتَنُوا فَدَعَوُا اللَّهَ عَلَیْکَ أَنْ یَظْفَرَ بِکَ [عَدُوُّکَ]قَالَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَجْلِهِمْ عدوک مِنَ الْکُوفَةِ وَ لَا تَدَعْ مِنْهُمْ أَحَداً.

وَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ قَادِمٍ عَنْ شَرِیکِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ لَیْثٍ عَنْ أَبِی یَحْیَی قَالَ سَمِعْتُ عَلِیّاً یَقُولُ اغْدُوا خُذُوا حَقَّکُمْ مَعَ النَّاسِ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ أَنَّکُمْ تُبْغِضُونِّی وَ أَنِّی أُبْغِضُکُمْ.

**[ترجمه]کتاب غارات - . این سه حدیث را ثقفی در حدیث 2-4 از کتاب الغارات علی ما فی تلخیصه روایت کرد. - : زر بن حبیش گوید: از علی علیه السلام شنیدم که می⁭فرماید: من چشمان فتنه را بر کندم و اگر من نبودم، کسی با اهل نهروان و اصحاب جمل پیکار نمی‏کرد و اگر بیم آن نبود که تن زنید و عمل رها کنید، و به ثواب آن بسنده کنید، چیزی را که بر زبان پیامبرتان صلی الله علیه و آله در باب کسی که با آنها نبرد می‏کند، در حالی که به گمراهیشان آگاه است و راه ما را راه هدایت می‏داند، جاری شده است، بازمی‏گفتم.

سعید اشعری گوید: علی علیه السلام زمانی⁭که به⁭سوی نهروان حرکت کرد مردی از نخع که هانئ بن هوذه خوانده می⁭شد را جانشین کرد پس برای علی علیه السلام نوشت که غنی و باهله فتنه کرده⁭اند و دست به دعا برداشتهاند که تو شکست بخوری!

راوی گوید: علی علیه السلام برای آنان نوشت: آنان را که دشمن تو هستند از کوفه بران و حتی یک تن از آنان را باقی مگذار.

ابویحیی گوید: شنیدم که علی علیه السلام می⁭فرماید: بشتابید و با دیگر مردم، حقتان را بگیرید و خدا گواه است که شما با من دشمنی دارید و من با شما دشمنی⁭ دارم.

**[ترجمه]

«589»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة قَالَ علیه السلام وَ قَدْ مَرَّ بِقَتْلَی الْخَوَارِجِ یَوْمَ النَّهْرِ بُؤْساً لَکُمْ لَقَدْ ضَرَّکُمْ مَنْ غَرَّکُمْ فَقِیلَ لَهُ مَنْ غَرَّهُمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام الشَّیْطَانُ الْمُضِلُّ وَ الْأَنْفُسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ غَرَّتْهُمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ فَسَحَتْ لَهُمْ فِی الْمَعَاصِی وَ وَعَدَتْهُمُ الْإِظْهَارَ فَاقْتَحَمَتْ بِهِمُ النَّارَ. ص: 356

1) 588- الأحادیث الثلاثة رواه الثقفی رحمه اللّه فی الحدیث: 2- 4 من کتاب الغارات علی ما فی تلخیصه.

2) 589- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 323 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 323 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرد. - :

در جنگ نهروان هنگامی که از کنار کشتگان خوارج می‏گذشت فرمود: بدا به حال شما آن که شما را فریب داد به شما زیان رساند. پرسیدند چه کسی آنان را فریفت، ای امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود: شیطان گمراه کننده، و نفسی که به بدی فرمان می‏دهد، آنان را با آرزوها مغرور ساخت، و راه گناه را بر ایشان آماده کرد، و به آنان وعده پیروزی داد، و سرانجام به آتش جهنّم گرفتارشان کرد.

**[ترجمه]

بیان

و فسحت أی أوسعت لهم بالرخصة فی المعاصی و وعدتهم الإظهار أی أن یظهرهم و یغلبهم علینا.

**[ترجمه]«و فسحت» یعنی رخصت در معصیت⁭ها برای آنان وسیع کردی، «وعدتهم الإظهار» یعنی آنها را بر ما غلبه و سیطره می⁭دهی.

**[ترجمه]

«590»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ علیه السلام لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را با زیاداتی در ذیلش در مختار 40 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - :

و امام علیه السلام زمانی⁭که شعار خوارج را شنید که می⁭گویند لا حکم الّا لله فرمود: سخن حقی است که از آنان اراده باطل شد.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید قال الله تعالی إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ أی إذا أراد الله شیئا من أفعاله فلا بد من وقوعه بخلاف غیره من القادرین و تمسکت الخوارج به فی إنکارهم علیه علیه السلام فی القول بالتحکیم مع عدم رضاه علیه السلام کما ذکر فی السیر و أراد الخوارج نفی کل ما یسمی حکما و هو باطل لأن الله تعالی قد أمضی حکم کثیر من المخلوقین فی کثیر من الشرائع.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: خداوند متعال فرمود: «إنِ الحکم إلّا لله» یعنی زمانی⁭که خداوند چیزی از افعالش را اراده کند وقوع آن حتمی است بر خلاف قادران غیر او و خوارج در انکار امام علیه السلام در اعتقاد به تحکیم علی⁭رغم عدم رضایت او به آن تمسک جستند چنانکه در سیر ذکر شده است و خوارج نفی هر آنچه⁭که حکم نامیده می⁭شود را اراده کردند درحالی⁭که این باطل است زیرا خداوند متعال حکم بسیاری از مخلوقات را در بسیاری از شرائع اجرا کرده است.

**[ترجمه]

«591»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ سَمِعَ علیه السلام رَجُلًا مِنَ الْحَرُورِیَّةِ یَتَهَجَّدُ وَ یَقْرَأُ فَقَالَ نَوْمٌ عَلَی یَقِینٍ خَیْرٌ مِنْ صَلَاةٍ فِی شَکٍّ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 97 از باب قصار نهج البلاغه روایت کرد. - :

و امام صدای مردی از اهالی حروراء را شنید که نماز شب می⁭خواند و قرآن تلاوت می⁭کرد فرمود: خوابیدن همراه با یقین برتر از نمازگزاران با شک و تردید است.

**[ترجمه]

«592»

⁽³⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ علیه السلام فِی تَخْوِیفِ أَهْلِ النَّهْرَوَانِ فَأَنَا نَذِیرٌ لَکُمْ أَنْ تُصْبِحُوا صَرْعَی بِأَثْنَاءِ هَذَا النَّهْرِ وَ بِأَهْضَامِ هَذَا الْغَائِطِ عَلَی غَیْرِ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لَا سُلْطَانٍ مُبِینٍ مَعَکُمْ قَدْ طَوَّحَتْ بِکُمُ الدَّارُ وَ احْتَبَلَکُمُ الْمِقْدَارُ وَ قَدْ کُنْتُ نَهَیْتُکُمْ عَنْ هَذِهِ الْحُکُومَةِ فَأَبَیْتُمْ عَلَیَّ إِبَاءَ الْمُخَالِفِینَ الْمُنَابِذِینَ حَتَّی صَرَفْتُ رَأْیِی إِلَی هَوَاکُمْ وَ أَنْتُمْ مَعَاشِرَ أَخِفَّاءِ الْهَامِ سُفَهَاءُ الْأَحْلَامِ وَ لَمْ آتِ لَا أَبَا لَکُمْ بُجْراً وَ لَا أَرَدْتُ بِکُمْ ضُرّاً.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 36 از نهج البلاغه روایت کرد. - : شما را از آن می‏ترسانم مبادا صبح کنید در حالی که جنازه‏های شما در اطراف رود نهروان و زمین‏های پست و بلند آن افتاده باشد، بدون آن که برهان روشنی از پروردگار، و حجّت و دلیل قاطعی داشته باشید.از خانه‏ها آواره گشته و به دام قضا گرفتار شده باشید.

من شما را از این حکمیّت نهی کردم ولی با سر سختی مخالفت کردید، تا به دلخواه شما کشانده شدم.

شما ای بی‏خردان، و بی‏خردان، ای ناکسان و بی‏پدران، من که این فاجعه را به بار نیاوردم و هرگز زیان شما را نخواستم

**[ترجمه]

بیان

الأهضام جمع هضم و هو المطمئن من الوادی و الغائط ما سفلت من الأرض و السلطان الحجة و لعل المراد بالبینة الحجة الشرعیة و بالسلطان الدلیل العقلی و قال الجوهری طاح یطوح و یطیح هلک

ص: 357

1) 590- رواه السیّد الرضیّ مع زیادات فی ذیله فی المختار: 40 من کتاب نهج البلاغة.

2) 591- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 97 من باب قصار نهج البلاغة.

3) 592- رواه السیّد قدس اللّه نفسه فی المختار: 36 من نهج البلاغة.

و سقط و کذلک إذا تاه فی الأرض و طوحه أی توهه و ذهب به هاهنا و هاهنا و المراد بالدار الدنیا و احتبلکم أی أوقفکم فی الحبال و المقدار قضاء الله و قدره و الهام جمع الهامة و هی الرأس و خفتها کنایة عن قلة العقل أو عن الطیش و عدم الثبات فی الرأی و الأحلام جمع حلم بالکسر و هو الأناة و العقل و لا أبا لک کلمة تستعمل فی المدح کثیرا و فی الذم أیضا و فی معرض التعجب و الظاهر هنا الذم أو التعجب و البجر الأمر العظیم و الداهیة و یروی هجرا و هو الساقط من القول و یروی عرا و العرو المعرة الإثم.

**[ترجمه]الاهضام جمع هضم یعنی محل مطمئن از دشت است، الغائط زمین پست است، السلطان یعنی حجت و شاید منظور از البینة برهان شرعی و منظور از سلطان دلیل عقلی باشد. جوهری گوید: طاح یطوح، و یطیح یعنی هلاک و ساقط شد و چنین است تاه فی الأرض، طوّحه یعنی او را سرگردان کرد و او را به اینجا و آنجا برد. و منظور از «الدار» دنیا است، «احتبلکم» یعنی شما را در دام انداخت «المقدار» قضا و قدر خداست «الهام» جمع هامه یعنی سر است و خفت آن کنایه از کمعقلی یا سبکسری و عدم ثبات در اندیشه است. الاحلام جمع حِلم یعنی تأمل و عقل است «لا أباً لک» عبارتی است که بیشتر در مدح و نیز در ذم و تعجب به⁭کار می⁭رود و خوب در اینجا نکوهش یا تعجب است. «البُجر» امر بزرگ و فاجعه است و «هجراً» نیز روایت می⁭شود که کلام ساقط و بی⁭ارزش است و «عراً» روایت می⁭شود یعنی العر و المعرة یعنی گناه.

**[ترجمه]

«593»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام فِی الْخَوَارِجِ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُمْ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ قَالَ کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ نَعَمْ إِنَّهُ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَکِنْ هَؤُلَاءِ یَقُولُونَ لَا إِمْرَةَ وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِیرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ یَعْمَلُ فِی إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَسْتَمْتِعُ فِیهَا الْکَافِرُ وَ یُبَلِّغُ اللَّهُ فِیهَا الْأَجَلَ وَ یُجْمَعُ بِهِ الْفَیْ‌ءُ وَ یُقَاتَلُ بِهِ الْعَدُوُّ وَ تَأْمَنُ بِهِ السُّبُلُ وَ یُؤْخَذُ بِهِ لِلضَّعِیفِ مِنَ الْقَوِیِّ حَتَّی یَسْتَرِیحَ بَرٌّ وَ یُسْتَرَاحَ مِنْ فَاجِرٍ وَ فِی رِوَایَةٍ أُخْرَی أَنَّهُ لَمَّا سَمِعَ تَحْکِیمَهُمْ قَالَ حُکْمَ اللَّهِ أَنْتَظِرُ فِیکُمْ وَ قَالَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْبَرَّةُ فَیَعْمَلُ فِیهَا التَّقِیُّ وَ أَمَّا الْإِمْرَةُ الْفَاجِرَةُ فَیَتَمَتَّعُ فِیهَا الشَّقِیُّ إِلَی أَنْ تَنْقَطِعَ مُدَّتُهُ وَ تُدْرِکَهُ مَنِیَّتُهُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 40 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : سخن حقّی است، که از آن اراده باطل شد آری درست است، فرمانی جز فرمان خدا نیست، ولی اینها می‏گویند زمامداری جز برای خدا نیست، در حالی که مردم به زمامداری نیک یا بد، نیازمندند، تا مؤمنان در سایه حکومت، به کار خود مشغول و کافران هم بهرمند شوند، و مردم در استقرار حکومت، زندگی کنند، به وسیله حکومت بیت المال جمع آوری می‏گردد و به کمک آن با دشمنان می‏توان مبارزه کرد.جادّه‏ها أمن و امان، و حقّ ضعیفان از نیرومندان گرفته می‏شود، نیکوکاران در رفاه و از دست بدکاران، در امان می‏باشند.

و در روایت دیگری آمده، چون سخن آنان را در باره حکمیّت شنید فرمود - منتظر حکم خدا در باره شما هستم. - و نیز فرمود: - امّا در حکومت پاکان، پرهیزکار به خوبی انجام وظیفه می‏کند ولی در حکومت بدکاران، ناپاک از آن بهرمند می‏شود تا مدّتش سر آید و مرگ فرا رسد.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام کلمة حق الظاهر أن المراد بالکلمة قولهم لا حکم إلا لله و الباطل الذی أرید بها المعنی الذی قصدوه لا ما یفهم من کلام بعض الشارحین أن دعاء أصحاب معاویة إیاکم إلی کتاب الله کلمة حق لکن مقصودهم بها لیس العمل بکتاب الله بل فتورکم عن الحرب و تفرق أهوائکم و معناها الحق حصر الحکم حقیقة فیه سبحانه إذ حکم غیره تعالی إنما یجب متابعته لأنه حکمه تعالی ⁽²⁾

ص: 358

1) 593- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 40 من کتاب نهج البلاغة.

2) 2 و یمکن أن یکون المعنی [من] الحق الذی لم یریدوه حصر الحق الذی یجب إطاعته من حیث إنّه حکم به ذلک الحاکم فلا ینافی صدق الحکم من غیر تجوز علی حکم الرسول و الامام و قضاة العدل لإطلاق الحکم مطلقا علی حکمهم فی کثیر من الأحادیث و الاخبار، و قد شنعوا تجویز الحکم مطلقا و نفی الإمرة من لوازمه، فتدبر. منه رحمه اللّه.

قوله علیه السلام و إنه لا بد للناس إلخ قال بعض الشارحین الألفاظ کلها ترجع إلی إمرة الفاجر قال یعمل فیها المؤمن أی لیست بمانعة للمؤمن من العمل و یستمتع فیها الکافر أی یتمتع بمدته و یبلغ الله فیها الأجل لأن إمارة الفاجر کإمارة البر فی أن المدة المضروبة فیها تنتهی إلی الأجل الموقت للإنسان.

و قال بعضهم الضمیر فی إمرته راجع إلی الأمیر مطلقا فالإمرة التی یعمل فیها المؤمن الإمرة البرة و التی یستمتع فیها الکافر الإمرة الفاجرة و المراد بعمل المؤمن فی إمرة البر عمله علی وفق أوامر الله و نواهیه و باستمتاع الکافر فی إمرة الفاجر انهماکه فی اللذات الحاضرة و یبلغ الله فیها الأجل أی فی إمرة الأمیر سواء کان برا أو فاجرا و فائدتها تذکیر العصاة ببلوغ الأجل و تخویفهم به و یؤید هذا الوجه الروایة الأخری.

و یمکن أن یکون المعنی أنه لا بد فی انتظام أمور المعاش أمیر بر أو فاجر لیعمل المؤمن بما یستوجب به جنات النعیم و یتمتع فیها الکافر لیکون حجة علیه و لعله أظهر لفظا و معنی.

قوله علیه السلام حتی یستریح کلمة حتی إما لبیان الغایة و المعنی تستمر تلک الحال حتی یستریح البر من الأمراء و هو الظاهر أو مطلقا و یستریح الناس من الفاجر أو مطلقا بالموت أو العزل و فیهما راحة للبر لأن الآخرة خیر من الأولی و لا یجری الأمور غالبا علی مراده و لا یستلذ کالفاجر بالانهماک فی الشهوات و راحة للناس من الفاجر لخلاصهم من جوره و إن انتظم به نظام الکل فی المعاش.

و إما لترتب الغایة أی حتی یستریح البر من الناس فی دولة البر من الأمراء و یستریح الناس مطلقا من بغی بعض الفجار و من الشرور و المکاره فی

ص: 359

دولة الأمیر مطلقا برا کان أو فاجرا و لا ینافی ذلک إصابة المکروه من فاجر أحیانا.

قوله علیه السلام حکم الله أنتظر أی جریان القضاء بقتلهم و حلول وقته.

قوله علیه السلام إلی أن تنقطع مدته أی مدة دولته أو حیاته.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام «کلمه حق» ظاهر این است که منظور از کلمه این سخن آنها «لا حکم إلّا لله» است و باطلی که از آن اراده شده معنایی است که از آن قصد کرده⁭اند آنچه⁭که از کلام برخی شارحان فهمیده می⁭شود که دعوت یاران معاویه از شما به⁭سوی کتاب خدا سخن حقی است اما مقصود آنها از آن عمل به کتاب خدا نیست بلکه سستی شما از جنگ و پراکندگی تمایلات شما است و معنای حق آن محصور کردن حقیقی حکم در خداوند سبحان است زیرا حکم غیر از خداوند سبحان فقط به این جهت که حکم خداوند است تبعیتش واجب است.

و این سخن امام «و انه لا بّد للناس» تا پایان آن، برخی از شارحان گوید: همه الفاظ به امارت فاجر بازمی⁭گردد و گوید «یعمل فیها المؤمن» بازدارنده مؤمن از عمل نیست «یستمتع فیها الکافر» یعنی برای مدتی بهره می⁭برد، «یبلغ الله فیها الرجل» زیرا امارت فاجر مانند امارت نیکوکار است در اینکه مدت معین در آن به اجل معین شده برای انسان ختم می⁭شود.

و برخی از آنها گوید: ضمیر در «إمرته» مطلقاً به امیر بازمی⁭گردد پس امارتی که مؤمن در آن کار می⁭کند امارت نیکوست و امارتی که کافر در آن لذت می⁭برد امارت فاجر است و منظور از عمل مؤمن در امارت نیکوکار کار کردن وی بر اساس اوامر و نواهی خدا و منظور از لذت بردن کافر در امارت فاجر فرو رفتنش در لذت⁭های حاضر است. «یبلغ الله فیها الرجل» یعنی در امارت امیر چه نیکوکار باشد چه فاجر و فائده آن متذکر شدن سرکشان به رسیدن اجل و بیم دادن آنها از آن است. و روایت دیگر این وجه را تأیید می⁭کند.

و ممکن است که معنا این باشد که ناگزیر در نظم بخشیدن به امور زندگی باید امیری نیکوکار یا فاجر باشد تا مؤمن به آنچه⁭که براساس آن جنات نعیم را مستوجب می⁭شود عمل کند و کافر از آن لذت ببرد تا حجتی بر او باشد و شاید این از نظر لفظ و معنی بهتر باشد.

این سخن امام علیه السلام: «حتی یستریح» کلمه حتی یا برای بیان غایت است و معنی این است آن حالت استمرار دارد تا اینکه درستکار از امراء آسوده شود و این خوب است یا اینکه مطلقاً آسوده شود و مردم از فاجر آسوده شود یا مطلقاً با مرگ یا عزل آسوده شود و در این دو آسایشی برای درستکار است زیرا آخرت از دنیا بهتر است و امور غالباً بر مراد او جاری نمی⁭شود و مانند کافر از فرو رفتن در شهوات لذت نمی⁭برد و آسایش مردم از فاجر به⁭جهت خلاصی آنها از ستم اوست گرچه نظام هر یک از آنها در معیشت به⁭وسیله او نظم یابد.

و یا برای ترتب غایت است یعنی تا مردم درستکار در دولت امیران درستکار آسوده شود و مردم مطلقاً از ستم برخی فاجران و از بدی⁭ها و مکاره در دولت امیر به⁭صورت مطلق چه درستکار باشد چه فاجر آسوده شوند و این احیاناً با رسیدن مکروه از جانب فاجر منافات ندارد.

این سخن امام علیه السلام «حکم الله فانتظره» یعنی جاری شدن قضا بر قتل آنها و رسیدن وقت آن.

این سخن امام علیه السلام: «إلی أن تنقطع مدته» یعنی مدت دولت یا زندگی او.

**[ترجمه]

«594»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام کَلَّمَ بِهِ الْخَوَارِجَ أَصَابَکُمْ حَاصِبٌ وَ لَا بَقِیَ مِنْکُمْ آبِرٌ أَ بَعْدَ إِیمَانِی بِاللَّهِ وَ جِهَادِی مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَشْهَدُ عَلَی نَفْسِی بِالْکُفْرِ لَ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ فَأُوبُوا شَرَّ مَآبٍ وَ ارْجِعُوا عَلَی أَثَرِ الْأَعْقَابِ أَمَا إِنَّکُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِی ذُلًّا شَامِلًا وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ أَثَرَةً یَتَّخِذُهَا الظَّالِمُونَ فِیکُمْ سُنَّةً. قال السید رضی الله عنه قوله علیه السلام و لا بقی منکم آبر یروی علی ثلاثة أوجه أحدها بالراء من قولهم رجل آبر للذی یأبر النخل أی یصلحه.

و یروی آثر و هو الذی یأثر الحدیث أی یحکیه و یرویه و هو أصح الوجوه عندی کأنه علیه السلام قال و لا بقی منکم مخبر.

و یروی آبز بالزاء المعجمة و هو الواثب و الهالک أیضا یقال له آبز.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 58 و 59 از نهج البلاغه روایت کرد. - : آنگاه که شعار خوارج را شنید که می‏گویند، لا حکم الا للّه در نکوهش آنان فرمود: سنگ حوادث و بلا بر شما ببارد چنانکه اثری از شما باقی نگذارد! آیا پس از ایمانم به خدا، و جهاد کردنم در رکاب رسول خدا صلّی الله علیه و آله به کفر خویش گواهی دهم؟ اگر چنین کنم گمراه شده و از هدایت شدگان نخواهم بود.

پس به بدترین جایگاه رهسپار شوید و به راه گذشتگان بازگردید. آگاه باشید! به زودی پس از من به خواری و ذلت گرفتار میشوید و شمشیر برّنده بر شما مسلط میگردد و به استبدادی دچار خواهید شد که برای دیگر ستمگران راه و رسم حکومت قرار خواهد گرفت.

سید گوید این کلام امام علیه السلام «و لا بقی منکم آبر» به سه وجه روایت میشود یکی با راء که برگرفته از این سخن آنان رجل آبر للذی یأبر النخل یعنی آن را اصلاح میکند. دوم: آثر نقل شد یعنی بازگوکننده حدیث و این نقل به نظر من بهتر است گویا امام میفرماید: از شما خبردهندهای باقی نماند. سوم: آبز با زاء نیز روایت شد به معنای هلاکشونده، پرشکننده که به هلاک شونده «آبز» گویند.

**[ترجمه]

«595»

⁽²⁾وَ قَالَ علیه السلام لَمَّا عَزَمَ عَلَی حَرْبِ الْخَوَارِجِ وَ قِیلَ لَهُ إِنَّهُمْ قَدْ عَبَرُوا جِسْرَ النَّهْرَوَانَ مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَةِ وَ اللَّهِ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ وَ لَا یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَةٌ. قال الرضی رحمه الله یعنی بالنطفة ماء النهر و هو أفصح کنایة عن الماء و إن کان کثیرا جما.

ص: 360

1) 594- رواه السیّد الرضیّ فی المختار: 58 و 59 من نهج البلاغة.

2) 595- رواه السیّد الرضیّ فی المختار: 58 و 59 من نهج البلاغة.

**[ترجمه]حضرت فرمود: به هنگام حرکت برای جنگ با خوارج، شخصی گفت، خوارج از پل نهروان عبور کردند امام علیه السلام فرمود: قتلگاه خوارج این سوی نهر است، به خدا سوگند! از آنها جز ده نفر باقی نمیماند، و از شما نیز ده نفر کشته نخواهد شد.

رضی گوید: منظور امام از نطفه آب نهر است که از فصیحترین کنایه در رابطه با آب است، هرچند زیاد و فراوان باشد.

**[ترجمه]

بیان

روی أنه کلمهم بهذا الکلام لما اعتزلوه و تنادوا من کل ناحیة لا حکم إلا لله الحکم لله یا علی لا لک و قالوا بان لنا خطاؤنا فرجعنا و تبنا فارجع إلیه أنت و تب و قال بعضهم اشهد علی نفسک بالکفر ثم تب منه حتی نطیعک و الحاصب الریح الشدیدة التی تثیر الحصباء و هی صغار الحصی و إصابة الحاصب کنایة عن العذاب و قیل أی أصابکم حجارة من السماء و الأوب بالفتح و الإیاب بالکسر الرجوع و الأعقاب مؤخر الأقدام و أثرها بالتحریک علامتها و الرجوع علی العقب هو القهقری فهو کالتأکید للسابق قیل هو أمر لهم بالإیاب و الرجوع إلی الحق من حیث خرجوا منه قهرا کان القاهر یضرب فی وجوههم یردهم علی أعقابهم و الرجوع هکذا شر الأنواع و قیل هو دعاء علیهم بالذل و انعکاس الحال.

أقول: و یحتمل أن یکون الأمر علی التهدید کقوله تعالی قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ و الأثرة بالتحریک الاسم من قولک فلان یستأثر علی أصحابه أی یختار لنفسه أشیاء حسنة و یخص نفسه بها و الاستیثار الانفراد بالشی‌ء أو من آثر یؤثر إیثارا إذا أعطی أی یفضل الظالمون غیرکم علیکم فی نصیبکم و یعطونهم دونکم و قیل یجوز أن یکون المراد بالأثرة النمام.

و النهروان بفتح النون و الراء و جوز تثلیث الراء ثلاث قری أعلی و أوسط و أسفل بین واسط و بغداد.

و الصرع الطرح علی الأرض و المصرع یکون مصدرا و موضعا و المراد هنا مواضع هلاکهم و الإفلات و التفلت و الانفلات التخلص من الشی‌ء فجأة من غیر تمکث.

و هذا الخبر من معجزاته علیه السلام المتواترة و روی أنه لما قتل الخوارج وجدوا المفلت منهم تسعة تفرقوا فی البلاد و وجدوا المقتول من أصحابه علیه السلام ثمانیة.

و یمکن أن یکون خفی علی القوم مکان واحد من المقتولین أو یکون التعبیر بعدم هلاک العشرة للمشاکلة و المناسبة بین القرینتین.

ص: 361

**[ترجمه]روایت است که وی زمانی⁭که آنها از او کناره گرفتند و از هر گوشه⁭ای ندا برآوردند که حکم فقط از آن خداست و حکم برای خداست نه برای تو علی با این عبارت با آنان سخن گفت. گفتند: اشتباه ما بر ما آشکار شد پس بازگشتیم و توبه کردیم تو نیز بازگرد و توبه کن، و برخی از آنان گفتند: به کفر خویش گواهی ده سپس از آن توبه کن تا از تو اطاعت کنیم. «الحاصب» باد تندی است که شن را بلند می⁭کند و حصباء شن است و اصابه الحاصب کنایه از عذاب است. و گفته شده یعنی سنگی از آسمان به شما برسد. «الأوب» با فتحه و الإیاب با کسره: رجوع است و الأعقاب پاشنه پاست و أثرها با حرکت علامت آن است. رجوع علی العقب عقب نشینی است که مانند تأکید برای عبارت پیشین است گفته شده او آنان را به برگشت و رجوع به حق از جایی⁭که به اجبار از آن خارج شدند امر کرد گویی که اجبارکننده بر صورت آنان می⁭زند درحالی⁭که آنها را به جای نخست بازمی⁭گرداند و رجوع این چنینی بدترین نوع است و گفته شده این نفرین آنان به ذلت و دگرگونی حال است.

می⁭گویم: محتمل است که امر بر وجه تهدید باشد مانند این سخن خداوند متعال: «و قل اعملوا فسیری الله عملکم» الأثره با حرکت اسمی از این سخن توست: فلان یستأثر علی اصحابه یعنی امور نیک را برای خود برمی⁭گزیند و آن را به خود اختصاص می⁭دهد. الاستئثار چیزی را مختص خود کردن. یا از ریشه آثر یوثر ایثاراً است زمانی⁭که اعطا کرد یعنی ظالمان غیر شما را در بهره شما برتری می⁭دهند و آنها را به کسانی⁭ غیر از شما می⁭دهند. و گفته شده: جایز است که منظور از أثره سخنچنین باشد.

و نهروان با فتحه نون و راء و جواز تثلیت راء سه روستای اعلی، اوسط و اسفل است که بین واسط و بغداد است.

الصرع افتادن بر روی زمین است و المصرع مصدر و اسم مکان است و در اینجا مقصود محل هلاکت آنان است و الافلات و التفلت و الانفلات: خلاصی ناگهانی و بدون مکث از چیزی است، و این خبر از معجزات متواتر امام علیه السلام است و روایت است که زمانی⁭که خوارج را به هلاکت رساند نجاتیافتگان آنها را نه تن یافتند که در بلاد پراکنده شدند و مقتول از اصحاب امام را هشت تن یافتند. و ممکن است که مکان یکی از مقتولان بر قوم پنهان باشد یا اینکه تعبیر با عدم هلاکت ده تن برای مشاکله و تناسب بین دو قرینه باشد.

**[ترجمه]

«596»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لَمَّا عَزَمَ عَلَی الْمَسِیرِ إِلَی الْخَوَارِجِ فَقَالَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنْ سِرْتَ فِی هَذَا الْوَقْتِ خَشِیتُ أَنْ لَا تَظْفَرَ بِمُرَادِکَ مِنْ طَرِیقِ عِلْمِ النُّجُومِ فَقَالَ علیه السلام أَ تَزْعُمُ أَنَّکَ تَهْدِی إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا صُرِفَ عَنْهُ السُّوءُ وَ تُخَوِّفُ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِی مَنْ سَارَ فِیهَا حَاقَ بِهِ الضُّرُّ فَمَنْ صَدَّقَکَ بِهَذَا فَقَدْ کَذَّبَ الْقُرْآنَ وَ اسْتَغْنَی عَنِ الِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ تَعَالَی فِی نَیْلِ الْمَحْبُوبِ وَ دَفْعِ الْمَکْرُوهِ وَ یَنْبَغِی فِی قَوْلِکَ لِلْعَامِلِ بِأَمْرِکَ أَنْ یُولِیَکَ الْحَمْدَ دُونَ رَبِّهِ لِأَنَّکَ بِزَعْمِکَ أَنْتَ هَدَیْتَهُ إِلَی السَّاعَةِ الَّتِی نَالَ فِیهَا النَّفْعَ وَ آمن [أَمِنَ] الضُّرَّ ثُمَّ أَقْبَلَ علیه السلام عَلَی النَّاسِ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ تَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا یُهْتَدَی بِهِ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ فَإِنَّهَا تَدْعُو إِلَی الْکِهَانَةِ الْمُنَجِّمُ کَالْکَاهِنِ وَ الْکَاهِنُ کَالسَّاحِرِ وَ السَّاحِرُ کَالْکَافِرِ وَ الْکَافِرُ فِی النَّارِ سِیرُوا عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ عَوْنِهِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 77 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : به هنگام حرکت برای نبرد با خوارج، در ماه صفر سال 38 هجری، شخصی با پیشگویی از راه شناخت ستارگان گفت:اگر در این ساعت حرکت کنید، پیروز نمی‏شوید و من از راه علم ستاره شناسی این محاسبه را کردم، امام فرمود :گمان می‏کنی تو از آن ساعتی آگاهی که اگر کسی حرکت کند زیان نخواهید دید و می‏ترسانی از ساعتی که اگر کسی حرکت کند ضرری دامنگیر او خواهد شد کسی که گفتار تو را تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده است، و از یاری طلبیدن خدا در رسیدن به هدف‏های دوست داشتنی، و محفوظ ماندن از ناگواریها، بی‏نیاز شده است.

برای عملکننده به فرمانت لازم است که به جای خداوند، تو را ستایش کنند چون به گمان خود مردم را به ساعتی آشنا کردی که منافعشان را به دست می‏آورند و از ضرر و زیان در امان می‏مانند.

سپس به مردم رو کرد و فرمود: ای مردم، از فرا گرفتن علم ستاره شناسی برای پیشگویی‏های دروغین، بپرهیزید، جز آن مقدار از علم نجوم که در دریا نوردی و صحرا نوردی به آن نیاز دارید، چه اینکه ستاره شناسی شما را به غیب گویی و غیب گویی به جادوگری می‏کشاند، و ستاره شناس چون غیب گو، و غیب گو چون جادوگر و جادوگر چون کافر و کافر در آتش جهنم است.با نام خدا و یاری او حرکت کنید.

**[ترجمه]

«597»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام وَ قَدْ قَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ نَهَیْتَنَا عَنِ الْحُکُومَةِ ثُمَّ أَمَرْتَنَا بِهَا فَمَا نَدْرِی أَیُّ الْأَمْرَیْنِ أَرْشَدُ فَصَفَّقَ علیه السلام إِحْدَی یَدَیْهِ عَلَی الْأُخْرَی ثُمَّ قَالَ هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَکَ الْعُقْدَةَ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنِّی حِینَ أَمَرْتُکُمْ بِمَا أَمَرْتُکُمْ بِهِ حَمَلْتُکُمْ عَلَی الْمَکْرُوهِ الَّذِی یَجْعَلُ اللَّهُ فِیهِ خَیْراً فَإِنِ اسْتَقَمْتُمْ هَدَیْتُکُمْ وَ إِنِ اعْوَجَجْتُمْ قَوَّمْتُکُمْ وَ إِنْ أَبَیْتُمْ تَدَارَکْتُکُمْ لَکَانَتِ الْوُثْقَی وَ لَکِنْ بِمَنْ وَ إِلَی مَنْ أُرِیدُ أَنْ أُدَاوِیَ بِکُمْ وَ أَنْتُمْ دَائِی کَنَاقِشِ الشَّوْکَةِ بِالشَّوْکَةِ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ ضَلَعَهَا مَعَهَا اللَّهُمَّ قَدْ مَلَّتْ أَطِبَّاءُ هَذَا الدَّاءِ الدَّوِیِّ وَ کَلَّتِ النَّزَعَةُ بِأَشْطَانِ الرَّکِیِّ أَیْنَ الْقَوْمُ الَّذِینَ دُعُوا إِلَی الْإِسْلَامِ فَقَبِلُوهُ وَ قَرَءُوا الْقُرْآنَ فَأَحْکَمُوهُ وَ هِیجُوا إِلَی الْجِهَادِ فَوَلَّهُوا اللِّقَاحَ إِلَی أَوْلَادِهَا ⁽³⁾وَ سَلَبُوا السُّیُوفَ أَغْمَادَهَا وَ أَخَذُوا بِأَطْرَافِ الْأَرْضِ زَحْفاً ص: 362

1) 596- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه تعالی علیه فی المختار: 77 من کتاب نهج البلاغة.

2) 597- رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه نفسه فی المختار: 119 من کتاب نهج البلاغة.

3) 3 کذا فی طبع الکمبانیّ من البحار- غیر أن کلمة «إلی» کانت محذوفة منها- و فیما عندی من نسخ نهج البلاغة: «فولهوا و له اللقاح إلی أولادها». و قد أشار المصنّف فی شرحه الآتی الآن أن فی بعض النسخ الذی کان عنده کان کذلک.

زَحْفاً وَ صَفّاً صَفّاً بَعْضٌ هَلَکَ وَ بَعْضٌ نَجَا لَا یُبَشَّرُونَ بِالْأَحْیَاءِ وَ لَا یُعَزَّوْنَ عَنِ الْمَوْتَی مُرْهُ الْعُیُونِ مِنَ الْبُکَاءِ خُمْصُ الْبُطُونِ مِنَ الصِّیَامِ ذُبُلُ الشِّفَاهِ مِنَ الدُّعَاءِ صُفْرُ الْأَلْوَانِ مِنَ السَّهَرِ عَلَی وُجُوهِهِمْ غَبَرَةُ الْخَاشِعِینَ أُولَئِکَ إِخْوَانِیَ الذَّاهِبُونَ فَحَقٌّ لَنَا أَنْ نَظْمَأَ إِلَیْهِمْ وَ نَعَضَّ الْأَیْدِیَ عَلَی فِرَاقِهِمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ یُسَنِّی لَکُمْ طُرُقَهُ وَ یُرِیدُ أَنْ یَحُلَّ دِینَکُمْ عُقْدَةً عُقْدَةً وَ یُعْطِیَکُمْ بِالْجَمَاعَةِ الْفُرْقَةَ وَ بِالْفُرْقَةِ الْفِتْنَةَ فَاصْدِفُوا عَنْ نَزَعَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ وَ اقْبَلُوا النَّصِیحَةَ مِمَّنْ أَهْدَاهَا إِلَیْکُمْ وَ اعْقِلُوهَا عَلَی أَنْفُسِکُمْ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 119 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : پس از پذیرش «حکمیّت» در صفیّن، یکی از یاران گفت:ما را از حکمیّت نهی فرمودی، سپس پذیرفتی و داور تعیین کردی ما نمی‏دانیم کدام یک از این دو کار درست است امام دست بر روی دست کوبید و با تأسف فرمود: این سزای کسی است که بیعت با امام خود را ترک گوید، و پیمان بشکند.به خدا سوگند، هنگامی که شما را به جنگ با معاویه فراخواندم، خوشایندتان نبود، ولی خداوند خیر شما را در آن قرار داده بود، اگر مقاومت می‏کردید، شما را راهنمایی می‏کردم و اگر به انحراف می‏رفتید شما را به راه راست برمی‏گرداندم، اگر سر باز می‏زدید، دوباره شما را برای مبارزه آماده می‏کردم، در آن صورت وضعیّتی مطمئن داشتیم.امّا دریغ، با کدام نیرو بجنگم و به چه کسی اطمینان کنم شگفتا، می‏خواهم به وسیله شما بیماری‏ها را درمان کنم ولی شما درد بی درمان من شده‏اید، کسی را می‏مانم که خار در پایش رفته و با خار دیگری می‏خواهد آن را بیرون کشد، در حالی که می‏داند خار در تن او بیشتر شکند و بر جای ماند.خدایا طبیب این درد مرگبار به جان آمده، و آب رسان این شوره زار ناتوان شده است.

کجا هستند مردمی که به اسلام دعوت شده و پذیرفتند، قرآن تلاوت کردند و معانی آیات را شناختند، به سوی جهاد بر انگیخته شده چونان شتری که به سوی بچّه خود روی می‏آورد شیفته جهاد گردیدند، شمشیرها از نیام بر آوردند، و گرداگرد زمین را گروه گروه، صف به صف، احاطه کردند، بعضی شهید، و برخی نجات یافتند.هیچ گاه از زنده ماندن کسی در میدان جنگ شادمان نبودند، و در مرگ شهیدان نیازی به تسلیت نداشتند، با گریه‏های طولانی از ترس خدا، چشم‏هایشان ناراحت، و از روزه‏داری فراوان، شکم‏هایشان لاغر و به پشت چسبیده بود.لب‏هایشان از فراوانی دعا خشک، و رنگ‏های صورت از شب زنده‏داری‏ها زرد، و بر چهره‏هایشان غبار خشوع و فروتنی نشسته بود.آنان برادران من هستند که رفته‏اند، و بر ماست که تشنه ملاقاتشان باشیم، و از اندوه و فراقشان انگشت حسرت به دندان بگیریم.

همانا شیطان، راه‏های خود را به شما آسان جلوه می‏دهد، تا گره‏های محکم دین شما را یکی پس از دیگری بگشاید، و به جای وحدت و هماهنگی، بر پراکندگی شما بیفزاید.از وسوسه و زمزمه و فریب کاری شیطان روی گردانید، و نصیحت آن کس را که خیرخواه شماست گوش کنید، و به جان و دل بپذیرید.

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام هذا جزاء من ترک العقدة أی الرأی و الحزم و قیل مراده علیه السلام هذا جزاؤکم حین ترکتم الرأی الأصوب فیکون هذا إشارة إلی حیرتهم التی دل علیها قولهم فما ندری أی الأمرین أرشد فیکون ترک العقدة منهم لا منه علیه السلام.

و یمکن حمله علی ظاهره الألصق بقوله علیه السلام بعد ذلک حملتکم علی المکروه إلخ و لا یلزم خطاؤه کما توهمه الخوارج بأن یکون المراد کان هذا جزائی حین ترکت العقدة أی هذا مما یترتب علی ترک العقدة و إن کان ترکها اضطرارا لا اختیارا و لا عن فساد رأی کما یدل علیه صریح قوله علیه السلام بعد ذلک و لکن بمن و إلی من فإن ترک الأصلح إذا لم یمکن العمل بالأصلح مما لا فساد فیه و لا ریب فی عدم إمکان حربه علیه السلام بعد رفعهم المصاحف و افتراق أصحابه.

قوله علیه السلام علی المکروه أی الحرب إشارة إلی قوله تعالی فَعَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ اللَّهُ فِیهِ خَیْراً کَثِیراً و المکروه مکروه لهم لا له علیه السلام.

قوله و إن اعوججتم لعل المراد بالاعوجاج الیسیر من العصیان لا الإباء

ص: 363

المطلق و بالتقویم الإرشاد و التحریض و التشجیع و بالإباء الإباء المطلق و بالتدارک الاستنجاد بغیرهم من قبائل العرب و أهل الحجاز و خراسان فإن کلهم کانوا من شیعته علیه السلام کذا ذکره ابن أبی الحدید.

قوله علیه السلام و لکن بمن أی بمن أستعین فی هذا الأمر الذی لا بد له من ناصر و معین و إلی من أرجع فی ذلک.

قوله علیه السلام کناقش الشوکة هذا مثل للعرب لا تنقش الشوکة بالشوکة فإن ضلعها معها أی إذا استخرجت الشوکة بمثلها فکما أن الأولی انکسرت فی رجلک و بقیت فی لحمک کذلک تنکسر الثانیة فإن ضلعها بالتحریک أی میلها معها أی طباع بعضکم یشبه طباع بعض و یمیل إلیها کما تمیل الشوکة إلی مثلها.

و قال ابن الأثیر فی مادة نقش من النهایة نقش الشوکة إذا استخرجها من جسمه و به سمی المنقاش الذی ینقش به.

و الداء الدوی الشدید من دوی إذا مرض و النزعة جمع نازع و هو الذی یستقی الماء و الشطن هو الحبل و الرکی جمیع الرکیة و هی البئر کأنهم عن المصلحة فی قعر بئر عمیق و کل علیه السلام من جذبهم إلیه أو شبه علیه السلام وعظه لهم و قلة تأثیره فیهم بمن یستقی من بئر عمیقة لأرض وسیعة و عجز عن سقیها.

قوله علیه السلام فولهوا اللقاح اللقاح بکسر اللام الإبل الواحدة لقوح و هی الحلوب أی جعلوا اللقاح والهة إلی أولادها برکوبهم إیاها عند خروجهم إلی الجهاد و فی بعض النسخ فولهوا وله اللقاح إلی أولادها و الوله إلی الشی‌ء الاشتیاق إلیه.

و أخذوا بأطراف الأرض أی أخذوا الأرض بأطرافها کما قیل أو أخذوا علی الناس بأطراف الأرض أی حصروهم یقال لمن استولی علی غیره و ضیق علیه قد أخذ بأطراف الأرض و أخذوا أطرافها من قبیل أخذت

ص: 364

بالخطام و الزحف الجیش یزحفون إلی العدو أی یمشون و یکون مصدرا کالصف و نصبهما علی الحالیة أی زحفا بعد زحف و صفا بعد صف فی الأطراف أو المصدریة أی یزحفون زحفا قوله لا یبشرون أی لشدة ولههم إلی الجهاد لا یفرحون ببقاء حیهم حتی یبشروا به و لا یحزنون لقتل قتیلهم حتی یعزوا به أو لما قطعوا العلائق الدنیویة إذا ولد لأحدهم مولود لم یبشر به و إذا مات منهم أحد لم یعزوا عنه و الأول أظهر لا سیما علی نسخة القیل.

و قال فی النهایة المره مرض فی العین لترک الکحل و قال الخمص الجوع و المجاعة و رجل خمص إذا کان ضامر البطن و ذبل أی قل ماؤه و ذهبت نضارته و قال الجوهری یقال حق لک أن تفعل أی خلیق بک و قال سناه أی فتحه و سهله و یقال صدف عن الأمر أی انصرف عنه و نزغ الشیطان بینهم أی أفسد و أغری و نفثاته وساوسه التی ینفث بها.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام «هذا جزاء من ترک العقده» یعنی اندیشه و دوراندیشی و گفته شده منظور امام علیه السلام این است که این جزای شماست زمانی⁭که اندیشه صحیح را رها کردید پس این اشاره⁭ای است به حیرت آنها که این سخن آنها: «فما ندری أیّ الأمرین اَرشد» بر آن دلالت دارد پس ترک بیعت از جانب آنهاست نه امام علیه السلام.

و حمل آن بر ظاهر متصل به این سخن امام بعد از آن «حملتکم علی المکروه» تا پایان آن نیز ممکن است و مستلزم خطای او نیست چنانکه خوارج به ذهن می⁭آورند به این⁭صورت که این جزای من است زمانی⁭که بیعت را رها کردم یعنی این اموری است که بر ترک بیعت مترتب می⁭شود گرچه ترک آن از روی اضطرار باشد نه اختیار و فساد رأی، چنانکه سخن صریح امام علیه السلام بعد از آن بر آن دلالت می⁭کند «اما دریغ، با کدام نیرو بجنگیم و به چه کسی اطمینان کنم» پس ترک اصلح زمانی⁭که عمل به اصلح ممکن نباشد از مواردی است که فسادی در آن نیست و در عدم امکانپذیر بودن جنگ امام علیه السلام بعد از بلند کردن قرآن توسط آنها و پراکندگی اصحابش تردیدی نیست.

این سخن امام علیه السلام «علی المکروه» یعنی جنگ اشاره⁭ای است به این سخن خداوند متعال: «فَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شَیْئًا وَیَجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا» {پس چه بسا چیزی را خوش نمی‏دارید و خدا در آن مصلحت فراوان قرار می‏دهد} و مکروه برای آنان است نه برای امام علیه السلام .

و این سخن او «و أن اعوججتم» شاید منظور انحراف اندک از عصیان باشد نه امتناع مطلق، و بالتقویم یعنی ارشاد، تشویق و ترغیب، و بالإباء یعنی امتناع مطلق و بالتدارک یعنی خواستن از غیر آنان از قبائل عرب و اهل حجاز و خراسان زیرا همه آنان از شیعه امام علیه السلام بودند ابن ابی الحدید چنین ذکر کرده است.

و این سخن امام علیه السلام «کناقش الشوکه» مثلی برای عرب است لا تنقش الشوکه بالشوکه فإن ضلعها معها یعنی زمانی⁭که خار را با خار بیرون بیاوری پس چنانکه خار اول در پایت می⁭شکند و در گوشتت می⁭مانند خار دوم نیز می⁭شکند. « فإن ضلعها» با حرکت یعنی تمایل آن است، یعنی طبع برخی از شما به طبع برخی دیگر شبیه است و به آن می⁭گراید چنانکه خار به نظیر خود تمایل دارد.

و ابن اثیر در ماده نقش از النهایه گوید: نقش الشوکه زمانی⁭ است که خار را از بدن خود بیرون آورد و به⁭جهت آن، آنچه⁭که به⁭وسیله آن حکاکی می⁭شود منقش نامیده شده⁭ است.

«الداء الدوی» درد شدید از ریشه دوی است آنگاه که مریض شود. «النزعه» جمع نازع است یعنی کسی⁭که آب می⁭کشد، «الشطن» ریسمان است، «الرکیّ» جمع رکیّه است یعنی چاه گویی که آنها نسبت به مصلحت در عمق چاهی عمیق هستند و امام علیه السلام از کشیدن آنها به خود ناتوان شد یا اینکه امام علیه السلام پند خود به آنان و تأثیر اندکش در آنان را به کسی⁭که از چاهی عمیق برای زمینی وسیع آب می⁭کشد و از آبیاری آن ناتوان است تشبیه کرده⁭است.

این سخن امام علیه السلام «فولّهوا اللقاح» لقاح با کسره لام یعنی شتر و واحد آن لقوح است یعنی شیرده یعنی شتران را با سوار شدن آنها به هنگام خروجشان به⁭سوی جهاد مشتاق بچه⁭های خود قرار دادند و در بعضی نسخه⁭ها «فولهوا و له اللقاح إلی أولادها» و الوله إلی الشئ: اشتیاق به آن.

«و أخذوا بأطراف الأرض» یعنی چنانکه گفته شده اطراف زمین را احاطه کردند یا اینکه مردم را در اطراف زمین محاصره کردند به کسی⁭که غیر او بر او مسلط شود و بر او فشار آورد گفته می⁭شود: قد أخذ بأطراف الأرض، و أخذوا اطرافها از قبیل با دهنه گرفته شد است. الزحف: الجیش یزحفون إلی العدو یعنی به⁭سوی دشمن حرکت می⁭کنند و مانند صف مصدر است و نصب آن بنا بر حال بودن است یعنی زحفاً بعد زحف و صفاً بعد صف فی الأطراف است یا اینکه مصدریه است یعنی یزحفون زحفاً. این سخن او «لا یبشّرون» یعنی به⁭جهت شدت اشتیاقشان به جهاد برای زنده ماندن زنده خود شاد نمی⁭شوند تا به آن بشارت دهند و بر مرگ کشته خود غمگین نمی⁭شوند تا برآن تسلیت بگویند یا زمانی⁭که علائق دنیوی را قطع کنند زمانی⁭که نوزادی برای آنان زاده می⁭شود به آن بشارت نمی⁭دهند و زمانی⁭که یکی از آنها بمیرد بر آن تسلیت نمیگویند و معنای اول بهتر است خصوصاً براساس نسخه قبل.

و در النهایه گوید المره بیماری در چشم به⁭جهت ترک سرمه⁭ است. گوید: الخمص: گرسنگی و قحطی است و رجل خمص زمانی⁭ است که شکمتهی باشد. ذبل یعنی آبش کم شد و طراوتش از بین رفت. جوهری گوید: حق لک أن تفعل گفته می⁭شود یعنی برای تو سزاوار است که انجام بدهی. گوید: سناه یعنی آن را گشود و آسان کرد. و صدف عن الأمر گفته می⁭شود یعنی از آن منصرف شد. و نزع الشیطان بینهم یعنی شیطان میان آنان را تباه کرد و تحریک کرد و نفثاته یعنی وسوسه⁭های او می⁭دمد.

**[ترجمه]

«598»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام قَالَ لِلْبُرْجِ بْنِ مُسْهِرٍ الطَّائِیِّ وَ قَدْ قَالَ لَهُ بِحَیْثُ یَسْمَعُهُ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ کَانَ مِنَ الْخَوَارِجِ اسْکُتْ قَبَحَکَ اللَّهُ یَا أَثْرَمُ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ ظَهَرَ الْحَقُّ فَکُنْتَ فِیهِ ضَئِیلًا شَخْصُکَ خَفِیّاً صَوْتُکَ حَتَّی إِذَا نَعَرَ الْبَاطِلُ نَجَمْتَ نُجُومَ قَرْنِ الْمَاعِزِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 182 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : برج بن مسهر طایی از شعرای مشهور خوارج بود و با صدای بلند گفت «حکومت فقط از آن خداست» امام در سال 38 هجری در کوفه در جواب او فرمود: خاموش باش خدا رویت را زشت گرداند، ای دندان پیشین افتاده.به خدا سوگند آنگاه که حق آشکار شد تو ناتوان بودی، و آواز تو آهسته بود و آن هنگام که باطل بانگ بر آورد، چونان شاخ بز سر بر آوردی.

**[ترجمه]

بیان

قبحک الله بالتخفیف و التشدید أی نحاک عن الخیر و قیل کسرک یقال قبحت الجوزة أی کسرتها و الثرم سقوط الأسنان و الضئیل الدقیق النحیف الخفی و نعر أی صاح کنایة عن ظهور الباطل و قوة أهله و نجم طلع أی طلعت بلا شرف و لا شجاعة و لا قدم بل علی غفلة و الماعز واحد المعز من الغنم و هو خلاف الضأن.

**[ترجمه]«قبّحک الله» با تخفیف و تشدید یعنی تو را از خیر دور کند. و گفته شده تو را بشکند قبّحت الجوزه گفته می⁭شود یعنی گردو را شکستم. الثرم یعنی افتادن دندان، و الضئیل یعنی ظریف، نحیف پنهان. «نعر» یعنی فریاد زد کنایه از ظهور باطل و قدرت اهل آن. نجم طلوع کرد یعنی بدون شرف و شجاعت و قدمت بلکه با غفلت طلوع کرد. الماعز واحد معز از گوسفندان است که بز مخالف ضأن است.

**[ترجمه]

«599»

⁽²⁾کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ الْمَنْصُورِ بْنِ عُمَرَ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ ص: 365

1) 598- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 182 من کتاب نهج البلاغة.

2) 599- رواه الثقفی رضوان اللّه علیه فی الحدیث الأول من کتاب الغارات.

وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِمْرَانَ بْنِ أَبِی لَیْلَی عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَیْشٍ قَالَ: خَطَبَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالنَّهْرَوَانِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَمَّا بَعْدُ أَنَا فَقَأْتُ عَیْنَ الْفِتْنَةِ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ لِیَجْتَرِئَ عَلَیْهَا غَیْرِی وَ فِی حَدِیثِ ابْنِ أَبِی لَیْلَی لَمْ یَکُنْ لِیَفْقَأَهَا أَحَدٌ غَیْرِی وَ لَوْ لَمْ أَکُ فِیکُمْ مَا قُوتِلَ أَصْحَابُ الْجَمَلِ وَ أَهْلُ النَّهْرَوَانِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ لَا أَنْ تَتَّکِلُوا وَ تَدَعُوا الْعَمَلَ لَحَدَّثْتُکُمْ بِمَا قَضَی اللَّهُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکُمْ صلی الله علیه و آله لِمَنْ قَاتَلَهُمْ مُبْصِراً لِضَلَالَتِهِمْ عَارِفاً لِلْهُدَی الَّذِی نَحْنُ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی سَلُونِی عَمَّا شِئْتُمْ سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی إِنِّی مَیِّتٌ أَوْ مَقْتُولٌ بَلْ قَتْلًا مَا یَنْتَظِرُ أَشْقَاهَا أَنْ یَخْضِبَهَا مِنْ فَوْقِهَا بِدَمٍ وَ ضَرَبَ بِیَدِهِ إِلَی لِحْیَتِهِ وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَا تَسْأَلُونِّی عَنْ شَیْ‌ءٍ فِیمَا بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ السَّاعَةِ وَ لَا عَنْ فِئَةٍ تُضِلُّ مِائَةً أَوْ تَهْدِی مِائَةً إِلَّا نَبَّأْتُکُمْ بِنَاعِقِهَا وَ سَائِقِهَا فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ حَدِّثْنَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَنِ الْبَلَاءِ قَالَ إِنَّکُمْ فِی زَمَانٍ إِذَا سَأَلَ سَائِلٌ فَلْیَعْقِلْ وَ إِذَا سُئِلَ مَسْئُولٌ فَلْیَثَّبَّتْ أَلَا وَ إِنَّ مِنْ وَرَائِکُمْ أُمُوراً أَتَتْکُمْ جَلَلًا مُزَوَّجاً وَ بَلَاءً مُکْلِحاً مُلِحّاً وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ أَنْ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِی وَ نَزَلَتْ بِکُمْ کَرَاهِیَةُ الْأُمُورِ وَ حَقَائِقُ الْبَلَاءِ لَقَدْ أَطْرَقَ کَثِیرٌ مِنَ السَّائِلِینَ ⁽¹⁾وَ فَشِلَ کَثِیرٌ مِنَ الْمَسْئُولِینَ وَ ذَلِکَ إِذَا قَلَّصَتْ حَرْبُکُمْ وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ وَ کَانَتِ الدُّنْیَا بَلَاءً عَلَیْکُمْ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِی حَتَّی یَفْتَحَ اللَّهُ لِبَقِیَّةِ الْأَبْرَارِ ⁽²⁾

ص: 366

1) ما بین المعقوفین مأخوذ من المختار: 90 من نهج البلاغة، و فیه: «و لو فقدتمونی و نزلت بکم کرائه الأمور، و حوازب الخطوب لاطرق کثیر من السائلین ...».

2) 2 و فی المختار المشار إلیه من نهج البلاغة: «و شمرت عن ساق، و ضاقت الدنیا علیکم ضیقا تستطیلون معه أیّام البلاء علیکم حتّی یفتح اللّه لبقیة الابرار منکم».

فَانْصُرُوا أَقْوَاماً کَانُوا أَصْحَابَ رَایَاتٍ یَوْمَ بَدْرٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ تُنْصَرُوا وَ تُؤْجَرُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَصْرَعَکُمُ الْبَلِیَّةُ ⁽¹⁾فَقَامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ حَدِّثْنَا عَنِ الْفِتَنِ قَالَ إِنَّ الْفِتْنَةَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ وَ إِذَا أَدْبَرَتِ اسْتَقَرَّتْ یُشْبِهْنَ مُقْبِلَاتٍ وَ یُعْرَفْنَ مُدْبِرَاتٍ إِنَّ الْفِتَنَ تَحُومُ کَالرِّیَاحِ یُصِبْنَ بَلَداً وَ یُخْطِئْنَ أُخْرَی أَلَا إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِی عَلَیْکُمْ فِتْنَةُ بَنِی أُمَیَّةَ إِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْیَاءُ مُظْلِمَةٌ مُطَیَّنَةٌ عَمَّتْ فِتْنَتُهَا وَ خَصَّتْ بَلِیَّتُهَا وَ أَصَابَ الْبَلَاءُ مَنْ أَبْصَرَ فِیهَا وَ أَخْطَأَ الْبَلَاءُ مَنْ عَمِیَ عَنْهَا یَظْهَرُ أَهْلُ بَاطِلِهَا عَلَی أَهْلِ حَقِّهَا حَتَّی تُمْلَأَ الْأَرْضُ عُدْوَاناً وَ ظُلْماً وَ بِدَعاً أَلَا وَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ یَضَعُ جَبَرُوتَهَا وَ یَکْسِرُ عَمَدَهَا وَ یَنْزِعُ أَوْتَادَهَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ وَ ایْمُ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِی أُمَیَّةَ أَرْبَابَ سَوْءٍ لَکُمْ بَعْدِی کَالنَّابِ الضَّرُوسِ تَعَضُّ بِفِیهَا وَ تَخْبِطُ بِیَدَیْهَا وَ تَضْرِبُ بِرِجْلَیْهَا وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا لَا یَزَالُونَ بِکُمْ حَتَّی لَا یَتْرُکُوا فِی مِصْرِکُمْ إِلَّا تَابِعاً لَهُمْ أَوْ غَیْرَ ضَارٍ وَ لَا یَزَالُ بَلَاؤُهُمْ بِکُمْ حَتَّی لَا یَکُونَ انْتِصَارُ أَحَدِکُمْ مِنْهُمْ إِلَّا مِثْلَ انْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ إِذَا رَآهُ أَطَاعَهُ وَ إِذَا تَوَارَی عَنْهُ شَتَمَهُ وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ فَرَّقُوکُمْ تَحْتَ کُلِّ حَجَرٍ لَجَمَعَکُمُ اللَّهُ لِشَرِّ یَوْمٍ لَهُمْ أَلَا إِنَّ مِنْ بَعْدِی جُمَّاعَ شَتَّی أَلَا إِنَّ قِبْلَتَکُمْ وَاحِدَةٌ وَ حَجَّکُمْ وَاحِدٌ وَ عُمْرَتَکُمْ وَاحِدَةٌ وَ الْقُلُوبَ مُخْتَلِفَةٌ ثُمَّ أَدْخَلَ علیه السلام أَصَابِعَهُ بَعْضَهَا فِی بَعْضٍ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ مَا هَذَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ هَذَا هَکَذَا یَقْتُلُ هَذَا هَذَا وَ یَقْتُلُ هَذَا هَذَا قِطَعاً جَاهِلِیَّةً لَیْسَ فِیهَا هُدًی وَ لَا عَلَمٌ یُرَی نَحْنُ أَهْلَ

ص: 367

1) 1 کذا فی اصلی، و فیه حذف و تقدیم و السیاق یستدعی أن یکون محل هذا الکلام بعد قوله علیه السلام الآتی قریبا: «اللّه ربّ العالمین» کما هو کذلک فی شرح المختار: 90 من نهج البلاغة من شرح ابن أبی الحدید و هذا لفظه: «الا و إنکم مدرکوها فانصروا قوما کانوا أصحاب رایات بدر و حنین تؤجروا» ...

الْبَیْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ وَ لَسْنَا فِیهَا بِدُعَاةٍ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا نَصْنَعُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ قَالَ انْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا وَ إِنِ اسْتَصْرَخُوکُمْ فَانْصُرُوهُمْ تُؤْجَرُوا وَ لَا تَسْبِقُوهُمْ فَتَصْرَعَکُمُ الْبَلِیَّةُ فَقَامَ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ ثُمَّ مَا یَکُونُ بَعْدَ هَذَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ یُفَرِّجُ الْفِتَنَ بِرَجُلٍ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ کَتَفْرِیجِ الْأَدِیمِ بِأَبِی ابْنُ خِیَرَةِ الْإِمَاءِ یَسُومُهُمْ خَسْفاً وَ یَسْقِیهِمْ بِکَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ فَلَا یُعْطِیهِمْ إِلَّا السَّیْفَ هَرْجاً هَرْجاً یَضَعُ السَّیْفَ عَلَی عَاتِقِهِ ثَمَانِیَةَ أَشْهُرٍ وَدَّتْ قُرَیْشٌ عِنْدَ ذَلِکَ بِالدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا لَوْ یَرَوْنِی مَقَاماً وَاحِداً قَدْرَ حَلْبِ شَاةٍ أَوْ جَزْرِ جَزُورٍ لِأَقْبَلَ مِنْهُمْ بَعْضَ الَّذِی یَرُدُّ عَلَیْهِمْ حَتَّی تَقُولُ قُرَیْشٌ لَوْ کَانَ هَذَا مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ لَرَحِمَنَا فَیُغْرِیهِ اللَّهُ بِبَنِی أُمَیَّةَ فَیَجْعَلُهُمْ مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِیلًا.

**[ترجمه]کتاب غارات - . ثقفی آن را در حدیث اول از کتاب غارات روایت کرد. - : زرّ بن حبیش گوید: علی علیه السلام در نهروان خطبه ایراد کرد پس خدا را حمد و ثنا گفت سپس فرمود: برخی از مورّخان نقل کرده‏اند که این سخنرانی امام علیه السّلام پس از حادثه جنگ نهروان در سال 38 هجری ایراد خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود:

پس از حمد و ستایش پروردگار، ای مردم من بودم که چشم فتنه را کندم، و جز من هیچ کس جرأت چنین کاری را نداشت –و در حدیث ابو لیلی کسی غیر از من تا چشم آن را بکند- و اگر من در میان شما نبودم با اصحاب نهروان و جمل جنگ نمیشد و به خدا سوگند اگر سستی و رها کردنتان کار را نبود درباره آنچه که برای کسی که آگاهانه از ضلالت آنان و مطلع از هدایتی که ما بر آن هستیم با آنان پیکار کند بر زبان نبیتان جاری است با شما صحبت میکردم.

پس از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید. درباره آنچه که میخواهید از من بپرسید، پس از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید که من میت یا مقتول هستم البته قتلی که شقاوتمندترین آنان منتظر نیست که آن را از بالا با خونش رنگین کند و با دستش به محاسنش زد.

سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، نمی‏پرسید از چیزی که میان شما تا روز قیامت می‏گذرد، و نه از گروهی که صد نفر را هدایت یا گمراه می‏سازد، جز آن که شما را آگاه می‏سازم و پاسخ می‏دهم. پس مردی به سوی او برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان درباره امتحان برای ما سخن بگو، فرمود: آگاه باشید شما در زمانی هستید که اگر سؤالکنندهای سؤال کرد باید بیاندیشد و اگر سؤالشوندهای سوال شد باید تثبیت شود .

آگاه باشید که به دنبال شما امور بزرگ متشلبه و امتحان خشن مصر به شما میرسد به کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید سوگند آن روز که مرا از دست دادید، و نگرانی‏ها و مشکلات بر شما باریدن گرفت، و بسیاری از پرسش کنندگان به حیرت فرو رفته می‏گویند سر انجام چه خواهد شد که گروه بسیاری از پرسش شوندگان از پاسخ دادن فرو مانند

این حوادث هنگامی رخ نشان می‏دهد که جنگ در میان شما طولانی شود، و دنیا چنان بر شما و بر اهل بیتم بلایی گردد تا روزی که خداوند پرچم فتح و پیروزی را برای باقیمانده نیکان شما به اهتزاز در آورد.

پس اقوامی بودند که در روز بدر و حنین اصحاب پرچمها بودند را یاری کنید که یاری میشوید اجر دریافت میکنید و بر آنان پیشی نگیرید که گرفتار مصیبت میشوید پس مردی دیگر برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان درباره فتنهها با ما سخن بگو. فرمود: فتنه‏ها آنگاه که روی آورند با حق شباهت دارند، و چون پشت کنند حقیقت چنانکه هست، نشان داده می‏شود، فتنه‏ها چون می‏آیند شناخته نمی‏شوند، و چون می‏گذرند، شناخته می‏شوند، فتنه‏ها چون گرد بادها می‏چرخند، از همه جا عبور می‏کنند، در بعضی از شهرها حادثه می‏آفرینند و از برخی شهرها می‏گذرند.

آگاه باشید همانا ترسناکترین فتنه‏ها در نظر من، فتنه بنی امیّه بر شما است، فتنه‏ای کور و ظلمانی که سلطه‏اش همه جا را فرا گرفته و بلای آن دامنگیر نیکوکاران است.هر کس آن فتنه‏ها را بشناسد نگرانی و سختی آن دامنگیرش گردد، و هر کس که فتنه‏ها را نشناسد، حادثه‏ای برای او رخ نخواهد داد. اهل باطل آن بر اهل حقش غلبه مییابد تا اینکه زمین از دشمنی، ستم و بدعت پر میشود. آگاه باشید اولین کسی که جبروت آن را خوار میکند و پایههایش را در هم میشکند و ستونهای آن را برمیکند خدای پروردگار جهانیان است.

به خدا سوگند بنی امیّه بعد از من برای شما زمامداران بدی خواهند بود، آنان چونان شتر سرکشی که دست به زمین کوبد و لگد زند و با دندان گاز گیرد و از دوشیدن شیر امتناع ورزد، با شما چنین برخورداری دارند، و در شهر شما کسی باقی نگذارند، جز آن کس که برای آنها تابع باشد یا آزاری بدانها نرساند.و بلای فرزندان بنی امیّه، بر شما طولانی خواهد ماند چندان که یاری خواستن شما از ایشان چون یاری خواستن بنده باشد از مولای خویش که هرگاه او را ببیند اطاعتش کند و چون از او غایب شود دشنامش دهد به خدا سوگند اگر شما را در زیر سنگها پراکنده سازند خداند شما را برای بدترین روزی که برای آنان است جمع میکند، آگاه باشید بعد از من جماعات مختلفی است، به هوش باشید که قبله، حج و عمره شما واحد و دلهایتان مختلف است، سپس انگشتانش را در یکدیگر فرو برد.

مردی برخاست و گغت این چیست یا امیر مؤمنان؟ فرمود: این، چنین است این دیگری را میکشد و آن این یک را میکشد و ظلمتی با تاریکی عصر جاهلیّت، بر شما فرود می‏آید.نه نور هدایتی در آن پیدا، و نه پرچم نجاتی در آن روزگاران بچشم می‏خورد. ما اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از آن فتنه‏ها در امانیم و مردم را بدان نمی‏خوانیم.

مردی برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان ما در آن زمان چه کنیم؟ فرمود: به اهل بیت نبیتان بنگرید اگر اقامت کردند اقامت کنید، اگر از شما طلب یاری کردند یاریشان کنید و بر آنان پیشی نگیرید که دچار مصیبت میشوید.

مردی برخاست و گفت: یا امیر مؤمنان بعد از این چیست؟ فرمود: خدا فتنه‏های بنی امیّه را به وسیله مردی از ما اهل بیت نابود، و از شما جدا خواهد ساخت مانند جدا شدن پوست از گوشت –به جان پدرم پسر بهترین زنان- خدا با دست افرادی، خواری و ذلّت را به فرزندان امیّه می‏چشاند که به سختی آنها را کنار می‏زنند، و جام تلخ بلا و ناراحتی و مصیبت را در کامشان می‏ریزند، و جز شمشیر چیزی به آنها نمی‏دهند هرجاً هرجاً هشت ماه شمشیر بر گردنش مینهد.. در آن هنگام، قریش دوست دارد آنچه در دنیاست بدهد تا یک بار مرا بنگرد، گر چه لحظه کوتاهی - به اندازه دوشیدن شیری یا کشتن شتری- باشد، تا با اصرار آنچه که بر آنان رد میشود را بپذیرم تا اینکه قریش گفت: اگر این از فرزندان فاطمه بود بر ما رحم میکرد پس خداوند او را به وسیله بنی امیه را فریب میدهد پس آنها را ملعون میسازد هرجا شمشیر بکشند گرفته میشوند و به سختی کشته میشوند به عنوان سنت خدا در میان گذشتگان، و برای سنت خدا تبدیلی نیست.

**[ترجمه]

بیان

الجلل محرکة الأمر العظیم مزوجا أی مقرونا بمثله و الکلوح العبوس یقال کلح و أکلح و قلصت بالتشدید أی انضمت و اجتمعت و بالتخفیف أی کثرت و تزایدت من قلصت البئر إذا ارتفع ماؤها و شمرت عن ساق أی کشفت عن شدة و حام الطائر و غیره حول الشی‌ء دار مطینة أی مخفیة و الناب الناقة المسنة و الضروس السیئة الخلق تعض حالبها و جماع الناس کرمان أخلاطهم من قبائل شتی و کلما تجمع و انضم بعضه إلی بعض و لبد کنصر و فرح أقام و لزق کتفریج الأدیم أی الجلد عن اللحم و ابن خیرة الإماء القائم علیه السلام یسومهم خسفا أی یولیهم ذلا و کأس مصبرة ممزوجة بالصبر و فی النهایة فیه بین یدی الساعة هرج أی قتال و اختلاط و أصل الهرج الکثرة فی الشی‌ء و الاتساع.

أقول: و قد مضی بعض هذه الخطبة مشروحا.

**[ترجمه]الجلل با حرکت امر بزرگ است «مزوجاً» یعنی مقرون به شبیه خود. الکلوح یعنی عبوس و کلح و أکلح گفته می⁭شود. «قلّصت» یعنی منضم و جمع شد، و با تخفیف یعنی فراوان و زیاد شد از ریشه قلصت البئر زمانی⁭که آبش بالا آمد. «شمر عن ساق» مشقتی را آشکار کرد. حام الطائر و غیره حول الشئ: پرنده و غیر آن اطراف چیزی چرخید. «مطینه» یعنی مخفی، «الناب» ماده شتر پیر، «الضروس» شتر بداخلاقی که دوشنده خود را گاز می⁭گیرد. جماع الناس کرّمان: یعنی در آمیختن مردم از قبائل مختلف و هرگاه جمع شوند و برخی به برخی دیگر ملحق شوند. «لبد» بر وزن نصر و فرح یعنی اقامت کرد و چسبید، «کتفریج الأدیم» یعنی جدا شدن پوست از گوشت. «ابن خیره الإماء» یعنی قائم علیه السلام. «یسومهم خسفاً» یعنی خفت را به آنان می⁭بخشد «کأس مصبره» یعنی جام آمیخته با صبر. و در النهایه گوید: در آن آمده است «بین یدی الساعه هرج» یعنی جنگ و درگیری. و اصل هرج فراوانی و فراخی چیزی است.

می⁭گویم: بخشی از این خطبه به⁭صورت مشروح بیان شد.

**[ترجمه]

«600»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام قَالَهُ لِلْخَوَارِجِ وَ قَدْ خَرَجَ إِلَی مُعَسْکَرِهِمْ وَ هُمْ مُقِیمُونَ عَلَی إِنْکَارِ الْحُکُومَةِ فَقَالَ علیه السلام أَ کُلُّکُمْ شَهِدَ مَعَنَا صِفِّینَ ص: 368

1) 600- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 120 من کتاب نهج البلاغة.

قَالُوا مِنَّا مَنْ شَهِدَ وَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَشْهَدْ قَالَ علیه السلام فَامْتَازُوا فِرْقَتَیْنِ فَلْیَکُنْ مَنْ شَهِدَ صِفِّینَ فِرْقَةً وَ مَنْ لَمْ یَشْهَدْهَا فِرْقَةً حَتَّی أُکَلِّمَ کُلًّا بِکَلَامِهِ وَ نَادَی النَّاسَ فَقَالَ أَمْسِکُوا عَنِ الْکَلَامِ وَ أَنْصِتُوا لِقَوْلِی وَ أَقْبِلُوا بِأَفْئِدَتِکُمْ إِلَیَّ فَمَنْ نَشَدْنَاهُ شَهَادَةً فَلْیَقُلْ بِعِلْمِهِ فِیهَا ثُمَّ کَلَّمَهُمْ علیه السلام بِکَلَامٍ طَوِیلٍ مِنْهُ أَ لَمْ تَقُولُوا عِنْدَ رَفْعِهِمُ الْمَصَاحِفَ حِیلَةً وَ غِیلَةً وَ مَکْراً وَ خَدِیعَةً إِخْوَانُنَا وَ أَهْلُ دَعْوَتِنَا اسْتَقَالُونَا وَ اسْتَرَاحُوا إِلَی کِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَالرَّأْیُ الْقَبُولُ مِنْهُمْ وَ التَّنْفِیسُ عَنْهُمْ فَقُلْتُ لَکُمْ هَذَا أَمْرٌ ظَاهِرُهُ إِیمَانٌ وَ بَاطِنُهُ عُدْوَانٌ وَ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ وَ آخِرُهُ نَدَامَةٌ فَأَقِیمُوا عَلَی شَأْنِکُمْ وَ الْزَمُوا طَرِیقَتَکُمْ وَ عَضُّوا عَلَی الْجِهَادِ بِنَوَاجِذِکُمْ وَ لَا تَلْتَفِتُوا إِلَی نَاعِقٍ نَعَقَ إِنْ أُجِیبَ أَضَلَّ وَ إِنْ تُرِکَ ذَلَّ وَ قَدْ کَانَتْ هَذِهِ الْفَعْلَةُ وَ قَدْ رَأَیْتُکُمْ أَعْطَیْتُمُوهَا وَ اللَّهِ لَئِنْ أَبَیْتُهَا مَا وَجَبَتْ عَلَیَّ فَرِیضَتُهَا وَ لَا حَمَّلَنِی اللَّهُ ذَنْبَهَا وَ وَ اللَّهِ إِنْ جِئْتُهَا إِنِّی لَلْمُحِقُّ الَّذِی یُتَّبَعُ وَ إِنَّ الْکِتَابَ لَمَعِی مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ فَلَقَدْ کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ الْقَتْلَ لَیَدُورُ بَیْنَ الْآبَاءِ وَ الْأَبْنَاءِ وَ الْإِخْوَانِ وَ الْقَرَابَاتِ فَمَا نَزْدَادُ عَلَی کُلِّ مُصِیبَةٍ وَ شِدَّةٍ إِلَّا إِیمَاناً وَ مُضِیّاً عَلَی الْحَقِّ وَ تَسْلِیماً لِلْأَمْرِ وَ صَبْراً عَلَی مَضَضِ الْجِرَاحِ وَ لَکِنَّا إِنَّمَا أَصْبَحْنَا نُقَاتِلُ إِخْوَانَنَا فِی الْإِسْلَامِ عَلَی مَا دَخَلَ فِیهِ مِنَ الزَّیْغِ وَ الِاعْوِجَاجِ وَ الشُّبْهَةِ وَ التَّأْوِیلِ فَإِذَا طَمِعْنَا فِی خَصْلَةٍ یَلُمُّ اللَّهُ بِهَا شَعَثَنَا وَ نَتَدَانَی بِهَا إِلَی الْبَقِیَّةِ فِیمَا بَیْنَنَا رَغِبْنَا فِیهَا وَ أَمْسَکْنَا عَمَّا سِوَاهَا.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 120 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : پس از پافشاری خوارج در شورشگری، امام علیه السّلام به قرارگاهشان رفت و خطاب به جمع خوارج فرمود: - آیا همه شما در جنگ صفّین بودید گفتند بعضی بودیم و برخی حضور نداشتیم. فرمود: به دو گروه تقسیم شوید، تا متناسب با هر کدام سخن گویم.دو دسته شدند، امام ندا در داد که: ساکت باشید، به حرفهایم گوش فرا دهید و با جان و دل به سوی من توجّه کنید، و هر کس را برای گواهی سوگند دادم با علم گواهی دهد.آنگاه سخنان طولانی مطرح فرمود که - برخی از آن خطبه این است: -

آنگاه که شامیان در گرما گرم جنگ، و در لحظه‏های پیروزی ما، با حیله و نیرنگ، و مکر و فریب کاری قرآن‏ها را بر سر نیزه بلند کردند شماها نگفتید که: «شامیان، برادران ما و هم آیین ما هستند از ما می‏خواهند از خطای آنان بگذریم.و راضی به حاکمیّت کتاب خدا شده‏اند، نظر ما این است که حرفشان را قبول کنیم و از آنان دست برداریم» امّا من به شما گفتم که: این توطئه، ظاهرش ایمان و باطن آن دشمنی و کینه توزی است، آغاز آن رحمت و پایان آن پشیمانی است، پس در همین حال به مبارزه ادامه دهید، و از راهی که در پیش گرفته‏اید منحرف نشوید، و در جنگ دندان بر دندان فشارید، و به ندای ندا دهند ای گوش ندهید، زیرا اگر پاسخ داده شوند گمراه کننده‏اند، و اگر رها گردند خوار و ذلیل شوند، که همواره چنین بود.امّا دریغ شماها را دیدم که به خواسته‏های شامیان گردن نهادید، و حکمیّت را پذیرفتید سوگند به خدا اگر از آن سرباز می‏زدم مسئول پی‏آمدهای آن نبودم، و خدا گناه آن را در پرونده من نمی‏افزود.به خدا سوگند اگر هم حکمیّت را می‏پذیرفتم به این کار سزاوار پیروی بودم زیرا قرآن با من است، از آن هنگام که یار قرآن گشتم از آن جدا نشدم.

ما با پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بودیم، و همانا جنگ و کشتار گرداگرد پدران، فرزندان، برادران و خویشاوندان ما دور می‏زد، امّا از وارد شدن هر مصیبت و شدّتی جز بر ایمان خود نمی‏افزودیم، و بیشتر در پیمودن راه حق، و تسلیم بودن برابر اوامر الهی، و شکیبایی بر درد جراحت‏های سوزان، مصمّم می‏شدیم.

امّا امروز با پیدایش زنگارها در دین، کژی‏ها و نفوذ شبهه‏ها در افکار، تفسیر و تأویل دروغین در دین، با برادران مسلمان خود به جنگ خونین کشانده شدیم، پس هر گاه احساس می‏کنیم چیزی باعث وحدت ماست و به وسیله آن با یکدیگر نزدیک می‏شویم، و شکاف‏ها را پر و باقی مانده پیوندها را محکم می‏کنیم، به آن تمایل نشان می‏دهیم، آن را گرفته و دیگر راه را ترک می‏گوییم.

**[ترجمه]

«601»

⁽¹⁾ج، الإحتجاج أَ لَمْ تَقُولُوا إِلَی آخِرِ الْکَلَامِ

**[ترجمه]الاحتجاج - . طبرسی آن را در عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب احتجاج: ج1، ص 185، چاپ بیروت روایت کرد. - :

«ألم تقولوا» تا پایان کلام. - . این مختار کلام ابن ابی الحدید در شرح مختار 121 از نهج البلاغه از شرحش: ج2، ص790 از چاپ جدید بیروت است. -

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام بکلامه أی بالکلام الذی یلیق به.

و قال فی النهایة فیه نشدتک الله و الرحم أی سألتک بالله و بالرحم و قال الجوهری الغیلة بالکسر الخدیعة و نفس تنفیسا فرج تفریجا قوله علیه السلام

ص: 369

1) 601- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 185، ط بیروت.

أوله رحمة لأنه کان وسیلة إلی حقن الدماء و الفعلة بالفتح المرة من الفعل و المراد بها الرضا بالحکومة و فریضتها ما وجب بسببها و ترتب علیها و إن الکتاب لمعی أی لفظا و معنی و المضض وجع المصیبة قوله علیه السلام إلی البقیة أی إلی بقاء ما بقی فیما بیننا من الإسلام کما ذکره ابن میثم و الأظهر عندی أنه من الإبقاء بمعنی الرحم و الإشفاق و الإصلاح کما فی الصحیفة لا تبقی علی من تضرع إلیها.

و قال فی القاموس أبقیت ما بیننا لم أبالغ فی فساده و الاسم البقیة و أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ أی إبقاء.

و قال ابن أبی الحدید هذا الکلام لیس یتلو بعضه بعضا و لکنه ثلاثة فصول لا یلتصق أحدها بالآخر آخر الفصل الأول قوله علیه السلام و إن ترک ذل.

و آخر الفصل الثانی قوله علی مضض الجراح و الفصل الثالث ینتهی آخر الکلام ⁽¹⁾

ج 2 ص 790 من ط الحدیث ببیروت.

**[ترجمه]«بکلامه» در سخن امام علیه السلام یعنی به کلامی که شایسته اوست. و در النهایه گوید: در آن آمده است «نشدتک الله و الرحم» یعنی به خدا و خویشاوندی از تو خواستم و جوهری گوید: الغیله با کسره یعنی نیرنگ، نفّس تنفیسا یعنی: فروگذاشتن. «أوله رحمة» به این دلیل که آن وسیله⁭ای برای جلوگیری از خونریزی است. «الفعله» با فتحه مصدر مره از الفعل است و منظور از آن رضایت به حکمیت است «فریضتها» یعنی آنچه به سبب آن واجب است و بر آن مترتب است. «و إن الکتاب لمعی» یعنی از نظر لفظ و معنا، المضض درد مصیبت است. این سخن امام علیه السلام: « إلی البقیه» یعنی بقای آنچه⁭که از اسلام در میان ما باقی⁭مانده است چنانکه ابن میثم ذکر کرده است. و بهتر در نظر من این است که آن از ریشه إبقاء به معنی رحم و شفقت و اصلاح است چنانکه در صحیفه آمده است بر کسی⁭که به⁭سوی آن تضرع کند رحم نمی⁭کند.

در قاموس گوید: أبقیت ما بیننا یعنی در فساد آن زیاده⁭روی نمی⁭کنم و اسم آن البقیه است: «أُوْلُواْ بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِی الأَرْضِ» {خردمندانی نبودند که [مردم را] از فساد در زمین باز دارند} یعنی إبقاء.

ابن ابی الحدید گوید: این کلام در پی یکدیگر نیامده است بلکه سه فصل است که یکی متصل به دیگری نیست و پایان فصل اول این کلام اوست «و إن ترک ذل»

و پایان فصل دوم این سخن امام علیه السلام «علی مضض الجراح» است و فصل سوم به پایان کلام ختم می⁭شود.

**[ترجمه]

«602»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام فِی التَّحْکِیمِ إِنَّا لَمْ نُحَکِّمِ الرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَکَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ هَذَا الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ الدَّفَّتَیْنِ لَا یَنْطِقُ بِلِسَانٍ وَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمَانٍ وَ إِنَّمَا یَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ وَ لَمَّا دَعَانَا الْقَوْمُ إِلَی أَنْ نُحَکِّمَ بَیْنَنَا الْقُرْآنَ لَمْ نَکُنِ الْفَرِیقَ الْمُتَوَلِّی عَنْ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ فَرَدُّهُ إِلَی اللَّهِ أَنْ نَحْکُمَ بِکِتَابِهِ وَ رَدُّهُ إِلَی الرَّسُولِ أَنْ نَأْخُذَ بِسُنَّتِهِ فَإِذَا حُکِمَ بِالصِّدْقِ فِی کِتَابِ اللَّهِ فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ بِهِ وَ إِنْ حُکِمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَنَحْنُ أَحَقُّ النَّاسِ وَ أَوْلَاهُمْ بِهِ ص: 370

1) 1 هذا مختار کلام ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 121 من نهج البلاغة من شرحه:

2) 602- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 122 من کتاب نهج البلاغة و ما وضعناه بین المعقوفات مأخوذ منه.

وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ لِمَ جَعَلْتَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ أَجَلًا فِی التَّحْکِیمِ فَإِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِکَ لِیَتَبَیَّنَ الْجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یُصْلِحَ فِی هَذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ لَا یُؤْخَذُ بِأَکْظَامِهَا فَتَعْجَلَ عَنْ تَبَیُّنِ الْحَقِّ وَ تَنْقَادَ لِأَوَّلِ الْغَیِّ إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ کَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَیْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ کَرَثَهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنْ جَرَّ إِلَیْهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ فَأَیْنَ یُتَاهُ بِکُمْ وَ مِنْ أَیْنَ أُتِیتُمْ اسْتَعِدُّوا لِلْمَسِیرِ إِلَی قَوْمٍ حَیَارَی عَنِ الْحَقِّ لَا یُبْصِرُونَهُ وَ مُوزَعِینَ بِالْجَوْرِ لَا یَعْدِلُونَ عَنْهُ جُفَاةٍ عَنِ الْکِتَابِ نُکُبٍ عَنِ الطَّرِیقِ مَا أَنْتُمْ بِوَثِیقَةٍ یُعْلَقُ بِهَا وَ لَا زَوَافِرِ عِزٍّ یُعْتَصَمُ إِلَیْهَا لَبِئْسَ حُشَّاشُ نَارِ الْحَرْبِ أَنْتُمْ أُفٍّ لَکُمْ لَقَدْ لَقِیتُ مِنْکُمْ بَرْحاً یَوْماً أُنَادِیکُمْ وَ یَوْماً أُنَاجِیکُمْ فَلَا أَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ النِّدَاءِ وَ لَا إِخْوَانُ ثِقَةٍ عِنْدَ النَّجَاءِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 122 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : در پاسخ خوارج که ماجرای حکمیّت را نمی‏پذیرفتند قبل از ورود به شهر در نزدیکی کوفه فرمود:

ما افراد را داور قرار ندادیم، تنها قرآن را به حکمیّت «داروی» انتخاب کردیم - که آنها بر سر نیزه کرده و داوری آن را می‏خواستند - این قرآن، خطّی است نوشته شده که میان دو جلد پنهان است، زبان ندارد تا سخن گوید، و نیازمند به کسی است که آن را ترجمه کند، و همانا انسانها می‏توانند از آن سخن گویند، و هنگامی که شامیان ما را دعوت کردند تا قرآن را میان خویش داور گردانیم، ما گروهی نبودیم که به کتاب خدای سبحان پشت کنیم، در حالی که خدای بزرگ فرمود:«اگر در چیزی خصومت کردید آن را به خدا و رسول باز گردانید» باز گرداندن آن به خدا این است که کتاب او را به داوری بپذیریم، و باز گرداندن به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این است که سنّت او را انتخاب کنیم، پس اگر از روی راستی به کتاب خدا داوری شود، ما از دیگر مردمان به آن سزاوارتریم، و اگر در برابر سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تسلیم باشند ما بدان اولی و برتریم.امّا سخن شما که چرا میان خود و آنان برای حکمیّت - داوری - مدّت تعیین کردی من این کار را کردم تا نادان خطای خود را بشناسد، و دانا بر عقیده خود استوار بماند، و اینکه شاید در این مدّت آشتی و صلح، خدا کار امّت را اصلاح کند و راه تحقیق و شناخت حق باز باشد، تا در جستجوی حق شتاب نورزند، و تسلیم اوّلین فکر گمراه کننده نگردند.

همانا برترین مردم در پیشگاه خدا کسی است که عمل به حق در نزد او دوست داشتنی‏تر از باطل باشد، هر چند از قدر او بکاهد و به او زیان رساند، و باطل به او سود رساند و بر قدر او بیفزاید.مردم چرا حیران و سرگردانید و از کجا به اینجا آورده شدید آماده شوید برای حرکت به سوی شامیانی که از حق روی گرداندند و آن را نمی‏بینند، و به ستمگری روی آورده حاضر به پذیرفتن عدالت نیستند، از کتاب خدا فاصله گرفتند، و از راه راست منحرف گشتند افسوس ای کوفیان شما وسیله‏ای نیستید که بشود به آن اعتماد کرد، و نه یاوران عزیزی که بتوان به دامن آنها چنگ زد شما بد نیروهایی در افروختن آتش جنگ هستید، نفرین بر شما.چقدر از دست شما ناراحتی کشیدم، یک روز آشکارا با آواز بلند شما را به جنگ می‏خوانم و روز دیگر آهسته در گوش شما زمزمه دارم، نه آزاد مردان راستگویی هستید به هنگام فراخواندن و نه برادران مطمئنّی برای راز داری هستید .

**[ترجمه]

«603»

⁽¹⁾ ج، الإحتجاج قَالَ علیه السلام إِنَّا لَمْ نُحَکِّمِ الرِّجَالَ إِلَی قَوْلِهِ وَ تَنْقَادُ لِأَوَّلِ الْغَیِّ.

**[ترجمه]احتجاج - . طبرسی آن را در عنوان «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب خوارج: ج1، ص 186، چاپ بیروت روایت کرد. - :

امام علیه السلام فرمود: «إنّا لم نحکّم الرجل» تا این سخن او «و تنقاد لأوّل الغیّ»

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام إنا لم نحکم حاصل الجواب أنا لم نرض بتحکیم الرجلین مطلقا بل علی تقدیر حکمهما بالصدق فی الکتاب و السنة لأن القوم دعونا إلی تحکیم القرآن لا تحکیم الرجلین و إنما رضینا بتحکیم الرجلین لحاجة القرآن إلی الترجمان فالحاکم حقیقة هو القرآن لا الرجلان فإذا خالف الرجلان حکم الکتاب و السنة لم یجب علینا قبول قولهما.

مع أن رضاه علیه السلام کان اضطرارا کما عرفت مرارا.

قوله علیه السلام فإذا حکم بالصدق أی إذا حکم بالصدق فی الکتاب و السنة فیجب أن یحکم بخلافتنا لأنا أحق الناس بالکتاب و السنة و إذا حکم بالصدق فیهما فنحن أولی الناس باتباع حکمهما فعدم اتباعنا لعدم

ص: 371

1) 603- رواه الطبرسیّ رضوان اللّه علیه فی عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 186، ط بیروت.

حکمهم بالصدق و إلا لاتبعناه و إذا حکم بالصدق فیهما فنحن أحق الناس بهذا الحکم فیجب علیهم اتباع قولنا لا علینا اتباع قولهم.

و الضمیر فی قوله أحق الناس به عائد إلی الکتاب أو إلی الله أو إلی الحکم و فی قوله أولاهم به إلی الرسول أو إلی الحکم.

قوله علیه السلام لیتبین الجاهل أی لیظهر للجاهل وجه الحق و التبین یکون لازما و متعدیا و یتثبت العالم بدفع الشبهة و یطمئن قلبه.

قوله علیه السلام و لا یؤخذ بأکظامها معطوف علی یتبین.

و قال ابن الأثیر فی کظم من کتاب النهایة و فی حدیث علی بأکظامها هی جمع کظم بالتحریک و هو مخرج النفس من الحلق و أول الغی هو أول شبهة عرضت لهم من رفع المصاحف و کرنه الغم أو أکرثه أی اشتد علیه و بلغ منه المشقة و تاه یتیه تیها تحیر و ضل أو تکبر و من أین أتیتم أی هلکتم أو دخل علیکم الشیطان و الشبهة و الحیلة و قال الجوهری أوزعته بالشی‌ء أغریته به لا یعدلون به أی لیس للجور عندهم عدیل و یروی لا یعدلون عنه أی لا یترکونه إلی غیره و الجفاء البعد عن الشی‌ء.

و نکب عن الطریق ینکب نکبا عدل ما أنتم بوثیقة أی بعروة وثیقة أو بذی وثیقة و الوثیقة الثقة و علق بالشی‌ء کفرح و تعلق به أی نشب و استمسک و زافرة الرجل أنصاره و خاصته و الحشاش بضم الحاء و تشدید الشین جمع حاش و هو الموقد للنار و کذلک الحشاش بالکسر و التخفیف و قیل هو ما یحش به النار أی یوقد و البرح الشدة و فی بعض النسخ بالتاء و هو الحزن یوما أنادیکم أی جهرا و یوما أناجیکم أی سرا فلا أحرار أی لا تنصرون و لا تحمون و لا إخوان ثقة أی لا تکتمون السر و لا تعملون بلوازم الإخاء.

**[ترجمه]این سخن امام « إنّا لم نحکّم الرجل» نتیجه جواب این است که ما به طور مطلق به تحکیم این دو مرد راضی نمی⁭شویم بلکه با فرض حکم دادن آنها با راستی در کتاب و سنت راضی می⁭شویم زیرا این قوم ما را به تحکیم قرآن دعوت کردند نه تحکیم این دو مرد و ما فقط به⁭جهت نیاز قرآن به ترجمه به تحکیم این دو مرد راضی شدیم پس داور حقیقی قرآن است نه آن دو مرد. پس هرگاه این مردان با حکم کتاب و سنت مخالفت کنند قبول سخن آنها بر ما واجب نیست علاوه بر اینکه رضایت امام علیه السلام چنانکه به دفعات دریافتی از روی اجبار بود.

این سخن امام علیه السلام «فإذا حکم بالصدق» یعنی اگر از روی راستی به کتاب خدا و سنت داوری شود واجب است که بر خلاف ما حکم شود زیرا ما سزاوارترین مردم به کتاب و سنت هستیم و هرگاه از روی راستی در آن دو حکم شود ما شایسته ترین مردم به پیروی از حکم آن دو هستیم پس عدم پیروی ما از آن به⁭جهت عدم حکم آن دو از روی راستی است در غیر این⁭صورت قطعاً از آن پیروی می⁭کردیم و هرگاه از روی راستی در آن دو حکم شود ما سزاوارترین مردم به این حکم هستیم پس پیروی از سخن ما آنها بر ما.

و ضمیر در این سخن او «احقّ الناس به» به کتاب یا الله یا تحکیم و در «أولاهم به» به رسول یا به حکم باز می⁭گردد.

و این سخن امام علیه السلام «لیتبیّن الجاهل» یعنی تا وجه حق برای جاهل آشکار شود و تبین لازم و متعدی است و عالم با رفع شبهه ثبات می⁭یابد قلبش اطمینان می⁭گیرد.

و این سخن امام علیه السلام: «لا یؤخذ بأکظامها» معطوف بر «یتبین» است .

و ابن اثیر در «کظم» از کتاب النهایه گوید و «بأکظامها» در حدیث علی جمع کظم با حرکت است که محل خروج نفس از حلق است. «اول الغیّ» اولین شبهه⁭ای است که از بالا بردن قرآنها برای آنان حاصل شد. کرثه الغم و أکرثه یعنی غم بر او شدت گرفت و به مشقت رسید. تاه یتیه تیهاً یعنی متحیر و گمراه شد یا تکبر ورزید. «و من أین أتیتم» یعنی هلاک شدید یا شیطان، شبهه و حیله بر شما وارد شد. جوهری گوید: أوزعته بالشئ یعنی او را با آن تحریک کردم «لا یعدلون به» یعنی ستم نزد آنان همانندی ندارد و «لا یعدلون عنه» روایت می⁭شود یعنی آن را برای غیر خود رها نمی⁭کنند. الجفاء دوری از چیزی است. نکب عن الطریق ینکب نکباً یعنی منحرف شد. «ما أنتم بوثیقه» یعنی به ریسمانی محکم یا مطمئن. الوثیقه یعنی اطمینان و علق بالشئ بر وزن فرح و تعلّق به یعنی متصل و متمسک شد. زافرة الرجل یعنی یاران و خواص مرد. الحشاش با ضمه حاء و تشدید شین جمع حاش یعنی سوخت آتش است و حشاش با کسره و تخفیف نیز چنین است. و گفته شده: چیزی است که به⁭وسیله آن آتش روشن می⁭شود. البرح: شدت و در بعضی نسخه⁭ها با تاء آمده است یعنی حزن «یوماً أنادیکم» یعنی آشکارا «یوماً أناجیکم» یعنی پنهانی «فلا أحرار» یعنی نه یاری می⁭شوید و نه حمایت «و لا إخوان الثقه» یعنی سری را کتمان نمی⁭کنید و به باید⁭های برادری عمل نمی⁭کنید.

**[ترجمه]

«604»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام لِلْخَوَارِجِ ص: 372

1) 604- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه عنه فی المختار: 127 من کتاب نهج البلاغة.

فَإِنْ أَبَیْتُمْ إِلَّا أَنْ تَزْعُمُوا أَنِّی أَخْطَأْتُ وَ ضَلَلْتُ فَلِمَ تُضَلِّلُونَ عَامَّةَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله بِضَلَالِی وَ تَأْخُذُونَهُمْ بِخَطَئِی وَ تُکَفِّرُونَهُمْ بِذُنُوبِی سُیُوفُکُمْ عَلَی عَوَاتِقِکُمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبَرَاءَةِ وَ السُّقْمِ وَ تَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ یُذْنِبْ وَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَجَمَ الزَّانِیَ [الْمُحْصَنَ] ثُمَّ صَلَّی عَلَیْهِ ثُمَّ وَرَّثَهُ أَهْلَهُ وَ قَتَلَ الْقَاتِلَ وَ وَرَّثَ مِیرَاثَهُ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ السَّارِقَ وَ جَلَدَ الزَّانِیَ غَیْرَ الْمُحْصَنِ ثُمَّ قَسَمَ عَلَیْهِمَا مِنَ الْفَیْ‌ءِ وَ نَکَحَا الْمُسْلِمَاتِ فَأَخَذَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِذُنُوبِهِمْ وَ أَقَامَ حَقَّ اللَّهِ فِیهِمْ وَ لَمْ یَمْنَعْهُمْ سَهْمَهُمْ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَمْ یُخْرِجْ أَسْمَاءَهُمْ مِنْ بَیْنِ أَهْلِهِ ثُمَّ أَنْتُمْ شِرَارُ النَّاسِ وَ مَنْ رَمَی بِهِ الشَّیْطَانُ مَرَامِیَهُ وَ ضَرَبَ بِهِ تِیهَهُ وَ سَیَهْلِکُ فِیَّ صِنْفَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطٌ یَذْهَبُ بِهِ الْبُغْضُ إِلَی غَیْرِ الْحَقِّ وَ خَیْرُ النَّاسِ فِیَّ حَالًا النَّمَطُ الْأَوْسَطُ فَالْزَمُوهُ وَ الْزَمُوا السَّوَادَ الْأَعْظَمَ فَإِنَّ یَدَ اللَّهِ علی [مَعَ] الْجَمَاعَةِ وَ إِیَّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ فَإِنَّ الشَّاذَّ مِنَ النَّاسِ لِلشَّیْطَانِ کَمَا أَنَّ الشَّاذَّةَ مِنَ الْغَنَمِ لِلذِّئْبِ أَلَا مَنْ دَعَا إِلَی هَذَا الشِّعَارِ فَاقْتُلُوهُ وَ لَوْ کَانَ تَحْتَ عِمَامَتِی هَذِهِ وَ إِنَّمَا حُکِّمَ الْحَکَمَانِ لِیُحْیِیَا مَا أَحْیَا الْقُرْآنُ وَ یُمِیتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ وَ إِحْیَاؤُهُ الِاجْتِمَاعُ عَلَیْهِ وَ إِمَاتَتُهُ الِافْتِرَاقُ عَنْهُ فَإِنْ جَرَّنَا الْقُرْآنُ إِلَیْهِمْ اتَّبَعْنَاهُمْ وَ إِنْ جَرَّهُمْ إِلَیْنَا الْقُرْآنُ اتَّبَعُونَا فَلَمْ آتِ لَا أَبَا لَکُمْ بُجْراً وَ لَا خَتَلْتُکُمْ عَنْ أَمْرِکُمْ وَ لَا لَبَّسْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ إِنَّمَا اجْتَمَعَ رَأْیُ مَلَئِکُمْ عَلَی اخْتِیَارِ رَجُلَیْنِ أَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَنْ لَا یَتَعَدَّیَا الْقُرْآنَ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَکَا الْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ کَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا فَمَضَیَا عَلَیْهِ وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی الْحُکُومَةِ بِالْعَدْلِ وَ الصَّمْدِ لِلْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُکْمِهِمَا.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 127 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : از کلام امام علیه السلام به خوارج:

پس اگر چنین می‏پندارید که من خطا کرده و گمراه شدم، پس چرا همه امّت محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را به گمراهی من گمراه می‏دانید و خطای مرا به حساب آنان می‏گذارید و آنان را برای خطای من کافر می‏شمارید شمشیرها را بر گردن نهاده، کور کورانه فرود می‏آورید و گناهکار و بی‏گناه را به هم مخلوط کرده همه را یکی می‏پندارید در حالی که شما می‏دانید، همانا رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم زناکاری را که همسر داشت سنگسار کرد، سپس بر او نماز گزارد، و میراثش را به خانواده‏اش سپرد، و قاتل را کشت و میراث او را به خانواده‏اش بازگرداند، دست دزد را برید و زناکاری را که همسر نداشت تازیانه زد، و سهم آنان را از غنائم می‏داد تا با زنان مسلمان ازدواج کنند.پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آنها را برای گناهانشان کیفر می‏داد، و حدود الهی را بر آنان جاری می‏ساخت، امّا سهم اسلامی آنها را از بین نمی‏برد، و نام آنها را از دفتر مسلمین خارج نمی‏ساخت. - پس با انجام گناهان کبیره کافر نشدند –

شما - خوارج - ، بدترین مردم و آلت دست شیطان، و عامل گمراهی این و آن می‏باشید.به زودی دو گروه نسبت به من هلاک می‏گردند:دوستی که افراط کند و به غیر حق کشانده شود، و دشمنی که در کینه توزی با من زیاده روی کرده به راه باطل در آید.بهترین مردم نسبت به من گروه میانه رو هستند.از آنها جدا نشوید، همواره با بزرگ‏ترین جمعیّت‏ها باشید که دست خدا با جماعت است.از پراکندگی بپرهیزید، که انسان تنها بهره شیطان است آنگونه که گوسفند تنها طعمه گرگ خواهد بود.

آگاه باشید هر کس که مردم را به این شعار «تفرقه و جدایی» دعوت کند او را بکشید هر چند که زیر عمامه من باشد.اگر به آن دو نفر - ابو موسی و عمرو عاص - رأی به داوری داده شد، تنها برای این بود که آنچه را قرآن زنده کرد زنده سازند، و آنچه را قرآن مرده خواند، بمیرانند، زنده کردن قرآن این است که دست وحدت به هم دهند و به آن عمل نمایند، و میراندن، از بین بردن پراکندگی و جدایی است، پس اگر قرآن ما را به سوی آنان بکشاند آنان را پیروی می‏کنیم، و اگر آنان را به سوی ما سوق داد باید اطاعت کنند.پدر مباد شما را من شرّی براه نیانداخته، و شما را نسبت به سرنوشت شما نفریفته، و چیزی را بر شما مشتبه نساخته‏ام، همانا رأی مردم شما بر این قرار گرفت که دو نفر را برای داوری انتخاب کنند، ما هم از آنها پیمان گرفتیم که از قرآن تجاوز نکنند، امّا افسوس که آنها عقل خویش را از دست دادند، حق را ترک کردند در حالی که آن را به خوبی می‏دیدند، چون ستمگری با هوا پرستی آنها سازگار بود با ستم همراه شدند، ما پیش از داوری ظالمانه‏شان با آنها شرط کردیم که به عدالت داوری کنند و بر أساس حق حکم نمایند، امّا به آن پای بند نماندند.

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام و ضللت بکسر اللام و فتحها أقول لما قالت الخوارج لعنهم الله إن الدار دار الکفر لا یجوز الکف عن أحد من أهلها قتلوا الناس حتی الأطفال و قتلوا البهائم و ذهبوا إلی تکفیر أهل الکبائر مطلقا و لذا أکفروا أمیر المؤمنین صلوات الله علیه و من تبعه علی تصویب التحکیم فلذا احتج علیه السلام علیهم بأنه لو کان صاحب الکبیرة کافرا لما صلی علیه

ص: 373

رسول الله صلی الله علیه و آله و لا ورثه من المسلم و لا مکنه من نکاح المسلمات و لا قسم علیهم من الفی‌ء و لأخرجه من إطلاق لفظ الإسلام علیه.

و قوله علیه السلام و ورث میراثه یدل ظاهرا علی عدم إرث المسلم من الکافر و لعله إلزام علیهم.

قوله علیه السلام و نکحا أی السارق و الزانی المسلمات و لم یمنعهما رسول الله صلی الله علیه و آله من ذلک.

قوله علیه السلام من بین أهله أی أهل الإسلام و مرامی الشیطان طرق الضلال التی یسوق الإنسان إلیها بوساوسه و ضرب به تیهه أی وجهه إلیه من ضربت فی الأرض إذا سافرت و الباء للتعدیة و التیه بالکسر و الفتح الحیرة و بالکسر المفازة یتاه فیها.

و تقیید البغض بالإفراط لعله لتخصیص أکمل الأفراد بالذکر أو لأن المبغض مطلقا مجاوز عن الحد أو لأن الکلام إخبار عما سیوجد منهم مع أن فیه رعایة الازدواج و التناسب بین الفقرتین.

وَ قَالَ فِی النَّهَایَةِ فِی حَدِیثِ عَلِیٍّ علیه السلام خَیْرُ هَذِهِ الْأُمَّةِ النَّمَطُ الْأَوْسَطُ.

النمط الطریقة و من الطرائق و الضرب من الضروب یقال لیس هذا من ذلک النمط أی من ذلک الضرب و النمط الجماعة من الناس أمرهم واحد و قال فیه علیکم بالسواد الأعظم أی جملة الناس و معظمهم الذین یجتمعون علی طاعة السلطان و سلوک المنهج المستقیم و قال إن ید الله علی الجماعة أی إن الجماعة من أهل الإسلام فی کنف الله و ید الله کنایة عن الحفظ و الدفاع عنهم.

قوله علیه السلام إلی هذا الشعار قال ابن میثم أی مفارقة الجماعة و الاستبداد بالرأی و قوله علیه السلام و لو کان تحت عمامتی کنایة عن أقصی القرب من عنایته أی و لو کان ذلک الداعی فی هذا الحد من عنایتی به

ص: 374

و قال ابن أبی الحدید کان شعارهم أن یحلقوا وسط رءوسهم و یبقوا الشعر مستدیرا حوله کالإکلیل و قال و لو کان تحت عمامتی أی و لو اعتصم و احتمی بأعظم الأشیاء حرمة فلا تکفوا عن قتله.

أقول: و یحتمل أن یکون شعارهم قولهم لا حکم إلا لله و أن یکون کنی بقوله تحت عمامتی عن نفسه.

قوله علیه السلام و إحیاؤه الاجتماع علیه أی ما یحییه القرآن هو الاجتماع علیه و ما یمیته هو الافتراق عنه أو إن الاجتماع علی القرآن إحیاؤه إذ به یحصل الأثر و الفائدة المطلوبة منه و الافتراق عنه إماتة له و البجر بالضم و الفتح الداهیة و الأمر العظیم و الختل الخداع.

قوله علیه السلام و إنما اجتمع یظهر منه جوابان عن شبهتهم أحدهما إنی ما اخترت التحکیم بل اجتمع رأی ملئکم علیه و قد ظهر أنه علیه السلام کان مجبورا فی التحکیم.

و ثانیهما أنا اشترطنا علیهما فی کتاب التحکیم أن لا یتجاوزا حکم القرآن فلما تعدیا لم یجب علینا اتباع حکمهما.

و الملأ أشراف الناس و رؤسائهم و مقدموهم الذین یرجع إلی قولهم ذکره فی النهایة و الصمد القصد.

و سوء رأیهما مفعول سبق أو الاستثناء أیضا علی التنازع أی ذکرنا أولا أنا إنما نتبع حکمهما إذا لم یختارا سوء الرأی و الجور فی الحکم.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام «ظلت» با کسره لام و فتحه آن است. می⁭گویم: زمانی⁭که خوارج که نفرین خدا بر آنان باد گفتند: سرا سرای کفر است خودداری از هیچ⁭یک از اهالی این سرا جایز نیست مردم و حتی کودکان را کشتند، چارپایان را کشتند و مطلقاً صاحبان گناهان کبیره را تکفیر کردند و لذا امیر⁭مؤمنان علیه السلام و هر کسی⁭که در تصدیق تحکیم از او پیروی کرد را تکفیر کردند لذا امام علیه السلام به اینکه اگر صاحب گناه کبیره کافر باشد رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بر او نماز نمی⁭خواند از مسلمانان به او ارث نمی⁭داد و او را قادر به نکاح زنان مسلمان نمی⁭ساخت و از غنیمت به او سهم نمی⁭داد و او را از اطلاق لفظ اسلام بر او خارج می⁭کرد، بر آنان حجت آورد.

این سخن امام علیه السلام «ورّث میراثه» ظاهر بر عدم ارث بردن مسلمانان از کافر دلالت دارد و شاید این الزام بر آنان باشد و این سخن امام «نکحا» یعنی دزد و زناکار زنان مسلمان را، و رسول⁭الل صلّی الله علیه و آله این دو را از آن منع نکرده است.

این سخن امام علیه السلام: «من بین اهله» یعنی اهل اسلام. «مرامی الشیطان» راه⁭های ضلالت که شیطان با وسوسه⁭های خود انسان را به⁭سوی آنها می⁭کشد. «ضرب به تیهه» یعنی او را به⁭سوی آن فرستاد از ضربت فی الأرض زمانی⁭که سفر کردی و باء برای تعدیه است و التیه با کسره و فتحه یعنی سرگردانی و با کسره یعنی صحرایی که در آن سرگردان می⁭شوند.

و مقید کردن بغض به افراط شاید به⁭جهت اختصاص دادن کامل⁭ترین افراد به ذکر باشد یا به این دلیل باشد که مبغض مطلقاً از حد تجاوز می⁭کند یا به این دلیل که این کلام خبر دادن درباره چیزی است که از آنها سر خواهد زد علاوه بر اینکه رعایت ازدواج و تناسب میان دو فقره در آن وجود دارد.

در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السلام «خیر هذه الأمه النمط الأوسط» نمط یعنی راهی از راه⁭ها و نوعی از انواع گفته می⁭شود لیس هذا من ذلک النمط یعنی این از آن نوع نیست و النمط یعنی جمعی از مردم است که امرشان واحد است. و در آن گوید «علیکم بالسواد الأعظم» یعنی تمام مردم و اغلب آنها که بر اطاعت حاکم و پیمودن راهی مستقیم اجتماع دارند. و گوید: اِنّ یدالله علی الجماعه یعنی جماعت از اهل اسلام در جوار خدا هستند و یدالله کنایه از حفاظت و دفاع از آنان است.

این سخن امام علیه السلام «إلی هذا الشعار» ابن میثم گوید یعنی جدایی از جمع و استبداد در عقیده.

و این سخن امام علیه السلام «و لو کان تحت عمامتی» کنایه از نهایت نزدیکی به توجه او یعنی گرچه آن انگیزه در این حد از توجه من به آن است.

و ابن ابی الحدید گوید: علامت آنها این بود که وسط سرشان را می⁭تراشیدند و مو در اطراف آن مانند تاج باقی⁭ ⁭می⁭ماند و گوید «و لو کان تحت عمامتی» یعنی اگر به محترم⁭ترین اشیا نیز توسل جست و طلب حمایت کرد نیز از قتل او خودداری نکنید.

می⁭گویم: و محتمل است که شعار آنها این سخن آنان که «لا حکم الا لله» باشد و محتمل است که «تحت عمامتی» در سخنش کنایه از خودش باشد.

این سخن امام علیه السلام: «احیاؤه الاجتماع علیه» یعنی آنچه⁭که قرآن زنده می⁭کند اجتماع بر آن است و آنچه⁭که آن را می⁭میراند پراکندگی از آن است یا اینکه اجتماع بر قرآن زنده کردن آن است آنگاه که تأثیر و فائده مطلوب از آن به⁭وسیله آن حاصل شود. و پراکندگی از آن کشتن آن است. البجر با ضمه و فتحه یعنی مصیبت و امر بزرگ. الختل یعنی نیرنگ.

این سخن امام علیه السلام «انّما اجتمع» از آن دو جواب در خصوص شبه آنان روشن می⁭شود یکی اینکه من تحکیم را انتخاب نکردم بلکه رأی انبوه شما بر آن توافق کرد و روشن شد که امام در تحکیم مجبور بود.

و دوم اینکه ما در نامه تحکیم بر آن دو شرط کردیم که از حکم قرآن تجاوز نکنند و چون از آن تعدی کنند پیروی از حکم آن دو بر ما واجب نیست .

الملأ: اشراف، رؤسا و جلوداران مردم که به سخن آنان مراجعه می⁭شود. این را در النهایه ذکر کرده است. الصمد یعنی قصد.

و «سوء رأیهما» مفعول سبق یا و نیز استثناء از باب تنازع است یعنی در ابتدا ذکر کردیم که ما فقط زمانی از حکم آن دو پیروی می⁭کنیم که سؤ رأی و ستم در حکم را انتخاب نکنند.

**[ترجمه]

«605»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام فِی مَعْنَی الْحَکَمَیْنِ فَأَجْمَعَ رَأْیُ مَلَئِکُمْ عَلَی أَنِ اخْتَارُوا رَجُلَیْنِ فَأَخَذْنَا عَلَیْهِمَا أَنْ یُجَعْجِعَا عِنْدَ الْقُرْآنِ وَ لَا ص: 375

1) 605- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 175 من کتاب نهج البلاغة. و جملة منه رواه الهروی فی مادة: «جعجع» من کتاب غریب الحدیث و رواها عنه ابن الأثیر فی نفس المادة من کتاب النهایة.

یُجَاوِزَاهُ وَ یَکُونَ أَلْسِنَتُهُمَا مَعَهُ وَ قُلُوبُهُمَا تَبَعَهُ فَتَاهَا عَنْهُ وَ تَرَکَا الْحَقَّ وَ هُمَا یُبْصِرَانِهِ وَ کَانَ الْجَوْرُ هَوَاهُمَا وَ الِاعْوِجَاجُ رَأْیَهُمَا وَ قَدْ سَبَقَ اسْتِثْنَاؤُنَا عَلَیْهِمَا فِی الْحُکْمِ بِالْعَدْلِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ سُوءَ رَأْیِهِمَا وَ جَوْرَ حُکْمِهِمَا وَ الثِّقَةَ فِی أَیْدِینَا لِأَنْفُسِنَا حِینَ خَالَفَا سَبِیلَ الْحَقِّ وَ أَتَیَا بِمَا لَا یُعْرَفُ مِنْ مَعْکُوسِ الْحُکْمِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 175 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - :

از کلام او در معنی حکمین: رأی جمعیّت شما در صفّین یکی شد که دو مرد را به داوری برگزینند - ابو موسی اشعری، عمرو عاص - و از آن دو پیمان گرفتیم که در برابر قرآن تسلیم باشند، و از آن تجاوز نکنند و زبان آن دو با قرآن و قلب‏هایشان پیرو کتاب خدا باشد.امّا آنها از قرآن روی گردان شدند، حق را آشکارا می‏دیدند و ترک گفتند، که جور و ستم، خواسته دلشان، و کجی و انحراف در روش فکریشان بود.در صورتی که پیش از صدور رأی زشت و حکم جائرانه، با آنها شرط کرده بودیم که به عدل حکم کرده و به حق عمل کنند.ما به حقّانیت خود ایمان داریم در حالی که آن دو از راه حق بیرون رفتند و حکمی بر خلاف حکم خدا صادر کردند

**[ترجمه]

إیضاح

قال فی النهایة فی حدیث علی علیه السلام فأخذنا علیهما أن یجعجعا عند القرآن.

أی یقیما عنده یقال جعجع القوم إذا أناخوا بالجعجاع و هی الأرض و الجعجاع أیضا الموضع الضیق الخشن و قال فی القاموس التبع محرکة التابع یکون واحدا و جمعا و یجمع علی أتباع.

قوله علیه السلام و الثقة فی أیدینا أی أنا علی برهان و ثقة فی أمورنا قوله علیه السلام بما لا یعرف أی لا یصدق به.

**[ترجمه]در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السلام «فأخذنا أن یجعجعا عند القرآن» یعنی نزد قرآن ساکن باشند، جعجع القوم گفته می⁭شود زمانی⁭که در جعجاع که زمین است مقیم شوند و الجعجاع همچنین مکان تنگ خشن است. در قاموس گوید: التّبَع با حرکت: تابع است و واحد و جمع است و بر اتباع جمع بسته می⁭شود.

این سخن امام علیه السلام: «الثقه فی أیدینا» یعنی ما در امور خود بر برهان و اطمینان هستیم، این سخن اما معلیه السلام: «بما لا یعرف» یعنی آنچه⁭که تأیید نمی⁭شود .

**[ترجمه]

«606»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ وَصِیَّتِهِ علیه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ لَمَّا بَعَثَهُ لِلِاحْتِجَاجِ عَلَی الْخَوَارِجِ لَا تُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ تَقُولُ وَ یَقُولُونَ وَ لَکِنْ حَاجِّهِمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنَّهُمْ لَنْ یَجِدُوا عَنْهَا مَحِیصاً.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار ماقبل آخر از باب نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به عبد اللّه بن عبّاس آن هنگام که او را در سال 38 هجری برای گفتگو با خوارج فرستاد:

به قرآن با خوارج به جدل مپرداز، زیرا قرآن دارای دیدگاه کلّی بوده، و تفسیرهای گوناگونی دارد، تو چیزی می‏گویی، و آنها چیز دیگر، لیکن با سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با آنان به بحث و گفتگو بپرداز، که در برابر آن راهی جز پذیرش ندارند

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و لکن حاجهم بالسنة قال ابن أبی الحدید

کَقَوْلِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ یَدُورُ مَعَهُ حَیْثُمَا دَارَ.

و غیر ذلک من النصوص.

و قال الجوهری یقال ما عنه محیص أی محید و مهرب.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «و لکن حاجّهم بالسنّه» ابن ابی الحدید گوید مانند این سخن نبی صلّی الله علیه و آله است: علی با حق و حق با علی است هرجا که او بچرخد آن نیز همراه او می⁭چرخد و نیز نصوصی غیر از آن. جوهری گوید: ما عنه محیص گفته می⁭شود: یعنی از آن گریز و محل فراری نیست.

**[ترجمه]

«607»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ یَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْکُوفَةِ هَمُّوا بِاللَّحَاقِ بِالْخَوَارِجِ وَ کَانُوا عَلَی خَوْفٍ مِنْهُ

ص: 376

1) 606- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار ما قبل الأخیر من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

2) 607- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 179 من کتاب نهج البلاغة. و قریبا منه رویناه مسندا فی المختار: 297 من کتاب نهج السعادة: ج 2 ص 482 ط 1.

علیه السلام فَلَمَّا عَادَ إِلَیْهِ الرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَمِنُوا فَقَطَنُوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ علیه السلام بُعْداً لَهُمْ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَیْهِمْ وَ صُبَّتِ السُّیُوفُ عَلَی هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَی مَا کَانَ مِنْهُمْ إِنَّ الشَّیْطَانَ الْیَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُخَلٍّ عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَی وَ ارْتِکَاسِهِمْ فِی الضَّلَالِ وَ الْعَمَی وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِی التِّیهِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 179 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : در آستانه جنگ نهروان امام فردی را فرستاد تا گروهی از کوفیان که قصد ملحق شدن به لشکر خوارج را داشتند و ترسناک بودند بپاید، از او پرسید «ایمن شدند و بر جای ماندند یا ترسیدند و فرار کردند، مرد گفت «ترسیدند و به خوارج پیوستند» فرمود:

از رحمت خدا دور باشند چونان قوم ثمود، آگاه باشید اگر نیزه‏ها به سوی آنان راست شود و شمشیرها بر سرشان فرود آید، از گذشته خود پشیمان خواهند شد، امروز شیطان آنها را به تفرقه دعوت کرد، و فردا از آنها بیزاری می‏جوید، و از آنها کنار خواهد کشید.همین ننگ آنان را کافی است که از هدایت گریختند و در گمراهی و کوری فرو رفتند، راه حق را بستند، و در حیرت و سرگردانی ماندند.

**[ترجمه]

بیان

قطن بالمکان أقام و قوله بعدا منصوب علی المصدر و هو ضد القرب و الهلاک قوله علیه السلام قد استفلهم فی بعض النسخ بالقاف أی حملهم أو اتخذهم قلیلا و سهل علیه أمرهم و فی أکثر النسخ بالفاء أی وجدهم فلا لا خیر فیهم أو مفلولین منهزمین و فی بعضها استفزهم أی استخفهم و فی بعضها استقبلهم أی قبلهم و المراد بالغد الیوم الذی تصب السیوف علی هاماتهم أو یوم القیامة.

و قال الجوهری الرکس رد الشی‌ء مقلوبا و ارتکس فلان فی أمر کان قد نجا منه و جمح الفرس کمنع اعتز فارسه و غلبه و التیه المفازة و الضلال.

**[ترجمه]قطن بالمکان یعنی: مقیم شد، و این سخن او «بعداً» به⁭عنوان مصدر منصوب است و متضاد قرب و هلاکت است. این سخن امام علیه السلام «قد استفلّهم» در بعضی نسخه⁭ها با قاف آمده است یعنی بر آنان حمل کرد یا آنها را کم پنداشت و امر آنها بر او آسان شد. و در اغلب نسخه⁭ها با فاء آمده است یعنی آنها را مغلوبی که هیچ خیری در آنان نیست یافت یعنی شکست⁭خورده مغلوب و در بعضی نسخه⁭ها «استفزّهم» یعنی آنها را کمارزش شمرد و در برخی از آنها «استقبلهم» آمده است یعنی آنها را پذیرفت. و منظور از فردا روزی است که شمشیرها بر سرشان فرو می⁭ریزد یا روز قیامت است. جوهری گوید: الرکس بازگرداندن شی به⁭صورت وارونه است ارتکس فلان فی امر کان یعنی از آن نجات یافت. جمح الفرس بر وزن منع یعنی اسبش سرکش شد و بر او غلبه یافت، التیه صحرا و ضلالت.

**[ترجمه]

«608»

⁽¹⁾ج، الإحتجاج رُوِیَ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَرْسَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ إِلَی الْخَوَارِجِ وَ کَانَ بِمَرْأًی مِنْهُمْ وَ مَسْمَعٍ لِیَسْأَلَهُمْ مَا ذَا الَّذِی نَقَمُوا عَلَیْهِ فَقَالَ لَهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا ذَا نَقَمْتُمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا لَهُ فِی الْجَوَابِ نَقَمْنَا یَا ابْنَ الْعَبَّاسِ عَلَی صَاحِبِکَ خِصَالًا کُلُّهَا مُکَفِّرَةٌ مُوبِقَةٌ تَدْعُو إِلَی النَّارِ أَمَّا أَوَّلُهَا فَإِنَّهُ مَحَی اسْمَهُ مِنِ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ کَتَبَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مُعَاوِیَةَ فَإِذَا لَمْ یَکُنْ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَنَحْنُ الْمُؤْمِنُونَ فَلَسْنَا نَرْضَی أَنْ یَکُونُ أَمِیرَنَا وَ أَمَّا الثَّانِیَةُ فَإِنَّهُ شَکَّ فِی نَفْسِهِ حِینَ قَالَ لِلْحَکَمَیْنِ انْظُرَا فَإِنْ کَانَ مُعَاوِیَةُ أَحَقَّ بِهَا فَأَثْبِتَاهُ وَ إِنْ کُنْتُ أَوْلَی بِهَا فَأَثْبِتَانِی فَإِذَا هُوَ شَکَّ فِی نَفْسِهِ فَلَمْ یَدْرِ ص: 377

1) 608- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی عنوان: «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج ...» من کتاب الاحتجاج: ج 1، ص 187، ط بیروت.

أَ هُوَ الْمُحِقُّ أَمْ مُعَاوِیَةُ فَنَحْنُ فِیهِ أَشَدُّ شَکّاً وَ الثَّالِثَةُ أَنَّهُ جَعَلَ الْحَکَمَ إِلَی غَیْرِهِ وَ قَدْ کَانَ عِنْدَنَا أَحْکَمَ النَّاسِ وَ الرَّابِعَةُ أَنَّهُ حَکَّمَ الرِّجَالَ فِی دِینِ اللَّهِ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ إِلَیْهِ وَ الْخَامِسَةُ أَنَّهُ قَسَّمَ بَیْنَنَا الْکُرَاعَ وَ السِّلَاحَ یَوْمَ الْبَصْرَةِ وَ مَنَعَنَا النِّسَاءَ وَ الذُّرِّیَّةَ وَ السَّادِسَةُ أَنَّهُ کَانَ وَصِیّاً فَضَیَّعَ الْوَصِیَّةَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَدْ سَمِعْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَقَالَةَ الْقَوْمِ فَأَنْتَ أَحَقُّ بِجَوَابِهِمْ فَقَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ قُلْ لَهُمْ أَ لَسْتُمْ تَرْضَوْنَ بِحُکْمِ اللَّهِ وَ حُکْمِ رَسُولِهِ قَالُوا نَعَمْ قَالَ أَبْدَأُ عَلَی مَا بَدَأْتُمْ بِهِ فِی بَدْءِ الْأَمْرِ ثُمَّ قَالَ کُنْتُ أَکْتُبُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْوَحْیَ وَ الْقَضَایَا وَ الشُّرُوطَ وَ الْأَمَانَ یَوْمَ صَالَحَ أَبَا سُفْیَانَ وَ سُهَیْلَ بْنَ عَمْرٍو فَکَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَبُو سُفْیَانَ وَ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو فَقَالَ سُهَیْلٌ إِنَّا لَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ الرَّحِیمَ وَ لَا نُقِرُّ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ لَکُنَّا نَحْسَبُ ذَلِکَ شَرَفاً لَکَ أَنْ تُقَدِّمَ اسْمَکَ قَبْلَ أَسْمَائِنَا وَ إِنْ کُنَّا أَسَنَّ مِنْکَ وَ أَبِی أَسَنُّ مِنْ أَبِیکَ فَأَمَرَنِیَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ اکْتُبْ مَکَانَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ فَمَحَوْتُ ذَلِکَ وَ کَتَبْتُ بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ وَ مَحَوْتُ رَسُولَ اللَّهِ وَ کَتَبْتُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ لِی إِنَّکَ تُدْعَی إِلَی مِثْلِهَا فَتُجِیبُ وَ أَنْتَ مُکْرَهٌ وَ هَکَذَا کَتَبْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَ مُعَاوِیَةَ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ هَذَا مَا اصْطَلَحَ عَلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ مُعَاوِیَةُ وَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَقَالا لَقَدْ ظَلَمْنَاکَ بِأَنْ أَقْرَرْنَا بِأَنَّکَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَاتَلْنَاکَ وَ لَکِنِ اکْتُبْ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فَمَحَوْتُ کَمَا مَحَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَإِنْ

ص: 378

أَبَیْتُمْ ذَلِکَ فَقَدْ جَحَدْتُمْ فَقَالُوا هَذِهِ لَکَ خَرَجْتَ مِنْهَا فَقَالَ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ أَنِّی شَکَکْتُ فِی نَفْسِی حَیْثُ قُلْتُ لِلْحَکَمَیْنِ انْظُرَا فَإِنْ کَانَ مُعَاوِیَةُ أَحَقَّ بِهَا مِنِّی فَأَثْبِتَاهُ فَإِنَّ ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ شَکّاً مِنِّی وَ لَکِنِّی أَنْصَفْتُ فِی الْقَوْلِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ إِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ وَ لَمْ یَکُنْ ذَلِکَ شَکّاً وَ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ نَبِیَّهُ عَلَی الْحَقِّ قَالُوا وَ هَذِهِ لَکَ قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ أَنِّی جَعَلْتُ الْحَکَمَ إِلَی غَیْرِی وَ قَدْ کُنْتُ عِنْدَکُمْ أَحْکَمَ النَّاسِ فَهَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَدْ جَعَلَ الْحَکَمَ إِلَی سَعْدٍ یَوْمَ بَنِی قُرَیْظَةَ وَ قَدْ کَانَ أَحْکَمَ النَّاسِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فَتَأَسَّیْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالُوا وَ هَذِهِ لَکَ بِحُجَّتِنَا قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ أَنِّی حَکَّمْتُ فِی دِینِ اللَّهِ الرِّجَالَ فَمَا حَکَّمْتُ الرِّجَالَ وَ إِنَّمَا حَکَّمْتُ کَلَامَ رَبِّیَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ حَکَماً بَیْنَ أَهْلِهِ وَ قَدْ حَکَّمَ اللَّهُ الرِّجَالَ فِی طَائِرٍ فَقَالَ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ فَدِمَاءُ الْمُسْلِمِینَ أَعْظَمُ مِنْ دَمِ طَائِرٍ قَالُوا وَ هَذِهِ لَکَ بِحُجَّتِنَا قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ أَنِّی قَسَمْتُ یَوْمَ الْبَصْرَةِ لَمَّا أَظْفَرَنِی اللَّهُ بِأَصْحَابِ الْجَمَلِ الْکُرَاعَ وَ السِّلَاحَ وَ مَنَعْتُکُمُ النِّسَاءَ وَ الذُّرِّیَّةَ فَإِنِّی مَنَنْتُ عَلَی أَهْلِ الْبَصْرَةِ کَمَا مَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی أَهْلِ مَکَّةَ فَإِنْ عَدَوْا عَلَیْنَا أَخَذْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ لَمْ نَأْخُذْ صَغِیراً بِکَبِیرٍ وَ بَعْدُ فَأَیُّکُمْ کَانَ یَأْخُذُ عَائِشَةَ فِی سَهْمِهِ قَالُوا وَ هَذِهِ لَکَ بِحُجَّتِنَا قَالَ وَ أَمَّا قَوْلُکُمْ أَنِّی کُنْتُ وَصِیّاً فَضَیَّعْتُ الْوَصِیَّةَ فَأَنْتُمْ کَفَرْتُمْ وَ قَدَّمْتُمْ عَلَیَّ وَ أَزَلْتُمُ الْأَمْرَ عَنِّی وَ لَیْسَ عَلَی الْأَوْصِیَاءِ الدُّعَاءُ إِلَی أَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا یَبْعَثُ اللَّهُ الْأَنْبِیَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَیَدْعُونَ إِلَی أَنْفُسِهِمْ وَ الْوَصِیُّ مَدْلُولٌ عَلَیْهِ مُسْتَغْنٍ عَنِ الدُّعَاءِ إِلَی نَفْسِهِ وَ ذَلِکَ لِمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله

ص: 379

وَ لَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا فَلَوْ تَرَکَ النَّاسُ الْحَجَّ لَمْ یَکُنِ الْبَیْتُ لِیَکْفُرَ بِتَرْکِهِمْ إِیَّاهُ وَ لَکِنَّ النَّاسَ کَانُوا یَکْفُرُونَ بِتَرْکِهِمُ الْبَیْتَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَی نَصَبَهُ لَهُمْ عَلَماً وَ کَذَلِکَ نَصَبَنِی عَلَماً حَیْثُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ الْکَعْبَةِ تُؤْتَی وَ لَا تَأْتِی ⁽¹⁾

و قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلم: «أنت بمنزلة الکعبة تؤتی و لا تأتی ...» رواه أیضا ابن الأثیر فی ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب أسد الغابة: ج 4 ص 31 ط 1.

و أیضا روی ما فی معناه ابن عساکر فی الحدیث: 912 من ترجمة أمیر المؤمنین علیه السلام من تاریخ دمشق: ج 2 ص 407 ط 2.

و رواه ابن المغازلی فی الحدیث: 149 من کتابه: مناقب أمیر المؤمنین علیه السلام: ص 106، ط 1.

و لیلاحظ ما رواه السیوطی نقلا عن الدیلمیّ فی ذیل کتاب اللآلی المصنوعة: ج 1، 62.

فَقَالُوا وَ هَذِهِ لَکَ بِحُجَّتِنَا فَأَذْعَنُوا فَرَجَعَ بَعْضُهُمْ وَ بَقِیَ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ لَمْ یَرْجِعُوا مِمَّنْ کَانُوا قَعَدُوا عَنْهُ فَقَاتَلَهُمْ فَقَتَلَهُمْ.

**[ترجمه]الاحتجاج - . طبرسی آن را در عنوان «احتجاجه علیه السلام علی الخوارج...» از کتاب الاحتجاج: ج1، ص 187، چاپ بیروت روایت کرد. - :

روایت است که امیرمؤمنان علیه السلام عبدالله بن عباس را به⁭سوی خوارج فرستاد درحالی⁭که در دید و محل شنیدن از آنان بود تا از آنان بپرسد چرا با او دشمنی دارند؟ پس ابن عباس به آنان گفت: کینه چه چیزی را از امیرمؤمنان به دل گرفتید؟ در جواب به او گفتند: ابن عباس خصلت⁭هایی را از رفیقت به دل گرفته⁭ایم که همه آنها تکفیر شده ویرانگر است که به⁭سوی آتش فرامی⁭خواند.

اولین آنها این است که او نامش را از امارت مؤمنان پاک کرد سپس بین او و معاویه نوشته شد و زمانی⁭که او امیرمؤمنان نباشد و ما مؤمنان هستیم راضی نیستیم که او امیر ما باشد.

دوم اینکه او در خود شک کرد زمانی⁭که به دو حکم گفت: بنگرید پس اگر معاویه شایسته آن بود او را باقی گذارید و اگر من شایسته آن بودم مرا باقی گذارید پس زمانی⁭که او در خود تردید کند و نداند که آیا او محق است یا معاویه ما درباره او شک بیشتری داریم. و سوم اینکه او حکم را برای غیر خود قرار داد درحالی⁭که نزد ما از داورترین مردم بود.

و چهارم اینکه وی او مردانی را در این حکم کرد درحالی⁭که این بر وی نبود .

پنجم اینکه او در روز بصره اسبان و سلاح را میان ما تقسیم کرد و زنان و فرزندان را از ما منع کرد.

ششم اینکه او وصی بود اما وصیت را تباه کرد.

ابن عباس گفت: یا امیرمؤمنان سخنان آن قوم را شنیدم و تو به پاسخ دادن به آنان سزاوارتری، فرمود بله سپس ادامه داد: ای ابن عباس به آنان بگو: آیا به حکم خدا و حکم رسولش راضی نیستید؟ گفتند: بله. گفت: بر آنچه⁭که در ابتدای امر با آنان شروع کردید شروع می⁭کنم سپس فرمود: برای رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله وحی، قضایا، شروط و أمان را می⁭نگاشتم روزی که با ابوسفیان و سهیل بن عمرو صلح کرد نوشت: بسم الله الرحمن الرحیم. این چیزی است که محمد رسول خدا با ابوسفیان و سهیل بن عمرو بر آن توافق کردند.

پس سهیل گفت: ما رحمن رحیم را نمی⁭شناسیم و اقرار نمی⁭کنیم که تو رسول⁭الله هستی بلکه برای تو برتری می⁭دانیم که اسمت را پیش از اسم ما مقدم بداری گرچه ما از تو مسن⁭تر و پدرم از پدر تو مسن⁭تر است. پس رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به من امر کرد و فرمود: به⁭جای بسم الله الرحمن الرحیم بنویس «باسمک اللهم» پس آن را پاک کردم و باسمک اللهم نوشتم و رسول⁭الله را پاک کردم و محمد بن عبدالله نوشتم، پس به من فرمود: تو به نظیر این امر خوانده می⁭شوی و به اجبار اجابت می⁭کنی. و من بین خودم و معاویه و عمرو بن عاص چنین نوشتم: «این چیزی است که امیرمؤمنان و معاویه و عمرو بن عاص بر آن توافق کردند». پس گفتند: با اقرارمان به اینکه تو امیرمؤمنان هستی و با تو پیکار کردیم به تو ظلم کردیم بلکه بنویس علی بن ابی طالب، پس چنانکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله پاک کرد پاک کردم پس اگر از آن امتناع کنید ستم کرده⁭اید، گفتند: این برای توست از آن خارج شدی.

فرمود: اما درخصوص این سخنتان «که من به خودم شک کردم آنگاه که به حکمین گفتم بنگرید پس اگر معاویه از من به آن سزاوارتر بود او را باقی گذارید» آن شک از جانب من نبود بلکه من در این سخن خداوند متعال: «وَإِنَّا أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ» {و در حقیقت‏یا ما یا شما بر هدایت‏یا گمراهی آشکاریم} انصاف کردم و آن شک نبود درحالی⁭که خداوند می⁭داند که نبی⁭اش بر حق است گفتند: و این برای توست.

فرمود: و درخصوص این سخنتان که «من حکم را برای غیر خود قرار دادم درحالی⁭که نزد شما داورترین مردم بودم «پس این رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله است که در روز بنی قریظه حکم را برای سعد قرار داد درحالی⁭که خود داورترین مردم بود. و خداوند متعال فرموده است: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» {قطعا برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقی نیکوست} پس به رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله تأسی جستم. گفتند و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و اما در خصوص این سخنتان که «من در دین خدا مردانی را حکم کردم» من مردان را حکم نکردم بلکه کلام پروردگارم که آن را بین اهلش حکم قرار داد حکم کردم و درحالی⁭که خداوند درباره پرنده⁭ای مردان را حکم کرد و فرمود: « وَمَن قَتَلَهُ مِنکُم مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاء مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {هر کس از شما عمدا آن را بکشد باید نظیر آنچه کشته است از چهارپایان کفاره‏ای بدهد که [نظیر بودن] آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} و خون مسلمانان از خون پرنده عظیم⁭تر است. گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و این سخنتان که « من در روز بصره زمانی⁭که خداوند مرا در مقابل اصحاب جمل پیروز کرد اسب و سلاح را تقسیم کردم و زنان و فرزندان را از شما منع کردم» من بر اهل بصره لطف کردم چنانکه رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بر اهل مکه لطف کرد پس اگر بر ما تجاوز کردند آنان را به گناهانشان مؤاخذه کردیم و کوچک را به خاطر بزرگ مؤاخذه نکردیم! و گذشته از این کدام⁭یک از شما عائشه را در سهم خود می⁭گرفت گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما.

فرمود: و این سخنتان که «من وصی بودم و وصیت را تباه کردم» شما کفر ورزیدید و بر من مقدم داشتید و امر را از من زائل کردید و بر اوصیاء نیست که به⁭سوی خود دعوت کنند، خداوند انبیا صلوات⁭الله علیهم را مبعوث می⁭کند پس به⁭سوی خود دعوت می⁭کنند و وصی به⁭سوی او راهنماییشده از دعوت به⁭سوی خود بی⁭نیاز است و آن برای کسی⁭ است که به خدا و رسولش صلّی الله علیه و آله ایمان آورد و خداوند عز ذکره فرمود: «وَلِلّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» {و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد} پس اگر مردم حج را ترک کنند شایسته بود بیت با ترکش از جانب آنان تکفیر شود اما آنها به ترک کردن خود بیت را تکفیر کردند زیرا خداوند متعال آن را به⁭عنوان علامتی برای آنان منصوب کرد و مرا نیز به⁭عنوان علامتی منصوب کرد آنجا که رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله فرمود: «ای علی تو از من به منزله هارون از موسی هستی و تو از من به منزله کعبه هستی که به⁭سویت آمده می⁭شود و تو نمی⁭آیی» گفتند: و این برای توست در مقابل حجت ما پس اذعان کردند و برخی از آنها بازگشتند و چهار هزار نفر از آنان باقی ماندند و بازنگشتند، از جمله کسانی که از او بازمانده بودند. پس وی با آنان پیکار کرد و به هلاکت رسانید.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام فدماء المسلمین لعل المراد أن تحکیم الرجال فی الطائر لما کان لجهل الناس و الاضطرار فالضرورة هنا أشد فالکلام علی التنزل فإنه علیه السلام منع أولا تحکیم الرجال و قال بعد التسلیم لا فساد فیه و یحتمل أن یکون مؤیدا لأول الکلام ردا لشبهة أصحاب معاویة بالمقایسة بالطائر أی لم نحکم الرجال لأن التحکیم إنما ورد فی الأمور الجزئیة التی لا مفسدة کثیرا فی الخطإ فیها و لا یمکن مقایسة دماء المسلمین بها فإنه قیاس مع الفارق و لکنه بعید و لا یجری فی بعض الأخبار التی وردت بهذا الوجه.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «خون مسلمانان» شاید منظور این باشد که حکم کردن مردان درباره پرنده از آنجا که به‌جهت جهل مردم و اضطرار بود، پس ضرورت در اینجا شدیدتر است، پس کلام از باب تنزل است، زیرا امام علیه السلام اولا تحکیم مردان را منع کرد و بعد از پذیرفتن فرمود: در آن فسادی نیست و محتمل است که تأئیدکننده‌ای برای ابتدام کلام در رد شبهه یاران معاویه درخصوص مقایسه با پرنده باشد، یعنی مردان را داور نکرده‌ای، زیرا فقط در اموری جزئی که در صورت اشتباه در آن، فسادی در آن نیست، وارد شده است و مقایسه کردن خون مسلمانان با آن ممکن نیست، زیرا این قیاس مع الفارق است. اما این بعید است و در برخی از اخباری که به این وجه وارد شده است، نیامده است.

**[ترجمه]

«609»

⁽²⁾ب، قرب الإسناد الْیَقْطِینِیُّ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ عَلِیّاً ص: 380

1) 1 ما بین المعقوفین غیر موجود فی طبعة الکمبانیّ من البحار، و أخذناه من کتاب الاحتجاج ط بیروت ص 189.

2) 609- رواه الحمیری رحمه اللّه فی الحدیث: 90 من کتاب قرب الإسناد، ص 14، ط 1.

علیه السلام کَانَ یُبَاشِرُ الْقِتَالَ بِنَفْسِهِ وَ أَنَّهُ نَادَی ابْنَهُ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِیَّةِ یَوْمَ النَّهْرَوَانِ قَدِّمْ یَا بُنَیَّ اللِّوَاءَ فَقَدَّمَ ثُمَّ قَالَ قَدِّمْ یَا بُنَیَّ اللِّوَاءَ فَقَدَّمَ ثُمَّ وَقَفَ فَقَالَ لَهُ قَدِّمْ یَا بُنَیَّ فَتَکَعْکَعَ الْفَتَی فَقَالَ قَدِّمْ یَا ابْنَ اللَّخْنَاءِ ثُمَّ جَاءَ عَلِیٌّ حَتَّی أَخَذَ مِنْهُ اللِّوَاءَ فَمَشَی بِهِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أَمْسَکَ ثُمَّ تَقَدَّمَ عَلِیٌّ بَیْنَ یَدَیْهِ فَضَرَبَ قُدُماً.

**[ترجمه]قرب الاسناد - . حمیری آن را در حدیث 90 از کتاب قرب الأسناد، ص 14، چاپ اول روایت کرد. - : یقطینی از قدّاح از جعفر از پدرش علیه السلام روایت کرد که علی علیه السلام خود مباشرت به پیکار می‌کرد و پسرش محمد بن حنیفه را در روز نهروان ندا داد: پسرم پرچم را پیش بیاور و او پیش آورد. سپس فرمود: پسرم پرچم را پیش بیاور و او پیش آورد. سپس ایستاد و به او گفت: پیش برو پسرم، پس جوان ترسید. فرمود: پیش برو ای پسر زن ختنهنشده. سپس علی علیه السلام آمد تا اینکه پرچم را از او گرفت و تا آنجا که خدا خواست آن را برد. سپس ایستاد، سپس علی علیه السلام از مقابل خود پیش رفت و به این سو و آن سو منحرف نشد.

**[ترجمه]

إیضاح

قال الجوهری کعکعته فتکعکع أی حبسته فاحتبس و تکعکع أی جبن و رجل کعکع بالضم أی جبان ضعیف و قال لخن السقاء بالکسر أی أنتن و منه قولهم أمة لخناء و یقال اللخناء التی لم تختن و قال مضی قدما لم یعرج و لم ینثن.

**[ترجمه]جوهری گوید: کعکعته فتکعکع یعنی او را حبس کردم پس محبوس شد و تکعکع یعنی ترسید و رجل کعکع با ضمه یعنی ترسوی ضعیف. و گوید: لخن السقاء با کسره یعنی بدبو شد و أمة لخناء از آن است و گفته می‌شود اللخناء: زنی است که ختنه نشده است و گوید: مضی قدماً یعنی خم و منحرف نشد.

**[ترجمه]

«610»

⁽¹⁾ید، التوحید الدَّقَّاقُ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ الْبَرْمَکِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سُلَیْمَانَ الْجَعْفَرِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ الْهَاشِمِیِّ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: لَمَّا وَقَفَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَلَی الْخَوَارِجِ وَ وَعَظَهُمْ وَ ذَکَّرَهُمْ وَ حَذَّرَهُمُ الْقِتَالَ قَالَ لَهُمْ مَا تَنْقِمُونَ مِنِّی إِلَّا أَنِّی أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ فَقَالُوا أَنْتَ کَذَلِکَ وَ لَکِنَّکَ حَکَّمْتَ فِی دِینِ اللَّهِ أَبَا مُوسَی الْأَشْعَرِیَّ فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا حَکَّمْتُ مَخْلُوقاً وَ إِنَّمَا حَکَّمْتُ الْقُرْآنَ وَ لَوْ لَا أَنِّی غُلِبْتُ عَلَی أَمْرِی وَ خُولِفْتُ فِی رَأْیِی لَمَا رَضِیتُ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا بَیْنِی وَ بَیْنَ أَهْلِ حَرْبِ اللَّهِ حَتَّی أُعْلِیَ کَلِمَةَ اللَّهِ وَ أَنْصُرَ دِیْنَ اللَّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْجَاهِلُونَ وَ الْکَافِرُونَ.

**[ترجمه]توحید - . شیخ صدوق آن را در حدیث 6 از باب 30 کتاب توحید روایت کرد. - :

اصبغ بن نباته گوید: زمانی که امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام بر خوارج ایستاد و آنان را اندرز داد و آنان را تذکیر داد و از جنگ برحذر داشت، به آنان فرمود: از من چه کینه‌ای دارید جز اینکه من اولین کسی هستم که به خدا و رسولش ایمان آورد. پس به او گفتند: تو چنین هستی، اما تو ابوموسی اشعری را در دین خدا داور کردی، پس فرمود: به خدا سوگند من هیچ مخلوقی را داور نکردم، بلکه قرآن را داور کردم و اگر در امرم بر من غلبه نمی‌شد و با نظرم مخالفت نمی‌شد، راضی نمی‌شدم که جنگ بارهایش را بین من و اهالی جنگ خدا قرار دهد تا کلمه خدا را بالا ببرم و دین خدا را یاری کنم، گرچه جاهلان و کافران اکراه داشته باشند.

**[ترجمه]

«611»

⁽²⁾ب، قرب الإسناد هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَدْعُو عَلَی الْخَوَارِجِ فَیَقُولُ فِی دُعَائِهِ ص: 381

1) 610- رواه الشیخ الصدوق قدس اللّه نفسه فی الحدیث: 6 من الباب: 30 من کتاب التوحید.

2) 611- رواه الحمیری رحمه اللّه فی الحدیث: 37 من کتاب قرب الإسناد، ص 8.

اللَّهُمَّ رَبَّ الْبَیْتِ الْمَعْمُورِ وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ وَ الْکِتَابِ الْمَسْطُورِ أَسْأَلُکَ الظَّفَرَ عَلَی هَؤُلَاءِ الَّذِینَ نَبَذُوا کِتَابَکَ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَ فَارَقُوا أُمَّةَ أَحْمَدَ صلی الله علیه و آله عُتُوّاً عَلَیْکَ.

**[ترجمه]قرب الاسناد - . حمیری آن را در حدیث 37 از کتاب قرب الأسناد، ص 8 روایت کرد. - :

هارون از صدقه از جعفر از پدرش علیه السلام روایت کرد که علی علیه السلام خوارج را نفرین می‌کرد و در نفرینش می‌فرمود: بارخدایا ای پروردگار بیت معمور، سقف برافراشته، دریای مملو و کتاب مسطور، پیروزی بر اینان که کتابت را پشت سرخویش انداخته و از روی تمرد از تو، از امت احمد جدا شدند، از تو می‌خواهم .

**[ترجمه]

«612»

و رواه أیضا فی الحدیث: 31 و 47 ص 30 بأسانید أخر، و قد ذکر الطباطبائی له مصادر أخر فی تعلیقه.

و أیضا رواه عبد اللّه بن أحمد تحت الرقم: 703 من کتاب المسند: ج 1، ص 91 ط 1.

مد، العمدة بِإِسْنَادِهِ إِلَی أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ مِنْ مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قَدِمَ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ مِنَ الْخَوَارِجِ فِیهِمْ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ الْجَعْدُ بْنُ بَعْجَةَ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ یَا عَلِیُّ فَإِنَّکَ مَیِّتٌ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام بَلْ مَقْتُولٌ قَتْلًا ضَرْبَةً عَلَی هَذَا یُخْضَبُ هَذِهِ یَعْنِی لِحْیَتَهُ وَ رَأْسَهُ عَهْدٌ مَعْهُودٌ وَ قَضَاءٌ مَقْضِیٌّ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری وَ عَاتَبَهُ فِی لِبَاسِهِ فَقَالَ مَا یَمْنَعُکَ أَنْ تَلْبَسَ فَقَالَ مَا لَکَ وَ لِلِبَاسِی هُوَ أَبْعَدُ مِنَ الْکِبْرِ وَ أَجْدَرُ أَنْ یَقْتَدِیَ بِیَ الْمُسْلِمُ.

**[ترجمه]العمده - . ابن بطریق آن را در فصل آخر در عنوان فصل فی شئ من الأحداث الطارئه بعد رسول الله...» در حدیث 821 از کتاب العمده 3 233 روایت کرد.

و این حدیث را عبدالله بن احمد ذیل شماره 32 از باب فضائل أمیر مؤمنان علیه السلام از کتاب الفضائل ص 23، چاپ اول روایت کرد.

و همچنین با اسنادهایی دیگر در حدیث 31 و 47 ص 30 روایت کرد، و طباطبائئ در تعلیقش برای آن مصادر دیگری ذکر کرده است.

و عبدالله بن احمد آن را ذیل شماره 703 از کتاب المسند: ج1، ص 91، چاپ اول روایت کرد. - :

زید بن وهب گوید: جمعی از اهالی بصره از خوارج نزد علی علیه السلام رفتند که در میان آنان مردی بود که جعد بن بعجه خوانده می‌شد. به او گفت: ای علی از خدا بترس که تو مرده‌ای. علی علیه السلام فرمود: بلکه مقتول هستم قتل ضربه‌ای بر این –سرش- که این –محاسنش- را رنگین می‌کند، عهدی وعده داده شده و قضایی مقدر و هر که افترا زند ناکام می‌ماند. او را درباره لباسش سرزنش کرد و گفت: چه چیزی تو را مانع از این می‌شود که بپوشی؟ پس فرمود: تو را چه به لباس من! این از کبر دورتر و به اقتداکردن مسلمان به من شایسته‌تر است.

**[ترجمه]

«613»

⁽²⁾ل، الخصال فِی خَبَرِ الْیَهُودِیِّ السَّائِلِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَمَّا فِیهِ مِنْ خِصَالِ الْأَوْصِیَاءِ قَالَ علیه السلام وَ أَمَّا السَّابِعَةُ یَا أَخَا الْیَهُودِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانَ عَهِدَ إِلَیَّ أَنْ أُقَاتِلَ فِی آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ أَیَّامِی قَوْماً مِنْ أَصْحَابِی یَصُومُونَ النَّهَارَ وَ یَقُومُونَ اللَّیْلَ وَ یَتْلُونَ الْکِتَابَ یَمْرُقُونَ بِخِلَافِهِمْ عَلَیَّ وَ مُحَارَبَتِهِمْ إِیَّایَ مِنَ الدِّینِ ص: 382

1) 612- رواه ابن البطریق رحمه اللّه فی الفصل الأخیر فی عنوان: «فصل فی شی‌ء من الاحداث [الطارئة] بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلم ...» فی الحدیث: 821 من کتاب العمدة ص 233. و الحدیث رواه عبد اللّه بن أحمد تحت الرقم: 32 من باب فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب الفضائل ص 23 ط 1.

2) 613- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی آخر الحدیث: 58 من باب السبعة من کتاب الخصال: ج 1، ص 381.

مُرُوقَ السَّهْمِ مِنَ الرَّمِیَّةِ فِیهِمْ ذُو الثُّدَیَّةِ یُخْتَمُ لِی بِقَتْلِهِمْ بِالسَّعَادَةِ فَلَمَّا انْصَرَفْتُ إِلَی مَوْضِعِی هَذَا یَعْنِی بَعْدَ الْحَکَمَیْنِ أَقْبَلَ بَعْضُ الْقَوْمِ عَلَی بَعْضٍ بِاللَّائِمَةِ فِیمَا صَارُوا إِلَیْهِ مِنْ تَحْکِیمِ الْحَکَمَیْنِ فَلَمْ یَجِدُوا لِأَنْفُسِهِمْ مِنْ ذَلِکَ مَخْرَجاً إِلَّا أَنْ قَالُوا کَانَ یَنْبَغِی لِأَمِیرِنَا أَنْ لَا یُتَابِعَ مَنْ أَخْطَأَ وَ أَنْ یَقْضِیَ بِحَقِیقَةِ رَأْیِهِ عَلَی قَتْلِ نَفْسِهِ وَ قَتْلِ مَنْ خَالَفَهُ مِنَّا فَقَدْ کَفَرَ بِمُتَابَعَتِهِ إِیَّانَا وَ طَاعَتِهِ لَنَا فِی الْخَطَإِ وَ أُحِلَّ لَنَا بِذَلِکَ قَتْلُهُ وَ سَفْکُ دَمِهِ فَتَجَمَّعُوا عَلَی ذَلِکَ وَ خَرَجُوا رَاکِبِینَ رُءُوسَهُمْ یُنَادُونَ بِأَعْلَی أَصْوَاتِهِمْ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ ثُمَّ تَفَرَّقُوا فُرْقَةً بِالنُّخَیْلَةِ وَ أُخْرَی بِحَرُورَاءَ وَ أُخْرَی رَاکِبَةً رَأْسَهَا تَخْبِطُ الْأَرْضَ شَرْقاً حَتَّی عَبَرَتْ دِجْلَةَ فَلَمْ تَمُرَّ بِمُسْلِمٍ إِلَّا امْتَحَنَتْهُ فَمَنْ تَابَعَهَا اسْتَحْیَتْهُ وَ مَنْ خَالَفَهَا قَتَلَتْهُ فَخَرَجْتُ إِلَی الْأُولَیَیْنِ وَاحِدَةٍ بَعْدَ أُخْرَی أَدْعُوهُمْ إِلَی طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرُّجُوعِ إِلَیْهِ فَأَبَیَا إِلَّا السَّیْفَ لَا یَقْنَعُهُمَا غَیْرُ ذَلِکَ فَلَمَّا أَعْیَتِ الْحِیلَةُ فِیهِمَا حَاکَمْتُهُمَا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَتَلَ اللَّهُ هَذِهِ وَ هَذِهِ کَانُوا یَا أَخَا الْیَهُودِ لَوْ لَا مَا فَعَلُوا لَکَانُوا رُکْناً قَوِیّاً وَ سَدّاً مَنِیعاً فَأَبَی اللَّهُ إِلَّا مَا صَارُوا إِلَیْهِ ثُمَّ کَتَبْتُ إِلَی الْفِرْقَةِ الثَّالِثَةِ وَ وَجَّهْتُ رُسُلِی تَتْرَی وَ کَانُوا مِنْ جِلَّةِ أَصْحَابِی وَ أَهْلِ التَّعَبُّدِ مِنْهُمْ وَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا فَأَبَتْ إِلَّا اتِّبَاعَ أُخْتَیْهَا وَ الِاحْتِذَاءَ عَلَی مِثَالِهِمَا وَ أُشْرِعَتْ فِی قَتْلِ مَنْ خَالَفَهَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ تَتَابَعَتْ إِلَیَّ الْأَخْبَارُ بِفِعْلِهِمْ فَخَرَجْتُ حَتَّی قَطَعْتُ إِلَیْهِمْ دِجْلَةَ أُوَجِّهُ السُّفَرَاءَ وَ النُّصَحَاءَ وَ أَطْلُبُ الْعُتْبَی بِجُهْدِی بِهَذَا مَرَّةً وَ بِهَذَا مَرَّةً وَ أَوْمَی بِیَدِهِ إِلَی الْأَشْتَرِ وَ الْأَحْنَفِ بْنِ قَیْسٍ وَ سَعِیدِ بْنِ قَیْسٍ الْأَرْحَبِیِّ وَ الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ الْکِنْدِیِّ فَلَمَّا أَبَوْا إِلَّا تِلْکَ رَکِبْتُهَا مِنْهُمْ فَقَتَلَهُمُ اللَّهُ یَا أَخَا الْیَهُودِ عَنْ آخِرِهِمْ وَ هُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ أَوْ یَزِیدُونَ حَتَّی لَمْ یُفْلِتْ مِنْهُمْ مُخْبِرٌ ⁽¹⁾فَاسْتَخْرَجْتُ ذَا الثُّدَیَّةِ مِنْ قَتْلَاهُمْ بِحَضْرَةِ مَنْ تَرَی لَهُ

ص: 383

1) 1 کذا فی هذه الروایة و الظاهر أنّه من سهو الراوی إذ ورد عن أمیر المؤمنین علیه السلام بنحو الاستفاضة أنّه قال: «لا یفلت منهم عشرة و لا یقتل منکم عشرة» و ذکر.

ثَدْیٌ کَثَدْیِ الْمَرْأَةِ ثُمَّ الْتَفَتَ علیه السلام إِلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَ لَیْسَ کَذَلِکَ قَالُوا بَلَی یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ.

**[ترجمه]الخصال - . شیخ صدوق آن را در آخر حدیث 58 از باب سبعه از کتاب الخصال: ج1، ص 381 روایت کرد. - :

در خبر یهودی که از امیرمؤمنان علیه السلام درباره خصال اوصیاء سؤال کرد، فرمود: و خصلت هفتم ای برادر یهودی، رسول الله صلّی الله علیه و آله بر من عهد کرد که در اواخر عمرم با جمعی از اصحابم پیکار می‌کنم که روزه می‌گیرند و شب زنده‌داری می‌کنند و کتاب خدا را تلاوت می‌کنند و به دلیل اختلافشان با من و نبردشان با من، همچون برون رفتن تیر از کمان از دین خارج میشوند. در میان آنان ذو ثدیه است که کشتن آنها بر من به سعادت من ختم می‌شود.

و زمانی‌که به این موضعم ـ یعنی بعد از حکمین ـ روی کردم، برخی از قوم با ملامت در خصوص آنچه که درباره تحکیم حکمین به آن حرکت کردند، روی کردند و برای خود از آن راه خروجی نیافتند، جز اینکه بگویند: برای امیر ما شایسته است که از کسی که خطا کرد، پیروی نکند. و به حقیقت رأیش بر قتل خود و قتل کسانی از ما که که با او مخالفت کرد، قضاوت کند. پس به پیروی‌اش از او، ما را و طاعتش بر ما در خطا را تکفیر کردند و به‌وسیله آن قتل و ریختن خونش را حلال کردند.

پس بر آن تجمع کردند و در حالی که بر رأی خود پای میفشردندخارج شدند و با بلندترین صدا ندا دادند که «لا حکم إلا لله» سپس پراکنده شدند. فرقه‌ای در نخیله، دیگری در حروراء و دیگری درحالیکه به رأی خود عمل میکردند ـ خودسرانه ـ به طرف شرق رفتند تا اینکه از دجله عبور کردند و بر مسلمانی عبور نکردند جز اینکه وی را آزمودند، پس هرکه را که از آنها پیروی کرد زنده گذاشتند و هرکه را که با آنان مخالف کرد به قتل رساندند.

و به‌سوی دو گروه یکی بعد از دیگری خارج شدم، درحالی که آنها را به اطاعت خدا و رجوع به‌سوی او دعوت می‌کردم، اما از هرچه غیر از شمشیر امتناع ورزیدند و غیر از آن، آنان را قانع نمی‌ساخت. پس زمانی‌که در برابر آنان چارهای نیافتم، آن دو گروه را به‌ خدا حواله دادم ـ خدا را حکم قرر دادم ـ. پس خداوند این و این را به قتل رساند. ای برادر یهودی اگر آنچه انجام دادند، نبود، رکنی قوی و مانعی نفوذناپذیر بودند، اما خداوند از هرچه غیر از آنچه که شدند، امتناع ورزید.

سپس برای فرقه سوم نوشتم و پی در پی برایشان فرستادم، درحالی که از بزرگان یارانم و از اهل عبادت و زهد در دنیا بودند، اما جز از پیروی از دو مشابه خود و حرکت بر نظیر آنها امتناع ورزیدند و شروع به کشتار مسلمانان مخالف خود کردند و اخبار درخصوص عمل آنها به‌سوی من سرازیر شد. پس خارج شدم تا اینکه دجله را به قصد آنها طی کردم. سفیران و ناصحان را فرستادم و توسط به این و آن رضایت آنان را میجستم ـ و با دستش به اشتر، احنف بن قیس، سعید بن قیس ارحبی و اشعث بن قیس کندی اشاره کردـ اما چون از غیر آن امتناع کردند، به سوی آنان تاختم، پس خداوند آنان را از تا آخرین نفرشان کشت. ای برادر یهودی درحالی که آنها چهارهزار نفر یا بیشتر بودند تا اینکه هیچ خبردهنده‌ای - . در بسیاری از روایات به جای «مخبر» کلمه عشره یا تسعه آمده است یعنی حتی ده تای آنان نگریختند. - از آنان نگریخت. پس ذوثدیه را از میان کشتگان آنها در حضور کسانی که سینهای چون سینه زن بر او میدیدند بیرون کشیدم. سپس امام علیه السلام به یارانش روی کرد و فرمود: آیا چنین نیست؟ گفتند: بلی یا امیرمؤمنان.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی فی القاموس جل الشی‌ء و جلاله بضمها معظمه و قوم جلة بالکسر عظماء سادة ذوو أخطار.

**[ترجمه]فیروزآبادی در قاموس گوید: جلّ الشئ و جلاله با ضمه آن یعنی اغلب آن. و قوم جلّه با کسره، بزرگان، سروران، مقامات بالا.

**[ترجمه]

«614»

⁽²⁾یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهما السلام عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ عَلِیٌّ علیه السلام أَنْ یَسِیرَ إِلَی النَّهْرَوَانِ اسْتَنْفَرَ أَهْلَ الْکُوفَةِ وَ أَمَرَهُمْ أَنْ یُعَسْکِرُوا بِالْمَدَائِنِ فَتَأَخَّرَ عَنْهُ شَبَثُ بْنُ رِبْعِیٍّ وَ عَمْرُو بْنُ حُرَیْثٍ وَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ وَ جَرِیرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ⁽³⁾وَ قَالُوا ائْذَنْ لَنَا أَیَّاماً نَتَخَلَّفْ عَنْکَ فِی بَعْضِ حَوَائِجِنَا وَ نَلْحَقْ بِکَ فَقَالَ لَهُمْ قَدْ فَعَلْتُمُوهُ سَوْأَةً لَکُمْ مِنْ مَشَایِخَ فَوَ اللَّهِ مَا لَکُمْ مِنْ حَاجَةٍ تَتَخَلَّفُونَ عَلَیْهَا وَ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَا فِی قُلُوبِکُمْ وَ سَأُبَیِّنُ لَکُمْ تُرِیدُونَ أَنْ تُثَبِّطُوا عَنِّی النَّاسَ وَ کَأَنِّی بِکُمْ بِالْخَوَرْنَقِ وَ قَدْ بَسَطْتُمْ سُفْرَتَکُمْ لِلطَّعَامِ إِذْ یَمُرُّ بِکُمْ ضَبٌّ فَتَأْمُرُونَ صِبْیَانَکَ فَیَصِیدُونَهُ فَتَخْلَعُونِّی وَ تُبَایِعُونَهُ ثُمَّ مَضَی إِلَی الْمَدَائِنِ وَ خَرَجَ الْقَوْمُ إِلَی الْخَوَرْنَقِ وَ هَیَّئُوا طَعَاماً فَبَیْنَمَا هُمْ کَذَلِکَ عَلَی سُفْرَتِهِمْ وَ قَدْ بَسَطُوهَا إِذْ مَرَّ بِهِمْ ضَبٌّ فَأَمَرُوا صِبْیَانَهُمْ فَأَخَذُوهُ وَ أَوْثَقُوهُ وَ مَسَحُوا أَیْدِیَهُمْ عَلَی یَدِهِ کَمَا أَخْبَرَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ أَقْبَلُوا عَلَی الْمَدَائِنِ فَقَالَ لَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِئْسَ لِلظَّالِمِینَ بَدَلًا لَیَبْعَثَنَّکُمُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ إِمَامِکُمُ الضَّبِّ الَّذِی بَایَعْتُمْ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ مَعَ إِمَامِکُمْ وَ هُوَ یَسُوقُکُمْ إِلَی النَّارِ ثُمَّ قَالَ لَئِنْ کَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُنَافِقُونَ فَإِنَّ مَعِی مُنَافِقِینَ أَمَا وَ اللَّهِ یَا شَبَثُ وَ یَا ابْنَ حُرَیْثٍ لَتُقَاتِلَانِ ابْنِیَ الْحُسَیْنَ هَکَذَا أَخْبَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله. ص: 384

1) المؤرخون و المحدّثون أنّه أفلت منهم تسعة.

2) 614- رواه مع التوالی قطب الدین الراوندیّ رحمه اللّه فی کتاب الخرائج.

3) 2 کذا فی هذه الروایة، و هذا أیضا سهو من راوی الحدیث إذ جریر بن عبد اللّه فارق الإمام علیه السلام قبل وقعة صفّین و لم یعد إلیه إلی أن استشهد الإمام علیه السلام.

**[ترجمه]خرائج - . قطب الدین راوندی آن را با توالی در کتاب الخرائج روایت کرد. - :

علی بن حسین علیه السلام از پدرش روایت کرد: زمانی‌که علی علیه السلام قصد کرد که به‌سوی نهروان حرکت کند، اهل کوفه را فراخواند و به آنان دستور داد که در مدائن اردو بزنند و شبث بن ربعی، عمرو بن حریث، اشعث بن قیس و جریر بن عبدالله از او تعلل کردند و گفتند: چند روزی به ما اجازه بده تا برای برخی حاجت‌هایمان از تو باز بمانیم و به تو ملحق شویم. به آنان فرمود: آن را انجام داده‌اید؟ زشتی بر شما باد ای بزرگان!، به خدا سوگند شما حاجتی ندارید که به‌خاطر آن بازبمانید. من از آنچه در دل‌های شماست آگاهم و برایتان بیان می‌کنم، شما می‌خواهید که از مردم تأخیر کنید و گویی من شما را در خورنق میبینم درحالی که شما سفره خویش را برای طعام گسترانیده‌اید، آنگاه سوسماری بر شما گذر می‌کند، به کودکانتان دستور می‌دهید و آنها آن را شکار می‌کنند. پس مرا خلع می‌کنید و با او بیعت می‌کنید.

سپس به‌سوی مدائن حرکت کرد و آن جماعت به‌سوی خورنق خارج شدند و طعامی آماده کردند و درحالی که بر سفره پهن خود بودند، سوسماری بر آنان گذر کرد، پس به کودکانشان دستور دادند و آنها آن را گرفتند و بستند و دستانشان را بر دست او کشیدند، چنانکه علی علیه السلام خبر داده بود و به مدائن روی کردند. پس امیرمؤمنان علیه السلام به آنان فرمود: برای ظالمان بدترین جایگزین است خداوند در روز قیامت شما را به همراه امامتان سوسمار که با او بیعت کرده‌اید، محشور می‌کند. گویی من در روز قیامت به شما می‌نگرم که همراه امامتان هستید و او شما را به‌سوی آتش می‌کشد.

سپس فرمود: اگر با رسول الله منافقانی بودند، با من نیز منافقانی است. ای شبث و ای ابن حریث! به خدا سوگند آگاه باشید که شما با پسرم حسین علیه السلام پیکار می کنید. رسول الله صلّی الله علیه و آله چنین به من خبر داده است.

**[ترجمه]

«615»

یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَمَّا سَارَ إِلَی النَّهْرَوَانِ شَکَّ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ جُنْدَبٌ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام الْزَمْنِی وَ لَا تُفَارِقْنِی فَلَزِمَهُ فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ قَنْطَرَةِ النَّهْرَوَانِ نَظَرَ عَلِیٌّ علیه السلام قَبْلَ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَی قَنْبَرٍ یُؤْذِنُهُ بِالصَّلَاةِ فَنَزَلَ وَ قَالَ ائْتِنِی بِمَاءٍ فَقَعَدَ یَتَوَضَّأُ فَأَقْبَلَ فَارِسٌ وَ قَالَ قَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا عَبَرُوا وَ لَا یَعْبُرُونَهَا وَ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ إِلَّا دُونَ الْعَشَرَةِ وَ لَا یُقْتَلُ مِنْکُمْ إِلَّا دُونَ الْعَشَرَةِ وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ فَتَعَجَّبَ النَّاسُ فَقَالَ جُنْدَبٌ إِنْ صَحَّ مَا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام فَلَا أَحْتَاجُ إِلَی دَلِیلٍ غَیْرِهِ فَبَیْنَمَا هُمْ کَذَلِکَ إِذْ أَقْبَلَ فَارِسٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ الْقَوْمُ عَلَی مَا ذَکَرْتَ لَمْ یَعْبُرُوا الْقَنْطَرَةَ فَصَلَّی بِالنَّاسِ الظُّهْرَ وَ أَمَرَهُمْ بِالْمَسِیرِ إِلَیْهِمْ فَقَالَ جُنْدَبٌ قُلْتُ لَا یَصِلُ إِلَی الْقَنْطَرَةِ قَبْلِی أَحَدٌ فَرَکَضْتُ فَرَسِی فَإِذَا هُمْ دُونَ الْقَنْطَرَةِ وُقُوفٌ فَکُنْتُ أَوَّلَ مَنْ رَمَی فَقُتِلُوا کُلُّهُمْ إِلَّا تِسْعَةً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِنَا تِسْعَةٌ ثُمَّ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام اطْلُبُوا ذَا الثُّدَیَّةِ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَقَالَ اطْلُبُوا فَوَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ ثُمَّ قَامَ فَرَکِبَ الْبَغْلَةَ نَحْوَ قَتْلَی کَثِیرٍ فَقَالَ اقْلِبُوهَا فَاسْتَخْرِجُوا ذَا الثُّدَیَّةِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَجَّلَکَ إِلَی النَّارِ وَ قَدْ کَانَ الْخَوَارِجُ خَرَجُوا عَلَیْهِ قَبْلَ ذَلِکَ بِجَانِبِ الْکُوفَةِ فِی حَرُورَاءَ وَ کَانُوا إِذْ ذَاکَ اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً قَالَ فَخَرَجَ إِلَیْهِمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی إِزَارِهِ وَ رِدَائِهِ رَاکِباً الْبَغْلَةَ فَقِیلَ لَهُ الْقَوْمُ شَاکُونَ فِی السِّلَاحِ أَ تَخْرُجُ إِلَیْهِمْ کَذَلِکَ قَالَ إِنَّهُ لَیْسَ بِیَوْمِ قِتَالِهِمْ وَ صَارَ إِلَیْهِمْ بِحَرُورَاءَ وَ قَالَ لَهُمْ لَیْسَ الْیَوْمَ أَوَانُ قِتَالِکُمْ وَ سَتَفْتَرِقُونَ حَتَّی تَصِیرُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ فَتَخْرُجُونَ عَلَیَّ فِی مِثْلِ هَذَا الْیَوْمِ فِی مِثْلِ هَذَا الشَّهْرِ فَأَخْرُجُ إِلَیْکُمْ بِأَصْحَابِی فَأُقَاتِلُکُمْ حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْکُمْ إِلَّا دُونَ عَشَرَةٍ وَ یُقْتَلُ مِنْ أَصْحَابِی یَوْمَئِذٍ دُونَ عَشَرَةٍ هَکَذَا أَخْبَرَنِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَلَمْ یَبْرَحْ مِنْ مَکَانِهِ حَتَّی تَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ تَفَرَّقُوا إِلَی أَنْ صَارُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ بِالنَّهْرَوَانِ.

**[ترجمه]الخرائج: روایت است که علی علیه السلام زمانی که به‌سوی نهروان حرکت کرد، مردی که جندب خوانده می شد، شک کرد، پس علی علیه السلام به او فرمود: با من همراه شو و از من جدا نشو. پس با او همراه شد و زمانی که به پل نهروان نزدیک شدند، علی علیه السلام قبل از زوال خورشید به قنبر نگریست که برای نماز، اذان می‌گوید. پس پایین آمد و فرمود: برایم آب بیاور و نشست و وضو گرفت. پس سواری آمد و گفت: آن قوم عبور کرده‌اند، پس امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: عبور نکرده‌اند و از آن عبور نمیکنند و جز ده تن از آنان نمی گریزد و جز ده از شما کشته نمی‌شود. به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم.

پس مردم تعجب کردند و جندب گفت: اگر آنچه علی علیه السلام گفت صحیح باشد، به راهنمایی غیر او نیاز ندارم. پس آنها چنین بودند وقتی که سواری آمد و گفت: یا امیرمؤمنان، آن قوم چنانکه ذکر کردی، از پل عبور نکرده‌اند، پس او بر مردم نماز ظهر خواند و آنها را به حرکت به‌سوی آنان دستور داد. پس جندب گفت: گفتم کسی قبل از من به پل نمیرسد، پس اسبم را به تاخت بردم، پس آنها قبل از پل ایستاده بودند و من اولین کسی بودم که تیراندازی کرد و جز نه تن، همه آنان کشته شدند و از اصحاب ما نه تن کشته شدند. سپس علی علیه السلام فرمود: ذوثدیه را جستجو کنید، او را جستجو کردند و نیافتند. فرمود: او را جستجو کنید، به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. سپس برخاست و به‌سوی کشتگان بسیار، سوار بر استر شد، فرمود: آنها را برگردانید، پس ذوثدیه را بیرون کشیدند، فرمود: سپاس خدایی راست که تو را به‌سوی آتش تعجیل فرمود .

و خوارج قبل از آن از جانب کوفه در حروراء علیه او خارج شده بودند و در آن زمان دوازده هزار بودند. ادامه داد: امیرمؤمنان علیه السلام با دستار و ردای خود و سوار بر استر به‌سوی آنان خارج شد، به او گفته شد: قوم سلاح بر تن کرده‌اند، آیا این چنین به‌سوی آنان خارج میشوی؟ فرمود: پیکار با آنان امروز نیست و به‌سوی آنان در حروراء حرکت کرد و به آنان فرمود: امروز وقت نبردتان نیست، پراکنده خواهید شد یا اینکه چهارهزار نفر شوید. در مانند چنین روز و چنین ماهی علیه من خارج می‌شوید و با یارانم به‌سوی شما خارج میشوم و با شما پیکار میکنم تا جز کمتر از ده نفر از شما باقی نماند و در آن روز از اصحاب من کمتر از ده نفر کشته می‌شود. رسول الله صلّی الله علیه و آله چنین به من خبر داده است، و از مکانش جدا نشد تا اینکه برخی از آنها از برخی دیگر برائت جست و پراکنده شدند تا اینکه در نهروان چهارهزار نفر شدند.

**[ترجمه]

«616»

یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ زُهَیْرٍ الْأَزْدِیِّ قَالَ: لَمَّا فَارَقَتِ الْخَوَارِجُ

ص: 385

عَلِیّاً خَرَجَ علیه السلام إِلَیْهِمْ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ فَانْتَهَیْنَا إِلَی عَسْکَرِهِمْ فَإِذَا لَهُمْ دَوِیٌّ کَدَوِیِّ النَّحْلِ فِی قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَ فِیهِمْ أَصْحَابُ الْبَرَانِسِ وَ ذَوُو الثَّفِنَاتِ فَلَمَّا رَأَیْتُ ذَلِکَ دَخَلَنِی شَکٌّ فَتَنَحَّیْتُ وَ نَزَلْتُ عَنْ فَرَسِی وَ رَکَزْتُ رُمْحِی وَ وَضَعْتُ تُرْسِی وَ نَثَرْتُ عَلَیْهِ دِرْعِی وَ قُمْتُ أُصَلِّی وَ أَنَا أَقُولُ فِی دُعَائِی اللَّهُمَّ إِنْ کَانَ قِتَالُ هَؤُلَاءِ رِضًا لَکَ فَأَرِنِی مِنْ ذَلِکَ مَا أَعْرِفُ بِهِ أَنَّهُ الْحَقُّ وَ إِنْ کَانَ لَکَ سَخَطاً فَاصْرِفْ عَنِّی إِذْ أَقْبَلَ عَلِیٌّ علیه السلام فَنَزَلَ عَنْ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَامَ یُصَلِّی إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ قَطَعُوا النَّهْرَ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ یَشْتَدُّ بِهِ دَابَّتَهُ فَقَالَ قَطَعُوهُ وَ ذَهَبُوا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا قَطَعُوهُ وَ لَا یَقْطَعُونَهُ وَ لَیُقْتَلُنَّ دُونَ النُّطْفَةِ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ لِی یَا جُنْدَبُ تَرَی التَّلَّ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حَدَّثَنِی أَنَّهُمْ یُقْتَلُونَ عِنْدَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّا نَبْعَثُ إِلَیْهِمْ رَسُولًا یَدْعُوهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ فَیَرْشُقُونَ وَجْهَهُ بِالنَّبْلِ وَ هُوَ مَقْتُولٌ قَالَ فَانْتَهَیْنَا إِلَی الْقَوْمِ فَإِذَا هُمْ فِی مُعَسْکَرِهِمْ لَمْ یَبْرَحُوا وَ لَمْ یَتَرَحَّلُوا فَنَادَی النَّاسَ وَ ضَمَّهُمْ ثُمَّ أَتَی الصَّفَّ وَ هُوَ یَقُولُ مَنْ یَأْخُذُ هَذَا الْمُصْحَفَ فَیَمْشِیَ بِهِ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَیَدْعُوَهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ وَ هُوَ مَقْتُولٌ وَ لَهُ الْجَنَّةُ فَمَا أَجَابَهُ أَحَدٌ إِلَّا شَابٌّ مِنْ بَنِی عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ فَلَمَّا رَأَی حَدَاثَةَ سِنِّهِ قَالَ لَهُ ارْجِعْ إِلَی مَوْقِفِکَ ثُمَّ أَعَادَ فَمَا أَجَابَهُ أَحَدٌ إِلَّا ذَلِکَ الشَّابُّ قَالَ خُذْهُ أَمَا إِنَّکَ مَقْتُولٌ فَمَشَی بِهِ حَتَّی إِذَا دَنَا مِنَ الْقَوْمِ حَیْثُ یُسْمِعُهُمْ نَادَاهُمْ إِذْ رَمَوْا وَجْهَهُ بِالنَّبْلِ فَأَقْبَلَ عَلَیْنَا وَ وَجْهُهُ کَالْقُنْفُذِ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام دُونَکُمُ الْقَوْمَ فَحَمَلْنَا عَلَیْهِمْ قَالَ جُنْدَبٌ ذَهَبَ الشَّکُّ عَنِّی وَ قَتَلْتُ بِکَفِّی ثَمَانِیَةً وَ لَمَّا قُتِلَ الْحَرُورِیَّةُ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام الْتَمِسُوا فِی قَتْلَاهُمْ رَجُلًا مَخْدُوجاً حدی [إِحْدَی] یَدَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَقَامَ فَأَمَرَ بِهِمْ فَقَلَّبَ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ فَإِذَا حَبَشِیُّ إِحْدَی عَضُدَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهِ شَعَرَاتٌ کَسِبَالِ السِّنَّوْرِ

ص: 386

فَکَبَّرَ وَ کَبَّرَ النَّاسُ مَعَهُ وَ قَالَ هَذَا شَیْطَانٌ لَوْ لَا أَنْ تَتَّکِلُوا لَحَدَّثْتُکُمْ بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ عَلَی لِسَانِ نَبِیِّکُمْ لِمَنْ قَاتَلَ هَؤُلَاءِ.

**[ترجمه]خرائج: از جندب زهیر أزدی روایت است: زمانی که خوارج از علی علیه السلام جدا شدند، وی به‌سوی آنان خارج شد و ما همراه او خارج شدیم و به لشکر آنان رسیدیم. در قرائت قرآن برای آنان صدایی چون صدای زنبور بود و در میان آنان صاحبان برنس و پینه بودند و چون آن را دیدم دچار شک شدم، پس دست کشیدم و از اسب پایین آمدم و نیزه‌ام را فرو بردم و سپرم را گذاشتم و زره‌ام را بر آن انداختم و به نماز ایستادم، درحالی که در دعایم می‌گفتم: بارخدایا، اگر نبرد با اینان رضای توست، در این مورد چیزی که به‌وسیله آن بدانم که این حق است را به من بنمایان و اگر مورد خشم توست، مرا از آن منصرف کن. تا اینکه علی علیه السلام آمد و از استر رسول الله صلّی الله علیه و آله پایین امد و به نماز ایستاد تا اینکه مردی نزد او آمد و گفت: نهر را طی کردند. سپس مرد دیگری آمد که چارپایش را به تاخت می‌برد و گفت: از آن گذشتند و رفتند. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: آن را طی نکردند و طی نمی‌کنند و و قبل از نهر کشته میشوند، این عهدی از خدا و رسول او است و به من فرمود: ای جندب، تپه را می‌بینی، عرض کردم: بله، فرمود: رسول الله برایم سخن گفت که آنها کنار آن کشته می‌شوند. سپس فرمود: ما رسولی به‌سوی آنان می‌فرستیم که آنها را به کتاب خدا و سنت نبی‌اش دعوت می‌کند. پس آنها به صورت او درحالیکه کشته شده است صدمه میزنند. راوی گوید به آن جمع رسیدیم و آنها در اردوی خود بودند و نرفتند و سفر نکردند. پس مردم را ندا داد و آنان را به ملحق کرد، سپس به صف آمد درحالی که می‌گفت: کیست که این قرآن را بگیرد و آن را به‌سوی این قوم ببرد و آنها را به کتاب خدا و سنت نبی‌اش دعوت کند، درحالی که او کشته می‌شود و بهشت از آن اوست؟ پس جز جوانی از بنی عامر بن صعصعه او را اجابت نکرد. پس چون سن کم او را دید، فرمود: به جای خویش بازگرد. سپس تکرار کرد و کسی جز آن جوان او را اجابت نکرد. فرمود: آن را بگیر، بدان که تو کشته می‌شوی.

پس آن را برد تا اینکه به قوم نزدیک شد، طوری که صدای او به آنان برسد. آنان را ندا داد، پس به‌سوی او تیراندازی کردند و صورتش را با تیر زدند، پس به ما روی کرد درحالی که صورتش مانند جوجه‌تیغی بود. پس علی علیه السلام فرمود: اینک ای قوم! پس ما بر آنان حمله کردیم. جندب گوید: شکّم از بین رفت و با دستم هشت نفر را کشتم.

و زمانی که حروریه کشته شدند علی علیه السلام فرمود: در میان کشتگان آنان مردی ناقص را جستجو کنید که یکی از دستانش مانند سینه زن است، پس او را طلب کردند و نیافتند. پس برخاست و در مورد آنان دستور داد و برخی بر برخی دیگر برگردانده شدند. پس مردی حبشی بود که یکی از بازوانش مانند سینه زن بود که بر آن موهایی مانند سبیل گربه بود. پس تکبیر گفت و مردم همراه او تکبیر گفتند: این شیطان است. اگر جبرگرایی نمی‌کردید، آنچه که خداوند بر زبان نبی‌اش برای کسی که با اینان نبرد کند، وعده داده است را برایتان می‌گفتم.

**[ترجمه]

«617»

⁽¹⁾شا، الإرشاد مِنْ کَلَامِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِلْخَوَارِجِ حِینَ رَجَعَ إِلَی الْکُوفَةِ وَ هُوَ بِظَاهِرِهَا قَبْلَ دُخُولِهِ إِیَّاهَا بَعْدَ حَمْدِ اللَّهِ وَ الثَّنَاءِ عَلَیْهِ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا مَقَامُ مَنْ فَلَجَ فِیهِ کَانَ أَوْلَی بِالْفَلْجِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ مَنْ نُطِفَ فِیهِ أَوْ عَنِتَ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلًا نَشَدْتُکُمْ بِاللَّهِ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ حِینَ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ فَقُلْتُمْ نُجِیبُهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ قُلْتُ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ بِالْقَوْمِ مِنْکُمْ إِنَّهُمْ لَیْسُوا بِأَصْحَابِ دِینٍ وَ لَا قُرْآنٍ إِنِّی صَحِبْتُهُمْ وَ عَرَفْتُهُمْ أَطْفَالًا وَ رِجَالًا فَکَانُوا شَرَّ أَطْفَالٍ وَ شَرَّ رِجَالٍ امْضُوا عَلَی حَقِّکُمْ وَ صِدْقِکُمْ إِنَّمَا رَفَعُوا الْقَوْمُ لَکُمْ هَذِهِ الْمَصَاحِفَ خَدِیعَةً وَ وَهْناً وَ مَکِیدَةً فَرَدَدْتُمْ عَلَیَّ رَأْیِی وَ قُلْتُمْ لَا بَلْ نَقْبَلُ مِنْهُمْ فَقُلْتُ لَکُمُ اذْکُرُوا قَوْلِی لَکُمْ وَ مَعْصِیَتَکُمْ إِیَّایَ فَلَمَّا أَبَیْتُمْ إِلَّا الْکِتَابَ اشْتَرَطْتُ عَلَی الْحَکَمَیْنِ أَنْ یُحْیِیَا مَا أَحْیَاهُ الْقُرْآنُ وَ أَنْ یُمِیتَا مَا أَمَاتَهُ الْقُرْآنُ فَإِنْ حَکَمَا بِحُکْمِ الْقُرْآنِ فَلَیْسَ لَنَا أَنْ نُخَالِفَ حُکْمَ مَنْ حَکَمَ بِمَا فِی الْکِتَابِ وَ إِنْ أَبَیَا فَنَحْنُ مِنْ حُکْمِهِمَا بِرَاءٌ قَالَ بَعْضُ الْخَوَارِجِ فَخَبِّرْنَا أَ تَرَاهُ عَدْلًا یُحَکَّمُ الرِّجَالُ فِی الدِّمَاءِ فَقَالَ علیه السلام إِنَّا لَمْ نُحَکِّمِ الرِّجَالَ إِنَّمَا حَکَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ هَذَا الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ دَفَّتَیْنِ لَا یَنْطِقُ وَ إِنَّمَا یَتَکَلَّمُ بِهِ الرِّجَالُ قَالُوا لَهُ فَخَبِّرْنَا عَنِ الْأَجَلِ الَّذِی جَعَلْتَهُ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ قَالَ لِیَتَعَلَّمَ الْجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ یُصْلِحَ فِی هَذِهِ الْهُدْنَةِ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ ادْخُلُوا مِصْرَکُمْ رَحِمَکُمُ اللَّهُ وَ رَحَلُوا مِنْ عِنْدِ آخِرِهِمْ.

**[ترجمه]الارشاد - . شیخ مفید آن را در فصل 38 از مختار کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب الإرشاد، ص 144 روایت کرد. - :

از کلام امیرمؤمنان علیه السلام به خوارج زمانی که به کوفه بازگشت و این بر اساس ظاهرش قبل از ورودش به آنجا است. بعد از حمد و ثنای خدا فرمود: بارخدایا این جایگاهی است که هرکه در آن پیروز شود، به پیروزی در روز قیامت شایسته‌تر است و هرکه در آن لکهدار شود یا هرزگی کند در آخرت نابینا و گمراه‌تر است.

شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید که آنها زمانی که قرآن‌ها را بالا بردند و گفتید: «آنها را در مورد کتاب خدا اجابت می کنیم» به شما گفتم: من از شما نسبت به آن قوم آگاه‌ترم، آنها نه اصحاب دین هستند نه قرآن، من در کودکی و بزرگسالی با آنها همراه بودم و آنان را شناختم و بدترین کودک و بدترین مردان بودند، بر حق و راستی خود حرکت کنید. آنها این قرآن را از روی سستی، خدعه و نیرنگ بالا برده‌اند. پس رأی‌ام را بر من رد کردید و گفتید: نه، بلکه از آنان می‌پذیریم. به شما گفتم: گفته‌ام به شما و سرکشی‌تان از من را یاد آورید، پس آنگاه که از هرچه غیر از نامه امتناع کردید، بر حکمین شرط کردم که آنچه که قرآن زنده کرد را زنده کنید و آنچه که قرآن میراند را بمیرانید، پس اگر به حکم خدا حکم کردند، بر ما نیست که با حکم کسی که به آنچه که در قرآن است حکم کرد، مخالفت کنیم و اگر امتناع کردند ما از حکم آن دو برئ هستیم.

یکی از خوارج گفت: به ما بگو آیا عادلانه می‌بینی که مردان درباره خون داور شوند. فرمود: ما مردان را داور نکردیم بلکه قرآن را داور کردیم و این قرآن است و این خطی مسطور بین دو جلد است که صحبت نمی‌کند و فقط مردان با آن صحبت می‌کنند. به او گفتند: درباره مهلتی که بین خود و آنان قرار دادی به ما خبر بده! فرمود: تا جاهل یاد بگیرد و عالم تثبیت شود و امید که خداوند در فاصله این آتش‌بس، امر این امت را اصلاح کند. وارد شهر خود شوید، خداوند شما را رحمت کند و خوارج تا آخرین نفر به شهر خود بازگشتند..

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام کان أولی بالفلج أی من ظفر فی هذا

ص: 387

1) 617- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه فی الفصل 38 مما اختار من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب الإرشاد، ص 144.

الحرب و فی هذه القضیة لإخبار النبی صلی الله علیه و آله بکون القاتلین أولی بالحق من المقتولین و غیر ذلک مما مر أو المعنی أن حجة أهل الحق تکون أغلب دائما و قال الجوهری نطف الرجل بالکسر إذا اتهم بریبة و نطف الشی‌ء أیضا فسد و النطف التلطخ بالعیب و قال العنت الإثم و قد عنت الرجل أی أثم و العنت أیضا الوقوع فی أمر شاق و قد عنت و أعنته غیره.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «کان اولی بالفلج» یعنی از پیروزی در این جنگ و در این قضیه به‌جهت خبر دادن نبی صلّی الله علیه و آله در خصوص اینکه قاتلان از مقتولین به حق سزاوارترند و اموری غیر از آن از آنچه که بیان شد. یا معنی این است که حجت اهل حق دائماً غالب‌تر است و جوهری گوید: نطف الرجل با کسره زمانی است که به شبهه‌ای متهم می شود. نطف الشئ به معنی فاسد شد است و النطف یعنی لکه‌دار شدن با عیب است. و گوید: العنت یعنی گناه و قد عنت الرجل یعنی گناه کرد و العنت گرفتار شدن در امری دشوار نیز میباشد و قد عنت و أعنته غیره گفته می‌شود.

**[ترجمه]

«618»

⁽¹⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب لَمَّا دَخَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْکُوفَةَ جَاءَ إِلَیْهِ زُرْعَةُ بْنُ الْبُرْجِ الطَّائِیُّ وَ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَیْرٍ التَّمِیمِیُّ ذُو الثُّدَیَّةِ فَقَالَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ فَقَالَ علیه السلام کَلِمَةُ حَقٍّ یُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ قَالَ حُرْقُوصٌ فَتُبْ مِنْ خَطِیئَتِکَ وَ ارْجِعْ عَنْ قِصَّتِکَ وَ اخْرُجْ بِنَا إِلَی عَدُوِّنَا نُقَاتِلْهُمْ حَتَّی نَلْقَی رَبَّنَا فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام قَدْ أَرَدْتُکُمْ عَلَی ذَلِکَ فَعَصَیْتُمُونِی وَ قَدْ کَتَبْنَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ کِتَاباً وَ شُرُوطاً وَ أَعْطَیْنَا عَلَیْهَا عُهُوداً وَ مَوَاثِیقاً وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ الْآیَةَ فَقَالَ حُرْقُوصٌ ذَلِکَ ذَنْبٌ یَنْبَغِی أَنْ نَتُوبَ عَنْهُ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام مَا هُوَ بِذَنْبٍ وَ لَکِنَّهُ عَجْزٌ مِنَ الرَّأْیِ وَ ضَعْفٌ فِی الْعَقْلِ وَ قَدْ تَقَدَّمْتُ فَنَهَیْتُکُمْ عَنْهُ فَقَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ الْآنَ صَحَّ عِنْدَنَا أَنَّکَ لَسْتَ بِإِمَامٍ وَ لَوْ کُنْتَ إِمَاماً لَمَا رَجَعْتَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام وَیْلَکُمْ قَدْ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَامَ الْحُدَیْبِیَةِ عَنْ قِتَالِ أَهْلِ مَکَّةَ فَفَارَقُوا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَالُوا لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ وَ کَانُوا اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ وَ غَیْرِهِمَا وَ نَادَی مُنَادِیهِمْ أَنَّ أَمِیرَ الْقِتَالِ شَبَثُ بْنُ رِبْعِیٍّ وَ أَمِیرَ الصَّلَاةِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْکَوَّاءِ وَ الْأَمْرُ شُورَی بَعْدَ الْفَتْحِ وَ الْبَیْعَةُ لِلَّهِ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اسْتَعْرَضُوا النَّاسَ وَ قَتَلُوا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ وَ کَانَ عَامِلَهُ عَلَی ص: 388

1) 618- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه فی آخر عنوان: «فی الحکمین و الخوارج» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج 2 ص 369 ط النجف.

النَّهْرَوَانِ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَا ابْنَ عَبَّاسٍ امْضِ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَانْظُرْ مَا هُمْ عَلَیْهِ وَ لِمَا ذَا اجْتَمَعُوا فَلَمَّا وَصَلَ إِلَیْهِمْ قَالُوا وَیْلَکَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَ کَفَرْتَ بِرَبِّکَ کَمَا کَفَرَ صَاحِبُکَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ خَرَجَ خَطِیبُهُمْ عَتَّابُ بْنُ الْأَعْوَرِ الثَّعْلَبِیُّ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ بَنَی الْإِسْلَامَ فَقَالَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ فَقَالَ النَّبِیُّ أَحْکَمَ أُمُورَهُ وَ بَیَّنَ حُدُودَهُ أَمْ لَا قَالَ بَلَی قَالَ فَالنَّبِیُّ بَقِیَ فِی دَارِ الْإِسْلَامِ أَمِ ارْتَحَلَ قَالَ بَلِ ارْتَحَلَ قَالَ فَأُمُورُ الشَّرْعِ ارْتَحَلَتْ مَعَهُ أَمْ بَقِیَتْ بَعْدَهُ قَالَ بَلْ بَقِیَتْ قَالَ وَ هَلْ قَامَ أَحَدٌ بَعْدَهُ بِعِمَارَةِ مَا بَنَاهُ قَالَ نَعَمْ الذُّرِّیَّةُ وَ الصَّحَابَةُ قَالَ أَ فَعَمَرُوهَا أَوْ خَرَبُوهَا قَالَ بَلْ عَمَرُوهَا قَالَ فَالْآنَ هِیَ مَعْمُورَةٌ أَمْ خَرَابٌ قَالَ بَلْ خَرَابٌ قَالَ خَرَبَهَا ذُرِّیَّتُهُ أَمْ أُمَّتُهُ قَالَ بَلْ أُمَّتُهُ قَالَ وَ أَنْتَ مِنَ الذُّرِّیَّةِ أَوْ مِنَ الْأُمَّةِ قَالَ مِنَ الْأُمَّةِ قَالَ أَنْتَ مِنَ الْأُمَّةِ وَ خَرَبْتَ دَارَ الْإِسْلَامِ فَکَیْفَ تَرْجُو الْجَنَّةَ وَ جَرَی بَیْنَهُمْ کَلَامٌ کَثِیرٌ فَحَضَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی مِائَةِ رَجُلٍ فَلَمَّا قَابَلَهُمْ خَرَجَ إِلَیْهِ ابْنُ الْکَوَّاءِ فِی مِائَةِ رَجُلٍ فَقَالَ علیه السلام أَنْشُدُکُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ حَیْثُ رَفَعُوا الْمَصَاحِفَ فَقُلْتُمْ نُجِیبُهُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ فَقُلْتُ لَکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ بِالْقَوْمِ مِنْکُمْ وَ ذَکَرَ مَقَالَهُ إِلَی أَنْ قَالَ فَلَمَّا أَبَیْتُمْ إِلَّا الْکِتَابَ اشْتَرَطْتُ عَلَی الْحَکَمَیْنِ أَنْ یُحْیِیَا مَا أَحْیَا الْقُرْآنُ وَ أَنْ یُمِیتَا مَا أَمَاتَ الْقُرْآنُ فَإِنْ حَکَمَا بِحُکْمِ الْقُرْآنِ فَلَیْسَ لَنَا أَنْ نُخَالِفَ حُکْمَهُ وَ إِنْ أَبَیَا فَنَحْنُ مِنْهُ بِرَاءٌ فَقَالُوا لَهُ أَخْبِرْنَا أَ تَرَاهُ عَدْلًا تَحْکِیمَ الرِّجَالِ فِی الدِّمَاءِ فَقَالَ إِنَّا لَسْنَا الرِّجَالَ حَکَّمْنَا وَ إِنَّمَا حَکَّمْنَا الْقُرْآنَ وَ الْقُرْآنُ إِنَّمَا هُوَ خَطٌّ مَسْطُورٌ بَیْنَ دَفَّتَیْنِ لَا یَنْطِقُ إِنَّمَا یَتَکَلَّمُ بِهِ الرِّجَالُ قَالُوا فَأَخْبِرْنَا عَنِ الْأَجَلِ لِمَ جَعَلْتَهُ فِیمَا بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُمْ قَالَ لِیَعْلَمَ الْجَاهِلُ وَ یَتَثَبَّتَ الْعَالِمُ وَ لَعَلَّ اللَّهَ یُصْلِحُ فِی هَذِهِ الْمُدَّةِ هَذِهِ الْأُمَّةَ

ص: 389

وَ جَرَتْ بَیْنَهُمْ مُخَاطَبَاتٌ فَجَعَلَ بَعْضُهُمْ یَرْجِعُ فَأَعْطَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام رَایَةَ أَمَانٍ مَعَ أَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ فَنَادَاهُمْ أَبُو أَیُّوبَ مَنْ جَاءَ إِلَی هَذِهِ الرَّایَةِ أَوْ خَرَجَ مِنْ بَیْنِ الْجَمَاعَةِ فَهُوَ آمِنٌ فَرَجَعَ مِنْهُمْ ثَمَانِیَةُ آلَافِ رَجُلٍ فَأَمَرَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنْ یَتَمَیَّزُوا مِنْهُمْ وَ أَقَامَ الْبَاقُونَ عَلَی الْخِلَافِ وَ قَصَدُوا إِلَی نَهْرَوَانَ فَخَطَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَهْلَ الْکُوفَةِ وَ اسْتَنْفَرَهُمْ فَلَمْ یُجِیبُوهُ فَتَمَثَّلَ:

أَمَرْتُکُمْ أَمْرِی بِمُنْعَرَجِ اللِّوَی***فَلَمْ تَسْتَبِینُوا النُّصْحَ إِلَّا ضُحَی الْغَدِ

ثُمَّ اسْتَنْفَرَهُمْ فَنَفَرَ أَلْفَا رَجُلٍ یُقَدِّمُ عَدِیَّ بْنَ حَاتِمٍ وَ هُوَ یَقُولُ:

إِلَی شَرِّ خَلْقٍ مِنْ شُرَاةٍ تَحَزَّبُوا***وَ عَادَوْا إِلَهَ النَّاسِ رَبَّ الْمَشَارِقِ

فَوَجَّهَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام نَحْوَهُمْ وَ کَتَبَ إِلَیْهِمْ عَلَی یَدَیْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی عَقِبٍ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَتْ بِهِ رَغْبَتُهُ وَ الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَتْ بِهِ رَغْبَتُهُ ⁽¹⁾وَ خَیْرُ النَّاسِ خَیْرُهُمْ لِنَفْسِهِ وَ شَرُّ النَّاسِ شَرُّهُمْ لِنَفْسِهِ وَ لَیْسَ بَیْنَ اللَّهِ وَ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ قَرَابَةٌ وَ کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَةٌ فَلَمَّا أَتَاهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَاسْتَعْطَفَهُمْ أَبَوْا إِلَّا قِتَالَهُ وَ تَنَادَوْا أَنْ دَعُوا مُخَاطَبَةَ عَلِیٍّ وَ أَصْحَابِهِ وَ بَارِزُوا الْجَنَّةَ ⁽²⁾وَ صَاحُوا الرَّوْحُ الرَّوَاحُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ کَانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یُعَبِّئُ أَصْحَابَهُ وَ نَهَاهُمْ أَنْ یَتَقَدَّمَ إِلَیْهِمْ أَحَدٌ وَ کَانَ أَوَّلُ مَنْ خَرَجَ مِنَ الْخَوَارِجِ لِلْبِرَازِ أَخْنَسَ بْنَ الْعَزِیزِ الطَّائِیَّ ⁽³⁾وَ جَعَلَ یَقُولُ:

ص: 390

1) 1 کذا فی ط الکمبانیّ من کتاب البحار، و فی کتاب مناقب آل أبی طالب فی کلا الموردین: «رعیته ...».

2) 2 کذا فی أصلی، و فی مناقب آل أبی طالب: «و بادروا الجنة».

3) 3 کذا فی أصلی، و فی مناقب آل أبی طالب: ج 2 ص 371: اخنس بن العیزار.

ثَمَانُونَ مِنْ حَیِّی جَدِیلَةَ قُتِّلُوا***عَلَی النَّهْرِ کَانُوا یَخْضِبُونَ الْعَوَالِیَا

یُنَادُونَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِرَبِّنَا***حَنَانَیْکَ فَاغْفِرْ حَوْبَنَا وَ الْمَسَاوِیَا

هُمْ فَارَقُوا مَنْ جَارَ فِی اللَّهِ حُکْمُهُ*** فَکُلٌّ عَلَی الرَّحْمَنِ أَصْبَحَ ثَاوِیاً

فَقَتَلَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ خَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِیُّ یَقُولُ:

أَنَا ابْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِیِّ الشَّارِی***أَضْرِبُ فِی الْقَوْمِ لِأَخْذِ الثَّارِی

حَتَّی تَزُولَ دَوْلَةُ الْأَشْرَارِ***وَ یَرْجِعَ الْحَقُّ إِلَی الْأَخْیَارِ

وَ خَرَجَ مَالِکُ بْنُ الْوَضَّاحِ وَ قَالَ:

إِنِّی لَبَائِعٌ مَا یَفْنَی بِبَاقِیَةٍ***وَ لَا أُرِیدُ لَدَی الْهَیْجَاءِ تَرْیِیضاً

وَ خَرَجَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الْوَضَّاحُ بْنُ الْوَضَّاحِ مِنْ جَانِبٍ وَ ابْنُ عَمِّهِ حُرْقُوصٌ مِنْ جَانِبٍ فَقَتَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ الْوَضَّاحَ وَ ضَرَبَ ضَرْبَةً عَلَی رَأْسِ الْحُرْقُوصِ فَقَطَعَهُ وَ وَقَعَ رَأْسُ سَیْفِهِ عَلَی الْفَرَسِ فَشَرَدَ وَ رِجْلُهُ فِی الرِّکَابِ حَتَّی أَوْقَعَهُ فِی دُولَابٍ خَرَابٍ فَصَارَتِ الْحَرُورِیَّةُ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ فَکَانَ الْمَقْتُولُونَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِیٍّ علیه السلام رُؤْبَةُ بْنُ وَبَرٍ الْبَجَلِیُّ وَ رِفَاعَةُ بْنُ وَائِلٍ الْأَرْحَبِیُّ وَ الْفَیَّاضُ بْنُ خَلِیلٍ الْأَزْدِیُّ وَ کَیْسُومُ بْنُ سَلَمَةَ الْجُمَحِیُّ وَ حَبِیبُ بْنُ عَاصِمٍ الْأَزْدِیُّ إِلَی تَمَامٍ تِسْعَةٍ وَ انْفَلَتَ مِنَ الْخَوَارِجِ تِسْعَةٌ کَمَا تَقَدَّمَ ذِکْرُهُ وَ کَانَ ذَلِکَ لِتِسْعٍ خَلَوْنَ مِنْ صَفَرٍ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ ثَلَاثِینَ.أَبُو نُعَیْمٍ الْأَصْفَهَانِیُّ عَنْ سُفْیَانَ الثَّوْرِیِّ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَرَ أَنْ یُفَتَّشَ عَنِ الْمُخْدَجِ بَیْنَ الْقَتْلَی فَلَمْ یَجِدُوهُ فَقَالَ رَجُلٌ وَ اللَّهِ مَا هُوَ فِیهِمْ فَقَالَ علیه السلام وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ.

تَارِیخُ الطَّبَرِیِّ وَ إِبَانَةُ ابْنِ بَطَّةَ وَ سُنَنُ أَبِی دَاوُدَ وَ مُسْنَدُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ

ص: 391

اللَّهِ بْنِ أَبِی رَافِعٍ وَ أَبِی مُوسَی الْوَائِلِیِّ وَ جُنْدَبٍ وَ أَبِی الْوَضِی‌ءِ وَ اللَّفْظُ لَهُ قَالَ: قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام اطْلُبُوا الْمُخْدَجَ فَقَالُوا لَمْ نَجِدْهُ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ یَا عَجْلَانُ ائْتِنِی بِبَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَتَاهُ بِالْبَغْلَةِ فَرَکِبَهَا وَ جَالَ فِی الْقَتْلَی ثُمَّ قَالَ اطْلُبُوهُ هَاهُنَا فَاسْتَخْرَجُوهُ مِنْ تَحْتِ الْقَتْلَی فِی نَهَرٍ وَ طِینٍ وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی نُعَیْمٍ عَنْ سُفْیَانَ فَقِیلَ قَدْ أَصَبْنَاهُ فَسَجَدَ لِلَّهِ تَعَالَی فَنَصَبَهَا-.

تَارِیخُ الْقُمِّیِّ أَنَّهُ رَجُلٌ أَسْوَدُ عَلَیْهِ شَعَرَاتٌ عَلَیْهِ قُرَیْطِقٌ مُخْدَجُ الْیَدِ إِحْدَی ثَدْیَیْهِ کَثَدْیِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهِ شُعَیْرَاتٌ مِثْلُ مَا یَکُونُ عَلَی ذَنَبِ الْیَرْبُوعِ.

و فی مسند موصلی حبشی مثل البعیر فی منکبه مثل ثدی المرأة فقال صدق الله و رسوله صلی الله علیه و آله.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی دَاوُدَ وَ ابْنِ بَطَّةَ أَنَّهُ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام مَنْ یَعْرِفُ هَذَا فَلَمْ یَعْرِفْهُ أَحَدٌ فَقَالَ رَجُلٌ أَنَا رَأَیْتُ هَذَا بِالْحِیرَةِ فَقُلْتُ إِلَی أَیْنَ تُرِیدُ فَقَالَ إِلَی هَذِهِ وَ أَشَارَ إِلَی الْکُوفَةِ وَ مَا لِی بِهَا مَعْرِفَةٌ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام صَدَقَ هُوَ مِنَ الْجَانِّ و فی روایة أخری: هو من الجن.

وَ فِی رِوَایَةِ أَحْمَدَ قَالَ أَبُو الْوَضِی‌ءِ لَا یَأْتِیَنَّکُمْ أَحَدٌ یُخْبِرُکُمْ مَنْ أَبُوهُ قَالَ فَجَعَلَ النَّاسُ یَقُولُونَ هَذَا مَلَکٌ هَذَا مَلَکٌ هَذَا مَلَکٌ وَ یَقُولُ عَلِیٌّ ابْنُ مَنْ.

وَ فِی مُسْنَدِ الْمَوْصِلِیِّ فِی حَدِیثٍ مَنْ قَالَ مِنَ النَّاسِ إِنَّهُ رَآهُ قَبْلَ مَصْرَعِهِ فَإِنَّهُ کَاذِبٌ.

وَ فِی مُسْنَدِ أَحْمَدَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی الْوَضِی‌ءِ أَنَّهُ قَالَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَا إِنَّ خَلِیلِی أَخْبَرَنِی بِثَلَاثَةِ إِخْوَةٍ مِنَ الْجِنِّ هَذَا أَکْبَرُهُمْ وَ الثَّانِی لَهُ جَمْعٌ کَثِیرٌ وَ الثَّالِثُ فِیهِ ضَعْفٌ.

إبانة ابن بَطَّةَ: أنه ذکر المقتول بالنهروان فقال سعد بن أبی وقاص هو

ص: 392

شیطان الردهة زاد أبو یعلی فی المسند شیطان ردهة رجل من بجیلة یقال له الأشهب أو ابن الأشهب علامة فی قوم ظلمة.

مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّعِینِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام أَنَّهُ لَمَّا انْصَرَفَ مِنْ صِفِّینَ خَاضَ النَّاسُ فِی أَمْرِ الْحَکَمَیْنِ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ مَا یَمْنَعُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ أَنْ یَأْمُرَ بَعْضَ أَهْلِ بَیْتِهِ فَیَتَکَلَّمَ فَقَالَ لِلْحَسَنِ قُمْ یَا حَسَنُ فَقُلْ فِی هَذَیْنِ الرَّجُلَیْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَامَ الْحَسَنُ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّکُمْ قَدْ أَکْثَرْتُمْ فِی أَمْرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ وَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَإِنَّمَا بُعِثَا لِیَحْکُمَا بِکِتَابِ اللَّهِ فَحَکَمَا بِالْهَوَی عَلَی الْکِتَابِ وَ مَنْ کَانَ هَکَذَا لَمْ یُسَمَّ حَکَماً وَ لَکِنَّهُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ وَ قَدْ أَخْطَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَیْسٍ فِی أَنْ أَوْصَی بِهَا إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَأَخْطَأَ فِی ذَلِکَ فِی ثَلَاثِ خِصَالٍ فِی أَنَّ أَبَاهُ لَمْ یَرْضَهُ لَهَا وَ فِی أَنَّهُ لَمْ یَسْتَأْمِرْهُ وَ فِی أَنَّهُ لَمْ یَجْتَمِعْ عَلَیْهِ الْمُهَاجِرُونَ وَ الْأَنْصَارُ الَّذِینَ نَفَذُوهَا لِمَنْ بَعْدَهُ وَ إِنَّمَا الْحُکُومَةُ فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ وَ قَدْ حَکَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَعْداً فِی بَنِی قُرَیْظَةَ فَحَکَمَ فِیهِمْ بِحُکْمِ اللَّهِ لَا شَکَّ فِیهِ فَنَفَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حُکْمَهُ وَ لَوْ خَالَفَ ذَلِکَ لَمْ یُجْرِهِ ثُمَّ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قُمْ فَتَکَلَّمْ فَقَامَ وَ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ لِلْحَقِّ أَهْلًا أَصَابُوهُ بِالتَّوْفِیقِ وَ النَّاسُ بَیْنَ رَاضٍ بِهِ وَ رَاغِبٍ عَنْهُ وَ إِنَّمَا بُعِثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَیْسٍ بِهُدًی إِلَی ضَلَالَةٍ وَ بُعِثَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بِضَلَالَةٍ إِلَی الْهُدَی فَلَمَّا الْتَقَیَا رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ هُدَاهُ وَ ثَبَتَ عَمْرٌو عَلَی ضَلَالَتِهِ وَ اللَّهِ لَئِنْ حَکَمَا بِالْکِتَابِ لَقَدْ حَکَمَا عَلَیْهِ وَ إِنْ حَکَمَا بِمَا اجْتَمَعَا عَلَیْهِ مَعاً مَا اجْتَمَعَا عَلَی شَیْ‌ءٍ وَ إِنْ کَانَا حَکَمَا بِمَا سَارَا إِلَیْهِ لَقَدْ سَارَ عَبْدُ اللَّهِ وَ إِمَامُهُ عَلِیٌّ وَ سَارَ عَمْرٌو وَ إِمَامُهُ مُعَاوِیَةُ فَمَا بَعْدَ هَذَا مِنْ غَیْبٍ یُنْتَظَرُ وَ لَکِنَّهُمْ سَئِمُوا الْحَرْبَ وَ أَحَبُّوا الْبَقَاءَ وَ دَفَعُوا الْبَلَاءَ وَ رَجَا کُلُّ قَوْمٍ صَاحِبَهُمْ ثُمَّ جَلَسَ

ص: 393

ثُمَّ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ قُمْ فَتَکَلَّمْ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ وَ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ کَانَ النَّظَرُ فِیهِ إِلَی عَلِیٍّ وَ الرِّضَا فِیهِ لِغَیْرِهِ فَجِئْتُمْ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ فَقُلْتُمْ لَا نَرْضَی إِلَّا بِهَذَا فَارْضَ بِهِ فَإِنَّهُ رِضَانَا وَ ایْمُ اللَّهِ مَا اسْتَفَدْنَاهُ عِلْماً وَ لَا انْتَظَرْنَا مِنْهُ غَائِباً وَ لَا أَمَّلْنَا ضَعْفَهُ وَ لَا رَجَوْنَا بِهِ صَاحِبَهُ وَ لَا أَفْسَدَ بِمَا عَمِلَا الْعِرَاقَ وَ لَا أَصْلَحَا الشَّامَ وَ لَا أَمَاتَا حَقَّ عَلِیٍّ وَ لَا أَحْیَیَا بَاطِلَ مُعَاوِیَةَ وَ لَا یُذْهِبُ الْحَقَّ رُقْیَةُ رَاقٍ وَ لَا نَفْحَةُ شَیْطَانٍ وَ أَنَا الْیَوْمَ لَعَلَی مَا کُنَّا عَلَیْهِ أَمْسِ وَ جَلَسَ.

نَوْفٌ الْبِکَالِیُّ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّهُ نَادَی بَعْدَ الْخُطْبَةِ بِأَعْلَی صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَ إِنِّی مُعَسْکِرٌ فِی یَومِی هَذَا فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَی اللَّهِ فَلْیَخْرُجْ قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَیْنِ علیه السلام فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَیْسِ بْنِ سَعْدٍ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِأَبِی أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیِّ فِی عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَیْرِهِمْ عَلَی أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ یُرِیدُ الرَّجْعَةَ إِلَی صِفِّینَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّی ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاکِرُ.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در آخر عنوان «فی الحکمین و الخوارج» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج2، ص 369، چاپ نجف روایت کرد. - :

زمانی‌که امیرمؤمنان علیه السلام وارد کوفه شد، زرعه بن برج طائی و حرقوص بن زهیر تمیمی ذو ثدیه نزد او آمد و گفتند: لا حکم إلا لله، امام فرمود: سخنی حق که باطل از آن اراده می‌شود. حرقوص گفت: از گناهت توبه کن و از قصه‌ات بازگرد و با ما به‌سوی دشمنان خارج شو. با آنان پیکار می کنیم تا پروردگارمان را دیدار می‌کنیم. پس علی علیه السلام فرمود: از شما آن را خواستم اما از من سرکشی کردید و بین خود و آن قوم عهدنامه و شروطی نوشتیم و عهد و پیمان‌هایی به آنان عطا کردیم و خداوند متعال فرموده است: «وَأَوْفُواْ بِعَهْدِ اللّهِ إِذَا عَاهَدتُّمْ» {و چون با خدا پیمان بستید به پیمان خود وفا کنید} حرقوص گفت: آن گناهی است که لازم است که از آن توبه کنیم، علی علیه السلام فرمود: آن گناه نیست بلکه ناتوانی ازاندیشه و ضعف در عقل است و مقدم شدم و شما را از آن نهی کردم.

ابن کواء گوید: الآن نزد بر ما صحّت یافت ـ معلوم شد ـ که تو امام نیستی و اگر امام بودی، برنمی‌گشتی. علی علیه السلام فرمود: وای بر شما، رسول الله صلّی الله علیه و آله در سال حدیبیه از پیکار با اهل مکه بازگشت.

از امیرمؤمنان علیه السلام جدا شدند و گفتند: لا حکم إلا لله و در معصیت خالق، هیچ طاعتی برای مخلوق نیست و دوازده هزار نفر از اهالی کوفه، بصره و جز آندو بودند و منادی آنان ندا داد که امیر جنگ، شبث بن ربعی و امیر نماز، عبدالله بن کوّاء است و امر شورای بعد از فتح است و بیعت بر امر به معروف و نهی از منکر از آن خداست. و مردم را آزمودند و عبدالله بن خبّاب بن أرب که کارگزار او بر نهروان بود را به قتل رساندند.

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: ای ابن عباس، به‌سوی این قوم برو و بنگر که بر چه هستند و چرا تجمع کرده‌اند. پس چون او به آنان رسید، گفتند: وای بر تو ابن عباس، به پروردگارت کفر ورزیدی، چنانکه رفیقت علی بن ابی‌طالب کفر ورزید و خطیبشان، عتاب بن اعور ثعلبی ظاهر شد، پس ابن عباس گفت: چه کسی اسلام را بنا نهاد؟ گفت: خدا و رسولش، گفت: آیا نبی امورش را محکم و حدودش را معین کرد یا خیر؟ گفت: آری. گفت: پس نبی در دار الاسلام باقی ماند یا ارتحال نمود؟ گفت: البته ارتحال نمود. گفت: پس امر شرع با او سفر کرد یا بعد از او باقی ماند؟ گفت: البته باقی ماند. گفت: و آیا بعد از او کسی به آبادکردن آنچه که او بنا نمود، پرداخت؟ گفت: آری، فرزندان و صحابه. گفت: آیا آن را آباد کردند یا ویران کردند؟ گفت: البته آباد کردند. گفت: الآن آن آباد است یا ویران؟ گفت: البته ویران. گفت: ذریه‌اش آن را ویران کرد یا امتش؟ گفت: البته امتش. گفت: و تو از ذریه او هستی یا از امتش؟ گفت: از امت. گفت: تو از امت هستی و دارالاسلام را ویران کردی، پس چگونه امید به بهشت داری. و میان آنان صحبت بسیاری گذشت.

و امیرمؤمنان همراه صد مرد حاضر شد و چون با آنان روبرو شد، ابن کواء به‌همراه صد مرد به‌سوی او بیرون آمد و امام علیه السلام فرمود: شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا می‌دانید زمانی‌که قرآن‌ها را بالا بردند و گفتید آنان را در مورد کتاب خدا اجابت می‌کنیم، به شما گفتم: من از شما نسبت به آن قوم آگاه‌ترم و سخن او را ذکر کرد تا اینکه فرمود: از غیر نامه امتناع کردید، بر دو داور شرط کردم که آنچه قرآن زنده کرد را زنده کنند وآنچه قرآن میمیراند را بمیرانند. پس اگر به حکم قرآن حکم کردند، مخالفت با حکم او بر ما جایز نیست و اگر امتناع کردند، ما از آن برئ هستیم.

به او گفتند: به ما بگو آیا حکم‌کردن در مورد خون را عدالت می‌بینی؟ فرمود: ما مردان را داور نکردیم، بلکه قرآن را داور کردیم و قرآن، خطی مسطور بین دو جلد است که سخن نمی‌گوید بلکه مردان با آن سخن می‌گویند. گفتند: درباره مهلت به ما خبر بده که چرا مابین خود و آنان قرار دادی؟ فرمود: تا جاهل آگاه شود و آگاه ثبات یابد و شاید خداوند در این مدت این امت را اصلاح کند.

و میان آنان سخنانی جاری شد، پس شروع به برگشتن کردند .

پس امیرمؤمنان علیه السلام پرچم امان را به ابوایوب انصاری داد و ابوایوب آنان را ندا داد: هرکه به سوی این پرچم آید یا از بین جماعت خارج شود در امان است. پس هشت‌هزار مرد بازگشتند، پس امیرمؤمنان علیه السلام به آنان دستور داد که از آنان متمایز شوند و سایرین بر اختلاف باقی ماندند و نهروان را قصد کردند.

پس امیرمؤمنان بر اهل کوفه خطبه ایراد کرد و آنان را فرخواند، اما او را اجابت نکردند، پس مثال آورد.

أمرتکم أمری بمنعرج اللوی فلم یستبینوا النصح إلا ضحی الغد

در سرزمین منعرج اللوی، دستور لازم را دادم امّا نپذیرفتند، که فردا سزای سرکشی خود را چشیدند.

سپس آنها را فراخواند، پس دوهزار مرد فرار کردند. عدی بن حاتم پیش آمد، درحالی که می‌گفت:

إلی شر خلق من شراة تحزّبوا و عادوا إله الناس ربّ المشارق

از بدترین خلق از میان اشرار طرفداری کردند و به سوی خدای مردم پروردگار مشارق بازگشتند.

پس امیرمؤمنان علیه السلام به‌سوی آنان فرستاد و به دست عبدالله بن ابوعقب برایشان نوشت:

و سعادتمند کسی است که رغبتش به‌وسیله او سعادتمند شود و نگون‌بخت کسی است که رغبتش به‌وسیله او نگون‌بخت شود. و بهترین مردم، بهترین آنها برای خود است و بدترین مردم، بدترین آنها برای خود است و بین خدا و هیچ از یک خلائقش قرابتی نیست و هر نفسی مرهون چیزی است که کسب کرده است. پس چون امیرمؤمنان نزد آنان آمد و با آنان نرمی کرد از غیر پیکار امتناع کردند و ندا دادند که هم‌کلامی با علی و یاران او را رها کنید و به‌سوی بهشت پیش بروید، حرکت حرکت به‌سوی بهشت.

و امیرمؤمنان علیه السلام یارانش را تجهیز می‌کرد و آنها را از اینکه یکی از آنها به‌سوی آنان مقدم شود، باز می‌داشت. و اولین کسی از خوارج که برای نبرد خارج شد، اخنس بن عزیز طائی بود، درحالی که می‌گفت: ثمانون مت حیّی جدیلة قتلوا علی النهر کانوا یخضبون الخوالیا

ینادون لا حکم إلا ربنا حنانیک لاغفر حوبنا و المساویا

هم فارقوا من جار فی الله حکمه فکلّ علی الرحمن أصبح ثاویا

هشتاد نفر از قبیلهام جدیله بر نهر کشته شدند درحالیکه شمشیرها را رنگین میکردند.

ندا میدادند که حکم فقط از آن پروردگارما است، رحم کن و لغزش و بدیهای ما در گذر.

آنها از کسی که حکمش درباره خدا ستم کرد جدا شدند، و همه ایشان مقیم رحمان شدند.

امیر مؤمنان او را به هلاکت رساند و عبدالله بن وهب راسبی خارج شد درحالی که میگفت:

أنا ابن وهب الراسبی الشاری أضرب فی القوم لأخذ الثاری

حتی تزول دولة الأشرار و یرجع الحق إلی الأخیار

من ابن وهب راسبی فروشنده هستم برای گرفتن انتقام بر آن قوم ضربه میزنم.

تا دولت اشرار از میان برود و حق به اخیار بازگردد.

و مالک بن وضاح خارج شد که میگفت:

إنی لبائع ما یفنی بباقیة و لا أریدالهیجاء ترییضا

من آنچه که فانی است را به آنچه که باقی میفروشم و در معرکه جنگ خواهان تفرج نیستم.

و وضاح بن وضاح از سمتی و پسرعمویش حرقوص، از سمتی دیگر به‌سوی امیرمؤمنان علیه السلام خارج شدند و امیرمؤمنان علیه السلام وضاح را کشت و ضربه‌ای بر سر حرقوص وارد کرد که ـن را قطع کرد و سر شمشیرش بر روی اسب افتاد، پس رمید، درحالی که پایش در رکاب بود تا اینکه او را در چرخ چاهی ویران انداخت و حروریه مانند خاکستر شدند که در روزی طوفانی باد بر آن شدت گرفته است .

و افراد کشته شده از اصحاب علی علیه السلام رؤبه بن وبربجلی، رفاعه بن وائل ارحبی، فیاض بن خلیل ازدی، کیسوم بن سلمه جمحی و حبیب بن عاصم ازدی تا پایان آن نه نفر بودند.

و از میان خوارج نه نفر گریختند، چنانکه ذکرش گذشت و آن در نهم صفر سال 38 بود.

ابونعیم اصفهانی از سفیان ثوری روایت کرد که امیرمؤمنان علیه السلام امر کرد که در میان کشتگان ناقص را جستجو کنند، اما او را نیافتند، پس مردی گفت: به خدا سوگند او در میان آنان نیست. پس فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم.

تاریخ طبری، ابانه بن بطّه، سنن ابوداود و مسند احمد از عبدالله بن ابورافع و ابوموسی وایلی، جندب و ابووضی و لفظ از اوست، گویند: علی علیه السلام فرمود: ناقص را جستجو کنید. گفتند: او را نیافتیم. فرمود: به خدا سوگند دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم. ای عجلان، استر رسول الله صلّی الله علیه و آله را برایم بیاور. پس استر را برایش آورد و بر آن سوار شد و در میان کشتگان چرخید، سپس فرمود: او را در اینجا جستجو کنید. پس او را از زیر کشتگان در نهری ساکن بیرون آوردند. و در روایت ابونعیم از سفیان گوید: گفته شد او را یافتیم، پس برای خداوند متعال سجده کرد و او را بر افراشت.

تاریخ قمی گوید که او مردی سیاه‌پوست است که بر او موهایی است بر او ردایی است، دستش ناقص، یکی از سینه‌هایش مانند سینه زن، بر آن موهایی کوچک مانند آنچه که بر دم موش است، می‌باشد.

و در مسند موصلی آمده است، مردی حبشی مانند شتر که در شانه‌اش چیزی مانند سینه زن است و فرمود: خدا و رسولش راست گفتند. و در روایت ابوداود و ابن بطّه آمده است که علی علیه السلام فرمود: چه کسی این را می‌شناسد؟ پس کسی او را نشناخت. مردی گفت: من او را در حیره دیدم. گفتم: قصد کجا داری؟ گفت: قصد اینجا و به کوفه اشاره کرد و شناختی به آن ندادم. علی علیه السلام فرمود: راست گفت او از جانّ ـ اجنه ـ است. و در روایتی دیگر از جن است .

و در روایت احمد ابووضئ گفت: کسی به‌سوی شما نیامد که خبر دهد که پدرش کیست؟ راوی گوید: پس مردم می‌گفتند: این ملک است این ملک است و علی می‌گفت پس کیست؟

و در مسند موصلی در حدیثی آمده است: هریک از مردم بگوید که او را قبل از مرگش دیده است، دروغگوست و در مسند احمد با اسنادش از ابووضئ روایت کرد که علی علیه السلام فرمود: آگاه باشید که دوستم از سه برادر جنی به من خبر داد که این بزرگترین آنها است و دومین آنان جمع فراوانی دارد و در سومی ضعفی است.

ابانه ابن بطه گوید که وی مقتول در نهروان را ذکر کرد و سعدین ابووقاص گوید: او شیطان ردهه است.

ابویعلی در مسند افزود: شیطان ردهه مردی از بجیله است که به او اشهب یا ابن اشهب گفته می‌شود که علامتی در قوم ظالمان است.

محمد بن عبدالله رعینی با اسنادش از علی علیه السلام روایت کرد که وی زمانی که از صفین خارج شد، مردم در امر حکمین وارد شدند و بعضی از مردم گفتند: چه چیزی امیرمؤمنان علیه السلام را بازمی‌دارد که یکی از اهل بیتش را امر کند تا صحبت کند؟ به حسن فرمود: حسن برخیز و درباره این دو مرد، عبدالله بن قیس و عمرو بن عاص بگو. پس حسن برخاست و گفت: ای مردم، شما درباره امر عبدالله بن قیس و عمرو بن عاص زیاده‌روی کردید، آن دو به این دلیل فرستاده شدند که با کتاب خدا حکم کنند اما براساس هوا و هوس و بر خلاف کتاب الله حکم کردند و هرکه چنین باشد، حَکم نامیده نمی‌شود بلکه محکوم علیه است و عبدالله بن قیس در اینکه عبدالله بن عمر را وصی قرار داد، اشتباه کرد به خاطر سه خصلت: در اینکه پدرش به آن راضی نبود، و در اینکه او را امارت نداد و در اینکه مهاجرین و انصار بر او اجتماع نکردند کسانی که آن را برای کسی که بعد از اوست اجرا کردند، و حکومت فرضی از خداست و رسول الله صلّی الله علیه و آله سعد را در بنی قریظه حَکم قرار داد، پس او با حکم خدا که شکی در آن نیست، درباره آنان حکم داد، پس رسول الله حکم او را اجرا کرد و اگر با آن ـ حکم خدا ـ مخالفت می‌کرد، آن را اجرا نمیکرد. سپس نشست.

سپس علی علیه السلام به عبدالله بن عباس فرمود: برخیر و صحبت کن. پس برخاست و گفت:

ای مردم، برای حق اهلی است که با توفیق به آن دست یافته‌اند و مردم دو دستهاند یا راضی به آن و یا رویگردان از آن هستند و عبدالله بن قیس با هدایت به‌سوی ضلالت فرستاده شد و عمرو بن عاص با ضلالت به‌سوی هدایت فرستاده شد و زمانی که روبرو شدند، عبدالله از هدایتش بازگشت و عمرو بر ضلالتش ثابت ماند. به خدا سوگند، اگر بر اساس کتاب خدا حکم میکردند، علیه او حکم میکردند و اگر به آنچه که با هم بر آن اجتماع کردند حکم میکردند، بر چیزی اجتماع نمیکردند و اگر به آنچه که به‌سوی آن حرکت کردند، حکم کرده بودند، عبدالله به همراه امامش علی حرکت کرد و عمرو به همراه امامش، معاویه حرکت کرد و بعد از این نهانی نیست که مورد انتظار باشد. اما آنها از جنگ بیراز شده و نشستن را دوست داشتند و بلاء را دفع کردند و هر قوم رئیس خود را امیدوار بود. سپس نشست.

سپس به عبدالله بن جعفر فرمود: برخیز و سخن بگو. پس عبدالله برخاست و گفت: ای مردم، تأمل در این امر به علی و رضایت در آن به غیر او بود، عبدالله بن قیس را آوردید و گفتید: جز به این راضی نیستیم، پس به او راضی باش که او رضای ماست و به خدا سوگند از او نه علمی بهره بردیم و نه غایبی را از او منتظر بودیم و نه ضعفش را آرزو کردیم و نه با او رفیقش را امید کردیم و با آنچه عمل کردند، نه عراق را فاسد کردند و نه شام را اصلاح کردند و نه حق علی را از بین بردند و نه باطل معاویه را زنده کردند و حق را نه جادوی جادوگر از بین می‌برد و نه نفس شیطان و ما امروز در مورد علی علیه السلام بر چیزی هستم که دیروز بر آن بودیم و نشست.

نوف بکالی از امیرمؤمنان علیه السلام روایت کرد که وی بعد از خطبه با بلندترین صدایش ندا برآورد، ای بندگان خدا، جهاد جهاد، آگاه باشید که در این روز من اردو زده‌ام، پس هرکه حرکت به سوی بهشت را قصد دارد باید خارج شود .

نوف گوید: و در ده هزار نفر برای حسین، و برای قیس بن سعد در ده هزار نفر و برای ابوایوب انصاری در ده هزار نفر و برای سایرین در اعدادی دیگر مقرر کرد، درحالی که وی قصد بازگشت به صفین را داشت و جمعه برگزار نشد تا اینکه ابن ملجم ملعون که نفرین خدا بر او باد، بر او ضربت زد، پس لشکرها بازگشتند.

**[ترجمه]

بیان

قال فی النهایة فی حدیث منصور و جاء الغلام و علیه قرطق أبیض أی قباء و هو تعریب کرته و قد تضم طاؤه و إبدال القاف من الهاء فی الأسماء المعربة کثیر و منه حدیث الخوارج کأنی أنظر إلیه حبشی علیه قریطق هو تصغیر قرطق.

**[ترجمه]در النهایه گوید: در حدیث منصور آمده است: و غلامی آمد درحالی که بر او قرطقی سفید یعنی قبائی سفید بود و آن تعریب «کرته» است و گاه طاء آن مضموم می‌شود و ابدال قاف از هاء در اسماء معرب زیاد است و حدیث خوارج از آن است، «کأنی أنظر إلیه حبشی علیه قریطق» که این تصغیر قرطق است.

**[ترجمه]

«619»

⁽¹⁾کشف، کشف الغمة قَالَ ابْنُ طَلْحَةَ لَمَّا عَادَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ صِفِّینَ إِلَی الْکُوفَةِ بَعْدَ إِقَامَةِ الْحَکَمَیْنِ أَقَامَ یَنْتَظِرُ انْقِضَاءَ الْمُدَّةِ الَّتِی بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مُعَاوِیَةَ لِیَرْجِعَ إِلَی مُقَاتَلَتِهِ وَ الْمُحَارَبَةِ إِذِ انْخَزَلَتْ طَائِفَةٌ مِنْ خَاصَّةِ أَصْحَابِهِ فِی أَرْبَعَةِ آلَافِ فَارِسٍ وَ هُمُ الْعُبَّادُ وَ النُّسَّاکُ فَخَرَجُوا مِنَ الْکُوفَةِ وَ خَالَفُوا عَلِیّاً ع ص: 394

1) 619- رواه الاربلی رحمه اللّه فی آخر عنوان: «فأما حروبه فی زمن خلافته ...» من کتاب کشف الغمّة: ج 1، ص 264 ط بیروت.

وَ قَالُوا لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ لَا طَاعَةَ لِمَنْ عَصَی اللَّهَ وَ انْحَازَ إِلَیْهِمْ نَیِّفٌ عَنْ ثَمَانِیَةِ آلَافٍ مِمَّنْ یَرَی رَأْیَهُمْ فَصَارُوا اثْنَیْ عَشَرَ أَلْفاً وَ سَارُوا إِلَی أَنْ نَزَلُوا بِحَرُورَاءَ وَ أَمَّرُوا عَلَیْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْکَوَّاءِ فَدَعَا عَلِیٌّ علیه السلام عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَرْسَلَهُ إِلَیْهِمْ فَحَادَثَهُمْ فَلَمْ یَرْتَدِعُوا وَ قَالُوا لِیَخْرُجْ إِلَیْنَا عَلِیٌّ بِنَفْسِهِ لِنَسْمَعَ کَلَامَهُ عَسَی أَنْ یَزُولَ مَا بِأَنْفُسِنَا إِذَا سَمِعْنَاهُ فَرَجَعَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَهُ فَرَکِبَ فِی جَمَاعَةٍ وَ مَضَی إِلَیْهِمْ فَرَکِبَ ابْنُ الْکَوَّاءِ فِی جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ فَوَاقَفَهُ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام یَا ابْنَ الْکَوَّاءِ إِنَّ الْکَلَامَ کَثِیرٌ فَأَبْرِزْ إِلَیَّ مِنْ أَصْحَابِکَ لِأُکَلِّمَکَ فَقَالَ وَ أَنَا آمَنُ مِنْ سَیْفِکَ فَقَالَ نَعَمْ فَخَرَجَ إِلَیْهِ فِی عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام عَنِ الْحَرْبِ مَعَ مُعَاوِیَةَ وَ ذَکَرَ لَهُ رَفْعَ الْمَصَاحِفِ عَلَی الرِّمَاحِ وَ أَمْرَ الْحَکَمَیْنِ وَ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ یَخْدَعُونَکُمْ بِهَا فَإِنَّ الْحَرْبَ قَدْ عَضَّتْهُمْ فَذَرُونِی أُنَاجِزْهُمْ فَأَبَیْتُمْ أَ لَمْ أُرِدْ أَنْ أَنْصِبَ ابْنَ عَمِّی حَکَماً وَ قُلْتُ إِنَّهُ لَا یَنْخَدِعُ فَأَبَیْتُمْ إِلَّا أَبَا مُوسَی وَ قُلْتُمْ رَضِینَا بِهِ حَکَماً فَأَجَبْتُکُمْ کَارِهاً وَ لَوْ وَجَدْتُ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ أَعْوَاناً غَیْرَکُمْ لَمَا أَجَبْتُکُمْ وَ شَرَطْتُ عَلَی الْحَکَمَیْنِ بِحُضُورِکُمْ أَنْ یَحْکُمَا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ فَاتِحَتِهِ إِلَی خَاتِمَتِهِ وَ السُّنَّةِ الْجَامِعَةِ وَ إِنَّهُمَا إِنْ لَمْ یَفْعَلَا فَلَا طَاعَةَ لَهُمَا عَلَیَّ کَانَ ذَلِکَ أَوْ لَمْ یَکُنْ قَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ صَدَقْتَ قَدْ کَانَ هَذَا کُلُّهُ فَلِمَ لَا تَرْجِعُ الْآنَ إِلَی حَرْبِ الْقَوْمِ فَقَالَ حَتَّی تَنْقَضِیَ الْمُدَّةُ الَّتِی بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ قَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ أَنْتَ مُجْمِعٌ عَلَی ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ لَا یَسَعُنِی غَیْرُهُ فَعَادَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ الْعَشَرَةُ الَّذِینَ مَعَهُ إِلَی أَصْحَابِ عَلِیٍّ علیه السلام رَاجِعِینَ عَنْ دِینِ الْخَوَارِجِ وَ تَفَرَّقَ الْبَاقُونَ وَ هُمْ یَقُولُونَ لَا حُکْمَ إِلَّا لِلَّهِ وَ أَمَّرُوا عَلَیْهِمْ عَبْدَ

ص: 395

اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ الرَّاسِبِیَّ وَ حُرْقُوصَ بْنَ زُهَیْرٍ الْبَجَلِیَّ الْمَعْرُوفَ بِذِی الثُّدَیَّةِ وَ عَسْکَرُوا بِالنَّهْرَوَانِ وَ خَرَجَ إِلَیْهِمْ عَلِیٌّ علیه السلام فَسَارَ حَتَّی بَقِیَ عَلَی فَرْسَخَیْنِ مِنْهُمْ وَ کَاتَبَهُمْ وَ رَاسَلَهُمْ فَلَمْ یَرْتَدِعُوا فَأَرْکَبَ إِلَیْهِمُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَ قَالَ سَلْهُمْ مَا الَّذِی نَقَمُوهُ وَ أَنَا رِدْفُکَ فَلَا تَخَفْ مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاءَهُمْ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ مَا الَّذِی نَقَمْتُمْ مِنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا نَقَمْنَا أَشْیَاءَ لَوْ کَانَ حَاضِراً لَکَفَّرْنَاهُ بِهَا وَ عَلِیٌّ علیه السلام وَرَاءَهُ یَسْمَعُ ذَلِکَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ سَمِعْتُ کَلَامَهُمْ وَ أَنْتَ أَحَقُّ بِالْجَوَابِ فَتَقَدَّمَ وَ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ أَنَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ فَتَکَلَّمُوا بِمَا نَقَمْتُمْ عَلَیَّ فَقَالُوا نَقَمْنَا عَلَیْکَ أَوَّلًا أَنَّا قَاتَلْنَا بَیْنَ یَدَیْکَ بِالْبَصْرَةِ فَلَمَّا أَظْفَرَکَ اللَّهُ بِهِمْ أَبَحْتَنَا مَا فِی عَسْکَرِهِمْ وَ مَنَعْتَنَا النِّسَاءَ وَ الذُّرِّیَّةَ فَکَیْفَ حَلَّ لَنَا مَا فِی الْعَسْکَرِ وَ لَمْ تَحِلَّ لَنَا النِّسَاءُ فَقَالَ لَهُمْ عَلِیٌّ علیه السلام یَا هَؤُلَاءِ إِنَّ أَهْلَ الْبَصْرَةِ قَاتَلُونَا وَ بَدَءُونَا بِالْقِتَالِ فَلَمَّا ظَفِرْتُمْ اقْتَسَمْتُمْ سَلَبَ مَنْ قَاتَلَکُمْ وَ مَنَعْتُکُمْ مِنَ النِّسَاءِ وَ الذُّرِّیَّةِ فَإِنَّ النِّسَاءَ لَمْ یُقَاتِلْنَ وَ الذُّرِّیَّةَ وُلِدُوا عَلَی الْفِطْرَةِ وَ لَمْ یَنْکُثُوا وَ لَا ذَنْبَ لَهُمْ وَ لَقَدْ رَأَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مَنَّ عَلَی الْمُشْرِکِینَ فَلَا تَعْجَبُوا إِنْ مَنَنْتُ عَلَی الْمُسْلِمِینَ فَلَمْ أَسْلُبْ نِسَاءَهُمْ وَ لَا ذُرِّیَّتَهُمْ وَ قَالُوا نَقَمْنَا عَلَیْکَ یَوْمَ صِفِّینَ کَوْنَکَ مَحَوْتَ اسْمَکَ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَإِذَا لَمْ تَکُنْ أَمِیرَنَا فَلَا نُطِیعُکَ وَ لَسْتَ أَمِیراً لَنَا فَقَالَ یَا هَؤُلَاءِ إِنَّمَا اقْتَدَیْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله حِینَ صَالَحَ سُهَیْلَ بْنَ عَمْرٍو ⁽¹⁾قَالُوا فَإِنَّا نَقَمْنَا عَلَیْکَ أَنَّکَ قُلْتَ لِلْحَکَمَیْنِ انْظُرَا کِتَابَ اللَّهِ فَإِنْ کُنْتُ

ص: 396

1) 1 و بعد هذا کان فی أصلی: «و قد تقدمت [قصته] ». و بما أن هذه الجملة من کلام صاحب کشف الغمّة- و لیست جزءا للقصة و الروایة- حذفناها.

أَفْضَلَ مِنْ مُعَاوِیَةَ فَأَثْبِتَانِی فِی الْخِلَافَةِ فَإِذَا کُنْتَ شَاکّاً فِی نَفْسِکَ فَنَحْنُ فِیکَ أَشَدُّ وَ أَعْظَمُ شَکّاً فَقَالَ علیه السلام إِنَّمَا أَرَدْتُ بِذَلِکَ النَّصَفَةَ فَإِنِّی لَوْ قُلْتُ احْکُمَا لِی وَ ذَرَا مُعَاوِیَةَ لَمْ یُرْضَ وَ لَمْ یُقْبَلْ وَ لَوْ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لِنَصَارَی نَجْرَانَ لَمَّا قَدِمُوا عَلَیْهِ تَعَالَوْا حَتَّی نَبْتَهِلَ وَ أَجْعَلَ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ لَمْ یَرْضَوْا وَ لَکِنْ أَنْصَفَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ کَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَی فَقَالَ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ فَأَنْصَفَهُمْ عَنْ نَفْسِهِ فَکَذَلِکَ فَعَلْتُ أَنَا وَ لَمْ أَعْلَمْ بِمَا أَرَادَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مِنْ خُدْعَةِ أَبِی مُوسَی قَالُوا فَإِنَّا نَقَمْنَا عَلَیْکَ أَنَّکَ حَکَّمْتَ حَکَماً فِی حَقٍّ هُوَ لَکَ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ حَکَّمَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِی بَنِی قُرَیْظَةَ وَ لَوْ شَاءَ لَمْ یَفْعَلْ وَ أَنَا اقْتَدَیْتُ بِهِ فَهَلْ بَقِیَ عِنْدَکُمْ شَیْ‌ءٌ فَسَکَتُوا وَ صَاحَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ التَّوْبَةَ التَّوْبَةَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اسْتَأْمَنَ إِلَیْهِ ثَمَانِیَةُ آلَافٍ وَ بَقِیَ عَلَی حَرْبِهِ أَرْبَعَةُ آلَافٍ فَأَمَرَ علیه السلام الْمُسْتَأْمِنِینَ بِالاعْتِزَالِ عَنْهُمْ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ تَقَدَّمَ بِأَصْحَابِهِ حَتَّی دَنَا مِنْهُمْ وَ تَقَدَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ ذُو الثُّدَیَّةِ حُرْقُوصٌ وَ قَالا مَا نُرِیدُ بِقِتَالِنَا إِیَّاکَ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ وَ الدَّارَ الْآخِرَةَ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً ثُمَّ الْتَحَمَ الْقِتَالُ بَیْنَ الْفَرِیقَیْنِ وَ اسْتَعَرَ الْحَرْبُ بِلَظَاهَا وَ أَسْفَرَتْ عَنْ زُرْقَةِ صُبْحِهَا وَ حُمْرَةِ ضُحَاهَا فَتَجَادَلوا وَ تَجَالَدُوا بِأَلْسِنَةِ رِمَاحِهَا وَ حِدَادِ ظُبَاهَا فَحَمَلَ فَارِسٌ مِنَ الْخَوَارِجِ یُقَالُ لَهُ الْأَخْنَسُ الطَّائِیُّ وَ کَانَ شَهِدَ صِفِّینَ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام فَحَمَلَ وَ شَقَّ الصُّفُوفَ یَطْلُبُ عَلِیّاً علیه السلام فَبَدَرَهُ عَلِیٌّ بِضَرْبَةٍ فَقَتَلَهُ فَحَمَلَ ذُو الثُّدَیَّةِ لِیَضْرِبَ عَلِیّاً فَسَبَقَهُ عَلِیٌّ علیه السلام وَ ضَرَبَهُ فَفَلَقَ الْبَیْضَةَ وَ رَأْسَهُ فَحَمَلَهُ فَرَسُهُ وَ هُوَ لِمَا بِهِ فَأَلْقَاهُ فِی آخِرِ الْمَعْرَکَةِ فِی حَرْفِ دَالِیَةٍ عَلَی شَطِّ النَّهْرَوَانِ وَ خَرَجَ مِنْ بَعْدِهِ ابْنُ عَمِّهِ مَالِکُ بْنُ الْوَضَّاحِ وَ حَمَلَ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام

ص: 397

فَضَرَبَهُ عَلِیٌّ فَقَتَلَهُ وَ تَقَدَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِیُّ فَصَاحَ یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ وَ اللَّهِ لَا نَبْرَحُ مِنْ هَذِهِ الْمَعْرَکَةِ أَوْ تَأْتِیَ عَلَی أَنْفُسِنَا أَوْ نَأْتِیَ عَلَی نَفْسِکَ فَابْرُزْ إِلَیَّ وَ أَبْرُزُ إِلَیْکَ وَ ذَرِ النَّاسَ جَانِباً فَلَمَّا سَمِعَ عَلِیٌّ علیه السلام کَلَامَهُ تَبَسَّمَ وَ قَالَ قَاتَلَهُ اللَّهُ مِنْ رَجُلٍ مَا أَقَلَّ حَیَاءَهُ أَمَا إِنَّهُ لَیَعْلَمُ أَنِّی حَلِیفُ السَّیْفِ وَ خَدِینُ الرُّمْحِ وَ لَکِنَّهُ قَدْ یَئِسَ مِنَ الْحَیَاةِ أَوْ إِنَّهُ لَیَطْمَعُ طَمَعاً کَاذِباً ثُمَّ حَمَلَ عَلِیٌّ علیه السلام فَضَرَبَهُ عَلِیٌّ وَ قَتَلَهُ وَ أَلْحَقَهُ بِأَصْحَابِهِ الْقَتْلَی وَ اخْتَلَطُوا فَلَمْ یَکُنْ إِلَّا سَاعَةٌ حَتَّی قُتِلُوا بِأَجْمَعِهِمْ وَ کَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ فَمَا أَفْلَتَ مِنْهُمْ إِلَّا تِسْعَةُ أَنْفُسٍ رَجُلَانِ هَرَبَا إِلَی خُرَاسَانَ إِلَی أَرْضِ سِجِسْتَانَ وَ بِهَا نَسْلُهُمَا وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَی بِلَادِ عُمَانَ وَ بِهَا نَسْلُهُمَا وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَی الْیَمَنِ وَ فِیهَا نَسْلُهُمَا وَ هُمُ الْإِبَاضِیَّةُ وَ رَجُلَانِ صَارَا إِلَی بِلَادِ الْجَزِیرَةِ إِلَی مَوْضِعٍ یُعْرَفُ بِالسِّنِّ وَ الْبَوَازِیجِ وَ إِلَی شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ صَارَ آخَرُ إِلَی تَلِّ مَوْزَنَ وَ غَنِمَ أَصْحَابُ عَلِیٍّ علیه السلام غَنَائِمَ کَثِیرَةً وَ قُتِلَ مِنْ أَصْحَابِ عَلِیٍّ علیه السلام تِسْعَةٌ بِعَدَدِ مَنْ سَلِمَ مِنَ الْخَوَارِجِ وَ هِیَ مِنْ جُمْلَةِ کَرَامَاتِ عَلِیٍّ علیه السلام فَإِنَّهُ قَالَ نَقْتُلُهُمْ وَ لَا یُقْتَلُ مِنَّا عَشَرَةٌ وَ لَا یَسْلَمُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ فَلَمَّا قُتِلُوا قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام الْتَمِسُوا الْمُخْدَجَ فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ یَجِدُوهُ فَقَامَ عَلِیٌّ علیه السلام بِنَفْسِهِ حَتَّی أَتَی نَاساً قَدْ قُتِلَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ فَقَالَ أَخِّرُوهُمْ فَوَجَدُوهُ مِمَّا یَلِی الْأَرْضَ فَکَبَّرَ عَلِیٌّ علیه السلام وَ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ بَلَّغَ رَسُولُهُ قَالَ أَبُو الْوَضِی‌ءِ فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِ حَبَشِیٌّ عَلَیْهِ قُرَیْطِقٌ إِحْدَی یَدَیْهِ مِثْلُ ثَدْیِ الْمَرْأَةِ عَلَیْهَا شَعَرَاتٌ مِثْلُ ذَنَبِ الْیَرْبُوعِ وَ هَذَا أَبُو الْوَضِی‌ءِ هُوَ عَبَّادُ بْنُ نَسِیبٍ الْقَیْسِیُّ تَابِعِیٌّ یَرْوِی عَنْهُ هَذَا الْقَوْلَ أَبُو دَاوُدَ فِی سُنَنِهِ کَمَا قَالَ ⁽¹⁾

ص: 398

1) 1 رواه أبو داود فی عنوان: [قتال الخوارج] فی آخر کتاب السنة تحت الرقم: 4769 من سننه: ج 4 ص 245 ط دار الفکر بیروت.

**[ترجمه]کشف الغمه - . اربلی آن را در آخر عنوان «فأما حروبه فی زمن خلافته...» از کتاب کشف الغمه: ج1، ص 264، چاپ بیروت روایت کرد. - :

ابن طلحه گوید: زمانی که امیرمؤمنان بعد از اقامه دو داور از صفین به کوفه بازگشت، در انتظار پایان یافتن مدتی که بین وی و معاویه بود، اقامت کرد تا به پیکار و جنگ با او بازگردد، تا اینکه گروهی از خواص یارانش در چهار هزار سوار جدا شدند که درحالی که آنان از عابدان و پارسایان بودند از کوفه خارج شدند و با علی مخالفت کردند و گفتند: حکم فقط از آن خداست، برای کسی که از خدا سرکشی کند هیچ طاعتی نیست. و بیش از هشت هزار نفر از کسانی که به نظر آنها معتقد بودند، به آنان ملحق شدند. پس دوازده هزار نفر شدند و حرکت کردند تا اینکه وارد حروراء شدند و عبدالله بن کواء را بر خود امیر کردند.

و علی علیه السلام، عبدالله بن عباس (رض) را به‌سوی آنان فرستاد و او با آنان صحبت کرد، اما ممانعت نکردند و گفتند: خود علی باید به‌سوی ما آید تا کلام او را بشنویم، شاید زمانی‌که از او بشنویم آنچه که در ماست، از بین برود.

پس ابن عباس بازگشت و به او خبر داد، پس وی به‌همراه جمعی سوار شدند و به‌سوی آنان حرکت کرد و ابن کواء نیز به‌همراه جمعی از آنان سوار شد. پس به او رسید و علی علیه السلام به او گفت: ای ابن کواء، سخن بسیار است، پس از میان اصحابت به‌سوی من بیا تا با تو صحبت کنم. گفت: و من از شمشیرت ایمن هستم. فرمود: آری. پس به‌همراه ده تن از یارانش به‌سوی او خارج شد و علی علیه السلام درباره جنگ با معاویه برای او صحبت کرد و بالابردن قرآن‌ها بر نیزه‌ها و امر حکمین را برای او یادآوری کرد و فرمود:

آیا به شما نگفتم که شامیان با آن شما را فریب می‌دهند، زیرا جنگ به آنان گزند رسانده است، مرا رها کنید تا با آنان نبرد کنم، اما شما امتناع کردید.

آیا نخواستم که پسر عمویم را داور منصوب کنم و نگفتم که او فریب نمی‌خورد، اما شما از غیر ابوموسی امتناع کردید؟ و گفتید: او را به عنوان داور پذیرفتیم، پس با اکراه شما را اجابت کردم و اگر در آن زمان، یارانی غیر از شما می یافتم، شما را اجابت نمی‌کردم و بر حضور شما بر دو داور شرط کردم که بر اساس ابتدا تا انتهای آنچه که خداوند متعال نازل کرده است و سنت جامعه حکم کنند و اگر چنین نکنند برای آن دو طاعتی بر من نیست، چنین بود یا خیر؟

ابو کواء گفت: همه آن را راست گفتی، پس چرا اکنون به جنگ با آن قوم بازنمی‌گردی؟ فرمود: تا مدت زمانی که بین من و معاویه است پایان یابد. ابن کواء گفت: و تو با آن موافقی؟ فرمود: آری، غیر از آن برایم ممکن نیست. پس کواء و ده نفری که همراه او بودند، در ارتداد از دین خوارج به‌سوی یاران علی علیه السلام بازگشتند و سایرین متفرق شدند، درحالی که می‌گفتند: «لا حکم الا لله» و عبدالله بن وهب راسبی و حرقوص بن زهیر بجلی معروف به ذوثدیه را بر خود امیر کردند و در نهروان اردو زدند.

و علی علیه السلام به‌سوی آنان خارج شد و حرکت کرد تا اینکه در دو فرسخی آنها ماند و با آنان مکاتبه کرد و رسول فرستاد اما امتناع نکردند، پس ابن عباس را سواره به‌سوی آنان فرستاد و گفت: از آنان بپرس چه کینه‌ای دارند و من پشت سرت هستم، پس از آنان نترس. پس چون ابن عباس نزد آنان آمد، گفت: چه کینه‌ای از امیرمؤمنین داری؟ گفتند: مواردی را کینه داریم که اگر حاضر بود او را به سبب آنها تکفیر می‌کردیم و علی علیه السلام پشت سر او بود و آن را می‌شنید، پس ابن عباس گفت: یا امیرمؤمنان، سخن اینان را شنیده‌ای، پس تو به جواب دادن سزاوارتری .

پس پیش آمد و فرمود: ای مردم، من علی بن ابی‌طالب هستم، پس درباره آنچه که بر من کینه دارید سخن بگویید. گفتند: اولین کینه ما از تو این است که ما در حضور تو در بصره پیکار کردیم و چون خداوند تو را بر آنان پیروز ساخت، آنچه که در لشکر آنان بود را بر ما حلال کردی و ما را از زنان و فرزندان منع کردی. چگونه آنچه که در لشکر بود برای ما حلال شد و زنان برای ما حلال نشدند؟ علی علیه السلام به آنان فرمود: ای جماعت، اهل بصره با ما پیکار کردند و جنگ را بر ما آغاز کردند و چون پیروز شدید آنچه که از کسانی که با شما جنگ کردند گرفته شد را تقسیم کردید و شما را از زنان و فرزندان منع کردم، زیرا زنان جنگ نکردند و فرزندان بر فطرت زاده شده‌اند و پیمان نشکسته‌اند و گناهی ندارند و رسول الله صلّی الله علیه و آله را دیده‌ام که بر مشرکان لطف کرد پس تعجب نکنید که من بر مسلمانان لطف کردم و زنان و فرزندانشان را نگرفتم. و گفتند: در روز صفین، پاک کردن نامت از امارت مؤمنان را بر تو کینه گرفتیم، پس زمانی که امیر نباشی، از تو اطاعت نمی‌کنیم و امیر ما نیستی.

فرمود: ای جماعت، من فقط از رسول الله صلّی الله علیه و آله پیروی کردم، زمانی که با سهیل بن عمرو سازش کرد. گفتند: اینکه به دو داور گفتی که «به کتاب خدا بنگرید، اگر من برتر از معاویه بودم مرا در خلافت اثبات کنید.» را از تو کینه گرفتیم، وقتی تو در خود تردید داری، شک ما درباره تو بیشتر و بزرگتر است.

امام علیه السلام فرمود: قصدم از آن فقط انصاف بود، زیرا اگر می‌گفتم برای من حکم کنید و معاویه را رها کنید، مورد رضایت قرار نمی‌گرفت و پذیرفته نمی‌شد و اگر نبی صلّی الله علیه و آله به مسیحیان نجران زمانی که به‌سوی او آمدند فرمود: بیایید تا تضرع کنیم و لعنت خدا را بر شما قرار دهم، اما راضی نشدند، پس او حق خود را در مقابل آنان به اثبات رسانید، چنانکه خداوند متعال به او امر کرد و فرمود: « فنجعل لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ» پس حق خود را در مقابل آنان به اثبات رساند و من نیز چنین کردم، درحالیکه از حیله‌ای که عمرو بن عاص برای ابوموسی قصد کرد، آگاه نبودم. گفتند: و اینکه درباره وحشتت حکمی را حاکم کردی، بر تو کینه گرفتیم .

فرمود: رسول الله صلّی الله علیه و آله سعد بن معاذ را درباره بنی قریظه داور کرد و اگر می‌خواست چنین نمی‌کرد و من از او پیروی کردم و آیا چیزی نزدتان باقی ماند؟ پس سکوت کردند و جمعی از آنان از هر گوشه فریاد توبه یا امیرمؤمنان را برآوردند و هشت‌هزار از آنان از او امان خواستند و چهارهزار نفر بر جنگ با او باقی ماندند. پس امام علیه السلام به طلب‌کنندگان امان، دستور داد که همان‌وقت از آنان کناره‌گیری کنند و با یارانش پیشروی کرد تا به آنان نزدیک شد و عبدالله بن وهب و حرقوص ذو ثدیه پیش آمدند و گفتند: ما از جنگ با تو فقط خواستار ذات خدا و سرای آخرت هستیم. علی علیه السلام فرمود: {بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‏اند که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند}

سپس جنگ بین دو گروه در گرفت و شعله‌های جنگ برافروخته شد و زردی صبح و سرخی ظهرش را آشکار کرد، پس ضربت زدند و با زبان نیزه‌ها و تیزی لبه آن نزاع کردند و سواری از خوارج به نام اخنس طائی که همراه علیه السلام در صفین شرکت کرده بود، حمله کرد و در طلب علی علیه السلام صفوف را شکافت و علی با ضربه‌ای او را غافلگیر کرد و وی را به هلاکت رساند و ذوثدیه حمله کرد تا بر علی ضربت زند، اما علی بر او پیشی گرفت و بر او ضربه زد، پس کلاهخود و سرش را شکافت و اسبش او را برد، درحالیکه در آن حال بود و او را در آخر میدان در کنار دولابی بر رود نهروان انداخت و پس از او پسرعمویش، مالک بن وضاح خارج شد و بر علی یورش آورد و علی وی را زد و به هلاکت رساند.

و عبدالله بن وهب راسبی پیش آمد و فریاد برآورد: ای ابن ابی‌طالب، به خدا سوگند از این میدان جدا نمی‌شویم تا اینکه یا تو ما را بکشی یا ما تو را، پس به‌سوی من بیا و من به‌سوی تو می‌آیم و مردم را به جانبی رها کن.

چون علی علیه السلام سخن او را شنید، لبخندی زد و فرمود: خداوند این مرد را مرگ دهد، چه کم است شرمش، او باید بداند که من هم‌پیمان شمشیر و یار نیزه هستم. اما او از زندگی ناامید شده است یا اینکه طمع کاذبی دارد. سپس بر علی علیه السلام یورش آورد و علی بر او ضربت زد و به هلاکت رساند و به یاران مقتولش ملحق کرد و درگیر شدند که جز یک ساعت نبود، تا اینکه همگی کشته شدند درحالی که چهارهزار نفر بودند و جز نه نفر از آنان نگریخت. دو مرد به‌سوی خراسان و به سرزمین سجستان گریختند و نسلشان در آن است و دو مرد به‌سوی سرزمین عمان رفتند و نسلشان در آن است و دو مرد به‌سوی یمن رفتند و نسلشان در آن است که همان اباضیه هستند و دو مرد به‌سوی الجزیره، به جایی که به سن و بوازیج معروف است و به ساحل فرات رفتند و دیگری به‌سوی تپه موزن رفت.

و اصحاب علی علیه السلام غنائم بسیاری به‌دست آوردند و از اصحاب علی علیه السلام نه نفر، به تعداد کسانی که از خوارج سالم ماندند، کشته شدند و این از جمله کرامات علی علیه السلام است، زیرا وی فرمود: آنان را می‌کشیم و جز ده نفر از ما کشته نمی‌شود و جز ده تن از آنان سالم نمی‌ماند. پس چون کشته شدند، علی علیه السلام فرمود: ناقص را جستجو کنید. پس او را طلب کردند اما نیافتند. پس علی علیه السلام خود برخاست تا اینکه به افرادی رسید که برخی بر روی برخی دیگر کشته شده بودند. فرمود: آنان را برگردانید. و او را چسبیده به زمین یافتند و علی علیه السلام تکبیر گفت و فرمود: خدا راست گفت و رسولش ابلاغ نمود.

ابووضئ گفت: پس من چون به او نگاه کردم، مردی حبشی است که عبائی بر اوست که یکی از دستانش مانند سینه زن است که موهایی مانند دم موش بر آن است. و این ابووضئ، همان عبّاد بن نسیب قیسی تابعی است که ابوداود در سنن خود چنانکه گوید: این سخن را از او روایت می‌کند. - . ابو داود آن را در عنوان قتال الخوارج در آخر کتاب سنت ذیل رقم 4769 از سننش: ج4، ص 245 چاپ دارالفکر، بیروت روایت کرد. -

**[ترجمه]

بیان

انخزلت انقطعت و انحاز القوم ترکوا مرکزهم إلی آخر و الخدین الصدیق. و قال الفیروزآبادی فی القاموس السن جبل بالمدینة و موضع بالری و بلد علی دجلة و قال بوازیج بلد قرب تکریت.

**[ترجمه]انخزلت یعنی جدا شدند. و انحاز القوم، مرکز خود را به قصد دیگری رها کردند، الخدین یعنی یاور. فیروزآبادی در قاموس گوید: السن کوهی در مدینه و محلی در ری و شهری در کنار دجله است و گوید: بوازیج شهری در نزدیکی تکریت است .

**[ترجمه]

«620»

⁽¹⁾إِرْشَادُ الْقُلُوبِ، خَرَجَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ذَاتَ لَیْلَةٍ مِنْ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ مُتَوَجِّهاً إِلَی دَارِهِ وَ قَدْ مَضَی رُبْعٌ مِنَ اللَّیْلِ وَ مَعَهُ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ وَ کَانَ مِنْ خِیَارِ شِیعَتِهِ وَ مُحِبِّیهِ فَوَصَلَ فِی الطَّرِیقِ إِلَی بَابِ رَجُلٍ یَتْلُو الْقُرْآنَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ یَقْرَأُ قَوْلَهُ تَعَالَی أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ بِصَوْتٍ شَجِیٍّ حَزِینٍ فَاسْتَحْسَنَ کُمَیْلٌ ذَلِکَ فِی بَاطِنِهِ وَ أَعْجَبَهُ حَالُ الرَّجُلِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَقُولَ شَیْئاً فَالْتَفَتَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِلَیْهِ وَ قَالَ یَا کُمَیْلُ لَا تُعْجِبْکَ طَنْطَنَةُ الرَّجُلِ إِنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ وَ سَأُنَبِّئُکَ فِیمَا بَعْدُ فَتَحَیَّرَ کُمَیْلٌ لِمُکَاشَفَتِهِ لَهُ عَلَی مَا فِی بَاطِنِهِ وَ لِشَهَادَتِهِ بِدُخُولِ النَّارِ مَعَ کَوْنِهِ فِی هَذَا الْأَمْرِ وَ تِلْکَ الْحَالَةِ الْحَسَنَةِ وَ مَضَی مُدَّةٌ مُتَطَاوِلَةٌ إِلَی أَنْ آلَ حَالُ الْخَوَارِجِ إِلَی مَا آلَ وَ قَاتَلَهُمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ کَانُوا یَحْفَظُونَ الْقُرْآنَ کَمَا أُنْزِلَ فَالْتَفَتَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی کُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ هُوَ وَاقِفٌ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ السَّیْفُ فِی یَدِهِ یَقْطُرُ دَماً وَ رُءُوسُ أُولَئِکَ الْکَفَرَةِ الْفَجَرَةِ مُحَلَّقَةٌ عَلَی الْأَرْضِ فَوَضَعَ رَأْسَ السَّیْفِ عَلَی رَأْسٍ مِنْ تِلْکَ الرُّءُوسِ وَ قَالَ یَا کُمَیْلُ أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْلِ ساجِداً وَ قائِماً أَیْ هُوَ ذَلِکَ الشَّخْصُ الَّذِی کَانَ یَقْرَأُ الْقُرْآنَ فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ فَأَعْجَبَکَ حَالُهُ فَقَبَّلَ کُمَیْلٌ قَدَمَیْهِ وَ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ وَ صَلَّی عَلَی مَجْهُولِ الْقَدْرِ.

**[ترجمه]ارشاد القلوب - . دیلمی آن را در کتاب ارشاد القلوب: ج2، 226، چاپ بیروت روایت کرد. - :

امیرمؤمنان علیه السلام شبی از مسجد کوفه به قصد منزلش خارج شد، درحالی که ربع شب سپری شده بود و کمیل بن زیاد که از بهترین پیروان و محبان او بود، همراهش بود و در راه به در خانه مردی رسید که در آن‌وقت، قرآن تلاوت می‌کرد و این کلام خداوند را با صدایی غمگین و محزون قرائت کرد: «أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاء اللَّیْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَیَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» {[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] می‏کند [و] از آخرت می‏ترسد و رحمت پروردگارش را امید دارد بگو آیا کسانی که می‏دانند و کسانی که نمی‏دانند یکسانند تنها خردمندانند که پندپذیرند} کمیل در دلش او را تحسین کرد و بدون اینکه چیزی بگوید: از حالت آن مرد خوشش آمد، پس امام علیه السلام به او روی کرد و فرمود: کمیل، طنین این مرد تو را به شگفتی وا ندارد که او با وجود بودنش در این امر و آن حالت نیکو، از اهل آتش است. و مدت مدیدی سپری شد تا اینکه آن دگرگونی در حال خوارج رخ داد و امیرمؤمنان علیه السلام با آنان پیکار کرد، درحالی که قرآن را چنانکه نازل شده است، حفظ می‌کردند. پس امیرمؤمنان علیه السلام به کمیل بن زیاد که در حضور او ایستاده بود و از شمشیر در دستش خون می‌چکید و سرهای آن کافران فاسق بر زمین آویزان بود و سر شمشیرش را بر روی یکی از آن سرها گذاشت و فرمود: ای کمیل، {[آیا چنین کسی بهتر است] یا آن کسی که او در طول شب در سجده و قیام اطاعت [خدا] میکند} یعنی او همان شخصی است که در آن شب قرآن قرائت می‌کرد و حالش تو را به شگفتی آورد. کمیل پاهای او را بوسه زد و از خدا طلب آمرزش کرد و بر کسی که مقامش ناشناخته مانده درود فرستاد .

**[ترجمه]

«621»

و رواه المدائنی علی وجه آخر کما فی شرح المختار: 36 من شرح ابن أبی الحدید: ج 1، ص 463 ط بیروت، و فی طبع مصر: ج 2 ص 271.

فر، تفسیر فرات بن إبراهیم جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَزَارِیُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی وَائِلٍ السَّهْمِیِّ قَالَ:

ص: 399

1) 620- رواه الدیلمیّ رحمه اللّه فی کتاب إرشاد القلوب: ج 2 ص 226. ط بیروت.

2) 621- رواه فرات بن إبراهیم الکوفیّ فی تفسیر الآیة: 6 من سورة الأنفال من تفسیره ص 50 ط 1. و فی معناه ما رواه الشیخ المفید عن جندب بن عبد اللّه فی کتاب الإرشاد، ص 167، طبع النجف.

خَرَجْنَا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَلَمَّا انْتَهَیْنَا إِلَی النَّهْرَوَانِ قَالَ وَ کُنْتُ شَاکّاً فِی قِتَالِهِمْ فَضَرَبْتُ بِفَرَسِی فَأَقْحَمْتُهُ فِی أَشْجَارٍ کَانَتْ هُنَاکَ قَالَ فَوَ اللَّهِ لَکَأَنَّهُ عَلِمَ مَا فِی قَلْبِی فَأَقْبَلَ یَسِیرُ عَلَی بَغْلَةِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله حَتَّی نَزَلَ بِتِلْکَ الْأَشْجَارِ فَنَزَلَ فَوَضَعَ فَرْشَهُ ثُمَّ جَلَسَ عَلَیْهِ ثُمَّ احْتَبَی بِحَمَائِلِ سَیْفِهِ فَأَنَا أَرَاهُ وَ لَا یَرَانِی إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا یُجْلِسُکَ فَقَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ النَّهْرَ قَالَ کَذَبْتَ لَمْ یَعْبُرُوا قَالَ فَرَجَعَ ثُمَّ جَاءَ آخَرُ قَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَا یُجْلِسُکُ فَقَدْ عَبَرَ الْقَوْمُ النَّهْرَ وَ قَتَلُوا فُلَاناً وَ فُلَاناً قَالَ کَذَبْتَ لَمْ یَعْبُرُوا وَ اللَّهِ لَا یَعْبُرُونَ حَتَّی أَقْتُلَهُمْ عَهْدٌ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِفَرَسٍ فَرَکِبَهُ فَقُلْتُ مَا رَأَیْتُ کَالْیَوْمِ وَ اللَّهِ لَئِنْ کَانَ صَادِقاً لَأَضْرِبَنَّ بِسَیْفِی حَتَّی یَنْقَطِعَ قَالَ وَ لَمَّا جَازَنِی اتَّبَعْتُهُ فَانْتَهَیْنَا إِلَی الْقَوْمِ فَإِذَا هُمْ یُرِیدُونَ الْعُبُورَ فَشَدَّ عَلَیْهِمْ رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ مُعِینٌ أَوْ مُغِیثٌ فَعَرَضَ رُمْحَهُ عَلَی الْقَنْطَرَةِ فَرَدَّ الْقَوْمَ ثُمَّ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام صَاحَ بِالْقَوْمِ فَتَنَحَّوْا قَالَ ثُمَّ حَمَلُوا عَلَیْنَا فَانْهَزَمْنَا وَ هُوَ وَاقِفٌ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَیْنَا فَقَالَ مَا هَذَا کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ قُلْنَا أَ وَ لَیْسَ إِلَی الْمَوْتِ نُسَاقُ قَالَ شُدُّوا الْأَضْرَاسَ وَ أَکْثِرُوا الدُّعَاءَ وَ احْمِلُوا عَلَی الْقَوْمِ قَالَ فَفَعَلْنَا فَوَ اللَّهِ مَا انْتَصَفَ النَّهَارُ وَ مِنْهُمْ أَحَدٌ یُخْبِرُ عَنْ أَحَدٍ قَالَ فَلَمَّا رَأَی النَّاسُ ذَلِکَ عَجِبُوا مِنْ قَوْلِهِ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَخْبَرَنِی أَنَّ فِی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ رَجُلًا مُخْدَجَ الْیَدِ فَأَقْبَلَ یَسِیرُ حَتَّی انْتَهَیْنَا إِلَی جَوْبَةِ قَتْلَی فَقَالَ ارْفَعُوهُمْ فَرَفَعْنَاهُمْ فَاسْتَخْرَجْنَا الرَّجُلَ فَمَدَدْنَا الْمُخْدَجَةَ فَاسْتَوَتْ مَعَ الصَّحِیحَةِ ثُمَّ خَلَّیْنَاهَا فَرَجَعَتْ کَمَا کَانَتْ فَلَمَّا رَأَی النَّاسَ قَدْ عَجِبُوا قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ فِیهِ عَلَامَةً أُخْرَی فِی یَدِهِ

ص: 400

الصَّحِیحَةِ فِی بَطْنِ عَضُدِهِ مِثْلُ رَکَبِ الْمَرْأَةِ قَالَ فَشَقَقْتُ ثَوْباً کَانَ عَلَیْهِ بِأَسْنَانِی أَنَا وَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ حَتَّی رَأَیْنَاهُ کَمَا وَصَفَ وَ رَأَوْهُ النَّاسُ.

**[ترجمه]تفسیر فرات ابن ابراهیم - . فرات بن ابراهیم کوفی آن را در تفسیر آیه 6 از سوره انفال در تفسیرش ص 50، چاپ اول روایت کرد. آنچه که شیخ مفید از جندب بن عبدالله در کتاب الاشاد، ص 167، چاپ نجف روایت کرد در معنای آن است.

و مدائنی آن را به وجهی دیگر چنانکه در شرح مختار 36 از شرح ابن ابی الحدید: ج1، ص 463، چاپ بیروت و در چاپ مصر: ج2، ص 271 آمده است، روایت کرد. - : ابووائل سهمی گوید: همراه امیرمؤمنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام خارج شدیم و چون به نهروان رسیدیم، فرمود: درباره جنگ با آنان تردید داشتم، پس با اسبم حرکت کردم و او را در دل درختانی که در آنجا بود، وارد کردم. ادامه داد: به خدا سوگند او از آنچه که در دلم بود، آگاه بود. پس درحالیکه بر روی استر نبی حرکت می‌کرد، روی آورد تا اینکه به آن درختان رسید و پایین آمد و فرشش را پهن کرد و بر آن نشست و حمائل شمشیرش را بر روی پا انداخت، درحالیکه من او را می‌دیدم و او مرا نمی‌دید، تا اینکه مردی نزد او آمد و گفت: یا امیرمؤمنان، چه چیزی تو را نشانده است، درحالیکه آن قوم از نهر عبور کرده‌اند؟ فرمود: دروغ گفتی، عبور نکرده‌اند. ادامه داد: پس او برگشت و مرد دیگری آمد و گفت: یا امیرمؤمنان چه چیزی تو را نشانده است، آن قوم از نهر عبور کرده‌اند و فلانی و فلانی را کشته‌اند. فرمود: دروغ گفتی، عبور نکردهاند و به خدا سوگند عبور نمی‌کنند تا اینکه آنان را به هلاکت برسانم، این عهدی از خدا و رسول اوست. فرمود: سپس اسبی طلب کرد و بر آن سوار شد، گفتم: چنین روزی ندیدم، به خدا سوگند اگر صادق باشد با شمشیرم تا زمانی که بشکند، ضربه می‌زنم. راوی ادامه داد: و زمانی که از من گذر کرد، او را دنبال کردم تا به آن قوم رسیدیم، درحالیکه آنها قصد عبور داشتند. پس مردی که معین یا مغیث نام داشت بر آنان یورش برد و بر روی پل نیزه‌اش را آشکار کرد و آن قوم را بازگردانید. سپس علی علیه السلام بر آن قوم فریاد زد، پس کنار کشیدند. راوی گوید: سپس بر ما یورش آورند و ما شکست خوردیم، درحالیکه او ایستاده بود، سپس به ما روی کرد و فرمود: این چیست؟ «کَأَنَّمَا یُسَاقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَهُمْ یَنظُرُونَ» {گویی که آنان را به سوی مرگ می‏رانند و ایشان [بدان] می‏نگرند} گفتیم: آیا به‌سوی مرگ کشیده نمی‌شویم؟ فرمود: دندان‌ها را بفشارید و بسیار دعا کنید و یر قوم حمله کنید. راوی ادامه داد: چنین کردیم و به خدا سوگند، روز به نیمه نرسید و کسی از آنان نبود که دیگری خبر بدهد.

گوید: زمانی که مردم آن را دیدند، از سخن او تعجب کردند، پس فرمود: ای مردم، رسول الله صلّی الله علیه و آله به من خبر داده است که در میان این قوم مردی با دستی ناقص است. پس شروع به حرکت کرد تا اینکه به حفره کشتگان رسیدم. فرمود: آنان را کنار بزنید، پس کنار زدیم و آن مرد را بیرون کشیدم و دست ناقص را کشیدیم با دست سالم برابر بود، سپس آن را رها کردیم و به حالت قبل بازگشت و چون مردم را دید که تعجب کرده‌اند، فرمود: ای مردم، براستی در او علامتی است در دست سالم او در بطن بازویش، چیزی مانند پستان زن است. گوید: من و اضبغ بن نباته، لباسش را با دندان پاره کردیم تا اینکه او را چنانکه وصف کرده بود، دیدیم و مردم نیز دیدند.

**[ترجمه]

بیان

الجوبة الحفرة.

**[ترجمه]الجوبة یعنی حفره.

**[ترجمه]

«622»

⁽¹⁾کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ قَالَ: بَعَثَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ إِلَی ابْنِ الْکَوَّاءِ وَ أَصْحَابِهِ وَ عَلَیْهِ قَمِیصٌ رَقِیقٌ وَ حُلَّةٌ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَیْهِ قَالُوا یَا ابْنَ عَبَّاسٍ أَنْتَ خَیْرُنَا فِی أَنْفُسِنَا وَ أَنْتَ تَلْبَسُ هَذَا اللِّبَاسَ فَقَالَ هَذَا أَوَّلُ مَا أُخَاصِمُکُمْ فِیهِ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ

**[ترجمه]الکافی - . ثقه الاسلام کلینی آن دو را روایت کرد. - :

امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام عبدالله بن عباس را به‌سوی کواء و یاران او فرستاد، درحالی که پیراهنی نازک و حله‌ای بر او بود. پس چون به او نگاه کردند، گفتند: ای ابن عباس! تو در میان ما بهترینمان هستی و تو این لباس را بر تن می‌کنی؟ گفت: این اولین چیزی است که بر سر آن علیه شما اقامه دعوی می‌کنم.« قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ» {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده} و خداوند عز و جل فرمود: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ» {ای فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازی برگیرید}

**[ترجمه]

«623»

⁽²⁾کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ صَفْوَانَ عَنْ یُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْعَبَّاسِ لَمَّا بَعَثَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْخَوَارِجِ یُوَاقِفُهُمْ لَبِسَ أَفْضَلَ ثِیَابِهِ وَ تَطَیَّبَ بِأَطْیَبِ طِیبِهِ وَ رَکِبَ أَفْضَلَ مَرَاکِبِهِ فَخَرَجَ فَوَاقَفَهُمْ فَقَالُوا یَا ابْنَ عَبَّاسٍ بَیْنَنَا أَنْتَ أَفْضَلُ النَّاسِ إِذْ أَتَیْتَنَا فِی لِبَاسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مَرَاکِبِهِمْ فَتَلَا عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْآیَةَ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ فَالْبَسْ وَ تَجَمَّلْ فَإِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الْجَمَالَ وَ لْیَکُنْ مِنْ حَلَالٍ.

**[ترجمه]الکافی - . ثقه الاسلام کلینی آن دو را روایت کرد و سید بحرانی آن دو را در تفسیر آیه 32 از سوره اعراف از تفسیر برهان: ج2، ص 11، چاپ سوم، در ج6 و 7 م کتاب الزی و التجمل از الکافی ج6، ص 441 روایت کرد. - :

یوسف ابراهیم گوید: بر علی بن حسین علیه السلام وارد شدم، فرمود: عبدالله بن عباس زمانی که امیرمؤمنان، علی علیه السلام او را به‌سوی خوارج فرستاد تا آنان را متوقف کند، بهترین لباسش را پوشیده و با نیکوترین رایحهاش، معطر شده و برترین مرکبش را سوار شد و خارج شد و با آنان روبرو شد، پس گفتند: یا ابن عباس! درحالی که تو برترین مردم هستی، در لباس و مرکب جباران نزد ما آمده‌ای؟ پس وی این آیه را بر آنان تلاوت کرد: {[ای پیامبر] بگو زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز ] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده} پس بپوش و زیبنده باش که خداوند جمیل است و جمال را دوست دارد، اما باید از حلال باشد.

**[ترجمه]

«624»

⁽³⁾ختص، الإختصاص مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْعُکْلِیِّ الْحِرْمَازِیِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَسْوَدَ بْنِ صَنْعَانَ الْغَنَوِیِّ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِیِّ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: ص: 401

1) 622- رواهما ثقة الإسلام الکلینی رحمه اللّه. و رواهما عنه السیّد البحرانیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة 32 من سورة الأعراف من تفسیر البرهان: ج 2 ص 11، ط 3. فی ح 6 و 7 من کتاب الزی و التجمل من الکافی ج 6، ص 441.

2) 623- رواهما ثقة الإسلام الکلینی رحمه اللّه. و رواهما عنه السیّد البحرانیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة 32 من سورة الأعراف من تفسیر البرهان: ج 2 ص 11، ط 3. فی ح 6 و 7 من کتاب الزی و التجمل من الکافی ج 6، ص 441.

3) 624- رواه الشیخ المفید رضوان اللّه علیه فی أواسط کتاب الاختصاص ص 121.

لَمَّا بَعَثَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام صَعْصَعَةَ بْنَ صُوحَانَ إِلَی الْخَوَارِجِ قَالُوا لَهُ أَ رَأَیْتَ لَوْ کَانَ عَلِیٌّ مَعَنَا فِی مَوْضِعِنَا أَ تَکُونُ مَعَهُ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَأَنْتَ إِذَنْ مُقَلِّدٌ عَلِیّاً دِینَکَ ارْجِعْ فَلَا دِینَ لَکَ فَقَالَ لَهُمْ صَعْصَعَةُ وَیْلَکُمْ أَ لَا أُقَلِّدُ مَنْ قَلَّدَ اللَّهَ فَأَحْسَنَ التَّقْلِیدَ فَاضْطَلَعَ بِأَمْرِ اللَّهِ صِدِّیقاً لَمْ یَزَلْ أَ وَ لَمْ یَکُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا اشْتَدَّتِ الْحَرْبُ قَدَّمَهُ فِی لَهَوَاتِهَا فَیَطَأُ صِمَاخَهَا بِأَخْمَصِهِ وَ یُخْمِدُ لَهَبَهَا بِحَدِّهِ مَکْدُوداً فِی ذَاتِ اللَّهِ عَنْهُ یَعْبُرُ رَسُولُ اللَّهِ وَ الْمُسْلِمُونَ فَأَیْنَ تَصْرِفُونَ وَ أَیْنَ تَذْهَبُونَ وَ إِلَی مَنْ تَرْغَبُونَ وَ عَمَّنْ تَصْدِفُونَ عَنِ الْقَمَرِ الْبَاهِرِ وَ السِّرَاجِ الزَّاهِرِ وَ صِرَاطِ اللَّهِ الْمُسْتَقِیمِ وَ سَبِیلِ اللَّهِ الْمُقِیمِ قَاتَلَکُمُ اللَّهُ أَنَّی تُؤْفَکُونَ أَ فِی الصِّدِّیقِ الْأَکْبَرِ وَ الْغَرَضِ الْأَقْصَی تَرْمُونَ طَاشَتْ عُقُولُکُمْ وَ غَارَتْ حُلُومُکُمْ وَ شَاهَتْ وُجُوهُکُمْ لَقَدْ عَلَوْتُمُ الْقُلَّةَ مِنَ الْجَبَلِ وَ بَاعَدْتُمُ الْعِلَّةَ مِنَ النَّهَلِ أَ تَسْتَهْدِفُونَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ وَصِیَّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَقَدْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ خُسْرَاناً مُبِیناً فَبُعْداً وَ سُحْقاً لِلْکَفَرَةِ الظَّالِمِینَ عَدَلَ بِکُمْ عَنِ الْقَصْدِ الشَّیْطَانُ وَ عَمِیَ بِکُمْ عَنْ وَاضِحِ الْمَحَجَّةِ الْحِرْمَانُ فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ الرَّاسِبِیُّ نَطَقْتَ یَا ابْنَ صُوحَانَ بِشِقْشِقَةِ بَعِیرٍ وَ هَدَرْتَ فَأَطْنَبْتَ فِی الْهَدِیرِ أَبْلِغْ صَاحِبَکَ أَنَّا مُقَاتِلُوهُ عَلَی حُکْمِ اللَّهِ وَ التَّنْزِیلِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ أَبْیَاتاً قَالَ الْعُکْلِیُّ الْحِرْمَازِیُّ وَ لَا أَدْرِی أَ هِیَ لَهُ أَمْ لِغَیْرِهِ:

کَیْ تَلْزَمُوا الْحَقَّ وَحْدَهُ*** وَ نَضْرِبُکُمْ حَتَّی یَکُونَ لَنَا الْحُکْمُ

فَإِنْ تَتْبَعُوا حُکْمَ الْإِلَهِ یَکُنْ لَکُمْ***إِذَا مَا اصْطَلَحْنَا الْحَقُّ وَ الْأَمْنُ وَ السِّلْمُ

وَ إِلَّا فَإِنَّ الْمَشْرَفِیَّةَ مِحْذَمٌ*** بِأَیْدِی رِجَالٍ فِیهِمُ الدِّینُ وَ الْعِلْمُ

فَقَالَ صَعْصَعَةُ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکَ یَا أَخَا رَاسِبٍ مُرَمَّلًا بِدِمَائِکَ یَحْجُلُ الطَّیْرُ بِأَشْلَائِکَ لَا تُجَابُ لَکُمْ دَاعِیَةٌ وَ لَا تَسْمَعُ مِنْکُمْ وَاعِیَةٌ یَسْتَحِلُّ ذَلِکَ مِنْکُمْ إِمَامٌ هُدًی قَالَ الرَّاسِبِیُ:

سَیَعْلَمُ اللَّیْثُ إِذَا الْتَقَیْنَا *** دَوْرَ الرَّحَی عَلَیْهِ أَوْ عَلَیْنَا

أَبْلِغْ صَاحِبَکَ أَنَّا غَیْرُ رَاجِعِینَ عَنْهُ أَوْ یُقِرَّ لِلَّهِ بِکُفْرِهِ أَوْ یَخْرُجَ عَنْ ذَنْبِهِ فَإِنَّ اللَّهَ قَابِلُ التَّوْبِ شَدِیدُ الْعِقَابِ وَ غَافِرُ الذَّنْبِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ بَذَلْنَا الْمُهَجَ

ص: 402

فَقَالَ صَعْصَعَةُ

عِنْدَ الصَّبَاحِ یَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَی

ثُمَّ رَجَعَ إِلَی عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَأَخْبَرَهُ بِمَا جَرَی بَیْنَهُ وَ بَیْنَهُمْ فَتَمَثَّلَ عَلِیٌّ علیه السلام:

أَرَادَ رَسُولَایَ الْوُقُوفَ فَرَاوَحَا***یَداً بِیَدٍ ثُمَّ أَسْهَمَا لِی عَلَی السَّوَاءِ

بُؤْساً لِلْمَسَاکِینِ یَا ابْنَ صُوحَانَ أَمَا لَقَدْ عُهِدَ إِلَیَّ فِیهِمْ وَ إِنِّی لَصَاحِبُهُمْ وَ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْتُ وَ إِنَّ لَهُمْ أَنْ یَدُورَ فِیهِ رَحَی الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْمَارِقِینَ فَیَا وَیْحَهَا حَتْفاً مَا أَبْعَدَهَا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ:

إِذَا الْخَیْلُ جَالَتْ فِی الْفَتَی وَ تَکَشَّفَتْ***عَوَابِسُ لَا یُسْأَلْنَ غَیْرَ طِعَانٍ

فَکَرَّتْ جَمِیعاً ثُمَّ فَرَّقَ بَیْنَهَا*** سَقَی رُمْحَهُ مِنْهَا بِأَحْمَرَ قَانٍ

فَتًی لَا یُلَاقِی الْقَرْنُ إِلَّا بِصَدْرِهِ*** إِذَا أَرْعَشَتْ أَحْشَاءُ کُلَّ جَبَانٍ

ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ یَدَهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ثَلَاثاً قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ وَ بِکَ الْعَوْنُ وَ إِلَیْکَ الْمُشْتَکَی وَ عَلَیْکَ التُّکْلَانُ وَ إِیَّاکَ نَدْرَأُ فِی نُحُورِهِمْ أَبَی الْقَوْمُ إِلَّا تَمَادِیاً فِی الْبَاطِلِ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلَّا الْحَقَّ فَأَیْنَ یَذْهَبُ بِکُمْ عَنْ حَطَبِ جَهَنَّمَ وَ عَنْ طِیبِ الْمَغْنَمِ وَ أَشَارَ إِلَی أَصْحَابِهِ وَ قَالَ اسْتَعِدُّوا لِعَدُوِّکُمْ فَإِنَّکُمْ غَالِبُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ قَرَأَ عَلَیْهِمْ آخِرَ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.

**[ترجمه]الاختصاص - . شیخ مفید آن را در اواسط کتاب الاختصاص ص 121 روایت کرد. - :

عبدالله بصری از مردی گوید:

زمانی که علی بن ابی‌طالب علیه السلام، صعصعه بن صوحان را به‌سوی خوارج فرستاد به او گفتند: به‌نظرت اگر علی در موضع ما بود، تو همراه او بودی؟ گفت: بله، گفتند: پس تو در دینت مقلد علی هستی، برگرد که تو دینی نداری! صعصعه به آنان گفت: وای بر شما، آیا از کسی که از خدا تقلید کرد و تقلید را نیکو بهجای آورد و به‌عنوان راستگو، پیوسته امر خدا را برعهده گرفت تقلید نکنم آیا چنین نبود که رسول الله صلّی الله علیه و آله زمانی که جنگ شدت گرفت، در شدت آن او را مقدم کند، پس او با پایش گوش او را لگدمال کرد و شعله آن را با لبه‌اش خاموش کرد، درحالی که در راه خدا خسته است و رسول الله و مسلمانان از او عبور می‌کنند. پس به کجا رویگردان هستید و کجا می‌روید؟ و به‌سوی که تمایل دارید و از چه کسی دوری می‌گزینید؟ از ماه تابان و چراغ درخشان و صراط مستقیم خدا و را مقیم خدا. خداوند با شما پیکار کند، چرا دروغ می‌گویید؟ آیا به‌سوی دوست بزرگ و هدف دور تیر می‌اندازید؟ عقل‌هایتان گمراه و خردهایتان غارت و سیمایتان کریه شده است. از قله کوه بالا رفته‌اید و شرب نخست را از شرب دوم دور کردید، آیا امیرمؤمنان و وصی رسول الله صلّی الله علیه و آله را قصد کرده‌اید؟ نفسهایتان زیانی آشکار را برای شما ظاهرآرایی کرده است، پس دور و نابود باد کافران ستمگر، شیطان شما را از راه منحرف کرده است و حرمان شما را از حجت واضح کور کرده است.

عبدالله بن وهب راسبی به او گفت: ای پسر صوحان! بسان صدای شتر سخن گفتی، غریدی و در غرش زیاده‌روی کردی. به رفیقت برسان که ما بر سر حکم خدا و تنزیل، با او پیکار می‌کنیم. و عبدالله بن وهب ابیاتی خواند که عکلی حرمازی گفت و نمی‌دانم این ابیات از اوست یا غیر او:

کی تلزموا الحق وحده و نضربکم حتی یکون لنا الحکم

فإن تتبعوا حکم الإله یکن لکم إذا ما اصطلحنا الحقّ و الأمن و السلم

و إلا فإنّ المشرفیة محذم بأیدی رجال فیهم الدین و العلم

تا فقط به حق ملزم شوید و بر شما ضربت میزنیم تا اینکه حکم از آن ما باشد.

پس اگر از حکم خدا پیروی کردید بر اساس آنچه که ما بر آن توافق کردیم حق، امان و صلح برای شما خواهد بود.

در غیر این صورت شمشیر برنده در دستان مردانی است که دین و دانش در میان آنان است.

صعصعه گفت: ای برادر راسبی! من به تو می‌نگرم که با خونت پوشیده شده‌ای و پرندگان بر روی لاشه‌ات جستوخیز می‌کنند، نه دعوت کننده‌ای از شما اجابت می‌شود و نه از آگاهی از شما حرف‌شنوی می‌شود، امام هدایت آن را درباره شما حلال کرد. راسبی گفت:

سیعلم اللیث إذا التقینا دور الرحا علیه أو علینا

آنگاه که با یکدیگر روبرو میشویم شیر خواهد دانست که چرخش آسیاب بر ماست یا بر آنان .

صعصعه گفت: جوجهها را آخر پاییز میشمرند. سپس به‌سوی علی علیه السلام بازگشت و او را از آنچه که بین او و آنان گذشت، آگاه کرد. پس علی علیه السلام مثال آورد:

أراد رسولای الوقوف فراوحا یداً بیدٍ ثمّ اسهما لی علی السواء

دو فرستاده من قصد دستیابی داشتند پس دست در دست یکدیگر رفتند و هر یک بر من اطاله سخن کردند.

بیچاره باد مساکین، ای ابن صوحان آگاه باش که درباره آنان به من عهد شده است و من صاحب آنها هستم و دروغ نگفتم و دروغ نشنیدم و براستی برای آنان روزی است که آسیاب مؤمنان در آن بر مارقین می‌چرخد و چه مرگبار است آن و چه دور است از روح خدا، سپس فرمود:

إذا الخیل جالت فی الفتی و تکشّفت عوابس لایسألن غیر طعان

فکرّت جمیعاً ثمّ فرق بینها سقی رمحه منها بأحمر قان

فتی لا یلاقی القرن الا بصدره إذا أرعشت أحشاء کلّ جبان

آنگاه که سواران در میان چکاچک نیزهها تاخت آورند و شمشیرها جز در اندیشه زدن نباشند،

و همه جنگاوران پای به میدان مبارزه نهادند، نیزه آن قهرمان بی هماورد است که میان آنان را جدایی میاندازد، و نیزهاش را با خون سرخ صاحب آن سیراب میکند.

جوانی که زمانی که دل هر انسان ترسو به لرزه درآید، همآوردش را جز با سینهاش استقبال نمیکند.

سپس سر و دستش را به‌سوی آسمان بلند کرد و سه مرتبه فرمود: بارخدایا شاهد باش هرکه هشدار داد معذور است و یاری با توست، شکایت به‌سوی توست و توکل بر توست، تو را در سینه آنان می‌زنیم. این قوم جز از زیادهروی در باطل امتناع کرد و خداوند جز از حق امتناع می‌کند، پس شما را کجا میبرد از هیزم جهنم و غنیمت خوش، و به یارانش اشاره کرد و فرمود: برای دشمنانتان مهیا شوید که شما بر آنان غالب خواهید بود به اذن خدا. سپس آخر سوره آل عمران را بر آنان قرائت کرد.

**[ترجمه]

بیان

قوله یطأ صماخها بأخمصه الأخمص من باطن القدم ما لم یبلغ الأرض و هو کنایة عن الاستیلاء علی الحرب و إذلال أهلها و لعل المکدود هنا بمعنی الکاد و الطیش الخفة و شاهت وجوهکم قبحت و العل الشربة الثانیة أو الشرب بعد الشرب تباعا و النهل محرکة أول الشرب و استهدف له دنا منه و انتصب له و سیف حذم قاطع و یقال حجل الطائر کنصر و ضرب إذا نزا فی مشیته أو بالخاء المعجمة ثم الجیم قال الجوهری الخجل سوء احتمال الغنی

و فی الحدیث إذا شبعتن خجلتن.

أی أشرتن و بطرتن انتهی.

قوله عند الصباح یحمد القوم السُّرَی قال المیدانی یضرب الرجل یحتمل المشقة رجاء الراحة.

ص: 403

**[ترجمه]این سخن او «یطأ صماخها بأخمصه» أخمص، فرورفتگی کف پاست و این کنایه از چیرگی بر جنگ و خوارکردن اهل آن است. و شاید مکدود در اینجا به‌معنی کاد است و الطیش یعنی سبکسری. «و شاهت وجوهکم» یعنی زشت شد. العلّ نوشیدم دوم یا نوشیدن پیدرپی است. النهل با حرکت اول، نوشیدن است. استهدف له: به او نزدیک شد و برای او قد راست کرد. سیف حذم یعنی برنده. و حجل الطائر و ضرب بر وزن نصر، زمانی گفته می‌شود که در رفتنش بپرد یا با خاء سپس جیم است. جوهری گوید: الخجل عدم توانایی در تحمل توانگری و در حدیث آمده است: اذا شبعتن خجلتن یعنی اشرتن و گستاخی کردند. پایان

این سخن او «عند الصباح یحمد القوم السری» میدانی گوید: برای مردی مثال زده میشود که به امید راحتی، دشواری را تحمل می‌کند.

**[ترجمه]

«625»

⁽¹⁾ختص، الإختصاص الْمُعَلَّی بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُّ عَنْ بِسْطَامِ بْنِ مُرَّةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنِ الْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: أَمَرَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْمَسِیرِ إِلَی الْمَدَائِنِ مِنَ الْکُوفَةِ فَسِرْنَا یَوْمَ الْأَحَدِ وَ تَخَلَّفَ عَمْرُو بْنُ حُرَیْثٍ فِی سَبْعَةِ نَفَرٍ فَخَرَجُوا إِلَی مَکَانٍ بِالْحِیرَةِ یُسَمَّی الْخَوَرْنَقَ فَقَالُوا نَتَنَزَّهُ فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْأَرْبِعَاءِ خَرَجْنَا فَلَحِقْنَا عَلِیّاً قَبْلَ أَنْ یُجَمِّعَ فَبَیْنَا هُمْ یَتَغَدَّوْنَ إِذْ خَرَجَ عَلَیْهِمْ ضَبٌّ فَصَادُوهُ فَأَخَذَهُ عَمْرُو بْنُ حُرَیْثٍ فَنَصَبَ کَفَّهُ فَقَالُوا بَایِعُوا هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَبَایَعَهُ السَّبْعَةُ وَ عَمْرٌو ثَامِنُهُمْ وَ ارْتَحَلُوا لَیْلَةَ الْأَرْبِعَاءِ فَقَدِمُوا الْمَدَائِنَ یَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ یَخْطُبُ وَ لَمْ یُفَارِقْ بَعْضُهُمْ بَعْضاً کَانُوا جَمِیعاً حَتَّی نَزَلُوا عَلَی بَابِ الْمَسْجِدِ فَلَمَّا دَخَلُوا نَظَرَ إِلَیْهِمْ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَسَرَّ إِلَیَّ أَلْفَ حَدِیثٍ فِی کُلِّ حَدِیثٍ أَلْفُ بَابٍ لِکُلِّ بَابٍ أَلْفُ مِفْتَاحٍ وَ إِنِّی سَمِعْتُ اللَّهَ یَقُولُ یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ وَ إِنِّی أُقْسِمُ لَکُمْ بِاللَّهِ لَیُبْعَثَنَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ثَمَانِیَةُ نَفَرٍ بِإِمَامِهِمْ وَ هُوَ ضَبٌّ وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّیَهُمْ فَعَلْتُ قَالَ فَلَوْ رَأَیْتَ عَمْرَو بْنَ حُرَیْثٍ سَقَطَ کَمَا تَسْقُطُ السَّعَفَةُ وَجِیباً.

**[ترجمه]الاختصاص - . شیخ مفید آن را در اواخر کتاب الاختصاص ص 277 چاپ نجف روایت کرد.

• : ابن نباته گوید: امیرمؤمنان ما را به حرکت از کوفه به‌سوی مدائن امر کرد. پس روز یکشنبه حرکت کردیم و عمرو بن حریث به‌همراه هفت نفر بازماندند و به‌سوی محلی در حیره که خورنق خوانده می‌شود، خارج شدند و گفتند: تفرج می‌کنیم و چون روز چهارشنبه شد، خارج می شویم و به علی ملحق می‌شویم، قبل از اینکه جمع شود. پس درحالیکه نهار می‌خوردند، سوسماری بر آنان ظاهر شد، آن را صید کردند و عمرو بن حریث آن را گرفت و کف دستش را بر او کشید پس گفتند: بیعت کنید این امیرمؤمنان است. پس هفت نفر با او بیعت کردند و عمرو هشتمین آنان بود و شب چهارشنبه سفر کردند و روز جمعه درحالیکه امیرمؤمنان خطبه ایرا می‌کرد، وارد مدائن شدند و با هم بودند و از یکدیگر جدا نشدند تا اینکه بر مسجد رسیدند. و چون وارد شدند، امیرمؤمنان به آنان نگریست و فرمود: ای مردم، رسول الله هزار حدیث را به‌صورت محرمانه برایم گفت که در هر حدیث هزار دروازه است، برای هر دروازه‌ای هزار کلید است و من شنیدم که خداوند می‌فرماید: «یَوْمَ نَدْعُو کُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» {[یاد کن] روزی را که هر گروهی را با پیشوایشان فرا می‏خوانیم} و من برای شما به خدا سوگند یاد می‌کنم که روز قیامت هشت نفر با امامشان که سوسماری است، محشور می‌شوند واگر بخواهم که آنان را به نام ذکر کنم، انجام می‌دادم. راوی گوید: پس عمرو بن حریث را دیدم که چون نخل خشکیده از آشفتگی بر زمین افتاد.

**[ترجمه]

بیان

الوجیب الاضطراب.

**[ترجمه]الوجیب یعنی اضطراب.

**[ترجمه]

«626»

أَقُولُ رَوَی الشَّیْخُ أَحْمَدُ بْنُ فَهْدٍ فِی الْمُهَذَّبِ، وَ غَیْرُهُ فِی غَیْرِهِ بِأَسَانِیدِهِمْ عَنِ الْمُعَلَّی بْنِ خُنَیْسٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: یَوْمُ النَّیْرُوزِ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی ظَفِرَ فِیهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِأَهْلِ النَّهْرَوَانِ وَ قَتَلَ ذَا الثُّدَیَّةِ.

ص: 404

1) 625- رواه الشیخ المفید رحمه اللّه فی أواخر کتاب الاختصاص ص 277 ط النجف.

**[ترجمه]می‌گویم: امام صادق علیه السلام فرمود: روز نوروز روزی است که امیرمؤمنان علیه السلام بر اهل نهروان پیروزی یافت و ذوثدیه را کشت .

**[ترجمه]

باب 24 باب سائر ما جری بینه و بین الخوارج سوی وقعة النهروان‌

الأخبار

«627»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام لَمَّا هَرَبَ مَصْقَلَةُ بْنُ هُبَیْرَةَ الشَّیْبَانِیُّ إِلَی مُعَاوِیَةَ وَ کَانَ قَدِ ابْتَاعَ سَبْیَ بَنِی نَاجِیَةَ مِنْ عَامِلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَعْتَقَهُمْ فَلَمَّا طَالَبَهُ بِالْمَالِ خَاسَ بِهِ وَ هَرَبَ إِلَی الشَّامِ قَبَّحَ اللَّهُ مَصْقَلَةَ فَعَلَ فِعْلَ السَّادَةِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبِیدِ فَمَا أَنْطَقَ مَادِحَهُ حَتَّی أَسْکَتَهُ وَ لَا صَدَّقَ وَاصِفَهُ حَتَّی بَکَّتَهُ وَ لَوْ أَقَامَ لَأَخَذْنَا مَیْسُورَهُ وَ انْتَظَرْنَا بِمَالِهِ وُفُورَهُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 44 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد و برای آن مصادر دیگری است که محقق برخی از آنها را در مختار 299 از نهج السعاده: ج2، ص 486، چاپ اول روایت کرد. - : یکی از فرمانداران امام به نام مصقلة بن هبیرة، اسیران بنی ناجیه را از فرمانده لشکر آن حضرت خرید و آزاد کرد امّا وقتی از او غرامت خواستند به طرف شام فرار کرد: خدا روی مصقله را زشت گرداند، کار بزرگواران را انجام داد، امّا خود چونان بردگان فرار کرد، هنوز ثنا خوان به مدّاحی او برنخاسته بود که او را ساکت کرد، هنوز سخن ستایشگر او به پایان نرسیده بود که آنها را به زحمت انداخت.امّا اگر مردانه ایستاده بود همان مقدار که داشت از او می‏پذیرفتیم و تا هنگام قدرت و توانایی به او مهلت می‏دادیم.

**[ترجمه]

«628»

و الحدیث بتفصیله موجود تحت الرقم: 139 من تلخیص کتاب الغارات:

ج 1، ص 338 ط 1.

و رواه أیضا الطبریّ مفصلا بروایة هشام بن محمّد، عن أبی مخنف حوادث سنة: 38 من تاریخه: ج 1، ص 3418/ و فی ط الحدیث ببیروت: ج 5 ص 113.

تَوْضِیحٌ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ النَّهْجِ رَوَی إِبْرَاهِیمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیُّ فِی

ص: 405

1) 627- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 44 من کتاب نهج البلاغة. و له مصادر أخر یجد الباحث بعضها فی المختار: 299 من نهج السعادة: ج 2 ص 486 ط 1.

2) 628- رواه ابن أبی الحدید نقلا عن کتاب الغارات فی شرح المختار: 44 من نهج البلاغة من شرحه: ج 1، ص 590 طبع الحدیث ببیروت، و فی طبع الحدیث بمصر: ج 3 ص 128، و المصنّف قد لخص القصة و ما ذکرها بخصوصیاتها.

کِتَابِ الْغَارَاتِ وَ وَجَدْتُهُ فِی أَصْلِ الْکِتَابِ أَیْضاً عَنِ الْحَارِثِ بْنِ کَعْبٍ الْأَزْدِیِّ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُعَیْنٍ ⁽¹⁾

و فی تاریخ الطبریّ فی جمیع الموارد: «عبد اللّه بن فقیم الأزدیّ» و فی بعض الموارد لم یذکر لفظ «الأزدیّ».

قَالَ: کَانَ الْخِرِّیتُ بْنُ رَاشِدٍ أَحَدُ بَنِی نَاجِیَةَ قَدْ شَهِدَ مَعَ عَلِیٍّ علیه السلام صِفِّینَ فَجَاءَ إِلَیْهِ علیه السلام بَعْدَ انْقِضَاءِ صِفِّینَ وَ بَعْدَ تَحْکِیمِ الْحَکَمَیْنِ فِی ثَلَاثِینَ مِنْ أَصْحَابِهِ یَمْشِی بَیْنَهُمْ حَتَّی قَامَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ لَا أُطِیعُ أَمْرَکَ وَ لَا أُصَلِّی خَلْفَکَ وَ إِنِّی غَداً لَمُفَارِقٌ لَکَ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ إِذاً تَنْقُضَ عَهْدَکَ وَ تَعْصِیَ رَبَّکَ وَ لَا تَضُرَّ إِلَّا نَفْسَکَ أَخْبِرْنِی لِمَ تَفْعَلُ ذَلِکَ قَالَ لِأَنَّکَ حَکَّمْتَ فِی الْکِتَابِ وَ ضَعُفْتَ عَنِ الْحَقِّ إِذْ جَدَّ الْجِدُّ وَ رَکَنْتَ إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَنَا عَلَیْکَ رَادٌّ وَ عَلَیْهِمْ نَاقِمٌ وَ لَکُمْ جَمِیعاً مُبَایِنٌ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام وَیْحَکَ هَلُمَّ إِلَیَّ أُدَارِسْکَ وَ أُنَاظِرْکَ فِی السُّنَنِ وَ أُفَاتِحْکَ أُمُوراً مِنَ الْحَقِّ أَنَا أَعْلَمُ بِهَا مِنْکَ فَلَعَلَّکَ تَعْرِفُ مَا أَنْتَ الْآنَ لَهُ مُنْکِرٌ وَ تُبْصِرُ مَا أَنْتَ الْآنَ عَنْهُ غَافِلٌ وَ بِهِ جَاهِلٌ فَقَالَ الْخِرِّیتُ فَأَنَا غَادٍ عَلَیْکَ غَداً فَقَالَ علیه السلام اغْدُ إِلَیَّ وَ لَا یَسْتَهْوِیَنَّکَ الشَّیْطَانُ وَ لَا یَقْتَحِمَنَّ بِکَ رَأْیُ السَّوْءِ وَ لَا یَسْتَخِفَّنَّکَ لِلْجَهَلَاتِ الَّذِینَ لَا یَعْمَلُونَ فَوَ اللَّهِ إِنِ اسْتَرْشَدْتَنِی وَ اسْتَنْصَحْتَنِی وَ قَبِلْتَ مِنِّی لَأَهْدِیَنَّکَ سَبِیلَ الرَّشَادِ فَخَرَجَ الْخِرِّیتُ مِنْ عِنْدِهِ مُنْصَرِفاً إِلَی أَهْلِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قُعَیْنٍ فَعَجِلْتُ فِی أَثَرِهِ مُسْرِعاً لِأَنْصَحَهُ وَ أَسْتَعْلِمَ خَبَرَهُ فَرَأَیْتُهُ رَجَعَ إِلَی أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُمْ یَا هَؤُلَاءِ إِنِّی قَدْ رَأَیْتُ أَنْ أُفَارِقَ هَذَا

ص: 406

1) 1 کذا فی أصلی فیه و ما یأتی بعد ذلک، و مثله فی کتاب الغارات و شرح ابن أبی الحدید.

الرَّجُلَ فَنَصَحْتُ ابْنَ عَمِّهِ وَ رَجَعْتُ إِلَی بَیْتِی فَلَمَّا أَصْبَحْتُ وَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ أَتَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ أَخْبَرْتُهُ خَبَرَهُ فَقَالَ علیه السلام دَعْهُ فَإِنْ قَبِلَ الْحَقَّ وَ رَجَعَ عَرَفْنَا لَهُ ذَلِکَ وَ قَبِلْنَاهُ مِنْهُ فَقُلْتُ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَلِمَ لَا تَأْخُذُهُ الْآنَ فَتَسْتَوْثِقَ مِنْهُ فَقَالَ إِنَّا لَوْ فَعَلْنَا هَذَا بِکُلِّ مَنْ نَتَّهِمُ مِنَ النَّاسِ مَلَأْنَا السُّجُونَ مِنْهُمْ وَ لَا أَرَانِی یَسَعُنِی الْوُثُوبُ بِالنَّاسِ وَ الْحَبْسُ لَهُمْ وَ عُقُوبَتُهُمْ حَتَّی یُظْهِرُوا لِیَ الْخِلَافَ فَقَالَ لِی سِرّاً اذْهَبْ إِلَی مَنْزِلِ الرَّجُلِ فَاعْلَمْ مَا فَعَلَ فَأَتَیْتُ مَنْزِلَهُ فَإِذَا لَیْسَ فِی مَنْزِلِهِ وَ لَا مَنْزِلِ أَصْحَابِهِ دَاعٍ وَ لَا مُجِیبٌ فَأَقْبَلْتُ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِقِصَّتِهِمْ فَلَمَّا أَخْبَرْتُهُ علیه السلام قَالَ أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ کَما بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ قَدْ أُشْرِعَتْ لَهُمُ الْأَسِنَّةُ وَ صُبَّتْ عَلَی هَامِهِمُ السُّیُوفُ لَقَدْ نَدِمُوا إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدِ اسْتَهْوَاهُمْ وَ أَضَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّئٌ مِنْهُمْ وَ مُخَلٍّ عَنْهُمْ فَقَامَ إِلَیْهِ زِیَادُ بْنُ خَصَفَةَ ⁽¹⁾فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّهُ لَوْ لَمْ یَکُنْ مِنْ مَضَرَّةِ هَؤُلَاءِ إِلَّا فِرَاقُهُمْ إِیَّانَا لَمْ یَعْظُمْ فَقْدُهُمْ عَلَیْنَا وَ لَکِنَّا نَخَافُ أَنْ یُفْسِدُوا عَلَیْنَا جَمَاعَةً کَثِیرَةً مِمَّنْ یَقْدَمُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ طَاعَتِکَ فَائْذَنْ لِی فِی اتِّبَاعِهِمْ حَتَّی نَرُدَّهُمْ عَلَیْکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقَالَ لَهُ علیه السلام فَاخْرُجْ فِی آثَارِهِمْ رَشِیداً ثُمَّ قَالَ اخْرُجْ رَحِمَکَ اللَّهُ حَتَّی تَنْزِلَ دَیْرَ أَبِی مُوسَی ثُمَّ لَا تَبْرَحْهُ حَتَّی یَأْتِیَکَ أَمْرِی وَ سَأَکْتُبُ إِلَی مَنْ حَوْلِی مِنْ عُمَّالِی فِیهِمْ فَکَتَبَ نُسْخَةً وَاحِدَةً وَ أَخْرَجَهَا إِلَی الْعُمَّالِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مَنْ قُرِئَ عَلَیْهِ کِتَابِی هَذَا مِنَ الْعُمَّالِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ رِجَالًا لَنَا عِنْدَهُمْ تَبِعَةٌ خَرَجُوا هِرَاباً نَظُنُّهُمْ خَرَجُوا نَحْوَ بِلَادِ الْبَصْرَةِ فَسَلْ عَنْهُمْ أَهْلَ بِلَادِکَ وَ اجْعَلْ عَلَیْهِمُ الْعُیُونَ فِی کُلِّ نَاحِیَةٍ مِنْ أَرْضِکَ ثُمَّ اکْتُبْ إِلَیَّ بِمَا یَنْتَهِی إِلَیْکَ عَنْهُمْ

ص: 407

1) 1 کذا فی کتاب الغارات و شرح ابن أبی الحدید و تاریخ الطبریّ، و فی طبع الکمبانیّ من البحار هاهنا و ما یلیه جمیعا: «ابن حفصة».

فَخَرَجَ زِیَادُ بْنُ خَصَفَةَ حَتَّی أَتَی دَارَهُ وَ جَمَعَ أَصْحَابَهُ وَ أَخَذَ مَعَهُ مِنْهُمْ مِائَةً وَ ثَلَاثِینَ رَجُلًا وَ خَرَجَ حَتَّی أَتَی دَیْرَ أَبِی مُوسَی وَ رَوَی بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَأْلٍ التَّیْمِیِّ قَالَ إِنِّی لَعِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذاً یبج [فَیْجٌ] ⁽¹⁾

«فیج».

أقول: هو معرب: «پیک» بمعنی الرسول و البرید، و یعبر عنه أیضا ب «پیام‌آور» أو «پیغام‌آور».

قَدْ جَاءَهُ یَسْعَی بِکِتَابٍ مِنْ قَرَظَةَ بْنِ کَعْبٍ الْأَنْصَارِیِّ وَ کَانَ أَحَدُ عُمَّالِهِ یُخْبِرُهُ بِأَنَّ خَیْلًا مَرَّتْ مِنْ قِبَلِ الْکُوفَةِ مُتَوَجِّهَةً نَحْوَ نَفَرٍ وَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ دَهَاقِینِ أَسْفَلِ الْفُرَاتِ قَدْ أَسْلَمَ وَ صَلَّی یُقَالُ لَهُ زَاذَانُ فَرُّوخُ فَلَقُوهُ فَقَالُوا لَهُ أَ مُسْلِمٌ أَنْتَ قَالَ نَعَمْ قَالُوا فَمَا تَقُولُ فِی عَلِیٍّ قَالَ أَقُولُ إِنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ سَیِّدُ الْبَشَرِ وَ وَصِیُّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالُوا کَفَرْتَ یَا عَدُوَّ اللَّهِ ثُمَّ حَمَلَتْ عَلَیْهِ عِصَابَةٌ مِنْهُمْ فَقَطَعُوهُ بِأَسْیَافِهِمْ وَ أَخَذُوا مَعَهُ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ یَهُودِیّاً فَقَالُوا خَلُّوا سَبِیلَ هَذَا لَا سَبِیلَ لَکُمْ عَلَیْهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ الْعِصَابَةِ الَّتِی مَرَّتْ بِعَمَلِکَ فَقَتَلَتِ الْبَرَّ الْمُسْلِمَ وَ أَمِنَ عِنْدَهُمُ الْمُخَالِفُ الْمُشْرِکُ وَ أَنَّ أُولَئِکَ قَوْمٌ اسْتَهْوَاهُمُ الشَّیْطَانُ فَضَلُّوا کَالَّذِینَ حَسِبُوا أَلَّا تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا فَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْمَالُهُمْ فَالْزَمْ عَمَلَکَ وَ أَقْبِلْ عَلَی خَرَاجِکَ فَإِنَّکَ کَمَا ذَکَرْتَ فِی طَاعَتِکَ وَ نَصِیحَتِکَ وَ السَّلَامُ: وَ کَتَبَ علیه السلام إِلَی زِیَادِ بْنِ خَصَفَةَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ کُنْتُ أَمَرْتُکَ أَنْ تَنْزِلَ دَیْرَ أَبِی مُوسَی حَتَّی یَأْتِیَکَ أَمْرِی وَ ذَلِکَ أَنِّی لَمْ أَکُنْ عَلِمْتُ أَیْنَ تَوَجَّهَ الْقَوْمُ وَ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّهُمْ أَخَذُوا نَحْوَ قَرْیَةٍ مِنْ قُرَی

ص: 408

1) 1 کذا فی أصلی من البحار، و فی الغارات و تاریخ الطبریّ و شرح ابن أبی الحدید:

السَّوَادِ فَاتَّبِعْ آثَارَهُمْ وَ سَلْ عَنْهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ قَتَلُوا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ السَّوَادِ مُسْلِماً مُصَلِّیاً فَإِذَا أَنْتَ لَحِقْتَ بِهِمْ فَارْدُدْهُمْ إِلَیَّ فَإِنْ أَبَوْا فَنَاجِزْهُمْ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَیْهِمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ فَارَقُوا الْحَقَّ وَ سَفَکُوا الدَّمَ الْحَرَامَ وَ أَخَافُوا السَّبِیلَ وَ السَّلَامُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَأْلٍ فَأَخَذْتُ الْکِتَابَ مِنْهُ علیه السلام وَ أَنَا یَوْمَئِذٍ شَابٌّ حَدَثٌ فَاسْتَأْذَنْتُهُ أَنْ أَذْهَبَ مَعَهُ إِلَی الْعَدُوِّ فَأَذِنَ وَ دَعَا لِی فَأَتَیْتُ بِالْکِتَابِ إِلَیْهِ ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّی أَتَیْنَا الْمَوْضِعَ الَّذِی کَانُوا فِیهِ فَسَأَلْنَا عَنْهُمْ فَقِیلَ أَخَذُوا نَحْوَ الْمَدَائِنِ وَ لَحِقْنَا بِالْمَدَائِنِ فَقَالَ زِیَادٌ لِرَئِیسِهِمْ مَا الَّذِی نَقَمْتَ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ عَلَیْنَا حَتَّی فَارَقْتَنَا قَالَ لَمْ أَرْضَ بِصَاحِبِکُمْ إِمَاماً وَ لَمْ أَرْضَ بِسِیرَتِکُمْ سِیرَةً فَرَأَیْتُ أَنْ أَعْتَزِلَ وَ أَکُونَ مَعَ مَنْ یَدْعُو إِلَی الشُّورَی مِنَ النَّاسِ فَإِذَا اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَی رَجُلٍ هُوَ لِجَمِیعِ الْأُمَّةِ رِضًا کُنْتُ مَعَ النَّاسِ فَقَالَ زِیَادٌ وَیْحَکَ وَ هَلْ یَجْتَمِعُ النَّاسُ عَلَی رَجُلٍ یُدَانِی عَلِیّاً عَالِماً بِاللَّهِ وَ بِکِتَابِهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ صلی الله علیه و آله مَعَ قَرَابَتِهِ وَ سَابِقَتِهِ فِی الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ الْخِرِّیتُ هُوَ مَا أَقُولُ لَکَ فَقَالَ زِیَادٌ فَفِیمَ قَتَلْتُمُ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ فَقَالَ الْخِرِّیتُ مَا أَنَا قَتَلْتُهُ إِنَّمَا قَتَلَتْهُ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِی قَالَ فَادْفَعْهُمْ إِلَیْنَا قَالَ مَا إِلَی ذَلِکَ مِنْ سَبِیلٍ قَالَ أَ وَ هَکَذَا أَنْتَ فَاعِلٌ قَالَ هُوَ مَا تَسْمَعُ قَالَ فَدَعَوْنَا أَصْحَابَنَا وَ دَعَا الْخِرِّیتُ أَصْحَابَهُ ثُمَّ اقْتَتَلْنَا فَوَ اللَّهِ مَا رَأَیْتُ قِتَالًا مِثْلَهُ مُنْذُ خَلَقَنِیَ اللَّهُ لَقَدْ تَطَاعَنَّا بِالرِّمَاحِ حَتَّی لَمْ یَبْقَ فِی أَیْدِینَا رُمْحٌ ثُمَّ اضْطَرَبْنَا بِالسُّیُوفِ حَتَّی انْحَنَتْ وَ عُقِرَتْ عَامَّةُ خَیْلِنَا وَ خَیْلِهِمْ وَ کَثُرَتِ الْجِرَاحُ فِیمَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ وَ قُتِلَ مِنَّا رَجُلَانِ مَوْلًی لِزِیَادٍ کَانَتْ مَعَهُ رَایَتُهُ یُدْعَی سُوَیْداً وَ رَجُلٌ آخَرُ یُدْعَی وَاقِداً وَ صُرِعَ مِنْهُمْ خَمْسَةُ نَفَرٍ وَ حَالَ اللَّیْلُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُمْ فَقَدْ وَ اللَّهِ کَرِهُونَا وَ کَرِهْنَاهُمْ وَ هَزَمُونَا وَ هَزَمْنَاهُمْ وَ جُرِحَ زِیَادٌ وَ جُرِحْتُ ثُمَّ إِنَّا بِتْنَا فِی جَانِبٍ وَ تَنَحَّوْا فَمَکَثُوا سَاعَةً مِنْ أَوَّلِ اللَّیْلِ ثُمَّ مَضَوْا فَذَهَبُوا وَ أَصْبَحْنَا فَوَجَدْنَاهُمْ قَدْ ذَهَبُوا فَوَ اللَّهِ مَا کَرِهْنَا ذَلِکَ فَمَضَیْنَا حَتَّی أَتَیْنَا الْبَصْرَةَ وَ بَلَغَنَا أَنَّهُمْ أَتَوُا الْأَهْوَازَ فَنَزَلُوا فِی جَانِبٍ مِنْهَا وَ تَلَاحَقَ بِهِمْ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِمْ نَحْوَ مِائَتَیْنِ فَأَقَامُوا مَعَهُمْ

ص: 409

وَ کَتَبَ زِیَادٌ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَقِینَا عَدُوَّ اللَّهِ النَّاجِیَ وَ أَصْحَابَهُ بِالْمَدَائِنِ فَدَعَوْنَاهُمْ إِلَی الْهُدَی وَ الْحَقِّ وَ الْکَلِمَةِ السَّوَاءِ فَتَوَلَّوْا عَنِ الْحَقِّ وَ أَخَذَتْهُمُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ فَقَصَدُونَا وَ صَمَدْنَا صَمْدَهُمْ فَاقْتَتَلْنَا قِتَالًا شَدِیداً مَا بَیْنَ قَائِمِ الظَّهْرِ إِلَی أَنْ أَدْرَکَتِ الشَّمْسُ وَ اسْتُشْهِدَ مِنَّا رَجُلَانِ صَالِحَانِ وَ أُصِیبَ مِنْهُمْ خَمْسَةُ نَفَرٍ وَ خَلَّوْا لَنَا الْمَعْرَکَةَ وَ قَدْ فَشَتْ فِینَا وَ فِیهِمُ الْجِرَاحُ ثُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ لَمَّا أَدْرَکُوا اللَّیْلَ خَرَجُوا مِنْ تَحْتِهِ مُتَنَکِّرِینَ إِلَی أَرْضِ الْأَهْوَازِ وَ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّهُمْ نَزَلُوا مِنْهَا جَانِباً وَ نَحْنُ بِالْبَصْرَةِ نُدَاوِی جِرَاحَنَا وَ نَنْتَظِرُ أَمْرَکَ رَحِمَکَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا أَتَاهُ الْکِتَابُ قَرَأَهُ عَلَی النَّاسِ فَقَامَ إِلَیْهِ مَعْقِلُ بْنُ قَیْسٍ الرِّیَاحِیُّ فَقَالَ أَصْلَحَکَ اللَّهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّمَا کَانَ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ مَکَانَ کُلِّ رَجُلٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ بَعَثْتَهُمْ فِی طَلَبِهِمْ عَشَرَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَإِذَا لَحِقُوهُمُ اسْتَأْصَلُوا شَأْفَتَهُمْ وَ قَطَعُوا دَابِرَهُمْ فَقَالَ علیه السلام لَهُ تَجَهَّزْ یَا مَعْقِلُ إِلَیْهِمْ وَ نَدَبَ مَعَهُ أَلْفَیْنِ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ فِیهِمْ یَزِیدُ بْنُ الْمَعْقِلِ ⁽¹⁾وَ کَتَبَ إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ بِالْبَصْرَةِ أَمَّا بَعْدُ فَابْعَثْ رَجُلًا مِنْ قِبَلِکَ صَلِیباً شُجَاعاً مَعْرُوفاً بِالصَّلَاحِ فِی أَلْفَیْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَلْیَتَّبِعْ مَعْقِلَ بْنَ قَیْسٍ فَإِذَا خَرَجَ مِنْ أَرْضِ الْبَصْرَةِ فَهُوَ أَمِیرُ أَصْحَابِهِ حَتَّی یَلْقَی مَعْقِلًا فَإِذَا لَقِیَهُ فَمَعْقِلٌ أَمِیرُ الْفَرِیقَیْنِ فَلْیَسْمَعْ مِنْهُ وَ لْیُطِعْهُ وَ لَا یُخَالِفْهُ وَ مُرْ زِیَادَ بْنَ خَصَفَةَ فَلْیُقْبِلْ إِلَیْنَا فَنِعْمَ الْمَرْءُ زِیَادٌ وَ نِعْمَ الْقَبِیلُ قَبِیلَتُهُ ⁽²⁾وَ کَتَبَ علیه السلام إِلَی زِیَادٍ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی کِتَابُکَ وَ فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ بِهِ النَّاجِیَ وَ أَصْحَابَهُ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ حَیَارَی عَمِهُونَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً وَ وَصَفْتَ مَا بَلَغَ بِکَ وَ بِهِمُ الْأَمْرُ فَأَمَّا أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ

ص: 410

1) 1 و مثله فی شرح نهج البلاغة و تاریخ الکامل لابن الأثیر و فی تاریخ الطبریّ: «یزید بن المغفل الأزدیّ ...».

2) 2 کذا فی أصلی، فی جمیع المصادر: «و نعم القبیل قبیله».

لِلَّهِ سَعْیُکُمْ وَ عَلَیْهِ جَزَاؤُکُمْ وَ أَیْسَرُ ثَوَابِ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الدُّنْیَا الَّتِی یَقْتُلُ الْجَاهِلُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَیْهَا فَ ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ وَ أَمَّا عَدُوُّکُمُ الَّذِینَ لَقِیتُمْ ⁽¹⁾فَحَسْبُهُمْ خُرُوجُهُمْ مِنَ الْهُدَی وَ ارْتِکَاسُهُمْ فِی الضَّلَالَةِ وَ رَدُّهُمُ الْحَقَّ وَ جِمَاحُهُمْ فِی التِّیهِ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ وَ دَعْهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ فَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أَبْصِرْ فَکَأَنَّکَ بِهِمْ عَنْ قَلِیلٍ بَیْنَ أَسِیرٍ وَ قَتِیلٍ فَأَقْبِلْ إِلَیْنَا أَنْتَ وَ أَصْحَابُکَ مَأْجُورِینَ فَقَدْ أَطَعْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَحْسَنْتُمُ الْبَلَاءَ وَ السَّلَامُ قَالَ وَ نَزَلَ النَّاجِی جَانِباً مِنَ الْأَهْوَازِ وَ اجْتَمَعَ إِلَیْهِ عُلُوجٌ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِهَا مِمَّنْ أَرَادَ کَسْرَ الْخَرَاجِ وَ مِنَ اللُّصُوصِ وَ طَائِفَةٌ أُخْرَی مِنَ الْأَعْرَابِ تَرَی رَأْیَهُ قَالَ إِبْرَاهِیمُ وَ رُوِیَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُعَیْنٍ قَالَ کُنْتُ أَنَا وَ أَخِی کَعْبٌ فِی ذَلِکَ الْجَیْشِ مَعَ مَعْقِلٍ فَلَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ أَتَاهُ علیه السلام یُوَدِّعُهُ فَقَالَ لَهُ یَا مَعْقِلَ بْنَ قَیْسٍ اتَّقِ اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتَ فَإِنَّهَا وَصِیَّةُ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِینَ لَا تَبْغِ عَلَی أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ لَا تَظْلِمْ أَهْلَ الذِّمَّةِ وَ لَا تَتَکَبَّرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُتَکَبِّرِینَ فَقَالَ مَعْقِلٌ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ فَقَالَ عَلِیٌّ علیه السلام هُوَ خَیْرُ مُسْتَعَانٍ ثُمَّ قَامَ مَعْقِلٌ فَخَرَجَ وَ خَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّی نَزَلَ الْأَهْوَازَ فَأَقَمْنَا أَیَّاماً حَتَّی بَعَثَ ابْنُ عَبَّاسٍ خَالِدَ بْنَ مَعْدَانَ مَعَ جَیْشِ الْبَصْرَةِ فَدَخَلَ عَلَی صَاحِبِنَا وَ سَلَّمَ عَلَیْهِ بِالْإِمْرَةِ وَ اجْتَمَعَا جَمِیعاً فِی عَسْکَرٍ وَاحِدٍ ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَی النَّاجِی وَ أَصْحَابِهِ فَأَخَذُوا یَرْتَفِعُونَ نَحْوَ جِبَالِ رَامَهُرْمُزَ یُرِیدُونَ قَلْعَةً بِهَا حَصِینَةً فَلَحِقْنَاهُمْ وَ قَدْ دَنَوْا مِنَ الْجَبَلِ فَصَفَفْنَا لَهُمْ ثُمَّ أَقْبَلْنَا نَحْوَهُمْ فَجَعَلَ مَعْقِلٌ عَلَی مَیْمَنَتِهِ یَزِیدَ بْنَ مَعْقِلٍ وَ عَلَی مَیْسَرَتِهِ مِنْجَابَ بْنَ رَاشِدٍ وَ وَقَفَ النَّاجِی بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْعَرَبِ فَکَانُوا مَیْمَنَةً وَ جُعِلَ أَهْلُ الْبَلَدِ وَ الْعُلُوجُ وَ مَنْ أَرَادَ کَسْرَ الْخَرَاجِ وَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَکْرَادِ مَیْسَرَةً

ص: 411

1) 1 کذا فی أصلی و شرح ابن أبی الحدید، و فی تاریخ الطبریّ: «لقیتموهم».

وَ سَارَ فِینَا مَعْقِلٌ یُحَرِّضُنَا وَ یَقُولُ یَا عِبَادَ اللَّهِ لَا تَبْدَءُوا الْقَوْمَ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَ أَقِلُّوا الْکَلَامَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ وَ الضَّرْبِ وَ أَبْشِرُوا فِی قِتَالِهِمْ بِالْأَجْرِ الْعَظِیمِ إِنَّمَا تُقَاتِلُونَ مَارِقَةً مَرَقَتْ وَ عُلُوجاً مَنَعُوا الْخَرَاجَ وَ لُصُوصاً وَ أَکْرَاداً فَمَا تَنْتَظِرُونَ فَإِذَا حَمَلْتُ فَشُدُّوا شِدَّةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ قَالَ فَمَرَّ فِی الصَّفِّ یُکَلِّمُهُمْ یَقُولُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ حَتَّی إِذَا مَرَّ بِالنَّاسِ کُلِّهِمْ أَقْبَلَ فَوَقَفَ وَسَطَ الصَّفِّ فِی الْقَلْبِ وَ نَظَرْنَا إِلَیْهِ مَا یَصْنَعُ فَحَرَّکَ رَایَتَهُ تَحْرِیکَتَیْنِ ثُمَّ حَمَلَ فِی الثَّالِثَةِ وَ حَمَلْنَا مَعَهُ جَمِیعاً فَوَ اللَّهِ مَا صَبَرُوا لَنَا سَاعَةً حَتَّی وَلَّوْا وَ انْهَزَمُوا وَ قَتَلْنَا سَبْعِینَ عَرَبِیّاً مِنْ بَنِی نَاجِیَةَ وَ مِنْ بَعْضِ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْعَرَبِ وَ نَحْوَ ثَلَاثِمِائَةٍ مِنَ الْعُلُوجِ وَ الْأَکْرَادِ وَ خَرَجَ الْخِرِّیتُ مُنْهَزِماً حَتَّی لَحِقَ بِسِیفٍ مِنْ أَسْیَافِ الْبَحْرِ وَ بِهَا جَمَاعَةٌ مِنْ قَوْمِهِ کَثِیرٌ فَمَا زَالَ یَسِیرُ فِیهِمْ وَ یَدْعُوهُمْ إِلَی خِلَافِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ یُزَیِّنُ لَهُمْ فِرَاقَهُ وَ یُخْبِرُهُمْ أَنَّ الْهُدَی فِی حَرْبِهِ وَ مُخَالَفَتِهِ حَتَّی اتَّبَعَهُ مِنْهُمْ نَاسٌ کَثِیرٌ وَ أَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ قَیْسٍ بِأَرْضِ الْأَهْوَازِ وَ کَتَبَ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْفَتْحِ وَ کُنْتُ أَنَا الَّذِی قَدِمَ بِالْکِتَابِ عَلَیْهِ وَ کَانَ فِی الْکِتَابِ لِعَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ مَعْقِلِ بْنِ قَیْسٍ سَلَامٌ عَلَیْکَ فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکَ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا لَقِینَا الْمَارِقِینَ وَ قَدِ اسْتَظْهَرُوا عَلَیْنَا بِالْمُشْرِکِینَ فَقَتَلْنَا مِنْهُمْ نَاساً کَثِیراً وَ لَمْ نَعْدُ فِیهِمْ سِیرَتَکَ لَمْ نَقْتُلْ مِنْهُمْ مُدْبِراً وَ لَا أَسِیراً وَ لَمْ نُدَفِّفْ مِنْهُمْ عَلَی جَرِیحٍ وَ قَدْ نَصَرَکَ اللَّهُ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ* قَالَ فَلَمَّا قَدِمْتُ بِالْکِتَابِ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام قَرَأَهُ عَلَی أَصْحَابِهِ وَ اسْتَشَارَهُمْ فِی الرَّأْیِ فَاجْتَمَعَ رَأْیُ عَامَّتِهِمْ عَلَی قَوْلٍ وَاحِدٍ قَالُوا نَرَی أَنْ تَکْتُبَ إِلَی مَعْقِلِ بْنِ قَیْسٍ یَتْبَعُ آثَارَهُمْ وَ لَا یَزَالُ فِی طَلَبِهِمْ حَتَّی یَقْتُلَهُمْ أَوْ

ص: 412

یَنْفِیَهُمْ مِنْ أَرْضِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّا لَا نَأْمَنُ أَنْ یُفْسِدُوا عَلَیْکَ النَّاسَ قَالَ فَرَدَّنِی إِلَیْهِ وَ کَتَبَ مَعِی أَمَّا بَعْدُ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی تَأْیِیدِهِ أَوْلِیَاءَهُ وَ خَذْلِهِ أَعْدَاءَهُ جَزَاکَ اللَّهُ وَ الْمُسْلِمِینَ خَیْراً فَقَدْ أَحْسَنْتُمُ الْبَلَاءَ وَ قَضَیْتُمْ مَا عَلَیْکُمْ فَاسْأَلْ عَنْ أَخِی بَنِی نَاجِیَةَ فَإِنْ بَلَغَکَ أَنَّهُ اسْتَقَرَّ فِی بَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ فَسِرْ إِلَیْهِ حَتَّی تَقْتُلَهُ أَوْ تَنْفِیَهُ فَإِنَّهُ لَمْ یَزَلْ لِلْمُسْلِمِینَ عَدُوّاً وَ لِلْفَاسِقِینَ وَلِیّاً وَ السَّلَامُ قَالَ فَسَأَلَ مَعْقِلٌ عَنْ مَسِیرِهِ وَ الْمَکَانِ الَّذِی انْتَهَی إِلَیْهِ فَنُبِّئَ بِمَکَانِهِ بِسِیفِ الْبَحْرِ بِفَارِسَ وَ أَنَّهُ أَفْسَدَ مَنْ قِبَلَهُ مِنْ عَبْدِ الْقَیْسِ وَ مَنْ وَالاهُمْ مِنْ سَائِرِ الْعَرَبِ وَ کَانَ وَ قَوْمَهُ قَدْ مَنَعُوا الصَّدَقَةَ عَامَ صِفِّینَ وَ مَنَعُوهَا فِی ذَلِکَ الْعَامِ أَیْضاً فَسَارَ إِلَیْهِمْ مَعْقِلٌ فِی ذَلِکَ الْجَیْشِ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ وَ الْبَصْرَةِ فَأَخَذُوا عَلَی أَرْضِ فَارِسَ حَتَّی انْتَهَوْا إِلَی أَسْیَافِ الْبَحْرِ فَلَمَّا سَمِعَ الْخِرِّیتُ بِمَسِیرِهِ أَقْبَلَ عَلَی مَنْ کَانَ مَعَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ مِمَّنْ یَرَی رَأْیَ الْخَوَارِجِ فَأَسَرَّ إِلَیْهِمْ أَنِّی أَرَی رَأْیَکُمْ وَ أَنَّ عَلِیّاً مَا کَانَ یَنْبَغِی لَهُ أَنْ یُحَکِّمَ الرِّجَالَ فِی دِینِ اللَّهِ وَ قَالَ لِلْآخَرِینَ مِنْ أَصْحَابِهِ مُسِرّاً إِلَیْهِمْ إِنَّ عَلِیّاً قَدْ حَکَّمَ حَکَماً وَ رَضِیَ بِهِ فَخَالَفَ حُکْمَهُ الَّذِی ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ وَ هَذَا الرَّأْیُ الَّذِی خَرَجَ عَلَیْهِ مِنَ الْکُوفَةِ وَ قَالَ لِمَنْ یَرَی مَنْعَ الصَّدَقَةِ شُدُّوا أَیْدِیَکُمْ عَلَی صَدَقَاتِکُمْ ثُمَّ صِلُوا بِهَا أَرْحَامَکُمْ وَ عُودُوا إِنْ شِئْتُمْ عَلَی فُقَرَائِکُمْ فَأَرْضَی کُلَّ طَائِفَةٍ بِضَرْبٍ مِنَ الْقَوْلِ وَ کَانَ فِیهِمْ نَصَارَی کَثِیرٌ أَسْلَمُوا فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِکَ الِاخْتِلَافَ قَالُوا وَ اللَّهِ لَدِینُنَا الَّذِی خَرَجْنَا مِنْهُ خَیْرٌ وَ أَهْدَی مِنْ دِینِ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ لَا یَنْهَاهُمْ دِینُهُمْ عَنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ وَ إِخَافَةِ السُّبُلِ فَرَجَعُوا إِلَی دِینِهِمْ فَلَقِیَ الْخِرِّیتُ أُولَئِکَ فَقَالَ وَیْحَکُمْ إِنَّهُ لَا یُنْجِیکُمْ مِنَ الْقَتْلِ إِلَّا الصَّبْرُ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ وَ لِقِتَالِهِمْ أَ تَدْرُونَ مَا حَکَمَ عَلِیٌّ فِیمَنْ أَسْلَمَ مِنَ النَّصَارَی ثُمَّ رَجَعَ إِلَی النَّصْرَانِیَّةِ لَا وَ اللَّهِ لَا یَسْمَعُ لَهُ قَوْلًا وَ لَا یَرَی لَهُ عُذْراً وَ لَا دَعْوَةً وَ لَا یَقْبَلُ مِنْهُ تَوْبَةً وَ لَا یَدَعُوهُ إِلَیْهَا وَ إِنَ

ص: 413

حُکْمَهُ فِیهِ أَنْ یُضْرَبَ عُنُقُهُ سَاعَةَ یُسْتَمْکَنُ مِنْهُ فَمَا زَالَ حَتَّی خَدَعَهُمْ فَاجْتَمَعَ إِلَیْهِ نَاسٌ کَثِیرٌ وَ کَانَ مُنْکَراً دَاهِیاً فَلَمَّا رَجَعَ مَعْقِلٌ قَرَأَ عَلَی أَصْحَابِهِ کِتَاباً مِنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِیهِ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مَنْ قُرِئَ عَلَیْهِ کِتَابِی هَذَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَارِقِینَ وَ النَّصَارَی وَ الْمُرْتَدِّینَ سَلَامٌ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی وَ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ کِتَابِهِ وَ الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَافِیاً بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لَمْ یَکُنْ مِنَ الْخَائِنِینَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أَدْعُوکُمْ إِلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ وَ أَنْ أَعْمَلَ فِیکُمْ بِالْحَقِّ وَ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ فِی کِتَابِهِ فَمَنْ رَجَعَ مِنْکُمْ إِلَی رَحْلِهِ وَ کَفَّ یَدَهُ وَ اعْتَزَلَ هَذَا الْمَارِقَ الْهَالِکَ الْمُحَارِبَ الَّذِی حَارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ سَعَی فِی الْأَرْضِ فَساداً فَلَهُ الْأَمَانُ عَلَی مَالِهِ وَ دَمِهِ وَ مَنْ تَابَعَهُ عَلَی حَرْبِنَا وَ الْخُرُوجِ مِنْ طَاعَتِنَا اسْتَعَنَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ وَ جَعَلْنَاهُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ وَ کَفی بِاللَّهِ وَلِیًّا وَ السَّلَامُ.

قَالَ: فَأَخْرَجَ مَعْقِلٌ رَایَةَ أَمَانٍ فَنَصَبَهَا وَ قَالَ مَنْ أَتَاهَا مِنَ النَّاسِ فَهُوَ آمِنٌ إِلَّا الْخِرِّیتُ وَ أَصْحَابُهُ الَّذِینَ نَابَذُوا أَوَّلَ مَرَّةٍ فَتَفَرَّقَ عَنِ الْخِرِّیتِ کُلُّ مَنْ کَانَ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ قَوْمِهِ وَ عَبَّأَ مَعْقِلٌ أَصْحَابَهُ ثُمَّ زَحَفَ بِهِمْ نَحْوَهُ وَ قَدْ حَضَرَ مَعَ الْخِرِّیتِ جَمِیعُ قَوْمِهِ مُسْلِمُهُمْ وَ نَصْرَانِیُّهُمْ وَ مَانِعُو الصَّدَقَةِ مِنْهُمْ فَجَعَلَ مُسْلِمِیهِمْ مَیْمَنَةً وَ النَّصَارَی وَ مَانِعِی الصَّدَقَةِ مَیْسَرَةً وَ سَارَ مَعْقِلٌ یُحَرِّضُ أَصْحَابَهُ فِیمَا بَیْنَ الْمَیْمَنَةِ وَ الْمَیْسَرَةِ وَ یَقُولُ أَیُّهَا النَّاسُ مَا تَدْرُونَ مَا سِیقَ إِلَیْکُمْ فِی هَذَا الْمَوْقِفِ مِنَ الْأَجْرِ الْعَظِیمِ إِنَّ اللَّهَ سَاقَکُمْ إِلَی قَوْمٍ مَنَعُوا الصَّدَقَةَ وَ ارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ وَ نَکَثُوا الْبَیْعَةَ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً إِنِّی شَهِیدٌ لِمَنْ قُتِلَ مِنْکُمْ بِالْجَنَّةِ وَ مَنْ عَاشَ بِأَنَّ اللَّهَ یُقِرُّ عَیْنَهُ بِالْفَتْحِ وَ الْغَنِیمَةِ فَفَعَلَ ذَلِکَ حَتَّی مَرَّ بِالنَّاسِ أَجْمَعِینَ ثُمَّ وَقَفَ بِالْقَلْبِ بِرَایَتِهِ فَحَمَلَتِ

ص: 414

الْمَیْمَنَةُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ الْمَیْسَرَةُ وَ ثَبَتُوا لَهُمْ وَ قَاتَلُوا قِتَالًا شَدِیداً ثُمَّ حَمَلَ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ عَلَیْهِمْ فَصَبَرُوا لَهُمْ سَاعَةً ثُمَّ إِنَّ النُّعْمَانَ بْنَ صُهْبَانَ بَصُرَ بِالْخِرِّیتِ فَحَمَلَ عَلَیْهِ فَضَرَبَهُ فَصَرَعَهُ عَنْ فَرَسِهِ ثُمَّ نَزَلَ إِلَیْهِ وَ قَدْ جَرَحَهُ فَاخْتَلَفَا بَیْنَهُمَا ضَرْبَتَیْنِ فَقَتَلَهُ النُّعْمَانُ وَ قُتِلَ مَعَهُ فِی الْمَعْرَکَةِ سَبْعُونَ وَ مِائَةٌ وَ ذَهَبَ الْبَاقُونَ فِی الْأَرْضِ یَمِیناً وَ شِمَالًا وَ بَعَثَ مَعْقِلٌ الْخَیْلَ إِلَی رِحَالِهِمْ فَسَبَا مَنْ أَدْرَکَ فِیهَا رِجَالًا وَ نِسَاءً وَ صِبْیَاناً ثُمَّ نَظَرَ فِیهِمْ فَمَنْ کَانَ مُسْلِماً خَلَّاهُ وَ أَخَذَ بَیْعَتَهُ وَ خَلَّی سَبِیلَ عِیَالِهِ وَ مَنْ کَانَ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ عَرَضَ عَلَیْهِ الرُّجُوعَ إِلَی الْإِسْلَامِ أَوْ الْقَتْلَ فَأَسْلَمُوا فَخَلَّی سَبِیلَهُمْ وَ سَبِیلَ عِیَالاتِهِمْ إِلَّا شَیْخاً مِنْهُمْ نَصْرَانِیّاً أَبَی فَقَتَلَهُ وَ جَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ أَدُّوا مَا عَلَیْکُمْ فِی هَذِهِ السِّنِینَ مِنَ الصَّدَقَةِ فَأَخَذَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عِقَالَیْنِ وَ عَمَدَ إِلَی النَّصَارَی وَ عِیَالاتِهِمْ فَاحْتَمَلَهُمْ مَعَهُ وَ أَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ الَّذِینَ کَانُوا مَعَهُمْ یُشَیِّعُونَهُمْ فَأَمَرَ مَعْقِلٌ بِرَدِّهِمْ فَلَمَّا ذَهَبُوا لِیَنْصَرِفُوا تَصَایَحُوا وَ دَعَا الرِّجَالَ وَ النِّسَاءَ بَعْضَهُمْ إِلَی بَعْضٍ قَالَ فَلَقَدْ رَحِمْتُهُمْ رَحْمَةً مَا رَحِمْتُهَا أَحَداً قَبْلَهُمْ وَ لَا بَعْدَهُمْ وَ کَتَبَ مَعْقِلٌ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُخْبِرُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَنْ جُنْدِهِ وَ عَنْ عَدُوِّهِمْ أَنَّا دَفَعْنَا إِلَی عَدُوِّنَا بِأَسْیَافِ الْبَحْرِ فَوَجَدْنَا بِهَا قَبَائِلَ ذَاتِ حَدٍّ وَ عَدَدٍ وَ قَدْ جَمَعُوا لَنَا فَدَعَوْنَاهُمْ إِلَی الْجَمَاعَةِ وَ الطَّاعَةِ وَ إِلَی حُکْمِ الْکِتَابِ وَ السُّنَّةِ وَ قَرَأْنَا عَلَیْهِمْ کِتَابَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَفَعْنَا لَهُمْ رَایَةَ أَمَانٍ فَمَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِلَیْنَا وَ ثَبَتَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَی فَقَبِلْنَا أَمْرَ الَّتِی أَقْبَلَتْ وَ صَمَدْنَا إِلَی الَّتِی أَدْبَرَتْ فَضَرَبَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ وَ نَصَرَنَا عَلَیْهِمْ فَأَمَّا مَنْ کَانَ مُسْلِماً فَإِنَّا مَنَنَّا عَلَیْهِ وَ أَخَذْنَا بَیْعَتَهُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَخَذْنَا مِنْهُمُ الصَّدَقَةَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ وَ أَمَّا مَنِ ارْتَدَّ فَعَرَضْنَا عَلَیْهِمُ الرُّجُوعَ إِلَی الْإِسْلَامِ وَ إِلَّا قَتَلْنَاهُمْ فَرَجَعُوا إِلَی الْإِسْلَامِ غَیْرَ رَجُلٍ وَاحِدٍ فَقَتَلْنَاهُ وَ أَمَّا النَّصَارَی فَإِنَّا سَبَیْنَاهُمْ وَ أَقْبَلْنَا بِهِمْ لِیَکُونُوا نَکَالًا لِمَنْ بَعْدَهُمْ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ کَیْلَا یَمْنَعُوا الْجِزْیَةَ وَ لَا یَجْتَرِءُوا عَلَی قِتَالِ أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَ هُمْ لِلصِّغَارِ وَ الذِّلَّةِ

ص: 415

أَهْلٌ رَحِمَکَ اللَّهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ أَوْجَبَ لَکَ جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ السَّلَامُ قَالَ ثُمَّ أَقْبَلَ بِالْأُسَارَی حَتَّی مَرَّ عَلَی مَصْقَلَةَ بْنِ هُبَیْرَةَ الشَّیْبَانِیِّ وَ هُوَ عَامِلٌ لِعَلِیٍّ علیه السلام عَلَی أَرْدَشِیرَخُرَّهْ وَ هُمْ خَمْسُمِائَةِ إِنْسَانٍ فَبَکَی إِلَیْهِ النِّسَاءُ وَ الصِّبْیَانُ وَ تَصَایَحَ الرِّجَالُ یَا أَبَا الْفَضْلِ یَا حَامِلَ الثِّقْلِ یَا مَأْوَی الضَّعِیفِ وَ فَکَاکَ الْعَنَاةِ امْنُنْ عَلَیْنَا فَاشْتَرِنَا وَ أَعْتِقْنَا فَقَالَ مَصْقَلَةُ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَأَتَصَدَّقَنَّ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ فَبَلَغَ قَوْلُهُ مَعْقِلًا فَقَالَ وَ اللَّهِ لَوْ أَعْلَمُهُ قَالَهَا تَوَجُّعاً لَهُمْ وَ وَجْداً عَلَیْهِمْ إِزْرَاءً عَلَیَّ لَضَرَبْتُ عُنُقَهُ وَ إِنْ کَانَ فِی ذَلِکَ فَنَاءُ بَنِی تَمِیمٍ وَ بَکْرِ بْنِ وَائِلٍ ثُمَّ إِنَّ مَصْقَلَةَ بَعَثَ ذُهْلَ بْنَ الْحَارِثِ إِلَی مَعْقِلٍ فَقَالَ بِعْنِی نَصَارَی بَنِی نَاجِیَةَ فَقَالَ أَبِیعُکُمْ بِأَلْفِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَبَی عَلَیْهِ فَلَمْ یَزَلْ یُرَاوِضُهُ حَتَّی بَاعَهُ إِیَّاهُمْ بِخَمْسِمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ دَفَعَهُمْ إِلَیْهِ وَ قَالَ عَجِّلْ بِالْمَالِ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ مَصْقَلَةُ أَنَا بَاعِثٌ الْآنَ بِصَدْرٍ مِنْهُ ثُمَّ کَذَلِکَ حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْهُ شَیْ‌ءٌ وَ أَقْبَلَ مَعْقِلٌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَأَخْبَرَهُ بِمَا کَانَ مِنَ الْأَمْرِ فَقَالَ أَحْسَنْتَ وَ أَصَبْتَ وَ وُفِّقْتَ وَ انْتَظَرَ عَلِیٌّ علیه السلام مَصْقَلَةَ أَنْ یَبْعَثَ بِالْمَالِ فَأَبْطَأَ بِهِ وَ بَلَغَ عَلِیّاً علیه السلام أَنَّ مَصْقَلَةَ خَلَّی الْأُسَارَی وَ لَمْ یَسْأَلْهُمْ أَنْ یُعِینُوهُ فِی فَکَاکِ أَنْفُسِهِمْ بِشَیْ‌ءٍ فَقَالَ مَا أَرَی مَصْقَلَةَ إِلَّا قَدْ حَمَلَ حَمَالَةً وَ لَا أَرَاکُمْ إِلَّا وَ سَتَرَوْنَهُ عَنْ قَرِیبٍ مُبَلْدِحاً ثُمَّ کَتَبَ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْخِیَانَةِ خِیَانَةَ الْأُمَّةِ وَ أَعْظَمُ الْغِشِّ عَلَی أَهْلِ الْمِصْرِ غِشُّ الْإِمَامِ وَ عِنْدَکَ مِنْ حَقِّ الْمُسْلِمِینَ خَمْسُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَابْعَثْ بِهَا إِلَیَّ حِینَ یَأْتِیکَ رَسُولِی وَ إِلَّا فَأَقْبِلْ إِلَیَّ حِینَ تَنْظُرُ فِی کِتَابِی فَإِنِّی قَدْ تَقَدَّمْتُ إِلَی رَسُولِی أَنْ لَا یَدَعَکَ سَاعَةً وَاحِدَةً تُقِیمُ بَعْدَ قُدُومِهِ عَلَیْکَ إِلَّا أَنْ تَبْعَثَ بِالْمَالِ وَ السَّلَامُ فَلَمَّا قَرَأَ کِتَابَهُ أَتَاهُ علیه السلام بِالْکُوفَةِ فَأَقَرَّهُ أَیَّاماً لَمْ یَذْکُرْ لَهُ شَیْئاً ثُمَّ سَأَلَهُ

ص: 416

الْمَالَ فَأَدَّی إِلَیْهِ مِائَتَیْ أَلْفِ دِرْهَمٍ وَ عَجَزَ عَنِ الْبَاقِی فَفَرَّ وَ لَحِقَ بِمُعَاوِیَةَ فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِکَ عَلِیّاً علیه السلام قَالَ مَا لَهُ تَرَّحَهُ اللَّهُ فَعَلَ فِعْلَ السَّیِّدِ وَ فَرَّ فِرَارَ الْعَبْدِ وَ خَانَ خِیَانَةَ الْفَاجِرِ فَلَوْ عَجَزَ مَا زِدْنَا عَلَی حَبْسِهِ فَإِنْ وَجَدْنَا لَهُ شَیْئاً أَخَذْنَاهُ وَ إِنْ لَمْ نَجِدْ لَهُ مَالًا تَرَکْنَاهُ ثُمَّ سَارَ عَلِیٌّ علیه السلام إِلَی دَارِهِ فَهَدَمَهَا وَ کَانَ أَخُوهُ نُعَیْمُ بْنُ هُبَیْرَةَ شِیعَةً لِعَلِیٍّ علیه السلام مُنَاصِحاً فَکَتَبَ إِلَیْهِ مَصْقَلَةُ مِنَ الشَّامِ مَعَ رَجُلٍ مِنْ نَصَارَی تَغْلِبَ یُقَالُ لَهُ حُلْوَانُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی کَلَّمْتُ مُعَاوِیَةَ فِیکَ فَوَعَدَکَ الْکَرَامَةَ وَ مَنَّاکَ الْإِمَارَةَ فَأَقْبِلْ سَاعَةَ تَلْقَی رَسُولِی وَ السَّلَامُ فَأَخَذَهُ مَالِکُ بْنُ کَعْبٍ الْأَرْحَبِیُّ فَسَرَّحَ بِهِ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام فَأَخَذَ کِتَابَهُ فَقَرَأَهُ ثُمَّ قَدَّمَهُ فَقَطَعَ یَدَهُ فَمَاتَ وَ کَتَبَ نُعَیْمٌ إِلَی مَصْقَلَةَ شِعْراً یَتَضَمَّنُ امْتِنَاعَهُ وَ تَعْیِیرَهُ وَ- حَدَّثَنِی ابْنُ أَبِی سَیْفٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: قِیلَ لِعَلِیٍّ علیه السلام حِینَ هَرَبَ مَصْقَلَةُ ارْدُدِ الَّذِینَ سُبُوا وَ لَمْ یُسْتَوْفَ أَثْمَانُهُمْ فِی الرِّقِّ فَقَالَ لَیْسَ ذَلِکَ فِی الْقَضَاءِ بِحَقٍّ قَدْ عَتَقُوا إِذَا أَعْتَقَهُمُ الَّذِی اشْتَرَاهُمْ وَ صَارَ مَالِی دَیْناً عَلَی الَّذِی اشْتَرَاهُمْ- قَالَ إِبْرَاهِیمُ وَ رَوَی عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّهُ لَمَّا بَلَغَ عَلِیّاً علیه السلام مُصَابُ بَنِی نَاجِیَةَ وَ قَتْلُ صَاحِبِهِمْ قَالَ هَوَتْ أُمُّهُ مَا کَانَ أَنْقَصَ عَقْلَهُ وَ أَجْرَأَهُ إِنَّهُ جَاءَنِی مَرَّةً فَقَالَ إِنَّ فِی أَصْحَابِکَ رِجَالًا قَدْ خَشِیتُ أَنْ یُفَارِقُوکَ فَمَا تَرَی فِیهِمْ فَقُلْتُ إِنِّی لَا آخُذُ عَلَی التُّهَمَةِ وَ لَا أُعَاقِبُ عَلَی الظَّنِّ وَ لَا أُقَاتِلُ إِلَّا مَنْ خَالَفَنِی وَ نَاصَبَنِی وَ أَظْهَرَ الْعَدَاوَةَ لِی ثُمَّ لَسْتُ مُقَاتِلَهُ حَتَّی أَدْعُوَهُ وَ أَعْذَرَ إِلَیْهِ فَإِنْ تَابَ وَ رَجَعَ قَبِلْنَا مِنْهُ وَ إِنْ أَبَی إِلَّا الِاعْتِزَامَ عَلَی حَرْبِنَا اسْتَعَنَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ وَ نَاجَزْنَاهُ فَکَفَّ عَنِّی مَا شَاءَ اللَّهُ حَتَّی جَاءَنِی مَرَّةً أُخْرَی فَقَالَ لِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ یُفْسِدَ عَلَیْکَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ وَ زَیْدُ بْنُ حُصَیْنٍ الطَّائِیُّ إِنِّی سَمِعْتُهُمَا یَذْکُرَانِکَ بِأَشْیَاءَ

ص: 417

لَوْ سَمِعْتَهُمَا لَمْ تُفَارِقْهُمَا حَتَّی تَقْتُلَهُمَا أَوْ تُوثِقَهُمَا فَلَا یَزَالانِ بِمَحْبَسِکَ أَبَداً فَقُلْتُ لَهُ إِنِّی مُسْتَشِیرُکَ فِیهِمَا فَمَا ذَا تَأْمُرُنِی بِهِ قَالَ إِنِّی آمُرُکَ أَنْ تَدْعُوَهُمَا فَتَضْرِبَ رِقَابَهُمَا فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَا وَرَعَ لَهُ وَ لَا عَقْلَ فَقُلْتُ لَهُ وَ اللَّهِ مَا أَظُنُّ لَکَ وَرَعاً وَ لَا عَقْلًا لَقَدْ کَانَ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَعْلَمَ أَنِّی لَا أَقْتُلُ مَنْ لَمْ یُقَاتِلْنِی وَ لَمْ یُظَاهِرْ لِی عَدَاوَتَهُ بِالَّذِی کُنْتُ أَعْلَمْتُکَهُ مِنْ رَأْیِی حَیْثُ جِئْتَنِی فِی الْمَرَّةِ الْأُولَی وَ لَقَدْ کَانَ یَنْبَغِی لَکَ لَوْ أَرَدْتُ قَتْلَهُمْ أَنْ تَقُولَ لِیَ اتَّقِ اللَّهَ بِمَ تَسْتَحِلُّ قَتْلَهُمْ وَ لَمْ یَقْتُلُوا أَحَداً وَ لَمْ یُنَابِذُوکَ وَ لَمْ یَخْرُجُوا مِنْ طَاعَتِکَ.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه گوید - . ابن ابی الحدید آن را به نقل از کتاب الغارات در شرح مختار 44 از نهج البلاغه از شرحش: ج1، ص 590، چاپ جدید بیروت، و در چاپ جدید مصر: ج3، ص 128 روایت کرد و مصنف ماجرای آن و آنچه که درباره آن ذکر کرده را خلاصه کرده است.

و این حدیث با تفصیلش ذیل شماره 139 از تلخیص کتاب غارات ج1، ص 338، چاپ اول موجود است.

و طبری نیز آن را به صورت مفصل به روایت هشام بن محمد از ابو مخنف در حوادث سال 38 از تاریخش: ج1، ص 3418/ و در چاپ جدید بیروت: ج5، 113 روایت کرده است. - :

عبدالله بن قعین گوید: خرّیت بن راشد از بنی ناجیه همراه علی در صفین شرکت کرده بود، پس بعد از پایان یافتن صفین و داور کردن دو حکم، به‌همراه سی تن از یارانش به‌سوی امام علیه السلام آمد. بین یارانش راه می‌رفت تا اینکه در مقابل او قرار گرفت و گفت: خیر، به خدا سوگند از امرت اطاعت نمی‌کنم و پشت سرت نماز نمی‌خوانم و فردا از تو جدا هستم.

علی علیه السلام به او فرمود: مادرت به عزایت بنشیند، پس عهدت را می‌شکنی و از پروردگارت عصیان می‌کنی و جز به خودت ضرر نمی‌زنی. به من بگو چرا چنین می‌کنی؟ پاسخ داد: زیرا تو در کتاب حکم کرده‌ای، پس من پاسخ تو را می‌دهم، با آنان دشمن و از همه شما جدا هستم.

پس علی علیه السلام فرمود: وای بر تو، به‌سوی من بشتاب تا درباره سنت‌ها با یکدیگر بحث و مناظره کنیم و برایت اموری از حق را بگشایم که من از تو به آنها آگاه‌ترم و شاید تو آنچه که اکنون آن را نمی‌شناسی را بشناسی و به آنچه که الان از آن غافل و ناآگاه هستی، آگاه شوی. خریت گفت: من فرا نزدت می‌آیم. فرمود: فردا بیا و شیطان فریبت ندهد و اندیشه بدی را در تو وارد نکند و کسانی که نمی‌دانند، تو را به‌خاطر نادانسته‌ها حقیر نشمارند که به خدا سوگند، اگر از من طلب هدایت و نصیحت کنی و از من بپذیری، قطعاً تو را به راه هدایت رهنمون می‌شوم.

خرّیت به قصد خانواده خود از نزد او خارج شد. عبدالله بن قعین گفت: در پی او شتابان حرکت کردم تا او را نصیحت کنم و از خبرش آگاه شوم، پس او را دیدم که به‌سوی یارانش بازگشت و به آنان گفت: ای جماعت، نظرم این است که از این مرد جدا شوم. پس پسرعمویش را نصیحت کردم و به منزلم برگشتم. پس چون صبح کردم و روز بالا آمد، نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمدم و خبر او را به وی دادم. فرمود: او را رها کن، اگر حق را پذیرفت و بازگشت، آن را از او می‌شناسیم و آن را از او می‌پذیریم. به او عرض کردم: یا امیرمؤمنان، چرا اکنون او را نمی‌گیری و از او مطمئن نمی‌شوی؟ فرمود: اگر با هریک از مردم که متهم می‌کنیم، چنین کنیم، زندان‌ها ر از آنان پر می‌کنیم و خود را نمی‌بینم که جهیدن بر مردم و حبس و مجازات آنان برایم میسر باشد تا اینکه خلاف آن را برایم آشکار کنند. پس نهانی به من فرمود: به منزل آن مرد برو و بدان چه کرده است؟ پس به منزل آمدم، اما نه در منزل او و نه در منزل یارانش، نه دعوت کننده‌ای بود نه پاسخ دهنده‌ای .

با قصه آنها به‌سوی امیرمؤمنان آمدم و او را آگاه کردم، فرمود: خداوند آنان را دور کند، چنانکه ثمود دور شد، آگاه باشید، به خدا سوگند اگر نیزه‌ها را برای آنان برافراشته کنم و شمشیرها بر سر آنان فرود آورم، قطعاً پشیمان می‌شدند. شیطان آنان را اغوا و گمراه کرد و فردا از آنان تبری می‌جوید و تخطی می‌کند.

زیاد بن خصفه به‌سوی او برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان، اگر جدایی اینان از ما تنها ضرر اینان باشد، نبودشان بر ما سنگین نیست، اما ما بیم داریم که جمع بسیاری از اهل طاعتت که نزد آنان می‌روند را بر ما تباه کنند، پس در پیروی از آنان به من اجازه بده تا ان شاء الله آنان را به‌سوی تو بازگردانیم.

پس امام علیه السلام به او فرمود: در پی آنان به هدایت خارج شو، سپس فرمود: خداوند تو را رحمت کند، خارج شو تا به دیر ابوموسی برسی و از آن جدا نشو تا فرمانم به تو برسد و برای کسانی از عاملانم که در میان آنان هستند خواهم نوشت، و نسخه واحدی نوشت و آن را به‌سوی کارگزاران فرستاد: بسم الله الرحمن الرحیم، از بنده خدا علی امیرمؤمنان به هریک از عاملانم که این نامه‌ام بر او خوانده شود، اما بعد در کنار آنها مردانی از ما هستند که به عنوان تابع خارج شدهاند در حال فرار، گمان میکنیم که به سوی بلاد بصره خارج شدهاند پس از اهالی بلادت درباره آنان بپرس و در هر گوشه‌ای از سرزمینت جاسوسانی بر آنان قرار بده، سپس هرآنچه که از آنان به تو می‌رسد را برایم بنویس.

پس زیاد بن خصفه خارج شد تا به منزل خویش آمد و یارانش را جمع کرد و صد و سی مرد از آنان را با خود گرفت و خارج شد تا به دیر ابوموسی رسید.

و با اسنادش از عبدالله بن وال تیمی روایت کرد: زمانی که ییج، درحالیکه با نامه‌ای از قرظه بن کعب انصاری که از کارگزاران او بود، نزد امیرمؤمنان علیه السلام آمد، نزد او بودم در آن نامه خبر می‌داد که سوارانی از جانب کوفه به قصد نفّر گذر کرد و اینکه مردی از دهقانان پایین فرات اسلام آورده و نماز خواند که زاذان فرّوخ نامیده می‌شود. با او دیدار کردند و به او گفتند: آیا تو مسلمانی؟ گفت: آری. گفتند: درباره علی علیه السلام چه می‌گویی؟ گفت: می‌گویم: او امیرمؤمنان، سرور بشر و وصی رسول الله صلّی الله علیه و آله است. گفتند: ای دشمن خدا کفر گفتی. سپس گروهی از آنان بر او حمله کردند و با شمشیرشان او را قطعه قطعه کردند. و همراه او مردی یهودی بود از اهل ذمه را گرفتند و گفتند: راه او را بازگذارید که برای شما راهی بر او نیست.

پس امیرمؤمنان برای او نوشت: اما بعد، آنچه که در خصوص امر آن گروهی که در حوزه عملت گذشتند، ذکر کردی را فهمیدم، درستکار مسلمان را کشتند و مخالف مشرک نزد آنان ایمن است و براستی اینان قومی هستند که شیطان آنان را فریب داد. پس مانند کسانی که پنداشتند که فتنه نیست، گمراه شدند، پس کور و کر شدند، پس درحالیکه عملشان محشور میشود آنان را میشنوم و میبینم، پس به عملت ملزم باش و به خراجت روی کن که تو چنانکه ذکر کردی در طاعت و خلوصت هستی. و السلام.

و امام علیه السلام برای زیاد بن خصفه نوشت: اما بعد، به تو فرمان داده بودم که در دیر ابوموسی ساکن شوی تا فرمانم به تو برسد و آن به این دلیل بود که من نمی‌دانستم که آن قوم به کجا روی کرده‌اند و به من خبر رسیده است که آنها سمت روستایی از روستاهای سواد را در پیش گرفته‌اند، پس در پی آنان برو و درباره آنان سؤال کن که آنها مردی مسلمان نمازگزار از اهل سواد را کشته‌اند و چون به آنان رسیدی، آنان را به‌سوی من بازگردان و اگر امتناع کردند، با ایشان درگیر شو و علیه آنان از خداوند استعانت بجویی که آنها از حق جدا شده، خون حرام را ریخته و راه را منحرف کرده‌اند. والسلام.

عبدالله بن وال گوید: نامه را از امام علیه السلام گرفتم، درحالی که در آن روز جوانی نوپا بودم. از او اذن خواستم که همراه او به‌سوی دشمن بروم، پس اذن داد و برای من دعا کرد. پس نامه را برای او آوردم، سپس خارج شدیم تا اینکه به محلی که در آن بودند، رسیدیم و درباره آنان سؤال کردیم. گفته شد: راه مدائن درپیش گرفتند. و به مدائن رسیدیم، پس زیاد به رئیس آنان گفت: از امیرمؤمنان علیه السلام و ما چه کینه‌ای گرفتید که از ما جدا شدید؟ گفت: رفیق شما را به‌عنوان امام و سیره شما را به‌عنوان سیره نمی‌پذیریم. پس نظرم این بود که کناره بگیرم و همراه کسانی باشم که به شورا دعوت می‌کنند، پس چون مردم بر مردی توافق کنند که مورد رضایت همه امت است، با آنان باشم.

زید گفت: وای بر تو، آیا مردم بر مردی که هم‌طراز علی، عالم به خدا، کتاب و سنت رسولش باشد، با قرابت و سابقه او در اسلام باشد توافق می‌کنند؟ خرّیت به او گفت: این چیزی است که به تو می‌گویم. زیاد گفت: پس چرا آن مرد مسلمان را کشتید؟ خریت گفت: من او را نکشتم بلکه گروهی از یارانم او را کشتند. گفت: آنان را به ما تحویل بده. گفت: این راهی ندارد. گفت: آیا تو چنین انجام می‌دهی؟ گفت: این چیزی است که می‌شنوی.

گفت: ما اصحابمان را خواندیم و خرّیت یارانش را خواند، سپس نبرد کردیم و به خدا سوگند، از زمانی که خداوند مرا آفرید، نبردی مانند آن ندیدم، با نیزه ضربه می‌زدیم تا اینکه نیزه‌ای در دستمان باقی نماند، سپس شمشیرها را به حرکت درآوردیم، تا اینکه خمیده شدند و اغلب اسبان ما و آنان زخمی شد و زخمیان ما و آنان زیاد شد و پنج نفر از آنان به خاک افتاد و شب میان ما و آنان حائل شد. به خدا سوگند، آنها از ما اکراه داشتند و ما از آنان اکراه داشتیم و آنها ما را تارومار کردند و ما نیز آنان را تارومار کردیم و زیاد زخمی شد و من نیز زخمی شدم، سپس ما در گوشه‌ای شب را سپری کردیم و کنار کشیدند و ساعتی از اول شب را ماندند، سپس رهسپار شدند و رفتند و صبح کردیم و دیدم که آنها رفته‌اند. به خدا سوگند، آنان را ناپسند نشمردیم، پس رهسپار شدیم تا به بصره رسیدیم و به ما خبر رسید که آنها به اهواز آمده و در گوشه‌ای از آن ساکن شده‌اند و افرادی از یارانش در حدود دویست نفر، به آنان ملحق شده و همراه آنان مقیم شده‌اند.

و زیاد برای علی علیه السلام نوشت: اما بعد، با دشمن خدا ناجی و یاران او، در مدائن روبرو شدیم و آنها را به‌سوی هدایت، حق، و کلمه برابری دعوت کردیم، اما آنها از آن روی برگرداندند و غرور گناه، آنان را گرفت و شیطان اعمالشان را برایشان آراسته کرد و از راه بازداشت. پس ما را قصد کردند، ما آنان را قصد کردیم، پس مابین قائم الظهر تا رسیدن خورشید، به‌شدت پیکار کردیم و دو مرد صالح از ما شهید شد و پنج نفر از آنان گرفتار شدند و معرکه را برای ما رها کردند و جراحت میان ما و آنان شایع شد. سپس آن قوم زمانی که شب فرارسید، در خفای آن به‌صورت ناشناس به قصد اهواز خارج شدند و به من خبر رسیده است که در گوشه‌ای از آن ساکن شده‌اند، درحالیکه ما در بصره، زخمیان را مداوا می‌کنیم و منتظر فرمان تو هستیم، خداوند تو را رحمت کند، والسلام.

زمانی که نامه به او رسید، آن را بر مردم قرائت کرد، پس معقل بن قیس ریاحی به‌سوی او برخاست و گفت: خداوند تو را اصلاح کند، یا امیرمؤمنان لازم است که به‌جای هریک از این مردانی که به دنبال آنان فرستادی، ده نفر از مسلمانان باشند که اگر به آنان رسیدند، ریشه‌شان را برکنند و آنان را از بن و ریشه براندازند.

امام علیه السلام به او فرمود: ای معقل، به‌سوی آنان آماده شو و همراه او ده هزار از کوفه داوطلب شدند که یزید بن معقل در میان آنان بود و برای عبدالله بن عباس در بصره نوشت:

اما بعد، مردی محکم، شجاع، معروف به صلاح را به‌همراه دوهزار مرد از اهالی بصره از جانب خود بفرست، باید به‌دنبال معقل بن قیس باشد و از زمین بصره خارج شود، درحالی که امیر اصحابش است، با معقل روبرو شود و چون او را دید، معقل فرمانده دو گروه است، باید از او حرف‌شنوی کند و اطاعت کند و با او مخالفت نکند و به زیاد بن خصفه فرمان بده، باید به‌سوی ما بیاید که بهترین شخص، زیاد و بهترین قبیله‌ها، قبیله اوست و امام علیه السلام برای زیاد نوشت:

اما بعد، نامه‌ات به من رسید و آنچه که در خصوص ناجی و یارانش که خداوند بر دل‌هایشان مهر زده و شیطان عملشان را برایشان زینت داده است، ذکر کردی را دریافتم. آنان سرگردان آواره هستند و گمان می‌کنند که نیکو عمل می‌کنند و امری که درخصوص آنان به تو و آنان رسید را توصیف کرد، اما تو و یارانت، تلاششان برای خدا و جزایتان بر اوست. و کمترین ثواب خدا برای مؤمن برای تو از دعایی که جاهلان خود را بر سر آنان می‌کشند، بهتر است: «وَمَا عِندَ اللّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُواْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ» {و آنچه پیش خداست پایدار است و قطعا کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل میکردند پاداش خواهیم داد} به‌هوش باش که دشمنان شما کسانی هستند که دیدید و خروجشان از هدایت، غوطه‌ور شدنشان در ضلالت و انکار حق و خودسری‌شان در گمراهی برایشان کافی است. پس آنها و آنچه دروغ می‌بندند را رها کن و ایشان را در تمردشان فروبگذار، که آنان سرگردانند. به آنان گوش کن و آنان را ببین که تو پس از زمانی کوتاه بر آنان، بین اسیر و قتیل هستی و به ما روی کن که تو و یارانت مأجور هستی که اطاعت کردید، گوش سپردید و آزمون را نیکو کردید. والسلام.

گوید: و ناجی در گوشه‌ای از اهواز ساکن شد و دهاتیان بسیاری از اهالی آن از میان کسانی که قصد نقض خراج داشتند و از میان دزدان و گروه دیگری از بادیه‌نشیان که هم‌رأی او بودند، دور او حلقه زدند.

ابراهیم گوید: و از عبدالله بن قعین روایت است: من و برادرم کعب در آن لشکر همراه معقل بودیم و چون قصد خروج داشت، برای وداع نزد علی علیه السلام آمد، پس به او فرمود: ای معقل بن قیس، هرچه توانستی از خدا بترس که آن سفارش خدا به مؤمنان است. بر اهل قبله ستم نکن و بر اهل ذمه ظلم نکن و تکبر نکن که خداوند متکبران را دوست ندارد. معقل گفت: الله المستعان. علی علیه السلام فرمود: او بهترین استعانت شده است.

سپس معقل برخاست و خارج شد و ما نیز همراه او خارج شدیم تا اینکه به اهواز رسید و چند روز در آن اقامت کردیم تا اینکه ابن عباس، خالد بن معدان را به‌همراه لشکر بصره فرستاد. پس بر رئیس ما وارد شد و امیری او را پذیرفت و هردو در لشکری واحد جمع شدند. سپس به‌سوی ناجی و یارانش خارج شدیم، پس به‌سوی کوه‌های رامهرمز به قصد قلعه محکمی که در آن است، بالا می رفتند، به آنان رسیدیم در حالیکه به کوه نزدیک شدند. پس برای آنان صفآرایی کردیم و به‌سوی آنان حرکت کردیم و معقل بر جناح راستش یزید بن معقل و بر جناح چپش منجاب بن راشد را قرار داد.

و ناجی با عرب‌هایی که به همراهش و جناح راستش بودند، توقف کرد و اهل شهرها، بی‌ادبان و کسانی که قصد شکستن خراج را داشتند و جماعتی از کردها را جناح چپ قرار داد .

و معقل در میان ما حرکت کرد، درحالی که ما را تشویق می‌کرد و می‌گفت: ای بندگان خدا، بر آن قوم شروع نکنید و چشم‌ها را ببندید و کلام را کم کنید و خود را برای ضربه نیزه و شمشیر آماده کنید و در جنگ با آنها اجری عظیم بر شما بشارت باد که شما فقط با مارقه‌ای که خارج شدند و دهاتیانی که از خراج امتناع کردند و دزدان و کردها پیکار می‌کنید، پس منتظر چه هستید؟ چون حمله کردند شما بسان یورش یک مرد بر آنان یورش آورید. گوید: پس بر صف گذر کرد، درحالی که با این سخن با آنان صحبت می‌کرد تا اینکه بر همه مردم گذر کرد، روی آورد و وسط صفی در قلب لشکر ایستاد.

به او نگریستم که چه می‌کند پس پرچمش را دو مرتبه حرکت داد، سپس در حرکت سوم حمله کرد و همگی همراه او حمله کردیم و به خدا سوگند، ساعتی برابرمان مقاومت کردند تا اینکه پشت کردند و شکست خوردند و هفتاد عرب از بنی ناجیه و از بعضی از عرب‌هایی که پیرو او بودند و حدود سیصد نفر از علوج و کردها را به هلاکت رساندیم.

و خریت شکستخورده خارج شد تا اینکه به ساحل دریایی که جمعی از قوم فراوانش در آن بود، ملحق شد و پیوسته در میان آنان حرکت می‌کرد و آنها را به مخالفت با علی دعوت می‌کرد وجدایی از او را برای آنان آراسته می‌کرد و به آنان خبر می‌داد که هدایت در جنگ و مخالفت با اوست، تا اینکه افراد بسیاری از آنان از او دنباله‌روی کردند.

و معقل بن قیس در اهواز مقیم شد و فتح را برای امیرمؤمنان علیه السلام نوشت، درحالی که من با نامه نزد او بودم و در نامه آمده بود:

برای بنده خدا علی امیرمؤمنان از معقل بن قیس، سلام بر تو، خدای یکتایی را که جز او خدایی نیست حمد می‌گویم. اما بعد ما با مارقین روبرو شدیم، درحالی که با مشرکان بر ما آشکار شدند، پس افراد بسیاری از آنان را کشتیم و در میان آنان از سیره تو گذر و تجاوز نکردیم، نه فراری را کشتیم، نه اسیر را و بر مجروحی از آنها شتاب نکردیم و خداوند تو و مسلمانان را یاری دهد و سپاس برای خدای پروردگار جهانیان .

گوید: زمانی که نامه را به علی علیه السلام تقدیم کردم، آن را بر یارانش قرائت کرد و از آنان نظرخواهی کرد، پس رأی همه آنان بر قولی واحد توافق کرد و گفتند: نظرمان این است که برای معقل بن قیس بنویسی که آنان را دنبال کند و پیوسته در پی آنان باشد تا آنان را بکشد یا آنان را از ارض اسلام بیرون کند، زیرا ما ایمن نیستیم که مردم را بر تو تباه نکند. گوید: مرا به‌سوی او بازگرداند در حالیکه نامهای با من بود:

اما بعد، حمد از آن خداست بر تأیید اولیاء و رسواکردن دشمنان، خداوند تو و مسلمان را جزای خیر دهد. آزمون را نیکو کردید و آنچه که بر آن بودید را ادا کردید، پس درباره مرد بنی ناجیه بپرس که اگر به تو خبر رسید که در سرزمینی استقرار یافته است به‌سوی او حرکت کن تا او را بکشی یا بیرون کنی که او پیوسته دشمن مسلمانان و دوست فاسقان است، والسلام.

راوی گوید: معقل درباره حرکتش و مکانی که به آن رسید، سؤال کرد، پس از محل او در سیف البحر در فارس خبر داد و اینکه او کسانی از عبد قیس و کسانی که از سایر عرب با آنان دوستی می‌کرد را تباه کرد و قومش در سال صفین از صدقه امتناع کردند و در آن سال نیز از آن امتناع کردند.

و معقل در آن ارتش از اهل کوفه و بصره، به‌سوی آنان حرکت کرد، پس سرزمین فارس را در پیش گرفتند تا اینکه به اسیاف بحر رسیدند.

زمانی که خرّیت از حرکت او خبردار شد، یارانش که همراه او بودند و به عقیده خوارج معتقد بودند، روی کرد و به‌صورت محرمانه به آنان گفت که من با شما هم عقیده هستم و برای علی شایسته نبود که مردانی را در دین داور کند و به اصحاب دیگرش به‌صورت مخفیانه گفت: علی کسی را داور کرد و به او راضی شد و با حکم او که برای خودش پسندید، مخالفت کرد و این رأی است که از کوفه علیه او خارج شد و به کسانی که همعقیده عثمان و اصحابش بودند گفت: من بر عقیده شما هستم و عثمان مظلومانه کشته شده است و به کسانی که از صدقه امتناع کردند گفت: دستانتان را به صدقاتتان ببندید، سپس آن را به خویشاوندان خود ببخشید و اگر خواستید به فقرایتان بدهید، پس هر گروه را به سخنی راضی کرد .

و در میان آنها مسیحیان بسیاری بودند که اسلام آوردند و چون آن اختلاف را دیدند، گفتند: به خدا سوگند دینی که از آن خارج شدیم، برتر و هدایت‌کننده‌تر از دین اینان است که دینشان آنان را از ریختن خون و مخوف کردن راه‌ها بازنمی‌دارد. پس به دین خود بازگشتند و خریت آنان را دید و گفت: وای بر شما، جز مقاومت در برابر این قوم و جنگ‌شان چیزی شما را از مرگ نجات نمی‌دهد. آیا می‌دانید علی درباره مسیحیانی که اسلام آوردند سپس به مسیحیت برگشتند چیست؟ نه، به خدا سوگند هیچ حرفی نمی‌شنود، برای او هیچ عذری و دعوتی نمی‌بیند و توبه‌ای از او نمی‌پذیرد و او را به آن دعوت نمی‌کند و حکم او درباره وی، این است که در هر ساعتی که ممکن شد، گردنش زده شود؟

و پیوسته چنین بود تا اینکه آنان را فریب داد، پس افراد بسیاری دور او جمع شدند و او باهوش زیرک بود.

و چون معقل بازگشت، نامهای از علی علیه السلام برای یارانش خواند که در آن آمده است:

بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا علی امیرمؤمنان به هر کسی از مسلمانان، مؤمنان، مارقین، مسیحیان و مرتدین که این نامه من بر او خوانده شود. سلام بر هر کسی⁭که از هدایت پیروی کرد و به خدا، رسول و کتاب او و برانگیخته شدن بعد از مرگ ایمان آورد درحالی⁭که به عهد خدا وفادار و از خیانتکاران نیست، اما بعد من شما را به کتاب خدا و سنت نبی⁭اش دعوت می⁭کنم و اینکه درباره شما براساس حق و آنچه⁭که خداوند در کتابش به آن امر فرموده است عمل کنم پس هر یک از شما به جهاز خویش بازگردد و دست بکشد و از این مارق هلاکشونده محاربی که با خدا، رسول خدا و مسلمانان پیکار کرد و در زمین برای تباهی تلاش کرد کناره⁭گیری کند بر مال و خونش امان است و هر که در نبرد با ما و خروج از طاعت ما از او پیروی کند علیه او از خدا استعانت می⁭جوییم و او را بین خود و آنان قرار می⁭دهیم و خداوند به⁭عنوان ولی کافی است. والسلام.

گوید: پس معقل پرچم امان را بیرون آورد و آن را نصب کرد و گفت: هر یک از مردم که به⁭سوی این بیاید در امان است جز خرّیت و یارانش که در بار نخست ستیز کردند .

پسر هر کسی غیر از قوم خرّیت که همراه او بود از وی پراکنده شد.

معقل اصحابش را بسیج کرد و با آنها به⁭سوی او پیش⁭روی کرد و همراه خریت تمامی قومش از مسلمانان، نصرانی، امتناع⁭کنندگان از صدقه حاضر شدند و او مسلمانان آنان را جناح راست، مسیحیان و امتناع⁭کنندگان از صدقه را جناح چپ قرار داد.

و معقل شروع به تحریک یارانش در مابین جناح راست و چپ نمود و می⁭گفت: ای مردم از اجر بزرگی که در این جایگاه برای شما وجود دارد آگاه نیستید که خداوند شما را به⁭سوی قومی که از زکات امتناع کردند و از اسلام برگشتند و از روی ظلم و تجاوز بیعت شکستند فرستاده است و من شهادت میدهم که هر یک از شما که کشته شود به بهشت میرود و هر کس زنده بماند خداوند چشمش را با فتح و غنیمت روشن میکند.

و چنین کرد تا اینکه بر همه افراد گذر کرد سپس با پرچمش در قلب سپاه ایستاد و ابتدا جناح راست و سپس جناح چپ بر آنان یورش برد و آنها در مقابل اینان مقاومت کردند و به⁭شدت پیکار کردند سپس او و یارانش بر آنان یورش بردند و آنها ساعتی در برابر اینان مقاومت کردند.

سپس نعمان بن صهبان خرّیت را دید و بر او حمله کرد و ضربت زد و از اسبش به زمین انداخت سپس به⁭سوی او از اسب پایین آمد و او را مجروح کرد و دو ضربه میان آن دو رد و بدل شد و نعمان او را به هلاکت رساند و صد و هفتاد نفر در معرکه همراه او کشته شدند و سایرین به چپ و راست زمین رفتند.

و معقل سواران را به⁭سوی جهاز آنان گسیل داشت و هر کسی⁭که در آن دست یافتند از مرد و زن و کودک را به اسارت گرفتند سپس در آنان تأمل کرد و هر کسی⁭که مسلمانان بود را رها کرد و بیعتش را گرفت و راه خانواده⁭اش را بازگذاشت و بر هر کسی⁭که از اسلام برگشته بود رجوع به اسلام یا کشته شدن را عرضه کرد پس اسلام آوردند و راه آنان و خانواده آنان را بازگذاشت جز پیرمردی نصرانی از آنان که امتناع کرد پس او را کشت.

و مردم را جمع کرد و گفت: صدقه⁭ای که در این سالها بر شما بوده⁭ است را ادا کنید پس از مسلمانان زکات دو سال را گرفت و نصاری و خانواده⁭هایشان را برگرفت و آنان را با خود برد و مسلمانانی که همراه آنان بودند آنها را مشایعت می⁭کردند. پس معقل به برگرداندن آنها دستور داد و زمانی⁭که رفتند که بازگردند فریاد زدند و برخی از مردان و زنان یکدیگر را خواندند. پس گفت: به آنان رحمت آوردم رحمتی که نه قبل و نه بعد از آنها شامل کسی نشده است.

و معقل برای علی علیه السلام نوشت: اما بعد من به امیرمؤمنان درباره لشکرش و دشمنان آنان خبر می⁭دهم ما به⁭سوی دشمن⁭مان در سواحل دریا پیش رفتیم و در آنان قبائلی با ساز و برگ بسیار و تندی و صلابت یافتیم که برای نبرد با ما آماده شدند و ما آنان را به اتحاد، طاعت و به حکم کتاب و سنت دعوت کردیم و نامه امیرمؤمنان را بر آنان قرائت کردیم و پرچم امان را برای آنان بالا بردیم پس گروهی از آنان به⁭سوی ما متمایل شدند و گروهی دیگر ثابت ماندند. پس امر گروهی که روی کرد را پذیرفتیم و گروهی که پشت کرد را قصد کردیم و خداوند بر وجوه آنان زد و ما را علیه آنان یاری کرد، پس بر هر کسی⁭که مسلمان بود لطف کردیم و بیعتش را برای امیرمؤمنان گرفتیم و صدقه⁭ای که بر آنان بود را گرفتیم و بر هر کسی⁭که مرتد بود رجوع به اسلام یا مرگ را عرضه کردیم و جز یک مرد به اسلام بازگشتند که او را به قتل رساندیم.

و اما درخصوص مسیحیان، آنها را به اسارت گرفتیم و به همراه آنان روی آوردیم تا مایه عبرتی باشند برای اهل ذمه بعد از خود تا از جزیه امتناع نکنند و بر جنگ با اهل قبله جرئت نکنند درحالی⁭که آنها شایسته ذلت و حقارت هستند. یا امیرمؤمنان خداوند تو را رحمت کند و جنات نعیم را بر تو واجب سازد و السلام.

راوی گوید: سپس با اسیران پیش آمد تا بر مصقله بن هبیره شیبانی که کارگزار علی علیه السلام بر اردشیر خرّه بود گذر کرد درحالی⁭که آنها پانصد نفر بودند پس زنان و کودکان برای او گریستند و مردان فریاد زدند ای صاحب فضیلت، ای بر دوشکشنده سنگینی، ای پناه ضعیف و رهایی اسرا، بر ما منت⁭گذار، ما را بخرر و آزاد کن.

مصقله گفت: به خدا سوگند بر آنان صدقه می⁭دهم که خداوند صدقهدهندگان را دوست دارد و سخنش به معقل رسد و او گفت: به خدا سوگند اگر بدانم که این سخن را از روی دلسوزی بر آنان و هم⁭دردی با آنها و تحقیر من گفته است گردنش را می⁭زنم هرچند نابودی بنی تمیم و بکر بن وائل در آن باشد.

سپس مصقله، ذهل بن حارث را به⁭سوی معقل فرستاد و گفت: مسیحیان بنی ناجیه را به من بفروش. گفت: به هزار هزار درهم به شما می⁭فروشم پس او امتناع کرد و پیوسته آمد و شد میکرد تا اینکه آنان را به پانصد هزار درهم به او فروخت و به او سپرد و گفت: مال را به⁭سوی امیرمؤمنان علیه السلام بفرست. مصقله گفت: من اینک قسمتی از آن را به⁭سوی او می⁭فرستم سپس چنین می⁭کنم تا چیزی از آن باقی نماند. معقل به امیرمؤمنان علیه السلام روی کرد و ماجرایی که بود را به او خبر داد پس فرمود: نیکو کردی و درست عمل کردی و توفیق یافتی. و علی علیه السلام منتظر مصقله ماند تا پول بفرستد اما او تأخیر کرد و به علی علیه السلام خبر رسید که مصقله اسیران را آزاد کرده و از آنان نخواسته است که در آزاد کردن خود با چیزی به او کمک کنند پس فرمود: مصقله را نمی⁭بینم جز اینکه غرامتی بزرگ را بر دوش گرفته است و شما را می⁭بینم که به⁭زودی او را خلفوعدهکننده خواهید دید. سپس برای او نوشت: اما بعد براستی از بزرگترین خیانت⁭ها خیانت بر امت و بزرگترین فریب بر اهل شهر، فریب امام است، پانصد هزار درهم از حق مسلمانان نزد توست زمانی⁭که رسولم نزد تو می⁭آید آن را به⁭سوی من بفرست و در غیر این⁭صورت زمانی⁭که به نامه من می⁭نگری به⁭سوی من بیا و من به رسولم سپرده⁭ام که بعد از آمدنش نزد تو اجازه ندهد که یک ساعت اقامت کنی مگر اینکه مال را بفرستی والسلام.

زمانی⁭که نامه او را خواند نزد او در کوفه آمد و چند روز او را سکنی داد و چیزی به او نگفت سپس از او پول خواست و او دویست هزار درهم به او داد و از باقی آن ناتوان شد، پس فرار کرد و به معاویه پیوست و چون این به علی علیه السلام رسید گفت: او را چه می⁭شود خداوند او را اندوهگین کند بسان سروران عمل کرد و بسان بردگان فرار کرد و بسان فاجران خیانت کرد و اگر عاجز بود بر او سخت نمیگرفتیم و اگر چیزی نزدش می⁭یافتیم می⁭گرفتیم و اگر مالی برایش نمی⁭یافتیم رهایش می⁭کردیم .

سپس علی علیه السلام به⁭سوی منزل وی حرکت کرد و آن را ویران کرد و برادرش نعیم بن هبیره شیعه مخلص علی علیه السلام بود. پس مصقله از شام به همراه مردی از مسیحیان ثعلب که حلوان خوانده می⁭شد برایش نوشت: اما بعد من درباره تو با معاویه صحبت کردم و او تو را به بزرگداشت وعده داده و امارت جایی را برایت درنظر گرفته است پس در ساعتی که با رسولم دیدار می⁭کنی حرکت کن والسلام.

و مالک بن کعب ارحبی او را گرفت و وی را به⁭سوی علی علیه السلام فرستاد. وی نامه او را گرفت و خواند سپس او را پیش خواند و دستش را قطع کرد و او جان سپرد و نعیم شعری برای مصقله نوشت که بیانگر امتناع و ملامتش است.

عبدالرحمان بن جندب از پدرش گوید: زمانی⁭که مصقله گریخت به علی علیه السلام گفته شد: کسانی⁭که اسیر شدند و قیمتشان در بردگی کامل نشده است بازگردان. فرمود: این قضاوت عادلانهای نیست، کسی⁭که آنها را خریداری کرده آزاد کرده است، پس آزاد هستند و مال من، دینی شده است بر گردن کسی⁭که آنان را خریده است.

عبدالرحمن بن جندب از پدرش روایت کرد زمانی⁭که گرفتن بنی ناجیه و کشته شدن رئیسشان به علی علیه السلام رسید: فرمود: وای بر او! چه ناقصعقل و گستاخ بود. او یک مرتبه نزد من آمد و گفت: در میان یاران تو مردانی هستند که بیم این دارم که از تو جدا شوند درباره آنان چه نظری داری؟ گفتم: من براساس تهمت مؤاخذه نمی⁭کنم و براساس ظن مجازات نمیکنم و فقط با کسی پیکار می⁭کنم که با من مخالفت و ستیز کند و ابراز دشمنی کند، پس پیکارکننده با او نیستم تا اینکه او را دعوت کنم و عذر او را بشنوم، پس اگر توبه کرد و بازگشت از او می⁭پذیرم و اگر از غیر عزم بر جنگ با ما امتناع کرد علیه او از خدا استعانت می⁭جوییم و با او نبرد می⁭کنیم پس مدتی از من دست کشید تا اینکه بار دیگر نزد من آمد و گفت: من بیم این دارم که عبدالله بن وهب و زید بن حصین طائی علیه تو بشورند، زیرا من از آنان شنیدم که تو را با اموری یاد می⁭کنند که اگر می⁭شنیدی آنها رها نمی⁭کردی مگر اینکه آنان را به قتل برسانی یا به بند بکشی تا پیوسته در زندان تو باشند. به او گفتم: من درباره آن دو از تو مشورت می⁭خواهم در این خصوص چه دستوری به من می⁭دهی؟ گفت: به تو امر می⁭کنم که آن دو را بخوانی و گردنشان را بزنی. پس دانستم که او نه پرهیزکاری دارد و نه عقل، پس به او گفتم: به خدا سوگند برای تو نه پرهیزکاری گمان می⁭کنم نه عقل، برای تو شایسته بود که بدانی من کسی⁭که با من جنگ نکند و دشمنی⁭اش را بر من آشکار نکند نمی⁭کشم به آنچه⁭که تو را از رأیم آگاه کردم قسم آنجا که در مرتبه نخست نزد من آمدی اگر خواستار قتل آنان بودی برایت شایسته بود که بگویی: از خدا بترس چرا کشتن آنان را حلال کرده⁭ای درحالی⁭که کسی را نکشته⁭اند و با تو ستیز نکرده⁭اند و از اطاعتت خارج نشده⁭اند.

**[ترجمه]

توضیح

قوله علیه السلام أدرکت الشمس لعله کنایة عن الغروب أی أدرکت مغربها کأنها تطلبه و فی بعض النسخ دلکت و هو أصوب.

قال فی القاموس دلکت الشمس دلوکا غربت و اصفرت أو مالت أو زالت عن کبد السماء و السیف بالکسر ساحل البحر و الجمع أسیاف.

و النکر و النکراء و النکارة الدهاء و الفطنة یقال رجل نکر کفرح و ندب و جنب و منکر کمکرم أی ذو نکرة و الدهی جودة الرأی کالدهاء یقال رجل داهیة و داه قوله عقالین أی صدقة عامین قال الفیروزآبادی العقال ککتاب زکاة عام من الإبل و قال بلدح ضرب بنفسه الأرض و وعد و لم ینجز العدة.:

و قال ابن الأثیر فی الکامل: لما قتل أهل النهروان خرج أشرس بن عوف الشیبانی علی علی علیه السلام بالدسکرة فی مائتین ثم سار إلی الأنبار فوجه إلیه علی الأشرس بن حسان فی ثلاثمائة فواقعه فقتل الأشرس فی ربیع الآخر سنة ثمان و ثلاثین ثم خرج هلال بن علقمة من بنی تیم الرباب و معه أخوه مجالد فأتی ماسندان فوجه إلیه علی علیه السلام معقل بن قیس الریاحی فقتله و قتل أصحابه و هم أکثر من مائتین ثم خرج أشهب بن بشر و هو من بجیلة فی مائة و ثمانین رجلا فأتی المعرکة التی أصیب فیها هلال و أصحابه و صلی علیهم و دفن من قدر علیه منهم فوجه

ص: 418

إلیه علی علیه السلام جاریة بن قدامة السعدی و قیل حجر بن عدی فأقبل إلیهم الأشهب فاقتتلوا بجرجرایا فقتل الأشهب و أصحابه ثم خرج سعید بن قفل التیمی فی رجب بالبندنیجین و معه مائتا رجل فأتی درزنجان و هی من المدائن علی فرسخین فخرج إلیهم سعد بن مسعود فقتلهم ثم خرج أبو مریم السعدی فأتی شهرزور و أکثر من معه من الموالی و قیل لم یکن معه من العرب غیر ستة هو أحدهم و اجتمع معه مائتا رجل و قیل أربعمائة و عاد حتی نزل علی خمسة فراسخ من الکوفة فأرسل إلیهم علی علیه السلام یدعوه إلی بیعته و دخول الکوفة فلم یفعل و قال لیس بیننا غیر الحرب فبعث علیه السلام إلیه شریح بن هانئ فی سبعمائة فحمل الخوار علی شریح و أصحابه فانکشفوا و بقی شریح فی مائتین فانحاز إلی قریة فتراجع إلیه بعض أصحابه و دخل الباقون الکوفة فخرج علیه علیه السلام بنفسه و قدم بین یدیه جاریة بن قدامة السعدی فدعاهم جاریة إلی طاعة علی و حذرهم القتل فلم یجیبوا و لحقهم علی علیه السلام أیضا فدعاهم فأبوا علیه و علی أصحابه فقتلهم أصحاب علی علیه السلام و لم یسلم منهم غیر خمسین رجلا استأمنوا فآمنهم و کان فی الخوارج أربعون رجلا جرحی فأمر علی علیه السلام بإدخالهم الکوفة و مداواتهم حتی برءوا.

ص: 419

**[ترجمه]این سخن امام علیه السلام: «أدرکت الشمس» شاید کنایه از غروب باشد یعنی به محل غروبش رسید گویی که او در طلب آن بوده باشد و در بعضی نسخه⁭ها «دلکت» آمده است که این صحیح⁭تر است.

در قاموس گوید: دلکت الشمس دلوکاً: غروب کرد و زرد رنگ شد یا اینکه از دل آسمان منحرف شد و زایل شد. و السیف با کسره ساحل دریاست و جمع آن اسیاف است. النکر و النکراء و النکارة: زیرکی و ذکاوت، رجل نکر بر وزن فرح و جنب و رجل منکر بر وزن مکرم گفته می⁭شود یعنی گمنام، الدهی مانند دهاء نیکی اندیشه است، رجل داهیه و داه گفته می⁭شود. این سخن او «عقالین» یعنی صدقه دو سال، فیروزآبادی گوید: عقال بر وزن کتاب زکات یک سال از شتر است و گوید: بلدح یعنی خود را بر زمین زد و وعده کرد و وعده را عملی نکرد.

ابن اثیر در الکامل گوید: زمانی⁭که اهل نهروان کشته شد اشرس بن عوف شیبانی در دسکره به همراه دویست نفر علیه علی علیه السلام قیام کرد سپس به⁭سوی انبار حرکت کرد و علی علیه السلام اشرس بن حسان را به همراه سیصد نفر به⁭سوی او گسیل داشت با او درگیر شد و اشرس را در ربیع الآخر سال 38 به هلاکت رساندند.

سپس هلال بن علقمه از بنی تیم رباب خارج شد و برادرش مجالد همراه او بود به «ماسندان» رسید و علی علیه السلام معقل بن قیس ریاحی را به⁭سوی او فرستاد و او وی و یارانش که بیش از دویست نفر بودند را کشت .

سپس اشهب بن بشر که از بجیله است به همراه صد و بیست مرد قیام کرد پس به معرکه⁭ای که هلال و یارانش در آن گرفتار شدند آمد و بر آنان نماز خواند و تا جایی که قادر بود دفن کرد پس علی علیه السلام جاریه بن قدامه سعدی و گفته شده حجر بن عدی را به⁭سوی او فرستاد پس اشهب به آنان روی آورد و در جرجرایا پیکار کردند و اشهب و یارانش کشته شدند. سپس سعید بن قفل تیمی در رجب در بند نیجین قیام کرد و دویست مرد همراه او بود و به درزنجان که در دو فرسخی مدائن است آمد و سعد بن مسعود به⁭سوی آنان خارج شد و آنان را به هلاکت رساند.

سپس ابومریم سعدی خارج شد و به شهروز آمد درحالی⁭که بیشتر کسانی⁭که همراه او بودند از موالی بودند و گفته شده جز شش تن از عرب همراه او نبودند که او یکی از آنان بود و دویست مرد و گفته شده چهارصد مرد با او جمع شدند و بازگشت تا اینکه بر پنج فرسخی کوفه مقیم شد و علی علیه السلام به⁭سوی او فرستاد درحالی⁭که آنان را به بیعت خود و ورود به کوفه دعوت کرد اما او چنین نکرد و گفت: چیزی جز جنگ بین ما نیست پس امام علیه السلام شریح بن هانی را به همراه هفتصد نفر به⁭سوی او فرستاد و خوارج بر شریح و یارانش حمله کردند و رسوا شدند و شریح در دویست نفر باقی⁭ماند و به روستایی ملحق شد و برخی از یارانش به⁭سوی او برگشتند و سایرین وارد کوفه شدند.

پس علی علیه السلام خود خارج شد و جاریه بن قدامه سعدی را پیش از خود مقدم داشت پس جاریه به اطاعت از علی دعوت کرد و آنان را از مرگ بر حذر داشت اما اجابت نکردند و علی علیه السلام نیز به آنان ملحق شد و آنان را دعوت کرد اما از او و یارانش امتناع کردند پس یاران علی علیه السلام آنان را به هلاکت رساندند و جز پنجاه نفر از آنان سالم نماند امان خواستند و آنان را امان داد و در خوارج چهل مرد مجروح بودند پس علی علیه السلام به وارد کردن آنان در کوفه و مداوای آنان تا بهبودی امر کرد .

**[ترجمه]

باب 25 باب إبطال مذهب الخوارج و احتجاجات الأئمة علیهم السلام و أصحابهم علیهم‌

الأخبار

«629»

⁽¹⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب فِی حِلْیَةِ الْأَوْلِیَاءِ قَالَ أَبُو مجلر [مِجْلَزٍ] قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَابُوا عَلَیَّ تَحْکِیمَ الْحَکَمَیْنِ وَ قَدْ حَکَّمَ اللَّهُ فِی طَائِرٍ حَکَمَیْنِ.

إِبَانَةُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَطَّةَ نَاظَرَ ابْنُ عَبَّاسٍ جَمَاعَةَ الْحَرُورِیَّةِ فَقَالَ مَا ذَا نَقَمْتُمْ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ قَالُوا ثَلَاثاً أَنَّهُ حَکَّمَ الرِّجَالَ فِی دِینِ اللَّهِ فَکَفَرَ بِهِ وَ قَاتَلَ وَ لَمْ یَغْنَمْ وَ لَمْ یَسْبِ وَ مَحَی اسْمَهُ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ حَکَّمَ رِجَالًا فِی أَمْرِ اللَّهِ مِثْلَ قَتْلِ صَیْدٍ فَقَالَ یَحْکُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ فِی الْإِصْلَاحِ بَیْنَ الزَّوْجَیْنِ قَالَ وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَیْنِهِما فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها وَ أَمَّا أَنَّهُ قَاتَلَ وَ لَمْ یَسْبِ وَ لَمْ یَغْنَمْ أَ فَتَسْبُونَ أُمَّکُمْ عَائِشَةَ ثُمَّ تَسْتَحِلُّونَ مِنْهَا مَا یُسْتَحَلُّ مِنْ غَیْرِهَا فَلَئِنْ فَعَلْتُمْ لَقَدْ کَفَرْتُمْ وَ هِیَ أُمُّکُمْ وَ إِنْ قُلْتُمْ لَیْسَتْ بِأُمِّنَا

ص: 421

1) 629- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه فی عنوان: «الرد علی الخوارج» قبیل العنوان: «فصل فی مسائل و أجوبة» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج 1، ص 232 ط النجف.

فَقَدْ کَذَبْتُمْ لِقَوْلِهِ وَ أَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَ أَمَّا أَنَّهُ مَحَی اسْمَهُ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَدْ سَمِعْتُمْ بِأَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله أَتَاهُ سُهَیْلُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَبُو سُفْیَانَ لِلصُّلْحِ یَوْمَ الْحُدَیْبِیَةِ فَقَالَ اکْتُبْ هَذَا مَا صَالَحَ عَلَیْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْقِصَّةَ وَ وَ اللَّهِ لَرَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله خَیْرٌ مِنْ عَلِیٍّ وَ مَا خَرَجَ مِنَ النُّبُوَّةِ بِذَلِکَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ هَذَا مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ وَ قَالَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا قَالَ وَ رَجَعَ مِنْهُمْ خَلْقٌ کَثِیرٌ.

وَ نَاظَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ یَزِیدَ الْإِبَاضِیَّ هِشَامُ بْنُ الْحَکَمِ قِبَلَ الرَّشِیدِ فَقَالَ هِشَامٌ إِنَّهُ لَا مَسْأَلَةَ لِلْخَوَارِجِ عَلَیْنَا فَقَالَ الْإِبَاضِیُّ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّکُمْ قَوْمٌ قَدِ اجْتَمَعْتُمْ مَعاً عَلَی وَلَایَةِ رَجُلٍ وَ تَعْدِیلِهِ وَ الْإِقَامَةِ بِإِمَامَتِهِ وَ فَضْلِهِ ثُمَّ فَارَقْتُمُونَا فِی عَدَاوَتِهِ وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ فَنَحْنُ عَلَی إِجْمَاعِنَا وَ شَهَادَتُکُمْ لَنَا وَ خِلَافُکُمْ لَنَا غَیْرُ قَادِحٍ فِی مَذْهَبِنَا وَ دَعْوَاکُمْ غَیْرُ مَقْبُولَةٍ عَلَیْنَا إِذِ الِاخْتِلَافُ لَا یُقَابَلُ بِالاتِّفَاقِ وَ شَهَادَةُ الْخَصْمِ لِخَصْمِهِ مَقْبُولَةٌ وَ شَهَادَتُهُ عَلَیْهِ مَرْدُودَةٌ غَیْرُ مَقْبُولَةٍ فَقَالَ یَحْیَی بْنُ خَالِدٍ قَدْ قَرُبَ قَطْعُهُ وَ لَکِنْ جَارَهُ شَیْئاً فَقَالَ هِشَامٌ رُبَّمَا انْتَهَی الْکَلَامُ إِلَی حَدٍّ یُغْمَضُ وَ یَدُقُّ عَنِ الْأَفْهَامِ وَ الْإِنْصَافُ بِالْوَاسِطَةِ وَ الْوَاسِطَةُ إِنْ کَانَ مِنْ أَصْحَابِی لَمْ یُؤْمَنْ عَلَیْهِ الْعَصَبِیَّةُ لِی وَ إِنْ کَانَ مِنْ أَصْحَابِکَ لَمْ أُجِبْهُ فِی الْحُکْمِ عَلَیَّ وَ إِنْ کَانَ مُخَالِفاً لَنَا جَمِیعاً لَمْ یَکُنْ مَأْمُوناً عَلَیَّ وَ لَا عَلَیْکَ وَ لَکِنْ یَکُونُ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِی وَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِکَ فَیَنْظُرَانِ فِیمَا بَیْنَنَا قَالَ نَعَمْ فَقَالَ هِشَامٌ لَمْ یَبْقَ مَعَهُ شَیْ‌ءٌ ثُمَّ قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ لَمْ یَزَالُوا مَعَنَا عَلَی وَلَایَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ حَتَّی کَانَ مِنْ أَمْرِ الْحَکَمَیْنِ مَا کَانَ فَأَکْفَرُوهُ بِالتَّحْکِیمِ وَ ضَلَّلُوهُ بِذَلِکَ وَ الْآنَ هَذَا الشَّیْخُ قَدْ حَکَّمَ رَجُلَیْنِ مُخْتَلِفَیْنِ فِی مَذْهَبِهِمَا أَحَدُهُمَا یُکَفِّرُهُ وَ الْآخَرُ یُعَدِّلُهُ فَإِنْ کَانَ مُصِیباً فِی ذَلِکَ فَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ أَوْلَی بِالصَّوَابِ وَ إِنْ کَانَ مُخْطِئاً فَقَدْ أَرَاحَنَا مِنْ نَفْسِهِ بِشَهَادَتِهِ بِالْکُفْرِ عَلَیْهَا وَ النَّظَرُ فِی کُفْرِهِ وَ إِیمَانِهِ أَوْلَی مِنَ النَّظَرِ فِی إِکْفَارِهِ عَلِیّاً علیه السلام

ص: 422

فَاسْتَحْسَنَ الرَّشِیدُ ذَلِکَ وَ أَمَرَ لَهُ بِجَائِزَةٍ.

وَ قَالَ الطَّاقِیُّ لِلضَّحَّاکِ الشَّارِیِّ لَمَّا خَرَجَ مِنَ الْکُوفَةِ مُحَکِّماً وَ تَسَمَّی بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ لِمَ تَبَرَّأْتُمْ مِنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ اسْتَحْلَلْتُمْ قِتَالَهُ قَالَ لِأَنَّهُ حَکَّمَ فِی دِینِ اللَّهِ قَالَ وَ کُلُّ مَنْ حَکَّمَ فِی دِینِ اللَّهِ اسْتَحْلَلْتُمْ قَتْلَهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الدِّینِ الَّذِی جِئْتَ بِهِ أُنَاظِرُکَ عَلَیْهِ لِأَدْخُلَ فِیهِ مَعَکَ إِنْ عَلَتْ حُجَّتُکَ حُجَّتِی قَالَ فَمَنْ شَهِدَ لِلْمُصِیبِ بِصَوَابِهِ لَا بُدَّ لَنَا مِنْ عَالِمٍ یَحْکُمُ بَیْنَنَا قَالَ لَقَدْ حَکَّمْتَ یَا هَذَا فِی الدِّینِ الَّذِی جِئْتَ بِهِ أُنَاظِرُکَ فِیهِ قَالَ نَعَمْ فَأَقْبَلَ الطَّاقِیُّ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ إِنَّ هَذَا صَاحِبَکُمْ قَدْ حَکَّمَ فِی دِینِ اللَّهِ فَشَأْنَکُمْ بِهِ فَضَرَبُوا الضَّحَّاکَ بِأَسْیَافِهِمْ.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در عنوان: «الرد علی الخوارج» قبل از عنوان «فصل فی مسائل و أجوبة» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج1، ص 232، چاپ نجف. - : ابو مجلر گوید: علی بن ابوطالب علیه السلام فرمود: داور کردن دو حکم را بر من عیب کردند درحالی⁭که خداوند درباره پرنده⁭ای دو داور را حکم کرد.

إبانه ابی عبدالله ابن بطه گوید: ابن عباس با جماعت حروریه مناظره کرد و گفت: از امیرمؤمنان علیه السلام چه کینه⁭ای دارید؟ گفتند: سه خصلت او را، در دین خدا مردانی را داور کرد پس به او کفر ورزید، و جنگید و غنائم و اسیر نگرفت و نامش را از امیر⁭مؤمنان پاک کرد.

پس گفت: خداوند مردانی را در امر خدا داور کرد مانند کشتن صید و فرمود: «یَحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنکُمْ» {آن را دو تن عادل از میان شما تصدیق کنند} و درباره اصلاح بین زن و شوهر فرمود: «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا» {و اگر از جدایی میان آن دو [ زن و شوهر] بیم دارید پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید}

اما درخصوص اینکه جنگید و اسیر نکرد و غنیمت نگرفت، آیا مادرتان عایشه را به اسارت می⁭گیرید و آنچه⁭که درخصوص زنان غیر او حلال است را درباره او حلال می⁭شمارید که اگر چنین کنید کفر ورزیده⁭اید درحالی⁭که او مادر شماست و اگر بگویید او مادر ما نیست دروغ گفته⁭اید به⁭جهت این کلام خداوند متعال: {و همسرانش مادران ایشانند} و درخصوص اینکه او نامش را از امیری مؤمنان پاک کرد، شنیده⁭اید که سهیل بن عمرو و ابوسفیان در روز حدیبیه نزد نبی صلّی الله علیه و آله آمدند پس فرمود: بنویس این چیزی است که محمد رسول خدا بر آن صلح کرد و ادامه قصه، و به خدا سوگند رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بهتر از علی بود و به سبب آن از نبوت خارج نشد.

یکی از آنان گفت: این از جمله کسانی است که خداوند متعال فرمود: «بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ» }بلکه آنان مردمی جدل‏پیشه‏اند} و فرمود: «وَتُنذِرَ بِهِ قَوْمًا لُّدًّا» {و مردم ستیزهجو را بدان بیم دهی} راوی گوید: و افراد بسیاری از آنان برگشت.

عبدالله بن یزید اباضی با هشام بن حکم گماشته رشید مناظره کرد و هشام گفت: خوارج بر ما مسأله⁭ای ندارد. اباضی گفت: این چگونه است گفت: زیرا شما قومی هستید که همراه با ما بر ولایت یک مرد و تعدیل او و اقامه امامت او و برتری او توافق کردید سپس در دشمنی و برائت از او از ما جدا شدید ما بر توافق خود هستیم و گواهی شما و اختلاف شما خللی در مذهب ما وارد نمی⁭کند و ادعایتان علیه ما پذیرفته نیست زیرا اختلاف با اتفاق، مقابله نمی⁭شود و گواهی خصم برای خصم مقبول و شهادتش علیه او مردود و غیر مقبول است.

یحیی بن خالد گوید: یقین او نزدیک شد ولی چیزی بر او ستم کرد. ً پس هشام گفت: شاید کلام به حدی برسد که غامض شود و از فهم⁭ها دور شود و انصاف به واسطه است و واسطه اگر از اصحاب من باشد از جانبداری او از من اطمینان نیست و اگر از اصحاب او باشد او را در حکم بر خودم نمی⁭پسندم و اگر با هر دو ما مخالفت باشد نه بر من مورد اطمینان است نه بر تو، پس باید یک مرد از یاران من و یک مرد از اصحاب تو باشد که به آنچه⁭که مابین ماست نظر کنند گفت: آری، هشام گفت: چیزی همراه او باقی نماند.

سپس گفت: این قوم پیوسته با ما بر ولایت امیرمؤمنان بودند تا اینکه امر حکمین پیش آمد و او را با تحکیم تکفیر کردند و به سبب آن وی را گمراه شمردند و اینک این پیرمرد دو مرد با دو مذهب مختلف را داور کرده است که یکی از آن دو او را تکفیر می⁭کند و دیگری وی را تعدیل می⁭کند پس او اگر در این امر درست عمل کرده باشد امیرمؤمنان به درستی اولی⁭تر است و اگر خطاکار باشد پس با شهادتش به کفر بر خود ما را از خود راحت کرده است و تأمل در کفر و ایمان او از تأمل در کافر شمردن علی علیه السلام توسط او اولی⁭تر است. پس رشید آن را تحسین کرد و به عطای هدیه به وی دستور داد. و طاقی ـ مؤمن طاق ـ به ضحاک شاری زمانی⁭که ً از کوفه خروج کرد و خود را امیرالمؤمنین نامید و مردم را به حکومت خود دعوت کرد گفت: چرا از علی بن ابی طالب برائت جستید و جنگ با او را حلال شمردید؟ گفت: زیرا او در دین خدا حکم و داور قرار داد. گوید: و هر که در دین خدا حکم قرار دهد قتلش را حلال شمردید؟ آری؛ گفت: درباره دینی که آوردی تا بر سر آن با تو مناظره کنم به من خبر بده تا همراه تو در آن وارد شوم اگر حجتت بر حجتم برتری یافت؟ گفت: چه کسی به درستی پیروز شهادت دهد؟ باید عالمی میان ما داوری کند. گفت: ای مرد در دینی که آوردی تا بر سر آن با تو مناظره کنم حَکم قرار دادی. گفت: آری. طاقی به اصحابش روی کرد و گفت: این رئیس شماست که در دین خدا حکم کرده است، پس هر کاری که خواستید با او بکنید. پس با شمشیر خود ضحاک را زدند.

**[ترجمه]

«630»

⁽¹⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب لَمَّا قِیلَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی الْحَکَمَیْنِ شَکَکْتَ قَالَ علیه السلام أَنَا أَوْلَی بِأَنْ لَا أَشُکَّ فِی دِینِی أَمِ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَ وَ [مَا] قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِرَسُولِهِ قُلْ فَأْتُوا بِکِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدی مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ.

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در مناقب ابن ابی طالب روایت کرده است. - : زمانی⁭که به امیرمؤمنان درخصوص حکمین گفته شد: شک کردم، امام علیه⁭السلام فرمود: من شایسته این هستم که در دینم شک شوم یا نبی صلّی الله علیه و آله و آنچه⁭که خداوند متعال به رسولش فرمود: «قُلْ فَأْتُوا بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَی مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ» {بگو پس اگر راست می‏گویید کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت کننده‏تر باشد تا پیرویش کنم}

**[ترجمه]

«631»

ج 2 ص 478 ط 3.

و رواه أیضا الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی باب التوحید و نفی الشریک من کتاب التوحید، ص 79، ح 35.

و رواه عنه المجلسیّ فی البحار: ج 4 ص 297 ط 1.

و رواه الحافظ ابن عساکر بسندین عن عکرمة فی الحدیث: 203 من ترجمة الإمام الحسین من تاریخ دمشق: ج 13، ص 157، ط 1.

شی، تفسیر العیاشی عَنْ یَزِیدَ بْنِ رُومَانَ قَالَ: دَخَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَ الْحُسَیْنُ بْنُ عَلِیٍّ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فِی الْحِجْرِ فَجَلَسَ إِلَیْهِمَا ثُمَّ قَالَ یَا ابْنَ عَبَّاسٍ صِفْ لِی إِلَهَکَ الَّذِی تَعْبُدُهُ فَأَطْرَقَ ابْنُ عَبَّاسٍ طَوِیلًا مُسْتَبْطِئاً

ص: 423

1) 630- رواه ابن شهرآشوب فی مناقب آل أبی طالب.

2) 631- رواه العیّاشیّ رحمه اللّه فی تفسیر الآیة: 82 من سورة الکهف من تفسیره. و رواه عنه البحرانیّ فی تفسیر الآیة الکریمة من سورة الکهف من تفسیر البرهان:

بِقَوْلِهِ فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ إِلَیَّ یَا ابْنَ الْأَزْرَقِ الْمُتَوَرِّطَ فِی الضَّلَالَةِ الْمُرْتَکِسَ فِی الْجَهَالَةِ أُجِیبُکَ عَمَّا سَأَلْتَ عَنْهُ فَقَالَ مَا إِیَّاکَ سَأَلْتُ فَتُجِیبَنِی فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَهْ سَلِ ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَعَهُ مِنَ الْحِکْمَةِ فَقَالَ لَهُ صِفْ لِی فَقَالَ أَصِفُهُ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ أُعَرِّفُهُ بِمَا عَرَّفَ بِهِ نَفْسَهُ لَا یُدْرَکُ بِالْحَوَاسِّ وَ لَا یُقَاسُ بِالنَّاسِ قَرِیبٌ غَیْرُ مُلْزَقٍ وَ بَعِیدٌ غَیْرُ مُتَقَصٍّ یُوَحَّدُ وَ لَا یُبَعَّضُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْکَبِیرُ الْمُتَعَالِ قَالَ فَبَکَی ابْنُ الْأَزْرَقِ بُکَاءً شَدِیداً فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ علیه السلام مَا یُبْکِیکَ قَالَ بَکَیْتُ مِنْ حُسْنِ وَصْفِکَ قَالَ یَا ابْنَ الْأَزْرَقِ إِنِّی أُخْبِرْتُ أَنَّکَ تُکَفِّرُ أَبِی وَ أَخِی وَ تُکَفِّرُنِی قَالَ لَهُ نَافِعٌ لَئِنْ قُلْتُ ذَاکَ لَقَدْ کُنْتُمُ الْحُکَّامَ وَ مَعَالِمَ الْإِسْلَامِ فَلَمَّا بُدِّلْتُمُ اسْتَبْدَلْنَا بِکُمْ فَقَالَ لَهُ الْحُسَیْنُ یَا ابْنَ الْأَزْرَقِ أَسْأَلُکَ عَنْ مَسْأَلَةٍ فَأَجِبْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَ أَمَّا الْجِدارُ فَکانَ لِغُلامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما إِلَی قَوْلِهِ کَنزَهُما مَنْ حُفِظَ فِیهِمَا قَالَ أَبُوهُمَا قَالَ فَأَیُّهُمَا أَفْضَلُ أَبُوهُمَا أَمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ فَاطِمَةُ قَالَ لَا بَلْ رَسُولُ اللَّهِ وَ فَاطِمَةُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ فَمَا حُفِظْنَا حَتَّی حَالَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ الْکُفْرِ فَنَهَضَ ابْنُ الْأَزْرَقِ ثُمَّ نَفَضَ ثَوْبَهُ ثُمَّ قَالَ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ عَنْکُمْ مَعْشَرَ قُرَیْشٍ أَنْتُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی - . عیاشی آن را در تفسیر آیه 82 سوره کهف از تفسیرش روایت کرد.

و بحرانی آن را از او تفسیر آیه کریمه سوره کهف از تفسیر برهان: ج2، ص 478، چاپ سوم روایت کرد.

شیخ صدوق نیز آن را در باب التوحید و نفی الشرک از کتاب توحید، ص 79، ج35، و مجلسی از او در البحار: ج4، ص 279، چاپ اول روایت کرد.

و حافظ ابن عساکر آن را را با دو سند از عکرمه در حدیث 203 از زندگینامه امام حسن از تاریخ دمشق: ج13، ص157، چاپ اول روایت کرد. - : یزید بن رومان گوید: نافع بن ازرق وارد مسجد الحرام شد و حسین بن علی به همراه عبدالله بن عباس در حجر بود پس او نزد آن دو نشست و گفت: ای ابن عباس خدایی که می⁭پرستی را برایم توصیف کن، پس ابن عباس طولانی و شمرده سخن گفت: پس حسین به من فرمود: ای ابن ازرق غرق در ضلالت، نگونسار در جهالت به⁭سوی من روی کن تا درباره آنچه⁭که از او سؤال کردی پاسخت بگویم. گفت: از تو سؤال نکردم که پاسخم دهی پس ابن عباس به او گفت: خاموش باش از پسر رسول⁭الله سؤال کن که او از اهل بیت نبوت است و حکمت همراه اوست. به او گفت: برایم توصیف کن. او را به⁭وسیله آنچه که خودش را با آن توصیف کرد توصیف می⁭کنم و او را به⁭وسیله آنچه⁭که خودش را با آن معرفی کرد معرفی می⁭کنم با حواس درک نمی⁭شود با مردم قیاس نمی⁭شود نزدیک غیر متصل و دوری است که به کنه او رسیده نمی⁭شود واحد می⁭شود و متعدد نمی⁭شود هیچ خدایی جز او کبیر متعال نیست.

راوی گوید: ابن ازرق به شدت گریست و حسین علیه السلام به او فرمود: چه چیزی تو را به گریه انداخت؟ گفت: از توصیف نیکویت گریستم. فرمود: ای ابن ازرق با خبر شدم که تو پدرم، برادرم و مرا تکفیر می⁭کنی! نافع به او گفت اگر آن را گفتم حکام و معالم اسلام بودید پس چون تغییر دادید کسی را جایگزین شما کردیم حسین به او فرمود: ای ابن ازرق درباره مسأله⁭ای از تو سؤال می⁭کنم درباره این کلام خداوند که هیچ خدایی جز او نیست به من پاسخ بگو: «وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلَامَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَکَانَ تَحْتَهُ کَنزٌ لَّهُمَا» تا این سخن «کنزهما» {و اما دیوار از آن دو پسر [بچه] یتیم در آن شهر بود و زیر آن گنجی متعلق به آن دو بود} و چه کسی درباره ان دو حفاظت کرد؟ گفت: پدرشان، فرمود: و کدام⁭یک بهتر است پدر آنان یا رسول⁭الله و فاطمه؟ گفته: البته رسول⁭الله و فاطمه بنت رسول⁭الله. گفت: و چه چیزی از ما حفاظت کرد تا اینکه میان ما و کفر حائل شد .

پس ابن ازرق برخاست و لباسش را تکاند و گفت: خداوند درباره شما گروه قریش به ما خبر داده است شما قومی مخالف هستید.

**[ترجمه]

«632»

ج 2 ص 495 ط 3.

شی، تفسیر العیاشی عَنْ إِمَامِ بْنِ رِبْعِیٍّ قَالَ: قَامَ ابْنُ الْکَوَّاءِ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً قَالَ أُولَئِکَ أَهْلُ الْکِتَابِ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ ابْتَدَعُوا فِی دِینِهِمْ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَ مَا أَهْلُ النَّهْرِ مِنْهُمْ بِبَعِیدٍ و عن أبی الطفیل قال: منهم أهل النهر و فی روایة أخری عن أبی الطفیل

ص: 424

1) 632- رواه العیّاشیّ فی تفسیر الآیة: 103 من سورة الکهف من تفسیره. و رواه عنه البحرانیّ فی تفسیر الآیة الکریمة من سورة الکهف من تفسیر البرهان:

أولئک أهل حروراء و عن عکرمة.

**[ترجمه]تفسیر عیاشی - . عیاشی آن را در تفسیر آیه 103سوره کهف از تفسیرش روایت کرد، و بحرانی آن را از او در تفسیر آیه کریمه سوره کهف از تفسیر برهان: ج2، ص 495، چاپ سوم روایت کرد.

• :

امام بن ربعی گوید: ابن کواء به⁭سوی امیرمؤمنان برخاست و گفت: درباره این کلام «خداوند به من بگو: بگو آیا شما را از زیانکارترین مردم آگاه گردانم [آنان] کسانی‏اند که کوشش‏شان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود می‏پندارند که کار خوب انجام می‏دهند» گفت: آنان اهل کتاب هستند که به پروردگارشان کفر ورزیدند و در دینشان بدعت کردند و اعمالشان باطل شد و اهل نهر از آنان دور نیستند. و ابن طفیل گوید: اهل نهر از آنان است و در روایتی دیگر از ابوطفیل و از عکرمه: آنان اهل حروراء هستند.

**[ترجمه]

«633»

و رواه البحرانیّ عنهما فی تفسیر الآیة: 50 من سورة الأعراف من تفسیر البرهان: ج 2 ص 21 ط 3.

فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی السَّنَةِ الَّتِی حَجَّ فِیهَا هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِکِ وَ کَانَ مَعَهُ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ مَوْلَی عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَظَرَ نَافِعٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فِی رُکْنِ الْبَیْتِ وَ قَدِ اجْتَمَعَ عَلَیْهِ النَّاسُ فَقَالَ لِهِشَامٍ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنْ هَذَا الَّذِی تَکَافَأَ عَلَیْهِ النَّاسُ قَالَ هَذَا نَبِیُّ أَهْلِ الْکُوفَةِ هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِمْ أَفْضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ أَکْمَلُ التَّحِیَّاتِ فَقَالَ نَافِعٌ لَآتِیَنَّهُ وَ لَأَسْأَلَنَّهُ عَنْ مَسَائِلَ لَا یُجِیبُنِی فِیهَا إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ قَالَ فَاذْهَبْ إِلَیْهِ فَاسْأَلْهُ لَعَلَّکَ تُخْجِلُهُ فَجَاءَ نَافِعٌ حَتَّی اتَّکَأَ عَلَی النَّاسِ فَأَشْرَفَ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ إِنِّی قَرَأْتُ التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ الزَّبُورَ وَ الْفُرْقَانَ وَ قَدْ عَرَفْتُ حَلَالَهَا وَ حَرَامَهَا وَ قَدْ جِئْتُ أَسْأَلُکَ عَنْ مَسَائِلَ لَا یُجِیبُ فِیهَا إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ أَوِ ابْنُ نَبِیٍّ فَرَفَعَ أَبُو جَعْفَرٍ رَأْسَهُ فَقَالَ سَلْ عَمَّا بَدَا لَکَ قَالَ أَخْبِرْنِی کَمْ کَانَ بَیْنَ عِیسَی وَ مُحَمَّدٍ مِنْ سَنَةٍ فَقَالَ أُخْبِرُکَ بِقَوْلِکَ أَوْ بِقَوْلِی قَالَ أَخْبِرْنِی بِالْقَوْلَیْنِ جَمِیعاً قَالَ أَمَّا فِی قَوْلِی فَخَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ وَ أَمَّا قَوْلُکَ فَسِتُّمِائَةِ سَنَةٍ فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ مَنْ ذَا الَّذِی سَأَلَهُ مُحَمَّدٌ وَ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ عِیسَی خَمْسُمِائَةٍ قَالَ فَتَلَا أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام هَذِهِ الْآیَةَ سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا کَانَ مِنَ الْآیَاتِ الَّتِی أَرَاهَا اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله حَیْثُ أَسْرَی بِهِ إِلَی بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَنَّهُ حَشَرَ اللَّهُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ ثُمَ

ص: 425

1) 633- رواه علیّ بن إبراهیم رحمه اللّه فی تفسیر الآیة: 50 من سورة الأعراف من تفسیره. و رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه بسند آخر.

أَمَرَ جَبْرَائِیلَ علیه السلام فَأَذَّنَ شَفْعاً وَ أَقَامَ شَفْعاً وَ قَالَ فِی إِقَامَتِهِ حَیَّ عَلَی خَیْرِ الْعَمَلِ ثُمَّ تَقَدَّمَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله فَصَلَّی بِالْقَوْمِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ اللَّهُ لَهُ سَلْ یَا مُحَمَّدُ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِلرُّسُلِ عَلَامَ تَشْهَدُونَ وَ مَا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ أُخِذَتْ عَلَی ذَلِکَ عُهُودُنَا وَ مَوَاثِقُینَا فَقَالَ نَافِعٌ صَدَقْتَ یَا أَبَا جَعْفَرٍ فَأَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ أَیُّ أَرْضٍ تُبَدَّلُ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام تُبَدَّلُ أَرْضُنَا بِخُبْزَةٍ بَیْضَاءَ یَأْکُلُونَ مِنْهَا حَتَّی یَفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ الْخَلَائِقِ فَقَالَ نَافِعٌ إِنَّهُمْ عَنِ الْأَکْلِ لَمَشْغُولُونَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ أَ هُمْ حِینَئِذٍ أَشْغَلُ أَمْ وَ هُمْ فِی النَّارِ فَقَالَ نَافِعٌ بَلْ وَ هُمْ فِی النَّارِ قَالَ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ وَ نادی أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ مَا شَغَلَهُمْ أَلِیمُ عَذَابِ النَّارِ عَنْ أَنْ دُعُوا بِالطَّعَامِ فَأُطْعِمُوا الزَّقُّومَ وَ دُعُوا بِالشَّرَابِ فَسُقُوا الْحَمِیمَ فَقَالَ صَدَقْتَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ بَقِیَتْ مَسْأَلَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ وَ مَا هِیَ قَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّهِ مَتَی کَانَ قَالَ وَیْلَکَ أَخْبِرْنِی مَتَی لَمْ یَکُنْ حَتَّی أُخْبِرَکَ مَتَی کَانَ سُبْحَانَ مَنْ لَمْ یَزَلْ وَ لَا یَزَالُ فَرْداً صَمَداً لَمْ یَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً ثُمَّ قَالَ یَا نَافِعُ أَخْبِرْنِی عَمَّا أَسْأَلُکَ عَنْهُ فَقَالَ هَاتِ یَا أَبَا جَعْفَرٍ قَالَ مَا تَقُولُ فِی أَصْحَابِ النَّهْرَوَانِ فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَتَلَهُمْ بِحَقٍّ فَقَدِ ارْتَدَدْتَ أَیْ رَجَعْتَ إِلَی الْحَقِّ وَ إِنْ قُلْتَ إِنَّهُ قَتَلَهُمْ بَاطِلًا فَقَدْ کَفَرْتَ قَالَ فَوَلَّی عَنْهُ وَ هُوَ یَقُولُ أَنْتَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ النَّاسِ حَقّاً حَقّاً ثُمَّ أَتَی هِشَامَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِکِ فَقَالَ لَهُ مَا صَنَعْتَ قَالَ دَعْنِی مِنْ کَلَامِکَ هُوَ وَ اللَّهِ أَعْلَمُ النَّاسِ حَقّاً حَقّاً وَ هُوَ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ حَقّاً حَقّاً وَ یَحِقُّ لِأَصْحَابِهِ أَنْ یَتَّخِذُوهُ نَبِیّاً.

ص: 426

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 50 سوره اعراف در تفسیرش روایت کرد.

کلینی آن را با سندی دیگر روایت کرد،و بحرانی ان را از آن دو در تفسیر آیه 50 سوره اعراف از تفسیر برهان: ج2، ص21، چاپ سوم روایت کرد. - : ابوربیع گوید: با باقرعلیه السلام سالی که هشام بن عبدالملک حج کرد حج کردم و نافع بن ازرق غلام عمر بن خطاب با او بود و نافع به باقر علیه السلام در رکن بیت نگاه کرد درحالی⁭که مردم دور او جمع شده بود پس هشام به او گفت: یا امیرمؤمنان این کیست که مردم به او رو کرده⁭اند؟ گفت: این نبی کوفیان است او محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابوطالب است که برترین صلوات⁭ها و کامل⁭ترین تحیات بر آنان باد. نافع گفت: به⁭سوی او می⁭روم و از او درباره مسائلی که جز نبی یا وصی نبی در آن پاسخم را نمی⁭دهد سؤال نمی⁭کنم. گفت: به⁭سوی او برو و از او سؤال کن شاید او را خجالت⁭زده کنی پس نافع آمد تا اینکه به مردم تکیه کرد و به باقرعلیه السلام نزدیک شد و گفت :ای محمد بن علی من تورات، انجیل، زبور و فرقان را خواندم و حلال و حرام آنها را شناختم و نزد تو آمدم تا درباره مسائلی از تو سؤال کنم که جز نبی یا وصی نبی یا پسر نبی پاسخ آن را نمی⁭دهد. باقر سرش را بلند کرد و گفت: از هر چه برایت پیش آمد سؤال کن. گفت: به من بگو فاصله بین عیسی و محمد چند سال بود؟ گفت: براساس قول تو خبر بدهم یا قول خودم؟ گفت: با هر دو قول به من خبر بده. فرمود: در قول من پانصد سال و در قول تو ششصد سال است. سپس گفت: درباره این کلام خداوند: «وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رُّسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً یُعْبَدُونَ» {و از رسولان ما که پیش از تو گسیل داشتیم جویا شو آیا در برابر [خدای] رحمان خدایانی که مورد پرستش قرار گیرند مقرر داشته‏ایم}

به من خبر بده که کسی⁭که محمد از او سؤال کرد کیست و بین او و عیسی پانصد سال بود؟ راوی گوید: و باقرعلیه السلام این آیه را قرائت کرد: «سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الأَقْصَی الَّذِی بَارَکْنَا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا» {منزه است آن [خدایی] که بنده‏اش را شبانگاهی از مسجد الحرام به سوی مسجد الاقصی که پیرامون آن را برکت داده‏ایم سیر داد تا از نشانه‏های خود به او بنمایانیم} از آیاتی که خداوند زمانی⁭که محمد را شبانه به⁭سوی بیت⁭المقدس حرکت داد به او نشان داد این است که خداوند اولین و آخرین⁭ها را از انبیاء و مرسلین محشور کرد سپس به جبرئیل امر کرد و او دو مرتبه دو مرتبه اذان و اقامه گفت و در اقامه⁭اش گفت حی علی خیر العمل سپس محمدصلّی الله علیه و آله پیش آمد و بر آن جمع نماز خواند و چون فارغ شد خداوند به او امر فرمود: ای محمد از رسولانمان که پیش از تو فرستادیم بپرس که آیا غیر از رحمن خدایی قرار دادیم که بپرستند؟ رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله به رسولان فرمود: بر چه شهادت می⁭دهید و چه می⁭پرستید؟ گفتند: گواهی می⁭دهیم که جز خدای واحد هیچ خدایی نیست شریکی برای او نیست و تو رسول خدا هستی و عهد و پیمان⁭های ما بر آن گرفته شد.

نافع گفت: راست گفتی ای باقر پس درباره این سخن خداوند تبارک و تعالی به من خبر بده: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَیْرَ الأَرْضِ» «روزی که زمین به غیر این زمین و آسمانها [به غیر این آسمانها] مبدل گردد» کدام زمین مبدل میگردد؟ باقرعلیه السلام فرمود: زمین ما به نانی سفید تبدیل می⁭شود که از آن می⁭خورند تا اینکه خداوند از حساب خلائق فارغ شود. نافع گفت: آنها از خوردن مشغول هستند. باقر فرمود: آیا آنها در آن حال مشغولند یا در آتش هستند. نافع گفت: البته در آتش هستند. فرمود: خداوند فرمود: «وَنَادَی أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُواْ عَلَیْنَا مِنَ الْمَاء أَوْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ» {و دوزخیان بهشتیان را آواز می‏دهند که از آن آب یا از آنچه خدا روزی شما کرده بر ما فرو ریزید} عذاب درناک آتش آنها از این غافل نساخت که طلب طعام کنند پس با زقوم اطعام شدند و طلب نوشیدنی کنند و با حمیم سیراب شدند!

گفت: راست گفتی ای پسر رسول⁭الله و یک مسأله باقی ماند. فرمود: و آن چیست: فرمود: درباره خدا به من خبر بده که کی بود؟ فرمود: وای بر تو به من بگو چه زمانی نبود تا به تو بگویم چه زمانی بود منزه است کسی⁭که ازلی و ابدی است. فرد صمد است که همسر و فرزندی نگرفته است سپس فرمود: ای نافع به من بگو درباره چه از تو بپرسم. گفت: شروع کن یا ابوجعفر. فرمود: درباره اصحاب نهروان چه می⁭گویی، اگر بگویی که امیرمؤمنان آنان را به حق کشت ارتداد کردی یعنی به⁭سوی حق بازگشتی و اگر بگویی: او آنان را به باطل کشت کفر گفته⁭ای.

راوی گوید: به او پشت کرد درحالی⁭که او می⁭گفت: تو به خدا سوگند به حق به حق داناترین مردم هستی. سپس نزد هشام بن عبدالملک آمد به او گفت: چه کردی؟ گفت: کلامت را از من برگیر او به خدا سوگند به حق به حق داناترین مردم است و او پسر رسول⁭الله است به حق به حق و برای یارانش سزاوار است که او را نبی بگیرند.

**[ترجمه]

«634»

⁽¹⁾ج، الإحتجاج عَنِ الثُّمَالِیِّ عَنْ أَبِی الرَّبِیعِ مِثْلَهُ

**[ترجمه]الاحتجاج - . طبرسی آن را در احتجاجات امام باقر علیه السلام از کتاب الاحتجاج ص 325، چاپ بیروت روایت کرد. - :

از ثمالی از ابوربیع مشابه آن را آورده.

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی کافأه دافعه قوله صلی الله علیه و آله فقد کفرت أی لإنکار الخبر المتواتر عن النبی صلی الله علیه و آله أنه أمر أمیر المؤمنین علیه السلام بقتال الفرق الثلاث و أنه سماهم مارقین.

**[ترجمه]فیروزآبادی گوید: کافاه یعنی از او دفاع کرد. این سخن امام علیه السلام «فقد کفرت» یعنی به دلیل انکار خبر متواتر از نبی مبنی بر اینکه به جنگ با سه فرقه به امیرمؤمنان امر کرد و آنان را مارقین نامید .

**[ترجمه]

«635»

و رواه الفتال رحمه اللّه فی کتاب روضة الواعظین.

و بمعناه رواه البحرانیّ بأسانید عن مصادر فی تفسیر الآیة: 48 من سورة إبراهیم من تفسیر البرهان: ج 2 ص 322.

ضه، روضة الواعظین شا، الإرشاد ج، الإحتجاج رُوِیَ أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ جَاءَ إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام فَجَلَسَ بَیْنَ یَدَیْهِ یَسْأَلُهُ عَنْ مَسَائِلِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِی عَرْضِ کَلَامِهِ قُلْ لِهَذِهِ الْمَارِقَةِ بِمَا اسْتَحْلَلْتُمْ فِرَاقَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ قَدْ سَفَکْتُمْ دِمَاءَکُمْ بَیْنَ یَدَیْهِ فِی طَاعَتِهِ وَ الْقُرْبَةِ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِنُصْرَتِهِ فَسَیَقُولُونَ لَکَ إِنَّهُ حَکَّمَ فِی دِینِ اللَّهِ فَقُلْ لَهُمْ قَدْ حَکَّمَ اللَّهُ تَعَالَی فِی شَرِیعَةِ نَبِیِّهِ رَجُلَیْنِ مِنْ خَلْقِهِ فَقَالَ جَلَّ اسْمُهُ فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ یُرِیدا إِصْلاحاً یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُما وَ حَکَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِی بَنِی قُرَیْظَةَ فَحَکَمَ فِیهَا بِمَا أَمْضَاهُ اللَّهُ تَعَالَی أَ وَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ إِنَّمَا أَمَرَ الْحَکَمَیْنِ أَنْ یَحْکُمَا بِالْقُرْآنِ وَ لَا یَتَعَدَّیَاهُ وَ اشْتَرَطَ رَدَّ مَا خَالَفَ الْقُرْآنَ مِنْ أَحْکَامِ الرِّجَالِ وَ قَالَ حِینَ قَالُوا لَهُ حَکَّمْتَ عَلَی نَفْسِکَ مَنْ حَکَمَ عَلَیْکَ فَقَالَ مَا حَکَّمْتُ مَخْلُوقاً وَ إِنَّمَا حَکَّمْتُ کِتَابَ اللَّهِ فَأَیْنَ تَجِدُ الْمَارِقَةُ تَضْلِیلَ مَنْ أَمَرَ بِالْحُکْمِ بِالْقُرْآنِ وَ اشْتَرَطَ

ص: 427

1) 634- رواه الطبرسیّ رحمه اللّه فی احتجاجات الإمام الباقر علیه السلام من کتاب الاحتجاج ص 325 ط بیروت.

2) 635- رواه الشیخ المفید رفع اللّه مقامه فی فضائل الإمام الباقر علیه السلام من کتاب الإرشاد، ص 265 ط النجف. و رواه الطبرسیّ فی احتجاجات الإمام الباقر علیه السلام من کتاب الاحتجاج ص 324 ط بیروت.

رَدَّ مَا خَالَفَهُ لَوْ لَا ارْتِکَابُهُمْ فِی بِدْعَتِهِمُ الْبُهْتَانَ فَقَالَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ هَذَا وَ اللَّهِ کَلَامٌ لَمْ یَمُرَّ بِمَسْمَعِی قَطُّ وَ لَا خَطَرَ مِنِّی بِبَالٍ وَ هُوَ الْحَقُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

ص: 428

**[ترجمه]روضة الواعظین، الارشاد، الاحتجاج - . شیخ مفید آن را در فضائل امام باقر علیه السلام از کتاب الارشاد ص 265، چاپ نجف روایت کرد.

طبرسی آن را در احتجاجات امام باقر علیه السلام از کتاب الاحتجاج ص 324، چاپ بیروت روایت کرد.

القتال ان را در کتاب روضه الواعظین روایت کرد.

بحرانی آن را به صورت مفهومی با اسنادهایی از چند منبع در تفسیر آیه 48 سوره ابراهیم از تفسیر برهان: ج2، ص322 روایت کرد. - : روایتی است که نافع بن ازرق نزد محمد بن علی بن حسین علیه السلام آمد و در مقابلش نشست درحالی⁭که درباره مسائل حلال و حرام از او سؤال می⁭کرد و باقر علیه السلام در عرض کلامش به او فرمود: به این مارقین بگو چرا جدایی از امیرمؤمنان را حلال شمردید درحالی⁭که خونتان را در مقابل او در طاعت او تقرب به خداوند متعال با یاری او ریخته⁭اید؟ به تو خواهند گفت: او در دین خدا حکم کرد. پس به آنان بگو: خداوند متعال در شریعت نبی⁭اش دو مرد از خلقتش را داور کرد و فرمود: «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلاَحًا یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُمَا» {پس داوری از خانواده آن [شوهر] و داوری از خانواده آن [زن] تعیین کنید اگر سر سازگاری دارند خدا میان آن دو سازگاری خواهد داد} و رسول⁭الله سعد بن معاذ را در بنی قریظه داور کرد پس او در آن به آنچه⁭که خداوند متعال محقق کرد حکم داد آیا ندانستید که امیرمؤمنان به حکمین امر کرد که فقط براساس قرآن حکم کنند و از آن تجاوز نکنند و رد آن احکام مردان که با قرآن مخالف است را شرط کرد و زمانی⁭که به او گفتند «کسی⁭که علیه تو حکم می⁭کند را برخود حکم کردی» گفت: هیچ مخلوقی را داور نکردم بلکه فقط کتاب را خدا داور کردم پس مارقین کجا گمراهی کسی⁭که به حکم قرآن امر کرد و رد آنچه⁭که مخالف آن است را می⁭بینند اگر ارتکاب بهتان در بدعتشان نبود. نافع بن أزرق گفت: به خدا سوگند این کلامی است که هرگز نشنیده⁭ام و به ذهنم خطور نکرده است و انشاءالله حق است .

**[ترجمه]

باب 26 باب ما جری بینه صلوات الله علیه و بین ابن الکواء و أضرابه لعنهم الله و حکم قتال الخوارج بعده علیه السلام

الأخبار

«636»

⁽¹⁾ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ علیهم السلام قَالَ: ذُکِرَتِ الْحَرُورِیَّةُ عِنْدَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام قَالَ إِنْ خَرَجُوا مِنْ جَمَاعَةٍ أَوْ عَلَی إِمَامٍ عَادِلٍ فَقَاتِلُوهُمْ وَ إِنْ خَرَجُوا عَلَی إِمَامٍ جَائِرٍ فَلَا تُقَاتِلُوهُمْ فَإِنَّ لَهُمْ فِی ذَلِکَ مَقَالًا.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق آن را در حدیث 72 از باب نوادر العلل، باب آخر از کتاب علل الشرائع: ج2، ص603 روایت کرد. - :

جعفر بن محمد از پدرش علیه السلام گوید: حروریه را نزد علی بن ابی طالب ذکر کردم فرمود: اگر از جماعتی یا علیه امامی عادل خروج کردند با آنان پیکار کنید و اگر بر امامی ستمکار خروج کردند با آنان پیکار نکنید که در این زمینه، سخنی برای آنان است.

**[ترجمه]

«637»

و رواه عنهما البحرانیّ فی تفسیر الآیة: 60 من سورة الروم فی تفسیر البرهان: ج 3 ص 268 ط 3.

و رواه عن طریق آخر ابن أبی الحدید فی آخر شرحه علی المختار: 40 من نهج البلاغة-: ج 1، ص 491 ط الحدیث ببیروت.

فس، تفسیر القمی کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام یُصَلِّی وَ ابْنُ الْکَوَّاءِ خَلْفَهُ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَقْرَأُ فَقَالَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی

ص: 429

1) 636- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی الحدیث: 71 من باب نوادر العلل- و هو الباب الأخیر- من کتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

2) 637- رواه علیّ بن إبراهیم رفع اللّه مقامه فی تفسیر الآیة: 60 من سورة الروم من تفسیره. و رواه أیضا الشیخ الطوسیّ مسندا فی کتاب التهذیب.

الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَسَکَتَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام حَتَّی سَکَتَ ابْنُ الْکَوَّاءِ ثُمَّ عَادَ فِی قِرَاءَتِهِ حَتَّی فَعَلَهُ ابْنُ الْکَوَّاءِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا کَانَ فِی الثَّالِثَةِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم - . علی بن ابراهیم آن را در تفسیر آیه 60 از سوره روم از تفسیرش روایت کرد.

و شیخ طوسی نیز آن را به صورت مسند در کتاب التهذیب روایت کرد.

و بحرانی آن را از آن دو در تفسیر آیه 60 از سوره روم در تفسیر برهان: ج3، ص 268، چاپ سوم روایت کرد.

ابن ابی الحدید نیز آن را از طریقی دیگر در آخر شرح بر مختار 40: ج491، چاپ جدید بیروت روایت کرد. - : علی بن ابی طالب علیه السلام نماز می⁭خواند و ابن کواء پشت سر او بود و امیرمؤمنان قرائت می⁭کرد پس ابن کواء گفت: «و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد» پس امیرمؤمنان سکوت کرد تا اینکه ابن کواء سکوت کرد سپس به قرائتش بازگشت تا اینکه ابن کواء سه مرتبه چنین کرد پس چون در مرتبه سوم بود امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند}

**[ترجمه]

«638»

⁽¹⁾یج، الخرائج و الجرائح رُوِیَ أَنَّ ابْنَ الْکَوَّاءِ قَالَ لِعَلِیٍّ علیه السلام أَیْنَ کُنْتَ حَیْثُ ذَکَرَ اللَّهُ أَبَا بَکْرٍ فَقَالَ ثانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُما فِی الْغارِ فَقَالَ علیه السلام وَیْلَکَ یَا ابْنَ الْکَوَّاءِ کُنْتُ عَلَی فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ طَرَحَ عَلَیَّ رَیْطَتَهُ فَأَقْبَلَ عَلَیَّ قُرَیْشٌ مَعَ کُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ هِرَاوَةٌ فِیهَا شَوْکُهَا فَلَمْ یُبْصِرُوا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَأَقْبَلُوا عَلَیَّ یَضْرِبُونِّی حَتَّی تَنَفَّطَ جَسَدِی وَ أَوْثَقُونِی بِالْحَدِیدِ وَ جَعَلُونِی فِی بَیْتٍ وَ اسْتَوْثَقُوا الْبَابَ بِقُفْلٍ وَ جَاءُوا بِعَجُوزٍ تَحْرُسُ الْبَابَ فَسَمِعْتُ صَوْتاً یَقُولُ یَا عَلِیُّ فَسَکَنَ الْوَجَعُ فَلَنْ أَجِدَهُ وَ سَمِعْتُ صَوْتاً آخَرَ یَقُولُ یَا عَلِیُّ فَإِذَا الْحَدِیدُ الَّذِی عَلَیَّ قَدْ تَقَطَّعَ ثُمَّ سَمِعْتُ صَوْتاً یَا عَلِیُّ فَإِذَا الْبَابُ فُتِحَ وَ خَرَجْتُ وَ الْعَجُوزُ لَا تَعْقِلُ.

**[ترجمه]الخرائج - . سید رضی حدیثی بسیار نزدیک به آن را در الاختصاص روایت کرد.

و سید بحرانی نیز آن را در حدیث 6 از سوره توبه از تفسیر برهان: ج2، ص126 روایت کرد. - :

روایت است که ابن کواء به علی علیه السلام گفت: زمانی⁭که خداوند ابوبکر را ذکر کرد و فرمود: « َانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمَا فِی الْغَارِ» کجا بودی. فرمود: وای بر تو ای ابن کواء! در بستر رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله بودم و ملحفهاش را بر من انداخت پس قریش به همراه هر مردی از آنان که خارش بسان چماقی است به من روی کردند و چون رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله را ندیدند درحالی⁭که مرا می⁭زدند به من روی کردند تا اینکه بدنم تاول زد و مرا با آن بستند و مرا در خانه⁭ای گذاشتند و در را با قفل بستند و پیرزنی را آوردند که از در نگهبانی می⁭داد. پس صدایی شنیدم که می⁭گفت: ای علی! پس دردی که احساس می⁭کردم آرام گرفت و صدایی دیگر شنیدم که می⁭گفت: ای علی! پس زنجیری که بر من بود پاره شد. سپس صدایی شنیدم ای علی! پس در باز شد و بیرون آمدم درحالی⁭که پیرزن متوجه نمی⁭شد.

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس الریطة کل ملاءة غیر ذات لفقین کلها نسج واحد و قطعة واحدة أو کل ثوب لین رقیق و الهراوة بالکسر العصا و النفطة الجدری و البثرة.

**[ترجمه]در قاموس گوید: الریطه هر ملحفه بدون وصله که یک بافت واحد و تکه واحد باشد یا هر لباس نرم نازک. والهرواة با کسره یعنی عصا و النفطة یعنی پیسی و جوش.

**[ترجمه]

«639»

⁽²⁾یب، تهذیب الأحکام الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ فِی صَلَاةِ الصُّبْحِ فَقَرَأَ ابْنُ الْکَوَّاءِ وَ هُوَ خَلْفَهُ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ ص: 430

1) 638- و قریبا منه جدا رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی کتاب الخصائص. و رواه عنه السیّد البحرانیّ فی الحدیث 6 من تفسیر الآیة: 41 من سورة التوبة من تفسیر البرهان: ج 2 ص 126.

2) 639- رواه الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه فی الحدیث: 39 من «باب أحکام الجماعة» من کتاب الصلاة من التهذیب: ج 3 ص 36 ط النجف.

أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ فَأَنْصَتَ عَلِیٌّ علیه السلام تَعْظِیماً لِلْقُرْآنِ حَتَّی فَرَغَ مِنَ الْآیَةِ ثُمَّ عَادَ فِی قِرَاءَتِهِ ثُمَّ أَعَادَ ابْنُ الْکَوَّاءِ الْآیَةَ فَأَنْصَتَ عَلِیٌّ أَیْضاً ثُمَّ قَرَأَ فَأَعَادَ ابْنُ الْکَوَّاءِ فَأَنْصَتَ عَلِیٌّ ثُمَّ قَالَ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لا یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لا یُوقِنُونَ ثُمَّ أَتَمَّ السُّورَةَ ثُمَّ رَکَعَ.

**[ترجمه]تهذیب - . شیخ طوسی آن را در حدیث 39 از باب احکام الجماعه از کتاب نماز از التهذیب: ج3، ص 36، چاپ نجف روایت کرد. - :

امام صادق علیه السلام فرمود: علی علیه السلام در نماز صبح بود پس ابن کواء پشت سر او بود قرائت کرد: {و قطعا به تو و به کسانی که پیش از تو بودند وحی شده است اگر شرک ورزی حتما کردارت تباه و مسلما از زیانکاران خواهی شد} پس علی علیه السلام به احترام قرآن گوش سپرد تا اینکه از آیه فارغ شد سپس به قرائتش بازگشت و ابن کواء آیه را تکرار کرد و علی باز هم گوش سپرد سپس قرائت کرد و ابن کواء تکرار کرد و علی گوش سپرد سپس فرمود: {پس صبر کن که وعده خدا حق است و زنهار تا کسانی که یقین ندارند تو را به سبکسری واندارند} سپس سوره را کامل کرد و رکوع کرد.

**[ترجمه]

«640»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام قَالَ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ وَ هُوَ عَلَی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ یَخْطُبُ فَمَضَی فِی بَعْضِ کَلَامِهِ شَیْ‌ءٌ اعْتَرَضَهُ الْأَشْعَثُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَذِهِ عَلَیْکَ لَا لَکَ فَخَفَضَ إِلَیْهِ بَصَرَهُ ثُمَّ قَالَ علیه السلام لَهُ وَ مَا یُدْرِیکَ مَا عَلَیَّ مِمَّا لِی عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ لَعْنَةُ اللَّاعِنِینَ حَائِکُ ابْنُ حَائِکٍ مُنَافِقُ ابْنُ کَافِرٍ وَ اللَّهِ لَقَدْ أَسَرَکَ الْکُفْرُ مَرَّةً وَ الْإِسْلَامُ أُخْرَی فَمَا فَدَاکَ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَالُکَ وَ لَا حَسَبُکَ وَ إِنَّ امْرَأً دَلَّ عَلَی قَوْمِهِ السَّیْفَ وَ سَاقَ إِلَیْهِمُ الْحَتْفَ لَحَرِیٌّ أَنْ یَمْقُتَهُ الْأَقْرَبُ وَ لَا یَأْمَنَهُ الْأَبْعَدُ. قَالَ السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ یُرِیدُ علیه السلام أَنَّهُ أُسِرَ فِی الْکُفْرِ مَرَّةً وَ فِی الْإِسْلَامِ مَرَّةً.

وَ أَمَّا قَوْلُهُ دَلَّ عَلَی قَوْمِهِ السَّیْفَ فَأَرَادَ بِهِ حَدِیثاً کَانَ لِلْأَشْعَثِ مَعَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِیدِ بِالْیَمَامَةِ غَرَّ فِیهِ قَوْمَهُ وَ مَکَرَ بِهِمْ حَتَّی أَوْقَعَ بِهِمْ خَالِدٌ وَ کَانَ قَوْمُهُ یُسَمُّونَهُ بَعْدَ ذَلِکَ عُرْفَ النَّارِ وَ هُوَ اسْمٌ لِلْغَادِرِ عِنْدَهُمْ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 19 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : امام در مسجد کوفه سخنرانی می‏کرد، اشعث بن قیس به یکی از مطالب آن اعتراض کرد و گفت این سخن به زیان شما، نه به سود تو است، امام نگاه خود را به او دوخت و فرمود:

چه کسی تو را آگاهاند که چه چیزی به سود، یا زیان من است لعنت خدا و لعنت لعنت کنندگان، بر تو باد ای متکبّر متکبّر زاده، منافق پسر کافر سوگند به خدا، تو یک بار در زمان کفر و بار دیگر در حکومت اسلام، اسیر شدی، و مال و خویشاوندی تو، هر دو بار نتوانست به فریادت برسد. آن کس که خویشان خود را به دم شمشیر سپارد، و مرگ و نابودی را به سوی آنها کشاند، سزاوار است که بستگان او بر وی خشم گیرند و بیگانگان به او اطمینان نداشته باشند.

منظور امام علیه السّلام این است که اشعث ابن قیس یک بار وقتی که کافر بود اسیر شد و بار دیگر آنگاه که مسلمان شد.

و «شمشیرها را به سوی قبیله‏اش راهنمایی کرد» مربوط به جریانی است که اشعث قبیله خود را فریب داد تا خالد بن ولید، آنها را غافلگیر کند و از دم شمشیر بگذراند که پس از آن خیانت او را با لقب «عرف النّار» - چیزی که آتش را بپوشاند- ، می‏نامیدند و این لقبی بود که به نیرنگ‏باز می‏دادند.

**[ترجمه]

بَیَان

قَالَ الشُّرَّاحُ الْکَلَامُ الَّذِی اعْتَرَضَهُ الْأَشْعَثُ أَنَّهُ علیه السلام کَانَ یَذْکُرُ فِی خُطْبَتِهِ أَمْرَ الْحَکَمَیْنِ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَ قَالَ لَهُ نَهَیْتَنَا عَنِ الْحُکُومَةِ ثُمَّ أَمَرْتَنَا بِهِ فَمَا نَدْرِی أَیُّ الْأَمْرَیْنِ أَرْشَدُ فَصَفَّقَ علیه السلام إِحْدَی یَدَیْهِ عَلَی الْأُخْرَی وَ قَالَ هَذَا جَزَاءُ مَنْ تَرَکَ الْعُقْدَةَ وَ کَانَ مُرَادُهُ علیه السلام هَذَا جَزَاؤُکُمْ إِذْ تَرَکْتُمُ الرَّأْیَ وَ الْحَزْمَ فَظَنَّ الْأَشْعَثُ أَنَّهُ علیه السلام أَرَادَ هَذَا جَزَائِی حَیْثُ تَرَکْتُ الْحَزْمَ وَ الرَّأْیَ.

وَ قِیلَ کَانَ مُرَادُهُ علیه السلام هَذَا جَزَائِی حَیْثُ وَافَقْتُکُمْ عَلَی مَا أَلْزَمْتُمُونِی

ص: 431

1) 640- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 19 من کتاب نهج البلاغة.

مِنَ التَّحْکِیمِ وَ کَانَ مُوَافَقَتُهُ علیه السلام لَهُمْ خَوْفاً مِنْهُمْ عَلَی أَنْ یَقْتُلُوهُ فَجَهِلَ الْأَشْعَثُ أَوْ تَجَاهَلَ أَنَّ الْمَصْلَحَةَ قَدْ تُتْرَکُ لِأَمْرٍ أَعْظَمَ مِنْهَا فَاعْتَرَضَهُ.

قَوْلُهُ علیه السلام حَائِکُ ابْنُ حَائِکٍ قِیلَ کَانَ الْأَشْعَثُ وَ أَبُوهُ یَنْسِجَانِ بُرُودَ الْیَمَنِ.

وَ قِیلَ إِنَّهُ کَانَ مِنْ أَکَابِرِ کِنْدَةَ وَ أَبْنَاءِ مُلُوکِهَا وَ إِنَّمَا عَبَّرَ عَنْهُ علیه السلام بِذَلِکَ لِأَنَّهُ کَانَ إِذَا مَشَی یُحَرِّکُ مَنْکِبَیْهِ وَ یُفَحِّجُ بَیْنَ رِجْلَیْهِ وَ هَذِهِ الْمَشِیَّةُ تُعْرَفُ بِالْحِیَاکَةِ وَ عَلَی هَذَا فَلَعَلَّ الْأَقْرَبَ أَنَّهُ کِنَایَةٌ عَنْ نُقْصَانِ عَقْلِهِ.

وَ ذَکَرَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ ⁽¹⁾أَنَّ أَهْلَ الْیَمَنِ یُعَیَّرُونَ بِالْحِیَاکَةِ وَ لَیْسَ هَذَا مِمَّا یَخُصُّ الْأَشْعَثَ.

وَ أَمَّا التَّعْیِیرُ بِالْحِیَاکَةِ فَقِیلَ إِنَّهُ لِنُقْصَانِ عُقُولِهِمْ وَ قِیلَ لِأَنَّهُ مَظِنَّةُ الْخِیَانَةِ وَ الْکَذِبِ.

وَ یُمْکِنُ أَنْ یَکُونَ الْمُرَادُ بِالْحِیَاکَةِ نَسْجُ الْکَلَامِ فَیَکُونُ کِنَایَةً عَنْ کَوْنِهِ کَذَّاباً.

کَمَا

رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَهُ علیه السلام أَنَّ الْحَائِکَ مَلْعُونٌ فَقَالَ إِنَّمَا ذَاکَ الَّذِی یَحُوکُ الْکَذِبَ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ.

قَوْلُهُ علیه السلام أَسَرَکَ إِلَی قَوْلِهِ فَمَا فَدَاکَ أَیْ مَا نَجَّاکَ مِنَ الْوُقُوعِ فِیهَا مَالُکَ وَ لَا حَسَبُکَ.

وَ لَمْ یُرِدِ الْفِدَاءَ الْحَقِیقِیَّ فَإِنَّ مُرَاداً لَمَّا قَتَلَتْ أَبَاهُ خَرَجَ الْأَشْعَثُ طَالِباً بِدَمِهِ فَأُسِرَ فَفَدَی نَفْسَهُ بِثَلَاثَةِ آلَافِ بَعِیرٍ وَ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِأَسْرِهِ فِی الْکُفْرِ.

وَ أَمَّا أَسْرُهُ فِی الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَمَّا قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ارْتَدَّ بِحَضْرَمَوْتَ وَ مَنَعَ أَهْلُهَا تَسْلِیمَ الصَّدَقَةِ فَبَعَثَ أَبُو بَکْرٍ إِلَیْهِ زِیَادَ بْنَ لَبِیدٍ ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِعِکْرِمَةَ بْنِ أَبِی جَهْلٍ فِی جَمٍّ غَفِیرٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَقَاتَلَهُمُ الْأَشْعَثُ بِقَبَائِلِ

ص: 432

1) 1 ذکره و ما بعده ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 19 من نهج البلاغة: ج 1، ص 239 ط الحدیث ببیروت.

کِنْدَةَ قِتَالًا شَدِیداً فَالْتَجَأَ بِقَوْمِهِ إِلَی حِصْنِهِمْ وَ بَلَغَ بِهِمْ جُهْدُ الْعَطَشِ فَبَعَثَ إِلَی زِیَادٍ یَطْلُبُ مِنْهُ الْأَمَانَ لِأَهْلِهِ وَ لِبَعْضِ قَوْمِهِ وَ لَمْ یَطْلُبْهُ لِنَفْسِهِ فَلَمَّا نَزَلَ أَسَرَهُ زِیَادٌ وَ بَعَثَ بِهِ مُقَیَّداً إِلَی أَبِی بَکْرٍ فَأَطْلَقَهُ أَبُو بَکْرٍ وَ زَوَّجَهُ أُخْتَهُ أُمَّ فَرْوَةَ.

قَوْلُهُ علیه السلام دَلَّ عَلَی قَوْمِهِ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ إِشَارَةٌ إِلَی غَدْرِهِ بِقَوْمِهِ فَإِنَّ الْأَشْعَثَ لَمَّا طَلَبَ الْأَمَانَ مِنْ زِیَادٍ طَلَبَهُ لِنَفَرٍ یَسِیرٍ مِنْ وُجُوهِ قَوْمِهِ فَظَنَّ الْبَاقُونَ أَنَّهُ طَلَبَهُ لِجَمِیعِهِمْ فَنَزَلُوا عَلَی ذَلِکَ الظَّنِّ فَلَمَّا دَخَلَ زِیَادٌ الْحِصْنَ ذَکَّرُوهُ الْأَمَانَ فَقَالَ إِنَّ الْأَشْعَثَ لَمْ یَطْلُبِ الْأَمَانَ إِلَّا لِعَشَرَةٍ مِنْ قَوْمِهِ فَقَتَلَ مِنْهُمْ مَنْ قَتَلَ حَتَّی وَافَاهُ کِتَابُ أَبِی بَکْرٍ بِالْکَفِّ عَنْهُمْ وَ حَمْلِهِمْ إِلَیْهِ فَحَمَلَهُمْ.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِیمَا ذَکَرَهُ السَّیِّدُ لَمْ نَعْرِفْ فِی التَّوَارِیخِ هَذَا وَ لَا شِبْهَهُ وَ أَیْنَ کِنْدَةُ وَ الْیَمَامَةُ کِنْدَةُ بِالْیَمَنِ وَ الْیَمَامَةُ لِبَنِی حَنِیفَةَ وَ لَا أَعْلَمُ مِنْ أَیْنَ نَقَلَهُ السَّیِّدُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ.

**[ترجمه]شراح گویند: سخنی که اشعث با آن مخالفت کرد این است امام علیه السلام در خطبه⁭اش امر حکمین را ذکر می⁭کرد پس مردی از یارانش برخاست و به او گفت: «ما را از حکم کردن نهی کردی سپس ما را به آن امر کردی نمی⁭دانیم کدام⁭یک از این دو درست⁭تر است.» پس امام دستانش را به هم زد و فرمود: این جزای کسی است که بیعت را ترک کرد. و منظور امام علیه السلام این است که این جزای شماست آنگاه که اندیشه و دوراندیشی را رها کردم. و گفته شده: مقصود امام علیه السلام این بود این جزای من است زمانی⁭که در آنچه⁭که درخصوص تحکیم بر من الزام کردید با شما موافقت کردم و موافقت امام علیه السلام با آنان به⁭جهت ترس از آنان بود از اینکه او را بکشند پس اشعث جهل کرد یا خود را به جهالت زد که مصلحت برای امری بزرگتر از آن ترک می⁭شود پس با او مخالفت کرد.

این سخن امام علیه السلام: «حائک بن حائک» گفته شده: اشعث و پدرش برد یمنی می⁭بافتند.

و گفته شده او از بزرگان کنده و پسران ملوک آن بودند و امام علیه السلام به این دلیل با آن تعبیر کرد که او در زمان راه رفتن شانه⁭هایش را تکان می⁭داد و بین پاهایش را باز میکرد و این راه رفتن به حیاکت معروف است و بر این اساس شاید نزدیک⁭تر این باشد که این کنایه از کم⁭خردی اوست.

و ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید این و ما بعد آن را در شرح مختار: 19 از نهج البلاغه: ج1، ص 239، چاپ جدید بیروت ذکر کرد. -

ذکر کرد که اهل یمن بافندگی را عیب می⁭شمردند و این از اموری که مختص اشعث باشد نیست.

درخصوص ملامت با بافندگی گفته شد: به⁭جهت کم⁭خردی آنان است و گفته شده زیرا این، محل گمان خیانت و کذب است.

و ممکن است که منظور از حیاکه سخن⁭بافی باشد پس کنایه از کذاب بودن اوست، چنانکه از امام صادق علیه السلام روایت است که در حضور او ذکر شد که بافنده، ملعون است پس فرمود: فقط آن بافنده⁭ای که بر خدا و رسولش دروغ می⁭بندد.

این سخن امام «أسرک» تا این سخنش «فما فداک» یعنی نه مالت و نه حسبت ـ خویشاوندیات ـ تو را از وقوع در آن نجات نداد .

و فدای حقیقی را اراده نکرد بلکه زمانی⁭که مراد پدرش را کشت، اشعث به خونخواهی او خارج شد پس اسیر شد و سه هزار شتر را به⁭عنوان فدیه خود داد و این مقصود از اسارتش در کفر است.

و درخصوص اسارتش در اسلام، زمانی⁭که رسول⁭الله وفات کرد به حضرموت برگشت و اهالی آن را از پرداخت صدقه منع کرد پس ابوبکر زیاد بن لبید را فرستاد و عکرمه بن ابوجهل را در خیلی انبوه از مسلمانان به⁭دنبال او فرستاد و اشعث با قبائل کنده به سختی با آنان جنگید و قومش را به دژشان پناه داد و عطش بر آنان شدت گرفت پس جهت خواستن امان برای خانواده⁭اش به⁭سوی زیاد فرستاد و برای خود امان نخواست زمانی⁭که پایین آمد زیاد او را اسیر کرد و او را دست بسته به⁭سوی ابوبکر فرستاد و ابوبکر او را آزاد کرد و خواهرش ام⁭فروه را به همسری او درآورد.

این سخن امام علیه السلام: «دل علی قومه» ابن میثم گوید: اشاره⁭ای است که فریبش بر قومش زیرا اشعث زمانی⁭که از زیاد امان خواست برای تعداد اندکی از سرشناسان قومش طلب کرد و سایرین گمان کردند که او برای همگی طلب کرده است پس بر این گمان پایین آمدند پس زمانی⁭که زیاد وارد قلعه شد امان را برای او یادآوری کردند پس او گفت: اشعث امان را فقط برای ده نفر از قومش طلب کرده⁭ است پس او برخی از آنان را به هلاکت رساند تا اینکه نامه ابوبکر مبنی بر دست کشیدن از آنان و بردن آنها به⁭سوی او به وی رسید و آنان را به⁭سوی او برد.

ابن ابی الحدید در آنچه⁭که سید ذکر کرد گفت این و شبیه آن را در تواریخ نیافتیم کنده کجا و یمامه کجا، کنده در یمن و یمامه برای بنی حنیفه است و نمی⁭دانم سید (رض) آن را از کجا نقل کرده است.

**[ترجمه]

«641»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ علیه السلام لَمَّا قَتَلَ الْخَوَارِجَ فَقِیلَ لَهُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ هَلَکَ الْقَوْمُ بِأَجْمَعِهِمْ فَقَالَ علیه السلام کَلَّا وَ اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِی أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ وَ کُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّی یَکُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلَّابِینَ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 60 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - :

در پایان جنگ با خوارج، شخصی گفت، ای امیر المؤمنین خوارج همه نابود شدند. فرمود: نه، سوگند به خدا هرگز آنها نطفه‏هایی در پشت پدران و رحم مادران وجود خواهند داشت، هر گاه که شاخی از آنان سر برآورد قطع می‏گردد تا اینکه آخرینشان به راهزنی و دزدی تن در می‏دهند.

**[ترجمه]

توضیح

القرار و القرارة بالفتح ما قر فیه شی‌ء و سکن و المراد هنا الأرحام و نجم کنصر ظهر و طلع و القرن کنایة عن الرئیس و هو فی الإنسان موضع قرن الحیوان من رأسه و قطع القرن استیصال رؤسائهم و قتلهم و اللصوص بالضم جمع لص مثلثة و السلب الاختلاس.

روی أن جماعة من الخوارج لم یحضروا القتال و لم یظفر بهم أمیر المؤمنین علیه السلام و أما المفلتون من القتل فانهزم اثنان منهم إلی عمان و اثنان إلی کرمان و اثنان إلی سجستان و اثنان إلی الجزیرة و واحد إلی تل موزن فظهرت بدعهم فی البلاد و صاروا نحوا من عشرین فرقة.

ص: 433

1) 641- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 60 من کتاب نهج البلاغة.

و کبارها ست الأزارقة أصحاب نافع بن الأزرق و هم أکبر الفرق غلبوا علی الأهواز و بعض بلاد فارس و کرمان فی أیام عبد الله بن الزبیر.

و النجدات رئیسهم نجدة بن عامر الحنفی.

و البیهسیة أصحاب أبی بیهس هیصم بن جابر و کان بالحجاز و قتل فی زمن الولید.

و العجاردة أصحاب عبد الکریم بن عجرد.

و الإباضیة أصحاب عبد الله بن إباض قتل فی أیام مروان بن محمد.

و الثعالبة أصحاب ثعلبة بن عامر.

و تفصیل خرافاتهم مذکور فی کتب المقالات.

**[ترجمه]القرارة با فتحه چیزی است که شی در آن قرار می⁭گیرد و ساکن می⁭شود. در اینجا مقصود ارحام است. نجم بر وزن نصر یعنی ظهور و طلوع کرد. القرن کنایه از رئیس است، و او در انسان محل شاخ حیوان در سرش است. قطع القرن نابودی و کشتن رؤسای آنان است. اللصوص با ضمه جمع لص با سه حرکت است. السلب یعنی ربودن.

روایت است که جمعی از خوارج در جنگ حاضر نشدند و امیر⁭مؤمنان به آنان دست نیافت. اما نجات⁭یافتگان از مرگ، دو نفر از آنها به عمان، دو نفر به کرمان، دو نفر به سجستان و دو نفر به جزیره و یک نفر به تل موزن عقب⁭نشینی کردند و بدعت⁭هایشان در بلاد آشکار شد و قریب به بیست فرقه شدند.

و بزرگترین آن فرقه⁭ها شش فرقه است: أزارقه یاران نافع بن أزرق و اینان بزرگترین فرقه⁭ها بودند که بر اهواز و برخی بلاد فارس و کرمان در ایام عبدالله بن زبیر غلبه یافتند.

و نجدات که رئیسشان نجده بن عامر حنفی است.

بیهسیه یاران ابوبیهس هیصم بن جابر است که در حجاز بود و در زمان ولید کشته شد، عجارده اصحاب عبدالکریم بن عجرد.

أباضیه اصحاب عبدالله بن أباض که در ایام مروان بن محمد کشته شد.

و ثعالبه اصحاب ثعلبه بن عامر است و تفصیل افسانه⁭های آنان در کتب مقالاب مذکور است.

**[ترجمه]

«642»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ علیه السلام فِی الْخَوَارِجِ لَا تَقْتُلُوا الْخَوَارِجَ بَعْدِی فَلَیْسَ مَنْ طَلَبَ الْحَقَّ فَأَخْطَأَهُ کَمَنْ طَلَبَ الْبَاطِلَ فَأَدْرَکَهُ یَعْنِی مُعَاوِیَةَ وَ أَصْحَابَهُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 61 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : درباره خوارج فرمود: بعد از من با خوارج نبرد نکنید، زیرا کسی که در جستجوی حق بوده و خطا کرد مانند کسی نیست که طالب باطل بوده و آن را یافته است. منظور امام از گروه دوم معاویه و یاران او هستندـ

**[ترجمه]

بیان

لعل المراد لا تقتلوا الخوارج بعدی ما دام ملک معاویة و أضرابه کما یظهر من التعلیل و قد کان یسبه علیه السلام و یبرأ منه فی الجمع و الأعیاد و لم یکن إنکاره للحق عن شبهة کالخوارج و لم یظهر منهم من الفسوق ما ظهر منه و لم یکن مجتهدا فی العبادة و حفظ قوانین الشرع مثلهم فکان أولی بالجهاد.

**[ترجمه]شاید منظور این است: بعد از من تا زمانی⁭که معاویه و امثال او فرمانرواست خوارج را نکشید چنانکه از تعلیل روشن می⁭شود و او امام علیه السلام را دشنام می⁭داد و در جمع و اعیاد از او برائت می⁭جست و انکار حق توسط او مانند خوارج از روی شبهه نبود و فسقی که از او ظهور یافت از آنان نمایان نشد و در عبادت و حفظ قوانین شرع مانند آنان نبود پس به جهاد اولی⁭تر است.

**[ترجمه]

«643»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام کَانَ جَالِساً فِی أَصْحَابِهِ إِذْ مَرَّتْ بِهِ امْرَأَةٌ جَمِیلَةٌ فَرَمَقَهَا الْقَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ فَقَالَ علیه السلام إِنَّ أَبْصَارَ هَذِهِ الْفُحُولِ طَوَامِحُ وَ إِنَّ ذَلِکَ سَبَبُ هَبَابِهَا فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُکُمْ ص: 434

1) 642- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 61 من کتاب نهج البلاغة.

2) 643- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 420 من باب قصار کلام أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

إِلَی امْرَأَةٍ تُعْجِبُهُ فَلْیَلْمَسْ أَهْلَهُ فَإِنَّمَا هِیَ امْرَأَةٌ کَامْرَأَةٍ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْخَوَارِجِ قَاتَلَهُ اللَّهُ کَافِراً مَا أَفْقَهَهُ فَوَثَبَ الْقَوْمُ لِیَقْتُلُوهُ فَقَالَ علیه السلام رُوَیْداً إِنَّمَا هُوَ سَبٌّ بِسَبٍّ أَوْ عَفْوٌ عَنْ ذَنْبٍ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 420 از باب قصار کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - :

اصحاب امام پیرامونش نشسته بودند که زنی زیبا از آنجا گذشت، حاضران دیده به آن زن دوختند. امام فرمود: - همانا دیدگان این مردان به منظره شهوت آمیز دوخته شده و به هیجان آمده‏اند، هر گاه کسی از شما با نگاه به زنی به شگفتی آید، با همسرش بیامیزد که او نیز زنی چون زن وی باشد. - مردی از خوارج گفت:خدا این کافر را بکشد چقدر فقه می‏داند مردم برای کشتن او برخاستند، امام فرمود - آرام باشید، دشنام را با دشنام باید پاسخ داد یا بخشیدن از گناه.

**[ترجمه]

بیان

فلمح بصره امتد و علا ذکره فی النهایة و قال هب التیس أی هاج للسفاد یقال هب یهب هبیبا و هبابا.

**[ترجمه]طمح بصره: نگاهش امتداد یافت و بالا رفت در النهایه این را ذکر کرده و گوید: هب التیس یعنی برای جفت⁭گیری برانگیخته شد و هبّ یهبّ هبیباً و هیاباً گفته می⁭شود.

**[ترجمه]

«644»

و للحدیث مصادر کثیرة یجد الباحث بعضها فی الحدیث: 31 و ما بعده من فضائل علیّ علیه السلام و تعلیقها من کتاب الفضائل ص 22 ط 1، و فیه: «الجعد بن بعجة».

کِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِیِّ عَنْ زَیْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قَدِمَ عَلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَفْدٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فِیهِمْ رَجُلٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْخَوَارِجِ یُقَالُ لَهُ الْجَعْدُ بْنُ نَعْجَةَ وَ قَالَ لَهُ فِی لِبَاسِهِ فَقَالَ هَذَا أَبْعَدُ لِی مِنَ الْکِبْرِ وَ أَجْدَرُ أَنْ یَقْتَدِیَ بِیَ الْمُسْلِمُ فَقَالَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّکَ مَیِّتٌ قَالَ مَیِّتٌ بَلْ وَ اللَّهِ قَتْلًا ضَرْبَةً عَلَی هَذِهِ تُخْضَبُ هَذِهِ قَضَاءً مَقْضِیّاً وَ عَهْداً مَعْهُوداً وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری

ص: 435

1) 644- ذکره الثقفی رحمه اللّه فی الحدیث: 65 من کتاب تلخیص الغارات: ج 1، ص 108، ط 1. و ذکر ذیله فی الحدیث الأول منه ص 7، و فی ص 30. و رواه عنه الشیخ النوریّ رحمه اللّه فی عنوان: «استحباب التواضع فی الملابس» من کتاب الصلاة من المستدرک: ج 1، ص 210.

**[ترجمه]کتاب غارات - . ثقفی ان را در حدیث 65 از کتاب تلخیص الغارات: ج1، ص 108 چاپ اول ذکر کرد و ذیل آن را در حدیث اول از آن ص7، و در ص 30 ذکر کرد.

و شیخ نوری آن را از او در عنوان «استحباب التواضع فی الملابس» از کتاب نماز از المستدرک: ج1، ص 210 روایت کرد.

و برای این حدیث منابع بسیاری است که محقق برخی از آنها را در حدیث 31 و ما بعد آن از فضائل علی علیه السلام و تعلیق آن از کتاب الفضائل ص 22، چاپ اول مییابد. - : زید بن وهب گوید: گروهی از اهالی بصره نزد علی علیه السلام آمدند که در میان آنها مردی از رؤسای خوارج بود که جعد بن نعجه گفته می⁭شود و درباره لباسش به او سخن گفت، پس پاسخ داد: این برای من از کبر دورتر و برای اینکه مسلمانان به من اقتدا کند شایسته⁭تر است. پس به او گفت: از خدا بترس که تو مرده⁭ای. فرمود: مرده و بلکه به خدا سوگند کشته ضربه⁭ای که بر این زده می⁭شود و این را رنگین می⁭کند به⁭عنوان تقدیر مقدر و عهدی وعده داده شده و هر که افترا زد ناکام ماند .

**[ترجمه]

باب 27 باب ما ظهر من معجزاته بعد رجوعه صلوات الله علیه من قتال الخوارج‌

الأخبار

«645»

⁽¹⁾ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنْ عَلِیِّ بْنِ بِلَالٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَلِیٍّ الْخُزَاعِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عِیسَی بْنِ حُمَیْدٍ الطَّائِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَمَّا رَجَعَ مِنْ وَقْعَةِ الْخَوَارِجِ اجْتَازَ بِالزَّوْرَاءِ فَقَالَ لِلنَّاسِ إِنَّهَا الزَّوْرَاءُ فَسِیرُوا وَ جَنِّبُوا عَنْهَا فَإِنَّ الْخَسْفَ أَسْرَعُ إِلَیْهَا مِنَ الْوَتَدِ فِی النُّخَالَةِ فَلَمَّا أَتَی مَوْضِعاً مِنْ أَرْضِهَا قَالَ مَا هَذِهِ الْأَرْضُ قِیلَ أَرْضُ نَجْرَا فَقَالَ أَرْضُ سِبَاخٍ جَنِّبُوا وَ یَمِّنُوا فَلَمَّا أَتَی یَمْنَةَ السَّوَادِ إِذَا هُوَ بِرَاهِبٍ فِی صَوْمَعَةٍ فَقَالَ لَهُ یَا رَاهِبُ أَنْزِلُ هَاهُنَا فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ لَا تَنْزِلْ هَذِهِ

ص: 437

1) 645- رواه الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه فی الحدیث: 42 من الجزء 7 من أمالیه: ج 1، ص 202 ط بیروت. و رواه أیضا ابن شهرآشوب علی وجوه فی عنوان: «إخباره [علیه السلام] بالغیب» من مناقب آل أبی طالب: ج 2 ص 100.

الْأَرْضَ بِجَیْشِکَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ لَا یَنْزِلُهَا إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ بِجَیْشِهِ یُقَاتِلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَکَذَا نَجِدُ فِی کُتُبِنَا فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَأَنَا وَصِیُّ سَیِّدِ الْأَنْبِیَاءِ وَ سَیِّدُ الْأَوْصِیَاءِ فَقَالَ لَهُ الرَّاهِبُ فَأَنْتَ إِذَنْ أَصْلَعُ قُرَیْشٍ وَ وَصِیُّ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَا ذَلِکَ فَنَزَلَ الرَّاهِبُ إِلَیْهِ فَقَالَ خُذْ عَلَی شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ إِنِّی وَجَدْتُ فِی الْإِنْجِیلِ نَعْتَکَ وَ أَنَّکَ تَنْزِلُ أَرْضَ بَرَاثَا بَیْتَ مَرْیَمَ وَ أَرْضَ عِیسَی علیه السلام فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قِفْ وَ لَا تُخْبِرْنَا بِشَیْ‌ءٍ ثُمَّ أَتَی مَوْضِعاً فَقَالَ الْکَزُوا هَذَا فَلَکَزَهُ بِرِجْلِهِ علیه السلام فَانْبَجَسَتْ عَیْنٌ خَرَّارَةٌ فَقَالَ هَذِهِ عَیْنُ مَرْیَمَ الَّتِی انْبَعَثَ لَهَا ثُمَّ قَالَ اکْشِفُوا هَاهُنَا عَلَی سَبْعَةَ عَشَرَ ذِرَاعاً فَکُشِفَ فَإِذَا بِصَخْرَةٍ بَیْضَاءَ فَقَالَ علیه السلام عَلَی هَذِهِ وَضَعَتْ مَرْیَمُ عِیسَی مِنْ عَاتِقِهَا وَ صَلَّتْ هَاهُنَا فَنَصَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام الصَّخْرَةَ وَ صَلَّی إِلَیْهَا وَ أَقَامَ هُنَاکَ أَرْبَعَةَ أَیَّامٍ یُتِمُّ الصَّلَاةَ وَ جَعَلَ الْحَرَمَ فِی خَیْمَةٍ مِنَ الْمَوْضِعِ عَلَی دَعْوَةٍ ثُمَّ قَالَ أَرْضُ بَرَاثَا هَذَا بَیْتُ مَرْیَمَ علیها السلام هَذَا الْمَوْضِعُ الْمُقَدَّسُ صَلَّی فِیهِ الْأَنْبِیَاءُ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام وَ لَقَدْ وَجَدْنَا أَنَّهُ صَلَّی فِیهِ إِبْرَاهِیمُ قَبْلَ عِیسَی علیه السلام.

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی - . شیخ طوسی آن را در حدیث 42 از جلد 7 امالی: ج1، ص 202، چاپ بیروت روایت کرد.

و ابن شهر آشوب نیز آن را در به چند وجه در عنوان: «إخباره علیه السلام بالغیب» از مناقب آل ابی طالب: ج2، ص 100 روایت کرد. - : امام باقرعلیه السلام می⁭فرمود: امیرمؤمنان زمانی⁭که از واقعه خوارج بازگشت از زوراء گذر کرد و به مردم فرمود: آن زوراء است حرکت کنید و از آن دور شوید که ظلم به⁭سوی آن از میخ در سبوس سریع⁭تر است. پس زمانی⁭که به محلی از آن سرزمین رسید فرمود: این چه زمینی است؟ گفته شد: أرض نجرا. فرمود: سرزمین پهِن از آن دور شوید و به سمت راست بیایید و چون به سمت راست سواد رسید، با راهبی در صومعه روبرو شد. به او فرمود: ای راهب آیا در اینجا ساکن شوم؟ راهب به او گفت: با لشکرت در این زمین ساکن نشو. فرمود: چرا؟ گفت: زیرا جز نبی یا وصی نبی و لشکرش که در راه خدا پیکار می⁭کند، بر آن ساکن نمی⁭شود: در کتبمان چنین یافتم. امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: و من وصی سید انبیاء و سید اوصیاء هستم. راهب به او گفت پس تو اصلع قریش و وصی محمدصلّی الله علیه و آله هستی. امیرمؤمنان به او فرمود: من او هستم. راهب به⁭سوی او پایین آمد و گفت: شرائع اسلام را به من بیاموز که من توصیف تو را در انجیل یافتم و اینکه تو در سرزمین براثا، منزل مریم و سرزمین عیسی علیه السلام ساکن می⁭شوی. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: بایست و چیزی به ما خبر نده. سپس به محلی آمد و فرمود: این را لگد بزنید، پس با پا زد، پس چشمه⁭ای جوشان جوشیدن گرفت، فرمود این چشمه مریم است که برای او جوشید. سپس فرمود: اینجا را هفت ذراع حفر کنید، پس حفر شد و به صخره⁭ای سفید رسیدند و علی علیه السلام فرمود: این صخره⁭ای است که مریم، عیسی را از آغوشش قرار داد و در آنجا نماز خواند و امیرمؤمنان علیه السلام صخره را راست کرد، به⁭سوی آن نماز خواند و چهار روز در آنجا اقامت کرد و نماز را کامل می⁭خواند و حرم را در خیمه⁭ای از موضعی بر دعوت قرار داد، سپس فرمود: سرزمین براثا، این بیت مریم علیه السلام است، این مکان مقدسی است که انبیاء در آن نماز خواند.

ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام فرمود: و یافتیم که ابراهیم علیه السلام قبل از عیسی علیه السلام در آن نماز خواند.

**[ترجمه]

توضیح

قال الفیروزآبادی فی القاموس الزوراء دجلة و بغداد لأن أبوابها الداخلة جعلت مزورة عن الخارجة و البعیدة من الأراضی و قال الصلع محرکة انحسار شعر مقدم الرأس و قال براثا قریة من نهر الملک أو محلة عتیقة بالجانب الغربی و جامع براثا معروف و اللکز الدفع بالکف استعمل هنا مجازا فی الضرب بالرجل.

و قال فی النهایة فیه و إذا بعین خرارة أی کثیرة الجریان.

قوله علی دعوة أی مقدار ما یسمع دعاء رجل رجل.

**[ترجمه]فیروزآبادی در قاموس گوید: الزوراء، دجله و بغداد است به این دلیل که درهای داخلی آن دور از درهای خارجی و دور از زمین⁭ها قرار داده شده است. گوید: الصلع با حرکت: ریختن موی جلوی سر است. و گوید: براثا روستایی از نهر الملک یا محله⁭ای قدیمی در جانب غربی است و جامع براثا معروف است. الکز، زدن با کف دست است و در اینجا مجازاً برای زدن با پا به⁭کار رفته است.

در النهایه گوید: در آن آمده است: و اذا بعین خرارة یعنی چشمه پر جریان.

این «علی دعوة» یعنی مقداری که مردی صدای فراخوانی مرد دیگری را بشنود.

**[ترجمه]

«646»

⁽¹⁾یب، تهذیب الأحکام رَوَی جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیُّ أَنَّهُ قَالَ: صَلَّی بِنَا عَلِیٌّ علیه السلام بِبَرَاثَا بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ قِتَالِ الشُّرَاةِ وَ نَحْنُ زُهَاءُ مِائَةِ أَلْفِ رَجُلٍ ص: 438

1) 646- رواه الشیخ فی التهذیب، ج 3، ص 264، ط النجف.

فَنَزَلَ نَصْرَانِیٌّ مِنْ صَوْمَعَتِهِ فَقَالَ أَیْنَ عَمِیدُ هَذَا الْجَیْشِ فَقُلْنَا هَذَا فَأَقْبَلَ إِلَیْهِ فَسَلَّمَ عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا سَیِّدِی أَنْتَ نَبِیٌّ قَالَ لَا النَّبِیُّ سَیِّدِی قَدْ مَاتَ قَالَ فَأَنْتَ وَصِیُّ نَبِیٍّ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قَالَ اجْلِسْ کَیْفَ سَأَلْتَ عَنْ هَذَا قَالَ إِنَّمَا بُنِیَتْ هَذِهِ الصَّوْمَعَةُ مِنْ أَجْلِ الْمَوْضِعِ وَ هُوَ بَرَاثَا وَ قَرَأْتُ فِی الْکُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ أَنَّهُ لَا یُصَلِّی فِی هَذَا الْمَوْضِعِ بِذَا الْجَمْعِ إِلَّا نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ وَ قَدْ جِئْتُ أَنْ أُسْلِمَ فَأَسْلَمَ وَ خَرَجَ مَعَنَا إِلَی الْکُوفَةِ فَقَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام فَمَنْ صَلَّی هَاهُنَا قَالَ صَلَّی عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَ أُمُّهُ فَقَالَ لَهُ علیه السلام فَأُفِیدُکَ مَنْ صَلَّی هَاهُنَا قَالَ نَعَمْ قَالَ الْخَلِیلُ علیه السلام.

**[ترجمه]التهذیب: - . شیخ آن را در التهذیب: ج3، ص 264، چاپ نجف روایت کرد. - جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده: علی علیه السلام بعد از رجوعش از جنگ خوارج در براثا بر ما نماز خواند، درحالی⁭که ما صد هزار مرد بودیم، و مردی نصرانی از صومعه⁭اش آمد و گفت: فرمانده این لشکر کجاست؟ گفتیم: این است. به او روی کرد و بر او سلام کرد و گفت: سرور من، تو نبی هستی؟ فرمود: نه، نبی سرور من است که وفات یافته است. گفت: پس تو وصی نبی هستی. گفت: آری، سپس فرمود: بنشین، چگونه در این⁭باره سؤال کردی؟ گفت: این صومعه فقط به⁭خاطر این مکان که براثا است، بنا شده است و در کتب نازل شده خواندم که در این مکان با این جمع جز نبی یا وصی نبی نماز نمی⁭خواند و آمده⁭ام که اسلام آورم و اسلام آورد و همراه ما به⁭سوی کوفه خارج شد. علی علیه السلام به او فرمود: و اینجا چه کسی نماز خواند؟ گفت: عیسی بن مریم و مادرش نماز خواندند. امام به او فرمود :آیا به تو خبر دهم که چه کسی اینجا نماز خواند؟ گفت: آری، فرمود: خلیل علیه السلام.

**[ترجمه]

بیان

قال الجوهری الشراة الخوارج الواحد شَارٍ سموا بذلک لقولهم إنا شرینا أنفسنا فی طاعة الله أی بعناها بالجنة حین فارقنا الأئمة الجائرة و قال هم زهاء مائة أی قدر مائة و قال عمید القوم و عمودهم سیدهم.

**[ترجمه]جوهری گوید: شراة خوارج است. واحد آن شارّ است و به⁭جهت این سخنشان به این نام نامیده شدند که ما جانمان را در طاعت خدا فروختیم یعنی آنها را به بهشت فروختیم، آنگاه که از امام ستمگرمان جدا شدیم. و گوید: هم زهاء مائه یعنی به اندازه صد نفر هستند و گوید: عمید القوم و عمودهم یعنی رئیس آنان.

**[ترجمه]

«647»

⁽¹⁾کنز، کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهرة مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ یَحْیَی عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی الْمِقْدَامِ عَنْ جُوَیْرِیَةَ بْنِ مُسْهِرٍ قَالَ: أَقْبَلْنَا مَعَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ بَعْدَ قَتْلِ الْخَوَارِجِ حَتَّی إِذَا صِرْنَا فِی أَرْضِ بَابِلَ حَضَرَتْ صَلَاةُ الْعَصْرِ فَنَزَلَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَ نَزَلَ النَّاسُ فَقَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ هَذِهِ أَرْضٌ مَلْعُونَةٌ وَ قَدْ عُذِّبَتْ مِنَ الدَّهْرِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ هِیَ إِحْدَی الْمُؤْتَفِکَاتِ وَ هِیَ أَوَّلُ أَرْضٍ عُبِدَ فِیهَا وَثَنٌ وَ إِنَّهُ لَا یَحِلُّ لِنَبِیٍّ وَ لَا وَصِیِّ نَبِیٍّ أَنْ یُصَلِّیَ بِهَا فَأَمَرَ النَّاسَ فَمَالُوا إِلَی جَنْبَیِ الطَّرِیقِ یُصَلُّونَ وَ رَکِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَمَضَی ص: 439

1) 647- تأویل الآیات الباهرة للنجفی فی ذیل الآیة 52 من سورة الحاقة. و رواه المجلسیّ ثانیة فی البحار، ج 41، ص 168 عنه و عن الروضة و الفضائل لابن شاذان و البصائر و العلل، فراجع. و رواه الراوندیّ فی الخرائج، ص 206.

عَلَیْهَا قَالَ جُوَیْرِیَةُ فَقُلْتُ وَ اللَّهِ لَأَتْبَعَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَأُقَلِّدَنَّهُ صَلَاتِیَ الْیَوْمَ قَالَ فَمَضَیْتُ خَلْفَهُ فَوَ اللَّهِ مَا جُزْنَا جِسْرَ سُورَاءَ حَتَّی غَابَتِ الشَّمْسُ قَالَ فَسَبَبْتُهُ أَوْ هَمَمْتُ أَنْ أَسُبَّهُ قَالَ فَالْتَفَتَ وَ قَالَ جُوَیْرِیَةُ قُلْتُ نَعَمْ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَزَلَ نَاحِیَةً فَتَوَضَّأَ ثُمَّ قَامَ فَنَطَقَ بِکَلَامٍ لَا أَحْسَبُهُ إِلَّا بِالْعِبْرَانِیَّةِ ثُمَّ نَادَی بِالصَّلَاةِ قَالَ فَنَظَرْتُ وَ اللَّهِ إِلَی الشَّمْسِ قَدْ خَرَجَتْ مِنْ جَبَلَیْنِ لَهَا صَرِیرٌ فَصَلَّی الْعَصْرَ وَ صَلَّیْتُ مَعَهُ فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنْ صَلَاتِنَا عَادَ اللَّیْلُ کَمَا کَانَ فَالْتَفَتَ إِلَیَّ فَقَالَ یَا جُوَیْرِیَةُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ وَ إِنِّی سَأَلْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِاسْمِهِ الْعَظِیمِ فَرَدَّ عَلَیَّ الشَّمْسَ.

أقول: سیأتی تلک الأخبار بأسانید جمة فی أبواب معجزاته.

ص: 440

**[ترجمه]کنز جامع الفوائد و تأویل الآیات الظاهره - . تألیف الآیات الباهره از نجفی در ذیل آیه 52/ سوره الحاقه. مجلسی آن را بار دیگر در البحار ج 41، ص 168 از او و الروضه و الفضائل ابن شاذان و البصائر و العلل روایت کرده است. راوندی آن را در الخرائج، ص206 روایت کرد. - :

جویره بن مسهر گوید: همراه امیرمؤمنان علیه السلام بعد از کشتن خوارج خارج شدیم تا اینکه زمانی⁭که در سرزمین بابل وارد شدیم نماز عصر فرا رسید. پس امیرمؤمنان علیه السلام پایین آمد و مردم پایین آمدند و فرمود: ای مردم این زمین نفرین شده است و سه مرتبه از جانب روزگار عذاب دیده است و یکی از مؤتکفات است و اولین زمینی است که در آن بت پرستش شد و برای هیچ نبی و وصی حلال نیست که در آن نماز بخواند پس به مردم فرمان داد که درحالی⁭که نماز می⁭خوانند به اطرف راه متمایل شوند و بر استر رسول⁭الله سوار شد و بر روی آن حرکت کرد.

جویریه گوید: به خدا سوگند امروز از امیرمؤمنان تبعیت می⁭کنم و در نمازم از او تقلید می⁭کنم. ادامه داد: پشت سر او حرکت کردم به خدا سوگند از جسر سوراء گذر نکردیم تا اینکه خورشید غروب کرد. گوید: پس او را دشنام دادم یا قصد کردم که دشنام دهم گوید: به اطراف نگاه کرد و فرمود: جویریه؟ گفتم: بله یا امیرمؤمنان ادامه داد: در گوشه⁭ای پایین آمد و وضو گرفت سپس برخاست و سخنی گفت که عبرانی بود سپس برای نماز ندا داد. گفت: به خدا سوگند به آفتاب نگاه کردم که از دو کوه بیرون آمده است و صریری دارد پس عصر خواند و من همراه او خواندم و چون از نمازمان فارغ شدیم شب چنانکه بود بازگشت پس به من نگاه کرد و فرمود: ای جریر خداوند تبارک و تعالی می⁭فرماید: فرماید: «فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ» {پس به نام پروردگار بزرگت تسبیح گوی} و من از خداوند سبحان به نام بزرگش مسألت کردم پس خورشید را به⁭سوی من بازگرداند.

می⁭گویم: آن اخبار با همه اسنادش در ابواب معجزات او خواهد آمد .

**[ترجمه]

باب 28 باب سیرة أمیر المؤمنین علیه السلام فی حروبه‌

الأخبار

«648»

⁽¹⁾ب، قرب الإسناد أَبُو الْبَخْتَرِیِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ علیه السلام عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَکَمِ قَالَ: لَمَّا هَزَمَنَا عَلِیٌّ بِالْبَصْرَةِ رَدَّ عَلَی النَّاسِ أَمْوَالَهُمْ مَنْ أَقَامَ بَیِّنَةً أَعْطَاهُ وَ مَنْ لَمْ یُقِمْ بَیِّنَةً عَلَی ذَلِکَ حَلَّفَهُ فَقَالَ لَهُ قَائِلُونَ یَا عَلِیُّ اقْسِمِ الْفَیْ‌ءَ بَیْنَنَا وَ السَّبْیَ قَالَ فَلَمَّا کَثُرُوا عَلَیْهِ قَالَ أَیُّکُمْ یَأْخُذُ أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ فِی سَهْمِهِ فَسَکَتُوا.

**[ترجمه]قرب الاسناد - . حمیری آن را در حدیث هفتم از آنچه که ابو بختری روایت کرد در اواسط کتاب قرب الاسناد، ص 62، چاپ اول روایت کرده است. - :

مروان بن حکم گوید: زمانی‌که علی در بصره ما را شکست داد، اموال مردم را به آنان بازگردانید. هرکسی‌که دلیل روشنی اقامه کرد به او بخشید و هرکسی‌که دلیل روشنی بر آن نداشت، سوگندش داد، پس افرادی گفتند: ای علی، غنائم و اسران را میان ما تقسیم کن. راوی گوید: چون بر او بسیار شدند، گفت: کدام‌یک از شما امّ‌المؤمنین را جزء سهمش می‌گیرد؟ پس ساکت شدند.

**[ترجمه]

«649»

⁽²⁾ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام مِثْلَهُ.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در حدیث 69 از باب آخر کتاب علل الشرائع: ج2، ص 603 روایت کرد. - :

پدرم از سعد، از حمیری، از مسعده بن زیاد، از جعفر، از پدرش مشابه آن را آورده.

**[ترجمه]

«650»

⁽³⁾ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِیِّ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ ص: 441

1) 648- رواه الحمیری رحمه اللّه فی الحدیث السابع ممّا رواه عن أبی البختری فی أواسط کتاب قرب الإسناد، ص 62 ط 1.

2) 649- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 69 من الباب الأخیر من کتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

3) 650- رواه الشیخ الصدوق رضوان اللّه علیه فی الحدیث: 122 من کتاب علل الشرائع: ج 1، ص 146.

زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ إِنَّمَا أَشَارَ عَلِیٌّ علیه السلام بِالْکَفِّ عَنْ عَدُوِّهِ مِنْ أَجْلِ شِیعَتِنَا لِأَنَّهُ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّهُ سَیُظْهَرُ عَلَیْهِمْ بَعْدَهُ فَأَحَبَّ أَنْ یَقْتَدِیَ بِهِ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ فَیَسِیرُ فِیهِمْ بِسِیرَتِهِ وَ یَقْتَدِی بِالْکَفِّ بَعْدَهُ.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در حدیث 122 از کتاب علل الشرائع: ج1، ص 146 روایت کرد. - :

زراره گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم که می فرماید: علی علیه السّلام به‌خاطر شیعه‌مان به خودداری از دشمنش اشاره کرد، زیرا او می‌دانست که بعد از او بر آنان غلبه می‌کنند، پس دوست داشت که کسی‌که بعد از او می‌آید به وی اقتدا کند و درباره آنان با روش وی حرکت کند و بعد از او به خودداری اقتدا کند .

**[ترجمه]

«651»

⁽¹⁾ع، علل الشرائع عَلِیُّ بْنُ حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَزِیعٍ عَنْ یُونُسَ عَنْ بَکَّارِ بْنِ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ یَقُولُ لَسِیرَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فِی أَهْلِ الْبَصْرَةِ کَانَتْ خَیْراً لِشِیعَتِهِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّ لِلْقَوْمِ دَوْلَةً فَلَوْ سَبَاهُمْ سُبِیَتْ شِیعَتُهُ قَالَ قُلْتُ فَأَخْبِرْنِی عَنِ الْقَائِمِ علیه السلام یَسِیرُ بِسِیرَتِهِ قَالَ لَا إِنَّ عَلِیّاً سَارَ فِیهِمْ بِالْمَنِّ لِمَا عَلِمَ مِنْ دَوْلَتِهِمْ وَ إِنَّ الْقَائِمَ یَسِیرُ فِیهِمْ بِخِلَافِ تِلْکَ السِّیرَةِ لِأَنَّهُ لَا دَوْلَةَ لَهُمْ.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در حدیث 9 از باب (122) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 150 روایت کرد. - :

بکار بن ابوبکر حضرمی گوید: امام صادق می‌فرماید: سیره علی بن ابی طالب درباره اهل بصره برای شیعه او بهتر از هر آن چیزی بود که خورشید بر آن طلوع کرده است. وی دانست که برای آن قوم، دولتی است و اگر آنان را اسیر کند، شیعه او اسیر میی‌شود. راوی گوید: عرض کردم: به من بگو آیا حضرت قائم علیه السّلام به سیره او حرکت می‌کند؟ فرمود: خیر. علی علیه السلام درباره آنها با لطف بر آنان رفتار کرد، به‌جهت آنچه‌که درباره دولت آنان می‌دانست، اما قائم برخلاف آن سیره حرکت می‌کند، زیرا برای آنان دولتی نیست.

**[ترجمه]

«652»

⁽²⁾ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَوْ لَا أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام سَارَ فِی أَهْلِ حَرْبِهِ بِالْکَفِّ عَنِ السَّبْیِ وَ الْغَنِیمَةِ لَلَقِیَتْ شِیعَتُهُ مِنَ النَّاسِ بَلَاءً عَظِیماً ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ لَسِیرَتُهُ کَانَتْ خَیْراً لَکُمْ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در حدیث 11 یا ذیل حدیث 10 از کتاب علل الشرائع: ج1، ص 150 روایت کرد. - :

امام باقر علیه السّلام فرمود: اگر علی علیه السّلام درباره اهل جنگش به خودداری از اسیر و غنیمت رفتار نمی‌کرد، شیعه او از مردم با مصیبت عظیمی مواجه می‌شدند. سپس فرمود: به خدا سوگند سیره او برای شما از هرآنچه‌که خورشید بر آن طلوع کرده است، بهتر بود.

**[ترجمه]

«653»

⁽³⁾ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الرَّبِیعِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَیْمَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ النَّاسَ ص: 442

1) 651- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی الحدیث: 9 من الباب: 122 من کتاب علل الشرائع: ج 1، ص 150.

2) 652- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی الحدیث 11 أو ذیل الحدیث: 10 من کتاب علل الشرائع: ج 1 ص 150.

3) 653- رواه الشیخ الصدوق رضوان اللّه علیه فی الحدیث الأول من الباب: 123 من کتاب علل الشرائع: ج 1، ص 154.

یَرْوُونَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَتَلَ أَهْلَ الْبَصْرَةِ وَ تَرَکَ أَمْوَالَهُمْ فَقَالَ إِنَّ دَارَ الشِّرْکِ یَحِلُّ مَا فِیهَا وَ دَارُ الْإِسْلَامِ لَا یَحِلُّ مَا فِیهَا فَقَالَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام إِنَّمَا مَنَّ عَلَیْهِمْ کَمَا مَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله عَلَی أَهْلِ مَکَّةَ وَ إِنَّمَا تَرَکَ عَلِیٌّ علیه السلام أَمْوَالَهُمْ لِأَنَّهُ کَانَ یَعْلَمُ أَنَّهُ سَیَکُونُ لَهُ شِیعَةٌ وَ أَنَّ دَوْلَةَ الْبَاطِلِ سَتَظْهَرُ عَلَیْهِمْ فَأَرَادَ أَنْ یُقْتَدَی بِهِ فِی شِیعَتِهِ وَ قَدْ رَأَیْتُمْ آثَارَ ذَلِکَ هُوَ ذَا یُسَارُ فِی النَّاسِ بِسِیرَةِ عَلِیٍّ علیه السلام وَ لَوْ قَتَلَ عَلِیٌّ علیه السلام أَهْلَ الْبَصْرَةِ جَمِیعاً وَ أَخَذَ أَمْوَالَهُمْ لَکَانَ ذَلِکَ لَهُ حَلَالًا لَکِنَّهُ مَنَّ عَلَیْهِمْ لِیُمَنَّ عَلَی شِیعَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ.

وَ قَدْ رُوِیَ أَنَّ النَّاسَ اجْتَمَعُوا إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْمَ الْبَصْرَةِ فَقَالُوا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ اقْسِمْ بَیْنَنَا غَنَائِمَهُمْ قَالَ أَیُّکُمْ یَأْخُذُ أُمَّ الْمُؤْمِنِینَ فِی سَهْمِهِ.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در حدیث اول از باب (123) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 154 روایت کرد. - :

عبدالله بن سلیمان گوید: به امام صادق علیه السّلام عرض کردم: مردم روایت می‌کنند که علی علیه السّلام اهل بصره را کشت و اموالشان را رها کرد و فرمود: هرآنچه در دارالشرک است، حلال است و هرآنچه در دار اسلام است، حلال نیست. پس فرمود: علی علیه السّلام بر آنان لطف کرد، چنانکه رسول الله صلّی الله علیه و آله بر اهل مکه لطف کرد و علی علیه السّلام فقط به این دلیل اموال آنان را رها کرد که وی می‌دانست که برای او شیعه‌ای خواهد بود و دولت باطل بر آنان غالب می‌شود، پس خواست که درباره شیعه‌اش به وی اقتدا شود و شما آثار آن را دیده‌اید. این آن است، درباره مردم با سیره علی علیه السّلام رفتار می‌شود. و اگر علی علیه السّلام همه اهل بصره را می‌کشت و اموالشان را می گرفت، برای او حلال بود. اما او بر آنان لطف کرد تا بعد از او بر شیعه او لطف شود .

و روایت است که مردم روز بصره نزد امیرمؤمنان علیه السّلام جمع شدند و گفتند: ای امیرمؤمنان غنائم آنان را بین ما تقسیم کن، فرمود: کدام‌یک از شما ام مؤمنین را جزء سهمش می‌گیرد.

**[ترجمه]

«654»

⁽¹⁾ع، علل الشرائع ما، أمالی الشیخ أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ [بْنِ] فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَیْمُونٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ قَالَ: کُنْتُ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام جَالِساً فَسَأَلَهُ الْمُعَلَّی بْنُ خُنَیْسٍ أَ یَسِیرُ الْقَائِمُ بِخِلَافِ سِیرَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ نَعَمْ وَ ذَلِکَ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام سَارَ فِیهِمْ بِالْمَنِّ وَ الْکَفِّ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ شِیعَتَهُ سَیَظْهَرُ عَلَیْهِمْ عَدُوُّهُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنَّ الْقَائِمَ علیه السلام إِذَا قَامَ سَارَ فِیهِمْ بِالْبَسْطِ وَ السَّبْیِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ یَعْلَمُ أَنَّ شِیعَتَهُ لَنْ یُظْفَرَ عَلَیْهِمْ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق ان را در باب (158) کتاب علل الشرائع: ج1، ص 210 روایت کرد. - :

امالی طوسی: حسن بن هارون گوید: نزد اما صادق علیه السّلام نشسته بودم، پس معلی بن خنیس از او سؤال کرد: آیا قائم برخلاف سیره امیرمؤمنان رفتار می‌کند؟ فرمود: بله، زیرا علی علیه السّلام به این دلیل با لطف و خودداری درباره آنان رفتار کرد که وی می‌دانست که بعد از او دشمن شیعه‌اش بر آنان غلبه می‌یابد، و قائم علیه السّلام زمانی‌که قیام کند، درباره آنان با گسترش ـ جنگ ـ و اسارت رفتار می‌کند، زیرا او می‌داند که بعد از او هرگز بر شیعه‌اش پیروز نمی‌شوند.

**[ترجمه]

«655»

⁽²⁾ف، تحف العقول سَأَلَ یَحْیَی بْنُ أَکْثَمَ عَنْ عِلَّةِ اخْتِلَافِ سِیرَةِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِی أَهْلِ صِفِّینَ وَ فِی أَهْلِ الْجَمَلِ فَکَتَبَ أَبُو الْحَسَنِ الثَّالِثُ علیه السلام وَ أَمَّا قَوْلُکَ إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام قَتَلَ أَهْلَ صِفِّینَ مُقْبِلِینَ وَ مُدْبِرِینَ وَ أَجَازَ عَلَی ص: 443

1) 654- رواه الشیخ الصدوق رحمه اللّه فی الباب: 158 من کتاب علل الشرائع: ج 1، ص 210.

2) 655- رواه الحسن بن علیّ بن شعبة رحمه اللّه فی أجوبة الامام الهادی علیه السلام و کلمه من کتاب تحف العقول ص 359 ط النجف.

جَرِیحِهِمْ وَ إِنَّهُ یَوْمَ الْجَمَلِ لَمْ یَتْبَعْ مُوَلِّیاً وَ لَمْ یُجِزْ عَلَی جَرِیحٍ وَ مَنْ أَلْقَی سِلَاحَهُ آمَنَهُ وَ مَنْ دَخَلَ دَارَهُ آمَنَهُ فَإِنَّ أَهْلَ الْجَمَلِ قُتِلَ إِمَامُهُمْ وَ لَمْ تَکُنْ لَهُمْ فِئَةٌ یَرْجِعُونَ إِلَیْهَا وَ إِنَّمَا رَجَعَ الْقَوْمُ إِلَی مَنَازِلِهِمْ غَیْرَ مُحَارِبِینَ وَ لَا مُخَالِفِینَ وَ لَا مُنَابِذِینَ رَضُوا بِالْکَفِّ عَنْهُمْ فَکَانَ الْحُکْمُ فِیهِمْ رَفْعَ السَّیْفِ عَنْهُمْ وَ الْکَفَّ عَنْ أَذَاهُمْ إِذْ لَمْ یَطْلُبُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً وَ أَهْلُ صِفِّینَ کَانُوا یَرْجِعُونَ إِلَی فِئَةٍ مُسْتَعِدَّةٍ وَ إِمَامٍ یَجْمَعُ لَهُمُ السِّلَاحَ الدُّرُوعَ وَ الرِّمَاحَ وَ السُّیُوفَ وَ یُسَنِّی لَهُمُ الْعَطَاءَ وَ یُهَیِّئُ لَهُمُ الْأَنْزَالَ یَعُودُ مَرِیضَهُمْ وَ یَجْبُرُ کَسِیرَهُمْ وَ یُدَاوِی جَرِیحَهُمْ وَ یَحْمِلُ رَاجِلَهُمْ وَ یَکْسُو حَاسِرَهُمْ وَ یَرُدُّهُمْ فَیَرْجِعُونَ إِلَی مُحَارَبَتِهِمْ وَ قِتَالِهِمْ فَلَمْ یُسَاوِ بَیْنَ الْفَرِیقَیْنِ فِی الْحُکْمِ لِمَا عَرَفَ مِنَ الْحُکْمِ فِی قِتَالِ أَهْلِ التَّوْحِیدِ لَکِنَّهُ شَرَحَ ذَلِکَ لَهُمْ فَمَنْ رَغِبَ عُرِضَ عَلَی السَّیْفِ أَوْ یَتُوبُ مِنْ ذَلِکَ.

**[ترجمه]تحف العقول - . حسن بن علی بن شعبه آن در اجوبه امام هادی علیه السلام و سخنان او از کتاب تحف العقول ص 359، چاپ نجف روایت کرد. - : یحیی بن أکثم از علت تفاوت سیره امیرمؤمنان علیه السّلام درباره اهل صفین و اهل جمل سؤال کرد، پس امام هادی علیه السّلام نوشت: اما درباره این سخنت که علی علیه السّلام اهل صفین را از پیش او و پشت سر به قتل رساند و درباره زخمیان آنان اجازه داد و در روز جمل فراری را دنبال نکرد و درباره زخمیان اجازه نداد و به هرکسی‌که سلاحش را انداخت و هرکسی‌که در خانه‌اش داخل شد، امان داد. اینکه اهل جمل امامشان کشته شد و برای آنها گروهی نبود که به‌سوی آنان بازگردند و مردم بدون جنگ، مخالفت و ستیز به خانه خود بازگشتند، درحالی‌که به خودداری از خود راضی بودند. پس حکم درباره آنان، برداشتن شمشیر از آنان و خودداری از آزار آنان بود، زیرا علیه او طلب یاری نکردند درحالیکه اهل صفین به‌سوی گروه آماده و امامی برمی‌گشتند که برای آنان سلاح‌هایی از قبیل زره، نیزه و شمشیر برایشان جمع می‌کرد و عطایا به آنان بخشده میشود، و برای آنها غذا تدارک می‌بیند و از مریضشان عیادت می‌کند و شکسته‌شان را بند می‌زند و زخمی‌شان را مداوا می‌کند، پیاده‌شان را سوار می‌کند و عریانشان را می‌پوشاند و آنان را باز می‌گرداند، پس به جنگ و نبرد با آنان بازگشتند، لذا بین دو دسته در حکم مساوات برقرار نشد، به سبب آنچه‌که در خصوص حکم در جنگ اهل توحید می‌دانست، اما او آن را برای آنها شرح داد و هر کسی‌که منحرف شد بر او شمشیر کشیده شد تا از آن توبه کند.

**[ترجمه]

بیان

الأنزال جمع النزل و هو ما یهیأ للنزیل و الحاسر الذی لا مغفر علیه و لا درع.

**[ترجمه]الأنزل جمع نزل است، یعنی آنچه‌که برای مهمان آماده می‌شود. الحاسر: کسی‌که نه کلاهخودی بر اوست نه زره‌ای.

**[ترجمه]

«656»

⁽¹⁾قب، المناقب لابن شهرآشوب فِی لَیْلَةِ الْهَرِیرِ لَمْ تَکُنْ صَلَوَاتُهُمُ الظُّهْرُ وَ الْعَصْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ عِنْدَ وَقْتِ کُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا التَّکْبِیرَ وَ التَّهْلِیلَ وَ التَّسْبِیحَ وَ التَّحْمِیدَ وَ الدُّعَاءَ فَکَانَتْ تِلْکَ صَلَاتَهُمْ لَمْ یَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَتِهَا وَ کَانَ علیه السلام لَا یَتْبَعُ مُوَلِّیَهُمْ وَ لَا یُجِیزُ عَلَی جَرِیحِهِمْ وَ لَمْ یَسْبِ ذَرَارِیَّهُمْ وَ کَانَ لَا یَمْنَعُ مِنْ مُنَاکَحَتِهِمْ وَ مُوَارَثَتِهِمْ. قَالَ أَبُو عَلِیٍّ الْجُبَّائِیُّ فِی کِتَابِ الْحَکَمَیْنِ الَّذِی رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام سَبَی قَوْماً مِنَ الْخَوَارِجِ أَنَّهُمْ کَانُوا قَدِ ارْتَدُّوا وَ تَنَصَّرُوا وَ کَانَ عَلْیَانٌ الْمَجْنُونُ مُقِیماً بِالْکُوفَةِ وَ کَانَ قَدْ أَلِفَ دُکَّانَ طَحَّانٍ فَإِذَا اجْتَمَعَ الصِّبْیَانُ عَلَیْهِ وَ آذَوْهُ یَقُولُ قَدْ حَمِیَ الْوَطِیسُ وَ طَابَ اللِّقَاءُ وَ أَنَا عَلَی بَصِیرَةٍ مِنْ أَمْرِی ثُمَّ یَثِبُ وَ یُحَمْحِمُ وَ یُنْشِدُ:

ص: 444

1) 656- رواه ابن شهرآشوب رحمه اللّه فی أواخر عنوان: «فصل فی ظالمیه و مقاتلیه» من کتاب مناقب آل أبی طالب: ج 3 ص 20 ط النجف.

آرینی [أَرِینِی] سِلَاحِی لَا أَبَا لَکِ إِنَّنِی***أَرَی الْحَرْبَ لَا تَزْدَادُ إِلَّا تَمَادِیاً

ثُمَّ یَتَنَاوَلُ قَصَبَةً لِیَرْکَبَهَا فَإِذَا تَنَاوَلَهَا یَقُولُ:

أَشُدُّ عَلَی الْکَتِیبَةِ لَا أُبَالِی***أَ حَتْفِی کَانَ فِیهَا أَوْ سِوَاهَا

قَالَ فَیَنْهَزِمُ الصِّبْیَانَ بَیْنَ یَدَیْهِ فَإِذَا لَحِقَ بَعْضَهُمْ یَرْمِی الصَّبِیُّ بِنَفْسِهِ إِلَی الْأَرْضِ فَیَقِفُ عَلَیْهِ وَ یَقُولُ عَوْرَةُ مُسْلِمٍ وَ حَمَی مُؤْمِنٍ وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَتَلِفَتْ نَفْسُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ یَوْمَ صِفِّینَ ثُمَّ یَقُولُ لَأَسِیرَنَّ فِیکُمْ سِیرَةَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ لَا أَتْبَعُ مُوَلِّیاً وَ لَا أُجِیزُ عَلَی جَرِیحٍ ثُمَّ یَعُودُ إِلَی مَکَانِهِ وَ یَقُولُ:

أَنَا الرَّجُلُ الضَّرْبُ الَّذِی تَعْرِفُونَهُ*** خَشَاشٌ کَرَأْسِ الْحَیَّةِ الْمُتَوَقِّدِ

**[ترجمه]مناقب ابن شهر آشوب - . ابن شهر آشوب آن را در اواخر عنوان «فصل فی ظالمیه و مقاتلیه» از کتاب مناقب آل أبی طالب: ج3، ص 20، چاپ نجف روایت کرد. - :

در شب هریر نماز ظهر، عصر، مغرب و عشای آنها جز تکبیر، تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا در وقت هر نماز نبود، و آن نمازشان بود و آنها را به اعاده آنها امر نفرمود. و فراری آنها را دنبال نکرد و بر زخمی آنان اجازه نداد و فرزندان آنها را اسیر نکرد و از ازدواج و ارث بردن متقابل میان آنان منع نفرمود.

ابوعلی جبّانی در کتاب حکمین گوید: آنچه‌که روایت شده که وی علیه السّلام گروهی از خوارج را اسیر گرفت، آنان مرتد بودند و مسیحی شده بودند.

علیان دیوانه در کوفه مقیم بود و به مغازه آسیابان عادت کرده‌بود و چون کودکان بر علیه او جمع می‌شدند و او را اذیت می‌کردند، می‌گفت: تنور داغ شد و دیدار ـ نبرد ـ نیکو شد و من درباره امرم، صاحب بصیرت هستم. سپس می‌پرید و شیهه می‌کشد و می‌خواند:

أرینی سلاحی لا أبا لک إننی أری الحرب لا تزداد تمادیاً

نفرین بر تو سلاحم را بر من نمایان کن که من جنگ را میبینم که جز بر تداوم و پایداریاش افزوده نمیشود.

سپس شاخه‌ای می‌گرفت تا مرکوب خود سازد و چون آن را می‌گرفت می‌گفت:

أشدّ علی الکتیبه لا أبالی أحتفی کان فیها أو سواها بر آن گردان یورش میبرم اعتنایی ندارم که آیا مرگم در میان آنان است یا غیر آن.

گوید: پس کودکان در مقابل او شکست می‌خوردند. چون به یکی از آنها می‌رسید، کودک خود را بر زمین می‌انداخت، بر روی او می‌ایستاد و می‌گفت: عورت مسلمان و غیرت مؤمن و اگر این نبود، جان عمرو بن عاص روز صفین تلف می‌شد. سپس می‌گفت: درباره شما سیره امیرمؤمنان را اجرا می‌کنم، فراری را دنبال نمی‌کنم و بر مجروح اجازه نمی‌دهم. سپس به مکانش باز می‌گشت و می‌گفت:

أنا الرجل الضرب الذی تعرفونه خشاش کرأس الحیة المتوقّد

من آن مرد چالاکی هستم که میشناسید، نافذ چون سر سوزشآور مار.

**[ترجمه]

إیضاح

قال فی النهایة فی حدیث حنین الآن حمی الوطیس الوطیس شبه التنور و قیل هو الضراب فی الحرب و قیل هو الوطء الذی یطس الناس أی یدقهم.

و قال الأصمعی هی حجارة مدورة إذا حمیت لم یقدر أحد یطؤها.

و لم یسمع هذا الکلام من أحد قبل النبی صلی الله علیه و آله و هو من فصیح الکلام عبر به عن اشتباک الحرب و قیامها علی ساق انتهی.

و الحمحمة صوت الفرس و الحتف الموت و الحمی ما یمنع منه أی حرمة المؤمن و قال الجوهری الضرب الرجل الخفیف اللحم قال طرفة أنا الرجل البیت و قال قال أبو عمرو رجل خشاش بالفتح و هو الماضی من الرجال ثم ذکر البیت أیضا.

**[ترجمه]در النهایه گوید: در حدیث حنین آمده است «الآن حمی الوطیس» و وطیس شبیه تنور است و گفته شده آن اوج درگیری در جنگ است و گفته شده گامی است که مردم را لگد میکند یعنی آنان را میکوبد.

و اصمعی گوید: سنگ گردی است که اگر داغ شود، کسی قادر به راه رفتن بر آن نیست.

و این سخن پیش از نبی صلّی الله علیه و آله از کسی شنیده نشده است و آن از کلام فصیح است که به وسیله آن از درگرفتن جنگ و برپاشدن آن تعبیر کرده است. پایان.

الحمحمه: صدای اسب، الحتف: مرگ، و الحمی چیزی است که از آن منع می‌شود، یعنی حرمت مؤمن، و جوهری گوید: الضرب مرد لاغر است. طرفه گوید: أنا الرجل... . ادامه بیت. و گوید ابوعمرو گوید: رجل خشاش با فتحه، مرد تأثیرگذار و با نفوذ است. سپس همین بیت را ذکر کرده است.

**[ترجمه]

«657»

ج 6 ص 155، ط النجف.

کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ

ص: 445

1) 657- رواه الکلینی رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 5 من الباب الذی یلی «باب إعطاء الامان» من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 33. و رواه عنه الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه فی باب سیرة الامام من کتاب التهذیب:

عُقْبَةَ بْنِ بَشِیرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: لَمَّا هُزِمَ النَّاسُ یَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَا تَتْبَعُوا مُوَلِّیاً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ فَلَمَّا کَانَ یَوْمُ صِفِّینَ قَتَلَ الْمُقْبِلَ وَ الْمُدْبِرَ وَ أَجَازَ عَلَی الْجَرِیحِ فَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِیکٍ هَذِهِ سِیرَتَانِ مُخْتَلِفَتَانِ فَقَالَ إِنَّ أَهْلَ الْجَمَلِ قُتِلَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ کَانَ قَائِماً بِعَیْنِهِ وَ کَانَ قَائِدَهُمْ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی ان را در حدیث 5 از باب بعد از باب «إعطاء الأمان» از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 33 روایت کرد.

و شیخ طوسی ان را از او در باب سیره امام از کتاب التهذیب: ج6، ص 155، چاپ نجف روایت کرد. - :

عبدالله بن شریک از پدرش گوید: زمانی‌که مردم در روز جمل شکست خوردند، امیرمؤمنان علیه السّلام فرمود: فراری را دنبال نکنید و مجروح را خلاص نکنید و هرکه درش را بست، در امان است .

و زمانی‌که روز صفین بود، از پشت سر و پیش رو کشت و بر مجروح اجازه داد.

ابان بن تغلب به عبدالله بن شریک گفت: این دو روش مختلف است. پس گفت: در مورد اهل جمل، طلحه و زبیر را کشت، اما معاویه مقابل او ایستاده بود و رهبر آنان بود.

**[ترجمه]

«658»

و رواه أیضا الشیخ الطوسیّ رضوان اللّه علیه فی الحدیث الثانی من باب النوادر من کتاب الجهاد من التهذیب: ج 6 ص 169.

کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِیِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: دَعَا رَجُلٌ بَعْضَ بَنِی هَاشِمٍ إِلَی الْبِرَازِ فَأَبَی أَنْ یُبَارِزَهُ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَا مَنَعَکَ أَنْ تُبَارِزَهُ قَالَ کَانَ فَارِسَ الْعَرَبِ وَ خَشِیتُ أَنْ یَغْلِبَنِی فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فَإِنَّهُ بَغَی عَلَیْکَ وَ لَوْ بَارَزْتَهُ لَغَلَبْتَهُ وَ لَوْ بَغَی جَبَلٌ عَلَی جَبَلٍ لَهُدَّ الْبَاغِی.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام دَعَا رَجُلًا إِلَی الْمُبَارَزَةِ فَعَلِمَ بِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فَقَالَ لَئِنْ عُدْتَ إِلَی مِثْلِ هَذَا لَأُعَاقِبَنَّکَ وَ لَئِنْ دَعَاکَ أَحَدٌ إِلَی مِثْلِهَا فَلَمْ تُجِبْهُ لَأُعَاقِبَنَّکَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ بَغَی.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در باب «طلب المبارزة» از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 35، چاپ آخوندی روایت کرد. شیخ طوسی نیز ان را در در حدیث دوم از باب نوادر از کتاب جهاد از التهذیب: ج6، ص 169 روایت کرد. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: مردی یکی از بنی هاشم را به نبرد دعوت کرد، پس از مبارزه با او ابا ورزید، امیرمؤمنان علیه السّلام به او فرمود: چه چیزی تو را از هماوردی با او بازداشت؟ گفت: سوارکار عرب بود و ترسیدم که بر من غالب شود. امیرمؤمنان علیه السّلام به او فرمود: او بر تو ستم کرد و اگر با او مبارزه می‌کردی بر او غالب می‌شدی، اگر کوهی بر کوهی ستم کند، ستمکار نابود می‌شود.

امام صادق علیه السّلام فرمود: حسین بن علی علیه السّلام مردی را به مبارزه دعوت کرد و امیرمؤمنان آن را دانست، پس فرمود: اگر بار دیگر به این عمل بازگردی، تو را مجازات می‌کنم و اگر کسی تو را به نظیر آن دعوت کرد، او را اجابت نکنی، تو را مجازات می‌کنم، آیا ندانستی او ستمگر است.

**[ترجمه]

بیان

الهد الهدم الشدید و الکسر و لعله کان لتعلیم الغیر مع أنه مکروه بدون إذن الإمام کما ذکره الأصحاب و لیس بمحرم.

**[ترجمه]الهّد: نابودی شدید و شکستن، شاید آن برای یاد دادن به دیگران باشد، با وجود اینکه آن بدون اذن امام مکروه است، چنانکه اصحاب ذکر کرده‌اند و حرام نیست.

**[ترجمه]

«659»

⁽²⁾کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ عَقِیلٍ ص: 446

1) 658- رواه الکلینی قدس اللّه نفسه فی «باب طلب المبارزة» من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 35 ط الآخوندی.

2) 659- رواه الکلینی رضوان اللّه تعالی علیه فی الحدیث الأول من الباب: 15 من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 36 ط الآخوندی.

الْخُزَاعِیِّ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ کَانَ إِذَا حَضَرَ الْحَرْبَ یُوصِی الْمُسْلِمِینَ بِکَلِمَاتٍ فَیَقُولُ تَعَاهَدُوا الصَّلَاةَ وَ حَافِظُوا عَلَیْهَا وَ اسْتَکْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا فَإِنَّهَا کانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً وَ قَدْ عَلِمَ ذَلِکَ الْکُفَّارُ حِینَ سُئِلُوا ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا مَنْ طَرَقَهَا وَ أُکْرِمَ بِهَا مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ لَا یَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زَیْنُ مَتَاعٍ وَ لَا قُرَّةُ عَیْنٍ مِنْ مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مُنْصِباً لِنَفْسِهِ بَعْدَ الْبُشْرَی لَهُ بِالْجَنَّةِ مِنْ رَبِّهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها وَ کَانَ یَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ یُصَبِّرُ عَلَیْهَا نَفْسَهُ ثُمَّ إِنَّ الزَّکَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَ مَنْ لَمْ یُعْطِهَا طَیِّبَ النَّفْسِ بِهَا یَرْجُو بِهَا مِنَ الثَّوَابِ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا فَإِنَّهُ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُّ الْعُمُرِ طَوِیلُ النَّدَمِ بِتَرْکِ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الرَّغْبَةِ عَمَّا عَلَیْهِ صَالِحُو عِبَادِ اللَّهِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مَنْ ... یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی مِنَ الْأَمَانَةِ فَقَدْ خَسِرَ مَنْ لَیْسَ مِنْ أَهْلِهَا وَ ضَلَّ عَمَلُهُ عُرِضَتْ عَلَی السَّمَاوَاتِ الْمَبْنِیَّةِ وَ الْأَرْضِ الْمِهَادِ وَ الْجِبَالِ الْمَنْصُوبَةِ فَلَا أَطْوَلَ وَ لَا أَعْرَضَ وَ لَا أَعْلَی وَ لَا أَعْظَمَ لَوِ امْتَنَعْنَ مِنْ طُولٍ أَوْ عَرْضٍ أَوْ عِظَمٍ أَوْ قُوَّةٍ أَوْ عِزَّةٍ امْتَنَعْنَ وَ لَکِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ ثُمَّ إِنَّ الْجِهَادَ أَشْرَفُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ وَ هُوَ قِوَامُ الدِّینِ وَ الْأَجْرُ فِیهِ عَظِیمٌ مَعَ الْعِزَّةِ وَ الْمَنَعَةِ وَ هُوَ الْکَرَّةُ ⁽¹⁾فِیهِ الْحَسَنَاتُ وَ الْبُشْرَی بِالْجَنَّةِ بَعْدَ الشَّهَادَةِ وَ بِالرِّزْقِ غَداً عِنْدَ الرَّبِّ وَ الْکَرَامَةِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ

ص: 447

1) 1 هذا هو الصواب و فی الکافی و البحار الکرة. لاحظ بیان المصنّف الآتی.

ثُمَّ إِنَّ الرُّعْبَ وَ الْخَوْفَ مِنْ جِهَادِ الْمُسْتَحِقِّ لِلْجِهَادِ وَ الْمُتَوَازِرِینَ عَلَی الضَّلَالِ ضَلَالٌ فِی الدِّینِ وَ سَلْبٌ لِلدُّنْیَا مَعَ الذُّلِّ وَ الصَّغَارِ وَ فِیهِ اسْتِیجَابُ النَّارِ بِالْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ عِنْدَ حَضْرَةِ الْقِتَالِ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ فَحَافِظُوا عَلَی أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ الْمَوَاطِنِ الَّتِی الصَّبْرُ عَلَیْهَا کَرَمٌ وَ سَعَادَةٌ وَ نَجَاةٌ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ مِنْ فَظِیعِ الْهَوْلِ وَ الْمُخَالَفَةِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَعْبَأُ بِمَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ لَیْلَهُمْ وَ نَهَارَهُمْ لَطُفَ بِهِ عِلْماً وَ کُلُّ ذَلِکَ فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی فَ اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ اسْأَلُوا النَّصْرَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الْقِتَالِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ.

وَ فِی حَدِیثِ یَزِیدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِی صَادِقٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَلِیّاً صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ یُحَرِّضُ النَّاسَ فِی ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ الْجَمَلِ وَ صِفِّینَ وَ یَوْمِ النَّهْرِ یَقُولُ عِبَادَ اللَّهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَ اخْفِضُوا الْأَصْوَاتَ وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الْمُنَازَلَةِ وَ الْمُجَادَلَةِ وَ الْمُبَارَزَةِ وَ الْمُنَاضَلَةِ وَ الْمُنَابَذَةِ وَ الْمُعَانَقَةِ وَ الْمُکَادَمَةِ وَ اثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در حدیث اول از باب 15 از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 36، چاپ آخوندی روایت کرد. - :

عقیل خزاعی گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی‌که جنگ فرارسید، با سخنانی مسلمانان را توصیه می‌کرد و می‌فرمود: « مردم - خواندن و اقامه - نماز را بر عهده گیرید، و آن را حفظ کنید، زیاد نماز بخوانید، و با نماز خود را به خدا نزدیک کنید.«نماز دستوری است که در وقت‏های خاص بر مؤمنان واجب گردیده است» و کفار زمانی‌که مورد سؤال قرار گرفتند، آن را دریافتند «مَا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ» {چه چیز شما را در آتش ]سَقَر[ در آورد؟»، گویند: «از نماز گزاران نبودیم} و حق آن را کسی‌که آن را پیمود، دانست و کسانی از امیرمؤمنان علیه السّلام به‌وسیله آن گرامی داشته‌شدند که زیور دنیا، روشنایی چشم، یعنی مال و فرزند آنها را از نماز باز نداشت. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ» مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی‏دارد

رسول الله صلّی الله علیه و آله بعد از بشارت او به بهشت از جانب پروردگارش خود را در نماز به زحمت می‌انداخت، پس خداوند فرمود: «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا» {و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش} و او خانواده خود را به نماز امر می‌فرمود و خود نیز در انجام نماز شکیبا بود.

همانا پرداخت زکات و اقامه نماز عامل نزدیک‌شدن مسلمانان به مسلمانان است. پس آن کسی‌که زکات را با رضایت خاطر نپردازد و با آن ثوابی برتر از آن امید دارد، نسبت به سنت ناآگاه، در اجر زیانکار، در عمر گمراه و از ترک امر خداو رویگردانی از آنچه‌که بندگان خدا بر آن هستند، بسیار پشیمان است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّی» {و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم} در خصوص امانت، پس هرکه از اهل آن نیست، زیانکار است و عملش گمراه است.

بر آسمان‌های برافراشته و زمین گسترده و کوه‌های به پاداشته، عرضه شد که از آنها بلندتر، بزرگتر و وسیع‌تر یافت نمی‌شد و اگر بنا بود که چیزی به‌خاطر طول و عرض و توانمندی و سربلندی از پذیرفتن سرباز زند، آنان بودند اما از کیفر الهی ترسیدند .

سپس جهاد بعد از اسلام آوردن، شریف‌ترین اعمال است و آن قوام دین است و پاداش همراه با عزت و مناعت، در آن بزرگ است، و آن حمله و هجوم است. حسنات و بشارت بهشت بعد از شهادت و روزی در فردا نزد پروردگار و کرامت در آن است. خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ»

سپس رعب و ترس از جهاد، مستحق جهاد است و یاری‌کننده یکدیگر بر ضلالت، ضلالتی در دین و گرفتن دنیا با ذلت و حقارت است و در آن است استحقاق آتش ـ جهنم ـ با فرار از پیشروی به‌هنگام فرارسیدن جنگ، خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُواْ زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ» {ای کسانی که ایمان آورده‏اید هر گاه [در میدان نبرد] به کافران برخورد کردید که [به سوی شما] روی می‏آورند به آنان پشت مکنید} پس بر امر خدا در این مواضع که شکیبایی بر آن کرم، سعادت، نجات در دنیا و آخرت از وحشت و بیم سخت است، مراقبت کنید که خداوند عزّ و جلّ به آنچه‌که بندگان در شب و روز مرتکب می‌شوند، اعتنا نمی‌کند، و دقیقا بر علم آنها آگاه است و همه این موارد «فِی کِتَابٍ لَّا یَضِلُّ رَبِّی وَلَا یَنسَی» {در کتابی نزد پروردگار من است پروردگارم نه خطا می‏کند و نه فراموش می‏نماید} پس شکیبایی کنید و صبوری پیشه کنید و طلب پیروزی کنید و خود را برای جنگ آماده کنید و تقوای خدا پیشه کنید که خداوند همراه کسانی‌است که تقوا پیشه کردند و کسانی‌که نیکوکار هستند.

در حدیث یزید بن اسحاق از امام صادق علیه السّلام آمده است که فرمود: شنیدم که علی علیه السّلام مردم را در سه موضع جمل، صفین و روز نهر، ترغیب می‌کرد و می‌فرمود:

ای بندگان خدا، تقوای خدا پیشه کنید، دیدگان را بر هم نهید و صداها را آرام کنید و خود را برای درگیری، مجادله، مبارزه، پیکار، ستیز، رویارویی و نبرد آماده کنید و آرام گیرید و خدا را بسیار یاد کنید که امید که رستگار شوید «وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» {و با هم نزاع مکنید که سست‏شوید و مهابت‏شما از بین برود و صبر کنید که خدا با شکیبایان است}

**[ترجمه]

«660»

⁽¹⁾کِتَابُ، صِفِّینَ لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِی صَادِقٍ عَنِ الْحَضْرَمِیِّ مِثْلَهُ وَ زَادَ فِی آخِرِهِ اللَّهُمَّ أَلْهِمْهُمُ الصَّبْرَ وَ أَنْزِلْ عَلَیْهِمُ النَّصْرَ وَ أَعْظِمْ لَهُمُ الْأَجْرَ

**[ترجمه]کتاب صفین - . نصر بن مزاحم منقری آن را در جلد سوم کتاب صفین ص 204، چاپ مصر روایت کرد:

و ما ان را از او و از نصر و از منابع دیگری در مختار 45 از باب وصایای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج8، ص340، چاپ اول روایت کردیم. - :

تألیف نصر بن مزاحم از عمر بن سعد، از اسماعیل بن یزید، از ابوصادق، از حضرمی، مشابه آن را آورده و در پایان آن افزوده‌است: بارخدایا صبر را بر آنان الهام کن و پیروزی بر آنان فرو بفرست و اجر آنان را بزرگ کن.

**[ترجمه]

«661»

⁽²⁾کا، الکافی وَ فِی حَدِیثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ص: 448

1) 660- رواه نصر بن مزاحم المنقریّ قبیل آخر الجزء الثالث من کتاب صفّین ص 204 ط مصر: و رویناه عنه و عن نصر و عن مصادر أخر فی المختار: 45 من باب وصایا أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة ج 8 ص 340 ط 1.

2) 661- رواه الکلینی رحمه اللّه فی الحدیث الرابع من الباب: 15 من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 41.

علیه السلام کَانَ یَأْمُرُ فِی کُلِّ مَوْطِنٍ لَقِینَا فِیهِ عَدُوَّنَا فَیَقُولُ لَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ فَإِنَّکُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرْکُکُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ حُجَّةٌ أُخْرَی لَکُمْ فَإِذَا هَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا لَهُمْ مُدْبِراً وَ لَا تُجِیزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لَا تَکْشِفُوا عَوْرَةً وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِیلٍ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در حدیث رابع از باب 15 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص41 روایت کرد. - :

و در حدیث عبدالرحمن بن جندب از پدرش آمده است که امیرمؤمنان علیه السّلام در هر محلی که با دشمن روبرو می‌شدیم، امر می‌کرد و می‌فرمود: با آن جمع نبرد نکنید تا آنها بر شما آغاز کنند که شما به حمد خدا بر حجت هستید و رها کردن آنها تا زمانی‌که خود نبرد را آغاز کنند، حجت دیگری برای شماست و چون آنان را شکست دادی، آنها را در حالت پشت‌کرده نکشید و مجروحان را خلاص نکنید، کشف عورت نکنید و مقتولی را مثله نکنید.

**[ترجمه]

بَیَان

رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ الْخَبَرَ الثَّانِیَ مِنْ کِتَابِ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعْدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی صَادِقٍ وَ رَوَی السَّیِّدُ الرَّضِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ الْحَدِیثَ الْأَوَّلَ فِی النَّهْجِ ⁽¹⁾هَکَذَا بَعْدَ مَا سَاقَ أَوَّلَ الْخُطْبَةِ إِلَی قَوْلِهِ کِتاباً مَوْقُوتاً

أَ لَا تَسْمَعُونَ إِلَی جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِینَ سُئِلُوا ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلَاقَ الرِّبَقِ وَ شَبَّهَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِالْحَمَّةِ تَکُونُ عَلَی بَابِ الرَّجُلِ فَهُوَ یَغْتَسِلُ مِنْهَا فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ مَرَّاتٍ فَمَا عَسَی أَنْ یَبْقَی عَلَیْهِ مِنَ الدَّرَنِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا وَ سَاقَهُ إِلَی قَوْلِهِ وَ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله نَصِباً بِالصَّلَاةِ بَعْدَ التَّبْشِیرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ لِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها فَکَانَ یَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَیْهَا نَفْسَهُ ثُمَّ إِنَّ الزَّکَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلَاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَمَنْ أَعْطَاهَا وَ سَاقَ الْکَلَامَ إِلَی قَوْلِهِ علیه السلام

ص: 449

1) رواه السیّد الرضی رفع اللّه مقامه فی المختار: (197) من کتاب نهج البلاغة.

وَ لَکِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَ عَقَلْنَ مَا جَهِلَ مَنْ هُوَ أَضْعَفُ مِنْهُنَّ وَ هُوَ الْإِنْسَانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولًا إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا یَخْفَی عَلَیْهِ مَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ فِی لَیْلِهِمْ وَ نَهَارِهِمْ لَطُفَ بِهِ خُبْراً وَ أَحَاطَ بِهِ عِلْماً أَعْضَاؤُکُمْ شُهُودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُهُ انْتَهَی.

قوله علیه السلام من طرقها لعله من الطروق بمعنی الإتیان باللیل أی واظب علیها فی اللیالی و قیل أی جعلها دابة و صنعته من قولهم هذا طرقة رجل أی صنعته.

و لا یخفی ما فیه و لا یبعد أن یکون تصحیف طوق بها علی المجهول أی ألزمها کالطوق بقرینة أکرم بها علی بناء المجهول أیضا.

و فی النهج و قد عرف حقها رجال من المؤمنین الذین لا یشغلهم عنها زینة متاع و لا قرة عین من ولد و لا مال.

و قال الجوهری نصب الرجل بالکسر نصبا تعب و أنصبه غیره.

قوله علیه السلام علی أهل الإسلام الظاهر أنه سقط هنا شی‌ء.

و فی النهج قربانا لأهل الإسلام فمن أعطاها طیب النفس بها فإنها تجعل له کفارة و من النار حجازا و وقایة فلا یتبعنها أحد نفسه و لا یکثرن علیها لهفه فإن من أعطاها غیر طیب النفس بها یرجو بها ما هو أفضل منها فهو جاهل بالسنة مغبون الأجر ضال العمل طویل الندم.

ثم أداء الأمانة فقد خاب من لیس من أهلها أنها عرضت علی السماوات المبنیة و الأرضین المدحوة و الجبال ذات الطول المنصوبة فلا أطول و لا أعرض و لا أعلی و لا أعظم منها و لو امتنع شی‌ء بطول أو عرض أو قوة أو عز لامتنعن و لکن أشفقن من العقوبة إلی آخر ما مر.

قوله علیه السلام من الأمانة لعله بیان لسبیل المؤمنین أی المراد بسبیل

ص: 450

المؤمنین ولایة أهل البیت علیهم السلام و هی الأمانة المعروضة و الأصوب ما فی و الأصوب هو ما فی النهج.

و قال ابن میثم ذکر کون السماوات مبنیة و غیرها تنبیه للإنسان علی جرأته علی المعاصی و تضییع هذه الأمانة إذ أهل لها و حملها و تعجب منه فی ذلک.

و قوله و لو امتنع شی‌ء إلخ إشارة إلی أن امتناعهن لم یکن لعزة و عظمة أجساد و لا استکبار عن الطاعة و إنه لو کان کذلک لکانت أولی بالمخالفة لأعظمیة أجرامها بل إنما ذلک عن ضعف و إشفاق من خشیة الله و عقلهن ما جهل الإنسان.

قیل إن الله تعالی عند خطابها خلق فیها فهما و عقلا و قیل إن إطلاق العقل مجاز فی سببه ⁽¹⁾و هو الامتناع عن قبول هذه الأمانة.

قوله علیه السلام و هو الکرة أی الحملة علی العدو و هی فی نفسها أمر مرغوب فیه أو لیس هو إلا مرة واحدة و حمله فیها سعادة الأبد.

و یمکن أن یقرأ الکره بالهاء أی هو مکروه للطباع فیکون إشارة إلی قوله تعالی کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ و لعله أصوب.

و قال الجوهری زحف إلیه زحفا مشی و الزحف الجیش یزحفون إلی العدو.

قوله علیه السلام لطف به الضمیر راجع إلی الموصول فی قوله ما العباد مقترفون و کدم الصید طرده و الفشل الجبن.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید خبر دوم را از کتاب نصر بن مزاحم از عمرو بن سعد، از اسماعیل بن یزید، از پدرش از ابوصادق روایت کرد. و سید رضی حدیث نخست را در نهج البلاغه -بعد از اینکه آغاز خطبه را تا این سخن او: کتاباً موقوتاً ذکر می‌کند- چنین آورده‌است: آیا به پاسخ دوزخیان گوش فرا نمی‏دهید، آن هنگام که از آنها پرسیدند:چه چیز شما را به دوزخ کشانده است؟ گفتند: «ما از نماز گزاران نبودیم» همانا نماز، گناهان را چونان برگ‏های پاییزی فرو می‏ریزد، و غل و زنجیر گناهان را از گردن‏ها می‏گشاید.

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نماز را به چشمه آب گرمی که بر در سرای مردی جریان داشته باشد، تشبیه کرد، اگر روزی پنج بار خود را در آن شستشو دهد، هرگز چرک و آلودگی در بدن او نماند. حق نماز را شناختند را تا این سخن ادامه داد: رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از بشارت به بهشت، خود را در نماز خواندن به زحمت می‏انداخت، زیرا خداوند به او فرمود:{خانواده خویش را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش} پس پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پی در پی خانواده خود را به نماز فرمان می‏داد، و خود نیز در انجام نماز شکیبا بود.

همانا پرداخت زکات و اقامه نماز، عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد تا این سخن : امّا از کیفر الهی ترسیدند، و از عواقب تحمّل امانت آگاهی داشتند، که ناتوان‏تر از آنها آگاهی نداشت، و آن انسان است، که خدا فرمود:«همانا انسان ستمکار نادان است» همانا بر خداوند سبحان پنهان نیست آنچه را که بندگان در شب و روز انجام می‏دهند، که دقیقا بر اعمال آنها آگاه است، و با علم خویش بر آنها احاطه دارد، اعضاء شما مردم گواه او، و اندام شما سپاهیان او، روان و جانتان جاسوسان او، و خلوت‏های شما بر او آشکار است. پایان

این کلام او که: «من طرقها» شاید از طروق به‌معنی آمدن در شب باشد یعنی در شب بر آن مراقبت کرد و گفته‌شده: یعنی آن را عادت و پیشه خود قرار داد. برگرفته از این کلام آنان که هذا طرقه رجل، یعنی این پیشه مرد است.

و ایرادی که در آن است، پوشیده نیست و بعید نیست که تصحیف طوّق بها بر بنای مجهول باشد، یعنی مانند طوق به آن ملزم شد با قرینه «اکرم بها» بر بنای مجهول.

و در نهج البلاغه آمده است: «همانا کسانی از مؤمنان حق نماز را شناختند که زیور دنیا از نماز بازشان ندارد، و روشنایی چشمشان یعنی اموال و فرزندان مانع نمازشان نشود.»

و جوهری گوید: نصب الرجل –باکسره- نصباً: یعنی خسته شد، و أنصبه غیره. این کلام او: «علی اهل الاسلام» ظاهر این است که در اینجا چیزی حذف شده است.

و در نهج البلاغه: عامل نزدیک شدن مسلمانان به خداست، پس آن کس که زکات را با رضایت خاطر بپردازد، کفّاره گناهان او می‏شود، و باز دارنده و نگهدارنده انسان از آتش جهنّم است، پس نباید به آنچه پرداخته با نظر حسرت نگاه کند، و برای پرداخت زکات افسوس خورد، زیرا آن کس که زکات را از روی رغبت نپردازد، و انتظار بهتر از آنچه را پرداخته داشته باشد، به سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نادان است، و پاداش او اندک، و عمل او تباه و همیشه پشیمان خواهد بود. یکی دیگر از وظائف الهی، ادای امانت است، آن کس که امانت‏ها را نپردازد زیانکار است. امانت الهی را بر آسمان‏های بر افراشته، و زمین‏های گسترده، و کوه‏های به پا داشته، عرضه کردند، که از آنها بلندتر، بزرگ‏تر، وسیع‏تر یافت نمی‏شد، امّا نپذیرفتند اگر بنا بود که چیزی به خاطر طول و عرض و توانمندی و سربلندی از پذیرفتن امانت سرباز زند آنان بودند، امّا از کیفر الهی ترسیدند تا پایان آنچه که گذشت.

و این کلام او «من الأمانه» شاید بیانی برای راه مؤمنان باشد، یعنی مقصود از راه مؤمنان، ولایت اهل بیت است که آن امانت عرضه شده است و صحیح‌تر آن ‌است که در نهج البلاغه آمده است.

این میثم گوید: ذکر برافراشته‌بودن آسمان‌ها و جز آن هشداری است برای انسان بر گستاخی‌اش بر معصیت‌ها و ضایع کردن این امانت، زیرا برای آن امانت و تحمل آن شایسته شده است و در آن از او تعجب می‌شود.

و این کلام او: «و لو امتنع شئ» تا پایان آن اشاره‌ای است به اینکه امتناع ورزیدن آنها برای سربلندی و بزرگی اجساد و تکبر ورزیدن در مقابل اطاعت نبود و اگر آن چنین بود، به‌جهت بزرگتر بودن اندازه‌شان برای مخالفت مناسب‌تر بودند، بلکه آن فقط به‌جهت ضعف و ترس از خشیت خدا و آگاهی آنها از آنچه‌که انسان از آن نادان است، بود.

گفته شده: خداوند متعال به‌هنگام خطاب آنها، در آنها فهم و عقلی خلق کرد و گفته شده: اطلاق عقل مجاز در سبب آن است که همان امتناع از پذیرفتن این امانت می‌باشد.

این کلام او: «وهو الکرّه» یعنی حمله بر دشمن است که در نفس این مسأله امری مورد تشویق است یا اینکه آن جز یک مرتبه نیست و حمله‌ای است که در آن سعادتی ابدی است .

و ممکن است که «الکرّه» با هاء قرائت شود، یعنی آن برای طبع‌ها مکروه است، پس اشاره‌ای است به این کلام خداوند: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کُرْهٌ» { بر شما کارزار واجب شده است در حالی که برای شما ناگوار است} و شاید این صحیح‌تر باشد.

جوهری گوید: زحف إلیه زحفاً: یعنی رفت، و الزحف: لشکریان به‌سوی دشمن پیشروی می‌کنند.

این کلام امام علیه السّلام: «لطف به»، ضمیر به موصول موجود در این کلام او «ما العباد مقترفون» باز می‌گردد. و کدم الصید: یعنی شکار را دور کرد. والفشل یعنی ترس.

**[ترجمه]

«662»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة فِی حَدِیثِهِ علیه السلام أَنَّهُ شَیَّعَ جَیْشاً یُغْزِیهِ فَقَالَ اعْذُبُوا عَنِ النِّسَاءِ مَا اسْتَطَعْتُمْ. قال السید الرضی و معناه اصدفوا عن ذکر النساء و شغل القلب بهن

ص: 451

1) 1 کذا فی أصلی من البحار، و فی طبع بیروت من شرح ابن میثم: «مسببه».

2) 662- رواه السیّد رحمه اللّه تحت الرقم: 7 من غریب حکم أمیر المؤمنین قبیل المختار: 261 من الباب الثالث من نهج البلاغة.

و امتنعوا من المقاربة لهن لأن ذلک یفت فی عضد الحمیة و یقدح فی معاقد العزیمة و یکسر عن العدو و یلفت عن الإبعاد فی الغزو و کل من امتنع عن شی‌ء فقد أعذب عنه و العاذب و العذوب الممتنع عن الأکل و الشرب.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید آن را در مختار 7 از حکمتهای شگفتانگیز امیر مؤمنان قبل از مختار 261 از باب سوم نهج البلاغه روایت کرد. - :

و در حدیث امام علیه السلام وقتی که لشکری را در راه جنگ مشایعت میکرد فرمود: تا میتوانید از زنان دوری کنید.

میگویم: معنی این سخن آن است که از یاد زنان و توجه دل به آنها در هنگام جنگ اعراض کنید و از نزدیکی با آنان امتناع ورزید، چرا که این کار بازوان حمیت را سست و در تصمیم شما خلل ایجاد میکند، و از حرکت سریع و کوشش در جنگ باز میدارد. هر کس از چیزی امتناع ورزد گفته میشود «عزب عنه» و «عازب» و «عذوب» به معنی کسی که از خوردن و آشامیدن امتناع میورزد.

**[ترجمه]

«663»

⁽¹⁾کا، الکافی أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیُّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ حَرِیزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ إِذَا لَقِیتُمْ عَدُوَّکُمْ فِی الْحَرْبِ فَأَقِلُّوا الْکَلَامَ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی وَ تَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ وَ إِذَا رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمُ الْمَجْرُوحَ وَ مَنْ قَدْ نُکِلَ بِهِ أَوْ مَنْ قَدْ طَمِعَ عَدُوُّکُمْ فِیهِ فَقُوهُ بِأَنْفُسِکُمْ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی ان را در حدیث پنجم از باب 15 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 42 روایت کرد. - :

امیرمؤمنان به اصحابش فرمود: زمانی‌که در جنگ با دشمن روبرو شدید، سخن را کم کنید و خدا را یاد کنید و به آنان پشت نکنید که خداوند تبارک و تعالی را به خشم می‌آورید و مستوجب غضب او می‌شوید و زمانی‌که یکی از برادرانتان را مجروح دیدید و کسی‌که اذیت دیده‌است و کسی‌که دشمن در او طمع کرده است را دیدید، به‌وسیله خودتان او را حفاظت کنید .

**[ترجمه]

«664»

⁽²⁾کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ سَهْلٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِیهِ الْمَیْمُونِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ إِذَا أَرَادَ الْقِتَالَ قَالَ هَذِهِ الدَّعَوَاتِ اللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمْتَ سَبِیلًا مِنْ سُبُلِکَ جَعَلْتَ فِیهِ رِضَاکَ وَ نَدَبْتَ إِلَیْهِ أَوْلِیَاءَکَ وَ جَعَلْتَهُ أَشْرَفَ سُبُلِکَ عِنْدَکَ ثَوَاباً وَ أَکْرَمَهَا لَدَیْکَ مَآباً وَ أَحَبَّهَا إِلَیْکَ مَسْلَکاً ثُمَّ اشْتَرَیْتَ فِیهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْکَ حَقّاً فَاجْعَلْنِی مِمَّنِ اشْتَرَی فِیهِ مِنْکَ نَفْسَهُ ثُمَّ وَفَی لَکَ بِبَیْعَةِ الَّذِی بَایَعَکَ عَلَیْهِ غَیْرَ نَاکِثٍ وَ لَا نَاقِضِ عَهْدٍ وَ لَا مُبَدِّلٍ تَبْدِیلًا بَلِ اسْتِیجَاباً لِمَحَبَّتِکَ وَ تَقَرُّباً بِهِ إِلَیْکَ فَاجْعَلْهُ خَاتِمَةَ عَمَلِی وَ صَیِّرْ فِیهِ فَنَاءَ

ص: 452

1) 663- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی الحدیث الخامس من الباب: 15 من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 42.

2) 664- رواه ثقة الإسلام الکلینی رحمه اللّه فی الحدیث الأول من الباب: 20 من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 46. و للحدیث مصادر أخر یجدها الباحث فی ذیل المختار: 89 و ما قبله من باب الدعاء من کتاب نهج السعادة: ج 6 ص 296 و 312.

عُمُرِی وَ ارْزُقْنِی فِیهِ لَکَ وَ بِهِ مَشْهَداً تُوجِبُ لِی بِهِ مِنْکَ الرِّضَا وَ تَحُطُّ بِهِ عَنِّی الْخَطَایَا وَ تَجْعَلُنِی فِی الْأَحْیَاءِ الْمَرْزُوقِینَ بِأَیْدِی الْعُدَاةِ وَ الْعُصَاةِ تَحْتَ لِوَاءِ الْحَقِّ وَ رَایَةِ الْهُدَی مَاضِیاً عَلَی نُصْرَتِهِمْ قُدُماً غَیْرَ مُوَلٍّ دُبُراً وَ لَا مُحْدِثٍ شَکّاً اللَّهُمَّ وَ أَعُوذُ بِکَ عِنْدَ ذَلِکَ مِنَ الْجُبْنِ عِنْدَ مَوَارِدِ الْأَهْوَالِ وَ مِنَ الضَّعْفِ عِنْدَ مُسَاوَرَةِ الْأَبْطَالِ وَ مِنَ الذَّنْبِ الْمُحْبِطِ لِلْأَعْمَالِ فَأُحْجِمَ مِنْ شَکٍّ أَوْ أَمْضِیَ بِغَیْرِ یَقِینٍ فَیَکُونَ سَعْیِی فِی تَبَابٍ وَ عَمَلِی غَیْرَ مَقْبُولٍ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی ان را در حدیث اول از باب 20 کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 46 روایت کرد.

و برای این حدیث منابع دیگری است که محقق آنها را ذیل مختار 89 و ماقبل آن در باب دعا از کتاب نهج السعاده: ج6، ص 296 و 312 مییابد. - : امام صادق علیه السّلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام زمانی‌که قصد جنگ داشت، این دعاها را بر زبان می‌آورد:

خدایا همانا تو راهی از راههای خود را فراهم ساختی، و خوشنودی خویش را در آن مقرر داشتی، و دوستان خود را بدان تشویق کردی، و آن را در نزد ما شریفترین راهها از نظر ثواب، و در نزد خود گرامی‏ترین راهها از نظر ورودگاه و محبوبترین آنها از نظر پیمودن و سلوک قرارش دادی، آنگاه در این باره از مردمان با ایمان جان و مالشان را خریداری فرمودی که در مقابل، بهشت (جاوید) از آن ایشان باشد که در راه تو پیکار کنند و بکشند و کشته شوند، و این وعده‏ای است که بر عهده تو محقق است در کتاب توراة و انجیل و قرآن، پس مرا در زمره آن کسانی قرار ده که در این راه جانشان از طرف تو خریداری شده و بدین معامله‏ای که انجام شده و آنچه فروخته نسبت بتو وفاداری کرده بی‏آنکه از راه منحرف گردد، و پیمان بشکند، و به نحوی دگرگون شود ـ تغییر کندـ جز آنکه از تو وفای به وعده‏ات را خواهد، و جلب محبتت را جوید، و تقرب درگاهت را خواهان باشد، پس درود فرست بر محمد و خاندانش، و پایان کردار و عمل مرا چنین کن، و در راه تو و بخاطر تو شهادتی را روزی من گردانی که خوشنودی خود را بر من واجب کنی و گناهانم را بدان بریزی، و در زمره زندگان روزی خور (نزد خود) درآوری. و این شهادت بدست دشمنان نافرمانت و در زیر لوای حق و پرچم هدایت باشد که برای یاری اهل حق به پیش روم، و پشت به- جنگ نکرده و تردید و شکی برایم پدید نیاید، و پناه برم بتو در آن هنگام از گناهی که اعمال و کارها (ی نیک) را از بین ببرد.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و به عطف علی فیه و لعله زید من النساخ.

و فی کتاب الإقبال و ارزقنی فیه لک و بک مشهدا.

و هو أصوب.

و فی الصحاح قدما بضم الدال لم یعرج و لم ینثن و قال ساوره أی واثبه و قال حجمته فأحجم أی کففته فکف و قال التباب الخسران و الهلاک.

**[ترجمه]این کلام امام علیه السّلام «وبه» معطوف بر فیه است و شاید از جانب نسخه‌پردازان افزوده شده باشد .

و در کتاب الاقبال «و ارزقنی فیه لک و بک مشهداً» آمده است و این صحیح‌تر است.

و در صحاح: قدماً با ضمه دال یعنی منحرف و خم نمی‌شود. و گوید: ساوره یعنی بر او جهید و گوید: حجمته فأحجم یعنی او را بازداشتم، پس خودداری کرد. و گوید: التباب یعنی زیان و هلاکت.

**[ترجمه]

«665»

⁽¹⁾کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَحْمَدَ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ شِعَارُنَا یَوْمَ صِفِّینَ یَا نَصْرَ اللَّهِ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در ذیل حیث اول از باب شعار از کتاب جهاد ار الکافی: ج5، ص 47، چاپ آخوندی روایت کرد. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: شعار ما در روز صفین یا نصر الله بود.

**[ترجمه]

«666»

⁽²⁾ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُعَاوِیَةَ بْنِ حُکَیْمٍ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَحْیَی بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ لَا یُقَاتِلُ حَتَّی تَزُولَ الشَّمْسُ وَ یَقُولُ تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تُقْبَلُ التَّوْبَةُ وَ یَنْزِلُ النَّصْرُ وَ یَقُولُ هُوَ أَقْرَبُ إِلَی اللَّیْلِ وَ أَجْدَرُ أَنْ یَقِلَّ الْقَتْلُ وَ یَرْجِعَ الطَّالِبُ وَ یُفْلِتَ الْمَهْزُومُ. ص: 453

1) 665- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی ذیل الحدیث الأول من باب الشعار من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 47 ط الآخوندی.

2) 666- رواه الشیخ الصدوق رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 70 من باب النوادر و هو الباب الأخیر من کتاب علل الشرائع: ج 2 ص 603.

**[ترجمه]علل الشرائع - . شیخ صدوق آن را در حدیث 70 از باب نوادر، باب آخر از کتاب علل الشرائع: ج2، ص 603 روایت کرد. - :

امام صادق علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام تا زوال خورشید جنگ نمی‌کرد و می‌فرمود: درهای آسمان گشوده می‌شود، توبه پذیرفته می‌شود و یاری فرو فرستاده می‌شود. و می‌فرمود: آن به شب نزدیک‌تر است و شایسته‌تر است که کشتار کمتر شود، طالب بازگردد و شکست‌خورده فرار کند.

**[ترجمه]

«667»

⁽¹⁾کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ مِثْلَهُ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در حدیث 5 از باب وصیت رسول الله و أمیر مؤمنان علیه السلامدر السرایا از کتاب جهاد از الکافی: ج5، ص 28 روایت کرد. - :

علی از پدرش، از ابن ابوعمیر مشابه آن را آورده است.

**[ترجمه]

«668»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ لِابْنِهِ الْحَسَنِ علیه السلام لَا تَدْعُوَنَّ إِلَی مُبَارَزَةٍ وَ إِنْ دُعِیتَ إِلَیْهَا فَأَجِبْ فَإِنَّ الدَّاعِیَ بَاغٍ وَ الْبَاغِیَ مَصْرُوعٌ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار233 از کلمات قصار امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرد. - :

و درود خدا بر او، به فرزندش حسن علیه السلام فرمود: کسی را به پیکار دعوت نکن، اما اگر تو را به نبرد خواندند بپذیر، زیرا تو آغازگر پیکار، تجاوزکار است و تجاوزکار، شکستخورده است

**[ترجمه]

بیان

مصروع أی مستحق لأن یصرع و یهلک و بعید من نصر الله سبحانه.

**[ترجمه]مصروع یعنی مستحق اینکه به زمین افتد و هلاک شود و از یاری خداوند سبحان دور است .

**[ترجمه]

«669»

⁽³⁾نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِیِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیهما السلام کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام یُبَاشِرُ الْقِتَالَ بِنَفْسِهِ وَ لَا یَأْخُذُ السَّلَبَ.

**[ترجمه]نوادر راوندی - . راوندی آن را در نوادرش روایت کرد. - :

حسن بن علی علیه السّلام فرمود: علی علیه السّلام خود مستقیماً به جنگ مبادرت می‌ورزید و سلب ـ غارت و چپاول کشتهشدگان ـ را نمیگرفت.

**[ترجمه]

«670»

⁽⁴⁾کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام لَوْ لَا أَنَّ الْمَکْرَ وَ الْخَدِیعَةَ فِی النَّارِ لَکُنْتُ أَمْکَرَ النَّاسِ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در حدیث اول از «باب المکسر و الغدر...» از کتاب الایمان و الکفر از اصول الکافی: ج2، ص 336 روایت کرد. - :

امرمؤمنان علیه السّلام فرمود: اگر مکار و نیرنگ‌باز در آتش نبود، قطعاً مکارترین مردم بودم.

**[ترجمه]

«671»

⁽⁵⁾کا، الکافی عَلِیٌّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْعَبْدِیِّ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ذَاتَ یَوْمٍ وَ هُوَ یَخْطُبُ عَلَی الْمِنْبَرِ بِالْکُوفَةِ یَا أَیُّهَا النَّاسُ لَوْ لَا کَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ أَدْهَی النَّاسِ أَلَا إِنَّ لِکُلِّ غُدَرَةٍ فُجَرَةً وَ لِکُلِّ فُجَرَةٍ کُفَرَةً أَلَا وَ إِنَّ الْغَدْرَ وَ الْفُجُورَ وَ الْخِیَانَةَ فِی النَّارِ.

**[ترجمه]الکافی - . کلینی آن را در حدیث آخر از «باب المکسر و الغدر...» از کتاب الایمان و الکفر از اصول الکافی: ج2، ص 338 روایت کرد. - :

ابن نباته گوید: امرمؤمنان علیه السّلام روزی درحالی‌که در کوفه بر منبر خطبه ایراد می‌کرد، فرمود: ای مردم، اگر کراهیت نیرنگ نبود، قطعاً از زیرک‌ترین مردم بودم، به هوش باشید که برای هر نیرنگی فجوری است و برای هر فجوری، کفاره‌ای. به هوش باشید که نیرنگ، فجور و خیانت در آتش است.

**[ترجمه]

«672»

⁽⁶⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام قَالَهُ لِأَصْحَابِهِ فِی وَقْتِ الْحَرْبِ ص: 454

1) 667- رواه الکلینی نور اللّه مرقده فی الحدیث: 5 من «باب وصیة رسول اللّه و أمیر المؤمنین» علیه السلام فی السرایا من کتاب الجهاد من الکافی: ج 5 ص 28.

2) 668- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 232 من قصار کلام أمیر المؤمنین علیه السلام فی نهج البلاغة.

3) 669- رواه الراوندیّ رحمه اللّه فی نوادره.

4) 670- رواه ثقة الإسلام الکلینی رفع اللّه مقامه فی الحدیث الأول من «باب المکر و الغدر ...» من کتاب الإیمان و الکفر من أصول الکافی: ج 2 ص 336.

5) 671- رواه ثقة الإسلام الکلینی رحمه اللّه فی الحدیث الأخیر من «باب المکر و الغدر ...» من کتاب الإیمان و الکفر من أصول الکافی: ج 2 ص 338.

6) 672- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 121 من کتاب نهج البلاغة.

وَ أَیُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ أَحَسَّ مِنْ نَفْسِهِ رِبَاطَةَ جَأْشٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ وَ رَأَی مِنْ أَحَدٍ مِنْ إِخْوَانِهِ فَشَلًا فَلْیَذُبَّ عَنْ أَخِیهِ بِفَضْلِ نَجْدَتِهِ الَّتِی فُضِّلَ بِهَا عَلَیْهِ کَمَا یَذُبُّ عَنْ نَفْسِهِ فَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُ مِثْلَهُ إِنَّ الْمَوْتَ طَالِبٌ حَثِیثٌ لَا یَفُوتُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یُعْجِزُهُ الْهَارِبُ إِنَّ أَکْرَمَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ وَ الَّذِی نَفْسُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ أَهْوَنُ عَلَیَّ مِنْ مِیتَةٍ عَلَی الْفِرَاشِ وَ مِنْهُ وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکُمْ تَکِشُّونَ کَشِیشَ الضِّبَابِ لَا تَأْخُذُونَ حَقّاً وَ لَا تَمْنَعُونَ ضَیْماً قَدْ خُلِّیتُمْ وَ الطَّرِیقَ فَالنَّجَاةُ لِلْمُقْتَحِمِ وَ الْهَلَکَةُ لِلْمُتَلَوِّمِ

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 121 از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : به هنگام نبرد در جنگ صفیّن خطاب به سربازان خویش فرمود :هر کدام از شما در صحنه نبرد با دشمن، در خود شجاعت و دلاوری احساس کرد، و برادرش را سست و ترسو یافت، به شکرانه این برتری باید از او دفاع کند، آنگونه که از خود دفاع می‏کند، زیرا اگر خدا بخواهد او را چون شما دلاور و شجاع گرداند.

همانا مرگ به سرعت در جستجوی شماست، آنها که در نبرد مقاومت دارند، و آنها که فرار می‏کنند، هیچ کدام را از چنگال مرگ رهایی نیست و همانا گرامی‏ترین مرگها کشته شدن در راه خداست. سوگند به آن کس که جان پسر ابو طالب در دست اوست، هزار ضربت شمشیر بر من آسانتر است از مرگ در بستر استراحت خداست.

گویی شما را در برخی از حمله‏ها، در حال فرار، ناله کنان چون گلّه‏ای از سوسمار می‏نگرم که نه حقّی را باز پس می‏گیرید، و نه ستمی را باز می‏دارید، اینک این شما و این راه گشوده، نجات برای کسی است که خود را به میدان افکنده به مبارزه ادامه دهد، و هلاکت از آن کسی است که سستی ورزد.

**[ترجمه]

«673»

وَ مِنْهُ فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَ أَخِّرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُّوا عَلَی الْأَضْرَاسِ فَإِنَّهُ أَنْبَی لِلسُّیُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ الْتَوُوا فِی أَطْرَافِ الرِّمَاحِ فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْکَنُ لِلْقُلُوبِ وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ رَایَتَکُمْ فَلَا تُمِیلُوهَا وَ لَا تُخَلُّوهَا وَ لَا تَجْعَلُوهَا إِلَّا بِأَیْدِی شُجْعَانِکُمْ وَ الْمَانِعِینَ الذِّمَارَ مِنْکُمْ فَإِنَّ الصَّابِرِینَ عَلَی نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمُ الَّذِینَ یَحُفُّونَ بِرَایَاتِهِمْ وَ یَکْتَنِفُونَهَا حِفَافَیْهَا وَ وَرَاءَهَا وَ أَمَامَهَا لَا یَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَیُسْلِمُوهَا وَ لَا یَتَقَدَّمُونَ عَلَیْهَا فَیُفْرِدُوهَا أَجْزَأَ امْرُؤٌ قِرْنَهُ وَ آسَی أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ یَکِلْ قِرْنَهُ إِلَی أَخِیهِ فَیَجْتَمِعَ عَلَیْهِ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِیهِ وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سَیْفِ الْعَاجِلَةِ لَا تَسْلَمُوا مِنْ سَیْفِ الْآخِرَةِ أَنْتُمْ لَهَامِیمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ إِنَّ فِی الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللَّهِ وَ الذُّلَّ اللَّازِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِیَ وَ إِنَّ الْفَارَّ لَغَیْرُ مَزِیدٍ فِی عُمُرِهِ وَ لَا مَحْجُوزٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ یَوْمِهِ مَنْ رَائِحٌ إِلَی اللَّهِ کَالظَّمْآنِ یَرِدُ الْمَاءَ الْجَنَّةُ تَحْتَ أَطْرَافِ الْعَوَالِی الْیَوْمَ تُبْلَی

ص: 455

الْأَخْبَارُ وَ اللَّهِ لَأَنَا أَشْوَقُ إِلَی لِقَائِهِمْ مِنْهُمْ إِلَی دِیَارِهِمْ اللَّهُمَّ فَإِنْ رَدُّوا الْحَقَّ فَافْضُضْ جَمَاعَتَهُمْ وَ شَتِّتْ کَلِمَتَهُمْ وَ أَبْسِلْهُمْ بِخَطَایَاهُمْ إِنَّهُمْ لَنْ یَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهِمْ دُونَ طَعْنٍ دِرَاکٍ یَخْرُجُ مِنْهُ النَّسِیمُ وَ ضَرْبٍ یَفْلِقُ الْهَامَ وَ یُطِیحُ الْعِظَامَ وَ یُنْدِرُ السَّوَاعِدَ وَ الْأَقْدَامَ وَ حَتَّی یُرْمَوْا بِالْمَنَاسِرِ تَتْبَعُهَا الْمَنَاسِرُ وَ یُرْجَمُوا بِالْکَتَائِبِ تَقْفُوهَا الْکَتَائِبُ وَ حَتَّی یُجَرَّ بِبِلَادِهِمُ الْخَمِیسُ یَتْلُوهُ الْخَمِیسُ وَ حَتَّی تَدْعَقَ الْخُیُولُ فِی نَوَاحِرِ أَرْضِهِمْ وَ بِأَعْنَانِ مَسَارِبِهِمْ وَ مَسَارِحِهِمْ.

قال الشریف الرضی الدعق الدق أی تدق الخیول بحوافرها أرضهم و نواحر أرضهم متقابلاتها یقال منازل بنی فلان تتناحر أی تتقابل.

**[ترجمه]زره پوشیده‏ها را در پیشاپیش لشکر قرار دهید، و آنها که کلاه خود ندارند، در پشت سر قرار گیرند، دندان‏ها را در نبرد روی هم بفشارید، که تأثیر ضربت شمشیر را بر سر کمتر می‏کند، در برابر نیزه‏های دشمن، پیچ و خم به خود دهید که نیزه‏ها را می‏لغزاند و کمتر به هدف اصابت می‏کند، چشم‏ها را فرو خوابانید، که بر دلیری شما می‏افزاید، و دل را آرام می‏کند، صداها را آهسته و خاموش سازید که سستی را می‏زداید. پرچم لشکر را بالا دارید و پیرامون آن را خالی مگذارید و جز به دست دلاوران و مدافعان سر سخت خود نسپارید، زیرا آنان که در حوادث سخت ایستادگی می‏کنند، از پرچم‏های خود بهتر پاسداری می‏نمایند و آن را در دل لشکر نگاه می‏دارند، و از هر سو، از پیش و پس و اطراف، مراقب آن می‏باشند، نه از آن عقب می‏مانند که تسلیم دشمن کنند و نه از آن پیشی می‏گیرند که تنها رهایش سازند.

هر کس باید برابر حریف خود بایستد و کار او را بسازد و به یاری برادر خود نیز بشتابد، و مبارزه با حریف خود را به برادر مسلمان خود وامگذارد که او در برابر دو حریف، قرار گیرد، حریف خود، و حریف برادرش.

به خدا سوگند اگر از شمشیر دنیا فرار کنید از شمشیر آخرت سالم نمی‏مانید، شما بزرگان عرب و شرافتمندان برجسته‏اید، در فرار از جنگ، خشم و غضب الهی و ذلّت همیشگی و ننگ جاویدان قرار دارد، فرار کننده بر عمر خود نمی‏افزاید و بین خود و روز مرگش مانعی ایجاد نخواهد کرد.

کیست که شتابان و با نشاط با جهاد خویش به سوی خدا حرکت کند چونان تشنه کامی که به سوی آب می‏رود بهشت در سایه نیزه‏های دلاوران است، امروز در هنگامه نبرد آنچه در دل‏ها و سر زبان‏هاست آشکار می‏شود.به خدا سوگند که من به دیدار شامیان در میدان نبرد شیفته‏ترم تا آنان بر بازگشت به خانه‏هاشان که انتظار آن را می‏کشند. بار خدایا اگر شامیان از حق روی گرداندند جمعشان را پراکنده، و در میانشان اختلاف و تفرقه بیفکن، و آنان را برای خطاکاریشان به هلاکت رسان .

همانا شامیان، بدون ضربت نیزه‏هایی پیاپی هرگز از جای خود خارج نشوند، ضرباتی که بدنهایشان را سوراخ نماید، چنانکه وزش باد از این سو فرو شده بدان سو در آید، ضربتی که کاسه سر را بپراکند، و استخوانهای بدن را خرد، و بازوها و پاها را قطع و به اطراف پخش کند آنان دست بر نمی‏دارند تا آنگاه که دسته‏های لشکر پیاپی بر آنان حمله کنند و آنها را تیرباران نمایند، و سواران ما هجوم آورند، و صف‏هایشان را درهم شکنند، و لشکرهای عظیم، پشت سر لشکرهای انبوه، آنها را تا شهرهایشان عقب برانند، و تا اسب‏ها، سرزمینشان را که روی در روی یکدیگر قرار دارد، و اطراف چراگاهایشان، و راه‏های آنان را، زیر سم بکوبند.

میگویم: «الدعق» به معنی کوبیدن زمین با سم اسبهاست و «نواحر» به معنی متقابل است. میگویند: منزلهای فلان طایفه «تتناحر» یعنی مقابل هم هستند.

**[ترجمه]

تبیین

قوله علیه السلام أحس من نفسه أی علم و وجد و رباطة الجأش شدة القلب و الذب الدفع و النجدة الشجاعة کما یذب عن نفسه أی بنهایة الاهتمام و الجد لجعله مثله أی مثل أخیه فی الجبن أو أخاه مثله فی الشجاعة و الحثیث السریع و المقیم للموت الراضی به کما أن الهارب عنه الساخط له أهون من میتة إما مطلقا أو عنده علیه السلام لما یعلم ما فیه من الدرجات.

و قال النهایة کشیش الأفعی صوت جلدها إذا تحرکت و قد کشت تکش و لیس صوت فمها لأن ذلک فحیحها و

مِنْهُ حَدِیثُ عَلِیٍّ علیه السلام کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْکُمْ تَکِشُّونَ کَشِیشَ الضِّبَابِ.

و قال ابن أبی الحدید أی کأنکم لشدة خوفکم و اجتماعکم من الجبن کالضباب المجتمعة التی تحک بعضها بعضا قال الراجز:

کشیش أفعی أجمعت لعضّ*** و هی تحک بعضها ببعض

و اقتحم عقبة أو وهدة رمی بنفسه فیها و التلوم الانتظار و التوقف.

قوله أجزأ امرؤ قال ابن أبی الحدید من الناس من یجعل هذا أو نحوه أمرا بلفظ الماضی کالمستقبل فی قوله تعالی وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ

ص: 456

أَوْلادَهُنَّ و منهم من قال معنی ذلک هلا أجزأ فیکون تحضیضا محذوف الصیغة للعلم بها و أجزأ أی کفی و قرنک مقارنک فی القتال و نحوه و آسی أخاه بنفسه بالهمزة أی جعله أسوة لنفسه و یجوز واسیت زیدا بالواو و هی لغة ضعیفة و الموجدة الغضب و السخط قوله علیه السلام و الذل اللازم قیل یروی اللاذم بالذال المعجمة بمعناه و الرائح المسافر وقت الرواح أو مطلقا کما قاله الأزهری و یناسب الأول ما مر من أن قتاله علیه السلام کان غالبا بعد الزوال.

قوله علیه السلام تحت أطراف العوالی یحتمل أن یکون المراد بالعوالی الرماح قال ابن الأثیر فی النهایة العالیة ما یلی السنان من الرمح و الجمع العوالی أو المراد منه السیوف کما یظهر من ابن أبی الحدید فیحتمل أن یکون من علا یعلو إذا ارتفع أی السیوف التی تعلو فوق الرءوس أو من علوته بالسیف إذا ضربته به و یؤیده

قَوْلُ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله الْجَنَّةُ تَحْتَ ظِلَالِ السُّیُوفِ.

قوله علیه السلام تبلی الأخبار بالباء الموحدة أی تختبر الأفعال و الأسرار کما قال تعالی وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ و فی بعض النسخ بالیاء المثناة التحتانیة أی تمتاز الأخیار من الأشرار.

قوله علیه السلام إلی لقائهم أی الأعداء لقتالهم و الفض التفریق.

و أبسلت فلانا أسلمته إلی الهلکة.

قوله علیه السلام طعن دراک أی متتابع یتلو بعضه بعضا و یخرج منه النسیم أی لسعته و روی النسم أی طعن یخرق الجوف بحیث یتنفس المطعون من الطعنة و روی القشم بالقاف و الشین المعجمة و هو اللحم و الشحم و الفلق الشق و طاح الشی‌ء سقط أو هلک أو تاه فی الأرض و أطاحه غیره و أندره أسقطه.

قال ابن أبی الحدید یمکن أن یفسر النواحر بأمر آخر و هو أن یراد به

ص: 457

أقاصی رضهم من قولهم لآخر لیلة من الشهر ناحرة.

و قد مر تفسیر بعض أجزاء الخطبة فی مواضعها.

**[ترجمه]امام علیه السّلام «أحس من نفسه» یعنی دانست و دریافت. «رباطة الجأش» استواری دل، الذبّ: دفع‌کردن، النجده: شجاعت است. «کما یذبّ عن نفسه» یعنی در نهایت اهتمام و جدیت، «لجعله مثله» یعنی نظیر برادرش در ترس، یا قراردادن برادرش مانند وی در شجاعت. و الحثیث یعنی سریع. المقیم للموت: راضی به آن چنانکه گریزان از آن، از آن ناراضی است. « أهون من میته» یا به صورت مطلق آسان است یا نزد او آسان است، به‌جهت آگاهی وی از درجاتی که در آن است.

در النهایه گوید: کشیش الأفعی: صدای پوست مار زمانی‌که حرکت می‌کند، و قد کشت تکش گفته می‌شود و صدای دهان او نیست، زیرا به آن فحیح گفته می‌شود. و حدیث علی علیه السّلام از آن است. «کأنی انظر إلیکم تکشون کشیش الضباب».

و ابن ابی الحدید گوید: یعنی گویی شما به‌جهت شدت خوفتان و اجتماعتان از روی ترس مانند سوسمارهای جمع‌شده‌ای هستید که یکی به دیگری برخورد می‌کند. رجزخوان گوید:

کشیش أفعی أجمعت لعضّ و هی تحکّ بعضها ببعض

صدای کشیده شدن مارهایی افعی بر روی زمین که قصد نیش زدند دارد در حالی که برخی به دیگری برخورد میکند .

و «اقتحم عقبة أو وهدة» یعنی خود را در آن انداخت، التلوّم: یعنی انتظار و توقف.

و این کلام او «أجزأ امرؤ» ابن ابی الحدید گوید: برخی از افراد این یا نظیر آن را امری با لفظ ماضی قرار می‌دهند، مانند مستقبل در این کلام خداوند متعال: «وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ» {و مادران [باید] فرزندان خود را شیر دهند}

و برخی از آنها گوید: معنای آن هلا أجزأ است، پس تحضیض محذوف الصیغه است به‌جهت علم به آن «أجزأ» یعنی بس است. و قرنک یعنی هماورد تو در جنگ و امثال آن «و آسی أخاه بنفسه» یا با همزه است یعنی او را الگویی برای خود قرار داد، واسیت زیداً با واو جایز است که لغت ضعیفی است. الموجدة یعنی خشم و غضب. این کلام امام علیه السّلام: «الذل اللازم» گفته شده: لاذم با ذال در همان معنا روایت می‌شود. «الرائح» یعنی مسافر در شب یا به‌صورت مطلق. چنانکه ازهری گفته است و معنای نخست با آنچه‌که در خصوص اینکه جنگ او غالبا بعد از زوال خورشید بود، تناسب دارد.

این کلام او «تحت أطراف العوالی» محتمل است که مقصود از عوالی نیزه باشد. ابن اثیر در النهایه گوید: العالیه آنچه به‌دنبال سرنیزه می‌آید است و جمع آن عوالی است، یا مقصود از آن شمشیر است، چنانکه از ابن ابی الحدید روشن خواهد شد، پس محتمل است که از ریشه علا یعلو باشد آنگاه که بالا می‌آید یعنی شمشیرهایی که بر روی سرها بالا می‌رود. یا از ریشه علوته بالسیف است، زمانی‌که با آن بر او ضربت بزنی و این کلام نبی صلّی الله علیه و آله مؤید آن است که: «بهشت زیر سایه شمشیرهاست».

این کلام امام علیه السّلام «تبلی الأخبار» با باء، یعنی اعمال و اسرار آزموده می‌شود. چنانکه خداوند متعال فرمود: «وَنَبْلُوَ أَخْبَارَکُمْ» {و گزارشهای [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم}

و در بعضی نسخه‌ها با یاء است، یعنی خوبان از بدان متمایز می‌شوند.

این کلام امام علیه السّلام: «إلی لقائهم» یعنی دیدار دشمنان برای جنگ با آنان. الفض یعنی جدا کردن. أبسلت فلاناً: یعنی او را تسلیم هلاکت کرد .

این سخن امام علیه السّلام: «طعن دراک» یعنی پی در پی که یکی در پی دیگری می‌آید. «یخرج منه النسیم» یعنی نیشش، و «نسم» روایت شده است، یعنی ضربه‌ای که شکم را پاره می‌کند، به‌گونه‌ای که ضربه‌خورده از شکاف ضربه تنفس می‌کند. «القشم» روایت شده است که همان گوشت و خون است. «الفلق» یعنی شکاف، طاح الشئ: یعنی سقوط کرد و نابود شد یا در زمین سرگردان شد و أطاحه غیره، أندره یعنی او را انداخت.

ابن ابی الحدید گوید: ممکن است که «نواحر» با امر دیگری تفسیر شود و آن اینکه منظور از آن نهایت بیماری ایشان باشد، از این گفتار ایشان که به آخرین شب ماه میگویند: ناحره.

و تفسیر برخی از بخش‌های خطبه در مواضع آنها بیان شد.

**[ترجمه]

«674»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ وَصِیَّتِهِ علیه السلام لِعَسْکَرِهِ قَبْلَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ بِصِفِّینَ لَا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ فَإِنَّکُمْ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَی حُجَّةٍ وَ تَرْکُکُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ حُجَّةٌ أُخْرَی لَکُمْ عَلَیْهِمْ فَإِذَا کَانَتِ الْهَزِیمَةُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُصِیبُوا مُعْوِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لَا تَهِیجُوا النِّسَاءَ بِأَذًی وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ وَ سَبَبْنَ أُمَرَاءَکُمْ فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ الْقُوَی وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ إِنْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَ إِنَّهُنَّ لَمُشْرِکَاتٌ وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ بِالْفِهْرِ أَوِ الْهِرَاوَةِ فَیُعَیَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 14 از باب نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : دستور امام پیش از رویارویی با دشمن در صفّین:

با دشمن جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا بحمد اللّه حجّت با شماست، و آغازگر جنگ نبودنتان، تا آن که دشمن به جنگ روی آورد، حجّت دیگر بر حقّانیت شما خواهد بود.اگر به اذن خدا شکست خوردند و گریختند، آن کس را که پشت کرده نکشید، و آن را که قدرت دفاع ندارد آسیب نرسانید، و مجروحان را به قتل نرسانید.

زنان را با آزار دادن تحریک نکنید هر چند آبروی شما را بریزند، یا امیران شما را دشنام دهند، که آنان در نیروی بدنی و روانی و اندیشه کم توانند، در روزگاری که زنان مشرک بودند مأمور بودیم دست از آزارشان برداریم، و در جاهلیّت اگر مردی با سنگ یا چوب دستی، به زنی حمله می‏کرد، او و فرزندانش را سرزنش می‏کردند.

**[ترجمه]

إِیضَاحٌ

قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِیَ أَنَّهُ علیه السلام کَانَ یُوصِی أَصْحَابَهُ فِی کُلِّ مَوْطِنٍ یَلْقَوْنَ الْعَدُوَّ فِیهِ بِهَذِهِ الْوَصِیَّةِ وَ زَادَ فِی رِوَایَتِهِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ بَعْدَ قَوْلِهِ وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ قَوْلَهُ وَ لَا تَکْشِفُوا لَهُمْ عَوْرَةً وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِیلٍ فَإِذَا وَصَلْتُمْ إِلَی رِحَالِ الْقَوْمِ فَلَا تَهْتِکُوا سِتْراً وَ لَا تَدْخُلُوا دَاراً إِلَّا بِإِذْنٍ وَ لَا تَأْخُذُوا شَیْئاً مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَ لَا تَهِیجُوا النِّسَاءَ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ.

قوله علیه السلام حجة أخری قال ابن میثم و بیان هذه من وجهین أحدهما أنه دخول فی حرب الله و حرب رسوله صلی الله علیه و آله

لِقَوْلِهِ صلی الله علیه و آله یَا عَلِیُّ حَرْبُکَ حَرْبِی.

و تحقق سعیهم فی الأرض بقتلهم النفس التی حرم الله فتحقق دخولهم فی عموم قوله تعالی إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا الآیة.

ص: 458

1) 674- رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه نفسه فی المختار: 14 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

و ثانیها دخولهم فی قوله تعالی فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ ⁽¹⁾

و قد وصی [أمیر المؤمنین علیه السلام جیشه] فی هذا الفصل بأمور:

أحدها أن لا یقاتلوهم إلی أن یبدؤهم [أهل الشام] بالقتال، و أشار إلی أن ذلک یکون حجة ثانیة علیهم.

و أومی بالحجة الأولی إلی قوله تعالی: «فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ» [9/ الحجرات] و ظاهر أن هؤلاء [کانوا] بغاة علی الامام الحق فوجب قتالهم.

و أما [الحجة] الثانیة: فهی ترکهم حتّی یبدءوا بالحرب، و بیان هذه الحجة من وجهین:

أحدهما أنهم إذا بدءوا [الامام] أو جیشه بالحرب فقد تحقّق دخولهم فی حرب اللّه و حرب رسوله لقوله صلّی اللّه علیه و آله و سلم: «یا علی حربک حربی» و تحقّق سعیهم فی الأرض بالفساد بقتلهم النفس التی حرم اللّه [قتلها] ابتداء بغیر حق، و کل من تحقّق دخوله فی ذلک دخل فی عموم قوله: إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ [33/ المائدة].

الثانی أن البادی بالحرب ابتداء [من غیر مسوغ] معتد، و کل معتد کذلک یجب الاعتداء علیه لقوله تعالی: فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدی عَلَیْکُمْ [194/ البقرة: 2] فوجب الاعتداء علیهم إذا بدءوا بالحرب.

قوله علیه السلام و لا تصیبوا معورا قال ابن میثم أعور الصید أمکن من نفسه و أعور الفارس ظهر فیه موضع خلل للضرب ثم قال أی لا تصیبوا الذی أمکنتکم الفرصة فی قتله بعد انکسار العدو کالمعور من الصید.

و قال ابن أبی الحدید هو الذی یعتصم منک فی الحرب بإظهار عورته لتکف عنه و یجوز أن یکون المعور هنا المریب الذی یظن أنه من القوم و أنه حضر للحرب و لیس منهم لعله حضر لأمر آخر.

ص: 459

1) 1 هذا تلخیص کلام ابن میثم رحمه اللّه فی شرح المختار: 14 من الباب الثانی من نهج البلاغة: ج 4 ص 383 ط 3، و لأجل التوضیح نذکر بیانه حرفیا قال:

و قال فی النهایة کل عیب و خلل فی شی‌ء فهو عورة و منه

حدیث علی علیه السلام و لا تصیبوا معمورا.

أعور الفارس إذ بدا فیه موضع خلل للضرب و إن فی قوله علیه السلام إن کنا مخففة من المثقلة و کذا فی قوله و إن کان و الواو فی قوله و إنهن للحال و الفهر بالکسر الحجر ملأ الکف و قیل مطلقا و الهراوة بالکسر العصا و التناول بهما کنایة عن الضرب بهما و قوله علیه السلام و عقبه عطف علی الضمیر المستکن المرفوع فی قوله فیعیر و لم یؤکد للفصل بقوله بها کقوله تعالی ما أَشْرَکْنا وَ لا آباؤُنا

**[ترجمه]این میثم گوید: روایت شده است که امام علیه السّلام در هر مکانی‌که با دشمن روبرو می‌شدند با این وصیت به آنان توصیه می‌نمود و در روایتش از نصر بن مزاحم بعد از این سخن او «و لا تجهزوا علی جریح» این سخنش را افزوده است: «و عورت آنان را نمایان نکنید و هیچ کشته‌ای را مثله نکنید و چون به اثاثیه قوم رسیدید، نه پرده‌ای بدرید و نه وارد خانه‌ای شوید، مگر با اذن، و چیزی از اموال آنان را نگیرید و زنان را برآشفته نسازید.» تا پایان آنچه گذشت.

درخصوص این کلام او علیه السّلام «حجت دیگری» ابن میثم گوید: و بیان این از دو جهت است: یکی اینکه آن بنا به این سخن نبی صلّی الله علیه و آله که «ای علی، جنگ تو جنگ من است» جنگ خدا و رسول اوست و تحقق یافتن تلاششان در زمین با کشتن نفسی است که خداوند حرام کرده است، پس ورودشان در عمومیت این کلام خداوند: «إِنَّمَا جَزَاء الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الأَرْضِ فَسَادًا أَن یُقَتَّلُواْ أَوْ یُصَلَّبُواْ» ادامه آیه {سزای کسانی که با [دوستداران] خدا و پیامبر او می‏جنگند و در زمین به فساد می‏کوشند جز این نیست که کشته شوند یا بر دار آویخته گردند} محقق می‌شود.

و دوم شمولیت این کلام خداوند بر آنان است: «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُواْ عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» {پس هر کس بر شما تعدی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده بر او تعدی کنید} - . این تلخیص کلام ابن میثم در شرح مختار 14 از بخش دوم نهج البلاغه: ج4، ص383، چاپ سوم است. -

این کلام امام علیه السّلام: «و لا تصیبوا معوراً» ابن میثم گوید: اعور الصید، یعنی بر خودش مسلط کرد. و اعور الفارس: در او موضع خللی برای ضربه‌زدن نمایان شد. سپس گوید: یعنی به کسی‌که چون شکار ضعیف، بعد از شکست دشمن، فرصت کشتنش برایتان امکان‌پذیر شد، آسیب نرسانید.

ابن ابی الحدید گوید: او کسی است که در جنگ با کشف عورتش، خود را از تو مصون می‌دارد تا از او دست بکشی و جایز است که معور در اینجا فرد شک‌برانگیزی باشد که گمان می‌شود از آن جمع است و برای جنگ حاضر شده است، درحالی‌که از آنان نیست و شاید برای امر دیگری حاضر شده است.

در النهایه گوید: هر عیب و نقصی که در چیزی است، عورت است و این حدیث علی علیه السّلام از آن است: «لا تصیبوا معوراً»، اعور الفارس زمانی است که در او محل خللی برای ضربه‌زدن نمایان شود. «و إن» در این کلام امام علیه السّلام: «إن کنّا» ان مخففه از مثقله است و همچنین در این کلام او «و إن کان». و واو در این سخن او «و إنّهن» حاله است، و الفهر با کسره، سنگ به اندازه کف دست است و گفته‌شده مطلقاً سنگ است. الهراوه با کسره یعنی عصا، و گرفتن آن دو، کنایه از ضربه‌زدن به‌وسیله آن دو است. و این کلام امام علیه السّلام: «و عقبه» عطف بر ضمیر مستتر مرفوع در این کلام او: فیعّیر است و برای فصل با «بها» تأکید نشده است، مانند این کلام خداوند: و ما أشرکنا و لا آباؤنا»

**[ترجمه]

«675»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ کَانَ یَقُولُ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ عِنْدَ الْحَرْبِ لَا تَشْتَدَّنَّ عَلَیْکُمْ فَرَّةٌ بَعْدَهَا کَرَّةٌ وَ لَا جَوْلَةٌ بَعْدَهَا حَمْلَةٌ وَ أَعْطُوا السُّیُوفَ حُقُوقَهَا وَ وَطِّنُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا وَ اذْمُرُوا أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ الدَّعْسِیِّ وَ الضَّرْبِ الطِّلَحْفِیِّ وَ أَمِیتُوا الْأَصْوَاتَ فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ مَا أَسْلَمُوا وَ لَکِنِ اسْتَسْلَمُوا وَ أَسَرُّوا الْکُفْرَ فَلَمَّا وَجَدُوا عَلَیْهِ أَعْوَاناً أَظْهَرُوهُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 16 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. - : به هنگام جنگ به یارانش میفرمود:

عقب نشینی‏هایی که مقدّمه هجوم دیگری است، و ایستادنی که حمله در پی دارد نگرانتان نسازد، حق شمشیرها را اداء کنید، و پشت دشمن را به خاک بمالید، و برای فرو کردن نیزه‏ها، و محکم‏ترین ضربه‏های شمشیر، خود را آماده کنید، صدای خود را در سینه‏ها نگهدارید که در زدودن سستی نقش بسزایی دارد.به خدایی که دانه را شکافت، و پدیده‏ها را آفرید، آنها اسلام را نپذیرفتند، بلکه به ظاهر تسلیم شدند، و کفر خود را پنهان داشتند و آنگاه که یاورانی یافتند آن را آشکار ساختند.

**[ترجمه]

بیان

لا تشتدن علیکم أی لا تستصعبوا و لا یشق علیکم فرار بعده رجوع إلی الحرب و الجولة الدوران فی الحرب و الجائل الزائل عن مکانه و هذا حض لهم علی أن یکروا و یعودوا إلی الحرب إن وقعت علیهم کرة أو المعنی إذا رأیتم المصلحة فی الفرار لجذب العدو إلی حیث تتمکنوا منه فلا تشتد علیکم و لا تعدوه عارا.

قوله علیه السلام و وطئوا للجنوب مصارعها و فی بعض النسخ و وطنوا بالنون أی اجعلوا مصارع الجنوب و مساقطها وطنا لها أو وطیئا لها أی استعدوا للسقوط علی الأرض و القتل و الکلام کنایة عن العزم علی الحرب و عدم الاحتراز عن مفاسدها و قال الجوهری ذمرته ذمرا حثثته.

ص: 460

1) 675- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 16 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

و قال ابن أبی الحدید الطعن الدعسی الذی یحشی به أجواف الأعداء و أصل الدعس الحشو یقال دعست الوعاء أی حشوته.

قوله علیه السلام و ضرب طلحفی بکسر الطاء و فتح اللام أی شدید و اللام زائدة و الیاء للمبالغة.

و أمیتوا الأصوات أی لا تکثروا الصیاح و الفشل الفزع و الجبن و الضعف.

قوله علیه السلام و لکن استسلموا أی انقادوا خوفا من السیف.

**[ترجمه]«لا تشتدن علیکم» یعنی فراری که بعد از آن رجوع به جنگ است را دشوار نگیرید و سخت نپندارید. الجوله: چرخش در جنگ است. و جائل: جداشونده از جای خویش است. و این تشویقی است برای آنان، بر اینکه مجدداً حمله کنند و به جنگ بازگردند، اگرچه حمله دیگری بر آنان واقع شد یا معنا این است، زمانی‌که برای کشماندن دشمن به جایی که بر او مسلط شوید، مصلحت را در فرار دید، بر خود سخت نپندارید و آن را ننگ نشمرید.

این کلام امام علیه السّلام که «و وطئوا للجنوب مصارعها» که در بعضی نسخه‌ها «و وطّنوا» با نون آمده است، یعنی محل به زمین افتادن پهلوها و محل سقوط آنها را وطنی برای آنها یا وطئی برای آنها قرار دهید، یعنی برای افتادن بر زمین و کشته‌شدن آماده شود و این کلام، کنایه‌ای از عزم بر جنگ و عدم احتراز از مفاسد آن است. و جوهری گوید: ذمرته ذمراً، یعنی او را تشویق کردم.

و این ابی الحدید گوید: الطعن الدعسی: ضربه‌ای است که در بطن دشمنان جا داده‌می‌شود. و اصل دعس، پرکردن است و دعست الوعاء، گفته می‌شود: یعنی آن را پر کردم.

و این کلام امام علیه السّلام: «وضرب طلحفی» -باکسره طاء و فتحه لام- یعنی ضربه شدید و لام زائد و یاء برای مبالغه است. «وأمیتوا الاصوات» یعنی بسیار فریاد نکنید. والفشل یعنی فزع، ترس و ضعف. و این کلام امام علیه السّلام: «و لکن استسلموا» یعنی به دلیل ترس از شمشیر مطیع شدند.

**[ترجمه]

«676»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ علیه السلام وَصَّی بِهِ شُرَیْحَ بْنَ هَانِئٍ لَمَّا جَعَلَهُ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ إِلَی الشَّامِ اتَّقِ اللَّهَ فِی کُلِّ مَسَاءٍ وَ صَبَاحٍ وَ خَفْ عَلَی نَفْسِکَ الدُّنْیَا الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَی حَالٍ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَکَ عَنْ کَثِیرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَکْرُوهِهِ سَمَتْ بِکَ الْأَهْوَاءُ إِلَی کَثِیرٍ مِنَ الضَّرَرِ فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً وَ لِنَزْوَتِکَ عِنْدَ الْحَفِیظَةِ وَاقِماً قَامِعاً.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 56 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرمانده سپاه، شریح بن هانی که او را به سوی شام حرکت داد: در هر صبح و شام از خدا بترس، و از فریب کاری دنیا بر نفس خویش بیمناک باش، و هیچ گاه از دنیا ایمن مباش، بدان که اگر برای چیزهایی که دوست می‏داری، یا آنچه را که خوشایند تو نیست، خود را باز نداری، هوس‏ها تو را به زیان‏های فراوانی خواهند کشید، سپس نفس خود را باز دار و از آن نگهبانی کن، و به هنگام خشم، بر نفس خویش شکننده و حاکم باش.

**[ترجمه]

بیان

سمت بک قال ابن أبی الحدید أی أفضت بک و فی النهایة فلان یسمو إلی المعالی إذا تطاول إلیها و النزوة الوثبة و الحفیظة الغضب و قال الجوهری وقمه أی رده و قال أبو عبیدة أی قهره.

**[ترجمه]«سمت بک» ابن ابی الحدید گوید: یعنی به تو منتهی شدم. و در النهایه گوید: فلان یسمو إلی المعالی، زمانی‌که مدعی بزرگی‌ها باشد. والنزوه یعنی جهش، الحفیظه یعنی خشم. و جوهری گوید: و قمّه یعنی او را بازگرداند. و ابو عبیده گوید: یعنی بر او غالب شد.

**[ترجمه]

«677»

⁽²⁾وَ رَوَی ابْنُ أَبِی الْحَدِیدِ فِی شَرْحِ النَّهْجِ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ وَ وَجَدْتُهُ فِی أَصْلِ کِتَابِهِ أَیْضاً عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَأْمُرُنَا فِی کُلِّ مَوْطِنٍ لَقِینَا مَعَهُ عَدُوَّهُ فَیَقُولُ لَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّی یَبْدَءُوکُمْ فَهِیَ حُجَّةٌ أُخْرَی لَکُمْ عَلَیْهِمْ فَإِذَا قَاتَلْتُمُوهُمْ فَهَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُجْهِزُوا عَلَی جَرِیحٍ وَ لَا تَکْشِفُوا عَوْرَةً ص: 461

1) 676- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 56 من الباب الثانی من نهج البلاغة.

2) 677- رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 54 من نهج البلاغة: ج 4 ص 26 ط الحدیث بمصر، و رواه نصر فی وقعة صفّین ص 203.

وَ لَا تُمَثِّلُوا بِقَتِیلٍ فَإِذَا وَصَلْتُمْ إِلَی رِحَالِ الْقَوْمِ فَلَا تَهْتِکُوا سِرّاً وَ لَا تَدْخُلُوا دَاراً إِلَّا بِإِذْنٍ وَ لَا تَأْخُذُوا شَیْئاً مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِلَّا مَا وَجَدْتُمْ فِی عَسْکَرِهِمْ وَ لَا تَهِیجُوا امْرَأَةً بِأَذًی ⁽¹⁾وَ إِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ وَ تَنَاوَلْنَ أُمَرَاءَکُمْ وَ صُلَحَاءَکُمْ فَإِنَّهُنَّ ضِعَافُ الْقُوَی وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ وَ لَقَدْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَ هُنَّ مُشْرِکَاتٌ وَ إِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ المَرْأَةَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ بِالْهِرَاوَةِ وَ الْحَدِیدِ فَیُعَیَّرُ بِهَا عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

**[ترجمه]و ابن ابی الحدید - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 54 از نهج البلاغه: ج4، ص 26، چاپ جدید مصر و نصر در وقعه صفین، ص 203 روایت کرده است. -

در شرح نهج البلاغه از نصر بن مزاحم –و آن را در اصل کتاب او نیز یافتم- از عمرو بن سعد با اسنادش از عبدالله بن جندب از پدرش گوید که علی علیه السّلام در هر محلی که همراه با او با دشمن روبرو می‌شدیم، به ما امر می‌کرد و می‌فرمود: با آن قوم جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا حجّت دیگر بر شما خواهد بود.اگر جنگ کردید و به اذن خدا شکست خوردند آن کس را که پشت کرده نکشید، و مجروحان را به قتل نرسانیدوم رسیدی و کشتهای را مثله نکنید و چون به اثاثیه پردهای ندرید و جز به اذن وارد خانهای نشوید و از اموال انان جز آچه که در اردوگاهشان یافتید چیزی نستانید وزنی را با آزار دادن تحریک نکنید هر چند آبروی شما را بریزند، یا امیران و صلحای شما را دشنام دهند، که آنان در نیروی بدنی و روانی و اندیشه کم توانند، در روزگاری که زنان مشرک بودند مأمور بودیم دست از آزارشان برداریم، و در جاهلیّت اگر مردی با سنگ یا چوب دستی، به زنی حمله می‏کرد، او و فرزندانش را سرزنش می‏کردند.

**[ترجمه]

«678»

⁽²⁾وَ قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِیَ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَانَ إِذَا اشْتَدَّ الْقِتَالُ ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ حِینَ یَرْکَبُ ثُمَّ یَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی نِعَمِهِ عَلَیْنَا وَ فَضْلِهِ الْعَمِیمِ سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ وَ إِنَّا إِلی رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ ثُمَّ یَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ وَ یَرْفَعُ یَدَیْهِ وَ یَقُولُ اللَّهُمَّ إِلَیْکَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ وَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ مُدَّتِ الْأَعْنَاقُ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ وَ أُنْضِیَتِ الْأَبْدَانُ اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَکْنُونُ الشَّنَآنِ وَ جَاشَتْ مَرَاجِلُ الْأَضْغَانِ اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُو إِلَیْکَ غَیْبَةَ نَبِیِّنَا وَ کَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحِینَ ثُمَّ یَقُولُ سِیرُوا عَلَی بَرَکَةِ اللَّهِ ثُمَّ یَقُولُ اللَّهُ أَکْبَرُ اللَّهُ أَکْبَرُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ یَا اللَّهُ یَا أَحَدُ یَا صَمَدُ یَا رَبَ

ص: 462

1) 1 هذا هو الصواب الموافق لما رواه الطبریّ فی تاریخه: ج 4 ص 6، و الموافق للمختار: 14 من باب الکتب من نهج البلاغة، و فی أصلی هنا: «إلا بإذنی».

2) 678- رواه ابن میثم رحمه اللّه فی شرح المختار: 15 من باب الکتب من نهج البلاغة: ج 4 ص 385 ط بیروت، و فیه سقط فی هذا الموضع منه، بل و فی مواضع أخر من هذه الطبعة.

مُحَمَّدٍ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ اللَّهُمَّ کُفَّ عَنَّا أَیْدِیَ الظَّالِمِینَ وَ کَانَ هَذَا شِعَارَهُ بِصِفِّینَ.

**[ترجمه]و ابن میثم - . ابن میثم آن را در شرح مختار 15 از بخش نامههای نهج البلاغه: ج4، ص 385، چاپ بیروت روایت کرد. -

گوید: روایت است که امیرمؤمنان علیه السّلام زمانی‌که جنگ بر او شدید می‌شد، زمانی‌که سوار می‌شد، نام خدا را ذکر می‌کرد و می‌فرمود: حمد از آن خداست، به‌خاطر نعمت‌هایی که بر ما عطا کرد و به‌خاطر فضل فراگیرش، منزه است کسی‌که این را برای ما مسخر کرد، درحالی‌که با آن قرین نبودیم و ما به‌سوی پروردگار خود باز می‌گردیم. سپس به قبله رو می‌کرد و دستانش را بالا می‌برد و می‌فرمود: خدایا گام‏ها در راه تو در حرکت و قلب‏ها به سوی تو روان شده، و گردن‏ها به درگاه تو کشیده، و دیده‏ها به آستان تو نگران، و بدن‏ها در خدمت تو لاغر شده است، خدایا دشمنی‏های پنهان آشکار، و دیگهای کینه در جوش است، خدایا به تو شکایت می‏کنیم از اینکه پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در میان ما نیست، و دشمنان ما فراوان، و خواسته‏های ما پراکنده است.«پروردگارا بین ما و دشمنانمان به حق داوری فرما که تو از بهترین داورانی«

سپس می‌فرمود: به برکت خدا حرکت کنید، سپس می‌فرمود: الله اکبر، الله اکبر، لا إله إلّا الله، الله اکبر یا الله یا احد یا صمد یا رب محمد. بسم الله الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه إلّا بالله العلیّ العظیم، ایاک نعبد و ایاک نستعین. بار خدایا دست ظالمان را از ما کوتاه کن و این شعار وی در صفین بود .

**[ترجمه]

«679»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ کَانَ علیه السلام یَقُولُ إِذَا لَقِیَ الْعَدُوَّ مُحَارِباً اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَفْضَتِ الْقُلُوبُ وَ سَاقَ الدُّعَاءَ إِلَی قَوْلِهِ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ وَ جَعَلَ قَوْلَهُ وَ نُقِلَتِ الْأَقْدَامُ بَعْدَ قَوْلِهِ وَ شَخَصَتِ الْأَبْصَارُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 15 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. همچنین آن را در حدیث سوم از باب «مقدار الجزیه» در آخر کتاب زکات از کتاب الاستبصار ج2، ص 53، از مختار کلام امیر مؤمنان روایت کرده است. - :

زمانی‌که در جنگ با دشمن روبرو می‌شد، می‌فرمود: «بارخدایا، قلب‌ها به‌سوی تو روانه شده».

و دعا را تا این سخن او ادامه می‌داد: «که تو بهترین داورانی» و این کلام وی «و گام‌ها در راه تو در حرکت است» را بعد از این کلام وی «گردن‌ها به درگاه تو کشیده‌شده است» آورده‌است.

**[ترجمه]

بیان

قال الخلیل فی العین أفضی فلان إلی فلان أی وصل إلیه و أصله أنه صار فی فضائه.

و قال ابن أبی الحدید أفضت القلوب أی دنت و قربت و یجوز أن یکون أفضت أی بسرها فحذف المفعول انتهی.

و یحتمل أن یکون من أفضیت إذا خرجت إلی الفضاء أی خرجت إلی فضاء رحمتک بسؤالک.

و شخص بصره فهو شاخص إذا فتح عینیه و جعل لا یطرف و أنضیت الأبدان أی أهزلت و منه النضو و هو البعیر المهزول و صرح أی انکشف.

و الشنآن البغضة و جاشت القدر أی غلت و المراجل القدور و تشتت أهوائنا أی تفرق آرائنا و اختلاف آمالنا و قال فی النهایة فتح الحاکم بین الخصمین إذا فصل بینهما و الفاتح الحاکم.

ص: 463

1) 679- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 15 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة. و رواه أیضا فی الحدیث: 3 من باب: «مقدار الجزیة» فی آخر کتاب الزکاة من کتاب الاستبصار: ج 2 ص 53. مما اختار من کلم أمیر المؤمنین.

**[ترجمه]الخلیل در العین گوید: افضی فلان إلی فلان، یعنی فلانی به فلانی رسید و اصلش این است که او در فضای وی قرار گرفت. و ابن ابی الحدید گوید: افضت القلوب، یعنی نزدیک شد و جایز است که أفضت باشد، یعنی سرش را و مفعول محذوف باشد. پایان

و محتمل است که از أفضیت باشد، زمانی‌که به قصد فضاء خارج شوی، یعنی با خواسته‌ای به‌سوی فضای رحمت او خارج شوی. و «شخص بصره فهو شاخص» زمانی است که چشمانش را بگشاید و پلک نزند. واُنضیت الابدان یعنی نحیف شد و نضو که شتر لاغر است، از این ریشه است. و صرّح یعنی آشکار شد. الشنآن یعنی کینه، جاشت القدر یعنی دیگ جوشید. والمراجل یعنی دیگ‌ها، و تشتّت اهوائنا یعنی نظراتمان پراکنده و آرزوهایمان مختلف شد و در النهایه گوید: فتح الحاکم بین الخصمین یعنی میان آنها را حل و فصل کرد و الفاتح یعنی داور .

**[ترجمه]

باب 29 باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام و وصایاه إلی عماله و أمراء أجناده‌

الأخبار

«680»

⁽¹⁾ف، تحف العقول وَصِیَّتُهُ لِزِیَادِ بْنِ النَّضْرِ حِینَ أَنْفَذَهُ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ إِلَی صِفِّینَ اتَّقِ اللَّهَ فِی کُلِّ مُمْسًی وَ مُصْبَحٍ وَ خَفْ عَلَی نَفْسِکَ الْغَرُورَ وَ لَا تَأْمَنْهَا عَلَی حَالٍ مِنَ الْبَلَاءِ وَ اعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ لَمْ تَزَعْ نَفْسَکَ عَنْ کَثِیرٍ مِمَّا تُحِبُّ مَخَافَةَ مَکْرُوهِهِ سَمَتْ بِکَ الْأَهْوَاءُ إِلَی کَثِیرٍ مِنَ الضُّرِّ حَتَّی تَطْعُنَ فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً وَازِعاً عَنِ الظُّلْمِ وَ الْغَیِّ وَ الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ قَدْ وَلَّیْتُکَ هَذَا الْجُنْدَ فَلَا تَسْتَذِلَّنَّهُمْ وَ لَا تَسْتَطِلْ عَلَیْهِمْ فَإِنَّ خَیْرَکُمْ أَتْقَاکُمْ تَعَلَّمْ مِنْ عَالِمِهِمْ وَ عَلِّمْ جَاهِلَهُمْ وَ احْلُمْ عَنْ سَفِیهِهِمْ فَإِنَّکَ إِنَّمَا تُدْرِکُ الْخَیْرَ بِالْعِلْمِ وَ کَفِّ الْأَذَی وَ الْجَهْلِ ثُمَّ أَرْدَفَهُ علیه السلام بِکِتَابٍ یُوصِیهِ فِیهِ وَ یُحَذِّرُهُ وَ هَذَا نَصُّهُ اعْلَمْ أَنَّ مُقَدِّمَةَ الْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونُ الْمُقَدِّمَةِ طَلَائِعُهُمْ فَإِذَا أَنْتَ خَرَجْتَ مِنْ بِلَادِکَ وَ دَنَوْتَ مِنْ عَدُوِّکَ فَلَا تَسْأَمْ مِنْ تَوْجِیهِ الطَّلَائِعِ فِی کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ فِی ص: 465

1) 680- رواه الحسن بن علیّ بن شعبة رحمه اللّه فی الحدیث: 21 مما اختار من کلامه علیه السلام فی کتاب تحف العقول ص 130، و فی طبع آخر ص 191.

بَعْضِ الشِّعَابِ وَ الشَّجَرِ وَ الْخَمَرِ وَ فِی کُلِّ جَانِبٍ حَتَّی لَا یَغْتَرَّکُمْ عَدُوُّکُمْ وَ یَکُونَ لَکُمْ کَمِینٌ وَ لَا تُسَیِّرِ الْکَتَائِبَ وَ الْقَبَائِلَ مِنْ لَدُنِ الصَّبَاحِ إِلَی الْمَسَاءِ إِلَّا عَلَی تَعْبِئَةٍ فَإِنْ دَهِمَکُمْ أَمْرٌ أَوْ غَشِیَکُمْ مَکْرُوهٌ کُنْتُمْ قَدْ تَقَدَّمْتُمْ فِی التَّعْبِئَةِ وَ إِذَا نَزَلْتُمْ بَعْدُ وَ نَزَلَ بِکُمْ فَلْیَکُنْ مُعَسْکَرُکُمْ فِی أَقْبَالِ الشِّرَافِ أَوْ فِی سِفَاحِ الْجِبَالِ وَ أَثْنَاءِ الْأَنْهَارِ کَیْ مَا تَکُونَ لَکُمْ رِدْءاً وَ دُونَکُمْ مَرَدّاً وَ لْتَکُنْ مُقَاتَلَتُکُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَوِ اثْنَیْنِ وَ اجْعَلُوا رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی الْجِبَالِ وَ بِأَعْلَی الشِّرَافِ وَ بِمَنَاکِبِ الْأَنْهَارِ یَرْتَوُونَ لَکُمْ لِئَلَّا یَأْتِیَکُمْ عَدُوٌّ مِنْ مَکَانِ مَخَافَةٍ أَوْ أَمْنٍ وَ إِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا رَحَلْتُمْ فَارْحَلُوا جَمِیعاً وَ إِذَا غَشِیَکُمُ اللَّیْلُ فَنَزَلْتُمْ فَحُفُّوا عَسْکَرَکُمْ بِالرِّمَاحِ وَ التِّرَسَةِ وَ اجْعَلُوا رُمَاتَکُمْ یَلُونَ تِرَسَتَکُمْ کَیْلَا تُصَابَ لَکُمْ غِرَّةٌ وَ لَا تُلْقَی لَکُمْ غَفْلَةٌ وَ احْرُسْ عَسْکَرَکَ بِنَفْسِکَ وَ إِیَّاکَ أَنْ تَرْقُدَ إِلَی أَنْ تُصْبِحَ إِلَّا غِرَاراً أَوْ مَضْمَضَةً ثُمَّ لْیَکُنْ ذَلِکَ شَأْنَکَ وَ دَأْبَکَ حَتَّی نَنْتَهِیَ إِلَی عَدُوِّکَ وَ عَلَیْکَ بِالتُّؤَدَةِ فِی حَرْبِکَ وَ إِیَّاکَ وَ الْعَجَلَةَ إِلَّا أَنْ تُمْکِنَکَ فُرْصَةٌ وَ إِیَّاکَ أَنْ تُقَاتِلَ إِلَّا أَنْ یَبْدَءُوکَ أَوْ یَأْتِیَکَ أَمْرِی وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ.

**[ترجمه]تحف العقول - . حسن بن علی بن شعبه آن را در حدیث 21 از مختار کلام امام عایه السلام در کتاب تحف العقول ص 130، و در چاپ دیگر ص 191 روایت کرد. - :

توصیه او به زیاد بن نضر، زمانی‌که او را در جلودار خود به‌سوی صفین فرستاد فرمود: در هر عصر و صبح، تقوای خدا پیشه کن و بر نفست از فریب بترس و در هیچ حالی از آزمایش بر آن ایمن نباش. و بدان که تو اگر نفست را از بسیاری از آنچه‌که دوست داری، باز نداری، هواها تو را به‌سوی بسیاری از ترس مکروه آن، از ضررها می‌برد تا اینکه سالخورده شوی، پس مانع و بازدارنده‌ای برای نفست از ظلم، گمراهی، ستم و دشمنی باش.

تو را بر این لشکر گماردم، پس آنها را ناچیز نشمار و بر آنان فخرفروشی نکن که برترین شما باتقواترین شماست که از دانایشان فرامی‌گیرد و به نادانشان می‌آموزد. درباره سفیه آنان بردبار باش که تو با علم، به خیر دست می‌یابی و از آزار و جهل خودداری کن.

سپس آن را با نامه‌ای که در آن او را توصیه می‌کند و برحذر می‌دارد، به پایان می‌رساند که متن آن این است: «بدان که جلودار جمع، چشم آنان است و چشم جلودار، طلایه‌دار آن است، پس تو زمانی‌که از سرزمینت خارج شدی و به دشمن نزدیک شدی، از جهت‌دهی طلایه‌داران در هر ناحیه و در برخی از دره‌ها، درختان و خمر و در هر جانبی بیزار نباش تا دشمن شما را اغفال نکند و در کمین شما نباشد.

گردان‌ها و دسته‌ها را از صبح تا شب جز بر تجهیز، به حرکت درنیاور که اگر امری بر شما رسید یا مکروهی شما را فرا گرفت، در تجهیز مقدم شده‌اید و چون بر دشمنی که بر شما وارده شده است، فرود آمدید، اردوگاه شما باید رو به بلندی یا در دامنه کوه و میان رودها باشد تا برای شما پشتیبان راه برگشت باشد و نبردتان باید از یک یا دو سمت باشد.

و مراقبانی را در دل کوه‌ها و بالاترین بلندی و در کنار رودها، درحالی‌که به شما آبرسانی می‌کنند، قرار دهید تا دشمن از محل مورد بیم یا امن بر شما وارد نشود. و چون فرود آمدید، همگی فرود آیید و چون رفتید، همگی بروید.

و چون شب فرا رسید و فرود آمدید، لشکرتان را با نیزه و سپر بپوشانید و تیراندازتان را بعد از سپرها قرار دهید تا دچار بی‌توجهی و غفلت نشوید و خودت از لشکرت مراقبت کن و برحذر باش که تا صبح، جز به‌صورت شتاب‌زده و کوتاه نخوابی و این باید شأن و عادت تو باشد تا زمانی‌که به دشمن ختم می‌شود. و متانت در جنگ بر تو لازم است و از شتاب برحذر باش، مگر زمانی‌که فرصت به تو دست می‌دهد و برحذر باش که با او نجنگی مگر اینکه او بر تو آغاز کند، تا اینکه فرمان من به تو برسد. و سلام و رحمت خدا بر تو باد.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام حتی تطعن بضم العین أی تکبر من قولهم طعن فی السن و قد مضی شرحها و إنما کررنا للاختلاف بین الروایات.

**[ترجمه]این کلام او: «حتی تطعن» با ضمه یعنی بزرگ شوی، برگرفته از این سخن آنان: «طعن فی السن» که شرح آن بیان شد و فقط به‌جهت اختلاف روایات تکرار کردیم.

**[ترجمه]

«681»

و رواه أیضا الشیخ الصدوق فی الحدیث: 95 فی باب الخراج و الجزیة قبیل باب الصوم من کتاب من لا یحضره الفقیه: ج 2 ص 26.

یب، تهذیب الأحکام سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ

ص: 466

1) 681- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه قبل عنوان: «باب الخمس و الغنائم» فی الحدیث الأخیر، من «باب الخراج و عمارة الأرضین» من کتاب تهذیب الأحکام: ج 4 ص 120، ط النجف، و رواه أیضا فی الحدیث: 3 من باب «مقدار الجزیة» فی آخر کتاب الزکاة من کتاب الاستبصار ج 2، ص 53.

إِبْرَاهِیمَ بْنِ عِمْرَانَ الشَّیْبَانِیِّ عَنْ یُونُسَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ یَحْیَی بْنِ الْأَشْعَثِ الْکِنْدِیِّ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ یَزِیدَ الْأَنْصَارِیِّ قَالَ: اسْتَعْمَلَنِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام عَلَی أَرْبَعَةِ رَسَاتِیقِ الْمَدَائِنِ الْبِهْقُبَاذَاتِ وَ نَهْرِ شیریا وَ نَهْرِ جُوَیْرٍ وَ نَهْرِ الْمَلِکِ وَ أَمَرَنِی أَنْ أَضَعَ عَلَی کُلِّ جَرِیبِ زَرْعٍ غَلِیظٍ دِرْهَماً وَ نِصْفاً وَ عَلَی کُلِّ جَرِیبٍ وَسَطٍ دِرْهَماً وَ عَلَی کُلِّ جَرِیبِ زَرْعٍ رَقِیقٍ ثُلُثَیْ دِرْهَمٍ وَ عَلَی کُلِّ جَرِیبِ کَرْمٍ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ عَلَی کُلِّ جَرِیبِ نَخْلٍ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ عَلَی کُلِّ جَرِیبِ الْبَسَاتِینِ الَّتِی تَجْمَعُ النَّخْلَ وَ الشَّجَرَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ وَ أَمَرَنِی أَنْ أُلْقِیَ کُلَّ نَخْلٍ شَاذٍّ عَنِ الْقُرَی لِمَارَّةِ الطَّرِیقِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ لَا آخُذَ مِنْهُ شَیْئاً وَ أَمَرَنِی أَنْ أَضَعَ عَلَی الدَّهَاقِینِ الَّذِینَ یَرْکَبُونَ الْبَرَاذِینَ وَ یَتَخَتَّمُونَ بِالذَّهَبِ عَلَی کُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ ثَمَانِیَةً وَ أَرْبَعِینَ دِرْهَماً وَ عَلَی أَوْسَاطِهِمْ وَ التُّجَّارِ مِنْهُمْ عَلَی کُلِّ رَجُلٍ أَرْبَعَةً وَ عِشْرِینَ دِرْهَماً وَ عَلَی سَفِلَتِهِمْ وَ فُقَرَائِهِمْ اثْنَیْ عَشَرَ دِرْهَماً عَلَی کُلِّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ قَالَ فَجَبَیْتُهَا ثَمَانِیَةَ عَشَرَ أَلْفَ أَلْفِ دِرْهَمٍ فِی سَنَةٍ.

**[ترجمه]بصائر الدرجات - . شیخ طوسی آن را قبل از عنوان «باب الخمس و الغنائم» در حدث آخر از «باب الخراج و عمارة الأرضیین» کتاب تهذیب الأحکام: ج4، ص 120، چاپ نجف و نیز در حدیث (3) م باب «مقدار الجزیه» در آخر کتاب زکات از کتاب الاستبصار ج 2، ص 53 روایت کرد.

و شیخ صدوق نیز آن را در حدیث 95 در باب الخراج و الجزیه قبل از الصوم از کتاب من لایحضره الفقیه: ج2، ص 26 روایت کرد. - : مصعب بن یزید انصاری گوید: امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السّلام مرا در چهار رستاق مدائق بر کار گمارد: بهقباذات، نهر شیریا، نهر جویر و نهر ملک و به من فرمان داد که بر هر جریب زراعی یک و نیم درهم و بر هر جریب وسط، یک درهم و بر هر جریب زرع مملوک، درهم و بر هر جریب انگور، ده درهم و بر هر جریب نخل، ده درهم و بر هر جریب بستان شامل نخل و درخت، ده درهم قرار دهم و امر فرمود که هر نخل نادر از روستاها را برای عابران راه در راه مانده بیاندازم و چیزی از آن نگیرم و امر کرد که بر هر یک از دهقانانی که بر اسب‌کاری سوار می‌شود و انگشتر طلا بر دست می‌کنند، چهل و هشت درهم وضع کنم و بر هر یک از اواسط و تجار آنان بیست و چهار درهم و بر هر یک از پایین دستان و فقرای آنها دوازده درهم وضع کنم. گوید: در هر سال هجده هزار هزار درهم جمع‌آوری کردم.

**[ترجمه]

إیضاح

قال محمد بن إدریس رحمه الله فی کتاب السرائر بهرسیر بالباء المنقطة من تحتها نقطة واحدة و السین غیر المعجمة هی المدائن و الدلیل علی ذلک أن الراوی قال استعملنی علی أربعة رساتیق ثم عد خمسة فذکر المدائن ثم ذکر من جملة الخمسة بهرسیر فعطف علی اللفظ دون المعنی.

فإن قیل لا یعطف الشی‌ء علی نفسه قلنا إنما عطف علی اللفظة دون المعنی و هذا کثیر فی القرآن و الشعر قال الشاعر:

إلی الملک القرم و ابن الهمام***و لیث الکتیبة فی المزدحم

فکل هذه الصفات راجعة إلی موصوف واحد و قد عطف بعضها علی بعض لاختلاف ألفاظها.

و یدل علی ما قلناه أیضا ما

ذکره أصحاب السیر فی کتاب صفین قالوا لما سار أمیر المؤمنین علیه السلام إلی صفین قالوا ثم مضی نحو ساباط حتی انتهی إلی مدینة بهرسیر و إذا رجل من أصحابه ینظر إلی آثار کسری و هو یتمثل بقول ابن یعفور السهمی

ص: 467

جرت الریاح إلی محل دیارهم*** فکأنما کانوا علی میعاد

فقال علیه السلام أ فلا قلت کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ الآیة.

و أما البهقباذات فهی ثلاثة البهقباذ الأعلی و هی ستة طساسیج طسوج بابل و خطرنیة و الفلوجة العلیا و السفلی و النهرین و عین التمر.

و البهقباذ الأوسط أربعة طساسیج طسوج الجیة و البداءة و سور إبریسما و نهر الملک و بارسوما.

و البهقباذ الأسفل خمسة طساسیج منها طسوج فرات و بارقلی و طسوج السیلحین الذی فیه الخورنق و السدیر ذکر ذلک عبد الله بن خردادبه فی کتاب الممالک و المسالک ⁽¹⁾

أقول: إنه رحمه الله بنی کلامه علی ما نقله من کتاب المقنعة و فیه و البهقباذات مع العطف.

و علی ما فی کتاب التهذیب الظاهر إضافة الرساتیق إلی المدائن فیحتمل أن یکون بهرسیر عطفا علی أربعة و یکون البهقباذات بیانا لأربعة رساتیق المدائن أی استعملنی علی البهقباذات و علی بهرسیر.

و أن یکون معطوفا علی رساتیق أی استعملنی علی أربعة أشیاء أحدها رساتیق المدائن و هی البهقباذات و الثانی بهرسیر و هکذا.

و أن یکون معطوفا علی البهقباذات إحدی الرساتیق و المحل الذی یجری فیه نهر شیریا ثانیها.

ثم اختلف فی قراءة بهرسیر فقد قرأ ابن إدریس کما عرفت و یؤیده ما نقله و نقلنا أیضا فی موضع آخر من کتاب صفین.

ص: 468

1) 1 و قریبا منه ذکره الیاقوت فی کتاب معجم البلدان: ج 1، ص 516 و ج 6 ص 131.

و قرأ بعض الأفاضل نهرسیر بالنون و السین المهملة و بعضهم نهرشیر بالنون و الشین المعجمة و قال هو النهر الذی عمله فرهاد لشیرین و هو من أعمال المدائن و منهم من قرأ بهرشیر بالباء و الشین المعجمة أی المعمول لأجل اللبن و هو بعید و منهم من قرأ نهرسر بإسقاط الیاء من بین المهملین أی النهر الأعلی و کذا اختلف النسخ فی نهر جویر ففی بعضها بالجیم فالواو فالیاء المثناة التحتانیة فالراء المهملة و فی بعضها بإبدال الیاء باء موحدة و فی بعضها بإبدال الراء نونا و قال الفیروزآبادی الطسوج کسفود الناحیة و فی النهایة هو استخراج المال من مظانه ⁽¹⁾

**[ترجمه]محمد بن ادریس رحمه الله در کتاب السرائر گوید: «بهر سیر» با باء و سین، همان مدائن است و دلیل بر آن این است که راوی گوید: مرا در چهار رستاق به کار گمارد، سپس پنج نام را ذکر کرد، پس مدائن را ذکر کرد، سپس «بهر سیر» را در جمله پنج نام ذکر کرد. پس معطوف بر لفظ است، بدون معنی. و اگر گفته شده که چیزی بر خودش عطف نمی‌شود، می‌گوییم: فقط به لفظ نه معنا عطف شده است و این در قرآن و شعر فراوان است. شاعر گوید:

إلی الملک القرم و ابن الهمام و لیث الکتیبه فی المزدحم

به پادشاه بزرگ و فرزند شخص بزرگوار و بخشنده و شیر گردان در اوج درگیری جنگ.

که همه این صفات به یک موصوف باز می‌گردد و برخی از آنها به‌جهت اختلاف الفاظ به برخی دیگر عطف شده است. و همچنین آنچه‌که اصحاب سیر در کتاب صفین ذکر کرده‌اند بر آنچه‌که ذکر کردیم دلالت دارد، دلالت دارد که گویند: زمانی‌که امیرمؤمنان علیه السّلام به‌سوی صفین حرکت کرد، گفتند: سپس به‌سمت ساباط رفت تا اینکه به مدینه «بهر سیر» رسید و زمانی‌که یکی از اصحابش درحال نگریستن به آثار کسری، این گفته ابن یعفور سهمی را به‌عنوان مثال می‌آورد: جرت الریاح إلی محل دیارهم فکأنما کانوا علی میعاد

بادها به سوی دیار آنان وزیدن گرفت گویی که وعدهای داشت.

امام علیه السّلام فرمود: آیا نگفتم: «کَمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ* وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ* وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ» {[وه] چه باغها و چشمه‏سارانی [که آنها بعد از خود] بر جای نهادند، و کشتزارها و جایگاه‏های نیکو، و نعمتی که از آن برخوردار بودند، [آری] این چنین [بود] و آنها را به مردمی دیگر میراث دادیم}

و بهقباذات سه تاست، بهقباذ اعلی که شش طسوج است، طسوج بابل، خطرنیه، فلوجه علیا، سفلی، نهرین و عین القمر.

و بهقباذ اوسط چهار طسوج است، طسوج جیه، بداوت، سور ابرسیما، نهر ملک و بارسوما. و بهقباذ اسفل پنج طسوج است که عبارت است از طسّوج فرات، بارقلی، طسوج سیلحین که خوزنق و سدیر در آن است. عبدالله بن خردادبه آن را در کتاب الممالک و المسالک ذکر کرده است. - . نزدیک به آن را یاقوت در کتاب معجم البلدان: ج1، ص516، ج 6، ص 131 ذکر کرده است. -

می‌گویم: او رحمه‌الله سخن خود را بر آنچه‌که از کتاب المقنعه نقل کرده است، بنا نهاده‌است و البهقباذات در آن با عطف آمده است. و براساس آنچه‌که در کتاب التهذیب آمده است، که ظاهر، اضافه رساتیق به مدائن است، پس محتمل است که «بهر سیر» عطف بر اربعه باشد و «بهقباذات» بیان اربعه رساتیق المدائن باشد، یعنی مرا بر بهقباذات و بر بهر سیر به‌کار گمارد. و نیز محتمل است که معطوف به رساتیق باشد، یعنی مرا بر چهار ناحیه بر کار گمارد که یکی از آنها، رستاق‌های مدائن است که همان بهقباذات است و دومی بهر سیر است و این چنین. و محتمل است که معطوف بر «بهقباذات» باشد، اول رساتیق و محلی که نهر شیربا در آن جریان دارد دومین آن است. سپس در قرائت بهر سیر اختلاف است، ابن ادریس چنانکه دریافتی قرائت کرده است و آنچه‌که او نقل کرده است و در جایی دیگر از کتاب صفین نیز نقل کردیم، مؤید آن است .

و یکی از افاضل «نهر سیر» با نون و سین قرائت کرده است و برخی از آنها «نهر شیر» با نون و شین قرائت کرده‌اند و گویند: نهری است که فرهاد برای شیرین ایجاد کرد و از بخش‌های مدائن است و برخی از آنان «بهر شیر» با باء و شین قرائت کرده است، یعنی انجام شده به‌خاطر شیر که این بعید است. و برخی از آنان «نهر سر» با حذف یاء از میان سین و راء قرائت کرده است، یعنی نهر اعلی و همچنین نسخهها درباره «نهر جویر» نیز دچار اختلاف هستند. در برخی از آنها با جیم، واو، یاء، راء و در برخی دیگر با تبدیل یاء به باء و در برخی دیگر با تبدیل راء به نون آمده است. فیروزآبادی گوید: طسوج بر وزن سفود یعنی ناحیه، و در النهایه بیرون آوردن مال از محل مورد حدس است.

**[ترجمه]

«682»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی أُمَرَائِهِ عَلَی الْجُیُوشِ ⁽³⁾مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ حَقّاً عَلَی الْوَالِی أَنْ لَا یُغَیِّرَهُ عَلَی رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ وَ لَا طَوْلٌ خُصَّ بِهِ وَ أَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ وَ عَطْفاً عَلَی إِخْوَانِهِ أَلَا وَ إِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَنْ لَا أَحْتَجِزَ دُونَکُمْ سِرّاً إِلَّا فِی حَرْبٍ وَ لَا أَطْوِیَ دُونَکُمْ أَمْراً إِلَّا فِی حُکْمٍ وَ لَا أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ وَ لَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ وَ أَنْ تَکُونُوا عِنْدِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِذَا فَعَلْتُ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِلَّهِ عَلَیْکُمُ النِّعْمَةُ وَ لِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَةُ وَ أَنْ لَا تَنْکُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ وَ لَا تُفَرِّطُوا فِی صَلَاحٍ وَ أَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَی الْحَقِّ فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَی ذَلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنِ اعْوَجَّ مِنْکُمْ ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَةَ وَ لَا یَجِدُ عِنْدِی فِیهَا رُخْصَةً فَخُذُوا هَذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ وَ أَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللَّهُ بِهِ أَمْرَکُمْ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 50 از باب دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرماندهان سپاه: از بنده خدا، علی بن ابی طالب، امیر مؤمنان به نیروهای مسلّح و مرز داران کشور پس از یاد خدا و درود همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد، یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود، و با آن اموال و نعمت‏ها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک گردد و به برادرانش مهربانی بیشتری روا دارد.

آگاه باشید حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم، و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده و در وقت تعیین شده آن بپردازم، و با همه شما به گونه‏ای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسئولیّت‏های یاد شده را انجام دهم، بر خداست که نعمت‏های خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آنچه صلاح است سستی ورزید، و برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است، که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستور العمل‏های ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته، و از فرماندهان خود در آنچه که خدا امور شما را اصلاح می‏کند، اطاعت کنید، با درود.

**[ترجمه]

«683»

⁽⁴⁾

و رویناه عن مصدر آخر فی المختار: 84 من باب الکتب من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 228 ط 1.

ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْکَاتِبِ عَنِ الْأَجْلَحِ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ

ص: 469

1) 1 لم أجد مادة «طسج» فی طبعة الحدیث ببیروت من کتاب النهایة.

2) 682- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 50 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

3) 3 هذا هو الصواب، و فی ط الکمبانیّ من أصلی: «من کلام له علیه السلام إلی أمرائه علی الجیوش».

4) 683- رواه الشیخ الطوسیّ رفع اللّه مقامه فی الحدیث: 33 من الجزء الثامن من أمالیه: ج 1، ص 136، ط 1.

ثَعْلَبَةَ بْنِ زَیْدٍ الْحِمَّانِیِّ قَالَ کَتَبَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِلَی أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ وَ ذَکَرَ نَحْوَهُ وَ فِیهِ فَضْلُ مَالِهِ وَ لَا مَرْتَبَةَ اخْتَصَّ بِهَا وَ فِیهِ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِکَ وَجَبَتْ لِی عَلَیْکُمُ الْبَیْعَةُ وَ لِی مِنْکُمُ الطَّاعَةُ وَ فِیهِ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنْ خَالَفَنِی فِیهِ ثُمَّ أُحِلَّ بِکُمْ فِیهِ عُقُوبَتُهُ وَ لَا تَجِدُوا عِنْدِی إِلَی قَوْلِهِ علیه السلام وَ أَعْطُوا مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَذَا یُصْلِحُ أَمْرَکُمْ.

**[ترجمه]امالی طوسی - . شیخ طوسی آن را در مختار 33 از جلد هشتم امالی: ج1، ص 136، چاپ اول روایت کرد.

ما آن را از منابعی دیگر در مختار 84 از بخش نامههای کتاب نهج السعاده: ج 4، ص 228، چاپ اول روایت کردیم. - :

ثعلبه بن زید حمانی گوید: امیرمؤمنان علیه السّلام برای فرماندهان لشکرها نوشت و مانند آن را ذکر کرد و در آن آمده است: «مالش زیاد شد و هیچ مرتبه نیست که به آن مختص شود» و نیز آمده است: «و چون چنین کردم، بیعت من بر شما و اطاعت شما از من واجب می‌شود.» و نیز آمده است: «کسی نزد من خوارتر از کسی‌که درباره آن با من مخالفت کند نیست، پس عقوبت او درباره آن، آن را بر شما حلال می‌کنم و نیایید نزد من» تا این سخن وی: «و اطاعت کنید که این امر شما را اصلاح می‌کند» آمده است.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن الأثیر فی مادة سلح من کتاب النهایة المسلحة القوم الذین یحفظون الثغور من العدو و سموا مسلحة لأنهم یکونون ذوی سلاح أو لأنهم یسکنون المسلحة و هی کالثغر و المرقب یکون فیه أقوام یرقبون العدو لأن لا یطرقهم علی غفلة فإذا رأوه أعلموا أصحابهم لیتأهبوا له و جمع المسلح مسالح.

قوله علیه السلام أن لا یغیره أی لا یصیر الفضل الذی ناله الوالی و الطول الذی خصه الله به و هو الولایة سبأ لتغیره علی رعیته بالخروج عن العدل و الجفاء علیهم.

قوله علیه السلام أن لا أحتجز قال ابن میثم أی لا أمنع و قال ابن أبی الحدید أی لا أستتر.

و کلاهما غیر موجودین فی کلام أهل اللغة و إن کان ما ذکره الجوهری من أنه یقال احتجز الرجل بإزاره أی شد إزاره علی وسطه قریبا مما ذکره ابن أبی الحدید لکنه بهذا المعنی غیر متعد و کذا استتر کما ذکره فی تفسیره و المناسب هو ما ذکره ابن میثم و إن کان غیر موجود فی کلامهم.

و استثناء الحرب لأنه خدعة و لا یناسب إفشاء الآراء فیه.

و لا أطوی دونکم أمرا أی أظهرکم علی کل ما فی نفسی مما یحسن إظهارکم علیه فأما الأحکام الشرعیة و القضاء علی أحد الخصمین فإنی لا

ص: 470

أعلمکم قبل وقوعها و لا أشاورکم فیها کیلا تفسد القضیة بأن یحتال ذلک الشخص لصرف الحکم عنه و لعدم توقف الحکم علی المشاورة.

و قال ابن أبی الحدید ثم ذکر أنه لا یؤخر لهم حقا عن محله یعنی العطاء و أنه لا یقف دون مقطعه و الحق هاهنا غیر العطاء بل الحکم قال زهیر:

فإن الحق مقطعه ثلاث*** یمین أو نفار أو جلاء

أی متی تعین الحکم حکمت به و قطعت و لا أقف و لا أتحبس انتهی.

و یحتمل تعمیم الحق فی الموضعین أی ما یلزم لکم علی من عطاء أو حکم لا أؤخره عن محله و لا أقصر فی الإتیان به فالوقوف به قبل مقطعه ترک السعی فی الإتیان به قبل تمامه.

**[ترجمه]ابن اثیر گوید: درباره ماده «سلح» از کتاب النهایه گوید: المسلحه کوهی هستند که نواحی را از دشمن محافظت می‌کنند و به این دلیل مسلحه نامیده شده‌اند که صاحب سلاح هستند یا به این دلیل که در مسلحه سکونت دارند که مانند ناحیه و محل مراقبت که در آن اقوامی هستند که مراقب دشمن هستند که به‌صورت ناگهانی بر آنها نتازند و چون این را ببینند، یاران خود را آگاه می‌کنند، برای آن آماده شوند و جمع مسلح، مسالح است.

این کلام امام علیه السّلام: «أن لایغیره» یعنی برتری که والی به آن دست یافته و لطفی که خداوند او را به آن مخصوص گردانیده است که همان ولایت است، عاملی برای غیرت او بر رعیتش به‌صورت خروج از عدالت و ستم بر آنان نمی‌گردد.

و این کلام او که: «أن لا آحتجز» این میثم گوید: یعنی منع نمی‌کنم. و ابن ابی الحدید گوید: یعنی پنهان نمی‌کنم و هیچ‌یک در کلام اهل لغت موجود نیست، گرچه آنچه که جوهری در این خصوص ذکر کرده که گفته می‌شود: احتجز الرجل بإزاره، یعنی ازارش را بر کمرش بست، به آنچه که ابن ابی الحدید بیان کرده است، نزدیک است اما با این معنا متعدی نیست و استتر نیز چنین است، چنانکه در تفسیر آن بیان کرده است و مناسب چیزی است که این میثم ذکر کرده است، گرچه در کلام آنان موجود نیست.

و مستثنی کردن جنگ به این دلیل است که آن نیرنگ است و افشای آراء در آن مناسب نیست. «و لا أطوی دونکم امراً» یعنی شما را از آنچه‌که در درونم است تا آنچه‌که آگاه کردن شما از آن صحیح است، آگاه می‌کنم و در خصوص احکام شرعی و قضاوت بر یکی دو طرف دعوا شما را قبل از وقوع آن آگاه نمی‌کنم و درباره آن با شما مشورت نمی‌کنم تا قضاوت با نیرنگ آن شخص برای بازگرداندن حکم از خود، فاسد نشود و نیز به‌جهت عدم منوط بودن حکم به مشورت.

این ابی الحدید گوید: سپس ذکر کرد که وی حقی از آنان را از محل آن به تأخیر نمی‌افکند و منظورش عطا است و آن را از وقت تعیینشده به تعویق نمیاندازد، و حق در اینجا چیزی غیر از عطا، بلکه حکم است. زهیر گوید:

فإن الحق مقطعه ثلاث یمین أو نفار أو جلاء

مرز جدایی حق بر سه قسم است: سوگند، نفار، جلاء ـ کوچ ـ.

یعنی هرگاه حکم معین گردد به آن حکم می‌کنم، رأی قطعی می‌دهم، نمی‌ایستم و باز نمی‌مانم. پایان

و تعمیم دادن حق در موضع محتمل است، یعنی آنچه‌که درخصوص عطا یا حکم برای شما بر من لازم است را از محل آن به تأخیر نمی‌اندازم و در اجرای آن کوتاهی نمی‌کنم. و وقوف به آن قبل از مقطع آن، ترک تلاش در آوردن آن قبل از پایان یافتن آن است.

**[ترجمه]

«684»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عُمَّالِهِ عَلَی الْخَرَاجِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْخَرَاجِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا وَ اعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ یَسِیرٌ وَ أَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ فِیمَا نَهَی اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَ الْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لَا عُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ اصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ الرَّعِیَّةِ وَ وُکَلَاءُ الْأُمَّةِ وَ سُفَرَاءُ الْأَئِمَّةِ وَ لَا تُحْشِمُوا أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ وَ لَا تَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ وَ لَا تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَةَ شِتَاءٍ وَ لَا صَیْفٍ وَ لَا دَابَّةً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا وَ لَا عَبْداً وَ لَا تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَمٍ وَ لَا تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ مُصَلٍّ وَ لَا مُعَاهَدٍ إِلَّا أَنْ تَجِدُوا فَرَساً أَوْ سِلَاحاً یُعْدَی بِهِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذَلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ فَیَکُونَ شَوْکَةً عَلَیْهِ ص: 471

1) 684- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 51 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام فی نهج البلاغة.

وَ لَا تَدَّخِرُوا أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَةً وَ لَا الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَةٍ وَ لَا الرَّعِیَّةَ مَعُونَةً وَ لَا دِینَ اللَّهِ قُوَّةً وَ أَبْلُوا فِی سَبِیلِهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ عِنْدَنَا وَ عِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا وَ أَنْ نَنْصُرَهُ مِمَّا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 51 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به کارگزاران بیت المال:

از بنده خدا علی امیر مؤمنان به کارگزاران جمع آوری مالیات.پس از یاد خدا و درود.همانا کسی که از روز قیامت نترسد، زاد و توشه‏ای از پیش نخواهد فرستاد. بدانید مسئولیّتی را که به عهده گرفته‏اید اندک امّا پاداش آن فراوان است، اگر برای آنچه که خدا نهی کرد »مانند ستمکاری و دشمنی« کیفری نبود.برای رسیدن به پاداش در ترک آن نیز عذری وجود نداشت، در روابط خود با مردم انصاف داشته باشید، و در بر آوردن نیازهایشان شکیبا باشید.همانا شما خزانه‏داران مردم.و نمایندگان ملّت، و سفیران پیشوایان هستید، هرگز کسی را از نیازمندی او باز ندارید، و از خواسته‏های مشروعش محروم نسازید، و برای گرفتن مالیات از مردم، لباس‏های تابستانی یا زمستانی، و مرکب سواری، و برده کاری او را نفروشید.

و برای گرفتن درهمی، کسی را با تازیانه نزنید، و به مال کسی «نمازگزار باشد، یا غیر مسلمانی که در پناه اسلام است» دست اندازی نکنید، جز اسب یا اسلحه‏ای که برای تجاوز به مسلمان‏ها به کار گرفته می‏شود.زیرا برای مسلمان جایز نیست آنها را در اختیار دشمنان اسلام بگذارد، تا نیرومندتر از سپاه اسلام گردند.

از پند دادن به نفس خویش هیچ گونه کوتاهی نداشته، از خوشرفتاری با سپاهیان، و کمک به رعایا، و تقویت دین خدا، غفلت نکنید، و آنچه در راه خدا بر شما واجب است انجام دهید.همانا خدای سبحان از ما و شما خواسته است که در شکرگزاری کوشا بوده، و با تمام قدرت او را یاری کنیم، «و نیرویی جز از جانب خدا نیست»

**[ترجمه]

توضیح

ما یحرزها أی یحفظ نفسه من عذاب الله ما لا عذر فی ترک طلبه لأنه نفع عظیم مقدور علی تحصیله فالتفریط فی طلبه قبیح.

و قال الجوهری السفیر الرسول و المصلح بین القوم و الجمع سفراء.

و قال قال أبو زید حشمت الرجل و أحشمته بمعنی و هو أن یجلس إلیک فتؤذیه و تغضبه و قال ابن الأعرابی حشمته أخجلته و أحشمته أغضبته.

و فی بعض النسخ و لا تحسموا أحدا بالسین المهملة من الحسم بمعنی القطع و المعاهد الذمی و کل من دخل بأمان و قال الجوهری العداء تجاوز الحد و الظلم یقال عدا علیه عدوا و عدوا و عداء ظلمه.

و قال ابن الأثیر فی مادة شوک من کتاب النهایة القتال شدته و حدته.

قوله علیه السلام و لا تدخروا أنفسکم أی لا تمنعوا عن أنفسکم نصیحة و ارعوا ما فیه صلاحها.

و فی النهایة الإبلاء الإنعام و الإحسان و فی حدیث بر الوالدین أبل الله تعالی عذرا فی برها أی أعطه و أبلغ العذر فیها إلیه و المعنی أحسن فیما بینک و بین الله ببرک إیاهما و قال الاصطناع افتعال من الصنیعة و هی العطیة و الکرامة و الإحسان.

قوله علیه السلام أن نشکره أی اصطنع إلینا لأن نشکره أو جعل شکره بجهدنا و نصره بقوتنا صنیعة و معروفا عندنا و عندکم.

**[ترجمه]«مایحرزها» یعنی آنچه نفسش را از عذاب خدا حفظ می‌کند، تا زمانی‌که در ترک طلب آن عذری نباشد، زیرا نفع بزرگی بر آن تحصیل مقدر شده است و کوتاهی در طلب آن قبیح است.

و جوهری گوید: سفیر یعنی فرستاده و مصلح بین قوم و جمع آن سفراء است. و گوید: ابو زید گوید: حشمت الرجل و أحشمته به یک معنی است، یعنی او به‌سوی تو می‌نشیند و تو او را آزار می‌دهی و به خشم می‌آوری. و ابن اعرابی گوید: حشمته یعنی او را خجالت‌زده کردم و أحشمته یعنی او را به خشم آوردم.

و در بعضی نسخه‌ها «لاتحسموا احد» با سین از ریشه حسم به‌معنی قطع کردن آمده است و معاهد: ذمّی و هر کسی‌که در امان وارد شده است، می‌باشد. و جوهری گوید: العداء یعنی تجاوز از حد و ظلم، گفته می‌شود: عدا علیه عدواً و عدوّا و عدائاً یعنی بر او ظلم کرد .

و ابن اثیر درباره ماده شوک از کتاب النهایه گوید: شوکه القتال یعنی شدت و حدّت جنگ.

و این کلام امام علیه السّلام «ولا تدخدروا انفسکم» یعنی نصیحتی را از خود منع نکنید و آنچه‌که صلاحتان در آن است را رعایت کنید. و در النهایه الابلاء یعنی انعام و احسان، و در حدیث احترام به والدین آمده است: «أبل الله تعالی عذراً فی برها» یعنی به عطا کرد و عذر در آن را به او رسانید و معنا این است با احترامت به آن دو، مابین خود و خدا را اصلاح کن و گوید: الاصطناع: بر وزن افتعال از ریشه صنیعه به‌معنی بخشش، کرامت و احسان است.

این کلام او: «أن نشکره» یعنی به ما نیکی کرد تا او را شکر کنیم یا اینکه شکرگزاری او بهسبب تلاشمان و یاری‌اش با قدرت‌مان را نیکی و احسانی نزد ما و شما قرار داد.

**[ترجمه]

«685»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ کِتَابِهِ إِلَی أُمَرَائِهِ فِی الصَّلَاةِ أَمَّا بَعْدُ فَصَلُّوا بِالنَّاسِ ص: 472

1) 685- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه تعالی عنه فی المختار: 52 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

الظُّهْرَ حِینَ تَفِی‌ءُ الشَّمْسُ مِثْلَ مَرْبِضِ الْعَنْزِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَ الشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّةٌ فِی عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ وَ یَدْفَعُ الْحَاجُّ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَی الشَّفَقُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ وَ صَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاةَ وَ الرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ وَ صَلُّوا بِهِمْ صَلَاةَ أَضْعَفِهِمْ وَ لَا تَکُونُوا فَتَّانِینَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 52 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرمانداران شهرها در باره وقت نماز :

پس از یاد خدا و درود نماز ظهر را با مردم وقتی بخوانید که آفتاب به طرف مغرب رفته، سایه آن به اندازه دیوار آغل بز گسترده شود، و نماز عصر را با مردم هنگامی بخوانید که خورشید سفید است و جلوه دارد و پاره‏ای از روز مانده که تا غروب می‏توان دو فرسخ راه را پیمود.و نماز مغرب را با مردم زمانی بخوانید که روزه دار افطار، و حاجی از عرفات به سوی منی کوچ می‏کند.و نماز عشاء را با مردم وقتی بخوانید که شفق پنهان، و یک سوّم از شب بگذرد، و نماز صبح را با مردم هنگامی بخوانید که شخص چهره همراه خویش را بشناسد، و نماز جماعت را در حد ناتوان آنان بگزارید، و فتنه‏گر مباشید.

**[ترجمه]

إیضاح

لعل الابتداء بالظهر لأنها أول ما فرضت من الصلوات حین تفی‌ء أی یزید و یرجع ظل الشمس بعد غایة نقصانه.

قوله مثل مربض العنز أی الأنثی من المعز و هو قریب من القدمین وقت النافلة و هو أول وقت الفضیلة المختص بالظهر لا آخره کما فهمه الراوندی رحمه الله.

قوله و الشمس بیضاء أی لم تصفر للمغیب و حیاتها استعارة لظهورها فی الأرض و العضو بالضم و الکسر واحد الأعضاء و الظرف خبر للشمس أو متعلق بصلوا و المراد بقاء جزء معتد به من النهار.

و قال فی النهایة فیه أنه دفع من عرفات أی ابتدأ السیر و دفع نفسه منها و نحاها أو دفع ناقته و حملها علی السیر.

و الفتان من یفتن الناس عن الدین و إطالة الصلاة مستلزمة لتخلف العاجزین و الضعفاء و المضطرین.

**[ترجمه]شاید آغاز کردن با ظهر به این دلیل باشد که آن اولین نمازی است که فرض شد. «حین تفئ» یعنی زمانی‌که سایه خورشید بعد از نهایت نقصانش زیاد می‌شود و برمی‌گردد .

و در این کلام او: «مثل مربض العنز» یعنی مادینه بز که آن نزدیک به دو گام وقت نافله است که اول وقت، فضیلت مختص ظهر و نه پایان آن است، چنانکه راوی فهمیده‌است.

و این کلام او «الشمس بیضاء» یعنی برای غروب زرد نشده است و زندگی خورشید استعاره از ظهور آن در زمین است. و عضو با ضمه و کسره واحد اعضا است. و ظرف خبری برای شمس یا متعلق به «صلّوا» است و منظور بقای بخش مورد اعتبار از روز است.

در النهایه گوید: در آن آمده است که «دفع من عرفات» یعنی حرکت را شروع کرد و خود را از عرفات دور و دفع کرد، یا شترش را دور کرد و بر حرکت وا داشت. و الفتّان کسی است که مردم را از دین، طولانی‌کردن نماز تا آنجا که مسلزم جاماندن ناتوانان، ضعیفان و مجبوران است، گمراه می‌کند.

**[ترجمه]

«686»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عُثْمَانَ بْنِ حُنَیْفٍ الْأَنْصَارِیِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی الْبَصْرَةِ وَ قَدْ بَلَغَهُ أَنَّهُ دُعِیَ إِلَی وَلِیمَةِ قَوْمٍ مِنْ أَهْلِهَا فَمَضَی إِلَیْهَا أَمَّا بَعْدُ یَا ابْنَ حُنَیْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا یُسْتَطَابُ لَکَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَیْکَ ص: 473

1) 686- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 45 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة.

الْجِفَانُ وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُوٌّ وَ غَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ وَ مَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً یَقْتَدِی بِهِ وَ یَسْتَضِی‌ءُ بِنُورِ عِلْمِهِ أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَی مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ أَلَا وَ إِنَّکُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ فَوَ اللَّهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا کَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَی وَ أَهْوَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ ⁽¹⁾بَلَی کَانَتْ فِی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ وَ سَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ وَ نِعْمَ الْحَکَمُ اللَّهُ وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَکٍ وَ غَیْرِ فَدَکٍ وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا فِی غَدٍ جَدَثٌ تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا وَ تَغِیبُ أَخْبَارُهَا وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا وَ أَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا لَضَغَطَهَا [لَأَضْغَطَهَا] الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ وَ سَدَّ فُرَجَهَا التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ وَ إِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی لِتَأْتِیَ آمِنَةً یَوْمَ الْخَوْفِ الْأَکْبَرِ وَ تَثْبُتَ عَلَی جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ وَ لَوْ شِئْتُ لَاهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ إِلَی مُصَفَّی هَذَا الْعَسَلِ وَ لُبَابِ هَذَا الْقَمْحِ وَ نَسَائِجِ هَذَا الْقَزِّ وَ لَکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ الْأَطْعِمَةِ وَ لَعَلَّ بالْحِجَازِ أَوْ بِالْیَمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ وَ لَا عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَنْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَ حَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی وَ أَکْبَادٌ حَرَّی أَوْ أَنْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَ حَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَةٍ***وَ حَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَی الْقِدِّ

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ لِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ لَا أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ أَوْ أَکُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِی جُشُوبَةِ الْعَیْشِ فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ

ص: 474

1) 1 ما بین المعقوفین مأخوذ من نسخة شرحها ابن أبی الحدید- و هو أصح النسخ- و قد سقط من أصلی من ط الکمبانیّ من البحار.

کَالْبَهِیمَةِ الْمَرْبُوطَةِ هَمُّهَا عَلَفُهَا أَوِ الْمُرْسَلَةِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا تَکْتَرِشُ مِنْ أَعْلَافِهَا وَ تَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا أَوْ أُتْرَکَ سُدًی أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلَالَةِ أَوْ أَعْتَسِفَ طَرِیقَ الْمَتَاهَةِ وَ کَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ إِذَا کَانَ هَذَا قُوتَ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ وَ مُنَازَلَةِ الشُّجْعَانِ أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّیَّةَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَاتِعَ الْخَضِرَةَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّابِتَاتِ الْعِذْیَةَ أَقْوَی وَقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَالصِّنْوِ مِنَ الصِّنْوِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ وَ اللَّهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا وَ لَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا وَ سَأَجْهَدُ فِی أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرْضَ مِنْ هَذَا الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ وَ الْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ حَتَّی تَخْرُجَ الْمَدَرَةُ مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ إِلَیْکِ عَنِّی یَا دُنْیَا فَحَبْلُکِ عَلَی غَارِبِکِ قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِکِ وَ أَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِکِ وَ اجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بِمَدَاعِبِکِ أَیْنَ الْأُمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِمْ بِزَخَارِفِکِ هَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ وَ مَضَامِینُ اللُّحُودِ وَ اللَّهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً وَ قَالَباً حِسِّیّاً لَأَقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللَّهِ فِی عِبَادٍ غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِیِّ وَ أُمَمٍ أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی وَ مُلُوکٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَی التَّلَفِ وَ أَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلَاءِ إِذْ لَا وِرْدَ وَ لَا صَدَرَ هَیْهَاتَ مَنْ وَطِئَ دَحْضَکِ زَلِقَ وَ مَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ وَ مَنِ ازْوَرَّ عَنْ حِبَالِکِ وُفِّقَ وَ السَّالِمُ مِنْکِ لَا یُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ وَ الدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْمٍ حَانَ انْسِلَاخُهُ اعْزُبِی عَنِّی فَوَ اللَّهِ [لَا] أَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی وَ لَا أَسْلَسُ لَکِ فَتَقُودِینِی ⁽¹⁾وَ ایْمُ اللَّهِ یَمِیناً أَسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیَّةِ اللَّهِ لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَةً تَهِشُّ مَعَهَا إِلَی

ص: 475

1) 1 العزوب: الغیبة و البعد و الذل بالکسر و یضم ضد الصعوبة و منه الذلول و الذل: المذلة الصغار و الأول هنا أنسب منه رحمه اللّه.

الْقُرْصِ إِذَا قَدَرْتُ عَلَیْهِ مَطْعُوماً وَ تَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً وَ لَأَدَعَنَّ مُقْلَتِی کَعَیْنِ مَاءٍ نَضَبَ مَعِینُهَا مُسْتَفْرِغَةً دُمُوعَهَا أَ تَمْتَلِئُ السَّائِمَةُ مِنْ رِعْیِهَا فَتَبْرُکَ وَ تَشْبَعُ الرَّبِیضَةُ مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ وَ یَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ قَرَّتْ إِذَنْ عَیْنُهُ إِذَا اقْتَدَی بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَةِ بِالْبَهِیمَةِ الْهَامِلَةِ وَ السَّائِمَةِ الْمَرْعِیَّةِ طُوبَی لِنَفْسٍ أَدَّتْ إِلَی رَبِّهَا فَرْضَهَا وَ عَرَکَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا وَ هَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا حَتَّی إِذَا غَلَبَ الْکَرَی عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا وَ تَوَسَّدَتْ کَفَّهَا فِی مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ وَ تَجَافَتْ عَنْ مَضَاجِعِهِمْ جُنُوبُهُمْ وَ هممت [هَمْهَمَتْ] بِذِکْرِ رَبِّهِمْ شِفَاهُهُمْ وَ تَقَشَّعَتْ بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِمْ ذُنُوبُهُمْ أُولئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا ابْنَ حُنَیْفٍ وَ لْتَکْفِکَ أَقْرَاصُکَ لِیَکُونَ مِنَ النَّارِ خَلَاصُکَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 45 از بخش نامههای نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرماندار بصره، عثمان بن حنیف انصاری که دعوت مهمانی سرمایه‏داری از مردم بصره را پذیرفت: پس از یاد خدا و درود ای پسر حنیف، به من گزارش دادند که مردی از سرمایه‏داران بصره، تو را به مهمانی خویش فرا خواند و تو به سرعت به سوی آن شتافتی خوردنی‏های رنگارنگ برای تو آوردند، و کاسه‏های پر از غذا پی در پی جلوی تو نهادند گمان نمی‏کردم مهمانی مردمی را بپذیری که نیازمندانشان با ستم محروم شده، و ثروتمندانشان بر سر سفره دعوت شده‏اند، اندیشه کن در کجایی و بر سر کدام سفره می‏خوری پس آن غذایی که حلال و حرام بودنش را نمی‏دانی دور بیفکن، و آنچه را به پاکیزگی و حلال بودنش یقین داری مصرف کن، آگاه باش هر پیروی را امامی است که از او پیروی می‏کند، و از نور دانشش روشنی می‏گیرد.

آگاه باش امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده، و دو قرص نان رضایت داده است، بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید امّا با پرهیزکاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا من از دنیای شما طلا و نقره‏ای نیندوخته، و از غنیمت‏های آن چیزی ذخیره نکرده‏ام، بر دو جامه کهنه‏ام جامه‏ای نیفزودم، و از زمین دنیا حتی یک وجب در اختیار نگرفتم و از آن جز به اندازه قوت قاطر مادینه پُشت زخمی نگرفتم و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط ناچیزتر است.آری از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده، فدک در دست ما بود که مردمی بر آن بخل ورزیده، و مردمی دیگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند، و بهترین داور خداست.مرا با فدک و غیر فدک چه کاردر حالی که جایگاه فردای آدمی گور است، که در تاریکی آن، آثار انسان نابود و اخبارش پنهان می‏گردد، گودالی که هر چه بر وسعت آن بیفزایند، و دست‏های گور کن فراخش نماید، سنگ و کلوخ آن را پر کرده، و خاک انباشته رخنه‏هایش را مسدود کند.من نفس خود را با پرهیزکاری می‏پرورانم، تا در روز قیامت که هراسناک‏ترین روزهاست در أمان، و در لغزشگاه‏های آن ثابت قدم باشد.

من اگر می‏خواستم، می‏توانستم از عسل پاک، و از مغز گندم، و بافته‏های ابریشم، برای خود غذا و لباس فراهم آورم، امّا هیهات که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا دارد که طعامهای لذیذ بر گزینم، در حالی که در«حجاز» یا «یمامه» کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم‏هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت:

«این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی و در اطراف تو شکم‏هایی گرسنه و به پشت چسبیده باشند»

آیا به همین رضایت دهم که مرا امیر المؤمنین علیه السلام خوانند و در تلخی‏های روزگار با مردم شریک نباشم و در سختی‏های زندگی الگوی آنان نگردم آفریده نشده‏ام که غذاهای لذیذ و پاکیزه مرا سرگرم سازد، چونان حیوان پرواری که تمام همّت او علف، و یا چون حیوان رها شده که شغلش چریدن و پر کردن شکم بوده، و از آینده خود بی خبر است.آیا مرا بیهوده آفریدند آیا مرا به بازی گرفته‏اند آیا ریسمان گمراهی در دست گیرم و یا در راه سرگردانی قدم بگذارم .

گویا می‏شنوم که شخصی از شما می‏گوید: اگر غذای فرزند ابی طالب همین است، پس سستی او را فرا گرفته و از نبرد با هماوردان و شجاعان باز مانده است .آگاه باشید درختان بیابانی، چوبشان سخت‏تر، و درختان کناره جویبار پوستشان نازک‏تر است.درختان بیابانی که با باران سیراب می‏شوند آتش چوبشان شعله‏ورتر و پر دوام‏تر است.

من و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چونان همزاد، یا چون آرنج به یک بازو پیوسته‏ایم.

به خدا سوگند اگر اعراب در نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، از آن روی بر نتابم، و اگر فرصت داشته باشم به پیکار همه می‏شتابم، و تلاش می‏کنم که زمین را از این شخص مسخ شده «معاویه» و این جسم کج اندیش، پاک سازم تا سنگ و شن از میان دانه‏ها جدا گردد.

ای دنیا از من دور شو، مهارت را بر پشت تو نهاده، و از چنگال‏های تو رهایی یافتم، و از دام‏های تو نجات یافته، و از لغزشگاه‏هایت دوری گزیده‏ام.کجایند بزرگانی که به بازیچه‏های خود فریبشان داده‏ای‏ کجایند امت‏هایی که با زر و زیورت آنها را فریفتی که اکنون در گورها گرفتارند و درون لحدها پنهان شده‏اند.ای دنیا به خدا سوگند اگر شخصی دیدنی بودی، و قالب حس کردنی داشتی، حدود خدا را بر تو جاری می‏کردم، به جهت بندگانی که آنها را با آرزوهایت فریب دادی، و ملّت‏هایی که آنها را به هلاکت افکندی، و قدرتمندانی که آنها را تسلیم نابودی کردی، و هدف انواع بلاها قرار دادی که دیگر راه پس و پیش و ندارند، امّا هیهات کسی که در لغزشگاه تو قدم گذارد سقوط خواهد کرد، و آن کس که بر امواج تو سوار شد غرق گردید، کسی که از دام‏های تو رهائی یافت پیروز شد، آن کس که از تو به سلامت گذشت نگران نیست که جایگاهش تنگ است، زیرا دنیا در پیش او چونان روزی است که گذشت.

از برابر دیدگانم دور شو، سوگند به خدا، رام تو نگردم که خوارم سازی، و مهارم را به دست تو ندهم که هر کجا خواهی مرا بکشانی، به خدا سوگند، که تنها اراده خدا در آن است، چنان نفس خود را به ریاضت وادارم که به یک قرص نان، هر گاه بیابم شاد شود، و به نمک به جای نان خورش قناعت کند، و آنقدر از چشم‏ها اشک ریزم که چونان چشمه‏ای خشک در آید، و اشک چشمم پایان پذیرد.آیا سزاوار است که چرندگان، فراوان بخورند و راحت بخوابند، و گله گوسفندان پس از چرا کردن به آغل رو کنند، و علی نیز - همانند آنان‏ - از زاد و توشه خود بخورد و استراحت کند چشمش روشن باد که پس از سالیان دراز، چهارپایان رها شده، و گلّه‏های گوسفندان را الگو قرار دهد.

خوشا به حال آن کس که مسئولیّت‏های واجب را در پیشگاه خدا به انجام رسانده و در راه خدا هر گونه سختی و تلخی را به جان خریده، و به شب زنده‏داری پرداخته است، و اگر خواب بر او چیره شده بر روی زمین خوابیده، و کف دست را بالین خود قرار داده، و در گروهی است که ترس از معاد خواب را از چشمانشان ربوده، و پهلو از بسترها گرفته، و لبهایشان به یاد پروردگار در حرکت و با استغفار طولانی گناهان را زدوده‏اند:«آنان حزب خداوند، و همانا حزب خدا رستگار است»

پس از خدا بترس ای پسر حنیف، و به قرص‏های نان خودت قناعت کن، تا تو را از آتش دوزخ رهائی بخشد.

**[ترجمه]

إیضاح

عثمان بن حنیف هو الذی أخرجه طلحة و الزبیر من البصرة حین قدماها قوله علیه السلام من فتیة أهل البصرة قال ابن أبی الحدید أی من فتیانها أو من شبانها و أسخیائها و یروی أن رجلا من قطان البصرة أی سکانها و قال فی النهایة المأدبة بضم الدال الطعام یدعی إلیه القوم و قد جاءت بفتح الدال أیضا یقال أدب فلان القوم یأدبهم بالکسر أی دعاهم إلی طعامه و الأدب الداعی یستطاب لک الألوان یطلب لک طیبها و لذیذها.

و قال الجوهری الجفنة کالقصعة و الجمع الجفان و العائل الفقیر و الجفاء نقیض الصلة و المجفو المبعد.

ثم اعلم أن ظاهر کلامه علیه السلام النهی عن إجابة مثل هذه الدعوة من وجهین أحدهما أنه طعام قوم عائلهم مجفو و غنیهم مدعو فهم من أهل الریاء و السمعة و عدم إجابة دعوتهم أولی.

ص: 476

و ثانیهما أنه مما یظن تحریمه فالأولی الاحتراز عن أکله فیمکن أن یکون النهی عاما و مثل تلک الإجابة مکروها أو یکون خاصا بالولاة کما یشعر به قوله علیه السلام فی کلامه لعاصم بن زیاد حیث

قَالَ علیه السلام لَهُ إِنَّی لَسْتُ کَأَنْتَ إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَی أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ یُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ کَیْلَا یَتَبَیَّغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُهُ.

و حینئذ یکون المخاطب بقوله علیه السلام ألا و إن إمامکم و قوله و أعینونی هم الولاة فالنهی إما للتحریم أو للتنزیه و لا ینافی الأول قوله ألا و إنکم لا تقدرون علی ذلک فإن الظاهر أنه إشارة إلی الاکتفاء من الثوب بالطمرین و من الطعم بالقرصین.

و علی الثانی تکون الکراهة بالنظر إلی الولاة أشد.

و یحتمل أن یکون للأعم من الحرمة و الکراهة و یکون لکل من الولاة و غیرهم حکمه فالخطاب عام.

و یمکن أن یستفاد من قوله علیه السلام یستطاب لک الألوان وجه آخر من النهی و هو المنع من إجابة دعوة المسرفین و المبذرین إما تحریما مع عموم الخطاب أو خصوصه و نظیره النهی للولاة عن أخذ الهدایا و لعله یشعر بذلک قوله یستطاب لک و تنقل إلیک أو تنزیها فیکون بالنظر إلیهم أشد أو الأعم منهما کما ذکر.

و الاحتمالات الأخیرة مبنیة علی انقسام الإسراف مطلقا إلی المحرم و المکروه.

و القضم الأکل بأطراف الأسنان و الطمر بالکسر الثوب الخلق و الطمران الإزار و الرداء و القرصان للغداء و العشاء.

و قوله علیه السلام بورع و اجتهاد الورع اجتناب المحرمات و الاجتهاد أداء الواجبات أو الورع یشمل ترک المکروهات أیضا و الاجتهاد الإتیان بالسنن الأکیدة أیضا و یمکن أن یکون التنوین فیهما للتقلیل أی بما تستطیعون منهما و الإعانة علی الشفاعة أو علی إجراء الأحکام و الأدب بین الناس

ص: 477

و الأول أظهر.

و قال الجوهری التبر من الذهب ما کان غیر مضروب فإذا ضرب دنانیر فهو عین و لا یقال تبر إلا للذهب و بعضهم یقول للفضة أیضا انتهی.

و الوفر المال الکثیر و المراد بالبالی المندرس و بالطمر ما لم یبلغ ذلک.

و فی نسخة الراوندی بعد ذلک و لا ادخرت من أقطارها شبرا و فدک ینصرف بتأویل الموضع و لا ینصرف بتأویل البلدة أو القریة.

و النفوس الشاحة أبو بکر و عمر و أتباعهم و الساخیة نفوس أهل البیت علیهم السلام أو من لم یرغب فی هذا الغصب و لم یرض به و الأول أظهر.

و فی الصحاح مظنة الشی‌ء موضعه و مألفه الذی یظن کونه فیه و الجمع المظان و قال الجدث القبر و قال ضغطه یضغطه ضغطا رخمه إلی حائط و نحوه و منه ضغطة القبر.

و فی بعض النسخ لأضغطها قال ابن أبی الحدید أی جعلها ضاغطة و الهمزة المتعدیة و یروی لضغطها و المتراکم المجتمع و إنما هی نفسی کأن الضمیر راجع إلی النفس و قیل أی إنما همتی و حاجتی ریاضة نفسی و یقال رضت الدابة کقلت أی ذللتها و أدبتها.

و المراد بالمزلق الصراط أو طریق الحق قوله علیه السلام و لو شئت لاهتدیت

قال ابن أبی الحدید و قد روی و لو شئت لاهتدیت إلی هذا العسل المصفی و لباب هذا البر المنقی فضربت هذا بذاک حتی ینضج وقودا و یستحکم معقودا.

و القمح البر قاله الجوهری.

و قال القز الإبریسم معرب و قال الجشع أشد الحرص و قال الاختیار الاصطفاء و کذلک التخیر و قال المبطان الذی لا یزال عظیم البطن من کثرة الأکل.

و قال الغرث الجوع و قد غرث بالکسر یغرث و قال الحرة بالکسر العطش و منه

ص: 478

قولهم أشد العطش حرة علی قرة إذا عطش فی یوم بارد و الحران العطشان و الأنثی حری مثل عطشی.

قوله علیه السلام أو أکون الهمزة للاستفهام و الواو للعطف و البیت للحاتم الطائی المشهور و البطنة بالکسر هو أن یمتلئ من الطعام امتلاء شدیدا و القد بالکسر سیر یقد من جلد غیر مدبوغ و الاشتیاق إلی القد لشدة الجوع.

قوله علیه السلام و لا أشارکهم الواو للحال أو العطف علی أقنع أو یقال فیحتمل الرفع و النصب.

و قوله علیه السلام أو أکون معطوف علی أشارکهم أو علی أقنع.

و قال الجوهری طعام جشب و مجشوب أی غلیظ و یقال هو الذی لا أدم معه.

قوله علیه السلام کالبهیمة المربوطة إلخ قال ابن میثم فإن الاشتغال بها إن کان غنیا أشبه المعلوفة فی اهتمامه بما یعتلفه من طعامه الحاضر و إن کان فقیرا کان اهتمامه بما یکتسبه کالسائمة و التقمم أکل الشاة ما بین یدیها بمقمتها أی شفتها و قیل تتبع القمامة.

قوله علیه السلام تکترش أی تملأ بها کرشه و الکرش بالکسر و ککتف لکل مجتر بمنزلة المعدة للإنسان و تلهو عما یراد بها أی من ذبح و استخدام.

و أترک فی بعض النسخ بالضم عطفا علی أقنع و بالنصب عطفا علی یقال أو یشغلنی و کذا قوله أهمل و أجر و أعتسف و أجر حبل الضلالة أی أجر اتباعی إلیها و یحتمل التشبیه بالبهیمة التی انقطع مقودها أو ترکت سدی و الاعتساف العدول عن الطریق و المتاهة محل التیه و الضلال و الحیرة

ص: 479

و الباء فی قعد به للتعدیة و فی القاموس النزال بالکسر أن ینزل الفریقان عن إبلهما إلی خیلهما فیضاربوا و قد تنازلوا و الرتع الاتساع فی الخصب و کل خصب مرتع و یظهر من بعض الشراح أنه قرأ الروائع بالیاء المثناة التحتانیة من راعه بمعنی أعجبه و فیما رأینا من النسخ بالتاء و العذی بکسر العین و سکون الذال الزرع لا تسقیه إلا ماء المطر.

قوله علیه السلام کالصنو من الصنو الصنو المثل و أصله أن تطلع النخلتان من عرق واحد

وَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله أَنَا وَ عَلِیٌّ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ.

و فی کثیر من النسخ کالضوء من الضوء أی کالضوء الحاصل أو المنعکس من الضوء لکون علمه و کمالاته من النبی صلی الله علیه و آله و لذا کنی الله عن النبی صلی الله علیه و آله فی القرآن بالشمس و عنه علیه السلام بالقمر و التشبیه بالذراع من العضد لأن العضد أصل للذراع و الذراع وسیلة إلی التصرف و البطش بالعضد.

و سمی معاویة معکوسا لانعکاس عقیدته و مرکوسا لکونه تارکا للفطرة الأصلیة و یحتمل أن یکون تشبیها له بالبهائم.

و إنما قال علیه السلام الشخص و الجسم ترجیحا لجانب البدن أو لکونه تابعا لشهواته البدنیة تارکا لمقتضیات روحه و عقله فکأنه لیس هذا إلا الجسم المحسوس و قال الجوهری الرکس رد الشی‌ء مقلوبا وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا أی ردهم إلی کفرهم قوله علیه السلام حتی تخرج المدرة من بین حب الحصید قال ابن میثم أی حتی یخرج معاویة من بین المؤمنین و یخلصهم من وجوده بینهم کما یفعل من یصفی الغلة.

و قال ابن أبی الحدید کما أن الزراع یجتهدون فی إخراج الحجر و المدر و الشوک و نحوه من بین الزرع کیلا یفسد مبانیه فیفسد ثمرته ⁽¹⁾

ص: 480

1) 1 کذا فی أصلی المطبوع، و فی النسخة التی عندی من شرح ابن أبی الحدید و شرح ابن میثم: «کیلا یفسد منابته ...».

و فیه نظر لأنه لا معنی لإخراج الطین من الزرع لأن لفظ حب الحصید لا یفهم منه ذلک ⁽¹⁾

و قال الجوهری الغارب ما بین السنام و العنق و منه قولهم حبلک علی غاربک أی اذهبی حیث شئت و أصله أن الناقة إذا رعت و علیها الخطام ألقی علی غاربها لأنها إذا رأت الخطام لا یهنؤها شی‌ء.

و الانسلال الانطلاق فی استخفاء و المخلب کمنبر ظفر کل سبع و أفلت الطائر و غیره تخلص و أفلته غیره و الحبائل جمع حبالة بالکسر و هی ما یصاد بها من أی شی‌ء کان و المداحض المزالق و المراد هنا مواضع الشبهة و کل ما یؤدی إلی حرام و المداعب من الدعابة و هی المزاح.

و فی النهایة الزخرف فی الأصل الذهب و کمال حسن الشی‌ء و قال المضامین جمع مضمون و مضمون الشی‌ء ما احتوی و اشتمل ذلک الشی‌ء علیه.

و القالب بالفتح قالب الخف و نحوه و ما یفرغ فیه الجواهر و بالکسر البسر الأحمر حسیا أی مدرکا بالحس و فی بعض النسخ جنسیا أی منسوبا إلی جنس من الأجناس الموجودة المشاهدة.

و قال الجوهری هوی بالفتح یهوی سقط إلی أسفل و المهوی و المهواة ما بین الجبلین و الصدر بالتحریک الرجوع عن الماء خلاف الورد و المعنی أوردتهم مهالک لیست من محال الصدور و الورود و لا یرجی النجاة منها.

و دحضت رجله زلقت و لجة الماء و لجه معظمه و رکوبها کنایة عن رکوب أهوالها و فتنها أو طلب العلو فیها و أزور عنه عدل و انحرف.

و قال ابن أبی الحدید ضیق المناخ کنایة عن شدائد الدنیا کالفقر و المرض و الحبوس و السجون و لا یبالی بها لأن کل ذلک حقیر فی جنب السلامة من فتنة الدنیا کیوم حان انسلاخه أی قرب انقضاؤه و لا أسلس لک

ص: 481

1) 1 هذا آخر ما ذکره المصنّف بنحو الایجاز عن ابن میثم رحمه اللّه فی شرح هذه الفقرة فی شرحه علی نهج البلاغة: ج 4 ص 113.

أی لا أنقاد.

و الاستثناء من الیمین بمشیئة الله تعلیقها بالمشیئة بقول إن شاء الله و هو مستحب فی سائر الأمور و قال ابن الأثیر فی النهایة هش لهذا الأمر یهش هشاشة إذا فرح بذلک و استبشر و ارتاح له و خف و قال نضب الماء غار و نفد.

و قال الجوهری ماء معین أی جار أی أبکی حتی لا یبقی فی عینی ماء.

و قال ابن أبی الحدید الرعی بکسر الراء الکلاء و قال الجوهری ربض الغنم مأواها و ربوض الغنم و البقر و الفرس و الکتب مثل بروک الإبل و الربیض الغنم برعاتها المجتمعة فی مربضها و قال الهجوع النوم لیلا.

و قال الهمل بالتحریک الإبل بلا راع یقال إبل همل و هامله و یقال فلان یعرک الأذی بجبنه أی یحتمله ذکره الفیروزآبادی و قال ما اکتحلت غمضا أی ما تمت و الکری النعاس افترشت أرضها أی اکتفت بها فراشا.

و توسدت کفها أی جعلتها وسادة و اکتفت بها مع أنه مستحب و الهمهمة الصوت الخفی و یدل علی استحباب إخفاء الذکر و تقشعت أی تفرقت و زالت و ذهبت کما یتقشع السحاب.

**[ترجمه]عثمان بن حنیف، همان کسی است که طلحه و زبیر، زمانی‌که وارد بصره شدند او را از بصره بیرون کردند. ابن ابی الحدید درباره این کلام امام علیه السّلام «من فتیة اهل البصره» گوید: یعنی از جوانمردان یا از جوانان و سخاوتمندان آن، و «أن رجلاً من قطان البصره» نیز روایت می‌شود، یعنی از ساکنان آن.

و در النهایه گوید: المأدبه با ضمه دال، طعامی است که مردم به آن دعوت می‌شوند و با فتحه دال نیز آمده است. گفته می‌شود: أدب فلان القوم یأدبهم یعنی آنها را به غذایش دعوت کرد و الآدب یعنی دعوت‌کننده. «یستطاب لک الألوان» بهترین و لذیذترین آن برای تو طلب می‌شود.

جوهری گوید: جفنة بر وزن قصعة است و جمع آن جفان است. العائل یعنی فقیر و جفاء متضاد بخشش است و المجفّو یعنی دور کننده.

و بدان که ظاهر کلام امام علیه السّلام نهی کردن از اجابت چنین دعوتی به دو جهت است: یکی اینکه آن غذای قومی است که فقیر آنان طرد شده و بی‌نیاز آنان دعوت شده است، پس آنها اهل ریاء و شهرت هستند و عدم اجابت دعوت آنان اولی است.

و دوم اینکه آن از مواردی است که حرام بودنش گمان می‌شود، پس اولی خودداری از خوردن آن است که نهی عام و نظیر این، اجابت مکروه باشد یا اینکه خاص والیان باشد، چنانکه این سخن در خطاب به عاصم بن زیاد بیانگر آن است، آنجا که می‌گوید: «من مانند تو نیستم، خداوند بر ائمه عدل فرض ساخته‌است که خود را با مردم ضعیف بسنجند تا فقر فقیران به رخ آنان کشیده نشود، و در این صورت مخاطب این سخن او «ألا و إنّ إمامکم» و نیز این کلام او، «وأعینونی» همان والیان می‌شود و نهی کردن یا برای تحریم است یا برای تنزیه که این سخن او «ألا و إنکم لا تقدرون علی ذلک» با مورد اول منافات دارد، زیرا ظاهر این است که آن اشاره‌ای است به اکتفا کردن در مورد لباس به دو جامه کهنه و از غذا به دو قرص.

و بر اساس مورد دوم، کراهت نسبت به والیان شدیدتر می‌باشد. و محتمل است که برای اعم از حرام و مکروه بودن باشد و حکم او برای والیان و سایرین باشد، پس خطاب عام است. و ممکن است که از این کلام او علیه السّلام «یستطاب لک الالوان» وجه دیگری از نهی استفاده شود که همان منع از اجابت دعوت اسرافکاران و هدردهندگان است یا به عنوان حرام با عموم یا خصوص خطاب و نهی‌کردن والیان از گرفتن هدایا، مشابه آن است و شاید این کلام امام «یستطاب لک و تنقل إلیک» بیانگر آن باشد، یا به عنوان تنزیه که نسبت به آنان شدیدتر است یا اینکه اعم از این دو مورد است، چنانکه ذکر شد.

و احتمالات دیگری نیز بر تقسیم اسراف مطلق به حرام و مکروه مبنی است.

القضم: خوردن با گوشه دندان، الطمر با کسره جامه ژنده، و الطمران: دستار و رداست و القرصان یعنی نهار و شام.

و در این سخن امام علیه السّلام «بورع و اجتهاد» ورع اجتناب از محرمات و اجتهاد، ادای واجبات است یا اینکه ورع ترک مکروهات را نیز شامل می‌شود. و اجتهاد به‌جای‌آوردن سنت‌های مؤکده نیز می‌شود و ممکن است که تنوین در آن دو برای تقلیل باشد، یعنی به هر آنچه از آن دو قادر هستید و یاری بر شفاعت یا بر اجرای احکام و آداب بین مردم، و مورد اول بهتر است.

و جوهری گوید: التبر در خصوص طلا چیزی‌است که ضرب نشده است و چون ضرب شود، دینار می‌شود که عین نامیده می‌شود و تبر جز به طلا گفته نمی‌شود و برخی از آنها به نقره نیز می‌گویند. پایان.

الوفر: مال فراوان است و منظور از بالی مندرس و منظور از طمر چیزی‌است که به مرحله پوسیدگی نرسیده است.

و در نسخه اروندی بعد از آن «و لا ادخرت من اقطارها شبراً» آمده است. «فدک» به تأویل مکان، منصرف است و به تأویل شهر یا روستا، غیرمنصرف است.

و نفوس بخیل ابوبکر، عمر و پیروان آنها و سخاوتمند نفوس اهل بیت علیه السّلام یا هر کسی است که به این غصب تمایل نداشت و به آن راضی نبود و مورد اول بهتر است.

و در صحاح: مظنة الشیء موضع و محل یافت آن است که بودنش در آنجا مورد گمان است و جمع آن مظان است. و گوید: الجدث یعنی قبر و گوید: ضغطه یضغطه ضغطاً، او را به‌سوی دیوار و امثال آن فشار داد و ضغطه القبر از آن است. و در بعضی نسخه‌ها «لأضغطها» آمده است که ابن ابی الحدید گوید: آنها را فشاردهنده قرار داد، و همزه برای تعدیه است و «لضغطها» نیز روایت می‌شود و المتراکم یعنی انباشته. و «إنما هی نفسی» گویا ضمیر به نفس برمی‌گردد. و گفته‌شده یعنی همت و حاجت من فقط تربیت نفسم است و گفته می‌شود: رضت الدابة- بر وزن قلت، یعنی آن را رام و تربیت کردم.

و منظور از مزلق صراط یا راه حق است. و درباره این کلام او علیه السّلام «لو شئت لاهتدیت» ابن ابی الحدید گوید: و روایت شده است: «ولو شئت لا هتدیت إلی هذا العسل المصفی و لباب هذا البرّ الضقی فضرب هذا بذاک حتی ینضج وقوداً و یستحکم معقوداً» و القمح یعنی گندم. جوهری این را گوید .

و گوید: القز معرب ابریشم است و گوید: جشع یعنی شدیدترین حرص. و گوید: اختیار یعنی برگزیدن و تخیر نیز چنین است. و گوید: المبطان کسی‌که از خوردن زیاد، پیوسته شکمش بزرگ است.

و گوید: الغرث یعنی گرسنگی و قد غرث با کسره یغرث فعل آن است. و گوید: الحرّه با کسره یعنی عطش و این کلام آنان از این ریشه است، «اشد العطش حرّة علی قرّة»، زمانی‌که در روزی سرد تشنه شود، و الحران یعنی تشنه و مؤنث آن حری بر وزن عطشی است. و این کلام امام علیه السّلام «أو أکون» همزه برای استفهام و «واو» برای عطف است و این بیت از حاتم طائی مشهور است. و البطنة با کسره این است که از غذا مملو گردد. و «القد» با کسره بندی از پوست دباغی‌نشده است و اشتیاق به آن از شدت گرسنگی است.

و این کلام او علیه السّلام «و لا اشارکهم»، واو حالیه یا عاطفه بر أقنع یا یقال است، پس رفع و نصب محتمل است و این کلام امام علیه السّلام «أو أکون»، معطوف بر أشارکهم یا «أقنع» است.

و جوهری گوید: طعام جشب یا مجشوب یعنی غذای غلیظ و گفته می‌شود غذایی‌است که خورش با آن نیست.

و درباره این کلام امام علیه السّلام «کالبهیمة المربوطة» تا پایان آن، این میثم گوید: اشتغال به خوردن، اگر غنی باشد، در توجه‌اش به غذای حاضرش که از آن می‌خورد به غنم معلوفه ـ چهارپایی که علف را برایش در آخور میگذارند ـ بیشتر شبیه است، و اگر فقیر باشد اهتمامش به آنچه کسب می‌کند مانند غنم سائمة است ـ چهارپایی که او را رها میکنند تا غذایش را در دشت پیدا کند ـ. «التقمم» این است که گوسفند آنچه‌که پیش‌رویش است را با لبهایش بخورد و گفته‌شده در پی زباله گشتن است.

و این سخن امام علیه السّلام «تکترش» یعنی کرش خود را با آن پر می‌کند و کرش با کسره بر وزن کتف برای هر نشخوارکننده به منزله معده برای انسان است. «و تلهو عما براد بها» یعنی از ذبح و به خدمت گرفته‌شدن .

«أترک» در بعضی نسخه‌ها با ضمه به‌عنوان عطف بر «اقنع» و با نصب به‌عنوان عطف بر «یقال» یا «یشغلنی» آمده است. و نیز این کلام او علیه السّلام «أهمل و أجر و أعتسف و أجر حبل الضلاله» یعنی پیروانم به‌سوی آن کشده می‌شود، و تشبیه به چارپایی که زمامش بریده شده یا رها شده است نیز محتمل است. و الاعتساف یعنی انحراف از مسیر و المتاهة محل سرگردانی، ضلالت و حیرت است.

و باء در «قعد به» برای تعدیه است. و در قاموس النزال با کسره این است که دو گروه از شتر خویش به قصد اسب‌ها پیاده شوند و درحالی‌که صف‌آرایی کرده‌اند بر یکدیگر ضربه می‌زنند. و الرتع فراخی در حاصلخیزی است و هر حاصلخیزی مرتع است. و از برخی شراح روشن می‌شود که «روایع» قرائت کرده‌اند از ریشه راعه به معنی او را به شگفتی وا داشت و در نسخه‌هایی که ما دیدیم با تاء آمده است. العذی با کسره عین و سکون ذال زراعتی است که فقط با آب باران آبیاری می‌شود ـ دیم ـ.

این کلام امام علیه السّلام «کالصنو من الصنو» صنو، نظیر است و اصل آن این است که دو نخل از یک ریشه سر برآورند و نبی صلّی الله علیه و آله فرمود: من و علی از یک نور واحد هستیم.

و در بسیاری از نسخه‌ها «کالضوء من الضوء» آمده است، یعنی نور حاصل یا منعکس از نور به این جهت که علم و کمالات او از نبی صلّی الله علیه و آله است و لذا خداوند در قرآن از نبی صلّی الله علیه و آله با شمس و از او علیه السّلام با قمر کنایه آورده است. و تشبیه به آرنج از بازو به این جهت است که بازو اصل آرنج است و آرنج وسیله‌ای برای تصرف و غلبه بر بازو است.

و معاویه را به‌جهت معکوس‌شدن عقیده‌اش، معکوس و به‌جهت ترک کردن فطرت اصلی مرکوس نامیده‌است و محتمل است که در تشبیه او به چارپایان باشد.

امام علیه السّلام فقط به‌جهت ترجیح دادن جنبه جسمی یا به‌جهت تابع شهوات جسمانی و تارک مقتضیات روح و عقل خود بودن «الشخص و الجسم» فرموده است: گویی این جز جسم محسوس نیست و جوهری گوید: الرکس رد کردن شئ به‌صورت وارونه است «والله ارکسهم بما کسبوا» یعنی آنها را به کفرشان بازگردانید. ابن میثم درباره این سخن امام علیه السّلام «حتی تخرج المدرة من بین حب الحصید» گوید: یعنی تا معاویه را از بین مؤمنان خارج کند و آنها را از وجود او در میان آنان رها سازد، چنانکه کسی‌که غله را جدا می‌کند، انجام می‌دهد.

و ابن ابی الحدید گوید: چنانکه کشاورزان در بیرون‌آوردن سنگ و خار و خاشاک و امثال آن از بین کشته تلاش می‌کنند تا ریشه آنها فاسد نشود که میوه آن فاسد نگردد.

و در آن نکته‌ای است، زیرا خارج کردن گل از کشته معنایی ندارد، زیرا از لفظ حب الحصید این معنا فهمیده نمی‌شود.

و جوهری گوید: غارب مابین کوهان و گردن است و این کلام آنها از آن است «حبلک علی غاربک» یعنی هرجا خواستی برو و اصل آن این است که شتر درحالی‌که دهنه دارد به چرا برده می‌شود، ریسمانش بر پشتش اندخته می‌شود، زیرا زمانی‌که او دهنه را ببیند، چیزی برای او مفرح نیست.

الانسلال: یعنی رهایی در خفاء. المخلب بر وزن منبر چنگال هر درنده، و أفلت الطایر و مانند آن یعنی رهایی یافت و أفلته غیره یعنی غیر او، وی را نجات داد. الحبائل حمع حبالة با کسره است و چیزی‌است که به‌وسیله آن شکار می‌شود از هر چیزی‌که باشد، المداحض یعنی لغزشگاه و منظور از آن در اینجا مواضع شبهه و هر آنچه‌که منجر به حرام شود است. المداعب از ریشه دعابة یعنی مزاح است.

و در النهایه: الزخرف در اصل طلا و کمال نیکی هر چیز است و گوید: مضامین جمع مضمون است و مضمون یک چیز یعنی هرآنچه‌که آن شی دربر دارد و شامل آن است، می‌باشد.

و قالب با فتحه است قالب کفش و امثال آن و هر چیزی‌است که جواهر در آن خالی می‌شود و با کسره خرمای نارس قرمز است. «حسیاً» یعنی با حس درک می‌شود و در بعضی نسخه‌ها «جنسیاً» آمده است، یعنی منسوب به جنسی از اجناس موجود مشاهده‌شده .

جوهری گوید: هوی یهوی: به پایین افتاد، و المهوی و المهواة مابین دو کوه است و «الصدر» با حرکت بازگشت از آب است برخلاف ورد و معنی این است: مهلکه‌هایی که از محل‌های خروج و ورود بر آب نیست و نجات از آن امید نمی‌رود، بر آنان وارد شده است.

و دحضت رجله یعنی پایش لغزید و لجّه الماء و لجّة یعنی اغلب آب، و سوار شدن بر آن کنایه از سوار شدن وحشتها و فتنه‌های آن یا طلب برتری در آن است. «ازور عنه» یعنی منحرف شد و عدول کرد.

ابن ابی الحدید گوید: ضیق المناخ کنایه از سختی‌های دنیا مانند فقر، مرض، حبس و زندان است و به آنها اعتنا نمی‌کند، زیرا همه آنها در کنار سلامتی از فتنه دنیا ناچیز است. «کیوم حان انسلاخه» یعنی پایان یافتن آن نزدیک شد. «ولا أسلس لک» یعنی رام نمی‌شوم.

و استثناء از سوگند به مشیت خدا، مربوط ساختن آن به مشیت با گفتن ان شاء‌الله است که در سایر امور مستحب است. و ابن اثیر در النهایه گوید: «هش لهذا الأمر یهشّ هشاشة» زمانی است که با آن شاد و خوشحال شود و با آن آسوده گردد و سبک شود و گوید: نضب الماء یعنی فرو رفت و به پایان رسید.

و جوهری گوید: ماء معین یعنی آبی جاری، یعنی می‌گریم تا اینکه آبی در چشمم باقی نماند.

و ابن ابی الحدید گوید: الرعی با کسره راء یعنی چراگاه. و جوهری گوید: ربض الغنم، آغل گوسفند است و ربوض گوسفند، گاو و اسب و سگ مانند بروک شتر است و ربیض: گوسفند همراه با چوپانان آن در آغل. گوید: الهجوع خواب شب است و گوید: الهمل در حالت حرکتدار، شتر بدون شتربان است، و ابل همل و هامله گفته می‌شود. و گفته می‌شود فلان یعرک الأذی بجنبه یعنی اذیت را با پهلویش تحمل می‌کند. فیروزآبادی این را ذکر کرده است و گوید: ما اکتحلت غمضاً، یعنی نخوابیدم. و الکری: چرت، افترشت أرضها یعنی به زمین به‌عنوان بستر بسنده کردم. و توسّدت کفها یعنی کف دستش را بالش کرد و به آن بسنده‌کرد، علاوه بر اینکه مستحب است. الهمهمه: صدای پنهان، و بر مستحب‌بودن اخفای ذکر دلالت دارد و تقشّمت یعنی پراکنده و زایل شد و از بین رفت، چنانکه ابر پراکنده می‌شود.

**[ترجمه]

«687»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی بَعْضِ عُمَّالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی إِقَامَةِ الدِّینِ وَ أَقْمَعُ بِهِ نَخْوَةَ الْأَثِیمِ وَ أَسُدُّ بِهِ لَهَاةَ الثَّغْرِ الْمَخُوفِ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ وَ اخْلِطِ الشِّدَّةَ بِضِغْثٍ مِنَ اللِّینِ وَ ارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ وَ اعْتَزِمْ بِالشِّدَّةِ حِینَ لَا یُغْنِی عَنْکَ إِلَّا الشِّدَّةُ وَ اخْفِضْ لِلرَّعِیَّةِ جَنَاحَکَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ وَ آسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَةِ وَ النَّظْرَةِ وَ الْإِشَارَةِ وَ التَّحِیَّةِ حَتَّی لَا یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ وَ لَا یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 46 از بخش نامههای نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به یکی از فرمانداران:

پس از یاد خدا و درود همانا تو از کسانی هستی که در یاری دین از آنها کمک می‏گیرم، و سرکشی و غرور گناهکاران را در هم می‏کوبم.و مرزهای کشور اسلامی را که در تهدید دشمن قرار دارند حفظ می‏کنم، پس در مشکلات از خدا یاری جوی، و درشتخویی را با اندک نرمی بیامیز. در آنجا که مدارا کردن بهتر است مدارا کن، و در جایی که جز با درشتی کار انجام نگیرد، درشتی کن، پر و بالت را برابر رعیّت بگستران، با مردم فروتن باش، و در نگاه و اشاره چشم، در سلام کردن و اشاره کردن با همگان یکسان باش، تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند، و نا توانان از عدالت تو مأیوس نگردند.با درود

**[ترجمه]

بیان

الاستظهار الاستعانة و القمع القهر و التذلیل و النخوة الکبر

ص: 482

1) 687- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 46 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة.

و الأثیم المذنب.

و قال فی النهایة اللهوات جمع لهاة و هی اللحمات فی سقف أقصی الفم انتهی و لعله أرید بها هنا الفم مجازا و الضغث بالکسر قطعة حشیش مختلطة الرطب بالیابس و فی تشبیه اللین بالضغث لطف فإنه لا یکون إلا لینا.

و قال ابن أبی الحدید المراد مزج الشدة بشی‌ء من اللین فاجعلهما کالضغث و فیه بعد.

و قال الجوهری اعتزمت علی کذا و عزمت بمعنی و الاعتزام لزوم القصد فی المشی انتهی و لعل المراد هنا المعنی الثانی إلی أنه مع الاضطرار إلی الشدة ینبغی عدم الإفراط فیه و خفض الجناح کنایة عن الرفق أو الحراسة و إلانة الجانب ترک الغلظة و العنف فی المعاشرة و آس بینهم أی اجعلهم أسوة و روی و ساو بینهم و المعنی واحد و اللحظة المراقبة و قیل النظر بمؤخر العین.

**[ترجمه]استظهار یعنی استعانت، القمع: قهر و خوار کردن، النخوة: کبر، الأثیم: گناهکار. و در النهایه گوید: اللهوات جمع لهاة است که زبان کوچک است. پایان. و شاید منظور از آن در اینجا مجازاً دهان باشد. الضغث با کسره قطعه علف به‌صورت آمیخته از تر و خک است و در تشبیه نرمی به ضغث ظرافتی است، زیرا ضغث جز نرم نیست.

ابن ابی الحدید گوید: منظور آمیختن شدت با اندکی نرمی است، پس آنها را مانند ضغث قرار می‌دهم، و در آن بعدی است. و جوهر گوید: اعتزمت علی کذا و عزمت به یک معنی است و الاعتزام: لزوم قصد در حرکت است. پایان. و شاید مقصود در اینجا معنی دوم باشد، در اشاره به اینکه با وجود نیاز به شدت، عدم افراط در آن لازم است. و خفض الجناح کنایه از ملایمت یا مراقبت است. الإنة الجانب یعنی ترک خشونت و شدت در معاشرت است. «و آس بینهم» یعنی آنها را اسوه قرار بده، و «و ساو بینهم» نیز روایت شده است که هر دو معنا یکی است. و اللحظه یعنی مراقبت و گفته‌شده، نگاه کردن با گوشه چشم است .

**[ترجمه]

«688»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَةٌ عَنْ غَیْرِهَا وَ لَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلَّا فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا وَ لَهَجاً بِهَا وَ لَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ وَ نَقْضُ مَا أَبْرَمَ وَ لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَی حَفِظْتَ مَا بَقِیَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 49 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه از امام علیه السلام:

پس از یاد خدا و درود همانا دنیا انسان را به خود سرگرم و از دیگر چیزها باز می‏دارد.دنیا پرستان چیزی از دنیا به دست نمی‏آوردند جز آن که دری از حرص به رویشان گشوده، و آتش عشق آنان تندتر می‏گردد، کسی که به دنیای حرام برسد از آنچه به دست آورده راضی و بی نیاز نمی‏شود، و در فکر آن است که به دست نیاورده، امّا سر انجام آن، جدا شدن از فراهم آورده‏ها، و به هم ریختن بافته شده‏هاست. اگر از آنچه گذشته عبرت گیری، آنچه را که باقی مانده می‏توانی حفظ کنی. با درود.

**[ترجمه]

بیان

المشغلة کمرحلة ما یشغلک و فی بعض النسخ مشغلة علی بناء الإفعال فلو صحت الروایة بطل ما حکم به الأکثر من رداءة أشغله و اللهج بالشی‌ء الولوع به.

قوله علیه السلام و لو اعتبرت قال ابن أبی الحدید أی لو اعتبرت بما مضی من عمرک لحفظت باقیه أن تنفقه فی الضلال و طلب الدنیا و تضیعه.

ص: 483

1) 688- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه تعالی عنه فی المختار: 49 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة، قال: و من کتاب له علیه السلام إلی معاویة أیضا.

و قال ابن میثم أی لو اعتبرت بما مضی من القرون الخالیة لحفظت ما بقی من السعادة الأخرویة أقول قال ابن أبی الحدید قد ذکر نصر بن مزاحم هذا الکتاب و قال إنه علیه السلام کتبه إلی عمرو بن العاص و فیه زیادة لم یذکرها الرضی ⁽¹⁾

ج 17 ص 15، ط مصر، و فی ط الحدیث ببیروت: ج 5 ص 11.

و أیضا رواه ابن أبی الحدید عن نصر فی شرح المختار: 35 من باب خطب نهج البلاغة: ج 2 ص 227 ط مصر.

و أمّا نصر بن مزاحم فرواه فی أواسط الجزء الثانی من کتاب صفّین ص 110، ط مصر، و فی طبع آخر ص 124.

و رویناه حرفیا نقلا عن کتاب صفّین فی المختار: 93 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام، من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 251 ط 1.

**[ترجمه]المشغله بر وزن مرحله: چیزی‌است که تو را سرگرم کند و در بعضی نسخه‌ها « مشغله» بر وزن افعال آمده است که اگر روایت صحیح باشد، آنچه‌که اغلب بر زشتی «أشغله» حکم کرده‌اند، باطل می‌شود. اللهج بالشئ یعنی ولع به آن.

این سخن امام علیه السّلام «و لو اعتبرت» ابن ابی الحدید گوید: یعنی اگر از عمر سپری‌شده‌ات عبرت بگیری، باقی مانده آن را از اینکه در ضلالت دنیاخواهی هزینه کنی و ضایع کنی، حفظ می‌کنی.

سید رضی رضی الله تعالی عنه در المختار از باب دوم از کتاب نهج البلاغه آن را روایت کرده و گوید: نامه دیگری از امام علیه السّلام به معاویه،

و ابن میثم گوید: یعنی اگر از قرن‌های سپری‌شده عبرت بگیری، آنچه‌که از سعادت اخروی مانده‌است را حفظ می‌کنی. می‌گویم: ابن ابی الحدید گوید: نصر بن مزاحم این کتاب را ذکر کرده است و می‌گوید: امام علیه السّلام آن را برای عمرو بن عاص نوشت و در آن زیادتی است، رضی آن را ذکر نکرده است. - . ابن ابی الحدید آن را در شرح مختار 49 ار بخش نامههای نهج البلاغه: ج17، ص 15، چاپ مصر، و در چاپ جدید بیروت، ج 5، ص11 ذکر کرد.

ابن ابی الحدید آن را از نصر در شرح مختار 35 از بخش خطبههای نهج البلاغه: ج2، ص 227، چاپ مصر نیز روایت کرده است.

و نصر بن مزاحم آن را در اواسط جلد دوم از کتاب صفین ص 110، چاپ مصر و در چاپ دیگر ص 124 روایت کرد.

و ما آن را به صورت نقل مستقیم از کتاب صفین در مختار 93 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام، از نهج السعاده: ج4، ص 251، چاپ اول روایت کردیم. -

**[ترجمه]

«689»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی سَلْمَانَ الْفَارِسِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَبْلَ أَیَّامِ خِلَافَتِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّةِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ فِیهَا لِقِلَّةِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا وَ ضَعْ عَنْکَ هُمُومَهَا لِمَا أَیْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ کُنْ آنَسَ مَا تَکُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُ مِنْهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِیهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَی مَحْذُورٍ أَوْ إِلَی إِینَاسٍ أَزَالَتْهُ عَنْهُ إِلَی إِیحَاشٍ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . (689): سید رضی آن را در مختار 68 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

و ما آن را از منابع بسیاری در مختار دوم از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج4، ص 8 روایت کردیم. - : نامه به سلمان فارسی، قبل از ایّام خلافت:

پس از یاد خدا و درود، دنیای حرام چونان مار است، که پوستی نرم و زهری کشنده دارد، پس از جاذبه‏های فریبنده آن روی گردان، زیرا زمان کوتاهی در آن خواهی ماند، و اندوه آن را از سر بیرون کن، زیرا که یقین به جدایی، و دگرگونی حالات آن را داری، و آنگاه که به دنیا خو گرفته‏ای بیشتر بترس، زیرا که دنیا پرست تا به خوشگذارانی اطمینان کرد زود او را به تلخ کامی کشاند، و هر گاه که به دنیا انس گرفت و آسوده شد، ناگاه به وحشت دچار می‏گردد.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام لقلة ما یصحبک منها أی لقلة ما تستفید من لذتها و الانتفاع بها و التعبیر بالقلة علی سبیل التنزل أی لأنک لا تصحب منها شیئا و قیل المراد بما یصحبه منها الکفن و قیل القبر.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السّلام: لقلّة ما یصحبک منها یعنی برای اندکی آنچه‌که از لذت و بهره‌مندی از آن استفاده می‌کنی. و تعبیر با اندکی به سبیل تنزل است، یعنی چیزی از آن با تو همراه نمی‌شود. و گفته‌شده منظور از آنچه‌که از آن با او همراه می‌شود کفن است و گفته‌شده قبر است.

**[ترجمه]

«690»

و رویناه عن مصادر فی المختار: 168 من باب الخطب من کتاب نهج السعادة ج 1، ص 602 ط 2.

نهج، نهج البلاغة رُوِیَ أَنَّ شُرَیْحَ بْنَ الْحَارِثِ قَاضِیَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام

ص: 484

1) 1 ذکره ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 49 من باب الکتب من نهج البلاغة:

2) 689- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 68 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة. و رویناه عن مصادر کثیرة فی المختار الثانی من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 4 ص 8.

3) 690- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار الثالث من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة. و رواه أیضا عنه المصنّف فی الحدیث: 48 من الباب: 107 من المجلد التاسع من بحار الأنوار: ج 9 ص 545 ط الکمبانیّ و فی ط الحدیث: ج 41 ص 157.

اشْتَرَی دَاراً عَلَی عَهْدِهِ بِثَمَانِینَ دِینَاراً فَبَلَغَهُ ذَلِکَ وَ اسْتَدْعَاهُ وَ قَالَ لَهُ بَلَغَنِی أَنَّکَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِینَ دِینَاراً وَ کَتَبْتَ کِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ شُهُوداً فَقَالَ لَهُ شُرَیْحٌ قَدْ کَانَ ذَلِکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَنَظَرَ إِلَیْهِ نَظَرَ مُغْضَبٍ ثُمَّ قَالَ یَا شُرَیْحُ أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لَا یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ وَ لَا یَسْأَلُکَ عَنْ بَیِّنَتِکَ حَتَّی یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً وَ یُسْلِمَکَ إِلَی قَبْرِکَ خَالِصاً فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لَا تَکُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَیْرِ حِلٍّ لَکَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتَاباً عَلَی هَذِهِ النُّسْخَةِ فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هَذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقَهُ وَ النُّسْخَةُ هَذِهِ هَذَا مَا اشْتَرَی عَبْدٌ ذَلِیلٌ مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرَّحِیلِ اشْتَرَی مِنْهُ دَاراً مِنْ دَارِ الْغُرُورِ مِنْ جَانِبِ الْفَانِینَ وَ خِطَّةِ الْهَالِکِینَ وَ تَجْمَعُ هَذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَةٌ الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْآفَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْمُصِیبَاتِ وَ الْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إِلَی الْهَوَی الْمُرْدِی وَ الْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَی الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی وَ فِیهِ یُشْرَعُ بَابُ هَذِهِ الدَّارِ اشْتَرَی هَذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ مِنْ هَذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ هَذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَةِ وَ الدُّخُولِ فِی ذُلِّ الطَّلَبِ وَ الضَّرَاعَةِ فَمَا أَدْرَکَ هَذَا الْمُشْتَرِی فِیمَا اشْتَرَی مِنْ دَرَکٍ فَعَلَی مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ الْمُلُوکِ وَ سَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَةِ وَ مُزِیلِ مُلْکِ الْفَرَاعِنَةِ مِثْلِ کِسْرَی وَ قَیْصَرَ وَ تُبَّعٍ وَ حِمْیَرَ وَ مَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَی الْمَالِ فَأَکْثَرَ وَ مَنْ بَنَی

ص: 485

وَ شَیَّدَ وَ زَخْرَفَ وَ نَجَّدَ وَ ادَّخَرَ وَ اعْتَقَدَ وَ نَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ إِشْخَاصُهُمْ جَمِیعاً إِلَی مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَ الْحِسَابِ وَ مَوْضِعِ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَی وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا.

أقول: سیأتی بروایة أخری مع شرحه فی أبواب خطبه و مواعظه ⁽¹⁾

ج 17، ص 77 ط الکمبانیّ، و فی ط الحدیث: ج 77 ص 377.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار سوم از بخش نامههای نهج البلاغه روایت کرد.

و مصنف نیز آن را از او در حدیث 48 از باب 107 جلد نهم از بحار الأنوار: ج9، ص 545، چاپ کمپانی، و در چاپ جدید: ج41، ص 157 روایت کرد.

و ما آن را از منابعی در مختار 168 از باب خطبههای کتاب نهج السعاده: ج1، ص 602، چاپ دوم روایت کردیم. - : به امام خبر دادند که شریح بن الحارث، قاضی امام خانه‏ای به 80 دینار خرید، او را حضار کرده فرمود: به من خبر دادند که خانه‏ای با هشتاد دینار خریده‏ای، و سندی برای آن نوشته‏ای، و گواهانی آن را امضا کرده‏اند. شریح گفت:آری ای امیر مؤمنان، امام علیه السّلام نگاه خشم آلودی به او کرد و فرمود: ای شریح به زودی کسی به سراغت می‏آید که به نوشته‏ات نگاه نمی‏کند، و از گواهانت نمی‏پرسد، تا تو را از آن خانه بیرون کرده و تنها به قبر بسپارد.ای شریح اندیشه کن که آن خانه را با مال دیگران یا با پول حرام نخریده باشی، که آنگاه خانه دنیا و آخرت را از دست داده‏ای.اما اگر هنگام خرید خانه، نزد من آمده بودی، برای تو سندی می‏نوشتم که دیگر برای خرید آن به درهمی یا بیشتر، رغبت نمی‏کردی، آن سند را چنین می‏نوشتم:

این خانه‏ای است که بنده‏ای خوار آن را از مرده‏ای آماده کوچ خریده، خانه‏ای از سرای غرور، که در محلّه نابود شوندگان، و کوچه هلاک شدگان قرار دارد، این خانه به چهار جهت منتهی می‏گردد:یک سوی آن به آفت‏ها و بلاها، سوی دوّم آن به مصیبت‏ها، و سوی سوم به هوا و هوس‏های سست کننده.

و سوی چهارم آن به شیطان گمراه کننده ختم می‏شود، و در خانه به روی شیطان گشوده است.

این خانه را فریب خورده آزمند، از کسی که خود به زودی از جهان رخت برمی‏بندد، به مبلغی که او را از عزّت و قناعت خارج و به خواری و دنیا پرستی کشانده، خریداری کرده است. هر گونه نقصی در این معامله باشد، بر عهده پروردگاری است که اجساد پادشاهان را پوسانده، و جان جبّاران را گرفته، و سلطنت فرعون‏ها چون »کسری« و »قیصر« و »تبّع« و »حمیر« را نابود کرده است. آنان که مال فراوان گرد آورده بر آن افزودند، و آنان که قصرها ساخته، و محکم کاری کردند، طلا کاری کرده، و زینت دادند، فراوان اندوختند، و نگهداری کردند، و به گمان خود برای فرزندان خود باقی گذاشتند همگی آنان به پای حسابرسی الهی، و جایگاه پاداش و کیفر رانده می‏شوند، آنگاه که فرمان داوری و قضاوت نهایی صادر شود «پس تبهکاران زیان خواهند دید». به این واقعیّت‏ها عقل گواهی می‏دهد هر گاه که از اسارت هوای نفس نجات یافته، و از دنیاپرستی به سلامت بگذرد.

میگویم: به روایت دیگری به همراه شرحش در باب خطبهها و اندرزهای امام علیه السلام خواهد آمد. - . مصنف آن را در باب 12 از کلام امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب البحار: ج17، ص 77، چاپ کمپانی، و در چاپ جدید: ج77، ص 377 روایت کرد. -

**[ترجمه]

«691»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی الْعُمَّالِ الَّذِینَ یَطَأُ عَمَلَهُمُ الْجَیْشُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَیْشُ مِنْ جُبَاةِ الْخَرَاجِ وَ عُمَّالِ الْبِلَادِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ سَیَّرْتُ جُنُوداً هِیَ مَارَّةٌ بِکُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ قَدْ أَوْصَیْتُهُمْ بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیْهِمْ مِنْ کَفِّ الْأَذَی وَ صَرْفِ الشَّذَی وَ أَنَا أَبْرَأُ إِلَیْکُمْ وَ إِلَی ذِمَّتِکُمْ مِنْ مَعَرَّةِ الْجَیْشِ إِلَّا مِنْ جَوْعَةِ الْمُضْطَرِّ لَا یَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إِلَی شِبَعِهِ فَنَکِّلُوا مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ وَ کُفُّوا أَیْدِیَ سُفَهَائِکُمْ عَنْ مُضَارَّتِهِمْ وَ التَّعَرُّضِ لَهُمْ فِیمَا اسْتَثْنَیْنَاهُ مِنْهُمْ وَ أَنَا بَیْنَ أَظْهُرِ الْجَیْشِ فَارْفَعُوا إِلَیَّ مَظَالِمَکُمْ وَ مَا عَرَاکُمْ مِمَّا یَغْلِبُکُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَا لَا تُطِیقُونَ دَفْعَهُ إِلَّا بِاللَّهِ وَ بِی أُغَیِّرُهُ بِمَعُونَةِ اللَّهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 60 از بخش نامههای امیر مؤمنان از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرماندارانی که لشکر از شهرهای آنان عبور می‏کند: از بنده خدا، علی امیر مؤمنان، به گرد آوران مالیات و فرمانداران شهرهایی که لشکریان از سرزمین آنان می‏گذرند.پس از یاد خدا و درود همانا من سپاهیانی فرستادم که به خواست خدا بر شما خواهند گذشت، و آنچه خدا بر آنان واجب کرده به ایشان سفارش کردم، و بر آزار نرساندن به دیگران، و پرهیز از هر گونه شرارتی تأکید کرده‏ام، و من نزد شما و پیمانی که با شما دارم از آزار رساندن سپاهیان به مردم بیزارم، مگر آن که گرسنگی سربازی را ناچار گرداند، و برای رفع گرسنگی چاره‏ای جز آن نداشته باشد.پس کسی را که دست به ستمکاری زند کیفر کنید، و دست افراد سبک مغز خود را از زیان رساندن به لشکریان، و زحمت دادن آنها جز در آنچه استثناء کردم باز دارید.من پشت سر سپاه در حرکتم، شکایت‏های خود را به من رسانید، و در اموری که لشکریان بر شما چیره شده‏اند که قدرت دفع آن را جز با کمک خدا و من ندارید، به من مراجعه کنید، که با کمک خداوند آن را بر طرف خواهم کرد.ان شاء الله

می‌گویم: به روایت دیگری همراه با شرح آن در ابواب خطبهها و موعظههای امام خواهد آمد.

**[ترجمه]

بیان

یطأ عملهم أی یسیرون فی أرضهم و البلاد التی تحت عملهم و حکمهم و قال الجوهری جبیته جبایة و جبوته جباوة جمعته و قال الشذا مقصورا الأذی و الشر قوله و إلی ذمتکم قال ابن أبی الحدید أی الیهود و النصاری الذین بینکم

قال صلی الله علیه و آله من آذی ذمتی فکأنما آذانی.

ص: 486

1) 1 رواه المصنّف فی الباب: 12 من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب البحار:

2) 691- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 60 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

و قال ابن میثم أی إلی ذمتکم التی أخذتها من إسارة الجیش فإنه لیس بأمری من ذلک إلا معرة جوعة المضطر و المعرة الإثم و الأمر القبیح المکروه و الأذی و هذا و یدل علی أنه یجوز للجائع المضطر من الجیش الأخذ بقدر الشبع.

و قال ابن الأثیر فی النهایة التنکیل المنع و التنحیة و و أنا بین أظهر الجیش أی أنا قریب منکم و سائر علی أثرهم و قال ابن میثم کنایة عن کونه مرجع أمرهم و عراه یعروه غشیه أو قصده و تغییر ما عراهم دفع الظلم عنهم.

**[ترجمه]یطأ عملهم یعنی در سرزمین آنها و بلادی که تحت عمل و حکم آنان است، حرکت می‌کنند و جوهری گوید: جبیته جبایة و جبوته جباوة: یعنی آن را جمع کردم و گوید: الشذی به‌صورت مقصور یعنی اذیت و شر. این کلام امام علیه السّلام «و إلی ذمتکم» ابن ابی الحدید گوید: یعنی یهود و مسیحیانی که بین شما هستند. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که اهل ذمه مرا آزار دهد، گویی مرا آزرده است.

ابن میثم گوید: یعنی إلی ذمتکم التی أخذتها من اسارة الجیش فإنه لیس بأمری من ذلک إلا معرّة جوعه المضطر، و المعرّة یعنی گناه و امر قبیح و مکروه و آزار و این بر آن دلالت دارد که برای فرد گرسنه نیازمند از میان لشکریان گرفتن، به‌قدر رفع گرسنگی جایز است .

و ابن اثیر در النهایه گوید: التنکیل منع و اجتناب. و «أنا أظهر الجیش» یعنی من به آنها نزدیک و در پی آنها درحرکت هستم. و ابن اثیر گوید: کنایه از این است که او مرجع امر آنان است. و «عراه یعروه» او را دربرگرفت یا قصد کرد. و تفسیر ما عراهم: یعنی دفع ظلم از آنان.

**[ترجمه]

«692»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام کَتَبَهُ لَمَّا اسْتَخْلَفَ إِلَی أُمَرَاءِ الْأَجْنَادِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا أَهْلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ فَاشْتَرَوْهُ وَ أَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار آخر از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به فرماندهان لشکر، پس از به دست گرفتن خلافت :پس از یاد خدا و درود همانا ملّت‏های پیش از شما به هلاکت رسیدند، بدان جهت که حق مردم را نپرداختند، پس دنیا را با رشوه دادن به دست آوردند، و مردم را به راه باطل بردند و آنان اطاعت کردند.

**[ترجمه]

إیضاح

فاشتروه قال ابن أبی الحدید أی فاشتری الناس الحق منهم بالرشا و الأموال أی لم یضعوا الأمور مواضعها و لا ولوا الولایات مستحقیها و کانت أمورهم تجری علی وفق الهوی و الأغراض الفاسدة فاشتری الناس منهم المیراث و الحقوق کما یشتری السلع بالأموال و روی فاستروه بالسین المهملة أی اختاروه تقول استریت خیار المال أی اخترته و یکون الضمیر عائدا إلی الظلمة لا إلی الناس أی منعوا الناس حقهم من المال و اختاروه لأنفسهم و استأثروا به و أخذوهم بالباطل أی حملوهم علی الباطل فجاء الخلف من بعد السلف فاقتدوا بآبائهم و أسلافهم فی ارتکاب ذلک الباطل ظنا منهم أنه حق لما قد ألفوه و نشئوا علیه.

و قال ابن میثم اشتروه أی باعوه و تعوضوا عنه بالباطل لما منعوا منه کقوله تعالی وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ و کذلک قوله علیه السلام أخذوهم بالباطل فاقتدوه أی اقتدوا الباطل و سلکوا فیه مسلک من أخذهم به کقوله

ص: 487

1) 692- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار الأخیر من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

تعالی فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ انتهی.

قیل و یحتمل إرجاع الضمیر المرفوع فی قوله علیه السلام اشتروه إلی الناس و المنصوب إلی المنع المذکور فی ضمن قوله منعوا أی إنما أهلک من کان قبلکم أن الظالمین منهم تصرفوا فی أمورهم و صاروا خلفاء فیهم حکاما بینهم و هو معنی منعهم الحق فرضوا بذلک و تعوضوا به عن الحق و خلفائه فالاشتراء کنایة عن الرضا أو استعارة لتعوضهم أو مجاز فیه.

و أما الضمیر المنصوب فی قوله علیه السلام فاقتدوه فیحتمل الإرجاع إلی الأخذ فیکون نظیرا لسابقه أو إلی الباطل.

أقول: و فی بعض النسخ فافتدوه بالفاء أی أخذوهم بأحکام الجور فأعطوا الفداء لیتخلصوا منهم فالضمیر راجع إلی الباطل و لعله أنسب.

**[ترجمه]«اشتروه» ابن ابی الحدید گوید: مردم حق را از آنان با رشوه و مال خریداری کردند، یعنی امور را در محل آن قرار ندادند و ولایت را به مستحقین آن نسپردند و امور آنان بر طبق امیال و اغراض فاسد جریان داشت، پس مردم میراث و حقوق را از آنان خریدند، چنانکه کالا با مال خریداری می‌شود. و «فاستروه» روایت شده است، یعنی آن را برگزیدند. می‌گویی استریت خیار المال، یعنی آن را برگزیدم و ضمیر به الظلمة برمیگردد نه به مردم، یعنی مردم را از حقشان از اموال بازداشتند و آن را برای خود اختیار کردند و به خود اختصاص دادند و آنها را بر باطل واداشتند، پس خلف بعد از سلف آمد و در ارتکاب آن باطل، به پدران و نیاکان خود اقتدا کردند، به‌گمان اینکه به‌جهت آنچه‌که به آن انس گرفتند و بر آن نشأت گرفتند، آن را حق می‌پنداشتند.

ابن میثم گوید: اشتروه یعنی آن را فروختند و آن را با باطل جایگزین کردند زمانی‌که منع شدند، مانند این سخن خداوند متعال: «وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ» {و او را به بهای ناچیزی فروختند} و نیز این سخن امام علیه السّلام: «أخذهم بالباطل فافتدوه» یعنی به باطل اقتدا کردند و در آن شیوه کسی‌که آنها را بر آن واداشت، طی کردند. مانند این کلام خداوند: «فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ» {پس به هدایت آنان اقتدا کن} پایان .

گفته‌شده: ارجاع ضمیر مرفوع در این کلام امام علیه السّلام «اشتروه» به مردم و ارجاع ضمیر منصوب به منع مذکور در ضمن این کلام او «منعوا» محتمل است، یعنی کسانی‌که پیش از شما بودند به این دلیل هلاک شدند که ظالمان آنان در امور آنان تصرف کردند و خلیفه و حاکم در میان آنان شدند و این معنای آنان را از حق منع کردند و به آن راضی شدند و آن را جایگزین حق و خلفای آن کردند، است. پس خریدن کنایه از رضایت یا استعاره برای «جایگزین آنان شد» یا مجاز در آن است.

و اما ضمیر منصوب در این سخن امام علیه السّلام: «فاقتدوه» ارجاعش به اخذ محتمل است که در این‌صورت شبیهی برای سابق بر آن است یا ارجاعش به باطل نیز محتمل است.

می‌گویم: و در بعضی نسخه‌ها «فاقتدوه» با فاء آمده است، یعنی آنها را بر احکام جور واداشتند و فدیه دادند تا از آنان خلاص شوند، پس ضمیر به باطل برمی‌گردد و شاید این مناسب‌تر باشد.

**[ترجمه]

«693»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ قَالَ علیه السلام لِزِیَادِ بْنِ أَبِیهِ وَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَی فَارِسَ وَ أَعْمَالِهَا فِی کَلَامٍ طَوِیلٍ کَانَ بَیْنَهُمَا نَهَاهُ فِیهِ عَنْ تَقْدِیمِ الْخَرَاجِ اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَیْفَ فَإِنَّ الْعَسْفَ یَعُودُ بِالْجَلَاءِ وَ الْحَیْفَ یَدْعُو إِلَی السَّیْفِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در آخر نهج البلاغه ذیل شماره 476 از کلمات قصار امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرد. - :

چون زیاد بن ابیه را به جای عبدالله بن عباس به فارس و شهرهای پیرامون فرستاد او را در دستورالعملی طولانی از گرفتن مالیات نابههنگام نهی کرد و فرمود: عدالت را بگستران و از ستمکاری پرهیز کن که ستم رعیت را به آوارگی کشاند و بیدادگری به مبارزه و شمشیر میانجامد.

**[ترجمه]

بیان

قال فی القاموس عسف السلطان ظلم و فلانا استخدمه و الحیف المیل و الجور و الظلم فیحتمل أن یکون المراد بالحیف المیل إلی بعض الرعایا بالإعزاز و الاحترام و تفضیل بعضهم علی بعض فإن ذلک یورث العداوة بینهم و عدم طاعة بعضهم للوالی فیکون داعیا إلی القتال.

أو المراد بالعسف الاستخدام کما هو دأب الملوک فی استخدام الرعایا و أخذ دوابهم فالحیف بمعنی الظلم أی سائر أنواعه.

ص: 488

1) 693- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی آخر نهج البلاغة تحت الرقم: 476 من قصار کلام أمیر المؤمنین علیه السلام.

و قال ابن أبی الحدید کانت عادة أهل فارس فی أیام عثمان أن یطلب الوالی منهم خراج أملاکهم قبل بیع الثمار علی وجه الاستلاف و کان ذلک یجحف بالناس.

**[ترجمه]در قاموس گوید: عسف السلطان: ستم کرد و عسف السلطان فلاناً، یعنی او را به کار گمارد. الحیف: یعنی میل، جور و ستم، پس محتمل است که منظور از حیف، میل به‌سوی برخی از رعایا با عزت و احترام و برتری دادن برخی از آنها بر برخی دیگر باشد که این میان آنان دشمنی و عدم اطاعت برخی از آنها از والی را به‌وجود می‌آورد که عاملی برای جنگ می‌شود. یا اینکه مقصود از عسف، به‌کار گرفتن است چنانکه این عادت فرمانروایان در به‌خدمت گرفتن رعایا و گرفتن چارپایان آنان است، پس حیف به‌معنی ستم است یعنی سایر انواع آن .

و ابن ابی الحدید گوید: عادت پارسیان در عهد عثمان این بود که والی قبل از فروش محصول بر وجه قرض خراج املاکشان را از آنان می‌خواست و این به آنان ضرر می‌رساند.

**[ترجمه]

«694»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی بَعْضِ عُمَّالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ دَهَاقِینَ أَهْلِ بَلَدِکَ شَکَوْا مِنْکَ قَسْوَةَ وَ غِلْظَةً وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلًا لِأَنْ یُدْنَوْا لِشِرْکِهِمْ وَ لَا أَنْ یُقْصَوْا وَ یُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اللِّینِ تَشُوبُهُ بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّةِ وَ دَاوِلْ لَهُمْ بَیْنَ الْقَسْوَةِ وَ الرَّأْفَةِ وَ امْزُجْ لَهُمْ بَیْنَ التَّقْرِیبِ وَ الْإِدْنَاءِ وَ الْإِبْعَادِ وَ الْإِقْصَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 20 از بخش نامههای نهج البلاغه روایت کرد.

و روایتی نزدیک به آن را در مختار 117 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 27، چاپ اول روایت کردیم. - : نامه به یکی از فرمانداران:

پس از نام خدا و درود.همانا دهقانان مرکز فرمانداریت، از خشونت و قساوت و تحقیر کردن مردم و سنگدلی تو شکایت کردند.من در باره آنها اندیشیدم، نه آنان را شایسته نزدیک شدن یافتم، زیرا که مشرکند، و نه سزاوار قساوت و سنگدلی و بد رفتاری هستند، زیرا که با ما هم پیمانند، پس در رفتار با آنان، نرمی و درشتی را به هم آمیز، رفتاری توأم با شدّت و نرمش داشته باش، اعتدال و میانه روی را در نزدیک کردن یا دور کردن، رعایت کن.

**[ترجمه]

بیان

الدهقان بالضم و الکسر رئیس القریة و هو معرب و القسوة الصلابة و الجفوة نقیض الصلة.

قوله علیه السلام فلم أرهم أی لا تقربهم إلیک قربا کاملا لشرکهم و لا تبعدهم عنک بعدا کاملا لأنهم معاهدون و أهل الذمة فعاملهم بین المعاملتین و الجلباب الإزار و الرداء أو الملحفة أو المقنعة و الطرف بالتحریک الطائفة من الشی‌ء و المداولة المناوبة أی کن قاسیا مرة و لینا أخری.

**[ترجمه]دهقان با ضمه و کسره کدخداست و واژه‌ای معرب است، القسوة یعنی سختی، الجفوة متضاد بخشش است.

این کلام امام علیه السّلام: «فلم أرهم» یعنی به‌جهت شرکشان آنها را خیلی به خود نزدیک نکن و به این جهت که معاهد و اهل ذمه هستند کاملا از خود دور نکن و میان این دو رفتار با آنان برخورد کن، الجلباب: دستار، رداء، ملحفه یا روبند است. و الطرف با حرکت، مجموعه از چیزی است. المداولة: یعنی تناوب، یعنی گاه سرسخت باش و گاه با ملایمت.

**[ترجمه]

«695»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی زِیَادِ بْنِ أَبِیهِ وَ هُوَ خَلِیفَةُ عَامِلِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَی الْبَصْرَةِ وَ عَبْدُ اللَّهِ یَوْمَئِذٍ عَامِلُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام عَلَیْهَا وَ عَلَی کُوَرِ الْأَهْوَازِ وَ فَارِسَ وَ کِرْمَانَ وَ إِنِّی أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِی أَنَّکَ خُنْتَ مِنْ فَیْ‌ءِ الْمُسْلِمِینَ شَیْئاً ص: 489

1) 694- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 20 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة. و قریبا منه رویناه فی المختار: 117 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 5 ص 27 ط 1.

2) 695- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 21 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

صَغِیراً أَوْ کَبِیراً لَأَشُدَّنَّ عَلَیْکَ شَدَّةً تَدَعُکَ قَلِیلَ الْوَفْرِ ثَقِیلَ الظَّهْرِ ضَئِیلَ الْأَمْرِ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 21 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد - : نامه به زیاد بن ابیه، جانشین فرماندار بصره.ابن عباس از طرف امام فرماندار بصره بود و بر حکومت اهواز و فارس و کرمان و دیگر نواحی ایران نظارت داشت :همانا من، براستی به خدا سوگند می‏خورم، اگر به من گزارش کنند که در اموال عمومی خیانت کردی، کم یا زیاد، چنان بر تو سخت گیرم که کم بهره شده، و در هزینه عیال، در مانده و خوار و سرگردان شوی با درود.

**[ترجمه]

إیضاح

قال ابن میثم زیاد هو ابن سمیة أم أبی بکرة دعی أبی سفیان و روی أن أول من دعاه ابن أبیه عائشة حین سئلت لمن یدعی و کان کاتب المغیرة بن شعبة ثم کتب لأبی موسی ثم کتب لابن عامر ثم کتب لابن عباس و کان مع علی علیه السلام فولاه فارس و کتب إلیه معاویة یتهدده فکتب إلیه أ تتوعدنی و بینی و بینک ابن أبی طالب أما و الله لئن وصلت إلی لتجدنی أحمر ضرابا بالسیف ثم دعاه معاویة أخا له و ولاه بعد أمیر المؤمنین علیه السلام البصرة و أعمالها و جمع له بعد المغیرة بن شعبة العراقین و کان أول من جمعا له.

و قال الجوهری الکورة المدینة و الصقع [و الصقع الناحیة] و الجمع کور.

و قال الفارس الفرس و بلادهم و قال الشدة بالفتح الحملة الواحدة و قال الوفر المال الکثیر أی نفقرک بأخذ ما أخذت من أموال المسلمین ثقیل الظهر بالأوزار و التبعات و قیل کنایة عن الضعف و عدم النهوض لما یحتاج إلیه و الضئیل الحقیر أی تسلب جاهک بسلب مالک.

**[ترجمه]ابن میثم گوید: زیاد پسر سمیه مادر ابو بکرة، حرامزاده ابوسفیان است و در روایت است که اولین کسی‌که او را ابن ابیه صدا کرد، عایشه است، آنگاه که کاتب مغیره بن شعبه بود از او سؤال شد به نام چه‌کسی خوانده می‌شود، سپس کاتب ابوموسی، سپس ابن عامر، سپس ابن عباس بود و همراه علی علیه السّلام بود، پس ولایت فارس را به او داد و معاویه با تهدید برای او نوشت، پس در پاسخ او نوشت: آیا مرا تهدید می‌کنی درحالی‌که بین من و تو ابن ابی طالب است، آگاه باش که به خدا سوگند اگر به من برسی مرا سرخ ضربت‌زننده با شمشیر می‌یابی، سپس معاویه او را برادر خود خواند و بعد از امیرمؤمنان علیه السّلام ولایت بصره و بخش‌های آن را به او سپرد و بعد از مغیره بن شعبه، عراقین را برای او کرد و او اولین کسی بود که آن دو برای وی جمع شد.

جوهری گوید: الکورة: شهر و ناحیه است و جمع آن کور است. گوید: الفارس، پارسیان و سرزمین آنهاست. گوید: الشدة با فتحه یک حمله است. و گوید: الوفر مال بسیار است، یعنی تو را با آنچه‌که از اموال مسلمانان گرفتی نیازمند می‌کند. «ثقیل الظهر» بار و تبعات آن و گفته‌شده کنایه از ضعف و عدم پرداختن به مایحتاج خود است. الضئیل: یعنی حقیر، یعنی جاهت را با سلب مالت سلب می‌کنی.

**[ترجمه]

«696»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی زِیَادٍ أَیْضاً فَدَعِ الْإِسْرَافَ مُقْتَصِداً وَ اذْکُرْ فِی الْیَوْمِ غَداً وَ أَمْسِکْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِکَ وَ قَدِّمِ الْفَضْلَ لِیَوْمِ حَاجَتِکَ أَ تَرْجُو أَنْ یُؤْتِیَکَ اللَّهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِینَ وَ أَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَکَبِّرِینَ وَ تَطْمَعُ وَ أَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِی النَّعِیمِ تَمْنَعُهُ الضَّعِیفَ وَ الْأَرْمَلَةَ أَنْ یُوجِبَ لَکَ ثَوَابَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ إِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِیٌّ بِمَا أَسْلَفَ وَ قَادِمٌ عَلَی مَا قَدَّمَ وَ السَّلَامُ.

ص: 490

1) 696- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه عنه فی المختار: 22 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة. و قریبا منه رویناه عن مصدرین آخرین فی المختار: 142 و تالیه من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 5 ص 165، ط 1.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 22 از بخش دوم نهج البلاغه روایت کرد.

نامهای نزدیک به آن را از دو مصدر دیگر در مختار 142 و 143 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 165، چاپ اول روایت کردیم. - : نامه دیگری به زیاد:

ای زیاد، از اسراف بپرهیز، و میانه روی را برگزین، از امروز به فکر فردا باش، و از اموال دنیا به اندازه کفاف خویش نگهدار، و زیادی را برای روز نیازمندیت در آخرت پیش فرست.آیا امید داری خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد در حالی که از متکبّران باشی و آیا طمع داری ثواب انفاق کنندگان را دریابی در حالی که در ناز و نعمت قرار داری و تهیدستان و بیوه زنان را از آن نعمت‏ها محروم می‏کنی همانا انسان به آنچه پیش فرستاده، و نزد خدا ذخیره ساخته، پاداش داده خواهد شد.با درود.

**[ترجمه]

بیان

الإسراف التبذیر و قیل ما أنفق فی غیر طاعة و قیل مجاوزة القصد و الاقتصاد التوسط فی الأمور و فی النهایة التمرغ التقلب فی التراب و قال الأرامل المساکین من نساء و رجال و یقال لکل واحد من الفریقین علی انفراده أرامل و هو بالنساء أخص و أکثر استعمالا الواحدة أرمل و أرملة فالأرمل الذی ماتت زوجته و الأرملة التی مات زوجها سواء کانا غنیین أو فقیرین انتهی و أن یوجب مفعول تطمع.

**[ترجمه]اسراف: زیاده‌روی است، و گفته‌شده: آنچه‌که در غیر از اطاعت هزینه شود. و گفته‌شده: تجاوز از میانه‌روی است. الاقتصاد: میانه‌روی در امور است. و در النهایه، التمرغ یعنی غلتیدن در خاک است.

و گوید: الأرامل: مردان و زنان مسکین است و به هر یک از این دو دسته به‌تنهای ارامل گفته‌می‌شود و آن برای زنان خاص‌تر و بیشتر مورد استعمال است. واحد آن أرمل و أرملة است و أرمل کسی است که زنش فوت کرده است و ارملة زنی است که شوهرش فوت کرده است، چه اینکه فقیر باشند یا توانگر. پایان. و أن یوجب مفعول «تطمع» است.

**[ترجمه]

«697»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ الصُّمِّ الْأَسْمَاعِ الْکُمْهِ الْأَبْصَارِ الَّذِینَ یَلْتَمِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَ یُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ وَ یَحْتَلِبُونَ الدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ وَ یَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ وَ لَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلَّا عَامِلُهُ وَ لَا یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ وَ النَّاصِحِ اللَّبِیبِ وَ النَّافِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ لَا تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 33 از بخش نامههای کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

نامهای نزدیک به آن را از مصدری دیگر در مختار 158 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 295، چاپ اول روایت کردیم. - : نامه به قثم بن عبّاس:پس از یاد خدا و درود، همانا مأمور اطلاعاتی من در شام به من اطلاع داده است که گروهی از مردم شام برای مراسم حج به مکّه می‏آیند، مردمی کور دل، گوش‏هایشان در شنیدن حق ناشنوا، و دیده‏هایشان نابینا، که حق را از راه باطل میجویند، و بنده را در نافرمانی از خدا، فرمان می‏برند، دین خود را به دنیا می‏فروشند، و دنیا را به بهای سرای جاودانه نیکان و پرهیزکاران می‏خرند، در حالی که در نیکی‏ها، انجام دهنده آن پاداش گیرد، و در بدی‏ها جز بدکار کیفر نشود.پس در اداره امور خود هشیارانه و سر سختانه استوار باش، نصیحت دهنده‏ای عاقل، پیرو حکومت، و فرمانبردار امام خود باش، مبادا کاری انجام دهی که به عذر خواهی روی آوری، نه به هنگام نعمت‏ها شادمان و نه هنگام مشکلات سست باشی.با درود.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن میثم کان معاویة قد بعث إلی مکة دعاة فی السر یدعون إلی طاعته و یثبطون العرب عن نصرة أمیر المؤمنین علیه السلام بأنه إما قاتل لعثمان أو خاذل له و ینشرون عندهم محاسن معاویة بزعمهم فکتب أمیر المؤمنین علیه السلام هذا الکتاب و قثم بن العباس بن عبد المطلب لم یزل والیا لعلی علیه السلام علی مکة حتی قتل علی علیه السلام فاستشهد قثم بسمرقند فی زمن معاویة.

ص: 491

1) 697- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 33 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة. و قریبا منه ذکرناه عن مصدر آخر فی المختار: 158 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 5 ص 295 ط 1.

و قیل إن الذین بعثهم معاویة کان بعض السرایا التی کان یبعثها للإغارة علی أعمال علی علیه السلام.

و العین الجاسوس أی أصحاب أخباره علیه السلام عند معاویة و یسمی الشام مغربا لأنه من الأقالیم المغربیة و الموسم کمجلس الوقت الذی یجتمع فیه الحاج کل سنة و الأکمه الذی یولد أعمی الذین یلتمسون الحق بالباطل قال ابن أبی الحدید أی یطلبون الحق بمتابعة معاویة فإنهم کانوا یظهرون ناموس العبادة و فی بعض النسخ یلبسون الحق أی یخلطونه و قوله علیه السلام درها منصوب بدلا من الدنیا و شراؤهم عاجل الدنیا بأجل الأبرار کنایة عن استعاضتهم الآخرة بالدنیا و الحازم ذو الحزم الراسخ فی الدین و الصلیب التشدید و ما یعتذر منه المعصیة و الزلة و قال ابن الأثیر فی النهایة البطر الطغیان عند النعمة و طول الغناء و قال الفشل الفزع و الجبن و الضعف.

**[ترجمه]ابن میثم گوید: معاویه دعوت‌کنندگانی را در خفا به‌سوی مکه فرستاد که به طاعت او دعوت می‌کنند و عرب را از یاری امیرمؤمنان علیه السّلام به این صورت که او یا قاتل عثمان است یا رهاکننده او، به تأخیر می‌اندازند و به زعم خود محاسن معاویه را نزد آنان گسترش می‌دهند، پس امیرمؤمنان علیه السّلام این نامه را نوشت و قثم بن عباس بن عبدالمطّلب هنوز والی علی علیه السّلام بر مکه بود تا اینکه علی علیه السّلام به قتل رسید و قثم در زمان معاویه در سمرقند شهید شد و گفته‌شده: کسانی‌که معاویه می‌فرستاد، برخی از گردان‌هایی بود که برای تحریک علیه اعمال علی علیه السّلام می‌فرستاد.

و العین یعنی جاسوس، یعنی صاحبان اخبار امام علیه السّلام نزد معاویه و شام را به این دلیل که از اقلیم‌های غربی بود، مغرب نامید، الموسم بر وزن مجلس: زمانی است که حاجیان در هر سال در آن جمع می‌شوند. الأکمه: کور مادرزاد. «الذین یلتمسون الحق بالباطل» ابن ابی الحدید گوید: یعنی کسانی‌که حق را با پیروی از معاویه طلب می‌کنند، زیرا آنها اصول عبادت را اظهار می‌کنند و در بعضی نسخه‌ها «یلبسون الحق» آمده است، یعنی حق را درمی‌آمیزند. و این کلام امام علیه السّلام «درّها» منصوب به‌عنوان بدل از «دنیا» است و شراؤهم عاجل الدنیا بآجل الابرار کنایه از تعویض آخرت با دنیاست. و الحازم، دوراندیش راسخ در دین است. الصلیب یعنی شدید، «مایعتذر منه» معصیت و لغزش است و ابن اثیر در النهایه گوید: البطر به‌معنی سرکشی به‌هنگام نعمت و طولانی‌شدن توانگری است. و گوید: الفشل یعنی فزع، ترس و ضعف.

**[ترجمه]

«698»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْعَبْدَ لَیَفْرَحُ بِالشَّیْ‌ءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَحْزَنُ عَلَی الشَّیْ‌ءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ فَلَا یَکُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِی نَفْسِکَ مِنْ دُنْیَاکَ بُلُوغُ لَذَّةٍ أَوْ شِفَاءُ غَیْظٍ وَ لَکِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ أَوْ إِحْیَاءُ حَقٍّ وَ لْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ أَسَفُکَ عَلَی مَا خَلَّفْتَ وَ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 33 از بخش نامههای کتاب نهج البلاغه روایت کرد. و نزدیک به آن را در مختار 22 نیز روایت کرد. - : نامه به عبد الله بن عباس:

پس از یاد خدا و درود همانا انسان از به دست آوردن چیزی خشنود می‏شود که هرگز آن را از دست نخواهد داد، و برای چیزی اندوهناک است که هرگز به دست نخواهد آورد، پس بهترین چیز نزد تو در دنیا، رسیدن به لذّت‏ها، یا انتقام گرفتن نباشد، بلکه هدف تو خاموش کردن باطل، یا زنده کردن حق باشد، تنها به توشه‏ای که از پیش فرستادی خشنود باش، و بر آنچه به جای می‏گذاری حسرت خور، و همّت و تلاش خود را برای پس از مرگ قرار ده.

**[ترجمه]

«699»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی الْبَصْرَةَ اعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِیسَ وَ مَغْرِسُ الْفِتَنِ فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِحْسَانِ ص: 492

1) 698- رواه السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه فی المختار: 66 من باب الکتب من نهج البلاغة. و قریبا منه رواه أیضا فی المختار: 22 منه.

2) 699- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 18 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

وَ احْلُلْ عُقْدَةَ الْخَوْفِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ قَدْ بَلَغَنِی تَنَمُّرُکَ لِبَنِی تَمِیمٍ وَ غِلْظَتُک عَلَیْهِمْ وَ أَنَّ بَنِی تَمِیمٍ لَمْ یَغِبْ لَهُمْ نَجْمٌ إِلَّا طَلَعَ آخَرُ وَ أَنَّهُمْ لَمْ یُسْبَقُوا بِوَغْمٍ فِی جَاهِلِیَّةٍ وَ لَا إِسْلَامٍ وَ أَنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّةً وَ قَرَابَةً خَاصَّةً نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَی صِلَتِهَا وَ مَأْزُورُونَ عَلَی قَطِیعَتِهَا فَارْبَعْ أَبَا الْعَبَّاسِ رَحِمَکَ اللَّهُ فِیمَا جَرَی عَلَی یَدِکَ وَ لِسَانِکَ مِنْ خَیْرٍ وَ شَرٍّ فَإِنَّا شَرِیکَانِ فِی ذَلِکَ وَ کُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّی بِکَ وَ لَا یَفِیلَنَّ رَأْیِی فِیکَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 18 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

• : نامه به فرماندار بصره عبد اللّه بن عباس: بدان، که بصره امروز جایگاه شیطان، و کشتزار فتنه‏هاست.با مردم آن به نیکی رفتار کن، و گره وحشت را از دل‏های آنان بگشای. بد رفتاری تو را با قبیله «بنی تمیم» و خشونت با آنها را به من گزارش دادند، همانا «بنی تمیم» مردانی نیرومندند که هر گاه دلاوری از آنها غروب کرد، سلحشور دیگری جای آن درخشید، و در نبرد، در جاهلیّت و اسلام، کسی از آنها پیشی نگرفت، و همانا آنها با ما پیوند خویشاوندی، و قرابت و نزدیکی دارند، که صله رحم و پیوند با آنان پاداش، و گسستن پیوند با آنان کیفر الهی دارد، پس مدارا کن ای ابو العباس امید است آنچه از دست و زبان تو از خوب و یا بد، جاری می‏شود، خدا تو را بیامرزد، چرا که من و تو در اینگونه از رفتارها شریکیم.سعی کن تا خوش بینی من نسبت به شما استوار باشد، و نظرم دگرگون نشود، با درود.

**[ترجمه]

تَبْیِین

قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ رُوِیَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ کَانَ قَدْ أَضَرَّ بِبَنِی تَمِیمٍ حِینَ وَلِیَ أَمْرَ الْبَصْرَةِ مِنْ قِبَلِ عَلِیٍّ علیه السلام لِلَّذِی عَرَفَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَدَاوَةِ یَوْمَ الْجَمَلِ لِأَنَّهُمْ کَانُوا مِنْ شِیعَةِ طَلْحَةَ وَ الزُّبَیْرِ وَ عَائِشَةَ فَحَمَلَ عَلَیْهِمُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَقْصَاهُمْ وَ تَنَکَّرَ عَلَیْهِمْ وَ عَیَّرَهُمْ بِالْجَمَلِ حَتَّی کَانَ یُسَمِّیهِمْ شِیعَةَ الْجَمَلِ وَ أَنْصَارَ عَسْکَرَ وَ هُوَ اسْمُ جَمَلِ عَائِشَةَ وَ حِزْبَ الشَّیْطَانِ فَاشْتَدَّ ذَلِکَ عَلَی نَفَرٍ مِنْ شِیعَةِ عَلِیٍّ علیه السلام مِنْ بَنِی تَمِیمٍ مِنْهُمْ حَارِثَةُ ⁽¹⁾بْنُ قُدَامَةَ وَ غَیْرُهُ فَکَتَبَ بِذَلِکَ حَارِثَةُ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام یَشْکُو إِلَیْهِ ابْنَ عَبَّاسٍ فَکَتَبَ علیه السلام إِلَی ابْنِ عَبَّاسٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ خَیْرَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ غَداً أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ فِیمَا عَلَیْهِ وَ لَهُ وَ أَقْوَاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنْ کَانَ مُرّاً أَلَا وَ إِنَّهُ بِالْحَقِّ قَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ فِیمَا بَیْنَ الْعِبَادِ فَلْتَکُنْ سَرِیرَتُکَ فِعْلًا وَ لْیَکُنْ حُکْمُکَ وَاحِداً وَ طَرِیقَتُکَ مُسْتَقِیمَةً وَ اعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَةَ مَهْبِطُ إِبْلِیسَ وَ مَغْرِسُ الْفِتَنِ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ قَوْلُهُ.

قوله علیه السلام فیما بین العباد حال عن الحق أو ظرف للقیام لکونه عبارة عما ینفع العباد و یصیر سببا لانتظام أمورهم.

ص: 493

1) 1 کذا فی أصلی و مثله فی طبع بیروت من شرح ابن میثم: ج 4 ص 395، و لعل الصواب: «جاریة» و هو ابن قدامة.

قوله علیه السلام فلتکن سریرتک فعلا أی لا تضمر خلاف ما تفعل و لا تخدع الناس قوله علیه السلام و مغرس الفتن قال ابن أبی الحدید أی موضع غرسها و یروی بالعین المهملة و هو الموضع الذی ینزل فیه القوم آخر اللیل.

فحادث أهلها أی تعهدهم بالإحسان قال فی النهایة فیه حادثوا هذه القلوب بذکر الله أی اجلوها و اغسلوا الدرن عنها و تعاهدوها بذلک کما یحادث السیف بالصقال.

و فی الصحاح قال الأصمعی تنمر له أی تنکر له و تغیر و أوعده لأن النمر لا یلقاه أبدا إلا متنکر غضبان و تنمروا تشبهوا بالنمر لم یغب لهم نجم أی لم یمت لهم سید إلا قام آخر مقامه و قال ابن میثم الوغم الترة و الأوغام الترات أی لم یهدر لهم دم فی جاهلیة و لا فی إسلام یصفهم بالشجاعة و الحمیة فالمضاف محذوف أی لم یسبقوا بشفاء حقد من عدو.

و یحتمل أن یکون المعنی أنهم لم یسبقهم أحد إلی الترات و الأحقاد لشرف نفوسهم بقلة احتمالهم للأذی و ذلک لأن المهین الحقیر فی نفسه لا یکاد یغضب و یحقد بما یفعل به من الأذی و إن غضب فی الحال إلا أنه لا یدوم ذلک الغضب و لا یصیر حقدا أو لم یسبقهم أحد و لم یغلب علیهم بالقهر و البطش.

و فی وصفهم بذلک إشارة إلی وجه المصلحة فی الإحسان إلیهم مع نوع من المدح و الاستمالة و الرحم الماسة لاتصالهم عند إلیاس بن مضر.

و قال ابن أبی الحدید مأزورون أصله موزورون و لکنه جاء بالهمزة لتحاذی بها همزة مأجورون.

قوله علیه السلام فاربع أی توقف و تثبت فیما تفعل و المراد بالشر الضرر لا الظلم و إن احتمله.

قوله علیه السلام فإنا شریکان هو کالتعلیل لحسن أمره له بالتثبت لأنه لما کان والیا من قبله فکل حسنة أو سیئة یحدثها فی ولایته فله علیه السلام

ص: 494

شرکة فی إحداثها إذ هو السبب البعید و أبو العباس کنیة ابن عباس.

و قال الجوهری فال الرأی یفیل فیولة ضعف و أخطأ و رجل فال و فائل أی ضعیف الرأی مخطئ الفراسة.

**[ترجمه]ابن میثم گوید: روایت است که ابن عباس زمانی که از جانب علی علیه السّلام امر بصره را برعهده‌گرفت، به‌جهت عدواتی که روز جمل از آنان شناخت و به این دلیل که از پیروان طلحه و زبیر و عایشه بودند، به آنان آسیب رساند، پس ابن عباس بر آنان حمله کرد، آنها را دور کرد و با آنان خصمانه رفتار کرد و آنها را به سبب جمل نکوهش می‌کرد تا اینکه آنها را شیعه جمل و انصار عسکر که نام شتر عایشه بود و حزب شیطان نامید و این بر تعدادی از شیعه علی علیه السّلام از بنی تمیم از جمله حارثه بن قدامه و جز او دشوار آمد، پس حارثه آن را برای علی علیه السّلام نوشت، درحالی‌که از ابن عباس به او شکایت کرد.

پس امام علیه السّلام برای ابن عباس نوشت: اما بعد فردا برترین مردم نزد خدا، عامل‌ترین آنان به طاعت او در آنچه‌که علیه او و به نفع اوست، قوی‌ترین آنان، حق گرچه تلخ باشد، است. به هوش باش که آسمان‌ها و زمین در آنچه‌که میان بندگان است، به‌حق برپا شد، پس باید نیت تو عمل، حکمت واحد و راهت استوار باشد .

و بدان که بصره، امروز جایگاه شیطان و کشت‌زار فتنه‌هاست تا پایان آنچه‌که گذشت.

این سخن امام علیه السّلام: «فیما بین العباد» حال از حق یا ظرف برای قیام است، به‌جهت اینکه عبارت‌است از آنچه‌که به نفع بندگان است و سببی برای نظام‌یافتن امور آنان می‌شود.

و این سخن مام علیه السّلام: «فلتکن سریرتک فعلاً» ابن ابی الحدید گوید: یعنی محل کشت فتنه‌ها و با عین نیز روایت می‌شود که محلی‌است که جمع آخر شب در آن وارد می‌شوند.

«فحادث أهلها» یعنی آنها را به احسان عهد کن. در النهایه گوید: در آن آمده است: «حادثوا هذه القلوب بذکرالله» یعنی جلا دهید و چرک را از آن بشویید و آن را به آن وعده دهید، چنانکه با شمشیر به‌وسیله صیقل صحبت می‌شود.

در الصحاح آمده است: اصمعی گوید: تنمّر له یعنی با او خصمانه رفتار کرد و غضب کرد و او را تهدید کرد، زیرا پلنگ را هرگز جز در حالت ناراحتی و غضب نمی‌بینید. تنمّروا، یعنی شبیه پلنگ شدند. «لم یغب لهم نجم» یعنی سروری از آنان وفات نکرد، مگر اینکه فرد دیگری در مقام او قرار بگیرد. و ابن میثم گوید: الوغم یعنی نبرد و أغام یعنی کینهها، یعنی خونی از آنان نه در جاهلیت و نه در اسلام به‌هدر نرفته‌است. آنها را به شجاعت و غیرت وصف می‌کند، پس مضاف محذوف است، یعنی در تسکین کینه‌ای از دشمن کسی بر آنان پیشی نگرفته‌است.

و محتمل است که معنا این باشد که به‌جهت شرف نفس آنان با تحمل اندکشان در مقابل آزار، کسی در حقد و کینه بر آنان پیشی نگرفته‌است، و آن به این دلیل است که انسان با نفس فرومایه پست، تقریباً خشمگین نمی‌شود و از آزاری که در حق او می شود، کینه نمی‌گیرد و اگر در حالتی خشمگین نیز شود، آن خشم دوام ندارد و کینه نمی‌شود. یا اینکه کسی در قهر و دلاوری بر آنان پیشی نگرفته و غلبه نیافته‌است .

و در توصیف آنها به این صفات اشاره‌ای‌است به وجه مصلحت در نیکی به آنها با نوعی از مدح و استمالت و پیوند خوشاوندی به جهت پیوندشان با الیاس بن مضر است.

و ابن ابی الحدید گوید: «مأزورون» اصلش موزورون است، اما با همزه آمده است تا با همزه مأجورون مقابل گردد.

و این سخن امام علیه السّلام: «فاربع» یعنی در آنچه‌که انجام می‌دهی توقف کن و بایست. و منظور از شر، ضرر است نه ظلم، گرچه محتمل آن است. و این سخن او علیه السّلام: «فإنا شریکان» مانند تعلیلی برای نیکی امر وی برای او با تثبیت است، زیرا او زمانی‌که از جانب وی والی باشد، هر حسنه یا بدی که در ولایتش انجام می‌دهد، برای امام علیه السّلام سهمی در ایجاد آن است، زیرا او سبب دور است. و ابو العباس کینه ابن عباس.

جوهری گوید: فال الرأی یفیل فیولة: یعنی رأی ضعیف و خطا است و رجل فال و فائل یعنی سست‌رأی و دارای ذکاوت خطاکار.

**[ترجمه]

«700»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ کَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ یَقُولُ مَا انْتَفَعْتُ بِکَلَامٍ بَعْدَ کَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله کَانْتِفَاعِی بِهَذَا الْکَلَامِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرَکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ وَ لْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلَا تُکْثِرْ بِهِ فَرَحاً وَ مَا فَاتَکَ مِنْهَا فَلَا تَأْسَ عَلَیْهِ جَزَعاً وَ لْیَکُنْ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 22 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به ابن عباس که گفت پس از سخنان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هیچ سخنی را همانند این نامه سودمند نیافتم:

پس از یاد خدا و درود، همانا انسان گاهی خشنود می‏شود به چیزی که هرگز از دستش نمی‏رود، و ناراحت می‏شود برای از دست دادن چیزی که هرگز به آن نخواهد رسید.ابن عباس خوشحالی تو از چیزی باشد که در آخرت برای تو مفید است، و اندوه تو برای از دست دادن چیزی از آخرت باشد، آنچه از دنیا به دست می‏آوری تو را خوشنود نسازد، آنچه در دنیا از دست می‏دهی زاری کنان تأسّف مخور، و همّت خویش را به دنیا پس از مرگ واگذار.

**[ترجمه]

بیان

أول الکلام إشارة إلی قوله تعالی ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ و الدرک محرکة لحاق الشی‌ء و الوصول إلیه بعد طلبه و اسم لم یکن ضمیر المرء و الغرض عدم الإکثار فی الفرح بالنعم بحیث یؤدی إلی الاغترار بالدنیا و الغفلة عن العقبی و عدم الحزن المفرط فی المصیبة بحیث یفضی إلی عدم الرضا بالقضاء و ترک ما یجب أو یستحب فعله.

قوله علیه السلام بما نلت من آخرتک أی من أسباب آخرتک و الطاعات التی توجب حصول الدرجات الأخرویة و لا تأس أی لا تحزن.

**[ترجمه]اول کلام، اشاره‌ای‌است به این سخن خداوند متعال: «مَا أَصَابَ مِن مُّصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَلَا فِی أَنفُسِکُمْ إِلَّا فِی کِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیرٌ * لِکَیْلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ» {هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در نفسهای شما [= به شما] نرسد مگر آنکه پیش از آنکه آن را پدید آوریم در کتابی است این [کار] بر خدا آسان است تا بر آنچه از دست‏شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است‏شادمانی نکنید و خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد}

الدرک با حرکت: رسیدن و وصول به چیزی بعد از طلب آن است. و اسم «لم یکن» ضمیر «المرء» است و هدف عدم زیاده‌روی در شادی با نعمت‌ها، به‌گونه‌ای‌که به اغفال توسط دنیا و غفلت از عقبی منجر شود و عدم حزن مفرط در مصیبت به‌گونه‌ای‌که به نارضایتی از تقدیر و ترک آنچه‌که انجامش واجب یا مستحب است، بیانجامد میباشد. این سخن او «بما نلت من آخرتک» یعنی از اسباب آخرتت و طاعاتی که کسب درجات اخروی را موجب می‌شود. «و لا تأس» یعنی اندوهگین نباش.

**[ترجمه]

«701»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی أَهْلِ الْبَصْرَةِ ص: 495

1) 700- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 22 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

2) 701- رواه الشریف الرضی رضوان اللّه علیه فی المختار: 29 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

وَ قَدْ کَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِکُمْ وَ شِقَاقِکُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِکُمْ وَ رَفَعْتُ السَّیْفَ عَنْ مُدْبِرِکُمْ وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِکُمْ فَإِنْ خَطَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِیَةُ وَ سَفَهُ الْآرَاءِ الْجَائِرَةِ إِلَی مُنَابَذَتِی وَ خِلَافِی فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِیَادِی وَ رَحَلْتُ رِکَابِی وَ إِنْ أَلْجَأْتُمُونِی إِلَی الْمَسِیرِ إِلَیْکُمْ لَأُوقِعَنَّ بِکُمْ وَقْعَةً لَا تَکُونُ یَوْمَ الْجَمَلِ إِلَیْهَا إِلَّا کَلَعْقَةِ لَاعِقٍ مَعَ أَنِّی عَارِفٌ لِذِی الطَّاعَةِ مِنْکُمْ فَضْلَهُ وَ لِذِی النَّصِیحَةِ حَقَّهُ غَیْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَی بَرِی‌ءٍ وَ لَا نَاکِثاً إِلَی وَفِیٍّ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 29 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

• : نامه به مردم بصره:

شما از پیمان شکستن، و دشمنی آشکارا با من آگاهید.با این همه جرم شما را عفو کردم، و شمشیر از فراریان برداشتم، و استقبال کنندگان را پذیرفتم، و از گناه شما چشم پوشیدم، اگر هم اکنون کارهای ناروا، و اندیشه‏های نابخردانه، شما را به مخالفت و دشمنی با من بکشاند، سپاه من آماده، و پا در رکابند.و اگر مرا به حرکت دوباره مجبور کنید، حمله‏ای بر شما روا دارم که جنگ جمل در برابر آن بسیار کوچک باشد، با اینکه به ارزش‏های فرمانبردارانتان آگاهم، و حق نصیحت کنندگان شما را می‏شناسم، و هرگز به جای شخص متّهمی، انسان نیکوکاری را نخواهم گرفت، و هرگز پیمان وفاداران را نخواهم شکست.

**[ترجمه]

إیضاح

الحبل العهد و المیثاق و الأمان و کل ما یتوصل به إلی شی‌ء و انتشاره کنایة عن تشتت الآراء أو عدم الثبات علی العهود و قیل أی نشرکم حبل الجماعة.

قال الجوهری غبیت عن الشی‌ء و غبیته أیضا أغبی غباوة إذا لم یفطن له و غبی علی الشی‌ء کذلک إذا لم تعرفه.

قوله علیه السلام و قبلت من مقبلکم أی الذی لم یفر و جاء معتذرا.

و قال ابن أبی الحدید خطا فلان خطوة یخطو و هو مقدار ما بین القدمین فهذا لازم فإن عدیته قلت أخطیت بفلان و خطوت به و قد عداه علیه السلام بالباء أقول المعنی أن ذهبت بکم الأمور المهلکة و السفه محرکة خفة الحلم.

و الآراء فی بعض النسخ علی زنة آجال علی القلب و فی بعضها علی الأصل و الجور العدول عن القصد و قال الجوهری جاد الفرس أی صار رائعا یجود جودة بالضم فهو جواد للذکر و الأنثی من خیل جیاد و أجیاد و أجاوید.

و الرکاب الإبل التی یرکب علیها و الواحدة راحلة و رحلت البعیر أرحله

ص: 496

رحلا إذا شددت علی ظهره الرحل و هو أصغر من القتب و فی بعض النسخ بالتشدید.

و أوقعت بهم أی بالغت فی قتالهم و الوقعة بالحرب الصدمة بعد الصدمة قوله إلا کلعقة لاعق قال ابن أبی الحدید هو مثل یضرب للشی‌ء الحقیر التافه و روی بضم اللام و هی ما تأخذه الملعقة و فی النهایة لعق الأصابع و الصحفة لطع ما علیها من أثر الطعام قوله علیه السلام غیر متجاوز متهما أی لا أجاوز فی العقوبة من المتهم أی الذی ثبت علیه الذنب إلی بری‌ء بأن لا أعاقبه و أعاقب البری‌ء و الناکث من نقض البیعة و الوفی من وفی بها و إنما قال علیه السلام ذلک لئلا ینفروا عنه یأسا من عدله و رأفته.

**[ترجمه]الحبل: عهد پیمان و امان و هر چیزی‌است که به‌وسیله آن به چیزی متصل می‌گردند و انتشار آن کنایه از پراکندگی آراء یا عدم ثبات بر عهدهاست و گفته‌شده یعنی گسترانیدنتان عهد جماعت را .

جوهری گوید: غبیت عن الشئ، و نیز غبیته، أغبی غباوة زمانی‌است که آن را درنیابد و غبی علیّ الشئ نیز زمانی‌است که از آن آگاه نباشی.

و این سخن امام علیه السّلام: «و قبلت من مقبلکم» یعنی کسی‌که فرار نکرد و عذرخواهانه آمد.

ابن ابی الحدید گوید: خطا فلان خطوة یخطو، که آن فاصله دو گام است و لازم است و چون آن را متعدی کردی می‌گویی: أخطیت بفلان و خطوت به و امام علیه السّلام آن را با باء متعدی کرده است. می‌گویم: معنا این است: اگر امور شما را به‌سوی مهلکه برد و السفه با حرکت: کم‌خردی است.

و «آراء» در بعضی نسخه‌ها بر وزن آجال بنا بر قلب است و در بعضی دیگر بر اصل است و جور: انحراف از قصد است. و جوهری گوید: جاد الفرس، یعنی اسب نیکو شد. یجود جودة با ضمه و به آن اسم، جواد گفته‌می‌شود و به نر و ماده اسب، جیادة أجیاد و اجاوید گفته‌می‌شود.

الرکاب: شتری است که بر آن سوار می‌شوند و واحد آن راحلة است و رحلت البعیر أرحله رحلاً، زمانی‌است که بر پشت او زین ببندی که کوچکتر از قتب است و در بعضی نسخه‌ها با تشدید آمده است.

و أوقعت بهم یعنی در نبرد با آنان نهایت تلاش خود را به کار بستم، الوقعة در جنگ صدمه در پی صدمه است. این سخن او: «الّا کلعقه لاعق» ابن ابی الحدید گوید: مثلی است که برای شی ناچیز کم‌ارزش زده‌می‌شود و با ضمه لام روایت شده است که چیزی‌است که با قاشق می‌گیری. و در النهایة لعق الأصابع و الصحفة: یعنی آنچه‌که از اثر غذا بر آن بود را پاک کرد. این سخن امام علیه السّلام که غیر متجاوز متهماً، یعنی در عقوبت او را از متهم فراتر نمی‌برم، یعنی بی‌گناه را به‌جای کسی‌که گناه بر او اثبات شده است مجازات نمی‌کنم، به‌این‌صورت که او را مجازات نکنم و بی‌گناه را مجازات کنم. «الناکث» کسی‌است که بیعت شکسته‌است. «الوفیّ» کسی‌است به بیعت وفا کرده است. و امام علیه السّلام به این دلیل این را گفته است که از روی ناامیدی از عدالت و رأفت او، از او بیزار نشوند .

**[ترجمه]

«702»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی قُثَمَ بْنِ الْعَبَّاسِ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی مَکَّةَ أَمَّا بَعْدُ فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاکِرِ الْعَالِمَ وَ لَا یَکُنْ لَکَ إِلَی النَّاسِ سَفِیرٌ إِلَّا لِسَانُکَ وَ لَا حَاجِبٌ إِلَّا وَجْهُکَ وَ لَا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِکَ بِهَا فَإِنَّهَا إِنْ ذِیدَتْ عَنْ أَبْوَابِکَ فِی أَوَّلِ وِرْدِهَا لَمْ تُحْمَدْ فِیمَا بَعْدُ عَلَی قَضَائِهَا وَ انْظُرْ إِلَی مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ مِنْ مَالِ اللَّهِ فَاصْرِفْهُ إِلَی مَنْ قِبَلَکَ مِنْ ذِی الْعِیَالِ وَ الْمَجَاعَةِ مُصِیباً بِهِ مَوَاضِعَ الْمَفَاقِرِ وَ الْخَلَّاتِ وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِکَ فَاحْمِلْهُ إِلَیْنَا لِنَقْسِمَهُ فِیمَنْ قِبَلَنَا وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَنْ لَا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِ فَالْعَاکِفُ الْمُقِیمُ بِهِ وَ الْبَادِی الَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ لِمَحَابِّهِ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 67 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به قثم بن عباس، فرماندار شهر مکّه:

پس از یاد خدا و درود، برای مردم حج را به پای دار، و روزهای خدا را به یادشان آور.در بامداد و شامگاه در یک مجلس عمومی با مردم بنشین، آنان که پرسش‏های دینی دارند با فتواها آشنایشان بگردان، و ناآگاه را آموزش ده، و با دانشمندان به گفتگو بپرداز.جز زبانت چیز دیگری پیام رسانت با مردم، و جز چهره‏ات دربانی وجود نداشته باشد، و هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان، زیرا اگر در آغاز از درگاه تو رانده شود، گر چه در پایان حاجت او بر آورده شود دیگر تو را نستاید.

در مصرف اموال عمومی که در دست تو جمع شده است اندیشه کن، و آن را به عیالمندان و گرسنگان پیرامونت ببخش، و به مستمندان و نیازمندانی که سخت به کمک مالی تو احتیاج دارند برسان، و ما زاد را نزد ما بفرست، تا در میان مردم نیازمندی که در این سامان هستند تقسیم گردد. به مردم مکّه فرمان ده تا از هیچ زائری در ایّام حج اجرت مسکن نگیرند، که خدای سبحان فرمود:«عاکف و بادی در مکّه یکسانند» عاکف، یعنی اهل مکه و بادی، یعنی زائرانی که از دیگر شهرها به حج می‏آیند، خدا ما و شما را به آنچه دوست دارد توفیق عنایت فرماید.با درود.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام بِأَیَّامِ اللَّهِ أی إنعامه و أیام انتقامه روی

ص: 497

1) 702- رواه السیّد الرضیّ رفع اللّه مقامه فی المختار: 67 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

ذلک عن أبی عبد الله علیه السلام.

و اجلس لهم العصرین قال ابن میثم لکونهما أطیب الأوقات بالحجاز و قال الجوهری العصران الغداة و العشی و منه سمیت صلاة العصر و قال السفیر الرسول و المصلح بین القوم إن ذیدت أی دفعت و منعت و وردها سؤالها و المجاعة بالفتح الجوع و قال ابن الأثیر المفاقر جمع فقر علی غیر قیاس کالمشابه و الملامح و یجوز أن یکون جمع مفقر و الخلة الحاجة و المحاب جمع المحبة بمعنی الحب أی الأعمال المحبوبة.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السّلام «بأیام‌الله» یعنی روزهای انعام و انتقام خدا، این از امام صادق علیه السّلام روایت‌شده است. «و اجلس لهم العصرین» ابن میثم گوید: به این جهت که این دو بهترین وقت در حجاز بودند. و جوهری گوید: عصران، صبح و غروب است و نماز عصر از روی آن نامیده شده است. و گوید: السفیر، فرستاده و مصلح بین قوم. «این ذیدت» یعنی دفع و منع شد. «وردها» درخواست آن. المجاعه با فتحه، گرسنگی است و ابن اثیر گوید: مفاقر: جمع غیر قیاسی فقر است، بر وزن مشابه و ملامح و جایز است که جمع مفقر باشد. و الخلة یعنی حاجت و المحاب جمع محبة به‌معنی حب است، یعنی اعمال محبوب.

**[ترجمه]

«703»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ لَسْتَ بِسَابِقٍ أَجَلَکَ وَ لَا مَرْزُوقٍ مَا لَیْسَ لَکَ وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ وَ أَنَّ الدُّنْیَا دَارُ دُوَلٍ فَمَا کَانَ مِنْهَا لَکَ أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ وَ مَا کَانَ مِنْهَا عَلَیْکَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِکَ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 72 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به عبد اللّه بن عباس: پس از یاد خدا و درود، تو از أجل خود پیشی نخواهی گرفت، و آنچه که روزی تو نیست به تو نخواهد رسید، و بدان که روزگار دو روز است:روزی به سود، و روزی به زیان تو، و همانا دنیا خانه دگرگونی‏هاست، و آنچه که به سود تو - و از آن تو - است هر چند ناتوان باشی خود را به تو خواهد رساند، و آنچه که به زیان تو است هر چند توانا باشی دفع آن نخواهی کرد.

**[ترجمه]

«704»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ وَصِیَّةٍ لَهُ علیه السلام لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عِنْدَ اسْتِخْلَافِهِ إِیَّاهُ عَلَی الْبَصْرَةِ سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِکَ وَ مَجْلِسِکَ وَ حُکْمِکَ وَ إِیَّاکَ وَ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَیْرَةٌ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ اعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَکَ مِنَ اللَّهِ یُبَاعِدُکَ مِنَ النَّارِ وَ مَا بَاعَدَکَ مِنَ اللَّهِ یُقَرِّبُکَ مِنَ النَّارِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - .: سید رضی آن را در مختار 77 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به عبد اللّه بن عباس: با مردم، به هنگام دیدار و در مجالس رسمی و در مقام داوری، گشاده رو باش و از خشم بپرهیز، که سبک مغزی، به تحریک شیطان است، و بدان آنچه تو را به خدا نزدیک می‏سازد، از آتش جهنّم دور، و آنچه تو را از خدا دور می‏سازد، به آتش جهنّم نزدیک می‏کند.

**[ترجمه]

بیان

سع الناس أی لا تخص بعض الناس بشی‌ء من ذلک بل ساوهم فیها و مجلسک أی تقربهم منک فی المجلس طیرة من الشیطان فی بعض النسخ بفتح الطاء و سکون الیاء و فی بعضها بکسر الطاء و فتح الیاء.

ص: 498

1) 703- رواه الشریف الرضی رحمه اللّه فی المختار: 72 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

2) 704- رواه السیّد الرضیّ رضی اللّه تعالی عنه فی المختار: 77 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة.

و قال الجوهری فی فلان طیرة و طیرورة أی خفة و طیش و الطیرة مثال العتبة و هو ما یتشأم به من الفأل الردی انتهی.

و الأول هنا أظهر و علی الثانی فیمکن أن یکون المراد أن ذلک فأل ردی‌ء ناش من الشیطان یدل علی أن صاحبه بعید من رحمة الله.

**[ترجمه]سع الناس: یعنی برخی از مردم را به‌چیزی از آن مخصوص نگردان، بلکه آنها را درآن برابر کن. «و مجلسک» یعنی نزدیکی آنها به تو در مجلس. «طیرة من الشیطان» در بعضی نسخه‌ها با فتحه طاء و سکون یاء و در بعضی نسخه‌ها با کسره طاء و فتحه یاء آمده است. و جوهری گوید: فی فلان طیرة و طیرورة، یعنی در او سبکسری و بی‌پروایی است. و الطیرة مانند عقبة است که چیزی‌است که از فال بدشوم گرفته‌می‌شود. پایان.

و معنای اول در اینجا بهتر است و بر اساس معنای دوم ممکن است که مقصود این باشد که آن فال بد، نشأت‌گرفته از شیطان باشد که بر این دلالت دارد که صاحب آن از رحمت خدا دور است.

**[ترجمه]

«705»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی وَ جَعَلْتُکَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی وَ لَمْ یَکُنْ فِی أَهْلِی رَجُلٌ أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَیَّ فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَتَکَتْ وَ شَغَرَتْ قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ فَلَا ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللَّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ کَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ وَ تَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْئِهِمْ فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ فَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ دَامِیَةَ الْمِعْزَی الْکَسِیرَةَ فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحِیبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ کَأَنَّکَ لَا أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ عَلَی أَهْلِ تُرَاثِکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أُمِّکَ فَسُبْحَانَ اللَّهِ أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ أَ وَ مَا تَخَافُ مِنْ نِقَاشِ الْحِسَابِ أَیُّهَا الْمَعْدُودُ کَانَ عِنْدَنَا مِنْ ذَوِی الْأَلْبَابِ کَیْفَ تُسِیغُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ مَالِ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ

ص: 499

1) 705- رواه الشریف الرضی رضوان اللّه تعالی علیه فی المختار: 41 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة. و قد رویناه عن مصادر فی المختار: 168 من باب الکتب من کتاب نهج السعادة: ج 5 ص 327 ط 1.

وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللَّهُ مِنْکَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَی اللَّهِ فِیکَ وَ لَأَضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِیَ الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ فَعَلَا مِثْلَ فِعْلِکَ الَّذِی فَعَلْتَ مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ وَ لَا ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِی أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی فَضَحِّ رُوَیْداً فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَی وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی وَ عُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ وَ یَتَمَنَّی الْمُضَیِّعُ الرَّجْعَةَ فِیهِ وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ.

**[ترجمه]نهج البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 41 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از کتاب نهج البلاغه روایت کرد. ما آن را از مصادری در مختار 168 از بخش نامههای کتاب نهج السعاده: ج5، ص 327، چاپ اول روایت کردیم. - : نامه به عبدالله بن عباس:

پس از یاد خدا و درود، همانا من تو را در امانت خود شرکت دادم، و همراز خود گرفتم، و هیچ یک از افراد خاندانم برای یاری و مدد کاری، و امانت داری، چون تو مورد اعتمادم نبود.آن هنگام که دیدی روزگار بر پسر عمویت سخت گرفته، و دشمن به او هجوم آورده، و امانت مسلمانان تباه گردیده، و امّت اختیار از دست داده، و پراکنده شدند، پیمان خود را با پسر عمویت دگرگون ساختی، و همراه با دیگرانی که از او جدا شدند فاصله گرفتی، تو هماهنگ با دیگران دست از یاری‏اش کشیدی، و با دیگر خیانت کنندگان خیانت کردی.نه پسر عمویت را یاری کردی، و نه امانت‏ها را رساندی.گویا تو در راه خدا جهاد نکردی و برهان روشنی از پروردگارت نداری، و گویا برای تجاوز به دنیای این مردم نیرنگ می‏زدی، و هدف تو آن بود که آنها را بفریبی و غنائم و ثروت‏های آنان را در اختیار گیری، پس آنگاه که فرصت خیانت یافتی شتابان حمله‏ور شدی، و با تمام توان اموال بیت المال را که سهم بیوه زنان و یتیمان بود، چونان گرگ گرسنه‏ای که گوسفند زخمی یا استخوان شکسته‏ای را می‏رباید، به یغما بردی، و آنها را به سوی حجاز با خاطری آسوده، روانه کردی، بی آن که در این کار احساس گناهی داشته باشی. دشمنت بی پدر باد، گویا میراث پدر و مادرت را به خانه می‏بری.

سبحان اللّه‏ آیا به معاد ایمان نداری و از حسابرسی دقیق قیامت نمی‏ترسی ای کسی که در نزد ما از خردمندان بشمار می‏آمدی، چگونه نوشیدن و خوردن را بر خود گوارا کردی در حالی که می‏دانی حرام می‏خوری و حرام می‏نوشی چگونه با اموال یتیمان و مستمندان و مؤمنان و مجاهدان راه خدا، کنیزان می‏خری و با زنان ازدواج می‏کنی که خدا این اموال را به آنان وا گذاشته، و این شهرها را به دست ایشان امن فرموده است

پس از خدا بترس، و اموال آنان را باز گردان، و اگر چنین نکنی و خدا مرا فرصت دهد تا بر تو دست یابم، تو را کیفر خواهم کرد، که نزد خدا عذر خواه من باشد، و با شمشیری تو را می‏زنم که به هر کس زدم وارد دوزخ گردید.سوگند به خدا اگر حسن و حسین چنان می‏کردند که تو انجام دادی، از من روی خوش نمی‏دیدند و به آرزو نمی‏رسیدند تا آن که حق را از آنان باز پس ستانم، و باطلی را که به دستم پدید آمده نابود سازم.به پروردگار جهانیان سوگند، اگر آنچه که تو از اموال مسلمانان به نا حق بردی، بر من حلال بود، خشنود نبودم که آن را میراث باز ماندگانم قرار دهم، پس دست نگهدار و اندیشه نما، فکر کن که به پایان زندگی رسیده‏ای، و در زیر خاک‏ها پنهان شده، و اعمال تو را بر تو عرضه داشتند، آنجا که ستمکار با حسرت فریاد می‏زند، و تباه کننده عمر و فرصت‏ها، آرزوی بازگشت دارد امّا «راه فرار و چاره مسدود است.»

**[ترجمه]

إیضاح

قال ابن أبی الحدید قد اختلف الناس فی المکتوب إلیه هذا الکتاب فقال الأکثرون إنه عبد الله بن العباس رحمه الله و رووا فی ذلک روایات و استدلوا علیه بألفاظ من ألفاظ الکتاب کقوله أشرکتک فی أمانتی و جعلتک بطانتی و شعاری و إنه لم یکن فی أهلی رجل أوثق منک.

و قوله علی ابن عمک قد کلب ثم قال ثانیا قلبت لابن عمک ظهر المجن ثم قال ثالثا فلا ابن عمک آسیت و قوله لا أبا لغیرک و هذه کلمة لا تقال إلا لمثله فأما غیره من أفناء الناس فإن علیا علیه السلام کان یقول له لا أبا لک.

و قوله أیها المعدود کان عندنا من أولی الألباب.

و قوله و الله لو أن الحسن و الحسین علیهما السلام و هذا یدل علی أن المکتوب إلیه هذا الکتاب قریب من أن یجری مجراهما عنده.

ص: 500

وَ قَدْ رَوَی أَرْبَابُ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ کَتَبَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام جَوَاباً عَنْ هَذَا الْکِتَابِ قَالُوا وَ کَانَ جَوَابُهُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِی کِتَابُکَ تُعَظِّمُ عَلَیَّ مَا أَصَبْتُ مِنْ بَیْتِ مَالِ الْبَصْرَةِ وَ لَعَمْرِی إِنَّ حَقِّی فِی بَیْتِ الْمَالِ لَأَکْثَرُ مِمَّا أَخَذْتُ وَ السَّلَامُ قَالُوا فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِنَ الْعَجَبِ أَنْ تُزَیِّنَ لَکَ نَفْسُکَ أَنَّ لَکَ فِی بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ مِنَ الْحَقِّ أَکْثَرَ مِمَّا لِرَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَقَدْ أَفْلَحْتَ إِنْ کَانَ تَمَنِّیکَ الْبَاطِلَ وَ ادِّعَاؤُکَ مَا لَا یَکُونُ یُنْجِیکَ مِنَ الْمَأْثَمِ وَ یُحِلُّ لَکَ الْمُحَرَّمَ إِنَّکَ لَأَنْتَ الْمُهْتَدِی السَّعِیدُ إِذَنْ وَ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّکَ اتَّخَذْتَ مَکَّةَ وَطَناً وَ ضَرَبْتَ بِهَا عَطَناً ⁽¹⁾

[قوله علیه السلام: ] «و ضربت بها عطنا» کنایة عن اتخاذ الإبل الکثیرة أو عن اتساعه فی المأکل و المشرب و غیرهما.

قال [ابن الأثیر] فی [مادة «عطن» من کتاب] النهایة. فی حدیث الرؤیا: «حتی ضرب الناس بعطن» العطن: مبرک الإبل حول الماء یقال: عطنت الإبل فهی عاطنة و عواطن إذا سقیت و برکت عند الحیاض لتعاد إلی الشرب مرة أخری. و أعطنت الإبل إذا فعلت بها ذلک، ضرب ذلک مثلا لاتساع الناس فی زمن عمر، و ما فتح اللّه علیهم من الامصار.

[و أیضا قال ابن الأثیر فی مادة «ولد» من کتاب النهایة]. و فی حدیث شریح:

«أن رجلا اشتری جاریة و شرط أنّها مولدة فوجدها تلیدة» المولدة التی ولدت بین العرب و نشأت مع أولادهم و تأدبت بآدابهم.

و قال الجوهریّ: رجل مولد إذا کان عربیا غیر محض. و التلیدة: التی ولدت ببلاد العجم و حملت فنشأت ببلاد العرب.

تَشْتَرِی بِهَا مُوَلَّدَاتِ مَکَّةَ وَ الْمَدِینَةِ وَ الطَّائِفِ تَخْتَارُهُنَّ عَلَی عَیْنِکَ وَ تُعْطِی فِیهِنَّ مَالَ غَیْرِکَ فَارْجِعْ هَدَاکَ اللَّهُ إِلَی رُشْدِکَ وَ تُبْ إِلَی اللَّهِ رَبَّکَ وَ اخْرُجْ إِلَی الْمُسْلِمِینَ

ص: 501

1) 1 و للمصنف العلامة رفع اللّه مقامه هاهنا فی هامش الکتاب حاشیة هذا نصها- عدا ما زدنا بین المعقوفات توضیحا-:

مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَعَمَّا قَلِیلٍ تُفَارِقُ مَنْ أَلِفْتَ وَ تَتْرُکُ مَا جَمَعْتَ وَ تَغِیبُ فِی صَدْعٍ مِنَ الْأَرْضِ غَیْرَ مُوَسَّدٍ وَ لَا مُمَهَّدٍ قَدْ فَارَقْتَ الْأَحْبَابَ وَ سَکَنْتَ التُّرَابَ وَ وَاجَهْتَ الْحِسَابَ غَنِیّاً عَمَّا خَلَّفْتَ فَقِیراً إِلَی مَا قَدَّمْتَ وَ السَّلَامُ قَالُوا فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّکَ قَدْ أَکْثَرْتَ عَلَیَّ وَ وَ اللَّهِ لَأَنْ أَلْقَی اللَّهَ قَدِ احْتَوَیْتُ عَلَی کُنُوزِ الْأَرْضِ کُلِّهَا مِنْ ذَهَبِهَا وَ عِقْیَانِهَا وَ لُجَیْنِهَا أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَاهُ بِدَمِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ السَّلَامُ.

و قال آخرون و هم الأقلون هذا لم یکن و لا فارق عبد الله بن عباس علیا علیه السلام و لا باینه و لا خالفه و لم یزل أمیرا علی البصرة إلی أن قتل علی علیه السلام.

قالوا و یدل علی ذلک ما رواه أبو الفرج علی بن الحسین الأصبهانی من کتابه الذی کتبه إلی معاویة من البصرة لما قتل علی علیه السلام و قد ذکرناه من قبل.

قالوا و کیف یکون ذلک و لم یختدعه معاویة و یجره إلی جهته فقد علمتم کیف اختدع کثیرا من عمال أمیر المؤمنین علی علیه السلام و استمالهم إلیه بالأموال فمالوا و ترکوا أمیر المؤمنین علیه السلام فما باله و قد علم النبوة التی ⁽¹⁾حدثت بینهما لم یستمل ابن عباس و لا اجتذبه إلی نفسه و کل من قرأ السیر و عرف التواریخ یعرف مشاقة ابن عباس لمعاویة بعد وفاة علی علیه السلام و ما کان یلقاه به من قوارع الکلام و شدید الخصام و ما کان یثنی به علی أمیر المؤمنین و یذکر خصائصه و فضائله و یصدع به من مناقبه و مآثره فلو کان بینهما غبار أو کدر لما کان به الأمر کذلک بل کانت الحال تکون بالضد مما اشتهر من أمرهما و هذا عندی هو الأمثل و الأصوب.

ص: 502

1) 1 النبوّة: الارتفاع و هنا کنایة عن عدم الموافقة یقال: نبا عنه بصره أی تجافاه و لم ینظر إلیه و نبا منزله إذا لم توافقه و نبأ حدّ السیف إذا لم یعمل فی الضریبة و یقال: لا ینبو عن فلان أی ینقاد له منه طاب ثراه.

و قد قال الراوندی المکتوب إلیه هذا الکتاب هو عبید الله بن العباس لا عبد الله و لیس ذلک بصحیح فإن عبید الله کان عامل علی علیه السلام علی الیمن و قد ذکرنا قصته مع بسر بن أرطاة فیما تقدم و لم ینقل عنه أنه أخذ مالا و لا فارق طاعة.

و قد أشکل علی أمر هذا الکتاب فإن أنا کذبت النقل و قلت هذا کلام موضوع علی أمیر المؤمنین علیه السلام خالفت الرواة فإنهم قد أطبقوا علی روایة هذا الکلام عنه و قد ذکر فی أکثر کتب السیرة و إن صرفته إلی عبد الله بن العباس صدنی عنه ما أعلمه من ملازمته لطاعة أمیر المؤمنین فی حیاته و بعد وفاته و إن صرفته إلی غیره لم أعلم إلی من أصرفه من أهل أمیر المؤمنین علیه السلام و الکلام یشعر بأن الرجل المخاطب من أهله و من بنی عمه فأنا فی هذا الموضع من المتوقفین انتهی.

و قال ابن میثم هذا مجرد استبعاد و معلوم أن ابن عباس لم یکن معصوما و علی علیه السلام لم یکن لیراقب فی الحق أحدا و لو کان أعز أولاده بل یجب أن تکون الغلظة علی الأقرباء فی هذا الأمر أشد ثم إن غلظة علی و عتابه لا یوجب مفارقته إیاه و لنرجع إلی الشرح.

قوله علیه السلام کنت أشرکتک فی أمانتی أی جعلتک شریکا فی الخلافة التی ائتمننی الله علیها و الأمانة الثانیة ما تعارفه الناس و قال ابن الأثیر فی النهایة بطانة الرجل صاحب سره و أدخله أمره الذی یشاوره فی أحواله.

قد خزیت أی هانت و ذلت و المراد عدم اهتمام الناس بحفظها و قال الجوهری و قال ابن الأثیر التفل نفخ معه أدنی بزاق و هو أکثر من النفث.

و المواساة المشارکة و المساهمة و أصله الهمزة قلبت تخفیفا و الموازرة المشارکة فی حمل الأثقال و المعاونة فی إمضاء الأمور.

و قال فی حرب و کلب

من النهایة فی حدیث علی علیه السلام کتب إلی ابن عباس حین أخذ مال البصرة فلما رأیت الزمان علی ابن عمک قد کلب.

أی اشتد یقال کلب الدهر علی أهله إذا ألح علیهم و اشتد و قال

ص: 503

و العدو قد حرب أی غضب یقال منه حرب یحرب حربا بالتحریک انتهی.

قد خزیت أی هانت و ذلت و المراد عدم اهتمام الناس بحفظها و قال الجوهری الفتک أن یأتی الرجل صاحبه و هو غار حتی یشد علیه فیقتله و قد فتک به یفتک و یفتک علی زنة یضرب و ینصر و الفاتک الجری‌ء و قال شغر البلد أی خلا من الناس و فی القاموس شغرت الأرض لم یبق أحد یحمیها و یضبطها و الشغر البعد و التفرقة.

و قال ابن أبی الحدید أی خلت من الخیر.

و قال فی قوله علیه السلام قلبت لابن عمک أی کنت معه فصرت علیه و أصل ذلک أن الجیش إذا لقوا العدو کانت ظهور مجانهم إلی وجه العدو و بطونها إلی عسکرهم فإذا فارقوا رئیسهم عکسوا قوله علیه السلام علی بینة من ربک أی لم یکن إیمانک عن حجة و برهان و قال الجوهری شی‌ء شدید بین الشدة و الشدة بالفتح الحملة الواحدة و قد شد علیه فی الحرب انتهی.

و الکرة الحملة و العود إلی القتال و قال فی النهایة فی حدیث علی علیه السلام اختطاف الذئب الأزل الأزل فی الأصل الصغیر الفجر و هو فی صفات الذئب الخفیف و قیل هو من قولهم زل زلیلا إذا عدی و خص الدامیة لأن من طبع الذئب محبة الدم حتی أنه یری ذئبا دامیا فیثب علیه لیأکله.

و فی الصحاح المعز من الغنم خلاف الضأن و هو اسم جنس و کذلک المعزی.

قوله رحیب الصدر أی واسعه طیب النفس و قال الجوهری الإثم الذنب و تأثم أی تحرج عنه و کف و قال حدرت السفینة أی أرسلتها إلی أسفل انتهی.

و أما قوله علیه السلام لا أبا لغیرک فقال فی النهایة لا أبا لک أکثر ما

ص: 504

یستعمل فی معرض المدح أی لا کافی لک غیر نفسک و قد یذکر فی معرض الذم کما یقال لا أم لک و قد یذکر فی معرض التعجب دفعا للعین انتهی.

فعلی الأول یکون لا أبا لغیرک ذما له بمدح غیره و علی الثانی مدحا له و تلطفا مع إشعار بالذم و علی الثالث یکون إبعادا عن التعجب من سوء فعله تلطفا أو ذما له بالتعجب من حسن فعل غیره دون فعله.

و الأنسب بالمقام أن یکون الغرض لا أبا لک للذم فعبر هکذا لنوع ملاطفة و قد یقال مثله فی الفارسیة یقال إن مات عدوک و الغرض إن مت.

و فی النهایة فیه من نوقش فی الحساب عذب أی من استقصی فی محاسبته و حوقق و منه حدیث علی علیه السلام یوم یجمع الله الأولین و الآخرین لنقاش الحساب و هو مصدر منه و أصله المناقشة من نقش الشوکة إذا استخرجها من جسمه.

قوله علیه السلام أیها المعدود کان عندنا أدخل علیه السلام لفظة کان تنبیها علی أنه لم یبق کذلک فإن الظاهر من المعدود فی الحال.

و قیل لعله علیه السلام لم یقل یا من کان عندنا من ذوی الألباب إشعارا بأنه معدود فی الحال أیضا عند الناس منهم و فی التعبیر بالمعدود إشعار بأنه لم یکن قبل ذلک أیضا منهم.

و فی الصحاح مکنه الله من الشی‌ء و أمکنه منه بمعنی و فی القاموس أعذر أبدی عذرا و أحدث و ثبت له عذر و بالغ و فی النهایة الهوادة الرخصة و السکون و المحاباة و فی الصحاح الهوادة الصلح و المیل قوله علیه السلام بإرادة أی بمراد و قال الجوهری زاح أی ذهب و بعد و أزاحه غیره و قال الظلامة و المظلمة ما تطلبه عند الظالم و هو اسم ما أخذ منک و قال الزمخشری فی المستقصی صح رویدا أی ترفق فی الأمر و لا تعجل و أصله أن الأعراب فی بادیتها تسیر بالظعن فإذا عثرت علی لمع من العشب قالت ذلک و غرضها أن ترعی الإبل الضحاء قلیلا قلیلا و هی سائرة حتی إذا بلغت مقصدها شبعت

ص: 505

فلما کان من الترفق فی هذا توسعوا فقالوا فی کل موضع ضح بمعنی ارفق و الأصل ذاک و قال الجوهری قوله تعالی وَ لاتَ حِینَ مَناصٍ قال الأخفش شبهوا لات بلیس و أضمروا فیها اسم الفاعل و قال لا تکون لات إلا مع حین و قد جاء حذف حین فی الشعر و قرأ بعضهم وَ لَاتَ حِینُ مَنَاصٍ برفع حین و أضمر الخبر قال أبو عبید هی لا و التاء إنما زیدت فی حین و کذلک فی تلان و أوان و إن کتبت مفردة و قال المورج زیدت التاء فی لات کما زیدت فی ثمت و ربت.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: مردم درباره مخاطب این نامه دچار اختلاف هستند و اغلب گفته⁭اند که او عبدالله بن عباس است و درباره آن روایات کرده⁭اند و با الفاظی از این نامه مانند این سخن او: «همانا من تو را در امانت خود شرکت دادم و همراز خود کردم...» بر آن استدلال کرده⁭اند.

و این سخن او «بر پسر عمویت سخت گرفته است» سپس بار دیگر گوید «پیمان خود را با پسر عمویت دگرگون ساختی» و برای بار سوم گوید «نه پسر عمویت را یاری کردی» و این سخن او «دشمنت بیپدر باد» که این عبارت جز برای نظیر او گفته نمی⁭شود، و علی علیه السّلام برای جز او از عامه مردم لا أباً لک می⁭فرمود. و این سخن او که ای کسی که نزد ما از خردمندان به شمار میآمدی، و نیز این سخنش «سوگند به خدا اگر حسن و حسین» بر این دلالت دارد که مخاطب این نامه به اینکه نزد او مانند آن دو باشند نزدیک⁭است.

و اصحاب این گفتار روایت کرده⁭اند که عبدالله بن عباس پاسخ این نامه را برای علی علیه السّلام نوشت و جواب این بود: امّا بعد نامه تو به من رسید آنچه⁭که از بیت⁭المال بصره گرفته⁭ام بر من بزرگ شده⁭است به جانم سوگند حق من در بیت⁭المال قطعاً بیشتر از چیزی⁭است که گرفتم والسلام.

گفتند پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد شگفت است که نفست برای تو آراسته است که در بیت⁭المال مسلمانان حقی بیشتر از آنچه⁭که برای هر مرد مسلمان است وجود دارد پس اگر آرزویت باطل و ادعای چیزی نباشد که تو را از گناه نجات دهد و حرام را برای تو حلال کند رستگار شده⁭ای که پس تو هدایتیافته سعادتمند هستی .

و به من رسیده⁭است که تو مکه را وطن گرفته⁭ای و در آن استراحتگاهی بنا نهاده⁭ای که با آن زنان دورگه مکه، مدینه و طائف را می⁭خری و به چشم خویش آن زنان را انتخاب میکنی و مال سایرین را به آنها عطا می⁭بخشی. پس خدا هدایتت کند به صلاحت بازگرداند و به⁭سوی خدا، پروردگارت توبه کن و اموال مسلمانان را به⁭سوی آنان بیرون آور که به زودی از آنچه⁭که به آن الفت گرفته⁭ای جدا می⁭شوی و آنچه⁭که اندوخته⁭ای را رها می⁭کنی و در حفره⁭ای از زمین پنهان می⁭شوی بدون بالش و بستر درحالی⁭که از عزیزان جدا⁭ شده، در خاک ساکن شده و با حساب روبرو می⁭شوی درحالی⁭که از آنچه⁭ بر جای گذاشتی بی⁭نیاز و به آنچه از پیش فرستاده⁭ای نیازمند هستی. والسلام.

گویند عبدالله بن عباس برای او نوشت: اما بعد بر من زیادهروی کرده⁭ای به خدا سوگند اگر خدا را درحالی دیدار کنم که همه گنج⁭های زمین از طلا، زر و سیم آن را در بر گرفته⁭ام برای من محبوب⁭تر از این است که او را با خون فردی مسلمان دیدار کنم. والسلام. و دیگران که اندک هستند می⁭گویند: او نبوده است و عبدالله بن عباس از علیعلیه السّلام جدا نشد، با او مخالفت و مشکل نداشت و تا شهادت علی علیه السّلام همچنان امیر بصره بود.

گویند: و آنچه⁭که ابوفرج علی بن حسین اصفهانی از نامه او که زمان شهادت علی علیه السّلام برای معاویه از بصره نوشت مؤید آن است و آن را پیش از این ذکر کرده⁭ایم.

گویند: این چگونه است درحالی⁭که معاویه او را فریب نداد و به سمت خود نکشانید درحالی⁭که دریافتید که او چگونه بسیاری از کارگزاران امیرمؤمنان علی علیه السّلام را فریب داد و با اموال آنان را به⁭سوی خود مایل کرد پس به⁭سوی او تمایل یافتند و امیرمؤمنان علیه السّلام را رها کردند. او را چه می⁭شود درحالی⁭که نبوتی که میان آن دو رخ داده⁭است را دانسته است ابن عباس را منحرف نکرد و به⁭سوی خود نکشانید و هر کسی⁭که سیر را مطالعه کرده و از تواریخ آگاه⁭است ایجاد مزاحمت⁭های ابن عباس برای معاویه بعد از وفات علی علیه السّلام و سخنان کوبنده و خصومت شدیدی که از وی می⁭دید و آنچه⁭که به⁭وسیله آن امیرمؤمنان را مدح و ثنا می⁭گفت و خصائص و فضائل او را بیان می⁭کرد و به⁭وسیله آن مناقب و مفاخر او را آشکار می⁭کرد آگاه است. و اگر میان آن دو تیرگی یا کدورتی بود مسأله چنین نبود بلکه عکس چیزی بود که درباره آن دو مشهور ⁭است و این نزد من بهتر و صحیح⁭تر⁭است.

راوندی گوید مخاطب این نامه عبیدالله بن عباس است نه عبدالله و این صحیح⁭تر نیست زیرا عبیدالله کارگزار علی علیه السّلام بر یمن بود و قصه او با بسر بن أرطأة پیش از این بیان کردیم و کسی درباره او نقل نکرده است که وی مالی گرفته و از اطاعت جدا شده است.

این نامه بر من دشوار شد پس اگر من نقل را تکذیب کردم و گفتم این سخن به امیرمؤمنان علیه السّلام نسبت داده شده است با راویان مخالفت کرده⁭ام، زیرا آنها بر روایت این سخن از او اتفاق نظر دارند و در اغلب کتب سیره ذکر شده است. و اگر این سخن را به عبدالله بن عباس منسوب کنم آنچه⁭که درخصوص ملازمت او با اطاعت از امیرمؤمنان در دوره زندگی وی و پس از وفات او می⁭دانم مرا از آن بازمی⁭دارد و اگر آن را به غیر او نسبت دهم نمی⁭دانم به کدام⁭یک از خویشان امیرمؤمنان علیه السّلام نسبت دهم درحالی⁭که سخن بیانگر این است که مرد مورد خطاب از خویشان و عموزادگان اوست و من از این منظر از تردیدکنندگان هستم. پایان.

ابن میثم گوید: این صرف بعید پنداشتن⁭است و معلوم این است که ابن عباس معصوم نبوده است و علی علیه السّلام درباره حق، مراقب کسی نبوده⁭است گرچه از عزیزترین فرزندانش باشد بلکه واجب است که سختگیری در این امر بر نزدیکان شدیدتر باشد سپس اینکه خشم و عتاب علی علیه السلام جدایی وی از او را ایجاب نمی⁭کند. اینک به شرح بازمی⁭گردیم.

این سخن امام علیه السّلام: «کنت أشرکتک فی أمانتی» یعنی تو را شریکی در خلافتی که خداوند مرا بر آن امین نهاده است قرار دادم و امانت دوم چیزی است که مردم از آن آگاهند. و ابن اثیر در النهایه گوید: بطانة الرجل: رازدار او و داخل در امر او که درباره احوالش با او مشورت می⁭کند.

«المواساة» یعنی مشارکت و سهیم بودن و اصل آن همزه است که برای تخفیف قلب شده⁭است و الموازرة: مشارکت در بردن بار و همکاری در اجرای امور.

و درباره حرب و کلب در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السّلام برای ابن عباس زمانی⁭که اموال بصره را گرفت نوشت: «فلما رأیت الزمان علی ابن عمک قد کلب» یعنی شدت گرفته⁭است. گفته می⁭شود: کلب الدهر علی أهله یعنی بر آنان فشار آورد و شدت گرفت. و گوید: «العدّو قد حرب» یعنی دشمن خشمگین شد، از این ریشه حرب یحرب حرباً با حرکت گفته می⁭شود. پایان.

«قد خزیت» یعنی خوار و ذلیل شدم و مقصود عدم اهتمام مردم به حفظ آن است. و جوهری گوید: الفتک این است که مرد درحالی⁭که سرزده است به⁭سوی رفیقش می⁭رود و بر او حمله می⁭کند و او را به قتل می⁭رساند و قد فتک به یفتِک و یفتُک (بر وزن یضرب و ینصر) و فاتک یعنی: گستاخ. و گوید: شغر البلد یعنی خالی از مردم شد و در قاموس: شغرت الأرض یعنی کسی باقی نماند که آن را حراست و حفاظت کند. و الشغر یعنی دوری و تفرقه.

ابن ابی الحدید گوید: یعنی از خیر خالی شد.

و درباره این سخن او علیه السّلام «قلبت لا بن عمک» گوید یعنی همراه او بودی و علیه او شدی و اصل آن این است که در لشکر در دیدار با دشمن روی سپرها به⁭سوی دشمن و پشت آن به⁭سوی لشکر خود باشد و چون از رئیس خود جدا شدند برمی⁭گردانند. این سخن اوعلیه السّلام: «علی بیّنة من ربّک» یعنی ایمان تو از حجت و برهان نبوده است. و جوهری گوید شئ شدید یعنی چیزی⁭که شدتش آشکار باشد و الشدة با فتحه یک حمله است و قد شدّ علیه فی الحرب گفته مییشود پایان.

«الکرّة» حمله و بازگشت به جنگ است. در النهایه گوید: در حدیث علی علیه السّلام «اختطاف الذئب الأزل» الأزل در اصل مؤخر کوچک است که از صفات گرگ سریع است. و گفته⁭شده این برگرفته از این سخن آنان است زلّ زلیلاً زمانی⁭که منحرف شود و خونین را به این دلیل مخصوص کرده است که از طبع گرگ علاقه به خون است حتی او وقتی⁭که گرگی خونین ببیند بر او هجوم می⁭آورد تا او را بخورد.

در الصحاح المعز از گوسفندان بر خلاف ضأن است و این جنس است و معزی نیز چنین است.

این سخن او «رحیب الصدر» یعنی صاحب سینه⁭ای گشاده و نفسی پاک. جوهری گوید: الاثم یعنی گناه و تأثم یعنی از آن منع کرد و خودداری کرد. و گوید: حدرت سفینة یعنی آن را به پایین فرستادم. پایان.

و اما این سخن امام علیه السّلام «لا أباً لغیرک» در النهایه گوید: «لا أباً لک» بیشترین موردی که استعمال می⁭شود در موضع مدح است یعنی غیر تو هیچ کفایتکننده⁭ای برای تو نباشد. و در موضع نکوهش نیز گاه ذکر می⁭شود چنانکه لا أم لک گفته می⁭شود و گاه در موضع تعجب برای دفع چشم زخم ذکر می⁭شود. پایان.

براساس مورد اول «لا أباً لغیرک» نکوهشی است برای او با مدح سایرین، و براساس معنای دوم مدحی برای او و اظهار لطف به همراه بیان ذم. و براساس مورد سوم بعید شمردن از روی تعجب از سوء عمل او از روی تلطّف یا ذم او با تعجب از حسن عمل غیر اوست نه عمل او. و مناسب⁭تر با این مقام این است که غرض از لا اباً لک نکوهش باشد و به⁭جهت نوعی ملاطفت چنین تعبیر کرده⁭است و مثل آن در فارسی گفته می⁭شود: «اگر دشمنت بمیرد»، و غرض این است که «اگر تو مُردی».

در النهایه درباره آن گوید: «من نوقش فی الحساب عذب» یعنی هر که محاسبه⁭اش به⁭صورت کامل انجام می⁭گیرد و مورد بررسی قرار میگیرد و حدیث علی علیه السّلام از آن است «یوم یجمع الله الأولین و الآخرین لنقاش» یعنی حساب و این مصدر آن است و اصل آن منافشه از نقش الشوکة است زمانی⁭که خار را از بدنه آن بیرون آورد .

این سخن او «أیها المعدود کان عندنا» امام علیه السّلام لفظ «کان» را به عنوان هشداری بر اینکه او چنین باقی نمی⁭ماند وارد کرده است و ظاهر از معدود، معدود در حال است.

و گفته شده شاید امام علیه السّلام نفرموده است یا من کان عندنا من ذوی الإلباب در اشاره به این⁭که او اکنون نیز ذر نظر مردم از آنان شمرده می⁭شود. و در تعبیر با معدود اشاره⁭ای است به اینکه او قبل از آن نیز از آنان نبوده⁭است.

در صحاح مکّنه الله من الشئ و امکنه منه به یک معنی است. و در قاموس «أعذر» یعنی عذری اظهار کرد و ایجاد کرد و برای او عذری اثبات شد و جدیت کرد. و در النهایه: الهوادة یعنی رخصت، سکون و مهربانی، و در صحاح: الهواده یعنی صلح و میل. این سخن امام علیه السّلام «بارادة» یعنی با مراد. و جوهری گوید زاح یعنی از بین رفت و دور شد و أزاحه غیره ـ او را غیر او را از بین بردـ. و گوید: الظلامة و المظلمة آنچه را ⁭که از ظالم طلب می⁭کنی و این اسم چیزی است که از تو گرفته می⁭شود. و زمخشری در المستقصی گوید: ضحّ رویداً یعنی در کار به ملایمت رفتار کن و عجله نکن و اصل آن این است که بادیه⁭نشین در بادیه کوچ می⁭کرد و چون بر اندکی گیاه دست می⁭یافت این جمله را می⁭گفت و منظورش این بود که شتر آرام آرام آن غذا ـ علف ـ را بچرد درحالی⁭که آنان در حرکت هستند و چون به مقصد رسید سیر شده است و به⁭جهت آرامشی که در این امر است آن را گسترش دادند و در هر مکانی ضحّ را به معنی نرمی کردن به⁭کار بردند و اصل آن است. و جوهری درباره این کلام خداوند «و لات حین مناص» گوید: اخفش گوید: «لات» را به «لیس» شبیه کرده⁭اند و اسم فاعل را در آن مستقر کرده⁭اند و گوید: «لات» فقط همراه «حین» است و حذف «حین» در شعر آمده است و برخی از آنها «و لات حین مناص» را با رفع حین قرائت کرده اند و خبر را مستقر کرده⁭اند ابوعبید گوید: «آن لا و تا است که فقط بر حین اضافه شده است و تلان اوان نیز چنین است» گرچه به⁭صورت مفرد نوشته شود. و مورّج گوید: تاء در «لات» افزوده شده⁭است چنانکه در ثمت و ربت افزوده شده است .

**[ترجمه]

«706»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ الْعَبْدِیِّ وَ قَدْ خَانَ فِی بَعْضِ مَا وَلَّاهُ مِنْ أَعْمَالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ صَلَاحَ أَبِیکَ غَرَّنِی مِنْکَ وَ ظَنَنْتُ أَنَّکَ تَتَّبِعُ هَدْیَهُ وَ تَسْلُکُ سَبِیلَهُ فَإِذَا أَنْتَ فِیمَا رُقِّیَ إِلَیَّ عَنْکَ لَا تَدَعُ لِهَوَاکَ انْقِیَاداً وَ لَا تُبْقِی لِآخِرَتِکَ عَتَاداً أَ تَعْمُرُ دُنْیَاکَ بِخَرَابِ آخِرَتِکَ وَ تَصِلُ عَشِیرَتَکَ بِقَطِیعَةِ دِینِکَ وَ لَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَ شِسْعُ نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ وَ مَنْ کَانَ بِصِفَتِکَ فَلَیْسَ بِأَهْلٍ أَنْ یُسَدَّ بِهِ ثَغْرٌ أَوْ یُنْفَذَ بِهِ أَمْرٌ أَوْ یُعْلَی بِهِ قَدْرٌ أَوْ یُشْرَکَ فِی أَمَانَةٍ أَوْ یُؤْمَنَ عَلَی جِبَایَةٍ فَأَقْبِلْ إِلَیَّ حِینَ یَصِلُ إِلَیْکَ کِتَابِی هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

قال الشریف الرضی و المنذر بن الجارود هو الذی قال فیه أمیر المؤمنین إنه لنظار فی عطفیه مختال فی بردیه تفال فی شراکیه.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 71 از بخش دوم کتاب نهج البلاغه روایت کرد.

ما نامهای نزدیک به آن را از مصدری دیگر در مختار 114 از بخش نامههای امیر مؤمنان از کتاب نهج السعاده: ج5، ص 22، چاپ اول روایت کردیم. - : نامه به «مُنذَر بن جارود عبدی» که او را به فرمانداری برخی از شهرهای فارس گماشت ولی او در امانت خیانت کرد:

امّا بعد، براستی که پاکی و صلاحیّت پدرت مرا نسبت به تو فریفت، و من گمان می‏کردم تو هم روش پدر را پیش خواهی گرفت و راه او را خواهی رفت. امّا متأسّفانه آن طور که به من گزارش رسیده است تو از فرمانبرداری هوای نفس خود دست بردار نیستی و برای آخرتت توشه‏ای ذخیره نکردی. آبادی دنیایت را با خرابی آخرتت به دست آوری و با تباهی دینت، فامیلت را به نان و نوا رسانی و اگر این گزارش درست باشد قطعاً «شتر قبیله» و «بند کفشت» از تو و امثال تو بهتر است. تو لیاقت آن را نداری که مرز دار اسلام باشی، یا کاری را به پیش بری، یا ارزشی را پاس داری، یا امانتی را امین باشی، یا از خیانتی بازداری. پس آنگاه که این نامه‏ام به تو رسید به سویم آی ان‏شأاللّه.

و شریف رضی گوید: و این «مُنذَر» همان است که امیر مؤمنان - درود خدا بر او - در باره‏اش فرمود: «از خودپسندی به چپ و راست نگرد، و به جامه‏های راه راه و پر زرق و برقش بالد، و کفشش را با آب دهان واکس زند.»

**[ترجمه]

إیضاح

الهدی بالفتح السیرة الحسنة فیما رقی بالتشدید أی فیما رفع إلی و أصله أن یکون الإنسان فی موضع عال فیرقی إلیه شی‌ء و کان العلو هاهنا هو علو الرتبة بین الإمام و الأمیر نحو قولهم تعالی باعتبار علو رتبة الآمر علی المأمور.

ص: 506

1) 706- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 71 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة. و قریبا منه رویناه عن مصدر آخر فی المختار: 114 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج السعادة: ج 5 ص 22 ط 1.

کذا و ذکره ابن أبی الحدید و قال اللام فی قوله علیه السلام لهواک متعلق بمحذوف دل علیه انقیادا لأن المتعلق من حروف الجر بالمصدر لا یجوز أن یتقدم علی المصدر و العتاد العدة و قال العرب تضرب المثل بالجمل فی الهوان.

و قال ابن میثم جمل الأهل مما یتمثل به فی الهوان و أصله فیما قیل إن الجمل یکون لأبی القبیلة فیصیر میراثا لهم یسوقه کل منهم و یصرفه فی حاجته فهو ذلیل حقیر بینهم.

و شسع نعلک قال الجوهری هی التی تشد إلی زمامها و قال ابن أبی الحدید المثل بها فی الاستهانة مشهور لابتذالها و وطئها الأقدام فی التراب.

قوله علیه السلام أو یشرک فی أمانة قال ابن میثم الخلفاء أمناء الله فی بلاده فمن ولوه من قبلهم فقد أشرکوه فی أمانتهم.

قوله علیه السلام أو یؤمن علی جبایة قال ابن أبی الحدید أی علی استجباء الخراج و جمعه و هذه الروایة التی سمعناها و من الناس من یرویها خیانة بالخاء المعجمة و النون و هکذا رواها القطب الراوندی و لم یرو الروایة الصحیحة التی ذکرناها نحن و قال علی تکون متعلقة بمحذوف أو بیؤمن نفسها و هذا بعید و تکلف.

و قال ابن میثم أی تؤمن حال خیانتک لأن کلمة علی تفید الحال انتهی.

و أقول یمکن أن یقدر فیه مضاف أی علی إزالة خیانة أو یراد بالخیانة المال الذی هو بمعرضها.

قوله علیه السلام لنظار فی عطفیه أی ینظر کثیرا فی جانبیه تارة هکذا و تارة هکذا لإصلاح ثوبه أو إعجابه بنفسه.

و قال ابن أبی الحدید الشراک السیر الذی یکون فی النعل علی ظهر

ص: 507

القدم و التفل بالسکون مصدر تفل أی بصق و التفل محرکة البصاق نفسه و المختال إنما یفعله فی شراکیه لیذهب عنهما الغبار و الوسخ یتفل فیهما فیمسحهما لیعودا کالجدیدین.

و قال ابن الأثیر التفل نفخ معه أدنی بزاق و هو أکثر من النفث.

**[ترجمه]الهدی با فتحه سیره نیکو است، «فیما رقّی» با تشدید یعنی در آنچه⁭که به⁭سوی من بالا آمد و اصل آن این است که انسان در محلی مرتفع باشد و چیزی به⁭سوی او بالا رود گویی علو در اینجا علو مرتبه بین امام و امیر است مانند این سخن تعال (بیا) در کلام آنها که به اعتبار برتری درجه امر کننده بر امر شونده⁭⁭است.

ابن ابی الحدید آن را اینگونه ذکر کرده⁭است و گوید لام در این سخن امام علیه السّلام «لهواک» متعلق به محذوفی است که «انقیاداً» بر آن دلالت دارد زیرا متعلق از حروف جر به مصدر جایز نیست که بر مصدر مقدم شود و العتاد یعنی توشه. و گوید عرب این مثل را برای سستی در شتر می⁭زند .

ابن میثم گوید: جمل الأهل از مواردی است که در خواری به آن مثال زده می⁭شود و اصل آن در آنچه گفته شده این است که شتر برای پدر قبیله⁭است پس میراثی برای آنها می⁭شود که هر یک از آنها آن را هدایت می⁭کند و در حاجتش به⁭کار می⁭رود پس او میان آنان ذلیل خوار است.

«و شسع نعلک» جوهری گوید: آن چیزی⁭است که به زمام شتر بسته می⁭شود. و ابن ابی الحدید گوید: مثل زدن به آن در تحقیر و خواری مشهور⁭است به⁭جهت بی⁭ارزشی و فشار دادن آن در خاک به⁭وسیله پا.

این سخن امام علیه السّلام «أو یشرک فی أمانة» ابن میثم گوید: خلفاء امینان خدا در بلاد او هستند پس هر کسی را از جانب خود بر آن بگمارند او را در امانت خویش شریک کرده⁭اند. و این سخن او «أو یؤمن علی جبابة» ابن ابی الحدید گوید: یعنی بر وصول مالیات و جمع⁭آوری آنها، و این روایتی است که ما شنیدیم و برخی افراد آن را «خیانة» روایت می⁭کنند و قطب راوندی آن را اینگونه روایت کرده⁭است و روایت صحیحی که ما ذکر کردیم را ذکر نکرده است و گوید: «علی» متعلق به محذوف یا به خود یؤمن است و این بعید و تکلف است.

ابن میثم گوید: یعنی از حال خیانتت در امان باشی زیرا کلمه «علی» افاده حال می⁭کند. پایان.

می⁭گویم: ممکن⁭است که در آن مضافی در تقدیر گرفته شود یعنی بر از بین رفتن خیانت یا اینکه منظور از خیانت مالی باشد که او در معرض آن خیانت است. این سخن امام علیه السّلام «لنظار فی عطفیه» یعنی در دوطرفش بسیار نگاه می⁭کند گاه این چنین و گاه آن⁭گونه به⁭جهت اصلاح لباسش یا شیفتگیاش خود.

ابن ابی الحدید گوید: شراک: حرکتی است که در کفش بر روی پاشنه پا است. التفل با سکون مصدر تفل یعنی انداختن آب دهان است و التفل با حرکت خود آب دهان است. متکبر آن را فقط در دو جانبش انجام می⁭دهد تا غبار و آلودگی را از آن بزداید در آن دو آب دهان می⁭اندازد و آن دو را پاک می⁭کند تا نو به نظر برسند .

ابن اثیر گوید: التفل دمیدنی است که اندکی بزاق با آن است و بیشتر از نفث است.

**[ترجمه]

«707»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی الْحَارِثِ الْهَمْدَانِیِّ وَ تَمَسَّکْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ انْتَصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَی مِنَ الدُّنْیَا مَا بَقِیَ مِنْهَا فَإِنَّ بَعْضَهَا یُشْبِهُ بَعْضاً وَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ کُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ لَا تَذْکُرَهُ إِلَّا عَلَی حَقٍّ وَ أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلَّا بِشَرْطٍ وَثِیقٍ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ وَ یُکْرَهُ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِینَ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یُعْمَلُ بِهِ فِی السِّرِّ وَ یُسْتَحْیَا مِنْهُ فِی الْعَلَانِیَةِ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوِ اعْتَذَرَ مِنْهُ وَ لَا تَجْعَلْ عِرْضَکَ غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِکُلِّ مَا سَمِعْتَ فَکَفَی بِذَلِکَ کَذِباً وَ لَا تَرُدَّ عَلَی النَّاسِ کُلَّ مَا حَدَّثُوکَ بِهِ فَکَفَی بِذَلِکَ جَهْلًا وَ اکْظِمِ الْغَیْظَ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْقُدْرَةِ وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَةِ تَکُنْ لَکَ الْعَاقِبَةُ وَ اسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَیْکَ وَ لَا تُضَیِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَکَ وَ لْیُرَ عَلَیْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِینَ أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَةً مِنْ نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ فَإِنَّکَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَیْرٍ یَبْقَ لَکَ ذُخْرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرْهُ یَکُنْ لِغَیْرِکَ خَیْرُهُ وَ احْذَرْ صَحَابَةَ مَنْ یَفِیلُ رَأْیُهُ وَ یُنْکَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ ص: 508

1) 707- رواه الشریف الرضی فی المختار: 69 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

وَ اسْکُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ وَ احْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَةِ وَ الْجَفَاءِ وَ قِلَّةَ الْأَعْوَانِ عَلَی طَاعَةِ اللَّهِ وَ اقْصُرْ رَأْیَکَ عَلَی مَا یَعْنِیکَ وَ إِیَّاکَ وَ مَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّیْطَانِ وَ مَعَارِیضُ الْفِتَنِ وَ أَکْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَی مَنْ فُضِّلْتَ عَلَیْهِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّکْرِ وَ لَا تُسَافِرْ فِی یَوْمِ جُمُعَةٍ حَتَّی تَشْهَدَ الصَّلَاةَ إِلَّا فَاصِلًا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ فِی أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ وَ أَطِعِ اللَّهَ فِی جُمَلِ أُمُورِکَ فَإِنَّ طَاعَةَ اللَّهِ فَاضِلَةٌ عَلَی مَا سِوَاهَا وَ خَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَةِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا کَانَ مَکْتُوباً عَلَیْکَ مِنَ الْفَرِیضَةِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا وَ إِیَّاکَ أَنْ یَنْزِلَ بِکَ الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّکَ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَةَ الْفُسَّاقِ فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ وَ وَقِّرِ اللَّهَ وَ أَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ وَ احْذَرِ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِیمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِیسَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 69 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به حارث همدانی: به ریسمان قرآن چنگ زن، و از آن نصیحت پذیر، حلالش را حلال، و حرامش را حرام بشمار، و حقّی را که در زندگی گذشتگان بود تصدیق کن، و از حوادث گذشته تاریخ، برای آینده عبرت گیر، که حوادث روزگار با یکدیگر همانند بوده، و پایان دنیا به آغازش می‏پیوندد، و همه آن رفتنی است.

نام خدا را بزرگ دار، و جز به حق سخنی بر زبان نیاور، مرگ و جهان پس از مرگ را فراوان به یاد آور، هرگز آرزوی مرگ مکن جز آن که بدانی از نجات یافتگانی، از کاری که تو را خشنود، و عموم مسلمانان را ناخوشایند است بپرهیز، از هر کار پنهانی که در آشکار شدنش شرم داری پرهیز کن، از هر کاری که از کننده آن پرسش کنند، نپذیرد یا عذر خواهی کند، دوری کن، آبروی خود را آماج تیر گفتار دیگران قرار نده.

و هر چه شنیدی باز گو مکن، که نشانه دروغگویی است، و هر خبری را دروغ مپندار، که نشانه نادانی است.خشم را فرو نشان، و به هنگام قدرت ببخش، و به هنگام خشم فروتن باش، و در حکومت مدارا کن تا آینده خوبی داشته باشی، نعمت‏هایی که خدا به تو بخشیده نیکو دار، و نعمت‏هایی که در اختیار داری تباه مکن، و چنان باش که خدا آثار نعمت‏های خود را در تو آشکارا بنگرد.و بدان، بهترین مؤمنان، آن بود که جان و خاندان و مال خود را در راه خدا پیشاپیش تقدیم کند، چه آن را که پیش فرستی برای تو اندوخته گردد، و آنچه را که باقی گذاری سودش به دیگران می‏رسد. از دوستی با بی‏خردان و خلافکاران بپرهیز، زیرا هر کس را از آن که دوست اوست می‏شناسند، و در شهرهای بزرگ سکونت کن زیرا مرکز اجتماع مسلمانان است، و از جاهایی که مردم آن از یاد خدا غافلند، و به یکدیگر ستم روا می‏دارند، و بر اطاعت از خدا به یکدیگر کمک نمی‏کنند، بپرهیز.در چیزی اندیشه کن که یاری‏ات دهد، از نشستن در گذرگاههای عمومی، و بازار، پرهیز کن که جای حاضر شدن شیطان، و بر انگیخته شدن فتنه‏هاست.

و به افراد پایین‏تر از خود توجه داشته باش، که راه شکر گزاری تو در برتری است.در روز جمعه پیش از نماز مسافرت مکن، جز برای جهاد در راه خدا، و یا کاری که از انجام آن ناچاری.در همه کارهایت خدا را اطاعت کن، که اطاعت خدا از همه چیز برتر است. نفس خود را در واداشتن به عبادت فریب ده، و با آن مدارا کن، و به زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز، و در وقت فراغت و نشاط به کارش گیر، جز در آنچه که بر تو واجب است، و باید آن را در وقت خاص خودش به جا آوری.بپرهیز از آن که مرگ تو فرا رسد در حالی که از پروردگارت گریزان، و در دنیاپرستی غرق باشی.از همنشینی با فاسقان بپرهیز که شر به شر می‏پیوندد، خدا را گرامی دار، و دوستان خدا را دوست شمار، و از خشم بپرهیز که لشگر بزرگ شیطان است.با درود.

**[ترجمه]

إیضاح

قوله علیه السلام بحبل القرآن لعل الإضافة بیانیة کما

قال صلی الله علیه و آله فی حدیث الثقلین کتاب الله حبل ممدود من السماء إلی الأرض.

و انتصحه أی عده لک ناصحا فیما أمرک به و نهاک عنه و أحل حلاله أی اعتقده کذلک و اعمل به و صدق بما سلف أی صدق بما تضمنه القرآن من أیام الله و مثلاته فی الأیام السالفة و النبیین و المرسلین و ما جاءوا به أو بما ظهر لک من حقیته من الأمور السالفة من ابتداء العالم و حدوثه و بعث النبیین و أحوالهم و غیرها سواء ظهر من الکتاب أو السنة أو البرهان العقلی و کلها حائل أی متغیر إلا علی حق أی علی حق عظیم معتد به من الأموال أو مطلقا مالا أو غیره أو الغرض عدم الحلف علی الباطل و لا تتمن الموت أی لا تطلبه إلا مقرونا و مشروطا بأن یکون صلاحک فیه و تدخل الجنة بعده و تکون مغفورا مبرورا و قال ابن أبی الحدید أی إلا و أنت واثق من أعمالک

ص: 509

الصالحة أنها تؤدیک إلی الجنة و تنقذک من النار و هذا معنی قوله تعالی للیهود فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ وَ لا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ انتهی و أقول علی هذا لعله یرجع إلی النهی عن تمنی الموت مطلقا فإن ذلک الوثوق مما لا یکاد یحصل لأحد سوی الأنبیاء و الأئمة علیهم السلام و لا تجعل عرضک غرضا أی اتق مواضع التهم و الغرض الهدف و النبل السهام العربیة و لا واحد له من لفظه و النبال جمع الجمع و الصفح مع الدولة العفو عند الغلبة علی الخصم و استصلح کل نعمة أی استدم نعم الله تعالی بشکرها و تضییعها بترک الشکر أو بصرفها فی غیر مصارفها المشروعة و رؤیة أثر النعمة باستعمالها کلبس الفاخر من الثیاب و إطعام الطعام و التقدمة من النفس بذلها فی الجهاد و إتعابها و إذابتها بالصیام و القیام و من الأهل ببعث الأولاد و العشیرة إلی الجهاد و عدم المبالاة بما أصابهم فی سبیل الله و الرضا بقضاء الله فی مصائبهم و من المال بإنفاقه فی طاعة الله.

و قوله علیه السلام و إنک ما تقدم إشارة إلی قوله تعالی وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً و قال الجوهری فال رأیه ضعف و رجل فال أی ضعیف الرأی مخطئ الفراسة.

قوله علیه السلام فإن الصاحب معتبر قال ابن میثم فإنک تقاس بصاحبک و ینسب فعلک إلی فعله و لأن الطبع مع الصحبة أطوع للفعل منه للقول فلو صحبته لشابه فعلک فعله.

و فی القاموس صحبة کسمعة صحابة و یکسر و فی الصحاح الجماع ما جمع شیئا یقال الخمر جماع الإثم.

و احذر منازل الغفلة کالقری و البوادی و کل منزل یکون أهله غافلین عن الله جافین لأولیائه باعدین عن الآداب الحسنة غیر معینین علی طاعة الله علی ما یعنیک أی یهمک.

و المعاریض جمع معرض بفتح المیم أو کسرها و هو محل عروض الشی‌ء و ظهوره قال الجوهری المعرض ثیاب تحلی فیها الجواری إلا فاصلا أی

ص: 510

شاخصا قال تعالی وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ أو فی أمر تعذر به أی لضرورة تکون عذرا شرعا.

قوله علیه السلام فی جمل أمورک أی فی جملتها و کلها و خادع نفسک أی بأخذ عفوها و نشاطها و ترغیبها إلی العبادة بذکر الوعد و الوعید و صحبة العباد و النظر إلی أطوارهم الحسنة من غیر قهر و جبر حتی یمل و یضجر بل بأن یتلطف لها و لا یحملها فوق طاقتها و قال الجوهری عفو المال ما یفضل عن النفقة.

فإن الشر بالشر لعل المراد بالشر الثانی صحبة الفاسق و بالأول سوء العاقبة أو بالأول ما تکتسبه النفس من تلک المصاحبة و قیل الشر یقوی بالشر کالنار تقوی بالنار فمخالطتهم جاذبة لک إلی مساعدتهم و فی بعض النسخ ملحق بصیغة اسم الفاعل أی یلحقک الشر بالشر.

*[ترجمه]این سخن او «بحبل القرآن» شاید اضافه بیانی باشد چنانکه پیامبرصلّی الله علیه و آله در حدیث ثقلین فرمود کتاب خدا ریسمان کشیدهشده از آسمان به زمین است. «انتصحه» یعنی آن را در آنچه⁭که تو را به آن امر کرده و از آن نهی کرده⁭است نصیحتکننده خود بشمار. «احلّ حلاله» یعنی چنین به آن معتقد باش و به آن عمل کن «صدّق بما سلف» یعنی آنچه⁭که قرآن درباره ایام خدا و مثالهایش درباره ایام پیشین، انبیاء، مرسلین و آنچه⁭که آوردند و آنچه⁭که از حقیقت آن درباره امور پیشین از ابتدای عالم، حدوث آن، بعثت انبیاء، احوال آنان و جز آن برایت روشن شد چه اینکه از کتاب روشن شد یا از سنت یا برهان عقلی، در بر گرفته⁭است را تصدیق کن. «و کلها حائل» یعنی متغیر «الاّ علی حقّ» یعنی بر حق بزرگ مورد تعدی قرار گرفته از اموال یا مطلقاً اموال یا غیر آن یا غرض عدم سوگند بر باطل است. «لا تتمن الموت» یعنی مرگ را طلب نکن مگر در حالت مقرون و مشروط به اینکه صلاحت در آن باشد و بعد از آن وارد بهشت شوی و تو را از آتش نجات دهد. و این معنای این سخن خداوند متعال به یهود است. «فَتَمَنَّوُاْ الْمَوْتَ إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ وَلَن یَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ» {پس اگر راست می‏گویید آرزوی مرگ کنید،ولی به سبب کارهایی که از پیش کرده‏اند هرگز آن را آرزو نخواهند کرد} پایان. و می⁭گویم: بر این اساس شاید به نهی از آرزوی مرگ به⁭صورت مطلق بازمی⁭گردد زیرا آن اطمینان از اموری است که تقریبا جز برای انبیاء و ائمه علیهم السّلام برای کسی حاصل نمی⁭شود. «لاتجعل عرضک عرضاً» یعنی از مواضع تهمت بترس، و الغرض یعنی هدف، و النبل یعنی تیر واژه⁭ای عربی است و واحدی از لفظ خود ندارد و النبال جمع الجمع است. الصفح مع الدوله یعنی عفو به هنگام غلبه بر دشمن است. «استصلح کل نعمة» یعنی نعمت⁭های خداوند متعال را با شکر آنها مداوم کن و ضایع کردن آنها با ترک شکر یا به⁭کار بردن آن در مصارف غیر مشروع است. و رؤیت اثر نعمت با به⁭کار بردن است مانند پوشیدن لباس فاخر و اطعام طعام است. و التقدمة من النفس: فدا کردن جان در جهاد و خسته کردن و تحلیل بردن آن با روزه و قیام است. و التقدمة من الأهل با فرستادن فرزندان و عشیره به جهاد و عدم بی⁭اعتنایی به⁭آنچه⁭که در راه خدا به آنان می⁭رسد و رضایت به تقدیر خدا در مصائب آنان است. و التقدمة من المال با هزینه کردن آن در طاعت خداست.

و این سخن امام «فإنک ما تقدم» اشاره⁭ای است به این سخن خداوند: «وَمَا تُقَدِّمُواْ لأَنفُسِکُم مِّنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ» {و هر گونه نیکی که برای خویش از پیش فرستید آن را نزد خدا باز خواهید یافت آری خدا به آنچه می‏کنید بیناست} و جوهری گوید: فال رأیه یعنی رأیش ضعیف شد و رجل فال یعنی مردی ضعیفرأی، خطا کار در فراست.

این سخن امام علیه السّلام «فأن الصاحب معتبر» ابن میثم گوید زیرا تو با رفیقت مقایسه می⁭شوی و عمل تو به عمل او نسبت داده می⁭شود و نیز به این دلیل که طبع با همراهی بیش از قول مطیع عمل است و اگر با او همراه شوی عملت شبیه عمل او می⁭شود.

در قاموس گوید: صحبه بر وزن سمعه و مصدر آن صحابة است و کسره نیز می⁭گیرد. و در صحاح الجماع چیزی است که چیزی را جمع کند گفته می⁭شود که الخمر یجمع الاثم (شراب گناه را جمع می⁭کند) «و احذر منازل الغفله» مانند روستاها و صحراها و هر منزلی که اهالی آن از خدا غافل بر اولیای او جفاکار و از آداب نیکو دور هستند، و بر طاعت خدا یاریگر نیستند، «علی ما یعینک» یعنی آنچه⁭که برای تو مهم است.

المعاریض: جمع معرض با فتحه یا کسره میم است و محل عرضه و ظهور چیزی است جوهری گوید: معرض لباسی است که دخترکان در آن آراسته می⁭شوند. «ألّا فاصلاً» یعنی شاخص، خداوند فرمود: «وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ» {و چون کاروان رهسپار شد}، «أو فی أمر تُعذَر به» یعنی برای ضرورتی که عذری شرعی است.

این سخن خداوند: «فی جمل أمورک» یعنی در مجموعه و تمامی امورت «و خادع نفسک» یعنی با گرفتن گذشت و نشاط آن و ترغیب آن به⁭عبادت به⁭وسیله ذکر وعده و تهدید و همراهی با بندگان و نظر به حالات حسنه آن بدون قهر و جبر به⁭گونه⁭ای که ملول و بیزار شود بلکه با آن ملاطفت کند و آن را بر فراتر از توان آن حمل نکند و جوهری گوید: عفو المال آنچه⁭که بیشتر از خرج است. «فإنّ الشرّ بالشرّ» شاید منظور از شر دوم همراهی با فاسق و شر اول بدی عاقبت باشد یا اینکه منظور از شر اول چیزی باشد که نفس از آن مصاحبت کسب می⁭کند و گفته⁭شده شر تو را به شر می⁭رساند.

**[ترجمه]

«708»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی الْأَسْوَدِ بْنِ قُطَبَةَ صَاحِبِ جُنْدِ حُلْوَانَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْوَالِیَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ مَنَعَهُ ذَلِکَ کَثِیراً مِنَ الْعَدْلِ فَلْیَکُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَکَ فِی الْحَقِّ سَوَاءً فَإِنَّهُ لَیْسَ فِی الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ فَاجْتَنِبْ مَا تُنْکِرُ أَمْثَالَهُ وَ ابْتَذِلْ نَفْسَکَ فِیمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْکَ رَاجِیاً ثَوَابَهُ وَ مُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ وَ اعْلَمْ أَنَّ الدُّنْیَا دَارُ بَلِیَّةٍ لَمْ یَفْرُغْ صَاحِبُهَا قَطُّ فِیهَا سَاعَةً إِلَّا کَانَتْ فَرْغَتُهُ عَلَیْهِ حَسْرَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَنَّهُ لَنْ یُغْنِیَکَ عَنِ الْحَقِّ الشَّیْ‌ءُ أَبَداً وَ مِنَ الْحَقِّ عَلَیْکَ حِفْظُ نَفْسِکَ وَ الِاحْتِسَابُ عَلَی الرَّعِیَّةِ بِجُهْدِکَ فَإِنَّ الَّذِی یَصِلُ إِلَیْکَ مِنْ ذَلِکَ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِی یَصِلُ بِکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 59 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد. - :

نامه به أسود بن قطبه فرمانده لشکر حلوان: پس از یاد خدا و درود. اگر رأی و اندیشه زمامدار دچار دگرگونی شود، او را از اجرای عدالت بسیار باز می‏دارد.پس باید که کار مردم در آنچه حق است نزد تو یکسان باشد، زیرا در ستمکاری بهایی برای عدالت یافت نمی‏شود.از آنچه که همانند آن را بر دیگران نمی‏پسندی پرهیز کن، و نفس خود را در حالی که امیدوار به پاداش الهی بوده و از کیفر او هراسناکی، به انجام آنچه خداوند بر تو واجب گردانیده است، وادار ساز.و بدان که دنیا سرای آزمایش است، و دنیا پرست ساعتی در آن نمی‏آساید جز آن که در روز قیامت از آن افسوس می‏خورد، و هرگز چیزی تو را از حق بی‏نیاز نمی‏گرداند.و از جمله حقّی که بر توست آن که نفس خویش را نگهبان باشی، و به اندازه توان در امور رعیّت تلاش کنی، زیرا آنچه در این راه نصیب تو می‏شود، برتر از آن است که از نیروی بدنی خود از دست می‏دهی.با درود.

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام إذا اختلف هواه کما إذا لم یکن الخصمان

ص: 511

1) 708- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 59 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

عنده سواء بل کان هواه و میله إلی أحدهما أکثر ظلم و جار.

قوله علیه السلام ما تنکر أمثاله أی إذا فعله غیرک.

و ابتذال الثوب و غیره امتهانه قاله الجوهری و قال البلیة و البلاء و البلوی واحد و الفرغة المرة من الفراغ و قال الجوهری احتسبت علیه کذا إذا أنکرت علیه قاله ابن درید فإن الذی یصل إلیک أی النفع الذی یصل إلی نفسک من الثواب أفضل من الذی یصل إلی رعیتک بسببک و هو عدلک و إحسانک.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السّلام «اذا اختلف هواه» مانند اینکه زمانی⁭که دو طرف دعوا نزد او برابر نباشند بلکه میل و علاقه او به یکی از دو طرف بیشتر باشد ظلم و ستم کرده است. و این سخن او «ما تنکر أمثاله» یعنی زمانی⁭که غیر تو آن را انجام می⁭دهد.

و ابتذال لباس و جز آن یعنی فرسوده شدن آن، این را جوهری گوید. و گوید: البلیّة، البلاء و البلوی یکی است و الفرغة مصدر مره از فراغ است و جوهری گوید: احتسب علیه کذا زمانی است که آن را بر او رد کنی ابن درید این را گوید. «فإن الذی یصل إلیک» یعنی نفعی که از ثواب به نفست می⁭رسد از آنچه⁭که به سبب تو به رعیتت می⁭رسد که همان عدل و احسان توست بهتر است.

**[ترجمه]

«709»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ عَامِلِ أَذْرَبِیجَانَ وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ وَ أَنْتَ مُسْتَرْعًی لِمَنْ فَوْقَکَ لَیْسَ لَکَ أَنْ تَقْتَاتَ فِی رَعِیَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِیقَةٍ وَ فِی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِی حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ وَ لَعَلِّی أَنْ لَا أَکُونَ شَرَّ وُلَاتِکَ لَکَ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 5 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به اشعث ابن قیس فرماندار آذربایجان: همانا پست فرمانداری برای تو وسیله آب و نان نبوده، بلکه امانتی در گردن تو است، باید از فرمانده و امام خود اطاعت کنی، تو حق نداری نسبت به رعیّت استبدادی ورزی، و بدون دستور به کار مهمّی اقدام نمایی، در دست تو اموالی از ثروتهای خدای بزرگ و عزیز است، و تو خزانه دار آنی تا به من بسپاری، امیدوارم برای تو بدترین زمامدار نباشم، با درود.

**[ترجمه]

بَیَان

قَالَ ابْنُ مِیثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ غَیْرُهُ رُوِیَ عَنِ الشَّعْبِیِّ أَنَّهُ علیه السلام لَمَّا قَدِمَ الْکُوفَةَ وَ کَانَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَیْسٍ عَلَی ثَغْرِ أَذْرَبِیجَانَ مِنْ قِبَلِ عُثْمَانَ فَکَتَبَ إِلَیْهِ بِالْبَیْعَةِ وَ طَالَبَ بِمَالِ أَذْرَبِیجَانَ مَعَ زِیَادِ بْنِ مَرْحَبٍ الْهَمْدَانِیِّ وَ صُورَةُ الْکِتَابِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْأَشْعَثِ بْنِ قَیْسٍ أَمَّا بَعْدُ فَلَوْ لَا هَنَاتٌ وَ هَنَاتٌ کُنَّ مِنْکَ کُنْتُ الْمُقْدِمَ فِی هَذَا الْأَمْرِ قَبْلَ النَّاسِ وَ لَعَلَّ آخِرَ أَمْرِکَ یَحْمِلُ أَوَّلَهُ وَ بَعْضُهَا بَعْضاً إِنِ اتَّقَیْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ کَانَ مِنْ بَیْعَةِ النَّاسِ إِیَّایَ مَا قَدْ بَلَغَکَ وَ کَانَ طَلْحَةُ وَ الزُّبَیْرُ أَوَّلَ مَنْ بَایَعَنِی ثُمَ

ص: 512

1) 709- رواه الشریف الرضی رضوان اللّه علیه فی المختار: 5 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

نَقَضَا بَیْعَتِی عَنْ غَیْرِ حَدَثٍ وَ أَخْرَجَا عَائِشَةَ فَسَارُوا بِهَا إِلَی الْبَصْرَةِ فَصِرْتُ إِلَیْهِمْ فِی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ فَالْتَقَیْنَا فَدَعَوْتُهُمْ إِلَی أَنْ یَرْجِعُوا إِلَی مَا خَرَجُوا مِنْهُ فَأَبَوْا فَأَبْلَغْتُ فِی الدُّعَاءِ وَ أَحْسَنْتُ فِی الْبَقِیَّةِ وَ اعْلَمْ أَنَّ عَمَلَکَ إِلَی آخِرِ مَا مَرَّ وَ کَتَبَ عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِی رَافِعٍ فِی شَعْبَانَ سَنَةَ سِتٍّ وَ ثَلَاثِینَ وَ رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُ کِتَابُهُ علیه السلام دَعَا بِثِقَاتِهِ وَ قَالَ لَهُمْ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ قَدْ أَوْجَسَنِی وَ هُوَ آخِذِی بِمَالِ أَذْرَبِیجَانَ عَلَی کُلِّ حَالٍ وَ أَنَا لَاحِقٌ بِمُعَاوِیَةَ فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ الْمَوْتُ خَیْرٌ لَکَ مِنْ ذَلِکَ تَدَعُ مِصْرَکَ وَ جَمَاعَةَ قَوْمِکَ فَتَکُونُ ذَنَباً لِأَهْلِ الشَّامِ فَاسْتَحْیَا مِنْ ذَلِکَ وَ بَلَغَ قَوْلُهُ أَهْلَ الْکُوفَةِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ علیه السلام کِتَاباً یُوَبِّخُهُ فِیهِ وَ یَأْمُرُهُ بِالْقُدُومِ عَلَیْهِ وَ بَعَثَ حُجْرَ بْنَ عَدِیٍّ فَلَامَهُ حُجْرٌ عَلَی ذَلِکَ وَ نَاشَدَهُ اللَّهُ وَ قَالَ أَ تَدَعُ قَوْمَکَ وَ أَهْلَ مِصْرِکَ وَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ تَلْحَقُ بِأَهْلِ الشَّامِ وَ لَمْ یَزَلْ بِهِ حَتَّی أَقْدَمَهُ إِلَی الْکُوفَةِ فَعَرَضَ عَلَیْهِ علیه السلام ثِقْلَهُ فَوَجَدَ فِیهَا مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ: وَ رُوِیَ: أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَخَذَهَا وَ کَانَ ذَلِکَ بِالنُّخَیْلَةِ فَاسْتَشْفَعَ الْأَشْعَثُ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهما السلام وَ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ فَأَطْلَقَ لَهُ مِنْهَا ثَلَاثِینَ أَلْفاً فَقَالَ لَا یَکْفِینِی فَقَالَ لَسْتُ بِزَائِدِکَ دِرْهَماً وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ تَرَکْتُهَا لَکَانَ خَیْراً لَکَ وَ مَا أَظُنُّهَا تَحِلُّ لَکَ وَ لَوْ تَیَقَّنْتُ ذَلِکَ لَمَا بَلَغْتَهَا مِنْ عِنْدِی فَقَالَ الْأَشْعَثُ خُذْ مِنْ جِذْعِکَ مَا أَعْطَاکَ.

و أقول: الأذربیجان اسم أعجمی غیر مصروف و الألف مقصورة و الذال ساکنة و منهم من یقول آذربیجان بمد الهمزة و ضم الذال و سکون الراء.

و لعل المراد بالهنات أی الأمور القبیحة ما کان من ارتداده و موافقته لخلفاء الجور فی جورهم أی لو لا تلک الأمور لکنت فی هذا الأمر متقدما علی غیرک فی الفضل و السابقة.

و یحتمل أن یراد بالهنات ما فی قلبه من النفاق و الحقد و العداوة أی لو لا تلک الأمور لکان ینبغی أن تکون متقدما علی غیرک فی بیعتی و متابعتی و لعل

ص: 513

آخر أمرک یؤید الأول أی لعله صدر منک فی آخر الأمر أشیاء تصیر سببا للتجاوز عما صدر منک أولا و بعضها أی بعض أمورک من الخیرات یحمل بعضا أی سائرها من السیئات و البقیة الإبقاء و الشفقة و قال فی النهایة الطعمة بالضم شبه الرزق و الطعمة بالکسر و الضم وجه الکسب یقال هو طیب الطعمة و خبیث الطعمة و هی بالکسر خاصة حالة الأکل و استرعاه طلب منه الرعایة أی أنت راع من قبل سلطان هو فوقک.

قوله علیه السلام أن تقتات فی بعض النسخ بالقاف من القوت یقال قته فاقتات أی رزقته فارتزق و فی بعضها بالفاء و الألف من الفوت بمعنی السبق یقال تفوت فلان علی فلان فی کذا و افتات علیه إذا انفرد برأیه فی التصرف فیه و لما ضمن معنی التغلیب عدی بعلی.

و قال ابن میثم بالهمزة و لعله منه سهو.

قوله علیه السلام و لا تخاطر أی و لا أن تخاطر فی شی‌ء من الأمور إلا بوثیقة أی لا تقدم علی أمر مخوف مما یتعلق بالمال الذی تتولاه إلا بعد أن تتوثق لنفسک یقال أخذ فلان بالوثیقة فی أمره أی احتاط و یقال خاطر بنفسه أی أشفی بها علی خطر.

و قال الزمخشری فی المستقصی فی قولهم خذ من جذع ما أعطاک هو جذع بن عمرو الغسانی أتاه سبطة بن المنذر السلیحی یسأله دینارین کان بنو غسان یؤدونهما إتاوة فی کل سنة من کل رجل إلی ملوک سلیح فدخل منزله و خرج مشتملا علی سیفه فضربه به حتی سکت ثم قال ذلک و امتنعت بعد غسان عن الإتاوة و الإتاوة الخراج و قال الفیروزآبادی الجذع هو ابن عمرو الغسانی و منه خذ من جذع ما أعطاک کان غسان تؤدی إلی ملک سلیح دینارین من کل رجل من کل رجل و کان یلی ذلک سبطة بن المنذر السلیحی فجاء سبطة یسأله الدینارین فدخل جذع منزله فخرج مشتملا بسیف فضرب به سبطة حتی برد و قال خذ من جذع ما أعطاک أو أعطی بعض الملوک سیفه رهنا فلم یأخذه و قال اجعل من کذا فی کذا فضربه به و قتله و قال یضرب فی

ص: 514

اغتنام ما یجود بخ البخیل و فی الصحاح قال اجعل هذا فی کذا من أمک.

**[ترجمه]ابن میثم رحمه الله و سایرین گویند: از شعبی روایت شده⁭است که امام علیه السّلام زمانی⁭که وارد کوفه شد درحالی⁭که اشعث بن قیس از جانب عثمان بر نواحی آذربایجان بود نامه⁭ای برای بیعت برای وی نوشت و خواستار اموال آذربایجان و زیاد بن مرحب همذانی نوشت و متن نامه این است: بسم الله الرحمن الرحیم از بنده خدا علی امیرمؤمنان به اشعث بن قیس اما بعد اگر عیب⁭ها و نقص⁭هایی که از جانب تو بودند نبود قبل از مردم در این امر مقدم بودی و شاید پایان امرت ابتدای آن را حمل کند و برخی از آن برخی دیگر را بر دوش کشد اگر تقوای خدا پیشه کنی، و درخصوص بیعت مردم با من آنچه⁭که به تو رسیده⁭است رخ داد، و طلحه و زبیر اولین کسانی هستند که با من بیعت کردند سپس بدون حادثه⁭ای بیعت مرا شکستند و عایشه را بیرون بردند و او را به⁭سوی بصره حرکت دادند پس در میان مهاجرین و انصار به⁭سوی آنان حرکت کردم و به یکدیگر رسیدیم پس آنها را دعوت کردم که به آنچه⁭که از آن خارج شدند بازگردند اما ممانعت کردند و در دعوت تلاش بسیار کردم و در ادامه نیکی کردم و بدان که عملت تا پایان آنچه⁭که گذشت. و عبیدالله بن ابی رافع در شعبان سال 36 آن را نوشت.

و روایت است که زمانی⁭که نام امام علیه السّلام به او رسید امنای خود را فراخواند و به آنها گفت: علی بن ابی طالب مرا بیمناک کرده⁭است و آن در هر حال اموال آذربایجان را می⁭گیرد و من به معاویه ملحق می⁭شوم. پس یارانش به او گفتند: مرگ برای تو از آن بهتر است، شهر و گروه مردمت را رها می⁭کنی و دُم ـ دنبالهرو ـ شامیان می⁭شوی؟ پس از آن شرمگین شد، و سخنش به اهل کوفه رسید و امام علیه السّلام نامه⁭ای برای او نوشت که در آن او را سرزنش کرد و وی را به آمدن نزد خود امر کرد و حجر بن عدی را فرستاد و حجر او را بر آن ملامت کرد و او را به خدا سوگند داد و گفت: آیا مردم و اهالی شهرت و امیرمؤمنان را رها می⁭کنی و به شامیان می⁭پیوندی. و پیوسته بر آن بود تا اینکه او را وارد کوفه کرد و بارش را بر امام علیه السّلام عرضه کرد پس در آن صدهزار درهم و روایت شده چهارصدهزار درهم یافت. آن را گرفت و این ماجرا در نخیله بود. پس اشعث از حسن، حسین و عبدالله بن جعفر شفاعت خواست، پس سی هزار از آن را برای او آزاد کرد پس گفت: این برایم کافی نیست، امام فرمود: یک درهم نیز نمی⁭افزایم به خدا سوگند اگر آن را رها کنی برای تو بهتر است؛ گمان نمی⁭کنم برای تو حلال باشد و اگر به آن یقین یافتی از جانب من به آن نرسیده⁭ای پس اشعث گفت: یک مو از خرس کندن غنیمت است .

و می⁭گویم: الأذربایجان اسم غیر عربی غیر منصرف است و الف آن مقصورة و ذال آن ساکن است و برخی از آنها آذربایجان با مد همزه و ضمه ذال و سکون راء میگوید.

و شاید منظور از هنات ـ یعنی امور ناپسند ـ ارتداد او و موافقت او با خلفای جور در ستم آنان باشد یعنی اگر آن امور نبود در این امر در فضل و سابقه بر غیر خود متقدم بودی.

و محتمل است که منظور از هنات آنچه⁭که از نفاق، کینه و دشمنی در قلب اوست باشد یعنی اگر این امور نبود شایسته بود که تو در بیعت و پیروی از من از غیر خود پیشتاز باشی. «و لعلّ آخر امرک» مؤید نظر اول است یعنی شاید در آخر امر اموری از تو سر زند که سببی برای گذشت از آنچه⁭که در ابتدا صادر شد باشد. «و بعضها» یعنی برخی امور خیر تو «یحمل بعضاً» یعنی سایر امورت از بدی⁭ها را، البقیة یعنی باقی گذاشتن و شفقت. در النهایه گوید: طعمة با ضمه شبیه رزق است و طعمة با کسره و ضمه وجه کسب است گفته می⁭شود او طیّب الطعمة و خبیث الطعمة است و آن با کسره به⁭طور خاص حالت خوردن است «استرعاه» یعنی از آن مراقبت را طلب کن یعنی تو از جانب سلطانی که از تو بالاتر است راعی هستی.

این سخن امام «أن تقتات» در بعضی از نسخه⁭ها با قاف از قوت آمده⁭است گفته می⁭شود قتّه فاقتات یعنی به او روزی دادم پس ارتزاق کرد و در بعضی نسخه⁭ها با فاء و الف از فوت به معنی پیشی گرفتن است. گفته می⁭شود: تفوت فلان علی فلان فی کذا و افتات علیه زمانی⁭که در عقیدهاش درباره تصرف در آن بی⁭همتا باشد و زمانی⁭که شامل معنای تغلیب باشد با «علی» متعدی می⁭شود. و ابن میثم گوید: با همزه است و شاید این اشتباهی از جانب اوست.

و این سخن امام علیه السّلام: «و لا تخاطر» یعنی بدون دستور به هیچ امری اقدام نکن. یعنی بر امر مخوف از آنچه⁭که به مالی که بر عهده⁭داری مربوط است اقدام نکن مگر بعد اینکه به خودت، مطمئن شدی گفته می⁭شود اخذ فلان بالوثیقة فی امره یعنی احتیاط کرد و گفته می⁭شود: خاطر بنفسه یعنی نفسش را در آستانه خطر قرار داد .

و زمخشری در المستقصی درباره این سخن آنان «خذ من جذع ما اعطاک» گوید او جذع بن عمرو غسانی است که سبطة بن منذر سلیحی نزد او آمد که دو دینار را از او طلب کند. بنو غسان این دو را به⁭عنوان خراج در هر سال به ازای هر مرد به فرمانروایان سلیح پرداخت می⁭کردند. پس او وارد منزلش شد و با شمشیرش خارج شد و با آن بر او ضربت زد تا اینکه ساکت شد. سپس آن را گفت. از آن پس، غسانیان از دادن خراج امتناع ورزیدند، الإتاوه یعنی خراج، و فیروزآبادی گوید: الجذع پسر عمرو غسانی است و از آن است «خذ من جذع ما اعطاک» غسان به ازای هر مردی دو دینار به پادشاه سلیح پرداخت می⁭کرد و سبطه بن منذر سلیحی به⁭دنبال آن می⁭آمد. پس سبطه آمد و دو دینار را خواست. جذع وارد خانهاش شد در حالی که شمشیرش را به کمرش بسته بود. پس آنقدر به سبطة ضربه زد تا اینکه سرد شد، و گفت: خذ من جذع ما اعطاک ـ هر چه جذع میدهد قبول کن ـ. یا اینکه شمشیرش را به یکی از پادشاهان به⁭عنوان گرو داد و آن را نگرفت و گفت: آن را از فلان در فلان قرار بده، پس با آن بر او ضربت زد و او را کشت. گوید: در غنیمت شمردن آنچه⁭که بخیل می⁭بخشد مثال زده می⁭شود و در صحاح گوید: اجعل هذا فی کذا من أمّک.

**[ترجمه]

«710»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی بَعْضِ عُمَّالِهِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ وَ أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ وَ أَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 40 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به یکی از فرمانداران:

پس از یاد خدا و درود از تو خبری رسیده است که اگر چنان کرده باشی، پروردگار خود را به خشم آورده، و امام خود را نا فرمانی، و در امانت خود خیانت کرده‏ای.به من خبر رسیده که کشت زمینها را بر داشته، و آنچه را که می‏توانستی گرفته، و آنچه در اختیار داشتی به خیانت خورده‏ای، پس هر چه زودتر حساب اموال را برای من بفرست و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم سخت‏تر است.با درود.

**[ترجمه]

بیان

و أخزیت أمانتک أی ذللتها و أهنتها أنک جردت الأرض أی أخربت الضیاع و أخذت حاصلها لنفسک یقال جردت الشی‌ء کنصرت أی أقشرته و أزلت ما علیه و منه سمی الجراد لأنه یجرد الأرض.

**[ترجمه]«و أخزیت أمانتک» یعنی آن را خوار و ذلیل کردی. «أنک جردت الأرض» یعنی املاک را ویران کردی و محصول آن را برای خود گرفتی جردت الشئ بر وزن نصرت گفته می⁭شود یعنی پوست آن را گرفتی و آنچه⁭که بر آن است را از بین بردی و جراد (ملخ) از این ریشه نام گرفته است زیرا او زمین را عریان می⁭کند.

**[ترجمه]

«711»

⁽²⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی عُمَرَ بْنِ أَبِی سَلَمَةَ الْمَخْزُومِیِّ وَ کَانَ عَامِلَهُ عَلَی الْبَحْرَیْنِ فَعَزَلَهُ وَ اسْتَعْمَلَ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِیَّ مَکَانَهُ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ الْعَجْلَانِ عَلَی الْبَحْرَیْنِ وَ نَزَعْتُ یَدَکَ مِنْ غَیْرِ ذَمٍّ لَکَ وَ لَا تَثْرِیبٍ عَلَیْکَ فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَةَ وَ أَدَّیْتَ الْأَمَانَةَ فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینٍ وَ لَا مَلُومٍ وَ لَا مُتَّهَمٍ وَ لَا مَأْثُومٍ فَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَهُ مَعِی فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 42 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به عمر بن ابی سلمه مخزومی فرماندار بحرین، پس از نصب نعمان بن عجلان زرقی: از یاد خدا و درود، همانا من نعمان ابن عجلان، را به فرمانداری بحرین نصب کردم، بی آن که سرزنشی و نکوهشی برای تو وجود داشته باشد، تو را از فرمانداری آن سامان گرفتم، براستی تاکنون زمامداری را به نیکی انجام دادی، و امانت را پرداختی.پس به سوی ما حرکت کن، بی آن که مورد سوء ظنّ قرار گرفته یا سرزنش شده یا متّهم بوده و یا گناهکار باشی، که تصمیم دارم به سوی ستمگران شام حرکت کنم.دوست دارم در این جنگ با من باشی، زیرا تو از دلاورانی هستی که در جنگ با دشمن، و بر پا داشتن ستون دین از آنان یاری می‏طلبم.

**[ترجمه]

بیان

عمر هو ربیب رسول الله صلی الله علیه و آله أمه أم سلمة.

و النعمان هو من الأنصار و قال فی الإستیعاب کان لسان الأنصار و شاعرهم و الزُّرَقِیُّ کَجُهَنِیِّ نسبة إلی زریق و التثریب التعییر و الاستقصاء فی اللوم

ص: 515

1) 710- رواه الشریف الرضی رفع اللّه مقامه فی المختار: 40 من باب الکتب من کتاب نهج البلاغة.

2) 711- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 42 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

و الظنین المتهم و فی القاموس أثمه الله فی کذا کمنعه و نصره عده علیه إثما فهو مأثوم و الاستظهار الاستعانة.

**[ترجمه]عمر پسر خوانده رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله است مادر او أم سلمه است.

و نعمان از انصار است و در استیعاب گوید: سخنگوی انصاریان و شاعر آنان بود و رزقی بر وزن جهنی منسوب به زریق است. التثریب: توبیخ کردن و نهایت سرزنش است، الظنین یعنی متهم، و در قاموس: أثمه الله فی کذا بر وزن منعه و نصره آن را بر او گناه شمرد و او مأثوم است. الاستظهار یعنی استعانت.

**[ترجمه]

«712»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی مَصْقَلَةَ بْنِ هُبَیْرَةَ الشَّیْبَانِیِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی أَرْدَشِیرْخُرَّهْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ وَ أَغْضَبْتَ إِمَامَکَ بَلَغَنِی أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْ‌ءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُیُولُهُمْ وَ أُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ فِیمَنِ اعْتَامَکَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ فَوَ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ بِکَ عَلَیَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا أَلَا وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَنَا وَ قِبَلَکَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْ‌ءِ سَوَاءٌ یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ وَ یَصْدُرُونَ عَنْهُ وَ السَّلَامُ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 43 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - :

نامه به مصقلة بن هبیره شیبانی، فرماندار اردشیر خرّه: گزارشی از تو به من دادند که اگر چنان کرده باشی، خدای خود را به خشم آورده‏ای، و امام خویش را نا فرمانی کرده‏ای، خبر رسید که تو غنیمت مسلمانان را که نیزه‏ها و اسب‏هایشان گرد آورده و با ریخته شدن خون‏هایشان به دست آمده، به اعرابی که خویشاوندان تواند، و تو را برگزیدند، می‏بخشی به خدایی که دانه را شکافت، و پدیده‏ها را آفرید، اگر این گزارش درست باشد، در نزد من خوار شده و منزلت تو سبک گردیده است پس حق پروردگارت را سبک مشمار، و دنیای خود را با نابودی دین آباد نکن، که زیانکارترین انسانی.آگاه باش.

حق مسلمانانی که نزد من یا پیش تو هستند در تقسیم بیت المال مساوی است، همه باید به نزد من آیند و سهم خود را از من گیرند.

**[ترجمه]

بیان

أردشیرخره بضم الخاء و تشدید الراء المفتوحة کورة من کور فارس أنک تقسم فی بعض النسخ بفتح الهمزة بدلا من أمر و فی بعضها بالکسر بتقدیر حرف الاستفهام لیلائم قوله علیه السلام إن کنت فعلته و قوله لئن کان ذلک حقا و قال فی النهایة اعتام الشی‌ء یعتامه إذا اختاره و عیمة الشی‌ء بالکسر خیاره.

و قال ابن أبی الحدید و روی فیمن اعتماک علی القلب و المشهور الصحیح الأول و المعنی قسمة الفی‌ء فیمن اختاروک سیدا لهم لتجدن بک أی لک أو بسبب فعلک و میزانا منصوب علی التمیز و هو کنایة عن صغر منزلته و یقال صدرت عن الماء أی رجعت و الاسم الصدر بالتحریک خلاف الورد و فیه تشبیه للفی‌ء بالماء الذی تتعاوره الإبل العطاش.

ص: 516

1) 712- رواه الشریف الرضی رضی اللّه عنه فی المختار: 43 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

**[ترجمه]«اردشیر خرّه» با ضمه خاء و تشدید راء مختوح منطقه⁭ای از مناطق فارس است «أنک تقسم» در بعضی نسخه⁭ها با فتحه همزه آمده⁭است به عنوان بدل از «أمر» و در بعضی نسخه⁭ها با کسره با تقدیر حرف استفهام است تا با این سخن او «ان کنت فعلته» و این سخن او «لئن کان ذلک حقاً» مناسب باشد. در النهایه گوید: اعتام الشئ یعتامه زمانی⁭ست که آن را برگزینی، و عتیمة الشئ با کسره بهترین آن است.

ابن ابی الحدید گوید: «فیمن اعتماک» با قلب روایت شده⁭است و مشهور صحیح مورد اول است و معنا تقسیم غنیمت در میان کسانی⁭که تو را به⁭عنوان رئیس خود انتخاب کرده⁭اند است «لتجدنّ بک» یعنی برای تو و به سبب عمل تو. «میزاناً» به عنوان تمییز منصوب است و این کنایه از حقارت جایگاه اوست و صدرت عن الماء گفته می⁭شود یعنی از آب بازگشتم و اسم آن صدر با حرکت مخالف ورد است و در آن تشبیه غنیمت به آبی است که شتر تشنه به نوبت بر آن وارد می⁭شوند.

**[ترجمه]

«713»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی زِیَادِ بْنِ أَبِیهِ وَ قَدْ بَلَغَهُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ قَدْ کَتَبَ إِلَیْهِ یُرِیدُ خَدِیعَتَهُ بِاسْتِلْحَاقِهِ وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ لُبَّکَ وَ یَسْتَفِلُّ غَرْبَکَ فَاحْذَرْهُ فَإِنَّهُ الشَّیْطَانُ یَأْتِی الْمَرْءُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ یَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ وَ قَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَهٌ مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ لَا یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لَا یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ کِتَابَهُ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ. قال السید الرضی رضی الله عنه قوله علیه السلام کالواغل المدفع الواغل الذی یهجم علی الشرب معهم و لیس منهم فلا یزال مدفعا محاجزا و النوط المذبذب هو الذی یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک فهو أبدا یتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سیره.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 44 از بخش نامههای امیر مؤمنان علیه السلام از نهج البلاغه روایت کرد. - :

نامه به زیاد بن أبیه در سال 39 هجری آن هنگام که امام با خبر شد، معاویه نامه‏ای به او نوشته، و به بهانه اینکه زیاد برادر معاویه است می‏خواهد او را فریب دهد: اطلاع یافتم که معاویه برای تو نامه‏ای نوشته تا عقل تو را بلغزاند، و اراده تو را سست کند.از او بترس که شیطان است، و از پیش رو، و پشت سر، و از راست و چپ به سوی انسان می‏آید تا در حال فراموشی، او را تسلیم خود سازد، و شعور و درکش را بر باید.آری ابو سفیان در زمان عمر بن خطّاب ادّعایی بدون اندیشه و با وسوسه شیطان کرد که نسبی را درست می‏کند، و نه کسی با آن سزاوار ارث می‏شود. ادّعا کننده چونان شتری بیگانه است که در جمع شتران یک گله وارد شده تا از آبشخور آب آنان بنوشد که دیگر شتران او را از خود ندانسته، و از جمع خود دور کنند.یا چونان ظرفی که بر پالان مرکبی آویزان و پیوسته از این سو بدان سو لرزان باشد.

وقتی زیاد نامه را خواند گفت به پروردگار کعبه سوگند که امام علیه السلام به آنچه در دل من می‏گذشت گواهی داد تا آن که معاویه او را به همکاری دعوت کرد.

سیذ گوید:«واغل» حیوانی است که برای نوشیدن آب هجوم می‏آورد امّا از شمار گله نیست و همواره دیگر شتران او را به عقب می‏رانند، و «نوط مذبذب» ظرفی است، که به مرکب می‏آویزند، که همیشه به این سو و آن سو می‏جهد، و در حال حرکت لرزان است.

**[ترجمه]

تبیین

قال ابن أبی الحدید ⁽²⁾أما زیاد فهو زیاد بن عبید فمن الناس من یقول عبید بن فلان و ینسبه إلی ثقیف و الأکثرون یقولون إن عبیدا کان عبدا و إنه بقی إلی أیام زیاد فابتاعه و أعتقه و نسب زیاد إلی غیر أبیه لخمول أبیه و للدعوة التی استلحق بها فقیل تارة زیاد بن سمیة و هی کانت أمة للحارث بن کلدة الثقفی و کانت تحت عبید و قیل تارة زیاد بن أبیه و تارة زیاد بن أمه و لما استلحق قال له الأکثر زیاد بن أبی سفیان لأن الناس مع الملوک.

ثم روی عن ابن عبد البر و البلاذری و الواقدی عن ابن عباس و غیره أن عمر بعث زیادا فی إصلاح فساد وقع بالیمن فلما رجع خطب عند عمر خطبة لم یسمع مثلها و أبو

ص: 517

1) 713- رواه السیّد الرضیّ قدس اللّه سره فی المختار: 44 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من کتاب نهج البلاغة.

2) 2 جمیع ما ذکره المصنّف هاهنا عن ابن أبی الحدید، هو تلخیص ما رواه ابن أبی الحدید فی شرح المختار: 44 من نهج البلاغة: ج 4 ص 804 ط الحدیث ببیروت.

سفیان حاضر و علی علیه السلام و عمرو بن العاص فقال عمرو لله أبو هذا الغلام لو کان قرشیا لساق العرب بعصاه فقال أبو سفیان إنه لقرشی و إنی لأعرف الذی وضعه فی رحم أمه فقال علی علیه السلام و من هو قال أنا فقال مهلا یا أبا سفیان فقال أبو سفیان:

أما و الله لو لا خوف شخص***یرانی یا علی من الأعادی

لأظهر أمره صخر بن حرب***و لم یخف المقالة فی زیاد

و قد طالت مجاملتی ثقیفا***و ترکی فیهم ثمر الفؤاد

عنی بقوله لو لا خوف شخص عمر بن الخطاب و فی روایة أخری قال أتیت أمه فی الجاهلیة سفاحا فقال علی علیه السلام مه یا أبا سفیان فإن عمر إلی المساءة سریع قال و عرف زیاد ما دار بینهما فکانت فی نفسه.

و فی روایة أخری قال له عمرو بن العاص فهلا تستلحقه قال أخاف هذا العیر الجالس أن یخرق علی إهابی.

قَالَ وَ رَوَی الْمَدَائِنِیُّ أَنَّهُ لَمَّا کَانَ زَمَنُ عَلِیٍّ علیه السلام وَلَّی زِیَاداً فَارِسَ أَوْ بَعْضَ أَعْمَالِ فَارِسَ فَضَبَطَهَا ضَبْطاً صَالِحاً وَ جَبَا خَرَاجَهَا وَ حَمَاهَا وَ عَرَفَ ذَلِکَ مُعَاوِیَةُ فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ غَرَّتْکَ قَلَّاعٌ تَأْوِی إِلَیْهَا لَیْلًا کَمَا یَأْوِی الطَّیْرُ إِلَی وَکْرِهَا وَ ایْمُ اللَّهِ لَوْ لَا انْتِظَارِی بِکَ مَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ لَکَانَ لَکَ مِنِّی مَا قَالَهُ الْعَبْدُ الصَّالِحُ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَ هُمْ صاغِرُونَ وَ کَتَبَ فِی أَسْفَلِ الْکِتَابِ شِعْراً مِنْ جُمْلَتِهِ:

تَنْسَی أَبَاکَ وَ قَدْ شَالَتْ نَعَامَتُهُ***إِذْ تَخْطُبُ النَّاسَ وَ الْوَالِی لَهُمْ عُمَرُ

فَلَمَّا وَرَدَ الْکِتَابُ عَلَی زِیَادٍ قَامَ فَخَطَبَ النَّاسَ وَ قَالَ الْعَجَبُ مِنِ ابْنِ آکِلَةِ الْأَکْبَادِ وَ رَأْسِ النِّفَاقِ یَتَهَدَّدُنِی وَ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ زَوْجُ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ أَبُو السِّبْطَیْنِ وَ صَاحِبُ الْوَلَاءِ وَ الْمَنْزِلَةِ وَ الْإِخَاءِ فِی مِائَةِ أَلْفٍ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ التَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ أَمَا وَ اللَّهِ لَوْ تَخَطَّی

ص: 518

هَؤُلَاءِ أَجْمَعِینَ إِلَیَّ لَوَجَدَنِی أَحْمَرَ مِخَشّاً ضَرَّاباً بِالسَّیْفِ ثُمَّ کَتَبَ إِلَی عَلِیٍّ علیه السلام وَ بَعَثَ بِکِتَابِ مُعَاوِیَةَ فِی کِتَابِهِ فَکَتَبَ إِلَیْهِ عَلِیٌّ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُکَ مَا وَلَّیْتُکَ وَ أَنَا أَرَاکَ لِذَلِکَ أَهْلًا وَ إِنَّهُ قَدْ کَانَتْ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فَلْتَةٌ فِی أَیَّامِ عُمَرَ مِنْ أَمَانِیِّ التِّیهِ وَ کَذِبِ النَّفْسِ لَمْ تَسْتَوْجِبْ بِهَا مِیرَاثاً وَ لَمْ تَسْتَحِقَّ بِهَا نَسَباً وَ إِنَّ مُعَاوِیَةَ کَالشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ فَاحْذَرْهُ ثُمَّ احْذَرْهُ وَ السَّلَامُ.

قَالَ وَ رَوَی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَبِیبٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ: کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام قَدْ وَلَّی زِیَاداً قِطْعَةً مِنْ أَعْمَالِ فَارِسَ وَ اصْطَنَعَهُ لِنَفْسِهِ فَلَمَّا قُتِلَ عَلِیٌّ علیه السلام بَقِیَ زِیَادٌ فِی عَمَلِهِ وَ خَافَ مُعَاوِیَةُ جَانِبَهُ وَ أَشْفَقَ مِنْ مُمَالاتِهِ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهما السلام فَکَتَبَ إِلَیْهِ کِتَاباً یُهَدِّدُهُ وَ یُوعِدُهُ وَ یَدْعُوهُ إِلَی بَیْعَتِهِ فَأَجَابَهُ زِیَادٌ بِکِتَابٍ أَغْلَظَ مِنْهُ فَشَاوَرَ مُعَاوِیَةُ فِی ذَلِکَ الْمُغِیرَةَ بْنَ شُعْبَةَ فَأَشَارَ عَلَیْهِ بِأَنْ یَکْتُبَ إِلَیْهِ کِتَاباً یَسْتَعْطِفُهُ فِیهِ وَ یَذْهَبَ الْمُغِیرَةُ بِالْکِتَابِ إِلَیْهِ فَلَمَّا أَتَاهُ أَرْضَاهُ وَ أَخَذَ مِنْهُ کِتَاباً یُظْهِرُ فِیهِ الطَّاعَةَ بِشُرُوطٍ فَأَعْطَاهُ مُعَاوِیَةُ جَمِیعَ مَا سَأَلَهُ وَ کَتَبَ إِلَیْهِ بِخَطِّ یَدِهِ مَا وَثِقَ بِهِ فَدَخَلَ إِلَیْهِ الشَّامَ وَ قَرَّبَهُ وَ أَدْنَاهُ وَ أَقَرَّهُ عَلَی وَلَایَتِهِ ثُمَّ اسْتَعْمَلَهُ عَلَی الْعِرَاقِ.

وَ قَالَ الْمَدَائِنِیُّ لَمَّا أَرَادَ مُعَاوِیَةُ اسْتِلْحَاقَ زِیَادٍ وَ قَدْ قَدِمَ عَلَیْهِ الشَّامَ جَمَعَ النَّاسَ وَ صَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ أَصْعَدَ زِیَاداً مَعَهُ عَلَی مِرْقَاةٍ تَحْتَ مِرْقَاتِهِ وَ حَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی قَدْ عَرَفْتُ شَبَهَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ فِی زِیَادٍ فَمَنْ کَانَتْ عِنْدَهُ شَهَادَةٌ فَلْیَقُمْ بِهَا فَقَامَ نَاسٌ فَشَهِدُوا أَنَّهُ ابْنُ أَبِی سُفْیَانَ وَ أَنَّهُمْ سَمِعُوهُ أَقَرَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ فَقَامَ أَبُو مَرْیَمَ السَّلُولِیُّ وَ کَانَ خَمَّاراً فِی الْجَاهِلِیَّةِ فَقَالَ أَشْهَدُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أَنَّ أَبَا سُفْیَانَ قَدِمَ عَلَیْنَا بِالطَّائِفِ فَأَتَانِی فَاشْتَرَیْتُ لَهُ لَحْماً وَ خَمْراً وَ طَعَاماً فَلَمَّا أَکَلَ قَالَ یَا أَبَا مَرْیَمَ أَصِبْ لِی بَغِیّاً فَخَرَجْتُ فَأَتَیْتُ بِسُمَیَّةَ فَقُلْتُ لَهَا إِنَ

ص: 519

أَبَا سُفْیَانَ مَنْ قَدْ عَرَفْتَ شَرَفَهُ وَ جُودَهُ وَ قَدْ أَمَرَنِی أَنْ أُصِیبَ لَهُ بَغِیّاً فَهَلْ لَکَ فَقَالَ نَعَمْ یَجِی‌ءُ الْآنَ عُبَیْدٌ بِغَنَمِهِ وَ کَانَ رَاعِیاً فَإِذَا تَعَشَّی وَ وَضَعَ رَأْسَهُ أَتَیْتُهُ فَرَجَعْتُ إِلَی أَبِی سُفْیَانَ فَأَعْلَمْتُهُ فَلَمْ یَلْبَثْ أَنْ جَاءَتْ تَجُرُّ ذَیْلَهَا فَدَخَلَتْ مَعَهُ فَلَمْ تَزَلْ عِنْدَهُ حَتَّی أَصْبَحَتْ فَقُلْتُ لَهُ لَمَّا انْصَرَفَتْ کَیْفَ رَأَیْتَ صَاحِبَتَکَ فَقَالَ خَیْرَ صَاحِبَةٍ لَوْ لَا دَفَرٌ فِی إِبْطَیْهَا فَقَالَ زِیَادٌ مِنْ فَوْقِ الْمِنْبَرِ یَا أَبَا مَرْیَمَ لَا تَشْتِمْ أُمَّهَاتِ الرِّجَالِ فَتُشْتَمَ أُمُّکَ فَلَمَّا انْقَضَی کَلَامُ مُعَاوِیَةَ وَ مُنَاشَدَتُهُ قَامَ زِیَادٌ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ مُعَاوِیَةَ وَ الشُّهُودَ قَدْ قَالُوا مَا سَمِعْتُمْ وَ لَسْتُ أَدْرِی حَقَّ هَذَا مِنْ بَاطِلِهِ وَ هُوَ وَ الشُّهُودُ أَعْلَمُ بِمَا قَالُوا وَ إِنَّمَا عُبَیْدٌ أَبٌ مَبْرُورٌ وَ وَالٍ مَشْکُورٌ ثُمَّ نَزَلَ انْتَهَی کَلَامُ ابْنِ أَبِی الْحَدِیدِ.

أقول: و إنما أوردت تلک القصص لتعلم أن ما صدر من زیاد و ولده لعنة الله علیهما إنما نشأ من تلک الأنساب الخبیثة و تزید إیمانا و یقینا بأنه لا یبغضهم إلا من ولد من الزنا کما تواتر عن أئمة الهدی.

و لنرجع إلی شرح الکتاب قال فی النهایة الغرب الحدة و منه غرب السیف و الفل الکسر و الفلة الثلمة فی السیف و منه حدیث علی علیه السلام یستفل غربک من الفل الکسر قوله علیه السلام لیقتحم غفلته أی لیلج و یهجم علیه و هو غافل جعل اقتحامه إیاه اقتحاما للغفلة نفسها.

کذا ذکره ابن أبی الحدید و قال لیس المراد باستلاب الغرة أن یأخذ الغرة لأنه لو کان کذلک لصار ذلک الغافل لبیبا عاقلا و إنما المعنی ما یعنیه الناس بقولهم أخذ فلان غفلتی و فعل کذا أی أخذ ما یستدل به علی غفلتی کذا انتهی.

و أقول لو کان الإسناد مجازیا کما حمل علیه الفقرة الأولی لم یفد هذا

ص: 520

المعنی لأنه یکون حینئذ من قبیل إسناد الشی‌ء إلی الحالة التی المفعول علیها کما یسند إلی الزمان و المکان فیکون المفاد الاستلاب وقت الغرة و الاقتحام وقت الغفلة و إنما نسب إلیهما مبالغة لبیان أن علة الاستلاب و الاقتحام لم یکن إلا الغرة و الغفلة فکأنهما وقعا علیهما.

و یمکن أن یکون المفعول محذوفا و یکون الغرة و الغفلة منصوبتین بنزع الخافض أی یقتحم علیه فی حال غفلته و یستلب لبه فی حال غرته.

و الفلتة الأمر الذی یصدر فجأة من غیر تدبر و رویة و نزع الشیطان بینهم أفسد و عدم ثبوت النسب بها

لقول النبی صلی الله علیه و آله الولد للفراش و للعاهر الحجر.

و فی النهایة الشرب بفتح الشین و سکون الراء الجماعة یشربون الخمر و قال فی حدیث علی علیه السلام المتعلق بها کالنوط المذبذب أراد ما یناط برحل الراکب من قعب أو غیره فهو أبدا یتحرک إذا حث ظهره أی دابته.

و قال فی المستقصی شالت نعامتهم أی تفرقوا و ذهبوا لأن النعامة موصوفة بالخفة و سرعة الذهاب و الهرب و قیل النعامة جماعة القوم و قال الجوهری النعامة الخشبة المعترضة علی الزرنوقین و یقال للقوم إذا ارتحلوا عن منهلهم أو تفرقوا قد شالت نعامتهم و النعامة ما تحت القدم.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید - . تمامی آنچه که مصنف در اینجا از ابن ابی الحدید ذکر کرده است تلخیص چیزی است که ابن ابی الحدید در شرح مختار 44 از نهج البلاغه: ج4، ص 804، چاپ جدید بیروت روایت کرده است. - گوید: زیاد همان زیاد بن عبید است، برخی از مردم گوید عبید بن فلان است و او را به ثقیف نسبت می⁭دهند و اغلب آنها می⁭گویند: عبید برده بود و تا ایام زیاد باقی⁭ماند پس او را خرید و آزاد کرد و زیاد به⁭جهت ناشناس بودن پدرش و به⁭جهت دعوتی که به آن ملحق شد به غیر پدرش منسوب شد پس گاه زیاد بن سمیه گفته می⁭شود که او کنیز حارث بن کلده ثقفی بود و تحت امر عبید بود و گاه زیاد بن ابیه خوانده می⁭شود و گاه زیاد بن أمّه و زمانی⁭که ملحق شد اغلب به او زیاد بن ابی سفیان گفتند زیرا مردم همراه فرمانروایان هستند سپس از ابن عبدالبر و بلاذری و واقدی از ابن عباس و سایرین روایت کردند که عمر زیاد را برای اصلاح فسادی که در یمن رخ داده بود فرستاد پس زمانی⁭که بازگشت نزد عمر خطبه⁭ای ایراد کرد که او نظیر آن را نشنیده بود و ابوسفیان، علی علیه السّلام و عمرو بن عاص حاضر بودند، پس عمرو گفت: به خدا سوگند این جوان اگر قریشی بود عرب را با عصایش هدایت می⁭کرد. ابوسفیان گفت: او قریشی است و من کسی را که او را در رحم مادرش نهاد می⁭شناسم. پس علی علیه السّلام فرمود: او کیست؟ گفت: من، فرمود: آهسته ابوسفیان. ابوسفیان گفت:

أما و الله لو لا خوف شخص

یرانی یا علیّ من الأعادی

لأظهر أمره صخر بن حرب

و لم یخف المقالة فی زیاد

و قد طالت مجاملتی ثقیفاً

و ترکی فیهم ثمر الفؤاد

ای علی! آگاه باش اگر نبود بیم کسی از دشمنان که مرا ببیند،

قطعا صخر بن حرب امرش را آشکار میکرد و از سخن درباره زیاد بیمی نداشت.

و ارتباطم با ثقیف و برجای گذاشتن ثمره قلبم در میان آنان به درازا کشیده است.

منظورش از «لو لاخوف شخص» در سخن او عمر بن خطاب است و در روایت دیگری گوید: در جاهلیت برای زنا نزد مادرش رفتم. پس علی علیه السّلام فرمود: آهسته ابوسفیان که عمر نسبت به بدی سریع است. گفت: و زیاد آنچه⁭که ما بین آن دو گذشت را دانست و این در ذهنش ماند.

و در روایتی دیگر عمرو بن عاص به او گفت: آیا به او ملحق نمی⁭شوی؟ گفت: از این الاغ نشسته می⁭ترسم که پوستم را بدرد. گوید: و مدائنی روایت کرد که در زمان علی علیه السّلام زیاد را بر فارس یا بخشی از مناطق فارس ولایت داد پس آن را به نیکی اداره کرد و خراج آن را جمع⁭آوری کرد و از آن حمایت کرد و معاویه از این آگاه شد پس برای او نوشت:

اما بعد قلعه⁭ای که شبانه ⁭سان پرنده⁭ای که به لانه⁭اش پناه می⁭برد پناه می⁭بری تو را مغرور کرده⁭است به خدا سوگند اگر انتظارم از تو نبود آنچه که خدا از آن آگاهتر است برای تو از جانب من چیزی است که عبدصالح فرمود: «فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَّا قِبَلَ لَهُم بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُم مِّنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ» {به سوی آنان بازگرد که قطعا سپاهیانی بر [سر] ایشان می‏آوریم که در برابر آنها تاب ایستادگی نداشته باشند و از آن [دیار] به خواری و زبونی بیرونشان می‏کنیم} و در پایین نامه شعری نوشت که از جملات آن این است.

تنسی أباک و قد شالت نعامته

إذ تخطب الناس و الوالی لهم عمر

پدرت را درحالی که رخت بر بسته است فراموش میکنی، آنگاه که در میان مردم خطبه میخوانی و والی آنان عمر است.

زمانی⁭که نامه به زیاد رسید برخاست و بر مردم خطبه ایراد کرد و گفت: شگفتا از پسر جگرخوار و پیشوای نفاق، مرا تهدید می⁭کند درحالی⁭که بین من و او پسر عموی رسول⁭الله صلّی الله علیه و آله، همسر سرور زنان جهانیان، پدر سبطین، صاحب ولاء، منزلت و برادری در صدهزار از مهاجرین و انصار و تابعین با احسان به آنان، قرار دارد، به⁭هوش باشید به خدا سوگند اگر همه اینان به⁭سوی من گام بردارند مرا سرخ واردشونده ضربت زننده با شمشیر می⁭یابند سپس برای او نوشت و نامه معاویه را به همراه نامه⁭اش فرستاد.

پس علی علیه السّلام برای او نوشت: اما بعد من تو را بر آنچه⁭که گمارده⁭ام، گمارده⁭ام و تو را شایسته آن می⁭بینم و آن در دوره عمر، لغزشی بود از جانب ابوسفیان، از آرزوهای بیهوده و دروغ نفس که به سبب آن مستوجب میراثی نشدی و شایسته نسبی نشده⁭ای. معاویه مانند شیطان رانده⁭شده⁭ است از پیش⁭رو، پشت⁭سر، راست و چپ انسان می⁭آید، از او بر حذر باش، برحذر باش والسلام.

گوید: و ابوجعفر محمد بن حبیب گوید: علی علیه السّلام زیاد را بر بخشی از نواحی فارس ولایت داد و او را برای او تربیت کرد پس زمانی⁭که علی علیه السّلام کشته شد زیاد در کارش باقی⁭ماند و معاویه از جانب او احساس خطر کرد و از جانبداری او از حسن بن علی علیه السّلام ترسید. پس نامه⁭ای برای او نوشت که وی را تهدید کرده و به بیعتش دعوت می⁭کرد. پس زیاد با نامه⁭ای تندتر از آن به او جواب داد.

معاویه درباره آن با مغیره بن شعبه مشورت کرد پس او را راهنمایی کرد که نامه⁭ای برای بنویسد که در آن از او دل⁭جویی کند و مغیره نامه را نزد او برد و زمانی⁭که نزد او آمد او را راضی کرد و از نامه⁭ای گرفت که در آن به شروطی اظهار طاعت می⁭کند پس معاویه تمامی آنچه⁭که از او خواسته بود را به او عطا کرد و با دست⁭خط خود آنچه⁭که به او اطمینان کند را برایش نوشت و پس به قصد او وارد شام شد و او را به خود مقرّب و نزدیک کرد و بر ولایتش ثابت کرد سپس او را در عراق به کار گمارد.

مدائنی گوید: زمانی⁭که معاویه تصمیم گرفت زیاد را ملحق کند درحالی⁭که شام را به او داده است مردم را جمع کرد و از منبر بالا رفت و زیاد را با خود از پلکان زیرین بالا برد و حمد و ثنای خدا گفت و گفت: ای مردم من شباهت خانواده⁭ام در زیاد را شناخته⁭ام هر که شهادتی دارد بر آن قیام کند.

پس افرادی برخاستند و شهادت دادند که او پسر ابوسفیان است و از او شنیده⁭اند که قبل از مرگش به آن اقرار کرده⁭است.

و ابومریم سلولی که در جاهلیت خمار بود برخاست و گفت: یا امیرمؤمنان شهادت می⁭دهم که ابوسفیان در طائف بر ما وارد شد و نزد من آمد و برایش گوشت، شراب و غذایی خریدم چون آن را خورد گفت: ای ابومریم زناکاری برای من بیاب. پس خارج شدم و سمیه را آوردم و به او گفتم ابوسفیان کسی است که شرف و بخشش او را شناخته⁭ام و به من دستور داده⁭است که زنا کاری بیابم آیا تو هستی؟ پس گفت: آری، عبید که چوپان است الآن گوسفندانش را می⁭آورد و چون شام خورد و سر نهاد، نزد او می⁭آیم،. به⁭سوی ابوسفیان بازگشتم و او را آگاه کردم و دیری نپایید که دامن⁭کشان آمد و همراه او وارد شد و تا صبح نزد او بود و چون او رفت به ابوسفیان گفتم: رفیقه⁭ات را چگونه دیدی؟ گفت: بهترین رفیقه است اگر بوی بد زیر بغلش نباشد.

پس زیاد از بالای منبر گفت: ای ابومریم مادر مردان را دشنام نده که مادرت دشنام می⁭شود.

زمانی⁭که سخن معاویه و سوگند دادنش به پایان گرفت زیاد برخاست و حمد و ثنای خدا را برجای آورد و گفت: ای مردم معاویه و شاهدان آنچه⁭که شنیدید را گفتند و من حق این امر را از باطل آن تشخیص نمی⁭دهم و او و شاهدان به آنچه⁭ گفتند آگاه⁭ترند و عبید پدری آمرزیده و سرپرستی مورد سپاس است سپس پایین آمد. پایان کلام ابن ابی الحدید.

می⁭گویم: این داستان⁭ها را فقط به این دلیل وارد کردم که از آنچه⁭که از زیاد و پسرش که لعنت خدا بر آنان باد سر زد آگاه باشی از آن انساب ناپاک نشأت گرفت و ایمان و یقین به اینکه جز کسی از ولد زنا زاده شد با آنان دشمنی نمی⁭کند را فزونی می⁭بخشد چنانکه از ائمه هدی به تواتر آمده⁭است.

اینک به شرح نامه بازمی⁭گردیم، در النهایه گوید: الغرب تیزی و غرب السیف از آن است. الفلّ یعنی شکستگی و الفلّه دندانه در شمشیر است و این حدیث علی علیه السّلام از آن است «یستقلّ غربک» از ریشه الفلّ به معنی شکسته شدن. این سخن امام علیه السّلام «لیقتحم غفلته» یعنی تا بر او وارد شود و هجوم آورد درحالی⁭که او غافل است، ورودش بر او را ورود بر خود غفلت قرار داده⁭است.

ابن ابی الحدید آن را چنین ذکر کرده⁭است و گوید: منظور از استلاب الغرّة این است که لحظه غفلت را برباید زیرا اگر چنین باشد آن غافل خردمند آگاه می⁭بود و معنی چیزی است که مردم از این سخن خود قصد دارند: أخذ فلان غفلتی و فعل کذا یعنی آنچه⁭که به⁭وسیله آن بر غفلت من استدلال می⁭کند را گرفت. پایان.

می⁭گویم: اگر اسناد مجازی باشد چنانکه فقره اول بر آن حمل می⁭شود این معنا را افاده نمی⁭کند زیرا در این حالت از نوع اسناد یک چیز به⁭حالتی که در آن انجام گرفته⁭است می⁭شود چنانکه به زمان و مکان اسناد داده می⁭شود پس معنی چنین می⁭شود: برای ربودن وقت غفلت و ورود وقت غفلت و به⁭جهت مبالغه برای بیان اینکه علت ربودن و وارد شدن جز بی⁭توجهی و غفلت نبوده⁭است به این دو نسبت داده⁭است پس گویی آن دو بر او واقع شده⁭اند.

و ممکن است که مفعول محذوف باشد و غرة و غفلة منصوب به نزع خافض باشند یعنی ودر وقت غفلت بر او وارد میشود و عقلش را در حالت غفلت میرباید.

و الفلتة امری است که به⁭صورت ناگهانی بدون تدبیر و اندیشه صادر می⁭شود. «و نزع الشیطان بینهم» تباه کرد و عدم اثبات نسبت به آن به⁭جهت این کلام نبی خداصلّی الله علیه و آله است: «نوزاد برای بستر است و برای زناکار سنگ است».

در النهایه الشرب با فتحه شین و سکون راء یعنی جماعتی که شراب می⁭نوشند و در حدیثی علی علیه السّلام گوید: «المتعلق بها کالنوط لمذبذب» منظور از آن چیزی نظیر خدنگ و مانند آن است که بر زین سوار آویزان می⁭شود و زمانی⁭که پشت چارپایش را حرکت دهد تکان می⁭خورد. و در المستقصی گوید: شالت نعامتهم یعنی پراکنده شدند و رفتند زیرا شترمرغ به سبکی و سرعت رفتن و گریز موصوف است. و گفته شده: نعامة جماعت قوم است. و جوهری گوید: النعامة چوب نهاده شده میان دو نهر کوچک است و جمع زمانی⁭که از آبشخور خود سفر کنند یا پراکنده شوند گفته می⁭شود: قد شالت نعامتهم و النعامی آنچه⁭که زیر پاست را گویند.

**[ترجمه]

«714»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی سَهْلِ بْنِ حُنَیْفٍ الْأَنْصَارِیِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی الْمَدِینَةِ فِی مَعْنَی قَوْمٍ مِنْ أَهْلِهَا لَحِقُوا بِمُعَاوِیَةَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رِجَالًا مِمَّنْ قِبَلَکَ یَتَسَلَّلُونَ إِلَی مُعَاوِیَةَ فَلَا تَأْسَفْ عَلَی مَا یَفُوتُکَ مِنْ عَدَدِهِمْ وَ یَذْهَبُ عَنْکَ مِنْ مَدَدِهِمْ فَکَفَی لَهُمْ غَیّاً وَ لَکَ مِنْهُمْ شَافِیاً فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَی وَ الْحَقِّ وَ إِیضَاعُهُمْ إِلَی الْعَمَی وَ الْجَهْلِ وَ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْیَا مُقْبِلُونَ عَلَیْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَیْهَا قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ وَ عَلِمُوا أَنَ ص: 521

1) 714- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 70 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

النَّاسَ عِنْدَنَا فِی الْحَقِّ أُسْوَةٌ فَهَرَبُوا إِلَی الْأَثَرَةِ فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ یَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ وَ لَمْ یَلْحَقُوا بِعَدْلٍ وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِی هَذَا الْأَمْرِ أَنْ یُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ وَ یُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 70 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به سهل بن حنیف انصاری فرماندار مدینه، آنگاه که گروهی از مدینه گریخته به معاویه پیوستند:

پس از یاد خدا و درود، به من خبر رسیده که گروهی از مردم مدینه به سوی معاویه گریختند، مبادا برای از دست دادن آنان، و قطع شدن کمک و یاریشان افسوس بخوری که این فرار برای گمراهی‏شان، و نجات تو از رنج آنان کافی است، آنان از حق و هدایت گریختند، و به سوی کور دلی و جهالت شتافتند.آنان دنیاپرستانی هستند که به آن روی آوردند، و شتابان در پی آن روانند.عدالت را شناختند و دیدند و شنیدند و به خاطر سپردند، و دانستند که همه مردم در نزد ما، در حق یکسانند، پس به سوی انحصار طلبی گریختند، دور باشند از رحمت حق، و لعنت بر آنان باد.سوگند به خدا آنان از ستم نگریختند، و به عدالت نپیوستند، همانا آرزومندیم تا در این جریان، خدا سختی‏ها را بر ما آسان، و مشکلات را هموار فرماید.ان شاء اللّه، با درود .

**[ترجمه]

بیان

قوله فی معنی قوم أی فی شأنهم و أمرهم یتسللون أی یخرجون إلی معاویة هاربین فی خفیة و استتار قال الفیروزآبادی انسل و تسلل انطلق فی استخفاء و قال الجوهری انسل من بینهم خرج و تسلل مثله و قال وضع البعیر و غیره أی أسرع فی سیره و أوضعه راکبه و فی النهایة الإهطاع الإسراع فی العدو و أهطع إذا مد عنقه و صوب رأسه فی الحق أسوة أی لا نفضل بعضهم علی بعض فی العطاء کما یفعل معاویة و

فی النهایة فیه أنه قال للأنصار إنکم ستلقون بعدی أثرة فاصبروا.

الأثرة بفتح الهمزة و الثاء الاسم من آثر یؤثر إیثارا إذا أعطی أراد أنه یستأثر علیکم فیفضل غیرکم فی نصیبه من الفی‌ء و الاستیثار الانفراد بالشی‌ء و السحق بالضم البعد و الحزن من الأرض ضد السهل.

**[ترجمه]این سخن امام علیه السّلام «فی معنی قوم»یعنی در شأن و امر آنان. «یتسلّلون» یعنی درحالی⁭که در خفا و استتار می⁭گریزند به⁭سوی معاویه خارج می⁭شوند. فیروزآبادی گوید انسلّ و تسلّل یعنی مخفیانه رفت. و جوهری گوید: انسلّ من بینهم: از میان آنان خارج شد و تسلّل مانند آن است. و گوید: وضع البعیر و غیره یعنی در حرکتش شتاب کرد و أوضعه راکبه. و در النهایه گوید الاهطاع یعنی شتاب در دویدن و أهطع زمانی است که گردنش را بکشد و سرش را راست کند. «فی الحقّ أسوة» یعنی در بخشش برخی از آنان را بر برخی دیگر ترجیح نمی⁭دهیم چنانکه معاویه انجام می⁭دهد. و در النهایه: در آن آمده⁭است که به انصار فرمود: شما بعد از من شاهد تبعیض خواهید بود پس صبوری پیشه کنید و الأثره با فتحه همزه و ثاء اسمی از آثر یأثر أیثاراً است آنگاه که بخشید می⁭خواهد که شما را تحریک کند پس غیر شما را در بهره از غنیمت ترجیح می⁭دهد، الاستئثار، انحصار به چیزی است و السحق با ضمه یعنی بعد و الحزن درباره زمین مخالف دشت است.

**[ترجمه]

«715»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ کِتَابٍ لَهُ علیه السلام إِلَی کُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِیِّ وَ هُوَ عَامِلُهُ عَلَی هِیتَ یُنْکِرُ عَلَیْهِ تَرْکَهُ دَفْعَ مَنْ یَجْتَازُ بِهِ مِنْ جَیْشِ الْعَدُوِّ طَالِباً لِلْغَارَةِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وَلِیَ وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْیٌ مثبر [مُتَبَّرٌ] وَ إِنَّ تَعَاطِیَکَ الْغَارَةَ عَلَی أَهْلِ قِرْقِیسِیَاءَ وَ تَعْطِیلَکَ مَسَالِحَکَ الَّتِی وَلَّیْنَاکَ لَیْسَ لَهَا مَنْ یَمْنَعُهَا وَ لَا یَرُدُّ الْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِکَ عَلَی أَوْلِیَائِکَ غَیْرَ شَدِیدِ الْمَنْکِبِ وَ لَا مَهِیبِ الْجَانِبِ وَ لَا سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لَا کَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْکَةً وَ لَا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لَا مُجْزٍ عَنْ أَمِیرِهِ.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 61 از بخش نامههای امیر مؤمنان از نهج البلاغه روایت کرد. - : نامه به کمیل بن زیاد نخعی، فرماندار «هیت» و نکوهش او در ترک مقابله با لشکریان مهاجم شام نوشته شد:

پس از یاد خدا و درود سستی انسان در انجام کارهایی که بر عهده اوست، و پافشاری در کاری که از مسؤولیّت او خارج است، نشانه ناتوانی آشکار، و اندیشه ویرانگر است.اقدام تو به تاراج مردم «قرقیسا» در مقابل رها کردن پاسداری از مرزهایی که تو را بر آن گمارده بودیم و کسی در آنجا نیست تا آنجا را حفظ کند، و سپاه دشمن را از آن مرزها دور سازد، اندیشه‏ای باطل است.تو در آنجا پلی شده‏ای که دشمنان تو از آن بگذرند و بر دوستانت تهاجم آورند، نه قدرتی داری که با تو نبرد کنند، و نه هیبتی داری که از تو بترسند و بگریزند، نه مرزی را می‏توانی حفظ کنی، و نه شوکت دشمن را می‏توانی در هم بشکنی، نه نیازهای مردم دیارت را کفایت می‏کنی، و نه امام خود را راضی نگه می‏داری .

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید کان کمیل من صحابة علی علیه السلام و شیعته و خاصته و قتله الحجاج علی المذهب فیمن قتل من الشیعة و کان عامل

ص: 522

1) 715- رواه الشریف الرضی رفع اللّه مقامه فی المختار: 61 من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السلام من نهج البلاغة.

علی علیه السلام علی هیت و کان ضعیفا یمر علیه سرایا معاویة بنهب أطراف العراق فلا یردها و یحاول أن یجبر ما عنده من الضعف بأن یغیر علی أطراف أعمال معاویة مثل قرقیسیاء و ما یجری مجراها من القری التی علی الفرات فأنکر علیه السلام ذلک من فعله.

قوله علیه السلام ما ولی علی صیغة المعلوم المجرد من ولیت الأمر کرضیت ولایة إذا تولیته و استبددت به و فی بعض النسخ علی صیغة المجهول من التفعیل من قولهم ولیته البلد إذا جعلته والیا علیه و التکلف التجشم و التکلف التعریض لما لا یعنیه و کفاه مئونته أی قام بأمره.

قوله علیه السلام متبر قال فی النهایة أی مهلک یقال تبره تتبیرا أی کسره و أهلکه و التبار الهلاک و قال التعاطی التناول و الجرأة علی الشی‌ء من عطا الشی‌ء یعطوه إذا أخذه و تناوله و قرقیسیاء فی النسخ بالفتح مقصورا و فی القاموس قرقیسیاء بالکسر و یقصر بلد علی الفرات و یقال شعاع أی متفرق و شدة المنکب کنایة عن القوة و الحمیة و هیبة الجانب کنایة عن شدة البطش و الثغرة الثلمة و لا مجز عن أمیره أی کاف و مغن و الأصل مجزئ بالهمزة فخفف.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: کمیل از اصحاب علی علیه السّلام، شیعه و خواص او بود و حجاج او را در بین افرادی⁭ از شیعه او که بر سر مذهب کشت، به قتل رساند و کارگزار علی علیه السّلام بر هیت بود و ضعیف بود و دسته⁭های معاویه با غنیمت⁭های نواحی عراق بر او گذر می⁭کردند و آنها را باز نمی⁭گرداند و تلاش کرد که ضعفش را جبران کند به این⁭صورت که بر نواحی شهرهای معاویه چون قرقیسا و روستاهای نظیر آن بر حاشیه فرات یورش برد پس امام علیه السّلام آن عمل را بر او نکوهش کرد.

این سخن امام علیه السّلام «ما ولی» بر صیغه معلوم مجرد از ولیت الأمر است بر وزن رضیت و مصدر آن ولایت است زمانی⁭که آن را بر عهده بگیری و بر آن چیره شوی و در بعضی نسخه⁭ها به صیغه مجهول از باب تفعیل آمده⁭است برگرفته از این سخن آنها: ولّیته البلد زمانی⁭که او را بر آن شهر حاکم کنی. التکلّف یعنی تحمل کردن و التکلف: پرداختن به آنچه⁭که به او مرتبط نیست. «کفاه مؤنته» یعنی به امر آن پرداخت.

این سخن امام: «متبّر» در النهایه گوید یعنی مهلک، گفته می⁭شود: تبّره تتبیراً یعنی آن را شکست و از بین برد و التبار یعنی هلاک. و گوید: التعاطی یعنی گرفتن و جرأت بر چیزی از ریشه عطا الشئ یعطوه زمانی⁭که آن را بگیرد و به دست آورد. و «قرقیسا» در نسخه⁭ها با فتحه مقصور آمده⁭است و در قاموس قرقیساء با کسره است و مقصور نیز می⁭شود: شهری بر حاشیه فرات است. و گفته می⁭شود شعاع یعنی پراکنده، و شدة المنکب کنایه از قدرت و غیرت است، و هیبة الجانب کنایه از شدت قدرت است و الثغرة یعنی شکاف. «لامجز عن امیره» یعنی کفایتکننده و بی⁭نیازکننده و اصل آن مجزئ با همزه است که مخفف شده⁭است.

**[ترجمه]

«716»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ حِلْفٍ کَتَبَهُ علیه السلام بَیْنَ الْیَمَنِ وَ رَبِیعَةَ نُقِلَ مِنْ خَطِّ هِشَامِ بْنِ الْکَلْبِیِّ هَذَا مَا اجْتَمَعَ عَلَیْهِ أَهْلُ الْیَمَنِ حَاضِرُهَا وَ بَادِیهَا وَ رَبِیعَةُ حَاضِرُهَا وَ بَادِیهَا أَنَّهُمْ عَلَی کِتَابِ اللَّهِ یَدْعُونَ إِلَیْهِ وَ یَأْمُرُونَ بِهِ وَ یُجِیبُونَ مَنْ دَعَا إِلَیْهِ وَ أَمَرَ بِهِ لَا یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِیلًا وَ لَا یَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلًا وَ أَنَّهُمْ یَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَی مَنْ خَالَفَ ذَلِکَ وَ تَرَکَهُ أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَةٌ لَا یَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَةِ عَاتِبٍ وَ لَا لِغَضَبِ غَاضِبٍ وَ لَا لِاسْتِذْلَالِ قَوْمٍ قَوْماً وَ لَا لِمَسَبَّةِ قَوْمٍ قَوْماً عَلَی ص: 523

1) 716- رواه السیّد الرضیّ رحمه اللّه فی المختار: 74 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

ذَلِکَ شَاهِدُهُمْ وَ غَائِبُهُمْ وَ حَلِیمُهُمْ وَ جَاهِلُهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْهِمْ بِذَلِکَ عَهْدَ اللَّهِ وَ مِیثَاقَهُ إِنَّ عَهْدَ اللَّهِ کَانَ مَسْئُولًا وَ کَتَبَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . سید رضی آن را در مختار 74 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - : عهدنامهای که با خط هشام بن کلبی برای صلح میان قبیله ربیعه و یمن تنظیم فرمود: این پیماننامهای است که مردم یمن و ربیعه آن را پذیرفتهاند چه آنان که در شهر حضور دارند چه آنان که در بیابان زندگی میکنند. آنان پیرو قرآنند و به کتاب خدا دعوت میکنند و به انجام دستورات آن فرمان میدهند و هر کس که آنان را به کتاب خدا بخواند پاسخ میدهند، نه برای آن مزدی خواهند و نه به جای آن چیز دیگری بپذیرند، و در برابر کسی که خلاف این پیمان خواهد یا آن را واگذارد ایستادگی خواهند کرد.

گروهی گروهی دیگر را یاری میدهند، همه متحد بوده و به خاطر سرزنش سرزنشکنندهای یل خشم خشمناکی، یا خوار کردن بعضی، یا دشنام دادن قومی، این پیمان را نمیشکنند. بر این پیمان، حاضران و آنها که غایبند، دانایان و ناآگاهان، بردباران و جاهلان همه استوارند و عهد و پیمان الهی نیز بر آنان واجب گردیده است که از پیمان خدا پرسش خواهد شد و علی بن ابی طالب آن را نوشت.

**[ترجمه]

بیان

قال ابن أبی الحدید الحلف العهد و قال الیمن کل من ولده قحطان نحو حمیر و عک و جذام و کندة و الأزد و غیرهم و ربیعة هو ربیعة بن نزار بن معد بن عدنان و هم بکر و تغلب و عبد القیس و الحاضر ساکن الحضر و البادی ساکن البادیة أنهم علی کتاب الله أی مجتمعون علیه لا یشترون به ثمنا أی لا یتعوضون عنه بثمن و أنهم ید واحدة أی لا تخالف بینهم و فعلهم فعل واحد و قال الجوهری عتب علیه أی وجد علیه یعتب و تعتب عتبا و معتبا و الاسم المعتبة و المعتبة و لا لمسبة قوم أی لأن إنسانا منهم سب و هجا بعضهم و المسبة و السب الشتم و الحلیم العاقل بقرینة الجاهل أو ذو الأناة فإن ترک الأناة من الجهل إن عهد الله کان مسئولا أی مطلوبا یطلب من العاهد أن لا یضیعه و یفی به أو مسئولا عنه یسأل الناکث و یعاتب علیه و قیل أی إن صاحب العهد کان مسئولا.

و قال ابن میثم فی روایة و کتب علی بن أبی طالب و هی المشهورة عنه و وجهها أنه جعل هذه الکنیة علما بمنزلة لفظة واحدة لا یتغیر إعرابها.

**[ترجمه]ابن ابی الحدید گوید: الحلف یعنی عهد و گوید: الیمن هر یک از فرزندان قحطان مانند حمیر، عکّ، جذام، کنده، الأزد و امثال آن است. و ربیعه، همان ربیعه بن نزار بن معد بن عدنان است که عبارتند از بکر، تغلب و عبدقیس. الحاضر یعنی ساکن حضر(شهر) و البادی ساکن بادیه(صحرا) است، «أنهم علی کتاب الله» یعنی بر کتاب خدا موافق هستند «لا یشترون ثمناً» یعنی آن را با قیمتی تعویض نمی⁭کنند. «و أنهم ید واحده» یعنی میان آنان اختلافی نیست و عملشان عملی واحد است. و جوهری گوید: عتب علیه یعنی بر او خشمگین شد یعتب، تعتّب عتباً و معتباً و اسم آن المعتَبه و المعتِبه است. «و لا لمسبّة قوم» یعنی زیرا یکی از آنها برخی دیگر از آن را دشنام و ناسزا گفت و المسبّة و السب یعنی دشنام، الحلیم به قرینه جاهل، عاقل است یا بردبار است زیرا ترک بردباری از جهل است. «ان عهد الله کان مسؤولاً» یعنی مورد طلب است که از عهدکننده خواسته می⁭شود که آن را ضایع نکند و به آن وفا کند یا اینکه درباره آن سؤال می⁭شود و از پیمان⁭شکن سؤال می⁭شود و به خاطر آن نکوهش می⁭شود. و گفته شده: یعنی صاحب عهد مورد سؤال واقع می⁭شود .

و ابن میثم در روایتی گوید: و علی ابن ابی طالب نوشت و این از او مشهور است و وجه آن اینکه وی این کینه را علم به منزله لفظ واحدی که اعرابش تغییر نمی⁭کند قرار داد.

**[ترجمه]

«717»

⁽¹⁾نهج، نهج البلاغة وَ مِنْ وَصِیَّةٍ لَهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَانَ یَکْتُبُهَا لِمَنْ یَسْتَعْمِلُهُ عَلَی الصَّدَقَاتِ وَ إِنَّمَا ذَکَرْنَا مِنْهَا جُمَلًا لِیُعْلَمَ أَنَّهُ علیه السلام کَانَ یُقِیمُ عِمَادَ الْحَقِّ وَ یُشْرِعُ أَمْثِلَةَ الْعَدْلِ فِی صَغِیرِ الْأُمُورِ وَ کَبِیرِهَا وَ دَقِیقِهَا وَ جَلِیلِهَا انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ کَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ ثُمَّ امْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّکِینَةِ وَ الْوَقَارِ حَتَّی ص: 524

1) 717- رواه الشریف الرضی رضی اللّه تعالی عنه فی المختار: 25 من الباب الثانی من کتاب نهج البلاغة.

تَقُومَ بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّةِ لَهُمْ ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اللَّهِ أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَلِیُّ اللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ لِآخُذَ مِنْکُمْ حَقَّ اللَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَی وَلِیِّهِ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ وَ إِنْ أَنْعَمَ لَکَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ فَخُذْ مَا أَعْطَاکَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ وَ إِنْ کَانَتْ لَهُ مَاشِیَةٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ فَإِنَّ أَکْثَرَهَا لَهُ فَإِذَا أَتَیْتَهَا فَلَا تَدْخُلْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَیْهِ وَ لَا عَنِیفٍ بِهِ وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَةً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا وَ لَا تَسُوأَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِیَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضْ لِمَا اخْتَارَ فَلَا تَزَالُ کَذَلِکَ حَتَّی یَبْقَی مَا فِیهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَقَالَکَ فَأَقِلْهُ ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِی صَنَعْتَ أَوَّلًا حَتَّی تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِی مَالِهِ وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَةً وَ لَا مَکْسُورَةً وَ لَا مَهْلُوسَةً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِینَ حَتَّی یُوَصِّلَهُ إِلَی وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ وَ لَا تُوَکِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً غَیْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ ثُمَّ احْدُرْ إِلَیْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ نُصَیِّرْهُ حَیْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِینُکَ فَأَوْعِزْ إِلَیْهِ أَنْ لَا یَحُولَ بَیْنَ نَاقَةٍ وَ بَیْنَ فَصِیلِهَا وَ لَا یَمْصُرَ لَبَنَهَا فَیُضِرَّ ذَلِکَ بِوَلَدِهَا وَ لَا یَجْهَدَنَّهَا رُکُوباً وَ لْیَعْدِلْ بَیْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِکَ وَ بَیْنَهَا وَ لْیُرَفِّهْ عَلَی اللَّاغِبِ وَ لْیَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ وَ لْیُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ وَ لَا یَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَی جَوَادِّ الطُّرُقِ وَ لْیُرَوِّحْهَا فِی السَّاعَاتِ وَ لْیُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَابِ حَتَّی یَأْتِیَنَا بِهَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِیَاتٍ غَیْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ لِنَقْسِمَهَا عَلَی کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِیِّهِ صلی الله علیه و آله فَإِنَّ ذَلِکَ أَعْظَمُ لِأَجْرِکَ وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَی.

ص: 525

قوله علیه السلام علی تقوی الله حال أی مواظبا علی التقوی و معتمدا علیها و لا تروعن بالتخفیف و فی بعض النسخ بالتشدید و الروع الخوف أو شدته یقال رعت فلانا کقلت و روعته فارتاع.

قوله و لا تجتازن أی لا تمرن ببیوت المسلمین و هم یکرهون مرورک علیها.

و روی بالخاء المعجمة و الراء المهملة أی لا تقسم ماله و تختار أحد القسمین بدون رضاه و الضمیر فی علیه راجع إلی مسلما و الحی القبیلة و من عادة العرب أن تکون میاههم بارزة عن بیوتهم.

قوله علیه السلام و لا تخدج بالتحیة الباء زائدة و فی بعض النسخ بدونها أی لا تنقصها من قولهم خدجت الناقة إذا ألقت ولدها قبل أوانه و أنعم لک أی قال نعم قوله أو تعسفه أی لا تطلب منه الصدقة عسفا أی جبرا و ظلما و أصله الأخذ علی غیر الطریق و قال الجوهری یقال لا ترهقنی لا أرهقک الله أی لا تعسرنی و لا أعسرک الله.

قوله علیه السلام من ذهب أو فضة أی إذا وجبت علیه زکاة أحد النقدین أو حد من زکاة الغلات نقدا إذا أعطاک القیمة و المراد بالماشیة هنا الغنم و البقر و سؤت الرجل أی ساءه ما رأی منی و الصدع الشق و العود بالفتح المسن من الإبل و الهرمة أیضا المسنة لکنها أکبر من العود و المکسورة التی انکسرت إحدی قوائمها أو ظهرها و المهلوسة المریضة التی قد هلسها المرض و أفنی لحمها و الهلاس السل و العوار بفتح العین قد یضم العیب.

قوله علیه السلام و لا مجحف أی الذی یسوق المال سوقا عنیفا فیجحف به أی یهلکه أو یذهب بکثیر من لحمه و یحتمل أن یکون المراد من یخون فیه و یستلبه و اللغوب التعب و الإعیاء و لغبت علی القوم الغب بالفتح فیهما أفسدت علیهم و أحدره أرسله و أوعزت إلیه فی کذا و کذا أی تقدمت و الفصیل ولد الناقة إذا فصل عن أمه و المصر حلب ما فی الضرع جمیعه

ص: 526

و الفعل کنصر و الجهد المشقة یقال جهد دابته و أجهدها إذا حمل علیها فی السیر فوق طاقتها قوله علیه السلام و لیعدل أی لا یخص بالرکوب واحدة بعینها لیکون ذلک أروح لهن و قال الجوهری استأنی به أی انتظر به و قال نقب البعیر بالکسر إذا رقت أخفافه

و قال الجزری فی حدیث علی علیه السلام و لیستأن بذات النقب و الظالع.

أی بذات الجرب و العرجاء.

و الظلع بالسکون العرج و الغدر جمع غدیر الماء و لیروحها أی یترکها حتی تستریح فی الأوقات المناسبة لذلک أو من الرواح ضد الغدو أی یسیرها فی ساعات الرواح و یترکها فی حر الشمس حتی تستریح و النطاف جمع النطفة و هی الماء الصافی القلیل و البدن بالتشدید السمان واحدها بادن و النقی مخ العظم و شحم العین من السمن و أنقت الإبل أی سمنت و صار فیه نقی و کذلک غیرها ذکرها الجوهری.

أقول: أخرجته من الکافی فی کتاب أحواله علیه السلام بتغییر ما ⁽¹⁾

و رواه عنه المصنّف رحمه اللّه فی الحدیث: 26 من الباب: 107 من بحار الانوار: ج 41 126.

و قد رویناه عن الکافی و مصادر أخر فی المختار: 25 من باب الوصایا من کتاب نهج السعادة ج 8 ص 110، ط 1.

**[ترجمه]نهج⁭البلاغه - . شریف رضی آن را در مختار 25 از بخش دوم از نهج البلاغه روایت کرد. - : دستور العمل امام به مأموران جمع آوری مالیات ما بخشی از این وصیت را آوردیم تا معلوم شود که امام ارکان حق را به پا می‏داشت و فرمان به عدل صادر می‏کرد، در کارهای کوچک یا بزرگ، با ارزش یا بی مقدار

با ترس از خدایی که یکتاست و همتایی ندارد حرکت کن.

در سر راه هیچ مسلمانی را نترسان، یا با زور از زمین او نگذر، و افزون‏تر از حقوق الهی از او مگیر.هر گاه به آبادی رسیدی، در کنار آب فرود آی، و وارد خانه کسی مشو، سپس با آرامش و وقار به سوی آنان حرکت کن، تا در میانشان قرار گیری، به آنها سلام کن، و در سلام و تعارف و مهربانی کوتاهی نکن.سپس می‏گویی: «ای بندگان خدا، مرا ولی خدا و جانشین او به سوی شما فرستاده، تا حق خدا را که در اموال شماست تحویل گیرم، آیا در اموال شما حقّی است که به نماینده او بپردازید» اگر کسی گفت: نه، دیگر به او مراجعه نکن، و اگر کسی پاسخ داد: آری، همراهش برو، بدون آن که او را بترسانی، یا تهدید کنی، یا به کار مشکلی وادار سازی، هر چه از طلا و نقره به تو رساند بردار، و اگر دارای گوسفند یا شتر بود، بدون اجازه‏اش داخل مشو، که اکثر اموال از آن اوست.آنگاه که داخل شدی مانند اشخاص سلطه‏گر، و سختگیر رفتار نکن، حیوانی را رم مده، و هراسان مکن، و دامدار را مرنجان، حیوانات را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند، پس از انتخاب اعتراض نکن، سپس باقی مانده را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بر انتخاب او خرده مگیر، به همین گونه رفتار کن تا باقی مانده، حق خداوند باشد.

اگر دامدار از این تقسیم و انتخاب پشیمان است، و از تو درخواست گزینش دوباره دارد، همراهی کن، پس حیوانات را درهم کن، و به دو دسته تقسیم نما، همانند آغاز کار، تا حق خدا را از آن برگیری.و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته، بیمار و معیوب را به عنوان زکات نپذیر، و به فردی که اطمینان نداری، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست، مسپار، تا آن را به پیشوای مسلمین برساند و او در میان آنها تقسیم گرداند. در رساندن حیوانات آن را به دست چوپانی که خیر خواه و مهربان، امین و حافظ، که نه سختگیر باشد و نه ستمکار، نه تند براند و نه حیوانات را خسته کند، بسپار، سپس آنچه از بیت المال جمع آوری شد برای ما بفرست، تا در نیازهایی که خدا اجازه فرموده مصرف کنیم.

هر گاه حیوانات را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن تا:» بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند، و شیر آن را ندوشد تا به بچّه‏اش زیانی وارد نشود.در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند، و مراعات حال شتر خسته یا زخمی را که سواری دادن برای او سخت است بنماید.آنها را در سر راه به درون آب ببرد، و از جاده‏هایی که دو طرف آن علف زار است به جادّه بی علف نکشاند، و هر چند گاه شتران را مهلت دهد تا استراحت کنند، و هر گاه به آب و علفزار رسید، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند« تا آنگاه که به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سر حال، نه خسته و کوفته، که آنها را بر أساس رهنمود قرآن، و سنّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم تقسیم نماییم.

عمل به دستورات یاد شده مایه بزرگی پاداش و نیز هدایت تو خواهد شد. ان شاء اللّه.

این سخن امام علیه السّلام «علی تقوی الله» حال است یعنی مراقب بر تقوی و تکیه⁭کننده بر آن، «لا تروعن» بدون تشدید است و در بعضی نسخه⁭ها با تشدید است و الروع یعنی ترس یا شدت ترس، رعت فلاناً بر وزن قلت و روعته فارتاع گفته می⁭شود.

این سخن او «و لا تجتازن» یعنی بر خانه⁭های مسلمانان درحالی⁭که از گذر بر خانه⁭های آنان اکراه دارند گذر نکن.

و با خاء و راء نیز روایت شده⁭است: یعنی مال او را قسمت نکن و یکی از دو قسمت را بدون رضایت او انتخاب نکن. و ضمیر در «علیه» به «مسلماً» برمی⁭گردد و الحی قبیله است و از عادت عرب این است که آب⁭هایشان دور خانه⁭های آنان باشد.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا تخدع بالتحیة» باء زائد است و در بعضی نسخه⁭ها بدون آن آمده⁭است یعنی از آن کم نکن که برگرفته این سخن آنان است خدجت الناقة زمانی⁭که پیش از موعد بزاید. «و أنعم لک» یعنی بله گفت، این سخن او «أو تعسفه» یعنی به اجبار از او طلب صدقه نکن عسفاً یعنی جبر و ظلم و اصل آن گرفتن از غیر راه آن است. و جوهری گوید: لا ترهقنی لا أرهقک الله گفته می⁭شود یعنی مرا در تنگنا قرار نده و خداوند تو را در تنگنا قرار ندهد. و این سخن امام علیه السّلام «من ذهب أو فضة» یعنی زمانی⁭که زکات یکی از این دو مال بر او واجب شد یا حدی از زکات غلات به⁭صورت نقدی زمانی⁭که قیمت را به تو داد. و منظور از ماشیة در اینجا: گوسفند و گاو است و سؤت الرجل آنچه⁭که از من دید برای او ناپسند افتاد. الصدع یعنی شکاف، العود با فتحه: از شتر، پیر است و هرمة نیز پیر است اما بزرگ⁭تر از عود است. المکسوره یعنی شتری که یکی از پاها یا پشتش شکسته باشد. الملهوسه: شتر مریضی که بیماری او را لاغر کرده و گوشتش را از بین برده است، الهلاس یعنی سل، العوار با فتحه عین و گاه ضمه آن یعنی عیب.

این سخن امام علیه السّلام: «و لا مجحف» یعنی کسی⁭که مال را با خشونت می⁭کشد و بر آن اجحاف می⁭کند یعنی آن را به هلاکت می⁭رساند یا بسیاری از گوشتش را از بین می⁭برد و محتمل است که منظور کسی باشد که در آن خیانت می⁭کند و آن را می⁭رباید. اللغوب یعنی خستگی و ناتوانی و لغبت علی القوم ألغب با فتحه یعنی بر آنان فساد کردم. احدره یعنی آن را فرستاد. أوعزت إلیه فی کذا و کذا یعنی در فلان و فلان بر او پیشی گرفتم. الفصیل بچه شتر زمانی⁭که از مادرش جدا می⁭شود. المصر شیری که در پستان جمع کرده⁭است و فعل آن بر وزن نصر است. الجهد یعنی مشقت جهد دابّته و أجهدها گفته می⁭شود زمانی⁭که در حرکت بیش از توان آن بر آن حمل شود. این سخن امام علیه السّلام «لیعدل» یعنی یکی از آنها را به سوار شدن مخصوص نکند تا آن برای آنان آرام⁭بخش⁭تر باشد و جوهری گوید: در حدیث علی علیه السّلام آمده⁭است «و لیستأن بذات النقب و الظالع» یعنی شتر گر و لنگ، و الظلع با سکون یعنی لنگ. الغدر جمع غدیر الماء است «و لیروحها» یعنی آن را رها کند تا در اوقات مناسب استراحت کند. یا از ریشه رواح مخالف غدّو است یعنی آن را در ساعات غروب حرکت دهد و در حرارت خورشید رها کند تا استراحت کند. النطاف: جمع نطفة است یعنی آب صاف اندک. و بدن با تشدید یعنی فربه و واحد آن بادن است و النقّی: مغز استخوان و پیه چشم از چربی است و أنقت الابل یعنی فربه شد و در آن چربی ایجاد شد غیر از آن نیز چنین است جوهری این را ذکر کرده⁭است.

می⁭گویم: آن را از الکافی در کتاب احوال امام علیه السّلام با اندکی تغییر استخراج کردم. - . کلینی آن را در حدیث اول باب 22 از کتاب زکات از الکافی: ج3، ص 536، چاپ جدید روایت کرد.

و مصنف آن را از او در حدیث 26 از باب 107 م بحار الأنوار: ج41، 126 روایت کرد.

و ما آن را از الکافی و مصادر دیگری در مختار 25 از باب وصایا از کتاب نهح السعاده: ج8، ص 110، چاپ اول روایت کردیم. -

**[ترجمه]

«718»