وقایع الایام رویدادهای سال قمری

مشخصات کتاب

سرشناسه : فقیهی اصفهانی، محمدحسین، 1330 -

عنوان و نام پديدآور : وقایع‌الایام : رویدادهای سال قمری/محمدحسین فقیهی.

مشخصات نشر : اصفهان: حوزه علمیه قم، دفتر تبلیغات اسلامی، شعبه استان اصفهان، 1400.

مشخصات ظاهری : 568ص.

فروست : تاریخ و تمدن؛ 4.

شابک : 978-622-6152-35-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

عنوان دیگر : رویدادهای سال قمری.

موضوع : اسلام -- تاریخ -- گاهشماری

Islam -- History -- Chronology

گاه‌شماری اسلامی

Islamic chronology

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. شعبه استان اصفهان

رده بندی کنگره : BP14

رده بندی دیویی : 297/912

شماره کتابشناسی ملی : 8496860

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

وقایع الأیام (رویدادهای سال قمری)

مؤلف: محمدحسین فقیهی

اصفهان 1400

وقایع‌الأیام؛

رویدادهای سال قمری

نشانی: اصفهان، خیابان حافظ،

انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی

حوزۀ علمیۀ قم – شعبۀ اصفهان.

تلفن و دورنگار: 5-32208001-031

مراکز پخش: اصفهان، تلفن: 32220370؛ قم،

تلفن و دورنگار: 37743426؛ تهران، تلفن: 66951534

وب‌سایت: http://www.Morsalat.ir/Nashr

پست الکترونيک: Nashr.disf@dte.ir

عنوان: 117؛ مسلسل: 154

مؤلف:

محمدحسین فقیهی

تلفن

مؤلف: 09133046985

تهیه: دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان

ناشر: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی

اصفهان

ناشر

همکار: انتشارات

سلام سپاهان

09133039589

عبدالرسول ملک احمدی

شمارگان:

1000

نوبت

چاپ: دوم، زمستان

1400

قیمت:

100000تومان

فهرست مطالب

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

طلوع سخن

قال اللّه العظیم:

و لَقَد اَرْسَلنا موسیٰ بِآیاتِنا اَن اَخْرِجْ قَومکَ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَی النّورِ وذُکِّرهُم بِایّامِ اللّه⁽¹⁾

ما موسی را با آیات خود (و معجزات) فرستادیم و به او فرمان دادیم که قوم خودت را از ظلمات به نور هدایت کن و روزهای خدا را به یاد آنها بیاور.

روزهایی

که در بستر تاریخ اتفاقات و رویدادهای بزرگی پدید آمده و به نوعی ارتباط با فرهنگ و عقیده و ایمان انسانها دارد نقش بسزائی در حرکت و تکامل آنها دارد. خداوند متعال از این روزها با عنوان (ایام الله) یاد کرده.

همه

روزها ایام الهی است اما انتخاب این نام، و دستور به یادآوری آنها به خاطر ویژگی و امتیاز و درخشش فوق العادۀ است که بعضی از روزها دارند.

در حدیثی از امام باقر آمده که فرمود: ایّامُ

اللهِ یَومٌ یقومُ القائِم و یَومُ الکرّة و یَوم القیامَة

ایام

الله روز قیام مهدی موعود و روز رجعت و روز قیامت است.⁽²⁾

اما این گونه روایات دلیل بر انحصار نیست و بیان قسمتی از نمونه‌های آن است.

در تاریخ و تمدّن هر ملّتی روزهائی وجود دارد که از درخشش خاصی برخوردار بوده و رویداد بزرگی را به وجود آورده است.

در این کتاب که به وقایع‌الأیام (رویدادهای سال قمری) نامگذاری گردیده است. قسمتی از این روزهای خاص الهی مورد پژوهش قرار گرفته به امید آنکه ضمن گرامیداشت آنها وسیله‌ای برای درس‌آموزی و تکامل قرار گیرد.

در این نوشتار بر آن نبودیم که تمام مناسبت‌های موجود در سال را به رشته تحریر درآوریم بلکه مناسبت‌هایی که از ویژگی و اهمیت خاصی برخوردار بوده و برای اهل علم و خطابه و مؤمنین سودمند است بیان گردیده است.

محتوا و تدوین کتاب

امید است این نوشتار قدمی هر چند کوچک در راستای درس‌آموزی و تکامل از روزهای الهی و عمل به دستور قرآن (وَ ذکِّرهم بِاَیّامِ اللّه) باشد و مورد قبول و عنایت اهل‌بیت عصمت و طهارت خصوصاً امام حاضر و ناظر و صاحب اختیار ما حضرت بقیة‌الله الاعظم[ قرار گیرد. از جناب حجت‌الاسلام و المسلمین حاج آقا مجتبی کوچکزاده که در تصحیح و اظهار نظر همکاری نمودند کمال تشکر داشته و از همه صاحب‌نظران و علماء و خطباء و ائمه جماعات که عهده‌دار هدایت و ارشاد مردم هستند تقاضامندم این جانب را از دعای خیر فراموش نکرده و از ارشادات خود بهره‌مند نمایند.

محمد حسین فقیهی اصفهانی

ماه محرم

مناسبت‌های این ماه

حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) به کربلا در سال 61 هجری قمری⁽¹⁾

یحیای پیامبر⁽⁴⁾

بعضی از این مناسبت‌ها در صفحات بعد شرح داده خواهد شد و برای کسب آگاهی درباره بعضی دیگر می‌توان به منابع مربوط مراجعه کرد.

ماه محرم؛ یادآور قیام و مبارزه با باطل، و ایام سوگواری

از مناسبت‌های مهم این ماه، قیام سرور شهیدان، حضرت اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) ، در راه مبارزه با باطل و دفاع از حق و عدالت است؛ همان طور که در سخنان منسوب به آن حضرت، راه و هدف مقدس خویش را چنین بیان کرده است:

أَلَا

تَرَوْنَ الْحَقَّ لَا يُعْمَلُ بِهِ وَالْبَاطِلَ لَا يُتَنَاهَى عَنْهُ لِيَرْغَبَ الْمُؤْمِنُ فِی لِقَاءِ اللَّهِ وَإِنِّی لَا أَرَى الْمَوْتَ إِلَّا سَعَادَةً وَالْحَيَاةَ مَعَ الظَّالِمِينَ إِلَّا بَرَماً؛ آیا نمی‌بینید به حق عمل و از باطل جلوگیری نمی‌شود؟ من (با این شرایط) مرگ و شهادت را سعادت و زندگی با ستمگران را ننگ می‌دانم.⁽³⁾در این ماه، ارادتمندان و عاشقان حسینی با عزاداری خالصانه عشق و ارادت خود را به سرور شهیدان اظهار می‌کنند.

حرارت عشق به امام‌حسین (علیه السلام) سرد‌شدنی نیست

از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت است که فرمود: «خداوند متعال چنان حرارت و عشقی از امام‌حسین (علیه السلام) در دل‌ها قرار داده است که هیچ وقت سرد نخواهد شد»؛ إِنَّ لِقَتْلِ الْحُسَيْنِ حَرَارَةً فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لَا تَبْرُدُ أَبَداً.⁽⁴⁾

در روایتی از امام علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) نیز آمده است که فرمود:

هنگامی که ماه محرم فرا می‌رسید، کسی پدرم را خندان نمی‌دید و همواره غمگین و محزون بود

تا روز دهم، یعنی روز عاشورا، که روزِ مصیبت و حزن و اندوه و گریه پدرم بود و می‌فرمود: «امروز روزی است که حسین (علیه السلام) شهید شده است»⁽¹⁾.

روایت

ابن شبیب می‌گوید: «روز اول ماه محرم بر امام هشتم (علیه السلام) وارد شدم. امام فرمودند: ای پسر شبیب، پدرم از پدرش و او از جدش نقل کرده که چون جدم حسین (علیه السلام) کشته شد، از آسمان خون و خاک سرخ بارید».

ثواب گریستن برای امام‌حسین (علیه السلام)

ای پسر شبیب، اگر در عزای حسین (علیه السلام) به‌صورتی گریه کنی که اشک بر گونه‌هایت جاری شود، خداوند همه گناهان تو را - کوچک یا بزرگ، کم یا زیاد – می‌آمرزد. ای پسر شبیب، اگر سکونت در بناهای بهشتی در کنار پیامبر (صلی الله علیه و آله) تو را خوش‌حال می‌کند؛ لعنت فرست بر قاتلان حسین (علیه السلام) .

عمل آسان با پاداش فراوان

ای پسر شبیب، اگر می‌خواهی پاداشی همانند پاداش کسانی که همراه حسین (علیه السلام) به شهادت رسیده‌اند، به تو عطا شود، هرگاه به یاد آن حضرت افتادی بگو: «يا لَيْتَنِی كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً؛ ای کاش (در جهاد با دشمن و قیام در مقابل آن‌ها) همراه حسین (علیه السلام) و اصحابش بودم و به رستگاری بزرگ (شهادت در کنار آن‌ها) می‌رسیدم». ای پسر شبیب، اگر رسیدن به درجات بالای بهشت و هم‌نشینی با ما تو را خوش‌حال می‌کند، هنگام اندوهناکی ما اندوهناک و هنگام خوش‌حالی ما خوش‌حال باش. اگر کسی حتی سنگی را دوست بدارد (و به آن دل‌بستگی داشته باشد)، خداوند روز قیامت او را با همان محشور می‌کند؛ فَاحْزَنْ لِحُزْنِنَا وَافْرَحْ لِفَرَحِنَا وَعَلَيْكَ بِوَلَايَتِنَا فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا تَوَلَّى حَجَراً لَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.⁽²⁾

توسل از نظر اهل‌تسنن

توسل از دیدگاه اهل‌تسنن و در کتب معتبر آن‌ها (غیر از فرقه ضالّه وهّابی)، مشروع و جزء ارزش‌های اسلامی است؛ صرف‌نظر از آنکه در جوامع آن‌ها رایج نیست. لغت «توسل»، از ماده «وسل» به‌معنی تقرب‌جستن به شخص است. «وسیله» چیزی یا کاری است که انسان به‌واسطه آن به چیزی یا شخصی نزدیک می‌شود.⁽¹⁾

توسل از دیدگاه قرآن

در قرآن آمده است: (يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ)؛ ای مؤمنان تقوا پیشه کنید و (برای نزدیک‌شدن) به خداوند وسیله‌ای بجویید.⁽²⁾

در کتب اهل‌تسنن نیز بر اساس قرآن و روایات، توسل‌جستن به اولیا و پیامبران تأیید شده است. کسانی که در امر توسل شبهه می‌کنند (مانند وهّابی‌ها⁽³⁾) و ارتباط زندگان را با ارواح مردگان رد می‌کنند، مدعی‌اند که طبق قرآن، مردگان نمی‌شنوند: (إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى)؛ همانا نمی‌توانی سخنت را به گوش مردگان برسانی.⁽⁴⁾

پاسخ: با توجه به آیات بعدی، مراد از این آیه این است که سخن‌گفتن با کافران دل‌مرده هیچ ثمری ندارد؛ همان گونه که سخن‌گفتن با مردگان بی‌ثمر است: (وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ)؛ نمی‌توانی دعوتت را به گوش کران برسانی.⁽⁵⁾

قرآن در داستان حضرت صالح، پس از آنکه ماجرای نابودی قوم آن حضرت را بیان می‌کند، می فرماید:

(وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّی وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لا تُحِبُّونَ

النَّاصِحينَ)؛ (حضرت صالح خطاب به اجساد قوم خود) گفت: ای قوم من، رسالت پروردگارم را به شما ابلاغ و خیرخواهی کردم، ولی شما خیرخواهان را دوست نداشتید.⁽¹⁾

خداوند در این آیه، ارتباط بین انسان، و ارواح مردگان را بیان و تأیید کرده است.

سخن‌گفتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) با اجساد کشته‌شدگان جنگ بدر

در سیره ابن‌هشام آمده است:

آنگاه که مشرکان قریش در جنگ بدر کشته شدند و اجساد آنان به چاهی ریخته شد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر سر چاه آمد و با آنان چنین سخن گفت: «همسایگان بدی برای پیامبر خدا بودید؛ او را از خانه و کاشانه‌اش بیرون کردید، آنگاه دور هم گردآمدید و با او جنگیدید. من وعده خدایم را حق یافتم (شما چطور؟)». در این هنگام، کسی به رسول خدا گفت: «با مردگانی سخن می‌گویی که اجسادشان از هم پاشیده است؟» پیامبر به او فرمود: «تو از آن‌ها شنواتر نیستی، میان من و نزول فرشته عذاب که مأمور آن‌هاست، فاصله‌ای جز روی‌گرداندن (و جدا‌شدن) من از آن‌ها نیست».⁽²⁾

توصیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای توسل

در حدیث معروف به «ضریر»، که موردقبول علمای عامه حتی «ابن‌تیمیّه» (از پایه‌گذاران فرقه وهابیت) است، چنین آمده است:

عثمان‌بن‌حنیف می‌گوید: «مرد نابینایی نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: از خدا بخواه که مرا از نابینایی نجات دهد. پیامبر فرمود: اگر بخواهی از خدا درخواست می‌کنم، اما اگر صبر کنی بهتر است. عرض کرد: از خدا بخواه که من بینا شوم. پیامبر فرمود: وضو بگیر و در وضوگرفتن دقت کن، دو رکعت نماز بخوان و بعد این دعا را بخوان: اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْئَلُك وأَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِیّ الرَّحْمَةِ مُحَمَّدٍ إِنِّی أَتَوَجَّهُ إِلَی رَبِّی فِی حَاجَتِی، لِتُقْضىٰ، اللَّهُمَّ شَفِّعْهُ فِیّ؛ پروردگارا، من به‌وسیله پیامبرت، محمد، که پیامبر رحمت است، دست نیاز به درگاهت بر

می‌دارم و رو به درگاه تو می‌آورم. ای محمد، من به‌واسطه تو به‌سوی خدا رو می‌آورم تا نیاز مرا برطرف سازد. خدایا، او را میان من و خود به میانجی‌گری بپذیر». ابن‌حنیف می‌گوید: «به خدا سوگند، ما هنوز آنجا بودیم که این مرد به‌سوی ما آمد و دیگر اثری از نابینایی در او نبود».⁽¹⁾

در این روایت، مرد نابینا از پیامبر (صلی الله علیه و آله) درخواست دعا کرد؛ ولی پیامبر به‌جای آنکه برایش دعا کند، به او یاد داد که از راه توسل، به حاجت خود برسد. «اللَّهُمَّ شَفِّعْهُ فِیّ» درخواست می‌کنم که پیامبر واسطه من شود تا به برکت مقام آن حضرت به حاجت برسم.

سیره صالحان؛ توسل به انسان‌های شریف

وَأَبْيَضَ يُسْتَسْقَى الْغَمَامُ بِوَجْهِه

ثِمَالُ

الْيَتَامَى عِصْمَةٌ لِلْأَرَامِ

سپیدرویی که به‌سوی ابر رو کرد و باران طلبید؛ مردی که پناهگاه یتیمان و نگهدارنده بیوه‌زنان است.⁽²⁾

توسل عمربن‌خطاب

بخاری در «صحیح» می‌نویسد:

سالی که در مدینه خشک‌سالی شد، عمر‌بن‌خطاب، عباس‌بن‌عبدالمطلب را در خانه خدا واسطه

قرار داد و طلب باران کرد و گفت: «اللَّهُمَّ إِنَّا کُنّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِنَبيِّنَا فَتَسْقِينَا وَإنّا نَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِعَمِّ نَبِيِّنَا فَاسْقِنَا، فَيُسْقُونَ»؛

پروردگارا، ما توسط پیامبرمان به تو متوسل می‌شدیم و تو ما را سیراب می‌کردی، اکنون به‌واسطه عموی پیامبرمان متوسل شده‌ایم؛ پس، ما را سیراب کن.⁽¹⁾

توسل پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ارواح درگذشتگان

ممکن است این مسئله پیش آید که موارد یادشده، توسل به زندگان است نه ارواح مردگان. پاسخ این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ارواح مردگان نیز متوسل می‌شد. زمانی که فاطمه‌بنت‌اسد (مادر حضرت علی (علیه السلام) ) از دنیا رفت، پیامبر (صلی الله علیه و آله) در کنار پیکر او حاضر شد و برای او طلب آمرزش کرد و از خدا حاجت خواست و وقتی قبر او آماده شد، در قبر او خوابید و چنین فرمود:

ای خدایی که زنده می‌کنی و می‌میرانی و خود زنده‌ای و نمی‌میری، مادرم را ببخش و به او برهان بیاموز، قبر را بر او گشاده ساز. به حق پیامبرت و پیامبرانی که پیش از من بوده‌اند که تو مهربان‌ترین مهربانانی.⁽²⁾

اهمیت عزاداری سیدالشهدا (علیه السلام)

آیت‌الله ناصری اصفهانی نقل کرده است:

در زمان امام‌صادق (علیه السلام) ، یکی از اصحاب که همیشه در محضر ایشان حاضر می‌شد و کسب فیض می‌کرد، برای عزاداری سیدالشهدا (علیه السلام) جلسه‌ای ترتیب داد، اما به امام خبر نداد و به‌علت حضور در آن جلسه عزاداری، در محضر امام حاضر نشد. دفعه بعد که به محضر امام مشرف شد، امام فرمودند: «کجا بودی که در جلسه ما حاضر نشدی؟ گویا جلسه عزاداری سیدالشهدا (علیه السلام) داشتی؛ ما هم در جلسه تو شرکت کردیم». عرض کرد: «کی تشریف آوردید که من متوجه نشدم؟» فرمودند: «من نزدیک در نشسته بودم». عرض کرد: «چرا نزدیک در؟» فرمودند: «چون مادرم، فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) ، نیز تشریف داشتند و من به احترام مادرم پایین جلسه نشستم»⁽³⁾.

پاداش آرزومندان حضور در کربلا

عالم زاهد، احمد‌بن‌محمد (معروف به مقدس اردبیلی) نقل می‌کند:

عمروبن‌لیث دستور داد که لشکریانش به چند دسته هزار نفری تقسیم شوند و برای هر دسته سرداری با یک پرچم تعیین شود. سپس، از برابرش رژه بروند و یک گرز طلا جایزه بگیرند. طبق دستور 120 پرچم‌دار با سپاهیانشان، از مقابل او رژه رفتند و هر کدام یک گرز طلا جایزه گرفتند. ناگهان دیدند عمرو‌بن‌لیث خود را از اسب به زمین انداخت، سر به سجده گذاشت، روی خود را به خاک مالید و مدتی گریه کرد تا بیهوش شد. پس از آنکه به هوش آمد، کسی جرأت نکرد علت گریه او را بپرسد؛ ولی خدمتکار شخصی‌اش که از او پروایی نداشت، پیش آمد و گفت: «ای پادشاه، کسی که چنین لشکر مجهزی دارد باید خوشحال باشد، حالا که وقت گریستن نیست. چرا چنین کردی؟» گفت: «وقتی دیدم حدود 120‌هزار نیروی آماده دارم، با خود گفتم: ای کاش روز عاشورا در کربلا بودم و با دشمنان سیدالشهدا می‌جنگیدم و آن‌ها را نابود می‌کردم یا خود نیز با یاران ایشان کشته می‌شدم. من برای غربت و مظلومیت سیدالشهدا (علیه السلام) گریه کردم». چون عمرو‌بن‌لیث از دنیا رفت، او را در خواب دیدند که بر سرش تاجی است و مقامی رفیع دارد. به او گفتند: «چگونه به این مقام رسیدی؟» گفت: «وقتی مرا در قبر گذاشتند، دو ملک آمدند و از من سؤال کردند، من نتوانستم از عهده جواب آن‌ها برآیم. خواستند مرا عذاب کنند که ناگهان دیدم سمت راست قبرم شکافته شد و جوانی خوش‌رو وارد قبرم گردید و فرمود: «او را رها کنید؛ زیرا خدا او را به من بخشیده است». آن دو ملک گفتند: «سَمْعاً

وَطَاعَةً يَا سَيَّدِی وَمَوْلَایَ» و رفتند. من با التماس گفتم: «تو کیستی که در این وقت به فریاد من رسیدی؟» فرمود: «من حسین‌بن‌علی هستم و به‌خاطر اینکه برایم اشک ریختی و آرزوی یاری مرا کردی، اینک به فریاد تو رسیدم».⁽¹⁾

پاداش عزاداری و غذا‌دادن برای سیدالشهدا (علیه السلام)

شهید آیت‌الله دستغیب (رحمه الله علیه) چنین نقل کرده است:

شخصی به نام حاج محمد‌رحیم ایزدی، مشهور به «آبگوشتی»، ارادت خاصی به عزاداری

حضرت سیدالشهدا داشت. هر روز، بعد از نماز جماعت، یک یا دو نفر در مسجد گنج کنار خانه‌اش روضه می‌خواندند. سپس، او سفره‌ای پهن می‌کرد و مقدار زیادی نان و آبگوشت در سفره می‌گذاشت. هرکس می‌خواست همان‌جا می‌خورد و هرکس می‌خواست به خانه می‌برد (همین کار سبب شهرت او به «آبگوشتی» شده بود). حاج میرزا علی، فرزند حاج محمدرحیم، می‌گوید:

پدرم سخت مریض شد و چون علاقه زیادی به مسجد داشت، گفت: «رختخواب مرا به مسجد ببرید، می‌خواهم در خانه خدا بمیرم». هر چه گفتیم برای آبروی شما در میان تجار و آشنایان خوب نیست، قبول نکرد و ناچار او را به مسجد بردیم. او را به خانه نیاوردیم تا شبی که حالش بسیار بد شد و از هوش رفت. آن شب در حال سکرات مرگ بود و ما به مرگش یقین پیدا کرده بودیم. گریان و ناراحت در گوشه‌ای نشسته و در تدارک غسل و کفن و دفن او بودیم. ناگهان هنگام سحر به هوش آمد و من و برادرم را صدا زد. نزدش رفتیم، دیدیم بسیار عرق کرده است. به ما گفت: «آسوده باشید، بروید بخوابید و بدانید که من از دنیا نمی‌روم». صبح که شد هیچ اثری از بیماری در او نبود. بسترش را جمع کردیم و او را به حمام بردیم. این قضیه در شب اول ماه محرم سال 1330 قمری اتفاق افتاد. آن موقع، حیا مانع از آن شد که علت بهبودش را بپرسیم.

موسم حج که نزدیک شد، پدرم حساب‌هایش را تصفیه کرد، مقدمات و لوازم سفر حج را فراهم و با نخستین قافله حرکت کرد. تا بیرون شیراز بدرقه‌اش کردیم. وقت خداحافظی به ما گفت: «از من نپرسیدید که چگونه از آن بیماری نجات یافتم و از دنیا نرفتم؛ ماجرا این بود که آن شب، مرگ من فرا رسیده بود و من در حال سکرات مرگ بودم. در آن حال، خود را در محله یهودی‌ها دیدم. از بوی بد و منظره وحشتناک آنجا بسیار ناراحت شدم و دانستم پس از مرگ در کنار آن‌ها خواهم بود. شروع به ناله و التماس به درگاه خدا کردم. صدایی به گوشم رسید که "اینجا محل ترک‌کنندگان حج است" (در این باره روایت داریم). گفتم: "پس، نتیجه توسلات و عزاداری‌های من برای سیدالشهدا چه شد؟" ناگهان آن منظره هولناک به منظره‌ای شادی‌بخش تبدیل شد و به من گفتند: "تمام خدمات تو پذیرفته شده است و به شفاعت حضرت سیدالشهدا، ده سال به عمر تو افزوده شد و مرگت به تأخیر افتاد تا حج واجب را انجام دهی". لذا اینک عازم حج شده‌ام». قبل از ماه محرم سال 1340 قمری، مرض مختصری عارض پدرم شد.

گفت: «شب اول ماه محرم، مرگ من می‌رسد» و همان‌طور شد؛ شب اول محرم، هنگام سحر از دنیا رفت (رحمة الله علیه).⁽¹⁾

اعمال مشترک هر ماه

چند عمل آسان برای هر ماه

اعمال آسان در ماه محرم

روایت شده است که حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) در روز اول ماه محرم دو رکعت نماز می‌خواند و پس از نماز، دست‌ها را بلند می‌کرد و سی مرتبه دعایی که درباره شروع سال جدید است، می‌خواند.⁽³⁾

اعمال روز عاشورا:

غارت و آتش‌زدن خیمه‌ها صادر شد و اهل‌بیت در بیابان سرگردان شدند)، خود را با غم اهل‌بیت شریک بداند و به یاد مصائب آن‌ها باشد.

ماه محرم شروع سال قمری

اولین ماه از سال هجری قمری که روز اول آن شروع سال جدید⁽²⁾

جواب: یک نظر این است که قبل از اسلام، شروع سال، اول ماه محرم بوده و اسلام نیز این سنت را تغییر نداده است؛ همان‌گونه که چهار ماه حرام که از قبل از اسلام وجود داشته نیز موردتأیید دین مقدس اسلام قرار گرفته است. بنا بر نقل دیگر تاریخ، پیشنهاد قرار دادن شروع سال از زمان هجرت پیامبر اکرم از طرف امیرالمؤمنین مطرح شده است، اما مورد بی‌مهری مخالفان آن حضرت واقع شده و شروع سال، اول ماه محرم قرار گرفته است.

با شروع این سال لازم است دین‌داران بعضی از مسائل و احکام شرعی را بررسی کنند؛ مثلاً سن بلوغ فرزندان خود را تعیین کنند یا بانوان سن خود را از نظر یائسه‌شدن محاسبه کنند (بر اساس فتاوی بعضی از علما) و یا کسانی که سال خمسی خود را در اول سال قمری قرار داده‌اند لازم است تعیین وظیفه کنند.

این ماه، اولین ماه از چهار ماه حرام سال است که بر اساس روش تدوین کتاب، بحث را با آیه شریفه 36 سوره توبه شروع می‌کنیم:

(قال اللّه تبارک وتعالی: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فی كِتابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقين).

ترجمه: «همانا تعداد ماه‌ها نزد خداوند از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفریده، در کتاب (علم) خدا دوازده ماه است که چهار ماه از آن‌ها، ماه‌های حرام است. این آیینی پابرجاست. پس در این ماه‌ها (با جنگ و خون‌ریزی) به خود ستم نکنید و با مشرکین دسته‌جمعی بجنگید،

همان طور که آن‌ها با شما دسته‌جمعی می‌جنگند و بدانید خداوند با پرهیزکاران است».

تفسیر: در نظام آفرینش، از روز اول خلقت، تعداد ماه‌ها دوازده ماه قرار داده شده است که چهار ماه از این دوازده ماه را ماه‌های حرام نامیده‌اند و دارای احکامی ویژه است. از آن جمله هرگونه جنگ و نبرد در آن حرام است. این ماه‌ها که از قبل از اسلام به‌عنوان ماه‌های حرام تعیین شده بود؛ پس از اسلام (که به نظر بعضی از مفسرین از زمان حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) بوده است) نیز تأیید و همچنان باقی مانده است. به‌نظر بعضی افراد و پاره‌ای از روایات، تحریم جنگ در این ماه‌ها در آیین‌های آسمانی دیگر مانند آیین یهود و مسیحیت نیز وجود داشته است.

سپس، می‌فرماید: «ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ؛ این قانون ثابت است»، این در حالی است که مردم زمان جاهلیت بر اساس هوس و اغراض دنیوی، در هر سال ماه‌های حرام را تغییر می‌دادند، که در آیه بعد به آن اشاره شده است: «إِنَّمَا النَّسی‌ءُ زِيادَةٌ فِی الْكُفْر؛ تغییر‌دادن ماه‌های حرام، کفری است که بر کفر آن‌ها افزوده می‌شود».

بعضی علت این جابه‌جایی در ماه‌های حرام را این‌گونه توضیح داده‌اند اعراب زمان جاهلیت علاقه زیادی به جنگ و خون‌ریزی داشتند و تحمل سه ماه حرام به‌صورت پشت‌سر‌هم (ذی‌القعده، ذی‌الحجّه و محرم) برای آن‌ها سخت بود. لذا، با تغییر‌دادن ماه‌های حرام سعی می‌کردند مدت ممنوعیت جنگ را کم کرده و خود را آماده جنگ و خون‌ریزی کنند.

بعضی دیگر گفته‌اند قرار‌گرفتن ماه ذی‌الحجه در تابستان برای اعراب دشوار بود (به‌دلیل انجام مراسم حج و تجارت در آن ایام)؛ پس، ماه ذی‌الحجه را با ماه‌های دیگر جابه‌جا می‌کردند. لازم به یادآوری است که انجام مراسم حج قبل از اسلام نیز با شیوه‌ای خاص وجود داشته است.

نکته:

اسلام برای پیشرفت و موفقیت خود به جنگ و خون‌ریزی تکیه نکرده است، بلکه سعی دارد از آن جلوگیری کند و از راه برهان، عقل، اخلاق و بصیرت موفق شود. لذا، با حرام‌کردن جنگ در این چهار ماه، مخصوصاً سه ماه پشت‌سر‌هم، سعی کرده است جنگ و خون‌ریزی را به فراموشی بسپارد تا پس از آتش‌بس سه‌ماهه، با تعقل و مذاکره، جنگ و خون‌ریزی خاتمه پیدا کند.

نکته 2: عدد دوازده بارها در قرآن آمده است، مانند دوازده چشمه آب که با معجزه حضرت

موسی جوشید. خداوند در آیه 60 سوره بقره می‌فرماید:

(وَإِذِ اسْتَسْقىٰ مُوسىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ)؛ (یاد کنید) آنگاه که موسی برای قومش درخواست آب کرد، گفتیم عصایت را به این سنگ بزن؛ پس، دوازده چشمه از آن جوشید؛ به‌طوری که هریک (از دوازده گروه بنی‌اسرائیل)

چشمه ویژه خود را شناختند.

دوم ماه محرم، روز ورود حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) به کربلا در سال 61 هجری قمری که سرآغاز نهضت بزرگ عاشوراست.⁽¹⁾

سوم ماه، روز حمله اصحاب فیل به خانه خدا و هلاکت آنان است. این واقعه در سال ولادت باسعادت پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) رخ داد و داستان آن در سوره فیل بیان شده است.⁽²⁾

پنجم ماه، روز غرق‌شدن فرعون و سپاهیانش در دریای قلزم مصر و نجات‌یافتن حضرت

موسی (علیه السلام) و بنی‌اسرائیل از ستم‌های او که شرح آن در آیات قرآن آمده است.⁽¹⁾

ششم ماه، روز قتل یحیای پیامبر⁽²⁾که طبق روایت، حضرت یحیی و امام حسین از جهاتی با هم شباهت داشتند. آیات اول سوره مریم و آل عمران آیه 39 به بعد.

هفتم ماه، روزی که عبیدالله‌بن‌زیاد به عمر‌سعد دستور داد آب را بر خیام امام‌حسین (علیه السلام) ببندد تا قطره‌ای از آب فرات به امام و یارانش نرسد.⁽³⁾

همچنین، روز بعثت حضرت موسی کلیم در طور سیناست. موسی (علیه السلام) پس از ازدواج با دختر شعیب، به‌سوی زادگاهش در مصر حرکت کرد. شبی که در بیابان سینا فرود آمد، در طور سینا نوری مشاهده کرد. گمان کرد آتشی است که می‌تواند از آن بهره بگیرد، به‌سوی آن نور رفت که ندای «إنّی‌أنا الله» را شنید و به پیغمبری مبعوث شد. شرح این واقعه در کتب تفسیری قصص قرآن و احوالات انبیا ذکر شده است.⁽⁴⁾

نهم ماه (تاسوعا)،

روزی که از امام‌صادق (علیه السلام) درباره آن چنین نقل شده است:

روز

تاسوعا، روزی است که امام‌حسین (علیه السلام) و یارانش را در کربلا محاصره کردند و دشمنان برای جنگ با آن حضرت جمع شدند. پسر مرجانه و عمر‌سعد از زیادی لشکر خویش خوش‌حال شدند و امام‌حسین و یارانش را در این روز ضعیف شمردند. آن‌ها یقین کردند برای امام‌حسین (علیه السلام) یاوری نخواهد آمد و مردم عراق او را یاری نخواهند کرد. آنگاه فرمود: «بِأَبِی الْمُسْتَضْعَفُ الْغَرِيب؛ پدرم، فدای آن ضعیف غریب باد».⁽⁵⁾و نیز در این روز ولادت حضرت موسی بن عمران واقع شده است⁽⁶⁾. بآیات 7 به بعد سوره قصص و تفسیر آن مراجعه شود.

روز تاسوعا به‌نام حضرت اباالفضل (علیه السلام) معروف است. در اینجا بعضی از فضایل آن حضرت و یک داستان از کرامات ایشان را بیان می‌کنیم.

ویژگی‌های حضرت اباالفضل (علیه السلام)

همچنین، فرمود:

خداوند

عمویم عباس (علیه السلام) را رحمت کند که جان خود را ایثار کرد تا آنکه دشمنان، دو دستش را قطع کردند. فَأَبْدَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَ بِهِمَا جَنَاحَيْنِ يَطِيرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِكَةِ فِی الْجَنَّةِ كَمَا جَعَلَ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ؛ در عوض، خداوند دو بال به او مرحمت فرمود که در بهشت با فرشتگان پرواز می‌کند؛ چنان‌که به جعفر‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) نیز دو بال عنایت فرمود.⁽²⁾

عباس (علیه السلام) مردی زیباچهره، خوش‌قامت و رشید بود. هنگامی که بر اسبی قوی سوار می‌شد، پای مبارکش به زمین می‌رسید. او را قمربنی‌هاشم می‌خواندند و پرچم امام‌حسین (علیه السلام) در روز عاشورا به دست او بود (علمدار بود)... آن بزرگوار، پرچم امام‌حسین (علیه السلام) را تا آخرین لحظات حیاتش برافراشته نگاه داشت؛ زیرا برافراشته‌بودن پرچم، نقش مهمی در پیروزی داشت. حتی وقتی که دست‌های مبارکش را از آرنج قطع کردند، پرچم را با کمک دو بازویش به سینه چسباند و در همان حال به دشمن حمله کرد تا وقتی که عمود آهنین بر فرقش زدند و او با پرچمش از پشت اسب به زمین افتاد.

ایثار دارد. لذا، در زیارت‌نامه ایشان می‌خوانیم: «أَشْهَدُ... أَنَّكَ مَضَيْتَ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِكَ⁽¹⁾شهادت می‌دهم که تو، راه و زندگانی‌ات را با آگاهی و شناخت به پایان رساندی».

کرامت حضرت اباالفضل (علیه السلام) ؛ زنده‌کردن مرده

شیخ محمد‌طه، از علمای بزرگ شیعه، می‌گوید:

در سفری با جمعی از علما و طلاب، از نجف اشرف به قصد زیارت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) ، پیاده حرکت کردیم. بین راه به مهمان‌خانه یکی از بزرگان عشایر وارد شدیم. خانمی آنجا بود که از ما پذیرایی می‌کرد و هر بار که می‌خواست به ما احترام بگذارد، می‌گفت: «خوش آمدید خادم العباس (علیه السلام) ». ما تعجب می‌کردیم که چرا به جمعی از علما می‌گوید «خادم العباس؟!» ما که از خدام حرم نبودیم!

شوهر این زن وارد شد و پس از خوش‌آمد‌گویی، از پذیرایی سؤال کرد. بسیار اظهار تشکر کردیم و گفتیم: «فقط سؤالی داریم. چرا خانواده شما، ما را خادم العباس (علیه السلام) خطاب می‌کند؟»

صاحب‌خانه

گفت: «همسر من با این خطاب، نهایت احترام را به شما گذاشته است؛ زیرا او یک داستان عجیب درباره حضرت اباالفضل (علیه السلام) دارد و هرکس را بخواهد زیاد احترام کند، با این عنوان می‌خواند. فرزند من به بیماری سختی مبتلا شد که همه دکترها او را جواب دادند. ما دسته‌جمعی به کربلا مشرف شدیم و تنها پسر خود را که بسیار دوستش داشتیم، به ضریح حضرت اباالفضل (علیه السلام) دخیل کردیم و بسیار دعا و گریه کردیم، ولی نتیجه‌ای نگرفتیم و فرزند ما از دنیا رفت.

در این حال همسرم چنان در حرم شیون و گریه کرد که همه زوّار به حالش گریان شدند، به‌صورتی که صدای ضجه از میان حاضرین بلند شد. مادرش فریاد می‌زد: «تو باب‌الحوائج بودی، عجب بچه من شفا پیدا کرد، در حرم تو از دنیا رفت».

همین طور که صاحب‌خانه ماجرا را تعریف می‌کرد، جوانی بر ما وارد شد و سلام کرد. صاحب‌خانه گفت: «آقایان، این جوان همان فرزند مریضم است که از دنیا رفت و خداوند او را

دوباره

زنده کرد. بقیه داستان را خودش بگوید» و به جوان خطاب کرد : «بقیه داستان را بگو».

جوان

گفت: «بلی، من در کنار ضریح حضرت اباالفضل (علیه السلام) ، قبض روح شدم و روح من به‌سوی آسمان می‌رفت. ناگهان به انواری برخورد کردم که به من گفته شد: «این‌ها انوار محمد و آل‌محمد هستند: خاتم‌الانبیا، علی‌مرتضی، فاطمه‌زهرا، حسن‌مجتبی و سیدالشهدا (علیهم السلام) ». سپس، نور دیگری دیدم که گفتند: «این قمر‌بنی‌هاشم اباالفضل (علیه السلام) است».

حضرت اباالفضل (علیه السلام) نزد برادرش، امام‌حسین (علیه السلام) آمد و عرض کرد: «آقا ببینید مادر این طفل در حرم چه می‌کند! تقاضا می‌کنم از خدا بخواهید این لقب باب‌الحوائجی را از من بردارد». امام‌حسین (علیه السلام) سکوت کردند. سپس، نزد حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) رفت و شکایت کرد. ایشان نیز سکوت کردند و به همین ترتیب نزد تمام اهل‌بیت رفت و تقاضای خود را بیان کرد. همگی گفتند: «ما در برابر خواست خدا (خواست قطعی او) نمی‌توانیم اقدامی بکنیم». حضرت اباالفضل (علیه السلام) دوباره نزد پیامبر آمدند و عرض کردند: «از خدا بخواهید این لقب را از من بردارد». پیامبر نیز همان جواب را داد؛ (زیرا اگر خواست قطعی خداوند به چیزی تعلق بگیرد، حتی ائمه و معصومین نیز در برابر آن تسلیم هستند و اراده، فقط از ذات مقدس پروردگار است). در این حال ناگهان از جانب خداوند متعال به ملک‌الموت خطاب آمد که: «به‌خاطر قرب مقام و منزلت حضرت اباالفضل (علیه السلام) نزد ما، روح این طفل را به او برگردان». در این حال روح من به بدنم بازگشت، به‌صورتی که احساس کردم هیچ‌گونه ناراحتی و دردی ندارم.⁽¹⁾

دهم ماه (عاشورا): روز پرحماسه و فراموش‌نشدنی تاریخ اسلام و تشیع و روز فداکاری، جانبازی و شهادت سرور شهیدان، حضرت اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) و یاران باوفایش در سرزمین کربلا در سال 61 هجری قمری.

روز یازدهم، وفات آدم ابوالبشر

علامه مجلسی در حیوة القلوب، روز یازدهم محرم را روز وفات حضرت آدم دانسته و می‌گوید:

وقتی مرگ حضرت آدم نزدیک شد، فرزندان خود را طلبید و شیث (هبة‌الله) را وصی و جانشین خود قرار داد و همه را به اطاعت از او سفارش کرد. سپس، شیث را به بیرون منزل فرستاد تا به‌وسیله فرشتگان برای او میوه بهشتی بیاورد. شیث، بیرون منزل به جبرائیل و جمعی از فرشتگان رسید. جبرائیل به وی سلام کرد. شیث از او سؤال کرد: «شما که هستید؟» گفت: «من جبرائیلم». شیث گفت: «پدرم بیمار است و تقاضای میوه بهشتی دارد». جبرائیل گفت: «درود بر پدرت باد. اینک پدرت از دنیا رفت و ما برای احترام و بزرگداشت او فرود آمده ایم. خداوند تو را در این مصیبت بزرگ اجر دهد و پاداش نیکو عنایت فرماید». سپس، همگی بر سر جنازه حضرت آدم حاضر شدند و فرشتگان به رهبری جبرائیل و جناب شیث، بدن او را غسل دادند و کفن کردند. جبرائیل نحوه آماده‌کردن قبر و نماز بر میت را به شیث یاد داد. شیث به جبرائیل فرمود: «با توجه به قدر و منزلت تو نزد خداوند، آیا من بر پدرم نماز بخوانم یا تو؟» جبرائیل گفت: «همان گونه که خداوند پدرت را مسجود ملائکه قرار داد، تو نیز (که جانشین پدرت هستی) دارای ارج و منزلت و سرور ملائکه هستی، تو نماز بخوان». شیث بر جنازه پدرش نماز خواند و او را در کوه ابوقبیس در غار‌الکنز دفن کرد.

چگونه جسد حضرت آدم در نجف اشرف دفن شده است؟

در زیارت حضرت علی (علیه السلام) می‌خوانیم: «السَّلَامُ عَلَيْكَ وَعَلَى ضَجِيعَيْكَ آدَمَ وَ نُوح».⁽¹⁾بدن حضرت آدم در کنار حضرت علی ( بنا بر روایتی، در طبقه پایین‌تر) دفن شده است. با توجه به آنچه قبلاً گفته شد، مدفن حضرت آدم باید در کوه ابوقبیس، نزدیک مسجدالحرام و در مقابل کوه صفا و مروه باشد؛ پس، چگونه در نجف اشرف دفن شده است؟

انتقال جسد حضرت آدم به نجف توسط حضرت نوح

در روایتی از امام‌صادق (علیه السلام) نقل شده است:

در زمان طوفان، حضرت نوح و یارانش به کشتی سوار شدند و هفت بار خانه کعبه را طواف کردند و حضرت نوح مأمور شد تا جسد حضرت آدم را به کشتی بیاورد (البته بعد از آن که آب تا حدی فرو نشست) و به کوفه منتقل کند (در مسجد کوفه محلی به نام استقرار کشتی نوح بعد از طوفان، نام‌گذاری شده که نماز‌خواندن در این محل مستحب است) و از آنجا به نجف اشرف بیاورد و دفن کند.⁽¹⁾

بنابراین، مراد از روایتی که می‌گوید بدن حضرت آدم در مکه دفن شده است، مدفن اولیه ایشان بوده و جسد او بعداً توسط حضرت نوح به نجف منتقل شده است.

طول عمر حضرت آدم (علیه السلام)

بنا بر نقل سید‌بن‌طاووس، حضرت آدم پس از ده روز بیماری در روز جمعه، یازدهم محرم، وفات کرد و مدت عمر او 1030 (هزار‌و‌سی) سال بود؛ ولی می‌گوید در سفر تورات دیده‌ام که عمر ایشان 930سال بوده است.⁽²⁾

روز دوازدهم:

روز شهادت امام‌زین‌العابدین (علیه السلام) در سال 94 یا 95 هجری قمری (بنا بر روایتی دیگر، روز بیست‌وپنجم این ماه) است.⁽³⁾

ماه صفر

مناسبت‌های این ماه

در کتاب مرآة‌المؤمن (چاپ دوم)، مطالبی در احوالات امام‌کاظم (علیه السلام) بیان کرده‌ایم؛

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ⁽¹⁾

عملی آسان در ماه صفر

بنا بر نقل محدّث فیض و قمّی، برای محفوظ‌ماندن از بلا و حوادث در هر روز این ماه، ده مرتبه این دعا خوانده شود (مخصوصاً بعد از نمازها):

يَا شَدِيدَ الْقُوَى، وَيَا شَدِيدَ الْمِحَالِ، يَا عَزِيزُ يَا عَزِيزُ يَا عَزِيزُ، ذَلَّت بِعَظَمَتِك جَمِيعُ خَلْقِکَ، فَاكْفِنِی شَرَّ خَلْقِکَ، يَا مُحْسِنُ يَا مُجْمِلُ، يَا مُنْعِمُ يَا مُفْضِلُ، يَا لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ، سُبْحانَكَ إِنِّی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِ وَكَذلِكَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِينَ، وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ.⁽⁶⁾

روز اربعین

قال الله العظیم فی کتابه:

(وَوَصَّيْنَا

الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ إِحْساناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ

وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنی أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَعَلى والِدَیَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَصْلِحْ لی فی ذُرِّيَّتی إِنِّی تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّی مِنَ الْمُسْلِمينَ).⁽¹⁾

ترجمه: ما انسان را به نیکی‌کردن به پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش او را با تحمل سختی باردار شد و با رنج و زحمت زایید، دوران بارداری تا باز‌گرفتنش از شیر سی ماه است، زمانی که به قدرت و رشد (کامل) و چهل‌سالگی برسد، می‌گوید: پروردگارا، مرا توفیق ده تا شکر نعمتی را که به من و پدر و مادرم دادی به جا آورم و عمل صالحی انجام دهم که از آن خشنود باشی و فرزندان مرا صالح گردان. من به‌سوی تو باز می‌گردم (و توبه می‌کنم) و از تسلیم‌شدگان توام.

تفسیر: قوله تعالی: «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً». مرحوم علی بن ابراهیم قمّی، در تفسیرش نقل کرده است:

خداوند

متعال ولادت امام‌حسین (علیه السلام) را قبل از تولدش، به پیامبر خاتم بشارت داد و از اینکه امامت تا روز قیامت در نسل او تداوم دارد، خبر داد. همچنین، پیامبر را از شهادت امام‌حسین (علیه السلام) و فرزندانش و اینکه بعد از شهادت در زمان خاصی دوباره زنده می‌شود (روز رجعت) و از دشمنان و قاتلانش (که آن‌ها نیز به دنیا بر‌می‌گردند)

انتقام می‌گیرد و بر زمین تسلط می‌یابد، آگاه کرد. آیه شریفه: (وَنُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثينَ)⁽²⁾نیز به این موضوع اشاره دارد. پیامبر اکرم این جریان را به فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) گفت و حضرت زهرا، دوران بارداری و پس از ولادت امام‌حسین (علیه السلام) را با ناراحتی و اندوه به سر می برد: (حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ كُرْهاً وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً)⁽³⁾.

زمان حمل (شش ماه) و شیر‌خوارگی امام‌حسین (علیه السلام) (24 ماه) جمعاً سی ماه بوده است.

مفسرین بر اساس این آیه می‌گویند خداوند به نیکویی بر پدر و مادر، سفارش کرده است؛ زیرا

پدر و مادر حق بزرگی بر گردن فرزند دارند و آیات و روایات فراوانی در این باره آمده است. سپس، به حق بزرگ مادر که در دوران حاملگی فرزند را با ناراحتی و زحمت حمل می‌کند و بر زمین می‌گذارد، اشاره شده است. این دوران حداقل سی ماه است، یعنی؛ دوران شیردهی 24 ماه کامل است: (وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَة)⁽¹⁾مادران، فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند، برای کسی که بخواهد مدت شیر‌دهی را کامل کند. حداقل مدت بارداری شش ماه است که قرآن، روایات و علم، این موضوع را تأیید کرده‌اند و ممکن است طفل بعد از شش ماه به دنیا بیاید.

از این آیه چنین برداشت می‌شود که هر قدر از دوران نه‌ماهگی حمل کاسته شود، باید بر مقدار دوران شیردهی افزوده شود که مجموعاً به سی ماه برسد.

از ابن‌عباس نقل شده است که:

هرگاه

دوران بارداری زن، نه ماه باشد باید 21 ماه فرزندش را شیر بدهد و اگر دوران حمل، شش ماه باشد باید 24 ماه شیر دهد.

قانون طبیعی نیز این مطلب را تأیید می‌کند؛ زیرا کمبودهای دوران حمل باید در دوران شیرخوارگی جبران شود.⁽²⁾

عدد چهل در قرآن و روایات

در بعضی از آیات قرآن به عدد اربعین (چهل) اشاره شده است. 1. آیه زیر، مرز کمال و قدرت جسمی و روحی انسان را در چهل‌سالگی می‌داند. حیات و رشد انسان وقتی کامل می‌شود که به چهل‌سالگی برسد: (حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعينَ سَنَةً)⁽³⁾انسان غالباً در چهل‌سالگی به مرحله کمال عقل می‌رسد» و گفته‌اند که بیشتر انبیا در چهل‌سالگی به نبوت مبعوث شده‌اند.

روایات:

دستش را به صورت کسانی می‌کشد که به چهل‌سالگی برسند و از گناه توبه نکنند و می‌گوید پدرم فدای چهره‌ای باد که هرگز رستگار نمی‌شود».

أتَی عَلَیهِ أربَعُونَ سَنَة فَلَم یَغلِب خَیرَهُ شَرَّهُ فَلیَتَجَهَّز إلَی النّارِ⁽²⁾هرکس چهل سال بر او بگذرد و نیکی او بر بدی‌اش غالب نشود، آماده آتش جهنم گردد».

اربعین حضرت سیدالشهدا (علیه السلام)

نقش اربعین امام‌حسین (علیه السلام) در قیام آن حضرت بسیار مهم است؛ زیرا دشمن می‌خواست با شهادت امام و اصحابش و با نشان‌دادن آن‌ها به‌عنوان آشوبگر و مخالفان دین، آنان را از صفحه روزگار محو کند، اما در فاصله زمانی عاشورا تا اربعین، امام‌سجاد (علیه السلام) با ایراد خطبه و سخنرانی

در شام و همچنین سخنرانی آتشین زینب کبری (سلام الله علیها) در کوفه و بیان اثرگذار حضرت سکینه (سلام الله علیها) و وقایعی که در اسارت اهل‌بیت پدید آمد، چنان انقلابی به وجود آمد که یزید نتوانست حقایق و جنایت‌های خود را مخفی کند و ناچار شد در میان مردم، از شهادت حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) و یارانش اظهار پشیمانی کند و جنایات خود را بر گردن عبیداله‌بن‌زیاد و شمر و دیگران بیندازد و بگوید: «خدا پسر مرجانه را لعنت کند، من به کشتن حسین راضی نبودم» و پس از سه روز توقف اهل‌بیت در شام، آن‌ها را آزاد کرد و گفت هر حاجتی دارید بگویید تا برآورده کنم. امام‌سجاد (علیه السلام) فرمود: «نخست باید به این داغ‌دیدگان اجازه دهی تا جلسه سوگواری و عزا بر پا کنند و برای عزیزان خود گریه کنند». یزید دستور داد خانه بزرگی در دارالحجارة دمشق تهیه کنند و برای عزاداری در اختیار اهل‌بیت (علیهم السلام) قرار دهند.

اثر قاطع عزاداری

بدین ترتیب با حضور آزادانه مردم در جلسه عزا (که یک هفته ادامه پیدا کرد)، آوای گریه و شیون اهل‌بیت به دیگران نیز سرایت کرد و آن‌ها را تحت‌تأثیر قرار داد. از سوی دیگر، شرکت‌کنندگان پس از بازگشت از جلسه عزا، داستان مظلومیت اهل‌بیت پیامبر را برای دیگران بازگو می‌کردند و بر یزید و طرف‌دارانش لعن و نفرین می‌فرستادند.

بدین گونه تأثیر مجلس عزاداری، عاملی مهم برای تحریک عواطف و ایجاد انقلاب شد و یزید متوجه شد که پایه‌های حکومتش به لرزه درآمده است و فرستادن اهل‌بیت به‌سوی مدینه را چاره کار دید.

اربعین؛ اوج آشکار‌شدن مظلومیت سیدالشهدا (علیه السلام)

روز اربعین، روزی بود که اوج مظلومیت حسین (علیه السلام) و یارانش و اهل‌بیت پیامبر (علیهم السلام) جلوه‌گر شد و تا امروز نیز خودنمایی می‌کند. در روز اربعین نیز عاشورای دیگری فراتر از خود عاشورا به وجود می‌آید.

وقایع روز اربعین

یکی از وقایع جاوید این روز، زیارت جابربن‌عبداله انصاری (زائری خط‌شکن) در شرایط سخت آن زمان بود.

آشنایی با جابر و عطیه؛ زائران خط‌شکن

جابربن‌عبدالله انصاری: پانزده سال قبل از هجرت، در خاندان خزرج در مدینه به دنیا آمد. جابر و پدرش، عبدالله‌بن‌حرام (که در جنگ احد به شهادت رسید)، از پیشگامان گرایش به دین اسلام بودند که قبل از ورود پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مدینه مسلمان شدند. جابر در نوزده جنگ از جنگ‌های عصر پیامبر (از جمله جنگ بدر) شرکت کرد. پس از پیامبر نیز همواره در کنار اهل‌بیت و از طرف‌داران آن‌ها بود.⁽¹⁾

جابر، مبلّغ و محدّث راستین اسلام و تشیّع بود و در این راه کوشش‌های فراوانی کرد. امام باقر فرمود: «جابر هرگز دروغ نمی‌گوید».⁽²⁾او به دست جلاد خون‌خوار، حجاج‌بن‌یوسف سقفی، بارها شکنجه شد تا بالاخره در کهن‌سالی (حدود 95‌سالگی) و در سال 77 هجری قمری وفات یافت و در قبرستان بقیع مدینه به خاک سپرده شد.⁽³⁾

عطیه عوفی: فرزند سعد‌بن‌جنادة، از شاگردان برجسته جابر و از تابعین و محدثین بزرگ بود. هنگامی که به دنیا آمد، پدرش او را نزد امام‌علی (علیه السلام) برد و از ایشان خواست نامی بر او بگذارد؛ حضرت فرمود: «هذا عطیّة اللّه». عطیه شاگرد ابن‌عباس بود و پنج جلد تفسیر قرآن دارد. خطبه فدکیه را نیز او نقل کرده است. او از دانشمندان و دوستان ثابت‌قدم اهل‌بیت بود و با جرئت از حریم حضرت علی (علیه السلام) دفاع و حدیث غدیر را همه جا بیان می‌کرد. عطیه، در بین مردم به روشنگری می‌پرداخت و به‌شدت با سبّ حضرت علی مبارزه می‌کرد. او لشکری فراهم کرد و با حجاج وارد جنگ شد، اما شکست خورد و ناچار به ایران گریخت. حاکم فارس، به‌دستور حجاج‌بن‌یوسف ثقفی، او را به جرم شیعه‌بودن و تبلیغ تشیع دستگیر و بین سبّ علی (علیه السلام) یا

چهارصد ضربه شلاق مخیّر کرد که عطیه مجازات دوم را برگزید. سپس، برای اهانت به او، موی سرش را تراشید.

عطیه از مفسران بزرگ قرآن و ناشران فضایل علی (علیه السلام) بود و در این راه کوشش‌های فراوانی کرد. او روایات متعددی از جابر و دیگران نقل کرده است.

عطیه به‌عنوان زائری خط‌شکن، همراه جابر به این فیض بزرگ رسید و در ایام زیارت جابر، میزبان او در کوفه بود.⁽¹⁾سرانجام عطیه از فرماندهی عراق پناهندگی گرفت و به کوفه بازگشت و در سال 111 ق در 71‌سالگی درگذشت.

زیارت جابر و عطیه از قبر خاکی امام‌حسین (علیه السلام)

عطیه عوفی می‌گوید:

من و جابربن‌عبدالله انصاری وارد کربلا شدیم. جابر با آب فرات غسل کرد (در حال حاضر آب کربلا از فرات است)، پارچه‌ای به کمر و پارچه‌ای روی دوش انداخت (مانند شخص مُحْرم)، سپس از آرد گیاه خوشبوی «سُعد» خود را معطر کرد و در حالی که ذکر می‌گفت، به طرف مرقد مطهر امام حرکت کرد و به من گفت: «دست مرا به قبر مطهر امام برسان»؛ زیرا در آن وقت نابینا بود. دستش که به قبر مطهر امام رسید از شدت اندوه و ناراحتی ناله‌ای زد و بیهوش روی قبر افتاد. من به صورتش آب پاشیدم تا به هوش آمد و سه بار گفت: «یا‌حسین،

یا‌حسین، یا‌حسین». سپس، گفت: «اَحَبِیبٌ لا یُجِیبُ حَبِیبَهُ؟ آیا دوست، جواب دوستش را نمی‌دهد؟» او برای بیان مصیبت امام و درد‌دل با آن حضرت گفت: «چگونه جواب دهی در حالی که خون از رگ‌های گلویت فرو‌ریخته و میان سر و بدنت جدایی افتاده است؟! سپس، معرفت خود را در حق امام این‌گونه نشان داد:

زیارت بامعرفت

تو فرزند بهترین پیامبران، سرور مؤمنان، مقتدای پرهیزکاران، پنجمین نفر از اهل‌کسا و فرزند سیده زنان عالم هستی. تو تربیت‌شده رسول خدا هستی، از دامان پاک برخاستی و از شیر

ایمان

خوردی و در حال اسلام از شیر بازگرفته شدی، پاک زیستی و پاک به شهادت رسیدی، قلب مؤمنان از جدایی تو سوخت و آن‌ها شک ندارند که تو زنده (جاوید) هستی، پس سلام و خشنودی خدا بر تو باد.

جابر و عطیه پایه‌گذاران زیارت اربعین در آن شرایط اختناق و خطر بودند و تا روز قیامت در ثواب زیارت اربعین شریک‌اند.

هرکس هر راه و عملی را دوست داشته باشد، با آن شریک خواهد شد

جابر، خطاب به قبر امام (علیه السلام) گفت: «به خدا سوگند که ما با پاداش شما شریک هستیم». عطیه می‌گوید:

از جابر سؤال کردم ما که در میدان جنگ و جهاد همراه آن‌ها حاضر نبودیم، چگونه در اجر و پاداش با آن‌ها شریک هستیم؟ جابر گفت: «از حبیبم، پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) ، شنیدم که فرمود هرکس کار گروهی را دوست بدارد در (پاداش) آن کار شریک است. به خدا قسم که نیت و راه من همان نیت امام‌حسین (علیه السلام) و اصحاب و یاران اوست».

توضیح: اگر‌چه جابر بر اثر بیماری و کهولت سن نتوانست در نهضت مقدس امام‌حسین (علیه السلام) حاضر شود، لکن راه و هدف او همان راه مقدس امام‌حسین (علیه السلام) بود و هرکس راه و عمل گروهی را دوست داشته باشد، ولی نتواند در آن شرکت کند، مطابق روایات، جزء آن گروه است و در پاداش با آن‌ها شریک می‌شود. لذا، در زیارت امام‌حسین (علیه السلام) و یارانش می‌گویی: «يَا لَيْتَنِی كُنْتُ مَعَكُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً». زائر در این جمله نیت و راه خود را مشخص می‌کند.

در مقابل، کسانی که نیت و هدفشان با گروه ستمگران و طاغوتیان یکی باشد، با آن‌ها محشور خواهند شد.

حفظ ولایت و محبت اهل‌بیت (علیهم السلام)

جابر به عطیه سفارش کرد:

همیشه دوستان محمد (صلی الله علیه و آله) را دوست بدار و با دشمنان ایشان دشمن باش؛ گر‌چه این

دشمنان،

عبادت و روزه فراوان داشته باشند. با دوستان این خانواده مهربان باش که اگر یک پای آن‌ها در اثر گناه بلغزد، پای دیگرشان به برکت دوستی با اهل‌بیت استوار می‌شود و در نهایت، دوستان اهل‌بیت، بهشتی و دشمنان آنان، اهل‌دوزخ‌اند.⁽¹⁾

فضیلت زیارت امام‌حسین (علیه السلام) در روز اربعین

محدث قمی از کتاب تهذیب و مصباح چنین نقل کرده است:

امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) فرمود: «نشانه‌های مؤمن پنج چیز است:

1.خواندن پنجاه رکعت نماز در شبانه‌روز

(هفده رکعت نمازهای واجب و 34 رکعت نافله)؛ 2. خواندن زیارت اربعین؛ 3. داشتن انگشتر در دست راست؛ 4. به‌خاک‌گذاشتن پیشانی در سجده؛ 5. بلند‌گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» (حتی در نمازهای ظهر و عصر). محدث قمی دو زیارت برای این روز در مفاتیح‌الجنان ذکر کرده است که دوست‌داران می‌توانند به این کتاب مراجعه کنند.⁽²⁾

پاداش زیارت امام‌حسین (علیه السلام) با پای پیاده

زیارت حضرت سیدالشهدا با پای پیاده، پاداش فراوانی دارد. در روایتی از امام‌صادق (علیه السلام) نقل شده است که به علی‌بن‌میمون صائغ فرمود:

يَا عَلِيُّ زُرِ الْحُسَيْنَ وَلَا تَدَعْهُ قَالَ: قُلْتُ: مَا لِمَنْ أَتَاهُ مِنَ الثَّوَابِ؟ قَالَ: مَنْ أَتَاهُ مَاشِياً كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ حَسَنَةً، وَمَحَى عَنْهُ سَيِّئَةً، وَرَفَعَ لَهُ دَرَجَةً، فَإِذَا أَتَاهُ وَكَّلَ اللَّهُ بِهِ مَلَكَيْنِ يَكْتُبَانِ مَا خَرَجَ مِنْ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ وَلَا يَكْتُبَانِ مَا يَخْرُجُ مِنْ فِيهِ مِنْ شَرٍّ وَ لَا غَيْرَ ذَلِكَ، فَإِذَا انْصَرَفَ وَدَّعُوهُ، وَقَالُوا: يَا وَلِیَّ اللَّهِ مَغْفُوراً لَكَ، أَنْتَ مِنْ حِزْبِ اللَّهِ وَحِزْبِ رَسُولِهِ وَحِزْبِ أَهْلِ بَيْتِ رَسُولِهِ، وَاللَّهِ لَا تَرَى النَّارَ بِعَيْنِكَ أَبَداً وَلَا تَرَاكَ وَلَا تَطْعَمُكَ أَبَداً.⁽³⁾

ترجمه: ای علی، حسین (علیه السلام) را زیارت کن و این کار را ترک مکن. عرض کردم: «ثواب کسی که آن حضرت را زیارت کند چیست؟» حضرت فرمودند: «هرکس با پای پیاده به زیارت امام‌حسین (علیه السلام) برود، خداوند برای هر قدمش یک حسنه می‌نویسد و یک گناه از او محو می‌فرماید و یک درجه او را بالا می‌برد و وقتی به زیارت آمد دو ملک برایش مأمور می‌کند تا آنچه از خوبی‌ها از دهانش صادر می‌شود، بنویسند؛ ولی (سخنان) زشت و هر سخنی (لغوی) را نمی‌نویسند و وقتی (از زیارت) برگشت با او خداحافظی می‌کنند و می‌گویند:

«ای دوست خدا، گناهانت آمرزیده شد و تو از گروه خدا و پیامبرش و اهل‌بیت پیامبر هستی. به خدا قسم هرگز آتش (جهنم) را نخواهی دید و آتش نیز تو را نخواهد دید و طعمه خود قرار نخواهد داد».

زیارت اربعین با پای پیاده

امروزه پیاده‌روی اربعین حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) ، علاوه بر زیارت و درک فضیلت، یک همایش بزرگ برای تعظیم شعائر در مقابل مخالفان اسلام و تشیّع است. همچنین، وسیله‌ای است برای اتحاد و هم‌بستگی میان همه اقوام و مذاهب اسلامی و حتی غیرمسلمانان؛ به‌گونه‌ای که همه را زیر پرچم سیدالشهدا جمع کرده و آن‌ها را با شعار «لبیک یا‌حسین» متحد و یکپارچه ساخته است.

در سال‌های اخیر، جمعیت این گردهمایی عظیم بین‌المللی، چند برابر اجتماع مراسم حج شده است. زیارت حضرت سیدالشهدا با پای پیاده در ایام اربعین از یک سو، پیروی و عمل به روایات اهل‌بیت و درک فضیلت و ثواب زیارت را به همراه دارد و از سوی دیگر، نمایش بزرگ مسلمانان و شیعیان در مقابل کفر و نفاق است.

داستان زیارت اربعین با پای پیاده

در کتاب کرامات الحسینیه از قول واعظ شهیر، مرحوم شیخ احمد کافی، نقل شده است:

در ایام پیاده‌روی اربعین (در گذشته طلاب در قالب یک کاروان به سرپرستی یکی از علما و فضلا، پیاده از نجف به کربلا می‌رفتند؛ اما اکنون این حرکت عمومی شده است تا آنجا که در حال حاضر، جمعیت زائران اربعین را تا بیست‌میلیون آمار داده‌اند)، ملا احمد مقدس اردبیلی با

جمعی از طلاب، پیاده از نجف به‌سوی کربلا حرکت کرد. در بین راه یکی از طلاب که صدای خوبی داشت روضه می‌خواند. مرحوم مقدس اردبیلی می‌فرماید:

«وقتی به کربلا رسیدیم، روز اربعین بود و زائران زیادی آمده بودند. ما در گوشه‌ای از صحن ایستادیم و زیارت‌نامه خواندیم. در این میان دیدم مردی عرب جمعیت را می‌شکافد و به‌طرف من می‌آید. به من گفت: «می‌خواهی چه کنی؟» گفتم: «می‌خواهم زیارت اربعین بخوانم». فرمود: «بلندتر بخوان تا من هم گوش کنم». من زیارت را بلند خواندم. او نیز در یکی‌دو جای زیارت نکاتی را به من تذکر داد. وقتی زیارت تمام شد، به طلبه‌ها گفتم: «این طلبه‌ای که برای ما روضه می‌خواند

کجاست؟» گفتند: «نمی‌دانیم کجا رفته است». آن مرد عرب به من گفت: «مقدس اردبیلی، چه می‌خواهی؟» گفتم: «یکی از این طلبه‌ها گاهی برای ما روضه می‌خواند. نمی‌دانم کجا رفته است. می‌خواستم اینجا نیز برای ما روضه‌ای بخواند». او گفت: «می‌خواهی من برایت روضه بخوانم؟» گفتم: «آری، آیا به روضه‌خوانی واردی؟» گفت: «آری» و صورت خود را به‌طرف ضریح اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) کرد. نگاه‌کردن او به‌گونه‌ای بود که ما را منقلب کرد. سپس، صدا زد: «یااباعبدالله، نه من و نه این مقدس اردبیلی و نه این طلبه‌ها آن ساعتی را که می‌خواستی از خواهرت، زینب (سلام الله علیها) ، جدا شوی فراموش نمی‌کنیم». ناگهان دیدم آن مرد عرب نیست؛ فهمیدم او مهدی زهرا (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بوده است.⁽¹⁾

زیارت امام‌حسین (علیه السلام) در تمام سال

از امام‌صادق روایت است که فرمود:

لَوْ أَنَ أَحَدَكُمْ حَجَّ أَلْفَ حِجَّةٍ ثُمَّ لَمْ يَأْتِ قَبْرَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ لَكَانَ قَدْ تَرَكَ حَقّاً مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ تَعَالَى وَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ حَقُّ الْحُسَيْنِ مَفْرُوضٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ⁽²⁾اگر کسی از شما، هزار بار به حج برود، ولی به زیارت قبر حضرت حسین‌بن‌علی (علیه السلام) نرود، قطعاً حقی از حقوق خداوند را ترک کرده است و (روز قیامت) بازخواست می‌شود.

سپس، فرمود: «حق امام‌حسین (علیه السلام) بر هر مسلمانی واجب است».

دو روایت دیگر نیز از ایشان در این باره نقل شده است:

محل نمازهای واجب و مستحب

امام‌صادق (علیه السلام) در حدیثی طولانی خطاب به مفضّل، پاداش نماز نزد مرقد امام‌حسین (علیه السلام) را چنین بیان کردند:

ثُمَّ تَمْضِی إِلَى صَلَاتِكَ وَلَكَ بِكُلِّ رَكْعَةٍ رَكَعْتَهَا عِنْدَهُ كَثَوَابِ مَنْ حَجَ أَلْفَ حِجَّةٍ وَاعْتَمَرَ أَلْفَ مَرَّةٍ، وَأَعْتَقَ أَلْفَ رَقَبَةٍ، وَكَأَنَّمَا وَقَفَ فِی سَبِيلِ اللَّهِ أَلْفَ مَرَّةٍ مَعَ نَبِيٍّ

مُرْسَل⁽¹⁾سپس، به اقامه نماز بپرداز که پاداش هر رکعتی که نزد آن حضرت به جای آوری، مانند پاداش کسی است که هزار حج و هزار عمره انجام داده و هزار بنده (در راه خدا) آزاد کرده است و هزار مرتبه با پیامبر (صلی الله علیه و آله) در راه خدا قیام کرده باشد.

نتیجه زیارت با پای پیاده در عالم برزخ

مرحوم شیخ احمد معرفت (برادر مرحوم آیت‌الله شیخ هادی معرفت، که از علما و اساتید نجف و قم بود)، واعظ و مصیبت‌خوان حضرت ابا عبدالله الحسین (علیه السلام) ، از قول یکی از مراجع تقلید نقل کرده است:

عالمی

برجسته از علمای نجف اشرف، هر صبح پنجشنبه که درس تعطیل بود، برای زیارت امام‌حسین (علیه السلام) از نجف اشرف به‌سوی کربلا پیاده حرکت می‌کرد و از راه کویر که نزدیک‌تر بود (حدود سیزده فرسخ) خود را برای زیارت به کربلا می‌رساند و پس از زیارت، به نجف بر می‌گشت. به ایشان گفتند: «شما دیگر پیر شده‌اید، با سرما و گرمای شدید (مخصوصاً در تابستان که هوا بسیار گرم است) پیاده به کربلا می‌روید و برای شما زحمت است».

ایشان فرمود: «آن موقعی که از این سفر برکاتی ندیده بودم، می‌رفتم؛ حالا که آثاری دیده‌ام، نروم؟!» گفتند: «چه چیزی دیده‌اید؟» فرمود: «معمولاً در این سفر، نماز صبح را که می‌خواندم، مقداری غذا و یک کوزه آب بر سر عصا می‌بستم، عصا را بر شانه می‌گذاشتم و حرکت می‌کردم. یک سال تابستان، هوا خیلی گرم بود (مخصوصاً در بیابان کویری نجف). از شهر که بیرون آمدم، تشنه شدم. خواستم مقداری از آب کوزه را بنوشم، ولی با خود گفتم راه دور است و هوا گرم و یک کوزه آب بیشتر ندارم. کمی که بیشتر آمدم، آفتاب بالای سرم رسیده بود. طاقت نیاوردم و خواستم مقداری از آب کوزه را بنوشم. کوزه را که برداشتم، دیدم تمام آب‌ها بخار شده است و حتی یک قطره آب هم وجود ندارد. از شدت تشنگی در میان بیابان حال خود را نفهمیدم. چشمانم سیاهی رفت، به زمین افتادم و از هوش رفتم. در حال بیهوشی، نسیم خنکی به صورتم خورد. چشمانم را که باز کردم، باغ و درختان سبز و رودخانه‌های جاری و افرادی زیبا دیدم. از یک نفر پرسیدم:

«اینجا کجاست؟ تا به حال چنین مکانی را بین نجف و کربلا ندیده بودم». او در جواب گفت: «فعلاً آب بخور که تشنه‌ای. کوزه‌ات را هم پر کن که لازمت می‌شود. بعد به شما می‌گویم که کجا هستی». آب خوردم و عجب آب خوشگواری! کوزه‌ام را نیز پر کردم. سرحال شدم، جلو رفتم و گفتم: «اینجا کجاست؟» گفتند: «اینجا برزخ زائرین قبر امام‌حسین (علیه السلام) است»؛ یعنی کسانی که به زیارت آن حضرت رفته و پذیرفته شده‌اند،

بعد از مرگ، تا زمانی که قیامت برپا شود، اینجا هستند. ناگهان باد گرمی به صورتم خورد. چشمهایم را باز کردم، دیدم وسط بیابان نجف هستم و هیچ اثری از آن باغ‌ها و گل‌ها و رودخانه‌ها و آدم‌ها نیست، اما کوزه‌ام پر از آب است.

این عالم گفت: «شما می‌گویید من با دیدن این نعمت‌ها، دست از زیارت آقایم، امام‌حسین (علیه السلام) ، بردارم؟! ای کسانی که با آن حضرت رابطه برقرار کرده‌اید و زائر آن حضرت شده‌اید، قدر خود را بدانید».⁽¹⁾

زیارت نزد اهل‌تسنن

اهل‌تسنن، مسافرت برای زیارت اولیا و معصومین را جایز دانسته و به آن عمل می‌کنند؛ البته نه به فراوانی و پرشوری اهل تشیع. تنها گروه متعصب وهّابی، سفر برای زیارت و نماز و دعا در کنار قبور اولیا و امامان معصوم را جایز نمی‌دانند.

محمدبن‌عبدالوهاب در رساله دوم از رسائل الهدیة السّنیة چنین می‌نویسد: «تسنّ زیارة النبی الاّ انّه لا یشدّ الرحل الاّ لزیارة المسجد و الصلاة فیه؛ زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) مستحب است، اما سفر‌کردن جایز نیست، مگر برای زیارت مسجدالحرام و نماز در آن».

دلیل مهم آن‌ها بر این حرف، روایتی است که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل کرده‌اند: «لا تَشُدُّ الرِّحَالَ إلاّ إلَی ثَلاثَةِ مَسَاجِدَ مَسجِدِی هَذَا وَمَسجِدُ الحَرامِ وَمَسجِدُ الأقصَی؛ بار سفر بسته نمی‌شود، مگر برای سه مسجد: مسجد خودم و مسجدالحرام و مسجد اقصی».⁽²⁾

این دلیل، چه از نظر سندی و چه از نظر دلالتی، ضعیف است؛ از نظر سند روایت، راوی آن ابوهریره است و از نظر دلالت، استثنا، مستثنی‌منه لازم دارد که باید در تقدیر گرفت و در این

روایت، مستثنی‌منه را به دو صورت می‌توان در تقدیر گرفت:

بنا بر تقدیر اول که استثنا متصل باشد، باید بگوییم به هیچ مسجدی بار سفر بسته نمی‌شود، نه به هیچ مکان؛ حتی اگر زیارت پیامبران و اولیا باشد. در این صورت اگر کسی برای زیارت پیامبران و اولیا بار سفر ببندد شامل حدیث نمی‌شود. موضوع بحث، سفر برای مساجد است، نه هرگونه مسافرتی.

نکته:

نهی در روایت، نهی تحریمی نیست؛ یعنی روایت نمی‌گوید سفر به مساجد دیگر حرام است، بلکه می‌خواهد بگوید مساجدی که از نظر فضیلت ارزش دارند، این سه مسجد هستند و مساجد دیگر در این حد فضیلت ندارند، وگرنه سفر برای مساجد دیگر هم مانعی ندارد. اینکه پیامبر و اصحاب در روزهای شنبه به مسجد قبا می‌رفتند، گواهی بر این مطلب است:

«إنَّ النَّبِیَّ کانَ یَأتِی مَسجِدَ قُبَاء کُلَّ سَبتٍ مَاشِیاً و رَاکِباً، وَأنَّ ابنَ عُمَرَ کانَ یَفعَلُ ذَلِکَ⁽¹⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در هر شنبه پیاده یا سواره، به مسجد قبا می‌آمد و پسر عمر هم چنین می‌کرد». مگر می‌شود رفتن به مسجد برای نماز و با قصد قربت، حرام باشد؟! اگر رفتن به مسجد برای نماز مستحب است، مقدمه آن هم که سفر‌کردن باشد مستحب است، نه حرام.

اما بنا بر تقدیر دوم، باید خلاف ظاهر، استثنا را منقطع بدانیم؛ یعنی بگوییم به هیچ مکانی بار سفر بسته نمی‌شود، مگر برای سه مسجد. طبق شواهد و قرائن متعدد، این معنی هم صحیح نیست؛ زیرا اولاً، انسان در اعمال حج برای منا و عرفات و مشعر، حرکت و از محل سکونت خود سفر می‌کند. ثانیاً، قرآن در آیه 122 توبه برای آموزش‌دادن دیگران، دستور به سفر داده است:

(فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِی الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ)؛ چرا از هر قبیله‌ای، گروهی کوچ نمی‌کنند تا دین را بفهمند و پس از بازگشت، قبیله خود را (از عذاب الهی) بترسانند تا شاید آن‌ها نیز بترسند؟ و ثالثاً، مسافرت برای جهاد در راه خدا و هر امر واجب دیگری که نیاز به سفر داشته باشد، برای هر مسلمانی واجب است، نه حرام.

دلیل جواز زیارت

نماز و دعا در کنار قبور

نماز‌خواندن و دعا‌کردن در کنار قبور اولیا و بزرگان از کارهایی است که وهّابیان جایز نمی‌دانند و نمی‌توانند برای نظر خود دلیل موجهی ارائه کنند. در رسالة القبور، پایه‌گذار وهّابیت می‌گوید:

هیچ‌کس از پیشوایان گذشته نگفته است که نماز نزد قبور و مشاهد اولیا مستحب است... همگی

موافق‌اند که اقامه نماز در مساجد و خانه‌ها بهتر از برگزاری آن نزد قبور اولیا و صالحان است.⁽¹⁾

این موضوع به مرور زمان به درجه شرک رسیده است؛ زیرا آنان به هرچه به‌نظرشان خوب نمی‌آید، برچسب شرک می‌زنند.

یادآوری می‌شود اگر کسی برای صاحب قبر نماز بگذارد و او را بپرستد یا قبر را قبله خود قرار دهد، شرک ورزیده است، ولی مؤمنان هیچ‌گاه صاحب قبر را عبادت نمی‌کنند؛ این تهمتی است که به آن‌ها می‌زنند.

آیا از نظر قرآن و سنت، نماز در چنین مکان‌هایی شرافت دارد؟

از این مکان ثواب و پاداش بیشتری ببرند و در آنجا عبادت کنند. قرآن در برابر اقدام آنان سکوت کرده و عمل آن‌ها را مردود ندانسته است. اگر این عمل خلاف یا لغو بود، قرآن هرگز در برابرش سکوت نمی‌کرد.

نکته: در روایتی آمده است که یهود و نصاری، قبور پیامبران خود را مسجد قرار داده بودند که موردلعنت واقع شدند: (لَعَنَ اللّهُ الیَهُودَ وَالنَّصَارَی اتَّخَذُوا قُبُورَ أنبِیَائِهِم

مَسَاجِدَ)⁽¹⁾. وهّابیان به این روایت استناد کرده‌اند، اما آن‌ها توجه ندارند که یهود و نصاری بر قبور پیامبران سجده می‌کردند و آن‌ها را می‌پرستیدند که شرک است و ارتباطی با نماز‌خواندن برای خداوند متعال در کنار قبور ندارد.

زیارت قبور برای بانوان و روشن‌کردن چراغ کنار قبور

در این باره روایتی از پیامبر نقل شده است: «لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ زَائِرَات القُبُورِ وَالمُتَّخِذِینَ عَلَیهَا المَسجِدَ وَالسُّرُوجَ⁽²⁾پیامبر خدا، زنان زائر قبور و کسانی که آن قبور را مسجد قرار می‌دهند و در آن چراغ روشن می‌کنند، لعنت کرد».

بسیاری از علما، نهی از زیارت قبور برای زنان را کراهتی می‌دانند، نه تحریمی. در حواشی ابن‌ماجه آمده است که علما درباره نهی پیامبر (از زیارت قبور برای زنان) بر دو قول‌اند که آیا نهی از زیارت، تحریمی است یا کراهتی؟ «ذهب الاکثر الی الجواز اذا اُمِنت بالفتنة⁽³⁾اکثر علما قائل به جواز هستند؛ اگر از فتنه (گناه) در امان باشد».

به علاوه، روایتی نقل کردیم که حضرت زهرا (سلام الله علیها) هر جمعه به زیارت قبر حضرت حمزه می رفت وآنجا نماز می‌خواند و می‌گریست. همچنین، ترمذی نقل کرده است که: «عایشه به زیارت قبر برادرش در مکه رفت و در سوگ او اشعار و سخنانی گفت».⁽⁴⁾صحیح بخاری نیز نقل می‌کند:

پیامبر

اکرم زنی را دید که بر سر قبر عزیز ازدست‌رفته‌اش می‌گرید. پیامبر به او فرمود: «تقوا پیشه کن و صبر داشته باش». در ملاقات بعدی، وقتی این زن خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید، پیامبر دوباره او را به صبر سفارش کرد.⁽⁵⁾

اگر زیارت قبور برای زنان جایز نبود، پیامبر به آن زن سفارش می‌کرد که دیگر به زیارت قبر نرود.

روشن‌کردن چراغ در کنار قبور

علما درباره لعنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای روشن‌کردن چراغ در کنار قبور، فرموده‌اند:

این در صورتی است که روشن‌کردن چراغ، موجب تباه‌شدن مال شود و بی‌فایده باشد، ولی اگر هدف از روشن‌کردن چراغ، قرائت قرآن و دعا یا کارهایی است که نیاز به روشنایی دارند، نه‌تنها حرام و نامشروع نیست، بلکه مصداق آیه شریفه: (تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى)⁽¹⁾است.

در حاشیه سنن نسائی آمده است: «والنّهی عنه لانّه تضییع مال بلا نفع؛ نهی از روشن‌کردن چراغ به این دلیل است که این ضایع‌کردن مال است و سودی ندارد».⁽²⁾

روز بیست‌و‌چهارم صفر؛ اعزام لشکر اسامه

پیش از آنکه مناسبت این روز را توضیح دهیم، به آیه‌ای که می‌توان در این باره از آن استفاده کرد، اشاره می‌کنیم: (وَمَا كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبيناً)⁽³⁾

ترجمه: هیچ مرد و زن باایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبرش کاری را لازم بدانند، برای خود اختیاری (در برابر فرمان خدا و رسولش) قائل باشد و هرکس نافرمانی کند به گمراهی آشکاری گرفتار شده است.

تفسیر: گرچه مفسرین شأن نزول این آیه را برای امری خاص (ازدواج زینب‌بنت‌جحش با زید‌بن‌حارثه) بیان کرده‌اند، اما می‌توان از قرآن (که کتاب هدایت بشر است) در هر جریانی استفاده کرد.

ممنوعیت نافرمانی خدا و رسول

لغت «مسلمان» از ماده «تسلیم»؛ به معنی «فرمانبری و اطاعت بی‌قید و شرط» از دستورات خداوند است که به‌وسیله پیامبرش ابلاغ می‌شود. این معنی در آیات مختلف و با عبارات گوناگون بیان شده است.

در سوره نور، آیه 51 می‌فرماید:

(إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)؛ هنگامی که مؤمنان را به‌سوی خدا و رسولش می‌خوانند تا در میانشان داوری کنند، گفتار آنان این است که: شنیدیم و اطاعت کردیم (تسلیم هستیم) و اینان رستگارند.

در سوره نسا، آیه 65 می‌فرماید:

(فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْليماً)؛ سوگند به پروردگارت که آن‌ها به حقیقت ایمان نمی‌رسند (مؤمن واقعی نیستند)، تا زمانی که تو را در اختلافاتشان حَکَم سازند (داوری و حکم تو را قبول داشته باشند) و در دل خود از داوری تو کوچک‌ترین ناراحتی نداشته باشند و کاملاً تسلیم باشند.

چرا باید در مقابل دستورهای خدا و پیامبرش تسلیم باشیم؟

دستورها و برنامه‌های الهی به مصلحت بشر است و هیچ اشتباه وکج‌روی در آن نیست.

گر جمله کائنات کافر گردند

بر دامن کبریاش ننشیند گرد

عاقبت نافرمانی

در مقابل تسلیم و رضا، سرکشی و نافرمانی از اوامر الهی قرار دارد که عاقبت آن گمراهی و بدبختی است. لذا خداوند در پایان آیه 36 احزاب می‌فرماید: (وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبيناً)؛ کسی که از خدا و رسولش نافرمانی کند، دچار گمراهی آشکاری خواهد شد.

خداوند در آیه 57 سوره احزاب، کسانی که خدا و رسولش را اذیت کنند، لعنت کرده و عذاب دردناکی را به آن‌ها وعده داده است:

(إِنَّ الَّذينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهيناً)؛ خداوند کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می‌دهند، در دنیا و آخرت از رحمت خود دور می‌سازد و برای آن‌ها عذابی خوار‌کننده آماده کرده است.

اذیت و آزار پیامبر (صلی الله علیه و آله) مفهوم وسیعی دارد که یکی از آن‌ها را می‌توان نافرمانی از دستورهای وی دانست. لذا کسانی که پیامبر را آزار می‌دهند، در دنیا و آخرت موردلعن قرار می‌گیرند و در آخرت با عذابی خوار‌کننده کیفر خواهند شد.

روایت

در روایتی از پیامبر اکرم، مسلمانان و بندگان خدا به بیمارانی تشبیه شده‌اند که باید در مقابل دستور پزشک تسلیم باشند و به آنچه او دستور می‌دهد، عمل کنند (بدون چون‌وچرا) تا به رستگاری و سلامت برسند:

قال رسول الله: يَا عِبَادَ اللَّهِ أَنْتُمْ كَالْمَرْضَى وَاللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ كَالطَّبِيبِ فَصَلَاحُ الْمَرْضَى فِيمَا يَعْلَمُهُ الطَّبِيبُ وَيُدَبِّرُهُ بِهِ لَا فِيمَا يَشْتَهِيهِ الْمَرِيضُ وَيَقْتَرِحُهُ أَلَا فَسَلِّمُوا لِلَّهِ أَمْرَهُ تَكُونُوا مِنَ الْفَائِزِينَ.⁽¹⁾

پیامبر

خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: ای بندگان خدا، شما مانند بیمار هستید و پروردگار جهان مانند طبیب. مصلحت (و بهبود) بیمار در گرو دانش و توصیه‌های طبیب است، نه در آنچه بیمار میل دارد و پیشنهاد می‌کند. در برابر فرمان خدا تسلیم شوید تا از رستگاران باشید.

بیست‌وچهارم صفر؛ روز اعزام لشکر اسامه

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در نزدیکی رحلت خود مصلحت ندیدند که جمعی از مسلمانان در مدینه باشند و دستور دادند لشکری به فرماندهی «اسامه‌بن‌زید» (که در آن وقت 21‌ساله بود) تشکیل شود و برای جهاد با رومیان (در همان محلی که پدر زید شهید شده بود) به‌سوی شام حرکت کنند.

بنا بر نقل مرحوم بیرجندی، در روز پنجشنبه، بیست‌وچهارم صفر (و بنا بر نقلی در وقایع الشهور، در روز بیست‌وپنجم صفر)، رسول اکرم متوجه شد که جمعی (از جمله ابوبکر، عمر، عثمان سعدوقاص، ابوعبیده جراح و غیره) با اسامه همراه نشده‌اند و به مدینه برگشته‌اند. پیامبر اکرم به آن‌ها فرمود: «چرا خود را به اسامه معرفی نکردید و همراه او نرفتید؟» هرکدام در مقابل دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) عذری آوردند. ابوبکر گفت: «من آمدم تا یک بار دیگر چهره ملکوتی شما را زیارت کنم». دیگری گفت: «من طاقت نیاوردم که شما را با حالت بیماری تنها بگذارم و به سفر بروم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «من به شما فرمان دادم که همراه اسامه بروید. شما مخالفت کردید و با این عذرها از زیر بار مسؤلیت خارج نمی‌شوید». سپس، سه بار فرمودند: «جَهِّزُوا جَيْشَ أُسَامَةَ، لَعَنَ اللَّهُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ جَيْشِ أُسَامَة⁽¹⁾خدا لعنت کند کسی را که از لشکر اسامه تخلف ورزد».

مخالفان از اینکه جوانی مانند اسامه فرمانده آن‌ها شده بود، ناراحت بودند؛ زیرا خود را از افراد باسابقه در جنگ‌ها و برنامه‌های مختلف می‌دانستند، ولی در واقع، این مخالفت با رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) بود. لذا پیامبر اکرم در همان حال بیماری با ناراحتی پارچه‌ای به سر بستند و به مسجد رفتند و خطاب به مردم فرمودند: «مردم می‌گویند چرا جوانی به پیران مهاجر و انصار، امیر شده است؟ اگر ایرادی بر من دارید قبلاً هم بر پدر اسامه داشتید».

این ایراد در واقع ایراد به رسول خدا بود که قرآن می‌فرماید: (وَمَا

يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى)⁽²⁾پیامبر چیزی را از روی هوی‌وهوس نمی‌گوید. گفتار او از وحی خداوند است.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در ادامه فرمودند: «به خدا سوگند، اسامه و پدرش به امیری بر شما صالح بودند و

من هرگز خلاف مصالح اسلام انتخابی نداشته‌ام و ندارم. باز تکرار می‌کنم که اسامه از همه شما بهتر است».⁽¹⁾

ابن‌ابی‌الحدید به‌دنبال این واقعه گفته است:

زمانی که کسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بیشتر شد، بعضی از زن‌های پیامبر (عایشه و حفصه) به لشکریان پیام دادند که به مدینه برگردند؛ تا جایی که اسامه نیز برگشت و زمانی که خدمت پیامبر اکرم مشرف شد، پیامبر به او دستور داد که دوباره به مأموریت خود برود، اما همچنان چند نفر تخلف کردند و به مدینه بازگشتند.

بیست‌وچهارم صفر؛ روز درخواست قلم

طبق نظر مرحوم بیرجندی، زمانی که عده‌ای از فرمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) سر باز زدند، آن حضرت در بستر بیماری وسیله نوشتن خواستند تا چیزی بنویسند⁽²⁾،

عمر که همراه اسامه نرفته بود و در آنجا حضور داشت گفت: «إنَّ النَّبِیَّ قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَعِندَنَا کِتَابُ اللَّهِ»⁽³⁾، و بنا بر نقلی دیگر گفت: «إِنَ الرَّجُلَ لَيَهْجُرُ حَسْبُنَا كِتَابَ اللَّهِ». او که می‌دانست پیامبر برای چه وسیله نوشتن می‌خواهد (برای تعیین‌کردن امام و پیشوای مسلمین بعد از خود)، گفت: «درد و بیماری بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) غالب شده است و برای ما همان کتاب خدا (قرآن) کافی است» و این گونه از اجرای فرمان پیامبر جلوگیری کرد. ابن‌عباس می‌گوید: «جمعی به عمر اعتراض کردند که چرا با دستور پیامبر خدا مخالف می‌کند و جنجال شد. در این هنگام پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «قُومُوا عَنِّی وَلا یَنبَغِی عِندِی التَّنَازُعَ⁽⁴⁾(از پیش من) برخیزید، اختلاف و جنجال نزد من جایز نیست». ابن‌عباس از حضور پیامبر خارج شد و گریه‌کنان گفت: «همه مصائب اسلام از این روز آغاز شد».

تحلیل دو نکته

عمر در حضور جمعی از مسلمین، با دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای انجام کاری بسیار مهم مخالفت کرد و با عبارتی اهانت‌آمیز (قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ؛ بیماری بر او مسلط شده است) سخن گفت. قرآن دستور داده است که: «لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً⁽¹⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مثل مردم عادی خطاب نکنید»، بلکه با احترام و ادب با او سخن بگویید. بعضی گفته‌اند که عمر در این گفتار اجتهاد کرده است که این ادعایی جاهلانه است. سخن و دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) مانند قرآن، حجت و معیار تشخیص حق از باطل است. همان طور که اجتهاد در مقابل نص صریح قرآن جاهلانه است، اجتهاد در مقابل نص و تصریح پیامبر نیز کاری خطاست.

این دو (قرآن و اهل‌بیت) هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

آیا قرآن به تنهایی جواب‌گوی بشر است؟

بنا بر مشهور، قرآن مشتمل بر 6666 آیه است⁽³⁾:

با توجه به این آمار اجمالی، بشر چگونه می‌تواند نیاز خود را بدون مفسر تشخیص دهد و به وظیفه خود عمل کند؟

برای مثال، در دستورهای ایجابی مانند نماز، چگونه می‌توان عدد رکعات، واجبات و مستحبات، مبطلات، ارکان و غیره را از قرآن به دست آورد؟ در دستورهای مالی مانند خمس و زکات، چگونه می‌توان شرایط وجوب، مقدار پرداخت، وقت وجوب، وقت ادا و مسائل دیگر آن را از قرآن تشخیص داد؟ یا در مبحث معاملات و عقود، مسائل قضایی، کیفری و حقوقی، مسائل ارث و غیره چگونه می‌توان جزئیات احکام را (که به چند جلد کتاب نیاز دارد) از قرآن به دست آورد؟ لذا باید گفت قرآن همانند قانون اساسی است و مسائل، به‌صورت کلی در آن بیان شده است؛ اما جزئیات آن به مفسر نیاز دارد و این مفسران، همان اهل‌بیت عصمت و طهارت‌اند که به قرآن وصل بودند و علوم آن‌ها از وحی سرچشمه گرفته است.

حدیث قلم و دوات در کتب اهل‌تسنن

حدیث قلم و دوات که قبلاً توضیح داده شد، در موارد متعددی از کتب عامه نیز ذکر شده است. در کتاب صحیح بخاری (که از معتبرترین کتب نزد اهل‌تسنن است و در مقدمه آن آمده است که این کتاب بعد از قرآن، اجلّ کتب اسلامی است)، این حدیث در هفت مورد و با کمی اختلاف آمده است:

برای نمونه، روایت آخر از کتاب الاعتصام را بیان می‌کنیم. ابن‌عباس روایت می‌کند:

پیامبر اکرم در حال احتضار بود و جمعیتی از جمله عمربن‌خطاب حاضر بودند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «هَلُمَّ أَكْتُبُ لَكُمْ كِتَاباً لَن تَضِلُّوا بَعْدَهُ. فَقَالَ عُمَرُ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ [وَآلِهِ] قَدْ غَلَبَ عَلَيهِ الْوَجَعُ وَعِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ، فَحَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ؛ بیایید که برایتان نوشته‌ای بنویسم تا پس از آن هرگز گمراه نشوید». در این هنگام عمر گفت: «درد بر پیامبر غلبه کرده است، قرآن نزد ما موجود است و کتاب خدا برایمان کافی است». در این هنگام کسانی که در خانه بودند با هم اختلاف و ستیز کردند. بعضی گفتند: «سخن پیامبر را گوش کنید و وسیله‌ای بیاورید تا پیامبر آنچه را که موجب نجات ما از گمراهی می‌شود، بنویسد» و عده‌ای دیگر پیرو حرف عمر بودند. وقتی همهمه شد، پیامبر اکرم فرمود: «قُومُوا عَنِّی؛ از کنار من برخیزید».

راوی حدیث می‌گوید ابن‌عباس گفت: «همه مصیبت مسلمانان به خاطر آن است که اختلاف و همهمه آن‌ها مانع از آن شد که رسول‌الله برای آن‌ها نوشته‌ای بنویسد».

نظیر این روایت را ابن‌جوزی حنفی هم نقل کرده است:

پیامبر

اکرم (صلی الله علیه و آله) کمی قبل از رحلتش فرمود: «ايتُونِی بِدَوَاةٍ وَبَياضٍ لِأَكْتُبَ لَكُمْ كِتَاباً لَا تَختَلِفُوا فِيهِ بَعْدِی، فَقَالَ عُمَرُ دَعَوا الرَّجُلَ فَإنَّهُ لَيَهجُرُ؛ دوات و لوح سفیدی (مانند کاغذ) برایم بیاورید تا برای شما نوشته‌ای بنویسم که بعد از من با یکدیگر اختلاف نکنید». در این هنگام عمر گفت: «این مرد را رها کنید، همانا او یاوه می‌گوید».⁽⁵⁾

چند نکته

يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى)⁽¹⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله) از روی هوی‌و‌هوس سخن نمی‌گوید، هرچه می‌گوید وحی الهی است. همچنین، سخن عمر خلاف این آیه است: (لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً)⁽²⁾پیامبر را در میان خود مانند مردم عادی خطاب نکنید.

علامه مجلسی (رحمه الله علیه) از کتاب ملل و نحل شهرستانی چنین نقل می‌کند:

اولین مخالفتی که در عالم شد مخالفت شیطان از امر الهی بود که به آدم سجده نکرد و اول خلافی که در اسلام شد مخالفت عمر از آوردن قلم و دوات برای پیامبر اکرم بود... ابن‌عباس گفت: «پنجشنبه و چه پنجشنبه‌ای!» و آن‌قدر گریست که اشک‌هایش، سنگ‌ریزه‌ها را خیس کرد. از او پرسیدند: «کدام پنجشنبه؟» گفت: «روزی که درد بر پیامبر شدید شد و فرمود قلم و

دواتی

برایم بیاورید تا چیزی برایتان بنویسم که پس از من هرگز گمراه نشوید». در این هنگام عمر گفت: «إنَّ

الرَّجُلَ لَیَهجُرُ؛ این مرد هذیان می‌گوید (به روایتی دیگر گفت: درد و بیماری بر او غالب شده است، کتاب خدا برای ما بس است)».⁽¹⁾

مناظره

حجة‌الاسلام‌والمسلمین علی عطایی اصفهانی نقل می‌کند:

یکی از وهّابیان سعودی با من مواجه شد و طبق عادت همیشگی آن‌ها، با خشونت به من گفت: «شما در ضلالت و گمراهی هستید و تقصیر با علمای شماست که منشأ اختلاف را به وجود آوردند؛ مخصوصاً شیخ کلینی، صاحب اصول کافی و مجلسی، صاحب بحار الانوار». گفتم: «از رحمت خدا دور باد هرکس که باعث گمراهی و اختلاف شده باشد. تو حاضری کسی را که سبب ضلالت و اختلاف شده است، بشناسی و از او بیزاری بجویی؟» گفت: «البته که حاضرم». گفتم: «کتاب صحیح بخاری را که قبول داری و تمام روایات آن را درست می‌دانی؟» گفت: «ما بعد از قرآن، کتاب صحیح بخاری را صحیح‌ترین کتاب می‌دانیم».

گفتم: «به صحیح بخاری رجوع کن، هفت روایت نقل کرده است مبنی بر آنکه رسول‌خدا (صلی الله علیه و آله) در حال بیماری به عده‌ای فرمود وسیله نوشتن بیاورید تا چیزی بنویسم که بعد از من گمراه نشوید. یک نفر از حاضرین گفت: "درد بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) غلبه کرده است و قرآن برای ما کافی است". این حرف سبب اختلاف بین حاضرین شد. سرانجام رسول‌الله فرمود: "از کنار من برخیزید" و نامه نوشته نشد. آیا حاضری طبق این روایات شخصی که این سخن را گفت و موجب اختلاف بین مسلمانان و ناراحتی پیامبر شد، بشناسی و از او بیزاری بجویی؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌خواست از گمراهی و اختلاف مسلمانان جلوگیری کند، اما آن شخص مانع شد و مسلمانان دچار اختلاف و چنددستگی شدند». او ساکت ماند و حرفی نزد. گفتم: «برو صحیح بخاری را مطالعه کن تا کسی را که سبب گمراهی شد بشناسی. آیا او شیخ کلینی یا مجلسی بوده است یا آن کسی که شما به او دل بسته‌اید؟» گفت: «رسول‌الله می‌توانست بعد از رفتن حاضران وسیله

نوشتن

بطلبد و نامه را بنویسد. چرا چنین نکرد؟» گفتم: «آن کسی که گفت درد بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) غلبه کرده است و مانع نوشتن نامه شد، بذر اختلاف و شبهه را پاشید. بر فرض که بعد از رفتن آن‌ها، پیامبر (صلی الله علیه و آله) چیزی می‌نوشت، آن‌ها می‌گفتند: اعتبار ندارد و در صحت سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) تردید می‌کردند». در این هنگام وهّابی سرش را پایین انداخت و حرفی نزد.

روز بیست‌و‌پنجم صفر؛ حلالیت‌خواستن پیامبر (صلی الله علیه و آله) از مردم

مرحوم علامه مجلسی نقل کرده است:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «یاعلی، جبرئیل امین هر سال یک بار قرآن را بر من عرضه می‌کرد، ولی در سال جاری دو بار این کار را انجام داد و این نشانه نزدیک‌شدن اجل من است. یاعلی، من میان دو کار مخیر شدم؛ اول اینکه دنیا و مظاهر آن را برگزینم و دیگر اینکه به‌سوی پروردگار جهان و لقای رضوان الهی بشتابم. من دومی را برگزیدم و به‌زودی از دنیا خواهم رفت».⁽¹⁾

سپس، آن بزرگوار به همه انسان‌ها درس بزرگ زندگی دادند:

همراه علی (علیه السلام) و با کمک فضل‌بن‌عباس، به مسجد رفتند و در میان جمعیت مهاجرین و انصار، مطالبی ایراد فرمودند: «ای مسلمانان، من به‌عنوان پیامبر الهی و پدر این امت، هرچه وظیفه‌ام بود برای شما بیان کردم. وظایف فردی و اجتماعی، احکام و دستورهای قرآن، مسیر سعادت و خوشبختی و هرآنچه باید بگویم، گفته‌ام. رهبر و جانشین خود را تعیین و معرفی کردم، به‌صورتی که هیچ نگرانی و سرگردانی باقی نگذاشتم. ای مردم، مرگ من نزدیک است و من به‌زودی از میان شما می‌روم. از شما سؤال می‌کنم که آیا ابلاغ رسالت خود و حجتم را بر شما تمام کردم؟» مردم با دیده اشک‌بار و پریشان گفتند: «یارسول‌الله، شما در راه هدایت و سعادت ما از هیچ‌گونه فداکاری و مهرورزی و روشنگری کوتاهی نکردید». سپس، پیامبر (صلی الله علیه و آله) اشاره کردند تا مردم ساکت شوند و فرمودند: «ای مردم، خداوند از ما عمل صالح می‌خواهد و از حق‌الناس نمی‌گذرد. هرکس به کسی بدهکار باشد، باید حقوق صاحب حق را بدهد و او را از

خود راضی کند. ای مردم، هرکس به گردن من حقی دارد اعلام کند و حق خود را بگیرد. سپس، در پیشگاه خداوند عرض کرد: «اللَّهُمَّ

هَل بَلَّغتُ؛ خدایا، آیا به وظیفه ابلاغ رسالتم عمل کردم؟» و سه بار این مطلب را تکرار فرمود تا مرتبه سوم مردی برخاست و سه درهم از آن حضرت مطالبه کرد و حضرت به پرداختش دستور داد.

داستان مطالبه‌گری سواده از پیامبر (صلی الله علیه و آله)

سپس، مردی به نام سوادة‌بن‌قیس برخاست و عرض کرد: «یارسول‌الله، پدر و مادرم به فدایت، هنگامی که از سفر طائف برمی‌گشتی و بر شتر غضبا سوار بودی، من به استقبال شما آمدم. عصای ممشوق شما بر شکمم خورد، نمی‌دانم به‌عمد بود یا به‌سهو». رسول خدا فرمود: «پناه می‌برم به خدا از اینکه عصایم را عمداً به تو زده باشم، اما حاضر به قصاص هستم. بلال برخیز و به خانه دخترم، فاطمه (سلام الله علیها) ، برو و عصایم را بیاور».

بلال این ماجرا را برای مردم بازگو می‌کرد و می‌گفت: «ای مردم، اینک محمد (صلی الله علیه و آله) خود را در معرض قصاص قرار داده است تا جریان به قیامت نیفتد. ای مردم، از این کار پندآموز پیامبر درس بگیرید و پیش از آنکه توانایی از شما سلب شود، حق مردم را به صاحبانش برگردانید».

بلال به خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) مراجعه کرد و ماجرا را گفت. فاطمه زهرا (سلام الله علیها) با اندوه عصا را به بلال سپرد و (بنا بر نقلی) به حسنین (علیهما السلام) فرمود: «عزیزانم به مسجد بروید و به سواده بگویید پدر ما ناتوان است، ما را به‌جای او قصاص کن». بلال عصا را به مسجد آورد و تقدیم پیامبر (صلی الله علیه و آله) کرد و آن حضرت به سواده فرمود: «این عصا را بگیر و مرا قصاص کن».

سواده گفت: «یارسول‌الله، آنگاه که عصا به شکم من خورد، برهنه بودم». حضرت پیراهنش را بالا زد. حاضران در تعجب و ناراحتی بودند که سواده می‌خواهد چه کند. سواده پیش آمد و عرض کرد: «یا‌رسول‌الله، اجازه می‌فرمایید لب‌هایم را بر بدن شما بگذارم و ببوسم تا لب‌هایم متبرک و در روز قیامت بر آتش جهنم حرام شوند؟» آن حضرت اجازه داد. سپس، فرمود: «آیا مرا قصاص می‌کنی یا از من می‌گذری؟» عرض کرد: «عفو کردم و گذشتم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) اظهار داشت: «پروردگارا، تو نیز سواده را مورد عفو و آمرزش قرار بده، چنان‌که او مرا عفو کرد (آری،

مردمی که به فکر جبران حق دیگران هستند، خداوند نیز به آن‌ها کمک می‌کند).⁽¹⁾

روز بیست‌وپنجم صفر؛ آموزش هزار باب علم به علی (علیه السلام) توسط پیامبر (صلی الله علیه و آله)

از وقایعی که در این روز از علمای شیعه و سنی نقل شده این است که پیامبر اکرم، حضرت علی (علیه السلام) را نزد خود طلبید و هزار باب علم که از هر بابی، هزار باب دیگر گشوده می‌شود، به او آموخت.

ام‌سلمه، همسر رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) ، می‌گوید: پیامبر اکرم در آخرین روزهای عمر خود فرمود: «خلیل (دوست) مرا بخوانید». عایشه، ابوبکر را احضار کرد. پیامبر با دیدن او صورت مبارکش را درهم کشید، ابوبکر برخاست و بیرون رفت. بار دیگر پیامبر فرمود: «خلیل مرا بخوانید». این بار عمر با دعوت حفصه آمد و با بی‌اعتنایی

پیامبر (صلی الله علیه و آله) روبه‌رو شد و برگشت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای سومین بار فرمود: «دوست مرا بخوانید». فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) مقصود پدر را دریافت و علی (علیه السلام) را صدا زد. پیامبر اکرم با دیدن او ایستاد و او را با تجلیل نزد خود نشاند و به خود نزدیک کرد. سر به گوش علی (علیه السلام) نهاد و رازهای بسیاری به او گفت، به‌صورتی که عرق از سر و روی هر دو جاری شد. از حضرت علی سؤال کردند: «در این گفتار طولانی، پیامبر به شما چه گفت؟» فرمود: «حَدَّثَنِی رَسُولُ اللَّهِ بِأَلْفِ حَدِيثٍ لِكُلِّ حَدِيثٍ أَلْفُ بَابٍ‌⁽²⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله) هزار حدیث برای من بیان کرد که از هر حدیث، هزار باب دیگر گشوده می‌شد».

فخر رازی در تفسیر کبیر خود ذیل آیه: (إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِين)‌⁽³⁾می‌گوید:

قال علیّ: «عَلَّمَنِی رَسُولُ اللَّهِ ألفَ بَابٍ مِنَ العِلمِ وَاستَنبَطتُ مِن کُلِّ بَابٍ ألفَ بَابٍ»⁽⁴⁾علی (علیه السلام) فرمود: «پیامبر خدا هزار باب از علم به من آموخت که از هر بابی هزار باب

دیگر برداشت کردم».

این دو روایت، نمونه‌ای از روایات متعددی است که از شیعه و سنی در این باره نقل شده است.

روایات شیعه درباره اینکه حضرت علی (علیه السلام) پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، اعلم و افضل همه مردم بود و کسی از نظر علمی با آن حضرت برابری نمی‌کرد، از اندازه بیرون است؛ اما در کتب اهل‌تسنن نیز روایات زیادی وجود دارد که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌کنیم:

علم حضرت علی (علیه السلام) در کتب اهل‌تسنن

وَاللَّهِ مَا نَزَلَتْ آيَةٌ إِلَّا وَقَدْ عَلِمْتُ فِيمَا نَزَلَتْ- وَأَيْنَ نَزَلَتْ وَعَلَى مَنْ نَزَلَتْ- إِنَّ رَبِّی تَعَالَى وَهَبَ لِی قَلْباً عَقُولًا وَلِسَاناً طَلْقاً⁽²⁾به خدا سوگند، آیه‌ای نازل نشده مگر آنکه دانستم درباره چه و بر که نازل شده است. همانا پروردگارم به من قلبی عاقل و زبانی گویا بخشیده است.

سَلُونِی عَنْ كِتَابِ اللَّهِ فَإنّه لَيسَ مِنْ آيَةٍ إِلَّا وَقَد عَرَفتُ بِلَيْلٍ نَزَلَتْ أَوْ بِنَهَارٍ، فِی سَهْلٍ أَمْ فِی جَبَل⁽³⁾معانی قرآن را از من بپرسید، همانا آیه‌ای نیست مگر اینکه می‌دانم شب نازل شده یا روز، روی زمین یا در کوه.

از علی (علیه السلام) سؤال کردم: «چرا شما بیش از همه، از پیامبر (صلی الله علیه و آله) حدیث می‌دانید؟» فرمود: «إنِّی کُنتُ إذَا سَألتُهُ أنبَأنی وَإذَا سَکَتُ إبتَدَأنِی⁽¹⁾من به گونه‌ای بودم که اگر از پیامبر (چیزی را) سؤال می‌کردم پاسخ می‌داد و هرگاه سکوت می کردم، آن حضرت برایم سخن می‌گفت».

ماست».

پیامبر

اکرم، حضرت علی را به یمن فرستاد. در آنجا گودالی بود که در آن شیر درنده‌ای را نگهداری می‌کردند. یک نفر داخل گودال افتاد و در حال افتادن، به شخص دیگری که بالای گودال بود چسبید و او را نیز پایین کشید. دومی هم به شخص سوم و سومی نیز به شخص چهارم چسبید و هر چهار نفر داخل گودال افتادند و شیر همه آن‌ها را مجروح کرد و کشت. اقوام آن چهار نفر به روی یکدیگر اسلحه کشیدند و آماده جنگ شدند. حضرت امیر فرمود: «من میان شما قضاوت می‌کنم که با دیه رضایت دهید و دست از جنگ بردارید و اگر قضاوت مرا قبول نکردید، نزد پیامبر بروید و به هرچه ایشان فرمودند عمل کنید».

فَقَضَی لِلأوَّلِ رُبعَ الدِّیَةِ وَلِلثَّانِی ثُلثَ الدِّیَةِ وَلِلثَّالِثِ نِصفَ الدِّیَةِ وَلِلرَّابِعِ دِیَةً کَامِلَةً⁽³⁾پس، برای اولی یک‌چهارم دیه، برای دومی یک‌سوم دیه، برای سومی نصف دیه و برای چهارمی دیه کامل حکم کرد. آن‌ها پس از قضاوت حضرت علی، اختلاف پیدا کردند و خدمت پیامبر اکرم آمدند. حضرت رسول قضاوت حضرت علی را صحیح دانست و فرمود: «طبق آن عمل کنید».

فِیهَا أَبُوالحَسَن⁽¹⁾عمربن‌خطاب در مشکلی که علی (علیه السلام) در آن حضور نداشت، به خدا پناه می‌برد».

آنچه گفته شد بعضی از روایاتی بود که اهل‌تسنن درباره علم حضرت علی نوشته‌اند. با توجه به آیه شریفه: (يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ)‌⁽²⁾خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند و دانشمندانتان را درجاتی بالا می‌برد»، مقدّم‌کردن دیگران بر کسی که خدا او را بالا برده، کاری قبیح و ناپسند است.

روز بیست‌و‌هشتم صفر

قال الله العظیم:

(وَمَا

مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرينَ)⁽³⁾

ترجمه: محمد جز فرستاده خدا نیست و پیش از او نیز فرستادگانی بودند (که از دنیا رفتند). آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به عقب برمی‌گردید (و ایمان و عمل صالح را از دست می‌دهید؟) هرکس به عقب برگردد هرگز به خدا ضرری نمی‌زند و به‌زودی خداوند شاکران (و ثابت‌قدمان) را پاداش خواهد داد.

شأن نزول

در جنگ احد، زمانی که جنگ بسیار شعله‌ور بود، صدایی بلند شد و یک نفر گفت: «محمد را کشتم». این مصادف با زمانی بود که سنگی به‌سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) رها شد و پیشانی و دندان آن

حضرت را شکست و لب پایینش را شکافت و خون، صورت ایشان را فراگرفت. دشمن می‌خواست پیامبر را شهید کند، ولی مصعب‌بن‌عمیر (که از پرچم‌داران سپاه اسلام بود)، از آن حضرت دفاع کرد که منجر به شهادتش شد. دشمن از شباهت مصعب با پیامبر (صلی الله علیه و آله) سوءاستفاده کرد و خبر شهادت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به گوش لشکریان رساند. انتشار این خبر در روحیه مشرکان اثری مثبت گذاشت و در مقابل، میان مسلمانان تزلزل و ضعف پیدا شد؛ به‌صورتی که بعضی به‌سرعت از میدان جنگ خارج شدند و بعضی دیگر، در این فکر بودند که از دین اسلام خارج شوند و به بت پرستان پناه ببرند. اما اقلیّتی فداکار و ثابت قدم، همچون علی (علیه السلام) ، ابودجانه و طلحه، با استقامت ایستاده بودند و دیگران را نیز به استقامت دعوت می‌کردند. انس‌بن‌نفر به میان مسلمانان آمد و گفت: «ای مردم، اگر محمد کشته شد، خدای محمد کشته نشده است. بجنگید و در راه هدفی که پیامبر داشت، تا مرز شهادت پیش بروید» و خودش به دشمن حمله کرد. در این هنگام، معلوم شد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) شهید نشده و زنده است و خبر شهادت ایشان، توطئه دشمن بوده است. در اینجا آیه فوق در نکوهش گروه اول نازل شد.⁽¹⁾

تفسیر

وابستگی به شخص ممنوع

اسلام در مسائل اعتقادی و ارزشی، با وابستگی فردی کاملاً مخالف است؛ زیرا پس از تشخیص حقیقت و اعتقاد صحیح، انسان باید تا آخرین نفس در راه عقیده خود بایستد و از هدف مقدس خود دفاع کند. بر فرض، پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این جنگ شهید شده بود، وظیفه مسلمانان مبارزه با کفر و شرک بود تا زمانی که به پیروزی یا شهادت برسند.

فردگرایی، از آفات بزرگی است که اعتقاد و ایمان را تهدید می‌کند؛ زیرا با ازدست‌رفتن آن فرد، عقیده و راه حق نیز از بین خواهد رفت؛ حتی اگر آن فرد شخصیتی مانند پیامبر اکرم باشد. رهبران راستین با تفکر فردگرایی مبارزه می‌کردند و خود را خدمتکار معرفی می‌کردند تا با رفتن آن‌ها، فرد دیگری پرچم را به دست گیرد و در راه هدف مقدس تلاش کند. قرآن نیز با فردگرایی

به مبارزه برخاسته است و می‌فرماید: «محمد تنها فرستاده خداست. پیش از او نیز فرستادگانی وجود داشتند که از دنیا رفتند. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما باید به (عقیده باطل) قبل خود برگردید؟ (أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ). سپس، می‌فرماید: «اگر شما به عقیده باطل قبلی خود برگردید، هیچ ضرری متوجه خداوند متعال نمی‌شود؛ بلکه خودتان دچار هلاکت و بدبختی خواهید شد».

گر جمله کائنات کافر گردند

بر دامن کبریاش ننشیند گرد

در تفاسیر مجمع البیان و نمونه در ذیل آیه بالا، از امام‌باقر (علیه السلام) چنین نقل شده است:

علی8 در جنگ احد، 61 زخم برداشت و پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به ام‌سلیم و ام‌عطیه دستور داد که آن حضرت را معالجه کنند؛ ولی مدتی نگذشت که آن‌ها با نگرانی خدمت پیامبر رسیدند و عرض کردند: «وضعیت بدن حضرت علی (علیه السلام) به‌گونه‌ای است که ما هر زخمی را می‌بندیم، زخمی دیگر گشوده می‌شود. زخم‌های تن او آن‌قدر زیاد است که ما از حیات او نگرانیم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) و جمعی از مسلمانان برای عیادت، به منزل حضرت علی (علیه السلام) وارد شدند. پیامبر با دست خود بدن او را مسح کرد و فرمود: «کسی که در راه خدا این‌گونه سختی ببیند، به آخرین درجه وظیفه خود عمل کرده است». زخم‌هایی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آن‌ها دست کشید (به‌صورت اعجاز)، زود التیام یافت. حضرت علی (علیه السلام) در این هنگام گفت: «خدا را سپاس که توانستم استقامت کنم و به دشمن پشت نکردم». خداوند متعال در دو آیه، به مجاهدت‌های ایشان و مجاهدان نمونه جنگ احد اشاره کرده، می‌فرماید: (وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرينَ)؛ خداوند به‌زودی پاداش شاکران را خواهد داد» و در آیه بعد نیز می‌فرماید: (وَسَنَجْزِی الشَّاكِرين)؛ ما به‌زودی پاداش شاکران را خواهیم داد».⁽¹⁾

رحلت خاتم‌الانبیا (صلی الله علیه و آله)

مصیبت بزرگ، یعنی وفات خاتم‌الانبیا (پدر معنوی مسلمانان عالم) در روز دوشنبه، بیست‌وهشتم صفر سال یازدهم هجری در 63‌سالگی و در مدینه منوره اتفاق افتاد.

در آن روزی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) با حالت ضعف و بیماری، چشمان خود را باز کرد و به دخترش، فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) ، که گریه و نوحه‌گری می‌کرد، فرمود: «دخترم، این آیه را بخوان: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ)؛ محمد، جز فرستاده خدا نیست و پیش از او نیز فرستادگانی بودند (که از دنیا رفتند). آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود، به عقب برمی‌گردید؟»

در این هنگام، فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) گریه‌ای طولانی کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او اشاره کرد که نزدیک‌تر بیا. فاطمه (سلام الله علیها) نزد پدر رفت. پیامبر اکرم سخنی آهسته در گوش او فرمود که حضرت زهرا خرسند شد. سپس، جان رسول خدا قبض شد. وقتی از حضرت فاطمه سؤال کردند: «پیامبر به شما چه فرمود که موجب خرسندی شما شد؟» فرمود: «پیامبر به من خبر داد من نخستین کسی هستم که از اهل‌بیت او به او ملحق می‌شوم و اندکی بعد از وفات او به او ملحق خواهم شد. این خبر باعث خرسندی من شد».⁽¹⁾

سبب شهادت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

بنا بر نقل تاریخ در جنگ خیبر، زنی یهودی با کتف گوسفند غذایی تهیه و آن را مسموم کرد و برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرستاد. آن حضرت در ابتدای خوردن، متوجه مسمومیت غذا شدند و از آن غذا دست کشیدند ولی، آن غذای مسموم بر بدن مبارکش اثر گذاشت و سرانجام پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر اثر آن مسمومیت، بستری شدند و رحلت کردند.

لحظات آخر عمر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

لحظات آخر عمر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، حضرت علی (علیه السلام) در کنار بستر آن حضرت بود. پیامبر اکرم، حضرت علی را به‌طرف خود کشاند و او را زیر روپوشی که داشت برد و مدتی طولانی با ایشان گفتگو کرد تا آنکه روح از بدنش جدا شد. آنگاه حضرت علی (علیه السلام) از زیر روپوش خارج شد و فرمود:

أَعْظَمَ اللَّهُ أُجُورَكُمْ فِی نَبِيِّكُمْ فَقَدْ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ بِالضَّجَّةِ وَ

الْبُكَاء⁽¹⁾خداوند به شما در سوگ پیامبرتان پاداشی بزرگ عنایت کند، خداوند او را نزد خود برد.

هنگامی که حضرت علی (علیه السلام) این سخن را گفت، صدای ضجه و گریه از خانه برخاست. امیرالؤمنین، بدن مطهر پیامبر (صلی الله علیه و آله) را غسل داد و چهره منور او را باز کرد و در حالی که سیل اشک‌هایش جاری بود، فرمود:

پدر و مادرم فدای تو باد، با مرگ تو رشته نبوت و وحی الهی و اخبار آسمان‌ها قطع شد. اگر ما را به شکیبایی در برابر ناگواری‌ها دعوت نفرموده بودی، آن‌چنان در فراقت اشک می‌ریختم که سرچشمه اشک را می‌خشکاندم.

نخستین کسی که بر جسد پیامبر (صلی الله علیه و آله) نماز خواند، امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود و سپس، یاران بر آن حضرت نماز خواندند و این مراسم تا روز سه‌شنبه ادامه یافت.⁽²⁾

وصیت‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله)

امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود:

پیامبر

در حالی که سرش روی شانه من بود، می‌فرمود: «الصَّلاةُ الصَّلاةُ؛ نماز را، نماز را فراموش نکنید». آن بزرگوار در موارد مختلف، سفارش قرآن و اهل‌بیت خود را می‌کرد، چنانچه در حدیث ثقلین نیز تأکید فرموده است.

ابن‌حجر عسقلانی می‌گوید:

پیامبر (صلی الله علیه و آله) (در روزهای آخر عمر)، هنگامی که اصحاب و یاران در کنار بستر او بودند، به آن‌ها رو کرد و فرمود: «ای مردم، اجل من فرارسیده است و به‌زودی از میان شما می‌روم.

آگاه باشید که در میان شما کتاب خدا و عترت و اهل‌بیت خود را باقی می‌گذارم. سپس، دست علی (علیه السلام) را بالا برد و فرمود: «هَذَا عَلَیٌّ مَعَ القُرآن وَالقُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ لا یَفتَرِقَان؛ علی با قرآن و قرآن با علی همراه است. هرگز میان این دو (تا روز رستاخیز) جدایی نیست».⁽³⁾

ابن‌حجر عسقلانی در صفحه 136 کتاب الصواعق المحرقة می‌نویسد: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) توجه

مردم را در موارد مختلف، به همراهی کتاب و عترت جلب کرده است؛ مواردی مانند روز عرفه، روز غدیر، بازگشت از طائف و حتی روزهای آخر عمر و در بستر بیماری».

روز بیست‌و‌هشتم صفر؛ شهادت امام‌حسن (علیه السلام)

بنا بر نقل جمعی از علما و مورخان، شهادت امام‌حسن‌مجتبی (علیه السلام) در سال 50 هجری و در روز بیست‌و‌هشتم صفر اتفاق افتاده است⁽¹⁾

(در میان شیعیان این قول، نسبت به قول هفتم صفر، شهرت بیشتری دارد).

امام‌مجتبی به‌دستور معاویه و توسط جعده، همسر نالایق خود، شهید شد. معاویه به جعده وعده داد که اگر به حسن (علیه السلام) زهر بدهی تو را به همسری فرزندم، یزید، درمی‌آورم. سپس، سمی قوی (به‌نام سم آبکی) و صد‌هزار درهم برای او فرستاد. جعده نیز قبول کرد. امام‌مجتبی (علیه السلام) روزه بود. هنگام افطار آن سم را در ظرف شیر ریخت و ظرف را نزد امام گذاشت. امام آن را نوشید و همان وقت احساس مسمومیت کرد و جعده را نفرین کرد و فرمود: «مرا کشتی، خدا تو را بکشد. به خدا سوگند، به آرزویت نمی‌رسی و خداوند تو را رسوا خواهد کرد». دعای آن حضرت مستجاب شد. بنا بر نقل مرحوم مفید، جعده پس از شهادت امام نزد معاویه آمد و گفت: «بنا بر وعده، مرا همسر یزید کن»⁽²⁾.

معاویه گفت: «دور شو، زنی که شایستگی همسری حسن‌بن‌علی را نداشته باشد، برای پسر من نیز شایسته نخواهد بود». امام‌حسن (علیه السلام) پس از دو روز مسمومیت به شهادت رسید.⁽³⁾

آخرین سخنان امام‌مجتبی (علیه السلام) به جناده

جناده بن‌ابی‌امیه روایت کرده است:

در بیماری امام‌حسن (علیه السلام) (که در آن بیماری به شهادت رسید) به خدمت او رفتم. دیدم مقابل ایشان تشتی گذاشته‌اند و لخته‌های خون (در اثر مسمومیت) در آن تشت می‌ریزد. عرض

کردم:

«ای مولای من، چرا خود را معالجه نمی‌کنی؟»

فرمود: «ای بنده خدا، با چه می‌توان مرگ را معالجه کرد؟» گفتم: «إنَّا لِلَّهِ وَإنَّا إلَیهِ رَاجِعُونَ». پس، به من توجه کرد و فرمود: «رسول خدا به ما خبر داد که بعد از او، دوازده جانشین و امام خواهد بود که یازده تن از آنان از فرزندان علی و فاطمه هستند و همه آن‌ها یا کشته می‌شوند یا مسموم».

فرصت را غنیمت شمردم و عرض کردم: «مرا موعظه بفرمایید». حضرت فرمود: «اسْتَعَدَّ لِسَفَرِكَ وَحَصِّلْ زَادَكَ قَبْلَ حُلُولِ أَجَلِكَ؛ خود را برای سفر آخرت آماده کن و قبل از رسیدن مرگ، زاد و توشه خود را تهیه کن. وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَطْلُبُ الدُّنْيَا وَالْمَوْتُ يَطْلُبُكَ؛ بدان تو به‌سوی دنیا می‌روی ولی، مرگ (به‌تدریج) به‌سوی تو می‌آید. وَلَا تَحْمِلْ هَمَّ يَوْمِكَ الَّذِی لَمْ يَأْتِ عَلَى يَوْمِكَ الَّذِی أَنْتَ فِيهِ؛ غصه روزی را که هنوز نیامده است در روزی که در آنی، مخور. وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَكْسِبُ مِنَ الْمَالِ شَيْئاً فَوْقَ قُوتِكَ إِلَّا كُنْتَ فِيهِ خَازِناً لِغَيْرِكَ؛ بدان ثروتی که بیش از روزی و نیاز تو باشد (و برای به‌دست‌آوردن آن تلاش کنی)، بهره‌ای برایت ندارد و تو انباردار دیگرانی. وَاعْلَمْ أَنَّ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَفِی حَرَامِهَا عِقَابٌ وَفِی الشُّبُهَاتِ عِتَابٌ، فَأَنْزِلِ الدُّنْيَا بِمَنْزِلَةِ الْمَيْتَةِ خُذْ مِنْهَا مَا يَكْفِيكَ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ حَلَالًا كُنْتَ قَدْ زَهِدْتَ فِيهَا، وَإِنْ كَانَ حَرَاماً لَمْ تَكُنْ قَدْ أَخَذْتَ مِنَ الْمَيْتَةِ، وَ إِنْ كَانَ الْعِتَابَ فَإِنَّ الْعِقَابَ يَسِيرٌ؛ بدان که در مال حلال دنیا حساب است و در حرام آن عذاب و در شبهه‌هایش سرزنش. دنیا را همانند مردار فرض کن و به‌اندازه کفایت از آن بردار که اگر حلال باشد در آن زهد ورزیده‌ای و اگر حرام باشد، گناه و مسئولیتی در آن متوجه تو نباشد؛ زیرا به اندازه‌ای که از مردار می‌گیرند گرفته‌ای و اگر سرزنشی باشد، کم است. وَاعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَداً، وَاعْمَلْ لآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَداً؛ برای دنیای خود چنان کار کن که گویا همیشه زنده‌ای و برای آخرت خود چنان که گویا فردا از دنیا می‌روی. وَإِذَا أَرَدْتَ عِزّاً بِلَا عَشِيرَةٍ وَهَيْبَةً بِلَا سُلْطَانٍ فَاخْرُجْ مِنْ ذُلِّ مَعْصِيَةِ اللَّهِ إِلَى عِزِّ طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَل؛ و اگر می‌خواهی بدون (کمک) اقوام عزیز باشی و بدون جاه و مقام، هیبت و شکوه داشته باشی، از خواری نافرمانی خداوند متعال بیرون شو و به عزت اطاعت از او بپیوند».

آن حضرت همچنان به موعظه ادامه داد تا آنکه نفَس مقدسش قطع و رنگش زرد شد. در

این هنگام امام‌حسین (علیه السلام) و اسود‌بن‌ابی‌الاسود وارد شدند. امام‌حسین (علیه السلام) برادر بزرگوار خود را در بر گرفت؛ سر مبارک و میان دو دیده‌اش را بوسید و با یکدیگر رازهای بسیاری گفتند. اسود گفت: «إنّا لِلَّهِ وَإنَّا إلَیهِ رَاجِعُونَ». گویا او خبر فوت امام‌حسن (علیه السلام) را فهمید. پس، امام‌حسن (علیه السلام) برادرش را وصی خود کرد و اسرار امامت و ودایع خلافت را به او سپرد و روح مقدسش به ریاض جنان پرواز کرد.⁽¹⁾

تجهیز و دفن امام‌حسن (علیه السلام)

ابن‌عباس می‌گوید:

وقتی امام‌حسن (علیه السلام) به عالم بقا رحلت کرد، امام‌حسین (علیه السلام) من و بعضی از اصحاب را طلبید و بدن مطهر حضرت را غسل داد و خواست درب روضه منوره حضرت رسول را بگشاید تا برادر را در روضه دفن کند که مروان و آل‌ابی‌سفیان و فرزندان عثمان جمع شدند و جلوگیری کردند و گفتند: «عثمان، مظلومانه کشته شد و در بقیع دفن شده است، حسن (علیه السلام) نیز نباید در کنار رسول خدا دفن شود». امام‌حسین (علیه السلام) فرمود: «به حق خدای کعبه حسن، فرزند علی و فاطمه، به رسول خدا و خانه او سزاوارتر از کسانی است که بدون اجازه، وارد خانه او شده‌اند (و دفن شده‌اند و سخنانی در دفاع از برادر بیان کرد).

بنا بر روایتی، مروان بر قاطر خود سوار شد و نزد عایشه رفت و گفت: «حسین (علیه السلام) می‌خواهد

برادر خود را کنار پیامبر دفن کند. بیا و جلوگیری کن». او گفت: «چگونه جلوگیری کنم؟» مروان از قاطر پیاده شد و او را سوار کرد و نزد قبر رسول خدا آورد و با فریاد و تحریک بنی‌امیه گفت: «مگذارید حسن را کنار پیامبر دفن کنند».

ابن‌عباس

می‌گوید:

ناگهان سروصدا بلند شد و دیدم آثار شر و فتنه‌گری ظاهر شد. وقتی دقت کردیم دیدیم او «عایشه» است. هنگامی که نگاهش بر من افتاد، مرا به جلو خواند و گفت: «یابن‌عباس، شما جرأت پیدا کردید و هر روز مرا آزار می‌دهید. می‌خواهید کسی را داخل خانه من دفن کنید که او

را دوست نمی‌دارم». من گفتم: «ای وای، یک روز بر شتر سوار می‌شوی (در جنگ جمل) و روزی دیگر بر قاطر و می‌خواهی نور خدا را خاموش کنی و با دوستان خدا بجنگی و بین پیامبر و دوستانش فاصله بیاندازی».⁽¹⁾

شرح این ماجرا را علامه مجلسی در بحارالانوار (ج44، ص154) در مناظره فضّال‌بن‌حسن با ابوحنیفه بیان کرده است.

در این هنگام آن زن، نزد قبر پیامبر اکرم آمد و خود را از قاطر به زیر انداخت و فریاد زد: «به خدا سوگند، تا یک مو در سر من است، نمی‌گذارم حسن را در اینجا دفن کنید» و بنا بر نقلی دیگر، جنازه آن حضرت را تیرباران کردند، به‌صورتی که هفتاد تیر از جنازه آن حضرت بیرون کشیدند. بنی‌هاشم خواستند دست به شمشیر ببرند و بجنگند که امام‌حسین (علیه السلام) فرمود: «شما را به خدا سوگند می‌دهم که وصیت برادرم را پایمال نکنید و خونی ریخته نشود». امام‌حسن به برادرش، امام‌حسین، وصیت کرده بود که: «ای برادر، به حق خویشاوندی، تو را قسم می‌دهم که اگر آن زن از دفن من در کنار رسول‌الله جلوگیری کرد (با آنکه خانه پیامبر میراث خانواده ماست)، نگذار قطره‌ای خون ریخته شود تا پیامبر را ملاقات کنم و از آنچه از مردم کشیدم، نزدش شکایت برم. مرا در بقیع، نزد مادرم فاطمه‌بنی‌اسد، دفن کنید». پس، امام‌حسین (علیه السلام) به بنی‌امیه خطاب کردند: «اگر وصیت برادرم نبود، می‌دیدید که چگونه برادرم را نزد پیامبر دفن می‌کردم و بینی‌های شما را به خاک می‌مالیدم».

سپس، جنازه را برداشتند و به‌سوی بقیع بردند و نزد جده او دفن کردند.⁽²⁾

فضیلت عزاداری و زیارت امام‌حسن (علیه السلام)

از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت شده است که فرمود:

چون فرزندم حسن را به زهر جفا شهید کنند، ملائکه آسمان‌های هفت‌گانه برای او گریه کنند.

وَ يَبْكِيهِ كُلُ شَیْءٍ حَتَّى الطَّيْرُ فِی جَوِّ السَّمَاءِ وَالْحِيتَانُ فِی جَوْفِ الْمَاءِ؛ و هرچیزی برای او گریه می‌کند، حتی مرغان در آسمان و ماهیان در آب. فَمَنْ بَكَاهُ لَمْ تَعْمَ عَيْنُهُ يَوْمَ تَعْمَى الْعُيُونُ؛ هرکس بر او بگرید، چشمش نابینا نشود، روزی که چشم‌ها نابینا می‌شوند. وَ مَنْ حَزِنَ عَلَيْهِ لَمْ يَحْزَنْ قَلْبُهُ يَوْمَ تَحْزَنُ الْقُلُوبُ؛ و هرکس در مصیبت او اندوهناک شود، دلش غمگین نشود، روزی که دل‌ها محزون می‌شوند. وَ مَنْ زَارَهُ فِی بَقِيعِهِ ثَبَتَتْ قَدَمُهُ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَام؛ و هرکه او را در بقیع زیارت کند، قدمش بر صراط ثابت بماند، روزی که قدم‌ها بر آن لرزان است.⁽¹⁾

روز آخر ماه صفر

بنا بر مشهور و نقل ابن‌اثیر و طبرسی، امام هشتم حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) در 55‌سالگی و در محله سناباد نوقان مشهد، توسط مأمون عباسی به شهادت رسید. حضرت احمد‌بن‌موسی، برادر امام‌رضا (علیه السلام) ، پس از اطلاع از شهادت برادرش با همراهی سه‌هزار نفر (و به روایتی دیگر، دوازده‌هزار نفر) برای انتقام از مأمون قیام کرد و عازم مرو شد. اما در شیراز، بین او و سپاهیان حاکم عباسی جنگی درگرفت و سرانجام، در این دیار به شهادت رسید.⁽²⁾

مدت امامت ایشان بیست سال (از سال 183 تا 203 قمری) بود که هفده سال آن را در مدینه و سه سال آخر را در خراسان به سر برد. از امام‌جواد (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

علت ملقب‌شدن حضرت علی‌بن‌موسی (علیه السلام) به «رضا» در میان امامان (با آنکه همه آن‌ها موردپسند و رضایت خدا و رسول بودند)، این است که همان طور که موافقان و دوستان از او

خشنود بودند، مخالفان و دشمنان نیز او را می‌پسندیدند

و از او راضی بودند.⁽¹⁾

قبل از ادامه مبحث، به آیاتی که با شرح حال ایشان ارتباط دارد و می‌توان از نکات اخلاقی آن استفاده کرد، اشاره می‌کنیم. قال الله تبارک و تعالی:

(إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنينَ خَصيماً يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضىٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطاً)⁽²⁾

ترجمه: یقیناً این کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا با آنچه خدا به تو آموخته است، در میان مردم داوری کنی و حمایت‌گر خائنان مباش. (خائنان خیانت خود را) از مردم پنهان می‌کنند،

ولی نمی‌توانند از خدا پنهان کنند و خدا با آنان بود، هنگامی که در مجالس شبانه، سخنانی می‌گفتند که خدا راضی نبود و خدا به آنچه انجام می‌دهند (آگاهی و) تسلط دارد.

شأن نزول

طایفه معروفی به‌نام «بنی‌ابیرق» بودند که سه برادر از این طایفه، «بُشر»، «بَشیر» و «مُبَشِّر» نام داشتند. بشیر به خانه مسلمانی به نام «رُفاعه» دستبرد زد و شمشیر، زره و مقداری مواد غذایی دزدید. پسر برادرش به نام «قتاده» که از مجاهدان بدر بود، ماجرا را خدمت پیامبر اکرم عرض کرد؛ ولی برادرانش یکی از مسلمانان به‌نام «لبید» را که در خانه آن‌ها زندگی می‌کرد، متهم کردند. در تفسیر مجمع البیان جمِلهِ «هنگامی که در مجالس شبانه، سخنانی می‌گفتند که خدا راضی نبود» را اشاره‌ای دانسته است به سخنان سارق که در جلسه شبانه با برادرانش تصمیم گرفتند لبید یا یک یهودی را به سرقت متهم کنند.

برادران سارق که متوجه شدند پیامبر (صلی الله علیه و آله) از ماجرا مطلع شده است، یکی از سخنوران طایفه خود را با جمعی، برای شهادت دروغ، خدمت پیامبر اکرم بردند تا «قتاده» را متهم سازند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر اساس وظیفه عمل به ظاهر، شهادت این گروه را پذیرفت و «قتاده» را سرزنش کرد. «قتاده» از این ماجرا بسیار ناراحت شد. آیات فوق برای تبرئه این مرد بی‌گناه و سرزنش

خائنان واقعی نازل شد.

نکته 1

پیامبر (صلی الله علیه و آله) اگر اراده می‌کرد، می‌توانست با قدرت ولایت از حقیقت مطلع شود؛ ولی قرار نیست همه کارهای این دنیا به‌صورت غیرطبیعی و با علم نبوت انجام شود. لذا پیامبر بر اساس موازین فقهی و ادای شهادت شهود عمل کردند؛ مانند حاکمی که باید بر اساس دلیل ظاهر حکم کند، چه با واقعیت تطبیق کند چه نه. اما این باعث نمی‌شود که صاحب حق از حق خود در واقع محروم شود و متجاوز باید حق را به صاحبش برگرداند. داوری طبق دلیل ظاهر، حق واقعی را تغییر نمی‌دهد.

از پیامبر اکرم روایت شده است که فرمود:

إنَّمَا أنَا بَشَرٌ وَإنَّکُم تَختَصِمُونَ إلَیَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ یَکُونُ الحَسَن بِحُجَّتِهِ مِن بَعضٍ فَأقضِی بِنَحوِ مَا أَسْمَعُ، فَمَن قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أخِیهِ شَیئاً فَلا یَأخُذهُ فَإنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّار⁽¹⁾من بشری همانند شما هستم (و مأمور به ظاهرم). شاید بعضی از شما (در مقام داوری) هنگام بیان دلیل، قوی‌تر از بعضی دیگر باشند و من نیز طبق همان دلیل قضاوت می‌کنم، ولی بدانید داوری من (که طبق ظاهر و دلیل انجام می‌شود)، حق واقعی (صاحب حق) را تغییر نمی‌دهد. بنابراین، اگر من به سود کسی (طبق ظاهر) قضاوت کنم و حق دیگری را به او بدهم، نباید آن را بگیرد؛ (زیرا) پاره‌ای از آتش جهنم را در اختیار او قرار داده‌ام.

نکته 2

همان طور که از آیه 108 برداشت می‌شود، خداوند متعال از تمام کارها و گفتارهای انسان خبر دارد و بر اعمال او حاضر و ناظر است. (يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِی الصُّدُورُ)⁽²⁾(حتی) خیانت چشم و نیت پنهان در سینه را می‌داند». عالم، محضر خداوند است؛ هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی را از او مخفی نگه دارد و انسان باید به این امر مهم توجه داشته باشد.

اگر این نکته موردغفلت قرار نگیرد، بسیاری از ستم‌ها و خلاف‌ها از بین می‌روند و بهتر

بگوییم، اصلاً به وجود نمی‌آیند. افرادی که خداوند را نافرمانی و در حق خود و دیگران ستم می‌کنند، حداقل در آن حالت از یاد خدا غافل‌اند و توجه ندارند که خداوند کار آن‌ها را می‌بیند و سخن آن‌ها را می‌شنود.

مأمون عباسی خود را سرزنش می‌کرد

در شرح کیفیت شهادت امام هشتم (علیه السلام) توضیح خواهیم داد که مأمون، قاتل امام‌رضا، با تمام پلیدی‌اش به این امر توجه کرد و پس از انجام جنایتش در قتل امام، آیه 108 سوره نسا را می‌خواند: «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ...» و خود را سرزنش می‌کرد؛ اما علاقه به مقام و ریاست نمی‌گذاشت در راه صحیح حرکت کند.

سوءقصد نافرجام و نجات اعجازآمیز امام‌رضا (علیه السلام)

امام هشتم یک بار دیگر هم مورد سوءقصد مأمون قرار گرفته بود، اما خداوند با اعجاز ایشان را حفظ کرد. از هرثمه دیلمی روایت است که:

یکی از غلامان دربار مأمون به نام صبیح دیلمی به من گفت: «ماجرایی شگفت‌انگیز از قدرت خداوند برایت می‌گویم، اما مبادا به کسی بگویی که جان من به خطر قرار می‌افتد». گفتم: «بگو و مطمئن باش». گفت: «شبی مأمون، من و سی نفر از غلامان مخصوص خود را احضار کرد و به ما گفت: "آیا می‌توانم به شما اطمینان کنم و کاری بزرگ از شما بخواهم؟" ما اظهار وفاداری و آمادگی کردیم. مأمون راضی نشد و از ما تعهد وفاداری گرفت و ما را سوگند داد که در انجام فرمان و پنهان‌کردن آن بکوشیم. پس از تعهد ما گفت: "با انجام این کار به هریک از شما ده کیسه طلای مسکوک و ده روستای پردرآمد پاداش می‌دهم و تا زنده‌ام از حمایت مخصوص من برخوردارید؛ اما هرکدام از شما این راز را آشکار سازد، او را نابود خواهم کرد". سپس، گفت: "این شمشیرهای زهرآلود را بردارید و آماده به خانه علی‌بن‌موسی بروید و در هر حالت که بود به او حمله کنید و او را با ضربات شمشیر قطعه‌قطعه کنید. سپس، شمشیرها را با محل نشستن او پاک کنید و همان جا رها کنید و برگردید و پاداش خود را دریافت کنید».

من با ترس و ناراحتی همراه غلامان به خانه امام رفتیم. وارد اتاق مخصوص ایشان شدیم و

دیدیم آن حضرت به پهلو خوابیده و گویا از سوءقصد ما آگاه است و با چهره‌ای درخشان، زیر لب دعایی می‌خواند که ما متوجه نشدیم چه می‌گوید. من به کناری ایستادم و نگاه کردم،

اما غلامان بی‌درنگ حمله کردند و ضربه‌های

شمشیر را به پیکر ایشان فرود آوردند. امام لباسی مانند زره که از ایشان محافظت کند، نپوشیده بود. مأموریت ما خاتمه یافت و بدن حضرت پاره‌پاره و پر از خون شد. شمشیرها را با فراش حضرت پاک کردیم و از خانه خارج شدیم و گزارش کار را به مأمون دادیم و گفتیم: «بدن امام پاره‌پاره شد. شما می‌توانید بروید و از نزدیک ببینید».

بامداد

فردا مأمون برای صحنه‌سازی و فریب، سر را برهنه کرد و دکمه‌های لباس خود را مانند عزاداران باز گذاشت و به‌سوی منزل امام رهسپار شد و به دروغ گریه می‌کرد تا خود را بی‌گناه جلوه دهد. من همراه مأمون بودم. نزدیک حجره مخصوص امام، صدای سخن‌گفتن به گوشمان رسید. مأمون لرزان و هراسان به من نگاه کرد و گفت: «برو ببین در اتاق چه خبر است». باعجله وارد اتاق شدم و با کمال تعجب دیدم مولایم روی سجاده نشسته و به ذکر خدا مشغول است. بازگشتم و ماجرا را به مأمون خبر دادم. لرزه بر اندام مأمون افتاد و گفت: «خدا شما را لعنت کند که مرا فریب دادید». سپس، بار دیگر به من گفت: «برو ببین خود امام است یا دیگری و برای من خبر بیاور».

مأمون

برگشت و من وارد اتاق امام شدم. حضرت مرا صدا زد. با خوشحالی چهره‌ام را بر آستانش گذاشتم. عرض کردم: «لبیک مولای من». امام (علیه السلام) در پاسخ من این آیه را تلاوت فرمود: (يُريدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ)⁽¹⁾کافران می‌خواهند نور خدا را با دهان خاموش کنند، ولی خداوند نور خودش را تمام می‌کند، اگرچه کافران نخواهند. برگشتم تا ماجرا را به مأمون بگویم. دیدم بسیار ناراحت وغضب‌آلود است، گفت: «صبیح تو هستی؟» گفتم: «آری منم». پرسید: «چه کسی را دیدی؟» گفتم: «به خدا قسم، حضرت رضا زنده و سالم نشسته بود و قرآن می‌خواند». با تعجب دکمه‌های لباس خود را بست و لباس‌های خود را پوشید و گفت: «هرکس از تو سؤال کرد بگو حضرت رضا کسالتی داشت که برطرف شد».

هرثمه می‌گوید:

امام (علیه السلام) مرا خواست و سفارش کرد که این ماجرا را برای هرکسی بازگو نکنم و نیز فرمود: «تا وقتی که فرمان خدا و اجل مقرر نرسد، کسی قدرت ندارد کمترین زیانی به من برساند و مأمون کوچک‌تر از آن است که بدون خواست خدا، بتواند ضربه‌ای به من وارد کند».⁽¹⁾

آگاهی امام‌رضا (علیه السلام) از کیفیت شهادت خود

امام‌رضا (علیه السلام) در توجیه نپذیرفتن ولایتعهدی به مأمون فرمود:

پدرم و اجداد گرامی‌اش نقل کرده‌اند که: «جدم رسول خدا درباره من فرموده است که من قبل از تو (مأمون) به‌وسیله سم به شهادت می‌رسم و اگر اجازه داشتم می‌گفتم که قاتل من کیست».⁽²⁾

هرثمه‌بن‌اعین می‌گوید:

شب از نیمه گذشته بود که از طرف امام‌علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) احضار شدم. شرفیاب شدم و دیدم امام در صحن منزل نشسته‌اند. مرا نزدیک خود نشاند و فرمود: «توجه کن و گفته‌های مرا به خاطر بسپار. اینک وقت آن رسیده که من از جهان فانی به سرای باقی رهسپار شوم، امر خدا را اجابت کنم و به اجداد طاهرینم ملحق شوم. مأمون تصمیم گرفته است مرا مسموم کند و می‌خواهد مرا با انار و انگور زهر دهد. انگور را به‌وسیله رشته‌ای آغشته به سم که با سوزن در میان انگور‌ها کشیده است به من خواهد خوراند و انار را به‌وسیله زهری که در زیر ناخن‌های غلامان قرار داده است (ناخن‌هایی که بلند شده‌اند). آن‌ها انار را دانه و به زهر آغشته می‌کنند و به من می‌خورانند و به این صورت قضای الهی را اجرا می‌کنند.

ای هرثمه، آگاه باش وقتی من از دنیا رفتم، مأمون می‌خواهد بدن مرا غسل دهد (تا جنایت خود را به این وسیله بپوشاند). پیش از آنکه دست به این کار زند او را ببین و بگو: «امام فرمود اگر به بدن من دست بزنی و بخواهی مرا غسل دهی، پیش از عذاب آخرت هلاک خواهی شد و زندگی‌ات پایان خواهد یافت». با این پیام مأمون کنار می‌رود و تو را تنها می‌گذارد. ای هرثمه، تو

نیز

اجازه نداری به بدن من دست بگذاری تا آنکه خیمه سفیدی کنار من بر پا خواهد شد. در این هنگام جنازه مرا داخل خیمه ببر و منتظر بمان. مأمون به تو می‌گوید: «شما شیعیان⁽¹⁾می‌گویید جنازه امام را امام بعدی باید غسل دهد. ما اکنون در طوس هستیم و فرزند حضرت رضا، جواد‌الائمه، در مدینه است. پس چگونه حضرت جواد در طوس حاضر می‌شود و بدن پدرش را غسل می دهد؟» تو در پاسخ بگو: «ما شیعیان عقیده داریم اگر امام در وطن از دنیا برود، امام بعدی (که حاضر است) آشکارا به غسل و کفن او اقدام می‌کند، اما اگر امام در غربت و دور از وطن از دنیا برود، امام بعدی به‌صورت پنهان و دور از چشم مردم به غسل او اقدام می‌کند. اکنون که تو پدر را از وطن و فرزندش جدا کردی، امام‌جواد (علیه السلام) خواهد آمد و دور از چشم مردم و شما به غسل جنازه پدر غریب خود اقدام خواهد کرد».⁽²⁾

ای هرثمه، پس از ساعتی خیمه برچیده می‌شود و جنازه مرا غسل‌داده و کفن‌شده در تابوت خواهی دید. جنازه مرا برای دفن‌کردن حرکت می‌دهند. مأمون تصمیم می‌گیرد مرا پشت‌سر هارون دفن کند و گور هارون را قبله من قرار دهد، اما این کار صورت نخواهد گرفت؛ زیرا هرقدر کارگران بر زمین کلنگ بزنند، حتی به‌اندازه ناخنی از زمین کنده نمی‌شود و خواسته مأمون انجام نمی‌گیرد. مأمون ناگزیر دستور می‌دهد قبر مرا پیش روی هارون حفر کنند؛ پس از مقداری خاک‌برداشتن، قبر من ساخته و آماده پیدا می‌شود. آنگاه آبی سفید قبر را فراخواهد گرفت. سپس، ماهی بزرگی پدیدار و غایب می‌شود و آب بر زمین فرومی‌رود.⁽³⁾

پس از فرورفتن آب

در زمین، جنازه مرا در قبر قرار دهید. بدون ریختن خاک، قبر پر خواهد شد. سپس، امام به من تأکید فرمود که: «مواظب باش گفتار مرا از یاد نبری و در انجام آن کوتاهی نکنی».

وقوع پیش‌بینی حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام)

هرثمه می‌گوید:

مأمون

امام را طلبید و به‌ظاهر از امام استقبال کرد. امام را بوسید و بر تخت خود جای داد. سپس، فرمان داد با انگور و انار از ایشان پذیرایی کنند و بدین وسیله امام را مسموم کرد. نکاتی که امام پیش‌بینی

کرده بودند (تصمیم مأمون برای غسل‌دادن امام، پیغامی که از امام به او دادم، برپاشدن خیمه سفید و غسل و کفن امام)، به وقوع پیوست. مأمون گفت: «امام از همه وقایع آگاه بوده و از قدرت ولایت استفاده کرده است». سپس، به من رو کرد و گفت: «پیش‌بینی‌های امام را برای من بازگو کن». من قبول نکردم. او اصرار کرد. ناگزیر، ماجرای انگور و انار مسموم را بیان کردم. چهره مأمون تغییر کرد و زرد و سرخ شد (چون رسوا شد و پرده از جنایت او برداشته شد). هراسان و لرزان گفت: «وای بر من از خدا، وای بر من از رسول خدا، وای بر من...» و یکی‌یکی امامان را نام برد تا امام هفتم. یعنی، وای بر من که با قتل امام هشتم لعن و غضب خدا و پیامبر و امامان را برای خود خریدم. (با این حال، چون حب ریاست و مقام او را کور و کر کرده بود) به من گفت: «مواظب باش که اگر زبان باز کنی و این رازها را بیان کنی، خاندانت را از دست می‌دهی و تو را خواهم کشت». اما وجدان انسانی مأمون، او را سرزنش می‌کرد و این آیه را می‌خواند: (يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضىٰ مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحيطاً)⁽¹⁾از مردم (کارهای خلاف خود را) پنهان می‌کنند، ولی از خداوند (آگاه و قادر) پنهان نمی‌کنند و خدا با آنان بود (در شبی که پنهانی جلسه گرفتند) و سخنانی گفتند که خدا رضایت نداشت و خدا پیوسته به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.⁽²⁾

پیش‌بینی امام (علیه السلام) درباره شهادت خود، به نقلی دیگر و با کمی تفاوت از اباصلت بیان شده است که برای آگاهی می‌توان به منابع تاریخی مراجعه کرد. در اینجا به گوشه‌ای از آن اشاره می‌کنیم؛ زمانی که امام‌رضا (علیه السلام) به‌وسیله مأمون مسموم شد و به خانه خود برگشت، به اباصلت فرمود: «درهای خانه را ببند». اباصلت طبق دستور امام، درها را بست و امام در اتاق از درد و ناراحتی ناله می‌کرد.

آمدن امام‌جواد (علیه السلام) بر بالین پدر و تجهیز ایشان

اباصلت می‌گوید:

ناگهان

دیدم جوانی شبیه به امام‌رضا (علیه السلام) با چهره‌ای ناراحت و اشک‌بار به‌سوی اتاق امام می‌رود. پیش رفتم و گفتم: «ای جوان کیستی و از کجا وارد شدی؟» فرمود: «من حجت خدا، محمدبن‌علی، هستم و از مدینه به طوس آمده‌ام تا ودایع امامت را دریافت و به غسل و کفن پدر غریبم اقدام کنم». من گفتم: «از مدینه تا طوس راه زیادی است. از طرفی درهای خانه بسته بود، چگونه وارد شدی؟» فرمود: «اباصلت، گویا تو مقام امامت و ولایت را نشناخته‌ای. من به خواست خداوند فرسنگ‌ها راه را در یک لحظه پیمودم و خود را به طوس رساندم و با قدرت خداوند، از در بسته وارد شدم». سپس، حضرت جواد وارد اتاق شد. امام هشتم چشم باز کرد، فرزند عزیزش را چون جان شیرین در بر گرفت و پیشانی او را بوسید. مدتی با هم راز گفتند و اسرار امامت را به فرزندش انتقال داد. سپس، امام در حالی که سرش در دامان فرزند بود، از این عالم فانی به جهان باقی شتافت.⁽¹⁾

امام‌جواد (علیه السلام) گریان از اتاق بیرون آمد و فرمود: «اکنون پدرم رحلت کرد و من یتیم شدم». گفتم: «خدا به شما اجر دهد و در این مصیبت بزرگ صبر کرامت فرماید». فرمود: «اباصلت برخیز تا به مراسم غسل و کفن جنازه پدرم بپردازیم. برو آب و وسایل غسل‌دادن فراهم کن». عرض کردم: «اجازه فرمایید از خارج منزل وسایل غسل و تکفین فراهم کنم». فرمود: «احتیاجی به خروج از منزل نیست. در آن اتاق همه لوازم موجود است». با تعجب به آن اتاق

رفتم و دیدم همه وسایل لازم، موجود است. آن‌ها را حضور امام آوردم و خواستم در غسل امام‌رضا (علیه السلام) کمک کنم. فرمود: «اینک به تو نیازی نیست. کسانی هستند که در این کار به من کمک کنند».

در این هنگام چادری برپا شد و حضرت در درون خیمه به امر غسل پرداخت. پس از اتمام غسل، امام مرا خواست و فرمود: «به اتاق برو و کفن و حنوط بیاور». با قدرت ولایت همه را آماده دیدم و آوردم و حضرت بر بدن پدر پوشانید. سپس، به همان ترتیب فرمود: «تابوت در اتاق آماده است، بیاور». آوردم و بدن امام هشتم را در آن قرار داد. ناگهان سقف خانه شکافته شد و تابوت بالا رفت و غایب شد. با تعجب عرض کردم: «یابن‌رسول‌الله، اگر اینک مأمون بیاید و جنازه را بخواهد چه جواب دهم؟» فرمود: «تو هنوز با قدرت ولایت آشنا نشده‌ای و امام را نشناخته‌ای. هر امامی که از دنیا برود باید به‌وسیله امام بعدی غسل داده شود. سپس، فرشتگان به زیارت او نائل شوند. اکنون بدن مبارک را به آسمان بردند و به‌زودی آن را برمی‌گردانند.

ناراحت نباش». لحظاتی گذشت. جنازه برگشت و سر جای خود قرار گرفت. آنگاه حضرت فرمود: «درب منزل را به روی مأمون بگشای» و از نظرم غایب شد.⁽¹⁾

فضیلت و پاداش زیارت امام هشتم (علیه السلام)

در نوشته ابی‌الحسن‌الرضا خواندم: «به شیعیان من خبر دهید که زیارت من نزد خداوند، با هزار مرتبه حج برابر است». راوی می‌گوید از امام نهم سؤال کردم: «(این حدیث) هزار حج صحیح است؟» امام فرمود: «إِی وَاللَّهِ وَأَلْفَ أَلْفِ حِجَّةٍ لِمَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ‌⁽²⁾بلی، به خدا قسم، بلکه برابر است با یک‌میلیون حج برای کسی که آن حضرت را با معرفت در حقش زیارت کند».

از امام‌ابی‌جعفر (علیه السلام) سؤال کردم: «جُعِلْتُ فِدَاكَ زِيَارَةُ الرِّضَا أَفْضَلُ أَمْ زِيَارَةُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ (علیه السلام) ؟» قَالَ: «زِيَارَةُ أَبِی أَفْضَلُ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام)

يَزُورُهُ كُلُّ النَّاسِ وَأَبِی لَا يَزُورُهُ إِلَّا الْخَوَاصُّ مِنَ الشِّيعَةِ»⁽¹⁾فدایت شوم، زیارت امام‌رضا (علیه السلام) فضیلت بیشتری دارد یا زیارت ابا‌عبدالله‌الحسین ابن‌علی (علیه السلام) » فرمود: «زیارت پدرم افضل است، برای اینکه همه مردم حضرت اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) را زیارت می‌کنند، اما پدرم را تنها شیعیان خاص زیارت می‌کنند».

داستان کرامت و عنایت امام هشتم (علیه السلام)

آیت‌الله نوری در دارالسلام نقل می‌کند:

دو برادر در یزد بودند که یکی عالم و شایسته بود و دیگری ناصالح و به آزار دیگران عادت داشت. برادر شایسته تصمیم گرفت به زیارت علی‌بن موسی‌الرضا (علیه السلام) برود. برادرش برای بدرقه او رفت، اما ناگهان او نیز تصمیم گرفت با برادرش همراه شود. بنا بر عادت زشتی که داشت، در کاروان هم به زائران آزار می‌رساند و هرچه برادرش او را نصیحت می‌کرد، فایده نداشت. پس از پیمودن چند منزل، بیمار شد و بیماری‌اش شدت گرفت تا اینکه از دنیا رفت.

برادر

مهربان برای آنکه به برکت امام هشتم بهره و آمرزش نصیب برادرش کند، او را غسل داد و کفن کرد و جنازه او را همراه قافله حرکت داد تا شاید از شفاعت امام‌رضا (علیه السلام) بهره‌ای ببرد، اما نگران این بود که کار برادرش با پرونده سیاهی که دارد، به کجا می‌رسد.

کاروان به مشهد رسید و به حرم مولا، علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) ، مشرف شدند. جنازه را نیز برای طواف، داخل حرم بردند و پس از طواف به خاک سپردند. پس از یکی‌دو شب، برادرش را در خواب دید که در باغی باصفا و قصری باشکوه با لباس‌های گران‌بها ساکن است و قدم می‌زند. با خوشحالی پیش او رفت و گفت: «برادر، من از کارهای زشت تو نگران بودم و فکر نمی‌کردم چنین جایگاه و مقامی داشته باشی».

او جواب داد: «درست می‌گویی. من پس از مرگ به‌خاطر کارهای زشتی که داشتم، به عذابی دردناک دچار شدم و در حال سکرات مرگ با رنجی جان‌کاه روبه‌رو بودم و با سختی غیرقابل‌تصوری جان سپردم. تو، برادر مهربان، مرا غسل دادی، کفن کردی، بر استر بستی و

حرکت

دادی اما، همه برایم عذاب و آتش بود. دو مأمور الهی در حال عذاب و کیفر‌دادن من بودند. آن‌ها با قیافه‌ای ترسناک و وسایلی آتشین مرا می‌زدند و من هرچه فریاد می‌زدم که مرا از این حال نجات دهید، کسی به فریادم نمی‌رسید؛ اما همین که به زمین امن و رحمت مشهد مقدس رسیدم، عذاب از من برداشته شد و مرکب و جایگاه و کفن من به‌صورت عادی برگشت و مأموران عذاب از نظرم غایب شدند. جنازه مرا برای طواف وارد حرم کردند. دیدم گویا امام بزرگوار بر فراز ضریح قرار دارند و پیرمردی همانند دربان، کنار درب حرم ایستاده است.

آن

پیرمرد به من گفت: وقتی مقابل حضرت رسیدی، آن حضرت را به کمک بطلب. من چنین کردم، ولی آن حضرت به من اعتنایی نکرد. مرتبه دوم، کمک خواستم، باز هم به من نظری نکردند. بار سوم، پیرمرد دربان به من گفت: بیچاره، اگر به حال زار خود فکری نکنی و جنازه‌ات را از حرم بیرون ببرند، همان عذاب و شکنجه به‌سوی تو خواهد آمد. گفتم: چه کنم؟ حضرت نیم‌نگاهی به من نمی‌کند و در حق من روسیاه لطفی ندارد. گفت: این بار وقتی خواستی از آن حضرت کمک بخواهی او را به جده‌اش، فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) ، سوگند بده تا لطف و شفاعتی برایت کند. این بار که پیش روی حضرت رسیدم صدا زدم: یابن‌رسول‌الله تو را به حق جدت، رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) و به عصمت جده‌ات، فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) ، سوگند می‌دهم نظری به من روسیاه افکن. دیدم امام رئوف مانند کسی که گریه گلویش را گرفته باشد، سر برداشت و با حالتی منقلب فرمود: چه کنم؟ شما با کارهای زشت راه شفاعت را می‌بندید.

سپس، به آسمان سر بلند کرد. لب‌های مبارکش تکان می‌خورد و زیرلب چیزی می‌گفت که من متوجه نشدم. بعد از این ماجرا، وقتی جنازه مرا از حرم بیرون آوردند، دیگر از عذاب خبری نبود و شنیدم کسی صدا می‌زند: هَذَا عَتِیقُ‌الرِّضَا؛ این شخص آزاد‌شده امام‌رضا (علیه السلام) است. سپس، مرا به این باغ باصفا و جایگاه عالی آوردند؛ زیرا من آزاد‌شده علی‌بن‌موسی‌الرضا (علیه السلام) هستم. من از تو، برادر مهربان و دل‌سوز، بسیار تشکر می‌کنم. من می‌بایست برای کارهای زشت و گناهانم در عذاب الهی می‌سوختم».⁽¹⁾

ماه ربیع الاول

مناسبت‌های این ماه

شب اول این ماه، «لیلة‌المبیت» نام دارد. دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در سیزدهمین سال بعثت، در چنین شبی، تصمیم داشتند آن حضرت را در بستر شهید کنند. پیامبر با دستور الهی و به‌قصد هجرت به مدینه، شبانه از شهر خارج و در غار ثور پنهان شد و امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ، به‌جای ایشان در بستر خوابید.⁽¹⁾سال هجرت آن حضرت، مبدأ تاریخ مسلمانان شد و دگرگونی عظیمی را در جهان اسلام به وجود آورد.

هشتم ماه، بنا بر روایتی معتبر، شهادت امام‌یازدهم، امام حسن عسکری (علیه السلام) ، در روز هشتم ربیع‌الاول سال 260 هجری واقع شده و از همان روز، امامت امام‌دوازدهم (حضرت صاحب‌الزمان) آغاز شده است.⁽²⁾

دهم ماه، ازدواج حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) با خدیجه کبری (سلام الله علیها) در این روز است که (بنا بر نقلی)، حضرت رسول 25‌ساله و حضرت خدیجه چهل‌ساله بودند.⁽³⁾

چهاردهم ماه، روز هلاکت یزید‌بن‌معاویه (علیه اللعنة) در سال 64 هجری، در 37‌سالگی. بنا بر نقلی، جنازه او را در منطقه «حوران» دمشق دفن کردند، ولی در حال حاضر اثری از قبر او نیست. برای شرح بیشتر این موضوع، می‌توان به کتاب تتمه المنتهی از مرحوم محدث قمی

مراجعه کرد.⁽¹⁾

شب هفدهم ماه، بنا بر روایات مشهور شیعه، ولادت باسعادت حضرت خاتم‌الانبیا در مکه و در عام‌الفیل (مطابق با سال 570 میلادی)، در سحرگاه روز هفدهم (روز جمعه) است.⁽²⁾

همچنین، بنا بر نقل سیدبن‌طاووس، معراج پیامبر (صلی الله علیه و آله) در سال قبل از هجرت، در چنین شبی واقع شده است.⁽³⁾

هفدهم ماه، روز ولادت باسعادت امام ششم، حضرت جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام) در سال 83 هجری در مدینه طیبه.⁽⁴⁾

شب اول ماه؛ لیله‌المبیت

قال الله تبارک وتعالی:

(وَمِنَ

النَّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ)⁽⁵⁾و از میان مردم کسی (باایمان و فداکار مانند، علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) ) هست که جانش را برای خشنودی خداوند می‌فروشد و خدا به بندگان مهربان است.

شأن نزول

بنا بر نقل جمع زیادی از مفسران شیعه و سنی، این آیه در شأن حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) نازل شده است.⁽⁶⁾

مفسران نوشته‌اند شبی که مشرکان تصمیم گرفته بودند حضرت رسول اکرم را شهید کنند و خانه او را محاصره کردند، پیامبر شبانه از خانه خود خارج شد و به غار ثور رفت و سپس، از مکه

به مدینه هجرت کرد. حضرت علی (علیه السلام) به‌جای پیامبر در بسترش خوابید و پارچه سبزی را (برد حضرمی) که مخصوص پیامبر بود، روی خود انداخت.

ثعلبی، مفسر معروف اهل‌تسنن، نقل می‌کند:

در این هنگام خداوند متعال به جبرائیل و مکائیل وحی فرستاد که: «من بین شما برادری برقرار کردم و عمر یکی از شما را طولانی‌تر قرار دادم. کدام‌یک از شما حاضر است ایثار کند و زندگی دیگری را بر خود مقدم دارد؟» هیچ‌کدام حاضر نشدند. به آن‌ها وحی شد: «اکنون علی (علیه السلام) در بستر پیامبر من خوابیده و آماده است جان خود را فدای او کند (زیرا هر لحظه ممکن بود علی (علیه السلام) به‌جای پیامبر (صلی الله علیه و آله) موردحمله قرار گیرد، اما او این کار را با کمال میل پذیرفت). به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید». وقتی که جبرائیل بالای سر و میکائیل پایین پای حضرت علی نشسته بودند، جبرائیل گفت: «به‌به، آفرین به تو ای علی، خداوند به‌واسطه تو به فرشتگان مباهات می‌کند». در این هنگام بود که آیه فوق نازل شد؛ به همین دلیل، این شب تاریخی «لیلة‌المبیت» نامیده شد.⁽¹⁾

این آیه یکی از بزرگ‌ترین دلایل فضیلت حضرت علی (علیه السلام) است که معاویه (دشمن سرسخت آن حضرت) می‌خواست یک حدیث جعلی بسازد و این آیه را در شأن عبدالرحمن‌بن‌ملجم (قاتل امام) معرفی کند؛ لذا سمرة‌بن‌جندب⁽²⁾

را تطمیع کرد تا با گرفتن چهارصد‌هزار درهم، این حدیث جعلی را بسازد. آن منافق در یک جمعیت عمومی به تحریف قرآن دست زد و گفت: «این آیه در حق ابن‌ملجم نازل شده است، نه حضرت علی».⁽³⁾

ماجرای لیله‌المبیت

سران قریش برای مشاوره و رفع مشکلات خود، در محلی به‌نام «دارالندوة» جمع می‌شدند. در سال سیزدهم بعثت که هنوز تعداد مسلمانان مکه بسیار اندک بود، سران قریش در این مکان جمع شدند و تصمیمی خطرناک گرفتند. ابوجهل یا کسی دیگر (و طبق نقلی، شیطان که با ظاهری انسانی در آن جلسه حضور داشت)، پیشنهاد داد از هر قبیله تعدادی شمشیر‌زن تعیین شوند و شبانه به خانه حضرت رسول حمله کنند و آن حضرت را در بستر قطعه‌قطعه کنند تا بنی‌هاشم نتوانند با تمام قبایل بجنگند و در صورت لزوم، دیه قتل پیامبر پرداخت شود. این پیشنهاد از میان پیشنهادهای مختلف پذیرفته شد و شمشیرزنان انتخاب شدند تا مأموریت خود را شبانه انجام دهند.

رسیدن امدادهای غیبی

فرشته وحی بر پیامبر نازل شد و با این آیه، نقشه شوم دشمنان را آشکار ساخت:

(وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرينَ)⁽¹⁾هنگامی که کافران درباره تو نیرنگ می‌کردند تا تو را به زندان اندازند یا به قتل برسانند یا (از وطن) بیرونت کنند (و در آینده نیز همیشه درباره تو) نیرنگ می‌کنند، خداوند نیز (به آن‌ها) نیرنگ می‌زند و خداوند بهتر نیرنگ آن‌ها را به خودشان برمی‌گرداند.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) مأمور شد به‌سوی مدینه (که طرف‌داران زیادی در آنجا داشت و از قبل در عقبه با آن‌ها بیعت کرده بود) رهسپار شود. برای کور‌کردن خط تعقیب پیامبر قرار شد شخصی در بستر پیامبر بخوابد تا دشمنان پس از محاصره و جست‌و‌جوی خانه آن حضرت، تصور کنند پیامبر در حال استراحت به سر می‌برد و از تعقیب او منصرف شوند.

تنها شخصی که حاضر شد به‌جای پیامبر (صلی الله علیه و آله) در بستر بخوابد و آن خطر بزرگ را به جان بخرد، علی (علیه السلام) بود. آن حضرت با دستور پیامبر در بستر خوابید و روپوش پیامبر (برد سبزرنگ) را روی خود انداخت. پاسی از شب گذشته بود که چهل شمشیرزن خانه پیامبر را محاصره کردند.

پیامبر اکرم شبانه خانه را ترک کرد و( از نظر بعضی مورخین مانند طبرسی) با اعجاز و کرامت به‌صورتی که دشمنان او را نبینند، از مقابل آن‌ها بیرون رفت.

بعضی دیگر مانند حلبی معتقدند، پیامبر قبل از غروب و آمدن دشمنان خانه را ترک کرد.⁽¹⁾

مشرکان با تصمیمی قطعی برای کشتن پیامبر، وارد محل خواب پیامبر شدند که ناگهان حضرت علی (علیه السلام) سر از بالشت برداشت و روپوش سبزرنگ را کنار زد و فرمود: «چه می‌گویید؟» گفتند: «محمد کجاست؟» فرمود: «مگر او را به من سپرده بودید که از من مطالبه می‌کنید؟»

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در غار ثور

به نقل تاریخ، پیامبر سه شب را با ابابکر در غار ثور (که نقطه مقابل مدینه است و دشمن تصور نمی‌کرد پیامبر در آنجا باشد) سپری کرد.

علت مصاحبت پیامبر (صلی الله علیه و آله) با ابابکر در این تاریخ مبهم است. بعضی می‌گویند اتفاقی بوده است و پیامبر در راه او را دید و بعضی دیگر می‌گویند پیامبر در آن شب به خانه ابابکر رفت تا نیمه‌شب به مخفیگاه خود برود و آنگاه هر دو به‌سوی غار ثور رفتند.⁽²⁾

تلاش قریش برای یافتن پیامبر (صلی الله علیه و آله)

افراد خبره و باتجربه‌ای که می‌توانستند از روی ردّپا مسیر حرکت را شناسایی کنند، برای یافتن پیامبر استخدام شدند. اعلام شد هرکه مخفیگاه آن حضرت را شناسایی کند، صد شتر جایزه می‌گیرد.

ابوکرز، قیافه‌شناس معروف مکه، با شناسایی ردّپای پیامبر تا نزدیکی غار ثور رفت و گفت: «احتمالاً او در غار پنهان شده است». او کسی را مأمور کرد تا به داخل غار برود و خبری بیاورد اما، زمانی که آن شخص به غار رسید (با قدرت خدا)، بر دهانه غار تارهای تنیده‌شده عنکبوت و لانه کبوتران و تخم‌های آن‌ها را دید؛ لذا گفت ممکن نیست کسی از اینجا عبور کرده و به داخل غار رفته باشد. مشرکان تا سه روز جست‌وجو کردند، اما پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پیدا نکردند و ناامید شدند.

افرادی که در این سه شبانه‌روز خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسیدند.

حضرت علی (علیه السلام) ، هندبن‌ابی‌هاله (فرزند حضرت خدیجه از شوهر سابقش) و بنا به نقل شیخ طوسی در امالی، عبدالله‌بن‌ابی‌بکر و عامربن‌فهیره در این سه شبانه‌روز خدمت پیامبر رسیدند. عبداله و عامر شب‌ها مسیر گوسفندان را از کنار غار رد می‌کردند تا پیامبر (صلی الله علیه و آله) و همراهش از شیر گوسفندان استفاده کنند و گزارش تصمیمات قریش را به اطلاع پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برسانند.

حرکت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به‌سوی مدینه

پیامبر اکرم فرمودند دو شتر برایشان تهیه کنند و به حضرت علی (علیه السلام) دستور دادند پول آن‌ها را بپردازد و امانت‌هایی را که نزد پیامبر بود به صاحبانش برگرداند و مقدمات سفر فواطم (فاطمه زهرا، فاطمه‌بنت‌اسد و فاطمه دختر زبیر) و هریک از بنی‌هاشم که قصد مهاجرت به مدینه را دارند، فراهم کند. شب چهارم، پیامبر اکرم با همراهش به‌سوی مدینه حرکت کرد. در راه، کراماتی از آن حضرت دیده شد که به یکی از آن‌ها اشاره می‌شود:

معجزه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در عبور از خیمه ام‌معبد

ام‌معبد، زن دلیر و بافضیلتی بود. در سال قحطی وخشک‌سالی گوسفندانش ضعیف و بدون شیر شده بودند. یکی از گوسفندان که از بقیه ضعیف‌تر بود، از گله بازمانده و در کنار خیمه ایستاده بود. رسول خدا به آن زن فرمود: «آیا این گوسفند شیر دارد؟» زن جواب داد: «این گوسفند از بقیه گوسفندان ضعیف تر است و شیری ندارد».

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نام خدا را بر زبان جاری کرد و فرمود: «خدایا این گوسفند را بر این زن مبارک گردان». ناگهان دیدند به برکت دعای پیامبر، پستان گوسفند پر از شیر شد و شیر از آن ریزش کرد. پیامبر ظرفی خواست و گوسفند را دوشید و ظرف پر از شیر را به ام‌معبد داد تا از آن بیاشامد. سپس، دیگران و پس از همه خودش از آن شیر آشامید و فرمود: «در هر جمعی، نوبت ساقی آخر از همه است». بار دیگر گوسفند را دوشید و ظرف را پر کرد و نزد ام‌معبد گذاشت. سپس، رهسپار مدینه شد. این معجزه در کتاب‌های شیعه و سنی بیان شده است.⁽¹⁾

عملی مناسب این روز

به شکرانه هجرت موفقیت‌آمیز پیامبر اکرم، زیارت آن حضرت (زیارت آن حضرت از راه دور که در مفاتيح ذکر شده است) و نیز انفاق و صدقه در روز اول این ماه مناسب است.

هشتم ربیع‌الاول، شهادت امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

بنا بر نقل بیشتر مورخان و محدثان، شهادت امام یازدهم شیعیان، امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) ، در روز هشتم ماه ربیع‌الاول سال 260 هجری واقع شده است. معتمد عباسی ایشان را در 28‌سالگی، در سامرا به‌شکلی مرموز و مخفیانه مسموم کرد. این امام مظلوم در اتاقی که جزء خانه ا‌یشان بود، کنار پدر بزرگوارش دفن شد.

پدرِ ویران‌کننده حکومت ظالمان

طاغوتیان زمان امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) (المعتزّ، المهدی و المعتمد)، شنیده بودند که ویران‌کننده حکومت ظالمان، از نسل ایشان خواهد بود. لذا او را در تمام عمر در زندان و تحت‌نظر قرار دادند. لقب عسکری (نظامی) نیز به همین مناسبت به ایشان داده شد. امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) زیر شکنجه و ستم فراوان قرار گرفت، مخصوصاً در زمان معتمد که عاقبت به دست او به شهادت رسید.

معجزه امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

زندان بان یکی از زندان‌هایی که امام (علیه السلام) در آن اسیر بودند، مرد خشن و بی رحمی به‌نام «نحریر» بود که امام را شکنجه و اذیت می‌کرد. همسر نحریر، زنی مؤمن و دوست‌دار اهل‌بیت بود. به نحریر اعتراض کرد و به او هشدار داد که در اثر ستم‌هایش ممکن است در دنیا نیز کیفر شود و مواظب کارها و رفتارش باشد، ولی نصیحت و خیرخواهی همسرش در او اثری نکرد.

یک روز خشمگین شد و گفت: «امروز او را می‌کشم». لذا با برنامه ریزی و مقدمه‌چینی با مقامات بالادست خود، اجازه گرفت تا امام را شهید کند؛ دستور داد امام را پیش حیوانات وحشی و درنده ببرند و یقین داشت که امام به این وسیله از بین خواهد رفت. پس از ساعتی بازگشت و دید حیوانات وحشی و درنده، اطراف ایشان جمع شده‌اند و کرنش می‌کنند. امام نیز مشغول

نماز‌خواندن است. لذا، پیش از آنکه خبرش پخش شود، دستور داد فوراً امام را از آن محل خارج کنند.⁽¹⁾

خبردادن امام (علیه السلام) از شهادت و جانشین خود

علامه مجلسی (رحمه الله علیه) در جلد پنجاهم بحارالأنوار نقل می‌کند:

امام

یازدهم، خدمتکاری به‌نام «ابوالادیان» داشت که نامه‌های امام را به شهرها می‌برد.

امام در آن بیماری (که پس از آن از دنیا رفتند)، نامه‌هایی به او دادند و خواستند آن‌ها را به شهر مدائن ببرد و به او فرمودند: «پس از پانزده روز از سفر برمی‌گردی.

وقتی به سامرا وارد شدی، صدای گریه و شیون از خانه من بلند است و مرا (که از دنیا رفته‌ام) در حال غسل‌دادن می‌یابی». ابوالادیان از این خبر بسیار ناراحت شد و عرض کرد: «پس از شما امام و پیشوای من کیست؟» حضرت فرمود: «آن که جواب نامه‌ها را از تو می‌خواهد، جانشین و امام بعد از من است». عرض کرد: «نشانه بیشتری بفرمایید». فرمود: «آن‌که بر بدن من نماز می‌خواند، جانشین من است». عرض کرد: «باز هم نشانه بیشتری بدهید». فرمود: «آن‌که خبر دهد در همیان (کیسه‌ای مانند کیف) چیست، جانشین من است».

خدمتکار

می‌گوید:

خجالت کشیدم بپرسم چه در همیان است. پس، با ناراحتی به شهر مدائن رفتم و نامه‌ها را رساندم و جواب آن‌ها را گرفتم و پس از پانزده روز به سامرا برگشتم. همان‌طور که امام فرموده بود، دیدم صدای گریه و شیون از خانه آن حضرت بلند است و جعفر کذاب، برادر آن حضرت، درب خانه است و شیعیان به او تسلیت می‌گویند. پیش خود گفتم: اگر او امام باشد، منصب امامت تباه خواهد شد؛ زیرا می‌دانستم او مشروب می‌خورد و قماربازی و نوازندگی می‌کند. پیش رفتم و تسلیت گفتم. منتظر بودم از من چیزی بخواهد که نخواست. در این هنگام خدمتکار «عقید» آمد و گفت: «آقای من، برادر شما کفن شدند. برای نماز بر ایشان بیایید». جعفر همراه شیعیان وارد خانه شدند. جنازه امام کفن شده بود. جعفر جلو رفت تا بر بدن امام نماز میت

بخواند.

همین که آماده تکبیر‌گفتن شد، ناگهان آقازاده گندمگونی که موهای پیچیده‌ای داشت و مانند پاره ماه بود، ظاهر شد و عبای جعفر را گرفت و فرمود: «عموجان عقب بایست. من برای نماز‌خواندن بر جنازه پدرم سزاوارترم». جعفر نیز عقب رفت و رنگ صورتش تغییر کرد و آن آقازاده بر جنازه امام نماز خواند و او را کنار قبر پدرش، حضرت علی‌بن‌محمد، دفن کرد. سپس، به من فرمود: «جواب نامه‌ها را بیاور». من آن‌ها را تقدیم کردم و با خود گفتم: تا‌به‌حال دو نشانه معلوم شد (نماز‌خواندن بر امام و خواستن جواب نامه‌ها)، اما نشانه سوم مانده است. یکی از شیعیان به‌نام حاجز برای آنکه به جعفر بفهماند که او امام نیست، به او گفت: «این آقازاده کیست؟» جعفر گفت: «به خدا سوگند که تا‌به‌حال او را ندیده بودم و نمی‌شناسم».

ورود مردم قم به سامرا

در این هنگام گروهی از مردم قم وارد شدند و امام‌عسکری (علیه السلام) را خواستند. به آن‌ها گفتند امام از دنیا رفته است. گفتند: «جانشین او کیست؟» جعفر را به آن‌ها نشان دادند. مردم قم به او سلام کردند و تسلیت عرض کردند و گفتند: «ما نامه و مقداری پول داریم که برای امام آورده‌ایم. شما بگویید نامه‌ها از چه کسانی است و پول‌ها چقدر است تا تقدیم کنیم». جعفر لباس خود را تکانی داد و (با ناراحتی) گفت: «اینان از من علم غیب می‌خواهند». در این هنگام خدمتکاری آمد و خبر داد که نامه‌های فلانی و فلانی نزد شماست و در همیان هزار دینار است که ده دینار آن روکش طلا دارد. مردم قم با شنیدن این سخنان، نامه‌ها وپول‌ها را تقدیم غلام کردند و گفتند: «آن آقایی که تو را برای گرفتن این‌ها فرستاده، امام است». جعفر از این ماجرا ناراحت شد و نزد معتمد، خلیفه ستمگر، رفت و ماجرا را تعریف کرد. خلیفه، مأمور فرستاد و کنیز امام‌حسن‌عسکری به‌نام «صیقل» را دستگیر کرد و از او خواست که آن آقازاده را معرفی کند. کنیز در جواب گفت: «من هم او را نمی‌شناسم» و برای آنکه به او سخت نگیرند، گفت: «من حامله‌ام». او را به قاضی تحویل دادند تا هر وقت بچه متولد شد، او را بکشند. در این وقت یکی از وزرای خلیفه از دنیا رفت و در بصره شورش شد. کنیز از فرصت استفاده کرد و خود را از بازداشت نجات داد.⁽¹⁾

دهم ربیع‌الاول، ازدواج حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) با خدیجه (سلام الله علیها)

بنا بر روایت، روز ازدواج حضرت رسول با خدیجه کبری در روز دهم ربیع‌الاول واقع شده که (بنا بر نقلی) در آن زمان حضرت رسول 25 سال و حضرت خدیجه چهل سال داشتند.⁽¹⁾

خواستگاری خدیجه (سلام الله علیها) از پیامبر (صلی الله علیه و آله)

حضرت خدیجه (سلام الله علیها) ، از نظر مادی و معنوی، شخصیت بسیار مهمی در میان مردم شمرده می‌شد و با آنکه بزرگانی از او خواستگاری کرده بودند، او نپذیرفته بود و به‌خاطر نشانه‌هایی از بزرگی که در حضرت رسول دیده بود، شیفته ایشان و خواستار ازدواج با او بود. در ادامه به بعضی از این نشانه‌ها اشاره می‌کنیم:

ماجراهایی که در کتب تاریخی ذکر شده بود، وسیله‌ای شد تا نظر حضرت خدیجه به پیامبر اسلام جلب شود و از او خواستگاری کند. لذا تمایل خود را شخصاً یا به‌وسیله «نفیسه»، دختر «علیّه»، چنین بیان کرد: «ای عموزاده، به‌خاطر خویشاوندی که با هم داریم و عظمت و عزتی که میان قوم خود داری و همچنین، امانت و حسن‌خلق و راستگویی که از تو مشهود است، تمایل دارم با تو ازدواج کنم». حضرت رسول در پاسخ فرمود: «باید عموهای خود را از این تصمیم آگاه کنم و با مشورت آنان این کار را

انجام دهم».⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به عموهایش گفت و نظر آن‌ها را جلب کرد. ورقه، مژده موافقت پیامبر و عموهایش را به حضرت خدیجه داد و آن حضرت، هدیه‌ای به ارزش پانصد دینار به او عطا کرد.

عقد ازدواج و جشن عروسی

حضرت خدیجه (سلام الله علیها) دستور داد جلسه‌ای آراسته آماده کنند و از بزرگان قریش و خاندان بزرگ هاشم دعوت به عمل آورند.

داماد عالی‌قدر بر جای مخصوص قرار گرفت. ابوطالب، عموی پیامبر، برخاست و قبل از عقد ازدواج، درباره شخصیت و بزرگی پیامبر (صلی الله علیه و آله) سخنرانی کرد.

ورقة‌بن‌نوفل، خود را وکیل خدیجه معرفی کرد و آماده پذیرایی از بنی‌هاشم و اجرای صیغه ازدواج شد. او مهریه حضرت خدیجه را چهارهزار دینار، صد شتر سرخ‌مو و سیاه‌چشم، ده قطعه پارچه و 28 غلام و کنیز اعلام کرد.

ابوطالب جواب داد: «ما قبول کردیم». «خویلد»، پدر حضرت خدیجه، نیز گفت: «من هم رضایت دارم که خدیجه با این مهر به ازدواج محمد (صلی الله علیه و آله) درآید».⁽²⁾

در این هنگام حضرت خدیجه از پس پرده به ورقه گفت: «ای پسرعم، تو وکیل من هستی و همه بدانند که من خود را به ازدواج محمد (صلی الله علیه و آله) درآوردم و مهر تعیین‌شده را نیز خود خواهم پرداخت».

غذای عروسی

حضرت خدیجه گفت: «از ابوطالب می‌خواهم برای پذیرایی از میهمانان، شتری نحر کند و ولیمه‌ای بدهد. داماد ارجمند می‌تواند هر زمان که خواست نزد همسر خود تشریف بیاورد».

ابوطالب نیز صیغه عقد را جاری ساخت و حاضران را شاهد گرفت. همه از این ازدواج

شادمان و خرسند بودند و از بزرگان قریش دعوت به عمل آمد و تا سه روز از آن‌ها پذیرایی شد.⁽¹⁾

خدیجه (سلام الله علیها) همه اموال خود را در اختیار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) قرار داد

حضرت خدیجه که این ازدواج را معنوی و افتخارآمیز می‌دانست و به‌دنبال مادیات نبود و به جلالت و عظمت پیامبر اکرم پی برده بود، ورقه (پسرعمویش) را خواست و فرمود: «اینک همه اسناد و دارایی مرا نزد محمد ببر و از جانب من به ایشان سلام برسان و بگو تمام اموال من در اختیار شماست».⁽²⁾

معامله با خداوند

بر اساس آیه شریفه: (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّة)⁽³⁾خداوند خریدار جان و مال مؤمنین است و (در مقابل) به آن‌ها بهشت می‌دهد».

بهشت، پاداش آخرت کسانی است که با خداوند معامله می‌کنند، اما در دنیا نیز به آن‌ها پاداش داده می‌شود.

حضرت خدیجه مال کثیر داد، خداوند نیز به او کوثر (فاطمه) داد.

مانند ابراهیم (علیه السلام) که به‌دستور خداوند تصمیم به ذبح حضرت اسماعیل (علیه السلام) گرفت و حتی بر گلوی او خنجر گذاشت.

خداوند نیز محل قربانی‌کردن او را قربانگاه میلیاردها مسلمان قرار داد.

ابراهیم (علیه السلام) برای برپاکردن نماز، اسماعیل (علیه السلام) را تشنه کنار کعبه رها کرد.

خداوند نیز آب زمزم را برای همیشه به او داد.

ابراهیم (علیه السلام) بت و خانه بت‌پرستی را ویران کرد.

خداوند نیز کعبه را به دست او بنا ساخت.

حضرت خدیجه با مال و جان خود در راه خدا فداکاری کرد.

خداوند هم چنان مقامی به او عنایت کرد که امام معصوم حضرت سجاد (علیه السلام) در سخنرانی خطبه شام به او افتخار کرد: «أنَا ابنُ خَدِیجَةَ الکُبرَی».

حضرت خدیجه، اولین بانوی مسلمان و در ایمان به پیامبر خط‌شکن بود. ایشان قبل از آنکه برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) همسر باشد، یار و یاور بود. لذا خداوند مانند پیامبران به‌وسیله جبرئیل به او سلام می‌رساند.

احترام پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد حضرت خدیجه، پیامبر اکرم نیز متقابلاً نظر و توجه خاصی به ایشان داشت.

شب هفدهم ربیع‌الاول، معراج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

قال الله تبارک و تعالی:

(سُبْحانَ الَّذی أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذی بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْبَصيرُ)⁽¹⁾پاک و منزه است آن (خدایی) که بنده‌اش (محمد) را شبی از مسجد‌الحرام تا مسجدالاقصی که پیرامونش را برکت دادیم، حرکت داد تا بخشی از نشانه‌های (عظمت و قدرت) خود را به او نشان دهد. یقیناً او شنوا و داناست.

(وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرىٰ* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهىٰ* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوىٰ* إِذْ يَغْشَىٰ

السِّدْرَةَ ما يَغْشىٰ* مَا زاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغىٰ* لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرىٰ)⁽¹⁾بی‌تردید، یک بار دیگر هم او را دیده است نزد سدرة‌المنتهی، در آنجا که جنت‌المأویٰ است، در آن هنگام که چیزی (نور خیره‌کننده و فرشتگان) سدرة‌المنتهیٰ را پوشانده بود، دیده (پیامبر آنچه را دید) هرگز خطا ندید و از مرز حقیقت نگذشت، به‌راستی که بخشی از نشانه‌های بزرگ پروردگارش را دید.

در ادامه به نکات تفسیری آیات اشاره خواهیم کرد.

معراج پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله)

همه فرق اسلامی قبول دارند که پیامبر اکرم شبی در مکه، از مسجدالحرام به مسجدالاقصی، که حدود صد فرسخ فاصله دارد، رفت (با قدرت اعجاز) و از آنجا به آسمان‌ها صعود کرد تا بعضی از آثار و قدرت و عظمت خداوند متعال را با چشم خود ببیند. این موضوع در قرآن، روایات و بعضی از ادعیه و زیارت‌نامه‌های معصومین بیان شده و در شماری از روایات، منکر این واقعه کافر معرفی شده است.

در بعضی روایات آمده است که: «آن حضرت نماز مغرب را در مسجد‌الحرام خواند و به‌وسیله سواری "براق" از مسجد‌الاقصی به آسمان‌ها رفت و وقتی بازگشت، نماز صبح را در مسجدالحرام خواند».⁽²⁾

تاریخ وقوع معراج

در تاریخ وقوع معراج، میان دانشمندان و مورخان اختلاف است. مرحوم سید بن طاووس در کتاب اقبال⁽³⁾، معراج پیامبر (صلی الله علیه و آله) را یک سال قبل از هجرت ایشان از مکه و در شب هفدهم ربیع‌الاول (که مصادف با شب ولادت ایشان نیز می‌باشد) دانسته است و بعضی آن را در سال دوازدهم بعثت و در شب هفدهم ماه مبارک رمضان ذکر کرده‌اند. عده‌ای دیگر نیز آن را در سال

دهم بعثت و در شب بیست‌وهفتم رجب دانسته‌اند، ولی اختلاف در تاریخ وقوع، مانع از اصل وقوع آن نیست.

معراج در قرآن

در دو سوره به مسئله معراج اشاره شده است:

چند نکته

خلاصه آیاتی که به مرحله دوم معراج پیامبر (صلی الله علیه و آله) (صعود به آسمان‌ها) اشاره دارند این است که پیامبر در بهشت و کنار سدرةالمنتهیٰ که محل سکونت است (جَنَّةُ الْمَأْوىٰ)، بار دیگر جبرائیل را به‌صورت واقعی خود (که بسیار باعظمت است) مشاهده کرد: (وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرىٰ). مفسران، «سِدْرَة» را درخت پربرگی که در اوج آسمان‌ها قرار گرفته است و ملائکه نمی‌توانند از آن فراتر بروند، معنی کرده‌اند و از روایات چنین برداشت می‌شود که این درخت شبیه آنچه در زمین وجود دارد، نیست؛ بلکه سایبان عظیمی است در جوار رحمت حق که فرشتگان بر برگ‌های آن تسبیح می‌کنند و امت‌هایی از نیکان و پاکان در سایه آن قرار دارند.⁽¹⁾

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در این مشاهده دچار خطا و اشتباه نشد؛ یعنی آنچه دید، عین واقعیت بود: (مَا زاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغىٰ). «جَنَّةُ الْمَأْوىٰ؛ بهشتی که محل سکونت است»؛ بعضی از مفسران مراد از این بهشت را همان بهشت جاودان دانسته‌اند و بعضی دیگر آن را جایگاهی ویژه از بهشت می‌دانند که کنار سدرة‌المنتهیٰ قرار گرفته است و محل خاصان و مخلصان است. عده‌ای دیگر نیز مراد از این جنت را بهشتی برزخی دانسته‌اند که ارواح شهدا و مؤمنان موقتاً در آن به سر می‌برند.

در هر حال، مفسران، این آیات را دلیلی بر معراج پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) می‌دانند.

هدف از معراج

بر اساس آیات، هدف از معراج پیامبر (صلی الله علیه و آله) دیدن عظمت و قدرت خداوند با چشم ظاهری است که در آیه هجدهم سوره نجم می‌فرماید: (لَقَدْ رَأىٰ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرىٰ) و در آیه اول سوره اسرا می‌فرماید: «لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا؛ تا بخشی از نشانه‌های (قدرت و عظمت) خود را به او نشان دهیم». بر اساس روایات، پیامبر اکرم در این سفر به مسائل زیاد و مهمی از فرشتگان، بهشتیان، دوزخیان، ارواح انبیا، مؤمنان و صالحان آگاهی یافت که در تعلیم و تربیت بندگان خدا الهام‌بخش بود.

وقایع شب معراج

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در کنار بیت‌المعمور امام‌جماعت شد.

از امام‌باقر (علیه السلام) روایت است که فرمود:

لَمَّا أُسْرِیَ بِرَسُولِ اللَّهِ إِلَى السَّمَاءِ فَبَلَغَ الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَأَذَّنَ جَبْرَئِيلُ وَأَقَامَ فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ وَصَفَّ الْمَلَائِكَةُ وَالنَّبِيُّونَ خَلْفَ مُحَمَّدٍ⁽¹⁾شبی که رسول خدا به آسمان برده شد به بیت‌المعمور

(خانه خدا، نظیر کعبه روی زمین) رسید و وقت نماز شد. جبرائیل اذان و اقامه گفت. رسول خدا (به امامت) جلو ایستاد و فرشتگان و پیامبران پشت آن حضرت ایستادند.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شب معراج زنانی را دید که در عذاب بودند

از امام‌علی (علیه السلام) روایت است که فرمود:

دَخَلْتُ أَنَا وَفَاطِمَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ | فَوَجَدْتُهُ يَبْكِی بُكَاءً شَدِيداً فَقُلْتُ: فِدَاكَ أَبِی وَأُمِّی يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا الَّذِی أَبْكَاكَ؟ فَقَالَ: يَا عَلِیُّ لَيْلَةً أُسْرِیَ بِی إِلَى السَّمَاءِ رَأَيْتُ نِسَاءً مِنْ أُمَّتِی فِی عَذَابٍ شَدِيد⁽²⁾من و فاطمه (سلام الله علیها) بر پیامبر خدا وارد شدیم. دیدیم آن حضرت سخت می‌گرید. عرض کردم: «پدر و مادرم فدایت ای پیامبر خدا، چرا گریه می‌کنید؟» فرمود: «یا علی، شبی که به آسمان برده شدم، زنانی از امتم را دیدم که در عذابی سخت بودند» (زنان معمولاً در جلوه‌گری و به‌گناه‌کشاندن جامعه بیش از مردان مؤثرند).

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شب معراج به جایی رسید که جبرائیل نیز اجازه حضور نداشت

از امام‌صادق (علیه السلام) روایت است که فرمود:

لَمَّا عُرِجَ بِرَسُولِ اللَّهِ اِنْتَهَىٰ بِهِ جَبْرَئِيلُ إِلَى مَكَانٍ فَخَلَّىٰ عَنْهُ، فَقَالَ لَهُ: يَا جَبْرَئِيلُ تُخَلِّينِی عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ، فَقَالَ: اِمْضِهْ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ وَطِئْتَ مَكَاناً مَا وَطِئَهُ بَشَرٌ وَمَا

مَشَىٰ فِيهِ بَشَرٌ قَبْلَكَ⁽¹⁾زمانی که رسول خدا به معراج برده شد، جبرائیل آن حضرت را به جایی رساند و خود با ایشان نرفت. رسول خدا فرمود: «ای جبرائیل، در چنین موقعیتی مرا تنها می‌گذاری؟» جبرائیل گفت: «برو، به خدا سوگند به جایی قدم گذاشته‌ای که پای هیچ بشری به آنجا نرسیده و پیش از تو هیچ بشری به آنجا نرفته است و حد من همین قدر بود که لَو

دَنَوْتُ أنمُلَةً لَاحْتَرَقْتُ؛ اگر به‌اندازه بند انگشتی نزدیک‌تر می‌شدم می‌سوختم».

معراج جسمانی بوده است یا روحانی؟

علما و دانشمندان شیعه و سنی معتقدند که معراج پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) جسمانی و در بیداری بوده است، یعنی با کالبد و جسم خود به آسمان‌ها عروج کرد. آیات و روایات نیز بر این مطلب دلالت دارد. قرآن می‌فرماید: (سُبْحانَ الَّذی أَسْرى بِعَبْدِهِ)؛ «منزه است آن خدایی که بنده‌اش را حرکت داد»، نمی‌فرماید روح او را حرکت داد یا در سوره نجم می‌فرماید: (لَقَدْ رَأىٰ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرىٰ)؛ «به‌راستی که (پیامبر) بخشی از نشانه‌های پروردگارش را دید». (مَا زاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغىٰ)؛ «هرگز خطا ندید و از حقیقت دور نشد». در این آیه نیز می‌فرماید: «پیامبر دید». در روایاتی که قبلاً بیان شد، می‌فرماید: «لَمَّا عُرِجَ بِرَسُولِ اللَّهِ؛ زمانی که رسول خدا به معراج برده شد» یا «لَمَّا أُسْرِیَ بِرَسُولِ اللَّهِ؛ شبی که رسول خدا به آسمان‌ها برده شد». همه این آیات و روایات بر عروج و حرکت جسمانی و بدنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) دلالت دارند.

کسانی که معراج را به عروج روحانی تأویل کرده‌اند، تأویل و تفسیری بی‌اساس دارند و شاید به این دلیل است که با عقل و درک خود نتوانسته‌اند این مسئله مهم را بفهمند. اگر روایتی با عنوان عروج روحانی موجود باشد، علاوه بر ضعف سند، گویا برای پایان‌دادن به جنجالی بوده که از طرف مشرکان به وجود آمده بود. جنجال و مخالفت با عروج پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عظمت آن، به‌خاطر جسمانی‌بودن معراج بوده است، وگرنه عروج روح به آسمان‌ها تعجب‌آور نیست؛ روح بعضی افراد هم در خواب ممکن است به آسمان‌ها برود و چیزهای غیرعادی ببیند.

چند اشکال و جواب

با توجه به پیشرفت علم، چند اشکال درباره معراج مطرح شده است:

جواب: معراج از طریق اعجاز به وقوع پیوسته و هر کاری که محال عقلی نباشد در معجزه قابل‌قبول است. امروزه که بشر پا به کرات آسمان گذارده با پیشرفت علم، قبول این موضوع مشکل نیست. بخشی از اشکالاتی که بیان شد، از نظر علم امروز حل شده و بخشی دیگر نیز ممکن است در آینده حل شود.

قرآن می‌فرماید: «تخت و جایگاه ملکه بلقیس به‌دستور حضرت سلیمان در کمتر از چشم‌برهم‌زدنی از کشوری به کشور دیگر منتقل و در مقابل حضرت سلیمان حاضر شد». اگر از نظر علمی به این واقعه بنگرید، پذیرفتنی نیست، ولی اعجاز فراتر از علم بشر است. مسئله معراج نیز از این قبیل است.

هفدهم ربیع‌الاول

میلاد پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

قال الله تبارک و تعالی:

(وَإِذْ قالَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنی إِسْرائيلَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ

قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ)⁽¹⁾(یاد کن) هنگامی که عیسی، پسر مریم، گفت: ای بنی‌اسرائیل، به‌یقین من فرستاده خدا به‌سوی شما هستم. تورات را که پیش از من بوده تصدیق می‌کنم و به پیامبری که بعد از من می‌آید و نامش احمد است مژده می‌دهم. ولی هنگامی که (احمد) برای آن‌ها دلایلی روشن آورد، گفتند: این جادویی است آشکارا.

پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) ، در عام‌الفیل (سالی که لشکر ابرهه با فیل‌سواران برای خراب‌کردن کعبه، به آن حمله‌ور شدند. این سال مطابق است با سال 570 میلادی) از پدری به‌نام «عبدالله» (پسر عبدالمطلب، پسر هاشم، پسر عبدمناف) که از طایفه قریش بود و مادری به‌نام «آمنه» (دختر وهب، پسر عبدمناف) چشم به جهان گشود.

نام پیامبر (صلی الله علیه و آله) در قرآن

قرآن در چهار سوره پیامبر اکرم را «محمد» خوانده است که عبارت‌اند از: آیه 144 سوره آل‌عمران: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُل)، آیه 2 سوره محمد: (وَالَّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَآمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّد)، آیه 29 سوره فتح: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُم‌) و آیه 40 سوره احزاب: (مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّين). و در یک سوره نام آن حضرت «احمد» آمده است که در اول فصل ذکر شد.

مراسم نام‌گذاری پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)

رسول گرامی اسلام دارای دو نام مشهور بود؛ «محمّد» که عبدالمطلب در روز هفتم ولادت بر ایشان نهاد و برای عرض سپاس در پیشگاه خداوند، گوسفندی قربانی و گروهی را دعوت کرد. او در این جشن عموم قریش را دعوت کرد و نام نوه خود را «محمد» گذاشت و با آنکه این نام در میان اعراب کم‌سابقه بود گفت: «خواستم در آسمان و زمین ستوده باشد». «حسان‌بن‌ثابت»، شاعر مداح رسول خدا، در این باره چنین گفته است:

فَشَقَّ لَهُ مِن اسمِهِ لِیَجَلَّهُ فَذُو العَرشِ مَحمُودٌ وَ هَذا مُحَمَّدٌ

«آفریدگار، نامی از اسم خود برای پیامبرش مشتق کرد؛ ازاین‌رو که خدا محمود (پسندیده) و پیامبر او محمد (ستوده) است و هر دو اسم از یک ماده مشتق‌اند».⁽¹⁾

نام دیگر پیامبر اکرم که در قرآن نیز آمده «احمد» است که مادرش، آمنه، بر او نهاده و مشروح این نام‌گذاری در سیره حلبی آمده است.⁽²⁾

در روایتی از آن حضرت (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود:

مرا محمد نامیده‌اند، چون در زمین ستایش شده‌ام و احمد، زیرا در آسمان‌ها مرا ستایش می‌کنند. مرا ابوالقاسم (کنیه آن حضرت) گفتند؛ زیرا خداوند متعال در قیامت بهشت و دوزخ را به‌خاطر من از هم جدا می‌کند».⁽³⁾

در روایتی از امام‌باقر (علیه السلام) آمده است که: «نام پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صحف ابراهیم (علیه السلام) (ماحی) و در تورات موسی (علیه السلام) (حادّ) و در انجیل عیسی (علیه السلام) (احمد) و در فرقان، (محمّد) است».⁽⁴⁾

تفسیر

در آیۀ سوره صف که ابتدای فصل ذکر شد، آمده است حضرت عیسی (پس از معرفی خود به‌عنوان پیامبر خدا بر بنی‌اسرائیل و قبول تورات حضرت موسی که قبل از رسالت او بوده است)، آمدن پیامبری بعد از خود به‌نام «احمد» را تصدیق می‌کند. پس، پیروان حضرت عیسی باید به حرف او عمل کنند و حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را به‌عنوان پیامبر بعدی بپذیرند. این موضوع در کتاب انجیل فعلی نیز به‌طور مکرر آمده و به ظهور پیامبری بزرگ در آینده (که نشانه‌های آن جز با رسول اکرم تطبیق نمی‌کند)، بشارت داده است. برای توضیحات بیشتر در این باره می‌توان به تفسیر نمونه (جلد 24، از صفحه 72 به بعد) مراجعه کرد. سپس، در آیه یادشده می‌فرماید: (فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ)، زمانی که این پیامبر برحق از سوی خداوند آمد، به‌جای آنکه از او استقبال کنند و معجزات روشنش را بپذیرند، او را جادوگر

می‌خواندند. همچنین، در آیه 157 سوره اعراف آمده که اوصاف پیامبر خاتم در تورات و انجیل، به‌عنوان پیامبر بیان شده است: (الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّیَّ الَّذی يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَالْإِنْجيل)؛ آن‌هایی که از فرستاده خدا، پیامبری امی، پیروی می‌کنند؛ همان که صفاتش در تورات و انجیلی که نزد خودشان است، نوشته شده است.⁽¹⁾

سؤال: در انجیل بشارت به آمدن پیامبری به‌نام احمد داده شده است در حالی که نام معروف پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، محمد است. چگونه این دو با هم جمع می‌شوند؟

جواب:

لَقَد أکرَمَ اللَّهُ النَّبِیَّ مُحَمَّداً فَأکرَمُ خَلقِ اللَّهِ فِی النَّاسِ أحمَد⁽²⁾

«خداوند پیامبر خود، محمد، را گرامی داشت، لذا گرامی‌ترین خلق خدا در میان مردم احمد است».

خداوند، پیامبر اسلام را در شب معراج «احمد» خطاب کرد. شاید شهرت آن حضرت به «احمد» در آسمان‌ها و به «محمد» در زمین، از اینجا آمده باشد.

تاریخ ولادت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

بیشتر مورخان شیعه و سنی معتقدند ولادت پیامبر گرامی اسلام در عام‌الفیل (سال 570 میلادی) و در ماه ربیع‌الاول اتفاق افتاده است، ولی درباره روز ولادت ایشان اختلاف دارند. بیشتر محدثان و مورخان شیعه معتقدند ولادت ایشان در روز جمعه، هفدهم ربیع‌الاول و پس از طلوع فجر در خانه عبدالمطلب بوده است، در حالی که اهل‌تسنن بر این باورند که در روز دوشنبه، دوازدهم همین ماه اتفاق افتاده است (در ایران فاصله زمانی این دو روایت، «هفته وحدت» نام گرفته است).

زندگی مردان بزرگ

زندگانی مردان بزرگ درخور توجه است. زندگی نوابغ جهان و رهبران الهی دارای نکات حساس و شگفت‌آوری است.

شرح ولادت حضرت موسی (علیه السلام)

قرآن، دوران کودکی حضرت موسی را بسیار اسرارآمیز شرح می‌دهد. صدها طفل معصوم به‌دستور مأموران فرعون سربریده شدند تا موسی متولد نشود؛ ولی چون اراده خداوند بر این بود که موسی (علیه السلام) پا بر عرصه وجود بگذارد، نه‌تنها دشمنان نتوانستند آسیبی به او برسانند، بلکه بزرگ‌ترین دشمن او یعنی فرعون، تربیت و محافظت از او را به عهده گرفت.

قرآن در آيات 38 و 39 سوره طه به این ماجرا پرداخته است که به‌طور خلاصه بیان می‌شود:

(إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ ما يُوحىٰ* أَنِ اقْذِفيهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفيهِ فِی الْيَمِّ فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لی وَعَدُوٌّ لَهُ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّی وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنی)؛ ما به مادر موسی وحی کردیم که فرزند خود را در صندوقی بگذار تا امواج آب او را به ساحل برسانند. دشمن من و دشمن او از وی حمایت می‌کند و محبتی از سوی خود بر تو افکندیم تا (همه به تو محبت ورزند و این‌ها برای این بود که) با مراقبت من پرورش یابی و ساخته شود.

در آیه 40 این سوره می‌خوانیم:

(إِذْ تَمْشی أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ كَیْ تَقَرَّ

عَيْنُها وَلا تَحْزَن)؛ خواهر تو به دربار فرعون رفت و گفت من زنی را می‌شناسم که می‌تواند تربیت فرزند شما را به عهده بگیرد و (به این ترتیب) تو را به دامان پرمهر مادرت برگرداندیم تا چشمش روشن شود و غصه نخورد.

شرح ولادت حضرت عیسی (علیه السلام)

دوران بارداری و تولد حضرت عیسی عجیب‌تر از حضرت موسی است. خلاصه آن در قرآن چنین آمده است:

ما روح (جبرائیل) خود را به‌صورت بشری به‌سوی مریم (سلام الله علیها) فرستادیم. مریم در شگفت شد و به او گفت: «من از تو به خدا پناه می‌برم. اگر پرهیزکاری از من فاصله بگیر». رسول خدا گفت: «من از سوی خداوند مأمورم تا پسری پاکیزه به تو ببخشم». مریم با تعجب گفت: «چگونه من دارای فرزند خواهم شد در حالی که با هیچ انسانی ارتباط نداشته‌ام و زن بدکاره‌ای نیستم؟» مأمور الهی گفت: «این کار برای خدا آسان است تا نشانه‌ای از قدرت خداوند برای مردم و رحمتی از سوی او باشد». سرانجام به‌فرمان خدا نور مسیح (علیه السلام) در رحم مریم قرار گرفت و به عیسی باردار شد تا آنکه زمان تولد عیسی رسید و ناچار به‌سوی درخت خرما رفت و با ناراحتی گفت: «ای کاش پیش از این مرده بودم و فراموش می‌شدم». پس، نوزاد صدا زد: «(ای مادر) ناراحت مباش، پروردگارت نهر آبی در کنارت پدید آورد تا بیاشامی و شست‌وشو کنی و درخت خرما را تکان بده تا خرمای تازه برایت بریزد. از آن خرما بخور و از آب نهر بیاشام. چشمت روشن باشد و در این باره با مردم سخن مگو». مریم با نوزادش به نزد مردم آمد. مردم او را سرزنش کردند و به او گفتند: «ای مریم، نه پدرت مرد بدی بود و نه مادرت. این نوزاد را از کجا آوردی؟» مریم اشاره کرد ماجرا را از نوزاد بپرسید. مردم گفتند: «چگونه ما با نوزادی در گهواره سخن بگوییم؟!» ناگهان طفل در گهواره به سخن آمد و گفت: «من بنده خدا هستم که به من کتاب آسمانی داده و مرا پیامبر قرار داده است».

با بیان این دو نمونه، برای کسی جای تردید باقی نمی‌ماند اگر بگوییم دوران حمل و پس از تولد پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) نیز با رویدادهای شگفت‌آوری همراه بوده است.

وقایع قبل و بعد از ولادت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

رویدادهای شگرف قبل از ولادت

در جلد ششم بحارالأنوار، رویدادهای شگرف و متعددی درباره ایام حمل مادر حضرت رسول اکرم بیان شده است؛ برای نمونه آمده است:

«دیدم بر دیوار عبادتگاهم نقش بسته است که: ای اهل بیع و کناس و صَوامع، ای کافران، به خدا و رسولش، محمّد (صلی الله علیه و آله) ، ایمان بیاورید؛ زیرا ظهور او نزدیک شده است. پس خوشا به حال آنان که به او ایمان بیاورند و بدبخت کسی که به آن حضرت ایمان نیاورد و گفتار او را که از سوی پروردگارش آمده، نپذیرد».⁽²⁾

رویدادهای شگرف پس از ولادت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)

زشت خود می‌رساند، قرار می‌دهم».⁽¹⁾

السَّلامُ عَلَیک یَا مُحَمَّد وَ رَحمَةُ اللّهِ وَ بَرَکاتُهُ... (وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً)⁽³⁾درود و رحمت خدا و برکت او بر تو باد ای محمد... حق آمد و باطل نابود شد. بی‌تردید، باطل نابود‌شدنی است».⁽⁴⁾

این بخشی از رویدادهای زمان بارداری آمنه و بعد از ولادت حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) بود که به جهان اعلام شد قرار است با قدوم مبارک آن حضرت تحول شگرفی در این عالم به وجود آید و بساط ستم و بت‌پرستی جمع شود و عدالت و یکتاپرستی استقرار یابد.

هفدهم ربیع‌الاول

میلاد امام‌جعفر‌صادق (علیه السلام)

بنا بر روایات مشهور، امام‌ششم شیعیان، امام‌جعفر‌صادق (علیه السلام) ، در شب جمعه، هفدهم ربیع‌الاول سال 83 قمری در شهر مدینه دیده به جهان گشود (بنا بر قولی دیگر، تولد ایشان در اول ماه رجب این سال بوده است).

در روایتی نقل شده است:

امام‌صادق (علیه السلام) به شخصی که نامش «ضریس» بود فرمود: «چرا پدرت نام تو را ضریس گذاشته؟» عرض کرد: «همان طور که پدر شما نام شما را جعفر گذاشته است». امام فرمود: «نام‌گذاری پدر تو از روی نادانی بوده است؛ زیرا ضریس نام فرزند شیطان است، اما پدر من می‌دانست که جعفر نام نهری است در بهشت».⁽¹⁾

برای لغت «جعفر» معانی دیگری نیز ذکر کرده‌اند؛ شاعر می‌گوید:

جعفری (نام شخصی) دیدم که بر جعفر (حیوان سواری) سوار

جعفری (یک نوع سبزی) می‌خورد و از جعفر (نهر آب) گذشت

از امام‌زین‌العابدین (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

حضرت جعفر را در آسمان‌ها صادق می‌گویند. راوی سؤال کرد: «شما همه صادقید، چرا این صفت برای این امام گفته شده؟» فرمود: «پدرم از پدرش و او از پیامبر نقل کرده اند که زمانی که فرزند من، جعفربن‌محمد‌بن‌علی‌بن‌الحسین (علیه السلام) ، متولد می‌شود او را صادق بنامید؛ زیرا پنجمین فرزند از نسل او (یعنی برادر امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) ) نیز جعفر نام خواهد داشت که به دروغ

دعوی

امامت خواهد کرد و او جعفر کذاب بر خدای متعال است».⁽¹⁾

مادر امام‌صادق (علیه السلام) ، فاطمه (ام‌فروة) نام دارد. از امام‌صادق (علیه السلام) منقول است که فرمود: «مادر من از زنان باایمان بود و نیکوکاری می‌کرد و خدای متعال نیکوکاران را دوست دارد».⁽²⁾

مدت امامت

مدت امامت امام‌صادق (علیه السلام) ، 34 سال (از سال 114 تا 148 هجری) و مقارن با زمان حکومت یازده تن از خلفای جور بود.

آیه 260 سوره بقره و معجزه امام‌صادق (علیه السلام)

قال الله تبارک و تعالی:

(وَإِذْ قالَ إِبْراهيمُ رَبِّ أَرِنی كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتىٰ قالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلىٰ وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبی قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ)؛

(و یاد کن) هنگامی که ابراهیم گفت: خدایا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی. فرمود آیا (به قدرت من) ایمان نیاورده‌ای؟ عرض کرد: چرا ولی می‌خواهم قلبم آرامش پیدا کند. فرمود: چهار پرنده بگیر و آن‌ها

را (برای دقت در آفرینش هریک) به خود نزدیک کن (و پس از ذبح‌کردن، قطعه‌قطعه کن و در هم بیامیز). سپس، بر هر کوهی قسمتی از آن را بگذار. بعد، آن‌ها را صدا بزن، به‌سرعت به‌سوی تو می‌آیند و بدان که قطعاً خداوند توانای شکست‌ناپذیر و باحکمت است.

شرح ماجرا

مفسران و تاریخ‌نویسان ذیل این آیه نوشته‌اند:

روزی ابراهیم (علیه السلام) از کنار دریا می‌گذشت. مرداری را دید که در کنار دریا افتاده است، در حالی که مقداری از آن در آب و مقداری دیگر در خشکی است و حیوانات دریا و خشکی از دو سو، آن را طعمه خود قرار داده‌اند و حتی گاهی بر سر آن نزاع می‌کنند. حضرت ابراهیم با دیدن این منظره به فکر فرورفت که اگر نظیر این منظره برای جسد انسان رخ دهد و بدن او جزء بدن جانداران دیگر شود، رستاخیز و زنده‌شدن انسان با همین بدن چگونه رخ می‌دهد. ابراهیم (علیه السلام) عرض کرد: «خدایا به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی». خداوند فرمود: «مگر ایمان نداری؟» پاسخ داد: «ایمان دارم، اما می‌خواهم آرامش قلبی پیدا کنم (شنیدن کی بود مانند دیدن)». خداوند به او دستور داد: «چهار پرنده بگیر و پس از ذبح، گوشتشان را در هم بیامیز. سپس، آن‌ها را چند قسمت کن و هر قسمتی را بر سر کوهی بگذار. بعد آن‌ها را صدا بزن تا صحنه قیامت را مشاهده کنی». او چنین کرد. ناگهان با تعجب دید که اجزای مرغانی که در هم آمیخته بودند، از هم جدا شدند و به‌صورت مرغانی کامل و زنده درآمدند و باسرعت نزد او آمدند و حیات را از سر گرفتند.

نکته 1: طبق بعضی از روایات این چهار مرغ، طاووس، خروس، کبوتر و کلاغ بوده‌اند و بعضی برداشت کرده‌اند که آن‌ها مظهر روحیات و صفات مختلف انسان‌ها می‌باشند. طاووس مظهر خودنمایی و زیبایی و تکبر، خروس مظهر شهوت‌رانی جنسی، کبوتر مظهر لهو‌و‌لعب و بازیگری و کلاغ مظهر آرزوهای طولانی است.

نکته 2: تعداد کوه‌هایی که اجزای مرغان بر آن‌ها قرار گرفت در قرآن بیان نشده است، ولی طبق روایات اهل‌بیت، ده کوه بوده‌اند. در روایات آمده است اگر کسی وصیت کند بخشی از مال او را در موردی مصرف کنند و مقدار آن را معین نکند، دادن یک‌دهم آن کافی است.⁽¹⁾

برداشت

این آیه دلیل محکمی است بر آنکه خدایی که قدرت دارد ذرات بدن حیوانات مختلف را که در هم آمیخته شده‌اند، از هم جدا کند و به‌صورت یک حیوان کامل درآورد و دوباره روح را در

آن‌ها بفرستد، قادر است در روز رستاخیز ذرات بدن این انسان را به هرصورت که درآمده باشد، جمع‌آوری کند و به‌شکل اولیه‌اش درآورد و روح در آن بدمد و زنده کند. این همان معاد جسمانی است که جزء معتقدات قطعی هر مسلمانی است.

تکرار معجزه حضرت ابراهیم (علیه السلام) به‌دست امام‌صادق (علیه السلام)

یونس‌بن‌ظبیان می‌گوید:

با گروهی خدمت امام‌صادق (علیه السلام) بودم. از امام درباره آیه‌ای که خطاب به حضرت ابراهیم می‌فرماید: (فَخُذْ

أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ)⁽¹⁾چهار پرنده بگیر. سؤال کردم: «آیا این پرندگان از یک جنس بودند یا از جنس‌های مختلف؟» امام فرمود: «آیا دوست دارید من نیز مانند حضرت ابراهیم آن کار را انجام دهم؟» گفتم: «بلی» امام صدا زد: «ای طاووس». ناگهان طاووسی پرواز کرد و خدمت ایشان آمد. سپس، فرمود: «ای کلاغ». دیدم کلاغی خدمت حضرت آمد. سپس، فرمود: «ای باز». بازی خدمت امام رسید. امام صدا زد: «ای کبوتر». ناگهان کبوتری حاضر شد. امام دستور داد همه آن‌ها را ذبح کنند و بدنشان را قطعه‌قطعه کنند و پرها و بدن‌های آن‌ها را با هم درآمیزند. سپس، سر طاووس را گرفت و او را صدا زد. ناگهان قطعه‌های گوشت و استخوان و پرهای او از بقیه جدا شد و به سر او چسبید و طاووس زنده شد و مقابل امام ایستاد. به همین ترتیب کلاغ را صدا زدند و بعد، باز و بعد از آن، کبوتر را. سپس، همه آن‌ها در مقابل امام ایستادند.⁽²⁾

اعمال آسان در روز هفدهم ربیع‌الاول

در روز هفدهم ربیع‌الاول چند عمل وارد شده است: 1. غسل به‌نیت روز هفدهم ربیع‌الاول؛ 2. دادن صدقه و نیکویی و خوش‌حال‌کردن مؤمنان؛ 3. زیارت حضرت رسول از دور و نزدیک؛

ماه ربیع الثّانی

مناسبت‌های این ماه

ولادت امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

بنا بر روایات مشهور، ولادت امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) در صبح روز جمعه، هشتم ربیع‌الثانی و در مدینه طیبه واقع شده است.⁽²⁾

در آن زمان، پدر بزرگوار ایشان، امام‌هادی (علیه السلام) ، شانزده‌ساله بودند. مشهورترین القاب ایشان «زکی» و «عسکری» است. لقب «عسکری» به‌دلیل اقامت طولانی و اجباری آن حضرت در پادگان و منطقه نظامی دولت‌های عباسی به ایشان داده شده است. کنیه مشهور ایشان «ابامحمد» است.

آن حضرت در چهارسالگی همراه پدر به سامرا تبعید شد.

مادرش، حُدَیث (سوسن)، زنی صالح و باتقوی بود و بعد از شهادت امام‌عسکری (علیه السلام) پناهگاه و دادرس شیعیان بود. شیعیان و دوستان امام نمی‌توانستند با ایشان ملاقات کنند؛ زیرا آن حضرت تحت‌نظر بود. لذا، ناچار بودند مسائل خود را در میان راه و در حال عبور از ایشان سؤال کنند.

داستان

شخصی می‌گوید سؤالی فقهی درباره عرق جنب از حرام داشتم (آیا پاک است و می‌شود در آن نماز خواند یا خیر؟) مأمورها اجازه نمی‌دادند با امام ملاقات کنم و سؤالم را بپرسم. در آن موقع شنیدم که خلیفه، آن حضرت را احضار کرده است. با خود گفتم در میان راه و در حال عبور از ایشان سؤال می‌کنم. میانه راه ایستادم، اما امام دیر کردند و بر اثر خستگی خوابم برد. ناگهان متوجه شدم کسی چوب‌دستی به شانه من نهاده است. چشمم را باز کردم. دیدم حضرت عسکری (علیه السلام) سوار بر قاطر در برابر من است. به من فرمود: «لاتُصَلِّ فِیهِ؛ با عرق جنب از حرام نماز نخوان» و رد شد.⁽¹⁾

امام، فریاد رس جامعه

جامعه‌ای که دستش از امام و پیشوای الهی خالی باشد، نمی‌تواند راه سعادت را بپیماید و تلاشش بی‌نتیجه است و در راه گمراهی قدم بر می‌دارد. طبق روایت امام‌باقر (علیه السلام) : «وَ هُوَ ضَالٌّ مُتَحَيِّرٌ وَ اللَّهُ شَانِئٌ لِأَعْمَالِه‌⁽²⁾او انسانی گمراه و سرگردان است و خداوند از کارهای او بیزار است».

معجزه امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

روایت شده است زمانی در سامرا به‌دلیل نیامدن باران، قحطی شد. خلیفه وقت دستور داد مردم برای طلب باران، نماز بخوانند و دعا کنند. مردم از شهر خارج شدند و سه روز نماز و دعا خواندند، اما باران نیامد. روز چهارم پیشوای مسیحیان (جاثلیق) و همراهانش برای دعای باران رفتند. راهبی بین آن‌ها بود. دست به دعا بلند کرد و بلافاصله آسمان بارانی شد و باران فراوان بارید. با این اتفاق، مردم شک و تردید پیدا کردند و جمعی مسیحی شدند. خلیفه وقت از این پیشامد ناراحت شد، اما راه نجات را نمی‌دانست و امام معصوم، حضرت عسکری (علیه السلام) ، را نیز از میان مردم جدا کرده و به زندان انداخته بود. به‌ناچار دستور داد امام را از زندان بیاورند تا مشکل

را حل کند. امام فرمود: «من فردا این شبهه را برطرف می‌کنم» و قرار شد بار دیگر مسیحیان و راهبان برای دعای باران حاضر شوند. راهبی که دعایش مستجاب شده بود حاضر شد. امام به یکی از غلامان دستور داد زمانی که آن راهب دست خود را برای دعای باران بلند کرد، چیزی را که بین انگشتان دست راست خود مخفی کرده است بگیرد و بیاورد. غلام چنین کرد و استخوان سیاهی که بین انگشتان راهب بود گرفت و تحویل امام داد. امام به راهب فرمود: «الان دعا کن». او هرچه دعا کرد از باران خبری نشد. خلیفه از امام سؤال کرد: «این استخوان چیست؟» امام فرمود: «این استخوانی است که آن راهب از قبر یکی از پیامبران برداشته بود و هر وقت آن را در دست می‌گرفت و دعا می‌کرد، به برکت آن، آسمان بارانی می‌شد. الان که این استخوان را ندارد، از باران خبری نیست».⁽¹⁾

دهم ربیع‌الثانی

وفات حضرت فاطمه‌ معصومه (سلام الله علیها)

بنا بر روایتی، این بانوی بزرگوار در روز دهم ربیع‌الثانی سال 201 هجری در شهر قم دار فانی را وداع گفت و در زمینی که به موسی‌بن‌خزرج تعلق داشت، دفن شد.⁽²⁾

شرح حال این بانوی بزرگ (نام و لقب، ولادت، مدت عمر، علت ورود ایشان به قم، محل اقامت ایشان در قم، کرامات، بیماری و وفات، کیفیت دفن ایشان، سلام بر ایشان، اشعاری در مصیبت این بانو، فضایل و مقام و پاداش زیارت مرقد ایشان)، در کتاب مرآة المؤمن (چاپ دوم، از صفحه 75 به بعد) بیان شده است که علاقه‌مندان می‌توانند به این کتاب مراجعه کنند.

مقام شفاعت حضرت معصومه (سلام الله علیها)

در زیارت‌نامه حضرت فاطمه‌معصومه (سلام الله علیها) که مستند است، می‌خوانیم:

يَا فَاطِمَةُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَكِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْن‌⁽³⁾

ای فاطمه، برای

ورود من به بهشت شفاعت کن؛ زیرا برای تو نزد خداوند مقام والایی است.

از مرحوم محدث قمی (رحمه الله علیه) نقل شده است که فرمود:

مرحوم میرزای قمی (اعلی الله مقامه الشریف) را در عالم رؤیا دیدم. از ایشان سؤال کردم: «آیا حضرت معصومه اهل قم را شفاعت می‌کند؟»

میرزا وقتی این سخن را شنید، نگاه تندی به من کرد و فرمود: «چه گفتی؟» من سؤالم را تکرار کردم. باز با تندی به من فرمود: «چه گفتی؟» مرتبه سوم سخنم را تکرار کردم. فرمود: «یا شیخ، چرا چنین سخن می‌گویی؟

شفاعت اهل قم با من است (می‌توان مقام علما را از این جمله متوجه شد)، حضرت فاطمه‌معصومه (سلام الله علیها) همه شیعیان جهان را شفاعت خواهد کرد».⁽¹⁾

ماه جمادی الأولی

مناسبت‌های این ماه

ولادت باسعادت حضرت زینب کبری (سلام الله علیها)

بنا بر روایتی، ولادت باسعادت زینب کبری در روز پنجم جمادی‌الاولی سال ششم هجری در مدینه طیبه واقع شده است.

بنا بر نقلی، پیامبر اکرم در سال ششم هجری پیمان «صلح حدیبیه» را امضا کرد و به مدینه برگشت و ولادت حضرت زینب (سلام الله علیها) در پنجم ماه جمادی‌الاولی اتفاق افتاد.⁽³⁾

اسم

کلمه «زینب» از دو بخش ترکیب شده است: «زین» به‌معنی زینت و «اب» به‌معنی پدر. بنابراین، «زینب» یعنی زینت پدر. بنا بر روایتی، این نام را پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر ایشان نهاد.⁽⁴⁾

لقب

حضرت زینب دارای القاب زیادی است که مشهورترین آن‌ها «عقیله بنی‌هاشم» (بانوی خردمند بنی‌هاشم) است.

کنیه آن حضرت «ام‌کلثوم» است.

حضرت زینب، سومین فرزند حضرت علی (علیه السلام) و فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) بود که بعد از امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) متولد شد.

گوشه‌ای از فضایل و مقام حضرت زینب (سلام الله علیها)

حضرت زینب، از نظر بلاغت، زهد، تدبیر و شجاعت همچون پدر و مادرش بود تا جایی که سرپرستی امور خاندان امام‌حسین (علیه السلام) و همه بازماندگان کربلا به تدبیر و رأی او صورت می‌گرفت.

جایگاه حضرت زینب (سلام الله علیها) نزد امام‌حسین (علیه السلام)

نقل است روزی امام‌حسین مشغول خواندن قرآن بود که خواهرش، زینب، بر او وارد شد. سیدالشهدا (علیه السلام) به احترام او قرآن را بر هم گذاشت و از جا برخاست.

امام‌حسین (علیه السلام) در آخرین وداعش به او فرمود: «خواهرم، هرگز مرا در نمازهای شبت فراموش نکن».⁽¹⁾

بلاغت و سخنوری حضرت زینب (سلام الله علیها)

او در بیاناتش در کوفه و شام با ایراد خطبه‌های عالمانه و مبتنی بر قرآن، مقام علمی خود را اثبات کرد.

فرازهایی از سخنان حضرت زینب در مجلس یزید

در مجلسی که یزید برای اعلام پیروزی خود گرفت و اهل‌بیت را با حالت اسارت وارد کرد، حضرت زینب (سلام الله علیها) ایستاد و پس از حمد الهی و درود بر پیامبر و اهل‌بیتش (علیهم السلام) ، فرمود:

صَدَقَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كَذَلِكَ يَقُولُ: (ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذينَ أَساؤُا السُّواىٰ أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنَ)⁽²⁾أَ ظَنَنْتَ يَا يَزِيدُ حَيْثُ أَخَذْتَ عَلَيْنَا أَقْطَارَ الْأَرْضِ

وَ آفَاقَ السَّمَاءِ فَأَصْبَحْنَا نُسَاقُ كَمَا تُسَاقُ الْأُسَرَاءُ أَنَّ بِنَا هَوَاناً عَلَيْهِ وَ بِكَ عَلَيْهِ كَرَامَة⁽¹⁾خداوند سبحان راست گفت که فرمود: «عاقبت کسانی که اعمال بد مرتکب شوند، به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب و آن را مسخره کردند». ای یزید، آیا گمان کردی که چون زمین پهناور و آسمان را بر ما تنگ کردی و ما را مانند اسیران به هر شهر و دیاری کشاندی، نزد خداوند خوار و بی مقدار

شدیم و تو بزرگ شدی؟

گناه، انسان را به سرحد کفر می‌رساند

اگر از انسانی گناهان متعدد سر بزند، طوری دلش را سیاه و او را منقلب می‌کند که آیات و دستورهای الهی را تکذیب و مسخره می‌کند و هیچ نصیحتی بر او اثر ندارد و مستحق عذاب دردناک الهی خواهد شد، مگر آنکه به خود بیاید و از آن راه و روش خطرناک توبه کند.

رفتار زشت یزیدبن‌معاویه، نمونه روشنی از این مطلب است. او بر اثر جنایاتی که در حق حضرت سیدالشهدا روا داشت، کارش به جایی رسید که با آوردن سرهای بریده سیدالشهدا (علیه السلام) و اصحاب و یارانش در مجلس خود و اسارت خانواده مظلومش، در اشعار کفرآمیز خود می‌گوید:

لَعِبَتْ هَاشِمُ بِالْمُلْكِ فَلاخَبَرٌجَاءَ وَ لَا وَحْيٌ نَزَل‌⁽²⁾

«بنی‌هاشم با ریاست و پادشاهی بازی کردند، (از سوی خداوند) نه خبری آمده و نه وحی نازل شده است».

لذا، حضرت زینب، آن شیرزن کربلا، در حال اسارت و در مقابل چشم یزید، در مجلسی که مقامات دولتی حضور داشتند، سخنرانی و با آیه‌ای از قرآن کفر یزید را اثبات کرد.

فرازی دیگر از سخنان حضرت زینب (سلام الله علیها)

او در همان مجلس، خطاب به یزید می‌فرماید:

فَمَهْلًا مَهْلًا أَ نَسِيتَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: (وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ

خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ‌)⁽¹⁾، أَ مِنَ الْعَدْلِ يَا ابْنَ الطُّلَقَاءِ تَخْدِيرُكَ حَرَائِرَكَ وَإِمَاءَكَ وَسَوْقُكَ بَنَاتِ رَسُولِ اللَّهِ سَبَايَا؟⁽²⁾آهسته باش، آهسته. مگر گفتار خدا را فراموش کرده‌ای؟ (که فرمود) آن‌ها که کافر شدند (و راه طغیان را پیش گرفتند) تصور نکنند که اگر به آنان مهلت می‌دهیم به سود آن‌هاست. ما به آنان مهلت می‌دهیم که بر گناهان خود بیفزایند و عذاب خوارکننده‌ای برای آن‌هاست. ای پسر آزادشدگان⁽³⁾،

آیا از عدالت است که زنان و کنیزان خویش را پشت پرده قرار دهی و دختران پیامبر را در حال اسارت در شهرها بگردانی؟

آموزش قرآن

خداوند به ستمگران و بدکاران فرصت می‌دهد. کسانی که غرق گناه و نافرمانی و ستمگری شده‌اند و هیچ امیدی برای بازگشت و تغییر روش در آن‌ها نیست، دست عنایت خداوند از سر آن‌ها برداشته می‌شود و به حال خود واگذار می‌شوند تا هرچه می‌توانند گردن‌کشی و طغیان کنند تا دست انتقام الهی از آستین بیرون آید و آن‌ها را به سزای اعمالشان برساند.

به‌عبارت دیگر، اگر کسانی که هنوز دست عنایت الهی از سر آن‌ها برداشته نشده است، در زندگی گناه و خلافی انجام دهند، به‌صورتی به آن‌ها هشدار داده می‌شود تا دست از مسیر اشتباه خود بردارند و به پرتگاه نابودی سقوط نکنند. لذا مجازات و مشکلات برای بعضی نعمت است تا آن‌ها را از سقوط و نابودی نجات دهد.

اما کسانی که بر اثر زیادی گناه و نافرمانی، خدا را فراموش کرده‌اند و خداوند نیز آن‌ها را فراموش کرده است، آزاد و رها می‌شوند تا به آخرین مرحله سقوط برسند و حداکثر مجازات، دامنشان را بگیرد؛ مانند بیماری که به بهبود و سلامتش امید است و به همین خاطر باید از

خوردن بعضی غذاها پرهیز کند، اما بیماری که امید به نجات و سلامتش نیست، به پرهیز غذایی نیز احتیاجی ندارد و پزشک می‌گوید هر چه میل دارد به او بدهید.

در آیه بالا به این نکته اشاره شد. حضرت زینب (سلام الله علیها) نیز در سخنرانی خود به همین مطلب اشاره می‌فرماید و در ادامه، یزید را با آن همه غرور کوچک می‌کند و می‌گوید:

إِنِّی لَأَسْتَصْغِرُ قَدْرَكَ وَأَسْتَعْظِمُ تَقْرِيعَكَ وَأَسْتَكْثِرُ تَوْبِيخَك؛ مقام و منزلت تو نزد من کوچک است، اما سرزنش و ملامت تو نزد من بزرگ (و زیاد) است (و به خاطر کارهای زشت) تو را زیاد توبیخ می‌کنم (تو نزد من ارزشی نداری؛ من تو را بسیار سرزنش و توبیخ می‌کنم).

سپس، آن بانوی بزرگ به یزید هشدار می‌دهد:

بدان با دشمنی و مخالفت با ما نمی‌توانی با عزت و بزرگی‌مان که از سوی خداست، مبارزه کنی که عزت و عظمت ما جاویدان و نابودی و ذلت تو حتمی است... فَكِدْ

كَيْدَكَ وَاسْعَ سَعْيَكَ وَنَاصِبْ جُهْدَكَ فَوَ اللَّهِ لَا تَمْحُو ذِكْرَنَا وَلَا تُمِيتُ وَحْيَنَا؛ ای یزید، تو مکر خود را (در دشمنی با ما) ادامه بده و تلاشت را بکن (ولی بدان)، به خدا قسم نمی‌توانی نام ما را (از بزرگی) به فراموشی بسپاری و وحی ما را خاموش کنی.

ایشان در پایان سخنرانی خود در مجلس باشکوه یزید می‌فرماید:

فَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الَّذِی خَتَمَ لِأَوَّلِنَا بِالسَّعَادَةِ وَالْمَغْفِرَةِ، وَلِآخِرِنَا بِالشَّهَادَةِ وَالرَّحْمَةِ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يُكْمِلَ لَهُمُ الثَّوَابَ وَ ُوجِبَ لَهُمُ الْمَزِيدَ، وَيُحْسِنَ عَلَيْنَا الْخِلَافَةَ إِنَّهُ رَحِيمٌ وَدُودٌ وَحَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‌⁽¹⁾سپاس مخصوص خدایی است که ابتدای کار ما را با سعادت و آمرزش قرار داد و پایان آن را به شهادت و رحمت ختم کرد. از خدا می‌خواهیم که پاداش شهیدان ما را کامل و زیاد کند و ما را جانشینانی نیکو قرار دهد. خداوند بخشنده و مهربان است. او برای ما کافی و وکیلی خوب است.

میلاد حضرت زینب (سلام الله علیها)

خورشید سر زد از

افقِ خانه علی

آن پاک‌باز بانوی عزّ و کمال و فخر

روشن نمود خانه زهرا به نور خویش

آن آشنا که بانگ بلندش علیه ظلم

پیغام‌آور شرف و صبر و عشق دوست

تا نهضت رسول، رهاند ز دست ظلم

«خادم» کجا و مدح زینب کبرای فاطمه

کرده طلوع دختر

دردانه علی

یار حسین و وارث فرزانه علی

دارد نشان ز همت مردانه علی

آید به گوش از درِ کاشانه علی

دشمن ستیز، گوهر یک‌دانه علی

کرده ظهور سرّ نهان‌خانه علی

دارد امید باده ز میخانه علی

سیدحشمت‌الله علوی

روز سیزدهم جمادی‌الاولی

شهادت حضرت فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) (بنا بر نقلی)

برای شهادت حضرت فاطمه (سلام الله علیها) دو نقل نزد شیعیان مشهور است. یکی آنکه بعد از پدرش، حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) ، 75 روز زندگی کرد و بنابراین، روز سیزدهم ماه جمادی‌الاولی، روز شهادت ایشان است. نقل دوم آن است که 95 روز بعد از پدرش زندگی کرد و بنابراین، روز سوم جمادی‌الثانی روز شهادت است؛ اما سال شهادت ایشان یقیناً سال یازدهم هجری بوده است.

مدت عمر ایشان هجده سال بود و دارای چهار فرزند به نام‌های حسن، حسین، زینب و ام‌کلثوم بود. همچنین، فرزندی به‌نام محسن داشت که قبل از تولد در حمله‌ای که به خانه ایشان شد، به شهادت رسید.

قال الله تبارک وتعالی:

(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم* إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ* فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ* إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ‌)⁽¹⁾به‌نام خداوند بخشنده مهربان. همانا ما به تو خیر و خوبی فراوان دادیم. پس، برای پروردگارت نماز بخوان و (شتر) قربانی کن. قطعاً دشمن تو (که به تو زخم‌زبان می‌زند)

بی‌نسل و بریده از خیرات و برکات است.

تفسیر

مفسران در اینکه مراد از کوثر (خیر و خوبی فراوان) چیست، نظرهای مختلفی دارند، لکن با توجه به آیه آخر می‌توان گفت، مراد نسل و فرزندان زیاد پیامبر اکرم است که همه از حضرت فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) هستند. دشمنان پیامبر، او را «أبتر» معرفی می‌کردند، اما خداوند در دفاع از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، دشمن او را «أبتر» خواند. بنابراین، اگر مراد از کوثر، نسل پیامبر اکرم نباشد، آیات اول و سوم ارتباط دل‌پسندی نخواهند داشت.⁽¹⁾

«خیر کثیر» علاوه بر نسل زیاد، می‌تواند چیزهای دیگری نیز باشد. در روایتی آمده است که بعد از نزول این سوره، پیامبر اکرم آن را بالای منبر تلاوت کردند. اصحاب عرض کردند: «کوثر چیست که خداوند به تو عطا کرده است؟» فرمود: «نهری است در بهشت که سفیدتر از شیر و روشن‌تر از قدحی (بلورین) است که در دو سوی آن برآمدگی‌هایی از درّ و یاقوت است».⁽²⁾

بعضی از مفسران گفته‌اند منظور از کوثر همان حوض کوثر است که در اختیار پیامبر و اهل‌بیت (علیهم السلام) است و مؤمنان هنگام ورود به بهشت از آن سیراب می‌شوند.⁽³⁾

معانی دیگری نیز برای کوثر گفته‌اند که می‌توان همه آن‌ها را مصداق «خیر کثیر» دانست.

خداوند در آیه دوم می‌فرماید: (فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ‌)؛ زیرا این نعمت بزرگ که خداوند به حضرت رسول داده است، جای شکرگزاری دارد که نماز و قربانی‌کردن شتر از مصادیق آن است. در آخرین آیه، دشمنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بی‌نسل و ابتر (دُم‌بریده) معرفی شده‌اند.⁽⁴⁾

امروز دشمنان آن حضرت، اعم از کفار قریش، بنی‌امیه و بنی‌عباس از صفحه روزگار محو شده‌اند و اگر نسلی از آن‌ها باقی باشد، شناخته‌شده نیستند.

نکته 1:

فخر رازی، مفسر سنی، می‌نویسد: چه نسلی بابرکت‌تر از نسل فاطمه (سلام الله علیها) که امثال باقر و صادق و رضا از آن برخاسته‌اند و با آنکه شمار زیادی از آنان را طی تاریخ (به‌ویژه در زمان حکومت بنی‌امیه و بنی‌عباس) شهید کردند، اما امروز فرزندان او در بیشتر کشورهای اسلامی گسترده‌اند.⁽¹⁾

نکته 2:

در ماجرای فتح مکه که مشرکان دسته‌دسته به اسلام وارد می‌شدند، خداوند تنها دستور تسبیح و استغفار می‌دهد: (وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فی دينِ اللَّهِ أَفْواجاً* فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً)⁽²⁾هنگامی که دیدی مردم گروه‌گروه در دین خدا درآیند، پس پروردگارت را تسبیح و ستایش کن و از او آمرزش بخواه که او همواره توبه‌پذیر است. ولی برای اعطای کوثر به نمازخواندن و قربانی‌کردن شتر دستور می‌دهد؛ گویا اهمیت کوثر از اسلام‌آوردن دسته‌جمعی مشرکان بیشتر است.⁽³⁾

آتش‌زدن در خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) علت شهادت ایشان بود

پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، جمعی از مسلمانان بدون توجه به انتصاب حضرت علی (علیه السلام) به جانشینی ایشان در روز غدیر، در سقیفه بنی‌ساعده جمع شدند و «ابابکر» را جانشین پیامبر اکرم معرفی کردند. با توجه به پیروی بیشتر مردم از او و طرف‌داران اندک حضرت علی (علیه السلام) ، مبارزه مستقیم برای حضرت علی امکان‌پذیر نبود. لذا با مبارزه غیرمستقیم تصمیم گرفت با ابابکر بیعت نکند و او را به رسمیت نشناسد تا با این کار، نارضایتی خود و خانواده پیامبر را نشان دهد.

«عمر» که ابابکر را در امر خلافت یاری می‌کرد، به او گفت: «بدون بیعت علی (علیه السلام) حکومت و خلافت تو پایدار و ثابت نخواهد شد. باید علی را وادار به بیعت کنی». ابابکر سخن عمر را پسندید و «قنفذ»، غلام عمر، را نزد حضرت علی (علیه السلام) فرستاد و گفت: «به ایشان بگو: خلیفه

رسول خدا از تو خواسته که برای بیعت با او در مسجد حاضر شوی». حضرت علی (علیه السلام) از این کار امتناع کرد. عمر از این رفتار خشمناک شد و همراه خالدبن‌ولید و قنفذ و جمعی دیگر به در خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) آمدند. در را کوبید. حضرت زهرا که در غم ازدست‌دادن پدر عزادار بود، پشت در آمد و فرمود: «ای عمر، با ما چه‌کار داری؟ چرا نمی‌گذاری به کار خودمان (و عزاداری برای رسول خدا) مشغول باشیم؟» عمر فریاد زد: «در را باز کن وگرنه خانه را با اهل آن آتش می‌زنم».⁽¹⁾

فاطمه (سلام الله علیها) هرچه خواست عمر را از تصمیمش منصرف کند، نتوانست. عمر که دید در را باز نمی‌کنند، گفت: «هیزم بیاورید تا در را آتش بزنیم». حضرت زهرا وقتی دید در باز شد پیش آمد و صدا به ضجه و شیون بلند کرد تا شاید آن سنگ‌دلان از حمله و ورود به خانه منصرف شوند، ولی آن‌ها بی‌رحمانه به خانه هجوم آوردند و با غلاف شمشیر به پهلو و با تازیانه به بازوی ایشان زدند. حضرت زهرا در آن ازدحام، بین در و دیوار قرار گرفت و چنان فشاری بر پهلوی ایشان وارد شد که پهلوی نازنینش آزرده و طفلی که در رحم داشت (محسن) سقط شد.⁽²⁾پس از این جنایت، حضرت زهرا بیمار و بستری شد و در سن جوانی به شهادت رسید.

مظلومیت حضرت زهرا (سلام الله علیها) در کتب اهل‌تسنن

آتش‌زدن خانه حضرت فاطمه به دست عمر

احمدبن‌یحیی بلاذری می‌نویسد:

ابوبکر

دنبال علی (علیه السلام) فرستاد تا از او بیعت بگیرد، ولی علی از بیعت با او امتناع ورزید. سپس، عمر با وسیله‌ای آتش‌زا به‌سوی خانه علی حرکت کرد و مقابل در خانه با فاطمه (سلام الله علیها) روبه‌رو شد. فاطمه گفت: «ای فرزند خطاب، آیا می‌خواهی خانه مرا بسوزانی؟» عمر گفت: «بلی، این کار کمک به امری است که پدرت برای آن مبعوث شده بود».⁽³⁾

پشیمانی ابوبکر در هنگام مرگ از حمله به خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها)

طبرانی نوشته است:

ابوبکر

هنگام مرگ آرزو می‌کرد: «ای کاش سه کار را انجام نمی‌دادم... فَأمَّا الثَّلاثُ الَّذِی وَدَدتُ إنِّی لَم أفعَلَهُنَّ فَوَدَدتُ إنِّی لَم أکُن کَشَفتُ بِیتَ فَاطِمَةَ وَ تَرَکتُهُ؛ اما آن سه چیزی که دوست داشتم انجام نمی‌دادم: دوست داشتم که درب خانه فاطمه (سلام الله علیها) را باز نمی‌کردم و آن را رها می‌کردم».⁽¹⁾

غصب فدک و دفن شبانه حضرت زهرا (سلام الله علیها)

در صحیح بخاری آمده است:

حضرت فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) کسی را نزد ابوبکر فرستاد و ارث پدرش از فدک و غیره را مطالبه کرد. ابوبکر از پرداخت آن خودداری کرد: «فَقَالَ أبُوبَکر إنَّ رَسُولُ اللَّهِ قَالَ: إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ؛ ابوبکر گفت: پیامبر خدا فرمود: ما آنچه را صدقه گذاشتیم به ارث نمی‌گذاریم». حضرت فاطمه از این رفتار ابوبکر خشمگین و ناراحت شد و تا زنده بود با او قهر بود. «فَلَمَّا تُوُفِّيَت دَفَنَهَا زَوجُهَا عَلِیٌّ لَیلاً وَلَم یُؤذِن بِهَا أبَابَکر وَ صَلَّی عَلَیهَا؛ زمانی که حضرت زهرا وفات کرد، شوهرش، علی (علیه السلام) ، او را شبانه دفن کرد و به ابوبکر خبر نداد و خودش بر او نماز خواند».⁽²⁾

نکته:

بر اساس روایات شیعه و سنی، ناراحتی و غضب حضرت فاطمه مانند غضب خدا و رسول است.

در صحیح بخاری از پیامبر اکرم نقل شده است که فرمود: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی فَمَنْ أَغْضَبَهَا فَقَدْ أَغْضَبَنِی⁽³⁾فاطمه پاره تن من است، هرکس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است».

در روایتی دیگر در صحیح مسلم آمده است:

قال رسول الله: فَإنَّمَا ابنَتِی فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّی، يُرْيبنِی مَا رَابَهَا، وَيُؤْذِينِی مَا

آذَاهَا⁽¹⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: دخترم، فاطمه، پاره تن من است، آنچه او را ناراحت کند و آزار دهد، مرا ناراحت می‌کند و آزار می‌دهد.

در قرآن نیز آمده است:

(إِنَّ الَّذينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهيناً‌)⁽²⁾قطعاً خداوند کسانی را که خدا و رسولش را آزار می‌دهند، در دنیا و آخرت لعنت می‌کند و برای آن‌ها عذابی خوار کننده آماده کرده است.

فضایل حضرت زهرا (سلام الله علیها) در کتب اهل‌تسنن

پیامبر

فرمود: «فرشته‌ای از آسمان بر من فرود آمد و به من مژده داد که: فَاطِمَةُ

بِنتِی سَیِّدَةُ نِسَاءِ أُمَّتِی وَأَنَّ حَسَناً وَحُسَیناً سَیِّدا شَبَابِ أهلِ الجَنَّةِ⁽⁴⁾فاطمه، دخترم، سیده زنان امت من و حسن و حسین، دو سید جوانان اهل بهشت‌اند».

کسی را شبیه تر از فاطمه به رسول خدا ندیدم. كَانَتْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ قَامَ إِلَيْهَا فَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَبَّلَهَا وَأَجْلَسَهَا فِی مَجْلِسِه‌⁽⁵⁾هرگاه فاطمه بر پیامبر وارد می‌شد، رسول خدا به‌طرف او می‌ایستاد، دستش را می‌گرفت، او را می‌بوسید و به جای خودش می‌نشاند.

آمدن عمر و ابوبکر برای عیادت از حضرت زهرا (سلام الله علیها)

در روزهایی که حضرت زهرا بستری بود، عمر و ابوبکر خواستند از حضرت زهرا عیادت کنند، اما حضرت زهرا اجازه نداد. عمر نزد حضرت علی رفت و واسطه‌گری کرد تا شاید به‌وسیله حضرت علی، اجازه ورود بگیرند و از حضرت زهرا عیادت کنند. حضرت علی نزد فاطمه‌زهرا آمد و فرمود: «این دو نفر تأکید دارند که نزد شما بیایند و از شما عیادت کنند». حضرت زهرا فرمود: «به خدا قسم حاضر نیستم با این‌ها دیدار کنم و سخن بگویم تا زمانی که به دیدار پدرم بروم و از رفتار و ستم‌های آنان شکایت کنم». حضرت علی فرمود: «انجام این دیدار را من قبول کرده‌ام». حضرت زهرا عرض کرد: «اگر شما ضمانت کرده‌اید، اختیار خانه با شماست، زنان پیرو مردان هستند و من با شما مخالفت نمی‌کنم».

با وساطت حضرت علی آن دو نفر بر حضرت زهرا وارد شدند و سلام کردند. آن حضرت صورت خود را از آن‌ها برگرداند. آن‌ها چندبار روبه‌روی حضرت رفتند و باز حضرت صورت خود را از آن‌ها برمی‌گرداند تا آنکه آن دو نفر گفتند: «ای دختر پیامبر، ما برای عذرخواهی از شما و اینکه از تقصیرات ما بگذری و ما را ببخشی خدمت رسیده‌ایم و از شما خواهش می‌کنیم از ما بگذر و از جرم و جنایت ما صرف‌نظر کن». ایشان فرمود: «هرگز با شما سخن نمی‌گویم تا به دیدار پدرم بروم و به‌خاطر ستم‌هایی که به من روا داشتید، از شما شکایت کنم». سپس، به حضرت علی رو کرد و گفت: «من دیگر با این‌ها سخن نمی‌گویم تا سؤال مرا درباره فرمایش پیامبر (صلی الله علیه و آله) جواب دهند».

آن دو نفر گفتند: «قول می‌دهیم که راست بگوییم». فرمود: « شما را به خدا قسم می‌دهم، آیا آن نیمه‌شبی را که پیامبر (صلی الله علیه و آله) شما را احضار کرد تا درباره چیزی سخن بگوید که به علی نسبت داده بودند، به یاد دارید؟» گفتند: «آری». فرمود: «شما را به خدا سوگند می‌دهم، آیا شنیدید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: فاطمه پاره تن من است و من از او هستم، هرکه او را اذیت کند مرا اذیت کرده و هرکه مرا اذیت کند، خدا را آزرده است و بعد از مرگ من هرکه او را اذیت کند مانند آن است که در حیات من او را اذیت کرده باشد؟» گفتند: «آری، صحیح است». فرمود: «الحمدلله، خدایا تو شاهد باش و ای حاضران، شما نیز شاهد باشید که ابوبکر و عمر مرا در

زندگی و هنگام مرگ اذیت کردند. ای ابوبکر و عمر، به خدا قسم هرگز با شما سخن نمی‌گویم تا خدایم را ملاقات و از شما شکایت کنم و ستم‌های شما را در پیشگاه خداوند بیان کنم».

سخن که به اینجا رسید، ابوبکر فریاد زد: «ای وای، ای کاش مادر مرا نزاییده بود». عمر به ابوبکر رو کرد و گفت: «من از مردمی که اختیار خود را به‌دست تو دادند، تعجب می‌کنم. تو نفهم شده‌ای. از ناراحتی و خوش‌حالی یک زن، ناراحت و خوش‌حال می‌شوی. مگر چه شده؟ یک زن ناراحت شده است». این را گفت و هر دو از خانه بیرون رفتند.

در صحیح بخاری و بعضی دیگر از کتب اهل‌تسنن آمده است: «مَاتَت فَاطِمَةُ وَکانَت سَاخِطَةً عَلَیهِمَا؛ فاطمه از دنیا رفت در حالی که بر آن دو (ابوبکر و عمر) غضبناک بود». ⁽¹⁾

وصیت‌نامه حضرت زهرا (سلام الله علیها)

هنگامی که حضرت زهرا به شهادت خود یقین پیدا کرد، کسی را فرستاد تا حضرت امیر تشریف بیاورد. آنگاه عرض کرد: «پسر عمو، اجل من فرارسیده است و چند ساعت دیگر به پدرم می‌پیوندم. مطالبی در دل دارم که می‌خواهم به تو وصیت کنم».حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «ای دختر پیامبر، هر وصیتی که دوست داری بکن» سپس، بر بالین او نشست و کسانی که در اتاق بودند، خارج شدند.

سپس، حضرت فاطمه عرض کرد: «ای پسر عمو، آیا در مدتی که من با تو بودم از من دروغ و خیانت و مخالفتی دیده‌ای؟» حضرت امیر فرمود: « پناه بر خدا، هیچ‌وقت چنین نبوده است، تو خود داناتر، نیکوکارتر، پرهیزگارتر، گرامی‌تر و خداترس‌تر از آنی که تو را سرزنش کنم. به‌راستی که جدایی و نبودن تو برای من بسیار ناگوار است، ولی چه کنم که چاره ندارم. به خدا قسم، مصیبت پبامبر برای من تازه شد. شهادت و فقدان تو برای من بسیار بزرگ است. ما همه از خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم. به خدا قسم، مصیبت (ازدست‌دادن تو)، اندوهناک‌ترین مصیبت است و هیچ تسلیتی آن را جبران نمی‌کند و هیچ‌چیز جانشین آن نمی‌شود».

سپس، حضرت علی و حضرت زهرا ساعتی با هم گریستند. آنگاه حضرت علی سر مبارک

فاطمه (سلام الله علیها) را به سینه چسباند (ثُمَّ بَکَیَا جَمِیعاً سَاعَةً وَأَخَذَ عَلَی رَأسِهَا وَضَمَّهَا إِلَی صَدرِهِ) و فرمود: «هر وصیتی داری بگو و هر دستوری داری صادر کن که من نظر تو را بر نظر خود مقدم می‌دارم».

حضرت فاطمه عرض کرد: «ای پسر عموی پیامبر، خداوند بهترین پاداش را به تو دهد. وصیت اولم این است که بعد از من (اگر خواستی ازدواج کنی) با «امامه»، دختر خواهرم، ازدواج کن؛ زیرا او برای فرزندانم (در محبت و دل‌سوزی) مانند خودم خواهد بود (فَإِنَّهَا تَكُونُ لِوُلْدِی مِثْلِی)».

وصیت دوم: «أُوصِيكَ يَا ابْنَ عَمِّ أَنْ تَتَّخِذَ لِي نَعْشاً فَقَدْ رَأَيْتُ الْمَلَائِكَةَ صَوَّرُوا صُورَتَهُ؛ ای پسر عمو، (برای برداشتن جنازه‌ام) تابوتی⁽¹⁾

که ملائکه شکل آن را به من نشان داده‌اند، برایم تهیه کن». حضرت امیر فرمود: «شکل آن تابوت را نشانم بده». حضرت زهرا مشخصات و شکل تابوت را نشان داد و حضرت علی آن را تهیه کرد. این اولین تابوتی بود که ساخته شد.

وصیت سوم: «أُوصِيكَ أَنْ لَا يَشْهَدَ أَحَدٌ جِنَازَتِی مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ظَلَمُونِی وَأَخَذُوا حَقِّی فَإِنَّهُمْ عَدُوِّی وَعَدُوُّ رَسُولِ اللَّهِ؛ وصیت می‌کنم مردمی که به من ستم روا داشتند و حق مرا غصب کردند، در تشییع جنازه‌ام حاضر نشوند. آن‌ها دشمن من و دشمن رسول خدا هستند. مبادا اجازه دهی یکی از آن‌ها یا پیروانشان بر جنازه‌ام نماز بخوانند. مرا شبانه و زمانی که چشم‌ها به خواب رفته باشند، دفن کن». پس از این سه وصیت، فاطمه اطهر (سلام الله علیها) به شهادت رسید. درود بر او و بر پدر و شوهرش.

زمانی که مردم مدینه از شهادت حضرت زهرا باخبر شدند، صدا به گریه و فریاد بلند کردند و زنان بنی‌هاشم در خانه حضرت جمع شدند و صدا به گریه بلند کردند تا جایی که نزدیک بود مدینه از صدای گریه از جا کنده شود.

مردم جمع شدند و منتظر بودند که جنازه حضرت زهرا خارج شود و بر آن نماز بخوانند. در این هنگام ابوذر بیرون آمد و به مردم گفت: «متفرق شوید؛ زیرا خارج‌کردن جنازه دختر پیامبر به تأخیر افتاد». مردم برخاستند و رفتند. (بنا بر وصیت حضرت زهرا) وقتی پاسی از شب گذشت و مردم به خواب رفتند، حضرت علی‌بن‌ابی‌طالب همراه با حسنین، عمار، مقداد، عقیل، زبیر، ابوذر، سلمان، بُرَیده و تعدادی از بنی‌هاشم، جنازه مطهر حضرت زهرا را خارج کردند و بر بدن ایشان نماز خواندند و او را شبانه به خاک سپردند و قبر او را مخفی قرار دادند.⁽¹⁾

سخنان امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مصیبت حضرت زهرا (سلام الله علیها)

پس از آنکه حضرت علی، فاطمه‌زهرا را دفن کرد، ایستاد و به‌سوی قبر پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) رو کرد و گفت:

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَالسَّلَامُ عَلَيْكَ عَنِ ابْنَتِكَ وَ زَائِرَتِكَ؛ سلام من و سلام دخترت، فاطمه، همان دختری که به زیارتت آمد، بر تو باد.

قَلَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِيَّتِكَ صَبْرِي وَعَفَا عَنْ سَيِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ تَجَلُّدِی؛ یا‌رسول‌الله، از (فراق دختر) برگزیده تو، صبر من اندک شد. قدرت من از (دوری) بزرگ‌ترین زنان عالم (فاطمه اطهر) ضعیف شد.

قَدِ اسْتُرْجِعَتِ الْوَدِيعَةُ وَأُخِذَتِ الرَّهِينَةُ وَأُخْلِسَتِ الزَّهْرَاءُ؛ (یا‌رسول‌الله)، امانتی را که به من دادی، پس گرفته شد و آنچه به من سپردی باز گرفته شد و فاطمه‌زهرا برده شد.

أَمَّا حُزْنِی فَسَرْمَدٌ وَأَمَّا لَيْلِی فَمُسَهَّدٌ وَ هَمٌّ لَا يَبْرَحُ مِنْ قَلْبِی؛ غم و اندوه من همیشگی شد و شب‌ها (از غم) خواب ندارم و این غصه از دل من خارج نمی‌شود.

وَسَتُنْبِئُكَ

ابْنَتُكَ بِتَظَافُرِ أُمَّتِكَ عَلَى هَضْمِهَا فَاحْفِهَا السُّؤَالَ وَاسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ؛ به‌زودی دخترت تو را آگاه می‌سازد که امت تو دست‌به‌دست هم دادند و حق او را پایمال کردند.

از فاطمه بپرس و شرح‌حال را از او جویا شو که چه غصه‌هایی در دل داشت و نمی‌توانست برای کسی بگوید، ولی برای تو خواهد گفت.⁽¹⁾

زبان حال حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در رثای حضرت زهرا (سلام الله علیها)

تو زهره فلکی

زیر خاک جای تو نیست

برآر سر ز لحد

خشت متّکای تو نیست

چو گنج از چه به

خاک سیه نهان شده‌ای

گل همیشه بهارم

چرا خزان شده‌ای

مرا ببر که

مقامات عالیت بینم

چه سان به خانه

روم جای خالیت بینم

فصیح‌الزمان شیرازی

الا ای چاه،

یارم را گرفتند

میان کوچه‌ها با ضرب سیلی

گلم، عشقم،

بهارم را گرفتند

همه دار و ندارم را گرفتند

ماه جمادی الثّانی

مناسبت‌های این ماه

روز سوم ماه جمادی‌الثانی

بنا بر قولی، حضرت زهرا (سلام الله علیها) بعد از پدر بزرگوارشان 95 روز زندگی کرد و سوم جمادی‌الثانی، روز شهادت آن حضرت است. علما و بزرگان برای این روز اهمیت خاصی قائل شده‌اند و در ایران نیز این روز تعطیل عمومی اعلام شده است.

پیش از این درباره شهادت این بانو، علت شهادت و مطالب مربوط به آن (در مناسبت سیزدهم ماه جمادی‌الاولی)، توضیحاتی داده شد. محدث قمی زیارت مختصری از سیدبن‌طاووس برای این روز نقل کرده است.⁽³⁾

بیستم جمادی‌الثانی؛ ولادت حضرت زهرا (سلام الله علیها)

طبق نظر بیشتر علما، مانند علامه مجلسی در حیوة القلوب و شیخ طوسی در مصباح، حضرت زهرا (سلام الله علیها) در روز جمعه، بیستم جمادی‌الثانی سال دوم یا پنجم بعثت در مکه معظمه متولد شد.

تأثیر روزی حلال

نکته:

غذایی که پدر و مادر در زمان بارداری مادر و قبل از آن می‌خورند، در سعادت و شقاوت فرزندانشان نقش به‌سزایی دارد. لذا در روایات تأکید شده است که مواظب باشید غذای خود را از راه حلال و پاکیزه تهیه کنید؛ زیرا در همه شئون زندگی، از جمله فرزندآوری، اثر خواهد گذاشت و هر اندازه غذا پاکیزه‌تر باشد، موفقیت و سعادت نیز بیشتر است. در روایات، به‌دست‌آوردن مال و روزی حلال، عبادت شمرده شده است. از پیامبر اکرم روایت شده است: «الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلَالِ⁽¹⁾عبادت هفتاد جزء دارد. بهترینش به‌دست‌آوردن (چیز) حلال است».

در روایت دیگری از آن حضرت نقل شده است: «مَنْ أَكَلَ الْحَلَالَ قَامَ عَلَى رَأْسِهِ مَلَكٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ أَكْلِه‌⁽²⁾کسی که غذای حلالی را بخورد، ملکی بالای سرش می‌ایستد و برای او طلب آمرزش می‌کند تا از غذا‌خوردن فارغ شود».

پیدایش نور حضرت زهرا (سلام الله علیها) با غذای بهشتی

بنا بر روایتی، روزی حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) با امیرالمؤمنین (علیه السلام) و جمعی از اصحاب در ابطح نشسته بودند که جبرائیل به‌شکل واقعی خود بر آن حضرت نازل شد، به‌صورتی که بال‌های خود را گشود و از مشرق تا مغرب را پر کرد و گفت: «ای محمد، خداوند علیّ اعلی به تو سلام می‌رساند و امر می‌فرماید تا چهل شبانه روز از خدیجه فاصله بگیر و از او جدا زندگی کن». آن

حضرت چنین کرد و روزها را روزه می‌گرفت و شب‌ها تا صبح عبادت می‌کرد (شخصیت بزرگی مانند پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز باید برای امری بزرگ ریاضت بکشد و خودسازی کند). از سوی دیگر، پیامبر اکرم، عمار را نزد خدیجه فرستاد و پیغام داد: «من چنین مأموریتی از سوی خداوند دریافت کرده‌ام و نیامدن من به خانه از کم‌محبتی و ناراحتی از تو نیست؛ زیرا خداوند روزی چند بار با ملائکه به تو افتخار می‌کند. هر شب، در خانه را ببند و در بستر خود استراحت کن تا وعده الهی سپری شود. من در این مدت در خانه فاطمه‌بنت‌اسد به سر می‌برم». حضرت خدیجه طبق دستور پیامبر تنها در خانه به سر می‌برد و روزی چند بار از فراق ایشان می‌گریست. پس از گذشت چهل روز، جبرائیل دوباره بر آن حضرت نازل شد و گفت: «ای محمد، خداوند علیّ اعلی به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید برای تحفه و کرامتی که برایت ارسال خواهد شد، آماده باش». در این هنگام میکائیل آمد و طبقی که پارچه‌ای از سندس بهشتی روی آن کشیده شده بود، نزد آن حضرت گذاشت و گفت: «پروردگارت می‌فرماید امشب از این غذا افطار کن». حضرت علی (علیه السلام) می‌فرماید: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) هر شب در وقت افطار دستور می‌داد که در خانه را باز بگذارد تا هرکس می‌خواهد بر پیامبر وارد شود و با ایشان افطار کند، ولی در آن شب فرمود: بر در خانه بایست و اجازه مده کسی وارد شود که این غذا بر غیر من حرام است». حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) روپوش را از طبق کنار زد. در آن میوه‌های بهشتی (خوشه خرما و انگور) و ظرفی از آب‌های بهشتی بود. آن حضرت از آن میوه‌ها میل کرد تا سیر شد و از آن آب آشامید تا سیراب شد. سپس، جبرائیل آب بهشتی را روی دست پیامبر ریخت و میکائیل شست‌وشو داد و اسرافیل دست آن حضرت را با حوله بهشتی خشک کرد. باقی‌مانده غذا و ظرف‌ها به‌سوی آسمان برگشت. سپس، جبرائیل به پیامبر (صلی الله علیه و آله) عرض کرد: «قبل از آنکه به نماز و عبادت بپردازی، نزد خدیجه برو و نزد او باش که قرار است امشب نسل پاک تو آفریده شود».

خدیجه گفت: «من شب‌ها درها را می‌بستم و پرده را می‌آویختم و در بستر خود استراحت می‌کردم. آن شب خوابیده بودم که صدای در خانه را شنیدم. پرسیدم: کیست؟ غیر از محمد (صلی الله علیه و آله) کسی اجازه کوبیدن در را ندارد. پیامبر فرمود: در را باز کن، منم محمد. چون صدای آن حضرت را شنیدم با خوش‌حالی از جا جستم و در را باز کردم. با آنکه آن حضرت عادت داشت

هر شب وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند و سپس استراحت کند، آن شب پس از ورود در کنار من قرار گرفت و من نور فاطمه (سلام الله علیها) را در خودم احساس کردم».⁽¹⁾

معامله حضرت خدیجه با خدا

حضرت خدیجه، بانویی باشخصیت بود و ثروت فراوانی داشت، ولی از مظاهر مادی و دنیوی چشم‌پوشی کرد، معنویت پیامبر اکرم او را جذب کرد و الهی شد. گوشه‌ای از فضایل و کمالات این بانو پیش از این، به مناسبت ازدواجش با حضرت رسول، بیان شد و به مناسبت وفات این بانو در دهم ماه مبارک رمضان نیز مطالبی بیان خواهیم کرد.

قطع رابطه زنان مکه با حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

از امام‌صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

پس از ازدواج حضرت خدیجه با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ، زنان مکه (از اینکه خدیجه با کسی ازدواج کرد که از مظاهر مادی مثل ثروت بی‌بهره است و پدر و مادر خود را از دست داده است) از وی کناره‌گیری کردند و اجازه نمی‌دادند هیچ زنی با او رفت‌و‌آمد کند. این کار موجب اندوه و وحشت حضرت خدیجه شد که مبادا پیامبر خدا به این دلیل آزرده و ناراحت شود.

زمانی که آن بانو به حضرت زهرا حامله شد، فاطمه اطهر از درون شکم او را دلداری می‌داد و با او سخن می‌گفت، ولی حضرت خدیجه این موضوع را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پنهان می‌کرد تا اینکه یک روز پیامبر خدا نزد خدیجه آمد و متوجه شد کسی با او سخن می‌گوید. پیامبر فرمود: «ای خدیجه، با که سخن می‌گویی؟» عرض کرد: «الجَنِینُ الَّذِی فِی بَطنِی یُحَدِّثُنِی وَیُؤْنِسُنی؛ بچه‌ای که در شکم دارم با من سخن می‌گوید و با من انس می‌گیرد». پیامبر خدا فرمود: «جبرائیل به من خبر داد که این طفل، دختر است و او فرزندی پاک و مبارک است که خداوند متعال (بقای) نسل مرا از او قرار می‌دهد و امامان و جانشینان من (بعد از به‌پایان‌رسیدن وحی) از نسل این دختر است». حضرت خدیجه هنگام ولادت فرزندش از زنان قریش و بنی‌هاشم درخواست کرد که او را در کارهای زنانه کمک کنند، اما آنان گفتند: «چون تو با ما

مخالفت

کردی و با محمد (صلی الله علیه و آله) که شخص فقیر و یتیمی بود ازدواج کردی، ما نزد تو نخواهیم آمد و به تو کمک نمی‌کنیم». حضرت خدیجه از این سخنان غمگین بود.

امداد غیبی برای ولادت حضرت زهرا (سلام الله علیها)

ناگهان

حضرت خدیجه دید چهار بانوی گندمگون و بلندبالا، شبیه زنان بنی‌هاشم نزد او حاضر شدند. آن‌ها را که دید (وحشت کرد و) فریاد زد (شما کیستید؟) یکی از آن بانوان گفت: «ای خدیجه، ناراحت نباش. ما فرستادگان الهی هستیم، أَنَا

سَارَةُ وَهَذِهِ آسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمٍ وَ هِیَ رَفِيقَتُكِ فِی الْجَنَّةِ وَهَذِهِ مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَهَذِهِ كُلْثُومُ أُخْتُ مُوسَى بْنِ عِمْرَان؛ من ساره هستم و این بانو آسیه، دختر مزاحم که در بهشت رفیق توست و آن دیگری مریم، دختر عمران و این کُلثم، خواهر موسی‌بن‌عمران است. خداوند ما را فرستاده است تا در کارهای زنانه به تو کمک کنیم». سپس، یکی از بانوان به سمت راست حضرت خدیجه، دیگری به سمت چپ او، سومی در مقابلش و چهارمی به پشت او رفتند (تا او را کمک کنند) و حضرت فاطمه پاک به دنیا آمد.

رویدادهای زمان ولادت حضرت زهرا (سلام الله علیها)

وقتی که حضرت زهرا متولد شد، نور آن بانو درخشید، به‌صورتی که تمام خانه‌های مکه روشن شد و هیچ خانه‌ای در شرق و غرب زمین نبود، مگر آنکه این نور در آن تابید و ده حورالعین نزد خدیجه کبری آمدند که هریک تشت و ظرفی بهشتی از آب حوض کوثر داشتند. آن بانویی که مقابل خدیجه بود، ظرف‌های آب را گرفت و حضرت زهرا را با آب کوثر شستشو داد و حوله‌ای که از شیر سفیدتر و از مشک و عنبر خوشبوتر بود، بیرون آورد. یکی را به بدن مبارک حضرت زهرا پیچید و دیگری را برای آن حضرت مقنعه قرار داد. سپس، از حضرت زهرا خواست سخن بگوید. حضرت زهرا به شهادتین زبان گشود و فرمود: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ أَبِی رَسُولُ اللَّهِ سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَأَنَّ بَعْلِی سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ وُلْدِی سَادَةُ الْأَسْبَاط؛ شهادت می‌دهم که غیر از خدای یگانه خدایی نیست و پدرم، فرستاده خدا، بزرگ پیامبران است و شوهرم، بزرگ جانشینان و فرزندانم، بزرگ فرزندان‌اند». آنگاه بر آن بانوان سلام کرد و هرکدام را به اسم نام برد و آن بانوان نیز

خندان به‌سوی او رو کردند. پس از ولادت آن حضرت، حورالعین و اهل آسمان به یکدیگر بشارت (و تبریک) گفتند و در آسمان نور درخشنده‌ای ظاهر شد که قبلاً ملائکه آن را ندیده بودند. آن بانوان به حضرت خدیجه گفتند: «این نوزاد پاک و مبارک را بگیر که او و نسل او بابرکت خواهند بود». حضرت خدیجه با خوش‌حالی حضرت زهرا را گرفت و پستان در دهانش گذاشت و به او شیر داد. حضرت زهرا هر روز به‌اندازه یک ماه و هر ماه به‌اندازه یک سال رشد می‌کرد.⁽¹⁾

عمل آسان با پاداش فراوان در وقت استراحت

از حضرت زهرا (سلام الله علیها) روایت شده است:

زمانی می‌خواستم استراحت کنم، پیامبر خدا بر من وارد شد و فرمود: «ای فاطمه، قبل از آنکه بخوابی چهار عمل را انجام بده: 1) قرآن را ختم کن، 2) پیغمبران را شفیع خود گردان، 3) مؤمنین را از خود خشنود گردان، 4) حج و عمره انجام ده». عرض کردم: «یا‌رسول‌الله، به چیزی دستور دادی که نمی‌توانم در این وقت انجام دهم». حضرت تبسمی کردند و فرمودند: «هرگاه سه بار قل هو اللّه احد را بخوانی، گویا قرآن را ختم کرده‌ای، اگر بر من و پیامبران قبل از من صلوات بفرستی (اللَّهُمَ صَلّ عَلَی مَحَمَّد وَآلِهِ وَ عَلى جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ)، ما در روز قیامت شفیعان تو خواهیم شد، اگر برای تمام مؤمنین استغفار کنی (اللَّهُمَ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَات)، آن‌ها از تو خشنود خواهند شد و اگر بگویی سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَر، گویا حج و عمره انجام داده‌ای.⁽²⁾

ولادت حضرت زهرا

یاران دهید مژده

ز حق کوثر آمده

خیر کثیر و صنع بدیع و جمال حق

در خانه رسول که مهد هدایت است

آن مادری که دامن پرمهر پاک او

ابواب خیر و رحمت حق از ولادتش

بعد از هزار و چند به روز ولادتش

زهرا به «خادم» سر کویت نظر نما

روشن جهان ز

فاطمه اطهر آمده

حق یک‌جا درون خانه احمد درآمده

پاکیزه دختری ز مَلَک برتر آمده

آزاده چون حسین و حسن پرور آمده

مفتوح گشت و دشمن او ابتر آمده

یک برگ زرنگار از این دفتر آمده⁽³⁾

زیرا به صد امید پی مادر آمده

یاران دهید مژده

ز حق کوثر آمده

خیر کثیر و صنع بدیع و جمال حق

در خانه رسول که مهد هدایت است

آن مادری که دامن پرمهر پاک او

ابواب خیر و رحمت حق از ولادتش

بعد از هزار و چند به روز ولادتش

زهرا به «خادم» سر کویت نظر نما

روشن جهان ز

فاطمه اطهر آمده

حق یک‌جا درون خانه احمد درآمده

پاکیزه دختری ز مَلَک برتر آمده

آزاده چون حسین و حسن پرور آمده

مفتوح گشت و دشمن او ابتر آمده

یک برگ زرنگار از این دفتر آمده⁽¹⁾

زیرا به صد امید پی مادر آمده

سیدحشمت‌الله علوی

در مدح حضرت زهرا (سلام الله علیها)

ای فاطمه تو

گوهر پاک حقیقتی

تطهیر و نور آمده در وصف روی تو

کفو علی مام حسن مادر حسین

دست تو بوسه داد پیمبر به احترام

کوثر که هست هدیه خاتم ز کردگار

من ناتوان از آنکه بگویم تو کیستی

«خادم» ثنای فاطمه گفتن نه کار توست

میراث‌دارِ علم و کمال و شرافتی

خورشیدِ تابناکِ جهان هدایتی

کانون مهر و بخشش و عفو و عنایتی

یعنی که دخترم تو همای سعادتی

باشی تو ای بتول که دریای رحمتی

ای فاطمه تو اصل و اساسِ ولایتی

بر خاک درگهش به نما عرض حاجتی

اشعار برگزیده از سیدحشمت‌الله علوی

ماه رجب

مناسبت‌های این ماه

فضیلت ماه رجب

رَجَبٌ شَهْرٌ عَظِيمٌ يُضَاعِفُ اللَّهُ فِيهِ الْحَسَنَاتِ وَ يَمْحُو فِيهِ السَّيِّئَاتِ مَنْ صَامَ يَوْماً مِنْ رَجَبٍ تَبَاعَدَتْ عَنْهُ النَّارُ مَسِيرَةَ مِأةَ سَنَةٍ وَ مَنْ صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَجَبَتْ لَهُ

الْجَنَّةُ⁽¹⁾ماه رجب ماه بزرگی است که خداوند در این ماه کارهای نیک را چند برابر پاداش می‌دهد و گناهان را می‌بخشد.

هرکس یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد، آتش جهنم به‌فاصله صد سال از او دور می‌شود و اگر سه روز روزه بگیرد، بهشت بر او واجب می‌شود.

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَىٰ مُنَادٍ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ أَيْنَ الرَّجَبِيُّونَ، فَيَقُومُ أُنَاسٌ يُضِي‌ءُ وُجُوهُهُمْ لِأَهْلِ الْجَمْعِ عَلَى رُءُوسِهِمْ تِيجَانُ الْمُلْكِ مُكَلَّلَةً بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَلْفُ مَلَكٍ عَنْ يَمِينِهِ وَأَلْفُ مَلَكٍ عَنْ يَسَارِهِ، يَقُولُونَ هَنِيئاً لَكَ كَرَامَةُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ يَا عَبْدَ اللَّهِ، فَيَأْتِی النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ عِبَادِی وَإِمَائِی وَعِزَّتِی وَجَلَالِی لَأُكْرِمَنَّ مَثْوَاكُمْ وَلَأُجْزِلَنَّ عَطَايَاكُمْ، وَ لَأُوتِيَنَّكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ، إِنَّكُمْ تَطَوَّعْتُمْ بِالصَّوْمِ لِی فِی شَهْرٍ عَظَّمْتُ حُرْمَتَهُ وَأَوْجَبْتُ حَقَّهُ، مَلَائِكَتِی أَدْخِلُوا عِبَادِی وَ إِمَائِی الْجَنَّةَ، ثُمَّ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ: هَذَا لِمَنْ صَامَ مِنْ رَجَبٍ شَيْئاً وَلَوْ يَوْماً وَاحِداً مِنْ أَوَّلِهِ أَوْ وَسَطِهِ أَوْ آخِرِه‌⁽²⁾روز قیامت صدایی از دل عرش بلند می‌شود که: «کجایند ماه رجبی‌ها (کسانی که در ماه رجب خدا را عبادت می‌کردند)؟» در این هنگام گروهی از مردم به پا می‌خیزند، در حالی که (نور) صورت‌هایشان جمع حاضر را روشن می‌کند و بر سر آن‌ها تاجی است که به درّ و یاقوت آراسته است و هزار ملک در سمت راست و هزار ملک در سمت چپ هریک قرار دارد و به او می‌گویند: «کرامت خدای عزوجل بر تو گوارا باد». سپس، صدایی از سوی خداوند جل جلاله می‌آید که: «ای بندگان و ای کنیزان من، به عزت و جلالم قسم که یقیناً جایگاه شما را گرامی می‌دارم و به فرستاده‌های شما پاداش می‌دهم و در بهشت ساختمان‌هایی به شما می‌دهم که از زیر آن‌ها نهرهای آب جاری است و همیشه در آن‌ها هستید و این برای عمل‌کنندگان پاداش خوبی است. شما در ماهی برای من روزه گرفتید که حرمت آن را بزرگ کردم و حق او را واجب دانستم. ای ملائکه، بندگان و کنیزان مرا به بهشت

داخل کنید». سپس، امام اضافه فرمودند: «این پاداش کسی است که روزی از ماه رجب را روزه گرفته باشد، هرچند يک روز از اول يا وسط يا آخرش باشد».

لیله‌الرغائب

اولین شب جمعه ماه رجب را «لیله‌الرغائب» (شب آرزوها) می‌گویند که دارای فضیلتی خاص است و باید از این فرصت الهی بیشترین استفاده را کرد. مرحوم علامه مجلسی در بحارالأنوار روایتی در فضیلت این شب نقل کرده است که در بخشی از آن می‌خوانیم پیامبر اکرم فرمود:

لَا تَغْفُلُوا عَنْ لَيْلَةِ أَوَّلِ خَمِيسٍ مِنْهُ فَإِنَّهَا لَيْلَةٌ تُسَمِّيهَا الْمَلَائِكَةُ لَيْلَةَ الرَّغَائِبِ وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا مَضَى ثُلُثُ اللَّيْلِ لَمْ يَبْقَ مَلَكٌ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا وَيَجْتَمِعُونَ فِی الْكَعْبَةِ وَحَوَالَيْهَا وَيَطَّلِعُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ اطِّلَاعَةً فَيَقُولُ لَهُمْ يَا مَلَائِكَتِی اِسْأَلُونِی مَا شِئْتُمْ فَيَقُولُونَ رَبَّنَا حَاجَاتُنَا إِلَيْكَ أَنْ تَغْفِر لِصُوَّامِ رَجَبٍ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ فَعَلْتُ ذَلِك⁽¹⁾از پنجشنبه اول ماه رجب غفلت نکنید؛ زیرا آن شبی است که ملائکه آن را لیلة‌الرغائب نامیده‌اند و این به خاطر آن است که زمانی که یک‌سوم از این شب می‌گذرد، ملکی از ملائکه آسمان‌ها و زمین باقی نمی‌ماند، مگر آنکه در کعبه و اطراف آن جمع می‌شوند. سپس، خداوند متعال به آن‌ها خبر می‌دهد و می‌گوید:

«ای ملائکه من، هرچه می‌خواهید از من سؤال کنید (و حاجت بخواهید)». ملائکه می‌گویند: «پروردگارا، حاجت ما این است که کسانی را که در ماه رجب زیاد روزه می‌گیرند، ببخشی». خداوند می‌فرماید: «چنین کردم (بخشیدم)».

در ادامه حدیث، نمازی برای این شب بیان می‌شود:

نماز لیله‌الرغائب

مرحوم محدث قمی در مفاتیح الجنان، در آخر اعمال مشترک ماه رجب نقل کرده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:

قسم به خدایی که جانم در دست قدرت اوست، کسی این نماز را نمی‌خواند، مگر آنکه خداوند تمام گناهان او را ببخشد؛ حتی اگر گناهانش مثل کف دریا یا تعداد ریگ‌ها یا سنگینی

کوه‌ها یا تعداد برگ درختان باشد و روز قیامت خداوند شفاعت او را در حق هفتصد نفر از خانواده او که اهل‌آتش‌اند، قبول می‌کند و زمانی که شب اول قبرش می‌شود، خداوند متعال ثواب این نماز را به‌شکل شخصی زیبا درمی‌آورد که با روی گشاده و درخشان و زبانی فصیح و گویا به وی می‌گوید: «ای حبیب من، بر تو بشارت باد که از هر شدت و سختی نجات یافتی». از آن چهره نورانی می‌پرسد: «تو کیستی؟ من تاکنون چهره‌ای زیباتر از تو ندیده‌ام و بویی خوش‌تر از بویت به مشامم نرسیده است».

آن چهره نیکو پاسخ می‌دهد: «ای حبیبم، من پاداش نمازی هستم که در فلان شهر، فلان ماه و فلان سال به جا آوردی. امشب نزد تو آمدم تا حقت را ادا کنم و مونس تنهایی تو باشم و وحشت را از تو مرتفع سازم (و همواره در کنارت بمانم) تا زمانی که همه در روز رستاخیز برخیزند و در عرصه قیامت بر سرت سایه بیفکنم (هیچ‌وقت پاداش این کار نیک از تو قطع نخواهد شد)».⁽¹⁾

اعمال آسان با پاداش فراوان

هرکس در ماه رجب صد بار سوره «قُلْ

هُوَ اللَّهُ أَحَد» را بخواند، خداوند متعال دوازده قصر در بهشت برای او می‌سازد که با درّ و یاقوت آراسته شده است و یک‌میلیون کار نیک برای او نوشته می‌شود. علاوه بر آن، می‌فرماید: «این بنده مرا ببرید و آنچه برای او مهیا کرده‌ام به او نشان دهید». در این هنگام، ده‌هزار مأمور قصرهای بهشتی می‌آیند و برایش یک‌میلیون قصر از درّ و یک‌میلیون قصر از یاقوت سرخ باز می‌کنند،

این قصرها به‌صورتی به درّ و یاقوت زینت شده‌اند که نمی‌توان آن را توصیف کرد و غیر از خداوند کسی بر آن‌ها آگاه نیست. مؤمن وقتی این قصرها را می‌بیند با تعجب می‌گوید: «این قصرها از کدام پیامبران است؟» به او گفته می‌شود: «این‌ها از آن توست، به‌خاطر

خواندن سوره قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد».⁽²⁾

روز اول ماه رجب

بنا بر بعضی روایات، روز ولادت امام‌محمدباقر (علیه السلام) در سال 57 هجری قمری در مدینه طیبه بوده است.⁽²⁾

معنای باقر

«باقر» به‌معنی «شکافنده» است. بنا بر روایتی، این لقب را پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به امام‌پنجم (علیه السلام) داد و به جابربن‌عبدالله انصاری فرمود:

امید است که تو در دنیا بمانی تا فرزند مرا ملاقات کنی که از اولاد حسین (علیه السلام) خواهد بود. نام او محمد است. «يَبْقُرُ عِلْمَ الدِّينِ بَقْراً فَإِذَا لَقِيتَهُ فَأَقْرِئْهُ مِنِّی السَّلَامَ‌⁽³⁾می‌شکافد (روشن می‌سازد) علم دین را شکافتنی. هرگاه او را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان».

از جابربن‌عبدالله نقل است که:

روزی امام‌باقر را (در سن نوجوانی) در کوچه‌های مدینه دیدم. گفتم: «ای پسر، تو کیستی؟» فرمود: «محمدبن‌علی‌بن‌الحسین‌بن‌علی‌بن‌ابی‌طالب هستم». جابر گفت: «ای جوان، صورت خود را سوی من کن». آن حضرت چنین کرد. جابر گفت: «پشت‌سر خود را سوی من کن».

حضرت انجام داد. جابر عرض کرد: «سوگند به پروردگار کعبه، این صورت و قیافه همانند رسول خداست». سپس به او گفت: «پیامبر خدا به تو سلام رساند». امام‌باقر (علیه السلام) فرمود: «سلام بر رسول خدا تا زمانی که آسمان و زمین باقی است و نیز سلام بر تو ای جابر که سلام پیامبر را رساندی». جابر گفت: «يَا بَاقِرُ أَنْتَ الْبَاقِرُ حَقّاً أَنْتَ الَّذِي تَبْقُرُ الْعِلْمَ بَقْراً⁽¹⁾ای باقر، حقیقتاً تو شکافنده‌ای، تویی که علم را می‌شکافی شکافتنی (جابر به سخن پیامبر درباره امام اشاره کرد)».

مادر ایشان

فاطمه، معروف به «ام‌عبدالله»، دختر امام‌حسن‌مجتبی است. جد پدری ایشان، امام‌حسین (علیه السلام) و جد مادری‌اش، امام‌حسن (علیه السلام) است. پس، نسب او از طرف پدر و مادر به امام معصوم می‌رسد و این امتیاز در بین امامان مخصوص ایشان است. لذا، درباره ایشان گفته شده است: «عَلَوِیٌّ بَینَ عَلَوِیَیّن وَهَاشِمیٌّ بَینَ هَاشِمِییَّن» ⁽²⁾، یعنی این امام از طرف پدر و مادر علوی و هاشمی است.

از امام‌باقر (علیه السلام) روایت است که فرمود:

روزی

مادرم زیر دیواری نشسته بود. ناگهان صدایی از دیوار برخاست و از جا کنده شد و نزدیک بود بر زمین بریزد. مادرم با دست به دیوار اشاره کرد و فرمود: «نباید فروبریزی. به حق مصطفی (صلی الله علیه و آله) که حق تعالی تو را در افتادن رخصت نمی‌دهد».

پس، آن دیوار بین زمین و هوا معلق باقی ماند تا مادرم از آنجا رد شد و زمانی که امام‌زین‌العابدین (علیه السلام) ، همسر آن بانو، موضوع را شنید صد اشرفی برای او صدقه داد.⁽³⁾

روز دوم ماه رجب بنا بر نقلی،

روز ولادت باسعادت امام‌دهم شیعیان، حضرت علی‌النقی (علیه السلام) ، در سال 212 هجری قمری در محلی به‌نام «صریا» (در حوالی مدینه) واقع شده است.⁽¹⁾دعای هر روز ماه رجب از ناحیه مقدسه، این تاریخ تولد را تأیید می‌کند:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلُودَيْنِ فِی رَجَبٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الثَّانِی وَابْنِهِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَب‌⁽²⁾

پروردگارا، تو را می‌خوانم به حق دو مولود ماه رجب؛ محمد دوم، فرزند علی (امام‌جواد) و فرزندش، علی فرزند محمد (امام‌علی‌النقی (علیه السلام) ).

احوالات امام علی النقی (علیه السلام)

کنیه

ایشان

از نظر اصطلاح روایی، کنیه امام‌هفتم (علیه السلام) ، ابوالحسن اول است، کنیه امام‌هشتم (علیه السلام) ، ابوالحسن ثانی و کنیه امام‌دهم (علیه السلام) ، ابوالحسن ثالث است. کنیه حضرت علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) ،، ابوالحسن مطلق است.

مادر ایشان

نام مادر ایشان «سَمانه» است که امام‌هادی (علیه السلام) درباره ایشان فرمود: «مادر من عارف به حق من (یعنی عارف در حق امام زمانش) و از اهل بهشت است».⁽³⁾

همسر ایشان

همسر امام‌علی‌النقی (علیه السلام) و مادر امام‌یازدهم (علیه السلام) ، «حُدَیث» نام دارد.

شروع امامت

امام‌دهم، امام‌علی‌النقی (علیه السلام) ، از جمله امامانی است که قبل از سن بلوغ (حدود هشت‌سالگی) به امامت رسید.

روز سوم ماه رجب شهادت امام هادی(بنابر نقلی)

بنا بر نظر بعضی از علما، شهادت امام هادی (علیه السلام) در روز سوم ماه رجب سال 254 هجری قمری اتفاق افتاده است. امام‌هادی (علیه السلام) حدود بیست سال در سامرا در تبعید به سر برد، گاهی زیر شکنجه و گاهی در زندان.

این امام مظلوم در زمان معتز عباسی و در 42‌سالگی به‌طور مرموز و مخفیانه مسموم و شهید شد.⁽¹⁾

مدت زیادی از امامت ایشان (حدود پانزده سال) در زمان حکومت شقی‌ترین خلیفه بنی‌عباس، جعفربن‌محمدبن‌هارون (نوه هارون‌الرشید)، معروف به «متوکل» سپری شد. مأموران متوکل، وقت و بی‌وقت (گاهی نیمه‌شب)، امام را احضار و ایشان را اذیت می‌کردند.

شبی متوکل دستور داد جمعی از دژخیمان به‌طور ناگهانی به خانه امام حمله کنند. آن‌ها به خانه ایشان هجوم بردند و پس از جست‌وجو، چیزی به دست نیاوردند و امام را در حال خواندن قرآن روی خاک و ریگ دیدند. در همان حال، به حضرت حمله کردند و ایشان را با سر و پای برهنه نزد متوکل بردند. متوکل شرابی را که می‌خورد به امام تعارف کرد. امام فرمود: «قسم به خداوند که هرگز گوشت و خون من با شراب آمیخته نشده و نخواهد شد». متوکل گفت: «پس برای من آواز و شعر بخوانید و بزم ما را شاد کنید». امام ابتدا عذر خواست، ولی با اصرار متوکل، اشعار تأثیرگذاری درباره بی‌ارزشی و بی‌وفایی دنیا و مقام و ثروت آن خواند که متوکل با آن سنگ‌دلی متغیر و اشکش جاری شد.⁽²⁾

روز دهم ماه رجب ولادت امام جواد (علیه السلام)

بنا بر نقل مصباح المتهجد، در روز دهم ماه رجب سال 195 هجری قمری، ولادت باسعادت امام‌محمدبن‌علی‌الجواد (علیه السلام) واقع شده است که دعای رسیده از ناحیه مقدسه در روزهای ماه رجب این قول را تأیید می‌کند: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلُودَيْنِ فِی رَجَبٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ

الثَّانِی وَابْنِهِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَب»⁽¹⁾، ولی علما و مشایخ مشهور، نوزدهم یا نیمه ماه مبارک رمضان را ولادت ایشان دانسته‌اند.⁽²⁾

کنیه آن حضرت، «ابن‌الرضا» است. در حکومت عباسیان به‌خاطر احترام ویژه‌ای که برای امام‌رضا (علیه السلام) قائل بودند، امام‌جواد و امام‌هادی و امام‌عسکری (علیهم السلام) را ابن‌الرضا می‌خواندند.

مادر ایشان «سَبیکه» از افضل زنان زمان خود بود. بنا بر روایت، امام‌موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام) به یزیدبن‌سلیط فرمود: «تو سبیکه را خواهی دید؛ سلام مرا به او برسان».⁽³⁾

اسامی دیگری برای مادر امام‌جواد ذکر کرده‌اند از جمله: «ریحانه»، «خیزران» و «سکینه». شاید این تعدد نام، به‌خاطر آن بوده است که شناخته نشود و دشمن به او آسیبی نرساند. به‌غیر از سه امام، یعنی امام‌علی (علیه السلام) که مادرش، فاطمه‌بنت‌اسد است و امام‌حسن و امام‌حسین (علیهما السلام) که مادرشان، فاطمه، دختر رسول خداست (و درباره آن‌ها اتفاق‌نظر تاریخی وجود دارد)، مادر همه امامان کنیز و ام‌ولد بوده‌اند که برای این موضوع دلایلی ذکر شده است.

چرا مادر بیشتر امامان ام‌ولد بوده‌اند؟

بر اساس روایات منقول از شیعه و سنی، پیامبر اکرم نام همه امامان را بیان و مشخص کرده‌اند.⁽⁴⁾این امر موردتوجه دشمنان و مخالفان آن بزرگواران بوده است. پس، اگر امکان دسترسی وجود داشت، به آن‌ها آسیب می‌رساندند. لذا، مادران ائمه از کنیزان و از مکان‌های مختلفی بودند تا شناخته نشوند. بعضی از آن‌ها حتی در زمان حمل و تا هنگام وضع حمل آثاری از بارداری نداشتند؛ مانند مادر حضرت صاحب‌الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) . بنا بر روایت، خبر ولادت

حضرت صاحب‌الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به حکیمه، دختر امام‌جواد (علیه السلام) ، داده شد تا برای کمک، شب را در منزل امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) سپری کند.

در آن زمان، صاحبان زَر‌و‌زور در حق کنیزان، بی‌مهری و حتی اهانت می‌کردند که بدین وسیله، کرامت و شخصیت انسانی آن‌ها حفظ شد و ائمه (علیهم السلام) به جامعه نشان دادند که دامن آن‌ها نیز می‌تواند مرکز پرورش بزرگ‌ترین انسان‌های عالم قرار گیرد و مادر امام و پیشوای جامعه باشند. این مسئله موجب شد تا به‌تدریج زمینه آزادی بردگان فراهم شود. لذا، روش بزرگان و اصحاب و یاران ائمه این بود که با کنیزان ازدواج کنند تا مردم را از جهل و خرافات آن زمان نجات دهند.

کیفیت ولادت امام‌جواد (علیه السلام)

از علامه مجلسی در جلاء العیون نقل شده است:

حکیمه خاتون، دختر حضرت موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام) (سه بانویی که حکیمه نام داشتند و از شاگردان امام‌جواد (علیه السلام) بودند عبارتند از: دختر حضرت موسی‌بن‌جعفر، دختر امام‌رضا و دختر امام‌جواد)، فرمود: برادرم، امام‌رضا (علیه السلام) ، مرا طلبید و فرمود: «امشب نزد ما بمان؛ قرار است خداوند فرزندی مبارک به خیزران (این نامی است که امام‌رضا برای این خانم انتخاب کردند) عنایت فرماید». شب‌هنگام درد زایمان بر آن خانم چیره شد. من و زنان قابله در اتاق بودیم که ناگهان چراغ خاموش شد، ولی طولی نکشید که اتاق با نور آن نوزاد روشن گشت؛ به‌طوری که دیگر احتیاجی به چراغ نبود. در این هنگام امام‌رضا تشریف آوردند و ما آن نور ولایت را در جامه‌ای مطهر پیچیدیم و به‌دست آن حضرت دادیم. امام آن مهد شرف را به من سپرد و فرمود: «از گهواره او جدا مشو». پس از سه روز دیدم این نوزاد چشم خود را به طرف آسمان گشود و به جانب راست و چپ نگاه کرد و با زبانی فصیح فرمود: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ». بعد از این ماجرا، خدمت امام‌رضا رفتم و موضوع را بیان کردم. امام

فرمود:

«بعد از این، از عجایب احوال او زیاد خواهی دید».⁽¹⁾

امامت ایشان

این امام یکی از امامانی بود که قبل از سن بلوغ به امامت رسید. ایشان حدوداً از هفت‌سالگی (از سال 203 تا 220 هجری) به مدت هفده سال امام بود.

سن کم ائمه موجب منع کمالات و فضایل آن‌ها نیست. همان‌گونه که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ، حضرت‌امیرالمؤمنین (علیه السلام) را در ده‌سالگی به اسلام دعوت کرد و او نیز پذیرفت؛ این در حالی است که پیامبر هیچ‌کس را در چنین سن‌و‌سالی به اسلام دعوت نکرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جلسه دعوت از بستگان که قرآن به آن اشاره فرموده است: «وَأَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الْأَقْرَبينَ»⁽²⁾، حضرت علی (علیه السلام) را در سیزده‌سالگی به‌عنوان جانشین خود معرفی کرد. همچنین، حسن و حسین (علیهما السلام) در حالی که حدود شش‌هفت سال داشتند، با رسول خدا بیعت کردند و رسول خدا نیز از هیچ کودکی جز آنان بیعت نگرفت؛ زیرا این خانواده ممتاز بودند. شرح بیشتر این مطلب به مناسبت امامت و میلاد حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در نیمه شعبان بیان خواهد شد.

این امام همام در زمان خلافت مأمون زیست و دوسال‌ونیم آخر حیات خود را در عصر خلافت معتصم عباسی، برادر مأمون، سپری کرد.⁽³⁾مدت عمر شریف ایشان، 25 سال بود که در بین امامان کوتاه‌ترین عمر را داشته است.

تولد امام‌جواد (علیه السلام) پس از سال‌ها انتظار

بعضی معتقدند امام رضا (علیه السلام) فقط یک فرزند داشت و او امام‌جواد (علیه السلام) است. شیخ مفید فرموده است: «امام‌رضا (علیه السلام) از دنیا رحلت کرد و به‌جز فرزند و امام بعدش، محمدبن‌علی (علیه السلام) ، فرزند دیگری نداشت که ما مطلع شویم».

ابن‌شهرآشوب تصریح کرده است که «فرزند آن حضرت تنها پسری به‌نام محمد است و

بس»؛ اما علامه مجلسی در بحار روایتی نقل کرده است که: «بزنطی گفته امام دو پسر داشتند» و در جایی دیگر از این کتاب از دختر امام‌رضا (علیه السلام) روایتی نقل می‌کند که ظاهرش این است که امام دختری به‌نام فاطمه داشته است:

عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ وَعَمِّهِ زَيْدٍ عَنْ أَبِيهِمَا عَلِیِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ وَعَمِّهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عَنِ النَّبِيِّ قَالَ: مَنْ كَفَّ غَضَبَهُ كَفَّ اللَّهُ عَنْهُ عَذَابَهُ وَمَنْ حَسُنَ خُلُقَهُ بَلَّغَهُ اللَّهُ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ‌⁽¹⁾

فاطمه، دختر امام رضا (علیه السلام) ، از پدران خود از حضرت رسول (عجل الله تعالی فرجه الشریف) روایت کرده است که فرمودند: هرکه خشم خود را مهار کند، خداوند تعالی عذاب خود را از او باز می‌دارد و کسی که اخلاق خود را نیکو کند، خداوند درجه روزه‌دار و قائم به عبادت به او می‌دهد».

علامه مجلسی می‌گوید:

امام‌رضا (علیه السلام) تا 47‌سالگی پسری نداشت و این امر موجب نگرانی و تشکیک بسیاری از شیعیان در امر جانشین آن حضرت بود و آنان گاهی این نگرانی را با امام مطرح می‌کردند و امام مژده پسری را می‌داد: «خداوند پسری به من می‌دهد که وارث من و امام پس از من خواهد بود».⁽²⁾

حرز امام‌جواد (علیه السلام)

محدث قمی از سیدبن‌طاووس، حرزی به‌نام آن حضرت نقل کرده است تا برای محفوظ‌ماندن از بلایا بخوانیم و پیش خود نگه داریم: «يَا نُورُ يَا بُرْهَانُ، يَا مُنِيرُ يَا مُبِينُ، يَا رَبِّ اكْفِنِی شَرَّ الشُّرُورِ وَآفَاتِ الدُّهُورِ، وَأَسْأَلُكَ النَّجَاةَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِی الصُّور».⁽³⁾

روز سیزدهم رجب ولادت حضرت علی (علیه السلام)

روز میلاد باسعادت حضرت امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) ، است که بنا بر روایات مشهور، در روز جمعه، سی سال بعد از عام‌الفیل، در کعبه متولد شد.

نسب آن حضرت

پدر آن حضرت، ابوطالب، فرزند عبدالمطلب بوده که با عبدالله، پدر پیامبر (صلی الله علیه و آله) برادرند؛ یعنی، ابوطالب و عبدالله هر دو فرزندان عبدالمطلب هستند و حضرت علی با پیامبر خدا پسرعمو می‌شوند و هاشم، جد اعلای پیامبر (صلی الله علیه و آله) و حضرت علی (علیه السلام) است.

مادر ایشان

مادر ایشان فاطمه‌بنت‌اسدبن‌هاشم است. به این ترتیب، حضرت علی (علیه السلام) از طرف پدر و مادر به هاشم (جد اعلای پیامبر) می‌رسد.

کیفیت ولادت امام‌علی (علیه السلام)

بنا بر روایات متعدد و معتبر، روزی گروهی در مقابل خانه خدا نشسته بودند. ناگهان فاطمه‌بنت‌اسد، مادر امیرالمؤمنین، در حالی که نه ماه از بارداریش می‌گذشت و درد زایمان او را فراگرفته بود، مقابل کعبه آمد و به‌سوی خانه خدا رو کرد و گفت:

خدایا من به تو و آنچه از سوی تو نازل شده و پیامبرانت ایمان دارم و سخن جدم، ابراهیم، کسی که این خانه را بنا کرد را قبول دارم. پس، تو را قسم می‌دهم به حق بنیان‌گذار این خانه و فرزندی که در شکم دارم (فرزندی که با من سخن می‌گوید و مونس من شده و یقین دارم او یکی از نشانه‌های جلال و عظمت توست)، که درد زایمان را بر من آسان گردانی.

در این هنگام کافران دیدند که دیوار خانه خدا در نزدیکی مستجار (مقابل درب کعبه از پشت خانه، دیوار کنار رکن یمانی) شکافته و فاطمه‌بنت‌اسد وارد خانه خدا شد و دیوار دوباره به هم پیوست. آن‌ها هرچه خواستند قفل درب خانه را باز کنند، ممکن نشد و فهمیدند این کار از جانب خداست. فاطمه‌بنت‌اسد تا سه روز داخل خانه بود و همه مردم این ماجرا را بازگو می‌کردند. روز چهارم همان جای قبلی دیوار دوباره شکافته شد و فاطمه‌بنت‌اسد در حالی که کودک خود را روی دست داشت، از خانه بیرون آمد و می‌گفت:

ای مردم، خداوند از میان زنان پیش از من، مرا برگزید؛ زیرا آسیه، دختر مزاحم، خدا را در خفا و جایی که فقط در ناچاری می‌شود عبادت کرد، عبادت می‌کرد که آنجا (خانه فرعون) سزاوار

عبادت

نیست. خداوند مریم، دختر عمران را برگزید و در ولادت حضرت عیسی به او کمک کرد تا درخت خشک را به حرکت درآورد و از آن رطب تازه بریزد، اما من بر همه آنان و زنان عالم برتری دارم؛ زیرا مرا در میان خانه خود جای داد و تا سه روز با غذاها و میوه‌های بهشتی از من پذیرایی کرد و وقتی خواستم از آن خانه بیرون آیم صدایی شنیدم که می‌گفت: «ای فاطمه، نام این فرزند بزرگوار را علی بگذار. منم خداوند علی اعلا که او را از قدرت و عزت و جلال خود آفریدم و از عدالت خود به او بهره کامل دادم و نام او را از نام مقدس خود پدید آوردم و او را با آداب خجسته خود تربیت کردم. کارهایم را به او واگذار کردم، او را بر علوم پنهان خود آگاه ساختم، او در خانه محترم من متولد شده است، او اولین کسی است که بر بام خانه من اذان خواهد گفت، بت‌ها را از بالای کعبه به زیر خواهد آورد و آن‌ها را خواهد شکست و مرا به بزرگی و یگانگی یاد خواهد کرد. او امام و جانشین حبیب و برگزیده من، محمد (صلی الله علیه و آله) خواهد بود، خوشا به حال کسانی که او را دوست بدارند و یاری کنند و وای به حال کسانی که او را نافرمانی کنند و یاری نکنند و حق او را انکار نمایند».⁽¹⁾

ولادت حضرت علی (علیه السلام) در کتب اهل‌تسنن

روایات فراوانی درباره ولادت حضرت علی در کعبه معظمه به‌وسیله اهل‌تسنن وارد شده است، تا جایی که بعضی از علمای آنان گفته‌اند که این موضوع در حد تواتر است. در اینجا به بخشی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1- حاکم در المستدرک (ج3، ص483) گفته است: «اخبار متواتر است بر اینکه فاطمه‌بنت‌اسد، علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) را داخل کعبه به دنیا آورده است».

2- حافظ گنجی شافعی در الکفایة از حاکم نیشابوری نقل کرده است که:

حضرت علی (علیه السلام) در شب جمعه، سیزدهم ماه رجب، سی سال بعد از عام‌الفیل در مکه و در بیت‌الحرام به دنیا آمد و تابه‌حال کسی در بیت‌الحرام متولد نشده است. این خصوصیت برای اکرام و تجلیل و تعظیم آن حضرت بوده است.

تولد

امیرمؤمنان (علیه السلام) در خانه خدا در دنیا مشهور است و در کتاب‌های سنی و شیعه نوشته شده است و در تولد غیر از آن حضرت در کعبه سخنی مطرح نشده است و چقدر سزاوار است که امام‌الائمه در جایی که قبله مؤمنان است به دنیا بیاید و منزه است خدایی که چیزها را در جاهای مناسب خود قرار می‌دهد و او احکم الحاکمین است. سپس، تا بیست نفر از علمای اهل‌تسنن را نام برده است که این موضوع را در کتاب‌های خود تأیید کرده‌اند.⁽¹⁾

علامه مجلسی در جلاء العیون نقل می‌کند:

پس از ولادت حضرت علی (علیه السلام) ، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) که بسیار او را دوست داشت دستور داد گهواره او را در کنار بسترش قرار دهند و بیشتر اوقات تربیت و حضانت او را به عهده می‌گرفت و حتی او را شست‌وشو و گهواره‌اش را حرکت می‌داد، او را به سینه خود می‌گرفت و می‌فرمود:

«او برادر، ولی، یاری‌کننده، برگزیده، جانشین، ملجأ، چشم، همسر دخترم و امین و وصی من است».⁽²⁾

پس از ولادت حضرت علی (علیه السلام) ، ابوطالب، پدر آن حضرت که از شخصیت و امکانات بسیاری برخوردار بود، با دعوت عمومی و قربانی‌کردن سیصد شتر و هزار گوسفند، ضیافتی بزرگ برای ولیمه ترتیب داد. مقدار قربانی‌های این مراسم به‌اندازه‌ای بود که پس از آن، مردم، آن روز را به‌عنوان «روز نحر» بزرگ می‌داشتند و آن را عید می‌گرفتند و قربانی می‌کردند.⁽³⁾

اشعار در مدح و ولادت حضرت علی (علیه السلام)

علی است صاحب عز

و جلال و رفعت و شأن

دلیل رفعت شأن علی اگر خواهی

چه خواست مادرش از بهر زادنش جایی

ز بهر مدخل آن پیشوای خیل زنان

پس آن مطهره با احترام داخل شد

برون چه خواست آید پس از چهارم روز

فدای نام چنین زاده‌ای بود جانم

علی است بحر

معارف، علی است کوه وقار

بدین کلام دمی گوش خویشتن می‌دار

درون خانه خاصش بداد جا جبار

شکافت حضرت ستار کعبه را دیوار

در آن مکان مقدس بزاد مریم‌وار

ندا شنید که رو نام او علی بگذار

چنین امام گزینید یا اولی‌الابصار

گوشه‌ای از فضایل و مناقب حضرت علی (علیه السلام)

کتاب فضل تو را آب بحر کافی نیست که تر کنم سرانگشت و صفحه بشمارم

حضرت علی (علیه السلام) کیست؟ کسی را یارای شمارش فضایل و کمالات او نیست، اما اگر بخواهیم به فهرست فضایل او اشاره کنیم، می‌گوییم:

در فضیلت همانند پیامبر اکرم است

حضرت علی (علیه السلام) کسی است که بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) ، تمام فضایل و کمالات او را به‌جز مقام نبوت داشت.

حضرت علی (علیه السلام) کسی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در شأن او فرمود: «أَنَا مَدِینَةُ العِلمِ وَعَلِیٌّ بَابُهَا⁽¹⁾من شهر دانش هستم و علی درب آن شهر است»؛ کسی که به راه‌های آسمان آگاه‌تر است تا به راه‌های زمین.

از پیامبر اکرم روایت شده است که فرمود:

فَلَمَّا صِرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّی كَلَّمَنِی وَنَاجَانِی فَمَا عُلِّمْتُ شَيْئاً إِلَّا عَلَّمْتُهُ عَلِيّاً فَهُوَ

بَابُ مَدِينَةِ عِلْمِی⁽¹⁾(شبی که به معراج رفتم و) در پیشگاه پروردگارم قرار گرفتم، او با من سخن گفت (و علومی را به من یاد داد). پس، آنچه یاد گرفتم به علی نیز آموختم؛ پس، او درب شهر علم من است.

امیرمؤمنان (علیه السلام) صفاتی متضاد داشت؛ او بسیار بردبار بود، ولی بنا بر شرایط موجود، شجاعت فراوانی از خود نشان می‌داد. در عین زهد، سیاست‌مداری ماهر بود. در میدان مبارزه از همه پیشی می‌گرفت و از کسی نمی‌ترسید، اما در مقابل کودکان یتیم و فقیر، خاضع بود. با آنکه حکیم و دانشمندی بی‌نظیر بود، در کشاورزی و باغداری نیز بسیار کوشا بود.

علاوه بر دوستان حضرت علی، دشمنان ایشان نیز ستایشگر او بودند و در مقابل او تعظیم می‌کردند. پس از شهادت حضرت علی (علیه السلام) ، معاویه در مجلسی گفت: «هیهات که دیگر روزگار انسانی مانند علی بیاورد».⁽²⁾

از پیامبر اکرم روایت شده که فرمود:

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَأْمُرُ اللَّهُ عَلِيّاً أَنْ يَقْسِمَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيَقُولُ لِلنَّارِ خُذِي ذَا عَدُوِّی وَ ذَرِی ذَا وَلِيِّی‌⁽³⁾وقتی روز قیامت شود، خداوند به حضرت علی دستور می‌دهد که بهشت و دوزخ را تقسیم کند. پس به آتش می‌گوید:

«این را بگیر که دشمن من است و این را رها کن که دوست من است».

از اشعار معروف منسوب به امام شافعی است که:

عَلِیٌّ حُبُّهُ

جُنَّة

وَصِیُّ المُصطَفی حَقّاً

قَسیمُ النّارِ

وَالجَنَّةِ

إِمَامُ الْاِنسِ وَ الجِنَّةِ⁽¹⁾

«دوستی با علی (علیه السلام) سپر آتش جهنم است. او تقسیم‌کننده آتش جهنم و بهشت (در میان انس و جن است) و به‌حق، جانشین محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله) و پیشوای انس و جن است» (جُنَّة: سپر، جَنَّة: بهشت، جِنَّة: جن).

بر اساس نظر همه علمای شیعه و جمع زیادی از علمای اهل‌تسنن، نخستین کسی که به پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایمان آورد و پیامبری او را پذیرفت، حضرت علی (علیه السلام) بوده است. «سبقت» در اسلام طبق آیه 100 سوره توبه از امتیازات یک مسلمان است:

«وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ؛

پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آن‌ها پیروی کردند، خدا از ایشان خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند.

روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حالی که بر شانه علی (علیه السلام) دست زد، فرمود:

أنتَ یَا عَلِیّ أوَّلُ النّاسِ إسلاماً وَأوّلُ النَّاسِ إیمَاناً وَأنتَ مِنِّی بِمَنزَلَةِ هَارُونَ مِن مُوسَی⁽²⁾یا علی، تو اولین کسی بودی که از میان مردم اسلام و ایمان آوردی و تو برای من همانند هارون برای موسی (که جانشین او بود) هستی.

انس‌بن‌مالک گوید: «بَعَثَ النَّبِیُّ یَومَ الإثنَینِ وَأسلَمَ عَلِیُّ یَومَ الثُّلاثا⁽³⁾پیامبر (صلی الله علیه و آله) در روز دوشنبه به رسالت مبعوث شد و حضرت علی (علیه السلام) در روز سه‌شنبه اسلام آورد».

پس از ورود پیامبر اکرم به مدینه، آن حضرت طی مراسمی میان اصحاب خود از مهاجران و انصار پیمان برادری برقرار کرد و حضرت علی (علیه السلام) را با خود برادر کرد و به ایشان فرمود:

أنتَ أخِی وَأنَا أخُوکَ؛ تو برادر من و من برادر تو هستم. سوگند به خدایی که مرا به‌حق به نبوت برگزید، تو را (نگه داشتم) تا (برادر) خودم باشی. تو برای من به‌منزله هارون برای موسی هستی؛ جز آنکه پس از من پیامبری نیست. أنتَ أخِی وَ رَفِیقِی؛ تو برادر و رفیق منی. تو با من و دخترم، فاطمه، در قصری در بهشت خواهی بود.

سپس این آیه را (که درباره بهشتیان است) سه بار تلاوت کرد: «إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلين⁽¹⁾(بهشتیان) برادروار بر تخت‌ها روبه‌روی یکدیگرند».

تنها مردی که لیاقت همسری حضرت زهرا (سلام الله علیها) را داشت، حضرت علی بود. در روایتی از امام‌صادق (علیه السلام) منقول است که فرمود:

لَوْ لَا أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى خَلَقَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لِفَاطِمَةَ مَا كَانَ لَهَا كُفْوٌ عَلَىٰ ظَهْرِ الْأَرْضِ مِنْ آدَمَ وَ مَنْ دُونَهُ⁽²⁾چنانچه خداوند تبارک و تعالی علی را نمی‌آفرید، هم‌شأنی برای فاطمه در روی زمین پیدا نمی‌شد؛ از زمان حضرت آدم به بعد.

حضرت علی (علیه السلام) جنگجو و مجاهد شجاعی بود که همیشه در میدان‌های نبرد پیش‌قدم و پیروز می‌شد. در سال دوم هجری که جنگ بدر به وقوع پیوست، حضرت علی در پیروزی مسلمانان سهم بزرگی داشت. در این جنگ شجاعان بزرگی از مشرکان مانند ولیدبن‌عتبه، عاص‌بن‌سعید و نوفل‌بن‌خویلد (که هریک به‌تنهایی در برابر انبوهی از جنگجویان مقاومت می‌کردند)، به‌دست حضرت علی به هلاکت رسیدند؛ برای مثال، نوفل کسی است که وقتی رسول

خدا (صلی الله علیه و آله) شنید وی در جنگ حاضر شده است، دست به دعا برداشت و عرض کرد: «اللَّهُمَّ اكْفِنِی نَوْفَلاً؛ خدایا مرا از شرّ نوفل آسوده ساز». وقتی در پایان جنگ شنید که نوفل به‌دست حضرت علی (علیه السلام) کشته شده است، تکبیر گفت و شکر خدا را به جا آورد: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَجَابَ دَعْوَتی فِيهِ⁽¹⁾سپاس خداوندی را که دعای مرا در (دفع شرّ) نوفل مستجاب کرد».

یهودیان که از قدیم دشمنان سرسخت مسلمانان بودند، در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در خیبر (دویست‌کیلومتری مدینه) علیه مسلمانان توطئه و دشمنی می‌کردند و آنجا را برای خود پایگاه قرار داده بودند . بدین سبب، پیامبر خدا در سال هفتم هجرت تصمیم گرفت خیبر را فتح کند. این پایگاه که متشکل از هفت قلعه تودرتو بود، به‌دستور آن حضرت با لشکری مرکب از 1600 تن از مسلمانان محاصره شد. ایشان در ابتدا لشکر را به فرماندهی ابوبکر برای فتح خیبر فرستاد، ولی او در این نبرد به پیروزی دست نیافت و بازگشت. دفعه دوم لشکر به عمر سپرده شد که او نیز کاری از پیش نبرد و با دستانی خالی برگشت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

لَأُعْطِيَنَ الرَّايَةَ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ كَرَّاراً غَيْرَ فَرَّار⁽²⁾فردا پرچم را به مردی می‌سپارم که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند. حمله‌کننده‌ای که فرار نمی‌کند.

آنگاه فرمود: «علی (علیه السلام) کجاست؟» گفتند: «دچار درد چشم است». پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حق ایشان دعا کرد و بنا بر نقل محدث قمی فرمود: «او را حاضر کنید». وقتی خدمت پیامبر رسید، حضرت رسول سر او را بر زانو نهاد و آب دهان مبارک را بر چشم‌هایش مالید که به‌صورت اعجاز شفا یافت.

حضرت علی (علیه السلام) پرچم را به دست گرفت و خود را کنار قلعه رساند. «مرحب خیبری» بنا بر عادت روزهای قبل، به جنگ حضرت آمد و رجز خواند.

قَدْ عَلِمْتَ خَيْبَرُ أَنِّی مَرْحَب

شَاكِی

السِّلَاحِ بَطَلٌ مُجَرَّب

امیرالمؤمنین مانند شیری غضبناک بر او حمله کرد و فرمود:

أَنَا الَّذِی سَمَّتْنِی أُمِّی حَيْدَرَة

ضِرْغَامُ

آجَامٍ وَ لَيْثٌ قَسْوَرَة

وقتی مرحب این شعار را شنید به یاد سخن جادوگری افتاد که به او گفته بود: «تو بر هرکسی پیروز می‌شوی به‌جز کسی که نامش حیدر است؛ اگر با او بجنگی کشته می‌شوی»، لذا فرار کرد. در این هنگام شیطان در مقابل او مجسم شد و گفت: « حیدر نام زیاد است، برای چه فرار می‌کنی؟» مرحب دوباره بازگشت و این بار امیرالمؤمنین او را مهلت نداد و ذوالفقار را بر سرش فرود آورد و او را کشت. جنگ ادامه یافت تا آنکه یهودیان فرار کردند و به داخل قلعه رفتند و درب بسیار محکم قلعه را بستند. امیرالمؤمنین کنار درب قلعه آمد و چنان حرکتی کرد که قلعه به لرزش درآمد، سپس با قدرتی خدایی درب را از جا کند و بالای سر گرفت و فرمود: «وَاللَّهِ مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِيَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِيَّة⁽¹⁾به خدا سوگند، درب خیبر را با نیروی بدنی از جا بیرون نیاوردم؛ بلکه این کار را با نیروی الهی کردم» و درب را روی خندقی (تونل) که به وجود آورده بودند، مانند پلی قرار داد تا لشکر اسلام از روی آن عبور کنند. سپس، درب را چهل زراع به عقب انداخت. یهودیان با دیدن این منظره به مخفیگاه‌ها رفتند و جنگ با پیروزی لشکر اسلام به پایان رسید.⁽²⁾

یکی از فضایل حضرت علی (علیه السلام) ، مسئله نصب آن حضرت به امامت است. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در روز هجدهم ذی‌الحجه به امر خداوند ایشان را به امامت و جانشینی خود منصوب کرد. از امام‌صادق (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

يَوْمَ

النَّيْرُوزِ هُوَ الْيَوْمُ الَّذِی أَخَذَ فِيهِ النَّبِیُّ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الْعَهْدَ بِغَدِيرِ خُمٍّ

فَأَقَرُّوا فِيهِ بِالْوَلَايَةِ فَطُوبَىٰ لِمَنْ ثَبَتَ عَلَيْهَا وَالْوَيْلُ لِمَنْ نَكَثَهَا⁽¹⁾نوروز همان روزی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در غدیر خم برای امیرالمؤمنین، علی (علیه السلام) ، (از مردم) بیعت گرفت و مردم به ولایت علی (علیه السلام) اقرار کردند. پس خوشا به حال کسی که به عهد خود باقی ماند و وای بر کسی که پیمان خود را شکست.

در روایتی دیگر از امام‌صادق (علیه السلام) نقل شده که:

شخصی به آن حضرت عرض کرد: «فدایت شوم، آیا غیر از دو عید فطر و قربان برای مسلمانان عید دیگری نیز هست؟» حضرت فرمود: «نَعَمْ أَعْظَمُهُمَا وَأَشْرَفُهُمَا، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: وَ أَيُّ يَوْمٍ هُوَ؟ قَالَ: يَوْمٌ نُصِبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَماً عَلَى النَّاسِ، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ وَأَیُّ يَوْمٍ هُوَ؟ قَالَ: إِنَّ الْأَيَّامَ تَدُورُ، وَهُوَ يَوْمُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ مِنْ ذِی الْحِجَّة⁽²⁾بلی (عیدی هست)، که بزرگ‌تر و شریف‌تر (از آن دو عید) است. عرض کردم: «آن چه روزی است؟» فرمود: «آن روزی است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) پیشوای مردم تعیین شد». عرض کردم: «آن چه روزی است؟» فرمود: «روزها در گردش است، آن روز هجدهم ذی‌الحجة است».

از نظر عده‌ای، «زهد» یعنی کناره گیری از جامعه و فعالیت‌ها و دخالت‌نکردن در کارها که این یقیناً زهد نیست؛ زاهد آن است که در عین دسترسی به امکانات و ارزش‌های مادی، هیچ‌گونه دل‌بستگی به آن‌ها نداشته باشد.

حضرت علی (علیه السلام) در حالی که می‌توانست بهترین بهره‌ها را از دنیا و زینت‌های آن ببرد، در حالت فقر زندگی می‌کرد و خطاب به دنیا می‌فرمود: «غُرِّی غَیرِی؛ دیگری (غیر از علی) را فریب ده». او با آنکه باغ‌ها و قنوات و چاه‌های بسیاری را احداث می‌کرد، ولی آن‌ها را وقف و یا در راه خدا انفاق می‌کرد. ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید:

أَعْتَقَ عَلِیٌّ فِی حَياةِ رَسُولِ اللّهِ أَلْفَ مَمْلُوکٍ مِمَّا مَجِلَتْ يَدَاهُ وَ عَرِقَ جَبِينُهُ⁽³⁾

حضرت علی در زمان حیات پیامبر خدا هزار بنده را با (کار و) تاول‌زدن دستان و عرق پیشانی در راه خدا آزاد کرد.

این روش زاهدانه در زمان حکومت ایشان و دسترسی او به ثروت و امکانات مادی نیز ادامه یافت. ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید: «وَلَقَدْ وُلّیَ الْخِلَافَةَ وَأَتَتْهُ الْأَمْوَالُ، فَمَا كَانَ حَلْوَاهُ إِلَّا التَّمْرَ، وَلَا ثِيَابُهُ إِلَّا الْكَرَابِيس؛ چون خلافت و مقام به او رسید و اموال نزد او جمع شد، شیرینی او خرما و لباسش فقط کرباس بود». حضرت علی (علیه السلام) در نامه‌ای به استاندار بصره، عثمان‌بن‌حنیف، می‌نویسد:

أَلَا وَإِنَ لِكُلِ مَأْمُومٍ إِمَاماً يَقْتَدِی بِهِ وَيَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ، أَلَا وَإِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَىٰ مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ، أَلَا وَإِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ وَلَكِنْ أَعِينُونِی بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ وَعِفَّةٍ وَسَدَادٍ، فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَلَا أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً⁽¹⁾آگاه باش، هر پیروی‌کننده را پیشوایی است که از او پیروی می‌کند و به نور دانش او روشنی می‌جوید (راستی در گفتار و کردار را از او می‌آموزد)، بدان که پیشوای شما از دنیای خود به دو جامه کهنه و از خوراکش به دو قرص نان اکتفا کرده است. شما بر چنین رفتاری توانا نیستید، (اگر می‌خواهید به من اقتدا کنید) مرا به پرهیزکاری و کوشش و پاک‌دامنی و درستکاری یاری دهید. به خدا سوگند، از دنیای شما زر و زیوری نیندوخته‌ام و از سودهای آن مالی انباشته نکرده‌ام و غیر از جامه کهنه‌ای که در بر دارم، جامه کهنه دیگری تهیه نکرده‌ام.

حضرت علی (علیه السلام) در مدت حکومت پنج‌ساله خود همانند فقیرترین و ضعیف‌ترین مردم جامعه زندگی می‌کرد و هیچ‌گونه مال و ثروتی برای خود ذخیره نکرد:

وَلَقَدْ وُلِّيَ النَّاسَ خَمْسَ سِنِينَ فَمَا وَضَعَ آجُرَّةً عَلَى آجُرَّةٍ وَلَا لَبِنَةً عَلَى لَبِنَةٍ⁽²⁾پنج سال بر مردم حکومت کرد و در این مدت آجری روی آجر و خشتی روی خشت قرار نداد (زمین و

مال و ثروتی از خود به جای نگذاشت).

آثار قدرت و قوت بدنی ایشان از زمان کودکی آشکار بود؛ به‌صورتی که از مادر ایشان، فاطمه‌بنت‌اسد، روایت شده است:

من پس از ولادت ایشان، او را در پارچه‌ای

(قنداق) قرار دادم و محکم بستم، اما آن حضرت حرکتی کرد و آن را پاره کرد. مرتبه دوم پارچه و بند را دولایه کردم، اما باز آن را پاره کرد تا آنکه پارچه را شش‌لایه کردم و بند را از چرم قرار دادم و محکم بستم، ولی باز هم آن را پاره کرد تا آنکه به زبان آمد و گفت: «ای مادر، دست‌های مرا نبند، می‌خواهم با انگشتانم برای خداوند تضرع و مناجات کنم.⁽¹⁾

میله آهنی به گردن خالد

در احوالات خالدبن‌ولید آمده است که:

با لشکریانش برای اظهار قدرت در مقابل حضرت علی (علیه السلام) نمایان شد و خواست عرض اندام و جسارتی بکند. حضرت علی جلو آمد. او را از اسب پیاده کرد و به‌طرف آسیابی که در آن نزدیکی بود (آسیای حارث‌بن‌کلدة) کشاند و میله آهنی محکمی که سنگ آسیا را حرکت می‌داد، برداشت و مانند حلقه‌ای به گردن خالد پیچید. خالد و لشکریانش از این کار وحشت کردند و خالد آن حضرت را قسم داد که او را رها کند. حضرت در حالی که آن میله آهنی همچنان به گردن او آویزان بود، دست از او برداشت. خالد برای نجات خود نزد ابوبکر رفت. او دستور داد تا آهنگران این آهن را از گردن او جدا کنند، ولی آن‌ها گفتند: «این کار ممکن نیست، مگر اینکه با آتش نرم شود که در این صورت خالد هلاک خواهد شد». این آهن در گردن او بود و هرکس او را با آن قیافه می‌دید، می‌خندید تا آنکه حضرت علی از سفر برگشت و جمعی نزد آن حضرت وساطت کردند تا آهن را از گردن خالد جدا کند. حضرت علی قبول کرد و با نیروی خدایی آهن را

مانند

خمیری قطعه‌قطعه کرد و روی زمین ریخت.⁽¹⁾

امام‌علی (علیه السلام) با دو انگشت خالد را فشار داد

از سلیم‌بن‌قیس هلالی نقل شده است که:

خالدبن‌ولید

مأمور شد تا در نماز ابو‌بکر، حضرت علی (علیه السلام) را به قتل برساند. شمشیر را برداشت و به مسجد آمد و کنار آن حضرت مشغول نماز شد تا پس از اتمام نماز مأموریت خود را انجام دهد. ابوبکر که نماز صبح می‌خواند،

از این مأموریت پشیمان شد و در فکر بود که چگونه خالد را از این مأموریت منصرف کند. او در حال تشهد نماز فکر می‌کرد و تشهد را تکرار می‌کرد تا کم‌کم طلوع آفتاب نزدیک شد. به‌ناچار در حال نماز و قبل از آن که سلام دهد، با صدای بلند گفت: «یا خالِدُ لاتَفْعَلْ؛ آنچه را بدان مأموری، انجام مده» و سلام گفت. حضرت علی، بعد از نماز به خالد فرمود: «چه مأموریتی داشتی؟» گفت: «مأمور بودم گردن شما را بزنم». فرمود: «انجام می‌دادی؟» گفت: «به خدا قسم، اگر ابوبکر نهی نمی‌کرد،

انجام می‌دادم». حضرت او را گرفت و بر زمین زد و (طبق روایتی) او را با دو انگشت چنان فشار داد که لباس خود را آلوده کرد و نزدیک بود هلاک شود. پس، با وساطت عباس (عموی ایشان) دست از او کشید.⁽²⁾

حضرت علی (علیه السلام) از نظر عبادت و مناجات در پیشگاه خداوند متعال، نمونه بود تا جایی که امام‌چهارم (علیه السلام) با آن همه عبادت که او را «ذُو الثَّفَنَات؛ دارای پینه در جاهای سجده» می‌گفتند و زین‌العابدین (زینت عبادت کنندگان) لقب داشت، می‌فرمود: «وَ مَنْ يَقْوَىٰ عَلَىٰ عِبَادَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ⁽³⁾چه کسی می‌تواند مانند حضرت علی عبادت کند؟»

در احوالات ایشان نوشته‌اند که گاهی شب‌ها چنان غرق مناجات و ناله در پیشگاه خداوند می‌شد که از خوف خدا غش می‌کرد. روایت شده است که آن بزرگوار به نمازهای واجب و نوافل

اهمیت زیادی می‌داد و در یک شب هزار رکعت نماز مستحبی می‌خواند.⁽¹⁾وقت نماز که می‌رسید رنگ از رخسار مبارکش می‌رفت و بدنش می‌لرزید. وقتی از ایشان می‌پرسیدند: «شما را چه شده است؟» می‌فرمود: «وقت ادای امانتی رسیده است که خداوند آن را به آسمان و زمین و کوه‌ها عرضه داشت و آن‌ها از حملش امتناع ورزیدند».⁽²⁾

ابن‌عباس می‌گوید:

در جنگ صفین دیدم آن حضرت در حالی که شمشیر می‌زند،

مراقب خورشید است. وقتی علت این کار را از آن حضرت سؤال کردم، فرمود: «می‌خواهم بدانم چه وقت ظهر می‌شود». گفتم: «در این گیرودار جنگ و شرایط حساس، وقت نماز است؟» فرمود: «إِنَّمَا نُقَاتِلُهُمْ عَلَى الصَّلَاة⁽³⁾جنگ ما با آن‌ها به‌خاطر نماز است».

ابن‌عباس در جایی دیگر می‌گوید: «هیچ‌گاه نماز شب آن حضرت ترک نشد، حتی شب جنگ».⁽⁴⁾

این گوشه کوچکی از فضایل مولای متقیان، امیرمؤمنان (علیه السلام) بود. برای آگاهی بیشتر باید به کتاب‌های مفصلی مانند بحارالانوار علامه مجلسی(ره) و کتب دیگری که در این باره نوشته شده است، مراجعه شود.

فضایل حضرت علی (علیه السلام) در کتب اهل‌تسنن

قرآن درباره علی (علیه السلام) نازل شده است».⁽¹⁾

روزی

عمر، ابابکر و ابوعبیده جراح پیش پیامبر بودند و پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) تکیه کرده بود. دست بر دوش او گذاشت و فرمود: «یا علی، تو نخستین کسی هستی که ایمان آوردی و اسلام را پذیرفتی. تو برای من، همچون هارون برای موسی هستی»⁽⁵⁾(اشاره به حدیث منزلت).

أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْمَدِينَةَ فَلْيَأْتِ الْبَاب⁽⁶⁾من شهر علم هستم و علی درب آن شهر است. پس، هرکس می‌خواهد (وارد) شهر شود باید از درب آن وارد شود.

میلاد امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام)

پاکیزه زنی نادره در عصمت و عفت

کای کعبه منم، حامل سر حلقه عزت

گردید پناهنده آن مرکز وحدت

از من به جهان خالق تو داد شرافت

یارب بگشا در، تو بر این بانوی

عصمت

تا خانه شود روشن از این شمس هدایت

تا فاطمه بنت‌اسد گفت چنین راز

در کعبه شد آن بانوی والای سرافراز

دیوار به جای در آن خانه بشد باز

تا مولد حیدر بشود مرکز پرواز

میلاد ولایت ز چنین خانه شد آغاز

ز آن خانه خدا داد به ما وعده رحمت

در روز سوم والد مولود برآمد

از کعبه برون اصل و اساس و ثمر آمد

دیوار دگر باره به دستور درآمد

خورشید دو عالم به کنار قمر آمد

از جانب معبود جمالی دگر آمد

تا جلوه کند شاهد زیبای شفاعت

یعنی که حقیقت تو ز سیمای علی بین

اسرار نبوت ز تولای علی بین

آیات و حجج را ز تجلای علی بین

پنهان خدا را تو ز پیدای علی بین

هر فضل و کمالی به تماشای علی بین

این نعمت عظماست که حق کرد عنایت

سیدحشمت‌الله علوی

نام‌گذاری حضرت علی (علیه السلام)

ابوطالب بیامد در بیابان

به من دادی تو این پاکیزه فرزند

خطاب آمد ز نامم گشته مشتق

علی حق است و حق هم با علی یار

بگفتا با خدا ای رب غفار

خدایا نام او را نیز بگذار

علی بگذار نام این نکوکار

علی بر خلق باشد فخر و سردار

سیدحشمت‌الله علوی

پانزدهم رجب

وفات حضرت زینب (سلام الله علیها)

بنا بر روایتی، حضرت زینب (سلام الله علیها) در روز پانزدهم رجب سال 63 هجری و در 56‌سالگی وفات یافت.⁽¹⁾قبلاً به مناسبت ولادت باسعادتشان، بخشی از فضایل و مقام ایشان بیان شد.

حضرت زینب در سخنانش در شهر کوفه با استناد به آیه 92 سوره نحل فرمود:

قرآن می‌فرماید: «وَلا تَكُونُوا كَالَّتی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبىٰ مِنْ أُمَّةٍ؛ همانند آن زن (سبک‌مغز) نباشید که پشم‌های تابیده خود را پس از بافتن، رشته‌رشته می‌کرد، (بدین‌گونه که) سوگندهای خود را وسیله خیانت و فساد قرار دهید، به‌خاطر آنکه جمعیت گروهی از گروه دیگر بیشتر است».

تفسیر: این آیه به صفت زشت پیمان‌شکنی با بهانه‌های مختلف اشاره دارد؛ زیرا پیمان‌شکنی گناهی بزرگ است و درباره آن، آیات و روایات متعددی داریم و جای بحث مفصل دارد.

در این آیه و آیه قبلی آن، خداوند با تأکید سفارش کرده است که مسلمانان همیشه به عهد و پیمان خود عمل کنند و آن را نشکنند و به داستان زن سبک مغزی از قریش به‌نام «رایطه» اشاره فرموده است که در زمان جاهلیت از صبح تا وسط روز همراه با کنیزانش پشم‌ها و موهایی را که در اختیار داشتند، می‌تابیدند و سپس همه آن‌ها را رشته‌رشته می‌کردند و برای همین در میان مردم به حماقت معروف بود.⁽²⁾

مفسران نوشته‌اند که در صدر اسلام، گروهی از مسلمانان از اینکه جمعیتشان در مقابل دشمنان اندک بود، احساس تنهایی می‌کردند و پیمانی را که با پیامبر اسلام در پیروی از آیین او داشتند، ضعیف می‌شمردند و احتمال داشت پیمان‌شکنی کنند، لذا قرآن به آن‌ها هشدار داد که مبادا پیمان‌شکن شوید و بر سوگند خود در پیروی از پیامبر اکرم متزلزل شوید (تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلاً بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبىٰ مِنْ أُمَّةٍ) و چون فکر می‌کنید دشمنانتان

زیادتر و قوی‌تر از شما هستند، قسم‌های خود را وسیله خیانت و فساد قرار دهید و پیمان‌شکنی کنید.

حضرت زینب (سلام الله علیها) در ابتدای خطبه و سخنانش در کوفه (که بخشی از آن را بعداً بیان خواهیم کرد)، پس از آن که مردم کوفه را مردمی دغل‌پیشه و فریب‌کار خطاب می‌کند، می‌فرماید: «إنَّمَا مَثَلَکُم کَمَثَلِ الَّتِی نَقَضَت غَزلَهَا؛ حکایت شما، حکایت زنی است که رشته‌های خود را پس از آنکه محکم بافته بود، از هم باز می‌کرد»؛ یعنی با آن همه عهد و پیمانی که با برادرم، حسین، بستید و نامه‌های فراوانی که به او نوشتید و از او دعوت کردید و وعده یاری و پذیرایی دادید، مقابل او صف‌آرایی و دشمنی کردید و او و یارانش را با لبانی تشنه شهید و خانواده‌اش را اسیر کردید و در شهرها و کوچه‌ها گرداندید.

به روایتی، حضرت زهرا (سلام الله علیها) نیز در مسجد مدینه در خطبه‌ای که علیه حاکمان وقت ایراد کرد، این آیه را خواند و فرمود: «حکایت شما به‌خاطر پیمان شکنی در بیعتی که در غدیر خم با علی‌بن‌ابی‌طالب (علیه السلام) داشتید، حکایت همان زنی است که می‌بافت، سپس بافته خود را باز می‌کرد».⁽¹⁾

کمال و نبوغ حضرت زینب (سلام الله علیها)

بنا بر نقل تاریخ، حضرت زینب در کودکی (پنج یا شش‌سالگی) مادر خود را از دست داد، ولی از چنان نبوغ و کمالاتی برخوردار بود که از مادرشان روایت نقل می‌کرد، تا جایی که (به نقل علل الشرایع) بخشی از خطبه «فدکیه» را حضرت زینب (سلام الله علیها) از مادرشان نقل کرد: «عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ عَلِیٍ قَالَتْ قَالَتْ فَاطِمَةُ فِی خُطْبَتِهَا»⁽²⁾، سپس قسمتی از خطبه فدکیه را (که علل احکام در آن بیان شده است) با آن ویژگی‌های خاصی که از نظر فصاحت و بلاغت دارد، بیان می‌کند. این امر بر نبوغ و کمال علمی و درک فوق‌العاده او دلالت دارد و باید گفت از موهبت‌های الهی است.

روایت است که:

روزی امیرالمؤمنین (علیه السلام) حضرت زینب (سلام الله علیها) را که کودکی بیش نبود، روی زانوی خود نشاند و به او فرمود: «بگو احد (یعنی یک)»، زینب گفت: «احد». امام فرمود: «بگو اثنین (یعنی دو)»، زینب ساکت شد. علی (علیه السلام) به او گفت: «سخن بگو». زینب (سلام الله علیها) گفت: «زبانی که با گفتن احد (یکی) گویا گردید، چگونه اثنین (دوتا) را جاری کند؟» علی (علیه السلام) دختر را به سینه چسباند و او را بوسید.⁽¹⁾

حضرت علی‌بن‌الحسین (علیه السلام) بر این موضوع صحه گذاشته است که حضرت زینب (سلام الله علیها) ، دانشمندی است که بدون استاد دانشمند شده است. زمانی که حضرت زینب در کوفه آن خطبه حماسی را ایراد کرد، همه مبهوت شدند و صداها خاموش شد و انقلابی مردمی به وجود آمد. سپس، امام‌چهارم (علیه السلام) فرمود: «عمه خاموش باش، أَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَالِمَةٌ غَيْرُ مُعَلَّمَةٍ فَهِمَةٌ غَيْرُ مُفَهَّمَة⁽²⁾به حمد‌الله تو دانشمندی هستی که معلمی نداشتی (علم تو الهی است) و بدون یادگیری می‌دانستی».

عبادت و شب‌زنده‌داری حضرت زینب (سلام الله علیها)

روایت است که عبادت و شب‌زنده‌داری حضرت زینب (سلام الله علیها) در تمام عمر ترک نشد، حتی در شب یازدهم ماه محرم (شام عاشورا). از امام‌سجاد (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «شب یازدهم ماه محرم عمه‌ام، زینب، را دیدم که در سجاده نشسته بود و نماز می‌خواند و عبادت می‌کرد».⁽³⁾

از امام‌حسین (علیه السلام) روایت است که هنگام خداحافظی با خواهر، فرمود: «یَا أختَاهُ لاتَنْسِینِی فِی نَافِلَةِ اللَّیلِ؛ خواهرم، مرا در نماز شب فراموش نکن».⁽⁴⁾

در حقیقت، به خواهر التماس دعا گفته است.

از امام‌سجاد (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «عمه‌ام، زینب، طی مسیر کوفه به شام، همه نمازهای واجب و مستحب را ایستاده می‌خواند، لکن در بعضی منازل به‌خاطر شدت گرسنگی و

ضعف، نشسته نماز می‌خواند».

همسر ایشان

شوهر حضرت زینب - عبدالله، فرزند جعفر طیار، فرزند ابوطالب و برادرزاده حضرت علی (علیه السلام) - از مردان نامی صدر اسلام و دارای ویژگی‌هایی خاص بود؛ به‌طوری که از میان خواستگاران متعدد حضرت زینب (سلام الله علیها) ، حضرت علی (علیه السلام) تنها خواستگاری او را پذیرفت و او را به دامادی خود قبول کرد. جود و سخاوت از جمله صفات برجسته حضرت عبدالله بود، تا جایی که صاحب قاموس‌الرجال در کتابش گفته است که در اسلام کسی از او کریم‌تر نبود.

رساندن پیام کربلا به گوش دوست و دشمن

حضرت زینب (سلام الله علیها) در هر زمان با سخنرانی‌ها و ایراد خطبه‌های کوبنده در کوفه و شام، پیام کربلا را که ایستادگی در مقابل ستم و دفاع از حق و عدالت بود، به گوش جهانیان رساند. اگر روشنگری و بصیرت ایشان نبود، چه بسا با تبلیغات دروغین بنی‌امیه، خون پاک عزیزانشان پایمال می‌شد و آن‌ها را اغتشاش‌گر و ضد اسلام معرفی می‌کردند. به‌قول شاعر: «سرّ نی در کربلا می‌ماند اگر زینب نبود کربلا در کربلا می‌ماند اگر زینب نبود».

فصاحت و بلاغت حضرت زینب (سلام الله علیها)

فصاحت و بلاغت، ویژگی ممتاز زینب کبری بود. گفتار ایشان، دوست و دشمن را به تعجب وامی‌داشت، بانویی که نه استاد دیده بود و نه آموزش. نمونه بارز آن، سخنرانی و خطبه ایشان در شهر کوفه است که هزاران نفر در حال شادی و هیجان با امر و اشاره ایشان ساکت و آماده شنیدن شدند. سخنرانی ایشان در مجلس یزید شاهدی دیگری بر این ادعاست؛ کسی که در برابر ابن‌زیاد جلّاد، قاطعانه می‌فرماید: «ثَکَلَتْکَ اُمُّکَ یَابْنَ‌مَرْجانَة» (مرگ بر تو) و این جمله چنان ابن‌زیاد را دگرگون کرد که فرمان قتل او را داد. سخنرانی در مجلسی با تشریفات و تجملات شاهانه و حضور شخصیت‌های لشکری و کشوری و خارجی، آن هم از بانویی که آن همه داغ دیده و سفر و اسارت و گرسنگی و تشنگی تحمل کرده است، تا جایی که ابن‌زیاد ملعون با آن همه دشمنی که با اهل‌بیت (علیهم السلام) داشت، نتوانست شیوایی و رسایی سخن ایشان را کتمان کند، اما

فصاحت و بلاغت آن بانو را سجع و شاعری بیان کرد و به‌صورتی تحقیر‌آمیز گفت: «هَذِهِ سَجَّاعَةٌ وَلَعَمْرِی لَقَدْ كَانَ أَبُوهَا سَجَّاعاً شَاعِراً؛ به‌راستی که این زن در سجع‌گویی زبردست است، پدرش نیز سجع‌گو و شاعر بود» (سجع در لغت به‌معنی سخن باقافیه است و سجّاع کسی است که سخنان او زیاد باقافیه است). آن بانو این سخن را نیز بی‌جواب نگذاشت و فرمود:

مَا لِلْمَرْأَةِ وَالسَّجَاعَةَ إِنَّ لِی عَنِ السَّجَاعَةِ لَشُغُلًا وَلَكِنَّ صَدْرِی نَفَثَ بِمَا قُلْتُ⁽¹⁾زن را به سجع‌گویی چه کار؟! من با آن کاری ندارم و آنچه گفتم، سوز سینه‌ام بود که بر زبان جاری شد.

بخشی از خطبه انقلابی حضرت زینب (سلام الله علیها) در کوفه

الْحَمْدُ لِلَّهِ وَالصَّلَاةُ عَلَى أَبِی رَسُولِ اللَّهِ أَمَّا بَعْدُ يَا أَهْلَ الْكُوفَةِ يَا أَهْلَ الْخَتْلِ وَالْخَذْلِ فَلَا رَقَأَتِ الْعَبْرَةُ وَلَا هَدَأَتِ الرَّنَّةُ فَإِنَّمَا مَثَلُكُمْ كَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً تَتَّخِذُونَ أَيْمانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُم‌⁽²⁾سپاس و ستایش

خاص خداست و درود بر پدرم، محمد و بر خاندان پاک و برگزیده‌اش باد و اما ای مردم کوفه، ای مردمان دغل‌پیشه و فریب‌کار و بی‌حمیّت و حیله‌گر (پس از این همه جنایت)، آیا می‌گریید

اشکتان خشک نشود و ناله‌هایتان پایان نپذیرد؟ حکایت شما، حکایت آن زنی است که رشته خود را پس از اینکه محکم می‌بافت، از هم باز می‌کرد (پنبه می‌کرد). شما سوگندهای خود را وسیله خیانت و تقلب و فساد قرار دادید (اشاره به آیه 92 سوره نحل که تفسیر و شرح آن قبلاً بیان شد).

درباره فصاحت و بلاغت و سخنان حضرت زینب (سلام الله علیها) در مجلس یزید، قبلاً مطالبی بیان شد.

مرقد مطهر آن حضرت

بنا بر قولی معتبر، مرقد مطهر ایشان در شام و در حومه دمشق است که در حال حاضر به «زینبیه» مشهور است. بنا بر قولی دیگر، مرقد ایشان در مدینه (قبرستان بقیع) یا در مصر

(قاهره) است.⁽¹⁾

ابن‌طولون دمشقی معتقد است آن بانو در ماجرای «فاجعة» (حرّه در مدینه)، در سال 62 هجری به شام سفر کرد، اما علامه سید محسن امین از کتاب «تحیة اهل القبور» نقل می‌کند:

زینب

کبری در زمان عبدالملک مروان در سال قحطی همراه همسرش، عبدالله، به شام رفت تا شوهرش در مزارعی که داشت، کار کند و زینب در همان زمان و در شام از دنیا رفت و به خاک سپرده شد.⁽²⁾

پانزدهم رجب

سالروز تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه

بنا بر نقل تاریخ‌نویسان، در روز پانزدهم رجب سال دوم هجری پس از آنکه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان بیش از سیزده سال در مکه و مدینه به‌سوی بیت‌المقدس نماز می‌خواندند، از طرف خداوند دستور آمد که به‌سمت مسجدالحرام و کعبه نماز بخوانند. بعضی از مورخان، تاریخ تغییر قبله را روز پانزدهم شعبان سال دوم هجری دانسته‌اند.⁽³⁾

قال الله تبارک وتعالی:

(قَدْ

نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَه)⁽⁴⁾ما گرداندن رویت را به‌سوی آسمان (مانند کسی که منتظر مطلبی باشد) می‌بینیم، یقیناً تو را به‌سوی قبله‌ای که بپسندی برمی‌گردانیم. پس رویت را به‌سوی مسجدالحرام بگردان و (شما ای مسلمانان) هرجا که باشید، رویتان را به‌سوی آن برگردانید.

بنا بر نقل مفسران، پیامبر خدا در سال دوم هجری در حال خواندن نماز جماعت ظهر در میان قبیله بنی‌سلیم بود که پیک وحی از طرف خداوند آمد و بازوان ایشان را گرفت و از سمت

بیت‌المقدس به‌سوی کعبه برگرداند (یادآوری می‌شود که بیت‌المقدس تقریباً در سمت شمال است در حالی که کعبه در سمت جنوب قرار دارد). مسلمانان نیز صفوف خود را تغییر دادند، به‌صورتی که (بنا بر روایتی) زنانی که پشت‌سر مردان بودند، جای خود را به مردان و مردان جای خود را به زنان دادند و یک گردش دسته‌جمعی انجام گرفت. این حکم در حالتی حساس و چشمگیر و در وسط نماز آمد تا اثر به‌سزای خود را بگذارد.

نکته

در عبارت «شطر المسجد الحرام»، «شطر» به‌معنی «سمت و جانب» است. ایستادن در مقابل کعبه برای کسانی که می‌خواهند از راه دور رو به قبله نماز بخوانند، بسیار سخت و حتی غیرممکن است. همچنین کسانی که در صف‌هایی طولانی (که طول صف از کعبه بیشتر باشد) هستند، نمی‌توانند مقابل کعبه بایستند؛ لذا به‌جای کعبه از تعبیر «روی خود را به‌سمت مسجدالحرام قرار ده» استفاده شده است.

فلسفه تغییر قبله

دشمنان اسلام شایعات فراوانی درباره تغییر قبله ایجاد کردند تا جایی که قرآن مستقیماً به این امر اشاره می‌کند: (سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتی كانُوا عَلَيْها)⁽¹⁾به‌زودی مردمی سبک‌مغز می‌گویند چه‌چیز آن‌ها (مسلمانان) را از قبله‌ای که بر آن بودند برگرداند؟ فلسفه این تغییر چه بوده است؟ شاید بتوان گفت کعبه، قبل از پیروزی اسلام، کانون بت‌های مشرکان بود و از بالا تا پایین آن را بت‌ها فراگرفته بودند. بعد از پیروزی اسلام، این بت‌ها به دست پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) و با مباشرت حضرت علی (علیه السلام) به زیر کشیده شدند. لذا عبادت و ایستادن به‌سمت آن‌ها قبل از پیروزی اسلام با روح توحید و خداپرستی سازگار نبود. پس، موقتاً دستور داده شد مسلمانان برای عبادت به‌سوی بیت‌المقدس بایستند؛ ولی پس از پاک‌شدن کعبه از لوث بت‌ها و تشکیل حکومت اسلامی، دیگر چنین وضعیتی ضرورت نداشت و کعبه که از قدیمی‌ترین مراکز توحید و کانون انبیا بود، بهترین مکان برای تعیین قبله شد.

علاوه بر این، تغییر قبله برای پیروان پیامبر یک آزمایش بود تا مشخص شود چه‌کسی برای اجرای دستورهای خدا در هر شرایطی پیرو و مطیع پیامبر (صلی الله علیه و آله) است و چه‌کسی بر اساس هواهای نفسانی و تعصبات جاهلی رفتار می‌کند؛ همان طور که قرآن به آن اشاره می‌کند:

(وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتی كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ)⁽¹⁾و ما قبله‌ای را که بر آن بودی تنها برای این قرار دادیم تا کسانی که از پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیروی می‌کنند، از آن‌هایی که (زیر بار اوامر خدا و پیامبر نمی‌روند و) به جاهلیت بازمی‌گردند، مشخص شوند.

اصولاً قبله، رمزی است برای وحدت صفوف و احیای خاطره‌های توحیدی و تغییر آن، چیزی را دگرگون نمی‌کند. آنچه مهم است، تسلیم‌بودن در برابر فرمان الهی و شکستن بت‌های تعصب و خودخواهی است.⁽²⁾

ویژگی‌های کعبه

اگرچه ساختمان کعبه بسیار ساده و بی آلایش است و از مقداری سنگ عادی و کم‌قیمت ساخته شده، ولی از چنان جاذبه خاصی برخوردار است که اگر کسی ده‌ها بار آن را زیارت کند، دوباره هیجان‌زده می‌شود و اشک در چشمانش حلقه می‌زند و به‌قول حضرت علی، «وَيَأْلَهُونَ إِلَيْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ⁽³⁾مانند پرنده تشنه‌ای که به آب زلال می‌رسد، سراسیمه به‌سوی او می‌شتابد». زائران، مشتاق ورود به خانه خدا هستند؛ همانند اشتیاق کبوتران تشنه در کنار آب.

سبحان آن خانه را علامت (و پرچم) اسلام و پناهگاه پناهندگان قرار داد».

بیست‌وپنجم رجب

شهادت امام‌موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام)

بنا بر روایات مشهور و نظر جمعی از علما، امام هفتم شیعیان، حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) ، در بیست و پنجم رجب سال 183 هجری، در 55 سالگی به دستور هارون‌الرشید عباسی و توسط سندی بن شاهک در زندان بغداد به شهادت رسید.

امام در شرایطی بسیار سخت و با تقیه می‌زیست، به‌صورتی که حتی دوستان و ارادتمندان ایشان نمی‌توانستند نام امام را آزادانه ببرند. در بخشی از روایات و سخنان ایشان، نام آن حضرت را با رمز «عبد صالح» می‌بردند.

این امام و حجت خدا آن‌قدر غریب و مظلوم بود که هارون الرشید (علیه‌اللعنه) آشکارا دستور داد آن حضرت را در حالی که در مسجد پیامبر مشغول نماز بود، دستگیر کنند و به زنجیر بندند و زندانی کنند. سپس، ایشان را از مدینه به بصره و از آنجا به بغداد تبعید و زندانی کردند و سال‌ها (چهار یا هفت سال) در شرایطی سخت در زندان نگه داشتند.⁽²⁾

در صلوات بر آن حضرت، به مظلومیت و شکنجه‌های وارد بر ایشان اشاره شده است:

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَهْلِ بَيْتِهِ وَصَلِّ عَلَى مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ، الْمُعَذَّبِ فِی قَعْرِ

السُّجُونِ وَظُلَمِ الْمَطَامِيرِ، ذِی السَّاقِ الْمَرْضُوضِ بِحَلَقِ الْقُيُودِ، وَالْجَنَازَةِ الْمُنَادَى عَلَيْهَا بِذُلِّ الِاسْتِخْفَاف‌⁽¹⁾

پروردگارا، بر محمد و خاندانش درود فرست و بر موسی‌بن‌جعفر که درون زندان‌ها و تاریکی چاه‌ها زیر شکنجه قرار گرفت و ساق پاهایش بر اثر حلقه‌های زنجیر کوبیده شد و دنبال جنازه‌اش او را با ذلت و کوچکی معرفی می‌کردند.

کیفیت شهادت آن حضرت

بنا بر روایتی، هارون مقداری خرما را زهرآلود کرد و به خادمش گفت که امام باید این‌ها را بخورد و خادم طبق دستور او خرماها را به زندان برد و به امام خوراند. بنا بر نقلی دیگر، سندی‌بن‌شاهک از طرف هارون مأمور به این کار شد و با خرمای زهرآلود امام را مسموم کرد و در اثر این زهر امام سه روز بستری شد تا به شهادت رسید. پس از شهادت، جنازه امام مظلوم را روی تابوت نهادند و از زندان حرکت دادند، در حالی که جلو جنازه فریاد می‌زدند: «هٰذا اِمامُ الرَّفَضَةِ فَاعْرِفُوهُ⁽²⁾این امام رافضیان (شیعه) است، او را بشناسید».

سخن‌چینی و فتنه سبب قتل امام‌هفتم (علیه السلام) شد

روزی هارون از اطرافیان خود سؤال کرد که: «آیا کسی را می‌شناسید که بر اسرار و احوال موسی‌بن‌جعفر مطلع باشد؟ می‌خواهم راجع به احوال موسی بن جعفر تحقیق کنم». آن‌ها برادرزاده آن حضرت، علی بن اسماعیل بن جعفر را (که امام در حق او بسیار احسان می‌کرد و بر اسرار و احوالات امام مطلع بود) معرفی کردند. هارون دستور داد پسر اسماعیل را از مدینه دعوت کنند. وقتی امام‌هفتم از این امر مطلع شدند، او را احضار کرد و فرمود: «می‌خواهی کجا بروی؟» عرض کرد: «به بغداد می‌روم». امام فرمود: «برای چه می‌روی؟» او گفت: «قرض زیادی پیدا کرده‌ام و زندگی برایم مشکل شده است». حضرت فرمود: «من قرض تو را ادا می‌کنم و خرج تو را قبول می‌کنم»، ولی او نپذیرفت و گفت: «به من سفارشی بفرمایید». فرمود: «وصیت می‌کنم که در ریختن خون من شریک نشوی و فرزندان مرا یتیم نکنی». بار دیگر

گفت: «به من سفارشی بفرمایید». حضرت همین سفارش را فرمود تا سه بار شد. سپس سیصد دینار طلا و چهارهزار درهم به او داد. وقتی از خدمت امام برگشت، حضرت به حاضران فرمودند: «به خدا قسم که او در ریختن خون من تلاش می‌کند». آن‌ها گفتند: «ای پسر پیغمبر، پس چرا به او احسان می‌کنید و مال فراوان می‌دهید؟» ایشان فرمود:

حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ أَنَ الرَّحِمَ إِذَا قَطَعَتْ فَوُصِلَتْ قَطَعَهَا اللَّه‌⁽¹⁾

پدر من از پدرانش و از پیامبر خدا روایت کردند که اگر خویشاوند انسان با انسان قطع رحم کند (رفتار بد داشته باشد)، ولی در مقابل، او صله رحم کند (خوبی و احسان کند)، خداوند (رحمت و لطف خود را) از او بر می‌دارد.

پسر اسماعیل وارد بغداد شد. او را پیش هارون بردند و هنگامی که بر او وارد شد، از امام بدگویی کرد. گفت: «هرگز ندیده‌ام که دو خلیفه در یک زمان حکومت کنند، تو در این شهر خلیفه هستی و موسی‌بن‌جعفر در مدینه. مردم برای او پول می‌آورند و دارای خزینه اموال است و زمینی را هزار درهم خریده است». هارون که از این گزارش‌ها سوءاستفاده کرده بود، دستور داد دویست‌هزار درهم به او بدهند، اما وقتی به خانه‌اش رسید، دردی در گلویش پیدا شد و او را هلاک کرد و بنا بر نقلی دیگر، به دردی مبتلا شد که اعضای داخل بدنش پایین ریخت و در همان حال بود که پول‌ها را از طرف هارون برایش آوردند. در این هنگام تنها نگاه حسرت‌آمیز نصیبش شد و در حال جان‌دادن پول‌ها را برگرداندند. اما فتنه‌انگیزی او سبب شد تا هارون همان سال به بهانه زیارت خانه خدا به حجاز برود و در مدینه دستور بدهد امام را که در حال عبادت در مسجد پیامبر بود، دستگیر و زندانی کنند که در ابتدای فصل به آن اشاره شد.⁽²⁾

خبردادن امام از شهادت خود

سندی‌بن‌شاهک به‌دستور هارون حضرت موسی‌بن‌جعفر (علیه السلام) را با رطب زهرآلود مسموم کرد. او ده رطب مسموم را به امام خوراند و تأکید کرد که امام تعداد بیشتری از آن رطب‌ها بخورد که حضرت فرمود: «به همین اندازه که خوردم هدف تو حاصل شد و به بیشتر از این نیازی نیست».

هارون برای آنکه به مردم نشان دهد شهادت امام ارتباطی با دستگاه حکومت ندارد، تعدادی از قضات و افراد معتمد را دعوت کرد و امام را نزد آن‌ها آورد و گفت: «شایع شده که موسی‌بن‌جعفر در فشار و سختی به سر می‌برد. شما شاهد باشید که هیچ فشار و اذیتی به او نشده است و در کمال راحتی به سر می‌برد».

امام که مصلحت نمی‌دیدند جنایت آن‌ها مخفی بماند، فرمود: «ای گروه، شاهد باشید که اینان به من زهر خوراندند و مرا مسموم کردند، اگرچه ظاهراً سالم هستم. آخر امروز بدنم به‌شدت قرمز خواهد شد و فردا زرد و روز سوم به سفیدی مایل خواهد شد و به رحمت خدا می‌رسم و به این ترتیب، روز سوم روح مقدسش در ملاء اعلا به انبیا و صدیقان و شهدا ملحق شد. قرآن می‌فرماید: (وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ‌)⁽¹⁾.

بنا بر نقلی، وقتی حضرت این سخنان را فرمود، بدن سندی‌بن‌شاهک مانند شاخه‌های درخت خرما به لرزه درآمد. مطابق بعضی روایات، امام به سندی‌بن‌شاهک فرمود: «غلام مرا حاضر کن تا امورات بعد از فوت مرا به عهده بگیرد». آن ملعون گفت: «اجازه دهید که از مال خودم شما را کفن کنم». حضرت قبول نکردند و فرمودند: «ما اهل‌بیت، مهر زنان خود و هزینه سفر حج و کفن مردگانمان را از اموال پاک خود قرار می‌دهیم و کفن من آماده است».⁽²⁾

روز بیست‌وهفتم رجب

بعثت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله)

پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) ، در روز 27 رجب سال چهلم بعد از عام‌الفیل، در چهل‌سالگی، در غار حرا (در دو فرسنگی شمال مکه) به مقام نبوت رسید و مأمور به رسالت دین الهی شد. در این وقت فرشته وحی بر ایشان فرود آمد و آیات نخست سوره علق را بر ایشان قرائت کرد و بازوی آن حضرت را گرفت و گفت: «ای محمد، بخوان». فرمود: «چه بخوانم؟»

جبرائیل گفت:

(اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ * اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَم‌)⁽¹⁾بخوان به‌نام پروردگارت که (همه آفریده‌ها را) او آفرید. (همان که) انسان را از علق به وجود آورد. بخوان در حالی که پروردگارت کریم‌ترین (کریمان) است. همان که به‌وسیله قلم آموزش داد. او به انسان آنچه را نمی‌دانست،

آموزش داد.

در این زمان درهای آسمان گشوده شد و ملائکه دسته‌دسته به زمین آمدند و حضرت آن‌ها را مشاهده کرد. سپس، آن حضرت از کوه حرا (نور) پایین آمد، در حالی که انوار جلال او را فراگرفته بود و کسی را یارای نگاه‌کردن به آن حضرت نبود و بر هر درخت و سنگی که می‌گذشت، به زبان فصیح می‌گفتند: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَبِیَّ اللَّه السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّهِ». هنگامی که بر خدیجه (سلام الله علیها) وارد شد، خانه از نور جمالش روشن گشت. خدیجه گفت: «ای محمد، این چه نوری است که در شما مشاهده می‌کنم؟» فرمود: «این نور پیامبری است. بگو لا اله الاّ اللّه، محمدٌ رسول‌اللّه». خدیجه گفت: «سال‌هاست که من پیامبری تو را می‌دانم» و شهادت را به زبان جاری کرد و به آن حضرت ایمان آورد. حضرت فرمود: «ای خدیجه، من احساس سرما می‌کنم، مرا بپوشان» و استراحت کرد. در این هنگام از جانب خداوند صدایی بلند شد: (يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ)⁽²⁾ای جامه بر خود پوشیده، برخیز و بیم‌ده و پروردگارت را بزرگ دار. پس، حضرت برخاست و دست بر گوش خود گذاشت و گفت: «اللّه اکبر اللّه اکبر». صدای او به همه موجودات رسید و همه با او همراه شدند.⁽³⁾

دعوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) از خویشاوندان

پس از بعثت، پیامبر (صلی الله علیه و آله) تا سه سال دعوت خود را پنهانی انجام می‌داد. مفسران در تفسیر آیه (وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ‌)⁽⁴⁾خویشاوندان خود را از عذاب الهی بترسان»، نوشته‌اند

که پس از دستور الهی به دعوت پیامبر اکرم از خویشاوندان خویش، ایشان حضرت علی (علیه السلام) را (که در آن زمان حدود سیزده یا پانزده سال داشت) مأمور کرد تا غذایی آماده کند. سپس چهل نفر از سران بنی‌هاشم را دعوت کرد و پس از صرف غذا به سران فامیل رو کرد و سخن خود را با ستایش خداوند و اعتراف به یگانگی او آغاز کرد و فرمود:

راهنمای واقعی یک جمعیت هیچ‌گاه به خویشاوندان خود دروغ نمی‌گوید. قسم به خدایی که جز او خدایی نیست، من فرستاده خدا به‌سوی شما و همه جهانیان هستم. خدایم به من فرمان داده است که شما را به‌سوی او دعوت کنم. کدام‌یک از شما پشتیبان من خواهد بود تا برادر و وصی و جانشین من در میان شما باشد؟⁽¹⁾

وقتی سخن به اینجا رسید، همه ساکت شدند و در فکر فرورفتند. تنها یک جوان پانزده‌ساله، یعنی علی (علیه السلام) ، سکوت را شکست و با لحنی آماده گفت: «ای پیامبر خدا، من آماده پشتیبانی از شما هستم». پیامبر اکرم فرمود: «بنشین» و گفتار خود را سه بار تکرار کرد و هر سه بار، غیر از حضرت علی (علیه السلام) کسی جواب او را نداد. در این هنگام پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حاضران رو کرد و فرمود:

هَذَا أخّی وَ وَصِيّيی وَخَلِيفَتِی فِيكُمْ مِنْ بَعْدِی فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوهُ‌⁽²⁾این (جوان) برادر و وصی و جانشین من در میان شماست، به سخنانش گوش کنید و از او پیروی کنید.

در این هنگام مجلس پایان پذیرفت و بعضی با خنده و تبسم به ابوطالب گفتند: «محمد دستور داد که از پسرت پیروی کنی و فرمان او را ببری و او را بزرگ تو قرار داد».⁽³⁾

محمدبن‌جریر طبری در تفسیرش ماجرای دعوت خویشاوندان را به‌طور کامل شرح داده است. او در تفسیر آیه «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»، تاریخ و ماجرای دعوت خویشاوندان را کامل بیان کرده است، اما وقتی به جمله «این جوان برادر و وصی و جانشین من است» می‌رسد، جمله را تغییر داده و نوشته است: «او برادر و کذا و کذا (چنین و چنان) است».⁽⁴⁾

دعوت علنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) پس از سه سال

بعد از آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدت سه سال گروهی از آشنایان را پنهانی به اسلام دعوت کرد، جبرائیل این آیه را آورد:

(فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكينَ * إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئينَ)⁽¹⁾پس آنچه را به آن مأموری (تبلیغ رسالت) اظهار کن و از مشرکان روی گردان، ما (شر) مسخره‌کنندگان را از تو بازداشته‌ایم.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) دعوت آشکار خود را با رفتن به کوه صفا شروع کرد و برای مردم با آیات قرآن سخن می‌گفت و به خداپرستی دعوت می‌کرد. کفار، پیامبر و پیروانش را آزار و شکنجه می‌دادند؛ به‌صورتی که پیروان حضرت به تنگ آمدند و از آن حضرت چاره‌جویی کردند. پیامبر اکرم به آن‌ها اجازه داد تا به حبشه هجرت کنند؛ زیرا اهل‌کتاب در آنجا زندگی می‌کردند و پادشاه آن‌ها (نجاشی) در حق مسلمانان ستم نمی‌کرد. بدین ترتیب، حدود هشتاد نفر از مسلمانان در ماه رجب از مکه بیرون رفتند و در سرزمین حبشه به عبادت خدا پرداختند.

اهداف بعثت در قرآن

1و 2و 3. تلاوت قرآن، تزکیه، تعلیم

قال الله العظیم:

(هُوَ

الَّذي بَعَثَ فِی الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفی ضَلالٍ مُبينٍ)⁽²⁾اوست که در میان مردمی بی‌سواد، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات (قرآن) را بر آنان بخواند و آن‌ها را (از آلودگی‌های روحی) پاک کند و کتاب و حکمت بیاموزد، هرچند پیش از آن (در زمان جاهلیت) در گمراهی آشکاری بودند.

«اُمییّن» به‌معنی «درس‌نخوانده‌ها»، جمع «امّی»، منسوب به «ام»، یعنی کسی که جز دامان مادر، دانشگاهی ندیده است.

نکته

در روایات و مستندات مکتبی ما درباره این سه موضوع بسیار تأکید شده است که علاقه‌مندان می توانند به منابع آن مراجعه کنند.

4 و 5 و 6 و 7 و 8. در آیه‌ای دیگر درباره پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین آمده است:

(يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتی كانَتْ عَلَيْهِمْ)⁽²⁾پیامبری که آنان را به کارهای پسندیده فرمان می‌دهد و از اعمال زشت بازمی‌دارد و پاکیزه‌ها را بر آنان حلال و پلیدی‌ها را بر آن‌ها حرام می‌کند و بار تکالیف سنگین و زنجیرها (خرافات و جهل) را از آنان برمی‌دارد.

در زمان جاهلیت به ناحق چیزهایی را حرام و بعضی را حلال می‌کردند که پیامبر اکرم با آن‌ها مبارزه کرد. زنان از ارث محروم بودند، از طرفی زنا که امری پلید است، در بین آن‌ها حلال بود. بچه‌ای که در شکم چهارپایان به وجود می‌آمد مخصوص پسران و مردان می‌دانستند و بر همسران خود حرام می‌کردند. قرآن می‌فرماید: (وَقالُوا ما فی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا)⁽³⁾می‌گفتند آنچه در شکم این چهارپایان است، ویژه مردان ماست و بر همسرانمان حرام است. در ایام حج تجارت و برداشتن زادوتوشه حرام بود، ولی قرآن آن‌ها را مباح کرد: (لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ)⁽⁴⁾بر شما گناهی نیست که (در ایام حج) از پروردگارتان (به‌وسیله تجارت) روزی و منفعت بطلبید.⁽⁵⁾

«اِصْر» به‌معنی «بستن و به‌بندکشیدن» است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد تا قیدوبندهای فکری و خرافی را که مانع رشد و کمال انسان است، از بین ببرد؛ چه خرافات اعتقادی مانند اعتقاد به بت و بت‌پرستی، چه عادات ناپسند اجتماعی مانند زنده‌به‌گورکردن دختران و محروم‌کردن زنان از حقوق خدادادی و چه قتل و غارت و جنگ و خون‌ریزی که در میان مردم زمان جاهلیت رایج بود.

گناه، بزرگ‌ترین اِصْر

بالاترین اصر و بند که مانع رشد و تکامل انسان می‌شود، گناه و نافرمانی خداوند است. گناه، منزلت انسان را به‌اندازه‌ای پایین می‌آورد که در ردیف چهارپایان و پایین‌تر قرار می‌گیرد: (أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُ‌)⁽¹⁾.

9 و 10. رشد بشر و برقراری قسط و عدل: (لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ)⁽²⁾.

این گوشه‌ای از مأموریت و زحمات طاقت‌فرسای پیامبر اکرم بود، اما باید گفت پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد تا به بشر حیاتی دیگر بدهد و او را زنده سازد. قرآن می‌فرماید:

(يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ)⁽³⁾ای اهل ایمان، هنگامی که خدا و رسولش شما را دعوت می‌کنند به چیزی که به شما حیات (و زندگی معنوی) می‌بخشد، اجابت کنید.

اعمال آسان در روز مبعث با پاداش فراوان

یکی از اعمالی که در روز مبعث دارای پاداشی فراوان است، فرستادن صلوات بر پیامبر اکرم و اهل‌بیت اوست. پاداش روزه‌گرفتن در روز مبعث برابر است با هفتاد سال روزه‌داری. این روز جزء چهار روزی است که روزه‌گرفتن در آن امتیاز دارد.⁽⁴⁾

ماه شعبان

مناسبت‌های این ماه

فضیلت ماه شعبان

ماه پربرکت شعبان یکی از بافضیلت‌ترین ماه‌های سال است که موالید اولیای خدا بر فضیلت آن افزوده است. ماه شعبان، ماه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نامیده شده است. هنگامی که آن حضرت هلال ماه را مشاهده می‌کرد، دستور می‌داد تا در سراسر مدینه ندا دهند که: «ای مردم این ماه،

ماه من است. خدا رحمت کند کسی که مرا بر ماه من یاری دهد، یعنی آن را روزه بدارد».⁽¹⁾

دلیل نام‌گذاری این ماه

از حضرت علی (علیه السلام) روایت شده است که:

این ماه را شعبان نامیده‌اند؛ زیرا این ماه مرکز شعبه‌ها وشاخه‌های

خیرات و خوبی‌هاست. شعبه‌های نماز، روزه، زکات، امربه‌معروف، نهی‌ازمنکر، نیکی به پدر و مادر و همسایگان، صدقه‌دادن، اصلاح میان مردم و مانند آن است.⁽²⁾

نزدیک‌شدن شاخه‌های درخت طوبی به مردم در این ماه

بر اساس بعضی روایات، درخت «طوبی» در بهشت می‌روید و ریشه‌هایش در خانه پیامبر اکرم و شاخه‌هایش در خانه‌های مؤمنان است و بهشتیان هرچه را که میل داشته باشند، می‌توانند از آن شاخه‌ها به دست آورند.⁽³⁾در

مقابل، درخت «زقّوم» که در آیه 62 به بعد سوره صافات آمده، درختی است که ریشه‌های آن در جهنم است و برای ستمگران و گناه‌کاران آفریده شده است.

در روایت آمده است:

درخت

طوبی در روز اول ماه شعبان به امر پروردگار شاخه‌هایش را به مردم دنیا نزدیک می‌کند و از طرف خداوند اعلام می‌شود: «ای مردم دنیا، این شاخه‌های درخت طوبی است که در دسترس شماست. (با اعمال پسندیده) به شاخه‌های آن بیاویزید که شما را به بهشت می‌برد و از شاخه‌های درخت زقوم (با دوری از کارهای ناپسند) بپرهیزید و به آن‌ها چنگ نزنید که شما را به زقوم می‌برد».⁽⁴⁾

اعمال آسان با پاداش فراوان

در این ماه به انجام چند عمل تأکید شده است که پاداش فراوان دارند:

استغفار

از امام‌صادق (علیه السلام) روایت شده است:

روزی هفتاد بار بگویید: «أَسْتَغْفِرُاللَّهَ وَأَسْئَلُهُ التَّوْبَة» و همچنین، روزی هفتاد مرتبه بگویید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ الْحَیُّ الْقَيُّومُ وَأَتُوبُ إِلَيْه». اگر کسی هر روز این ذکر را هفتاد بار بگوید، مثل آن است که در ماه‌های دیگر هفتاد‌هزار بار گفته باشد.

صلوات

از امام‌صادق (علیه السلام) روایت شده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «شعبان ماه من است. در این ماه بر من و اهل‌بیت من زیاد صلوات بفرستید». صلوات مخصوصی نیز برای هر روز و مخصوصاً روز و شب نیمه شعبان وارد شده است: «اللَّهُمَ صَلِ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَمَوْضِعِ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفِ الْمَلَائِكَة...» که در مفاتیح آمده است. همچنین، در تمام این ماه هزار مرتبه بگوید: «لا إله الّا اللّه و لا نعبد الّا إیّاه مخلصین له الدین و لو کره المشرکون».

صدقه‌دادن

از امام‌صادق (علیه السلام) روایت شده است:

دو عمل در این ماه از بهترین اعمال است؛ یکی، استغفار و دیگری، صدقه‌دادن. خداوند، صدقه را در این ماه پرورش می‌دهد و بزرگ می‌کند - مانند بچه شتری که پرورش می‌دهند و در

قیامت

ثوابش به صاحبش می‌رسد، در حالی که به‌اندازه کوه احد بزرگ شده است.⁽¹⁾

سوم ماه شعبان

بنا بر روایات مشهور، ولادت باسعادت حضرت سیدالشهدا، حسین‌بن‌علی (علیه السلام) ، در روز سوم ماه شعبان سال چهارم هجری قمری و در مدینه واقع شده است.⁽²⁾ایشان فرزند دوم حضرت علی (علیه السلام) و فاطمه‌زهرا (سلام الله علیها) است.

پس از آنکه حضرت متولد شد، پیامبر اکرم به خانه حضرت علی آمد و فرمود تا کودک را بیاورند. کودک را در پارچه سفیدی پیچیدند و به دست آن حضرت دادند. آن بزرگوار به گوش راست او اذان و به گوش چپش اقامه گفت. در این هنگام امین وحی الهی، جبرائیل، نازل شد و گفت: «سلام خداوند بر تو باد ای رسول خدا، این نوزاد را به نام پسر کوچک هارون («شبیر» که به عربی «حسین» است) نام بگذار؛ زیرا علی برای تو مانند هارون برای موسی‌بن‌عمران است، به‌جز آنکه تو خاتم پیامبران هستی».⁽³⁾

آزادی فطرس مَلَک به برکت امام‌حسین (علیه السلام)

شیخ صدوق و دیگران از امام‌صادق (علیه السلام) روایت کرده‌اند:

وقتی امام‌حسین (علیه السلام) متولد شد، خداوند متعال به جبرائیل فرمان داد تا با هزار ملک برای تبریک از طرف خداوند خدمت پیامبر اکرم بروند. در بین راه، گذر جبرائیل به جزیره‌ای افتاد که فطرس ملک (از حاملان عرش الهی) در آن جزیره معذب بود. فطرس در اجرای دستور الهی سستی کرده و بال‌هایش شکسته بود و هفتصد سال بود در آن جزیره رها شده و مشغول عبادت بود. وقتی متوجه شد که جبرائیل همراه ملائکه به زمین می‌آیند، سؤال کرد: « کجا می‌روید؟» جبرائیل گفت: «مأموریم تا خدمت پیامبر اکرم برویم و مولود ایشان را تبریک بگوییم». فطرس گفت: «ای جبرائیل، مرا نیز با خود ببرید، شاید آن حضرت دعا کند و خداوند از تقصیر من

بگذرد».

جبرائیل قبول کرد و او را همراه خود خدمت پیامبر اکرم آورد و پس از عرض تبریک، ماجرای فطرس ملک را خدمت آن حضرت عرض کرد. حضرت رسول فرمود: «به او بگو خود را به این مولود برساند» و فطرس چنین کرد. ناگهان بال‌های شکسته او رویید و به پرواز درآمد و خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) عرض کرد: «من در مقابل این عنایت، پس از شهادت فرزندتان هرکسی که ایشان را زیارت کند یا به او سلام بدهد، آن را به حضرت می‌رسانم و (طبق روایتی) در حال پرواز به آسمان‌ها افتخار می‌کرد که آزادکرده حسین‌بن‌علی و فاطمه و محمد (علیهم السلام) است.⁽¹⁾

شیرخوردن امام‌حسین (علیه السلام) از انگشت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

روایت شده است که:

هنگام

ولادت امام‌حسین، مادرشان حضرت فاطمه (سلام الله علیها) ، بیمار شد و در سینه شیر نداشت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به دنبال خانمی شیرده (دایه) برای فرزندشان بودند، اما پیدا نشد؛ لذا خود حضرت نزد فاطمه می‌آمد و انگشت مبارک را در دهان حسین (علیه السلام) می‌گذاشت و بنا بر نقلی دیگر، زبان در دهان فرزندشان می‌گذاشت و او می‌مکید و تغذیه می‌شد. این ماجرا تا چهل روز ادامه داشت تا مادرشان بهبود یافتند و فرزند خود را شیر دادند. لذا گوشت بدن حسین از گوشت بدن پیامبر اکرم روییده شد و هر بار که حسین، انگشت پیامبر را می‌مکید و تغذیه می‌شد تا سه روز او را کفایت می‌کرد.

در این باره سید بحرالعلوم این‌گونه سروده است:

لِلّٰهِ مُرْتَضِعٌ لَمْ یَرْتَضِع اَبَداً مِن ثَدْیِ اُنْثیٰ و مِنْ طٰهٰ مَراضِعُه

«فدای آن شیرخواره‌ای که هیچ‌گاه از سینه زنی (غیر از مادر خود) شیر نخورد، بلکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) شیرده او بود».⁽²⁾

شیخ طوسی با سندی صحیح روایت کرده است که:

چون امام‌حسین (علیه السلام) دیر به سخن آمد، روزی پیامبر خدا او را همراه خود به مسجد برد و در کنار خود نگاه داشت و به نماز ایستاد. زمانی که برای نماز تکبیر گفت، حسین نیز خواست از جدش پیروی کند و تکبیر بگوید، اما نتوانست کامل بگوید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به‌خاطر او دوباره تکبیر گفت، باز هم نتوانست تکبیر را بگوید. پیامبر باز تکبیر را تکرار کرد تا هفت بار و در مرتبه هفتم، حسین تکبیر را صحیح گفت. به همین سبب گفتن هفت تکبیر در افتتاح نماز، سنت پیامبر شد.⁽¹⁾

مدت حمل تا شیرخوارگی حضرت سید الشهداء

(وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً)⁽²⁾دوران حمل (تا از) شیر باز گرفتنش سی ماه است.

بنا بر نقل تاریخ، از جمله ویژگی‌های سیدالشهدا این است که مدت حمل و بارداری حضرت زهرا به ایشان، شش ماه بود که با مدت شیرخوارگی سی ماه شد یعنی شش ماه مدت حمل و بیست‌وچهار ماه زمان شیرخوارگی بوده است.⁽³⁾قبلاً به مناسبت روز اربعین روایتی از تفسیر علی‌بن‌ابراهیم قمی درباره ولادت امام‌حسین (علیه السلام) و خبر از شهادت ایشان قبل از تولد و تفسیر آیه 15 سوره احقاف بیان شد که علاقه‌مندان می‌توانند به آن فصل مراجعه کنند.

دعای روز سوم شعبان

مرحوم محدث قمی در مفاتیح دعایی برای این روز ذکر کرده است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِ الْمَوْلُودِ فِی هَذَا الْيَوْمِ...».

چهارم شعبان میلاد حضرت ابالفضل (علیه السلام) (بنابر نقلی)

بنا بر نقلی، میلاد باسعادت حضرت عباس، قمربنی‌هاشم (علیه السلام) ، در سال 26 هجری قمری واقع شده است.⁽¹⁾

روایت است که:

پس از ولادت حضرت عباس، مادرش (ام‌البنین)،او را به دست حضرت علی (علیه السلام) داد و آن حضرت در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت (سنتی که در اسلام آمده است تا کودک از ابتدای ولادت با اسامی خدا و رسول و احکام دین آشنا شود). سپس، به ام‌البنین فرمود: «چه نامی برای این کودک انتخاب کرده‌ای؟» عرض کرد: «من در هیچ کاری از شما سبقت نگرفته‌ام. هر نامی که میل دارید، تعیین کنید». فرمود: «من او را هم‌نام عمویم، عباس، نامیدم». سپس دست‌های کوچک کودک را بوسید و اشک بر صورت نازنینش جاری شد و فرمود: «گویا این دست‌ها در کنار شریعه فرات، در راه یاری از دین خدا قطع می‌شوند». سپس به ام‌البنین فرمود: «فرزندت، عباس، نزد خدای تبارک و تعالی منزلتی عظیم دارد و در بهشت به‌جای دو دست، دو بال به او مرحمت می‌شود که با ملائکه پرواز می‌کند، مانند جعفربن‌ابی‌طالب». ام‌البنین با شنیدن این بشارت مسرور شد.⁽²⁾

بصیرت و مقام حضرت اباالفضل (علیه السلام)

قمربنی‌هاشم (علیه السلام) از چنان بصیرت و شناختی برخوردار بود که در راه دفاع از دین اسلام و امام و حجت زمانش، حضرت سیدالشهدا (علیه السلام) ، هیچ کوتاهی نکرد و در میان اصحاب و یاوران امامش پیش‌گام بود.

در زیارت‌نامه ایشان می‌خوانیم:

أَشْهَدُ أَنَّكَ لَمْ تَهِنْ وَ لَمْ تَنْكُلْ وَ أَنَّكَ مَضَيْتَ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِكَ⁽³⁾گواهی می‌دهم که تو (در راه دفاع از دین و امام خود) سستی و تنبلی نکردی و با بصیرت و شناخت از

کارت،عمر خود را به آخر رساندی.

در روایتی از امام‌صادق (علیه السلام) آمده است که فرمود:

کانَ عَمُّنَا العَبَّاسُ نَافِذَ البَصِیرةِ صُلْبَ الإیمَان جَاهَدَ مَعَ أبِی عِبدِاللَّهِ وَأبْلیٰ بَلاءً حَسَناً وَ مَضَیٰ شَهِیداً⁽¹⁾عموی ما، عباس، بصیرتی تیز و عمیق و ایمانی قوی و استوار داشت. همراه ابی‌عبدالله (علیه السلام) جهاد کرد و امتحانی نیکو داد و شهید از دنیا رفت.

حضرت عباس بصیرت و ایمان خود را در عمل و گفتار نشان داد، تا جایی که برادر خود را با عنوان امام و پیشوا می‌خواند و برادر خطاب نمی‌کرد. از امام‌سجاد (علیه السلام) روایت شده است که فرمود:

رَحِمَ اللَّهُ الْعَبَّاسَ فَلَقَدْ آثَرَ وَ أَبْلَىٰ وَفَدَىٰ أَخَاهُ بِنَفْسِهِ حَتَّى قُطِعَتْ يَدَاهُ فَأَبْدَلَهُ اللَّهُ بِهِمَا جَنَاحَيْنِ يَطِيرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِكَةِ فِی الْجَنَّةِ كَمَا جَعَلَ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَإِنَّ لِلْعَبَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَمَنْزِلَةً يَغْبِطُهُ بِهَا جَمِيعُ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽²⁾

خداوند

عباس را رحمت کند. او از خود گذشت و بلا را تحمل کرد و خود را قربانی برادرش کرد تا جایی که دستانش قطع شدند و خدا در عوض، دو بال به او عنایت می‌کند تا در بهشت با ملائکه پرواز کند، مانند جعفر (طیار)، فرزند ابی‌طالب. قطعاً حضرت عباس نزد خداوند عزوجل مقامی دارد که همه شهدا در روز قیامت حسرت آن را می‌خورند.

ویژگی‌های حضرت اباالفضل (علیه السلام) در روایات و متون

از متون و عباراتی که درباره حضرت اباالفضل وارد شده‌اند، این ویژگی‌ها را می‌خوانیم: 1. ایمان راسخ، 2. بصیرت و شناخت، 3. مجاهدت در راه خدا، 4. صبر در مقابل معصیت، فَنِعْمَ الصّابِر 5. ایثارگری، 6. وفاداری، 7. فداکاری و جانبازی، 8. عبودیت و صلاح و درستکاری، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا العَبْدُ الصّٰالِح 10. فرمان‌برداری از خدا و رسول و ائمه، اَلْمُطیعُ لِلّٰهِ و رسُولِهِ 11.خیرخواهی امت و 12. دفاع از حریم ولایت فَنِعْمَ ... الْمُحٰامی. این ویژگی‌ها و فضایل اخلاقی بود که او را سرافراز و دارای مقام و منزلت کرد، نه قدرت بازو و

شجاعت و جنگجویی. چه بسا کسانی که قدرت جسمانی بیشتری نسبت به حضرت قمربنی‌هاشم داشتند، اما در منجلاب فساد افتادند و مانند حیوانات، آلوده و تباه شدند.

کرامت حضرت اباالفضل (علیه السلام)

علامه شیخ عبدالرحیم شوشتری، از شاگردان شیخ انصاری (اعلی الله مقامه) می‌گوید:

پس از زیارت اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) به زیارت حضرت اباالفضل مشرف شدم. زائری عرب را دیدم که پسر بیمار خود را که مرض سل داشت به شبکه ضریح مقدس بسته بود و با توسل و زاری، شفای او را از حضرت می‌خواست. در این هنگام دیدم که پسر از جای خود بلند شد و فریاد زد: «شافانی العباس؛ عباس مرا شفا داد». مردم که این منظره را دیدند، به‌سوی او رفتند و در حالی که او شفا پیدا کرده بود، لباسش را برای تبرک قطعه‌قطعه کردند و بردند. من مدتی بود دو حاجت داشتم و از حضرت عباس درخواست شفاعت می‌کردم، ولی به هدفم نرسیده بودم. ناراحت شدم. به حضرت رو کردم و گفتم: «یک عرب بی‌سواد می‌آید و حاجت خود را می‌گیرد و بچه‌اش شفا پیدا می‌کند، اما من که سال‌هاست تحصیل علم و معرفت می‌کنم و در این راه تحمل زحمت کرده‌ام، حاجتم برآورده نمی‌شود و مرا ناامید برمی‌گردانی. اگر حاجت مرا ندهی، دیگر به زیارتت نمی‌آیم». ولی کمی بعد که آرام شدم و از حال عصبانیت درآمدم، از بی‌ادبی و کیفیت سخن‌گفتن خود پشیمان شدم و استغفار کردم و از آن حضرت معرفت بیشتری خواستم و به نجف اشرف برگشتم. ناگهان دیدم استادم، شیخ انصاری، به دیدن من آمد و دو کیسه پول برای من آورد و فرمود: «با این‌ها منزلی برای خود خریداری کن و به زیارت خانه خدا مشرف شو». دو حاجت و توسل من به حضرت اباالفضل (علیه السلام) نیز برای همین بود.⁽¹⁾

در این داستان می‌توان به مقام معنوی عالم بزرگوار، شیخ انصاری، نیز پی برد که با اهل‌بیت ارتباط داشت و با دست ایشان حاجت متوسلین به حضرت اباالفضل (علیه السلام) ادا می‌شد.

میلاد حضرت اباالفضل (علیه السلام)

روز ولادت قمر و

ماه کربلاست

میلاد پاسدار

امامت به نینواست

آن اسوه وفا و

گذشت و شجاعتی

کاوازه کمال وی

از ارض تا سماست

جانباز کربلا که

دو دست بلند او

مشکل‌گشای خلق و

به خلاق خود فداست

عباس، آن حماسه

ایثار و شور و عشق

آن عبد صالحی که

به تقوی چو مرتضاست

روشن نمود خانه

حیدر جمال او

از نور خویش کز

شجر طیب خداست

آن تکیه‌گاه

خیمه اولاد فاطمه

و آن خوش خصال

کز قدمش شاد اولیاست

عبد حسین و قوّت

زانوی شاه دین

کز صولتش ستمگر

دون پست و بی‌بهاست

ساقیّ کربلا که

نخورد آب از فرات

شد جان‌نثارِ

دینِ خدا، فخر انبیاست

شه در کنار پیکر

او گفت یا اخا

از من کمر شکست

و تو دست از تنت جداست

میلاد او مبارک

و جان‌ها فداش باد

«خادم» به آستان درش، کمترین گداست

سیدحشمت‌الله علوی

پنجم شعبان میلاد حضرت زین‌العابدین (علیه السلام) (بنابر نقلی)

بنا بر نقل علامه مجلسی، ولادت باسعادت امام‌چهارم، حضرت زین‌العابدین (علیه السلام) ، در روز پنجم شعبان سال 38 هجری قمری واقع شده است⁽¹⁾

اما جمعی از علما مانند شیخ مفید و سیدبن‌طاووس، ولادت ایشان را در پانزدهم جمادی‌الاولی سال 36 هجری دانسته‌اند. همچنین اقوال دیگری نیز ذکر شده است.

لقب آن حضرت

یکی از القاب مشهور آن حضرت، «زین‌العابدین» است. روایت است:

شبی آن حضرت در محراب عبادت ایستاده بود. شیطان به صورت مار عظیمی در مقابل ایشان ظاهر شد تا آن حضرت را از توجه در عبادت بازدارد. امام به او توجه نکرد. انگشت پای ایشان را گزید. امام نماز را تمام کرد و فرمود: «ای ملعون، دور شو» و باز متوجه عبادت شد. در این هنگام هاتفی صدا زد: «أنتَ

زَینُ‌العَابِدِین»؛ پس، حضرت با این لقب در میان مردم مشهور شد.⁽²⁾

«أنت زین‌العابدین»

در شأن تو گردید نازل

این لقب خاص تو

باشد چون تو زین‌العابدینی

مادر ایشان

محدث قمی از علامه مجلسی (با سندی معتبر از امام‌رضا (علیه السلام) ) نقل کرده است که:

هنگامی که خراسان به‌دست لشکر اسلام فتح شد، دو دختر از پادشاه ایران (یزدگرد سوم) اسیر و به مدینه منتقل شدند. عمر تصمیم گرفت آن‌ها را به کنیزی بفروشد، ولی حضرت علی (علیه السلام) فرمود: «فروختن دختر پادشاه جایز نیست» و دستور داد تا به رسم شفقت و مهربانی شهربانو (به انتخاب خودش) به ازدواج یکی از مسلمانان درآید و مهر او را از بیت‌المال بدهند.

عمر

فرمایش حضرت علی را قبول کرد و به شهربانو گفت: «یکی از حاضرین مجلس را انتخاب کن». آن بانوی سعادتمند پیش آمد و بر دوش مبارک امام‌حسین (علیه السلام) دست گذاشت.

در روایت دیگری آمده است:

قبل از فتح خراسان به‌دست لشکر اسلام، شهربانو حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) را در خواب دید که همراه امام‌حسین (علیه السلام) به خانه او آمدند و او را برای امام‌حسین خواستگاری و با آن حضرت ازدواج کرد. شهربانو می‌گوید: «وقتی صبح شد، محبت و عشق امام‌حسین در دل من جا گرفت و همیشه به یاد آن حضرت بودم و در شبی دیگر حضرت فاطمه (سلام الله علیها) را در خواب دیدم که پیش من آمد و اسلام را به من پیشنهاد داد و من قبول کردم و مسلمان شدم. سپس، فرمود: «به‌زودی لشکر اسلام بر پدرت پیروز خواهند شد و تو اسیر خواهی شد و به فرزندم، حسین، خواهی رسید». شهربانو می‌گوید: «هنگامی که امام‌حسین (علیه السلام) را در مجلس دیدم، او را شناختم که ایشان همان آقایی بود که در خواب همراه حضرت رسول (سلام الله علیها) به خواستگاری من آمد و پیامبر مرا به عقد او درآورد، لذا او را انتخاب کردم». پس از انتخاب شهربانو، حضرت علی (علیه السلام) به امام‌حسین (علیه السلام) فرمود: «به این بانوی سعادتمند خوبی و محبت کن و محافظ او باش که از تو فرزندی پیدا خواهد کرد که آن فرزند بهترین اهل زمین باشد. بعد از تو، این بانو مادر جانشینان طیبه من است». پس، حضرت زین‌العابدین (علیه السلام) از او به دنیا آمد و بدین ترتیب، مادر نه تن از ائمه شد و به «ام‌الائمه» شهرت یافت.⁽¹⁾

نکته

مِنْ أَعْدَائِی وَ جَزَى الْمُخْتَارَ خَيْراً⁽¹⁾خدا را سپاس که انتقام خود را از دشمنانم گرفتم. خداوند مختار را پاداشی نیک دهد». از بعضی کلمات چنین برداشت می‌شود که قیام مختار موردتأیید امام‌زین‌العابدین بوده و محمدبن‌حنفیه، نماینده تام‌الاختیار آن حضرت در پیگیری مسائل مربوط به قیام بوده است.⁽²⁾

عبدالملک‌بن‌مروان، حجّاج‌بن‌یوسف ثقفی را به‌عنوان فرماندار تعیین کرد و امام در زمان او شاهد فجایع زیادی بود. پنجاه‌هزار تن از شیعیان در زندان حجاج‌بن‌یوسف گرفتار بودند. دمیری در حیاة الحیوان می‌نویسد:

خوراک

این زندانی‌ها دو قرص نان بود که بیشتر آن از خاکستر تشکیل شده بود. حجّاج بیش از صدهزار تن را به جرم دوستی با اهل‌بیت پیامبر (علیهم السلام) کشت. به هرکدام از پیروان خاص امام که دسترسی پیدا می‌کرد، او را شکنجه می‌داد و شهید می‌کرد.

احوالات سعیدبن‌جبیر

سعیدبن‌جبیر، یکی از پیروان و تربیت‌شدگان مکتب اهل‌بیت و امام چهارم (علیه السلام) بود؛ کسی که در عبادت، جهاد، زهد، فقه و تفسیر قرآن مشهور بود و علم تفسیر را از ابن‌عباس آموخته بود و به «بصیر العلما» شهرت داشت. علم و معرفت او به‌اندازه‌ای بود که دانشمندان می‌گفتند: «کسی از مردم روی زمین نیست، مگر آنکه به دانش سعیدبن‌جبیر نیازمند باشد». او بعضی

اوقات تمام قرآن را در دو رکعت نماز قرائت می‌کرد.

از امام‌صادق (علیه السلام) نقل شده است که درباره سعیدبن‌جبیر فرمود: «سعیدبن‌جبیر به علی‌بن‌الحسین اقتدا می‌کرد و علی نیز او را ستایش می‌کرد و به همین دلیل، حجاج او را در سال 95 هجری و در 49 سالگی شهید کرد».⁽¹⁾

همچنین، روایت است که:

حجاج بعد از شهیدکردن سعیدبن‌جبیر،

پانزده شب بیشتر زنده نماند و نتوانست بعد از سعید کسی را شهید کند؛ زیرا سعید دعا کرد و گفت: «اَللّهُم لاتُسَلِّطْهُ عَلی اَحَدٍ یَقْتُلُه بَعدِی؛ پروردگارا، پس از من او را بر کسی مسلط نکن تا او را بکشد».

مرقد سعید در آستان واسط عراق مشهور است.⁽²⁾

دستگیری سعیدبن‌جبیر

خالدبن‌عبدالله، سعید را در مکه دستگیر کرد و نزد حجاج فرستاد. زمانی که سعید بر حجاج وارد شد، حجاج به او گفت: «نام تو شقیّ‌بن‌کسیر است، نه سعید». سعید گفت: «مادرم بهتر مرا می‌شناخت که اسم مرا سعیدبن‌جبیر گذاشته است». حجاج برای آنکه بهانه‌ای پیدا کند، گفت: «نظر تو درباره ابی‌بکر و عمر چیست؟ آن‌ها در بهشت هستند یا در جهنم؟» سعید گفت: «هرگاه در بهشت یا جهنم رفتم به اهل آن نگاه می‌کنم. آن وقت می‌دانم چه کسی در آنجاست». حجاج گفت: «درباره خلفا چه می‌گویی»؟ گفت: «من وکیل آن‌ها نیستم (تا از آن‌ها دفاع کنم)». حجاج گفت: «کدام‌یک را بهتر دوست داری؟» گفت: «کسی که خالق من بیشتر از او خشنود است». گفت: «خدا بیشتر از کدام راضی است؟» گفت: «آن کسی که هر پنهان و گفت‌وگوی سری را می‌داند، عالم است». گفت: «نمی‌خواهی حرف مرا تصدیق کنی؟» گفت: «نمی‌خواهم تو را تکذیب کنم». گفت: «چگونه تو را بکشم؟» سعید گفت: «به هر کیفیتی که می‌خواهی از طرف خداوند قصاص شوی، قصاص در پیش روی تو است».

شهادت سعیدبن‌جبیر

حجاج دستور داد او را شهید کنند. زمانی که او را رو به قبله کردند، این آیه را قرائت کرد:

(اِنّیٖ

وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذیٖ فَطَرَ السَّمٰاواتِ وَالْاَرْضِ حَنیٖفاً مُسْلِماً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکیٖن)⁽¹⁾صورت خود (و تمام وجودم) را به‌سوی کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، متوجه کردم و من از مشرکان نیستم.

حجاج با ناراحتی گفت: «صورتش را از طرف قبله برگردانید». سعید این آیه را قرائت کرد: (فَاَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)⁽²⁾پس به هرطرف رو کنید آنجا (نیز) به‌سوی خداست». حجاج گفت: «او را به صورت روی زمین بخوابانید». سعید این آیه را قرائت کرد: (مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُم وَ فِیٖهَا نُعیدُکُم وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُم تارَةً اُخْری)⁽³⁾شما را از زمین آفریدیم و به آن باز می‌گردانیم و بار دیگر از آن بیرونتان می‌کنیم» که در این حالت (ظاهراً از قفا) او را شهید کردند. سلام خدا تا قیامت بر او و لعنت و عذاب بر قاتلانش باد.⁽⁴⁾

سیاست امام‌سجاد (علیه السلام)

بعضی از مردم برای شفای بیماران خود به امام‌چهارم (علیه السلام) متوسل می‌شوند تا جایی که ایشان را «امام‌زین‌العابدین بیمار» می‌خوانند که این به‌خاطر معرفت و بصیرت اندک آن‌ها درباره این امام است. امام‌زین‌العابدین (علیه السلام) مانند دیگر امامان از تمام کمالات و فضایل مانند شجاعت، علم، سیاست، جهاد و غیره برخوردار بود. آن حضرت از نظر سیاست، تدبیر و مصلحت‌اندیشی با توجه به شرایط بسیار سختی که در زمان ایشان حاکم بود، توانستند اساس مذهب شیعه و امامت را حفظ کنند و آن را از دشمنی و توطئه‌های حاکمانی مانند یزید، عبدالملک مروان و حجاج نجات دهند و در عین حال، برای شیعیانی که در معرض خطر بودند، پناهگاهی باشند.

پس از ماجرای کربلا که مردم مدینه علیه حکومت یزید شورش کرده بودند، یزید دستور داد به

شهر مدینه حمله کنند و مال و جان و ناموس آن‌ها را تا سه روز مباح کرد. در آن حمله، جنایات و فجایع زیادی اتفاق افتاد که به نام واقعه «حَرِّة» معروف شد. در این هنگام، امام‌زین‌العابدین با تدبیر و سیاست‌مداری مأمن شیعیان و پناهندگان شد و هرکس را که امام در پناه خود قرار می‌داد، به او تعرض نمی‌کردند.

یازدهم شعبان میلاد حضرت علی اکبر (علیه السلام) (بنابر نقلی)

بنا بر نقلی، میلاد باسعادت حضرت علی‌اکبر (علیه السلام) در روز یازدهم شعبان سال 33 هجری⁽¹⁾و بنا بر نقلی دیگر، در سال 43 هجری⁽²⁾

در مدینه واقع شده است. بر اساس قول اول، عمر مبارک آن حضرت 28 سال و بنا بر قول دوم، هجده سال است. ابن‌شهرآشوب در مناقب می‌گوید: «حضرت علی‌اکبر از حضرت سجاد (علیه السلام) بزرگ‌تر بود، چنانچه نام ایشان اکبر و نام امام‌سجاد، علی اوسط گفته شده است».

مادر

مادر ایشان، لیلا، دختر ابی‌مرةبن‌عروة، از خاندان بلندپایه طایف بوده است.

ویژگی‌های حضرت علی‌اکبر (علیه السلام)

امام‌حسین (علیه السلام) سه ویژگی مهم برای فرزندش، علی‌اکبر، بیان می‌کند. زمانی که حضرت علی‌اکبر (علیه السلام) از پدرش، اجازه جهاد با دشمن را گرفت، امام در پیشگاه خداوند عرض کرد:

اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ فَقَدْ بَرَزَ إِلَيْهِمْ غُلَامٌ أَشْبَهُ النَّاسِ خَلْقاً وَ خُلُقاً وَ مَنْطِقاً بِرَسُولِكَ، كُنَّا إِذَا اشْتَقْنَا إِلَى نَبِيِّكَ نَظَرْنَا إِلَى وَجْهِه‌⁽³⁾

خدایا تو بر این مردم شاهد باش که جوانی به‌طرف آن‌ها رفت که از نظر خلقت و شکل و قیافه و اخلاق (و راه و رسم و کیفیت) گفتار، شبیه‌ترین مردم به پیامبر تو است. هرگاه مشتاق (دیدار) پیامبر تو بودیم، به صورت این جوان نگاه می‌کردیم.

سه ویژگی مهم در این روایت برای حضرت علی‌اکبر بیان شده است: 1. شباهت زیاد به پیامبر اکرم از نظر شکل و قدوقامت و راه‌رفتن، به‌گونه‌ای که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در نظر مجسم می‌ساخت؛ 2. شباهت زیاد به پیامبر از نظر اخلاق و رفتار که قرآن از اخلاق پیامبر به «خلق عظیم» یاد می‌کند: (اِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظیٖم)⁽¹⁾یقیناً تو دارای اخلاق بزرگی هستی»؛ 3. شباهت زیاد حضرت علی اکبر به پیامبر از نظر فصاحت و بلاغت که یادآور کیفیت گفتار و فصاحت و بلاغت پیامبر بود.

شهادت دشمن به مقام حضرت علی‌اکبر

روزی معاویه در جمع دوستان و اطرافیانش در مجلسی خصوصی گفت: «به نظر شما امروز چه‌کسی لایق حکومت و خلافت است؟» آن‌ها برای خوش‌آمد معاویه گفتند: «کسی از تو بهتر نیست»، اما معاویه گفت: «این‌طور نیست، به نظر من امروز علی‌بن‌الحسین(علی‌اکبر (علیه السلام) ) لایق حکومت و خلافت است؛ زیرا جدش پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بود و دارای شجاعت بنی‌هاشم و سخاوت بنی‌امیه و زیبایی و جمال و کمال است».⁽²⁾

بصیرت و شجاعت حضرت علی‌اکبر

کاروان حضرت اباعبدالله‌الحسین (علیه السلام) از مکه به‌سوی عراق حرکت کرد. در بین راه حضرت علی‌اکبر (علیه السلام) شنید که امام‌حسین، جمله «استرجاع» را به زبان جاری می‌کند: (اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجِعُون وَالحَمدُلِلّٰهِ رَبِّ الْعالَمین)⁽³⁾. حضرت علی‌اکبر متوجه پدر شد و عرض کرد: «پدرجان، چه شده است که جمله استرجاع و حمد خدا را به زبان جاری می‌کنید؟» فرمود: «پسرم، شنیدم هاتفی صدا می‌زد که شما به‌سرعت در حرکتید، اما مرگ (و شهادت) شما را سریع‌تر به بهشت می‌برد (با اینکه حضرت علی‌اکبر با این خبر، مرگ و شهادت خود را قطعی می‌بیند، اما به سخن او توجه کنید) عرض کرد: «ای پدر، آیا (راه و رسم) ما برحق است؟» امام

فرمود: «آری فرزندم، قسم به خدایی که بازگشت همه به‌سوی اوست که ما برحقیم». حضرت علی‌اکبر عرض کرد: «اگر چنین است (و ما برحقیم)، ما از مرگ باکی نداریم».⁽¹⁾

پیشگامی در جهاد و شهادت

در اینکه اولین رزمنده‌ای که در روز عاشورا از بنی‌هاشم به میدان رفت کیست، بین علما و مورخان اختلاف وجود دارد، اما جمعی از مورخان مانند طبرسی، ابن‌اثیر و ابوالفرج معتقدند اولین کسی که از اهل‌بیت (علیهم السلام) با اجازه امام‌حسین به میدان نبرد رفت و به شهادت رسید، حضرت علی‌اکبر بوده است. زیارت ناحیه مقدسه نیز این موضوع را تأیید می‌کند: «السَّلامُ عَلیٰ اَوَّلِ قَتِیلٍ مِنْ نَسْلِ خَیْرِ سَلِیلٍ مِنْ نَسْلِ إِبراهِیمَ الْخَلِیلِ؛ سلام بر اولین شهید از نسل بهترین فرزند از نسل حضرت ابراهیم خلیل».⁽²⁾

شب نیمه شعبان ولادت حضرت ولی عصر (علیه السلام)

بنا بر روایات مشهور، ولادت باسعادت حضرت ولی‌عصر، صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، در شب نیمه شعبان مصادف با شب جمعه، نزدیک اذان صبح در سال 255 هجری قمری واقع شده است.

نکته: عدد 255 از نظر حروف ابجد، با کلمه «نور» مساوی است.

نام: ایشان هم‌نام پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) (محمد) است که در زمان غیبت جایز نیست، ایشان به این اسم خوانده شوند و حکمت آن معلوم نیست.

کنیه: ابوالقاسم

پدر: امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

مادر: نرجس خاتون، دختر یشوعای و نوه قیصر (پادشاه روم) و از فرزندان شمعون (وصی حضرت عیسی (علیه السلام) ) بوده است. ماجرای ازدواج او با امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) و افتخار مادری حضرت صاحب‌الامر را محدث قمی و مرحوم میرزای نوری در نجم الثاقب و علامه مجلسی در بحار الانوار در فصل احوالات امام‌عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مفصل بیان کرده‌اند.

کیفیت ولادت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

در این باره روایتی از حکیمه خاتون، دختر امام‌جواد، نقل شده که شرح آن را در کتاب مرآةالمؤمن (چاپ دوم، ص300) بیان کرده‌ایم. علاقه‌مندان می‌توانند به این کتاب مراجعه کنند.

ظهور و قیام امام

از مجموعه روایات چنین استفاده می‌شود که آن امام همام در کنار کعبه و میان رکن و مقام، خود را معرفی خواهد کرد و ظاهر خواهد شد (رزقنا الله ظهوره). پس از ظهور ، یاران ویژه ایشان 313 نفرند که در مکه با او بیعت خواهند کرد. سپس، امام به مدینه خواهد رفت و با تشکیل سپاه به‌سوی عراق و شهر کوفه رهسپار خواهد شد و کوفه را مرکز حکومت خود قرار خواهد داد و از آنجا اسلام را در سراسر جهان گسترش داده، دین را تجدید و غبار را از چهره اسلام راستین برطرف خواهد کرد.⁽¹⁾

امامت در کودکی

چند نفر از امامان شیعه در کودکی به مقام امامت رسیدند: (بنا بر نقل تاریخ) امام نهم، حضرت جوادالائمه (علیه السلام) در هفت‌سالگی و امام دهم، حضرت علی‌النقی (علیه السلام) ، در هشت‌سالگی و امام دوازدهم، حضرت صاحب‌الامر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، در پنج‌سالگی.

سؤال

با توجه به عظمت مقام امام معصوم و ولایت تشریعی مطلق و نیز ولایت تکوینی او (به‌صورتی که در زمان امامت، کسی از او بالاتر و باعظمت‌تر وجود ندارد) و اینکه او واسطه فیض بین موجودات و خالق است و در یک جمله، حجت خداوند بر تمام مخلوقات است، آیا ممکن است یک کودک پنج‌ساله به این مقام و مرتبه برسد؟

پاسخ

اگر امام را در ردیف اشخاص عادی بدانیم، چنین مقام و مرتبه‌ای برای کودکی پنج‌ساله پذیرفتنی نیست، اما با دقت در اخبار اهل‌بیت متوجه می‌شویم که مقام امامت، مقامی ارجمند

است. امام معصوم با حق تعالی ارتباط دارد و از افاضات و علوم عوالم غیبی برخوردار است. او از هرگونه خطا و نسیان و عصیان در حقایق عالم هستی و افاضات غیبی و احکام الهی معصوم است. از حیث ترکیبات جسمانی و عقلانی، در کمال اعتدال و از حیث آفرینش، ممتاز است. لذا خداوند می‌تواند این امتیازات را نه‌تنها به کودکی پنج‌ساله، بلکه به کودکی در گهواره نیز عطا کند. چنان‌که حضرت عیسی (علیه السلام) در گهواره به سخن آمد و گفت:

(إِنّی

عَبْدُاللَّهِ آتٰانِیَ الکِتٰابَ وَ جَعَلْنیٖ نَبِیَّاً وَ جَعَلَنیٖ مُبٰارَکَاً اَیْنَ مٰا کُنْت)⁽¹⁾بی‌تردید من بنده خدایم، او به من کتاب عطا کرد و مرا پیامبر قرار داد و هرجا که باشم، بسیار پربهره و سودمندم.

قرآن درباره حضرت یحیی می‌فرماید:

(وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا)⁽²⁾و به او (یحیی) در حالی که کودک بود حکمت دادیم.

از آیه اول چنین برداشت می‌شود که حضرت عیسی از همان کودکی، پیامبر و صاحب کتاب بوده است.

کودکان نابغه

در بین کودکان عادی نیز کسانی دیده می‌شوند که از نظر حافظه و استعداد در عصر خود نابغه‌اند و استعداد و درک آن‌ها از اشخاص چهل‌ساله نیز بیشتر است. ابوعلی‌سینا، فیلسوف نامی، از این جمله بوده است. او درباره استعداد خود گفته است:

هرچه استاد بر شاگردان قرائت می‌کرد، من همه را حفظ می‌کردم. وقتی به دوازده‌سالگی رسیدم، طبق مذهب ابی‌حنیفه فتوا می‌دادم و کتاب قانون را (در رشته علم طب) در شانزده‌سالگی تصنیف کردم. در 24سالگی خود را در تمام علوم متخصص می‌دانستم.⁽³⁾

درباره فاضل هندی گفته شده است که قبل از سیزده‌سالگی، فراگیری تمام علوم معقول و

منقول را تکمیل کرده بود و قبل از دوازده‌سالگی به تصنیف کتاب پرداخت.⁽¹⁾

این دو مورد از موارد متعددی است که طی تاریخ وجود داشته است. هوش و استعداد این‌گونه نوابغ اگرچه با علوم و کمالات امامان معصوم قابل‌قیاس نیست، ولی برای نزدیک‌شدن ذهن به اینکه ممکن است کودکانی باشند که از نظر نبوغ با کودکان عادی تفاوت بسیار داشته باشند، مفید است و این امر محال و غیرممکن نیست.

ازدواج نرجس‌خاتون با امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

بشربن‌سلیمان، برده‌فروشی که از شیعیان خاص امام‌علی‌النقی و امام حسن عسکری (علیهما السلام) و همسایه ایشان در سامرا بود، می‌گوید:

روزی

کافور، خدمتگزار امام‌علی‌النقی، نزد من آمد و از طرف امام‌دهم مرا دعوت کرد. وقتی نزد ایشان رسیدم فرمود: «تو از فرزندان انصاری که از زمان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) ولایت و محبت ما اهل‌بیت در میان شما بوده است و مورداعتماد ما بوده‌اید. من تو را از میان شیعیان انتخاب کردم تا بر ولایت ما پیشی بگیری و اسراری را به تو می‌آموزم و مأموریت می‌دهم که کنیزی را برای من بخری». سپس، نامه‌ای با لغت فرنگی نوشت و مهر کرد و کیسه‌ای که در آن 220 اشرفی بود به من داد و فرمود:

در فلان روز، اول صبح کنار پل رودخانه بغداد حاضر شو. یک کشتی اسیران را به ساحل می‌رساند. جمعی از کنیزان در آن کشتی هستند که مردم برای خرید آن‌ها آمده‌اند. در میان برده‌فروشان، برده‌فروشی به‌نام عمروبن‌زید، کنیزی دارد که لباسی حریر پوشیده است و اجازه نمی‌دهد، کسی به او دست بگذارد یا نگاهش کند. او با زبان رومی و عربی سخن می‌گوید. شخصی برای خرید او به سیصد اشرفی داوطلب می‌شود، ولی او با زبان عربی می‌گوید: «اگر پادشاهی سلیمان‌بن‌داود را داشته باشی، من علاقه‌ای به تو ندارم. بیهوده پول خود را تلف نکن». برده‌فروش به کنیز می‌گوید: «من با تو چه کنم که به هیچ مشتری رضایت نمی‌دهی؟ من ناچارم تو را بفروشم». کنیز می‌گوید: «عجله نکن، کسی که به او اعتماد دارم و متدین و

باوفاست،

می‌رسد». در این هنگام تو نزد صاحب کنیز برو و بگو: «من از یکی از اشراف و بزرگان، نامه‌ای به خط فرنگی دارم، نامه را به آن کنیز بده، اگر او راضی بود که به صاحب این نامه فروخته شود، من وکیلم تا او را برای آن بزرگ خریداری کنم».

من به آنچه امام فرموده بود، عمل کردم. وقتی کنیز آن نامه را خواند، بسیار گریه کرد و به صاحبش گفت: «تو را قسم می‌دهم که مرا به نویسنده این نامه بفروش، وگرنه خودکشی می‌کنم». من درباره قیمت با برده‌فروش سخن گفتم تا در پایان به همان قیمتی که امام به من داده بود، راضی شد. پول را دادم و کنیز را گرفتم، در حالی که بسیار شاد و خندان بود و تا موقعی که به حجره‌ای در بغداد رسیدیم، نامه را بیرون می‌آورد و می‌بوسید و بر چشم و صورت خود می‌گذاشت. من تعجب کردم. به او گفتم: «نامه‌ای را می‌بوسی که هنوز صاحبش را نمی‌شناسی؟» کنیز به من گفت: «ای کم‌معرفت در حق فرزندان و جانشینان پیامبر، به من گوش کن تا شرح‌حال خود را برایت تعریف کنم. من ملیکه، دختر یشوعای، نوه قیصر (پادشاه روم) هستم و مادرم از فرزندان شمعون‌بن‌حمون‌بن‌الصّفا (وصی حضرت عیسی (علیه السلام) ) است. می‌خواهم ماجرای عجیبی را به تو بگویم. پدربزرگ من، قیصر، تصمیم گرفت مرا به عقد فرزند برادر خود درآورد و من سیزده‌ساله بودم. او مجلس باشکوهی از حواریون عیسی، دانشمندان و عابدان نصرانی، صاحب‌منصبان لشکری و کشوری و بزرگان قبایل پنج‌هزار نفر تشکیل داد و دستور داد تا پسر برادر خود بالای تختی شاهانه برود که با طلا و جواهرات زینت یافته بود و بت‌ها بر بلندای آن قرار گرفته بودند و چهل پایه برایش ساخته بودند. کشیشان انجیل‌ها را به دست گرفتند تا بخوانند. ناگهان پایه‌های تخت خراب شد و تخت بر زمین افتاد. بت‌ها سرنگون شد و پسر برادر پادشاه روی زمین افتاد و بیهوش شد. کشیش‌ها با رنگی پریده و در حالی که بدنشان به لرزه افتاده بود به پادشاه گفتند: «نحوست پیش آمده است، ما را از این مسؤلیت معاف دار». پادشاه بار دیگر تخت را بازسازی کرد. طلا و جواهرات و بت‌ها را سر جای خودشان قرار داد و این بار برادر دامادش را انتخاب کرد تا با ازدواج با او نحوست را دفع کند، ولی این بار نیز هنگامی که کشیشان شروع به خواندن انجیل کردند، تخت واژگون شد، مردم متفرق شدند و پادشاه به حرم‌سرا رفت. وقتی شب شد و به خواب رفتم، دیدم حضرت مسیح و شمعون (وصی

او) و جمعی از حواریون وارد قصر پدربزرگم شدند و منبری از نور نصب کردند که نورش به آسمان می‌رفت. در این هنگام حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) با وصی و دامادش، حضرت علی (علیه السلام) و جمعی از امامان و فرزندانشان قصر را نورانی کردند و حضرت مسیح (علیه السلام) با ادب به استقبال آن‌ها رفت. پیامبر خاتم فرمود: «یا روح‌الله، آمده‌ایم تا ملیکه، فرزند وصی تو، شمعون را برای فرزند باسعادت خود خواستگاری کنیم» و به امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) اشاره فرمود. سپس، به حضرت شمعون فرمود: «شرف دو جهان به تو روی آورده است، رحم خود را به رحم آل‌محمد پیوند کن» و حضرت شمعون نیز قبول کرد. سپس، همگی روی آن منبر قرار گرفتند و حضرت رسول، خطبه‌ای انشا فرمود و با حضرت مسیح مرا به عقد حسن‌عسکری درآوردند. چون از خواب بیدار شدم، از ترس جانم آن خواب را برای پدربزرگم بیان نکردم، ولی آتش عشق و محبت آن امام روزبه‌روز در سینه‌ام شعله می‌کشید و صبر خود را از دست داده بودم، تا جایی که از خوردن و آشامیدن افتادم و هر روز بدنم کاهیده می‌شد و در عشق آن سرور می‌سوختم. تمام اطبا برای معالجه من حاضر شدند، ولی هیچ سودی نداشت. پس از چهارده شب، خواب دیدم که بهترین زنان عالم، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) ، به دیدن من آمد و حضرت مریم (سلام الله علیها) با هزار کنیز از حوریان بهشت در خدمت آن حضرت بودند. حضرت مریم به من فرمود: «این بانو بهترین زنان عالم و مادر شوهر تو، امام‌حسن‌عسکری، است». خود را به دامان او انداختم و گریه و شکایت کردم که: «امام‌حسن در حق من جفا می‌کند و حاضر به دیدار با من نیست». آن حضرت فرمود: «چگونه فرزند من به دیدن تو بیاید، در حالی که تو برای خدا شریک (اب و ابن و روح‌القدس) می‌آوری؟ خواهرم، مریم، نیز از دین تو بیزاری می‌جوید. اگر می‌خواهی خداوند و مریم از تو خشنود شوند و امام‌حسن به دیدن تو بیاید بگو: «أشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ اللَّه وُ أنّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّه». وقتی این دو جمله را گفتم حضرت زهرا مرا به سینه خود چسباند و دلداری داد و فرمود: «اکنون منتظر فرزندم باش که من او را به‌سوی تو می‌فرستم». وقتی بیدار شدم در حال بیداری نیز آن دو جمله را مکرر بر زبان جاری می‌کردم و منتظر ملاقات سرورم بودم. هنگامی که شب شد و به خواب رفتم، خورشید جمال آن حضرت را دیدم. به او گلایه کردم و گفتم: «ای محبوب من، بعد از آنکه دلم را اسیر محبت خود کردی، چرا جمال خود را از من پوشاندی؟» فرمود:

«دیرآمدن من به‌خاطر آن بود که تو مشرک بودی، اکنون که مسلمان شدی، هر شب به دیدن تو می‌آیم تا آنکه حق‌تعالی من و تو را به یکدیگر برساند و این هجران به وصال مبدل شود». از آن شب تا به حال شبی نبوده مگر آنکه سرورم مرا به وصال خود رسانده است.

حرکت حضرت نرجس به‌سوی امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام)

بشربن‌سلیمان سؤال کرد: «چگونه بین اسیران قرار گرفتی؟» گفت:

«شبی از شب‌ها، امام‌حسن‌عسکری به من خبر داد که در فلان روز پدربزرگت لشکری به‌دنبال مسلمانان می‌فرستد، تو نیز به‌طور ناشناس میان آن‌ها حرکت کن و بین کنیزان و خدمتکاران باش و از فلان راه برو». من نیز چنان کردم. لشکر اسلام با ما مواجه شد و ما را اسیر کردند و به اینجا آوردند و تا الان کسی نمی‌داند که من دختر پادشاهم.

بشارت امام‌علی‌نقی (علیه السلام) به تولد فرزندش، امام‌عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بشر می‌گوید:

من او را نزد امام‌علی‌النقی (علیه السلام) بردم. حضرت او را گرامی داشت و به او فرمود: «می‌خواهی به تو ده‌هزار اشرفی بدهم یا تو را به شرافتی همیشگی بشارت دهم؟» عرض کرد: «بشارت شرافتی همیشگی را می‌خواهم». حضرت فرمود: «بشارت باد تو را به فرزندی که امام مشرق و مغرب عالم می‌شود و زمین را بعد از آنکه پر از ظلم‌وجور شده باشد، پر از عدل‌وداد می‌کند ». پرسید: «این فرزند از چه کسی خواهد بود؟ (گویا در این فکر بود که همسر چه‌کسی می‌شود)». فرمود: «از آن کسی که پیامبر خاتم تو را برای او خواستگاری کرد». سپس سؤال فرمود: «حضرت مسیح و وصی او تو را به عقد چه‌کسی درآوردند؟ (اشاره به خوابی که قبل از اسارتش دیده بود که در آن خواب به عقد امام‌حسن‌عسکری درآمد)» عرض کرد: «به عقد فرزند شما، امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) ». حضرت فرمود: «آیا او را می‌شناسی؟» گفت: «از آن شبی که به‌دست بهترین زنان عالم مسلمان شده‌ام، شبی نبوده است که او به دیدن من نیامده باشد». سپس امام‌علی‌نقی (علیه السلام) خواهر خود، حکیمه‌خاتون، را طلبیدند. وقتی حکیمه وارد شد، امام فرمود: «این همان کنیز است که برای تو تعریف کردم». حکیمه‌خاتون او را در بر گرفت و بسیار نوازش

کرد و شاد شد. سپس، امام فرمود: «ای دختر رسول خدا، او را به خانه خود ببر و با احکام اسلام آشنا کن که او همسر حسن‌عسکری و مادر صاحب‌الامر است».

جناب کلینی، ابن‌بابویه، شیخ طوسی، سیدمرتضی و دیگران علمای بزرگ به سند معتبر از حکیمه خاتون نقل کرده‌اند که:

روزی

امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) به خانه من تشریف آورد و نگاه تندی به نرجس‌خاتون کرد. عرض کردم: «اگر شما از او چیزی می‌خواهید بگویید تا او را نزد شما بفرستم». فرمود: «ای عمه، این نگاه تند از روی تعجب بود؛ زیرا به‌زودی خداوند فرزندی بزرگوار از او به وجود می‌آورد که عالم را پس از آنکه پر از ظلم‌وجور شده باشد، پر از عدل‌وداد کند (این دومین امامی است که خبر از ولادت حضرت صاحب‌الامر از نرجس می‌دهد). گفتم: «او را نزد شما بفرستم؟» فرمود: «اجازه او با پدر بزرگوارم است». به خانه برادرم، امام‌علی‌نقی (علیه السلام) رفتم، سلام کردم و نشستم. قبل از آنکه من سخنی بگویم، امام فرمود: «ای حکیمه، نرجس را برای فرزندم بفرست». گفتم: «ای سید من، برای اجازه همین کار نزد شما آمدم». فرمود: «ثواب و خیر بزرگی نصیب تو خواهد شد که واسطه چنین امری شدی». حکیمه می‌گوید: «به خانه خود برگشتم و مقدمات زفاف را در خانه خودم فراهم کردم و پس از چند روز آن مَطْلَع امامت را با آن بانوی بزرگوار به خانه پدر بزرگوارشان بردم».

از این ماجرا چنین برداشت می‌شود که ازدواج این بانو با امام‌حسن‌عسکری و مادری‌اش بر حضرت صاحب‌العصر، تقدیری الهی بوده که خود بانو نیز در ابتدا خبر نداشت که قرار است چنین فضیلتی به او بدهند.

تولد حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از نظر اهل‌تسنن

ولادت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و تاریخ آن را بسیاری از علمای اهل‌تسنن در کتاب‌های خود ذکر کرده‌اند که علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب کفایة الموحدین علامه طبرسی و کشف الاستار حسین‌بن‌محمدتقی نوری مراجعه کنند.

یوسف‌بن‌قزاوغلی بعد از بیان احوال امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) نوشته است: «نام فرزندش، محمد و کنیه‌اش، ابوعبدالله و ابوالقاسم است. او حجت، صاحب‌الزمان، قائم و منتظَر است و

امامت به وی ختم شده است» و پس از آن، احادیثی راجع‌به حضرت مهدی روایت کرده است.⁽¹⁾

ابن‌حجر در کتابش بعد از بیان احوال امام‌حسن‌عسکری (علیه السلام) نوشته است: «فرزندی جز ابوالقاسم که محمد و حجت نامیده می‌شود، باقی نگذاشت. آن کودک هنگام وفات پدر، پنج‌ساله بوده است».⁽²⁾

شعرانی نوشته است: «مهدی، فرزند حسن‌عسکری است که در نیمه شعبان سال 255 متولد شد. او زنده و باقی خواهد ماند تا با عیسی ظهور کند و اکنون که سال 958 است، 703 سال از عمر شریفش می‌گذرد».⁽³⁾

این چند نمونه از اظهارات علمای اهل‌تسنن درباره ولادت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و تاریخ آن بود.

چرا امام‌زمان ظاهر نمی‌شود؟

سؤال: این سؤال را بعضی از اهل‌تسنن مطرح می‌کنند و شاید بعضی از اهل‌تشیع نیز بپرسند که چرا امام‌زمان سال‌هاست از نظر غایب است، در حالی که وظیفه امام، هدایت و رهبری جامعه است؟

پاسخ: جواب این سؤال به‌طور مفصل در کتاب‌های مربوط به احوالات امام‌زمان ذکر شده است، اما در اینجا به‌طور خلاصه بیان می‌شود؛ ظاهرنشدن امام، ریشه در رفتار و گفتار مسلمانان دارد. اگر گفتار و رفتار آن‌ها امام‌زمانی بود، ظهور آن حضرت به تأخیر نمی‌افتاد. باید بین امام و مأموم مناسبتی باشد تا امام ظاهر شود. این موضوع در بخشی از نامه‌ای که از طرف آن حضرت به شیخ مفید ارسال شده (بحارالانوار، ج53، ص177 و مرآة المؤمن⁽⁴⁾)،

آمده است.

مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی در این باب فرموده است:

وُجُودُهُ لُطْفٌ وَ تَصَرُّفُه لُطْفٌ آخَر وَ عَدَمُهُ مِنّا؛ وجود امام‌زمان برای مردم لطف خداوند

است (لطف یعنی چیزی که خداوند برای سود‌رساندن به مخلوقات می‌آفریند و در حق بندگان محبت می‌کند) و تصرف امام‌زمان (در عالم وجود و عنایت او به مردم) لطفی دیگر است و غیبت و ظاهرنبودن آن بزرگوار از ناحیه ما مسلمانان است. مسلمانان باید زمینه ظهور و قابلیت درک محضر آن حضرت را فراهم کنند تا آن حضرت ظاهر شوند.

داستان مرد قفل‌ساز

برای تأیید و روشن‌شدن این موضوع به داستان زیر توجه فرمایید:

شخصی

صالح و متدین عاشق دیدار امام‌زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود و در این راستا زحمت و رنج بسیاری تحمل کرد. او برای رسیدن به این هدف، چهل شبِ چهارشنبه به مسجد سهله رفت و اعمال آنجا را انجام داد.

ریاضت‌ها کشید، استغاثه‌ها کرد و ناله‌ها سر داد، اما موفق به دیدار آن بزرگوار نشد، تا آنکه شبی به او الهام شد: «اگر خواهان تشرف خدمت امام‌زمان هستی، باید به فلان شهر سفر کنی». لذا بار سفر بست و به آن شهر رفت و همچنان در آن شهر به ریاضت و استغاثه به امام‌زمان پرداخت تا آنکه در عالم خواب به او گفتند: «اگر می‌خواهی خدمت امام‌زمانت برسی، فردا به بازار دست‌فروشان برو. آنجا مغازه پیرمردی قفل‌ساز است. امام نزد آن مرد قفل‌ساز حضور دارد».

آن مرد روز بعد خود را به مغازه مرد قفل‌ساز

رساند و دید شخص بزرگواری آنجا نشسته است و با قفل‌ساز سخن می‌گوید. مطمئن شد که به آرزویش رسیده و به دیدار امام‌زمان نائل شده است.

با کمال ادب جلو رفت و سلام کرد. حضرت جوابش را داد و اشاره فرمود: «ساکت باش و مقداری صبر کن».

در این حال دید پیرزنی عصازنان و با دستی لرزان قفلی را به مرد قفل‌ساز نشان داد و گفت: «آیا ممکن است این قفل را به مبلغ سه درهم از من بخری؟ من به سه درهم نیاز دارم».

پیرمرد قفل را گرفت و دید قفل سالم است و عیبی ندارد. گفت: «ای خواهر، این قفل سالم است و هفت درهم ارزش دارد. من دو درهم می‌گیرم و برای آن کلید می‌سازم، آنگاه می‌توانی تا

ده درهم قفل را بفروشی».

پیرزن

گفت: «من پول ندارم و نیاز به سه درهم دارم. شما همان سه درهم بخرید و گرفتاری مرا برطرف سازید. من به شما دعا می‌کنم.

هرکجا رفته‌ام کسی حاضر به خرید آن نشده است».

پیرمرد

با کمال مهربانی و عطوفت گفت: «خواهرم، تو مسلمانی و من نیز مسلمانم. چرا مال مسلمان را ارزان بخرم و حق او را ضایع کنم؟! این قفل هفت درهم ارزش دارد. من اگر بخواهم سود کنم به هفت درهم از تو می‌خرم و برای آن کلیدی می‌سازم و به ده درهم می‌فروشم؛ چون بیش از یک درهم سودبردن در این معامله، بی‌انصافی است».

پیرزن که فکر نمی‌کرد مرد قفل‌ساز راست بگوید (و شاید هم تصور کرده بود او را مسخره می‌کند)، با ناراحتی گفت: «ای مرد، من راضی شدم که قفل را به سه درهم بفروشم؛ چون به سه درهم احتیاج دارم. هر کجا رفتم کسی حاضر به خرید آن نشد، تو چنین می‌گویی؟!»

پیرمرد

هفت درهم به آن پیرزن داد و قفل را خرید. پیرزن نیز هفت درهم را گرفت و در حق او دعا کرد و رفت. امام (علیه السلام) رو به آن شخص کرد و فرمود:

رفتار

این مرد را دیدی؟ این‌گونه باشید و چنین رفتار کنید تا من به سراغ شما بیایم. به ریاضت‌کشیدن و سفررفتن و چله‌نشینی نیازی نیست. عمل نشان دهید و مسلمان (واقعی) باشید تا من نیز با شما و در کنار شما باشم. من از همه مردم این شهر، تنها این پیرمرد را انتخاب کرده‌ام؛ زیرا او دین‌دار و باانصاف است و خدا را حاضر و ناظر می‌داند.

این عمل نیز برای امتحان او بود. از ابتدای بازار هرچه این پیرزن التماس کرد، چون او را محتاج دیدند به او اعتنا نکردند و می‌خواستند قفل را از او ارزان بخرند و حتی کسی حاضر نشد قفل را سه درهم بخرد و این پیرمرد به قیمت واقعی‌اش خرید. هفته‌ای بر او نمی‌گذرد، مگر آنکه من پیش او می‌آیم و از او احوال‌پرسی می‌کنم.⁽¹⁾

شب نیمه شعبان

اعمال آسان با پاداش فراوان

بنا بر روایت، شب نیمه شعبان، شبی است که بعد از شب قدر بافضیلت‌ترین شب‌هاست و بنا بر روایت منقول از پیامبر اکرم، شبی است که مقدراتی مانند اجل‌ها تعیین می‌شوند، زائران خانه خدا مشخص و انسان‌های فراوانی آمرزیده و روزی‌ها تقسیم می‌شوند.⁽¹⁾

در این شب تأکید شده است بر:

ماه مبارک رمضان

مناسبت‌های این ماه

و بنا بر قولی، شب معراج جسمانی حضرت خاتم الانبیا (صلی الله علیه و آله) ؛

فضیلت ماه مبارک رمضان

ای مردم، ماه خدا با برکت و رحمت و مغفرت به شما روی آورده است. ماهی که نزد خدا بهترین ماه‌هاست. روزهایش برترین روزها و شب‌هایش برترین شب‌ها و ساعاتش برترین ساعات است. ماهی که به میهمانی خدا دعوت شده‌اید. نفس‌کشیدن شما در این ماه ثواب تسبیح دارد و خوابتان عبادت، عملتان مقبول و دعایتان مستجاب است.

در بخش دیگری از این سخنرانی می‌فرماید:

درهای بهشت در این ماه برای شما گشوده شده است، از خداوند بخواهید تا آن‌ها را به روی شما نبندد و درهای دوزخ بسته است، از او بخواهید تا آن‌ها را به‌سوی شما باز نکند. شیاطین در این ماه در زنجیرند، از خداوند بخواهید تا آن‌ها را بر شما مسلط نکند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) عرض کرد: «یارسول‌الله، بهترین اعمال در این ماه چیست؟» فرمود: «پرهیز از گناهان».⁽¹⁾

اعمال آسان با پاداش فراوان

این ماه، ماه عبادت، تلاوت قرآن، دعا و مناجات و انجام واجبات و نوافل است، لکن از آنجایی که ممکن است بعضی فرصت کافی یا حوصله نداشته باشند تمام اعمال را انجام بدهند، بخشی از اعمال آسان با پاداش فراوان را بیان می‌کنیم؛ این اعمال بر چهار قسم‌اند:

اعمال مشترک هر شبانه‌روز

اعمال مشترک شب‌های ماه مبارک، هنگام افطار

امام‌مجتبی (علیه السلام) نقل شده است: « خداوند، کسی که این ذکر را بگوید، بیامرزد».⁽¹⁾

اعمال مشترک در تمام شب‌های ماه رمضان

خواندن دعاهای مشترک هر شب:

دعا و رازونیاز و گفت‌وگو با خداوند متعال، نوعی عبادت است. مایه افتخار انسان است که می‌تواند مستقیماً و بی‌واسطه با عالی‌ترین مقام عالم وجود سخن بگوید. ممکن است درخواست انسان در دعا به مصلحت و نفع او نباشد و خدای مهربان دعایش را مستجاب نکند، اما خواندن دعا فواید متعدد دیگری برای او دارد؛ مانند دورشدن بلا و بیماری و پیشامدهای ناگوار. این اشاره‌ای بود به آثار و فواید دعا‌کردن که جای بحث فراوانی دارد. بر اساس روش این کتاب در بیان اعمال آسان با پاداش فراوان، به چند دعای مختصر شب‌های ماه مبارک می‌پردازیم: