موسوعة الامام الخمینی قدس سرة الشریف المجلد 29 رساله توضیح المسائل حضرت آیت الله العظمی امام خمینی قدس سره
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : خمینی، روحالله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368.
عنوان و نام پديدآور : موسوعة الامام الخمیني قدس سرة الشریف المجلد 29 رساله توضیح المسائل حضرت آیتالله العظمی امام خمینی قدس سره.
مشخصات نشر : تهران : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) ، 1385.
مشخصات ظاهری : 561 ص.
شابک : 25000 ریال964-335-025-8 : ؛ 35000 ریال (چاپ ششم)
وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری
يادداشت : چاپ پنجم .
يادداشت : چاپ ششم: 1386.
موضوع : فقه جعفری -- رساله عملیه
فتواهای شیعه-- قرن 14
شناسه افزوده : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)
رده بندی کنگره : BP183/9/خ8ر5 1385الف
رده بندی دیویی : 297/3422
شماره کتابشناسی ملی : 1663540
آدرس سایت : https://www.icpikw.ir
بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه ناشر ... بيست و يك
احكام تقليد ... 3
احكام طهارت
آب مطلق و مضاف ... 7
اقسام آب مطلق:
1 آب كُر ... 7
2 آب قليل ... 8
3 آب جارى ... 9
4 آب باران ... 10
5 - آب چاه ... 11
احكام آبها ... 12
احكام تَخلّى (بول و غائط كردن) ... 13
استبراء ... 16
مستحبات و مكروهات تخلّى ... 17
نجاسات ... 17
1و2 بول و غائط ... 18
3 منى ... 18
4 مردار ... 18
5 - خون ... 19
6 و 7 سگ و خوك ... 20
8 - كافر ... 20
9 شراب ... 21
10 فقّاع ... 22
عرق جُنب از حرام ... 22
11 عرق شتر نجاستخوار ... 22
راه ثابت شدن نجاست ... 23
راه نجس شدن چيزهاى پاك ... 24
احكام نجاسات ... 25
مطهّرات ... 27
1 آب ... 27
2 زمين ... 33
3 آفتاب ... 34
4 اِستِحاله ... 35
5 - كم شدن دو سوم آب انگور ... 36
6 - انتقال ... 37
7 اسلام ... 37
8 - تَبَعيت ... 38
9 برطرف شدن عين نجاست ... 39
10 استبراء حيوان نجاستخوار ... 39
11 غايب شدن مسلمان ... 40
احكام ظرفها ... 40
وضو ... 42
وضوى ارتماسى ... 45
دعاهايى كه موقع وضو گرفتن مستحب است ... 46
شرايط وضو ... 46
احكام وضو ... 52
چيزهايى كه بايد براى آنها وضو گرفت ... 55
چيزهايى كه وضو را باطل مىكند ... 56
احكام وضوى جبيره ... 57
غسلهاى واجب ... 60
احكام جنابت ... 61
چيزهايى كه بر جنب حرام است ... 62
چيزهايى كه بر جنب مكروه است ... 63
غسل جنابت ... 63
غسل ترتيبى ... 64
غسل ارتماسى ... 65
احكام غسل كردن ... 65
استحاضه ... 68
احكام استحاضه ... 68
حيض ... 75
احكام حائض ... 77
اقسام زنهاى حائض ... 81
1 صاحب عادت وقتيه و عدديه ... 82
2 صاحب عادت وقتيه ... 85
3 صاحب عادت عدديه ... 87
4 مُضطَرِبه ... 88
5 - مُبتَدِئه ... 89
6 - ناسِيه ... 90
مسائل متفرقه حيض ... 90
نفاس ... 92
غسل مسّ ميت ... 94
احكام محتضر ... 96
احكام بعد از مرگ ... 97
احكام غسل و كفن و نماز و دفن ميت ... 97
احكام غسل ميت ... 98
احكام كفن ميت ... 101
احكام حُنوط ... 103
احكام نماز ميت ... 104
دستور نماز ميت ... 106
مستحبات نماز ميت ... 107
احكام دفن ... 108
مستحبات دفن ... 110
نماز وحشت ... 114
نبش قبر ... 114
غسلهاى مستحب ... 116
تيمم ... 118
اول: از موارد تيمم ... 118
دوم: از موارد تيمم ... 121
سوم: از موارد تيمم ... 122
چهارم: از موارد تيمم ... 122
پنجم: از موارد تيمم ... 123
ششم: از موارد تيمم ... 123
هفتم: از موارد تيمم ... 123
چيزهايى كه تيمم به آنها صحيح است ... 124
دستور تيمم ... 126
احكام تيمم ... 127
احكام نماز
نمازهاى واجب ... 132
نمازهاى واجب يوميه ... 132
وقت نماز ظهر و عصر ... 132
وقت نماز مغرب و عشا ... 134
وقت نماز صبح ... 135
احكام وقت نماز ... 135
نمازهايى كه بايد به ترتيب خوانده شود ... 138
نمازهاى مستحب ... 140
وقت نافلههاى يوميه ... 140
نماز غفيله ... 141
احكام قبله ... 142
پوشانيدن بدن در نماز ... 144
لباس نمازگزار ... 145
مواردى كه لازم نيست بدن و لباس نمازگزار پاك باشد ... 153
چيزهايى كه در لباس نمازگزار مستحب است ... 157
چيزهايى كه در لباس نمازگزار مكروه است ... 157
مكان نمازگزار ... 157
جاهايى كه نماز خواندن در آنها مستحب است ... 162
جاهايى كه نماز خواندن در آنها مكروه است ... 162
احكام مسجد ... 163
اذان و اقامه ... 165
ترجمۀ اذان و اقامه ... 166
واجبات نماز ... 170
نيت ... 170
تكبيرة الاحرام ... 171
قيام (ايستادن) ... 172
قرائت ... 175
ركوع ... 182
سجود ... 186
چيزهايى كه سجده بر آنها صحيح است ... 190
مستحبات و مكروهات سجده ... 192
سجده واجب قرآن ... 194
تشهّد ... 194
سلام نماز ... 195
ترتيب ... 196
مُوالات ... 197
قُنوت ... 197
ترجمۀ نماز ... 198
1 ترجمه سورۀ «حمد» ... 198
2 ترجمه سورۀ «قل هو اللّه اَحد» ... 199
3 ترجمه ذكر ركوع و سجود و ذكرهايى كه بعد از آنها مستحب است ... 199
4 ترجمه قنوت ... 199
5 - ترجمه تسبيحات اربعه ... 200
6 - ترجمه تشهد و سلام ... 200
تعقيب نماز ... 201
صلوات بر پيغمبر ... 201
مبطلات نماز ... 201
چيزهايى كه در نماز مكروه است ... 206
مواردى كه مىشود نماز واجب را شكست ... 207
شكيات ... 208
شكهاى باطل ... 208
شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد ... 209
1 شك در چيزى كه محل آن گذشته است ... 209
2 شك بعد از سلام ... 211
3 شك بعد از وقت ... 211
4 كثيرالشك (كسى كه زياد شك مىكند) ... 212
5 - شك امام و مأموم ... 213
6 - شك در نماز مستحبى ... 214
شكهاى صحيح ... 215
نماز احتياط ... 219
سجدۀ سهو ... 222
دستور سجدۀ سهو ... 224
قضاى سجده و تشهد فراموش شده ... 224
كم و زياد كردن اجزا و شرايط نماز ... 226
نماز مسافر ... 228
مسائل متفرقه ... 242
نماز قضا ... 244
نماز قضاى پدر كه بر پسر بزرگتر واجب است ... 247
نماز جماعت ... 248
شرايط امام جماعت ... 256
احكام جماعت ... 257
چيزهايى كه در نماز جماعت مستحب است ... 259
چيزهايى كه در نماز جماعت مكروه است ... 261
نماز آيات ... 261
دستور نماز آيات ... 264
نماز عيد فطر و قربان ... 265
اجير گرفتن براى نماز ... 268
احكام روزه
نيت ... 271
چيزهايى كه روزه را باطل مىكند ... 274
1 خوردن و آشاميدن ... 275
2 جِماع ... 276
3 استمناء ... 277
4 دروغ بستن به خدا و پيغمبر ... 278
5 - رساندن غبار غليظ به حلق ... 279
6 - فرو بردن سر در آب ... 279
7 باقى ماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح ... 281
8 - اِماله كردن ... 284
9 قِىْ كردن ... 285
احكام چيزهايى كه روزه را باطل مىكند ... 286
آنچه براى روزهدار مكروه است ... 286
جاهايى كه قضا و كفاره واجب است ... 287
كفارۀ روزه ... 287
جاهايى كه فقط قضاى روزه واجب است ... 291
احكام روزۀ قضا ... 293
احكام روزۀ مسافر ... 296
كسانى كه روزه بر آنها واجب نيست ... 298
راه ثابت شدن اول ماه ... 299
روزههاى حرام و مكروه ... 300
روزههاى مستحب ... 301
مواردى كه مستحب است خوددارىنمودن از كارهايى كه روزه را باطل مىكند ... 302
احكام خمس
در هفت چيز خمس واجب مىشود:
1 منفعت كسب ... 304
2 معدن ... 311
3 گنج ... 312
4 مال حلال مخلوط به حرام ... 314
5 - جواهرى كه به واسطۀ فرو رفتن در دريا به دست مىآيد ... 315
6 - غنيمت ... 316
7 زمينى كه كافر ذِمّى از مسلمان بخرد ... 316
مصرف خمس ... 317
احكام زكات
شرايط واجب شدن زكات ... 321
زكات گندم و جو و خرما و كشمش ... 323
نِصاب طلا ... 328
نصاب نقره ... 328
زكات شتر و گاو و گوسفند ... 330
نصاب شتر ... 331
نصاب گاو ... 332
نصاب گوسفند ... 332
مصرف زكات ... 334
شرايط كسانى كه مستحق زكاتند ... 338
نيت زكات ... 339
مسائل متفرقۀ زكات ... 340
زكات فطره ... 345
مصرف زكات فطره ... 348
مسائل متفرقه زكات فطره ... 349
احكام حجّ
شرايط وجوب حج ... 352
احكام خريد و فروش
چيزهايى كه در خريد و فروش مستحب است ... 356
معاملات مكروه ... 356
معاملات باطل ... 357
شرايط فروشنده و خريدار ... 361
شرايط جنس و عوض آن ... 363
صيغۀ خريد و فروش ... 365
خريد و فروش ميوهها ... 365
نقد و نسيه ... 366
معاملۀ سَلَف ... 367
شرايط معاملۀ سَلَف ... 367
احكام معاملۀ سَلَف ... 368
فروش طلا و نقره، به طلا و نقره ... 369
مواردى كه انسان مىتواند معامله را بههم بزند ... 370
مسائل متفرقه ... 373
احكام شركت ... 375
احكام صلح ... 379
احكام اجاره ... 382
شرايط مالى كه آن را اجاره مىدهند ... 384
شرايط استفادهاى كه مال را براى آن اجاره مىدهند ... 384
مسائل متفرقۀ اجاره ... 386
احكام جعاله ... 391
احكام مزارعه ... 393
احكام مُساقات ... 397
كسانى كه نمىتوانند در مال خود تصرف كنند ... 400
احكام وكالت ... 401
احكام قرض ... 404
احكام حواله دادن ... 407
احكام رهن ... 410
احكام ضامن شدن ... 412
احكام كفالت ... 415
احكام وديعه (امانت) ... 416
احكام عاريه ... 420
احكام نكاح يا ازدواج و زناشويى
احكام عقد ... 423
دستور خواندن عقد دائم ... 424
دستور خواندن عقد غير دائم ... 424
شرايط عقد ... 425
عيبهايى كه به واسطۀ آنها مىشود عقد را بههم زد ... 427
عدهاى از زنها كه ازدواج با آنان حرام است ... 428
احكام عقد دائم ... 431
مُتعه يا صيغه ... 433
احكام نگاه كردن ... 434
مسائل متفرقۀ زناشويى ... 436
احكام شيردادن ... 438
شرايط شيردادنى كه علت محرم شدن است ... 440
آداب شيردادن ... 443
مسائل متفرقه شيردادن ... 444
احكام طلاق
شروط صحت طلاق ... 446
عِدّۀ طلاق ... 448
عِدّه زنى كه شوهرش مرده ... 449
طلاق بائن و طلاق رِجْعِى ... 450
احكام رجوع كردن ... 451
طلاق خُلْع ... 451
طلاق مبارات ... 452
احكام متفرقۀ طلاق ... 453
احكام غصب ... 455
احكام مالى كه انسان آن را پيدا مىكند ... 459
احكام سر بريدن و شكار كردن حيوانات
دستور سر بريدن حيوانات ... 464
شرايط سر بريدن حيوان ... 465
دستور كشتن شتر ... 466
چيزهايى كه موقع سر بريدن حيوانات مستحب است ... 466
چيزهايى كه در كشتن حيوانات مكروه است ... 467
احكام شكار كردن با اسلحه ... 467
شكار كردن با سگ شكارى ... 470
صيد ماهى ... 471
صيد ملخ ... 472
احكام خوردنىها و آشاميدنىها
چيزهايى كه موقع غذا خوردن مستحب است ... 475
چيزهايى كه در غذا خوردن مكروه است ... 476
مستحبات آب آشاميدن ... 476
مكروهات آب آشاميدن ... 476
احكام نذر و عهد ... 477
احكام قسم خوردن ... 482
احكام وقف ... 484
احكام وصيت ... 488
احكام ارث
كسانى كه به واسطۀ خويشى ارث مىبرند سه دسته هستند:
ارث دسته اول ... 496
ارث دسته دوم ... 497
ارث دسته سوم ... 500
ارث زن و شوهر ... 504
مسائل متفرقۀ ارث ... 505
ملحقات توضيح المسائل
كتاب امر به معروف و نهى از منكر ... 509
شرايط امر به معروف و نهى از منكر ... 510
مراتب امر به معروف و نهى از منكر ... 513
مسائل دفاع ... 517
بعضى از مسائل كه در اين زمان مورد حاجت است
سفته ... 523
سرقفلى ... 525
معاملات بانكى ... 527
بيمه ... 529
بختآزمايى ... 530
تلقيح ... 532
تشريح و پيوند ... 532
خاتمه ... 534
استفتائات
احكام تقليد ... 539
در بارۀ وضو ... 540
در بارۀ مسجد ... 540
در بارۀ وقت نماز و روزه ... 540
بعض مسائل نماز ... 541
احكام نماز ... 541
مسائل روزه ... 542
بعض احكام روزه ... 542
بعض احكام نماز جماعت ... 543
احكام نماز و روزه مسافر ... 544
بعض احكام نماز مسافر ... 545
نماز مسافر ... 546
بعض مسائل خمس ... 547
احكام خمس ... 548
بعض احكام معاملات ... 556
چند مسألۀ بانكى ... 557
مسائل متفرقه ... 558
بسم اللّه الرحمن الرحيم .
الحمد للّه ربّ العالمين والصلاة والسلام على محمّد وآله الطاهرين.
رساله «توضيح المسائل» براى اولين بار در زمان مرجعيت آيت اللّه العظمى بروجردى و به دستور ايشان تدوين و توسط جمعى از علما و فضلا از شاگردان آن مرجع بزرگوار با فتاواى ايشان مطابقت داده شد.
پس از وفات آيت اللّه العظمى بروجردى در فروردين 1340 ش فقها و مراجع پس از ايشان، رسالههاى عمليه فارسى خود را همان متن توضيح المسائل قرار دادند و به مطابقت آن با فتاواى خود اكتفا كردند.
از امام خمينى(س) پس از انتشار كتابهاى «نجاة العباد» و «حاشيه توضيح المسائل»، كتاب «توضيح المسائل» مطابق با فتاواى ايشان نيز منتشر گرديد.
توضيح المسائل امام خمينى در طول تقريباً سى سال مرجعيت ايشان توسط ناشرين متعدد و به شكلهاى گوناگون در ميان مقلدين و علاقهمندان ايشان انتشار يافت. در بعضى از چاپها، ملحقاتى بر اساس «تحرير الوسيلة» به آن اضافه شده كه احكام امر به معروف و نهى از منكر، مسائل دفاع و احكامى برگرفته از «مسائل مستحدثه» از آن جمله است. در آخر برخى چاپها نيز تعدادى از استفتائات در موضوعات گوناگون آورده شده و گاهى لغت و اصطلاحات فقهى نيز تعريف شده است.
از سال 1366 ش با پيشنهاد حجت الاسلام والمسلمين قرهى به حضرت امام، توضيح المسائل توسط آيت اللّه سيد جعفر كريمى و آيت اللّه سيد عباس خاتم يزدى مورد بازنگرى قرار گرفت و با تطبيق دقيق مطالب آن بر تحرير الوسيله و حاشيه بر عروة الوثقى و بعضى از استفتائات حضرت امام، تصحيح گرديده، توسط بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى منتشر شد و معيار چاپهاى بعدى قرار گرفت.
بعد از ارتحال امام خمينى(س) توضيح المسائل ايشان محور چاپهاى بسيارى واقع گرديد و با حواشى مراجع تقليد منتشر گرديد.
در سالهاى اخير به دليل مراجعات متعدد از سوى مقلّدين امام و كمبود رساله عمليه، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س) كه متولّى انتشار آثار حضرت امام مىباشد به ناشران مختلف اجازه چاپ و انتشار اين اثر مهم را داده است. اما با توجه به
اينكه در رساله «توضيح المسائل» تصحيح شده نيز اغلاط چاپى مختلفى مشاهده گرديد و اين اغلاط در چاپهاى ناشرين ديگر رو به فزونى بود، اين مؤسسه بر آن شد تا ضمن بررسى رسالههاى موجود، متن صحيحى را در اختيار علاقهمندان قرار دهد. اين مهم در سال 1378 ش صورت پذيرفت و از آن پس متن تصحيح شده توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س)، معيار براى چاپهاى ديگر قرار گرفت.
اكنون همان متن كه بار ديگر با دقت بيشترى تصحيح شده در موسوعه امام خمينى(س) منتشر مىگردد.
مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(س) .
دفتر قم.
بسم اللّه الرحمن الرحيم .
محضر مبارك سيدنا الاستاذ الاعظم حضرت آية اللّه العظمى امام خمينى مدّ ظلّه العالى .
با اهداء سلام و تحيات وافره .
احتراماً باستحضار شريف مىرساند، حسب اراده مطاع حضرتعالى.
به پيشنهاد حجت الاسلام آقاى حاج شيخ عبدالعلى قرهى دامت افاضاته.
اينجانبان مفاد محتويات رسالۀ شريفه توضيح المسائل را حرفياً بررسى نموده، با فتاوى حضرتعالى در كتاب تحرير الوسيله و در كتاب حاشيه العروة الوثقى و در بعضى مسائل با جواب
استفتائات كه در سابق به نظر دقيق مبارك رسيده تطبيق نموديم كه در موارد زيادى برخورد به وجود اشتباه در رساله توضيح شده به تصحيح و اصلاح انجاميد.
اميد است اين خدمت ناچيز مرضى عنداله تعالى و مورد پسند حضرت بقية اللّه ارواحنا فداه و مورد قبول و موافقت نظر مبارك قرار گيرد، عمل به رساله شريفه توضيح المسائل با تصحيح انجام شده مجزى و مبرى ذمه مكلّفين و موجب تقرب الى اللّه تعالى باشد.
بسم اللّه الرحمن الرحيم .
الحمد للّه ربّ العالمين والصلاة والسلام على خير خلقه محمّد وآله الطاهرين ولعنة اللّه على أعدائهم أجمعين إلى يوم الدين
مسأله 1 - عقيدۀ مسلمان به اصول دين بايد از روى دليل باشد، ولى در احكام غير ضرورى دين بايد يا مجتهد باشد كه بتواند احكام را از روى دليل به دست آورد، يا از مجتهد تقليد كند؛ يعنى به دستور او رفتار نمايد، يا از راه احتياط طورى به وظيفۀ خود عمل نمايد كه يقين كند تكليف خود را انجام داده است، مثلاً اگر عدهاى از مجتهدين عملى را حرام مىدانند و عده ديگر مىگويند حرام نيست آن عمل را انجام ندهد، و اگر عملى را بعضى واجب و بعضى مستحب مىدانند آن را بهجا آورد، پس كسانى كه مجتهد نيستند و نمىتوانند به احتياط عمل كنند واجب است از مجتهد تقليد نمايند.
مسأله 2 - تقليد در احكام، عمل كردن به دستور مجتهد است، و از مجتهدى بايد تقليد كرد كه مرد و بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامى و حلالزاده و زنده و عادل باشد.
و نيز بنابر احتياط واجب بايد از مجتهدى تقليد كرد كه حريص به دنيا نباشد و از مجتهدين ديگر اعلم باشد؛ يعنى در فهميدن حكم خدا از تمام مجتهدين زمان خود استادتر باشد.
مسأله 3 - مجتهد و اعلم را از سه راه مىتوان شناخت:
اول: آن كه خود انسان يقين كند، مثل آن كه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد.
دوم: آن كه دو نفر عالم عادل كه مىتوانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند، به شرط آن كه دو نفر عالم عادل ديگر با گفتۀ آنان مخالفت ننمايند.
سوم: آن كه عدهاى از اهل علم كه مىتوانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند، و از گفتۀ آنان اطمينان پيدا مىشود مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند.
مسأله 4 - اگر شناختن اعلم مشكل باشد به احتياط واجب، بايد از كسى تقليد كند كه گمان به اعلم بودن او دارد، بلكه اگر احتمال ضعيفى هم بدهد كه كسى اعلم است و بداند ديگرى از او اعلم نيست به احتياط واجب بايد از او تقليد نمايد و اگر چند نفر در نظر او اعلم از ديگران و با يكديگر مساوى باشند بايد از يكى از آنان تقليد كند.
مسأله 5 - به دست آوردن فتوا؛ يعنى دستور مجتهد، چهار راه دارد:
اول: شنيدن از خود مجتهد. دوم: شنيدن از دو نفر عادل كه فتواى مجتهد را نقل كنند. سوم: شنيدن از كسى كه مورد اطمينان و راستگوست. چهارم: ديدن در رسالۀ مجتهد در صورتى كه انسان به درستى آن رساله، اطمينان داشته باشد.
مسأله 6 - تا انسان يقين نكند كه فتواى مجتهد عوض شده است مىتواند به آنچه در رساله نوشته شده عمل نمايد، و اگر احتمال دهد كه فتواى او عوض شده جستوجو لازم نيست.
مسأله 7 - اگر مجتهد اعلم در مسألهاى فتوا دهد، مقلد آن مجتهد؛ يعنى كسى كه از او تقليد مىكند، نمىتواند در آن مسأله به فتواى مجتهد ديگر عمل كند، ولى اگر فتوا ندهد و بفرمايد احتياط آن است كه فلان طور عمل شود، مثلاً بفرمايد احتياط آن است كه در ركعت سوم و چهارم نماز سه مرتبه تسبيحات اربعه؛ يعنى «سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَرُ» بگويند، مقلد بايد يا به اين احتياط كه احتياط واجبش مىگويند عمل كند و سه مرتبه بگويد، يا بنابر احتياط واجب به فتواى مجتهدى كه علم او از مجتهد اعلم كمتر و از مجتهدهاى ديگر بيشتر است عمل نمايد، پس اگر او يك مرتبه
گفتن را كافى بداند مىتواند يك مرتبه بگويد و همچنين است اگر مجتهد اعلم بفرمايد مسأله محل تأمل يا محل اشكال است.
مسأله 8 - اگر مجتهد اعلم بعد از آن كه در مسأله فتوا داده احتياط كند - مثلاً بفرمايد ظرف نجس را كه يك مرتبه در آب كر بشويند پاك مىشود، اگرچه احتياط آن است كه سه مرتبه بشويند - مقلد او نمىتواند در آن مسأله به فتواى مجتهد ديگر رفتار كند، بلكه بايد يا به فتوا عمل كند، يا به احتياط بعد از فتوا كه آن را احتياط مستحب مىگويند عمل نمايد، مگر آن كه فتواى آن مجتهد نزديكتر به احتياط باشد.
مسأله 9 - تقليد ميت ابتدائاً جايز نيست، ولى بقاى بر تقليد ميت اشكال ندارد و بايد بقاى بر تقليد ميت به فتواى مجتهد زنده باشد و كسى كه در بعضى از مسائل به فتواى مجتهدى عمل كرده، بعد از مردن آن مجتهد مىتواند در همه مسائل از او تقليد كند.
مسأله 10 - اگر در مسألهاى به فتواى مجتهدى عمل كند، و بعد از مردن او در همان مسأله به فتواى مجتهد زنده رفتار نمايد، دوباره نمىتواند آن را مطابق فتواى مجتهدى كه از دنيا رفته است انجام دهد. ولى اگر مجتهد زنده در مسألهاى فتوا ندهد و احتياط نمايد و مقلد مدتى به آن احتياط عمل كند، دوباره مىتواند به فتواى مجتهدى كه از دنيا رفته عمل نمايد. مثلاً اگر مجتهدى گفتن يك مرتبه «سُبحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَرُ» را در ركعت سوم و چهارم نماز كافى بداند و مقلد مدتى به اين دستور عمل نمايد و يك مرتبه بگويد، چنانچه آن مجتهد از دنيا برود و مجتهد زنده احتياط واجب را در سه مرتبه گفتن بداند و مقلد مدتى به اين احتياط عمل كند و سه مرتبه بگويد دوباره مىتواند به فتواى مجتهدى كه از دنيا رفته برگردد و يك مرتبه بگويد.
مسأله 11 - مسائلى را كه انسان غالباً به آنها احتياج دارد واجب است ياد بگيرد.
مسأله 12 - اگر براى انسان مسألهاى پيش آيد كه حكم آن را نمىداند مىتواند صبر كند تا فتواى مجتهد اعلم را به دست آورد، يا اگر احتياط ممكن است به احتياط عمل
نمايد بلكه اگر احتياط ممكن نباشد چنانچه از انجام عمل، محذورى لازم نيايد، مىتواند عمل را بهجا آورد. پس اگر معلوم شد كه مخالف واقع يا گفتار مجتهد بوده دوباره بايد انجام دهد.
مسأله 13 - اگر كسى فتواى مجتهدى را به ديگرى بگويد، چنانچه فتواى آن مجتهد عوض شود لازم نيست به او خبر دهد كه فتوا عوض شده ولى اگر بعد از گفتن فتوا بفهمد اشتباه كرده در صورتى كه ممكن باشد بايد اشتباه را برطرف كند.
مسأله 14 - اگر مكلف مدتى اعمال خود را بدون تقليد انجام دهد در صورتى اعمال او صحيح است كه بفهمد به وظيفۀ واقعى خود رفتار كرده است، يا عمل او با فتواى مجتهدى كه وظيفهاش تقليد از او بوده، يا با فتواى مجتهدى كه فعلاً بايد از او تقليد كند مطابق باشد.
مسأله 15 - آب يا مطلق است يا مضاف: آب مضاف آبى است كه آن را از چيزى بگيرند، مثل آب هندوانه و گلاب، يا با چيزى مخلوط باشد، مثل آبى كه به قدرى با گل و مانند آن مخلوط شود كه ديگر به آن آب نگويند، و غير اينها آب مطلق است، و آن بر پنج قسم است: اول: آب كر. دوم: آب قليل. سوم: آب جارى. چهارم: آب باران. پنجم: آب چاه.
مسأله 16 - آب كر مقدار آبى است كه اگر در ظرفى كه درازا و پهنا و گودى آن هر يك سه وجب و نيم است بريزند آن ظرف را پر كند. و وزن آن از صد و بيست و هشت من تبريز بيست مثقال كمتر است و به حسب كيلوى متعارف بنابر اقرب 419/377 كيلوگرم مىشود.
مسأله 17 - اگر عين نجس مانند بول و خون به آب كر برسد چنانچه به واسطۀ آن بو يا رنگ يا مزۀ آب تغيير كند آب نجس مىشود، و اگر تغيير نكند نجس نمىشود.
مسأله 18 - اگر بوى آب كر به واسطۀ غير نجاست تغيير كند، نجس نمىشود.
مسأله 19 - اگر عين نجس مانند خون به آبى كه بيشتر از كر است برسد و بو يا رنگ يا مزه قسمتى از آن را تغيير دهد، چنانچه مقدارى كه تغيير نكرده كمتر از كر باشد تمام آب نجس مىشود، و اگر به اندازه كر يا بيشتر باشد فقط مقدارى كه بو يا رنگ يا مزه آن تغيير كرده نجس است.
مسأله 20 - آب فواره اگر متصل به كر باشد آب نجس را پاك مىكند در صورتى كه مخلوط با آن شود، ولى اگر قطره قطره روى آب نجس بريزد آن را پاك نمىكند، مگر آن كه چيزى روى فواره بگيرند تا آب قبل از قطره قطره شدن به آب نجس متصل شود و با آن مخلوط گردد.
مسأله 21 - اگر چيز نجس را زير شيرى كه متصل به كر است بشويند آبى كه از آن چيز مىريزد اگر متصل به كر باشد و بو يا رنگ يا مزۀ نجاست نگرفته باشد پاك است.
مسأله 22 - اگر مقدارى از آب كر يخ ببندد و باقى آن به قدر كر نباشد چنانچه نجاست به آن برسد نجس مىشود، و هر قدر از يخ هم آب شود نجس است.
مسأله 23 - آبى كه به اندازه كر بوده، اگر انسان شك كند از كر كمتر شده يا نه مثل آب كر است؛ يعنى نجاست را پاك مىكند و اگر نجاستى هم به آن برسد نجس نمىشود. و آبى كه كمتر از كر بوده و انسان شك دارد به مقدار كر شده يا نه حكم آب كر ندارد.
مسأله 24 - كر بودن آب به دو راه ثابت مىشود:
اول: آن كه خود انسان يقين كند. دوم: آن كه دو مردِ عادل خبر دهند.
مسأله 25 - آب قليل آبى است كه از زمين نجوشد و از كر كمتر باشد.
مسأله 26 - اگر آب قليل روى چيز نجس بريزد يا چيز نجس به آن برسد نجس
مىشود، ولى اگر از بالا با فشار روى چيز نجس بريزد مقدارى كه به آن چيز مىرسد نجس، و هر چه بالاتر از آن است پاك مىباشد، و نيز اگر مثل فواره با فشار از پايين به بالا رود در صورتى كه نجاست به بالا برسد پايين نجس نمىشود و اگر نجاست به پايين برسد بالا نجس مىشود.
مسأله 27 - آب قليلى كه براى برطرف كردن عين نجاست روى چيز نجس ريخته شود و از آن جدا گردد، نجس است، و همچنين بنابر اقوا بايد از آب قليلى هم كه بعد از برطرف شدن عين نجاست، براى آب كشيدن چيز نجس روى آن مىريزند و از آن جدا مىشود، اجتناب كنند. ولى آبى كه با آن مخرج بول و غائط را مىشويند با پنج شرط پاك است:
اول: آن كه بو يا رنگ يا مزۀ نجاست نگرفته باشد. دوم: نجاستى از خارج به آن نرسيده باشد. سوم: نجاست ديگرى مثل خون، با بول يا غائط بيرون نيامده باشد. چهارم: ذرههاى غائط در آب پيدا نباشد. پنجم: بيشتر از مقدار معمول، نجاست به اطراف مخرج نرسيده باشد.
مسأله 28 - آب جارى آبى است كه از زمين بجوشد و جريان داشته باشد مانند آب چشمه و قنات.
مسأله 29 - آب جارى اگرچه كمتر از كر باشد، چنانچه نجاست به آن برسد تا وقتى بو يا رنگ يا مزۀ آن به واسطۀ نجاست تغيير نكرده پاك است.
مسأله 30 - اگر نجاستى به آب جارى برسد، مقدارى از آن، كه بو يا رنگ يا مزهاش به واسطۀ نجاست تغيير كرده نجس است، و طرفى كه متصل به چشمه است اگرچه كمتر از كر باشد پاك است. و آبهاى ديگر نهر، اگر به اندازه كر باشد يا به واسطۀ آبى كه تغيير نكرده به آب طرف چشمه متصل باشد، پاك، وگرنه نجس است.
مسأله 31 - آب چشمهاى كه جارى نيست ولى طورى است كه اگر از آن بردارند باز مىجوشد، حكم آب جارى دارد؛ يعنى اگر نجاست به آن رسد تا وقتى بو يا رنگ يا مزۀ آن به واسطۀ نجاست تغيير نكرده پاك است.
مسأله 32 - آبى كه كنار نهر، ايستاده و متصل به آب جارى است، حكم آب جارى دارد.
مسأله 33 - چشمهاى كه مثلاً در زمستان مىجوشد و در تابستان از جوشش مىافتد فقط وقتى كه مىجوشد حكم آب جارى دارد.
مسأله 34 - آب حوض حمام اگرچه كمتر از كر باشد، چنانچه به خزينهاى كه آب آن به اندازۀ كر است متصل باشد، مثل آب جارى است.
مسأله 35 - آب لولههاى حمام كه از شيرها و دوشها مىريزد اگر متصل به كر باشد مثل آب جارى است، و آب لولههاى عمارات اگر متصل به كر باشد در حكم آب كر است.
مسأله 36 - آبى كه روى زمين جريان دارد ولى از زمين نمىجوشد، چنانچه كمتر از كر باشد و نجاست به آن برسد نجس مىشود. اما اگر از بالا با فشار به پايين بريزد، چنانچه نجاست به پايين آن برسد بالاى آن نجس نمىشود.
مسأله 37 - اگر به چيز نجسى كه عين نجاست در آن نيست يك مرتبه باران ببارد جايىكه باران به آن برسد پاك مىشود. و در فرش و لباس و مانند اينها فشار لازم نيست ولى باريدن دو سه قطره فايده ندارد، بلكه بايد طورى باشد كه بگويند باران مىآيد.
مسأله 38 - اگر باران به عين نجس ببارد و به جاى ديگر ترشح كند، چنانچه عين نجاست همراه آن نباشد و بو يا رنگ يا مزه نجاست نگرفته باشد پاك است. پس اگر باران بر خون ببارد و ترشح كند، چنانچه ذرهاى خون در آن باشد، يا آن كه
بو يا رنگ يا مزۀ خون گرفته باشد نجس مىباشد.
مسأله 39 - اگر بر سقف عمارت يا روى بام آن عين نجاست باشد، تا وقتى باران به بام مىبارد آبى كه به چيز نجس رسيده و از سقف يا ناودان مىريزد پاك است. و بعد از قطع شدن باران اگر معلوم باشد آبى كه مىريزد به چيز نجس رسيده است، نجس مىباشد.
مسأله 40 - زمين نجسى كه باران بر آن ببارد پاك مىشود. و اگر باران بر زمين جارى شود و به جاى نجسى كه زير سقف است برسد، آن را نيز پاك مىكند.
مسأله 41 - خاك نجسى كه به واسطۀ باران گل شود و آب آن را فرا گيرد پاك است، اما اگر فقط رطوبت به آن برسد پاك نمىشود.
مسأله 42 - هرگاه آب باران در جايى جمع شود اگرچه كمتر از كر باشد چنانچه موقعى كه باران مىآيد، چيز نجسى را در آن بشويند و آب، بو يا رنگ يا مزۀ نجاست نگيرد، آن چيز نجس پاك مىشود.
مسأله 43 - اگر بر فرش پاكى كه روى زمين نجس است باران ببارد، و بر زمين نجس جارى شود، فرش نجس نمىشود و زمين هم پاك مىگردد.
مسأله 44 - آب چاهى كه از زمين مىجوشد، اگرچه كمتر از كر باشد چنانچه نجاست به آن برسد، تا وقتى بو يا رنگ يا مزۀ آن به واسطۀ نجاست تغيير نكرده پاك است، ولى مستحب است پس از رسيدن بعضى از نجاستها، مقدارى كه در كتابهاى مفصل گفته شده، از آب آن بكشند.
مسأله 45 - اگر نجاستى در چاه بريزد و بو يا رنگ يا مزۀ آبِ آن را تغيير دهد، چنانچه تغيير آب چاه از بين برود، موقعى پاك مىشود كه با آبى كه از چاه مىجوشد مخلوط گردد.
مسأله 46 - اگر آب باران يا آب ديگر، در گودالى جمع شود و كمتر از كر باشد، چنانچه بعد از قطع شدن باران، نجاست به آن برسد، نجس مىشود.
مسأله 47 - آب مضاف كه معنى آن گفته شد، چيز نجس را پاك نمىكند، وضو و غسل هم با آن باطل است.
مسأله 48 - اگر ذرهاى نجاست به آب مضاف برسد نجس مىشود، ولى چنانچه از بالا با فشار روى چيز نجس بريزد، مقدارى كه به چيز نجس رسيده نجس، و مقدارى كه بالاتر از آن است پاك مىباشد. مثلاً اگر گلاب را از گلابدان روى دست نجس بريزند، آنچه به دست رسيده نجس، و آنچه به دست نرسيده پاك است، و نيز اگر مثل فواره با فشار از پايين به بالا برود اگر نجاست به بالا برسد، پايين نجس نمىشود.
مسأله 49 - اگر آب مضافِ نجس، طورى با آب كر يا جارى مخلوط شود كه ديگر آب مضاف به آن نگويند، پاك مىشود.
مسأله 50 - آبى كه مطلق بوده و معلوم نيست مضاف شده يا نه، مثل آب مطلق است؛ يعنى چيز نجس را پاك مىكند، وضو و غسل هم با آن صحيح است. و آبى كه مضاف بوده و معلوم نيست مطلق شده يا نه، مثل آب مضاف است؛ يعنى چيز نجس را پاك نمىكند، وضو و غسل هم با آن باطل است.
مسأله 51 - آبى كه معلوم نيست مطلق است يا مضاف، و معلوم نيست كه قبلاً مطلق يا مضاف بوده، نجاست را پاك نمىكند، وضو و غسل هم با آن باطل است. ولى اگر به اندازۀ كر يا بيشتر باشد و نجاست به آن برسد، حكم به نجس بودن آن نمىشود.
مسأله 52 - آبى كه عين نجاست، مثل خون و بول به آن برسد و بو يا رنگ يا مزۀ آن را تغيير دهد اگرچه كر يا جارى باشد نجس مىشود. ولى اگر بو يا رنگ يا مزۀ آن
به واسطۀ نجاستى كه بيرون آن است عوض شود، مثلاً مردارى كه پهلوى آب است بوى آن را تغيير دهد نجس نمىشود.
مسأله 53 - آبى كه عين نجاست مثل خون و بول در آن ريخته و بو يا رنگ يا مزۀ آن را تغيير داده، چنان كه به كر يا جارى متصل شود، يا باران بر آن ببارد، يا باد، باران را در آن بريزد، يا آب باران در موقع باريدن از ناودان در آن جارى شود، و تغيير آن از بين برود پاك مىشود. ولى بايد آب باران يا كر يا جارى با آن مخلوط گردد.
مسأله 54 - اگر چيز نجس را در آب كر يا جارى فرو برند، و در چيزهايى كه قابل فشار دادن است مانند فرش و لباس، طورى فشار، يا در داخل آب حركت دهند كه آب داخل آن خارج شود چنانچه از چيزهايى باشد كه در دفعه اول پاك مىشود، آبى كه بعد از بيرون آوردن، از آن مىريزد پاك است و اگر از چيزهايى باشد كه بايد دو مرتبه آن را در آب فرو برند تا پاك شود، آبى كه بعد از دفعه دوم از آن مىريزد، پاك مىباشد.
مسأله 55 - آبى كه پاك بوده و معلوم نيست نجس شده يا نه، پاك است. و آبى كه نجس بوده و معلوم نيست پاك شده يا نه نجس است.
مسأله 56 - نيم خورده سگ و خوك و كافر، نجس و خوردن آن حرام است و نيم خوردۀ حيوانات حرام گوشت پاك و خوردن آن مكروه مىباشد.
مسأله 57 - واجب است انسان وقت تخلّى و مواقع ديگر، عورت خود را از كسانى كه مكلفند، اگرچه مثل خواهر و مادر با او محرم باشند، و همچنين از ديوانه مميز و بچههاى مميز كه خوب و بد را مىفهمند، بپوشاند ولى زن و شوهر لازم نيست عورت خود را از يكديگر بپوشانند.
مسأله 58 - لازم نيست با چيز مخصوصى عورت خود را بپوشاند، و اگر مثلاً با دست هم آن را بپوشاند، كافى است.
مسأله 59 - موقع تخلّى بايد طرف جلوى بدن؛ يعنى شكم و سينه، رو به قبله و پشت به قبله نباشد.
مسأله 60 - اگر موقع تخلّى طرف جلوى بدن كسى رو به قبله يا پشت به قبله باشد و عورت را از قبله بگرداند كفايت نمىكند، و اگر جلوى بدن او رو به قبله يا پشت به قبله نباشد، احتياط واجب آن است كه عورت را رو به قبله يا پشت به قبله ننمايد.
مسأله 61 - در موقع تطهيرِ مخرجِ بول و غائط، رو به قبله و پشت به قبله بودن اشكالى ندارد، ولى اگر در موقع استبراء، بول از مخرج بيرون آيد، در اين حال رو به قبله و پشت به قبله بودن حرام است.
مسأله 62 - اگر براى آن كه نامحرم او را نبيند، مجبور شود رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند، بايد رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند، و نيز اگر از راه ديگر ناچار باشد كه رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند مانعى ندارد.
مسأله 63 - احتياط واجب آن است كه بچه را در وقت تخلّى رو به قبله يا پشت به قبله ننشانند، ولى اگر خود بچه بنشيند، جلوگيرى از او واجب نيست.
مسأله 64 - در چهار جا تخلّى حرام است:
اول: در كوچههاى بنبست در صورتى كه صاحبانش اجازه نداده باشند. دوم: در ملك كسى كه اجازۀ تخلّى نداده است. سوم: در جايى كه براى عدۀ مخصوصى وقف شده است مثل بعضى از مدرسهها. چهارم: روى قبر مؤمنين در صورتى كه بىاحترامى به آنان باشد.
مسأله 65 - در سه صورت، مخرج غائط فقط با آب پاك مىشود:
اول: آن كه با غائط، نجاست ديگرى مثل خون بيرون آمده باشد. دوم: آن كه
نجاستى از خارج به مخرج غائط رسيده باشد. سوم: آن كه اطراف مخرج بيشتر از مقدار معمول آلوده شده باشد، و در غير اين سه صورت مىشود مخرج را با آب شست و يا به دستورى كه بعداً گفته مىشود با پارچه و سنگ و مانند اينها پاك كرد، اگرچه شستن با آب بهتر است.
مسأله 66 - مخرج بول با غير آب پاك نمىشود، و مردها اگر بعد از برطرف شدن بول يك مرتبه بشويند كافى است، ولى زنها و همچنين كسانى كه بولشان از غير مجراى طبيعى مىآيد، احتياط واجب آن است كه دو مرتبه بشويند.
مسأله 67 - اگر مخرج غائط را با آب بشويند، بايد چيزى از غائط در آن نماند، ولى باقى ماندن رنگ و بوى آن مانعى ندارد، و اگر در دفعه اول طورى شسته شود كه ذرهاى از غائط در آن نماند، دوباره شستن لازم نيست.
مسأله 68 - هرگاه با سنگ و كلوخ و مانند اينها غائط را از مخرج برطرف كنند، اگرچه پاك شدنش محل تأمل است ولى نماز خواندن مانعى ندارد و چنانچه چيزى هم به آن برسد نجس نمىشود و ذرههاى كوچك و لزوجت محل، اشكال ندارد.
مسأله 69 - لازم نيست با سه سنگ يا سه پارچه مخرج را پاك كنند، بلكه با اطراف يك سنگ يا يك پارچه هم كافى است، بلكه اگر با يك مرتبه هم غائط برطرف شد كفايت مىكند، ولى با استخوان و سرگين و يا چيزهايى كه احترام آنها لازم است، مانند كاغذى كه اسم خدا بر آن نوشته، اگر پاك كند محل را، نماز نمىتواند بخواند.
مسأله 70 - اگر شك كند كه مخرج را تطهير كرده يا نه، اگرچه هميشه بعد از بول يا غائط فوراً تطهير مىكرده، بايد خود را تطهير نمايد.
مسأله 71 - اگر بعد از نماز شك كند كه قبل از نماز مخرج را تطهير كرده يا نه، نمازى كه خوانده صحيح است، ولى براى نمازهاى بعد بايد تطهير كند.
مسأله 72 - استبراء عمل مستحبى است كه مردها بعد از بيرون آمدن بول انجام مىدهند، و آن داراى اقسامى است، و بهترين آنها اين است كه بعد از قطع شدن بول، اگر مخرج غائط نجس شده، اول آن را تطهير كنند، بعد سه دفعه با انگشت ميانۀ دست چپ از مخرج غائط تا بيخ آلت بكشند و بعد شست را روى آلت و انگشت پهلوى شست را زير آن بگذارند و سه مرتبه تا ختنهگاه بكشند و پس از آن سه مرتبه سر آلت را فشار دهند.
مسأله 73 - آبى كه گاهى بعد از ملاعبه و بازى كردن از انسان خارج مىشود و به آن مَذى مىگويند پاك است. و نيز آبى كه گاهى بعد از منى بيرون مىآيد و به آن وَذى گفته مىشود و آبى كه گاهى بعد از بول بيرون مىآيد و به آن وَدى مىگويند، اگر بول به آن نرسيده باشد، پاك است. و چنانچه انسان بعد از بول استبراء كند و بعد آبى از او خارج شود و شك كند كه بول است يا يكى از اينها، پاك مىباشد.
مسأله 74 - اگر انسان شك كند استبراء كرده يا نه، و رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند پاك است يا نه، نجس مىباشد. و چنانچه وضو گرفته باشد باطل مىشود، ولى اگر شك كند استبرايى كه كرده درست بوده يا نه، و رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند پاك است يا نه، پاك مىباشد، وضو را هم باطل نمىكند.
مسأله 75 - كسى كه استبراء نكرده اگر به واسطۀ آن كه مدتى از بول كردن او گذشته، يقين كند بول در مجرى نمانده است و رطوبتى ببيند و شك كند پاك است يا نه، آن رطوبت پاك مىباشد، وضو را هم باطل نمىكند.
مسأله 76 - اگر انسان بعد از بول استبراء كند و وضو بگيرد، چنانچه بعد از وضو رطوبتى ببيند كه بداند يا بول است يا منى، واجب است احتياطاً غسل كند، وضو هم بگيرد. ولى اگر وضو نگرفته باشد فقط گرفتن وضو كافى است.
مسأله 77 - براى زن استبراء از بول نيست و اگر رطوبتى ببيند و شك كند پاك است يا نه، پاك مىباشد، وضو و غسل او را هم باطل نمىكند.
مسأله 78 - مستحب است در موقع تخلّى جايى بنشيند كه كسى او را نبيند، و موقع وارد شدن به مكان تخلّى، اول پاى چپ و موقع بيرون آمدن، اول پاى راست را بگذارد. و همچنين مستحب است در حال تخلّى سر را بپوشاند و سنگينى بدن را برپاى چپ بيندازد.
مسأله 79 - نشستن رو به روى خورشيد و ماه در موقع تخلّى، مكروه است ولى اگر عورت خود را به وسيلهاى بپوشاند مكروه نيست. و نيز در موقع تخلّى، نشستن رو به روى باد و در جاده و خيابان و كوچه و درب خانه و زير درختى كه ميوه مىدهد و چيز خوردن و توقف زياد و تطهير كردن با دست راست، مكروه مىباشد. و همچنين است حرف زدن در حال تخلّى ولى اگر ناچار باشد، يا ذكر خدا بگويد، اشكال ندارد.
مسأله 80 - ايستاده بول كردن و بول كردن در زمين سخت، و سوراخ جانوران و در آب، خصوصاً آب ايستاده مكروه است.
مسأله 81 - خوددارى كردن از بول و غائط، مكروه است. و اگر ضرر برساند بايد خوددارى نكند.
مسأله 82 - مستحب است انسان پيش از نماز و پيش از خواب و پيش از جماع و بعد از بيرون آمدن منى، بول كند.
مسأله 83 - نجاسات يازده چيز است: اول: بول. دوم: غائط. سوم: منى. چهارم: مردار. پنجم: خون. ششم و هفتم: سگ و خوك. هشتم: كافر. نهم: شراب. دهم: فقّاع. يازدهم: عرق شتر نجاستخوار.
مسأله 84 - بول و غائط انسان و هر حيوان حرام گوشتى كه خون جهنده دارد كه اگر رگ آن را ببرند، خون از آن جستن مىكند، نجس است، ولى فضلۀ حيوانات كوچك مثل پشه و مگس كه گوشت ندارند پاك است.
مسأله 85 - فضلۀ پرندگان حرام گوشت، نجس است.
مسأله 86 - بول و غائط حيوان نجاستخوار، نجس است و همچنين است بول و غائط حيوانى كه انسان آن را وطى كرده؛ يعنى با آن نزديكى نموده، و گوسفندى كه استخوان آن از خوردن شير خوك، محكم شده است.
مسأله 87 - منى حيوانى كه خون جهنده دارد، نجس است.
مسأله 88 - مردار حيوانى كه خون جهنده دارد، نجس است، چه خودش مرده باشد يا به غير دستورى كه در شرع معيّن شده، آن را كشته باشند. و ماهى چون خون جهنده ندارد، اگرچه در آب بميرد، پاك است.
مسأله 89 - چيزهايى از مردار كه مثل پشم و مو و كرك و استخوان و دندان، روح نداشته اگر از غير حيوانى باشد كه مثل سگ نجس است، پاك مىباشد.
مسأله 90 - اگر از بدن انسان يا حيوانى كه خون جهنده دارد و در حالى كه زنده است گوشت يا چيز ديگرى را كه روح دارد جدا كنند، نجس است.
مسأله 91 - پوستهاى مختصر لب و جاهاى ديگر بدن كه موقع افتادنشان رسيده، اگرچه آنها را بكنند پاك است، ولى بنابر احتياط واجب بايد از پوستى كه موقع
افتادنش نرسيده و آن را كندهاند اجتناب نمايند.
مسأله 92 - تخم مرغى كه از شكم مرغ مرده بيرون مىآيد، اگر پوست روى آن سفت شده باشد، پاك است، ولى ظاهر آن را بايد آب كشيد.
مسأله 93 - اگر بره و بزغاله، پيش از آن كه علفخوار شوند بميرند، پنير مايهاى كه در شيردان آنها مىباشد پاك است، ولى ظاهر آن را بايد آب كشيد.
مسأله 94 - دواجات روان و عطر و روغن و واكس و صابون كه از خارجه مىآورند اگر انسان يقين به نجاست آنها نداشته باشد، پاك است.
مسأله 95 - گوشت و پيه و چرمى كه در بازار مسلمانان فروخته شود پاك است، و همچنين است اگر يكى از اينها در دست مسلمان باشد، ولى اگر بدانند آن مسلمان از كافر گرفته و رسيدگى نكرده كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده يا نه، نجس مىباشد.
مسأله 96 - خون انسان و هر حيوانى كه خون جهنده دارد؛ يعنى حيوانى كه اگر رگ آن را ببرند خون از آن جستن مىكند، نجس است، پس خون حيوانى كه مانند ماهى و پشه خون جهنده ندارد، پاك مىباشد.
مسأله 97 - اگر حيوان حلال گوشت را به دستورى كه در شرع معيّن شده بكشند و خون آن به مقدار معمول بيرون آيد، خونى كه در بدنش مىماند، پاك است، ولى اگر به علت نفس كشيدن يا به واسطۀ اين كه سر حيوان در جاى بلندى بوده خون به بدن حيوان برگردد، آن خون نجس است.
مسأله 98 - خونى كه در تخم مرغ مىباشد نجس نيست، ولى به احتياط واجب بايد از خوردن آن اجتناب كند، و اگر خون را با زردۀ تخم مرغ بههم بزنند كه از بين برود، خوردن زرده هم مانعى ندارد.
مسأله 99 - خونى كه گاهى موقع دوشيدن شير ديده مىشود نجس است و شير را نجس مىكند.
مسأله 100 - خونى كه از لاى دندانها مىآيد، اگر به واسطۀ مخلوط شدن با آب دهان از بين برود، پاك است، و فرو بردن آب دهان در اين صورت اشكال ندارد.
مسأله 101 - خونى كه به واسطۀ كوبيده شدن، زير ناخن يا زير پوست مىميرد، اگر طورى شود كه ديگر به آن خون نگويند، پاك است، و اگر به آن خون بگويند در صورتى كه ناخن يا پوست سوراخ شود، اگر مشقت ندارد بايد براى وضو و غسل خون را بيرون آورند و اگر مشقت دارد بايد اطراف آن را به طورى كه نجاست زياد نشود، بشويند و پارچه يا چيزى مثل پارچه، بر آن بگذارند و روى پارچه دست تر بكشند.
مسأله 102 - اگر انسان نداند كه خون، زيرپوست مرده يا گوشت به واسطۀ كوبيده شدن به آن حالت در آمده، پاك است.
مسأله 103 - اگر موقع جوشيدن غذا ذرهاى خون در آن بيفتد، تمام غذا و ظرف آن نجس مىشود، و جوشيدن و حرارت و آتش پاك كننده نيست.
مسأله 104 - زردابهاى كه در حال بهبودى زخم در اطراف آن پيدا مىشود، اگر معلوم نباشد كه با خون مخلوط است، پاك مىباشد.
مسأله 105 - سگ و خوكى كه در خشكى زندگى مىكنند حتى مو و استخوان و پنجه و ناخن و رطوبتهاى آنها، نجس است ولى سگ و خوك دريايى پاك است.
مسأله 106 - كافر؛ يعنى كسى كه منكر خدا است، يا براى خدا شريك قرار مىدهد، يا پيغمبرى حضرت خاتم الانبياء محمد بن عبداللّه را قبول ندارد، نجس است. و
همچنين است اگر در يكى از اينها شك داشته باشد. و نيز كسى كه ضرورى دين؛ يعنى چيزى را كه مثل نماز و روزه مسلمانان جزء دين اسلام مىدانند منكر شود چنانچه بداند آن چيز ضرورى دين است، و انكار آن چيز برگردد به انكار خدا يا توحيد يا نبوت، نجس مىباشد، و اگر نداند احتياطاً بايد از او اجتناب كرد، گرچه لازم نيست.
مسأله 107 - تمام بدن كافر، حتى مو و ناخن و رطوبتهاى او نجس است.
مسأله 108 - اگر پدر و مادر و جد بچۀ نابالغ كافر باشند آن بچه هم نجس است، و اگر يكى از اينها مسلمان باشد بچه پاك است.
مسأله 109 - كسى كه معلوم نيست مسلمان است يا نه پاك مىباشد. ولى احكام ديگر مسلمانان را ندارد، مثلاً نمىتواند زن مسلمان بگيرد، و نبايد در قبرستان مسلمانان دفن شود.
مسأله 110 - اگر مسلمانى به يكى از دوازده امام دشنام دهد، يا با آنان دشمنى داشته باشد، نجس است.
مسأله 111 - شراب و هر چيزى كه انسان را مست مىكند، چنانچه به خودى خود روان باشد، نجس است، و اگر مثل بنگ و حشيش، روان نباشد اگرچه چيزى در آن بريزند كه روان شود، پاك است.
مسأله 112 - الكل صنعتى كه براى رنگ كردن درب و ميز و صندلى و مانند اينها بكار مىبرند اگر انسان نداند از چيزى كه مست كننده و روان است درست كردهاند، پاك مىباشد.
مسأله 113 - اگر انگور و آب انگور به خودى خود جوش بيايد، حرام، ولى نجس نيست مگر آن كه معلوم شود كه مست كننده است، و اگر به واسطۀ پختن جوش بيايد خوردنش حرام است ولى نجس نيست.
مسأله 114 - خرما و مويز و كشمش و آب آنها اگر جوش بيايند پاك، و خوردن آنها حلال است.
مسأله 115 - فقّاع كه از جو گرفته مىشود و به آن آبجو مىگويند نجس است، ولى آبى كه به دستور طبيب از جو مىگيرند و به آن ماءالشعير مىگويند پاك مىباشد.
عرق جُنب از حرام مسأله 116 - عرق جنب از حرام، نجس نيست، ولى احتياط واجب آن است كه با بدن يا لباسى كه به آن آلوده شده، نماز نخوانند.
مسأله 117 - اگر انسان در موقعى كه نزديكى با زن، حرام است - مثلاً در روزۀ ماه رمضان - با زن خود نزديكى كند بنابر احتياط واجب بايد از عرق خود در نماز اجتناب نمايد.
مسأله 118 - اگر جنب از حرام، به واسطه تنگى وقت، عوض غسل، تيمم نمايد و بعد از تيمم و خواندن نماز عرق كند بنابر احتياط واجب بايد از عرق خود در نماز اجتناب نمايد، ولى اگر به واسطۀ عذر ديگر تيمم كند، اجتناب لازم نيست.
مسأله 119 - اگر كسى از حرام جنب شود و بعد با حلال خود نزديكى كند بنابر احتياط واجب، بايد از عرق خود در نماز اجتناب كند، ولى اگر اول با حلال خود نزديكى كند و بعد، از حرام جنب شود، عرق او وجوب اجتناب ندارد.
مسأله 120 - عرق شتر نجاستخوار، نجس است، ولى اگر حيوانات ديگر، نجاستخوار شوند از عرق آنها اجتناب لازم نيست.
مسأله 121 - نجاست هر چيز از سه راه ثابت مىشود: اول آن كه خود انسان يقين كند چيزى نجس است، و اگر گمان داشته باشد چيزى نجس است لازم نيست از آن اجتناب نمايد. بنابراين غذا خوردن در قهوهخانه و مهمانخانههايى كه مردمان لاابالى و كسانى كه پاكى و نجسى را مراعات نمىكنند در آنها غذا مىخورند، اگر انسان يقين نداشته باشد غذايى را كه براى او آوردهاند نجس است اشكال ندارد. دوم آن كه كسى كه چيزى در اختيار او است بگويد آن چيز نجس است، مثلاً همسر انسان يا نوكر يا كلفت بگويد ظرف يا چيز ديگرى كه در اختيار او است نجس مىباشد، سوم آن كه دو مرد عادل بگويند چيزى نجس است و نيز اگر يك نفر عادل هم بگويد چيزى نجس است، بنابر احتياط واجب بايد از آن چيز اجتناب كرد.
مسأله 122 - اگر به واسطۀ ندانستن مسأله، نجس بودن و پاك بودن چيزى را نداند، مثلاً نداند عرقِ جنب از حرام پاك است يا نه، بايد مسأله را بپرسد، ولى اگر با اين كه مسأله را مىداند، چيزى را شك كند پاك است يا نه، مثلاً شك كند آن چيز خون است يا نه، يا نداند كه خون پشه است يا خون انسان، پاك مىباشد.
مسأله 123 - چيز نجسى كه انسان شك دارد پاك شده يا نه، نجس است، و چيز پاك را اگر شك كند نجس شده يا نه، پاك است. و اگر هم بتواند نجس بودن يا پاك بودن آن را بفهمد لازم نيست وارسى كند.
مسأله 124 - اگر بداند يكى از دو ظرف يا دو لباسى كه از هر دوى آنها استفاده مىكند نجس شده، و نداند كدام است، بايد از هر دو اجتناب كند، بلكه اگر مثلاً نمىداند لباس خودش نجس شده يا لباسى كه هيچ از آن استفاده نمىكند و مال ديگرى است، باز هم احتياط آن است كه از لباس خودش اجتناب نمايد، اگرچه لازم نيست.
مسأله 125 - اگر چيز پاك به چيز نجس برسد و هر دو يا يكى از آنها به طورى تر باشد كه ترى يكى به ديگرى برسد، چيز پاك نجس مىشود. و اگر ترى به قدرى كم باشد كه به ديگرى نرسد، چيزى كه پاك بوده نجس نمىشود.
مسأله 126 - اگر چيز پاكى به چيز نجس برسد و انسان شك كند كه هر دو يا يكى از آنها تر بوده يا نه، آن چيز پاك نجس نمىشود.
مسأله 127 - دو چيزى كه انسان نمىداند كدام پاك و كدام نجس است اگر چيز پاكى با رطوبت به يكى از آنها برسد، نجس نمىشود، ولى اگر يكى از آنها قبلاً نجس بوده و انسان نداند پاك شده يا نه، چنانچه چيز پاكى به آن برسد نجس مىشود.
مسأله 128 - زمين و پارچه و مانند اينها اگر رطوبت داشته باشد هر قسمتى كه نجاست به آن برسد نجس مىشود و جاهاى ديگر آن پاك است و همچنين است خيار و خربزه و مانند اينها.
مسأله 129 - هرگاه شيره و روغن روان باشد همين كه يك نقطه از آن نجس شد، تمام آن نجس مىشود. ولى اگر روان نباشد نجس نمىشود.
مسأله 130 - اگر مگس يا حيوانى مانند آن، روى چيز نجسى كه تر است بنشيند و بعد روى چيز پاكى كه آن هم تر است بنشيند، چنانچه انسان بداند نجاست همراه آن حيوان بوده، چيز پاك نجس مىشود، و اگر نداند پاك است.
مسأله 131 - اگر جايى از بدن كه عرق دارد نجس شود و عرق از آنجا به جاى ديگر برود، هر جا كه عرق به آن برسد نجس مىشود، و اگر عرق به جاى ديگر نرود جاهاى ديگر بدن پاك است.
مسأله 132 - اخلاطى كه از بينى يا گلو مىآيد، اگر خون داشته باشد، جايى كه خون
دارد نجس، و بقيۀ آن پاك است، پس اگر به بيرون دهان يا بينى برسد، مقدارى را كه انسان يقين دارد جاى نجس اخلاط به آن رسيده، نجس است، و محلى را كه شك دارد جاى نجس به آن رسيده يا نه، پاك مىباشد.
مسأله 133 - اگر آفتابهاى را كه ته آن سوراخ است روى زمين نجس بگذارند چنانچه آب طورى زير آن جمع گردد كه با آب آفتابه يكى حساب شود، آب آفتابه نجس مىشود، ولى اگر آبى كه از زير آفتابه خارج مىشود در زمين فرو رود يا جارى شود به نحوى كه با آب داخل آن يكى حساب نشود، آب آفتابه نجس نمىشود.
مسأله 134 - اگر چيزى داخل بدن شود و به نجاست برسد، در صورتى كه بعد از بيرون آمدن، آلوده به نجاست نباشد پاك است، پس اگر اسباب اماله يا آب آن در مخرج غائط وارد شود، يا سوزن و چاقو و مانند اينها در بدن فرو رود و بعد از بيرون آمدن، به نجاست آلوده نباشد نجس نيست. و همچنين است آب دهان و بينى اگر در داخل به خون برسد و بعد از بيرون آمدن به خون آلوده نباشد.
مسأله 135 - نجس كردن خط و ورق قرآن حرام است، و اگر نجس شود بايد فوراً آن را آب بكشند.
مسأله 136 - اگر جلد قرآن نجس شود در صورتى كه بىاحترامى به قرآن باشد بايد آن را آب بكشند.
مسأله 137 - گذاشتن قرآن روى عين نجس، مانند خون و مردار اگرچه آن عين نجس خشك باشد حرام است، و برداشتن قرآن از روى آن واجب مىباشد.
مسأله 138 - نوشتن قرآن با مركب نجس، اگرچه يك حرف آن باشد حرام است. و اگر نوشته شود بايد آن را آب بكشند، يا به واسطۀ تراشيدن و مانند آن كارى كنند كه از بين برود.
مسأله 139 - احتياط واجب آن است كه از دادن قرآن به كافر خوددارى كنند، و اگر قرآن دست او است در صورت امكان از او بگيرند.
مسأله 140 - اگر ورق قرآن يا چيزى كه احترام آن لازم است - مثل كاغذى كه اسم خدا يا پيغمبر(صلی الله علیه و آله) يا امام (علیه السلام) بر آن نوشته شده، در مستراح بيفتد بيرون آوردن و آب كشيدن آن اگرچه خرج داشته باشد واجب است، و اگر بيرون آوردن آن ممكن نباشد بايد به آن مستراح نروند تا يقين كنند آن ورق پوسيده است. و نيز اگر تربت در مستراح بيفتد و بيرون آوردن آن ممكن نباشد بايد تا وقتى كه يقين نكردهاند به كلى از بين رفته به آن مستراح نروند.
مسأله 141 - خوردن و آشاميدن چيز نجس، حرام است و نيز خورانيدن عين نجس به اطفال در صورتى كه ضرر داشته باشد حرام مىباشد، بلكه اگر ضرر هم نداشته باشد بنابر احتياط واجب بايد از آن خوددارى كنند، ولى خوراندن غذاهايى كه نجس شده است به طفل حرام نيست.
مسأله 142 - فروختن و عاريه دادن چيز نجسى كه مىشود آن را آب كشيد اگر نجس بودن آن را به طرف نگويند اشكال ندارد، ولى چنانچه انسان بداند كه عاريه گيرنده و خريدار، آن را در خوردن و آشاميدن استعمال مىكنند بايد نجاستش را به او بگويند.
مسأله 143 - اگر انسان ببيند كسى چيز نجسى را مىخورد يا با لباس نجس نماز مىخواند لازم نيست به او بگويد.
مسأله 144 - اگر جايى از خانه يا فرش كسى نجس باشد و ببيند بدن يا لباس يا چيز ديگر كسانى كه وارد خانۀ او مىشوند با رطوبت به جاى نجس رسيده است، لازم نيست به آنان بگويد.
مسأله 145 - اگر صاحب خانه در بين غذا خوردن بفهمد غذا نجس است، بايد به
مهمانها بگويد، اما اگر يكى از مهمانها بفهمد لازم نيست به ديگران خبر دهد، ولى چنانچه طورى با آنان معاشرت دارد كه مىداند كه به واسطۀ نگفتن، خود او هم نجس مىشود بايد بعد از غذا به آنان بگويد.
مسأله 146 - اگر چيزى را كه عاريه كرده نجس شود اگر بداند كه صاحبش آن چيز را در خوردن و آشاميدن استعمال مىكند، واجب است به او بگويد.
مسأله 147 - بچه مميزى كه خوب و بد را مىفهمد اگر تكليفش هم نزديك است اگر بگويد چيزى را آب كشيدم، دوباره بايد آن را آب كشيد، ولى اگر بگويد چيزى كه در دست او است نجس است احتياط آن است كه از آن اجتناب كنند. اگرچه بعيد نيست اعتبار قول صبىّ مراهق.
مسأله 148 - ده چيز، نجاست را پاك مىكند و آنها را مطهرات گويند:
اول: آب. دوم: زمين. سوم: آفتاب. چهارم: استحاله. پنجم: انتقال. ششم: اسلام. هفتم: تبعيت. هشتم: برطرف شدن عين نجاست. نهم: استبراءِ حيوان نجاستخوار. دهم: غايب شدن مسلمان. و احكام اينها به طور تفصيل در مسائل آينده گفته مىشود.
مسأله 149 - آب با چهار شرط، چيز نجس را پاك مىكند: اول: آن كه مطلق باشد، پس آب مضاف مانند گلاب و عرقِ بيد، چيز نجس را پاك نمىكند، دوم: آن كه پاك باشد، سوم: آن كه وقتى چيز نجس را مىشويند آب مضاف نشود و بو يا رنگ يا مزۀ نجاست هم نگيرد، چهارم: آن كه بعد از آب كشيدن چيز نجس، عين نجاست در آن نباشد. و پاك شدن چيز نجس با آب قليل؛ يعنى آب كمتر از كر، شرطهاى ديگرى هم دارد كه بعداً گفته مىشود.
مسأله 150 - ظرف نجس را با آب قليل بايد سه مرتبه شست، بلكه در كر و جارى هم احتياط سه مرتبه است، اگرچه ارجح در كر و جارى يك مرتبه است، ولى ظرفى را كه سگ ليسيده يا از آن ظرف آب يا چيز روان ديگر خورده، بايد اول با خاكِ پاك، خاكمال كرد و بعد بنابر احتياط واجب، دو مرتبه در كر يا جارى يا با آب قليل شست، و همچنين ظرفى را كه آب دهان سگ در آن ريخته بنابر احتياط واجب بايد پيش از شستن خاكمال كرد.
مسأله 151 - اگر دهانۀ ظرفى كه سگ دهن زده، تنگ باشد و نشود آن را خاكمال كرد، چنانچه ممكن است بايد كهنه به چوبى بپيچند و به توسط آن خاك را به آن ظرف بمالند و در غير اين صورت پاك شدن ظرف اشكال دارد.
مسأله 152 - ظرفى را كه خوك از آن، چيز روانى بخورد، با آب قليل بايد هفت مرتبه شست، و در كر و جارى نيز هفت مرتبه بايد شست به احتياط واجب، و لازم نيست آن را خاكمال كنند، اگرچه احتياط مستحب آن است كه خاكمال شود، و نيز ليسيدن خوك ملحق است به آب خوردن آن به احتياط واجب.
مسأله 153 - اگر بخواهند ظرفى را كه به شراب نجس شده با آب قليل آب بكشند بايد سه مرتبه بشويند، و بهتر است هفت مرتبه شسته شود.
مسأله 154 - كوزهاى كه از گل نجس ساخته شده و يا آب نجس در آن فرو رفته اگر در آب كر يا جارى بگذارند به هر جاى آن، كه آب برسد پاك مىشود. و اگر بخواهند باطن آن هم پاك شود بايد به قدرى در آب كر يا جارى بماند كه آب به تمام آن فرو رود و فرو رفتن رطوبت كافى نيست.
مسأله 155 - ظرف نجس را با آب قليل، دو جور مىشود آب كشيد. يكى آن كه سه مرتبه پر كنند و خالى كنند، ديگر آن كه سه دفعه قدرى آب در آن بريزند و در هر دفعه آب را طورى در آن بگردانند كه به جاهاى نجس آن برسد و بيرون بريزند.
مسأله 156 - اگر ظرف بزرگى مثل پاتيل و خمره نجس شود، چنانچه سه مرتبه آن را از آب پر كنند و خالى كنند پاك مىشود، و همچنين است اگر سه مرتبه از بالا، آب در آن بريزند، به طورى كه تمام اطراف آن را بگيرد، و در هر دفعه آبى كه ته آن جمع مىشود بيرون آورند، و احتياط واجب آن است كه در هر دفعه ظرفى را كه با آن آبها را بيرون مىآورند آب بكشند.
مسأله 157 - اگر مِس نجس و مانند آن را آب كنند و آب بكشند، ظاهرش پاك مىشود.
مسأله 158 - تنورى كه به بول نجس شده است، اگر دو مرتبه از بالا آب در آن بريزند به طورى كه تمام اطراف آن را بگيرد پاك مىشود. و در غير بول اگر بعد از برطرف شدن نجاست يك مرتبه به دستورى كه گفته شد آب در آن بريزند، كافى است. و بهتر است كه گودالى ته آن بكنند تا آبها در آن جمع شود و بيرون بياورند، بعد آن گودال را با خاكِ پاك پر كنند.
مسأله 159 - اگر چيز نجس را بعد از برطرف كردن عين نجاست، يك مرتبه در آب كر يا جارى فرو برند كه آب به تمام جاهاى نجس آن برسد پاك مىشود. و احتياط واجب آن است كه فرش و لباس و مانند اينها را طورى فشار يا حركت دهند كه آب داخل آن خارج شود.
مسأله 160 - اگر بخواهند چيزى را كه به بول نجس شده با آب قليل آب بكشند، چنانچه يك مرتبه آب روى آن بريزند و از آن جدا شود در صورتى كه بول در آن چيز نمانده باشد، يك مرتبه ديگر كه آب روى آن بريزند پاك مىشود، ولى در لباس و فرش و مانند اينها بايد بعد از هر دفعه، فشار دهند تا غُساله آن بيرون آيد. و غُساله آبى است كه معمولاً در وقت شستن و بعد از آن از چيزى كه شسته مىشود خود بخود يا به وسيلۀ فشار مىريزد.
مسأله 161 - اگر چيزى به بول پسر شيرخوارى كه غذاخور نشده و شير خوك نخورده، نجس شود، چنانچه يك مرتبه آب روى آن بريزند كه به تمام جاهاى نجس آن برسد پاك مىشود ولى احتياط مستحب آن است كه يك مرتبه ديگر هم آب روى آن بريزند و در لباس و فرش و مانند اينها فشار لازم نيست.
مسأله 162 - اگر چيزى به غير بول نجس شود، چنانچه بعد از برطرف كردن نجاست يك مرتبه آب روى آن بريزند و از آن جدا شود، پاك مىگردد. و نيز اگر در دفعۀ اولى كه آب روى آن مىريزند نجاست آن برطرف شود و بعد از برطرف شدن نجاست هم آب روى آن بيايد، پاك مىشود. ولى در هر صورت لباس و مانند آن را بايد فشار دهند تا غساله آن بيرون آيد.
مسأله 163 - اگر حصير نجس را كه با نخ بافته شده، در آب كر يا جارى فرو برند، بعد از برطرف شدن عين نجاست، پاك مىشود.
مسأله 164 - اگر ظاهر گندم و برنج و صابون و مانند اينها نجس شود به فرو بردن در كر و جارى، پاك مىگردد. و اگر باطن آنها نجس شود پاك نمىگردد.
مسأله 165 - اگر انسان شك كند كه آب نجس به باطن صابون رسيده يا نه، باطن آن پاك است.
مسأله 166 - اگر ظاهر برنج و گوشت يا چيزى مانند اينها نجس شده باشد، چنانچه آن را در ظرفى بگذارند و سه مرتبه آب روى آن بريزند و خالى كنند پاك مىشود، و ظرف آن هم پاك مىگردد. ولى اگر بخواهند لباس يا چيزى را كه فشار لازم دارد در ظرفى بگذارند و آب بكشند بايد در هر مرتبه كه آب روى آن مىريزند آن را فشار دهند و ظرف را كج كنند، تا غسالهاى كه در آن جمع شده بيرون بريزد.
مسأله 167 - لباس نجسى را كه به نيل و مانند آن رنگ شده، اگر در آب كر يا جارى فرو برند و آب پيش از آن كه به واسطۀ رنگ پارچه مضاف شود به تمام آن برسد آن
لباس پاك مىشود. اگرچه موقع فشار دادن آب مضاف يا رنگين از آن بيرون آيد.
مسأله 168 - اگر لباسى را در كر يا جارى آب بكشند و بعد مثلاً لجن آب در آن ببينند، چنانچه احتمال ندهند كه جلوگيرى از رسيدن آب كرده آن لباس پاك است.
مسأله 169 - اگر بعد از آب كشيدن لباس و مانند آن خوردۀ گِل يا اشنان در آن ديده شود در صورتى كه بداند كه خوردۀ گِل يا اشنان با آب شسته شد، پاك است، ولى اگر آب نجس به باطن گل يا اشنان رسيده باشد ظاهر گل و اشنان، پاك و باطن آنها نجس است.
مسأله 170 - هر چيز نجس تا عين نجاست را از آن برطرف نكنند پاك نمىشود. ولى اگر بو يا رنگ نجاست در آن مانده باشد اشكال ندارد. پس اگر خون را از لباس برطرف كنند و لباس را آب بكشند و رنگ خون در آن بماند، پاك مىباشد، اما چنانچه به واسطۀ بو يا رنگ يقين كنند يا احتمال دهند كه ذرههاى نجاست در آن چيز مانده، نجس است.
مسأله 171 - اگر نجاست بدن را در آب كر يا جارى برطرف كنند بدن پاك مىشود و بيرون آمدن و دوباره در آب رفتن لازم نيست.
مسأله 172 - غذاى نجسى كه لاى دندانها مانده اگر آب در دهان بگردانند و به تمام غذاى نجس برسد، پاك مىشود.
مسأله 173 - اگر موى سر و صورت زياد باشد و با آب قليل آب بكشند بايد فشار دهند كه غساله آن جدا شود.
مسأله 174 - اگر جايى از بدن يا لباس را با آب قليل، آب بكشند، اطراف آنجا كه متصل به آن است و معمولاً موقع آب كشيدن آنجا نجس مىشود در صورتى كه آبى كه براى پاك شدن محل نجس مىريزند به آن اطراف جارى شود با پاك شدن جاى نجس پاك مىشود. و همچنين است اگر چيز پاكى را پهلوى چيز نجس بگذارند و
روى هر دو آب بريزند. پس اگر براى آب كشيدن يك انگشت نجس، روى همۀ انگشتها آب بريزند و آب نجس به همۀ آنها برسد، بعد از پاك شدن انگشت نجس، تمام انگشتها پاك مىشود.
مسأله 175 - گوشت و دنبهاى كه نجس شده مثل چيزهاى ديگر آب كشيده مىشود. و همچنين است اگر بدن يا لباس، چربى كمى داشته باشد كه از رسيدن آب به آنها جلوگيرى نكند.
مسأله 176 - اگر ظرف يا بدن نجس باشد و بعد به طورى چرب شود كه جلوگيرى از رسيدن آب به آنها كند، چنانچه بخواهند ظرف و بدن را آب بكشند، بايد چربى را برطرف كنند تا آب به آنها برسد.
مسأله 177 - چيز نجسى كه عين نجاست در آن نيست، اگر زير شيرى كه متصل به كر است يك دفعه بشويند پاك مىشود، و نيز اگر عين نجاست در آن باشد، چنانچه عين نجاست آن، زير شير يا به وسيلۀ ديگر برطرف شود، و آبى كه از آن چيز مىريزد بو يا رنگ يا مزۀ نجاست به خود نگرفته باشد با آن شير پاك مىگردد. اما اگر آبى كه از آن مىريزد بو يا رنگ يا مزۀ نجاست گرفته باشد بايد به قدرى آب شير روى آن بريزند تا در آبى كه از آن جدا مىشود، بو يا رنگ يا مزۀ نجاست نباشد.
مسأله 178 - اگر چيزى را آب بكشد و يقين كند پاك شده و بعد شك كند كه عين نجاست را از آن برطرف كرده يا نه، چنانچه موقع آب كشيدن متوجه برطرف كردن عين نجاست بوده آن چيز پاك است و اگر متوجه برطرف كردن عين نجاست نبوده بنابر احتياط مستحب بايد دوباره آن را آب بكشد.
مسأله 179 - زمينى كه آب روى آن جارى نمىشود اگر نجس شود با آب قليل پاك نمىگردد. ولى زمينى كه روى آن شن يا ريگ باشد - چون آبى كه روى آن مىريزند از آن جدا شده و در شن و ريگ فرو مىرود - با آب قليل پاك مىشود، اما زير ريگها نجس مىماند.
مسأله 180 - زمين سنگ فرش و آجر فرش و زمين سختى كه آب در آن فرو نمىرود اگر نجس شود با آب قليل، پاك مىگردد، ولى بايد به قدرى آب روى آن بريزند كه جارى شود و چنانچه آبى كه روى آن ريختهاند از سوراخى بيرون رود همۀ زمين پاك مىشود، و اگر بيرون نرود جايى كه آبها جمع مىشود نجس مىماند. و براى پاك شدن آنجا بايد گودالى بكنند كه آب در آن جمع شود، بعد آب را بيرون بياورند و گودال را با خاك پاك پر كنند.
مسأله 181 - اگر ظاهر نمكِ سنگ و مانند آن نجس شود، با آب كمتر از كر هم پاك مىشود.
مسأله 182 - اگر شكر آب شدۀ نجس را قند بسازند و در آب كر يا جارى بگذارند پاك نمىشود.
مسأله 183 - زمين با سه شرط، كف پا و ته كفش نجس را پاك مىكند. اول: آن كه زمين پاك باشد. دوم: آن كه خشك باشد. سوم: آن كه اگر عين نجس مثل خون و بول، يا متنجس مثل گِلى كه نجس شده در كف پا و ته كفش باشد به واسطۀ راه رفتن يا ماليدن پا به زمين برطرف شود. و نيز زمين بايد خاك يا سنگ يا آجرفرش و مانند اينها باشد و با راه رفتن روى فرش و حصير و سبزه، كف پا و ته كفشِ نجس، پاك نمىشود، و اگر به واسطۀ غير راه رفتن نجس شده باشد پاك شدنش به واسطۀ راه رفتن اشكال دارد.
مسأله 184 - پاك شدن كف پا و ته كفشِ نجس، به واسطۀ راه رفتن روى آسفالت و روى زمينى كه با چوب فرش شده محل اشكال است. بلكه پاك نشدن اقواست.
مسأله 185 - براى پاك شدن كف پا و ته كفش، بهتر است پانزده قدم يا بيشتر راه بروند، اگرچه به كمتر از پانزده قدم يا ماليدن پا به زمين نجاست برطرف شود.
مسأله 186 - لازم نيست كف پا و ته كفشِ نجس، تر باشد بلكه اگر خشك هم باشد به راه رفتن پاك مىشود.
مسأله 187 - بعد از آن كه كف پا يا ته كفشِ نجس، به راه رفتن پاك شد مقدارى از اطراف آن هم كه معمولاً به گِل آلوده مىشود اگر زمين يا خاك به آن اطراف برسد پاك مىگردد.
مسأله 188 - كسى كه با دست و زانو راه مىرود، اگر كف دست يا زانوى او نجس شود پاك شدن دست و زانوى او به وسيلۀ راه رفتن محل اشكال است. و همچنين است ته عصا و ته پاى مصنوعى و نعل چهارپايان و چرخ اتومبيل و درشكه و مانند اينها.
مسأله 189 - اگر بعد از راه رفتن ذرههاى كوچكى از نجاست كه ديده نمىشود، در كف پا يا ته كفش بماند بايد آن ذرهها را هم برطرف كرد، ولى باقى بودن بو و رنگ اشكال ندارد.
مسأله 190 - توى كفش و مقدارى از كف پا كه به زمين نمىرسد به واسطۀ راه رفتن پاك نمىشود و پاك شدن كف جوراب به واسطۀ راه رفتن، محل اشكال است، ولى اگر كف جوراب از پوست باشد به وسيلۀ راه رفتن پاك مىشود.
مسأله 191 - آفتاب، زمين و ساختمان و چيزهايى كه مانند درب و پنجره در ساختمان به كار برده شده، و همچنين ميخى را كه به ديوار كوبيدهاند و جزء ساختمان حساب مىشود با شش شرط پاك مىكند. اول: آن كه چيز نجس به طورى تر باشد كه اگر چيز ديگرى به آن برسد تر شود، پس اگر خشك باشد بايد به وسيلهاى آن را تر كنند تا آفتاب خشك كند. دوم: آن كه اگر عين نجاست در آن چيز باشد پيش از تابيدن آفتاب آن را برطرف كنند. سوم: آن كه چيزى از تابيدن آفتاب جلوگيرى نكند، پس اگر
آفتاب از پشت پرده يا ابر و مانند اينها بتابد و چيز نجس را خشك كند، آن چيز پاك نمىشود، ولى اگر ابر به قدرى نازك باشد كه از تابيدن آفتاب جلوگيرى نكند اشكال ندارد. چهارم: آن كه آفتاب به تنهايى چيز نجس را خشك كند پس اگر مثلاً چيز نجس به واسطۀ باد و آفتاب خشك شود پاك نمىگردد، ولى اگر باد به قدرى كم باشد كه نگويند به خشك شدن چيز نجس كمك كرده، اشكال ندارد. پنجم: آن كه آفتاب مقدارى از بنا و ساختمان را كه نجاست به آن فرو رفته، يك مرتبه خشك كند، پس اگر يك مرتبه بر زمين و ساختمان نجس بتابد و روى آن را خشك كند، و دفعۀ ديگر زير آن را خشك نمايد، فقط روى آن پاك مىشود و زير آن نجس مىماند. ششم: آن كه ما بين روى زمين يا ساختمان كه آفتاب به آن مىتابد با داخل آن، هوا يا جسم پاك ديگرى فاصله نباشد.
مسأله 192 - آفتاب حصير نجس را پاك مىكند و همچنين درخت و گياه به واسطۀ آفتاب پاك مىشود.
مسأله 193 - اگر آفتاب به زمين نجس بتابد، بعد انسان شك كند كه زمين موقع تابيدن آفتاب تر بوده يا نه، يا ترى آن به واسطۀ آفتاب خشك شده يا نه، آن زمين نجس است، و همچنين است اگر شك كند كه پيش از تابش آفتاب، عين نجاست از آن برطرف شده يا نه، يا شك كند كه چيزى مانع تابش آفتاب بوده يا نه.
مسأله 194 - اگر آفتاب به يك طرف ديوار نجس بتابد، طرفى كه آفتاب به آن نتابيده پاك نمىشود، ولى اگر ديوار به قدرى نازك باشد كه به واسطۀ تابش به يك طرف، طرف ديگرش هم خشك شود پاك مىگردد.
مسأله 195 - اگر جنس چيز نجس به طورى عوض شود كه به صورت چيز پاكى در آيد پاك مىشود، و مىگويند استحاله شده است. مثل آن كه چوب نجس بسوزد و
خاكستر گردد. يا سگ در نمكزار فرو رود و نمك شود، ولى اگر جنس آن عوض نشود مثل آن كه گندم نجس را آرد كنند يا نان بپزند پاك نمىشود.
مسأله 196 - كوزه گِلى و مانند آن كه از گِل نجس ساخته شده نجس است، و بايد از زغالى كه از چوب نجس درست شده اجتناب نمايند.
مسأله 197 - چيز نجسى كه معلوم نيست استحاله شده يا نه نجس است.
مسأله 198 - اگر شراب به خودى خود يا به واسطۀ آن كه چيزى مثل سركه و نمك در آن ريختهاند سركه شود پاك مىگردد.
مسأله 199 - شرابى كه از انگور نجس درست كنند، به سركه شدن پاك نمىشود، بلكه اگر نجاستى هم از خارج به شراب برسد احتياط واجب آن است كه بعد از سركه شدن از آن اجتناب نمايند.
مسأله 200 - سركهاى كه از انگور و كشمش و خرماى نجس درست كنند نجس است.
مسأله 201 - اگر پوشال ريز انگور يا خرما داخل آنها باشد و سركه بريزند ضرر ندارد. و نيز اگر پيش از آن كه خرما و كشمش و انگور سركه شود خيار و بادنجان و مانند اينها در آن بريزند اشكال ندارد.
مسأله 202 - آب انگورى كه جوش آمده پيش از آن كه ثلثان شود؛ يعنى دو قسمت آن كم شود و يك قسمت آن بماند، نجس نيست، ولى خوردن آن حرام است، ولى اگر ثابت شود كه مست كننده است حرام و نجس مىباشد، و فقط به سركه شدن پاك و حلال مىشود.
مسأله 203 - اگر مثلاً در يك خوشۀ غوره يك دانه يا دو دانه انگور باشد چنانچه به
آبى كه از آن خوشه گرفته مىشود آبغوره بگويند و اثرى از شيرينى در آن نباشد و بجوشد، پاك و خوردن آن حلال است.
مسأله 204 - چيزى كه معلوم نيست غوره است يا انگور، اگر جوش بيايد حرام نمىشود.
مسأله 205 - اگر خون بدن انسان يا خون حيوانى كه خون جهنده دارد؛ يعنى حيوانى كه وقتى رگ آن را ببرند خون از آن جستن مىكند، به بدن حيوانى كه خون جهنده ندارد برود و خون آن حيوان حساب شود پاك مىگردد، و اين را انتقال گويند. پس خونى كه زالو از انسان مىمكد چون خون زالو به آن گفته نمىشود و مىگويند خون انسان است نجس مىباشد.
مسأله 206 - اگر كسى پشهاى را كه به بدنش نشسته بكشد و نداند خونى كه از پشه بيرون آمده از او مكيده يا از خود پشه مىباشد، پاك است و همچنين است اگر بداند از او مكيده ولى جزو بدن پشه حساب شود، اما اگر فاصله بين مكيدن خون و كشتن پشه به قدرى كم باشد كه بگويند خون انسان است، يا معلوم نباشد كه مىگويند خون پشه است يا خون انسان، نجس مىباشد.
مسأله 207 - اگر كافر شهادتين بگويد؛ يعنى بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ» مسلمان مىشود و بعد از مسلمان شدن، بدن و آب دهان و بينى و عرق او پاك است. ولى اگر موقع مسلمان شدن عين نجاست به بدن او بوده، بايد برطرف كند و جاى آن را آب بكشد، ولى اگر پيش از مسلمان شدن عين نجاست برطرف شده باشد لازم نيست جاى آن را آب بكشد.
مسأله 208 - اگر موقعى كه كافر بوده لباس او با رطوبت به بدنش رسيده باشد و آن لباس در موقع مسلمان شدن در بدن او نباشد نجس است، بلكه اگر در بدن او هم باشد بنابر احتياط واجب بايد از آن اجتناب كند.
مسأله 209 - اگر كافر شهادتين بگويد و انسان نداند قلباً مسلمان شده يا نه، پاك است، ولى اگر بداند قلباً مسلمان نشده بنابر احتياط واجب بايد از او اجتناب كرد.
مسأله 210 - تبعيت آن است كه چيز نجسى به واسطۀ پاك شدن چيز نجس ديگر پاك شود.
مسأله 211 - اگر شراب سركه شود، ظرف آن هم تا جايى كه شراب موقع جوش آمدن به آنجا رسيده پاك مىشود، و كهنه و چيزى هم كه معمولاً روى آن مىگذارند اگر به آن رطوبت نجس شود، پاك مىگردد. بلكه اگر موقع جوشيدن، سر برود و پشت ظرف به آن آلوده شود، بعد از سركه شدن پشت ظرف هم پاك مىشود.
مسأله 212 - تخته يا سنگى كه روى آن ميت را غسل مىدهند و پارچهاى كه با آن عورت ميت را مىپوشانند و دست كسى كه او را غسل مىدهد و همينطور كيسه و صابونى كه با آن شسته مىشود بعد از تمام شدن غسل پاك مىشود.
مسأله 213 - كسى كه چيزى را با دست خود آب مىكشد اگر دست و آن چيز با هم آب كشيده شود بعد از پاك شدن آن چيز دست او هم پاك مىشود.
مسأله 214 - اگر لباس و مانند آن را با آب قليل، آب بكشند و به اندازۀ معمول فشار دهند تا آبى كه روى آن ريختهاند جدا شود، آبى كه در آن مىماند پاك است.
مسأله 215 - ظرف نجس را كه با آب قليل آب مىكشند، بعد از جدا شدن آبى كه براى پاك شدن، روى آن ريختهاند، قطرههاى آبى كه در آن مىماند پاك است.
مسأله 216 - اگر بدن حيوان به عين نجس مثل خون، يا متنجس مثل آبِ نجس، آلوده شود، چنانچه آنها برطرف شود بدن آن حيوان پاك مىشود. و همچنين است باطن بدن انسان مثل توى دهان و بينى. مثلاً اگر خونى از لاى دندان بيرون آيد و در آب دهان از بين برود، آب كشيدن توى دهان لازم نيست. ولى اگر دندان عاريه در دهان نجس شود، بايد آن را آب بكشند به احتياط واجب.
مسأله 217 - اگر غذا لاى دندان مانده باشد و داخل دهان خون بيايد، چنانچه انسان نداند كه خون به غذا رسيده آن غذا پاك است. و اگر خون به آن برسد بنابر احتياط واجب نجس مىشود.
مسأله 218 - جايى را كه انسان نمىداند از ظاهر بدن است يا باطن آن، اگر نجس شود لازم نيست آب بكشد اگرچه آب كشيدن احوط است.
مسأله 219 - اگر گرد و خاك نجس به لباس و فرش و مانند اينها بنشيند، چنانچه هر دو خشك باشند نجس نمىشود، و اگر گرد و خاك يا لباس و مانند اينها تر باشد بايد محل نشستن گرد و خاك را آب بكشند.
مسأله 220 - بول و غائط حيوانى كه به خوردن نجاستِ انسان عادت كرده نجس است و اگر بخواهند پاك شود بايد آن را استبراء كنند؛ يعنى تا مدتى كه بعد از آن مدت ديگر نجاستخوار به آن نگويند، نگذارند نجاست بخورد و غذاى پاك به آن بدهند، و بنابر احتياط واجب بايد شتر نجاستخوار را چهل روز، و گاو را بيست روز، و گوسفند را ده روز و مرغابى را پنج روز، و مرغ خانگى را سه روز، از خوردن نجاست جلوگيرى كنند و غذاى پاك به آنها بدهند.
مسأله 221 - اگر بدن يا لباس مسلمان يا چيز ديگرى كه مانند ظرف و فرش در اختيار او است نجس شود و آن مسلمان غايب گردد اگر انسان احتمال بدهد كه آن چيز را آب كشيده يا به واسطۀ آن كه مثلاً آن چيز در آب جارى افتاده، پاك شده است اجتناب از آن لازم نيست.
مسأله 222 - اگر خود انسان يقين كند كه چيزى كه نجس بوده پاك شده است، يا دو عادل به پاك شدن آن خبر دهند، آن چيز پاك است، و همچنين است اگر كسى كه چيز نجس در اختيار او است بگويد آن چيز پاك شده، يا مسلمانى چيز نجس را آب كشيده باشد، اگرچه معلوم نباشد درست آب كشيده يا نه.
مسأله 223 - كسى كه وكيل شده است لباس انسان را آب بكشد و لباس هم در تصرف او باشد اگر بگويد آب كشيدم، آن لباس پاك است.
مسأله 224 - اگر انسان حالى دارد كه در آب كشيدن چيز نجس يقين پيدا نمىكند مىتواند به گمان اكتفا نمايد.
مسأله 225 - ظرفى كه از پوست سگ يا خوك يا مردار ساخته شده خوردن و آشاميدن از آن ظرف حرام است، و نبايد آن ظرف را در وضو و غسل و كارهايى كه بايد با چيز پاك انجام داد استعمال كنند. بلكه احتياط واجب آن است كه چرم سگ و خوك و مردار را اگرچه ظرف هم نباشد استعمال نكنند.
مسأله 226 - خوردن و آشاميدن از ظرف طلا و نقره و استعمال آنها، حرام است ولى استعمالِ آنها در زينت اتاق حرام نيست، و نگاه داشتن نيز حرام نمىباشد.
مسأله 227 - ساختن ظرف طلا و نقره و مزدى كه براى آن مىگيرند حرام نيست.
مسأله 228 - خريد و فروش ظرف طلا و نقره و پول عوضى هم كه فروشنده مىگيرد حرام نيست.
مسأله 229 - گيرۀ استكان كه از طلا يا نقره مىسازند اگر بعد از برداشتن استكان، ظرف به آن گفته شود، استعمال آن چه به تنهايى و چه با استكان، حرام است و اگر ظرف به آن گفته نشود استعمال آن مانعى ندارد.
مسأله 230 - استعمال ظرفى كه روى آن را آب طلا يا آب نقره دادهاند اشكال ندارد.
مسأله 231 - اگر فلزى را با طلا يا نقره مخلوط كنند و ظرف بسازند چنانچه مقدار آن فلز به قدرى زياد باشد كه ظرف طلا يا نقره به آن ظرف نگويند استعمال آن مانعى ندارد.
مسأله 232 - اگر انسان غذايى را كه در ظرف طلا يا نقره است در ظرف ديگر بريزد اين استعمال جايز است ولى اگر بخواهد از ظرف دوم غذا بخورد و خالى كردن ظرف براى آن نباشد كه غذا خوردن از ظرف طلا يا نقره جايز نيست اين استعمال حرام مىباشد.
مسأله 233 - استعمال بادگير قليان و غلاف شمشير و كارد و قاب قرآن اگر از طلا يا نقره باشد اشكال ندارد و همچنين عطردان و سرمهدان و مثل اينها.
مسأله 234 - استعمال ظرف طلا يا نقره در حال ناچارى اشكال ندارد و براى وضو و غسل هم در حال تقيّه مىشود ظرف طلا و نقره را استعمال كرد، بلكه گاهى واجب است.
مسأله 235 - استعمال ظرفى كه معلوم نيست از طلا يا نقره است يا از چيز ديگر اشكال ندارد.
مسأله 236 - در وضو واجب است صورت و دستها را بشويند و جلوى سر و روى پاها را مسح كنند.
مسأله 237 - درازاى صورت را بايد از بالاى پيشانى - جايى كه موى سر بيرون مىآيد - تا آخر چانه شست، و پهناى آن به مقدارى كه بين انگشت وسط و شست قرار مىگيرد بايد شسته شود، و اگر مختصرى از اين مقدار را نشويد وضو باطل است. و براى آن كه يقين كند اين مقدار كاملاً شسته شده بايد كمى اطراف آن را هم بشويد.
مسأله 238 - اگر صورت يا دست كسى كوچكتر يا بزرگتر از معمول مردم باشد بايد ملاحظه كند كه مردمان معمولى تا كجاى صورت خود را مىشويند، او هم تا همان جا را بشويد و اگر دست و صورتش هر دو بر خلاف معمول باشد ولى با هم متناسب باشند لازم نيست ملاحظه معمول را بكند بلكه به دستورى كه در مسأله پيش گفته شد وضو بگيرد، و نيز اگر در پيشانى او مو روييده يا جلوى سرش مو ندارد بايد به اندازۀ معمول پيشانى را بشويد.
مسأله 239 - اگر احتمال دهد چرك يا چيز ديگرى در ابروها و گوشههاى چشم و لب او هست كه نمىگذارد آب به آنها برسد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا باشد، بايد پيش از وضو وارسى كند كه اگر هست برطرف نمايد.
مسأله 240 - اگر پوست صورت از لاى مو پيدا باشد بايد آب را به پوست برساند، و اگر پيدا نباشد شستن مو كافى است، و رساندن آب به زير آن لازم نيست.
مسأله 241 - اگر شك كند كه پوست صورت از لاى مو پيدا است يا نه، بنابر احتياط واجب بايد مو را بشويد و آب را به پوست هم برساند.
مسأله 242 - شستن توى بينى و مقدارى از لب و چشم كه در وقت بستن ديده نمىشود واجب نيست، ولى براى آن كه يقين كند از جاهايى كه بايد شسته شود چيزى
باقى نمانده واجب است مقدارى از آنها را هم بشويد. و كسى كه نمىدانسته بايد اين مقدار را بشويد اگر نداند در وضوهايى كه گرفته اين مقدار را شسته يا نه، نمازهايى كه خوانده صحيح است.
مسأله 243 - بايد صورت را بنابر احتياط واجب از بالا به پايين شست و اگر از پايين به بالا بشويد وضو باطل است، و دستها را بايد از مرفق به طرف سر انگشتان بشويد.
مسأله 244 - اگر دست را تر كند و به صورت و دستها بكشد، چنانچه ترى دست به قدرى باشد كه به واسطۀ كشيدن دست، آب كمى بر آنها جارى شود كافى است.
مسأله 245 - بعد از شستن صورت بايد دست راست و بعد از آن دست چپ را از آرنج تا سر انگشتها بشويد.
مسأله 246 - براى آن كه يقين كند آرنج را كاملاً شسته بايد مقدارى بالاتر از آرنج را هم بشويد.
مسأله 247 - كسى كه پيش از شستن صورت دستهاى خود را تا مچ شسته، در موقع وضو بايد تا سر انگشتان را بشويد و اگر فقط تا مچ را بشويد وضوى او باطل است.
مسأله 248 - در وضو، شستن صورت و دستها، مرتبۀ اول واجب و مرتبۀ دوم جايز و مرتبۀ سوم و بيشتر از آن حرام مىباشد، و اگر با يك مشت آب، تمام عضو شسته شود و به قصد وضو بريزد يك مرتبه حساب مىشود چه قصد بكند يك مرتبه را، يا قصد نكند.
مسأله 249 - بعد از شستن هر دو دست بايد جلوى سر را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند، و لازم نيست با دست راست باشد يا از بالا به پايين مسح نمايد.
مسأله 250 - يك قسمت از چهار قسمت سر كه مقابل پيشانى است جاى مسح مىباشد، و هر جاى اين قسمت را به هر اندازه مسح كند كافى است، اگرچه احتياط
مستحب آن است كه از درازا به اندازۀ درازاى يك انگشت و از پهنا به اندازۀ پهناى سه انگشت بسته، مسح نمايد.
مسأله 251 - لازم نيست مسح سر بر پوست آن باشد بلكه بر موى جلوى سر هم صحيح است. ولى كسى كه موى جلوى سر او به اندازهاى بلند است كه اگر مثلاً شانه كند به صورتش مىريزد، يا به جاهاى ديگر سر مىرسد، بايد بيخ موها را مسح كند، يا فرق سر را باز كرده پوست سر را مسح نمايد، و اگر موهايى را كه به صورت مىريزد يا به جاهاى ديگر سر مىرسد جلوى سر جمع كند و بر آنها مسح نمايد، يا بر موى جاهاى ديگر سر، كه جلوى آن آمده مسح كند باطل است.
مسأله 252 - بعد از مسح سر بايد با ترى آب وضو كه در دست مانده روى پاها را از سر يكى از انگشتها تا برآمدگى روى پا مسح كند.
مسأله 253 - پهناى مسح پا به هر اندازه باشد كافى است، ولى بهتر، بلكه احوط آن است كه با تمام كف دست، روى پا را مسح كند.
مسأله 254 - اگر در مسح پا همۀ دست را روى پا بگذارد و كمى بكشد صحيح است.
مسأله 255 - در مسح سر و روى پا بايد دست را روى آنها بكشد، و اگر دست را نگه دارد و سر يا پا را به آن بكشد وضو باطل است، ولى اگر موقعى كه دست را مىكشد سر يا پا مختصرى حركت كند اشكال ندارد.
مسأله 256 - جاى مسح بايد خشك باشد. و اگر به قدرى تر باشد كه رطوبت كف دست به آن اثر نكند مسح باطل است. ولى اگر ترى آن به قدرى كم باشد كه رطوبتى كه بعد از مسح در آن ديده مىشود بگويند فقط از ترى كف دست است اشكال ندارد.
مسأله 257 - اگر براى مسح، رطوبتى در كف دست نمانده باشد نمىتواند دست را با آب خارج، تر كند، بلكه بايد از اعضاى ديگر وضو رطوبت بگيرد و با آن مسح نمايد.
مسأله 258 - اگر رطوبت كف دست فقط به اندازۀ مسح سر باشد، مىتواند سر را با همان رطوبت مسح كند، و براى مسح پاها از اعضاى ديگر وضو رطوبت بگيرد.
مسأله 259 - مسح كردن از روى جوراب و كفش باطل است، ولى اگر به واسطۀ سرماى شديد يا ترس از دزد و درنده و مانند اينها نتواند كفش يا جوراب را بيرون آورد، مسح كردن بر آنها اشكال ندارد، و اگر روى كفش نجس باشد بايد چيز پاكى بر آن بيندازد و بر آن چيز مسح كند.
مسأله 260 - اگر روى پا نجس باشد و نتواند براى مسح، آن را آب بكشد بايد تيمم نمايد.
مسأله 261 - وضوى ارتماسى آن است كه انسان صورت و دستها را به قصد وضو، با مراعات شستن از بالا به پايين در آب فرو برد، ليكن براى اين كه مسح سر و پاها با آب وضو باشد، بايستى در شستن ارتماسى دستها، قصد شستن وضويى، هنگام بيرون آوردن دستها از آب باشد، و يا اين كه مقدارى از دست چپ را باقى گذارد، تا آن را با دست راست، ترتيبى بشويد.
مسأله 262 - در وضوى ارتماسى هم بايد صورت و دستها از بالا به پايين شسته شود، پس اگر وقتى كه صورت و دستها را در آب فرو مىبرد قصد وضو كند بايد صورت را از طرف پيشانى و دستها را از طرف آرنج در آب فرو برد و اگر موقع بيرون آوردن از آب قصد وضو كند، بايد صورت را از طرف پيشانى و دستها را از طرف آرنج بيرون آورد.
مسأله 263 - اگر وضوى بعضى از اعضا را ارتماسى و بعضى را غير ارتماسى انجام دهد اشكالى ندارد.
مسأله 264 - كسى كه وضو مىگيرد مستحب است موقعى كه نگاهش به آب مىافتد بگويد: «بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ الَّذِي جَعَلَ الْماءَ طَهُوراً وَلَمْ يَجْعَلْهُ نَجِساً» و موقعى كه پيش از وضو دست خود را مىشويد بگويد: «اَللّهُمَّ اجْعَلْني مِنَ التَّوّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرينَ» و در وقت مضمضه كردن؛ يعنى آب در دهان گرداندن، بگويد: «اَللّهُمَّ لَقِّني حُجَّتي يَوْمَ اَلْقاك وَاَطْلِقْ لِساني بِذِكْرِكَ» و در وقت استنشاق؛ يعنى آب در بينى كردن، بگويد: «اَللّهُمَّ لا تُحَرِّمْ عَلَيَّ ريحَ الْجَنَّةِ وَاجْعَلْنِي مِمَّنْ يَشَمُّ رِيحَهَا وَرَوْحَهَا وَطِيبَها» و موقع شستن رو بگويد: «اَللّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهِي يَوْمَ تَسْوَدُّ فِيهِ الْوُجُوهُ وَلا تُسَوِّدْ وَجْهِي يَوْمَ تَبْيَضُّ فِيهِ الْوُجُوهُ» و در وقت شستن دست راست بخواند: «اَللّهُمَّ اَعْطِني كِتابي بِيَمِيني وَالْخُلْدَ فِي الْجِنَانِ بِيَساري وَحاسِبْني حِسَاباً يَسِيراً» و موقع شستن دست چپ بگويد: «اَللّهُمَّ لا تُعْطِنِي كِتابِي بِشِمالي وَلا مِنْ وَراءِ ظَهْرِي وَلا تَجْعَلْهَا مَغْلُولَةً اِلى عُنُقي وَاَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النّيرانِ» و موقعى كه سر را مسح مىكند بگويد: «اَللّهُمَّ غَشِّني بِرَحْمَتِكَ وَبَرَكاتِكَ وَعَفْوِكَ» و در وقت مسح پا بخواند: «اَللّهُمَّ ثَبِّتْنِي عَلَى الصِّراطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الاَقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْيي فِي ما يُرْضِيكَ عَنّي يَاذَا الْجَلالِ وَالاِْكْرَامِ».
شرايط صحيح بودن وضو سيزده چيز است:
شرط اول: آن كه آب وضو پاك باشد.
شرط دوم: آن كه مطلق باشد.
مسأله 265 - وضو با آب نجس و آب مضاف باطل است، اگرچه انسان نجس بودن يا مضاف بودن آن را نداند يا فراموش كرده باشد، و اگر با آن وضو نمازى هم خوانده باشد، بايد آن نماز را دوباره با وضوى صحيح بخواند.
مسأله 266 - اگر غير از آب گلآلود مضاف، آب ديگرى براى وضو ندارد، چنانچه
وقت نماز تنگ است بايد تيمم كند، و اگر وقت دارد بايد صبر كند تا آب صاف شود و وضو بگيرد.
شرط سوم: آن كه آب وضو مباح باشد. و همچنين بنابر احتياط بايد فضايى كه در آن وضو مىگيرد مباح باشد، اگرچه اباحۀ فضا لازم نيست.
مسأله 267 - وضو با آب غصبى و با آبى كه معلوم نيست صاحب آن راضى است يا نه، حرام و باطل است، ولى اگر سابقاً راضى بوده و انسان نمىداند كه از رضايتش برگشته يا نه، وضو صحيح است، و نيز اگر آب وضو از صورت و دستها در جاى غصبى بريزد، وضوى او صحيح است.
مسأله 268 - وضو گرفتن از حوض مدرسهاى كه انسان نمىداند آن حوض را براى همۀ مردم وقف كردهاند يا براى محصلين همان مدرسه، در صورتى كه معمولاً مردم از آب آن وضو بگيرند اشكال ندارد.
مسأله 269 - كسى كه نمىخواهد در مسجدى نماز بخواند اگر نداند حوض آن را براى همۀ مردم وقف كردهاند يا براى كسانى كه در آنجا نماز مىخوانند، نمىتواند از حوض آن وضو بگيرد، ولى اگر معمولاً كسانى هم كه نمىخواهند در آنجا نماز بخوانند از حوض آن وضو مىگيرند، مىتواند از حوض آن وضو بگيرد.
مسأله 270 - وضو گرفتن از حوض تيمچهها و مسافرخانهها و مانند اينها براى كسانى كه ساكن آنجاها نيستند، در صورتى صحيح است كه معمولاً كسانى هم كه ساكن آنجاها نيستند، با آب آنها وضو بگيرند.
مسأله 271 - وضو گرفتن در نهرهاى بزرگ اگرچه انسان نداند كه صاحب آنها راضى است، اشكال ندارد ولى اگر صاحب آنها از وضو گرفتن نهى كند احتياط واجب آن است كه با آب آنها وضو نگيرند.
مسأله 272 - اگر فراموش كند آب، غصبى است، و با آن وضو بگيرد صحيح است.
شرط چهارم: آن كه ظرف آب وضو مباح باشد.
شرط پنجم: آن كه ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد.
مسأله 273 - اگر آب وضو در ظرف غصبى است و غير از آن، آب ديگرى ندارد بايد تيمم كند و چنانچه با آن آب وضو بگيرد باطل است. و اگر آب مباح ديگرى دارد چنانچه در آن ظرف غصبى، وضوى ارتماسى بگيرد و يا با آن ظرف، آب به صورت و دستها بريزد وضويش باطل است، ولى اگر با كف دست، آب از آن ظرف بردارد و به صورت و دستها بريزد وضويش صحيح است، اگرچه از جهت تصرف در ظرف غصبى، فعل حرام، مرتكب شده است، و وضوى او از ظرف طلا و نقره، به احتياط واجب مثل وضوى از ظرف غصبى است.
مسأله 274 - اگر در حوضى كه مثلاً يك آجر يا يك سنگ آن غصبى است وضو بگيرد صحيح است ولى اگر وضوى او تصرف در غصب حساب شود گناهكار است.
مسأله 275 - اگر در صحن يكى از امامان يا امامزادگان كه سابقاً قبرستان بوده حوض يا نهرى بسازند، چنانچه انسان نداند كه زمين صحن را براى قبرستان وقف كردهاند وضو گرفتن در آن حوض و نهر اشكال ندارد.
شرط ششم: آن كه اعضاى وضو موقع شستن و مسح كردن، پاك باشد.
مسأله 276 - اگر پيش از تمام شدن وضو جايى را كه شسته يا مسح كرده نجس شود، صحيح است.
مسأله 277 - اگر غير از اعضاى وضو جايى از بدن نجس باشد، وضو صحيح است. ولى اگر مخرج را از بول يا غائط تطهير نكرده باشد اَولى آن است كه اول آن را تطهير كند بعد وضو بگيرد.
مسأله 278 - اگر يكى از اعضاى وضو نجس باشد و بعد از وضو شك كند كه پيش از وضو آنجا را آب كشيده يا نه، چنانچه در موقع وضو ملتفت پاك بودن و نجس
بودن آنجا نبوده وضو باطل است، و اگر مىداند ملتفت بوده، يا شك دارد كه ملتفت بوده يا نه، وضو صحيح است. و در هر صورت جايى را كه نجس بوده بايد آب بكشد.
مسأله 279 - اگر در صورت يا دستها بريدگى يا زخمى است كه خون آن بند نمىآيد و آب براى آن ضرر ندارد، بايد در آب كر يا جارى فرو برد و قدرى فشار دهد كه خون بند بيايد، بعد به دستورى كه گفته شد وضوى ارتماسى بگيرد.
شرط هفتم: آن كه وقت براى وضو و نماز كافى باشد.
مسأله 280 - هرگاه وقت به قدرى تنگ است كه اگر وضو بگيرد، تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مىشود، بايد تيمم كند، ولى اگر براى وضو و تيمم يك اندازه وقت لازم است بايد وضو بگيرد.
مسأله 281 - كسى كه در تنگى وقت نماز بايد تيمم كند، اگر وضو بگيرد صحيح است چه براى آن نماز وضو بگيرد يا براى كار ديگر.
شرط هشتم: آن كه به قصد قربت؛ يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم، وضو بگيرد، و اگر براى خنك شدن يا به قصد ديگرى وضو بگيرد باطل است.
مسأله 282 - لازم نيست نيت وضو را به زبان بگويد يا از قلب خود بگذراند ولى بايد در تمام وضو متوجه باشد كه وضو مىگيرد. به طورى كه اگر از او بپرسند چه مىكنى بگويد وضو مىگيرم.
شرط نهم: آن كه وضو را به ترتيبى كه گفته شد بهجا آورد؛ يعنى اول صورت و بعد دست راست و بعد دست چپ را بشويد و بعد از آن سر و بعد پاها را مسح نمايد، و بايد پاى راست را پيش از پاى چپ مسح كند، و اگر به اين ترتيب وضو نگيرد باطل است.
شرط دهم: آن كه كارهاى وضو را پشت سر هم انجام دهد.
مسأله 283 - اگر بين كارهاى وضو به قدرى فاصله شود كه وقتى مىخواهد جايى
را بشويد يا مسح كند رطوبت جاهايى كه پيش از آن شسته يا مسح كرده خشك شده باشد، وضو باطل است. و اگر فقط رطوبت جايى كه جلوتر از محلى است كه مىخواهد بشويد يا مسح كند خشك شده باشد مثلاً موقعى كه مىخواهد دست چپ را بشويد رطوبت دست راست خشك شده باشد و صورت تر باشد، وضو صحيح است.
مسأله 284 - اگر كارهاى وضو را پشت سر هم بهجا آورد ولى به واسطۀ گرماى هوا يا حرارت زياد بدن و مانند اينها رطوبت خشك شود وضوى او صحيح است.
مسأله 285 - راه رفتن در بين وضو اشكال ندارد، پس اگر بعد از شستن صورت و دستها چند قدم راه برود و بعد سر و پا را مسح كند، وضوى او صحيح است.
شرط يازدهم: آن كه شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها را خود انسان انجام دهد، و اگر ديگرى او را وضو دهد، يا در رساندن آب به صورت و دستها و مسح سر و پاها به او كمك نمايد، وضو باطل است.
مسأله 286 - كسى كه نمىتواند وضو بگيرد بايد نايب بگيرد كه او را وضو دهد. و چنانچه مزد هم بخواهد، در صورتى كه بتواند بايد بدهد. ولى بايد خود او نيت وضو كند و با دست خود مسح نمايد و اگر نمىتواند بايد نايبش دست او را بگيرد و به جاى مسح او بكشد، و اگر اين هم ممكن نيست بايد از دست او رطوبت بگيرند و با آن رطوبت، سر و پاى او را مسح كنند. و احتياط واجب در صورت امكان ضمّ تيمم است.
مسأله 287 - هر كدام از كارهاى وضو را كه مىتواند به تنهايى انجام دهد، نبايد در آن كمك بگيرد.
شرط دوازدهم: آن كه استعمال آب براى او مانعى نداشته باشد.
مسأله 288 - كسى كه مىترسد كه اگر وضو بگيرد، مريض شود يا اگر آب را به مصرف وضو برساند تشنه بماند، نبايد وضو بگيرد. ولى اگر نداند كه آب براى او ضرر
دارد، و وضو بگيرد و بعد بفهمد كه ضرر داشته، وضويش صحيح است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با آن وضو نماز نخواند، و تيمم كند و چنانچه با آن وضو نماز خوانده دوباره آن را اعاده نمايد.
مسأله 289 - اگر رساندن آب به صورت و دستها به مقدار كمى كه وضو با آن صحيح است ضرر ندارد و بيشتر از آن ضرر دارد، بايد با همان مقدار وضو بگيرد.
شرط سيزدهم: آن كه در اعضاى وضو مانعى از رسيدن آب نباشد.
مسأله 290 - اگر مىداند چيزى به اعضاى وضو چسبيده ولى شك دارد كه از رسيدن آب جلوگيرى مىكند يا نه، بايد آن را برطرف كند يا آب را به زير آن برساند.
مسأله 291 - اگر زير ناخن چرك باشد، وضو اشكال ندارد، ولى اگر ناخن را بگيرند بايد براى وضو آن چرك را برطرف كنند، و نيز اگر ناخن بيشتر از معمول بلند باشد، بايد چرك زير مقدارى را كه از معمول بلندتر است برطرف نمايند.
مسأله 292 - اگر در صورت و دستها و جلوى سر و روى پاها به واسطۀ سوختن يا چيز ديگر، برآمدگى پيدا شود، شستن و مسح روى آن كافى است. و چنانچه سوراخ شود رساندن آب، به زير پوست لازم نيست، بلكه اگر پوست يك قسمت آن كنده شود، لازم نيست آب را به زير قسمتى كه كنده نشده برساند ولى چنانچه پوستى كه كنده شده گاهى به بدن مىچسبد و گاهى بلند مىشود بايد آن را قطع كند يا آب را به زير آن برساند.
مسأله 293 - اگر انسان شك كند كه به اعضاى وضوى او چيزى چسبيده يا نه، چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا باشد، مثل آن كه بعد از گلكارى شك كند گل به دست او چسبيده يا نه، بايد وارسى كند يا به قدرى دست بمالد كه اطمينان پيدا كند كه اگر بوده برطرف شده يا آب به زير آن رسيده است.
مسأله 294 - جايى را كه بايد شست و مسح كرد هر قدر چرك باشد اگر چرك آن
مانع از رسيدن آب به بدن نباشد اشكال ندارد. و همچنين است اگر بعد از گچكارى و مانند آن چيز سفيدى كه جلوگيرى از رسيدن آب به پوست نمىنمايد بر دست بماند، ولى اگر شك كند كه با بودن آنها آب به بدن مىرسد يا نه، بايد آنها را برطرف كند.
مسأله 295 - اگر پيش از وضو بداند كه در بعضى از اعضاى وضو مانعى از رسيدن آب هست و بعد از وضو شك كند كه در موقع وضو آب را به آنجا رسانده يا نه، وضوى او صحيح است، ولى اگر بداند كه موقع وضو ملتفت آن مانع نبوده، بايد دوباره وضو بگيرد.
مسأله 296 - اگر در بعضى از اعضاى وضو مانعى باشد كه گاهى آب به خودى خود زير آن مىرسد و گاهى نمىرسد و انسان بعد از وضو شك كند كه آب زير آن رسيده يا نه، چنانچه بداند موقع وضو ملتفت رسيدن آب به زير آن نبوده، بايد دوباره وضو بگيرد.
مسأله 297 - اگر بعد از وضو چيزى كه مانع از رسيدن آب است در اعضاى وضو ببيند و نداند موقع وضو بوده يا بعد پيدا شده، وضوى او صحيح است، ولى اگر بداند كه در وقت وضو ملتفت آن مانع نبوده، احتياط واجب آن است كه دوباره وضو بگيرد.
مسأله 298 - اگر بعد از وضو شك كند چيزى كه مانع رسيدن آب است در اعضاى وضو بوده يا نه، وضو صحيح است.
مسأله 299 - كسى كه در كارهاى وضو و شرايط آن مثل پاك بودن آب و غصبى نبودن آن خيلى شك مىكند بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 300 - اگر شك كند كه وضوى او باطل شده يا نه، بنا مىگذارد كه وضوى او باقى است، ولى اگر بعد از بول استبراء نكرده و وضو گرفته باشد و بعد از وضو رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند بول است يا چيز ديگر، وضوى او باطل است.
مسأله 301 - كسى كه شك دارد وضو گرفته يا نه، بايد وضو بگيرد.
مسأله 302 - كسى كه مىداند وضو گرفته و حَدَثى هم از او سر زده، مثلاً بول كرده، اگر نداند كدام جلوتر بوده، چنانچه پيش از نماز است بايد وضو بگيرد، و اگر در بين نماز است بايد نماز را بشكند و وضو بگيرد و اگر بعد از نماز است بايد وضو بگيرد، و بايد نمازى را كه خوانده دوباره بخواند.
مسأله 303 - اگر بعد از نماز شك كند كه وضو گرفته يا نه، نماز او صحيح است، ولى بايد براى نمازهاى بعد وضو بگيرد.
مسأله 304 - اگر در بين نماز شك كند كه وضو گرفته يا نه، نماز او باطل است و بايد وضو بگيرد و نماز را بخواند.
مسأله 305 - اگر بعد از نماز شك كند، كه قبل از نماز وضوى او باطل شده يا بعد از نماز، نمازى كه خوانده صحيح است.
مسأله 306 - اگر انسان مرضى دارد كه بول او قطره قطره مىريزد يا نمىتواند از بيرون آمدن غائط خوددارى كند چنانچه يقين دارد كه از اول وقت نماز تا آخر آن به مقدار وضو گرفتن و نماز خواندن مهلت پيدا مىكند، بايد نماز را در وقتى كه مهلت پيدا مىكند بخواند، و اگر مهلت او به مقدار كارهاى واجب نماز است، بايد در وقتى كه مهلت دارد فقط كارهاى واجب نماز را بهجا آورد و كارهاى مستحب آن مانند اذان و اقامه و قنوت را ترك نمايد.
مسأله 307 - اگر به مقدار وضو و نماز مهلت پيدا نمىكند و در بين نماز چند دفعه بول از او خارج مىشود، وضوى اول كافى است، ولى چنانچه مرضى دارد كه در بين نماز چند مرتبه غائط از او خارج مىشود كه اگر بخواهد بعد از هر دفعه وضو بگيرد سخت نيست، بايد ظرف آبى پهلوى خود بگذارد و هر وقت غائط از او خارج شد وضو بگيرد و بقيه نماز را بخواند.
مسأله 308 - كسى كه غائط طورى پى در پى از او خارج مىشود كه وضو گرفتن بعد از هر دفعه براى او سخت است، اگر بتواند مقدارى از نماز را با وضو بخواند، بايد براى هر نماز يك وضو بگيرد.
مسأله 309 - كسى كه بول پى در پى از او خارج مىشود اگر بين دو نماز، قطرۀ بولى از او خارج نشود مىتواند با يك وضو هر دو نماز را بخواند و قطرههايى كه بين نماز خارج مىشود اشكال ندارد.
مسأله 310 - كسى كه بول يا غائط پى در پى از او خارج مىشود اگر نتواند هيچ مقدار از نماز را با وضو بخواند، مىتواند چند نماز را با يك وضو بخواند، مگر اختياراً بول يا غائط كند يا چيز ديگرى كه وضو را باطل مىكند پيش آيد.
مسأله 311 - اگر مرضى دارد كه نمىتواند از خارج شدن باد جلوگيرى كند، بايد به وظيفۀ كسانى كه نمىتوانند از بيرون آمدن غائط خوددارى كنند عمل نمايد.
مسأله 312 - كسى كه غائط پى در پى از او خارج مىشود، بايد براى هر نمازى وضو بگيرد و فوراً مشغول نماز شود، ولى براى بهجا آوردن سجده و تشهد فراموش شده و نماز احتياط كه بايد بعد از نماز انجام داد در صورتى كه آنها را بعد از نماز فوراً بهجا بياورد وضو گرفتن لازم نيست.
مسأله 313 - كسى كه بول او قطره قطره مىريزد بايد براى نماز به وسيلۀ كيسهاى كه در آن، پنبه يا چيز ديگرى است كه از رسيدن بول به جاهاى ديگر جلوگيرى مىكند، خود را حفظ نمايد، و احتياط واجب آن است كه پيش از هر نماز مخرج بول را كه نجس شده آب بكشد، و نيز كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن غائط خوددارى كند، چنانچه ممكن باشد بايد به مقدار نماز از رسيدن غائط به جاهاى ديگر جلوگيرى نمايد. و احتياط واجب آن است كه اگر مشقت ندارد، براى هر نماز مخرج غائط را آب بكشد.
مسأله 314 - كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند در صورتى كه ممكن باشد و مشقت و زحمت و خوفِ ضرر نداشته باشد بايد به مقدار نماز از خارج شدن بول و غائط جلوگيرى نمايد، و بنابر احتياط واجب اگرچه خرج داشته باشد، بلكه اگر مرض او به آسانى معالجه شود، خود را معالجه نمايد.
مسأله 315 - كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند، بعد از آن كه مرض او خوب شد، لازم نيست نمازهايى را كه در وقت مرض مطابق وظيفهاش خوانده قضا نمايد. ولى اگر در بين وقت نماز مرض او خوب شود، بايد نمازى را كه در آن وقت خوانده دوباره بخواند.
مسأله 316 - براى شش چيز وضو گرفتن واجب است:
اول: براى نمازهاى واجب غير از نماز ميت.
دوم: براى سجده و تشهد فراموش شده، اگر بين آنها و نماز حَدَثى از او سرزده مثلاً بول كرده باشد.
سوم: براى طواف واجب خانۀ كعبه.
چهارم: اگر نذر يا عهد كرده يا قسم خورده باشد كه وضو بگيرد.
پنجم: اگر نذر كرده باشد كه جايى از بدن خود را به خط قرآن برساند.
ششم: براى آب كشيدن قرآنى كه نجس شده يا بيرون آوردن آن از مستراح و مانند آن، در صورتى كه مجبور باشد دست يا جاى ديگر بدن خود را به خط قرآن برساند، ولى چنانچه معطل شدن به مقدار وضو، بىاحترامى به قرآن باشد بايد بدون اين كه وضو بگيرد، قرآن را از مستراح و مانند آن بيرون آورد، يا اگر نجس شده آب بكشد و تا ممكن است از دست گذاشتن به خط قرآن خوددارى كند.
مسأله 317 - مس نمودن خط قرآن؛ يعنى رساندن جايى از بدن به خط قرآن براى
كسى كه وضو ندارد، حرام است. ولى اگر قرآن را به زبان فارسى يا به زبان ديگرى ترجمه كنند مس آن اشكال ندارد.
مسأله 318 - جلوگيرى بچه و ديوانه از مس خط قرآن واجب نيست، ولى اگر مس نمودن آنان بىاحترامى به قرآن باشد، بايد از آنان جلوگيرى كنند.
مسأله 319 - كسى كه وضو ندارد، حرام است اسم خداوند متعال را به هر زبانى نوشته شده باشد مس نمايد. و همچنين است بنابر احتياط واجب مس اسم مبارك پيغمبر و امام و حضرت زهرا (علیهم السلام).
مسأله 320 - اگر پيش از وقت نماز به قصد اين كه با طهارت باشد وضو بگيرد يا غسل كند صحيح است و نزديك وقت نماز هم اگر به قصد مهيا بودن براى نماز وضو بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 321 - كسى كه يقين دارد وقت داخل شده اگر نيت وضوى واجب كند و بعد از وضو بفهمد وقت داخل نشده، وضوى او صحيح است.
مسأله 322 - مستحب است انسان براى نماز ميت و زيارت اهل قبور و رفتن به مسجد و حرم امامان (علیهم السلام) وضو بگيرد، و همچنين براى همراه داشتن قرآن و خواندن و نوشتن آن و نيز براى مس حاشيۀ قرآن و براى خوابيدن، وضو گرفتن مستحب است، و نيز مستحب است كسى كه وضو دارد دوباره وضو بگيرد، و اگر براى يكى از اين كارها وضو بگيرد هر كارى را كه بايد با وضو انجام داد، مىتواند بهجا آورد مثلاً مىتواند با آن وضو نماز بخواند.
چيزهايى كه وضو را باطل مىكند مسأله 323 - هفت چيز وضو را باطل مىكند: اول: بول. دوم: غائط. سوم: باد معده و روده كه از مخرج غائط خارج شود. چهارم: خوابى كه به واسطۀ آن چشم نبيند و گوش نشنود، ولى اگر چشم نبيند و گوش بشنود وضو باطل نمىشود. پنجم: چيزهايى كه
عقل را از بين مىبرد، مانند ديوانگى و مستى و بيهوشى. ششم: استحاضه زنان، كه بعداً گفته مىشود. هفتم: كارى كه براى آن بايد غسل كرد مانند جنابت.
چيزى كه با آن زخم و شكسته را مىبندند و دوايى كه روى زخم و مانند آن مىگذارند جبيره ناميده مىشود.
مسأله 324 - اگر در يكى از جاهاى وضو زخم يا دمل يا شكستگى باشد، چنانچه روى آن باز است و آب براى آن ضرر ندارد، بايد به طور معمول وضو گرفت.
مسأله 325 - اگر زخم يا دمل يا شكستگى در صورت و دستها است و روى آن باز است و آب ريختن روى آن ضرر دارد، اگر اطراف آن را بشويد كافى است، ولى چنانچه كشيدن دست تر بر آن ضرر ندارد، بهتر آن است كه دست تر بر آن بكشد و بعد پارچۀ پاكى روى آن بگذارد و دست تر را روى پارچه هم بكشد. و اگر اين مقدار هم ضرر دارد يا زخم نجس است و نمىشود آب كشيد، بايد اطراف زخم را به طورى كه در وضو گفته شد، از بالا به پايين بشويد و بنابر احتياط مستحب پارچه پاكى روى زخم بگذارد و دست تر روى آن بكشد، و اگر گذاشتن پارچه ممكن نيست شستن اطراف زخم كافى است و در هر صورت تيمم لازم نيست.
مسأله 326 - اگر زخم يا دمل يا شكستگى در جلوى سر يا روى پاها است و روى آن باز است، چنانچه نتواند آن را مسح كند، بايد پارچۀ پاكى روى آن بگذارد و روى پارچه را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند، و بنابر احتياط مستحب تيمم هم بنمايد، و اگر گذاشتن پارچه ممكن نباشد، بايد به جاى وضو تيمم كند و بهتر است يك وضو بدون مسح هم بگيرد.
مسأله 327 - اگر روى دمل يا زخم يا شكستگى بسته باشد، چنانچه باز كردن آن ممكن است و زحمت و مشقت هم ندارد و آب هم براى آن ضرر ندارد، بايد روى آن
را باز كند و وضو بگيرد، چه زخم و مانند آن در صورت و دستها باشد، يا جلوى سر و روى پاها.
مسأله 328 - اگر زخم يا دمل يا شكستگى در صورت يا دستها باشد و بشود روى آن را باز كرد، چنانچه ريختن آب، روى آن ضرر دارد و كشيدن دست تر ضرر ندارد، واجب است دست تر روى آن بكشد.
مسأله 329 - اگر نمىشود روى زخم را باز كرد ولى زخم و چيزى كه روى آن گذاشته پاك است و رسانيدن آب به زخم ممكن است و ضرر و زحمت و مشقت هم ندارد، بايد آب را به روى زخم برساند، و اگر زخم يا چيزى كه روى آن گذاشته نجس است، چنانچه آب كشيدن آن و رساندن آب به روى زخم ممكن باشد بدون زحمت و مشقت، بايد آن را آب بكشد و موقع وضو آب را به زخم برساند، و در صورتى كه آب براى زخم ضرر دارد، يا آن كه رساندن آب به روى زخم ممكن نيست، يا زخم نجس است و نمىشود آن را آب كشيد، بايد اطراف زخم را بشويد، و اگر جبيره پاك است روى آن را مسح كند، و اگر جبيره نجس است يا نمىشود روى آن را دست تر كشيد، مثلاً دوايى است كه به دست مىچسبد، پارچه پاكى را به طورى كه جزء جبيره حساب شود، روى آن بگذارد و دست تر روى آن بكشد، و اگر اين هم ممكن نيست احتياط واجب آن است كه وضو بگيرد و تيمم هم بنمايد.
مسأله 330 - اگر جبيره، تمام صورت يا تمام يكى از دستها را فرا گرفته باشد باز احكام جبيره جارى، و وضوى جبيرهاى كافى است، ولى اگر معظم اعضاى وضو را گرفته باشد، بنابر احتياط، بايد جمع نمايد بين عمل جبيره و تيمم، اگرچه كفايت تيمم در اين صورت بعيد نيست.
مسأله 331 - اگر جبيره تمام اعضاى وضو را گرفته باشد، بايد تيمم بنمايد.
مسأله 332 - كسى كه در كف دست و انگشتها جبيره دارد و در موقع وضو دست
تر روى آن كشيده است، مىتواند سر و پا را با همان رطوبت مسح كند يا از جاهاى ديگر وضو رطوبت بگيرد.
مسأله 333 - اگر جبيره تمام پهناى روى پا را گرفته ولى مقدارى از طرف انگشتان و مقدارى از طرف بالاى پا باز است، بايد جاهايى كه باز است روى پا را، و جايى كه جبيره است روى جبيره را مسح كند.
مسأله 334 - اگر در صورت يا دستها چند جبيره باشد، بايد بين آنها را بشويد و اگر جبيرهها در سر يا روى پاها باشد، بايد بين آنها را مسح كند و در جاهايى كه جبيره است بايد به دستور جبيره عمل نمايد.
مسأله 335 - اگر جبيره بيشتر از معمول اطراف زخم را گرفته و برداشتن آن ممكن نيست، بايد به دستور جبيره عمل كند، و بنابر احتياط واجب تيمم هم بنمايد، و اگر برداشتن جبيره ممكن است بايد جبيره را بردارد، پس اگر زخم در صورت و دستها است اطراف آن را بشويد و اگر در سر يا روى پاها است اطراف آن را مسح كند و براى جاى زخم به دستور جبيره عمل نمايد.
مسأله 336 - اگر در جاى وضو زخم و جراحت و شكستگى نيست، ولى به جهت ديگرى آب براى همه دست و صورت ضرر دارد، بايد تيمم كند و احتياط مستحب آن است كه وضوى جبيرهاى هم بگيرد، ولى اگر براى مقدارى از دست و صورت ضرر دارد چنانچه اطراف آن را بشويد كافى بودن بعيد نيست، ولى احتياط به تيمم ترك نشود.
مسأله 337 - اگر جايى از اعضاى وضو را رگ زده است و نمىتواند آن را آب بكشد يا آب براى آن ضرر دارد اگر روى آن بسته است، بايد به دستور جبيره عمل كند، و اگر معمولاً باز است شستن اطراف آن كافى است.
مسأله 338 - اگر در جاى وضو يا غسل چيزى چسبيده است كه برداشتن آن ممكن
نيست، يا به قدرى مشقت دارد كه نمىشود تحمل كرد، بايد به دستور جبيره عمل كند.
مسأله 339 - غسل جبيرهاى مثل وضوى جبيرهاى است، ولى بنابر احتياط واجب بايد آن را ترتيبى بهجا آورند نه ارتماسى.
مسأله 340 - كسى كه وظيفه او تيمم است، اگر در بعضى از جاهاى تيمم او زخم يا دمل يا شكستگى باشد بايد به دستور وضوى جبيرهاى، تيمم جبيرهاى نمايد.
مسأله 341 - كسى كه بايد با وضو يا غسل جبيرهاى نماز بخواند، چنانچه بداند كه تا آخر وقت عذر او برطرف نمىشود، مىتواند در اول وقت نماز بخواند، ولى اگر اميد دارد كه تا آخر وقت عذر او برطرف شود احتياط واجب آن است كه صبر كند و اگر عذر او برطرف نشد در آخر وقت نماز را با وضو يا غسل جبيرهاى بهجا آورد.
مسأله 342 - اگر انسان براى مرضى كه در چشم او است موى چشم خود را بچسباند، بايد وضو و غسل را جبيرهاى انجام دهد و احتياط آن است كه تيمم هم بنمايد.
مسأله 343 - كسى كه نمىداند وظيفهاش تيمم است يا وضوى جبيرهاى بنابر احتياط واجب بايد هر دو را بهجا آورد.
مسأله 344 - نمازهايى را كه انسان با وضوى جبيرهاى خوانده صحيح است و بعد از آن كه عذرش برطرف شد، براى نمازهاى بعد هم نبايد وضو بگيرد، ولى اگر براى آن كه نمىدانسته تكليفش جبيره است يا تيمم هر دو را انجام داده باشد بايد براى نمازهاى بعد وضو بگيرد.
غسلهاى واجب هفت است: اول: غسل جنابت. دوم: غسل حيض. سوم: غسل نفاس. چهارم: غسل استحاضه. پنجم: غسل مس ميت. ششم: غسل ميت. هفتم: غسلى كه به واسطۀ نذر و قسم و مانند اينها واجب مىشود.
مسأله 345 - به دو چيز انسان جنب مىشود: اول: جماع. دوم: بيرون آمدن منى، چه در خواب باشد يا بيدارى، كم باشد يا زياد، با شهوت باشد يا بىشهوت، با اختيار باشد يا بىاختيار.
مسأله 346 - اگر رطوبتى از انسان خارج شود و نداند منى است يا بول يا غير اينها چنانچه با شهوت و جستن بيرون آمده و بعد از بيرون آمدن آن، بدن سست شده، آن رطوبت حكم منى دارد، و اگر هيچيك از اين سه نشانه يا بعضى از اينها را نداشته باشد، حكم منى ندارد. ولى در زن و مريض لازم نيست آن آب با جستن بيرون آمده باشد، بلكه اگر با شهوت بيرون آمده باشد در حكم منى است و لازم نيست بدن او سست شود.
مسأله 347 - اگر از مردى كه مريض نيست، آبى بيرون آيد كه يكى از سه نشانهاى را كه در مسأله پيش گفته شد داشته باشد و نداند نشانههاى ديگر را داشته يا نه، چنانچه پيش از بيرون آمدن آن آب، وضو نداشته، بايد وضو بگيرد.
مسأله 348 - مستحب است انسان بعد از بيرون آمدن منى بول كند، و اگر بول نكند و بعد از غسل رطوبتى از او بيرون آيد، كه نداند منى است يا رطوبت ديگر، حكم منى دارد.
مسأله 349 - اگر انسان جماع كند و به اندازۀ ختنهگاه يا بيشتر داخل شود، در زن باشد يا در مرد، در قُبُل باشد يا در دُبُر، بالغ باشند يا نابالغ اگرچه منى بيرون نيايد هر دو جنب مىشوند.
مسأله 350 - اگر شك كند كه به مقدار ختنهگاه داخل شده يا نه، غسل بر او واجب نيست.
مسأله 351 - اگر نَعُوذُ بِاللّه حيوانى را وطى كند؛ يعنى با او نزديكى نمايد، و منى از او
بيرون آيد غسلِ تنها، كافى است. و اگر منى بيرون نيايد، چنانچه پيش از وطى وضو داشته باز هم غسل تنها، كافى است. و اگر وضو نداشته احتياط واجب آن است كه غسل كند، وضو هم بگيرد.
مسأله 352 - اگر منى از جاى خود حركت كند و بيرون نيايد، يا انسان شك كند كه منى از او بيرون آمده يا نه، غسل بر او واجب نيست.
مسأله 353 - كسى كه نمىتواند غسل كند ولى تيمم برايش ممكن است، بعد از داخل شدن وقت نماز بدون جهت با عيال خود نزديكى كند اشكال دارد، ولى اگر براى لذت بردن يا ترس از براى خودش باشد اشكال ندارد.
مسأله 354 - اگر در لباس خود منى ببيند و بداند كه از خود اوست و براى آن غسل نكرده، بايد غسل كند و نمازهايى را كه يقين دارد، بعد از بيرون آمدن منى خوانده قضا كند، ولى نمازهايى را كه احتمال مىدهد بعد از بيرون آمدن آن منى خوانده، لازم نيست قضا نمايد.
مسأله 355 - پنج چيز بر جنب حرام است:
اول: رساندن جايى از بدن به خط قرآن يا به اسم خدا، و اسامى مباركۀ پيامبران و امامان (علیهم السلام)، به احتياط واجب حكم اسم خدا را دارد.
دوم: رفتن در مسجد الحرام و مسجد پيغمبر ، اگرچه از يك در داخل و از در ديگر خارج شود.
سوم: توقف در مساجد ديگر، ولى اگر از يك در داخل و از در ديگر خارج شود، يا براى برداشتن چيزى برود مانعى ندارد. و احتياط واجب آن است كه در حرم امامان هم توقف نكند.
چهارم: گذاشتن چيزى در مسجد.
پنجم: خواندن سورهاى كه سجدۀ واجب دارد و آن چهار سوره است، اول: سورۀ سى و دوم قرآن «الم تنزيل». دوم: سورۀ چهل و يكم «حم سجده». سوم: سورۀ پنجاه و سوم «والنجم». چهارم: سورۀ نود و ششم «اقرء» و اگر يك حرف از اين چهار سوره را هم بخواند حرام است.
مسأله 356 - نُه چيز بر جنب مكروه است: اول و دوم: خوردن و آشاميدن، ولى اگر وضو بگيرد مكروه نيست. سوم: خواندن بيشتر از هفت آيه از سورههايى كه سجده واجب ندارد. چهارم: رساندن جايى از بدن به جلد و حاشيه و بين خطهاى قرآن. پنجم: همراه داشتن قرآن. ششم: خوابيدن، ولى اگر وضو بگيرد يا به واسطۀ نداشتن آب، بدل از غسل تيمم كند، مكروه نيست. هفتم: خضاب كردن به حنا و مانند آن. هشتم: ماليدن روغن به بدن. نُهم: جماع كردن بعد از آن كه محتلم شده؛ يعنى در خواب منى از او بيرون آمده است.
مسأله 357 - غسل جنابت به خودى خود مستحب است و براى خواندن نماز واجب و مانند آن واجب مىشود. ولى براى نماز ميت و سجدۀ شكر و سجدههاى واجب قرآن غسل جنابت لازم نيست.
مسأله 358 - لازم نيست در وقت غسل نيت كند كه غسل واجب يا مستحب مىكنم و اگر فقط به قصد قربت؛ يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم، غسل كند كافى است.
مسأله 359 - اگر يقين كند وقت نماز شده و نيت غسل واجب كند بعد معلوم شود كه پيش از وقت غسل كرده، غسل او صحيح است.
مسأله 360 - غسل را چه واجب باشد و چه مستحب، به دو قسم مىشود انجام داد ترتيبى و ارتماسى:
مسأله 361 - در غسل ترتيبى بايد به نيت غسل، اول سر و گردن، بعد طرف راست بعد طرف چپ بدن را بشويد. و اگر عمداً يا از روى فراموشى يا به واسطۀ ندانستن مسأله به اين ترتيب عمل نكند غسل او باطل است.
مسأله 362 - نصف ناف و نصف عورت را بايد با طرف راست بدن و نصف ديگر را بايد با طرف چپ بشويد، بلكه بهتر است تمام ناف و عورت با هر دو طرف شسته شود.
مسأله 363 - براى آن كه يقين كند هر سه قسمت؛ يعنى سر و گردن و طرف راست و طرف چپ، را كاملاً غسل داده، بايد هر قسمتى را كه مىشويد مقدارى از قسمتهاى ديگر را هم با آن قسمت بشويد. بلكه احتياط مستحب آن است كه تمام طرف راست گردن را با طرف راست بدن و تمام طرف چپ گردن را با طرف چپ بدن بشويد.
مسأله 364 - اگر بعد از غسل بفهمد جايى از بدن را نشسته و نداند كجاى بدن است بايد دوباره غسل كند.
مسأله 365 - اگر بعد از غسل بفهمد مقدارى از بدن را نشسته، چنانچه از طرف چپ باشد، شستن همان مقدار كافى است. و اگر از طرف راست باشد بايد بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف چپ را بشويد. و اگر از سر و گردن باشد بايد بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف راست و بعد طرف چپ را بشويد.
مسأله 366 - اگر پيش از تمام شدن غسل، در شستن مقدارى از طرف چپ شك كند، شستن همان مقدار كافى است. ولى اگر بعد از اشتغال به شستن طرف چپ در شستن طرف راست يا مقدارى از آن شك كند يا بعد از اشتغال به شستن طرف راست در شستن سر و گردن يا مقدارى از آن شك نمايد نبايد اعتنا كند.
مسأله 367 - در غسل ارتماسى اگر به نيت غسل ارتماسى به تدريج در آب فرو رود تا تمام بدن زير آب رود غسل او صحيح است و احتياط آن است كه يك دفعه زير آب رود.
مسأله 368 - در غسل ارتماسى اگر همه بدن زير آب باشد و بعد از نيت غسل، بدن را حركت دهد غسل او صحيح است.
مسأله 369 - اگر بعد از غسل ارتماسى بفهمد به مقدارى از بدن آب نرسيده، چه جاى آن را بداند يا نداند، بايد دوباره غسل كند.
مسأله 370 - اگر براى غسل ترتيبى وقت ندارد و براى ارتماسى وقت دارد، بايد غسل ارتماسى كند.
مسأله 371 - كسى كه روزۀ واجب گرفته يا براى حج يا عمره احرام بسته، نمىتواند غسل ارتماسى كند ولى اگر از روى فراموشى غسل ارتماسى كند صحيح است.
مسأله 372 - در غسل ارتماسى بايد تمام بدن پاك باشد ولى در غسل ترتيبى پاك بودن تمام بدن لازم نيست. و اگر تمام بدن نجس باشد و هر قسمتى را پيش از غسل دادن آن قسمت آب بكشد كافى است.
مسأله 373 - عرق جنب از حرام نجس نيست و كسى كه از حرام جنب شده اگر با آب گرم هم غسل كند صحيح است.
مسأله 374 - اگر در غسل به اندازۀ سر مويى از بدن نشسته بماند، غسل باطل است، ولى شستن جاهايى از بدن كه ديده نمىشود، مثل توى گوش و بينى، واجب نيست.
مسأله 375 - جايى را كه شك دارد از ظاهر بدن است يا از باطن آن، شستن آن لازم نيست، ولى احتياط در شستن است.
مسأله 376 - اگر سوراخ جاى گوشواره و مانند آن به قدرى گشاد باشد كه داخل آن ديده شود، بايد آن را شست و اگر ديده نشود شستن داخل آن لازم نيست.
مسأله 377 - چيزى را كه مانع رسيدن آب به بدن است، بايد برطرف كند و اگر پيش از آن كه يقين كند برطرف شده غسل نمايد، غسل او باطل است.
مسأله 378 - اگر موقع غسل شك كند، چيزى كه مانع از رسيدن آب باشد، در بدن او هست يا نه، چنانچه شكش منشأ عقلايى داشته باشد بايد وارسى كند تا مطمئن شود كه مانعى نيست.
مسأله 379 - در غسل بايد موهاى كوتاهى را كه جزء بدن حساب مىشود، بشويد و بنابر احتياط شستن موهاى بلند هم لازم مىباشد.
مسأله 380 - تمام شرطهايى كه براى صحيح بودن وضو گفته شد، مثل پاك بودن آب و غصبى نبودن آن، در صحيح بودن غسل هم شرط است ولى در غسل لازم نيست بدن را از بالا به پايين بشويد، و نيز در غسلِ ترتيبى، لازم نيست بعد از شستن هر قسمت فوراً قسمت ديگر را بشويد، بلكه اگر بعد از شستن سر و گردن مقدارى صبر كند و بعد طرف راست را بشويد و بعد از مدتى طرف چپ را بشويد اشكال ندارد. ولى كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند، اگر به اندازهاى كه غسل كند و نماز بخواند، بول و غائط از او بيرون نمىآيد، چنانچه وقت تنگ باشد، بايد هر قسمت را فوراً بعد از قسمت ديگر غسل دهد و بعد از غسل هم فوراً نماز بخواند. و همچنين است حكم زن مستحاضه كه بعداً گفته مىشود.
مسأله 381 - كسى كه قصد دارد پول حمامى را ندهد يا بدون اين كه بداند حمامى راضى است، بخواهد نسيه بگذارد، اگرچه بعد حمامى را راضى كند، غسل او باطل است.
مسأله 382 - اگر حمامى راضى باشد كه پول حمام نسيه بماند ولى كسى كه
غسل مىكند قصدش اين باشد كه طلب او را ندهد، يا از مال حرام بدهد غسل او صحيح است.
مسأله 383 - اگر بخواهد پول حرام يا پولى كه خمس آن را نداده به حمامى بدهد، غسل او باطل است.
مسأله 384 - اگر مخرج غائط را در آب خزينه تطهير كند و پيش از غسل شك كند كه چون در خزينه تطهير كرده حمامى به غسل كردن او راضى است يا نه، غسل او باطل است، مگر اين كه پيش از غسل حمامى را راضى كند.
مسأله 385 - اگر شك كند كه غسل كرده يا نه، بايد غسل كند ولى اگر بعد از غسل شك كند، كه غسل او درست بوده يا نه، لازم نيست دوباره غسل نمايد.
مسأله 386 - اگر در بين غسل حَدَث اصغر از او سر زند، مثلاً بول كند، غسل باطل نمىشود.
مسأله 387 - هرگاه به خيال اين كه به اندازۀ غسل و نماز وقت دارد براى نماز غسل كند، اگرچه بعد از غسل بفهمد كه به اندازۀ غسل وقت نداشته غسل او صحيح است.
مسأله 388 - كسى كه جنب شده اگر شك كند غسل كرده يا نه نمازهايى را كه خوانده صحيح است، ولى براى نمازهاى بعد بايد غسل كند.
مسأله 389 - كسى كه چند غسل بر او واجب است مىتواند به نيت همۀ آنها يك غسل بهجا آورد، يا آنها را جدا جدا انجام دهد.
مسأله 390 - كسى كه جنب است اگر بر جايى از بدن او آيۀ قرآن يا اسم خداوند متعال نوشته شده باشد، حرام است دست به آن نوشته بگذارد و اگر بخواهد غسل كند بايد آب را طورى به بدن برساند كه دست او به نوشته نرسد.
مسأله 391 - كسى كه غسل جنابت كرده، نبايد براى نماز وضو بگيرد ولى با غسلهاى ديگر نمىشود نماز خواند و بايد وضو هم گرفت.
يكى از خونهايى كه از زن خارج مىشود خون استحاضه است و زن را در موقع ديدن خون استحاضه، مستحاضه مىگويند.
مسأله 392 - خون استحاضه در بيشتر اوقات زردرنگ و سرد است و بدون فشار و سوزش بيرون مىآيد و غليظ هم نيست ولى ممكن است گاهى سياه يا سرخ و گرم و غليظ باشد و با فشار و سوزش بيرون آيد.
مسأله 393 - استحاضه سه قسم است: قليله و متوسطه و كثيره. استحاضۀ قليله آن است، كه خون، پنبهاى را كه زن داخل فرج مىنمايد سوراخ نكند و از طرف ديگر ظاهر نشود.
استحاضۀ متوسطه آن است كه خون در پنبه فرو رود و از طرف ديگر ظاهر شود ولى به دستمالى كه معمولاً زنها براى جلوگيرى از خون مىبندند، جارى نشود. استحاضۀ كثيره آن است كه خون از پنبه به دستمال جارى شود.
مسأله 394 - در استحاضۀ قليله بايد زن براى هر نماز يك وضو بگيرد و ظاهر فرج را هم اگر خون به آن رسيده، آب بكشد و بنابر احتياط واجب پنبه را عوض كند يا آب بكشد.
مسأله 395 - اگر پيش از نماز يا در بين نماز خون استحاضۀ متوسطه ببيند بايد براى آن نماز غسل كند.
مسأله 396 - در استحاضۀ كثيره علاوه بر كارهاى استحاضۀ متوسطه كه در مسأله پيش گفته شد، بايد براى هر نماز دستمال را عوض كند، يا آب بكشد و يك غسل براى نماز ظهر و عصر و يكى براى نماز مغرب و عشا بهجا آورد، و بين نماز ظهر و عصر فاصله نيندازد، و اگر فاصله بيندازد بايد براى نماز عصر دوباره غسل كند و نيز اگر بين
نماز مغرب و عشا فاصله بيندازد بايد براى نماز عشا دوباره غسل نمايد.
مسأله 397 - اگر خون استحاضه، پيش از وقت نماز هم بيايد اگرچه زن براى آن خون، وضو و غسل را انجام داده باشد بنابر احتياط واجب، بايد در موقع نماز وضو و غسل را بهجا آورد.
مسأله 398 - مستحاضۀ متوسطه و كثيره كه بايد وضو بگيرد و غسل كند هر كدام را اول بهجا آورد صحيح است، ولى بهتر آن است كه اول وضو بگيرد.
مسأله 399 - اگر استحاضۀ قليلۀ زن، بعد از نماز صبح، متوسطه شود، بايد براى نماز ظهر و عصر غسل كند، و اگر بعد از نماز ظهر و عصر متوسطه شود بايد براى نماز مغرب و عشا غسل نمايد.
مسأله 400 - اگر استحاضۀ قليله يا متوسطۀ زن بعد از نماز صبح كثيره شود بايد براى نماز ظهر و عصر يك غسل، و براى نماز مغرب و عشا غسل ديگرى بهجا آورد و اگر بعد از نماز ظهر و عصر كثيره شود، بايد براى نماز مغرب و عشا غسل نمايد.
مسأله 401 - مستحاضۀ كثيره يا متوسطه اگر پيش از داخل شدن وقت نماز براى نماز غسل كند، غسل او باطل است بلكه اگر نزديك اذان صبح براى نماز شب غسل كند و نماز شب را بخواند احتياط واجب آن است كه بعد از داخل شدن صبح، دوباره غسل و وضو را بهجا آورد.
مسأله 402 - زن مستحاضه، براى هر نمازى چه واجب باشد و چه مستحب، بايد وضو بگيرد و نيز اگر بخواهد نمازى را كه خوانده احتياطاً دوباره بخواند، يا بخواهد نمازى را كه تنها خوانده است دوباره با جماعت بخواند، بايد تمام كارهايى را كه براى استحاضه گفته شد انجام دهد. ولى براى خواندن نماز احتياط و سجدۀ فراموش شده و تشهد فراموش شده و سجدۀ سهو، اگر آنها را بعد از نماز فوراً بهجا آورد لازم نيست كارهاى استحاضه را انجام دهد.
مسأله 403 - زن مستحاضه بعد از آن كه خونش قطع شد، فقط براى نماز اولى كه مىخواند، بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد و براى نمازهاى بعد لازم نيست.
مسأله 404 - اگر زن نداند استحاضۀ او چه قسم است، موقعى كه مىخواهد نماز بخواند، بنابر احتياط واجب مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند و بيرون آورد و بعد از آن كه فهميد استحاضۀ او كدام يك از آن سه قسم است كارهايى را كه براى آن قسم دستور داده شده انجام دهد، ولى اگر بداند تا وقتى كه مىخواهد نماز بخواند استحاضۀ او تغيير نمىكند پيش از داخل شدن وقت هم مىتواند خود را وارسى نمايد.
مسأله 405 - زن مستحاضه اگر پيش از آن كه خود را وارسى كند، مشغول نماز شود، چنانچه قصد قربت داشته و به وظيفۀ خود عمل كرده مثلاً استحاضهاش قليله بوده و به وظيفۀ استحاضۀ قليله عمل نموده، نماز او صحيح است و اگر قصد قربت نداشته يا عمل او مطابق وظيفهاش نبوده مثل آن كه استحاضۀ او متوسطه بوده و به وظيفۀ قليله رفتار كرده، نماز او باطل است.
مسأله 406 - زن مستحاضه اگر نتواند خود را وارسى نمايد، بايد به آنچه مسلّماً وظيفۀ او است عمل كند مثلاً اگر نمىداند استحاضۀ او قليله است يا متوسطه، بايد كارهاى استحاضۀ قليله را انجام دهد، و اگر نمىداند متوسطه است يا كثيره، بايد كارهاى استحاضۀ متوسطه را انجام دهد، ولى اگر بداند سابقاً كدام يك از آن سه قسم بوده بايد به وظيفۀ همان قسم رفتار نمايد.
مسأله 407 - اگر خون استحاضه در باطن باشد و بيرون نيايد، وضو و غسل باطل نمىشود و اگر بيرون بيايد هرچند كم باشد، وضو و غسل را به تفصيلى كه گذشت باطل مىكند.
مسأله 408 - زن مستحاضه اگر بعد از نماز خود را وارسى كند و خون نبيند اگرچه بداند دوباره خون مىآيد، با وضويى كه دارد مىتواند نماز بخواند.
مسأله 409 - زن مستحاضه اگر بداند از وقتى كه مشغول وضو يا غسل شده خونى از او بيرون نيامده و تا بعد از نماز هم خون در داخل فرج نيست و بيرون نمىآيد، مىتواند خواندن نماز را تأخير بيندازد.
مسأله 410 - اگر مستحاضه بداند كه پيش از گذشتن وقت نماز به كلى پاك مىشود، يا به اندازۀ خواندن نماز، خون بند مىآيد، بايد صبر كند و نماز را در وقتى كه پاك است بخواند.
مسأله 411 - اگر بعد از وضو و غسل، خون در ظاهر قطع شود و مستحاضه بداند كه اگر نماز را تأخير بيندازد، به مقدارى كه وضو و غسل و نماز را بهجا آورد، به كلى پاك مىشود، بايد نماز را تأخير بيندازد و موقعى كه به كلى پاك شد، دوباره وضو و غسل را بهجا آورد و نماز را بخواند. و اگر وقت نماز تنگ شد لازم نيست وضو و غسل را دوباره بهجا آورد، بلكه با وضو و غسلى كه دارد مىتواند نماز بخواند.
مسأله 412 - مستحاضۀ كثيره و متوسطه وقتى به كلى از خون پاك شد بايد غسل كند، ولى اگر بداند از وقتى كه براى نماز پيش، مشغول غسل شده ديگر خون نيامده لازم نيست دوباره غسل نمايد.
مسأله 413 - مستحاضۀ قليله بعد از وضو، و مستحاضۀ كثيره و متوسطه بعد از غسل و وضو، بايد فوراً مشغول نماز شود، ولى گفتن اذان و اقامه و خواندن دعاهاى قبل از نماز اشكال ندارد و در نماز هم مىتواند كارهاى مستحب مثل قنوت و غير آن را بهجا آورد.
مسأله 414 - زن مستحاضه اگر بين غسل و نماز فاصله بيندازد، بايد دوباره غسل كند و بلافاصله مشغول نماز شود، ولى اگر خون در داخل فضاى فرج نيايد غسل لازم نيست.
مسأله 415 - اگر خون استحاضۀ زن جريان داشته باشد و قطع نشود، چنانچه براى او ضرر نداشته باشد، بايد پيش از غسل و بعد از آن به وسيلۀ پنبه از بيرون آمدن خون
جلوگيرى كند، ولى اگر هميشه جريان ندارد فقط بايد بعد از وضو و غسل از بيرون آمدن خون جلوگيرى نمايد، و چنانچه كوتاهى كند و خون بيرون آيد، بايد دوباره غسل كند و وضو هم بگيرد و اگر نماز هم خوانده بايد دوباره بخواند.
مسأله 416 - اگر در موقع غسل، خون قطع نشود، غسل صحيح است، ولى اگر در بين غسل، استحاضۀ متوسطه كثيره شود، واجب است چنانچه مشغول غسل ترتيبى يا ارتماسى بوده همان را از سر بگيرد.
مسأله 417 - احتياط واجب آن است كه زن مستحاضه در تمام روزى كه روزه است به مقدارى كه مىتواند از بيرون آمدن خون جلوگيرى كند.
مسأله 418 - روزۀ زن مستحاضهاى كه غسل بر او واجب مىباشد در صورتى صحيح است كه در روز غسلهايى را كه براى نمازهاى روزش واجب است، انجام دهد، و نيز بنابر احتياط واجب، بايد غسل نماز مغرب و عشاى شبى كه مىخواهد فرداى آن را روزه بگيرد بهجا آورد، ولى اگر براى نماز مغرب و عشا غسل نكند و براى خواندن نماز شب پيش از اذان صبح غسل نمايد و در روز هم غسلهايى را كه براى نمازهاى روزش واجب است بهجا آورد، روزۀ او صحيح است.
مسأله 419 - اگر بعد از نماز عصر، مستحاضه شود و تا غروب غسل نكند روزۀ او صحيح است.
مسأله 420 - اگر استحاضۀ قليلۀ زن پيش از نماز، متوسطه يا كثيره شود بايد كارهاى متوسطه يا كثيره را كه گفته شد انجام دهد. و اگر استحاضۀ متوسطه، كثيره شود بايد كارهاى استحاضۀ كثيره را انجام دهد و چنانچه براى استحاضۀ متوسطه غسل كرده باشد فايده ندارد و بايد دوباره براى كثيره غسل كند.
مسأله 421 - اگر در بين نماز، استحاضۀ متوسطۀ زن كثيره شود، بايد نماز را بشكند و براى استحاضۀ كثيره غسل كند و وضو بگيرد و كارهاى ديگر آن را انجام دهد و همان نماز را بخواند. و اگر براى هيچ كدام از غسل و وضو وقت ندارد، بايد دو تيمم
كند، يكى بدل از غسل، و ديگرى بدل از وضو، و اگر براى يكى از آنها وقت ندارد بايد عوض آن تيمم كند و ديگرى را بهجا آورد، ولى اگر براى تيمم هم وقت ندارد نمىتواند نماز را بشكند، و بايد نماز را تمام كند، و بنابر احتياط واجب قضا نمايد، و همچنين است اگر در بين نماز استحاضۀ قليلۀ او متوسطه يا كثيره شود.
مسأله 422 - اگر در بين نماز، خون، بند بيايد و مستحاضه نداند كه در باطن هم قطع شده يا نه، چنانچه بعد از نماز بفهمد قطع شده بوده، بايد وضو و غسل و نماز را دوباره بهجا آورد.
مسأله 423 - اگر استحاضۀ كثيرۀ زن متوسطه شود، بايد براى نماز اول عمل كثيره و براى نمازهاى بعد عمل متوسطه را بهجا آورد. مثلاً اگر پيش از نماز ظهر استحاضۀ كثيره متوسطه شود، بايد براى نماز ظهر غسل كند و براى نماز عصر و مغرب و عشا فقط وضو بگيرد ولى اگر براى نماز ظهر غسل نكند و فقط به مقدار نماز عصر وقت داشته باشد، بايد براى نماز عصر غسل نمايد، و اگر براى نماز عصر هم غسل نكند بايد براى نماز مغرب غسل كند. و اگر براى آن هم غسل نكند و فقط به مقدار نماز عشا وقت داشته باشد بايد براى عشا غسل نمايد.
مسأله 424 - اگر پيش از هر نماز خون مستحاضۀ كثيره قطع شود و دوباره بيايد براى هر نماز بايد يك غسل بهجا آورد، ولى اگر بعد از غسل و پيش از نماز قطع شود چنانچه وقت تنگ باشد كه نتواند غسل كند و نماز را در وقت بخواند با همان غسل مىتواند نماز را بخواند و همينطور است حكم وضو.
مسأله 425 - اگر استحاضۀ كثيره قليله شود، بايد براى نماز اول عمل كثيره و براى نمازهاى بعد عمل قليله را انجام دهد، و نيز اگر استحاضۀ متوسطه قليله شود بايد براى نماز اول، عمل متوسطه و براى نمازهاى بعد عمل قليله را بهجا آورد.
مسأله 426 - اگر مستحاضه يكى از كارهايى را كه بر او واجب مىباشد حتى عوض كردن پنبه را ترك كند، نمازش باطل است.
مسأله 427 - مستحاضۀ قليله اگر بخواهد غير از نماز كارى انجام دهد، كه شرط آن وضو داشتن است، مثلاً بخواهد جايى از بدن خود را به خط قرآن برساند بايد وضو بگيرد و وضويى كه براى نماز گرفته كافى نيست، بنابر احتياط واجب.
مسأله 428 - رفتن در مسجد مكه و مدينه و توقف در ساير مساجد و خواندن سورهاى كه سجده واجب دارد براى زن مستحاضه اشكال ندارد ولى نزديكى شوهر با او بنابر احتياط واجب در صورتى حلال مىشود كه غسل كند اگرچه كارهاى ديگرى را كه براى نماز واجب است، مثل وضو و عوض كردن پنبه و دستمال انجام نداده باشد.
مسأله 429 - اگر زن در استحاضۀ كثيره يا متوسطه بخواهد پيش از وقت نماز جايى از بدن خود را به خط قرآن برساند، بايد غسل كند و وضو هم بگيرد.
مسأله 430 - نماز آيات بر مستحاضه واجب است. و بايد براى نماز آيات هم كارهايى را كه براى نماز يوميه گفته شد انجام دهد.
مسأله 431 - هرگاه در وقت نماز يوميه نماز آيات بر مستحاضه واجب شود اگرچه بخواهد هر دو را پشت سر هم بهجا آورد، بايد براى نماز آيات هم تمام كارهايى را كه براى نماز يوميه او واجب است انجام دهد و احتياط واجب آن است كه هر دو را با يك غسل و وضو بهجا نياورد.
مسأله 432 - اگر زن مستحاضه بخواهد نماز قضا بخواند، بايد براى هر نماز كارهايى را كه براى نماز ادا بر او واجب است بهجا آورد.
مسأله 433 - اگر زن بداند خونى كه از او خارج مىشود خون زخم نيست و شرعاً حكم حيض و نفاس را ندارد بنابر احتياط واجب، بايد به دستور استحاضه عمل كند، بلكه اگر شك داشته باشد كه خون استحاضه است يا خونهاى ديگر، چنانچه نشانۀ آنها را نداشته باشد، بنابر احتياط واجب بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد.
حيض خونى است كه غالباً در هر ماه چند روزى از رحم زنها خارج مىشود و زن را در موقع ديدن خون حيض، حائض مىگويند.
مسأله 434 - خون حيض در بيشتر اوقات، غليظ و گرم و رنگ آن سرخ مايل به سياهى يا سرخ است و با فشار و كمى سوزش بيرون مىآيد.
مسأله 435 - زنهاى سيده بعد از تمام شدن شصت سال يائسه مىشوند؛ يعنى خون حيض نمىبينند، و زنهايى كه سيده نيستند بعد از تمام شدن پنجاه سال يائسه مىشوند.
مسأله 436 - خونى كه دختر پيش از تمام شدن نه سال و زن بعد از يائسه شدن مىبيند حيض نيست.
مسأله 437 - زن حامله و زنى كه بچه شير مىدهد، ممكن است حيض ببيند.
مسأله 438 - دخترى كه نمىداند نه سالش تمام شده يا نه اگر خونى ببيند كه نشانههاى حيض را نداشته باشد حيض نيست. و اگر نشانههاى حيض را داشته باشد و اطمينان به حيض بودنش پيدا كند حيض است و معلوم مىشود نه سال او تمام شده است.
مسأله 439 - زنى كه شك دارد يائسه شده يا نه، اگر خونى ببيند و نداند حيض است يا نه، بايد بنا بگذارد كه يائسه نشده است.
مسأله 440 - مدت حيض كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نمىشود و اگر مختصرى هم از سه روز كمتر باشد، حيض نيست.
مسأله 441 - بايد سه روز اول حيض، پشت سر هم باشد، پس اگر مثلاً دو روز خون ببيند و يك روز پاك شود و دوباره يك روز خون ببيند حيض نيست.
مسأله 442 - لازم نيست در تمام سه روز خون بيرون بيايد، بلكه اگر در فرج خون باشد كافى است، و چنانچه در بين سه روز مختصرى پاك شود و مدت پاك شدن به قدرى كم باشد كه بگويند در تمام سه روز در فرج خون بوده، باز هم حيض است.
مسأله 443 - لازم نيست شب اول و شب چهارم را خون ببيند، ولى بايد در شب دوم و سوم خون قطع نشود، پس اگر از اذان صبح روز اول تا غروب روز سوم پشت سر هم خون بيايد، يا در وسطهاى روز اول شروع شود و در همان موقع از روز چهارم قطع شود و در شب دوم و سوم هم هيچ خون قطع نشود، حيض است.
مسأله 444 - اگر سه روز پشت سر هم خون ببيند و پاك شود، چنانچه دوباره خون ببيند و روزهايى كه خون ديده و در وسط پاك بوده روى هم از ده روز بيشتر نشود روزهايى هم كه در وسط پاك بوده حيض است.
مسأله 445 - اگر خونى ببيند كه از سه روز بيشتر و از ده روز كمتر باشد و نداند خون دمل است يا خون حيض، چنانچه نداند دمل در طرف چپ است يا طرف راست در صورتى كه ممكن باشد مقدارى پنبه داخل كند و بيرون آورد پس اگر خون از طرف چپ بيرون آيد، خون حيض است و اگر از طرف راست بيرون آيد خون دمل است، و اگر ممكن نباشد كه وارسى كند در صورتى كه مىداند خون سابق حيض بوده حيض قرار دهد و اگر دمل بوده خون دمل قرار دهد، و اگر نمىداند خون حيض بوده يا دمل بايد همۀ چيزهايى را كه بر حائض حرام است ترك كند و همه عبادتهايى را كه زن غير حائض انجام مىدهد بهجا آورد.
مسأله 446 - اگر خونى ببيند كه از سه روز بيشتر و از ده روز كمتر باشد و نداند خون حيض است يا زخم، اگر قبلاً حيض بوده حيض و اگر پاك بوده پاك قرار دهد، و چنانچه نمىداند پاك بوده يا حيض همه چيزهايى را كه بر حائض حرام است ترك كند و همۀ عبادتهايى كه زن غير حائض انجام مىدهد بهجا آورد.
مسأله 447 - اگر خونى ببيند و شك كند كه خون حيض است يا نفاس، چنانچه
شرايط حيض را داشته باشد، بايد حيض قرار دهد.
مسأله 448 - اگر خونى ببيند كه نداند خون حيض است يا بكارت، بايد خود را وارسى كند؛ يعنى مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند، بعد بيرون آورد پس اگر اطراف آن آلوده باشد، خون بكارت است و اگر به همه آن رسيده، حيض مىباشد.
مسأله 449 - اگر كمتر از سه روز خون ببيند و پاك شود و بعد از سه روز خون ببيند خون دوم حيض است و خون اول اگرچه در روزهاى عادتش باشد حيض نيست.
مسأله 450 - چند چيز بر حائض حرام است:
اول: عبادتهايى كه مانند نماز بايد با وضو يا غسل يا تيمم بهجا آورده شود، ولى بهجا آوردن عبادتهايى كه وضو و غسل و تيمم براى آنها لازم نيست، مانند نماز ميت، مانعى ندارد.
دوم: تمام چيزهايى كه بر جنب حرام است و در احكام جنابت گفته شد.
سوم: جماع كردن در فرج، كه هم براى مرد حرام است و هم براى زن، اگرچه به مقدار ختنهگاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد، بلكه احتياط واجب آن است كه مقدار كمتر از ختنهگاه را هم داخل نكند و در دبر زن حائض، وطى كردن، كراهت شديده دارد.
مسأله 451 - جماع كردن در روزهايى هم كه حيض زن قطعى نيست ولى شرعاً بايد براى خود حيض قرار دهد حرام است. پس زنى كه بيشتر از ده روز خون مىبيند و بايد به دستورى كه بعداً گفته مىشود روزهاى عادت خويشان خود را حيض قرار دهد، شوهرش نمىتواند در آن روزها با او نزديكى نمايد.
مسأله 452 - اگر شمارۀ روزهاى حيض زن به سه قسمت تقسيم شود و مرد در قسمت اول آن، با زن خود در قبل جماع كند، بنابر احتياط واجب بايد هجده نخود طلا
كفاره به فقير بدهد و اگر در قسمت دوم جماع كند، نه نخود و اگر در قسمت سوم جماع كند، بايد چهار نخود و نيم بدهد. مثلاً زنى كه شش روز خون حيض مىبيند، اگر شوهرش در شب يا روز اول و دوم با او جماع كند بايد هجده نخود طلا بدهد و در شب يا روز سوم و چهارم نه نخود و در شب يا روز پنجم و ششم بايد چهار نخود و نيم بدهد.
مسأله 453 - وطى در دبر زن حائض، كفاره ندارد.
مسأله 454 - لازم نيست طلاى كفاره را از طلاى سكهدار بدهد، ولى اگر بخواهد قيمت آن را بدهد بايد قيمت سكهدار بدهد.
مسأله 455 - اگر قيمت طلا در وقتى كه جماع كرده با وقتى كه مىخواهد به فقير بدهد فرق كرده باشد، بايد قيمت وقتى را كه مىخواهد به فقير بدهد حساب كند.
مسأله 456 - اگر كسى هم در قسمت اول و هم در قسمت دوم و هم در قسمت سوم حيض، با زن خود جماع كند، بايد هر سه كفاره را كه روى هم سى و يك نخود و نيم مىشود بدهد.
مسأله 457 - اگر انسان بعد از آن كه در حال حيض جماع كرده و كفارۀ آن را داده دوباره جماع كند باز هم بايد كفاره بدهد.
مسأله 458 - اگر با زن حائض چند مرتبه جماع كند و در بين آنها كفاره ندهد احتياط واجب آن است كه براى هر جماع يك كفاره بدهد.
مسأله 459 - اگر مرد در حال جماع بفهمد زن حائض شده، بايد فوراً از او جدا شود و اگر جدا نشود بنابر احتياط واجب بايد كفاره بدهد.
مسأله 460 - اگر مرد با زن حائض زنا كند يا با زن حائض نامحرمى به گمان اين كه عيال خود او است جماع نمايد، احتياط واجب آن است كه كفاره بدهد.
مسأله 461 - كسى كه نمىتواند كفاره بدهد بهتر آن است كه صدقهاى به فقير
بدهد، و اگر نمىتواند بنابر احتياط واجب بايد استغفار كند، و هر وقت توانست بايد كفاره را بدهد.
مسأله 462 - طلاق دادن زن در حال حيض، به طورى كه در كتاب طلاق گفته مىشود باطل است.
مسأله 463 - اگر زن بگويد حائضم يا از حيض پاك شدهام، بايد حرف او را قبول كرد.
مسأله 464 - اگر زن در بين نماز حائض شود، نماز او باطل است.
مسأله 465 - اگر زن در بين نماز شك كند كه حائض شده يا نه، نماز او صحيح است ولى اگر بعد از نماز بفهمد كه در بين نماز حائض شده نمازى كه خوانده باطل است.
مسأله 466 - بعد از آن كه زن از خون حيض پاك شد، واجب است براى نماز و عبادتهاى ديگرى كه بايد با وضو يا غسل يا تيمم بهجا آورده شود، غسل كند. و دستور آن مثل غسل جنابت است، ولى براى نماز بايد پيش از غسل يا بعد از آن وضو هم بگيرد. و اگر پيش از غسل وضو بگيرد بهتر است.
مسأله 467 - بعد از آن كه زن از خون حيض، پاك شد، اگرچه غسل نكرده باشد، طلاق او صحيح است، و شوهرش هم مىتواند با او جماع كند، ولى احتياط مستحب آن است كه پيش از غسل از جماع با او خوددارى نمايد. اما كارهاى ديگرى كه در وقت حيض بر او حرام بوده مانند توقف در مسجد و مس خط قرآن، تا غسل نكند بر او حلال نمىشود.
مسأله 468 - اگر آب براى وضو و غسل كافى نباشد و به اندازهاى باشد كه بتواند يا غسل كند يا وضو بگيرد، بنابر احتياط واجب بايد غسل كند و بدل از وضو تيمم نمايد. و اگر فقط براى وضو كافى باشد و به اندازۀ غسل نباشد، بايد وضو بگيرد و عوض
غسل تيمم نمايد و اگر براى هيچيك از آنها آب ندارد، بايد دو تيمم كند، يكى بدل از غسل و ديگرى بدل از وضو.
مسأله 469 - نمازهاى يوميهاى كه زن در حال حيض نخوانده، قضا ندارد، ولى روزههاى واجب را بايد قضا نمايد.
مسأله 470 - هرگاه وقت نماز داخل شود و بداند كه اگر نماز را تأخير بيندازد حائض مىشود، بايد فوراً نماز بخواند.
مسأله 471 - اگر زن نماز را تأخير بيندازد و از اول وقت به اندازۀ انجام واجباتِ يك نماز بگذرد و حائض شود، قضاى آن نماز بر او واجب است، ولى در تند خواندن و كند خواندن و چيزهاى ديگر بايد ملاحظۀ حال خود را بكند، مثلاً زنى كه مسافر نيست اگر در اول ظهر نماز نخواند، قضاى آن در صورتى واجب مىشود كه به مقدار خواندن چهار ركعت نماز به دستورى كه گفته شد از اول ظهر بگذرد و حائض شود، و براى كسى كه مسافر است گذشتن وقت به مقدار خواندن دو ركعت كافى است و نيز بايد ملاحظۀ تهيۀ شرايطى را كه دارا نيست بنمايد، پس اگر به مقدار فراهم آوردن آن مقدمات و خواندن يك نماز بگذرد و حائض شود قضا واجب است وگرنه واجب نيست.
مسأله 472 - اگر زن در آخر وقت نماز از خون پاك شود و به اندازۀ غسل و وضو و مقدمات ديگر نماز مانند تهيه كردن لباس يا آب كشيدن آن و خواندن يك ركعت نماز يا بيشتر از يك ركعت وقت داشته باشد، بايد نماز را بخواند و اگر نخواند بايد قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 473 - اگر زن حائض به اندازۀ غسل و وضو وقت ندارد ولى مىتواند با تيمم نماز را در وقت بخواند آن نماز بر او واجب نيست، اما اگر گذشته از تنگى وقت تكليفش تيمم است، مثل آن كه آب برايش ضرر دارد، بايد تيمم كند و آن نماز را بخواند.
مسأله 474 - اگر زن حائض بعد از پاك شدن شك كند كه براى نماز وقت دارد يا نه، بايد نمازش را بخواند.
مسأله 475 - اگر به خيال اين كه به اندازۀ تهيۀ مقدمات نماز و خواندن يك ركعت وقت ندارد نماز نخواند و بعد بفهمد وقت داشته، بايد قضاى آن نماز را بهجا آورد.
مسأله 476 - مستحب است زن حائض در وقت نماز، خود را از خون پاك نمايد و پنبه و دستمال را عوض كند و وضو بگيرد و اگر نمىتواند وضو بگيرد تيمم نمايد و در جاى نماز رو به قبله بنشيند و مشغول ذكر و دعا و صلوات شود.
مسأله 477 - خواندن و همراه داشتن قرآن و رساندن جايى از بدن به حاشيه و مابين خطهاى قرآن و نيز خضاب كردن به حنا و مانند آن براى حائض مكروه است.
مسأله 478 - زنهاى حائض بر شش قسمند:
اول: صاحب عادت وقتيه و عدديه، و آن زنى است كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون حيض ببيند و شمارۀ روزهاى حيض او هم در هر دو ماه يك اندازه باشد، مثل آن كه دو ماه پشت سر هم از اول ماه تا هفتم خون ببيند.
دوم: صاحب عادت وقتيه، و آن زنى است كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن، خون حيض ببيند ولى شمارۀ روزهاى حيض او در هر دو ماه يك اندازه نباشد، مثلاً دو ماه پشت سر هم از روز اول ماه خون ببيند ولى ماه اول روز هفتم، و ماه دوم روز هشتم از خون پاك شود.
سوم: صاحب عادت عدديه، و آن زنى است كه شمارۀ روزهاى حيض او در دو ماهِ پشت سر هم به يك اندازه باشد، ولى وقت ديدن آن دو خون يكى نباشد، مثل آن كه ماه اول از پنجم تا دهم و ماه دوم از دوازدهم تا هفدهم خون ببيند.
چهارم: مضطربه، و آن زنى است كه چند ماه خون ديده، ولى عادت معينى پيدا نكرده يا عادتش بههم خورده و عادت تازهاى پيدا نكرده است.
پنجم: مبتدئه، و آن زنى است كه دفعۀ اول خون ديدن او است.
ششم: ناسيه، و آن زنى است كه عادت خود را فراموش كرده است. و هر كدام اينها احكامى دارند كه در مسائل آينده گفته مىشود.
مسأله 479 - زنهايى كه عادت وقتيه و عدديه دارند سه دستهاند:
اول: زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن، خون حيض ببيند و در وقت معيّن هم پاك شود، مثلاً دو ماه پشت سر هم از روز اول ماه، خون ببيند و روز هفتم پاك شود كه عادت حيض اين زن از اول ماه تا هفتم است.
دوم: زنى كه از خون پاك نمىشود ولى دو ماه پشت سر هم چند روز معيّن مثلاً از اول ماه تا هشتم خونى كه مىبيند نشانههاى حيض را دارد؛ يعنى غليظ و سياه و گرم است و با فشار و سوزش بيرون مىآيد، و بقيه خونهاى او نشانههاى استحاضه را دارد كه عادت او از اول ماه تا هشتم مىشود.
سوم: زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن، خون حيض ببيند و بعد از آن كه سه روز يا بيشتر خون ديد يك روز يا بيشتر پاك شود و دوباره خون ببيند و تمام روزهايى كه خون ديده با روزهايى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود و در هر دو ماه همۀ روزهايى كه خون ديده و در وسط پاك بوده روى هم يك اندازه باشد كه عادت او به اندازۀ تمام روزهايى است كه خون ديده و در وسط پاك بوده است، و لازم نيست روزهايى كه در وسط پاك بوده در هر دو ماه به يك اندازه باشد، مثلاً اگر در ماه اول از روز اول ماه تا سوم خون ببيند و سه روز پاك شود و دوباره سه روز خون ببيند و در ماه دوم بعد از آن كه سه روز خون ديد، سه روز يا كمتر يا بيشتر پاك شود و دوباره خون ببيند و روى هم از نه روز بيشتر نشود، همه حيض است و عادت اين زن نه روز مىشود.
مسأله 480 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد، اگر در وقت عادت يا دو سه روز
جلوتر يا دو سه روز عقبتر خون ببيند، به طورى كه بگويند حيض را جلو يا عقب انداخته اگرچه آن خون، نشانههاى حيض را نداشته باشد بايد به احكامى كه براى زن حائض گفته شد عمل كند. و چنانچه بعد بفهمد حيض نبوده مثل اين كه پيش از سه روز پاك شود بايد عبادتهايى را كه بهجا نياورده قضا نمايد.
مسأله 481 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد اگر چند روز پيش از عادت و همۀ روزهاى عادت و چند روز بعد از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود، همه حيض است. و اگر از ده روز بيشتر شود، فقط خونى را كه در روزهاى عادت خود ديده، حيض است و خونى كه پيش از آن و بعد از آن ديده استحاضه مىباشد، و بايد عبادتهايى را كه در روزهاى پيش از عادت و بعد از عادت بهجا نياورده قضا نمايد. و اگر همۀ روزهاى عادت را با چند روز پيش از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود همه حيض است و اگر از ده روز بيشتر شود، فقط روزهاى عادت او حيض است و خونى كه جلوتر از آن ديده استحاضه مىباشد و چنانچه در آن روزها عبادت نكرده بايد قضا نمايد. و اگر همۀ روزهاى عادت را با چند روز بعد از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود، همه حيض است، و اگر بيشتر شود فقط روزهاى عادت حيض و باقى استحاضه است.
مسأله 482 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد اگر مقدارى از روزهاى عادت را با چند روز پيش از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود همه حيض است و اگر از ده روز بيشتر شود روزهايى كه در عادت خون ديده با چند روز پيش از آن كه روى هم به مقدار عادت او شود حيض، و روزهاى اول را استحاضه قرار مىدهد. و اگر مقدارى از روزهاى عادت را با چند روز بعد از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود، همه حيض است و اگر بيشتر شود، بايد روزهايى كه در عادت خون ديده با چند روز بعد از آن كه روى هم به مقدار عادت او شود حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 483 - زنى كه عادت دارد، اگر بعد از آن كه سه روز يا بيشتر خون ديد پاك
شود و دوباره خون ببيند و فاصلۀ بين دو خون كمتر از ده روز باشد و همۀ روزهايى كه خون ديده با روزهايى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر باشد. مثل آن كه پنج روز خون ببيند و پنج روز پاك شود و دوباره پنج روز خون ببيند، چند صورت دارد:
1 آن كه تمام خونى كه دفعۀ اول ديده يا مقدارى از آن، در روزهاى عادت باشد و خون دوم كه بعد از پاك شدن مىبيند در روزهاى عادت نباشد، كه بايد همۀ خون اول را حيض و خون دوم را استحاضه قرار دهد.
2 آن كه خون اول در روزهاى عادت نباشد، و تمام خون دوم يا مقدارى از آن در روزهاى عادت باشد كه بايد همۀ خون دوم را حيض و خون اول را استحاضه قرار دهد.
3 آن كه مقدارى از خون اول و دوم در روزهاى عادت باشد و خون اولى كه در روزهاى عادت بوده از سه روز كمتر نباشد و با پاكى وسط و مقدارى از خون دوم كه آن هم در روزهاى عادت بوده از ده روز بيشتر نباشد، كه در اين صورت همۀ آنها حيض است و مقدارى از خون اول كه پيش از روزهاى عادت بوده و مقدارى از خون دوم كه بعد از روزهاى عادت بوده استحاضه است، مثلاً اگر عادتش از سوم ماه تا دهم بوده، در صورتى كه يك ماه از اول تا ششم خون ببيند و دو روز پاك شود و بعد تا پانزدهم خون ببيند، از سوم تا دهم حيض است و از اول تا سوم و همچنين از دهم تا پانزدهم استحاضه مىباشد.
4 آن كه مقدارى از خون اول و دوم در روزهاى عادت باشد ولى خون اولى كه در روزهاى عادت بوده، از سه روز كمتر باشد، كه بايد در تمام دو خون و پاكى وسط كارهايى را كه بر حائض حرام است و سابقاً گفته شد ترك كند و كارهاى استحاضه را بهجا آورد؛ يعنى به دستورى كه براى زن مستحاضه گفته شد عبادتهاى خود را انجام دهد.
مسأله 484 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد، اگر در وقت عادت خون نبيند و در غير آن وقت به شمارۀ روزهاى حيضش خون ببيند، بايد همان را حيض قرار دهد، چه
پيش از وقت عادت ديده باشد چه بعد از آن.
مسأله 485 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد، اگر در وقت عادت خود خون ببيند ولى شمارۀ روزهاى آن كمتر يا بيشتر از روزهاى عادت او باشد و بعد از پاك شدن، دوباره به شمارۀ روزهاى عادتى كه داشته خون ببيند، بايد در هر دو خون كارهايى را كه بر حائض حرام است ترك كند و كارهاى استحاضه را بهجا آورد.
مسأله 486 - زنى كه عادت وقتيه و عدديه دارد، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند، خونى كه در روزهاى عادت ديده اگرچه نشانههاى حيض را نداشته باشد، حيض است، و خونى كه بعد از روزهاى عادت ديده اگرچه نشانههاى حيض را داشته باشد استحاضه است. مثلاً زنى كه عادت حيض او از اول ماه تا هفتم است، اگر از اول تا دوازدهم خون ببيند، هفت روز اول آن حيض و پنج روز بعد استحاضه مىباشد.
مسأله 487 - زنهايى كه عادت وقتيه دارند سه دستهاند:
اول: زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن، خون حيض ببيند و بعد از چند روز پاك شود ولى شمارۀ روزهاى آن در هر دو ماه يك اندازه نباشد، مثلاً دو ماه پشت سر هم روز اول ماه خون ببيند ولى ماه اول روز هفتم، و ماه دوم روز هشتم از خون پاك شود، كه اين زن بايد روز اول ماه را عادت حيض خود قرار دهد.
دوم: زنى كه از خون پاك نمىشود ولى دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون او نشانههاى حيض را دارد؛ يعنى غليظ و سياه و گرم است و با فشار و سوزش بيرون مىآيد، و بقيۀ خونهاى او نشانه استحاضه را دارد و شمارۀ روزهايى كه خون او نشانۀ حيض دارد، در هر دو ماه يك اندازه نيست؛ مثلاً در ماه اول، از اول ماه تا هفتم و در ماه دوم از اول ماه تا هشتم، خون او نشانههاى حيض و بقيه نشانۀ استحاضه را داشته باشد، كه اين زن هم بايد روز اول ماه را روز اول عادت حيض خود قرار دهد.
سوم: زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن، سه روز يا بيشتر خون حيض
ببيند و بعد پاك شود و دو مرتبه خون ببيند و تمام روزهايى كه خون ديده با روزهايى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود ولى ماه دوم كمتر يا بيشتر از ماه اول باشد، مثلاً در ماه اول هشت روز و در ماه دوم نه روز باشد كه اين زن هم بايد روز اول ماه را روز اول عادت حيض خود قرار دهد.
مسأله 488 - زنى كه عادت وقتيه دارد، اگر در وقت عادت خود يا دو سه روز پيش از عادت يا دو سه روز بعد از عادت، خون ببيند به طورى كه بگويند حيض را جلو يا عقب انداخته، اگرچه آن خون نشانههاى حيض را نداشته باشد، بايد به احكامى كه براى زنهاى حائض گفته شد رفتار نمايد و اگر بعد بفهمد حيض نبوده، مثل آن كه پيش از سه روز پاك شود، بايد عبادتهايى را كه بهجا نياورده قضا نمايد.
مسأله 489 - زنى كه عادت وقتيه دارد، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند و نتواند حيض را به واسطۀ نشانههاى آن تشخيص دهد، بايد شمارۀ عادت خويشان خود را حيض قرار دهد، چه پدرى باشند چه مادرى، زنده باشند يا مرده. ولى در صورتى مىتواند عادت آنان را حيض خود قرار دهد كه شمارۀ روزهاى حيض همۀ آنان يك اندازه باشد و اگر شمارۀ روزهاى حيض آنان يك اندازه نباشد، مثلاً عادت بعضى پنج روز و عادت بعضى ديگر هفت روز باشد نمىتواند عادت آنان را حيض خود قرار دهد. مگر كسانى كه عادتشان با ديگران فرق دارد به قدرى كم باشند كه در مقابل آنان هيچ حساب شوند كه در اين صورت بايد عادت بيشتر آنان را حيض خود قرار دهد.
مسأله 490 - زنى كه عادت وقتيه دارد و شمارۀ عادت خويشان خود را حيض قرار مىدهد، بايد روزى را كه در هر ماه اول عادت او بوده، اول حيض خود قرار دهد، مثلاً زنى كه هر ماه، روز اول ماه خون مىديده و گاهى روز هفتم و گاهى روز هشتم پاك مىشده، چنانچه يك ماه، دوازده روز خون ببيند و عادت خويشانش هفت روز باشد، بايد هفت روز اول ماه را حيض و باقى را استحاضه قرار دهد.
مسأله 491 - زنى كه عادت وقتيه دارد و بايد شمارۀ عادت خويشان خود را حيض
قرار دهد، چنانچه خويش نداشته باشد، يا شمارۀ عادت آنان مثل هم نباشد بايد در هر ماه از روزى كه خون مىبيند تا هفت روز را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 492 - زنهايى كه عادت عدديه دارند سه دستهاند:
اول: زنى كه شمارۀ روزهاى حيض او در دو ماه پشت سر هم يك اندازه باشد، ولى وقت خون ديدن او يكى نباشد كه در اين صورت هر چند روزى كه خون ديده عادت او مىشود. مثلاً اگر ماه اول از روز اول تا پنجم و ماه دوم از يازدهم تا پانزدهم خون ببيند، عادت او پنج روز مىشود.
دوم: زنى كه از خون پاك نمىشود ولى دو ماه پشت سر هم چند روز از خونى كه مىبيند نشانۀ حيض و بقيه نشانۀ استحاضه را دارد و شمارۀ روزهايى كه خون نشانۀ حيض دارد در هر دو ماه يك اندازه است، اما وقت آن يكى نيست، كه در اين صورت هر چند روزى كه خون او نشانۀ حيض را دارد، عادت او مىشود. مثلاً اگر يك ماه از اول ماه تا پنجم و ماه بعد از يازدهم تا پانزدهم، خون او نشانۀ حيض و بقيه نشانۀ استحاضه را داشته باشد، شماره روزهاى عادت او پنج روز مىشود.
سوم: زنى كه دو ماه پشت سر هم سه روز يا بيشتر خون ببيند و يك روز يا بيشتر پاك شود و دو مرتبه خون ببيند و وقت ديدن خون در ماه اول با ماه دوم فرق داشته باشد، كه اگر تمام روزهايى كه خون ديده و روزهايى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود و شمارۀ روزهاى آن هم به يك اندازه باشد، تمام روزهايى كه خون ديده با روزهاى وسط كه پاك بوده عادت حيض او مىشود و لازم نيست روزهايى كه در وسط پاك بوده در هر دو ماه به يك اندازه باشد. مثلاً اگر ماه اول، از روز اول ماه تا سوم خون ببيند و دو روز پاك شود و دوباره سه روز خون ببيند و ماه دوم، از يازدهم تا سيزدهم خون ببيند و دو روز يا بيشتر يا كمتر پاك شود و دوباره خون ببيند و روى هم از هشت روز بيشتر نشود، عادت او هشت روز مىشود.
مسأله 493 - زنى كه عادت عدديه دارد، اگر بيشتر از شمارۀ عادت خود خون ببيند و از ده روز بيشتر شود، چنانچه همه خونهايى كه ديده يك جور باشد بايد از موقع ديدن خون به شمارۀ روزهاى عادتش حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد، و اگر همۀ خونهايى كه ديده يك جور نباشد، بلكه چند روز از آن، نشانۀ حيض و چند روز ديگر نشانۀ استحاضه را داشته باشد اگر روزهايى كه خون، نشانۀ حيض را دارد با شمارۀ روزهاى عادت او يك اندازه است، بايد همان روزها را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد، و اگر روزهايى كه خون نشانۀ حيض دارد، از روزهاى عادت او بيشتر است، فقط به اندازۀ روزهاى عادت او حيض، و بقيه استحاضه است، و اگر روزهايى كه خون نشانۀ حيض دارد از روزهاى عادت او كمتر است بايد آن روزها را با چند روز ديگر كه روىهم به اندازۀ روزهاى عادتش شود، حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 494 - مضطربه؛ يعنى زنى كه چند ماه خون ديده ولى عادت معينى پيدا نكرده، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند و همۀ خونهايى كه ديده يك جور باشد چنانچه عادت خويشان او هفت روز است بايد هفت روز را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد، و اگر كمتر است مثلاً پنج روز است بايد همان را حيض قرار دهد. و بنابر احتياط واجب، در تفاوت بين شمارۀ عادت آنان و هفت روز، كه دو روز است، كارهايى را كه بر حائض حرام است ترك نمايد و كارهاى استحاضه را بهجا آورد؛ يعنى به دستورى كه براى زن مستحاضه گفته شد عبادتهاى خود را انجام دهد و اگر عادت خويشانش بيشتر از هفت روز مثلاً نه روز است، بايد هفت روز را حيض قرار دهد و بنابر احتياط واجب در تفاوت بين هفت روز و عادت آنان، كه دو روز است، كارهاى استحاضه را بهجا آورد و كارهايى را كه بر حائض حرام است ترك نمايد.
مسأله 495 - مضطربه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانۀ حيض
و چند روز ديگر نشانۀ استحاضه دارد، چنانچه خونى كه نشانۀ حيض دارد كمتر از سه روز يا بيشتر از ده روز نباشد، همۀ آن حيض است و اگر خونى كه نشانۀ حيض را دارد كمتر از سه روز باشد بايد همان را حيض قرار دهد و تا هفت روز بقيه به دستورى كه در مسأله قبل گفته شد رفتار نمايد، و همچنين است اگر پيش از گذشتن ده روز از خونى كه نشانۀ حيض دارد دوباره خونى ببيند كه آن هم نشانۀ حيض را داشته باشد، مثل آن كه پنج روز خون سياه و نه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سياه ببيند، بايد خون اول را حيض قرار دهد و بقيه آن را تا هفت روز به دستورى كه در مسأله قبل گفته شد رفتار نمايد.
مسأله 496 - مبتدئه؛ يعنى زنى كه دفعۀ اولِ خون ديدن او است، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند و همۀ خونهايى كه ديده يك جور باشد، بايد عادت خويشان خود را به طورى كه در وقتيه گفته شد حيض، و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 497 - مبتدئه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانۀ حيض و چند روز ديگر نشانۀ استحاضه را داشته باشد، چنانچه خونى كه نشانۀ حيض دارد كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد، همۀ آن حيض است ولى اگر پيش از گذشتن ده روز از خونى كه نشانۀ حيض دارد دوباره خونى ببيند كه آن هم نشانۀ خون حيض داشته باشد، مثل آن كه پنج روز خون سياه و نه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سياه ببيند بايد از اولِ خون اول، كه نشانۀ حيض دارد، حيض قرار دهد و در عدد، رجوع به خويشاوندان خود كند و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 498 - مبتدئه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانۀ حيض و چند روز ديگر آن نشانۀ استحاضه داشته باشد، چنانچه خونى كه نشانۀ حيض دارد از سه روز كمتر يا از ده روز بيشتر باشد، بايد از اولى كه خون نشانۀ حيض دارد، حيض قرار دهد و در عدد، به خويشاوندان خود رجوع كند و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 499 - ناسيه؛ يعنى زنى كه عادت خود را فراموش كرده است، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند بايد روزهايى كه خون او نشانۀ حيض را دارد تا ده روز، حيض قرار دهد و بقيه را استحاضه قرار دهد، و اگر نتواند حيض را به واسطۀ نشانههاى آن تشخيص دهد، بنابر احتياط واجب بايد هفت روز اول را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد.
مسأله 500 - مبتدئه و مضطربه و ناسيه و زنى كه عادت عدديه دارد، اگر خونى ببينند كه نشانههاى حيض داشته باشد، يا يقين كنند كه سه روز طول مىكشد، بايد عبادت را ترك كنند، و چنانچه بعد بفهمند حيض نبوده بايد عبادتهايى را كه بهجا نياوردهاند قضا نمايند ولى اگر يقين نكنند كه تا سه روز طول مىكشد و نشانههاى حيض را هم نداشته باشد، بنابر احتياط واجب بايد تا سه روز كارهاى استحاضه را بهجا آورند و كارهايى را كه بر حائض حرام است ترك نمايند و چنانچه پيش از سه روز پاك نشدند بايد آن را حيض قرار دهند.
مسأله 501 - زنى كه در حيض عادت دارد، چه در وقت حيض عادت داشته باشد چه در عدد حيض، يا هم در وقت و هم در عدد آن، اگر دو ماه پشت سر هم بر خلاف عادت خود خونى ببيند كه وقت آن يا شمارۀ روزهاى آن يا هم وقت و هم شمارۀ روزهاى آن يكى باشد، عادتش برمىگردد به آنچه در اين دو ماه ديده است، مثلاً اگر از روز اول ماه تا هفتم خون مىديده و پاك مىشده چنانچه دو ماه از دهم تا هفدهم ماه، خون ببيند و پاك شود، از دهم تا هفدهم، عادت او مىشود.
مسأله 502 - مقصود از يك ماه، از ابتداى خون ديدن است تا سى روز، نه از روز اول ماه تا آخر ماه.
مسأله 503 - زنى كه معمولاً ماهى يك مرتبه خون مىبيند، اگر در يك ماه دو مرتبه خون ببيند و آن خون نشانههاى حيض را داشته باشد، چنانچه روزهايى كه در وسط پاك بوده از ده روز كمتر نباشد، بايد هر دو را حيض قرار دهد.
مسأله 504 - اگر سه روز يا بيشتر خونى ببيند كه نشانۀ حيض را دارد، بعد ده روز يا بيشتر خونى ببيند كه نشانۀ استحاضه را دارد و دوباره سه روز خونى به نشانههاى حيض ببيند بايد خون اول و خون آخر را كه نشانههاى حيض داشته، حيض قرار دهد.
مسأله 505 - اگر زن پيش از ده روز پاك شود و بداند كه در باطن خون نيست، بايد براى عبادتهاى خود غسل كند، اگرچه گمان داشته باشد كه پيش از تمام شدن ده روز دوباره خون مىبيند، ولى اگر يقين داشته باشد كه پيش از تمام شدن ده روز دوباره خون مىبيند نبايد غسل كند و نمىتواند نماز بخواند و بايد به احكام حائض رفتار نمايد.
مسأله 506 - اگر زن پيش از ده روز پاك شود، و احتمال دهد كه در باطن خون هست، بايد قدرى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند و بيرون آورد. پس اگر پاك بود، غسل كند و عبادتهاى خود را بهجا آورد و اگر پاك نبود اگرچه به آب زرد رنگى هم آلوده باشد، چنانچه در حيض عادت ندارد يا عادت او ده روز است بايد صبر كند كه اگر پيش از ده روز پاك شد، غسل كند، و اگر سر ده روز پاك شد، يا خون او از ده گذشت، سرِ ده روز غسل نمايد، و اگر عادتش كمتر از ده روز است، در صورتى كه بداند پيش از تمام شدن ده روز يا سر ده روز پاك مىشود، نبايد غسل كند و اگر احتمال دهد خون او از ده روز مىگذرد احتياط واجب آن است كه تا يك روز عبادت را ترك كند و بعد از آن مىتواند تا ده روز عبادت را ترك كند ولى بهتر است تا ده روز كارهايى را كه بر حائض حرام است ترك كند و كارهاى مستحاضه را انجام دهد پس اگر پيش از تمام شدن ده روز يا سر ده روز از خون پاك شد تمامش حيض است و اگر ده روز گذشت، بايد عادت خود را حيض و بقيه را استحاضه قرار دهد و عبادتهايى
را كه بعد از روزهاى عادت بهجا نياورده قضا نمايد.
مسأله 507 - اگر چند روز را حيض قرار دهد و عبادت نكند، بعد بفهمد حيض نبوده است، بايد نماز و روزهاى را كه در آن روزها بهجا نياورده قضا نمايد. و اگر چند روز را به گمان اين كه حيض نيست عبادت كند، بعد بفهمد حيض بوده، چنانچه آن روزها را روزه گرفته بايد قضا نمايد.
مسأله 508 - از وقتى كه اولين جزء بچه از شكم مادر بيرون مىآيد هر خونى كه زن مىبيند، اگر پيش از ده روز يا سر ده روز قطع شود خون نفاس است. و زن را در حال نفاس، نفساء مىگويند.
مسأله 509 - خونى كه زن پيش از بيرون آمدن اولين جزء بچه مىبيند نفاس نيست.
مسأله 510 - لازم نيست كه خلقت بچه تمام باشد، بلكه اگر خون بستهاى هم از رحم زن خارج شود و خود زن بداند، يا چهار نفر قابله بگويند كه اگر در رحم مىماند انسان مىشد، خونى كه تا ده روز ببيند خون نفاس است.
مسأله 511 - ممكن است خون نفاس، يك آن، بيشتر نيايد، ولى بيشتر از ده روز نمىشود.
مسأله 512 - هرگاه شك كند كه چيزى سقط شده يا نه، يا چيزى كه سقط شده اگر مىماند انسان مىشد يا نه لازم نيست وارسى كند، و خونى كه از او خارج مىشود شرعاً خون نفاس نيست.
مسأله 513 - توقف در مسجد و رساندن جايى از بدن به خط قرآن و كارهاى ديگرى كه بر حائض حرام است، بر نفساء هم حرام است و آنچه بر حائض واجب و مستحب و مكروه است، بر نفساء هم واجب و مستحب و مكروه مىباشد.
مسأله 514 - طلاق دادن زنى كه در حال نفاس مىباشد باطل است و نزديكى كردن
با او حرام مىباشد و اگر شوهرش با او نزديكى كند احتياط واجب آن است به دستورى كه در احكام حيض گفته شد كفاره بدهد.
مسأله 515 - وقتى زن از خون نفاس پاك شد، بايد غسل كند و عبادتهاى خود را بهجا آورد. و اگر دوباره خون ببيند چنانچه روزهايى كه خون ديده با روزهايى كه در وسط پاك بوده، روى هم ده روز يا كمتر از ده روز باشد، تمام آن نفاس است، و اگر روزهايى كه پاك بوده روزه گرفته باشد بايد قضا نمايد.
مسأله 516 - اگر زن از خون نفاس پاك شود و احتمال دهد كه در باطن خون هست بايد مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند كه اگر پاك است، براى عبادتهاى خود غسل كند.
مسأله 517 - اگر خون نفاس زن از ده روز بگذرد، چنانچه در حيض عادت دارد به اندازۀ روزهاى عادت او نفاس و بقيه استحاضه است و اگر عادت ندارد تا ده روز نفاس و بقيه استحاضه مىباشد، و احتياط مستحب آن است كسى كه عادت دارد از روز بعد از عادت، و كسى كه عادت ندارد بعد از روز دهم تا روز هجدهم زايمان، كارهاى استحاضه را بهجا آورد و كارهايى را كه بر نفساء حرام است ترك كند.
مسأله 518 - زنى كه عادت حيضش كمتر از ده روز است، اگر بيشتر از روزهاى عادتش خون نفاس ببيند، بايد به اندازۀ روزهاى عادت خود نفاس قرار دهد، و بعد از آن تا روز دهم مىتواند عبادت را ترك نمايد يا كارهاى مستحاضه را انجام دهد، ولى ترك عبادت، يك روز يا دو روز خيلى خوب است پس اگر از ده روز بگذرد روزهاى عادتش حيض است و بقيه استحاضه است و اگر عبادت را ترك كرده بايد قضا كند.
مسأله 519 - زنى كه در حيض عادت دارد، اگر بعد از زاييدن تا يك ماه يا بيشتر از يك ماه پى در پى خون ببيند به اندازۀ روزهاى عادت او نفاس است و ده روز از خونى كه بعد از نفاس مىبيند اگرچه در روزهاى عادت ماهانهاش باشد، استحاضه است، مثلاً زنى كه عادت حيض او از بيستم هر ماه تا بيست و هفتم آن است، اگر روز دهم ماه
زاييد و تا يك ماه يا بيشتر پى در پى خون ديد، تا روز هفدهم نفاس و از روز هفدهم تا ده روز حتى خونى كه در روزهاى عادت خود كه از بيستم تا بيست و هفتم است مىبيند، استحاضه مىباشد، و بعد از گذشتن ده روز، اگر خونى را كه مىبيند در روزهاى عادتش باشد، حيض است چه نشانههاى حيض را داشته باشد يا نداشته باشد و اگر در روزهاى عادتش نباشد اگرچه نشانههاى حيض را داشته باشد، بايد آن را استحاضه قرار دهد.
مسأله 520 - زنى كه در حيض عادت ندارد، اگر بعد از زايمان تا يك ماه يا بيشتر از يك ماه خون ببيند، ده روز اول آن نفاس و ده روز دوم آن استحاضه است و خونى كه بعد از آن مىبيند، اگر نشانۀ حيض را داشته باشد حيض وگرنه آن هم استحاضه مىباشد.
مسأله 521 - اگر كسى بدن انسان مردهاى را كه سرد شده و غسلش ندادهاند مس كند؛ يعنى جايى از بدن خود را به آن برساند، بايد غسل مس ميت نمايد، چه در خواب مس كند چه در بيدارى، با اختيار مس كند يا بىاختيار، حتى اگر ناخن و استخوان او به ناخن و استخوان ميت برسد بايد غسل كند، ولى اگر حيوان مردهاى را مس كند غسل بر او واجب نيست.
مسأله 522 - براى مس مردهاى كه تمام بدن او سرد نشده، غسل واجب نيست اگرچه جايى را كه سرد شده مس نمايد.
مسأله 523 - اگر موى خود را به بدن ميت برساند يا بدن خود را به موى ميت يا موى خود را به موى ميت برساند، غسل واجب نيست.
مسأله 524 - براى مس بچه مرده، حتى بچۀ سقط شدهاى كه چهار ماه او تمام شده غسل مس ميت واجب است بلكه بهتر است براى مس بچه سقط شدهاى كه از چهار
ماه كمتر دارد غسل كرد، بنابراين اگر بچۀ چهار ماههاى مرده به دنيا بيايد، مادر او بايد غسل مس ميت كند، بلكه اگر از چهارماه كمتر هم داشته باشد بهتر است مادر او غسل نمايد.
مسأله 525 - بچهاى كه بعد از مردن مادر به دنيا مىآيد، وقتى بالغ شد واجب است غسل مس ميت كند.
مسأله 526 - اگر انسان، ميتى را كه سه غسل او كاملاً تمام شده مس نمايد، غسل بر او واجب نمىشود، ولى اگر پيش از آن كه غسل سوم تمام شود جايى از بدن او را مس كند اگرچه غسل سوم آنجا تمام شده باشد بايد غسل مس ميت نمايد.
مسأله 527 - اگر ديوانه يا بچۀ نابالغى، ميت را مس كند، بعد از آن كه آن ديوانه، عاقل يا بچه بالغ شد بايد غسل مس ميت نمايد.
مسأله 528 - اگر از بدن زنده قسمتى كه داراى استخوان است جدا شود و پيش از آن كه قسمت جدا شده را غسل دهند، انسان آن را مس نمايد، بايد غسل مس ميت كند. ولى اگر قسمتى كه جدا شده، استخوان نداشته باشد، براى مس آن غسل واجب نيست. و از بدن مردهاى كه غسلش ندادهاند اگر چيزى جدا شود كه در حال اتصال مس آن موجب غسل مىشد، بعد از انفصال نيز، مس آن موجب غسل است.
مسأله 529 - براى مس استخوان و دندانى كه از مرده جدا شده باشد و آن را غسل ندادهاند بايد غسل كرد، ولى براى مس استخوان و دندانى كه از زنده جدا شده و گوشت ندارد، غسل واجب نيست.
مسأله 530 - غسل مس ميت را بايد مثل غسل جنابت انجام دهند ولى كسى كه غسل مس ميت كرده، اگر بخواهد نماز بخواند، بايد وضو هم بگيرد.
مسأله 531 - اگر چند ميت را مس كند يا يك ميت را چند بار مس نمايد، يك غسل كافى است.
مسأله 532 - براى كسى كه بعد از مس ميت غسل نكرده است، توقف در مسجد و جماع و خواندن سورههايى كه سجدۀ واجب دارد، مانعى ندارد، ولى براى نماز و مانند آن بايد غسل كند و وضو بگيرد.
مسأله 533 - مسلمانى را كه محتضر است؛ يعنى در حال جان دادن مىباشد، مرد باشد يا زن، بزرگ باشد يا كوچك، بايد به پشت بخوابانند به طورى كه كف پاهايش به طرف قبله باشد، و اگر خواباندن او كاملاً به اينطور ممكن نيست بنابر احتياط واجب تا اندازهاى كه ممكن است بايد به اين دستور عمل كنند، و چنانچه خواباندن او به هيچ قسم ممكن نباشد به قصد احتياط او را رو به قبله بنشانند، و اگر آن هم نشود، باز به قصد احتياط او را به پهلوى راست يا به پهلوى چپ، رو به قبله بخوابانند.
مسأله 534 - احتياط واجب آن است كه تا وقتى او را از محل احتضار حركت ندادهاند رو به قبله باشد و بعد از حركت دادن، اين احتياط واجب نيست.
مسأله 535 - رو به قبله كردن محتضر بر هر مسلمان واجب است و اجازه گرفتن از ولىّ او لازم نيست.
مسأله 536 - مستحب است شهادتين و اقرار به دوازده امام (علیهم السلام) و ساير عقايد حقّه را، به كسى كه در حال جان دادن است طورى تلقين كنند كه بفهمد، و نيز مستحب است چيزهايى را كه گفته شد تا وقت مرگ تكرار كنند.
مسأله 537 - مستحب است اين دعاها را طورى به محتضر تلقين كنند كه بفهمد:
«اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الْكَثيرَ مِنْ مَعاصِيكَ وَاقْبَلْ مِنِّي الْيَسيرَ مِنْ طاعَتِكَ يا مَنْ يَقْبَلُ الْيَسيرَ وَيَعْفُو عَنِ الْكَثِيرِ اِقْبَلْ مِنِّي الْيَسيرَ وَاعْفُ عَنِّي الْكَثيرَ اِنَّكَ اَنْتَ الْعَفُوُّ الْغَفُورُ اَللّهُمَّ ارْحَمْني فَاِنَّكَ رَحيمٌ».
مسأله 538 - مستحب است كسى را كه سخت جان مىدهد، اگر ناراحت نمىشود
به جايى كه نماز مىخوانده ببرند.
مسأله 539 - مستحب است براى راحت شدن محتضر بر بالين او سوره مباركۀ «يس» و «الصافات» و «احزاب» و «آية الكرسى» و آيۀ پنجاه و چهارم از سورۀ «اعراف» و سه آيۀ آخر سورۀ «بقره» بلكه هر چه از قرآن ممكن است بخوانند.
مسأله 540 - تنها گذاشتن محتضر و گذاشتن چيز سنگين روى شكم او و بودن جُنُب و حائض نزد او و همچنين حرف زدن زياد، و گريه كردن و تنها گذاشتن زنها نزد او مكروه است.
مسأله 541 - بعد از مرگ مستحب است دهان ميت را، هم بگذارند كه بازنماند و چشمها و چانۀ ميت را ببندند و دست و پاى او را دراز كنند و پارچهاى روى او بيندازند و اگر شب مرده است، در جايى كه مرده، چراغ روشن كنند، و براى تشييع جنازۀ او مؤمنين را خبر كنند، و در دفن او عجله نمايند، ولى اگر يقين به مردن او ندارند، بايد صبر كنند تا معلوم شود و نيز اگر ميت حامله باشد و بچه در شكم او زنده باشد، بايد به قدرى دفن را عقب بيندازند، كه پهلوى چپ او را بشكافند و طفل را بيرون آورند و پهلو را بدوزند.
مسأله 542 - غسل و كفن و نماز و دفن مسلمان دوازده امامى بر هر مكلفى واجب است، و اگر بعضى انجام دهند، از ديگران ساقط مىشود و چنانچه هيچ كس انجام ندهد همه معصيت كردهاند، و بنابر احتياط واجب حكم مسلمانى هم كه دوازده امامى نيست همينطور است.
مسأله 543 - اگر كسى مشغول كارهاى ميت شود بر ديگران واجب نيست اقدام نمايند، ولى اگر او عمل را نيمه كاره بگذارد، بايد ديگران تمام كنند.
مسأله 544 - اگر انسان يقين كند كه ديگرى مشغول كارهاى ميت شده، واجب نيست به كارهاى ميت اقدام كند، ولى اگر شك يا گمان دارد، بايد اقدام نمايد.
مسأله 545 - اگر كسى بداند غسل يا كفن يا نماز يا دفن ميت را باطل انجام دادهاند بايد دوباره انجام دهد ولى اگر گمان دارد كه باطل بوده يا شك دارد كه درست بوده يا نه، لازم نيست اقدام نمايد.
مسأله 546 - براى غسل و كفن و نماز و دفن ميت، بايد از ولىّ او اجازه بگيرند.
مسأله 547 - ولىّ زن كه در غسل و كفن و دفن او دخالت مىكند شوهر او است و بعد از او، مردهايى كه از ميت ارث مىبرند مقدم بر زنهاى ايشانند و هر كدام كه در ارث بردن مقدم هستند در اين امر نيز مقدمند.
مسأله 548 - اگر كسى بگويد من وصى يا ولىّ ميتم يا ولىّ ميت به من اجازه داده كه غسل و كفن و دفن ميت را انجام دهم، چنانچه ديگرى نمىگويد من ولىّ يا وصى ميتم يا ولىّ ميت به من اجازه داده است، انجام كارهاى ميت با او است.
مسأله 549 - اگر ميت براى غسل و كفن و دفن و نماز خود غير از ولىّ، كس ديگرى را معيّن كند، احتياط واجب آن است كه ولىّ و آن كس هر دو اجازه بدهند، و لازم نيست كسى كه ميت، او را براى انجام اين كارها معيّن كرده، اين وصيت را قبول كند ولى اگر قبول كرد، بايد به آن عمل نمايد.
مسأله 550 - واجب است ميت را سه غسل بدهند اول: به آبى كه با سدر مخلوط باشد. دوم: به آبى كه با كافور مخلوط باشد. سوم: با آب خالص.
مسأله 551 - سدر و كافور بايد به اندازهاى زياد نباشد كه آب را مضاف كند و به اندازهاى هم كم نباشد، كه نگويند سدر و كافور با آب مخلوط شده است.
مسأله 552 - اگر سدر و كافور به اندازهاى كه لازم است پيدا نشود بنابر احتياط
واجب بايد مقدارى كه به آن دسترسى دارند در آب بريزند.
مسأله 553 - كسى كه براى حج احرام بسته است، اگر پيش از تمام كردن سعى بين صفا و مروه بميرد، نبايد او را با آب كافور غسل دهند و به جاى آن بايد با آب خالص غسلش بدهند، و همچنين اگر در احرام عمره پيش از كوتاه كردن مو، بميرد.
مسأله 554 - اگر سدر و كافور يا يكى از اينها پيدا نشود يا استعمال آن جايز نباشد مثل آن كه غصبى باشد، بايد به جاى هر كدام كه ممكن نيست ميت را با آب خالص غسل بدهند.
مسأله 555 - كسى كه ميت را غسل مىدهد، بايد مسلمان دوازده امامى و عاقل باشد و مسائل غسل را هم بداند و بنابر احتياط واجب بالغ باشد.
مسأله 556 - كسى كه ميت را غسل مىدهد بايد قصد قربت داشته باشد؛ يعنى غسل را براى انجام فرمان خداوند عالم بهجا آورد، و اگر به همين نيت تا آخر غسلِ سوم باقى باشد كافى است و تجديد لازم نيست.
مسأله 557 - غسل بچۀ مسلمان اگرچه از زنا باشد، واجب است. و غسل و كفن و دفن كافر و اولاد او جايز نيست. و كسى كه از بچگى ديوانه بوده و به حال ديوانگى بالغ شده، چنانچه پدر و مادر او يا يكى از آنان مسلمان باشند، بايد او را غسل داد و اگر هيچ كدام آنان مسلمان نباشند، غسل دادن او جايز نيست.
مسأله 558 - بچۀ سقط شده را اگر چهار ماه يا بيشتر دارد، بايد غسل بدهند، و اگر چهار ماه ندارد، بايد در پارچهاى بپيچند و بدون غسل دفن كنند.
مسأله 559 - اگر مرد، زن را و زن، مرد را غسل بدهد باطل است ولى زن مىتواند شوهر خود را غسل دهد و شوهر هم مىتواند زن خود را غسل دهد، اگرچه احتياط مستحب آن است كه زن، شوهر خود و شوهر، زن خود را غسل ندهد.
مسأله 560 - مرد مىتواند دختر بچهاى را كه سن او از سه سال بيشتر نيست، غسل
دهد، زن هم مىتواند پسر بچهاى را كه سه سال بيشتر ندارد، غسل دهد.
مسأله 561 - اگر براى غسل دادن ميتى كه مرد است مرد پيدا نشود زنانى كه با او نسبت دارند و محرمند مثل مادر و خواهر و عمه و خاله، يا به واسطۀ شير خوردن با او محرم شدهاند، مىتوانند غسلش بدهند. و نيز اگر براى غسل ميت زن، زن ديگرى نباشد مردهايى كه با او نسبت دارند و محرمند، يا به واسطۀ شير خوردن با او محرم شدهاند، مىتوانند از زير لباس، او را غسل دهند.
مسأله 562 - اگر ميت و كسى كه او را غسل مىدهد هر دو مرد يا هر دو زن باشند جايز است كه غير از عورت، جاهاى ديگر ميت برهنه باشد و همينطور اگر محرم باشند.
مسأله 563 - نگاه كردن به عورت ميت، حرام است، و كسى كه او را غسل مىدهد اگر نگاه كند معصيت كرده ولى غسل باطل نمىشود.
مسأله 564 - اگر جايى از بدن ميت نجس باشد، بايد پيش از آن كه آنجا را غسل بدهند، آب بكشند. و احتياط مستحب آن است كه تمام بدن ميت، پيش از شروع به غسل پاك باشد.
مسأله 565 - غسل ميت مثل غسل جنابت است، و احتياط واجب آن است كه تا غسل ترتيبى ممكن است، ميت را غسل ارتماسى ندهند، و احتياط مستحب آن است كه در غسل ترتيبى هر يك از سه قسمت بدن را در آب فرو نبرند بلكه آب را روى آن بريزند.
مسأله 566 - كسى را كه در حال حيض يا در حال جنابت مرده، لازم نيست غسل حيض يا غسل جنابت بدهند، بلكه همان غسل ميت براى او كافى است.
مسأله 567 - جايز نيست كه براى غسل دادن ميت مزد بگيرند ولى مزد گرفتن براى كارهاى مقدماتى غسل حرام نيست.
مسأله 568 - اگر آب پيدا نشود، يا استعمال آن مانعى داشته باشد بايد عوض هر غسل، ميت را يك تيمم بدهند.
مسأله 569 - كسى كه ميت را تيمم مىدهد، مىتواند در صورت امكان دست ميت را به زمين بزند و به صورت و پشت دستهايش بكشد و اگر به اين صورت ممكن باشد لازم نيست به دست زنده هم او را تيمم داد اگرچه احتياط استحبابى جمع است.
مسأله 570 - ميت مسلمان را بايد با سه پارچه كه آنها را لنگ و پيراهن و سرتاسرى مىگويند كفن نمايند.
مسأله 571 - لنگ بايد از ناف تا زانو، اطراف بدن را بپوشاند، و بهتر آن است كه از سينه تا روى پا برسد. و بنابر احتياط واجب پيراهن بايد از سر شانه تا نصف ساق پا، تمام بدن را بپوشاند و درازى سرتاسرى بايد به قدرى باشد كه بستن دو سر آن ممكن باشد، و پهناى آن بايد به اندازهاى باشد كه يك طرف آن روى طرف ديگر بيايد.
مسأله 572 - مقدارى از لنگ، كه از ناف تا زانو را مىپوشاند و مقدارى از پيراهن كه از شانه تا نصف ساق را مىپوشاند، مقدار واجب كفن است، و آنچه بيشتر از اين مقدار در مسألۀ قبل گفته شد، مقدار مستحب كفن مىباشد.
مسأله 573 - اگر ورثه بالغ باشند و اجازه دهند كه بيشتر از مقدار واجب كفن را، كه در مسألۀ قبل گفته شد از سهم آنان بردارند، اشكال ندارد، و احتياط واجب آن است كه بيشتر از مقدار واجب كفن و همچنين مقدارى را كه احتياطاً لازم است از سهم وارثى كه بالغ نشده بر ندارند.
مسأله 574 - اگر كسى وصيت كرده باشد كه مقدار مستحب كفن را كه در دو مسألۀ قبل گفته شد، از ثلث مال او بردارند، يا وصيت كرده باشد ثلث مال را به مصرف خود او برسانند ولى مصرف آن را معيّن نكرده باشد يا فقط مصرف مقدارى از آن را معيّن
كرده باشد، مىتوانند مقدار مستحب كفن را از ثلث مال او بردارند.
مسأله 575 - اگر ميت وصيت نكرده باشد كه كفن را از ثلث مال او بردارند مىتوانند به طور متعارف كه لايق شأن ميت باشد كفن و چيزهاى ديگرى را كه از واجبات دفن است از اصل مال بردارند.
مسأله 576 - كفن زن بر شوهر است، اگرچه زن از خود مال داشته باشد، و همچنين اگر زن را به شرحى كه در كتاب طلاق گفته مىشود، طلاق رجعى بدهند و پيش از تمام شدن عدّه بميرد، شوهرش بايد كفن او را بدهد و چنانچه شوهر بالغ نباشد يا ديوانه باشد ولىّ شوهر بايد از مال او كفن زن را بدهد.
مسأله 577 - كفن ميت بر خويشان او واجب نيست، اگرچه مخارج او در حال زندگى بر آنان واجب باشد.
مسأله 578 - احتياط واجب آن است كه هر يك از سه پارچۀ كفن به قدرى نازك نباشد كه بدن ميت از زير آن پيدا باشد.
مسأله 579 - كفن كردن با چيز غصبى، اگر چيز ديگرى هم پيدا نشود جايز نيست و چنانچه كفن ميت غصبى باشد و صاحب آن راضى نباشد بايد از تنش بيرون آورند، اگرچه او را دفن كرده باشند، و همچنين جايز نيست با پوست مردار او را كفن كنند.
مسأله 580 - كفن كردن ميت با چيز نجس و با پارچۀ ابريشمى خالص، جايز نيست، ولى در حال ناچارى اشكال ندارد و احتياط واجب آن است كه با پارچۀ طلاباف هم ميت را كفن نكنند مگر در حال ناچارى.
مسأله 581 - كفن كردن با پارچهاى كه از پشم يا موى حيوان حرام گوشت تهيه شده، در حال اختيار جايز نيست، ولى اگر پوست حيوان حلال گوشت را طورى درست كنند كه به آن جامه گفته شود، مىشود با آن ميت را كفن كنند و همچنين اگر كفن از مو و پشم حيوان حلال گوشت باشد اشكال ندارد، اگرچه
احتياط مستحب آن است كه با اين دو هم كفن ننمايند.
مسأله 582 - اگر كفن ميت به نجاست خود او، يا به نجاست ديگرى نجس شود، چنانچه كفن ضايع نمىشود، بايد مقدار نجس را بشويند يا ببُرند ولى اگر در قبر گذاشته باشند بهتر است كه ببرند بلكه اگر بيرون آوردن ميت اهانت به او باشد بريدن واجب مىشود و اگر شستن يا بريدن آن ممكن نيست، در صورتى كه عوض كردن آن ممكن باشد، بايد عوض نمايند.
مسأله 583 - كسى كه براى حج يا عمره احرام بسته اگر بميرد بايد مثل ديگران كفن شود و پوشاندن سر و صورتش اشكال ندارد.
مسأله 584 - مستحب است انسان در حال سلامتى، كفن و سدر و كافور خود را تهيه كند.
مسأله 585 - بعد از غسل واجب است ميت را حنوط كنند؛ يعنى به پيشانى و كف دستها و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاهاى او كافور بمالند. و مستحب است به سر بينى ميت هم كافور بمالند و بايد كافور ساييده و تازه باشد و اگر به واسطۀ كهنه بودن، عطر او از بين رفته باشد كافى نيست.
مسأله 586 - در حنوط ميت، مراعات ترتيب بين اعضاى سجود لازم نيست اگرچه مستحب است اول كافور را به پيشانى ميت بمالند.
مسأله 587 - بهتر آن است كه ميت را پيش از كفن كردن، حنوط نمايند اگرچه در بين كفن كردن و بعد از آن هم مانعى ندارد.
مسأله 588 - كسى كه براى حج احرام بسته است، اگر پيش از تمام كردن سعى بين صفا و مروه بميرد، حنوط كردن او جايز نيست، و نيز اگر در احرام عمره پيش از آن كه موى خود را كوتاه كند بميرد نبايد او را حنوط كنند.
مسأله 589 - زنى كه شوهر او مرده و هنوز عدّهاش تمام نشده اگرچه حرام است خود را خوشبو كند، ولى چنانچه بميرد حنوط او واجب است.
مسأله 590 - مكروه است ميت را با مشك و عنبر و عود و عطرهاى ديگر خوشبو كنند يا براى حنوط اينها را با كافور مخلوط نمايند.
مسأله 591 - مستحب است، قدرى تربت حضرت سيدالشهدا (علیه السلام) با كافور مخلوط كنند، ولى بايد از آن كافور به جاهايى كه بىاحترامى مىشود نرسانند و نيز بايد تربت به قدرى زياد نباشد، كه وقتى با كافور مخلوط شد، آن را كافور نگويند.
مسأله 592 - اگر كافور به اندازۀ غسل و حنوط نباشد بنابر احتياط واجب غسل را مقدم دارند، و اگر براى هفت عضو نرسد بنابر احتياط واجب پيشانى را مقدم دارند.
مسأله 593 - مستحب است دو چوب تر و تازه در قبر همراه ميت بگذارند.
مسأله 594 - نماز خواندن بر ميت مسلمان، اگرچه بچه باشد واجب است، ولى بايد پدر و مادر آن بچه يا يكى از آنان مسلمان باشند و شش سال بچه تمام شده باشد.
مسأله 595 - نماز ميت بايد بعد از غسل و حنوط و كفن كردن او خوانده شود، و اگر پيش از اينها، يا در بين اينها بخوانند، اگرچه از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد كافى نيست.
مسأله 596 - كسى كه مىخواهد نماز ميت بخواند، لازم نيست با وضو يا غسل يا تيمم باشد و بدن و لباسش پاك باشد، و اگر لباس او غصبى هم باشد اشكال ندارد، اگرچه احتياط مستحب آن است كه تمام چيزهايى را كه در نمازهاى ديگر لازم است رعايت كند.
مسأله 597 - كسى كه به ميت نماز مىخواند، بايد رو به قبله باشد و نيز واجب است ميت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طورى كه سر او به طرف راست
نمازگزار و پاى او به طرف چپ نمازگزار باشد.
مسأله 598 - مكان نمازگزار بايد از جاى ميت پستتر يا بلندتر نباشد ولى پستى و بلندى مختصر اشكال ندارد.
مسأله 599 - نمازگزار بايد از ميت دور نباشد، ولى كسى كه نماز ميت را به جماعت مىخواند اگر از ميت دور باشد، چنانچه صفها به يكديگر متصل باشد اشكال ندارد.
مسأله 600 - نمازگزار بايد مقابل ميت بايستد، ولى اگر نماز به جماعت خوانده شود و صف جماعت از دو طرف ميت بگذرد، نماز كسانى كه مقابل ميت نيستند اشكال ندارد.
مسأله 601 - بين ميت و نمازگزار بايد پرده و ديوار يا چيزى مانند اينها نباشد، ولى اگر ميت در تابوت و مانند آن باشد اشكال ندارد.
مسأله 602 - در وقت خواندن نماز، بايد عورت ميت پوشيده باشد و اگر كفن كردن او ممكن نيست، بايد عورتش را اگرچه با تخته و آجر و مانند اينها باشد بپوشانند.
مسأله 603 - نماز ميت را بايد ايستاده و با قصد قربت بخواند، و در موقع نيت، ميت را معيّن كند، مثلاً نيت كند نماز مىخوانم بر اين ميت قربةً الى اللّه.
مسأله 604 - اگر كسى نباشد كه بتواند نماز ميت را ايستاده بخواند، مىشود نشسته بر او نماز خواند.
مسأله 605 - اگر ميت وصيت كرده باشد كه شخص معينى بر او نماز بخواند، احتياط واجب آن است كه آن شخص از ولىّ ميت اجازه بگيرد و بر ولىّ هم بنابر احتياط واجب، واجب است كه اجازه بدهد.
مسأله 606 - مكروه است بر ميت چند مرتبه نماز بخوانند، ولى اگر ميت اهل علم و تقوا باشد مكروه نيست.
مسأله 607 - اگر ميت را عمداً يا از روى فراموشى يا به جهت عذرى بدون نماز
دفن كنند، يا بعد از دفن معلوم شود نمازى كه بر او خوانده شده باطل بوده است تا وقتى جسد او از هم نپاشيده واجب است با شرطهايى كه براى نماز ميت گفته شد به قبرش نماز بخوانند.
مسأله 608 - نماز ميت پنج تكبير دارد و اگر نمازگزار پنج تكبير به اين ترتيب بگويد كافى است:
بعد از نيت و گفتن تكبير اول بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ».
و بعد از تكبير دوم بگويد: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».
و بعد از تكبير سوم بگويد: «اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ وَالْمُؤْمِناتِ».
و بعد از تكبير چهارم اگر ميت مرد است بگويد: «اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِهذَا الْمَيِّتِ» و اگر زن است بگويد: «اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِهذِهِ الْمَيِّتِ» و بعد تكبير پنجم را بگويد.
و بهتر است بعد از تكبير اول بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اَرْسَلَهُ بِالْحقِّ بَشيراً وَنَذيراً بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ».
و بعد از تكبير دوم بگويد: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَبارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ كَاَفْضَلِ مَا صَلَّيْتَ وَبارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلى اِبْراهيمَ وَآلِ اِبراهيمَ اِنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ وَصَلِّ عَلى جَميعِ الاَْنْبِياءِ وَالْمُرْسَلينَ وَالشُّهَداءِ وَالصِّدِّيقينَ وَجَميعِ عِبادِ اللّهِ الصّالِحينَ».
و بعد از تكبير سوم بگويد: «اَللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنينَ وَالْمُؤمِناتِ وَالْمُسْلِمينَ وَالْمُسْلِماتِ اَلاَْحْياءِ مِنْهُمْ وَالاَْمْواتِ تابِعْ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ بِالْخَيْراتِ اِنَّكَ مُجيبُ الدَّعَواتِ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ».
و بعد از تكبير چهارم اگر ميت مرد است بگويد: «اَللّهُمَّ اِنَّ هَذَا عَبْدُكَ وَابْنُ عَبْدِكَ وَابْنُ اَمَتِكَ نَزَلَ بِكَ وَاَنْتَ خَيْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اَللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنْهُ اِلاّ خَيْراً وَاَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنّا اَللّهُمَّ اِنْ كانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِي اِحسانِهِ وَاِنْ كانَ مُسِيئاً فَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَاغْفِرْ لَهُ اَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَكَ
في اَعْلى عِلِّيّينَ وَاخْلُفْ عَلى اَهْلِهِ فِي الْغابِرينَ وَارْحَمْهُ بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرَّاحِمينَ». و بعد تكبير پنجم را بگويد.
ولى اگر ميت زن است بعد از تكبير چهارم بگويد: «اَللّهُمَّ اِنَّ هذِهِ اَمَتُكَ وَابْنَةُ عَبْدِكَ وَابْنَةُ اَمَتِكَ نَزَلَتْ بِكَ وَاَنْتَ خَيْرُ مَنْزُولٍ بِهِ اَللَّهُمَّ اِنَّا لا نَعْلَمُ مِنها اِلاّ خَيْراً وَاَنْتَ اَعْلَمُ بِهَا مِنَّا اَللّهُمَّ اِنْ كانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِي اِحْسانِها وَاِنْ كانَتْ مُسِيئَةً فَتَجاوَزْ عَنْهَا وَاغْفِرْ لَهَا اَللّهُمَّ اجْعَلْهَا عِنْدَكَ فِي اَعْلى عِلِّيِّينَ وَاخْلُفْ عَلى اَهْلِها فِي الْغابِرِينَ وَارْحَمْها بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرَّاحِمينَ».
مسأله 609 - بايد تكبيرها و دعاها را طورى پشت سر هم بخواند كه نماز از صورت خود خارج نشود.
مسأله 610 - كسى كه نماز ميت را به جماعت مىخواند بايد تكبيرها و دعاهاى آن را هم بخواند.
مسأله 611 - چند چيز در نماز ميت مستحب است:
اول: كسى كه نماز ميت مىخواند با وضو يا غسل يا تيمم باشد، و احتياط مستحب آن است در صورتى تيمم كند كه وضو و غسل ممكن نباشد، يا بترسد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند به نماز ميت نرسد.
دوم: اگر ميت مرد است، امام جماعت يا كسى كه فرادا به او نماز مىخواند مقابل وسط قامت او بايستد و اگر ميت زن است مقابل سينهاش بايستد.
سوم: پا برهنه نماز بخواند.
چهارم: در هر تكبير دستها را بلند كند.
پنجم: فاصلۀ او با ميت به قدرى كم باشد كه اگر باد لباسش را حركت دهد به جنازه برسد.
ششم: نماز ميت را به جماعت بخواند.
هفتم: امام جماعت تكبير و دعاها را بلند بخواند و كسانى كه با او نماز مىخوانند، آهسته بخوانند.
هشتم: در جماعت اگرچه مأموم يك نفر باشد، عقب امام بايستد.
نهم: نمازگزار به ميت و مؤمنين زياد دعا كند.
دهم: پيش از نماز سه مرتبه بگويد: «اَلصَّلاة».
يازدهم: نماز را در جايى بخوانند كه مردم براى نماز ميت بيشتر به آنجا مىروند.
دوازدهم: زن حائض اگر نماز ميت را به جماعت مىخواند در صفى تنها بايستد.
مسأله 612 - خواندن نماز ميت در مساجد مكروه است ولى در مسجد الحرام مكروه نيست.
مسأله 613 - واجب است ميت را طورى در زمين دفن كنند، كه بوى او بيرون نيايد و درندگان هم نتوانند بدنش را بيرون آورند و در صورتى كه ترس درنده و نزديك شدن انسانى كه از بوى ميت اذيت شود در بين نباشد اقوا كفايت تنها عنوان دفن در زمين است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه گودى قبر به همان اندازۀ مذكور در بالا باشد، و اگر ترس آن باشد كه جانور بدن او را بيرون آورد، بايد قبر را با آجر و مانند آن محكم كنند.
مسأله 614 - اگر دفن ميت در زمين ممكن نباشد، مىتوانند به جاى دفن، او را در بنا يا تابوت بگذارند.
مسأله 615 - ميت را بايد در قبر به پهلوى راست طورى بخوابانند كه جلوى بدن او رو به قبله باشد.
مسأله 616 - اگر كسى در كشتى بميرد، چنانچه جسد او فاسد نمىشود و بودن او در كشتى مانعى ندارد، بايد صبر كنند تا به خشكى برسند و او را در زمين دفن كنند
وگرنه، بايد در كشتى غسلش بدهند و حنوط و كفن كنند و پس از خواندن نماز ميت چيز سنگينى به پايش ببندند و به دريا بيندازند يا او را در خمره بگذارند و درش را ببندند و به دريا بيندازند و اگر ممكن است بايد او را در جايى بيندازند كه فوراً طعمه حيوانات نشود.
مسأله 617 - اگر بترسند كه دشمن، قبر ميت را بشكافد و بدن او را بيرون آورد و گوش يا بينى يا اعضاى ديگر او را ببرد چنانچه ممكن باشد بايد به طورى كه در مسأله پيش گفته شد او را به دريا بيندازند.
مسأله 618 - مخارج انداختن در دريا و مخارج محكم كردن قبر ميت را در صورتى كه لازم باشد، بايد از اصل مال ميت بردارند.
مسأله 619 - اگر زن كافره بميرد و بچه در شكم او مرده باشد، چنانچه پدر بچه مسلمان باشد، بايد زن را در قبر به پهلوى چپ پشت به قبله بخوابانند كه روى بچه به طرف قبله باشد بلكه اگر هنوز روح هم به بدن او داخل نشده باشد، بنابر احتياط واجب بايد به همين دستور عمل كنند.
مسأله 620 - دفن مسلمان، در قبرستان كفار و دفن كافر، در قبرستان مسلمانان جايز نيست.
مسأله 621 - دفن مسلمان در جايى كه بىاحترامى به او باشد، مانند جايى كه خاكروبه و كثافت مىريزند، جايز نيست.
مسأله 622 - ميت را نبايد در جاى غصبى دفن كنند و دفن كردن در جايى كه براى غير دفن كردن وقف شده و در مسجد اگر ضرر به مسلمانان باشد يا مزاحم نمازشان باشد جايز نيست، بلكه اقوا آن است كه اصلاً در مسجد دفن نكنند و در زمينى كه مثل مسجد براى غير دفن كردن وقف شده جايز نيست.
مسأله 623 - دفن ميت در قبر مردۀ ديگر اگر موجب نبش شود جايز نيست.
مسأله 624 - چيزى كه از ميت جدا مىشود، اگرچه مو و ناخن و دندانش باشد، بايد با او دفن شود و اگر موجب نبش شود، احتياط آن است كه جدا دفن شود. و دفن ناخن و دندانى كه در حال زندگى از انسان جدا مىشود مستحب است.
مسأله 625 - اگر كسى در چاه بميرد و بيرون آوردنش ممكن نباشد بايد درِ چاه را ببندند و همان چاه را قبر او قرار دهند، و در صورتى كه چاه مال غير باشد بايد به نحوى او را راضى كنند.
مسأله 626 - اگر بچه در رحم مادر بميرد و ماندنش در رحم براى مادر خطر داشته باشد، بايد به آسانترين راه او را بيرون آورند، و چنانچه ناچار شوند كه او را قطعه قطعه كنند اشكال ندارد، ولى بايد به وسيلۀ شوهرش اگر اهل فن است يا زنى كه اهل فن باشد او را بيرون بياورند و اگر ممكن نيست مرد محرمى كه اهل فن باشد، و اگر آن هم ممكن نشود مرد نامحرمى كه اهل فن باشد بچه را بيرون بياورد، و در صورتى كه آن هم پيدا نشود كسى كه اهل فن نباشد مىتواند بچه را بيرون آورد.
مسأله 627 - هرگاه مادر بميرد و بچه در شكمش زنده باشد اگرچه اميد زنده ماندن طفل را نداشته باشند بايد به وسيلۀ كسانى كه در مسأله پيش گفته شد از هر طرفى كه بچه سالم بيرون مىآيد بچه را بيرون آورند و دوباره بدوزند، ولى اگر بين پهلوى چپ و راست در سالم بودن بچه فرقى نباشد احتياط واجب آن است كه از پهلوى چپ بيرون آورند.
مسأله 628 - خوب است به اميد آن كه مطلوب پروردگار باشد قبر را به اندازۀ قد انسان متوسط گود كنند و ميت را در نزديكترين قبرستان دفن نمايند، مگر آن كه قبرستان دورتر، از جهتى بهتر باشد، مثل آن كه مردمان خوب در آنجا دفن شده باشند، يا مردم براى فاتحۀ اهل قبور بيشتر به آنجا بروند و نيز جنازه را در چند زرعى
قبر، زمين بگذارند و تا سه مرتبه كم كم نزديك ببرند، و در هر مرتبه زمين بگذارند و بردارند و در نوبت چهارم وارد قبر كنند و اگر ميت مرد است در دفعۀ سوم طورى زمين بگذارند كه سر او طرف پايين قبر باشد و در دفعۀ چهارم از طرف سر وارد قبر نمايند و اگر زن است در دفعۀ سوم طرف قبلۀ قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر كنند و در موقع وارد كردن، پارچهاى روى قبر بگيرند، و نيز جنازه را به آرامى از تابوت بگيرند و وارد قبر كنند، و دعاهايى كه دستور داده شده، پيش از دفن و موقع دفن بخوانند و بعد از آن كه ميت را در لحد گذاشتند، گرههاى كفن را باز كنند و صورت ميت را روى خاك بگذارند و بالشى از خاك زير سر او بسازند و پشت ميت، خشت خام يا كلوخى بگذارند كه ميت به پشت برنگردد و پيش از آن كه لحد را بپوشانند، دست راست را به شانۀ راست ميت بزنند و دست چپ را به قوّت بر شانۀ چپ ميت بگذارند و دهان را نزديك گوش او ببرند و به شدّت حركتش دهند و سه مرتبه بگويند: «اِسْمَعْ اِفْهَمْ يا فُلانَ بْنَ فُلان» و به جاى فلان اسم ميت و پدرش را بگويند مثلاً اگر اسم او محمد و اسم پدرش على است سه مرتبه بگويند: «اِسْمَعْ اِفْهَمْ يا مُحَمَّدَ بْنَ عَلي» پس از آن بگويند:
«هَلْ اَنْتَ عَلَى الْعَهْدِ الَّذِي فَارَقْتَنا عَلَيهِ مِنْ شَهَادَةِ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً صَلّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَسَيِّدُ النَّبِيّينَ وَخَاتَمُ الْمُرْسَلِينَ وَاَنَّ عَلِياً اَميرُ الْمُؤْمِنينَ وَسَيِّدُ الْوَصِيِّينَ وَاِمامٌ افْتَرَضَ اللّهُ طاعَتَهُ عَلَى الْعالَمِينَ وَاَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَعَلِيَ بْنَ الْحُسَيْنِ وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ وَجَعْفَرَبْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ وَعَليَّ بْنَ مُوسى وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ وَعَلِيَّ بْنَ مُحَمَّدٍ وَالْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ وَالْقائِمَ الْحُجَّةَ الْمَهْدِيَّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ اَئِمَّةُ الْمُؤمِنينَ وَحُجَجُ اللّهِ عَلَى الْخَلْقِ اَجْمَعِينَ وَاَئِمَّتُكَ اَئِمَّةُ هُدىً بِكَ اَبْرارٌيا فُلانَ بْنَ فُلانٍ» و به جاى فلان بن فلان اسم ميت و پدرش را بگويد.
و بعد بگويد: «اِذا اَتاكَ الْمَلَكانِ الْمُقَرَّبانِ رَسُولَيْنِ مِنْ عِندِ اللّهِ تَبارَكَ وَتَعالى وَسَئَلاكَ عَنْ رَبِّكَ وَعَنْ نَبِيِّكَ وَعَنْ دِينِكَ وَعَنْ كِتابِكَ وَعَنْ قِبْلَتِكَ وَعَنْ اَئِمَّتِكَ فَلا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ
وَقُلْ في جَوابِهِما اللّهُ رَبِّي وَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ نَبِيِّي وَالاِْسْلامُ دِينِي وَالْقُرْآنُ كِتابِي وَالْكَعْبَةُ قِبْلَتِي وَاَميْرُ الْمُؤْمِنينَ عَلِيُّ بْنُ اَبِيطالِبٍ اِمَامِي وَالْحَسَنُ بْنُ عَليٍّ الْمُجْتَبى اِمَامِي وَالْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الشَّهيدُ بِكَرْبَلا اِمامِي وَعَلِيٌّ زَيْنُ الْعابِدِينَ اِمَامِي وَمُحَمَّدٌ الْبَاقِرُ اِمَامِي وَجَعْفَرٌ الصَّادِقُ اِمَامِي وَمُوسَى الكاظِمُ اِمَامي وَعَليٌّ الرِضا اِمَامي وَمُحَمَّدٌ الْجَوادُ اِمَامي وَعَليٌّ الْهَادِي اِمَامِي وَالْحَسَنُ الْعَسْكَريُّ اِمَامِي وَالْحُجَّةُ الْمُنْتَظَرُ اِمَامِي هؤُلاءِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ اَجْمَعِينَ اَئِمَّتِي وَسَادَتِي وَقَادَتِي وَشُفَعَائِي بِهِمْ اَتَولّى وَمِنْ اَعدائِهِمْ اَتَبَرَّءُ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ ثُمَّ اعْلَمْ يا فُلانَ بْنَ فُلانٍ» و به جاى فلان بن فلان اسم ميت و پدرش را بگويد.
بعد بگويد: «اَنَّ اللّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالى نِعْمَ الرَّبُّ وَاَنَّ مُحَمَّداً صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ نِعْمَ الرَّسُولُ وَاَنَّ عَلِيَّ بْنَ اَبِي طالِبٍ وَاَوْلادَهُ الْمَعْصُومينَ الاَْئِمَّةَ الاِْثْنَي عَشَرَ نِعْمَ الْأئِمَّةُ وَاَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ حَقٌّ وَاَنَّ الْمَوْتَ حَقٌّ وَسُؤالَ مُنْكَرٍ وَنَكيرٍ فِي الْقَبْرِ حَقٌّ وَالْبَعْثَ حَقٌّ وَالنُّشُورَ حَقٌّ وَالصِّراطَ حَقٌّ وَالْمِيزَانَ حَقٌّ وَتَطايُرَ الْكُتُبِ حَقٌّ وَاَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَالنّارَ حَقٌّ وَاَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَاَنَّ اللّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ» پس بگويد: «اَفَهِمْتَ يا فُلانُ» و به جاى فلان اسم ميت را بگويد.
پس از آن بگويد: «ثَبَّتَكَ اللّهُ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ وَهَداكَ اللّهُ اِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ عَرَّفَ اللّهُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اَوْليائِكَ فِي مُسْتَقَرٍ مِنْ رَحْمَتِهِ».
پس بگويد: «اَللّهُمَّ جَافِ الاَْرضَ عَنْ جَنْبَيْهِ وَاصْعَدْ بِرُوحِهِ اِلَيكَ وَلَقِّهِ مِنْكَ بُرهَاناً اَللّهُمَّ عَفوَك عَفْوَك».
مسأله 629 - خوب است به اميد اين كه مطلوب پروردگار است كسى كه ميت را در قبر مىگذارد، با طهارت و سر برهنه و پا برهنه باشد و از طرف پاى ميت از قبر بيرون بيايد و غير از خويشان ميت كسانى كه حاضرند، با پشت دست خاك بر قبر بريزند و بگويند: (اِنَّا للّهِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ). اگر ميت زن است كسى كه با او محرم مىباشد او را در قبر بگذارد و اگر محرمى نباشد خويشانش او را در قبر بگذارند.
مسأله 630 - خوب است به اميد اين كه مطلوب پروردگار است قبر را مربع يا مربع
مستطيل بسازند و به اندازۀ چهار انگشت از زمين بلند كنند و نشانهاى روى آن بگذارند كه اشتباه نشود و روى قبر آب بپاشند، و بعد از پاشيدن آب كسانى كه حاضرند، دستها را بر قبر بگذارند و انگشتها را باز كرده در خاك فرو برند و هفت مرتبه سوره مباركۀ «اِنّا اَنزلناه» بخوانند و براى ميت طلب آمرزش كنند و اين دعا را بخوانند: «اَللَّهُمَّ جَافِ الاَْرْضَ عَنْ جَنْبَيْهِ وَاَصْعِدْ اِلَيْكَ رُوحَهُ وَلَقِّهِ مِنْكَ رضْواناً وَاَسْكِنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِكَ مَا تُغْنِيهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ».
مسأله 631 - پس از رفتن كسانى كه تشييع جنازه كردهاند مستحب است ولىِّ ميت يا كسى كه از طرف ولىّ اجازه دارد، دعاهايى را كه دستور داده شده، به ميت تلقين كند.
مسأله 632 - بعد از دفن مستحب است صاحبان عزا را سر سلامتى دهند ولى اگر مدتى گذشته است كه به واسطۀ سر سلامتى دادن، مصيبت يادشان مىآيد، ترك آن بهتر است، و نيز مستحب است تا سه روز براى اهل خانۀ ميت غذا بفرستند و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مكروه است.
مسأله 633 - مستحب است انسان در مرگ خويشان، مخصوصاً در مرگ فرزند صبر كند و هر وقت ميت را ياد مىكند (اِنَّا للّهِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ)بگويد، و براى ميت قرآن بخواند و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد و قبر را محكم بسازد كه زود خراب نشود.
مسأله 634 - جايز نيست انسان در مرگ كسى صورت و بدن را بخراشد و به خود لطمه بزند.
مسأله 635 - پاره كردن يقه در مرگ غير پدر و برادر جايز نيست.
مسأله 636 - اگر مرد در مرگ زن يا فرزند يقه يا لباس خود را پاره كند يا اگر زن در عزاى ميت صورت خود را بخراشد به طورى كه خون بيايد يا موى خود را بكند،
بايد يك بنده آزاد كند، يا ده فقير را طعام دهد و يا آنها را بپوشاند و اگر نتواند بايد سه روز روزه بگيرد بلكه اگر خون هم نيايد بنابر احتياط واجب به اين دستور عمل نمايد.
مسأله 637 - احتياط واجب آن است كه در گريۀ بر ميت صدا را خيلى بلند نكنند.
مسأله 638 - مستحب است در شب اول قبر، دو ركعت نماز وحشت براى ميت بخوانند و دستور آن اين است كه، در ركعت اول بعد از «حمد» يك مرتبه «آية الكرسى» و در ركعت دوم بعد از «حمد» ده مرتبه سورۀ «اِنّا اَنزَلناه» بخوانند و بعد از سلام نماز بگويند: «اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَابْعَثْ ثَوَابَهَا اِلَى قَبْرِ فُلانٍ» و به جاى كلمه فلان اسم ميت را بگويند.
مسأله 639 - نماز وحشت را در هر موقع از شب اول قبر مىشود خواند، ولى بهتر است در اول شب بعد از نماز عشا خوانده شود.
مسأله 640 - اگر بخواهند ميت را به شهر دورى ببرند، يا به جهت ديگر دفن او تأخير بيفتد، بايد نماز وحشت را تا شب اول قبر او تأخير بيندازند.
مسأله 641 - نبش قبر مسلمان؛ يعنى شكافتن قبر او، اگرچه طفل يا ديوانه باشد حرام است؛ ولى اگر بدنش از بين رفته و خاك شده باشد اشكال ندارد.
مسأله 642 - نبش قبر امامزادهها و شهدا و علما و صلحا اگرچه سالها بر آن گذشته باشد در صورتى كه زيارتگاه باشد حرام است، بلكه اگر زيارتگاه هم نباشد بنابر احتياط واجب نبايد آن را نبش كرد.
مسأله 643 - شكافتن قبر در چند مورد حرام نيست:
اول: آن كه ميت در زمين غصبى دفن شده باشد و مالك زمين راضى نشود كه در آنجا بماند.
دوم: آن كه كفن يا چيز ديگرى كه با ميت دفن شده غصبى باشد و صاحب آن راضى نشود كه در قبر بماند، و همچنين است اگر چيزى از مال خود ميت كه به ورثۀ او رسيده با او دفن شده باشد و ورثه راضى نشوند كه آن چيز در قبر بماند، ولى اگر چيز مختصرى از مال او كه به ورثه به ارث رسيده مانند انگشتر و نحو آن با او دفن شده باشد در جواز نبش براى در آوردن آن تأمل و اشكال است خصوصاً اگر اجحاف بر ورثه نباشد، و اگر وصيت كرده باشد كه دعا يا قرآن يا انگشترى را با او دفن كنند در صورتى كه وصيتش بيشتر از يك سوم مال او نباشد، براى بيرون آوردن اينها نمىتوانند قبر را بشكافند.
سوم: آن كه ميت بىغسل يا بىكفن دفن شده باشد، يا بفهمند غسلش باطل بوده، يا به غير دستور شرع كفن شده يا در قبر، او را رو به قبله نگذاشتهاند.
چهارم: آن كه براى ثابت شدن حقى بخواهند بدن ميت را ببينند.
پنجم: آن كه ميت را در جايى كه بىاحترامى به او است مثل قبرستان كفار يا جايى كه كثافت و خاكروبه مىريزند دفن كرده باشند.
ششم: آن كه براى يك مطلب شرعى كه اهميت آن از شكافتن قبر بيشتر است، قبر را بشكافند؛ مثلاً بخواهند بچه زنده را از شكم زن حاملهاى كه دفنش كردهاند بيرون آورند.
هفتم: آن كه بترسند درندهاى بدن ميت را پاره كند، يا سيل او را ببرد يا دشمن بيرون آورد.
هشتم: آن كه قسمتى از بدن ميت را كه با او دفن نشده بخواهند دفن كنند ولى احتياط واجب آن است كه آن قسمت از بدن را طورى در قبر بگذارند كه بدن ميت ديده نشود.
مسأله 644 - غسلهاى مستحب در شرع مقدس اسلام بسيار است و از آن جمله است:
1 غسل جمعه، و وقت آن از اذان صبح است تا ظهر، و بهتر است نزديك ظهر بهجا آورده شود، و اگر تا ظهر انجام ندهد بهتر است كه بدون نيت ادا و قضا تا عصر جمعه بهجا آورد. و اگر در روز جمعه غسل نكند مستحب است از صبح شنبه تا غروب قضاى آن را بهجا آورد. و كسى كه مىترسد در روز جمعه آب پيدا نكند مىتواند روز پنجشنبه غسل را انجام دهد، بلكه اگر در شب جمعه غسل را به اميد آن كه مطلوب خداوند عالم است بهجا آورد صحيح است، و مستحب است انسان در موقع غسل جمعه بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلَهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَاجْعَلْنِي مِنَ التَّوَّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ الْمُتَطَهِّرِينَ».
2 غسل شب اول ماه رمضان و تمام شبهاى طاق مثل شب سوم و پنجم و هفتم، ولى از شب بيست و يكم مستحب است همه شب غسل كند، و براى غسل شب اول و پانزدهم و هفدهم و نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم و بيست و پنجم و بيست و هفتم و بيست و نهم بيشتر سفارش شده است. و وقت غسل شبهاى ماه رمضان تمام شب است، و بهتر است مقارن غروب آفتاب بهجا آورده شود ولى از شب بيست و يكم تا آخر ماه بهتر است غسل را بين نماز مغرب و عشا بهجا آورد. و نيز مستحب است در شب بيست و سوم غير از غسل اول شب، يك غسل هم در آخر شب انجام دهد.
3 غسل روز عيد فطر و عيد قربان، و وقت آن از اذان صبح است تا غروب و بهتر است آن را پيش از نماز عيد بهجا آورد، و اگر از ظهر تا غروب بهجا آورد، احتياط آن است كه به قصد رجا انجام دهد.
4 غسل شب عيد فطر، و وقت آن از اول مغرب است تا اذان صبح و بهتر است در اول شب بهجا آورده شود.
5 - غسل روز هشتم و نهم ذى حجه، و در روز نهم بهتر است آن را نزديك ظهر بهجا آورد.
6 - غسل روز اول و پانزدهم و بيست و هفتم و آخر ماه رجب.
7 غسل روز عيد غدير، و بهتر است در وقت چاشت (صدرنهار) آن را انجام دهد.
8 - غسل روز بيست و چهارم ذى حجه.
9 غسل روز عيد نوروز و پانزدهم شعبان و نهم و هفدهم ربيع الاول و روز بيست و پنجم ذى قعده ولى غسل روز پانزدهم شعبان و غسلهاى ديگرى كه تا آخر مسأله ذكر شده رجائاً انجام دهد.
10 غسل دادن بچهاى كه تازه به دنيا آمده.
11 غسل زنى كه براى غير شوهرش بوى خوش استعمال كرده است.
12 غسل كسى كه در حال مستى خوابيده.
13 غسل كسى كه جايى از بدنش را به بدن ميتى كه غسل دادهاند رسانده.
14 غسل كسى كه در موقع گرفتن خورشيد و ماه نماز آيات را عمداً نخوانده در صورتى كه تمام ماه و خورشيد گرفته باشد.
15 غسل كسى كه براى تماشاى دارآويخته رفته و آن را ديده باشد ولى اگر اتفاقاً يا از روى ناچارى نگاهش بيفتد يا مثلاً براى شهادت دادن رفته باشد، غسل مستحب نيست.
مسأله 645 - پيش از داخل شدن در حرم مكه، شهر مكه، مسجد الحرام، خانۀ كعبه، حرم مدينه، شهر مدينه و مسجد پيغمبر مستحب است انسان غسل كند و براى داخل شدن در حرم امامان (علیهم السلام) رجائاً غسل كند، و اگر در يك روز چند مرتبه مشرّف شود يك غسل كافى است و كسى كه مىخواهد در يك روز داخل حرم مكه و مسجد الحرام و خانۀ كعبه شود، اگر به نيت همه يك غسل كند كافى است و نيز اگر در يك
روز بخواهد داخل حرم مدينه و شهر مدينه و مسجد پيغمبر(صلی الله علیه و آله) شود، يك غسل براى همه كفايت مىكند و براى زيارت پيغمبر و امامان از دور يا نزديك و براى حاجت خواستن از خداوند عالم و همچنين براى توبه و نشاط به جهت عبادت و براى سفر رفتن خصوصاً سفر زيارت حضرت سيد الشهدا (علیه السلام) مستحب است انسان غسل كند و اگر يكى از غسلهايى را كه در اين مسأله گفته شد بهجا آورد و بعد كارى كند كه وضو را باطل مىنمايد مثلاً بخوابد، غسل او باطل مىشود و مستحب است دوباره غسل را بهجا آورد.
مسأله 646 - انسان نمىتواند با غسل مستحبى كارى كه مانند نماز وضو لازم دارد انجام دهد.
مسأله 647 - اگر چند غسل بر كسى مستحب باشد و به نيت همه يك غسل بهجا آورد كافى است.
در هفت مورد به جاى وضو و غسل بايد تيمم كرد:
آن كه تهيۀ آب به قدر وضو يا غسل ممكن نباشد.
مسأله 648 - اگر انسان در آبادى باشد، بايد براى تهيۀ آب وضو و غسل، به قدرى جستوجو كند كه از پيدا شدن آن نا اميد شود، و اگر در بيابان باشد، چنانچه زمين آن پست و بلند است و يا به واسطه درخت و مانند آن عبور در آن زمين مشكل است بايد در هر يك از چهار طرف به اندازۀ پرتاب يك تير قديمى كه با كمان پرتاب مىكردند(1)در جستوجوى آب برود و اگر زمين آن اينطور نيست، بايد در هر
1) - مجلسى قدسسره در كتاب «شرح من لايحضره الفقيه» مقدار پرتاب تير را دويست گام معيّن فرموده است.
طرف به اندازۀ پرتاب دو تير جستوجو نمايد.
مسأله 649 - اگر بعضى از چهار طرف هموار و بعضى ديگر پست و بلند يا عبور در آن مشكل باشد، بايد در طرفى كه هموار است به اندازۀ پرتاب دو تير و در طرفى كه اينطور نيست به اندازۀ پرتاب يك تير جستوجو كند.
مسأله 650 - در هر طرفى كه يقين دارد آب نيست، در آن طرف جستوجو لازم نيست.
مسأله 651 - كسى كه وقت نماز او تنگ نيست و براى تهيۀ آب وقت دارد، اگر يقين دارد، در محلى دورتر از مقدارى كه بايد جستوجو كند آب هست در صورتى كه مانعى نباشد و مشقت هم نداشته باشد بايد براى تهيۀ آب برود، و اگر گمان دارد آب هست رفتن به آن محل لازم نيست ولى اگر اطمينان داشته باشد، بنابر احتياط واجب بايد براى تهيۀ آب به آن محل برود.
مسأله 652 - لازم نيست خود انسان در جستوجوى آب برود، بلكه مىتواند كسى را كه به گفتۀ او اطمينان دارد بفرستد و در اين صورت اگر يك نفر از طرف چند نفر برود كافى است.
مسأله 653 - اگر احتمال دهد كه داخل بار سفر خود، يا در منزل يا در قافله آب هست بايد به قدرى جستوجو نمايد كه به نبودن آب يقين كند يا از پيدا كردن آن نااميد شود.
مسأله 654 - اگر پيش از وقت نماز جستوجو نمايد و آب پيدا نكند و تا وقت نماز همانجا بماند، لازم نيست كه دوباره در جستوجوى آب برود.
مسأله 655 - اگر بعد از داخل شدن وقت نماز جستوجو كند و آب پيدا نكند و تا وقت نماز ديگر در همانجا بماند، جستوجو لازم نيست.
مسأله 656 - اگر از درنده بترسد، يا جستوجوى آب به قدرى سخت باشد كه
نتواند تحمل كند يا وقت نماز به قدرى تنگ باشد كه هيچ نتواند جستوجو كند، جستوجو لازم نيست ولى اگر بتواند مقدارى جستوجو كند به همان مقدار جستوجو لازم است، و اگر از دزد بر جان يا مال خودش بترسد نبايد در جستوجوى آب برود، ولى اگر مالى كه احتمال مىدهد از بين برود به حسب حال او قابل اعتنا نباشد و ترس ديگرى هم نداشته باشد جستوجوى آب واجب است.
مسأله 657 - اگر در جستوجوى آب نرود تا وقت نماز تنگ شود معصيت كرده، ولى نمازش با تيمم صحيح است.
مسأله 658 - كسى كه يقين دارد آب پيدا نمىكند، چنانچه دنبال آب نرود و با تيمم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد كه اگر جستوجو مىكرد آب پيدا مىشد نمازش باطل است.
مسأله 659 - اگر بعد از جستوجو آب پيدا نكند و با تيمم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد، در جايى كه جستوجو كرده آب بوده نماز او صحيح است.
مسأله 660 - اگر بعد از داخل شدن وقت نماز، وضو داشته باشد و بداند كه اگر وضوى خود را باطل كند نمىتواند وضو بگيرد چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقت وضوى خود را نگه دارد، نبايد آن را باطل نمايد، و همچنين است اگر بداند يا دو شاهد عادل خبر دهند كه تهيۀ آب براى او ممكن نيست بلكه اگر احتمال صحيح عقلايى هم بدهد احتياط واجب آن است كه وضوى خود را باطل نكند.
مسأله 661 - اگر پيش از وقت نماز وضو داشته باشد و بداند يا احتمال عقلايى دهد يا دو شاهد عادل خبر دهند كه اگر وضوى خود را باطل كند، تهيۀ آب براى او ممكن نيست چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقت وضوى خود را نگه دارد احتياط واجب آن است كه آن را باطل نكند.
مسأله 662 - كسى كه فقط به مقدار وضو يا به مقدار غسل آب دارد اگر بداند يا دو شاهد عادل خبر دهند كه اگر آن را بريزد آب پيدا نمىكند، چنانچه وقت نماز داخل
شده باشد، ريختن آن حرام است، و احتياط واجب آن است كه پيش از وقت نماز هم آن را نريزد، بلكه خالى از قوّت نيست و هرگاه احتمال عقلايى هم بدهد كه اگر آب را بريزد ديگر آب پيدا نمىكند احتياط واجب آن است كه پيش از وقت نماز هم آب را نريزد.
مسأله 663 - كسى كه مىداند يا دو شاهد عادل خبر دهند كه آب پيدا نمىكند، اگر بعد از داخل شدن وقت نماز وضوى خود را باطل كند يا آبى كه دارد بريزد معصيت كرده ولى نمازش با تيمم صحيح است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه قضاى آن نماز را بخواند.
مسأله 664 - اگر به واسطۀ پيرى، يا ترس از دزد و جانور و مانند اينها يا نداشتن وسيلهاى كه آب از چاه بكشد، دسترسى به آب نداشته باشد، بايد تيمم كند و همچنين است اگر تهيه كردن آب يا استعمال آن به قدرى مشقّت داشته باشد كه مردم تحمل آن را نكنند.
مسأله 665 - اگر براى كشيدن آب از چاه، دلو و ريسمان و مانند اينها لازم دارد و مجبور است بخرد، يا كرايه نمايد، اگرچه قيمت آن چند برابر معمول باشد، بايد تهيه كند، و همچنين است اگر آب را به چندين برابر قيمتش بفروشند، ولى اگر تهيۀ آنها به قدرى پول مىخواهد كه نسبت به حال او آن مقدار ضرر دارد، واجب نيست تهيه نمايد.
مسأله 666 - اگر ناچار شود كه براى تهيۀ آب قرض كند، بايد قرض نمايد ولى كسى كه مىداند يا گمان دارد كه نمىتواند قرض خود را بدهد واجب نيست قرض كند.
مسأله 667 - اگر كندن چاه مشقت ندارد، به احتياط واجب بايد براى تهيۀ آب، چاه بكند.
مسأله 668 - اگر كسى مقدارى آبِ بىمنت به او ببخشد بايد قبول كند.
مسأله 669 - اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، يا بترسد كه به واسطۀ استعمال آن، مرض يا عيبى در او پيدا شود، يا مرضش طول بكشد يا شدت كند، يا به سختى معالجه شود، بايد تيمم نمايد، ولى اگر آب گرم براى او ضرر ندارد، بايد با آب گرم وضو بگيرد يا غسل كند.
مسأله 670 - لازم نيست يقين كند كه آب براى او ضرر دارد، بلكه اگر احتمال ضرر بدهد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا باشد و از آن احتمال ترس براى او پيدا شود بايد تيمم كند.
مسأله 671 - كسى كه مبتلا به درد چشم است و آب براى او ضرر دارد بايد تيمم نمايد.
مسأله 672 - اگر به واسطۀ يقين يا ترس ضرر، تيمم كند و پيش از نماز بفهمد كه آب برايش ضرر ندارد، تيمم او باطل است. و اگر بعد از نماز بفهمد، نمازش صحيح است.
مسأله 673 - كسى كه مىداند آب برايش ضرر ندارد، چنانچه غسل كند يا وضو بگيرد و بعد بفهمد كه آب براى او ضرر داشته، وضو و غسل او صحيح است.
مسأله 674 - هرگاه بترسد كه اگر آب را به مصرف وضو يا غسل برساند خود او يا عيال و اولاد او، يا رفيقش و كسانى كه با او مربوطند مانند نوكر و كلفت از تشنگى بميرند يا مريض شوند، يا به قدرى تشنه شوند كه تحمل آن مشقت دارد، بايد به جاى وضو وغسل تيمم نمايد و نيز اگر بترسد حيوانى كه مانند اسب و قاطر معمولاً براى خوردن، سرش را نمىبرند از تشنگى تلف شود، بايد آب را به آن بدهد و تيمم نمايد اگرچه حيوان مال خودش نباشد و همچنين است اگر كسى
كه حفظ جان او واجب است به طورى تشنه باشد كه اگر انسان آب را به او ندهد تلف شود.
مسأله 675 - اگر غير از آب پاكى كه براى وضو يا غسل دارد آب نجسى هم به مقدار آشاميدن خود و كسانى كه با او مربوطند داشته باشد، بايد آب پاك را براى آشاميدن بگذارد و با تيمم نماز بخواند ولى چنانچه آب را براى حيوانش بخواهد بايد آب نجس را به آن بدهد و با آب پاك، وضو و غسل را انجام دهد.
مسأله 676 - كسى كه بدن يا لباسش نجس است و كمى آب دارد كه اگر با آن وضو بگيرد يا غسل كند، براى آب كشيدن بدن يا لباس او نمىماند بايد بدن يا لباس را آب بكشد و با تيمم نماز بخواند. ولى اگر چيزى نداشته باشد كه بر آن تيمم كند، بايد آب را به مصرف وضو يا غسل برساند و با بدن يا لباس نجس نماز بخواند.
مسأله 677 - اگر غير از آب يا ظرفى كه استعمال آن حرام است آب يا ظرف ديگرى ندارد، مثلاً آب يا ظرفش غصبى است و غير از آن، آب و ظرف ديگرى ندارد بايد به جاى وضو و غسل تيمم كند.
مسأله 678 - هرگاه وقت به قدرى تنگ باشد كه اگر وضو بگيرد، يا غسل كند تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مىشود، بايد تيمم كند.
مسأله 679 - اگر عمداً نماز را به قدرى تأخير بيندازد كه وقت وضو يا غسل نداشته باشد، معصيت كرده، ولى نماز او با تيمم صحيح است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه قضاى آن نماز را بخواند.
مسأله 680 - كسى كه شك دارد كه اگر وضو بگيرد، يا غسل كند وقت براى نماز او مىماند يا نه، بايد تيمم كند.
مسأله 681 - كسى كه به واسطۀ تنگى وقت تيمم كرده، چنانچه بعد از نماز آبى كه داشته از دستش برود، اگرچه تيمم خود را نشكسته باشد در صورتى كه وظيفهاش تيمم باشد، بايد دوباره تيمم نمايد.
مسأله 682 - كسى كه آب دارد، اگر به واسطۀ تنگى وقت با تيمم مشغول نماز شود و در بين نماز آبى كه داشته از دستش برود، براى نمازهاى بعد مىتواند با همان تيمم نماز بخواند.
مسأله 683 - اگر انسان به قدرى وقت دارد كه مىتواند وضو بگيرد يا غسل كند و نماز را بدون كارهاى مستحبى آن مثل اقامه و قنوت بخواند، بايد غسل كند يا وضو بگيرد و نماز را بدون كارهاى مستحبى آن بهجا آورد بلكه اگر به اندازۀ سوره هم وقت ندارد بايد غسل كند يا وضو بگيرد و نماز را بدون سوره بخواند.
مسأله 684 - تيمم به خاك و ريگ و كلوخ و سنگ اگر پاك باشند صحيح است، و به گِل پخته مثل آجر و كوزه نيز صحيح است.
مسأله 685 - تيمم بر سنگ گچ و سنگ آهك و سنگ مرمر سياه و ساير اقسام سنگها صحيح است ولى تيمم به جواهر مثل سنگ عقيق و فيروزه باطل مىباشد و احتياط واجب آن است كه با بودن خاك يا چيز ديگرى كه تيمم به آن صحيح است، به گچ و آهك پخته هم تيمم نكند، و اگر دسترسى به خاك و مانند آن ندارد و امر داير است بين گچ يا آهك پخته و بين غبار ياگل بايد به احتياط واجب جمع كند بين تيمم به هر دو.
مسأله 686 - اگر خاك و ريگ و كلوخ و سنگ پيدا نشود، بايد به گرد و غبارى كه
روى فرش و لباس و مانند اينهاست تيمم نمايد و اگر غبار در لاى لباس و فرش باشد تيمم به آن صحيح نيست مگر آن كه اول دست بزند تا روى آن غبارآلوده شود بعد تيمم كند و چنانچه گرد پيدا نشود، بايد به گل تيمم كند، و اگر گل هم پيدا نشود، احتياط مستحب آن است كه نماز را بدون تيمم بخواند و بنابر احتياط بعداً قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 687 - اگر بتواند با تكاندن فرش و مانند آن خاك تهيه كند، تيمم به گرد باطل است و اگر بتواند گل را خشك كند و از آن خاك تهيه نمايد، تيمم به گِل باطل مىباشد.
مسأله 688 - كسى كه آب ندارد اگر برف يا يخ داشته باشد، چنانچه ممكن است بايد آن را آب كند و با آن وضو بگيرد يا غسل نمايد و اگر ممكن نيست و چيزى هم كه تيمم به آن صحيح است ندارد، احتياط مستحب آن است كه نماز را بدون وضو و تيمم بخواند و بنابر احتياط واجب بعداً قضا كند.
مسأله 689 - اگر با خاك و ريگ چيزى مانند كاه كه تيمم به آن باطل است مخلوط شود، نمىتواند به آن تيمم كند، ولى اگر آن چيز به قدرى كم باشد كه در خاك يا ريگ، از بين رفته حساب شود، تيمم به آن خاك و ريگ صحيح است.
مسأله 690 - اگر چيزى ندارد كه بر آن تيمم كند چنانچه ممكن است، بايد به خريدن و مانند آن تهيه نمايد.
مسأله 691 - تيمم به ديوار گلى صحيح است و احتياط مستحب آن است كه با بودن زمين يا خاك خشك به زمين يا خاك نمناك تيمم نكند.
مسأله 692 - چيزى كه بر آن تيمم مىكند بايد پاك باشد و اگر چيز پاكى كه تيمم به آن صحيح است ندارد، نماز بر او واجب نيست ولى بايد قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 693 - اگر يقين داشته باشد كه تيمم به چيزى صحيح است و به آن تيمم
نمايد، بعد بفهمد تيمم به آن باطل بوده نمازهايى را كه با آن تيمم خوانده بايد دوباره بخواند.
مسأله 694 - چيزى كه بر آن تيمم مىكند بايد غصبى نباشد.
مسأله 695 - تيمم در فضاى غصبى باطل نيست، پس اگر در ملك خود، دستها را به زمين بزند و بىاجازه داخل ملك ديگرى شود و دستها را به پيشانى بكشد، تيمم او باطل نمىشود.
مسأله 696 - اگر نداند محل تيمم غصبى است، و يا فراموش كرده باشد، تيمم او صحيح است، اگرچه فراموش كننده خود غاصب باشد.
مسأله 697 - كسى كه در جاى غصبى حبس است، اگر آب و خاك او غصبى است، بايد با تيمم نماز بخواند.
مسأله 698 - مستحب است چيزى كه بر آن تيمم مىكند، گردى داشته باشد كه به دست بماند و بعد از زدن دست بر آن، مستحب است دست را بتكاند كه گرد آن بريزد.
مسأله 699 - تيمم به زمين گود و خاك جاده و زمين شورهزار كه نمك روى آن را نگرفته مكروه است، و اگر نمك روى آن را گرفته باشد باطل است.
مسأله 700 - در تيمم چهار چيز واجب است: اول: نيت. دوم: زدن كف دو دست با هم بر چيزى كه تيمم به آن صحيح است. سوم: كشيدن كف هر دو دست به تمام پيشانى و دو طرف آن، از جايى كه موى سر مىرويد، تا ابروها و بالاى بينى و بنابر احتياط واجب بايد دستها روى ابروها هم كشيده شود. چهارم: كشيدن كف دست چپ به تمام پشت دست راست و بعد از آن كشيدن كف دست راست به تمام پشت دست چپ.
مسأله 701 - تيمم بدل از غسل و بدل از وضو با هم فرقى ندارند.
مسأله 702 - اگر مختصرى از پيشانى و پشت دستها را هم مسح نكند تيمم باطل است، چه عمداً مسح نكند، يا مسأله را نداند، يا فراموش كرده باشد ولى دقت زياد هم لازم نيست و همين قدر كه بگويند تمام پيشانى و پشت دست مسح شده كافى است.
مسأله 703 - براى آن كه يقين كند تمام پشت دست را مسح كرده بايد مقدارى بالاتر از مچ را هم مسح نمايد، ولى مسح بين انگشتان لازم نيست.
مسأله 704 - پيشانى و پشت دستها را بايد از بالا به پايين مسح نمايد و كارهاى آن را بايد پشت سر هم بهجا آورد و اگر بين آنها به قدرى فاصله دهد كه نگويند تيمم مىكند باطل است.
مسأله 705 - در موقع نيت بايد معيّن كند كه تيمم او بدل از غسل است يا بدل از وضو، و اگر بدل از غسل باشد بايد آن غسل را معيّن نمايد، و چنانچه اشتباهاً به جاى بدل از وضو، بدل از غسل يا به جاى بدل از غسل، بدل از وضو نيت كند، يا مثلاً در تيمم بدل از غسل جنابت، نيت تيمم بدل از غسل مس ميت نمايد، تيمم او باطل است.
مسأله 706 - در تيمم بايد پيشانى و كف دستها و پشت دستها پاك باشد و اگر كف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بكشد، بايد با همان كف دست نجس تيمم كند.
مسأله 707 - انسان بايد براى تيمم انگشتر را از دست بيرون آورد و اگر در پيشانى يا پشت دستها يا در كف دستها مانعى باشد، مثلاً چيزى به آنها چسبيده باشد، بايد برطرف نمايد.
مسأله 708 - اگر پيشانى يا پشت دستها زخم است و پارچه يا چيز ديگرى را كه بر آن بسته نمىتواند باز كند، بايد دست را روى آن بكشد و نيز اگر كف دست زخم باشد و پارچه يا چيز ديگرى را كه بر آن بسته نتواند باز كند، بايد دست را با همان
پارچه به چيزى كه تيمم به آن صحيح است بزند و به پيشانى و پشت دستها بكشد.
مسأله 709 - اگر پيشانى و پشت دستها مو داشته باشد اشكال ندارد ولى اگر موى سر روى پيشانى آمده باشد، بايد آن را عقب بزند.
مسأله 710 - اگر احتمال دهد كه در پيشانى و كف دستها يا پشت دستها مانعى هست، چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا باشد بايد جستوجو نمايد، تا يقين يا اطمينان پيدا كند كه مانعى نيست.
مسأله 711 - اگر وظيفۀ او تيمم است و نمىتواند تيمم كند، بايد نايب بگيرد. و كسى كه نايب مىشود، بايد او را با دست خود او تيمم دهد و اگر ممكن نباشد بايد نايب، دست خود را به چيزى كه تيمم به آن صحيح است بزند و به پيشانى و پشت دستهاى او بكشد.
مسأله 712 - اگر بعد از آن كه وارد تيمم شد شك كند كه قسمت پيش از آن را فراموش كرده يا نه، اعتنا نكند و تيمم او صحيح است، و نيز اگر بعد از بهجا آوردن هر جزء شك كند كه درست بهجا آورده يا نه اعتنا نكند و تيمم او صحيح است.
مسأله 713 - اگر بعد از مسح دست چپ شك كند كه درست تيمم كرده يا نه، تيمم او صحيح است.
مسأله 714 - كسى كه وظيفهاش تيمم است بنابر احتياط واجب نبايد پيش از وقت نماز براى نماز تيمم كند، ولى اگر براى كار واجب ديگر يا مستحبى تيمم كند و تا وقت نماز عذر او باقى باشد، مىتواند با همان تيمم نماز بخواند.
مسأله 715 - كسى كه وظيفهاش تيمم است، اگر بداند تا آخر وقت عذر او باقى مىماند، در وسعت وقت مىتواند با تيمم نماز بخواند، ولى اگر بداند كه تا آخر وقت عذر او برطرف مىشود، بايد صبر كند و با وضو يا غسل نماز بخواند، يا در تنگى وقت با تيمم نماز را بهجا آورد.
مسأله 716 - كسى كه نمىتواند وضو بگيرد يا غسل كند، مىتواند نمازهاى قضاى خود را با تيمم بخواند هرچند احتمال بدهد كه به زودى عذر او برطرف مىشود ولى در صورت علم به زوال عذر تا پيش از ضيق شدن وقت بايد منتظر بماند.
مسأله 717 - كسى كه نمىتواند وضو بگيرد يا غسل كند، جايز است نمازهاى مستحبى را كه مثل نافلههاى شبانه روز وقت معيّن دارد با تيمم بخواند، حتى در اول وقت به شرط آن كه علم به زوال عذر تا آخر وقت نداشته باشد.
مسأله 718 - كسى كه احتياطاً بايد غسل جبيرهاى و تيمم نمايد مثلاً جراحتى در پشت او است، اگر بعد از غسل و تيمم نماز بخواند و بعد از نماز حَدَث اصغرى از او سر زند مثلاً بول كند، براى نمازهاى بعد، بايد وضو بگيرد.
مسأله 719 - اگر به واسطۀ نداشتن آب يا عذر ديگرى تيمم كند، بعد از برطرف شدن عذر، تيمم او باطل مىشود.
مسأله 720 - چيزهايى كه وضو را باطل مىكند، تيمم بدل از وضو را هم باطل مىكند، و چيزهايى كه غسل را باطل مىنمايد، تيمم بدل از غسل را هم باطل مىنمايد.
مسأله 721 - كسى كه نمىتواند غسل كند، اگر چند غسل بر او واجب باشد، احتياط واجب آن است كه بدل هر يك از آنها يك تيمم نمايد.
مسأله 722 - كسى كه نمىتواند غسل كند، اگر بخواهد عملى را كه براى آن غسل واجب است انجام دهد، بايد بدل از غسل تيمم نمايد، و اگر نتواند وضو بگيرد و بخواهد عملى را كه براى آن وضو واجب است انجام دهد، بايد بدل از وضو تيمم نمايد.
مسأله 723 - اگر بدل از غسل جنابت تيمم كند، لازم نيست براى نماز وضو بگيرد، ولى اگر بدل از غسلهاى ديگر تيمم كند، بايد وضو بگيرد، و اگر نتواند وضو بگيرد، بايد تيمم ديگرى هم بدل از وضو بنمايد.
مسأله 724 - اگر بدل از غسل تيمم كند و بعد كارى كه وضو را باطل مىكند براى او پيش آيد، چنانچه براى نمازهاى بعد نتواند غسل كند بايد وضو بگيرد، و اگر نمىتواند وضو بگيرد، بايد بدل از وضو تيمم نمايد.
مسأله 725 - كسى كه وظيفهاش آن است كه بدل از وضو و بدل از غسل تيمم كند، همين دو تيمم كفايت مىكند و تيمم ديگرى لازم نيست.
مسأله 726 - كسى كه وظيفهاش تيمم است اگر براى كارى تيمم كند، تا تيمم و عذر او باقى است، كارهايى را كه بايد با وضو يا غسل انجام داد، مىتواند بهجا آورد ولى اگر با داشتن آب براى نماز ميت يا خوابيدن تيمم كرده فقط كارى را كه براى آن تيمم نموده مىتواند انجام دهد و در مورد تيمم به خاطر تنگى وقت به احتياط واجب ساير غايات را انجام ندهد.
مسأله 727 - در چند مورد مستحب است نمازهايى را كه انسان با تيمم خوانده دوباره بخواند:
اول: آن كه از استعمال آب ترس داشته و عمداً خود را جنب كرده و با تيمم نماز خوانده است.
دوم: آن كه مىدانسته يا گمان داشته كه آب پيدا نمىكند و عمداً خود را جنب كرده و با تيمم نماز خوانده است.
سوم: آن كه تا آخر وقت، عمداً در جستوجوى آب نرود و با تيمم نماز بخواند و بعد بفهمد كه اگر جستوجو مىكرد، آب پيدا مىشد.
چهارم: آن كه عمداً نماز را تأخير انداخته و در آخر وقت با تيمم نماز خوانده است.
پنجم: آن كه مىدانسته يا گمان داشته كه آب پيدا نمىشود و آبى را كه داشته ريخته است.
نماز مهمترين اعمال دينى است كه اگر قبول درگاه خداوند عالم شود، عبادتهاى ديگر هم قبول مىشود و اگر پذيرفته نشود اعمال ديگر هم قبول نمىشود. و همان طور كه اگر انسان شبانه روزى پنج نوبت در نهر آبى شستشو كند، چرك در بدنش نمىماند نمازهاى پنجگانه هم انسان را از گناهان پاك مىكند. و سزاوار است كه انسان نماز را در اول وقت بخواند و كسى كه نماز را پست و سبك شمارد، مانند كسى است كه نماز نمىخواند، پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: كسى كه به نماز اهميت ندهد و آن را سبك شمارد سزاوار عذاب آخرت است. روزى حضرت در مسجد تشريف داشتند مردى وارد و مشغول نماز شد و ركوع و سجودش را كاملاً بهجا نياورد، حضرت فرمودند: اگر اين مرد در حالى كه نمازش اينطور است از دنيا برود، به دين من از دنيا نرفته است، پس انسان بايد مواظب باشد كه به عجله و شتابزدگى نماز نخواند و در حال نماز به ياد خدا و با خضوع و خشوع و وقار باشد، و متوجه باشد كه با چه كسى سخن مىگويد و خود را در مقابل عظمت و بزرگى خداوند عالم بسيار پست و ناچيز ببيند و اگر انسان در موقع نماز كاملاً به اين مطلب توجه كند، از خود بىخبر مىشود، چنانچه در حال نماز تير را از پاى مبارك اميرالمؤمنين (علیه السلام) بيرون كشيدند و آن حضرت متوجه نشدند. و نيز بايد نمازگزار توبه و استغفار نمايد و
گناهانى كه مانع قبول شدن نماز است، مانند حسد، كبر، غيبت، خوردن حرام، آشاميدن مسكرات و ندادن خمس و زكات بلكه هر معصيتى را ترك كند. و همچنين سزاوار است كارهايى كه ثواب نماز را كم مىكند بهجا نياورد، مثلاً در حال خواب آلودگى و خوددارى از بول به نماز نايستد، و در موقع نماز به آسمان نگاه نكند و نيز كارهايى كه ثواب نماز را زياد مىكند بهجا آورد، مثلاً انگشترى عقيق به دست كند و لباس پاكيزه بپوشد و شانه و مسواك كند و خود را خوشبو نمايد.
نمازهاى واجب شش است: اول: نماز يوميه. دوم: نماز آيات. سوم: نماز ميت. چهارم: نماز طواف واجب خانۀ كعبه. پنجم: نماز قضاى پدر كه بر پسر بزرگتر واجب است. ششم: نمازى كه به واسطۀ اجاره و نذر و قسم و عهد واجب مىشود.
نمازهاى واجب يوميه پنج است: ظهر و عصر، هر كدام چهار ركعت، مغرب سه ركعت، عشا چهار ركعت، صبح دو ركعت.
مسأله 728 - در سفر بايد نمازهاى چهار ركعتى را با شرايطى كه گفته مىشود دو ركعت خواند.
مسأله 729 - اگر چوب يا چيزى مانند آن را، راست در زمين هموار فرو برند صبح كه خورشيد بيرون مىآيد، سايۀ آن به طرف مغرب مىافتد و هر چه آفتاب بالا مىآيد اين سايه كم مىشود و در شهرهاى ما در اول ظهر شرعى به آخرين درجۀ كمى مىرسد و ظهر كه گذشت، سايه آن به طرف مشرق بر مىگردد و هر چه خورشيد رو به مغرب مىرود، سايه زيادتر مىشود بنابراين وقتى سايه به آخرين درجۀ كمى رسيد
و دو مرتبه رو به زياد شدن گذاشت، معلوم مىشود ظهر شرعى شده است ولى در بعضى شهرها مثل مكه كه گاهى موقع ظهر سايه به كلى از بين مىرود، بعد از آن كه سايه دوباره پيدا شد، معلوم مىشود ظهر شده است.
مسأله 730 - چوب يا چيز ديگرى را كه براى معيّن كردن ظهر به زمين فرو مىبرند شاخص گويند.
مسأله 731 - نماز ظهر و عصر هر كدام وقت مخصوص و مشتركى دارند: وقت مخصوص نماز ظهر از اول ظهر است تا وقتى كه از ظهر به اندازۀ خواندن نماز ظهر بگذرد، و وقت مخصوص نماز عصر موقعى است كه به اندازۀ خواندن نماز عصر، وقت به مغرب مانده باشد، كه اگر كسى تا اين موقع نماز ظهر را نخواند، نماز ظهر او قضا شده و بايد نماز عصر را بخواند، و ما بين وقت مخصوص نماز ظهر و وقت مخصوص نماز عصر، وقت مشترك نماز ظهر و نماز عصر است، و اگر كسى اشتباهاً نماز ظهر يا عصر را در وقت مخصوص ديگرى بخواند نمازش صحيح است.
مسأله 732 - اگر پيش از خواندن نماز ظهر، سهواً مشغول نماز عصر شود و در بين نماز بفهمد اشتباه كرده است، چنانچه در وقت مشترك باشد، بايد نيت را به نماز ظهر برگرداند؛ يعنى نيت كند كه آنچه تا حال خواندهام و آنچه را مشغولم و آنچه بعد مىخوانم همه نماز ظهر باشد، و بعد از آن كه نماز را تمام كرد، نماز عصر را بخواند و اگر در وقت مخصوص به ظهر باشد، بايد نيت را به نماز ظهر برگرداند و نماز را تمام كند، و بعد نماز عصر را بخواند و احتياط آن است كه دوباره نماز عصر را هم بعد از آن بخواند و اين احتياط خيلى خوب است.
مسأله 733 - در روز جمعه انسان مىتواند به جاى نماز ظهر دو ركعت نماز جمعه بخواند، ولى احتياط مستحب آن است كه اگر نماز جمعه خواند نماز ظهر را هم بخواند. و اين احتياط خيلى مطلوب است.
مسأله 734 - احتياط واجب آن است كه نماز جمعه را از موقعى كه عرفاً اول
ظهر مىگويند تأخير نيندازد و اگر از اوايل ظهر تأخير افتاد به جاى نماز جمعه نماز ظهر بخواند.
مسأله 735 - مغرب موقعى است كه سرخى طرف مشرق كه بعد از غروب آفتاب پيدا مىشود، از بين برود.
مسأله 736 - نماز مغرب و عشا هر كدام وقت مخصوص و مشتركى دارند:
وقت مخصوص نماز مغرب از اول مغرب است، تا وقتى كه از مغرب به اندازۀ خواندن سه ركعت نماز بگذرد، كه اگر كسى مثلاً مسافر باشد و تمام نماز عشا را سهواً در اين وقت بخواند احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز مغرب نماز عشا را دوباره بخواند، و وقت مخصوص نماز عشا موقعى است كه به اندازۀ خواندن نماز عشا به نصف شب مانده باشد كه اگر كسى تا اين موقع نماز مغرب را عمداً نخواند بايد اول نماز عشا و بعد از آن نماز مغرب را بخواند و بين وقت مخصوص نماز مغرب و وقت مخصوص نماز عشا وقت مشترك نماز مغرب و عشا است كه اگر كسى در اين وقت اشتباهاً نماز عشا را پيش از نماز مغرب بخواند و بعد از نماز ملتفت شود، نمازش صحيح است و بايد نماز مغرب را بعد از آن بهجا آورد.
مسأله 737 - وقت مخصوص و مشترك كه معنى آن در مسألۀ پيش گفته شد براى اشخاص فرق مىكند، مثلاً اگر به اندازۀ خواندن دو ركعت نماز از اول ظهر بگذرد، وقت مخصوص نماز ظهر كسى كه مسافر است تمام شده و داخل وقت مشترك مىشود، و براى كسى كه مسافر نيست، بايد به اندازۀ خواندن چهار ركعت نماز بگذرد.
مسأله 738 - اگر پيش از خواندن نماز مغرب، سهواً مشغول نماز عشا شود و در بين نماز بفهمد كه اشتباه كرده، چنانچه به ركوع ركعت چهارم نرفته است، بايد نيت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را تمام كند و بعد نماز عشا را بخواند، و اگر به ركوع
ركعت چهارم رفته بايد نماز را تمام كند، بعد نماز مغرب را بخواند. اما اگر تمام آنچه را خوانده، در وقت مخصوص نماز مغرب خوانده باشد و پيش از ركوع ركعت چهارم يادش بيايد، بايد نيت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را تمام كند و بعد از آن عشا را بخواند، ولى احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز عشا دوباره مغرب و عشا را بخواند و اين احتياط خيلى خوب است.
مسأله 739 - آخر وقت نماز عشا نصف شب است. و احتياط واجب آن است كه براى نماز مغرب و عشا و مانند اينها شب را از اول غروب تا اذان صبح حساب كرد، و براى نماز شب و مانند آن تا اول آفتاب حساب نمايند.(1)مسأله 740 - اگر از روى معصيت، يا به واسطۀ عذرى نماز مغرب يا نماز عشا را تا نصف شب نخواند، بنابر احتياط واجب، بايد تا قبل از اذان صبح، بدون اين كه نيت ادا و قضا كند بهجا آورد.
مسأله 741 - نزديك اذان صبح از طرف مشرق، سفيدهاى رو به بالا حركت مىكند كه آن را فجر اول گويند. موقعى كه آن سفيده پهن شد، فجر دوم و اول وقت نماز صبح است. و آخر وقت نماز صبح موقعى است كه آفتاب بيرون مىآيد.
مسأله 742 - موقعى انسان مىتواند مشغول نماز شود، كه يقين كند وقت داخل شده است، يا دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند.
مسأله 743 - نابينا و كسى كه در زندان است و مانند اينها بنابر احتياط واجب بايد تا
1) - بنابراين تقريباً يازده ساعت و يك ربع بعد از ظهر شرعى آخر وقت نماز مغرب و عشا است.
يقين به داخل شدن وقت نكنند مشغول نماز نشوند، ولى اگر انسان به واسطۀ ابر يا غبار و مانند اينها كه براى همه مانع از يقين كردن است، نتواند در اول وقت نماز، به داخل شدن وقت يقين كند، چنانچه گمان داشته باشد كه وقت داخل شده، مىتواند مشغول نماز شود.
مسأله 744 - اگر دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند، يا انسان يقين كند كه وقت نماز شده و مشغول نماز شود و در بين نماز بفهمد كه هنوز وقت داخل نشده، نماز او باطل است. و همچنين است اگر بعد از نماز بفهمد كه تمام نماز را پيش از وقت خوانده ولى اگر در بين نماز بفهمد وقت داخل شده، يا بعد از نماز بفهمد كه در بين نماز وقت داخل شده، نماز او صحيح است.
مسأله 745 - اگر انسان ملتفت نباشد كه بايد با يقين به داخل شدن وقت مشغول نماز شود، چنانچه بعد از نماز بفهمد كه تمام نماز را در وقت خوانده، نماز او صحيح است و اگر بفهمد تمام نماز را پيش از وقت خوانده يا بفهمد كه در بين نماز وقت داخل شده است، نمازش باطل است.
مسأله 746 - اگر يقين كند وقت داخل شده و مشغول نماز شود و در بين نماز شك كند كه وقت داخل شده يا نه، نماز او باطل است، ولى اگر در بين نماز يقين داشته باشد كه وقت شده، و شك كند كه آنچه از نماز خوانده در وقت بوده يا نه، نمازش صحيح است.
مسأله 747 - اگر وقت نماز به قدرى تنگ است كه به واسطۀ بهجا آوردن بعضى از كارهاى مستحب نماز، مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مىشود، بايد آن مستحب را بهجا نياورد. مثلاً اگر به واسطۀ خواندن قنوت، مقدارى از نماز بعد از وقت خوانده مىشود، بايد قنوت نخواند.
مسأله 748 - كسى كه به اندازۀ خواندن يك ركعت نماز وقت دارد، بايد نماز را به نيت ادا بخواند ولى نبايد عمداً نماز را تا اين وقت تأخير بيندازد.
مسأله 749 - كسى كه مسافر نيست، اگر تا مغرب به اندازۀ خواندن پنج ركعت نماز وقت دارد، بايد نماز ظهر و عصر هر دو را بخواند، و اگر كمتر وقت دارد بايد فقط نماز عصر را بخواند و بعداً نماز ظهر را قضا كند و اگر تا نصف شب به اندازۀ خواندن پنج ركعت نماز وقت دارد، بايد نماز مغرب و عشا را بخواند، و اگر كمتر وقت دارد، بايد فقط عشا را بخواند و بعداً بايد نماز مغرب را بخواند و به احتياط واجب نيت ادا و قضا ننمايد.
مسأله 750 - كسى كه مسافر است اگر تا مغرب به اندازۀ خواندن سه ركعت نماز وقت دارد، بايد نماز ظهر و عصر را بخواند، و اگر كمتر وقت دارد، بايد فقط عصر را بخواند و بعداً نماز ظهر را قضا كند. و اگر تا نصف شب به اندازۀ خواندن چهار ركعت نماز وقت دارد، بايد نماز مغرب و عشا را بخواند و اگر كمتر وقت دارد بايد فقط عشا را بخواند و بعداً مغرب را بدون نيت ادا و قضا بهجا آورد، و چنانچه بعد از خواندن عشا، معلوم شود كه به مقدار يك ركعت يا بيشتر وقت به نصف شب مانده است بايد فوراً نماز مغرب را به نيت ادا بهجا آورد.
مسأله 751 - مستحب است انسان نماز را در اول وقت آن بخواند و راجع به آن خيلى سفارش شده است و هر چه به اول وقت نزديكتر باشد بهتر است، مگر آن كه تأخير آن از جهتى بهتر باشد، مثلاً صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند.
مسأله 752 - هرگاه انسان عذرى دارد كه اگر بخواهد در اول وقت نماز بخواند، ناچار است با تيمم نماز بخواند، چنانچه بداند يا احتمال دهد كه عذر او تا آخر وقت باقى است، مىتواند در اول وقت، نماز بخواند. ولى اگر مثلاً لباسش نجس باشد يا عذر ديگرى داشته باشد و احتمال دهد كه عذر او از بين مىرود بنابر احتياط واجب بايد صبر كند تا عذرش برطرف شود و چنانچه عذر او برطرف نشد، در آخر وقت نماز بخواند، و لازم نيست به قدرى صبر كند كه فقط بتواند كارهاى واجب نماز را انجام دهد، بلكه اگر براى مستحبات نماز مانند اذان و اقامه و قنوت هم وقت دارد
مىتواند تيمم كند و نماز را با آن مستحبات بهجا آورد.
مسأله 753 - كسى كه مسائل نماز و شكيات و سهويات را نمىداند و احتمال مىدهد كه يكى از اينها در نماز پيش آيد، بايد براى ياد گرفتن اينها نماز را از اول وقت تأخير بيندازد. ولى اگر اطمينان دارد كه نماز را به طور صحيح تمام مىكند، مىتواند در اول وقت مشغول نماز شود، پس اگر در نماز مسألهاى كه حكم آن را نمىداند پيش نيايد نماز او صحيح است و اگر مسألهاى كه حكم آن را نمىداند پيش آيد، مىتواند به يكى از دو طرفى كه احتمال مىدهد، عمل نمايد و نماز را تمام كند. ولى بعد از نماز بايد مسأله را بپرسد كه اگر نمازش باطل بوده، دوباره بخواند.
مسأله 754 - اگر وقت نماز وسعت دارد، و طلبكار هم طلب خود را مطالبه مىكند در صورتى كه ممكن است بايد اول قرض خود را بدهد، بعد نماز بخواند، و همچنين است اگر كار واجب ديگرى كه بايد فوراً آن را بهجا آورد پيشامد كند، مثلاً ببيند مسجد نجس است كه بايد اول مسجد را تطهير كند، بعد نماز بخواند. و چنانچه اول نماز بخواند، معصيت كرده ولى نماز او صحيح است.
مسأله 755 - انسان بايد نماز عصر را بعد از نماز ظهر و نماز عشا را بعد از نماز مغرب بخواند و اگر عمداً نماز عصر را پيش از نماز ظهر و نماز عشا را پيش از نماز مغرب بخواند باطل است.
مسأله 756 - اگر به نيت نماز ظهر مشغول نماز شود و در بين نماز يادش بيايد كه نماز ظهر را خوانده است، نمىتواند نيت را به نماز عصر برگرداند بلكه بايد نماز را بشكند و نماز عصر را بخواند و همينطور است در نماز مغرب و عشا.
مسأله 757 - اگر در بين نماز عصر يقين كند كه نماز ظهر را نخوانده است و نيت را به نماز ظهر برگرداند و داخل ركن شود و بعد يادش بيايد كه نماز ظهر را خوانده بوده،
نمازش باطل است و بايد نماز عصر را بخواند، ولى اگر پيش از داخل شدن در ركن يادش بيايد بايد نيت را به نماز عصر برگرداند و آنچه به نيت ظهر خوانده دوباره به نيت عصر بخواند و نمازش صحيح است.
مسأله 758 - اگر در بين نماز عصر شك كند كه نماز ظهر را خوانده يا نه، بايد نيت را به نماز ظهر برگرداند. ولى اگر وقت به قدرى كم است كه بعد از تمام شدن نماز، مغرب مىشود بايد به نيت نماز عصر، نماز را تمام كند و نماز ظهرش قضا ندارد.
مسأله 759 - اگر در نماز عشا، پيش از ركوع ركعت چهارم شك كند كه نماز مغرب را خوانده يا نه، چنانچه وقت به قدرى كم است كه بعد از تمام شدن نماز، نصف شب مىشود، بايد به نيت عشا نماز را تمام كند، و اگر بيشتر وقت دارد، بايد نيت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را سه ركعتى تمام كند، بعد نماز عشا را بخواند.
مسأله 760 - اگر در نماز عشا بعد از رسيدن به ركوع ركعت چهارم شك كند كه نماز مغرب را خوانده يا نه، بايد نماز را تمام كند، بعد نماز مغرب را بخواند، ولى اگر اين شك در وقت مخصوص به نماز عشا باشد خواندن نماز مغرب لازم نيست.
مسأله 761 - اگر انسان نمازى را كه خوانده احتياطاً دوباره بخواند و در بين نماز يادش بيايد، نمازى را كه بايد پيش از آن بخواند نخوانده است، نمىتواند نيت را به آن نماز برگرداند، مثلاً موقعى كه نماز عصر را احتياطاً مىخواند، اگر يادش بيايد نماز ظهر را نخوانده است، نمىتواند نيت را به نماز ظهر برگرداند.
مسأله 762 - برگرداندن نيت از نماز قضا به نماز ادا و از نماز مستحب به نماز واجب جايز نيست.
مسأله 763 - اگر وقت نماز ادا وسعت داشته باشد، انسان مىتواند در بين نماز نيت را به نماز قضا برگرداند، ولى بايد برگرداندن نيت، به نماز قضا ممكن باشد، مثلاً اگر مشغول نماز ظهر است، در صورتى مىتواند نيت را به قضاى صبح برگرداند كه داخل ركعت سوم نشده باشد.
مسأله 764 - نمازهاى مستحبى زياد است و آنها را نافله گويند، و بين نمازهاى مستحبى به خواندن نافلههاى شبانه روز بيشتر سفارش شده و آنها در غير روز جمعه سى و چهار ركعتند كه هشت ركعت آن نافلۀ ظهر و هشت ركعت نافلۀ عصر، و چهار ركعت نافلۀ مغرب، و دو ركعت نافلۀ عشا، و يازده ركعت نافلۀ شب، و دو ركعت نافلۀ صبح مىباشد و چون دو ركعت نافلۀ عشا را بنابر احتياط واجب بايد نشسته خواند، يك ركعت حساب مىشود. ولى در روز جمعه بر شانزده ركعت نافلۀ ظهر و عصر، چهار ركعت اضافه مىشود.
مسأله 765 - از يازده ركعت نافلۀ شب، هشت ركعت آن بايد به نيت نافلۀ شب و دو ركعت آن به نيت نماز شفع و يك ركعت آن، به نيت نماز وتر خوانده شود. و دستور كامل نافلۀ شب در كتابهاى دعا گفته شده است.
مسأله 766 - نمازهاى نافله را مىشود نشسته خواند، ولى بهتر است دو ركعت نماز نافلۀ نشسته را يك ركعت حساب كند، مثلاً كسى كه مىخواهد نافلۀ ظهر را كه هشت ركعت است نشسته بخواند، بهتر است شانزده ركعت بخواند و اگر مىخواهد نماز وتر را نشسته بخواند، دو نماز يك ركعتى نشسته بخواند.
مسأله 767 - نافلۀ ظهر و عصر را در سفر نبايد خواند ولى نافلۀ عشا را به نيت اين كه شايد مطلوب باشد مىتواند بهجا آورد.
مسأله 768 - نافلۀ نماز ظهر پيش از نماز ظهر خوانده مىشود و وقت آن از اول ظهر تا موقعى كه آن مقدار از سايۀ شاخص كه بعد از ظهر پيدا مىشود، به اندازۀ دو هفتم آن شود، مثلاً اگر درازى شاخص هفت وجب باشد، هر وقت مقدار سايهاى كه بعد از ظهر پيدا مىشود به دو وجب رسيد، آخر وقت نافلۀ ظهر است.
مسأله 769 - نافلۀ عصر پيش از نماز عصر خوانده مىشود و وقت آن تا موقعى است كه آن مقدار از سايۀ شاخص كه بعد از ظهر پيدا مىشود، به چهار هفتم آن برسد و چنانچه بخواهد نافلۀ ظهر يا نافلۀ عصر را بعد از وقت آنها بخواند، بهتر است نافلۀ ظهر را بعد از نماز ظهر و نافلۀ عصر را بعد از نماز عصر بخواند و بنابر احتياط واجب، نيت ادا و قضا نكند.
مسأله 770 - وقت نافلۀ مغرب بعد از تمام شدن نماز مغرب است تا وقتى كه سرخى طرف مغرب كه بعد از غروب كردن آفتاب در آسمان پيدا مىشود از بين برود.
مسأله 771 - وقت نافلۀ عشا بعد از تمام شدن نماز عشا تا نصف شب است و بهتر است بعد از نماز عشا بلافاصله خوانده شود.
مسأله 772 - نافلۀ صبح پيش از نماز صبح خوانده مىشود و وقت آن بعد از گذشتن از نصف شب به مقدار خواندن يازده ركعت نماز شب است، ولى احتياط آن است كه قبل از فجر اول نخوانند مگر آن كه بعد از نافلۀ شب بلافاصله بخوانند كه در اين صورت مانعى ندارد.
مسأله 773 - وقت نافلۀ شب از نصف شب است تا اذان صبح و بهتر است نزديك اذان صبح خوانده شود.
مسأله 774 - مسافر و كسى كه براى او سخت است نافلۀ شب را بعد از نصف شب بخواند، مىتواند آن را در اول شب بهجا آورد.
مسأله 775 - يكى از نمازهاى مستحبى نماز غفيله است كه بين نماز مغرب و عشا خوانده مىشود. و وقت آن بعد از نماز مغرب است تا وقتى كه سرخى طرف مغرب از بين برود و در ركعت اول آن، بعد از «حمد» بايد به جاى سوره، اين آيه را بخوانند: )وَذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادى فِى الظُّلُماتِ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ
سُبْحانَكَ اِنّى كُنْتُ مِنَ الظّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِى الْمُؤْمِنينَ(.
و در ركعت دوم بعد از «حمد» به جاى سوره، اين آيه را بخوانند: (وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها اِلاّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ اِلاّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِى ظُلُماتِ الاَْرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ اِلاَّ فِى كِتابٍ مُبينٍ).
و در قنوت آن بگويند: «اَللّهُمَّ اِنّي اَسْأَلُكَ بِمَفاتِحِ الْغَيْبِ الَّتِي لا يَعْلَمُها اِلاَّ اَنْتَ اَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تَفْعَلْ بِي كَذا وَكَذا» و به جاى كلمه كذا و كذا حاجتهاى خود را بگويند.
و بعد بگويند: «اَللّهُمَّ اَنْتَ وَلِيُّ نِعْمَتِي وَالْقادِرُ عَلَى طَلِبَتي تَعْلَمُ حاجَتِي فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلامُ لَمَّا قَضَيْتَهَا لِي».
مسأله 776 - خانۀ كعبه كه در مكۀ معظمه مىباشد قبله است، و بايد رو به روى آن نماز خواند، ولى كسى كه دور است اگر طورى بايستد كه بگويند رو به قبله نماز مىخواند كافى است و همچنين است كارهاى ديگرى كه مانند سر بريدن حيوانات، بايد رو به قبله انجام گيرد.
مسأله 777 - كسى كه نماز واجب را ايستاده مىخواند، بايد طورى بايستد كه بگويند رو به قبله ايستاده و لازم نيست زانوهاى او و نوك پاى او هم رو به قبله باشد.
مسأله 778 - كسى كه بايد نشسته نماز بخواند، اگر نمىتواند به طور معمول بنشيند و در موقع نشستن، كف پاها را به زمين مىگذارد، بايد در موقع نماز صورت و سينه و شكم او رو به قبله باشد و لازم نيست ساق پاى او رو به قبله باشد.
مسأله 779 - كسى كه نمىتواند نشسته نماز بخواند، بايد در حال نماز به پهلوى راست طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد، و اگر ممكن نيست بايد به پهلوى چپ طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد، و اگر اين را هم نتواند
بايد به پشت بخوابد به طورى كه كف پاى او رو به قبله باشد.
مسأله 780 - نماز احتياط و سجده و تشهد فراموش شده را بايد رو به قبله بهجا آورد و در سجدۀ سهو هم احتياط مستحب همين است.
مسأله 781 - نماز مستحبى را مىشود در حال راه رفتن و سوارى خواند و اگر انسان در اين دو حال، نماز مستحبى بخواند لازم نيست رو به قبله باشد.
مسأله 782 - كسى كه مىخواهد نماز بخواند، بايد براى پيدا كردن قبله كوشش نمايد، تا يقين كند كه قبله كدام طرف است، و مىتواند به گفتۀ دو شاهد عادل كه از روى نشانههاى حسى شهادت مىدهند يا به قول كسى كه از روى قاعدۀ علمى قبله را مىشناسد و محل اطمينان است عمل كند، و اگر اينها ممكن نشد بايد به گمانى كه از محراب مسجد مسلمانان يا قبرهاى آنان يا از راههاى ديگر پيدا مىشود عمل نمايد حتى اگر از گفتۀ فاسق يا كافرى كه به واسطۀ قواعد علمى قبله را مىشناسد گمان به قبله پيدا كند كافى است.
مسأله 783 - كسى كه گمان به قبله دارد، اگر بتواند گمان قوىترى پيدا كند نمىتواند به گمان خود عمل نمايد، مثلاً اگر ميهمان از گفتۀ صاحب خانه گمان به قبله پيدا كند ولى بتواند از راه ديگر گمان قوىترى پيدا كند نبايد به حرف او عمل نمايد.
مسأله 784 - اگر براى پيدا كردن قبله وسيلهاى ندارد، يا با اين كه كوشش كرده، گمانش به طرفى نمىرود، چنانچه وقت نماز وسعت دارد بايد چهار نماز به چهار طرف بخواند و اگر به اندازۀ چهار نماز وقت ندارد، بايد به اندازهاى كه وقت دارد، نماز بخواند، مثلاً اگر فقط به اندازۀ يك نماز وقت دارد، بايد يك نماز به هر طرفى كه مىخواهد بخواند. و بايد نمازها را طورى بخواند كه يقين كند يكى از آنها رو به قبله بوده يا اگر از قبله كج بوده، به طرف دست راست و دست چپ قبله نرسيده است.
مسأله 785 - اگر يقين يا گمان كند كه قبله در يكى از دو طرف است، بايد به هر دو
طرف نماز بخواند ولى احتياط مستحب آن است كه در صورت گمان، به چهار طرف نماز بخواند.
مسأله 786 - كسى كه بايد به چند طرف نماز بخواند، اگر بخواهد نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشا را بخواند بهتر آن است كه نماز اول را به هر چند طرف كه واجب است بخواند، بعد نماز دوم را شروع كند.
مسأله 787 - كسى كه يقين به قبله ندارد، اگر بخواهد غير از نماز كارى كند كه بايد رو به قبله انجام داد، مثلاً بخواهد سر حيوانى را ببرد، بايد به گمان عمل نمايد و اگر گمان ممكن نيست به هر طرف كه انجام دهد صحيح است.
مسأله 788 - مرد بايد در حال نماز، اگرچه كسى او را نمىبيند عورتين خود را بپوشاند. و بهتر است از ناف تا زانو را هم بپوشاند.
مسأله 789 - زن بايد در موقع نماز، تمام بدن حتى سر و موى خود را بپوشاند ولى پوشاندن صورت به مقدارى كه در وضو شسته مىشود و دستها تا مچ و پاها تا مچ پا لازم نيست. اما براى آن كه يقين كند كه مقدار واجب را پوشانده است، بايد مقدارى از اطراف صورت و قدرى پايينتر از مچ را هم بپوشاند.
مسأله 790 - موقعى كه انسان قضاى سجدۀ فراموش شده يا تشهد فراموش شده را بهجا مىآورد، بلكه بنابر احتياط واجب در موقع سجدۀ سهو هم، بايد خود را مثل موقع نماز بپوشاند.
مسأله 791 - اگر انسان عمداً، در نماز عورتش را نپوشاند، نمازش باطل است، بلكه اگر از روى ندانستن مسأله هم باشد بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند.
مسأله 792 - اگر در بين نماز بفهمد كه عورتش پيدا است، بايد آن را بپوشاند و چنانچه پوشاندن عورت زياد طول بكشد احتياط واجب آن است كه نماز را تمام كند و
دوباره بخواند، ولى اگر بعد از نماز بفهمد كه در نماز، عورت او پيدا بوده، نمازش صحيح است.
مسأله 793 - اگر در حال ايستاده لباسش عورت او را مىپوشاند ولى ممكن است در حال ديگر، مثلاً در حال ركوع و سجود نپوشاند، چنانچه موقعى كه عورت او پيدا مىشود، به وسيلهاى آن را بپوشاند، نماز او صحيح است. ولى احتياط مستحب آن است كه با آن لباس نماز نخواند.
مسأله 794 - انسان مىتواند در نماز، خود را به علف و برگ درختان بپوشاند ولى احتياط مستحب آن است موقعى خود را با اينها بپوشاند كه چيز ديگرى نداشته باشد.
مسأله 795 - اگر غير از گِل هيچ چيز ندارد كه در نماز خود را بپوشاند، گِل ساتر نيست و مىتواند برهنه نماز بخواند.
مسأله 796 - اگر چيزى ندارد كه در نماز خود را با آن بپوشاند چنانچه احتمال دهد كه پيدا مىكند، بنابر احتياط واجب بايد نماز را تأخير بيندازد، و اگر چيزى پيدا نكرد، در آخر وقت مطابق وظيفهاش نماز بخواند.
مسأله 797 - كسى كه مىخواهد نماز بخواند، اگر براى پوشاندن خود حتى برگ درخت و علف نداشته باشد و احتمال ندهد، كه تا آخر وقت چيزى پيدا كند كه خود را با آن بپوشاند، در صورتى كه نامحرم او را مىبيند بايد نشسته نماز بخواند و عورت خود را با ران خود بپوشاند. و اگر كسى او را نمىبيند، ايستاده نماز بخواند و جلوى خود را با دست بپوشاند و در هر صورت ركوع و سجود را با اشاره انجام مىدهد و براى سجود سر را قدرى پايينتر مىآورد.
مسأله 798 - لباس نمازگزار شش شرط دارد: اول: آن كه پاك باشد. دوم: آن كه مباح باشد. سوم: آن كه از اجزاى مردار نباشد. چهارم: آن كه از حيوان حرام گوشت نباشد.
پنجم و ششم: آن كه اگر نمازگزار مرد است، لباس او ابريشم خالص و طلاباف نباشد و تفصيل اينها در مسائل آينده گفته مىشود.
مسأله 799 - لباس نمازگزار بايد پاك باشد و اگر كسى عمداً با بدن يا لباس نجس نماز بخواند، نمازش باطل است.
مسأله 800 - كسى كه نمىداند با بدن و لباس نجس نماز باطل است و مقصّر در ندانستن حكم مسأله باشد اگر با بدن يا لباس نجس نماز بخواند، نمازش باطل مىباشد.
مسأله 801 - اگر به واسطۀ تقصير در ندانستن مسأله، چيز نجسى را نداند نجس است، مثلاً نداند عرق شتر نجاستخوار نجس است و با آن نماز بخواند نمازش باطل است.
مسأله 802 - اگر نداند كه بدن يا لباسش نجس است و بعد از نماز بفهمد نجس بوده نماز او صحيح است، ولى احتياط مستحب آن است كه اگر وقت دارد، دوباره آن نماز را بخواند.
مسأله 803 - اگر فراموش كند كه بدن يا لباسش نجس است و در بين نماز يا بعد از آن يادش بيايد، بايد نماز را دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسأله 804 - كسى كه در وسعت وقت مشغول نماز است، اگر در بين نماز، بدن يا لباس او نجس شود و پيش از آن كه چيزى از نماز را با نجاست بخواند، ملتفت شود كه نجس شده، يا بفهمد بدن يا لباس او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده، در صورتى كه آب كشيدن بدن يا لباس يا عوض كردن لباس يا بيرون آوردن آن، نماز را بههم نمىزند، بايد در بين نماز بدن يا لباس را آب بكشد يا لباس را عوض نمايد يا اگر چيز ديگرى عورت او را پوشانده، لباس را بيرون آورد،
ولى چنانچه طورى باشد كه اگر بدن يا لباس را آب بكشد يا لباس را عوض كند يا بيرون آورد، نماز بههم مىخورد و اگر لباس را بيرون آورد برهنه مىماند، بايد نماز را بشكند و با بدن و لباس پاك نماز بخواند.
مسأله 805 - كسى كه در تنگى وقت مشغول نماز است، اگر در بين نماز لباس او نجس شود و پيش از آن كه چيزى از نماز را با نجاست بخواند بفهمد كه نجس شده، يا بفهمد كه لباس او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده، در صورتى كه آب كشيدن يا عوض كردن يا بيرون آوردن لباس، نماز را بههم نمىزند و مىتواند لباس را بيرون آورد، بايد لباس را آب بكشد يا عوض كند، يا اگر چيز ديگرى عورت او را پوشانده، لباس را بيرون آورد و نماز را تمام كند، اما اگر چيز ديگرى عورت او را نپوشانده و لباس را هم نمىتواند آب بكشد يا عوض كند بايد لباس را بيرون آورد و به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز را تمام كند. ولى چنانچه طورى است كه اگر لباس را آب بكشد يا عوض كند، نماز بههم مىخورد و به واسطۀ سرما و مانند آن نمىتواند لباس را بيرون آورد، بايد با همان حال نماز را تمام كند و نمازش صحيح است.
مسأله 806 - كسى كه در تنگى وقت مشغول نماز است، اگر در بين نماز بدن او نجس شود و پيش از آن كه چيزى از نماز را با نجاست بخواند ملتفت شود كه نجس شده، يا بفهمد بدن او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده، در صورتى كه آب كشيدن بدن نماز را بههم نمىزند، بايد آب بكشد و اگر نماز را بههم مىزند، بايد با همان حال نماز را تمام كند و نماز او صحيح است.
مسأله 807 - كسى كه در پاك بودن بدن يا لباس خود شك دارد، چنانچه نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد كه بدن يا لباسش نجس بوده، نماز او صحيح است.
مسأله 808 - اگر لباس را آب بكشد و يقين كند كه پاك شده است و با آن نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد پاك نشده، نمازش صحيح است.
مسأله 809 - اگر خونى در بدن يا لباس خود ببيند و يقين كند كه از خونهاى نجس نيست، مثلاً يقين كند كه خون پشه است، چنانچه بعد از نماز بفهمد از خونهايى بوده كه نمىشود با آن نماز خواند، نماز او صحيح است.
مسأله 810 - هرگاه يقين كند خونى كه در بدن يا لباس او است خون نجسى است كه نماز با آن صحيح است، مثلاً يقين كند خون زخم و دمل است، اگر چنانچه بعد از نماز بفهمد خونى بوده كه نماز با آن باطل است نمازش صحيح است.
مسأله 811 - اگر نجس بودن چيزى را فراموش كند و بدن يا لباسش با رطوبت به آن برسد و در حال فراموشى نماز بخواند و بعد از نماز يادش بيايد، نماز او صحيح است. ولى اگر بدنش با رطوبت به چيزى كه نجس بودن آن را فراموش كرده برسد و بدون اين كه خود را آب بكشد، غسل كند و نماز بخواند، غسل و نمازش باطل است. و نيز اگر جايى از اعضاى وضو با رطوبت به چيزى كه نجس بودن آن را فراموش كرده برسد و پيش از آن كه آنجا را آب بكشد، وضو بگيرد و نماز بخواند، وضو و نمازش باطل مىباشد.
مسأله 812 - كسى كه يك لباس دارد، اگر بدن و لباسش نجس شود و به اندازۀ آب كشيدن يكى از آنها آب داشته باشد، چنانچه بتواند لباسش را بيرون آورد، بايد بدن را آب بكشد و نماز را به دستورى كه براى برهنگان گفته شد بهجا آورد و اگر به واسطۀ سرما يا عذر ديگر نتواند لباس را بيرون آورد، در صورتى كه نجاست هر دو مساوى باشد مثلاً هر دو بول يا خون باشد يا نجاست بدن شديدتر باشد مثلاً نجاستش بول باشد كه بايد دو مرتبه آن را آب كشيد، احتياط واجب آن است كه بدن را آب بكشد، و اگر نجاست لباس بيشتر يا شديدتر باشد هر كدام از بدن يا لباس را بخواهد مىتواند آب بكشد.
مسأله 813 - كسى كه غير از لباس نجس، لباس ديگرى ندارد و وقت تنگ است يا احتمال نمىدهد كه لباس پاك پيدا كند، اگر به واسطۀ سرما يا عذر ديگر نمىتواند
لباس را بيرون بياورد بايد در همان لباس نماز بخواند و نمازش صحيح است ولى چنانچه بتواند لباس را بيرون بياورد، بايد نماز را به دستورى كه براى برهنگان گفته شد بهجا آورد.
مسأله 814 - كسى كه دو لباس دارد، اگر بداند يكى از آنها نجس است و نتواند آنها را آب بكشد و نداند كدام يك آنهاست، چنانچه وقت دارد بايد با هر دو لباس نماز بخواند. مثلاً اگر مىخواهد نماز ظهر و عصر بخواند بايد با هر كدام يك نماز ظهر و يك نماز عصر بخواند ولى اگر وقت تنگ است، بايد نماز را به دستورى كه براى برهنگان گفته شد بهجا آورد، و به احتياط واجب آن نماز را با لباس پاك قضا نمايد.
مسأله 815 - لباس نمازگزار بايد مباح باشد و كسى كه مىداند پوشيدن لباس غصبى حرام است، اگر عمداً در لباس غصبى يا در لباسى كه نخ يا دگمه يا چيز ديگر آن غصبى است نماز بخواند، بايد آن نماز را با لباس غير غصبى اعاده نمايد.
مسأله 816 - كسى كه مىداند پوشيدن لباس غصبى حرام است، ولى نمىداند نماز را باطل مىكند، اگر عمداً با لباس غصبى نماز بخواند بايد آن نماز را با لباس غير غصبى بخواند.
مسأله 817 - اگر نداند يا فراموش كند كه لباس او غصبى است و با آن نماز بخواند نمازش صحيح است، ولى اگر خودش آن لباس را غصب كرده باشد و بعداً فراموش كرده و با آن نماز خوانده به احتياط واجب بايد آن نماز را اعاده كند.
مسأله 818 - اگر نداند يا فراموش كند كه لباس او غصبى است و در بين نماز بفهمد، چنانچه چيز ديگرى عورت او را پوشانده است و مىتواند فوراً يا بدون اين كه موالات؛ يعنى پى در پى بودن نماز، بههم بخورد، لباس غصبى را بيرون آورد، بايد آن را بيرون آورد و نمازش صحيح است و اگر چيز ديگرى عورت او را نپوشانده يا
نمىتواند لباس غصبى را فوراً بيرون آورد، يا اگر بيرون آورد پى در پى بودن نماز بههم مىخورد در صورتى كه به مقدار يك ركعت هم وقت داشته باشد بايد نماز را بشكند و با لباس غيرغصبى نماز بخواند و اگر به اين مقدار وقت ندارد، بايد در حال نماز لباس را بيرون آورد و به دستور نماز برهنگان نماز را تمام نمايد.
مسأله 819 - اگر كسى براى حفظ جانش با لباس غصبى نماز بخواند، يا مثلاً براى اين كه دزد لباس غصبى را نبرد با آن نماز بخواند، نمازش صحيح است.
مسأله 820 - اگر با عين پولى كه خمس يا زكات آن را نداده لباس بخرد، نماز خواندن در آن لباس باطل است و همچنين است اگر به ذمه بخرد و در موقع معامله قصدش اين باشد كه از پولى كه خمس يا زكاتش را نداده بدهد.
مسأله 821 - لباس نمازگزار بايد از اجزاى حيوان مردهاى كه خون جهنده دارد؛ يعنى حيوانى كه اگر رگش را ببرند خون از آن جستن مىكند، نباشد. بلكه اگر از حيوان مردهاى كه مانند ماهى، خون جهنده ندارد لباس تهيه كند، احتياط واجب آن است كه با آن نماز نخواند.
مسأله 822 - بايد چيزى از مردار مانند گوشت و پوست آن كه روح داشته، بنابر احتياط واجب همراه نمازگزار نباشد، گرچه لباس او هم نباشد.
مسأله 823 - اگر چيزى از مردار حلال گوشت مانند مو و پشم كه روح ندارد همراه نمازگزار باشد، يا با لباسى كه از آنها تهيه كردهاند، نماز بخواند نمازش صحيح است.
مسأله 824 - لباس نمازگزار بايد از حيوان حرام گوشت نباشد و اگر مويى از آن هم همراه نمازگزار باشد، نماز او باطل است.
مسأله 825 - اگر آب دهان يا بينى يا رطوبت ديگرى از حيوان حرام گوشت مانند
گربه بر بدن يا لباس نمازگزار باشد، چنانچه تر باشد نماز باطل و اگر خشك شده و عين آن برطرف شده باشد، نماز صحيح است.
مسأله 826 - اگر مو و عرق و آب دهان كسى بر بدن يا لباس نمازگزار باشد اشكال ندارد. و همچنين است اگر مرواريد و موم و عسل همراه او باشد.
مسأله 827 - اگر شك داشته باشد كه لباسى از حيوان حلال گوشت است يا حرام گوشت، چه در داخله تهيه شده باشد چه در خارجه، نماز خواندن با آن مانعى ندارد.
مسأله 828 - اگر انسان احتمال دهد تكمۀ صدفى و مانند آن از حيوان است نماز خواندن با آن مانعى ندارد و اگر بداند صدف است و احتمال بدهد صدف گوشت نداشته باشد نماز خواندن با آن مانع ندارد.
مسأله 829 - با پوست سنجاب و خز نماز خواندن اشكال ندارد.
مسأله 830 - اگر با لباسى كه نمىداند كه از حيوان حرام گوشت است نماز بخواند نمازش صحيح است، ولى اگر فراموش كرده باشد، بنابر احتياط واجب بايد آن نماز را دوباره بخواند.
مسأله 831 - پوشيدن لباس طلاباف براى مرد حرام و نماز با آن باطل است، ولى براى زن در نماز و غير نماز اشكال ندارد.
مسأله 832 - زينت كردن به طلا مثل آويختن زنجير طلا به سينه و انگشتر طلا به دست كردن و بستن ساعت مچى طلا به دست براى مرد حرام و نماز خواندن با آنها باطل است. و احتياط واجب آن است كه از استعمال عينك طلا هم خوددارى كند، ولى زينت كردن به طلا، براى زن در نماز و غير نماز اشكال ندارد.
مسأله 833 - اگر مردى نداند يا فراموش كند كه انگشترى يا لباسش از طلا است و با آن نماز بخواند نمازش صحيح است.
مسأله 834 - لباس مرد نمازگزار بايد ابريشم خالص نباشد و در غير نماز هم پوشيدن آن براى مرد حرام است، و در چيزى كه نماز در آن تمام نمىشود مانند بند شلوار و عرقچين نيز به احتياط واجب نبايد از حرير خالص باشد.
مسأله 835 - اگر آستر تمام لباس يا آستر مقدارى از آن ابريشم خالص باشد، پوشيدن آن براى مرد حرام و نماز در آن باطل است.
مسأله 836 - لباسى را كه نمىداند از ابريشم خالص است يا چيز ديگر، پوشيدن آن اشكال ندارد، و نماز با آن صحيح است.
مسأله 837 - دستمال ابريشمى و مانند آن اگر در جيب مرد باشد اشكال ندارد و نماز را باطل نمىكند.
مسأله 838 - پوشيدن لباس ابريشمى براى زن در نماز و غير نماز اشكال ندارد.
مسأله 839 - پوشيدن لباس غصبى و ابريشمى خالص و طلاباف و لباسى كه از مردار تهيه شده در حال ناچارى مانعى ندارد. و نيز كسى كه ناچار است لباس بپوشد و لباس ديگرى غير از اينها ندارد و تا آخر وقت هم ناچارى او از بين نمىرود، مىتواند با اين لباسها نماز بخواند.
مسأله 840 - اگر غير از لباس غصبى و لباسى كه از مردار تهيه شده لباس ديگرى ندارد و ناچار نيست لباس بپوشد، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند.
مسأله 841 - اگر غير از لباسى كه از حيوان حرام گوشت تهيه شده لباس ديگرى ندارد، چنانچه در پوشيدن لباس ناچار باشد، مىتواند با همان لباس نماز بخواند. و اگر ناچار نباشد، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز را بهجا آورد و بنابر احتياط واجب يك نماز ديگر هم با همان لباس بخواند.
مسأله 842 - اگر مرد غير از لباس ابريشمى خالص يا طلاباف، لباس ديگرى نداشته
باشد، چنانچه در پوشيدن لباس ناچار نباشد، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند.
مسأله 843 - اگر چيزى ندارد كه در نماز عورت خود را با آن بپوشاند، واجب است اگرچه به كرايه يا خريدارى باشد، تهيه نمايد. ولى اگر تهيۀ آن به قدرى پول لازم دارد كه نسبت به دارايى او زياد است، يا طورى است كه اگر پول را به مصرف لباس برساند، به حال او ضرر دارد، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند.
مسأله 844 - كسى كه لباس ندارد اگر ديگرى لباس به او ببخشد يا عاريه دهد، چنانچه قبول كردن آن براى او مشقت نداشته باشد، بايد قبول كند بلكه اگر عاريه كردن يا طلب بخشش براى او سخت نيست، بايد از كسى كه لباس دارد، طلب بخشش يا عاريه نمايد.
مسأله 845 - بنابر احتياط واجب بايد انسان از پوشيدن لباس شهرت كه پارچه يا رنگ يا دوخت آن براى كسى كه مىخواهد آن را بپوشد معمول نيست، خوددارى كند، ولى اگر با آن لباس نماز بخواند اشكال ندارد.
مسأله 846 - احتياط واجب آن است كه مرد لباس زنانه و زن لباس مردانه نپوشد ولى اگر با آن لباس نماز بخواند اشكال ندارد.
مسأله 847 - كسى كه بايد خوابيده نماز بخواند، اگر برهنه باشد و لحاف يا تشك او نجس يا ابريشم خالص يا از اجزاى حيوان حرام گوشت باشد، احتياط واجب آن است كه در نماز خود را با آنها نپوشاند.
مسأله 848 - در سه صورت كه تفصيل آنها بعداً گفته مىشود، اگر بدن يا لباس نمازگزار نجس باشد، نماز او صحيح است:
اول: آن كه به واسطۀ زخم يا جراحت يا دملى كه در بدن او است لباس يا بدنش به خون آلوده شده باشد.
دوم: آن كه بدن يا لباس او به مقدار كمتر از درهم (كه تقريباً به اندازۀ يك اشرفى مىشود) به خون آلوده باشد.
سوم: آن كه ناچار باشد با بدن يا لباس نجس نماز بخواند، و در دو صورت اگر فقط لباس نمازگزار نجس باشد، نماز او صحيح است.
اول: آن كه لباسهاى كوچك او مانند جوراب و عرقچين نجس باشد.
دوم: آن كه لباس زنى كه پرستار بچه است نجس شده باشد و احكام اين پنج صورت مفصلاً در مسائل بعد گفته مىشود.
مسأله 849 - اگر در بدن يا لباس نمازگزار، خون زخم يا جراحت يا دمل باشد، چنانچه طورى است كه آب كشيدن بدن يا لباس يا عوض كردن لباس براى بيشتر مردم يا براى خصوص او سخت است، تا وقتى كه زخم يا جراحت يا دمل خوب نشده است، مىتواند با آن خون نماز بخواند و همچنين است اگر چركى كه با خون بيرون آمده يا دوايى كه روى زخم گذاشتهاند و نجس شده، در بدن يا لباس او باشد.
مسأله 850 - اگر خون بريدگى و زخمى كه به زودى خوب مىشود و شستن آن آسان است، در بدن يا لباس نمازگزار باشد، نماز او باطل است.
مسأله 851 - اگر جايى از بدن يا لباس كه با زخم فاصله دارد، به رطوبت زخم نجس شود، جايز نيست با آن نماز بخواند. ولى اگر مقدارى از بدن يا لباس كه معمولاً به رطوبت زخم آلوده مىشود، به رطوبت آن نجس شود، نماز خواندن با آن مانعى ندارد.
مسأله 852 - اگر از زخمى كه توى دهان و بينى و مانند اينهاست خونى به بدن يا لباس برسد، احتياط واجب آن است كه با آن نماز نخواند، ولى با خون بواسير مىشود نماز خواند اگرچه دانههايش در داخل باشد.
مسأله 853 - كسى كه بدنش زخم است، اگر در بدن يا لباس خود خونى ببيند و نداند از زخم است يا خون ديگر، با آن نماز خواندن مانعى ندارد.
مسأله 854 - اگر چند زخم در بدن باشد و به طورى نزديك هم باشند كه يك زخم حساب شود، تا وقتى همه خوب نشدهاند، نماز خواندن با خون آنها اشكال ندارد. ولى اگر به قدرى از هم دور باشند كه هر كدام يك زخم حساب شود، هر كدام كه خوب شد، بايد براى نماز، بدن و لباس را از خون آن آب بكشد.
مسأله 855 - اگر سر سوزنى خون حيض يا نفاس، در بدن يا لباس نمازگزار باشد نماز او باطل است و بنابر احتياط واجب بايد خون استحاضه، در بدن يا لباس نمازگزار نباشد، ولى خونهاى ديگر مثل خون بدن انسان يا خون حيوان حلال گوشت و خون سگ و خوك و كافر و مردار و حيوان حرام گوشت اگرچه در چند جاى بدن و لباس باشد در صورتى كه روى هم كمتر از درهم باشد (كه تقريباً به اندازۀ يك اشرفى مىشود) نماز خواندن با آن اشكال ندارد. ولى احتياط مستحب آن است كه از خون سگ و كافر و مردار و حيوان حرام گوشت اجتناب كند.
مسأله 856 - خونى كه به لباس بىآستر بريزد و به پشت آن برسد، يك خون حساب مىشود ولى اگر پشت آن، جدا خونى شود، بنابر احتياط واجب بايد هر كدام را جدا حساب نمود، پس اگر خونى كه در پشت و روى لباس است روى هم كمتر از درهم باشد، نماز با آن صحيح و اگر بيشتر باشد نماز با آن باطل است.
مسأله 857 - اگر خون، روى لباسى كه آستر دارد بريزد و به آستر آن برسد و يا به آستر بريزد و روى لباس خونى شود، بايد هر كدام را جدا حساب نمود، پس اگر خون روى لباس و آستر، كمتر از درهم باشد نماز با آن صحيح و اگر بيشتر باشد نماز با آن باطل است.
مسأله 858 - اگر خون بدن يا لباس كمتر از درهم باشد و رطوبتى به آن برسد در صورتى كه خون و رطوبتى كه به آن رسيده به اندازۀ درهم يا بيشتر شود و اطراف را
آلوده كند، نماز با آن باطل است، بلكه اگر رطوبت و خون به اندازۀ درهم نشود و اطراف را هم آلوده نكند، نماز خواندن با آن اشكال دارد، ولى اگر رطوبت مخلوط به خون شود و از بين برود نماز صحيح است.
مسأله 859 - اگر بدن يا لباس خونى نشود ولى به واسطۀ رسيدن به خون نجس شود اگرچه مقدارى كه نجس شده كمتر از درهم باشد، نمىشود با آن نماز خواند.
مسأله 860 - اگر خونى كه در بدن يا لباس است كمتر از درهم باشد و نجاست ديگرى به آن برسد، مثلاً يك قطره بول روى آن بريزد، نماز خواندن با آن جايز نيست.
مسأله 861 - اگر لباسهاى كوچك نمازگزار مثل عرقچين و جوراب كه نمىشود با آنها عورت را پوشانيد نجس باشد، چنانچه از مردار و حيوان حرام گوشت درست نشده باشد، نماز با آنها صحيح است و نيز اگر با انگشترى نجس نماز بخواند اشكال ندارد.
مسأله 862 - احتياط آن است كه چيز نجسى كه با آن مىشود عورت را پوشاند همراه نمازگزار نباشد، ولى كسى كه اين مسأله را نمىدانسته و مثلاً مدتى با اينطور نماز خوانده، لازم نيست آن نمازها را قضا كند.
مسأله 863 - زنى كه پرستار بچه است و بيشتر از يك لباس ندارد، هرگاه شبانه روزى يك مرتبه لباس خود را آب بكشد، اگرچه تا روز ديگر لباسش به بول بچه نجس شود، مىتواند با آن لباس نماز بخواند. ولى احتياط واجب آن است كه لباس خود را در شبانه روز يك مرتبه براى اولين نمازى كه لباسش پيش از آن نجس شده آب بكشد، و نيز اگر بيشتر از يك لباس دارد ولى ناچار است كه همۀ آنها را بپوشد، چنانچه شبانه روزى يك مرتبه به دستورى كه گفته شده همۀ آنها را آب بكشد كافى است.
مسأله 864 - چند چيز در لباس نمازگزار مستحب است كه از آن جمله است: عمامه با تحت الحنك، پوشيدن عبا و لباس سفيد و پاكيزهترين لباسها و استعمال بوى خوش و دست كردن انگشترى عقيق.
مسأله 865 - چند چيز در لباس نمازگزار مكروه است و از آن جمله است: پوشيدن لباس سياه و چرك و تنگ و لباس شرابخوار و لباس كسى كه از نجاست پرهيز نمىكند و لباسى كه نقش صورت دارد و نيز باز بودن تكمههاى لباس و دست كردن انگشترى كه نقش صورت. دارد مكروه مىباشد.
مكان نمازگزار چند شرط دارد:
مسأله 866 - كسى كه در ملك غصبى نماز مىخواند اگرچه روى فرش و تخت و مانند اينها باشد، نمازش باطل است ولى نماز خواندن در زير سقف غصبى و خيمۀ غصبى مانعى ندارد.
مسأله 867 - نماز خواندن در ملكى كه منفعت آن مال ديگرى است بدون اجازۀ كسى كه منفعت ملك، مال او مىباشد باطل است، مثلاً در خانه اجارهاى اگر صاحب خانه يا ديگرى بدون اجازۀ كسى كه آن خانه را اجاره كرده نماز بخواند، نمازش باطل است، و همچنين است اگر در ملكى كه ديگرى در آن حقى دارد نماز بخواند، مثلاً اگر ميت وصيت كرده باشد كه ثلث مال او را به مصرفى برسانند، تا وقتى ثلث را جدا نكنند نمىشود در ملك او نماز خواند.
مسأله 868 - كسى كه در مسجد نشسته، اگر ديگرى جاى او را غصب كند و در آنجا نماز بخواند بنابر احتياط واجب بايد دوباره نمازش را در محل ديگرى بخواند.
مسأله 869 - اگر در جايى كه نمىداند غصبى است نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد، يا در جايى كه غصبى بودن آن را فراموش كرده نماز بخواند و بعد از نماز يادش بيايد، نماز او صحيح است مگر آن كه خودش غصب كرده باشد كه در اين صورت به احتياط واجب نمازش باطل است.
مسأله 870 - اگر بداند جايى غصبى است ولى نداند كه در جاى غصبى نماز باطل است و در آنجا نماز بخواند، نماز او باطل مىباشد.
مسأله 871 - كسى كه ناچار است نماز واجب را سواره بخواند، چنانچه حيوان سوارى يا زين آن غصبى باشد نماز او باطل است و همچنين است اگر بخواهد سواره نماز مستحبى بخواند.
مسأله 872 - كسى كه در ملكى با ديگرى شريك است اگر سهم او جدا نباشد، بدون اجازۀ شريكش نمىتواند در آن ملك تصرف كند و نماز بخواند.
مسأله 873 - اگر با عين پولى كه خمس و زكات آن را نداده ملكى بخرد، تصرف او در آن ملك حرام و نمازش هم در آن باطل است، و همچنين است اگر به ذمه بخرد و در موقع خريدن قصدش اين باشد كه از مالى كه خمس يا زكاتش را نداده بدهد.
مسأله 874 - اگر صاحب ملك به زبان، اجازۀ نماز خواندن بدهد و انسان بداند كه قلباً راضى نيست، نماز خواندن در ملك او باطل است. و اگر اجازه ندهد و انسان يقين كند كه قلباً راضى است نماز صحيح است.
مسأله 875 - تصرف در ملك ميتى كه خمس يا زكات بدهكار است حرام و نماز در آن باطل است مگر آن كه بدهكارى او را بدهند، يا بنا داشته باشند بدون مسامحه بپردازند.
مسأله 876 - تصرف در ملك ميتى كه به مردم بدهكار است، حرام و نماز در آن باطل است ولى تصرفات جزئى كه براى برداشتن ميت معمول است اشكال ندارد و نيز اگر بدهكارى او كمتر از مالش باشد و ورثه هم تصميم داشته باشند كه بدون مسامحه بدهى او را بدهند تصرف اشكال ندارد.
مسأله 877 - اگر ميت قرض نداشته باشد ولى بعضى از ورثۀ او صغير يا ديوانه يا غايب باشند، تصرف در ملك او حرام و نماز در آن باطل است ولى تصرفات جزئى كه براى برداشتن ميت معمول است اشكال ندارد.
مسأله 878 - نماز خواندن در مسافرخانه و حمام و مانند اينها كه براى واردين آماده است اشكال ندارد و اگر وثوق پيدا نشود كه صاحبش راضى است مشكل است، ولى در غير اين قبيل جاها، در صورتى مىشود نماز خواند كه مالك آن اجازه بدهد، يا حرفى بزند كه معلوم شود، براى نماز خواندن اذن داده است، مثل اين كه به كسى اجازه دهد در ملك او بنشيند و بخوابد، كه از اينها فهميده مىشود براى نماز خواندن هم اذن داده است.
مسأله 879 - در زمين بسيار وسيعى كه از دِه دور و چراگاه حيوانات است اگرچه صاحبانش راضى نباشند نماز خواندن و نشستن و خوابيدن در آن اشكال ندارد و در زمينهاى زراعتى هم كه نزديك دِه است و ديوار ندارد اگرچه در مالكين آنها صغير و ديوانه باشد نماز و عبور و تصرفات جزئى اشكال ندارد، ولى اگر يكى از صاحبانش ناراضى باشند تصرف در آن حرام و نماز باطل است.
مسأله 880 - مكان نمازگزار بايد بىحركت باشد و اگر به واسطۀ تنگى وقت يا جهت ديگر ناچار باشد در جايى كه حركت دارد، مانند اتومبيل و كشتى و ترن نماز بخواند، به قدرى كه ممكن است بايد در حال حركت چيزى نخواند و اگر آنها از قبله به طرف ديگر حركت كنند به طرف قبله برگردد.
مسأله 881 - نماز خواندن در اتومبيل و كشتى و ترن و مانند اينها، وقتى ايستادهاند مانعى ندارد.
مسأله 882 - روى خرمن گندم و جو و مانند اينها كه نمىشود بىحركت ماند نماز باطل است.
مسأله 883 - در جايى كه به واسطۀ احتمال باد و باران و زيادى جمعيت و مانند اينها اطمينان ندارد كه بتواند نماز را تمام كند، اگر به اميد تمام كردن شروع كند اشكال ندارد و اگر به مانعى برنخورد نمازش صحيح است و در جايى كه ماندن در آن حرام است، مثلاً زيرسقفى كه نزديك است خراب شود بايد نماز نخواند، ولى اگر خواند باطل نيست، و همچنين روى چيزى كه ايستادن و نشستن روى آن حرام است، مثل فرشى كه اسم خدا بر آن نوشته شده بايد نماز نخواند ولى اگر خواند صحيح است.
آن كه در جايى كه سقف آن كوتاه است و نمىتواند در آنجا راست بايستد، يا به اندازهاى كوچك است كه جاى ركوع و سجود ندارد، نماز نخواند و اگر ناچار شود كه در چنين جايى نماز بخواند بايد به قدرى كه ممكن است قيام و ركوع و سجود را بهجا آورد.
مسأله 884 - انسان بايد رعايت ادب را بكند و جلوتر از قبر پيغمبر و امام (علیه السلام) نماز نخواند چنانچه نماز خواندن بىاحترامى باشد حرام است ولى نماز باطل نيست.
مسأله 885 - اگر در نماز چيزى مانند ديوار بين او و قبر مطهر باشد كه بىاحترامى نشود اشكال ندارد، ولى فاصله شدن صندوق شريف و ضريح و پارچهاى كه روى آن افتاده كافى نيست.
آن كه مكان نمازگزار اگر نجس است به طورى تر نباشد كه رطوبت آن به بدن يا
لباس او برسد ولى جايى كه پيشانى را بر آن مىگذارد اگر نجس باشد در صورتى كه خشك هم باشد نماز باطل است، و احتياط مستحب آن است كه مكان نمازگزار اصلاً نجس نباشد.
مسأله 886 - بنابر احتياط مستحب بايد زن عقبتر از مرد بايستد و جاى سجدۀ او از جاى ايستادن مرد كمى عقبتر باشد.
مسأله 887 - اگر زن برابر مرد يا جلوتر بايستد و با هم وارد نماز شوند، بهتر آن است كه نماز را دوباره بخوانند.
مسأله 888 - اگر بين مرد و زن، ديوار يا پرده يا چيز ديگرى باشد نمازشان صحيح است، و احتياط مستحب هم در دوباره خواندن نيست.
آن كه جاى پيشانى نمازگزار از جاى زانوهاى او، بيش از چهار انگشت بسته، پستتر يا بلندتر نباشد، و احتياط واجب آن است كه از سر انگشتان پا هم بيشتر از اين پست و بلندتر نباشد.
مسأله 889 - بودن مرد و زن نامحرم در جاى خلوت جايز نيست، و احتياط در نماز نخواندن در آنجا است ليكن اگر خواند نمازش باطل نيست.
مسأله 890 - نماز خواندن در جايى كه تار و مانند آن استعمال مىكنند باطل نيست ولى گوش دادن به آنها حرام است.
مسأله 891 - در خانۀ كعبه و بر بام آن نماز واجب خواندن مكروه است ولى در حال ناچارى مانع ندارد.
مسأله 892 - خواندن نماز مستحب در خانۀ كعبه و بر بام آن اشكال ندارد، بلكه مستحب است در داخل خانه مقابل هر ركنى دو ركعت نماز بخوانند.
مسأله 893 - در شرع مقدس اسلام بسيار سفارش شده است، كه نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از همۀ مسجدها مسجد الحرام است و بعد از آن مسجد پيغمبر(صلی الله علیه و آله) و بعد مسجد كوفه و بعد از آن مسجد بيتالمقدس و بعد از مسجد بيت المقدس، مسجد جامع هر شهر و بعد از آن مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار است.
مسأله 894 - براى زنها نماز خواندن در خانه، بلكه در صندوقخانه و اتاق عقب بهتر است، ولى اگر بتوانند كاملاً خود را از نامحرم حفظ كنند بهتر است در مسجد نماز بخوانند.
مسأله 895 - نماز در حرم امامان (علیهم السلام) مستحب، بلكه بهتر از مسجد است و نماز در حرم مطهر حضرت اميرالمؤمنين (علیه السلام) برابر دويست هزار نماز است.
مسأله 896 - زياد رفتن به مسجد و رفتن در مسجدى كه نمازگزار ندارد مستحب است و همسايۀ مسجد اگر عذرى نداشته باشد، مكروه است در غير مسجد نماز بخواند.
مسأله 897 - مستحب است انسان با كسى كه در مسجد حاضر نمىشود غذا نخورد، و در كارها با او مشورت نكند، و همسايۀ او نشود، و از او زن نگيرد و به او زن ندهد.
جاهايى كه نماز خواندن در آنها مكروه است مسأله 898 - نماز خواندن در چند جا مكروه است و از آن جمله است: حمام، زمين نمكزار، مقابل انسان، مقابل درى كه باز است، در جاده و خيابان و كوچه اگر براى كسانى كه عبور مىكنند زحمت نباشد، و چنانچه زحمت باشد حرام ولى نماز باطل نيست. مقابل آتش و چراغ، در آشپزخانه و هر جا كه كورۀ آتش باشد، مقابل چاه و چالهاى كه محل بول باشد، رو به روى عكس و مجسمۀ چيزى كه روح دارد، مگر
آن كه روى آن پرده بكشند، در اتاقى كه جنب در آن باشد، در جايى كه عكس باشد اگرچه رو به روى نمازگزار نباشد، مقابل قبر، روى قبر، بين دو قبر، در قبرستان.
مسأله 899 - كسى كه در محل عبور مردم نماز مىخواند، يا كسى رو به روى او است، مستحب است جلوى خود چيزى بگذارد و اگر چوب يا ريسمانى هم باشد كافى است.
مسأله 900 - نجس كردن زمين و سقف و بام و طرف داخل ديوار مسجد حرام است و هر كس بفهمد كه نجس شده است بايد فوراً نجاست آن را برطرف كند. و احتياط واجب آن است كه طرف بيرون ديوار مسجد را هم نجس نكنند، و اگر نجس شود نجاستش را برطرف نمايند، مگر آن كه واقف آن را جزء مسجد قرار نداده باشد.
مسأله 901 - اگر نتواند مسجد را تطهير نمايد، يا كمك لازم داشته باشد و پيدا نكند، تطهير مسجد بر او واجب نيست، ولى اگر بىاحترامى به مسجد باشد بنابر احتياط واجب، بايد به كسى كه مىتواند تطهير كند اطلاع دهد.
مسأله 902 - اگر جايى از مسجد نجس شود كه تطهير آن بدون كندن يا خراب كردن ممكن نيست بايد آنجا را بكنند، يا اگر خرابى زياد لازم نمىآيد خراب نمايند، و هزينۀ پر كردن چاله و تعمير خرابى بر كسى است كه مسجد را نجس كرده است و بر اشخاصى كه براى تطهير مسجد جايى از آن را كندند، يا قسمتى از آن را خراب نمودند، پر كردن جايى كه كندهاند، و ساختن جايى كه خراب كردهاند واجب نيست. ولى اگر آن كس كه نجس كرده بكند يا خراب كند در صورت امكان بايد پر كند و تعمير نمايد.
مسأله 903 - اگر مسجدى را غصب كنند و به جاى آن خانه و مانند آن بسازند، كه ديگر به آن مسجد نگويند بازهم بنابر احتياط واجب نجس كردن آن حرام و تطهير آن واجب است.
مسأله 904 - نجس كردن حرم امامان (علیهم السلام) حرام است. و اگر يكى از آنها نجس شود، چنانچه نجس ماندن آن بىاحترامى باشد، تطهير آن واجب است، بلكه احتياط واجب آن است كه اگر بىاحترامى هم نباشد آن را تطهير كنند.
مسأله 905 - اگر حصير مسجد نجس شود، بنابر احتياط واجب بايد آن را آب بكشند ولى چنانچه به واسطۀ آب كشيدن، خراب مىشود و بريدن جاى نجس بهتر است، بايد آن را ببرند و اگر كسى كه نجس كرده ببرد بايد خودش اصلاح كند.
مسأله 906 - بردن عين نجس مانند خون در مسجد اگر بىاحترامى به مسجد باشد حرام است، و همچنين بردن چيزى كه نجس شده، در صورتى كه بىاحترامى به مسجد باشد حرام است.
مسأله 907 - اگر مسجد را براى روضهخوانى چادر بزنند و فرش كنند و سياهى بكوبند و اسباب چاى در آن ببرند، در صورتى كه اين كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود اشكال ندارد.
مسأله 908 - بنابر احتياط واجب مسجد را به طلا نبايد زينت نمايند و همچنين نبايد صورت چيزهايى كه مثل انسان و حيوان روح دارد در مسجد نقش كنند. و نقاشى چيزهايى كه روح ندارد، مثل گل و بوته مكروه است.
مسأله 909 - اگر مسجد خراب هم شود نمىتوانند آن را بفروشند يا داخل ملك و جاده نمايند.
مسأله 910 - فروختن در و پنجره و چيزهاى ديگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود، بايد اينها را صرف تعمير همان مسجد كنند. و چنانچه به درد آن مسجد نخورد، بايد در مسجد ديگر مصرف شود، ولى اگر به درد مسجدهاى ديگر هم نخورد، مىتوانند آن را بفروشند و پول آن را اگر ممكن است صرف تعمير همان مسجد وگرنه صرف تعمير مسجد ديگر نمايند.
مسأله 911 - ساختن مسجد و تعمير مسجدى كه نزديك به خرابى مىباشد مستحب است و اگر مسجد طورى خراب شود كه تعمير آن ممكن نباشد، مىتوانند آن را خراب كنند و دوباره بسازند بلكه مىتوانند مسجدى را كه خراب نشده، براى احتياج مردم خراب كنند و بزرگتر بسازند.
مسأله 912 - تميز كردن مسجد و روشن كردن چراغ آن مستحب است، و كسى كه مىخواهد مسجد برود، مستحب است خود را خوشبو كند و لباس پاكيزه و قيمتى بپوشد، و ته كفش خود را وارسى كند كه نجاستى به آن نباشد، و موقع داخل شدن به مسجد، اول پاى راست و موقع بيرون آمدن، اول پاى چپ را بگذارد، و همچنين مستحب است از همه زودتر به مسجد آيد و از همه ديرتر از مسجد بيرون رود.
مسأله 913 - وقتى انسان وارد مسجد مىشود، مستحب است دو ركعت نماز به قصد تحيت و احترام مسجد بخواند، و اگر نماز واجب يا مستحب ديگرى هم بخواند كافى است.
مسأله 914 - خوابيدن در مسجد اگر انسان ناچار نباشد و صحبت كردن راجع به كارهاى دنيا و مشغول صنعت شدن و خواندن شعرى كه نصيحت و مانند آن نباشد مكروه است. و نيز مكروه است آب دهان و بينى و اخلاط سينه را در مسجد بيندازد و گمشدهاى را طلب كند و صداى خود را بلند كند ولى بلند كردن صدا براى اذان مانعى ندارد.
مسأله 915 - راه دادن بچه و ديوانه به مسجد مكروه است و كسى كه پياز و سير و مانند اينها خورده كه بوى دهانش مردم را اذيت مىكند مكروه است به مسجد برود.
مسأله 916 - براى مرد و زن مستحب است پيش از نمازهاى يوميه اذان و اقامه بگويند، ولى پيش از نماز عيد فطر و قربان، مستحب است سه مرتبه بگويند: «اَلصَّلاة»
و در نمازهاى واجب ديگر سه مرتبه «اَلصَّلاة» را به قصد رجا بگويد.
مسأله 917 - مستحب است در روز اولى كه بچه به دنيا مىآيد يا پيش از آن كه بند نافش بيفتد، در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگويند.
مسأله 918 - اذان هجده جمله است: «اَللّهُ اَكْبَرُ» چهار مرتبه «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ، اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ، حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ، اَللّهُ اَكْبَرُ، لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» هر يك دو مرتبه، و اقامه هفده جمله است؛ يعنى دو مرتبه «اَللّهُ اَكْبَرُ» از اول اذان و يك مرتبه «لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» از آخر آن كم مىشود و بعد از گفتن «حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ» بايد دو مرتبه «قَدْ قامَتِ الصَّلاةُ» اضافه نمود.
مسأله 919 - «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِيّاً وَلِيُّ اللّهِ» جزء اذان و اقامه نيست ولى خوب است بعد از «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ» به قصد قربت گفته شود.
«اَللّهُ اَكْبَرُ» يعنى خداى تعالى بزرگتر از آن است كه او را وصف كنند. «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» يعنى شهادت مىدهم كه غير خدايى كه يكتا و بىهمتا است خداى ديگرى سزاوار پرستش نيست. «اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه» يعنى شهادت مىدهم كه حضرت محمد بن عبداللّه(صلی الله علیه و آله) پيغمبر و فرستادۀ خداست. «اَشْهَدُ اَنَّ عَلِيّاً اميرُالمُؤْمنينَ وَلِيُّ اللّهِ» يعنى شهادت مىدهم كه حضرت على عليه الصلاة والسلام اميرالمؤمنين و ولىّ خدا بر همۀ خلق است. «حَيَّ عَلَى الصّلاة» يعنى بشتاب براى نماز. «حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ» يعنى بشتاب براى رستگارى. «حَيَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَلِ» يعنى بشتاب براى بهترين كارها كه نماز است. «قَدْ قامَتِ الصّلاة» يعنى به تحقيق نماز برپا شد. «لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» يعنى خدايى سزاوار پرستش نيست مگر خدايى كه يكتا و بىهمتا است.
مسأله 920 - بين جملههاى اذان و اقامه بايد خيلى فاصله نشود و اگر بين آنها بيشتر از معمول فاصله بيندازد، بايد دوباره آن را از سر بگيرد.
مسأله 921 - اگر در اذان و اقامه صدا را در گلو بيندازد چنانچه غنا شود؛ يعنى به طور آوازهخوانى كه در مجالس لهو و بازيگرى معمول است اذان و اقامه را بگويد، حرام است و اگر غنا نشود مكروه مىباشد.
مسأله 922 - در پنج نماز اذان ساقط مىشود: اول: نماز عصر روز جمعه. دوم: نماز عصر روز عرفه كه روز نهم ذى حجه است. سوم: نماز عشاى شب عيد قربان، براى كسى كه در مشعر الحرام باشد. چهارم: نماز عصر و عشاى زن مستحاضه. پنجم: نماز عصر و عشاى كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند و در اين پنج نماز در صورتى اذان ساقط مىشود كه با نماز قبلى فاصله نشود يا فاصلۀ كمى بين آنها باشد، ولى فاصله شدن نافله و تعقيب ضرر ندارد.
مسأله 923 - اگر براى نماز جماعتى اذان و اقامه گفته باشند، كسى كه با آن جماعت نماز مىخواند، نبايد براى نماز خود اذان و اقامه بگويد.
مسأله 924 - اگر براى خواندن نماز جماعت به مسجد رود و ببيند جماعت تمام شده تا وقتى كه صفها بههم نخورده و جمعيت متفرق نشده، نمىتواند براى نماز خود اذان و اقامه بگويد در صورتى كه براى جماعت اذان و اقامه گفته شده باشد.
مسأله 925 - در جايى كه عدهاى مشغول نماز جماعتند، يا نماز آنان تازه تمام شده و صفها بههم نخورده است، اگر انسان بخواهد فرادا يا با جماعت ديگرى كه برپا مىشود نماز بخواند، با سه شرط اذان و اقامه از او ساقط مىشود:
اول: آن كه براى آن نماز، اذان و اقامه گفته باشند.
دوم: آن كه نماز جماعت باطل نباشد.
سوم: آن كه نماز او و نماز جماعت در يك مكان باشد، پس اگر نماز جماعت، داخل مسجد باشد و او بخواهد در بام مسجد نماز بخواند، مستحب است اذان و اقامه بگويد.
مسأله 926 - اگر در شرط دوم از شرطهايى كه در مسأله پيش گفته شده شك كند؛ يعنى شك كند كه نماز جماعت صحيح بوده يا نه، اذان و اقامه از او ساقط است ولى اگر در يكى از دو شرط ديگر شك كند مستحب است اذان و اقامه بگويد.
مسأله 927 - كسى كه اذان و اقامۀ ديگرى را مىشنود مستحب است هر قسمتى را كه مىشنود بگويد ولى در حكايت اقامه كه از ديگرى بشنود از «حىّ على الصّلاة» تا «حىّ على خير العمل» را به اميد ثواب بگويد.
مسأله 928 - كسى كه اذان و اقامۀ ديگرى را شنيده، چه با او گفته باشد يا نه، در صورتى كه بين آن اذان و اقامه و نمازى كه مىخواهد بخواند زياد فاصله نشده باشد، مىتواند براى نماز خود اذان و اقامه نگويد.
مسأله 929 - اگر مرد اذان زن را با قصد لذت بشنود، اذان از او ساقط نمىشود. بلكه اگر قصد لذت هم نداشته باشد، ساقط شدن اذان اشكال دارد.
مسأله 930 - اذان و اقامۀ نماز جماعت را بايد مرد بگويد، ولى در جماعت زنان اگر زن اذان و اقامه بگويد كافى است.
مسأله 931 - اقامه بايد بعد از اذان گفته شود و اگر قبل از اذان بگويند صحيح نيست.
مسأله 932 - اگر كلمات اذان و اقامه را بدون ترتيب بگويد، مثلاً «حىّ على الفلاح» را پيش از «حىّ على الصّلاة» بگويد بايد از جايى كه ترتيب بههم خورده، دوباره بگويد.
مسأله 933 - بايد بين اذان و اقامه فاصله ندهد و اگر بين آنها به قدرى فاصله دهد كه اذانى را كه گفته اذان اين اقامه حساب نشود مستحب است دوباره اذان و اقامه را بگويد و نيز اگر بين اذان و اقامه و نماز به قدرى فاصله دهد كه اذان و اقامۀ آن نماز حساب نشود، مستحب است دوباره براى آن نماز، اذان و اقامه بگويد.
مسأله 934 - اذان و اقامه بايد به عربى صحيح گفته شود، پس اگر به عربى غلط
بگويد، يا به جاى حرفى حرف ديگر بگويد، يا مثلاً ترجمۀ آنها را به فارسى بگويد صحيح نيست.
مسأله 935 - اذان و اقامه بايد بعد از داخل شدن وقت نماز گفته شود و اگر عمداً يا از روى فراموشى پيش از وقت بگويد باطل است.
مسأله 936 - اگر پيش از گفتن اقامه شك كند كه اذان گفته يا نه بايد اذان را بگويد، ولى اگر مشغول اقامه شود و شك كند كه اذان گفته يا نه، گفتن اذان لازم نيست.
مسأله 937 - اگر در بين اذان يا اقامه پيش از آن كه قسمتى را بگويد شك كند كه قسمت پيش از آن را گفته يا نه، بايد قسمتى را كه در گفتن آن شك كرده بگويد، ولى اگر در حال گفتن قسمتى از اذان يا اقامه شك كند كه آنچه پيش از آن است گفته يا نه، گفتن آن لازم نيست.
مسأله 938 - مستحب است انسان در موقع گفتن اذان، رو به قبله بايستد و با وضو يا غسل باشد و دستها را به گوش بگذارد و صدا را بلند نمايد و بكشد و بين جملههاى اذان كمى فاصله دهد و بين آنها حرف نزند.
مسأله 939 - مستحب است بدن انسان در موقع گفتن اقامه آرام باشد و آن را از اذان آهستهتر بگويد و جملههاى آن را بههم نچسباند، ولى به اندازهاى كه بين جملههاى اذان فاصله مىدهد، بين جملههاى اقامه فاصله ندهد.
مسأله 940 - مستحب است بين اذان و اقامه يك قدم بردارد، يا قدرى بنشيند يا سجده كند يا ذكر بگويد يا دعا بخواند يا قدرى ساكت باشد يا حرفى بزند يا دو ركعت نماز بخواند ولى حرف زدن بين اذان و اقامۀ نماز صبح مستحب نيست، ولى نماز خواندن بين اذان و اقامۀ نماز مغرب را به اميد ثواب بياورد.
مسأله 941 - مستحب است كسى را كه براى گفتن اذان معيّن مىكنند، عادل و وقتشناس و صدايش بلند باشد و اذان را در جاى بلند بگويد.
واجبات نماز يازده چيز است: اول: نيت. دوم: قيام يعنى (ايستادن). سوم: تكبيرهالاحرام يعنى گفتن اللّه اكبر در اول نماز. چهارم: ركوع. پنجم: سجود. ششم: قرائت. هفتم: ذكر. هشتم: تشهد. نهم: سلام. دهم: ترتيب. يازدهم: موالات يعنى پى در پى بودن اجزاى نماز.
مسأله 942 - بعضى از واجبات نماز ركن است؛ يعنى اگر انسان آنها را بهجا نياورد، يا در نماز اضافه كند عمداً باشد يا اشتباهاً، نماز باطل مىشود. و بعضى ديگر ركن نيست؛ يعنى اگر عمداً كم يا زياد شود، نماز باطل مىشود و چنانچه اشتباهاً كم يا زياد گردد نماز باطل نمىشود، و ركن نماز پنج چيز است: اول: نيت. دوم: تكبيرهالاحرام. سوم: قيام در موقع گفتن تكبيرهالاحرام و قيام متصل به ركوع؛ يعنى ايستادن پيش از ركوع. چهارم: ركوع. پنجم: دو سجده.
مسأله 943 - انسان بايد نماز را به نيت قربت؛ يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم، بهجا آورد، و لازم نيست نيت را از قلب خود بگذراند يا مثلاً به زبان بگويد كه چهار ركعت نماز ظهر مىخوانم قربةً الى اللّه.
مسأله 944 - اگر در نماز ظهر يا در نماز عصر نيت كند كه چهار ركعت نماز مىخوانم و معيّن نكند، ظهر است يا عصر، نماز او باطل است. و نيز كسى كه مثلاً قضاى نماز ظهر بر او واجب است، اگر در وقت نماز ظهر بخواهد آن نماز قضا يا نماز ظهر را بخواند، بايد نمازى را كه مىخواند، در نيت معيّن كند.
مسأله 945 - انسان بايد از اول تا آخر نماز به نيت خود باقى باشد، پس اگر در بين نماز به طورى غافل شود كه اگر بپرسند چه مىكنى، نداند چه بگويد، نمازش باطل است.
مسأله 946 - انسان بايد فقط براى انجام امر خداوند عالم نماز بخواند، پس كسى كه ريا كند؛ يعنى براى نشان دادن به مردم نماز بخواند، نمازش باطل است خواه فقط براى مردم باشد، يا خدا و مردم هر دو را در نظر بگيرد.
مسأله 947 - اگر قسمتى از نماز را هم براى غير خدا بهجا آورد، نماز باطل است، چه آن قسمت، واجب باشد مثل «حمد» و سوره، چه مستحب باشد مانند قنوت، بلكه اگر تمام نماز را براى خدا بهجا آورد ولى براى نشان دادن به مردم در جاى مخصوصى مثل مسجد، يا در وقت مخصوصى مثل اول وقت، يا به طرز مخصوصى، مثلاً با جماعت نماز بخواند، نمازش باطل است.
مسأله 948 - گفتن «اللّه اكبر» در اول هر نماز واجب و ركن است و بايد حروف «اللّه» و حروف «اكبر» و دو كلمه «اللّه و اكبر» را پشت سر هم بگويد و نيز بايد اين دو كلمه به عربى صحيح گفته شود و اگر به عربى غلط بگويد، يا مثلاً ترجمۀ آن را به فارسى بگويد صحيح نيست.
مسأله 949 - احتياط واجب آن است كه تكبيرهالاحرام نماز را به چيزى كه پيش از آن مىخواند، مثلاً به اقامه يا به دعايى كه پيش از تكبير مىخواند نچسباند.
مسأله 950 - اگر انسان بخواهد «اللّه اكبر» را به چيزى كه بعد از آن مىخواند مثلاً به «بسم اللّه الرحمن الرحيم» بچسباند بايد «ر» اكبر را پيش بدهد.
مسأله 951 - موقع گفتن تكبيرهالاحرام، بايد بدن آرام باشد و اگر عمداً در حالى كه بدنش حركت دارد، تكبيرهالاحرام را بگويد باطل است، و چنانچه سهواً حركت كند بنابر احتياط واجب بايد اول، عملى كه نماز را باطل مىكند انجام دهد و دوباره تكبير بگويد.
مسأله 952 - تكبير و «حمد» و سوره و ذكر و دعا را بايد طورى بخواند كه خودش
بشنود و اگر به واسطۀ سنگينى يا كرى گوش يا سر و صداى زياد نمىشنود، بايد طورى بگويد كه اگر مانعى نباشد بشنود.
مسأله 953 - كسى كه لال است يا زبان او مرضى دارد كه نمىتواند «اللّه اكبر» را درست بگويد، بايد به هر طور كه مىتواند بگويد و اگر هيچ نمىتواند بگويد بايد در قلب خود بگذراند و براى تكبير اشاره كند و زبانش را هم اگر مىتواند حركت دهد.
مسأله 954 - مستحب است بعد از تكبيرهالاحرام بگويد: «يا مُحْسِنُ قَدْ اَتَاكَ الْمُسيئُ وَقَدْ اَمَرْتَ الْمُحْسِنَ اَنْ يَتَجَاوَزَ عَنِ الْمُسِيئِ اَنْتَ الْمُحْسِنُ وَاَنَا الْمُسيئُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَتَجاوَزْ عَنْ قَبيحِ مَا تَعْلَمُ مِنّي» يعنى اى خدايى كه به بندگان احسان مىكنى بندۀ گنهكار به در خانۀ تو آمده و تو امر كردهاى كه نيكوكار از گنهكار بگذرد، تو نيكوكارى و من گناهكار به حق محمد و آل محمد رحمت خود را بر محمد وآل محمد بفرست و از بدىهايى كه مىدانى از من سر زده بگذر.
مسأله 955 - مستحب است موقع گفتن تكبير اول نماز، و تكبيرهاى بين نماز، دستها را تا مقابل گوشها بالا ببرد.
مسأله 956 - اگر شك كند كه تكبيرهالاحرام را گفته يا نه، چنانچه مشغول خواندن چيزى شده، به شك خود اعتنا نكند و اگر چيزى نخوانده، بايد تكبير را بگويد.
مسأله 957 - اگر بعد از گفتن تكبيرهالاحرام شك كند كه آن را صحيح گفته يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 958 - قيام در موقع گفتن تكبيرهالاحرام و قيام پيش از ركوع كه آن را قيام متصل به ركوع مىگويند ركن است، ولى قيام در موقع خواندن «حمد» و سوره و قيام بعد از ركوع ركن نيست و اگر كسى آن را از روى فراموشى ترك كند، نمازش صحيح است.
مسأله 959 - واجب است پيش از گفتن تكبير و بعد از آن مقدارى بايستد تا يقين كند كه در حال ايستادن تكبير گفته است.
مسأله 960 - اگر ركوع را فراموش كند و بعد از «حمد» و سوره بنشيند و يادش بيايد كه ركوع نكرده، بايد بايستد و به ركوع رود و اگر بدون اين كه بايستد، به حال خميدگى به ركوع برگردد، چون قيام متصل به ركوع را بهجا نياورده، نماز او باطل است.
مسأله 961 - موقعى كه ايستاده است، بايد بدن را حركت ندهد و به طرفى خم نشود و به جايى تكيه نكند ولى اگر از روى ناچارى باشد، يا در حال خم شدن براى ركوع پاها را حركت دهد اشكال ندارد.
مسأله 962 - اگر موقعى كه ايستاده، از روى فراموشى بدن را حركت دهد، يا به طرفى خم شود، يا به جايى تكيه كند، اشكال ندارد ولى در قيام موقع گفتن تكبيرهالاحرام و قيام متصل به ركوع اگر از روى فراموشى هم باشد، بنابر احتياط واجب، بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
مسأله 963 - بايد در موقع ايستادن، هر دو پا روى زمين باشد، ولى لازم نيست سنگينى بدن روى هر دو پا باشد و اگر روى يك پا هم باشد اشكال ندارد.
مسأله 964 - كسى كه مىتواند درست بايستد، اگر پاها را خيلى گشاد بگذارد كه به حال ايستادن معمولى نباشد نمازش باطل است.
مسأله 965 - موقعى كه انسان در نماز مىخواهد كمى جلو يا عقب رود، يا كمى بدن را به طرف راست يا چپ حركت دهد، بايد چيزى نگويد ولى «بِحَوْلِ اللّهِ وَقُوَّتِهِ اَقُومُ وَاَقْعُدُ» را بايد در حال برخاستن بگويد و در موقع گفتن ذكرهاى واجب هم بدن بايد بىحركت باشد بلكه احتياط واجب آن است كه در موقع گفتن ذكرهاى مستحبى نماز، بايد بدنش آرام باشد.
مسأله 966 - اگر در حال حركت بدن ذكر بگويد، مثلاً موقع رفتن به ركوع يا رفتن
به سجده تكبير بگويد، چنانچه آن را به قصد ذكرى كه در نماز دستور دادهاند بگويد، بايد نماز را دوباره بخواند و اگر به اين قصد نگويد، بلكه بخواهد ذكرى گفته باشد نماز صحيح است.
مسأله 967 - حركت دادن دست و انگشتان در موقع خواندن «حمد»، اشكال ندارد، اگرچه احتياط مستحب آن است كه آنها را هم حركت ندهد.
مسأله 968 - اگر موقع خواندن «حمد» و سوره، يا خواندن تسبيحات بىاختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن خارج شود، احتياط واجب آن است كه بعد از آرام گرفتن بدن، آنچه را در حال حركت خوانده دوباره بخواند.
مسأله 969 - اگر در بين نماز از ايستادن عاجز شود بايد بنشيند و اگر از نشستن هم عاجز شود بايد بخوابد ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.
مسأله 970 - تا انسان مىتواند ايستاده نماز بخواند، نبايد بنشيند مثلاً كسى كه در موقع ايستادن، بدنش حركت مىكند يا مجبور است به چيزى تكيه دهد، يا بدنش را كج كند، يا خم شود يا پاها را بيشتر از معمول گشاد بگذارد، بايد به هر طور كه مىتواند ايستاده نماز بخواند ولى اگر به هيچ قسم حتى مثل حال ركوع هم نتواند بايستد، بايد راست بنشيند و نشسته نماز بخواند.
مسأله 971 - تا انسان مىتواند بنشيند نبايد خوابيده نماز بخواند و اگر نتواند راست بنشيند، بايد هر طور كه مىتواند بنشيند و اگر به هيچ قسم نمىتواند بنشيند، بايد به طورى كه در احكام قبله گفته شد، به پهلوى راست بخوابد و اگر نمىتواند، به پهلوى چپ و اگر آن هم ممكن نيست به پشت بخوابد، به طورى كه كف پاهاى او رو به قبله باشد.
مسأله 972 - كسى كه نشسته نماز مىخواند، اگر بعد از خواندن «حمد» و سوره بتواند بايستد، و ركوع را ايستاده بهجا آورد، بايد بايستد و از حال ايستاده به ركوع رود
و اگر نتواند، بايد ركوع را هم نشسته بهجا آورد.
مسأله 973 - كسى كه خوابيده نماز مىخواند، اگر در بين نماز بتواند بنشيند، بايد مقدارى را كه مىتواند، نشسته بخواند. و نيز اگر مىتواند بايستد، بايد مقدارى را كه مىتواند، ايستاده بخواند، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى نخواند.
مسأله 974 - كسى كه نشسته نماز مىخواند اگر در بين نماز بتواند بايستد بايد مقدارى را كه مىتواند، ايستاده بخواند ولى تا بدنش آرام نگرفته، بايد چيزى نخواند.
مسأله 975 - كسى كه مىتواند بايستد اگر بترسد كه به واسطۀ ايستادن مريض شود يا ضررى به او برسد، مىتواند نشسته نماز بخواند و اگر از نشستن هم بترسد، مىتواند خوابيده نماز بخواند.
مسأله 976 - اگر انسان احتمال بدهد كه تا آخر وقت بتواند ايستاده نماز بخواند مىتواند اول وقت نماز بخواند اگرچه احتياط آن است كه نماز را تأخير بيندازد.
مسأله 977 - مستحب است در حال ايستادن، بدن را راست نگه دارد، شانهها را پايين بيندازد، دستها را روى رانها بگذارد، انگشتها را بههم بچسباند، جاى سجده را نگاه كند، سنگينى بدن را به طور مساوى روى دوپا بيندازد، با خضوع و خشوع باشد، پاها را پس و پيش نگذارد، اگر مرد است پاها را از سه انگشتِ باز، تا يك وجب فاصله دهد، و اگر زن است پاها را بههم بچسباند.
مسأله 978 - در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميه، انسان بايد اول «حمد» و بعد از آن يك سورۀ تمام بخواند.
مسأله 979 - اگر وقت نماز تنگ باشد، يا انسان ناچار شود كه سوره را نخواند، مثلاً بترسد كه اگر سوره را بخواند، دزد يا درنده، يا چيز ديگرى به او صدمه بزند، نبايد سوره را بخواند و اگر در كارى عجله داشته باشد مىتواند سوره را نخواند.
مسأله 980 - اگر عمداً سوره را پيش از «حمد» بخواند نمازش باطل است و اگر اشتباهاً سوره را پيش از «حمد» بخواند و در بين آن يادش بيايد، بايد سوره را رها كند و بعد از خواندن «حمد» سوره را از اول بخواند.
مسأله 981 - اگر «حمد» و سوره يا يكى از آنها را فراموش كند و بعد از رسيدن به ركوع بفهمد نمازش صحيح است.
مسأله 982 - اگر پيش از آن كه براى ركوع خم شود، بفهمد كه «حمد» و سوره را نخوانده بايد بخواند. و اگر بفهمد سوره را نخوانده، بايد فقط سوره را بخواند ولى اگر بفهمد «حمد» تنها را نخوانده، بايد اول «حمد» و بعد از آن دوباره سوره را بخواند، و نيز اگر خم شود و پيش از آن كه به ركوع برسد، بفهمد «حمد» و سوره، يا سورۀ تنها، يا «حمد» تنها را نخوانده، بايد بايستد و به همين دستور عمل نمايد.
مسأله 983 - اگر در نماز يكى از چهار سورهاى را كه آيۀ سجده دارد و در مسأله 355 گفته شد، عمداً بخواند نمازش باطل است.
مسأله 984 - اگر اشتباهاً مشغول خواندن سورهاى شود كه سجدۀ واجب دارد، چنانچه پيش از رسيدن به آيۀ سجده بفهمد، بايد آن سوره را رها كند و سورۀ ديگر بخواند و اگر بعد از خواندن آيۀ سجده بفهمد بايد در بين نماز با اشاره، سجدۀ آن را بهجا آورد و به همان سوره كه خوانده اكتفا نمايد.
مسأله 985 - اگر در نماز آيۀ سجده را بشنود و به اشاره سجده كند نمازش صحيح است.
مسأله 986 - در نماز مستحبى خواندن سوره لازم نيست، اگرچه آن نماز به واسطۀ نذر كردن واجب شده باشد، ولى در بعضى از نمازهاى مستحبى مثل نماز وحشت كه سوره مخصوصى دارد، اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار كرده باشد، بايد همان سوره را بخواند.
مسأله 987 - در نماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه مستحب است در ركعت اول بعد از «حمد» سورۀ «جمعه» و در ركعت دوم بعد از «حمد» سورۀ «منافقين» بخواند و اگر مشغول يكى از اينها شود، بنابر احتياط واجب نمىتواند آن را رها كند و سورۀ ديگر بخواند.
مسأله 988 - اگر بعد از «حمد» مشغول خواندن سورۀ «قل هو اللّه اَحد» يا سورۀ «قل يا ايّها الكافرون» شود، نمىتواند آن را رها كند و سورۀ ديگر بخواند ولى در نماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى به جاى سورۀ «جمعه» و «منافقين» يكى از اين دو سوره را بخواند، تا به نصف نرسيده، مىتواند آن را رها كند و سورۀ «جمعه» و «منافقين» را بخواند.
مسأله 989 - اگر در نماز جمعه يا نماز ظهر روز جمعه عمداً سورۀ «قل هو اللّه اَحد» يا سورۀ «قل يا ايّها الكافرون» بخواند، اگرچه به نصف نرسيده باشد بنابر احتياط واجب نمىتواند رها كند و سورۀ «جمعه» و «منافقين» را بخواند.
مسأله 990 - اگر در نماز، غير سورۀ «قل هو اللّه اَحد» و «قل يا ايّها الكافرون» سورۀ ديگرى بخواند، تا به نصف نرسيده مىتواند رها كند و سورۀ ديگر بخواند.
مسأله 991 - اگر مقدارى از سوره را فراموش كند يا از روى ناچارى، مثلاً به واسطۀ تنگى وقت يا جهت ديگر نشود آن را تمام نمايد مىتواند آن سوره را رها كند و سورۀ ديگر بخواند، اگرچه از نصف گذشته باشد يا سورهاى كه مىخوانده «قل هو اللّه اَحد» يا «قل يا ايّها الكافرون» باشد.
مسأله 992 - بر مرد واجب است «حمد» و سورۀ نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند و بر مرد و زن واجب است «حمد» و سوره نماز ظهر و عصر را آهسته بخوانند.
مسأله 993 - مرد بايد در نماز صبح و مغرب و عشا مواظب باشد كه تمام كلمات «حمد» و سوره حتى حرف آخر آنها را بلند بخواند.
مسأله 994 - زن مىتواند «حمد» و سورۀ نماز صبح و مغرب و عشا را بلند يا آهسته بخواند، ولى اگر نامحرم صدايش را بشنود بنابر احتياط واجب بايد آهسته بخواند.
مسأله 995 - اگر در جايى كه بايد نماز را بلند خواند عمداً آهسته بخواند، يا در جايى كه بايد آهسته خواند عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد صحيح است و اگر در بين خواندن «حمد» و سوره هم بفهمد اشتباه كرده، لازم نيست مقدارى را كه خوانده دوباره بخواند.
مسأله 996 - اگر كسى در خواندن «حمد» و سوره بيشتر از معمول صدايش را بلند كند، مثل آن كه آنها را با فرياد بخواند، نمازش باطل است.
مسأله 997 - انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند و كسى كه به هيچ قسم نمىتواند صحيح آن را ياد بگيرد، بايد هر طور كه مىتواند بخواند و احتياط مستحب آن است كه نماز را به جماعت بهجا آورد.
مسأله 998 - كسى كه «حمد» و سوره و چيزهاى ديگر نماز را بخوبى نمىداند و مىتواند ياد بگيرد، چنانچه وقت نماز وسعت دارد، بايد ياد بگيرد و اگر وقت تنگ است، بنابر احتياط واجب در صورتى كه ممكن باشد، بايد نمازش را به جماعت بخواند.
مسأله 999 - احتياط واجب آن است كه براى ياد دادن واجبات نماز مزد نگيرند ولى براى مستحبات آن اشكال ندارد.
مسأله 1000 - اگر يكى از كلمات «حمد» يا سوره را نداند، يا عمداً آن را نگويد يا به جاى حرفى حرف ديگر بگويد، مثلاً به جاى (ض) (ظ) بگويد يا جايى كه بايد بدون زير و زبر خوانده شود، زير و زبر بدهد، يا تشديد را نگويد نماز او باطل است.
مسأله 1001 - اگر انسان كلمهاى را صحيح بداند و در نماز همان طور بخواند و بعد بفهمد غلط خوانده لازم نيست دوباره نماز را بخواند و يا اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسأله 1002 - اگر زير و زبر كلمهاى را نداند بايد ياد بگيرد ولى اگر كلمهاى را كه وقف كردن آخر آن جايز است هميشه وقف كند ياد گرفتن زير و زبر آن لازم نيست و نيز اگر نداند مثلاً كلمهاى به «س» است يا به «ص» بايد ياد بگيرد و چنانچه دو جور يا بيشتر بخواند، مثل آن كه در (اهْدِنَا الصِّرَاطَ المُسْتَقِيمَ) مستقيم را يك مرتبه با سين و يك مرتبه با صاد بخواند نمازش باطل است مگر آن كه هر دو جور قرائت شده باشد و به اميد رسيدن به واقع بخواند.
مسأله 1003 - اگر در كلمهاى واو باشد و حرف قبل از واو در آن كلمه پيش داشته باشد و حرف بعد از واو در آن كلمه همزه «ء» باشد مثل كلمۀ «سوء» بهتر است آن واو را مدّ بدهد؛ يعنى آن را بكشد. و همچنين اگر در كلمهاى الف باشد و حرف قبل از الف در آن كلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از الف در آن كلمه همزه باشد مثل «جاء» بهتر است الف آن را بكشد و نيز اگر در كلمهاى «ى» باشد و حرف پيش از «ى» در آن كلمه زير داشته باشد و حرف بعد از «ى» در آن كلمه همزه باشد مثل «جيء» بهتر آن است «ى» را با مدّ بخواند و اگر بعد از اين واو و الف و «ى» به جاى همزه «ء» حرفى باشد كه ساكن است؛ يعنى زير و زبر و پيش ندارد باز هم بهتر آن است اين سه حرف را با مدّ بخواند، مثلاً در (وَلاَ الضّالّينَ)كه بعد از الف حرف لام ساكن است، بهتر آن است الف آن را با مدّ بخواند.
مسأله 1004 - احتياط مستحب آن است كه در نماز، وقف به حركت و وصل به سكون ننمايد و معنى وقف به حركت آن است كه زير يا زبر يا پيش آخر كلمهاى را بگويد و بين آن كلمه و كلمۀ بعدش فاصله دهد، مثلاً بگويد: (الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ) و ميم الرحيم را زير بدهد و بعد قدرى فاصله دهد و بگويد: (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ). و معنى وصل به سكون آن است كه زير يا زبر يا پيش كلمهاى را نگويد و آن كلمه را به كلمۀ بعد بچسباند مثل آن كه بگويد: (الرَّحْمنِ الرَّحِيم)و ميم الرحيم را زير ندهد و فوراً (مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ) را بگويد.
مسأله 1005 - در ركعت سوم و چهارم نماز مىتواند فقط يك «حمد» بخواند يا سه مرتبه تسبيحات اربعه بگويد؛ يعنى سه مرتبه بگويد: «سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَرُ» و اگر يك مرتبه هم تسبيحات اربعه بگويد كافى است و مىتواند در يك ركعت «حمد» و در ركعت ديگر تسبيحات بگويد و بهتر است در هر دو ركعت تسبيحات بخواند.
مسأله 1006 - در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد.
مسأله 1007 - بر مرد و زن واجب است كه در ركعت سوم و چهارم نماز «حمد» يا تسبيحات را آهسته بخوانند.
مسأله 1008 - اگر در ركعت سوم و چهارم «حمد» بخواند، بنابر احتياط واجب بايد بسم اللّه آن را هم آهسته بگويد.
مسأله 1009 - كسى كه نمىتواند تسبيحات را ياد بگيرد يا درست بخواند، بايد در ركعت سوم و چهارم «حمد» بخواند.
مسأله 1010 - اگر در دو ركعت اول نماز به خيال اين كه دو ركعت آخر است تسبيحات بگويد، چنانچه پيش از ركوع بفهمد، بايد «حمد» و سوره را بخواند و اگر در ركوع يا بعد از ركوع بفهمد، نمازش صحيح است.
مسأله 1011 - اگر در دو ركعت آخر نماز به خيال اين كه در دو ركعت اول است «حمد» بخواند، يا در دو ركعت اول نماز با اين كه گمان مىكرده در دو ركعت آخر است «حمد» بخواند، چه پيش از ركوع بفهمد چه بعد از آن نمازش صحيح است.
مسأله 1012 - اگر در ركعت سوم يا چهارم مىخواست «حمد» بخواند تسبيحات به زبانش آمد، يا مىخواست تسبيحات بخواند «حمد» به زبانش آمد بايد آن را رها كند و دوباره «حمد» يا تسبيحات را بخواند. ولى اگر عادتش خواندن چيزى بوده كه به زبانش آمده، و در خزانه قلبش آن را قصد داشته مىتواند همان را تمام كند و نمازش صحيح است.
مسأله 1013 - كسى كه عادت دارد در ركعت سوم و چهارم تسبيحات بخواند اگر بدون قصد مشغول خواندن «حمد» شود بايد آن را رها كند و دوباره «حمد» يا تسبيحات را بخواند.
مسأله 1014 - در ركعت سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبيحات استغفار كند، مثلاً بگويد: «اَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبِّي وَاَتُوبُ اِلَيْهِ» يا بگويد: «اَللّهُمَّ اغْفِرْلِي» و اگر به گمان آن كه «حمد» يا تسبيحات را گفته مشغول گفتن استغفار شود و شك كند كه «حمد» يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا ننمايد ولى اگر نمازگزار پيش از خم شدن براى ركوع در حالى كه مشغول گفتن استغفار نيست، شك كند كه «حمد» يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد «حمد» يا تسبيحات را بخواند.
مسأله 1015 - اگر در ركوع ركعت سوم يا چهارم يا در حال رفتن به ركوع شك كند كه «حمد» يا تسبيحات را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1016 - هرگاه شك كند كه آيه يا كلمهاى را درست گفته يا نه اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول نشده، بايد آن آيه يا كلمه را به طور صحيح بگويد و اگر به چيزى كه بعد از آن است مشغول شده، چنانچه آن چيز ركن باشد مثل آن كه در ركوع شك كند كه فلان كلمه از سوره را درست گفته يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند، و اگر ركن نباشد، مثلاً موقع گفتن (اللّهُ الصَّمَدُ) شك كند كه (قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ)را درست گفته يا نه، باز هم مىتواند به شك خود اعتنا نكند، ولى اگر احتياطاً آن آيه يا كلمه را به طور صحيح بگويد اشكال ندارد، و اگر چند مرتبه هم شك كند، مىتواند چند بار بگويد اما اگر به وسواس برسد و باز هم بگويد، بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند.
مسأله 1017 - مستحب است در ركعت اول، پيش از خواندن «حمد» بگويد: «اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجيمِ» و در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر «بسم اللّه» را بلند بگويد و «حمد» و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آيه وقف كند؛ يعنى آن را به آيۀ
بعد نچسباند، و در حال خواندن «حمد» و سوره به معناى آيه توجه داشته باشد. اگر نماز را به جماعت مىخواند، بعد از تمام شدن «حمد» امام، و اگر فرادا مىخواند، بعد از آن كه «حمد» خودش تمام شد بگويد: «الحَمْدُ للّهِ ربِّ العالَمِينَ». بعد از خواندن سورۀ «قل هو اللّه اَحد» يك، يا دو، يا سه مرتبه «كَذَلِكَ اللّهُ ربّي» يا سه مرتبه «كَذَلِكَ اللّهُ رَبُّنا» بگويد، بعد از خواندن سوره كمى صبر كند بعد تكبير پيش از ركوع را بگويد يا قنوت را بخواند.
مسأله 1018 - مستحب است در تمام نمازها در ركعت اول، سورۀ «اِنّا اَنزلناه» و در ركعت دوم، سورۀ «قل هو اللّه اَحد» را بخواند.
مسأله 1019 - مكروه است انسان در تمام نمازهاى يك شبانهروز سورۀ «قل هو اللّه اَحد» را نخواند.
مسأله 1020 - خواندن سورۀ «قل هو اللّه اَحد» به يك نفس مكروه است.
مسأله 1021 - سورهاى را كه در ركعت اول خوانده مكروه است در ركعت دوم بخواند ولى اگر سورۀ «قل هو اللّه اَحد» را در هر دو ركعت بخواند مكروه نيست.
مسأله 1022 - در هر ركعت بعد از قرائت بايد به اندازهاى خم شود كه بتواند دست را به زانو بگذارد و اين عمل را ركوع مىگويند.
مسأله 1023 - اگر به اندازۀ ركوع خم شود، ولى دستها را به زانو نگذارد اشكال ندارد.
مسأله 1024 - هرگاه ركوع را به طور غير معمول بهجا آورد، مثلاً به چپ يا راست خم شود، اگرچه دستهاى او به زانو برسد، صحيح نيست.
مسأله 1025 - خم شدن بايد به قصد ركوع باشد، پس اگر به قصد كار ديگر مثلاً براى كشتن جانور خم شود، نمىتواند آن را ركوع حساب كند بلكه بايد بايستد دوباره
براى ركوع خم شود و به واسطۀ اين عمل، ركن زياد نشده و نماز باطل نمىشود.
مسأله 1026 - كسى كه دست يا زانوى او با دست و زانوى ديگران فرق دارد، مثلاً دستش خيلى بلند است كه اگر كمى خم شود به زانو مىرسد يا زانوى او پايينتر از مردم ديگر است كه بايد خيلى خم شود تا دستش به زانو برسد، بايد به اندازۀ معمول خم شود.
مسأله 1027 - كسى كه نشسته ركوع مىكند، بايد به قدرى خم شود كه صورتش مقابل زانوها برسد و بهتر است به قدرى خم شود كه صورت نزديك جاى سجده برسد.
مسأله 1028 - انسان هر ذكرى در ركوع بگويد كافى است ولى احتياط واجب آن است كه به قدر سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ» كمتر نباشد.
مسأله 1029 - ذكر ركوع بايد دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود و مستحب است آن را سه يا پنج يا هفت مرتبه بلكه بيشتر بگويند.
مسأله 1030 - در ركوع بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و در ذكر مستحب هم اگر آن را به قصد ذكرى كه براى ركوع دستور دادهاند بگويد بنابر احتياط واجب، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 1031 - اگر موقعى كه ذكر واجب ركوع را مىگويد، بىاختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج شود بايد بعد از آرام گرفتن بدن، بنابر احتياط واجب دوباره ذكر را بگويد، ولى اگر كمى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج نشود، يا انگشتان را حركت دهد اشكال ندارد.
مسأله 1032 - اگر پيش از آن كه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد عمداً ذكر ركوع را بگويد، نمازش باطل است.
مسأله 1033 - اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب، عمداً سر از ركوع بردارد نمازش باطل است و اگر سهواً سر بردارد، چنانچه پيش از آن كه از حال ركوع خارج شود، يادش بيايد كه ذكر ركوع را تمام نكرده بايد در حال آرامى بدن دوباره ذكر را بگويد و اگر بعد از آن كه از حال ركوع خارج شد، يادش بيايد نماز او صحيح است.
مسأله 1034 - اگر نتواند به مقدار ذكر در ركوع بماند، در صورتى كه بتواند پيش از آن كه از حد ركوع بيرون رود ذكر را بگويد، بايد در آن حال تمام كند و اگر نتواند در حال برخاستن ذكر را به قصد رجا بگويد.
مسأله 1035 - اگر به واسطۀ مرض و مانند آن در ركوع آرام نگيرد نماز صحيح است ولى بايد پيش از آن كه از حال ركوع خارج شود ذكر واجب؛ يعنى «سُبْحانَ رَبِّيالعَظِيمِ وَبِحَمْدِه» يا سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» را بگويد.
مسأله 1036 - هرگاه نتواند به اندازۀ ركوع خم شود، بايد به چيزى تكيه دهد و ركوع كند و اگر موقعى هم كه تكيه داده نتواند به طور معمول ركوع كند بايد به هر اندازه مىتواند، خم شود و اگر هيچ نتواند خم شود بايد موقع ركوع بنشيند و نشسته ركوع كند و احتياط مستحب آن است كه نماز ديگرى هم بخواند و براى ركوع آن با سر اشاره نمايد.
مسأله 1037 - كسى كه مىتواند ايستاده نماز بخواند اگر در حال ايستاده يا نشسته نتواند ركوع كند، بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره كند و اگر نتواند اشاره كند، بايد به نيت ركوع چشمها را هم بگذارد و ذكر آن را بگويد و به نيت برخاستن از ركوع، چشمها را باز كند و اگر از اين هم عاجز است بايد در قلب، نيت ركوع كند و ذكر آن را بگويد.
مسأله 1038 - كسى كه نمىتواند ايستاده يا نشسته ركوع كند و براى ركوع فقط مىتواند در حالى كه نشسته است كمى خم شود يا در حالى كه ايستاده است با سر اشاره كند، بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره نمايد و احتياط مستحب
آن است كه نماز ديگرى هم بخواند و موقع ركوع آن بنشيند و هر قدر مىتواند براى ركوع خم شود.
مسأله 1039 - اگر بعد از رسيدن به حد ركوع و آرام گرفتن بدن سر بردارد و دو مرتبه به قصد ركوع به اندازۀ ركوع خم شود، نمازش باطل است، و نيز اگر بعد از آن كه به اندازۀ ركوع خم شد و بدنش آرام گرفت، به قصد ركوع به قدرى خم شود كه از اندازۀ ركوع بگذرد و دوباره به ركوع برگردد، بنابر احتياط واجب نمازش باطل است و بهتر آن است كه نماز را تمام كند و از سر بخواند.
مسأله 1040 - بعد از تمام شدن ذكر ركوع، بايد راست بايستد و بعد از آن كه بدن آرام گرفت به سجده رود و اگر عمداً پيش از ايستادن، يا پيش از آرام گرفتن بدن به سجده رود نمازش باطل است.
مسأله 1041 - اگر ركوع را فراموش كند و پيش از آن كه به سجده برسد، يادش بيايد، بايد بايستد بعد به ركوع رود و چنانچه به حالت خميدگى به ركوع برگردد، نمازش باطل است.
مسأله 1042 - اگر بعد از آن كه پيشانى به زمين برسد، يادش بيايد كه ركوع نكرده بنابر احتياط واجب بايد بايستد و ركوع را بهجا آورد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
مسأله 1043 - مستحب است پيش از رفتن به ركوع در حالى كه راست ايستاده تكبير بگويد و در ركوع زانوها را به عقب دهد و پشت را صاف نگه دارد و گردن را بكشد و مساوى پشت نگه دارد و بين دو قدم را نگاه كند و پيش از ذكر يا بعد از آن صلوات بفرستد و بعد از آن كه از ركوع برخاست و راست ايستاد، در حال آرامى بدن بگويد: «سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَه».
مسأله 1044 - مستحب است در ركوع زنها دست را از زانو بالاتر بگذارند و زانوها را به عقب ندهند.
مسأله 1045 - نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب، بعد از ركوع دو سجده كند و سجده آن است كه پيشانى و كف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمين بگذارد.
مسأله 1046 - دو سجده روى هم يك ركن است كه اگر كسى در نماز واجب عمداً يا از روى فراموشى هر دو را ترك كند، يا دو سجدۀ ديگر به آنها اضافه نمايد، نمازش باطل است.
مسأله 1047 - اگر عمداً يك سجده كم يا زياد كند، نماز باطل مىشود و اگر سهواً يك سجده كم كند حكم آن بعداً گفته خواهد شد.
مسأله 1048 - اگر پيشانى را عمداً يا سهواً به زمين نگذارد، سجده نكرده است، اگرچه جاهاى ديگر به زمين برسد ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهواً جاهاى ديگر را به زمين نرساند، يا سهواً ذكر نگويد سجده صحيح است.
مسأله 1049 - در سجده هر ذكرى بگويد كافى است، ولى احتياط واجب آن است كه مقدار ذكر از سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّيَ الاَْعْلى وَبِحَمْدِه» كمتر نباشد. و مستحب است «سُبْحانَ رَبِّيَ الاَْعْلى وَبِحَمدِهِ» را سه يا پنج يا هفت مرتبه بگويد.
مسأله 1050 - در سجود بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و موقع گفتن ذكر مستحب هم، اگر آن را به قصد ذكرى كه براى سجده دستور دادهاند بگويد، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 1051 - اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام بگيرد عمداً ذكر سجده را بگويد، يا پيش از تمام شدن ذكر عمداً سر از سجده بردارد، نماز باطل است.
مسأله 1052 - اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام گيرد، سهواً ذكر
سجده را بگويد و پيش از آن كه سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه كرده بايد دوباره در حال آرام بودن، ذكر را بگويد.
مسأله 1053 - اگر بعد از آن كه سر از سجده برداشت، بفهمد كه پيش از آرام گرفتن بدن، ذكر را گفته يا پيش از آن كه ذكر سجده تمام شود سر برداشته نمازش صحيح است.
مسأله 1054 - اگر موقعى كه ذكر سجده را مىگويد، يكى از هفت عضو را عمداً از زمين بردارد، نماز باطل مىشود ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست، اگر غير پيشانى جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد اشكال ندارد.
مسأله 1055 - اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده سهواً پيشانى را از زمين بردارد نمىتواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند، ولى اگر جاهاى ديگر را سهواً از زمين بردارد، بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد.
مسأله 1056 - بعد از تمام شدن ذكر سجدۀ اول بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.
مسأله 1057 - جاى پيشانى نمازگزار بايد از جاهاى زانوهايش پستتر و بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد، بلكه احتياط واجب آن است كه جاى پيشانى او از جاى انگشتانش پستتر و بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد.
مسأله 1058 - در زمين سراشيب كه سراشيبى آن درست معلوم نيست احتياط واجب آن است كه جاى پيشانى نمازگزار از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بيش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد.
مسأله 1059 - اگر پيشانى را سهواً به چيزى بگذارد كه از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است، چنانچه بلندى آن به قدرى است كه نمىگويند در حال سجده است، مىتواند سر را بردارد و به چيزى كه بلندى آن به
اندازه چهار انگشت بسته يا كمتر است بگذارد و مىتواند سر را به روى آن كه به اندازۀ چهار انگشت يا كمتر است بكشد، و اگر بلندى آن به قدرى است كه مىگويند در حال سجده است احتياط واجب آن است كه پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه بلندى آن به اندازۀ چهار انگشت بسته يا كمتر است بكشد، و اگر كشيدن پيشانى ممكن نيست، بنابر احتياط واجب بايد پيشانى را بلند كند و بر موضعى كه بلندى زايدى ندارد بگذارد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند.
مسأله 1060 - بايد بين پيشانى و آنچه بر آن سجده مىكند چيزى نباشد پس اگر مهر به قدرى چرك باشد كه پيشانى به خود مهر نرسد، سجده باطل است ولى اگر مثلاً رنگ مهر تغيير كرده باشد اشكال ندارد.
مسأله 1061 - در سجده بايد كف دست را بر زمين بگذارد ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد، و اگر پشت دست ممكن نباشد، بايد مچ دست را بگذارد، و چنانچه آن را هم نتواند، بايد تا آرنج هر جا كه مىتواند بر زمين بگذارد و اگر آن هم ممكن نيست، گذاشتن بازو كافى است.
مسأله 1062 - در سجده بنابر احتياط واجب بايد سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد، و اگر انگشتهاى ديگر پا، يا روى پا را به زمين بگذارد، يا به واسطۀ بلند بودن ناخن، سر شست به زمين نرسد نمازش باطل است.
مسأله 1063 - كسى كه مقدارى از شست پايش بريده، بايد بقيۀ آن را به زمين بگذارد، و اگر چيزى از آن نمانده، يا اگر مانده خيلى كوتاه است بايد بقيۀ انگشتان را بگذارد و اگر هيچ انگشت ندارد، بايد هر مقدارى از پا باقى مانده به زمين بگذارد.
مسأله 1064 - اگر به طور غير معمول سجده كند، مثلاً سينه و شكم را به زمين بچسباند، بنابر احتياط مستحب بايد نماز را دوباره بخواند، ولى اگر پاها را دراز كند، اگرچه هفت عضوى كه گفته شد به زمين برسد، بنابر احتياط واجب، بايد نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1065 - مهر يا چيز ديگرى كه بر آن سجده مىكند، بايد پاك باشد، ولى اگر مثلاً مهر را روى فرش نجس بگذارد، يا يك طرف مهر نجس باشد و پيشانى را به طرف پاك آن بگذارد اشكال ندارد.
مسأله 1066 - اگر در پيشانى دمل و مانند آن باشد، چنانچه ممكن است بايد با جاى سالم پيشانى سجده كند، و اگر ممكن نيست بايد زمين را گود كند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى كه براى سجده كافى باشد بر زمين بگذارد.
مسأله 1067 - اگر دمل يا زخم تمام پيشانى را گرفته باشد بايد به يكى از دو طرف پيشانى سجده كند و اگر ممكن نيست به چانه و اگر به چانه هم ممكن نيست بايد به هر جاى از صورت كه ممكن است سجده كند و اگر به هيچ جاى از صورت ممكن نيست بايد با جلو سر سجده نمايد.
مسأله 1068 - كسى كه نمىتواند پيشانى را به زمين برساند بايد به قدرى كه مىتواند خم شود و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه بگويند سجده كرده است، ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول به زمين بگذارد.
مسأله 1069 - كسى كه هيچ نمىتواند خم شود بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند و اگر نتواند بايد با چشمها اشاره نمايد و در هر دو صورت احتياط واجب آن است كه اگر مىتواند به قدرى مهر را بلند كند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر نمىتواند احتياط مستحب آن است كه مهر را بلند كند و به پيشانى بگذارد، و اگر با سر يا چشمها هم نمىتواند اشاره كند، بايد در قلب نيت سجده كند، و بنابر احتياط واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.
مسأله 1070 - كسى كه نمىتواند بنشيند، بايد ايستاده نيت سجده كند و چنانچه مىتواند، براى سجده با سر اشاره كند و اگر نمىتواند، با چشمها اشاره نمايد و اگر اين
را هم نمىتواند، در قلب نيت سجده كند، و بنابر احتياط واجب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.
مسأله 1071 - اگر پيشانى بىاختيار از جاى سجده بلند شود، چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره به جاى سجده برسد، و اين يك سجده حساب مىشود، چه ذكر سجده را گفته باشد يا نه و اگر نتواند سر را نگه دارد و بىاختيار دوباره به جاى سجده برسد، روى هم يك سجده حساب مىشود و اگر ذكر نگفته باشد بايد بگويد.
مسأله 1072 - جايى كه انسان بايد تقيه كند مىتواند بر فرش و مانند آن سجده نمايد و لازم نيست براى نماز به جاى ديگر برود.
مسأله 1073 - اگر روى چيزى كه بدن روى آن آرام نمىگيرد سجده كند باطل است ولى روى تشك پَر، يا چيز ديگرى كه بعد از سر گذاشتن و مقدارى پايين رفتن آرام مىگيرد سجده كند اشكال ندارد.
مسأله 1074 - اگر انسان ناچار شود كه در زمين گل نماز بخواند بنابر احتياط واجب بايد در حالى كه ايستاده است، براى سجده با سر اشاره كند و تشهد را ايستاده بخواند.
مسأله 1075 - در ركعت اول و ركعت سومى كه تشهد ندارد، مثل ركعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا اگر بعد از سجده دوم بدون آن كه مقدارى بنشيند براى ركعت بعد برخيزد نمازش صحيح است، ولى بنابر احتياط واجب بايد بعد از سجدۀ دوم قدرى بىحركت بنشيند و بعد برخيزد.
مسأله 1076 - بايد بر زمين و چيزهاى غير خوراكى كه از زمين مىرويد، مانند چوب و برگ درخت سجده كرد و سجده بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى صحيح نيست و نيز سجده كردن بر چيزهاى معدنى مانند طلا و نقره و عقيق و فيروزه باطل است اما سجده كردن بر سنگهاى معدنى مانند سنگ مرمر و سنگهاى سياه اشكال ندارد.
مسأله 1077 - احتياط واجب آن است كه بر برگ درخت مو، اگر تازه باشد سجده نكنند.
مسأله 1078 - سجده بر چيزهايى كه از زمين مىرويد و خوراك حيوان است مثل علف و كاه صحيح است.
مسأله 1079 - سجده بر گُلهايى كه خوراكى نيستند، صحيح است ولى سجده بر دواهاى خوراكى كه از زمين مىرويد، مانند گل بنفشه و گل گاوزبان صحيح نيست.
مسأله 1080 - سجده بر گياهى كه خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى ديگر معمول نيست و نيز سجده بر ميوه نارس صحيح نيست.
مسأله 1081 - سجده بر سنگ آهك و سنگ گچ صحيح است بلكه به گچ و آهك پخته و آجر و كوزه گلى و مانند آن هم مىشود سجده كرد.
مسأله 1082 - اگر كاغذ را از چيزى كه سجده بر آن صحيح است مثلاً از كاه ساخته باشند، مىشود بر آن سجده كرد و سجده بر كاغذى كه از پنبه و مانند آن ساخته شده اشكال ندارد.
مسأله 1083 - براى سجده بهتر از هر چيز تربت حضرت سيدالشهدا (علیه السلام) مىباشد، بعد از آن خاك، بعد از خاك سنگ و بعد از سنگ گياه است.
مسأله 1084 - اگر چيزى كه سجده بر آن صحيح است ندارد، يا اگر دارد به واسطۀ سرما يا گرماى زياد و مانند اينها نمىتواند بر آن سجده كند، بايد به لباسش اگر از كتان يا پنبه است، سجده كند و اگر از چيز ديگر است بر همان چيز سجده كند و اگر آن هم نيست بايد بر پشت دست و چنانچه آن هم ممكن نباشد به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.
مسأله 1085 - سجده بر گل و خاك سستى كه پيشانى روى آن آرام نمىگيرد اگر بعد از آن كه مقدارى فرو رفت آرام بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 1086 - اگر در سجده اول، مهر به پيشانى بچسبد و بدون اين كه مهر را بردارد دوباره به سجده رود اشكال دارد. بلكه نماز باطل است و بايد اعاده كند.
مسأله 1087 - اگر در بين نماز چيزى كه بر آن سجده مىكند گم شود و چيزى كه سجده بر آن صحيح است نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد، بايد نماز را بشكند و اگر وقت تنگ است بايد به لباسش اگر از پنبه يا كتان است سجده كند و اگر از چيز ديگرى است بر همان چيز و اگر آن هم ممكن نيست بر پشت دست، و اگر آن هم نمىشود به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.
مسأله 1088 - هرگاه در حال سجده بفهمد پيشانى را بر چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است، اگر ممكن باشد، بايد پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه سجده بر آن صحيح است بكشد و اگر وقت تنگ است، به دستورى كه در مسألۀ پيش گفته شد عمل كند.
مسأله 1089 - اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است، اشكال ندارد.
مسأله 1090 - سجده كردن براى غير خداوند متعال حرام مىباشد و بعضى از مردم عوام كه مقابل قبر امامان (علیهم السلام) پيشانى را به زمين مىگذارند، اگر براى شكر خداوند متعال باشد، اشكال ندارد وگرنه حرام است.
مسأله 1091 - در سجده چند چيز مستحب است:
1 كسى كه ايستاده نماز مىخواند بعد از آن كه سر از ركوع برداشت و كاملاً ايستاد و كسى كه نشسته نماز مىخواند، بعد از آن كه كاملاً نشست، براى رفتن به سجده تكبير بگويد.
2 موقعى كه مرد مىخواهد به سجده برود، اول دستها را و زن اول زانوها را به زمين بگذارد.
3 بينى را به مُهر يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد.
4 در حال سجده انگشتان دست را بههم بچسباند و برابر گوش بگذارد، به طورى كه سر آنها رو به قبله باشد.
5 - در سجده دعا كند و از خدا حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند:
«يا خَيْرَ الْمَسْؤُولينَ وَيا خَيْرَ الْمُعْطِينَ اُرْزُقْنِي وَارْزُقْ عِيالي مِنْ فَضْلِكَ فَاِنَّكَ ذُوالْفَضْلِ الْعَظِيمِ» يعنى اى بهترين كسى كه از او سؤال مىكنند و اى بهترين عطا كنندگان، روزى بده به من و عيال من از فضل خودت، پس به درستى كه تو داراى فضل بزرگى.
6 - بعد از سجده بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد.
7 بعد از هر سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تكبير بگويد.
8 - بعد از سجدۀ اول بدنش كه آرام گرفت «اَسْتَغْفِرُاللّهَ رَبِّي وَاَتُوبُ اِلَيْهِ» بگويد.
9 سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد.
10 براى رفتن به سجدۀ دوم، در حال آرامى بدن «اللّه اكبر» بگويد.
11 در سجدهها صلوات بفرستد و اگر آن را به قصد ذكرى كه در سجدهها دستور دادهاند بگويد اشكال ندارد.
12 در موقع بلند شدن، دستها را بعد از زانوها از زمين بردارد.
13 مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را به يكديگر بچسبانند. و مستحبات ديگر سجده در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1092 - قرآن خواندن در سجده مكروه است. و نيز مكروه است براى برطرف كردن گرد و غبار، جاى سجده را فوت كند. و اگر در اثر فوت كردن، دو حرف از دهان بيرون آيد، نماز باطل است و غير اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1093 - در هر يك از چهار سورۀ «والنجم» «اقرء» «الم تنزيل» و «حم سجده» يك آيۀ سجده است، كه اگر انسان بخواند يا گوش به آن دهد، بعد از تمام شدن آن آيه، بايد فوراً سجده كند و اگر فراموش كرد، هر وقت يادش آمد بايد سجده نمايد.
مسأله 1094 - اگر انسان موقعى كه آيۀ سجده را مىخواند، از ديگرى هم بشنود چنانچه گوش داده دو سجده نمايد و اگر به گوشش خورده يك سجده كافى است.
مسأله 1095 - در غير نماز اگر در حال سجده آيۀ سجده را بخواند يا به آن گوش بدهد بايد سر از سجده بردارد و دوباره سجده كند.
مسأله 1096 - اگر آيۀ سجده را از كسى كه قصد خواندن قرآن ندارد، بشنود، يا از مثل گرامافون آيه سجده را بشنود لازم نيست سجده نمايد، ولى اگر از آلتى كه صداى خود انسان را مىرساند بشنود واجب است سجده كند.
مسأله 1097 - در سجدۀ واجب قرآن نمىشود بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى سجده كرد، ولى ساير شرايط سجده را كه در نماز است لازم نيست مراعات كنند.
مسأله 1098 - در سجده واجب قرآن بايد طورى عمل كند كه بگويند سجده كرد.
مسأله 1099 - هرگاه در سجدۀ واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده به زمين بگذارد، اگرچه ذكر نگويد كافى است و گفتن ذكر، مستحب است و بهتر است بگويد: «لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ حَقّاً حَقّا لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ اِيماناً وَتَصْدِيقاً لا اِلَهَ اِلاَّ اللّهُ عُبُودِيَّةً وَرِقّاً سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً لا مُسْتَنْكِفاً وَلا مُسْتَكْبِراً بَلْ اَنَا عَبْدٌ ذَلِيلٌ ضَعِيفٌ خَائِفٌ مُسْتَجِيرٌ».
مسأله 1100 - در ركعت دوم تمام نمازهاى واجب و ركعت سوم نماز مغرب و ركعت چهارم نماز ظهر و عصر و عشا بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند و در حال
آرام بودن بدن تشهد بخواند؛ يعنى بگويد: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».
مسأله 1101 - كلمات تشهد بايد به عربى صحيح و به طورى كه معمول است پشت سر هم گفته شود.
مسأله 1102 - اگر تشهد را فراموش كند و بايستد و پيش از ركوع يادش بيايد كه تشهد را نخوانده، بايد بنشيند و تشهد را بخواند و دوباره بايستد و آنچه بايد در آن ركعت خوانده شود بخواند و نماز را تمام كند و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد، بايد نماز را تمام كند و بعد از سلام نماز، تشهد را قضا كند، و بنابر احتياط واجب براى تشهد فراموش شده دو سجده سهو بهجا آورد.
مسأله 1103 - مستحب است در حال تشهد بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را به كف پاى چپ بگذارد و پيش از تشهد بگويد: «اَلْحَمْدُ للّهِ» يا بگويد: «بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ وَخَيْرُ الاَْسْماء للّهِ» و نيز مستحب است دستها را بر رانها بگذارد و انگشتها را به يكديگر بچسباند و به دامان خود نگاه كند و بعد از تمام شدن تشهد بگويد: «وتَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ».
مسأله 1104 - مستحب است زنها در وقت خواندن تشهد، رانها را بههم بچسبانند.
مسأله 1105 - بعد از تشهد ركعت آخر نماز مستحب است در حالى كه نشسته و بدن آرام است بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» و بعد از آن بايد بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ» و احوط استحبابى آن است كه «وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» را اضافه نمايد، يا بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْنا وَعَلَى عِبادِ اللّهِ الصّالِحِينَ».
مسأله 1106 - اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز
بههم نخورده و كارى هم كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مىكند مثل پشت به قبله كردن انجام نداده، بايد سلام را بگويد و نمازش صحيح است.
مسأله 1107 - اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز بههم خورده است، چنانچه پيش از آن كه صورت نماز بههم بخورد كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مىكند، مثل پشت به قبله كردن انجام نداده باشد نمازش صحيح است، و اگر پيش از آن كه صورت نماز بههم بخورد، كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مىكند انجام داده باشد بنابر احتياط نمازش باطل است، گرچه صحيح بودن آن خالى از قوّت نيست.
مسأله 1108 - اگر عمداً ترتيب نماز را بههم بزند، مثلاً سوره را پيش از «حمد» بخواند، يا سجود را پيش از ركوع بهجا آورد، نماز باطل مىشود.
مسأله 1109 - اگر ركنى از نماز را فراموش كند و ركن بعد از آن را بهجا آورد، مثلاً پيش از آن كه ركوع كند دو سجده نمايد، نماز باطل است.
مسأله 1110 - اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن نيست بهجا آورد، مثلاً پيش از آن كه دو سجده كند تشهد بخواند، بايد ركن را بهجا آورد و آنچه را اشتباهاً پيش از آن خوانده دوباره بخواند.
مسأله 1111 - اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و ركن بعد از آن را بهجا آورد، مثلاً «حمد» را فراموش كند و مشغول ركوع شود، نمازش صحيح است.
مسأله 1112 - اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و آن هم ركن نيست بهجا آورد، مثلاً «حمد» را فراموش كند و سوره را بخواند چنانچه مشغول ركن بعد شده باشد، مثلاً در ركوع يادش بيايد كه «حمد» را نخوانده، بايد بگذرد و نماز او صحيح است، و اگر مشغول ركن بعد نشده باشد، بايد آنچه را
فراموش كرده بهجا آورد و بعد از آن، چيزى را كه اشتباهاً جلوتر خوانده دوباره بخواند.
مسأله 1113 - اگر سجدۀ اول را به خيال اين كه سجدۀ دوم است، يا سجدۀ دوم را به خيال اين كه سجدۀ اول است بهجا آورد، نماز صحيح است و سجدۀ اول او سجدۀ اول و سجدۀ دوم او سجدۀ دوم حساب مىشود.
مسأله 1114 - انسان بايد نماز را با موالات بخواند؛ يعنى كارهاى نماز مانند ركوع و سجود و تشهد را پشت سر هم بهجا آورد، و چيزهايى را كه در نماز مىخواند به طورى كه معمول است پشت سر هم بخواند، و اگر به قدرى بين آنها فاصله بيندازد كه نگويند نماز مىخواند نمازش باطل است.
مسأله 1115 - اگر در نماز سهواً بين حرفها يا كلمات فاصله بيندازد و فاصله به قدرى نباشد كه صورت نماز از بين برود چنانچه مشغول ركن بعد نشده باشد، بايد آن حرفها يا كلمات را به طور معمول بخواند و اگر مشغول ركن بعد شده باشد، نمازش صحيح است.
مسأله 1116 - طول دادن ركوع و سجود و خواندن سورههاى بزرگ، موالات را بههم نمىزند.
مسأله 1117 - در تمام نمازهاى واجب و مستحب پيش از ركوع ركعت دوم، مستحب است قنوت بخواند، و در نماز وتر با آن كه يك ركعت مىباشد، خواندن قنوت پيش از ركوع مستحب است، و نماز جمعه در هر ركعت يك قنوت دارد و نماز آيات پنج قنوت و نماز عيد فطر و قربان در ركعت اول پنج قنوت و در ركعت دوم چهار قنوت دارد.
مسأله 1118 - اگر بخواهد قنوت بخواند به احتياط واجب بايد دستها را بلند كند و مستحب است دستها را تا مقابل صورت بلند نمايد وكف دستها را رو به آسمان قرار دهد، و به قصد رجا، انگشتان دستها را بهجز ابهام بههم بچسباند و هر دو كف دستها را پهلوى هم متصل بههم قرار دهد و نگاهش هنگام قنوت به كف دستهايش باشد.
مسأله 1119 - در قنوت هر ذكرى بگويد، اگرچه يك «سُبْحَانَ اللّهِ» باشد، كافى است و بهتر است بگويد: «لا اِلَهَ اِلاَّ اللّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ سُبْحانَ اللّهِ رَبِّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبعِ وَما فِيهِنَّ وَما بَيْنَهُنَّ وَرَبِّ الْعَرْشِ الْعَظيمِ وَالْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ».
مسأله 1120 - مستحب است انسان قنوت را بلند بخواند، ولى براى كسى كه نماز را به جماعت مىخواند، اگر امام جماعت صداى او را بشنود، بلند خواندن قنوت مستحب نيست.
مسأله 1121 - اگر عمداً قنوت نخواند قضا ندارد و اگر فراموش كند و پيش از آن كه به اندازۀ ركوع خم شود يادش بيايد، مستحب است بايستد و بخواند، و اگر در ركوع يادش بيايد، مستحب است بعد از ركوع قضا كند و اگر در سجده يادش بيايد، مستحب است بعد از سلام نماز، قضا نمايد.
(بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ) يعنى ابتدا مىكنم به نام خداوندى كه در دنيا بر مؤمن و كافر رحم مىكند و در آخرت بر مؤمن رحم مىنمايد. (الحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ)يعنى ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهندۀ همه موجودات است. (الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ)يعنى در دنيا بر مؤمن و كافر و در آخرت بر مؤمن رحم مىكند. (مَالِكِ يَوْمِ
الدِّينِ)يعنى پادشاه و صاحب اختيار روز قيامت است. (اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) يعنى فقط تو را عبادت مىكنيم و فقط از تو كمك مىخواهيم. (اهْدِنَا الصِّرَاطَ المُسْتَقِيمَ)يعنى هدايت كن ما را به راه راست كه آن دين اسلام است. (صِرَاطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ)يعنى به راه كسانى كه به آنان نعمت دادى كه آنان پيغمبران و جانشينان پيغمبران هستند. (غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ)يعنى نه به راه كسانى كه غضب كردهاى بر ايشان و نه آن كسانى كه گمراهند.
(بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ):(قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ) يعنى بگو اى محمد(صلی الله علیه و آله) كه خداوند خدايى است يگانه. (اللّهُ الصَّمَدُ) يعنى خدايى كه از تمام موجودات بىنياز است. (لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ) فرزند ندارد و فرزند كسى نيست. (وَلَمْ يَكُن لَهُ كُفُواً اَحَدٌ)يعنى هيچ كس از مخلوقات، مثل او نيست.
«سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ» يعنى پروردگار بزرگ من از هر عيب و نقصى پاك و منزه است و من مشغول ستايش او هستم. «سُبْحانَ رَبِّيَ الاَْعْلى وَبِحَمْدِهِ» يعنى پروردگار من كه از همه كس بالاتر مىباشد از هر عيب و نقصى پاك و منزه است و من مشغول ستايش او هستم. «سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» يعنى خدا بشنود و بپذيرد ثناى كسى كه او را ستايش مىكند. «اَسْتَغْفِرُ اللّهَ رَبِّي وَاَتُوبُ اِلَيْهِ» يعنى طلب آمرزش و مغفرت مىكنم از خداوندى كه پرورش دهندۀ من است و من به طرف او بازگشت مىنمايم. «بِحَوْلِ اللّهِ وَقُوَّتِهِ اَقُومُ وَاَقْعُدُ» يعنى به يارى خداى متعال و قوۀ او برمىخيزم و مىنشينم.
«لاَ اِلَهَ اِلاَّ اللّهُ الْحَلِيمُ الْكَرِيمُ» يعنى نيست خدايى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بىهمتايى كه صاحب حلم و كرم است. «لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ الْعَلِيُّ الْعَظِيْمُ» يعنى
نيست خدايى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بىهمتايى كه بلند مرتبه و بزرگ است. «سُبْحانَ اللّهِ رَبِّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الْأَرَضِينَ السَّبعِ» يعنى پاك و منزه است خداوندى كه پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمين است. «وَما فِيهِنَّ وَما بَيْنَهُنَّ وَرَبِّ الْعَرْشِ الْعَظيمِ» يعنى پروردگار هر چيزى است كه در آسمانها و زمينها و ما بين آنهاست و پروردگار عرش بزرگ است. «وَالْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» يعنى حمد و ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهنده تمام موجودات است.
«سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَرُ» يعنى پاك و منزه است خداوند تعالى و ثنا مخصوص او است و نيست خدايى سزاوار پرستش مگر خداى بىهمتا، و بزرگتر است از اين كه او را وصف كنند.
«الحَمْدُ للّهِ اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ» يعنى ستايش مخصوص پروردگار است و شهادت مىدهم كه خدايى سزاوار پرستش نيست مگر خدايى كه يگانه است و شريك ندارد. «وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَرَسُولُه» يعنى شهادت مىدهم كه محمد(صلی الله علیه و آله) بندۀ خدا و فرستادۀ او است. «اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» يعنى خدايا رحمت بفرست بر محمد و آل محمد. «وَتَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَه» يعنى قبول كن شفاعت پيغمبر را و درجۀ آن حضرت را نزد خود بلند كن. «السَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» يعنى سلام بر تو اى پيغمبر و رحمت و بركات خدا بر تو باد. «السَّلامُ عَلَيْنا وَعَلَى عِبادِ اللّهِ الصّالِحِينَ» يعنى سلام از خداوند عالم بر نمازگزاران و تمام بندگان خوب او. «السَّلامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» يعنى سلام و رحمت و بركات خداوند بر شما مؤمنين باد.
مسأله 1122 - مستحب است انسان بعد از نماز مقدارى مشغول تعقيب يعنى خواندن ذكر و دعا و قرآن شود. و بهتر است پيش از آن كه از جاى خود حركت كند و وضو و غسل و تيمم او باطل شود، رو به قبله تعقيب را بخواند و لازم نيست تعقيب به عربى باشد، ولى بهتر است چيزهايى را كه در كتابهاى دعا دستور دادهاند بخواند، و از تعقيبهايى كه خيلى سفارش شده است، تسبيح حضرت زهرا سلام اللّه عليها است كه بايد به اين ترتيب گفته شود: 34 مرتبه «اللّهُ اَكبَرُ» بعد 33 مرتبه «الحَمْدُ للّهِ» بعد از آن 33 مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» و مىشود «سُبْحانَ اللّهِ» را پيش از «الحَمْدُ للّهِ» گفت ولى بهتر است بعد از «الحَمْدُ للّهِ» گفته شود.
مسأله 1123 - مستحب است بعد از نماز، سجدۀ شكر نمايد و همين قدر كه پيشانى را به قصد شكر بر زمين بگذارد كافى است، ولى بهتر است صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه «شُكْراً للّهِ» يا «شُكْراً» يا «عَفْواً» بگويد، و نيز مستحب است، هر وقت نعمتى به انسان مىرسد يا بلايى از او دور مىشود سجدۀ شكر بهجا آورد.
مسأله 1124 - هر وقت انسان اسم مبارك حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) مانند محمد و احمد، يا لقب و كنيۀ آن جناب را مثل مصطفى و ابوالقاسم بگويد يا بشنود، اگرچه در نماز باشد، مستحب است صلوات بفرستد.
مسأله 1125 - موقع نوشتن اسم مبارك حضرت رسول(صلی الله علیه و آله) مستحب است صلوات را هم بنويسد و نيز بهتر است هر وقت آن حضرت را ياد مىكند صلوات بفرستد.
مسأله 1126 - دوازده چيز نماز را باطل مىكند و آنها را مبطلات مىگويند:
اول: آن كه در بين نماز يكى از شرطهاى آن از بين برود، مثلاً در بين نماز
بفهمد مكانش غصبى است.
دوم: آن كه در بين نماز عمداً يا سهواً يا از روى ناچارى، چيزى كه وضو يا غسل را باطل مىكند پيش آيد، مثلاً بول از او بيرون آيد، ولى كسى كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند، اگر در بين نماز بول يا غائط از او خارج شود چنانچه به دستورى كه در احكام وضو گفته شد رفتار نمايد نمازش باطل نمىشود، و نيز اگر در بين نماز از زن مستحاضه خون خارج شود، در صورتى كه به دستور استحاضه رفتار كرده باشد، نمازش صحيح است.
مسأله 1127 - كسى كه بىاختيار خوابش برده، اگر نداند كه در بين نماز خوابش برده يا بعد از آن، بنابر احتياط واجب بايد نمازش را دوباره بخواند، ولى اگر تمام شدن نماز را بداند و شك كند كه خواب در بين نماز بوده يا بعد، نمازش صحيح است.
مسأله 1128 - اگر بداند به اختيار خودش خوابيده و شك كند كه بعد از نماز بوده، يا در بين نماز يادش رفته كه مشغول نماز است و خوابيده نمازش صحيح است.
مسأله 1129 - اگر در حال سجده از خواب بيدار شود و شك كند كه در سجده آخر نماز است، يا در سجده شكر، بايد آن نماز را دوباره بخواند.
سوم از مبطلات نماز: آن است كه مثل بعض كسانى كه شيعه نيستند دستها را روى هم بگذارد.
مسأله 1130 - هرگاه براى ادب دستها را روى هم بگذارد، اگرچه مثل آنها نباشد، بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند، ولى اگر از روى فراموشى يا ناچارى يا براى كار ديگر مثل خاراندن دست و مانند آن، دستها را روى هم بگذارد اشكال ندارد.
چهارم از مبطلات نماز: آن است كه بعد از خواندن «حمد»، آمين بگويد ولى اگر اشتباهاً يا از روى تقيه بگويد، نمازش باطل نمىشود.
پنجم از مبطلات نماز: آن است كه عمداً يا از روى فراموشى پشت به قبله كند، يا به
طرف راست يا چپ قبله برگردد، بلكه اگر عمداً به قدرى برگردد كه نگويند رو به قبله است، اگرچه به طرف راست يا چپ نرسد، نمازش باطل است.
مسأله 1131 - اگر عمداً همه صورت را به طرف راست يا چپ قبله برگرداند نمازش باطل است، بلكه اگر سهواً هم صورت را به اين مقدار بگرداند احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند و لازم نيست كه نماز اول را تمام نمايد، ولى اگر سر را كمى بگرداند عمداً باشد يا اشتباهاً نمازش باطل نمىشود.
ششم از مبطلات نماز: آن است كه عمداً كلمهاى بگويد كه از آن كلمه قصد معنى كند اگرچه معنى هم نداشته باشد و يك حرف هم باشد، بلكه اگر قصد هم نكند بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخواند در صورتى كه دو حرف يا بيشتر باشد، ولى اگر سهواً بگويد نماز باطل نمىشود.
مسأله 1132 - اگر كلمهاى بگويد كه يك حرف دارد، چنانچه آن كلمه معنى داشته باشد مثل (ق) كه در زبان عرب به معناى اين است كه نگهدارى كن، چنانچه معنى آن را بداند و قصد آن را نمايد، نمازش باطل مىشود، بلكه اگر قصد معناى آن را نكند ولى ملتفت معناى آن باشد احتياط واجب آن است كه نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1133 - سرفه كردن و آروغ زدن و آه كشيدن در نماز اشكال ندارد، ولى گفتن آخ و آه و مانند اينها كه دو حرف است، اگر عمدى باشد نماز را باطل مىكند.
مسأله 1134 - اگر كلمهاى را به قصد ذكر بگويد مثلاً به قصد ذكر بگويد: «اللّهُ اَكْبَرُ» و در موقع گفتن آن، صدا را بلند كند كه چيزى را به ديگرى بفهماند اشكال ندارد ولى چنانچه به قصد اين كه چيزى به كسى بفهماند بگويد، اگرچه قصد ذكر هم داشته باشد، نماز باطل مىشود.
مسأله 1135 - خواندن قرآن در نماز، غير از چهار سورهاى كه سجدۀ واجب دارد و در احكام جنابت گفته شد و نيز دعا كردن در نماز اشكال ندارد اگرچه به فارسى يا زبان ديگر باشد.
مسأله 1136 - اگر چيزى از «حمد» و سوره و ذكرهاى نماز را عمداً يا احتياطاً چند مرتبه بگويد اشكال ندارد.
مسأله 1137 - در حال نماز، انسان نبايد به ديگرى سلام كند و اگر ديگرى به او سلام كند، بايد طورى جواب دهد كه سلام مقدم باشد مثلاً بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكُم» يا «سَلامٌ عَلَيْكُم» و نبايد «عَلَيْكُمُ السَّلامُ» بگويد.
مسأله 1138 - انسان بايد جواب سلام را چه در نماز يا در غير نماز فوراً بگويد، و اگر عمداً يا از روى فراموشى جواب سلام را به قدرى طول دهد، كه اگر جواب بگويد جواب آن سلام حساب نشود، چنانچه در نماز باشد نبايد جواب بدهد و اگر در نماز نباشد، جواب دادن واجب نيست.
مسأله 1139 - بايد جواب سلام را طورى بگويد كه سلام كننده بشنود، ولى اگر سلام كننده كر باشد، چنانچه انسان به طور معمول جواب او را بدهد كافى است.
مسأله 1140 - نمازگزار جواب سلام را به قصد جواب بگويد نه به قصد دعا.
مسأله 1141 - اگر زن يا مرد نامحرم يا بچه مميز؛ يعنى بچهاى كه خوب و بد را مىفهمد؛ به نمازگزار سلام كند، نمازگزار بايد جواب او را بدهد.
مسأله 1142 - اگر نمازگزار جواب سلام را ندهد معصيت كرده ولى نمازش صحيح است.
مسأله 1143 - اگر كسى به نمازگزار غلط سلام كند، به طورى كه سلام حساب نشود، جواب او واجب نيست.
مسأله 1144 - جواب سلام كسى كه از روى مسخره يا شوخى سلام مىكند واجب نيست، و احتياط واجب آن است كه در جواب سلام مرد و زن غير مسلمان بگويد سلام يا فقط عليك.
مسأله 1145 - اگر كسى به عدهاى سلام كند، جواب سلام او بر همۀ آنان واجب
است، ولى اگر يكى از آنان جواب دهد كافى است.
مسأله 1146 - اگر كسى به عدهاى سلام كند و كسى كه سلام كننده قصد سلام دادن به او را نداشته، جواب دهد، باز هم جواب سلام او بر آن عده واجب است.
مسأله 1147 - اگر به عدهاى سلام كند و كسى كه بين آنها مشغول نماز است شك كند كه سلام كننده قصد سلام كردن به او را هم داشته يا نه، نبايد جواب بدهد، و همچنين است اگر بداند قصد او را هم داشته ولى ديگرى جواب سلام را بدهد. اما اگر بداند كه قصد او را هم داشته و ديگرى جواب ندهد، بايد جواب او را بگويد.
مسأله 1148 - سلام كردن مستحب است و خيلى سفارش شده است كه سواره به پياده و ايستاده به نشسته و كوچكتر به بزرگتر سلام كند.
مسأله 1149 - اگر دو نفر با هم به يكديگر سلام كنند، بر هر يك واجب است جواب سلام ديگرى را بدهد.
مسأله 1150 - در غير نماز، مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگويد، مثلاً اگر كسى گفت: «سَلامٌ عَليكُم» در جواب بگويد: «سَلامٌ عَليكُم وَرَحْمَةُ اللّه».
هفتم از مبطلات: نماز خنده با صدا و عمدى است و چنانچه سهواً با صدا بخندد يا لبخند بزند نمازش باطل نمىشود.
مسأله 1151 - اگر براى جلوگيرى از صداى خنده حالش تغيير كند، مثلاً رنگش سرخ شود، چنانچه از صورت نمازگزار بيرون رود، بايد نمازش را دوباره بخواند.
هشتم از مبطلات نماز: آن است كه براى كار دنيا عمداً با صدا گريه كند، ولى اگر براى كار دنيا بىصدا گريه كند اشكال ندارد و اگر از ترس خدا يا براى آخرت گريه كند، آهسته باشد يا بلند، اشكال ندارد، بلكه از بهترين اعمال است.
نهم از مبطلات نماز: كارى است كه صورت نماز را بههم بزند مثل دست زدن و به هوا پريدن و مانند اينها، كم باشد يا زياد، عمداً باشد يا از روى فراموشى. ولى كارى كه
صورت نماز را بههم نزند مثل اشاره كردن به دست اشكال ندارد.
مسأله 1152 - اگر در بين نماز به قدرى ساكت بماند كه نگويند نماز مىخواند نمازش باطل مىشود.
مسأله 1153 - اگر در بين نماز كارى انجام دهد يا مدتى ساكت شود و شك كند كه نماز بههم خورده يا نه، نمازش صحيح است.
دهم از مبطلات نماز: خوردن و آشاميدن است اگر در نماز طورى بخورد يا بياشامد كه نگويند نماز مىخواند.
مسأله 1154 - احتياط واجب آن است كه در نماز هيچ چيز نخورد و نياشامد چه موالات نماز بههم بخورد يا نخورد و چه بگويند نماز مىخواند يا نگويند.
مسأله 1155 - اگر در بين نماز، غذايى را كه لاى دندانها مانده فرو ببرد، نمازش باطل نمىشود. و اگر قند يا شكر و مانند اينها در دهان مانده باشد و در حال نماز كم كم آب شود و فرو رود نمازش اشكال پيدا مىكند.
يازدهم از مبطلات نماز: شك در ركعتهاى نماز دو ركعتى يا سه ركعتى يا در دو ركعت اول نمازهاى چهار ركعتى است.
دوازدهم از مبطلات نماز: آن است كه ركن نماز را عمداً يا سهواً كم يا زياد كند، يا چيزى را كه ركن نيست عمداً كم يا زياد نمايد.
مسأله 1156 - اگر بعد از نماز شك كند كه در بين نماز كارى كه نماز را باطل مىكند انجام داده يا نه، نمازش صحيح است.
مسأله 1157 - مكروه است در نماز صورت را كمى به طرف راست يا چپ بگرداند و چشمها را، هم بگذارد، يا به طرف راست و چپ بگرداند و با ريش و دست خود بازى كند و انگشتها را داخل هم نمايد و آب دهان بيندازد و به خط قرآن يا كتاب يا
خط انگشترى نگاه كند و نيز مكروه است موقع خواندن «حمد» و سوره و گفتن ذكر، براى شنيدن حرف كسى ساكت شود، بلكه هر كارى كه خضوع و خشوع را از بين ببرد مكروه مىباشد.
مسأله 1158 - موقعى كه انسان خوابش مىآيد و نيز موقع خوددارى كردن از بول و غائط، مكروه است نماز بخواند. و همچنين پوشيدن جوراب تنگ كه پا را فشار دهد در نماز مكروه مىباشد، و غير از اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1159 - شكستن نماز واجب از روى اختيار حرام است، ولى براى حفظ مال و جلوگيرى از ضرر مالى يا بدنى مانعى ندارد.
مسأله 1160 - اگر حفظ جان خود انسان يا كسى كه حفظ جان او واجب است يا حفظ مالى كه نگهدارى آن واجب مىباشد، بدون شكستن نماز ممكن نباشد بايد نماز را بشكند ولى شكستن نماز براى مالى كه اهميت ندارد مكروه است.
مسأله 1161 - اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد، بايد در همان حال بپردازد و اگر بدون شكستن نماز، دادن طلب او ممكن نيست بايد نماز را بشكند و طلب او را بدهد، بعد نماز را بخواند.
مسأله 1162 - اگر در بين نماز بفهمد كه مسجد نجس است، چنانچه وقت تنگ باشد، بايد نماز را تمام كند، و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد نماز را بههم نمىزند بايد در بين نماز تطهير كند، بعد بقيۀ نماز را بخواند و اگر نماز را بههم مىزند، بايد نماز را بشكند و مسجد را تطهير نمايد بعد نماز را بخواند.
مسأله 1163 - كسى كه بايد نماز را بشكند، اگر نماز را تمام كند معصيت كرده، ولى
نماز او صحيح است اگرچه احتياط مستحب آن است كه دوباره بخواند.
مسأله 1164 - اگر پيش از آن كه به اندازۀ ركوع خم شود، يادش بيايد كه اذان يا اقامه را فراموش كرده، چنانچه وقت نماز وسعت دارد، مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشكند.
شكيات نماز 23 قسم است: هشت قسم آن شكهايى است كه نماز را باطل مىكند و به شش قسم آن نبايد اعتنا كرد و نُه قسم ديگر آن صحيح است.
مسأله 1165 - شكهايى كه نماز را باطل مىكند از اين قرار است:
اول: شك در شمارۀ ركعتهاى نماز دو ركعتى مثل نماز صبح و نماز مسافر، ولى شك در شمارۀ ركعتهاى نماز مستحب دو ركعتى و بعضى از نمازهاى احتياط نماز را باطل نمىكند.
دوم: شك در شمارۀ ركعتهاى نماز سه ركعتى.
سوم: آن كه در نماز چهار ركعتى شك كند كه يك ركعت خوانده يا بيشتر.
چهارم: آن كه در نماز چهار ركعتى پيش از تمام شدن سجدۀ دوم، شك كند كه دو ركعت خوانده يا بيشتر (تفصيل اين مسأله در صورت چهارم مسأله 1199 مراجعه شود).
پنجم: شك بين دو و پنج يا دو و بيشتر از پنج.
ششم: شك بين سه و شش يا سه و بيشتر از شش.
هفتم: شك در ركعتهاى نماز كه نداند چند ركعت خوانده است.
هشتم: شك بين چهار و شش يا چهار و بيشتر از شش، چه پيش از تمام شدن سجدۀ دوم باشد يا بعد از آن. ولى اگر بعد از سجدۀ دوم شك بين چهار و شش يا چهار
و بيشتر از شش براى او پيش آيد احتياط مستحب آن است كه بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1166 - اگر يكى از شكهاى باطل كننده براى انسان پيش آيد، نمىتواند نماز را بههم بزند، ولى اگر به قدرى فكر كند كه شك پابرجا شود بههم زدن نماز مانعى ندارد.
مسأله 1167 - شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد از اين قرار است:
اول: شك در چيزى كه محل بهجا آوردن آن، گذشته است، مثل آن كه در ركوع شك كند كه «حمد» را خوانده يا نه.
دوم: شك بعد از سلام نماز.
سوم: شك بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم: شك كثيرالشك؛ يعنى كسى كه زياد شك مىكند.
پنجم: شك امام در شمارۀ ركعتهاى نماز در صورتى كه مأموم شمارۀ آنها را بداند و همچنين شك مأموم در صورتى كه امام شمارۀ ركعتهاى نماز را بداند.
ششم: شك در نماز مستحبى.
مسأله 1168 - اگر در بين نماز شك كند كه يكى از كارهاى واجب آن را انجام داده يا نه، مثلاً شك كند كه «حمد» خوانده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد نشده، بايد آنچه را كه در انجام آن شك كرده بهجا آورد، و اگر مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد شده به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1169 - اگر در بين خواندن آيهاى شك كند كه آيۀ پيش را خوانده يا نه يا وقتى آخر آيه را مىخواند شك كند كه اول آن را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1170 - اگر بعد از ركوع يا سجود شك كند كه كارهاى واجب آن مانند ذكر و آرام بودن بدن را انجام داده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1171 - اگر در حالى كه به سجده مىرود شك كند كه ركوع كرده يا نه، يا شك كند كه بعد از ركوع ايستاده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1172 - اگر در حال برخاستن شك كند كه تشهد را بهجا آورده يا نه، بايد اعتنا نكند ولى اگر شك كند كه سجده را بهجا آورده يا نه، بايد برگردد و بهجا آورد.
مسأله 1173 - كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مىخواند، اگر موقعى كه «حمد» يا تسبيحات مىخواند، شك كند كه سجده يا تشهد را بهجا آورده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر پيش از آن كه مشغول «حمد» يا تسبيحات شود، شك كند كه سجده يا تشهد را بهجا آورده يا نه، بايد بهجا آورد.
مسأله 1174 - اگر شك كند كه يكى از ركنهاى نماز را بهجا آورده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده، بايد آن را بهجا آورد، مثلاً اگر پيش از خواندن تشهد شك كند كه دوسجده را بهجا آورده يا نه، بايد بهجا آورد و چنانچه بعد يادش بيايد كه آن ركن را بهجا آورده بوده، چون ركن زياد شده نمازش باطل است.
مسأله 1175 - اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بهجا آورده يا نه چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده، بايد آن را بهجا آورد، مثلاً اگر پيش از خواندن سوره شك كند كه «حمد» را خوانده يا نه، بايد «حمد» را بخواند و اگر بعد از انجام آن يادش بيايد كه آن را بهجا آورده بوده چون ركن زياد نشده نماز صحيح است.
مسأله 1176 - اگر شك كند كه ركنى را بهجا آورده يا نه، چنانچه مشغول تشهد است اگر شك كند كه دو سجده را بهجا آورده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر يادش بيايد كه آن ركن را بهجا نياورده، در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده، بايد آن را بهجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است، مثلاً اگر پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد كه دو سجده را بهجا نياورده، بايد بهجا آورد و اگر
در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد نمازش باطل است.
مسأله 1177 - اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بهجا آورده يا نه چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است شده، بايد به شك خود اعتنا نكند، مثلاً موقعى كه مشغول خواندن سوره است، اگر شك كند كه «حمد» را خوانده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند، و اگر بعد يادش بيايد كه آن را بهجا نياورده در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده، بايد بهجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش صحيح است. بنابراين اگر مثلاً در قنوت يادش بيايد كه «حمد» را نخوانده، بايد بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است.
مسأله 1178 - اگر شك كند كه سلام نماز را گفته يا نه، يا شك كند درست گفته يا نه، چنانچه مشغول تعقيب نماز يا مشغول نماز ديگر شده، يا به واسطۀ انجام كارى كه نماز را بههم مىزند، از حال نمازگزار بيرون رفته، بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر پيش از اينها شك كند، بايد سلام را بگويد. اما اگر در صحيح گفتن سلام شك كند در هر صورت بايد به شك خود اعتنا ننمايد چه مشغول كار ديگر شده باشد يا نه.
مسأله 1179 - اگر بعد از سلام نماز شك كند كه نمازش صحيح بوده يا نه، مثلاً شك كند ركوع كرده يا نه، يا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت به شك خود اعتنا نكند، ولى اگر هر دو طرف شك او باطل باشد، مثلاً بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه سه ركعت خوانده يا پنج ركعت، نمازش باطل است.
مسأله 1180 - اگر بعد از گذشتن وقت نماز شك كند كه نماز خوانده يا نه، يا گمان كند كه نخوانده، خواندن آن لازم نيست، ولى اگر پيش از گذشتن وقت، شك كند كه
نماز خوانده يا نه، يا گمان كند كه نخوانده، بايد آن نماز را بخواند بلكه اگر گمان كند كه خوانده، بايد آن را بهجا آورد.
مسأله 1181 - اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه نماز را درست خوانده يا نه به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1182 - اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار ركعت نماز خوانده ولى نداند به نيت ظهر خوانده يا به نيت عصر، بايد چهار ركعت نماز قضا به نيت نمازى كه بر او واجب است بخواند.
مسأله 1183 - اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا، بداند يك نماز خوانده ولى نداند سه ركعتى خوانده يا چهار ركعتى، بايد قضاى نماز مغرب و عشا را بخواند.
مسأله 1184 - اگر كسى در يك نماز سه مرتبه شك كند، يا در سه نماز پشت سر هم مثلاً در نماز صبح و ظهر و عصر شك كند، كثيرالشك است و چنانچه زياد شك كردن او از غضب يا ترس يا پريشانى حواس نباشد، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1185 - كثيرالشك اگر در بهجا آوردن چيزى شك كند، چنانچه بهجا آوردن آن نماز را باطل نمىكند، بايد بنا بگذارد كه آن را بهجا آورده، مثلاً اگر شك كند كه ركوع كرده يا نه، بايد بنا بگذارد كه ركوع كرده است، و اگر بهجا آوردن آن نماز را باطل مىكند بايد بنا بگذارد كه آن را انجام نداده مثلاً اگر شك كند كه يك ركوع كرده يا بيشتر چون زياد شدن ركوع نماز را باطل مىكند بايد بنا بگذارد كه بيشتر از يك ركوع نكرده است.
مسأله 1186 - كسى كه در يك چيز نماز زياد شك مىكند، چنانچه در چيزهاى ديگر نماز شك كند بايد به دستور آن عمل نمايد، مثلاً كسى كه زياد شك مىكند سجده كرده يا نه اگر در بهجا آوردن ركوع شك كند بايد به دستور آن رفتار نمايد؛
يعنى اگر ايستاده ركوع را بهجا آورد و اگر به سجده رفته، اعتنا نكند.
مسأله 1187 - كسى كه در نماز مخصوصى مثلاً در نماز ظهر زياد شك مىكند اگر در نماز ديگر مثلاً در نماز عصر شك كند، بايد به دستور شك رفتار نمايد.
مسأله 1188 - كسى كه وقتى در جاى مخصوصى نماز مىخواند زياد شك مىكند، اگر در غير آنجا نماز بخواند و شكى براى او پيش آيد به دستور شك عمل نمايد.
مسأله 1189 - اگر انسان شك كند كه كثيرالشك شده يا نه، بايد به دستور شك عمل نمايد. و كثيرالشك تا وقتى يقين نكند كه به حال معمولى مردم برگشته بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1190 - كسى كه زياد شك مىكند، اگر شك كند ركنى را بهجا آورده يا نه، و اعتنا نكند بعد يادش بيايد كه آن را بهجا نياورده، چنانچه مشغول ركن بعد نشده، بايد آن را بهجا آورد، و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است، مثلاً اگر شك كند ركوع كرده يا نه و اعتنا نكند، چنانچه پيش از سجده يادش بيايد كه ركوع نكرده، بايد ركوع كند و اگر در سجده يادش بيايد، نمازش باطل است.
مسأله 1191 - كسى كه زياد شك مىكند، اگر شك كند چيزى را كه ركن نيست بهجا آورده يا نه و اعتنا نكند و بعد يادش بيايد كه آن را بهجا نياورده، چنانچه از محل بهجا آوردن آن نگذشته بايد آن را بهجا آورد، و اگر از محل آن گذشته نمازش صحيح است، مثلاً اگر شك كند كه «حمد» خوانده يا نه و اعتنا نكند، چنانچه در قنوت يادش بيايد كه «حمد» نخوانده، بايد بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است.
مسأله 1192 - اگر امام جماعت در شمارۀ ركعتهاى نماز شك كند مثلاً شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت، چنانچه مأموم يقين يا گمان داشته باشد كه چهار ركعت خوانده و به امام بفهماند كه چهار ركعت خوانده است، امام بايد نماز را تمام
كند و خواندن نماز احتياط لازم نيست ونيز اگر امام يقين يا گمان داشته باشد كه چند ركعت خوانده است و مأموم در شمارۀ ركعتهاى نماز شك كند، بايد به شك خود اعتنا ننمايد.
مسأله 1193 - اگر در شماره ركعتهاى نماز مستحبى شك كند، چنانچه طرف بيشتر شك، نماز را باطل مىكند، بايد بنا را بر كمتر بگذارد؛ مثلاً اگر در نافلۀ صبح شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است و اگر طرف بيشتر شك، نماز را باطل نمىكند؛ مثلاً شك كند كه دو ركعت خوانده يا يك ركعت به هر طرف شك عمل كند، نمازش صحيح است.
مسأله 1194 - كم شدن ركن، نافله را باطل مىكند بنابر احتياط واجب، ولى زياد شدن ركن، آن را باطل نمىكند، پس اگر يكى از كارهاى نافله را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه مشغول ركن بعد از آن شده بايد آن كار را انجام دهد و دوباره آن ركن را بهجا آورد؛ مثلاً اگر در بين ركوع يادش بيايد كه سوره را نخوانده، بايد برگردد و سوره را بخواند و دوباره به ركوع رود.
مسأله 1195 - اگر در يكى از كارهاى نافله شك كند، خواه ركن باشد يا غير ركن، چنانچه محل آن نگذشته، بايد بهجا آورد و اگر محل آن گذشته، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1196 - اگر در نماز مستحبى دو ركعتى، گمانش به سه ركعت يا بيشتر برود يا گمانش به دو ركعت يا كمتر برود بايد به همان گمان عمل كند، مگر آن كه موجب بطلان باشد كه در اين صورت گمان، حكم شك را دارد، مثلاً اگر گمانش به يك ركعت مىرود احتياطاً بايد يك ركعت ديگر بخواند.
مسأله 1197 - اگر در نماز نافله كارى كند كه براى آن سجدۀ سهو واجب مىشود، يا
يك سجده يا تشهد را فراموش نمايد، لازم نيست بعد از نماز، سجدۀ سهو يا قضاى سجده و تشهد را بهجا آورد.
مسأله 1198 - اگر شك كند كه نماز مستحبى را خوانده يا نه، چنانچه آن نماز مثل نماز جعفر طيّار وقت معيّن نداشته باشد، بنا بگذارد كه نخوانده است. و همچنين است اگر مثل نافلۀ يوميه وقت معيّن داشته باشد و پيش از گذشتن وقت شك كند كه آن را بهجا آورده يا نه، ولى اگر بعد از گذشت وقت شك كند كه خوانده است يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1199 - در نُه صورت اگر در شمارۀ ركعتهاى نماز چهار ركعتى شك كند، بايد فكر نمايد، پس اگر يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا كرد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند وگرنه به دستورهايى كه گفته مىشود عمل نمايد و آن نُه صورت از اين قرار است:
اول: آن كه بعد از سر برداشتن از سجده دوم شك كند دو ركعت خوانده يا سه ركعت، كه بايد بنا بگذارد سه ركعت خوانده و يك ركعت ديگر بخواند و نماز را تمام كند و بعد از نماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته به دستورى كه بعداً گفته مىشود بهجا آورد.
دوم: شك بين دو و چهار بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، كه بايد بنا بگذارد چهار ركعت خوانده و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند.
سوم: شك بين دو و سه و چهار بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، كه بايد بنا بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بهجا آورد، ولى اگر بعد از سجدۀ اول يا پيش از سر برداشتن از سجدۀ دوم يكى از اين سه شك برايش پيش آيد مىتواند نماز را رها كند و دوباره بخواند.
چهارم: شك بين چهار و پنج بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، كه بايد بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد ولى اگر بعد از سجدۀ اول، يا پيش از سر برداشتن از سجدۀ دوم، اين شك براى او پيش آيد، بنابر احتياط استحبابى به دستورى كه گفته شد عمل كند اگرچه نمازش باطل است و بايد دوباره بخواند.
پنجم: شك بين سه و چهار، كه در هر جاى نماز باشد، بايد بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بهجا آورد.
ششم: شك بين چهار و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بهجا آورد.
هفتم: شك بين سه و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو ركعت نماز احتياط ايستاده بهجا آورد.
هشتم: شك بين سه و چهار و پنج در حال ايستاده، كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و بعد از سلام نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بهجا آورد.
نهم: شك بين پنج و شش در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسأله 1200 - اگر يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد نبايد نماز را بشكند و چنانچه نماز را بشكند معصيت كرده است، پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند مثل رو گرداندن از قبله، نماز را از سر گيرد نماز دومش هم باطل است. و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند، مشغول نماز شود نماز دومش صحيح است.
مسأله 1201 - اگر يكى از شكهايى كه نماز احتياط براى آنها واجب است در نماز پيش آيد، چنانچه انسان نماز را تمام كند و بدون خواندن نماز احتياط نماز را از سر
بگيرد معصيت كرده است. پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم باطل است و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند، مشغول نماز شده نماز دومش صحيح است.
مسأله 1202 - وقتى يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد چنان كه گفته شد، بايد فكر كند ولى اگر چيزهايى كه به واسطۀ آنها ممكن است يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا شود، از بين نمىرود، چنانچه كمى بعد فكر كند اشكال ندارد، مثلاً اگر در سجده شك كند مىتواند تا بعد از سجده، فكر كردن را تأخير بيندازد.
مسأله 1203 - اگر اول گمانش به يك طرف بيشتر باشد، بعد دو طرف در نظر او مساوى شود، بايد به دستور شك عمل نمايد. و اگر اول دو طرف در نظر او مساوى باشد و به طرفى كه وظيفۀ او است بنا بگذارد، بعد گمانش به طرف ديگر برود، بايد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند.
مسأله 1204 - كسى كه نمىداند گمانش به يك طرف بيشتر است يا هر دو طرف در نظر او مساوى است بايد احتياط كند و در هر مورد احتياط، به طور مخصوصى است كه در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1205 - اگر بعد از نماز بداند كه در بين نماز حال ترديدى داشته كه مثلاً دو ركعت خوانده يا سه ركعت و بنا را بر سه گذاشته ولى نداند كه گمانش به خواندن سه ركعت بوده يا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده به احتياط واجب بايد نماز احتياط را بخواند.
مسأله 1206 - اگر موقعى كه تشهد مىخواند، يا بعد از ايستادن شك كند كه دو سجده را بهجا آورده يا نه و در همان موقع يكى از شكهايى كه اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتفاق بيفتد صحيح مىباشد، براى او پيش آيد مثلاً شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، به احتياط واجب بايد به دستور آن شك عمل كند و نمازش را هم دوباره بخواند.
مسأله 1207 - اگر پيش از آن كه مشغول تشهد شود، يا در ركعتهايى كه تشهد ندارد پيش از ايستادن، شك كند كه دو سجده را بهجا آورده يا نه، و در همان موقع يكى از شكهايى كه بعد از تمام شدن دوسجده صحيح است، برايش پيش آيد نمازش باطل است.
مسأله 1208 - اگر موقعى كه ايستاده بين سه و چهار يا بين سه و چهار و پنج شك كند و يادش بيايد كه دو سجده، يا يك سجده از ركعت پيش بهجا نياورده نمازش باطل است.
مسأله 1209 - اگر شك او از بين برود و شك ديگرى برايش پيش آيد، مثلاً اول شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، بعد شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت، بايد به دستور شك دوم عمل نمايد.
مسأله 1210 - اگر بعد از نماز شك كند كه در نماز مثلاً بين دو و چهار شك كرده، يا بين سه و چهار، احتياط واجب آن است كه به دستور هر دو عمل كند و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1211 - اگر بعد از نماز بفهمد كه در نماز شكى براى او پيش آمده ولى نداند از شكهاى باطل بوده يا از شكهاى صحيح و اگر از شكهاى صحيح بوده كدام قسم آن بوده است بنابر احتياط واجب بايد به دستور شكهايى كه صحيح بوده و احتمال مىداده عمل كند و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1212 - كسى كه نشسته نماز مىخواند اگر شكى كند كه بايد براى آن يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بخواند، بايد دو ركعت نشسته بهجا آورد. بلكه اگر شكى كند كه بايد براى آن دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند، بايد دو ركعت نشسته بهجا آورد.
مسأله 1213 - كسى كه ايستاده نماز مىخواند، اگر موقع خواندن نماز احتياط از
ايستادن عاجز شود، بايد مثل كسى كه نماز را نشسته مىخواند و حكم آن در مسألۀ پيش گفته شد، نماز احتياط را بهجا آورد.
مسأله 1214 - كسى كه نشسته نماز مىخواند، اگر موقع خواندن نماز احتياط بتواند بايستد بايد به وظيفۀ كسى كه نماز را ايستاده مىخواند عمل كند.
مسأله 1215 - كسى كه نماز احتياط بر او واجب است بعد از سلام نماز بايد فوراً نيت نماز احتياط كند و تكبير بگويد و «حمد» را بخواند و به ركوع رود و دو سجده نمايد پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است، بعد از دو سجده تشهد بخواند و سلام دهد و اگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعد از دو سجده، يك ركعت ديگر مثل ركعت اول بهجا آورد و بعد از تشهد سلام دهد.
مسأله 1216 - نماز احتياط سوره و قنوت ندارد، و بايد نيت آن را به زبان نياورند و احتياط واجب آن است كه سورۀ «حمد» و بسم اللّه آن را هم آهسته بگويند.
مسأله 1217 - اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد، نمازى كه خوانده درست بوده، لازم نيست نماز احتياط را بخواند. و اگر در بين نماز احتياط بفهمد، لازم نيست آن را تمام نمايد.
مسأله 1218 - اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد كه ركعتهاى نمازش كم بوده، چنانچه كارى كه نماز را باطل مىكند انجام نداده، بايد آنچه از نماز نخوانده بخواند و براى سلام بيجا دو سجده سهو بنمايد. و اگر كارى كه نماز را باطل مىكند، انجام داده، مثلاً پشت به قبله كرده، بايد نماز را دوباره بهجا آورد.
مسأله 1219 - اگر بعد از نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش به مقدار نماز احتياط بوده، مثلاً در شك بين سه و چهار، يك ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده، نمازش صحيح است.
مسأله 1220 - اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز كمتر از نماز احتياط بوده، مثلاً در شك بين دو و چهار، دو ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده، بايد كسرى نماز را به نماز متصل نموده و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1221 - اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز بيشتر از نماز احتياط بوده مثلاً در شك بين سه و چهار يك ركعت نماز احتياط بخواند، بعد بفهمد نماز را دو ركعت خوانده، چنانچه بعد از نماز احتياط كارى كه نماز را باطل مىكند انجام داده، مثلاً پشت به قبله كرده، بايد نماز را دوباره بخواند و اگر كارى كه نماز را باطل مىكند انجام نداده بايد دو ركعت كسرى نمازش را بهجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1222 - اگر بين دو و سه و چهار شك كند و بعد از خواندن دو ركعت نماز احتياط ايستاده، يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده لازم نيست دو ركعت نماز احتياط نشسته را بخواند.
مسأله 1223 - اگر بين سه و چهار شك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته يا يك ركعت ايستاده را مىخواند، يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده بايد نماز احتياط را تمام كند و نمازش صحيح است.
مسأله 1224 - اگر بين دو و سه و چهار شك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط ايستاده را مىخواند پيش از ركوع ركعت دوم يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده، بايد بنشيند و نماز احتياط را يك ركعتى تمام كند و بنابر احتياط مستحب نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1225 - اگر در بين نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياط بوده، چنانچه نتواند نماز احتياط را مطابق كسرى نمازش تمام كند، بايد آن را رها كند و كسرى نماز را بهجا آورد و بنابر احتياط واجب، نماز را دوباره بخواند، مثلاً
در شك بين سه و چهار اگر موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته را مىخواند، يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده، چون نمىتواند دو ركعت نشسته را به جاى دو ركعت ايستاده حساب كند، به احتياط واجب بايد نماز احتياط نشسته را رها كند و دو ركعت كسرى نمازش را بخواند و نماز را هم دوباره بهجا آورد.
مسأله 1226 - اگر شك كند نماز احتياطى را كه بر او واجب بوده بهجا آورده يا نه، چنانچه وقت نماز گذشته به شك خود اعتنا نكند، و اگر وقت دارد، در صورتى كه مشغول كار ديگرى نشده و از جاى نماز برنخاسته و كارى هم مثل روگرداندن از قبله كه نماز را باطل مىكند انجام نداده بايد نماز احتياط را بخواند و اگر مشغول كار ديگرى شده يا كارى كه نماز را باطل مىكند بهجا آورده، يا بين نماز و شك او زياد طول كشيده، احتياط استحبابى آن است كه نماز احتياط را بهجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند، اگرچه مىتواند بنابر انجام نماز احتياط گذارد و بر همان اكتفا نمايد.
مسأله 1227 - اگر در نماز احتياط، ركنى را زياد كند، يا مثلاً به جاى يك ركعت دو ركعت بخواند، نماز احتياط باطل مىشود بنابر احتياط واجب، و بايد دوباره نماز احتياط و اصل نماز را بخواند.
مسأله 1228 - موقعى كه مشغول نماز احتياط است اگر در يكى از كارهاى آن شك كند، چنانچه محل آن نگذشته، بايد بهجا آورد و اگر محلش گذشته، بايد به شك خود اعتنا نكند، مثلاً اگر شك كند كه «حمد» خوانده يا نه، چنانچه به ركوع نرفته بايد بخواند، و اگر به ركوع رفته بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1229 - اگر در شمارۀ ركعتهاى نماز احتياط شك كند، بايد بنا را بر بيشتر بگذارد ولى چنانچه طرف بيشتر شك نماز را باطل مىكند، بنابر كمتر گذارد و احتياط مستحب آن است كه نماز احتياط را دوباره بخواند و بعد از آن اصل نماز را اعاده نمايد.
مسأله 1230 - اگر در نماز احتياط چيزى كه ركن نيست سهواً كم يا زياد شود، سجدۀ سهو ندارد.
مسأله 1231 - اگر بعد از سلام نماز احتياط شك كند كه يكى از اجزا يا شرايط آن را بهجا آورده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1232 - اگر در نماز احتياط، تشهد يا يك سجده را فراموش كند، احتياط آن است كه بعد از سلام آن را قضا نمايد، اگرچه واجب نيست.
مسأله 1233 - اگر نماز احتياط و قضاى يك سجده يا قضاى يك تشهد يا دو سجدۀ سهو بر او واجب شود، بايد اول نماز احتياط را بهجا آورد.
مسأله 1234 - حكم گمان در ركعتهاى نماز حكم يقين است، مثلاً اگر در نماز چهار ركعتى انسان گمان دارد كه نماز را چهار ركعت خوانده نبايد نماز احتياط بخواند، ولى اگر در غير ركعتها گمان پيدا كند بايد به احتياط عمل نمايد و دستور در هر موردى طور مخصوصى است كه در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1235 - حكم شك و سهو و گمان در نمازهاى واجب يوميه و نمازهاى واجب ديگر فرق ندارد، مثلاً اگر در نماز آيات شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت، چون شك او در نماز دو ركعتى است، نمازش باطل مىشود.
مسأله 1236 - براى سه چيز بعد از سلام نماز، انسان بايد دو سجدۀ سهو به دستورى كه بعداً گفته مىشود بهجا آورد:
اول: آن كه در بين نماز، سهواً حرف بزند.
دوم: آن كه يك سجده را فراموش كند.
سوم: آن كه در نماز چهار ركعتى بعد از سجدۀ دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت، و در دو مورد هم احتياط واجب آن است كه سجدۀ سهو بنمايد:
اول: در جايى كه نبايد نماز را سلام دهد مثلاً در ركعت اول سهواً سلام بدهد، دوم: آن كه تشهد را فراموش كند.
مسأله 1237 - اگر انسان اشتباهاً يا به خيال اين كه نمازش تمام شده حرف بزند بايد دو سجده سهو بهجا آورد.
مسأله 1238 - براى حرفى كه از آه كشيدن و سرفه پيدا مىشود، سجدۀ سهو واجب نيست، ولى اگر مثلاً سهواً آخ يا آه بگويد، بايد سجدۀ سهو نمايد.
مسأله 1239 - اگر چيزى را كه غلط خوانده دوباره به طور صحيح بخواند براى دوباره خواندن آن سجدۀ سهو واجب نيست.
مسأله 1240 - اگر در نماز سهواً مدتى حرف بزند و تمام آنها يك مرتبه حساب شود، دو سجدۀ سهو بعد از سلام نماز كافى است.
مسأله 1241 - اگر سهواً تسبيحات اربعه را نگويد يا بيشتر يا كمتر از سه مرتبه بگويد، احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسأله 1242 - اگر در جايى كه نبايد سلام نماز را بگويد سهواً بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْنا وَعَلَى عِبادِ اللّهِ الصّالِحِينَ» يا بگويد: «السَّلامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» بايد دو سجدۀ سهو بنمايد، ولى اگر اشتباهاً مقدارى از اين دو سلام را بگويد، يا بگويد: «اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» احتياط مستحب آن است كه دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسأله 1243 - اگر در جايى كه نبايد سلام دهد اشتباهاً هر سه سلام را بگويد دو سجدۀ سهو كافى است.
مسأله 1244 - اگر يك سجده يا تشهد را فراموش كند و پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد، بايد برگردد و بهجا آورد.
مسأله 1245 - اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد كه يك سجده يا تشهد را از ركعت پيش فراموش كرده، بايد بعد از سلام نماز سجده يا تشهد را قضا نمايد
و بعد از آن دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسأله 1246 - اگر سجدۀ سهو را بعد از سلام نماز عمداً بهجا نياورد، معصيت كرده و واجب است هر چه زودتر آن را انجام دهد و چنانچه سهواً بهجا نياورد، هر وقت يادش آمد بايد فوراً انجام دهد و لازم نيست نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1247 - اگر شك دارد كه سجدۀ سهو بر او واجب شده يا نه لازم نيست بهجا آورد.
مسأله 1248 - كسى كه شك دارد مثلاً دو سجدۀ سهو بر او واجب شده يا چهار تا، اگر دو سجده بنمايد كافى است.
مسأله 1249 - اگر بداند يكى از دو سجدۀ سهو را بهجا نياورده بايد دو سجدۀ سهو بهجا آورد و اگر بداند سهواً سه سجده كرده، بايد دوباره دو سجدۀ سهو بنمايد.
مسأله 1250 - دستور سجدۀ سهو اين است كه بعد از سلام نماز فوراً نيت سجدۀ سهو كند و پيشانى را به چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد و بگويد:
«بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ وَصَلَّى اللّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ» يا «بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ» ولى بهتر است بگويد: «بِسْمِ اللّهِ وَبِاللّهِ اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُه» بعد بايد بنشيند و دوباره به سجده رود و يكى از ذكرهايى را كه گفته شد بگويد و بنشيند و بعد از خواندن تشهد سلام دهد.
مسأله 1251 - سجده و تشهدى را كه انسان فراموش كرده و بعد از نماز، قضاى آن را بهجا مىآورد، بايد تمام شرايط نماز، مانند پاك بودن بدن و لباس و رو به قبله بودن و شرطهاى ديگر را داشته باشد.
مسأله 1252 - اگر سجده يا تشهد را چند دفعه فراموش كند، مثلاً يك سجده از ركعت اول و يك سجده از ركعت دوم فراموش نمايد، بايد بعد از نماز، قضاى هر دو را با سجدههاى سهوى كه براى آنها لازم است بهجا آورد، و لازم نيست معيّن كند كه قضاى كدام يكِ آنها است.
مسأله 1253 - اگر يك سجده و تشهد را فراموش كند، احتياط واجب آن است كه هر كدام را اول فراموش كرده، اول قضا نمايد. و اگر نداند كدام اول فراموش شده، بايد احتياطاً يك سجده و تشهد و بعد يك سجدۀ ديگر بهجا آورد، يا يك تشهد و يك سجده و بعد يك تشهد ديگر بهجا آورد تا يقين كند سجده و تشهد را به ترتيبى كه فراموش كرده قضا نموده است.
مسأله 1254 - اگر به خيال اين كه اول سجده را فراموش كرده، اول قضاى آن را بهجا آورد و بعد از خواندن تشهد يادش بيايد كه اول تشهد را فراموش كرده احتياط واجب آن است كه دوباره سجده را قضا نمايد. و نيز اگر به خيال اين كه اول تشهد را فراموش كرده اول قضاى آن را بهجا آورد، و بعد از سجده يادش بيايد كه اول سجده را فراموش كرده، بنابر احتياط واجب بايد دوباره تشهد را بخواند.
مسأله 1255 - اگر بين سلام نماز و قضاى سجده يا تشهد كارى كند كه اگر عمداً يا سهواً در نماز اتفاق بيفتد نماز باطل مىشود، مثلاً پشت به قبله نمايد، بايد قضاى سجده و تشهد را بهجا آورد و نمازش صحيح است.
مسأله 1256 - اگر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك سجده از ركعت آخر را فراموش كرده، بايد قضاى سجدهاى را كه فراموش كرده بهجا آورد و بعد از آن دو سجدۀ سهو بهجا آورد چه كارى كه نماز را باطل مىكند كرده باشد يا نه. و اگر تشهد ركعت آخر را فراموش كرده باشد، بايد قضاى تشهد را بهجا آورد و بعد از آن دو سجدۀ سهو بهجا آورد.
مسأله 1257 - اگر بين سلام نماز و قضاى سجده يا تشهد كارى كند كه براى آن
سجدۀ سهو واجب مىشود، مثل آن كه سهواً حرف بزند، بايد سجده يا تشهد را قضا كند.
مسأله 1258 - اگر نداند كه سجده را فراموش كرده يا تشهد را، به احتياط واجب بايد هر دو را قضا نمايد و هر كدام را اول بهجا آورد اشكال ندارد، و بايد يك بار سجده سهو نيز بهجا آورد.
مسأله 1259 - اگر شك دارد كه سجده يا تشهد را فراموش كرده يا نه، واجب نيست قضا نمايد.
مسأله 1260 - اگر بداند سجده يا تشهد را فراموش كرده و شك كند كه پيش از ركوع ركعت بعد بهجا آورده يا نه، احتياط واجب آن است كه آن را قضا نمايد.
مسأله 1261 - كسى كه بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد، اگر براى كار ديگرى هم سجدۀ سهو بر او واجب شود، بايد بعد از نماز سجده يا تشهد را قضا نمايد، بعد سجدۀ سهو را بهجا آورد.
مسأله 1262 - اگر شك دارد كه بعد از نماز، قضاى سجده يا تشهد فراموش شده را بهجا آورده يا نه، چنانچه وقت نماز نگذشته، بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد، و اگر وقت نماز هم گذشته، بنابر احتياط واجب بايد سجده يا تشهد را قضا نمايد.
مسأله 1263 - هرگاه چيزى از واجبات نماز را عمداً كم يا زياد كند، اگرچه يك حرف آن باشد، نماز باطل است.
مسأله 1264 - اگر به واسطۀ ندانستن مسأله، چيزى از اجزاى نماز را كم يا زياد كند اگر آن جزء ركن نباشد نمازش صحيح است اگر جاهل قاصر باشد، و الاّ به احتياط واجب، نماز باطل است.
مسأله 1265 - اگر در بين نماز بفهمد وضو يا غسلش باطل بوده يا بدون وضو يا
غسل مشغول نماز شده، بايد نماز را بههم بزند و دوباره با وضو يا غسل بخواند، و اگر بعد از نماز بفهمد بايد دوباره نماز را با وضو يا غسل بهجا آورد و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسأله 1266 - اگر بعد از رسيدن به ركوع يادش بيايد كه دو سجده از ركعت پيش فراموش كرده، نمازش باطل است. و اگر پيش از رسيدن به ركوع يادش بيايد، بايد برگردد و دو سجده را بهجا آورد و برخيزد و «حمد» و سوره يا تسبيحات را بخواند و نماز را تمام كند.
مسأله 1267 - اگر پيش از گفتن: «اَلسَّلامُ عَلَيْنا» و «اَلسَّلامُ عَلَيْكُمْ» يادش بيايد كه دو سجدۀ ركعت آخر را بهجا نياورده، بايد دو سجده را بهجا آورد و دوباره تشهد بخواند و نماز را سلام دهد.
مسأله 1268 - اگر پيش از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر، از آخر نماز نخوانده، بايد مقدارى را كه فراموش كرده بهجا آورد.
مسأله 1269 - اگر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر از آخر نماز را نخوانده، چنانچه كارى انجام داده كه اگر در نماز عمداً يا سهواً اتفاق بيفتد نماز را باطل مىكند، مثلاً پشت به قبله كرده نمازش باطل است، و اگر كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مىكند انجام نداده بايد فوراً مقدارى كه فراموش كرده بهجا آورد.
مسأله 1270 - هرگاه بعد از سلام نماز عملى انجام دهد كه اگر در نماز عمداً يا سهواً اتفاق بيفتد نماز را باطل مىكند، مثلاً پشت به قبله نمايد و بعد يادش بيايد كه دو سجدۀ آخر را بهجا نياورده نمازش باطل است، ولى اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند، يادش بيايد بايد برگردد و دو سجدهاى را كه فراموش كرده بهجا آورد و تشهد و سلام را دوباره بعد از آن بگويد و دو سجدۀ سهو براى سلامى كه اول گفته بهجا آورد و نمازش صحيح است و احتياط مستحب آن است كه اصل نماز را بعد از آن اعاده نمايد.
مسأله 1271 - اگر بفهمد نماز را پيش از وقت خوانده، يا پشت به قبله يا به طرف راست يا به طرف چپ قبله بهجا آورده، بايد دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسافر بايد نماز ظهر و عصر و عشا را با هشت شرط شكسته بهجا آورد؛ يعنى دو ركعت بخواند:
شرط اول: آن كه سفر او كمتر از هشت فرسخ شرعى نباشد.
مسأله 1272 - كسى كه رفتن و برگشتن او هشت فرسخ است، اگر رفتن او كمتر از چهار فرسخ نباشد، بايد نماز را شكسته بخواند. بنابراين اگر رفتن سه فرسخ و برگشتن پنج فرسخ باشد، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1273 - اگر رفتن و برگشتن هشت فرسخ باشد بايد نماز را شكسته بخواند چه همان روز و شب بخواهد برگردد يا غير آن روز و شب.
مسأله 1274 - اگر سفر مختصرى از هشت فرسخ كمتر باشد، يا انسان نداند كه سفر او هشت فرسخ است يا نه، نبايد نماز را شكسته بخواند و چنانچه شك كند كه سفر او هشت فرسخ است يا نه، در صورتى كه تحقيق كردن برايش مشقت دارد، بايد نمازش را تمام بخواند و اگر مشقت ندارد بنابر احتياط واجب بايد تحقيق كند كه اگر دو عادل بگويند، يا بين مردم معروف باشد كه سفر او هشت فرسخ است نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1275 - اگر يك عادل خبر دهد كه سفر انسان هشت فرسخ است بنابر احتياط واجب بايد نماز را هم شكسته و هم تمام بخواند و روزه بگيرد و قضاى آن را هم بهجا آورد.
مسأله 1276 - كسى كه يقين دارد سفر او هشت فرسخ است، اگر نماز را شكسته
بخواند و بعد بفهمد كه هشت فرسخ نبوده، بايد آن را چهار ركعتى بهجا آورد و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسأله 1277 - كسى كه يقين دارد سفرش هشت فرسخ نيست، يا شك دارد كه هشت فرسخ هست يا نه، چنانچه در بين راه بفهمد كه سفر او هشت فرسخ بوده، اگرچه كمى از راه باقى باشد، بايد نماز را شكسته بخواند و اگر بعد از تمام خواندن نماز، فهميد سفرش هشت فرسخ بوده، بنابر اقوا بايد نماز را دوباره شكسته اعاده نمايد، و در صورتى كه وقت گذشته باشد، بايد بنابر احتياط واجب، نماز را دوباره قضا نمايد.
مسأله 1278 - اگر بين دو محلى كه فاصله آنها كمتر از چهار فرسخ است، چند مرتبه رفت و آمد كند، اگرچه روى هم رفته هشت فرسخ شود، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1279 - اگر محلى دو راه داشته باشد، يك راه آن كمتر از هشت فرسخ و راه ديگر آن هشت فرسخ يا بيشتر باشد، چنانچه انسان از راهى كه هشت فرسخ است به آنجا برود، بايد نماز را شكسته بخواند و اگر از راهى كه هشت فرسخ نيست برود، بايد تمام بخواند.
مسأله 1280 - اگر شهر ديوار دارد، بايد ابتداى هشت فرسخ را از ديوار شهر حساب كند، و اگر ديوار ندارد بايد از خانههاى آخر شهر حساب نمايد.
شرط دوم: آن كه از اول مسافرت قصد هشت فرسخ را داشته باشد، پس اگر به جايى كه كمتر از هشت فرسخ است مسافرت كند و بعد از رسيدن به آنجا قصد كند جايى برود كه با مقدارى كه آمده هشت فرسخ شود، چون از اول قصد هشت فرسخ را نداشته، بايد نماز را تمام بخواند. ولى اگر بخواهد از آنجا هشت فرسخ برود يا چهار فرسخ برود و به وطنش يا به جايى كه مىخواهد ده روز بماند برگردد بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1281 - كسى كه نمىداند سفرش چند فرسخ است، مثلاً براى پيدا كردن
گمشدهاى مسافرت مىكند و نمىداند كه چه مقدار بايد برود تا آن را پيدا كند، بايد نماز را تمام بخواند. ولى در برگشتن، چنانچه تا وطنش يا جايى كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، هشت فرسخ يا بيشتر باشد، بايد نماز را شكسته بخواند. و نيز اگر در بين رفتن قصد كند كه چهار فرسخ برود و برگردد، چنانچه رفتن و برگشتن هشت فرسخ شود، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1282 - مسافر در صورتى بايد نماز را شكسته بخواند كه تصميم داشته باشد هشت فرسخ برود، پس كسى كه از شهر بيرون مىرود و مثلاً قصدش اين است كه اگر رفيق پيدا كند، سفر هشت فرسخى برود چنانچه اطمينان دارد كه رفيق پيدا مىكند، بايد نماز را شكسته بخواند و اگر اطمينان ندارد، بايد تمام بخواند.
مسأله 1283 - كسى كه قصد هشت فرسخ دارد، اگرچه در هر روز مقدار كمى راه برود وقتى به جايى برسد كه ديوار شهر را نبيند و اذان آن را نشنود بايد نماز را شكسته بخواند. ولى اگر در هر روز مقدار خيلى كمى راه برود كه نگويند مسافر است، بايد نمازش را تمام بخواند و احتياط مستحب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1284 - كسى كه در سفر به اختيار ديگرى است، مانند نوكرى كه با آقاى خود مسافرت مىكند چنانچه بداند سفر او هشت فرسخ است، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1285 - كسى كه در سفر به اختيار ديگرى است، اگر بداند يا گمان داشته باشد كه پيش از رسيدن به چهار فرسخ از او جدا مىشود، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1286 - كسى كه در سفر به اختيار ديگرى است، اگر شك دارد كه پيش از رسيدن به چهار فرسخ از او جدا مىشود يا نه، بايد نماز را شكسته بخواند. و نيز اگر شك او از اين جهت است كه احتمال مىدهد مانعى براى سفر او پيش آيد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا نباشد بايد نمازش را شكسته بخواند.
شرط سوم: آن كه در بين راه از قصد خود بر نگردد، پس اگر پيش از رسيدن به چهار فرسخ از قصد خود برگردد يا مردد شود، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1287 - اگر بعد از رسيدن به چهار فرسخ از مسافرت منصرف شود، چنانچه تصميم داشته باشد كه همان جا بماند يا بعد از ده روز برگردد، يا در برگشتن و ماندن مردد باشد، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1288 - اگر بعد از رسيدن به چهار فرسخ از مسافرت منصرف شود و تصميم داشته باشد كه برگردد بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1289 - اگر براى رفتن به محلى حركت كند و بعد از رفتن مقدارى از راه بخواهد جاى ديگرى برود، چنانچه از محل اولى كه حركت كرده تا جايى كه مىخواهد برود، هشت فرسخ باشد، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1290 - اگر پيش از آن كه به هشت فرسخ برسد، مردد شود كه بقيۀ راه را برود يا نه، و در موقعى كه مردد است راه نرود و بعد تصميم بگيرد كه بقيه راه را برود، بايد تا آخر مسافرت نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1291 - اگر پيش از آن كه به هشت فرسخ برسد، مردد شود كه بقيۀ راه را برود يا نه و در موقعى كه مردد است مقدارى راه برود و بعد تصميم بگيرد كه هشت فرسخ ديگر برود، يا چهار فرسخ برود و برگردد تا آخر مسافرت بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1292 - اگر پيش از آن كه به هشت فرسخ برسد، مردد شود كه بقيۀ راه را برود يا نه، و در موقعى كه مردد است مقدارى راه برود و بعد تصميم بگيرد كه بقيۀ راه را برود، چنانچه باقيماندۀ سفر او هشت فرسخ باشد يا چهار فرسخ باشد ولى بخواهد برود و برگردد، بايد نماز را شكسته بخواند. ولى اگر راهى كه پيش از مردد شدن و راهى كه بعد از آن مىرود روى هم هشت فرسخ باشد، بنابر احتياط نماز را هم شكسته و هم تمام بخواند، اگرچه جمع واجب نيست و نماز شكسته است.
شرط چهارم: آن كه نخواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطن خود بگذرد، يا ده روز يا بيشتر در جايى بماند پس كسى كه مىخواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش بگذرد، يا ده روز در محلى بماند، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1293 - كسى كه نمىداند پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش مىگذرد يا نه، يا ده روز در محلى مىماند يا نه، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1294 - كسى كه مىخواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش بگذرد، يا ده روز در محلى بماند، و نيز كسى كه مردد است كه از وطنش بگذرد، يا ده روز در محلى بماند، اگر از ماندن ده روز يا گذشتن از وطن منصرف شود، باز هم بايد نماز را تمام بخواند. ولى اگر باقيماندۀ راه هشت فرسخ باشد، يا چهار فرسخ باشد و بخواهد برود و برگردد، بايد نماز را شكسته بخواند.
شرط پنجم: آن كه براى كار حرام سفر نكند و اگر براى كار حرامى مانند دزدى سفر كند، بايد نماز را تمام بخواند. و همچنين است اگر خود سفر حرام باشد، مثل آن كه براى او ضرر داشته باشد، يا زن بدون اجازۀ شوهر سفرى برود كه بر او واجب نباشد ولى اگر مثل سفر حج واجب باشد، بايد نماز را شكسته بخوانند.
مسأله 1295 - سفرى كه اسباب اذيت پدر و مادر باشد حرام است و انسان بايد در آن سفر نماز را تمام بخواند و روزه هم بگيرد.
مسأله 1296 - كسى كه سفر او حرام نيست و براى كار حرام هم سفر نمىكند، اگرچه در سفر، معصيتى انجام دهد، مثلاً غيبت كند يا شراب بخورد، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1297 - اگر مخصوصاً براى آن كه كار واجبى را ترك كند مسافرت نمايد نمازش تمام است، پس كسى كه بدهكار است، اگر بتواند بدهى خود را بدهد و طلبكار هم مطالبه كند، چنانچه در سفر نتواند بدهى خود را بدهد و مخصوصاً براى فرار از دادن قرض مسافرت نمايد بايد نماز را تمام بخواند ولى اگر مخصوصاً براى ترك واجب مسافرت نكند، بايد نماز را شكسته بخواند و احتياط مستحب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1298 - اگر سفر او سفر حرام نباشد ولى حيوان سوارى يا مركب ديگرى كه
سوار است غصبى باشد، نمازش شكسته است ولى اگر در زمين غصبى مسافرت كند، بنابر احتياط واجب بايد نماز را هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1299 - كسى كه با ظالم مسافرت مىكند اگر ناچار نباشد و مسافرت او كمك به ظالم باشد، بايد نماز را تمام بخواند، و اگر ناچار باشد يا مثلاً براى نجات دادن مظلومى با او مسافرت كند، نمازش شكسته است.
مسأله 1300 - اگر به قصد تفريح و گردش مسافرت كند حرام نيست و بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1301 - اگر براى لهو و خوشگذرانى به شكار رود، نمازش تمام است و چنانچه براى تهيه معاش به شكار رود، نمازش شكسته است و اگر براى كسب و زياد كردن مال برود، احتياط واجب آن است كه نماز را هم شكسته و هم تمام بخواند، ولى بايد روزه نگيرد.
مسأله 1302 - كسى كه براى معصيت سفر كرده، موقعى كه از سفر برمىگردد اگر توبه كرده، بايد نماز را شكسته بخواند. و اگر توبه نكرده، و چيزى هم كه بازگشت را از جزئيت سفر معصيت خارج كند حادث نشده باشد بايد تمام بخواند و احتياط مستحب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1303 - كسى كه سفر او سفر معصيت است، اگر در بين راه از قصد معصيت برگردد، چنانچه باقيماندۀ راه هشت فرسخ باشد، يا چهار فرسخ باشد و بخواهد برود و برگردد، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1304 - كسى كه براى معصيت سفر نكرده، اگر در بين راه قصد كند كه بقيۀ راه را براى معصيت برود، بايد نماز را تمام بخواند ولى نمازهايى را كه شكسته خوانده صحيح است.
شرط ششم: آن كه از صحرانشينهايى نباشد كه در بيابانها گردش مىكنند و هر جا آب و خوراك براى خود و حشمشان پيدا كنند مىمانند و بعد از چندى به جاى
ديگر مىروند، و صحرانشينها در اين مسافرتها بايد نماز را تمام بخوانند.
مسأله 1305 - اگر يكى از صحرانشينها براى پيدا كردن منزل و چراگاه حيواناتشان سفر كند، چنانچه سفر او هشت فرسخ باشد، احتياط واجب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1306 - اگر صحرانشين براى زيارت يا حج يا تجارت و مانند اينها مسافرت كند، بايد نماز را شكسته بخواند.
شرط هفتم: آن كه شغل او مسافرت نباشد، بنابراين شتردار و راننده و چوبدار و كشتيبان و مانند اينها، اگرچه براى بردن اثاثيۀ منزل خود مسافرت كنند، در غير سفر اول بايد نماز را تمام بخوانند. ولى در سفر اول اگرچه طول بكشد، نمازشان شكسته است.
مسأله 1307 - كسى كه شغلش مسافرت است اگر براى كار ديگرى مثلاً براى زيارت يا حج مسافرت كند، بايد نماز را شكسته بخواند. ولى اگر مثلاً شوفر، اتومبيل خود را براى زيارت كرايه بدهد و در ضمن خودش هم زيارت كند، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1308 - حملهدار؛ يعنى كسى كه براى رساندن حاجىها به مكّه مسافرت مىكند، چنانچه شغلش مسافرت باشد، بايد نماز را تمام بخواند و اگر شغلش مسافرت نباشد، بايد شكسته بخواند.
مسأله 1309 - كسى كه شغل او حملهدارى است و حاجىها را از راه دور به مكه مىبرد، چنانچه تمام سال يا بيشتر سال را در راه باشد، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1310 - كسى كه در مقدارى از سال شغلش مسافرت است، مثل شوفرى كه فقط در تابستان يا زمستان اتومبيل خود را كرايه مىدهد، بايد در سفرى كه مشغول به كارش هست نماز را تمام بخواند و احتياط مستحب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1311 - راننده و دورهگردى كه در دو سه فرسخى شهر رفت و آمد مىكند، چنانچه اتفاقاً سفر هشت فرسخى برود، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1312 - كسى كه شغلش مسافرت است اگر ده روز يا بيشتر در وطن خود بماند، چه از اول قصد ماندن ده روز را داشته باشد، چه بدون قصد بماند، بايد در سفر اولى كه بعد از ده روز مىرود، نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1313 - كسى كه شغلش مسافرت است، اگر در غير وطن خود ده روز بماند در سفر اولى كه بعد از ده روز مىرود، بايد نماز را شكسته بخواند. چه از اول قصد ماندن ده روز را داشته باشد يا نداشته باشد.
مسأله 1314 - كسى كه شغلش مسافرت است، اگر شك كند كه در وطن خود يا جاى ديگر ده روز مانده يا نه، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1315 - كسى كه در شهرها سياحت مىكند و براى خود وطنى اختيار نكرده، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1316 - كسى كه شغلش مسافرت نيست، اگر مثلاً در شهرى يا در دهى جنسى دارد كه براى حمل آن مسافرتهاى پى در پى مىكند، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1317 - كسى كه از وطنش صرف نظر كرده و مىخواهد وطن ديگرى براى خود اختيار كند، اگر شغلش مسافرت نباشد بايد در مسافرت نماز را شكسته بخواند.
شرط هشتم: آن كه به حد ترخص برسد؛ يعنى از وطنش يا جايى كه قصد كرده ده روز در آنجا بماند به قدرى دور شود كه ديوار شهر را نبيند و صداى اذان آن را نشنود، ولى بايد در هوا غبار يا چيز ديگرى نباشد كه از ديدن ديوار و شنيدن اذان جلوگيرى كند و لازم نيست به قدرى دور شود كه منارهها و گنبدها را نبيند، يا ديوارها هيچ پيدا نباشد، بلكه همين قدر كه ديوارها كاملاً معلوم نباشد كافى است.
مسأله 1318 - كسى كه به سفر مىرود اگر به جايى برسد كه اذان را نشنود ولى ديوار
شهر را ببيند، يا ديوارها را نبيند و صداى اذان را بشنود چنانچه بخواهد در آنجا نماز بخواند، بنابر احتياط واجب بايد هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1319 - مسافرى كه به وطنش بر مىگردد، وقتى ديوار وطن خود را ببيند و صداى اذان آن را بشنود، بايد نماز را تمام بخواند ولى مسافرى كه مىخواهد ده روز در محلى بماند، وقتى ديوار آنجا را ببيند و صداى اذانش را بشنود، بنابر احتياط واجب بايد نماز را تأخير بيندازد تا به منزل برسد، يا نماز را هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1320 - هرگاه شهر در بلندى باشد كه از دور ديده شود، يا به قدرى گود باشد كه اگر انسان كمى دور شود ديوار آن را نبيند، كسى كه از آن شهر مسافرت مىكند، وقتى به اندازهاى دور شود كه اگر آن شهر در زمين هموار بود، ديوارش از آنجا ديده نمىشد، بايد نماز خود را شكسته بخواند. و نيز اگر پستى و بلندى خانهها بيشتر از معمول باشد، بايد ملاحظۀ معمول را بنمايد.
مسأله 1321 - اگر از محلى مسافرت كند كه خانه و ديوار ندارد وقتى به جايى برسد كه اگر آن محل ديوار داشت از آنجا ديده نمىشد، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1322 - اگر به قدرى دور شود كه نداند صدايى را كه مىشنود صداى اذان است يا صداى ديگرى، بايد نماز را شكسته بخواند. ولى اگر بفهمد اذان مىگويند و كلمات آن را تشخيص ندهد، بايد تمام بخواند.
مسأله 1323 - اگر به قدرى دور شود كه اذان خانهها را نشنود ولى اذان شهر را كه معمولاً در جاى بلند مىگويند بشنود، نبايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1324 - اگر به جايى برسد كه اذان شهر را كه معمولاً در جاى بلند مىگويند نشنود ولى اذانى را كه در جاى خيلى بلند مىگويند بشنود، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1325 - اگر چشم يا گوش او يا صداى اذان، غير معمولى باشد در محلى بايد
نماز را شكسته بخواند كه چشم متوسط ديوار خانهها را نبيند و گوش متوسط صداى اذان معمولى را نشنود.
مسأله 1326 - اگر بخواهد در محلى نماز بخواند كه شك دارد به حد تَرَخُّص؛ يعنى جايى كه اذان را نشنود و ديوار را نبيند، رسيده يا نه، بايد نماز را تمام بخواند. و در موقع برگشتن اگر شك كند كه به حد ترخص رسيده يا نه، بايد شكسته بخواند. و چون در بعضى موارد اشكال پيدا مىكند بايد يا آنجا نماز نخواند يا هم شكسته و هم تمام بخواند.
مسأله 1327 - مسافرى كه در سفر از وطن خود عبور مىكند، وقتى به جايى برسد كه ديوار وطن خود را ببيند و صداى اذان آن را بشنود بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1328 - مسافرى كه در بين مسافرت به وطنش رسيده، تا وقتى در آنجا هست بايد نماز را تمام بخواند. ولى اگر بخواهد از آنجا هشت فرسخ برود، يا چهار فرسخ برود و برگردد، وقتى به جايى برسد كه ديوار وطن را نبيند و صداى اذان آن را نشنود، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1329 - محلى را كه انسان براى اقامت و زندگى خود اختيار كرده وطن او است، چه در آنجا به دنيا آمده و وطن پدر و مادرش باشد، يا خودش آنجا را براى زندگى اختيار كرده باشد.
مسأله 1330 - اگر قصد دارد در محلى كه وطن اصلىاش نيست مدتى بماند و بعد به جاى ديگر رود، آنجا وطن او حساب نمىشود.
مسأله 1331 - تا انسان قصد ماندن هميشگى در جايى كه غير وطن اصلى خودش است نداشته باشد وطن او حساب نمىشود مگر آن كه بدون قصد ماندن، آنقدر بماند كه مردم بگويند اينجا وطن او است.
مسأله 1332 - كسى كه در دو محل زندگى مىكند، مثلاً شش ماه در شهرى و شش
ماه در شهر ديگر مىماند، هر دو وطن او است. و اگر بيشتر از دو محل را براى زندگى خود اختيار كرده باشد، اشكال دارد، و بايد احتياط مراعات شود.
مسأله 1333 - در غير وطن اصلى و وطن غير اصلى كه ذكر شد در جاهاى ديگر اگر قصد اقامه نكند نمازش شكسته است چه ملكى در آنجا داشته باشد يا نداشته باشد و چه در آنجا شش ماه مانده باشد يا نه.
مسأله 1334 - اگر به جايى برسد كه وطن او بوده و از آنجا صرف نظر كرده نبايد نماز را تمام بخواند، اگرچه وطن ديگرى هم براى خود اختيار نكرده باشد.
مسأله 1335 - مسافرى كه قصد دارد، ده روز پشت سر هم در محلى بماند، يا مىداند كه بدون اختيار ده روز در محلى مىماند، در آن محل بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1336 - مسافرى كه مىخواهد ده روز در محلى بماند، لازم نيست قصد ماندن شب اول يا شب يازدهم را داشته باشد، و همين كه قصد كند از اذان صبح روز اول تا غروب روز دهم بماند، بايد نماز را تمام بخواند و همچنين اگر مثلاً قصدش اين باشد كه از ظهر روز اول تا ظهر روز يازدهم بماند، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1337 - مسافرى كه مىخواهد ده روز در محلى بماند، در صورتى بايد نماز را تمام بخواند كه بخواهد تمام ده روز را در يكجا بماند، پس اگر بخواهد مثلاً ده روز در نجف و كوفه يا در تهران و شميران بماند بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1338 - مسافرى كه مىخواهد ده روز در محلى بماند، اگر از اول قصد داشته باشد كه در بين ده روز به اطراف آنجا برود، چنانچه جايى كه مىخواهد برود خطۀ سور بلد اقامت يا از بساتين و مزارع و باغات اطراف آن باشد به مقدارى كه رفتن به آنجا منافى با صدق اقامت در بلد نباشد بايد در تمام ده روز نماز را تمام بخواند. ولى چنانچه بخواهد تا كمتر از چهار فرسخ برود، چنانچه در نيت او باشد، كه در بين ده روز فقط يك مرتبه برود و بيش از دو ساعت رفتن و برگشتن را طول ندهد، در همۀ
ده روز بايد نمازش را تمام بخواند.
مسأله 1339 - مسافرى كه تصميم ندارد ده روز در جايى بماند مثلاً قصدش اين است كه اگر رفيقش بيايد، يا منزل خوبى پيدا كند، ده روز بماند، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1340 - كسى كه تصميم دارد، ده روز در محلى بماند، اگرچه احتمال بدهد كه براى ماندن او مانعى برسد، در صورتى كه مردم به احتمال او اعتنايى نكنند، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1341 - اگر مسافر بداند كه مثلاً ده روز يا بيشتر به آخر ماه مانده و قصد كند كه تا آخر ماه در جايى بماند، بايد نماز را تمام بخواند ولى اگر نداند تا آخر ماه چقدر مانده و قصد كند كه تا آخر ماه بماند بايد نماز را شكسته بخواند اگرچه از موقعى كه قصد كرده تا آخر ماه ده روز يا بيشتر باشد.
مسأله 1342 - اگر مسافر قصد كند ده روز در محلى بماند، چنانچه پيش از خواندن يك نماز چهار ركعتى از ماندن منصرف شود، يا مردد شود كه در آنجا بماند يا به جاى ديگر برود، بايد نماز را شكسته بخواند و اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى از ماندن منصرف شود، يا مردد شود تا وقتى در آنجا هست، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1343 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر روزه بگيرد و بعد از ظهر از ماندن در آنجا منصرف شود، چنانچه يك نماز چهار ركعتى خوانده باشد، روزهاش صحيح است و تا وقتى در آنجا هست بايد نمازهاى خود را تمام بخواند و اگر يك نماز چهار ركعتى نخوانده باشد روزۀ آن روزش صحيح است، اما نمازهاى خود را بايد شكسته بخواند و روزهاى بعد هم نمىتواند روزه بگيرد.
مسأله 1344 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر از ماندن منصرف شود و شك كند پيش از آن كه از قصد ماندن برگردد، يك نماز چهار
ركعتى خوانده يا نه، بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند.
مسأله 1345 - اگر مسافر به نيت اين كه نماز را شكسته بخواند، مشغول نماز شود و در بين نماز تصميم بگيرد كه ده روز يا بيشتر بماند، بايد نماز را چهار ركعتى تمام نمايد.
مسأله 1346 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در جايى بماند، اگر در بين نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد، چنانچه مشغول ركعت سوم نشده، بايد نماز را دو ركعتى تمام نمايد و بقيه نمازهاى خود را شكسته بخواند. و اگر مشغول ركعت سوم شده نمازش باطل است، و تا وقتى در آنجا هست بايد نماز را شكسته بخواند اگرچه داخل در ركوع ركعت سوم شده باشد.
مسأله 1347 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر بيشتر از ده روز در آنجا بماند، تا وقتى مسافرت نكرده، بايد نمازش را تمام بخواند و لازم نيست دوباره قصد ماندن ده روز كند.
مسأله 1348 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، بايد روزۀ واجب را بگيرد و مىتواند روزۀ مستحبى را هم بهجا آورد و نماز جمعه و نافلۀ ظهر و عصر و عشا را هم بخواند.
مسأله 1349 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در جايى بماند اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى بخواهد به جايى كه كمتر از چهار فرسخ است برود و برگردد به محل اقامۀ خود بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1350 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در جايى بماند، اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى بخواهد به جاى ديگرى كه كمتر از هشت فرسخ است برود و ده روز در آنجا بماند، بايد در رفتن و در جايى كه قصد ماندن ده روز كرده، نمازهاى خود را تمام بخواند. ولى اگر جايى كه مىخواهد برود هشت فرسخ يا بيشتر باشد بايد
موقع رفتن نمازهاى خود را شكسته بخواند و چنانچه در آنجا قصد ماندن ده روز كرد نمازش را تمام بخواند.
مسأله 1351 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى بخواهد به جايى كه كمتر از چهار فرسخ است برود، چنانچه مردد باشد كه به محل اولش برگردد يا نه، يا به كلى از برگشتن به آنجا غافل باشد، يا بخواهد برگردد ولى مردد باشد كه ده روز در آنجا بماند يا نه، يا آن كه از ده روز ماندن در آنجا و مسافرت از آنجا غافل باشد، بايد از وقتى كه مىرود تا برمىگردد و بعد از برگشتن، نمازهاى خود را تمام بخواند.
مسأله 1352 - اگر به خيال اين كه رفقايش مىخواهند ده روز در محلى بمانند، قصد كند كه ده روز در آنجا بماند و بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى بفهمد كه آنها قصد نكردهاند، اگرچه خودش هم از ماندن منصرف شود، تا مدتى كه در آنجا هست، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1353 - اگر مسافر بعد از رسيدن به هشت فرسخ سى روز در محلى بماند و در تمام سى روز در رفتن و ماندن مردد باشد، بعد از گذشتن سى روز اگرچه مقدار كمى در آنجا بماند، بايد نماز را تمام بخواند ولى اگر پيش از رسيدن به هشت فرسخ در رفتن بقيه راه مردد شود، از وقتى كه مردد مىشود، بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1354 - مسافرى كه مىخواهد نه روز يا كمتر در محلى بماند اگر بعد از آن كه نه روز يا كمتر در آنجا ماند، بخواهد دوباره نه روز ديگر يا كمتر بماند همينطور تا سى روز، روز سى و يكم بايد نماز را تمام بخواند.
مسأله 1355 - مسافرى كه سى روز مردد بوده، در صورتى بايد نماز را تمام بخواند كه سى روز را در يكجا بماند، پس اگر مقدارى از آن را در جايى و مقدارى را در جاى ديگر بماند، بعد از سى روز هم بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1356 - مسافر مىتواند در مسجد الحرام و مسجد پيغمبر(صلی الله علیه و آله) و مسجد كوفه نمازش را تمام بخواند. ولى اگر بخواهد در جايى كه اول جزء اين مساجد نبوده و بعد به اين مساجد اضافه شده نماز بخواند، احتياط مستحب آن است كه شكسته بخواند اگرچه اقوا، صحت تمام است و نيز مسافر مىتواند در حرم و رواق حضرت سيدالشهدا (علیه السلام) بلكه در مسجد متصل به حرم نماز را تمام بخواند.
مسأله 1357 - كسى كه مىداند مسافر است و بايد نماز را شكسته بخواند، اگر در غير چهار مكانى كه در مسأله پيش گفته شد عمداً تمام بخواند، نمازش باطل است و نيز اگر فراموش كند كه نماز مسافر شكسته است و تمام بخواند بايد نماز را دوباره بخواند، و اگر بعد از وقت يادش بيايد، بنابر احتياط واجب، بايد قضا نمايد.
مسأله 1358 - كسى كه مىداند مسافر است و بايد نماز را شكسته بخواند، اگر فراموش كند و بدون توجه و به طور عادت تمام بخواند نمازش باطل است، و نيز اگر حكم مسافر و سفر خود را فراموش كرده باشد در صورتى كه وقت داشته باشد نمازش را دوباره بخواند بلكه اگر وقت هم گذشته باشد بنابر احتياط واجب بايد قضا نمايد.
مسأله 1359 - مسافرى كه نمىداند بايد نماز را شكسته بخواند اگر تمام بخواند نمازش صحيح است.
مسأله 1360 - مسافرى كه مىداند بايد نماز را شكسته بخواند اگر بعضى از خصوصيات آن را نداند، مثلاً نداند كه در سفر هشت فرسخى بايد شكسته بخواند چنانچه تمام بخواند در صورتى كه وقت باقى است بايد نماز را شكسته بخواند و اگر وقت گذشته بايد شكسته قضا نمايد.
مسأله 1361 - مسافرى كه مىداند بايد نماز را شكسته بخواند، اگر به گمان اين كه
سفر او كمتر از هشت فرسخ است تمام بخواند، وقتى بفهمد كه سفرش هشت فرسخ بوده، نمازى را كه تمام خوانده بايد دوباره شكسته بخواند و اگر وقت هم گذشته بايد شكسته قضا نمايد.
مسأله 1362 - اگر فراموش كند كه مسافر است و نماز را تمام بخواند، چنانچه در وقت يادش بيايد، بايد شكسته بهجا آورد و اگر بعد از وقت يادش بيايد، قضاى آن نماز بر او واجب نيست.
مسأله 1363 - كسى كه بايد نماز را تمام بخواند، اگر شكسته بهجا آورد در هر صورت نمازش باطل است.
مسأله 1364 - اگر مشغول نماز چهار ركعتى شود و در بين نماز يادش بيايد كه مسافر است، يا ملتفت شود كه سفر او هشت فرسخ است چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته، بايد نماز را دو ركعتى تمام كند و اگر به ركوع ركعت سوم رفته نمازش باطل است. و در صورتى كه به مقدار خواندن يك ركعت هم وقت داشته باشد، بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1365 - اگر مسافر بعضى از خصوصيات نماز مسافر را نداند مثلاً نداند كه اگر چهار فرسخ برود و همان روز يا شب آن برگردد بايد شكسته بخواند چنانچه به نيت نماز چهار ركعتى مشغول نماز شود، و پيش از ركوع ركعت سوم مسأله را بفهمد بايد نماز را دو ركعتى تمام كند و اگر در ركوع ملتفت شود نمازش باطل است و در صورتى كه به مقدار يك ركعت از وقت هم مانده باشد بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1366 - مسافرى كه بايد نماز را تمام بخواند اگر به واسطۀ ندانستن مسأله به نيت نماز دو ركعتى مشغول نماز شود و در بين نماز مسأله را بفهمد، بايد نماز را چهار ركعتى تمام كند، و احتياط مستحب آن است كه بعد از تمام شدن نماز دوباره آن نماز را چهار ركعتى بخواند.
مسأله 1367 - مسافرى كه نماز نخوانده، اگر پيش از تمام شدن وقت به وطنش
برسد، يا به جايى برسد كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، بايد نماز را تمام بخواند و كسى كه مسافر نيست، اگر در اول وقت نماز نخواند و مسافرت كند، در سفر بايد نماز را شكسته بخواند.
مسأله 1368 - اگر از مسافرى كه بايد نماز را شكسته بخواند نماز ظهر يا عصر يا عشا قضا شود، بايد آن را دو ركعتى قضا نمايد اگرچه در غير سفر بخواهد قضاى آن را بهجا آورد. و اگر از كسى كه مسافر نيست يكى از اين سه نماز قضا شود، بايد چهار ركعتى قضا نمايد اگرچه در سفر بخواهد آن را قضا نمايد.
مسأله 1369 - مستحب است مسافر بعد از هر نمازى كه شكسته مىخواند سى مرتبه بگويد: «سُبْحانَ اللّهِ وَالحَمْدُ للّهِ وَلا اِلهَ اِلاّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَر». و در تعقيب نماز ظهر و عصر و عشا بيشتر سفارش شده است. بلكه بهتر است در تعقيب اين سه نماز شصت مرتبه بگويد.
مسأله 1370 - كسى كه نماز واجب خود را در وقت آن نخوانده بايد قضاى آن را بهجا آورد، اگرچه در تمام وقت نماز خواب مانده يا به واسطۀ مستى نماز نخوانده باشد، ولى نمازهاى يوميهاى را كه زن در حال حيض يا نفاس نخواند، قضا ندارد.
مسأله 1371 - اگر بعد از وقت نماز بفهمد نمازى را كه خوانده باطل بوده، بايد قضاى آن را بخواند.
مسأله 1372 - كسى كه نماز قضا دارد، بايد در خواندن آن كوتاهى نكند ولى واجب نيست فوراً آن را بهجا آورد.
مسأله 1373 - كسى كه نماز قضا دارد مىتواند نماز مستحبى بخواند.
مسأله 1374 - اگر انسان احتمال دهد كه نماز قضايى دارد يا نمازهايى را كه خوانده صحيح نبوده، مستحب است احتياطاً قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 1375 - قضاى نمازهاى يوميه لازم نيست به ترتيب خوانده شود؛ مثلاً كسى كه يك روز نماز عصر و روز بعد نماز ظهر را نخوانده، لازم نيست اول نماز عصر و بعد از آن نماز ظهر را قضا نمايد.
مسأله 1376 - اگر بخواهد قضاى چند نماز غير يوميه مانند نماز آيات را بخواند يا مثلاً بخواهد قضاى يك نماز يوميه و چند نماز غير يوميه را بخواند، لازم نيست آنها را به ترتيب بهجا آورد.
مسأله 1377 - اگركسى نداند كه نمازهايى كه از او قضا شده كداميك جلوتر بوده لازم نيست به طورى بخواند كه ترتيب حاصل شود و هر يك را مىتواند مقدم بدارد.
مسأله 1378 - اگر كسى كه نمازهايى از او قضا شده مىداند كدام يك جلوتر قضا شده احتياط مستحب آن است كه به ترتيب قضا كند. و آنچه اول قضا شده اول بخواند و دومى را بعد و همينطور.
مسأله 1379 - اگر براى ميتى مىخواهند نماز قضا بدهند و مىدانند آن ميت ترتيب قضا شدن را مىدانسته باز لازم نيست طورى قضا را بهجا بياورند كه ترتيب حاصل شود.
مسأله 1380 - اگر براى ميتى كه در مسأله پيش گفته شد بخواهند چند نفر را اجير كنند كه نماز بخوانند لازم نيست براى آنها وقت مرتب معيّن كنند كه با هم شروع نكنند در عمل.
مسأله 1381 - اگر بدانند كه ميت ترتيب قضا شدن را نمىدانسته يا ندانند كه مىدانسته لازم نيست به ترتيب براى او قضا بهجا بياورند.
مسأله 1382 - در مسأله پيش اگر بخواهند چند نفر را براى بهجا آوردن نماز ميت اجير كنند لازم نيست وقت معيّن كنند و مىتوانند همه با هم شروع به قضا كنند.
مسأله 1383 - كسى كه چند نماز از او قضا شده و شماره آنها را نمىداند مثلاً
نمىداند چهار تا بوده يا پنج تا، چنانچه مقدار كمتر را بخواند كافى است و همچنين اگر شمارۀ آنها را مىدانسته و فراموش كرده اگر مقدار كمتر را بخواند كفايت مىكند.
مسأله 1384 - كسى كه نماز قضا از همين روز يا روزهاى پيش دارد مىتواند قبل از خواندن نمازى كه قضا شده نماز ادايى را بخواند و لازم نيست نماز قضا را جلو بيندازد.
مسأله 1385 - كسى كه مىداند يك نماز چهار ركعتى نخوانده و نمىداند نماز ظهر است يا عصر است يا عشا، اگر يك نماز چهار ركعتى بخواند به نيت قضاى نمازى كه نخوانده كافى است.
مسأله 1386 - اگر از روزهاى گذشته نمازهاى قضا دارد و يك نماز يا بيشتر هم از همان روز از او قضا شده، اگرچه لازم نيست نمازهاى قضا را، پيش از نماز ادا بخواند حتى اگرچه وقت داشته باشد و ترتيب بين نمازهاى قضا را هم بداند، ولى احتياط استحبابى آن است كه نمازهاى قضا، مخصوصاً نماز قضاى همان روز را پيش از نماز ادا بخواند.
مسأله 1387 - تا انسان زنده است اگرچه از خواندن نماز قضاهاى خود عاجز باشد، ديگرى نمىتواند نمازهاى او را قضا نمايد.
مسأله 1388 - نماز قضا را با جماعت مىشود خواند، چه نماز امام جماعت ادا باشد يا قضا و لازم نيست هر دو يك نماز را بخوانند مثلاً اگر نماز قضاى صبح را با نماز ظهر يا عصر امام بخواند اشكال ندارد.
مسأله 1389 - مستحب است بچۀ مميز؛ يعنى بچهاى كه خوب و بد را مىفهمد، به نماز خواندن و عبادتهاى ديگر عادت دهند، بلكه مستحب است او را به قضاى نمازها هم وادار نمايند.
مسأله 1390 - اگر پدر نماز و روزۀ خود را بهجا نياورده باشد، چنانچه از روى نافرمانى ترك نكرده و مىتوانسته قضا كند، بر پسر بزرگتر واجب است كه بعد از مرگش بهجا آورد، يا براى او اجير بگيرد. بلكه اگر از روى نافرمانى هم ترك كرده باشد واجب است به همينطور عمل كند و نيز روزهاى را كه در سفر نگرفته، اگرچه نمىتوانسته قضا كند، واجب است كه پسر بزرگتر قضا نمايد، يا براى او اجير بگيرد.
مسأله 1391 - اگر پسر بزرگتر شك دارد كه پدر نماز و روزۀ قضا داشته يا نه، چيزى بر او واجب نيست.
مسأله 1392 - اگر پسر بزرگتر بداند كه پدرش نماز قضا داشته و شك كند كه بهجا آورده يا نه، بنابر احتياط واجب بايد قضا نمايد.
مسأله 1393 - اگر معلوم نباشد كه پسر بزرگتر كدام است، قضاى نماز و روزۀ پدر بر هيچ كدام از پسرها واجب نيست. ولى احتياط مستحب آن است كه نماز و روزۀ او را بين خودشان قسمت كنند، يا براى انجام آن قرعه بزنند.
مسأله 1394 - اگر ميت وصيت كرده باشد كه براى نماز و روزۀ او اجير بگيرند بعد از آن كه اجير، نماز و روزۀ او را به طور صحيح بهجا آورد بر پسر بزرگتر چيزى واجب نيست.
مسأله 1395 - اگر پسر بزرگتر بخواهد نماز پدر را بخواند، بايد به تكليف خود عمل كند، مثلاً قضاى نماز صبح و مغرب و عشا را بايد بلند بخواند.
مسأله 1396 - كسى كه خودش نماز و روزۀ قضا دارد، اگر نماز و روزۀ پدر هم بر او واجب شود، هر كدام را اول بهجا آورد صحيح است.
مسأله 1397 - اگر پسر بزرگتر موقع مرگ پدر، نابالغ يا ديوانه باشد وقتى كه بالغ
شد يا عاقل گرديد، بايد نماز و روزۀ پدر را قضا نمايد و چنانچه پيش از بالغ شدن يا عاقل شدن بميرد، بر پسر دوم چيزى واجب نيست.
مسأله 1398 - اگر پسر بزرگتر پيش از آن كه نماز و روزۀ پدر را قضا كند بميرد، بر پسر دوم چيزى واجب نيست.
مسأله 1399 - مستحب است نمازهاى واجب خصوصاً نمازهاى يوميه را به جماعت بخوانند و در نماز صبح و مغرب و عشا، خصوصاً براى همسايۀ مسجد و كسى كه صداى اذان مسجد را مىشنود بيشتر سفارش شده است.
مسأله 1400 - در روايتى وارد شده است كه اگر يك نفر به امام جماعت اقتدا كند، هر ركعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز دارد و اگر دو نفر اقتدا كنند هر ركعتى ثواب ششصد نماز دارد و هر چه بيشتر شوند، ثواب نمازشان بيشتر مىشود تا به ده نفر برسند و عدۀ آنان كه از ده گذشت، اگر تمام آسمانها كاغذ و درياها مركّب و درختها قلم و جن و انس و ملائكه نويسنده شوند، نمىتوانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند.
مسأله 1401 - حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بىاعتنايى جايز نيست و سزاوار نيست كه انسان بدون عذر نماز جماعت را ترك كند.
مسأله 1402 - مستحب است انسان صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند و نماز جماعت از نماز اول وقت كه فرادا؛ يعنى تنها، خوانده شود بهتر است. و نيز نماز جماعتى را كه مختصر بخوانند از نماز فرادا كه آن را طول بدهند بهتر مىباشد.
مسأله 1403 - وقتى كه جماعت برپا مىشود، مستحب است كسى كه نمازش را فرادا خوانده دوباره با جماعت بخواند. و اگر بعد بفهمد كه نماز اولش باطل بوده، نماز دوم او كافى است.
مسأله 1404 - اگر امام يا مأموم بخواهد نمازى را كه به جماعت خوانده دوباره
با جماعت بخواند در صورتى كه جماعت دوم و اشخاص آن غير از اول باشد اشكال ندارد.
مسأله 1405 - كسى كه در نماز وسواس دارد و فقط در صورتى كه نماز را با جماعت بخواند از وسواس راحت مىشود، بايد نماز را با جماعت بخواند.
مسأله 1406 - اگر پدر يا مادر به فرزند خود امر كند كه نماز را به جماعت بخواند، چون اطاعت پدر و مادر واجب است بنابر احتياط واجب بايد نماز را به جماعت بخواند و قصد استحباب نمايد.
مسأله 1407 - احتياط واجب آن است كه نماز عيد فطر و قربان را در زمان غيبت امام (علیه السلام) با جماعت نخوانند ولى به قصد رجا مانع ندارد، و نمازهاى مستحبى را هم نمىشود به جماعت خواند، مگر نماز استسقاء كه براى آمدن باران مىخوانند.
مسأله 1408 - موقعى كه امام جماعت نماز يوميه مىخواند، هر كدام از نمازهاى يوميه را مىشود به او اقتدا كرد ولى اگر نماز يوميهاش را احتياطاً دوباره مىخواند فقط در صورتى كه مأموم احتياطش با امام يكى باشد مىتواند به او اقتدا كند.
مسأله 1409 - اگر امام جماعت قضاى نماز يوميۀ خود را مىخواند مىشود به او اقتدا كرد، ولى اگر نمازش را احتياطاً قضا مىكند، يا قضاى احتياطى نماز كس ديگر را مىخواند، اگرچه براى آن پول نگرفته باشد، اقتداى به او اشكال دارد ولى اگر انسان بداند كه از آن كس كه براى او قضا مىخواند نماز فوت شده كه در اين صورت اقتداى به او اشكال ندارد.
مسأله 1410 - اگر انسان نداند نمازى را كه امام مىخواند نماز واجب يوميه است يا نماز مستحب نمىتواند به او اقتدا كند.
مسأله 1411 - اگر امام در محراب باشد و كسى پشت سر او اقتدا نكرده باشد كسانى كه دو طرف محراب ايستادهاند و به واسطۀ ديوار محراب امام را نمىبينند نمىتوانند
اقتدا كنند، بلكه اگر كسى هم پشت سر امام اقتدا كرده باشد، اقتدا كردن كسانى كه دو طرف او ايستادهاند و به واسطۀ ديوار محراب امام را نمىبينند اشكال دارد، بلكه باطل است.
مسأله 1412 - اگر به واسطۀ درازى صف اول، كسانى كه دو طرف صف ايستادهاند امام را نبينند مىتوانند اقتدا كنند. و نيز اگر به واسطۀ درازى يكى از صفهاى ديگر كسانى كه دو طرف آن ايستادهاند، صف جلوى خود را نبينند مىتوانند اقتدا نمايند.
مسأله 1413 - اگر صفهاى جماعت تا درب مسجد برسد، كسى كه مقابل درب پشت صف ايستاده نمازش صحيح است و نيز نماز كسانى كه پشت سر او اقتدا مىكنند صحيح مىباشد، ولى نماز كسانى كه دو طرف او ايستادهاند و صف جلو را نمىبينند اشكال دارد، بلكه باطل است.
مسأله 1414 - كسى كه پشت ستون ايستاده، اگر از طرف راست يا چپ به واسطۀ مأموم ديگر به امام متصل نباشد، نمىتواند اقتدا كند بلكه اگر از دو طرف هم متصل باشد ولى از صف جلو حتى يك نفر را هم نبيند جماعت او صحيح نيست.
مسأله 1415 - جاى ايستادن امام بايد از جاى مأموم بلندتر نباشد ولى اگر مكان امام مقدار خيلى كمى بلندتر باشد اشكال ندارد، و نيز اگر زمين سراشيب باشد و امام در طرفى كه بلندتر است بايستد در صورتى كه سراشيبى آن زياد نباشد و طورى باشد كه به آن، زمين مسطح بگويند مانعى ندارد.
مسأله 1416 - اگر جاى مأموم بلندتر از جاى امام باشد در صورتى كه بلندى به مقدار متعارف زمان قديم باشد مثل آن كه امام در صحن مسجد و مأموم در پشت بام بايستد اشكال ندارد ولى اگر مثل ساختمانهاى چند طبقه اين زمان باشد، جماعت اشكال دارد.
مسأله 1417 - اگر بين كسانى كه در يك صف ايستادهاند بچۀ مميز؛ يعنى بچهاى
كه خوب و بد را مىفهمد، فاصله شود، چنانچه ندانند نماز او باطل است مىتوانند اقتدا كنند.
مسأله 1418 - بعد از تكبير امام اگر صف جلو آمادۀ نماز و تكبير گفتن آنان نزديك باشد كسى كه در صف بعد ايستاده، مىتواند تكبير بگويد ولى احتياط مستحب آن است كه صبر كند تا تكبير صف جلو تمام شود.
مسأله 1419 - اگر بداند نماز يك صف از صفهاى جلو باطل است، در صفهاى بعد نمىتواند اقتدا كند، ولى اگر نداند نماز آنان صحيح است يا نه، مىتواند اقتدا نمايد.
مسأله 1420 - هرگاه بداند نماز امام باطل است مثلاً بداند امام وضو ندارد، اگرچه خود امام ملتفت نباشد، نمىتواند به او اقتدا كند.
مسأله 1421 - اگر مأموم بعد از نماز بفهمد كه امام عادل نبوده يا كافر بوده، يا به جهتى نمازش باطل بوده، مثلاً بىوضو نماز خوانده، نمازش صحيح است.
مسأله 1422 - اگر در بين نماز شك كند كه اقتدا كرده يا نه، چنانچه در حالى باشد كه وظيفۀ مأموم است مثلاً به «حمد» و سورۀ امام گوش مىدهد بايد نماز را به جماعت تمام كند و اگر مشغول كارى باشد كه هم وظيفۀ امام و هم وظيفۀ مأموم است مثلاً در ركوع يا سجده باشد، بايد نماز را به نيت فرادا تمام نمايد.
مسأله 1423 - انسان در بين نماز جماعت مىتواند نيت فرادا كند.
مسأله 1424 - اگر مأموم به واسطۀ عذرى بعد از «حمد» و سورۀ امام نيت فرادا كند لازم نيست «حمد» و سوره را بخواند، ولى اگر پيش از تمام شدن «حمد» و سوره نيت فرادا نمايد، بايد مقدارى را كه امام نخوانده بخواند.
مسأله 1425 - اگر در بين نماز جماعت نيت فرادا نمايد، بنابر احتياط واجب نبايد دوباره نيت جماعت كند. ولى اگر مردد شود كه نيت فرادا كند يا نه و بعد تصميم بگيرد نماز را با جماعت تمام كند، نمازش صحيح است.
مسأله 1426 - اگر شك كند كه نيت فرادا كرده يا نه، بايد بنا بگذارد كه نيت فرادا نكرده است.
مسأله 1427 - اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و به ركوع امام برسد، اگرچه ذكر امام تمام شده باشد، نمازش به طور جماعت صحيح است و يك ركعت حساب مىشود. اما اگر به مقدار ركوع خم شود و به ركوع امام نرسد نمازش به طور فرادا صحيح مىباشد و بايد آن را تمام نمايد.
مسأله 1428 - اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و به مقدار ركوع خم شود و شك كند كه به ركوع امام رسيده يا نه، نمازش صحيح است و فرادا مىشود.
مسأله 1429 - اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و پيش از آن كه به اندازۀ ركوع خم شود، امام سر از ركوع بردارد، مىتواند نيت فرادا كند يا صبر كند تا امام براى ركعت بعد برخيزد و آن را ركعت اول نماز خود حساب كند. ولى اگر برخاستن امام به قدرى طول بكشد كه نگويند اين شخص نماز جماعت مىخواند، بايد نيت فرادا نمايد.
مسأله 1430 - اگر اول نماز يا بين «حمد» و سوره اقتدا كند و پيش از آن كه به ركوع رود، امام سر از ركوع بردارد نماز او به طور جماعت صحيح است و بايد ركوع كند و خود را به امام برساند.
مسأله 1431 - اگر موقعى برسد كه امام مشغول خواندن تشهد آخر نماز است چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، بايد بعد از نيت و گفتن تكبيرهالاحرام بنشيند و تشهد را با امام بخواند ولى سلام را نگويد و صبر كند تا امام سلام نماز را بدهد، بعد بايستد و بدون آن كه دوباره نيت كند و تكبير بگويد، «حمد» و سوره را بخواند و آن را ركعت اول نماز خود حساب كند.
مسأله 1432 - مأموم نبايد جلوتر از امام بايستد و اگر مساوى او هم بايستد اشكال
دارد و به احتياط واجب بايد كمى عقبتر از امام بايستد، اگرچه قد او بلندتر از امام باشد كه در ركوع و سجود سرش جلوتر از امام باشد.
مسأله 1433 - در نماز جماعت بايد بين مأموم و امام پرده و مانند آن كه پشت آن ديده نمىشود فاصله نباشد و همچنين است بين انسان و مأموم ديگرى كه انسان به واسطۀ او به امام متصل شده است، ولى اگر امام مرد و مأموم زن باشد چنانچه بين آن زن و امام يا بين آن زن و مأموم ديگرى كه مرد است و زن به واسطۀ او به امام متصل شده است پرده و مانند آن باشد اشكال ندارد.
مسأله 1434 - اگر بعد از شروع به نماز بين مأموم و امام، يا بين مأموم و كسى كه مأموم به واسطۀ او متصل به امام است، پرده يا چيز ديگرى كه پشت آن را نمىتوان ديد فاصله شود، نمازش فرادا مىشود و صحيح است.
مسأله 1435 - اگر بين جاى سجده مأموم و جاى ايستادن امام به قدر گشادى بين دو قدم فاصله باشد اشكال ندارد، و نيز اگر بين انسان به واسطۀ مأمومى كه جلوى او ايستاده و انسان به وسيله او به امام متصل است به همين مقدار فاصله باشد نمازش اشكال ندارد، و احتياط مستحب آن است كه جاى سجدۀ مأموم با جاى كسى كه جلوى او ايستاده، هيچ فاصله نداشته باشد.
مسأله 1436 - اگر مأموم به واسطۀ كسى كه طرف راست يا چپ او اقتدا كرده به امام متصل باشد و از جلو به امام متصل نباشد، چنانچه به اندازه گشادى بين دو قدم هم فاصله داشته باشند نمازش صحيح است.
مسأله 1437 - اگر در نماز، بين مأموم و امام يا بين مأموم و كسى كه مأموم به واسطۀ او به امام متصل است بيشتر از يك قدم بزرگ فاصله پيدا شود نمازش فرادا مىشود و صحيح است.
مسأله 1438 - اگر نماز همۀ كسانى كه در صف جلو هستند تمام شود يا همه نيت فرادا نمايند، اگر فاصله به اندازه يك قدم بزرگ نباشد نماز صف بعد به طور جماعت
صحيح و اگر بيشتر از اين مقدار باشد فرادا مىشود و صحيح است.
مسأله 1439 - اگر در ركعت دوم اقتدا كند، قنوت و تشهد را با امام مىخواند و احتياط آن است كه موقع خواندن تشهد انگشتان دست و سينۀ پا را به زمين بگذارد و زانوها را بلند كند، و بايد بعد از تشهد با امام برخيزد و «حمد» و سوره را بخواند، و اگر براى سوره وقت ندارد، «حمد» را تمام كند و در ركوع يا سجده خود را به امام برساند، يا نيت فرادا كند و نمازش صحيح است، ولى اگر در سجده به امام برسد، بهتر است كه احتياطاً نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1440 - اگر موقعى كه امام در ركعت دوم نماز چهار ركعتى است اقتدا كند، بايد در ركعت دوم نمازش كه ركعت سوم امام است بعد از دو سجده بنشيند و تشهد را به مقدار واجب بخواند و برخيزد، و چنانچه براى گفتن سه مرتبه تسبيحات وقت ندارد، يك مرتبه بگويد و در ركوع يا سجده، خود را به امام برساند.
مسأله 1441 - اگر امام در ركعت سوم يا چهارم باشد و مأموم بداند كه اگر اقتدا كند و «حمد» را بخواند به ركوع امام نمىرسد، بنابر احتياط واجب بايد صبر كند تا امام به ركوع رود، بعد اقتدا نمايد.
مسأله 1442 - اگر در ركعت سوم يا چهارم امام اقتدا كند، بايد «حمد» و سوره را بخواند و اگر براى سوره وقت ندارد، بايد «حمد» را تمام كند و در ركوع يا سجده خود را به امام برساند، ولى اگر در سجده به امام برسد، بهتر است كه احتياطاً نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1443 - كسى كه مىداند اگر سوره را بخواند در ركوع به امام نمىرسد، بايد سوره را نخواند ولى اگر خواند نمازش صحيح است.
مسأله 1444 - كسى كه اطمينان دارد كه اگر سوره را شروع كند يا تمام نمايد به ركوع امام مىرسد، احتياط واجب آن است كه سوره را شروع كند يا اگر شروع كرده تمام نمايد.
مسأله 1145 - كسى كه يقين دارد، اگر سوره را بخواند به ركوع امام مىرسد، چنانچه سوره را بخواند و به ركوع نرسد نمازش صحيح است.
مسأله 1446 - اگر امام ايستاده باشد و مأموم نداند كه در كدام ركعت است مىتواند اقتدا كند، ولى بايد «حمد» و سوره را به قصد قربت بخواند و اگرچه بعد بفهمد كه امام در ركعت اول يا دوم بوده، نمازش صحيح است.
مسأله 1447 - اگر به خيال اين كه امام در ركعت اول يا دوم است «حمد» و سوره نخواند و بعد از ركوع بفهمد كه در ركعت سوم يا چهارم بوده نمازش صحيح است. ولى اگر پيش از ركوع بفهمد، بايد «حمد» و سوره را بخواند و اگر وقت ندارد، فقط «حمد» را بخواند و در ركوع يا سجده خود را به امام برساند.
مسأله 1448 - اگر به خيال اين كه امام در ركعت سوم يا چهارم است «حمد» و سوره بخواند و پيش از ركوع يا بعد از آن بفهمد كه در ركعت اول يا دوم بوده، نمازش صحيح است.
مسأله 1449 - اگر موقعى كه مشغول نماز مستحبى است جماعت برپا شود، چنانچه اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است نماز را رها كند و مشغول نماز جماعت شود. بلكه اگر اطمينان نداشته باشد كه به ركعت اول برسد مستحب است به همين دستور رفتار نمايد.
مسأله 1450 - اگر موقعى كه مشغول نماز سه ركعتى يا چهار ركعتى است جماعت برپا شود، چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته و اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت برسد، مستحب است به نيت نماز مستحبى نماز را دو ركعتى تمام كند و خود را به جماعت برساند.
مسأله 1451 - اگر نماز امام تمام شود و مأموم مشغول تشهد يا سلام اول باشد، لازم نيست نيت فرادا كند.
مسأله 1452 - كسى كه يك ركعت از امام عقب مانده وقتى امام تشهد ركعت آخر را مىخواند، مىتواند برخيزد و نماز را تمام كند و يا انگشتان دست، و سينۀ پا را به زمين بگذارد و زانوها را بلند نگه دارد و صبر كند تا امام سلام نماز را بگويد و بعد برخيزد.
مسأله 1453 - امام جماعت بايد بالغ و عاقل و شيعۀ دوازده امامى و عادل و حلالزاده باشد و نماز را به طور صحيح بخواند و نيز اگر مأموم مرد است امام او هم بايد مرد باشد و اقتدا كردن بچه مميز كه خوب و بد را مىفهمد به بچه مميز ديگر جايز نيست و احتياط واجب آن است كه امام زن نيز مرد باشد.
مسأله 1454 - امامى را كه عادل مىدانسته، اگر شك كند به عدالت خود باقى است يا نه، مىتواند به او اقتدا نمايد.
مسأله 1455 - كسى كه ايستاده نماز مىخواند، نمىتواند به كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مىخواند اقتدا كند. و كسى كه نشسته نماز مىخواند نمىتواند به كسى كه خوابيده نماز مىخواند اقتدا نمايد.
مسأله 1456 - كسى كه نشسته نماز مىخواند، مىتواند به كسى كه نشسته نماز مىخواند اقتدا كند و همچنين كسى كه خوابيده است مىتواند به كسى كه نشسته نماز مىخواند اقتدا كند ولى كسى كه نشسته نماز مىخواند نمىتواند به كسى كه خوابيده نماز مىخواند، اقتدا نمايد.
مسأله 1457 - اگر امام جماعت به واسطۀ عذرى با تيمم يا با وضوى جبيرهاى نماز بخواند، مىشود به او اقتدا كرد ولى اگر به واسطۀ عذرى با لباس نجس نماز مىخواند بنابر احتياط واجب نبايد به او اقتدا كرد.
مسأله 1458 - اگر امام مرضى دارد كه نمىتواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند بنابر احتياط واجب، نمىشود به او اقتدا كرد.
مسأله 1459 - بنابر احتياط واجب كسى كه مرض خوره يا پيسى دارد، نبايد امام جماعت شود.
مسأله 1460 - موقعى كه مأموم نيت مىكند، بايد امام را معيّن نمايد. ولى دانستن اسم او لازم نيست، مثلاً اگر نيت كند اقتدا مىكنم به امام حاضر، نمازش صحيح است.
مسأله 1461 - مأموم بايد غير از «حمد» و سوره همه چيز نماز را خودش بخواند، ولى اگر ركعت اول يا دوم او و ركعت سوم يا چهارم امام باشد، بايد «حمد» و سوره را بخواند.
مسأله 1462 - اگر مأموم در ركعت اول و دوم نماز صبح و مغرب و عشا صداى «حمد» و سورۀ امام را بشنود، اگرچه كلمات را تشخيص ندهد، بايد «حمد» و سوره را نخواند و اگر صداى امام را نشنود، مستحب است «حمد» و سوره بخواند ولى بايد آهسته بخواند و چنانچه سهواً بلند بخواند اشكال ندارد.
مسأله 1463 - اگر مأموم بعضى از كلمات «حمد» و سورۀ امام را بشنود، احتياط واجب آن است كه «حمد» و سوره را نخواند.
مسأله 1464 - اگر مأموم سهواً «حمد» و سوره بخواند، يا خيال كند صدايى را كه مىشنود صداى امام نيست و «حمد» و سوره بخواند و بعد بفهمد صداى امام بوده، نمازش صحيح است.
مسأله 1465 - اگر شك كند كه صداى امام را مىشنود يا نه، يا صدايى بشنود و نداند صداى امام است يا صداى كس ديگر، مىتواند «حمد» و سوره بخواند.
مسأله 1466 - مأموم بايد در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر «حمد» و سوره نخواند و مستحب است به جاى آن ذكر بگويد.
مسأله 1467 - مأموم نبايد تكبيرهالاحرام را پيش از امام بگويد بلكه احتياط واجب
آن است كه تا تكبير امام تمام نشده تكبير نگويد.
مسأله 1468 - اگر مأموم پيش از امام عمداً هم سلام دهد نمازش صحيح است.
مسأله 1469 - اگر مأموم غير از تكبيرهالاحرام و سلام چيزهاى ديگر نماز را پيش از امام بگويد اشكال ندارد. ولى اگر آنها را بشنود، يا بداند امام چه وقت مىگويد، احتياط مستحب آن است كه پيش از امام نگويد.
مسأله 1470 - مأموم بايد غير از آنچه در نماز خوانده مىشود، كارهاى ديگر آن، مانند ركوع و سجود را با امام يا كمى بعد از امام بهجا آورد. و اگر عمداً پيش از امام يا مدتى بعد از امام انجام دهد، معصيت كرده ولى نمازش صحيح است اما اگر در دو ركن پشت سر هم از امام جلو يا عقب بيفتد بنابر احتياط واجب بايد نماز را تمام كند و دوباره بخواند اگرچه بعيد نيست نمازش صحيح باشد و فرادا شود.
مسأله 1471 - اگر سهواً پيش از امام سر از ركوع بردارد، چنانچه امام در ركوع باشد، بايد به ركوع برگردد و با امام سر بردارد و در اين صورت زياد شدن ركوع كه ركن است نماز را باطل نمىكند ولى اگر به ركوع برگردد و پيش از آن كه به ركوع برسد، امام سر بردارد نمازش باطل است.
مسأله 1472 - اگر اشتباهاً سر بردارد و ببيند امام در سجده است بايد به سجده برگردد و چنانچه در هر دو سجده اين اتفاق بيفتد براى زياد شدن دو سجده كه ركن است نماز باطل نمىشود.
مسأله 1473 - كسى كه اشتباهاً پيش از امام سر از سجده برداشته هرگاه به سجده برگردد، و هنوز به سجده نرسيده امام سر بردارد، نمازش صحيح است ولى اگر در هر دو سجده اين اتفاق بيفتد، نماز باطل است.
مسأله 1474 - اگر اشتباهاً سر از ركوع يا سجده بردارد و سهواً يا به خيال اين كه به امام نمىرسد، به ركوع يا سجده نرود، نمازش صحيح است.
مسأله 1475 - اگر سر از سجده بردارد و ببيند امام در سجده است چنانچه به خيال اين كه سجدۀ اول امام است، به قصد اين كه با امام سجده كند به سجده رود و بفهمد سجدۀ دوم امام بوده، بايد بنابر احتياط نماز را تمام كند و از سر بخواند. و اگر به خيال اين كه سجدۀ دوم امام است به سجده رود و بفهمد سجدۀ اول امام بوده، احتياط آن است كه نماز را فرادا تمام نمايد اگرچه مىتواند متابعت امام را بكند و به سجده رود و نماز را تمام كند.
مسأله 1476 - اگر سهواً پيش از امام به ركوع رود و طورى باشد كه اگر سر بردارد به مقدارى از قرائت امام مىرسد، چنانچه سر بردارد و با امام به ركوع رود نمازش صحيح است.
مسأله 1477 - اگر سهواً پيش از امام به ركوع رود و طورى باشد كه اگر برگردد به چيزى از قرائت امام نمىرسد، واجب است سر بردارد و با امام نماز را تمام كند و نمازش صحيح است اگرچه احوط استحبابى در اين صورت اعاده نماز است، و اگر سر برندارد تا امام برسد نمازش صحيح است.
مسأله 1478 - اگر پيش از امام به سجده رود، واجب است كه سر بردارد و با امام به سجده رود و نمازش صحيح است اگرچه احتياط استحبابى در اين صورت اعاده نماز است. و اگر برنداشت نمازش صحيح است.
مسأله 1479 - اگر امام در ركعتى كه قنوت ندارد اشتباهاً قنوت بخواند، يا در ركعتى كه تشهد ندارد اشتباهاً مشغول خواندن تشهد شود مأموم نبايد قنوت و تشهد را بخواند ولى نمىتواند پيش از امام به ركوع رود، يا پيش از ايستادن امام بايستد بلكه بايد صبر كند تا قنوت و تشهد امام تمام شود و بقيه نماز را با او بخواند.
مسأله 1480 - اگر مأموم يك مرد باشد، مستحب است طرف راست امام بايستد و اگر يك زن باشد، مستحب است در طرف راست امام طورى بايستد كه جاى
سجدهاش مساوى زانو يا قدم امام باشد و اگر يك مرد و يك زن يا يك مرد و چند زن باشند مستحب است مرد طرف راست امام و باقى پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد يا چند زن باشند مستحب است پشت سر امام بايستند و اگر چند مرد و چند زن باشند مستحب است مردها عقب امام و زنها پشت مردها بايستند.
مسأله 1481 - اگر امام و مأموم هر دو زن باشند احتياط آن است كه امام كمى جلوتر بايستد.
مسأله 1482 - مستحب است امام در وسط صف بايستد و اهل علم و كمال و تقوا در صف اول بايستند.
مسأله 1483 - مستحب است صفهاى جماعت منظم باشد و بين كسانى كه در يك صف ايستادهاند فاصله نباشد و شانۀ آنان رديف يكديگر باشد.
مسأله 1484 - مستحب است بعد از گفتن: «قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ» مأمومين برخيزند.
مسأله 1485 - مستحب است امام جماعت حال مأمومى را كه از ديگران ضعيفتر است رعايت كند و عجله نكند تا افراد ضعيف به او برسند و نيز مستحب است قنوت و ركوع و سجود را طول ندهد، مگر بداند همۀ كسانى كه به او اقتدا كردهاند مايلند.
مسأله 1486 - مستحب است امام جماعت در «حمد» و سوره و ذكرهايى كه بلند مىخواند صداى خود را بهقدرى بلند كند كه ديگران بشنوند، ولى بايد بيش از اندازه صدا را بلند نكند.
مسأله 1487 - اگر امام در ركوع بفهمد كسى تازه رسيده و مىخواهد اقتدا كند مستحب است ركوع را دو برابر هميشه طول بدهد و بعد برخيزد، اگرچه بفهمد كس ديگرى هم براى اقتدا وارد شده است.
مسأله 1488 - اگر در صفهاى جماعت جا باشد، مكروه است انسان تنها بايستد.
مسأله 1489 - مكروه است مأموم ذكرهاى نماز را طورى بگويد كه امام بشنود.
مسأله 1490 - مسافرى كه نماز ظهر و عصر و عشا را دو ركعت مىخواند مكروه است در اين نمازها به كسى كه مسافر نيست اقتدا كند و كسى كه مسافر نيست مكروه است در اين نمازها به مسافر اقتدا نمايد.
مسأله 1491 - نماز آيات كه دستور آن بعداً گفته خواهد شد به واسطۀ چهار چيز واجب مىشود: اول: گرفتن خورشيد، دوم: گرفتن ماه، اگرچه مقدار كمى از آنها گرفته شود و كسى هم از آن نترسد. سوم: زلزله اگرچه كسى هم نترسد. چهارم: رعد و برق و بادهاى سياه و سرخ و مانند اينها در صورتى كه بيشتر مردم بترسند كه بنابر احتياط واجب بايد براى اينها هم نماز آيات بخوانند.
مسأله 1492 - اگر از چيزهايى كه نماز آيات براى آنها واجب است بيشتر از يكى اتفاق بيفتد، انسان بايد براى هر يك از آنها يك نماز آيات بخواند، مثلاً اگر خورشيد بگيرد و زلزله هم بشود، بايد دو نماز آيات بخواند.
مسأله 1493 - كسى كه چند نماز آيات بر او واجب است، اگر همۀ آنها براى يك چيز بر او واجب شده باشد، مثلاً سه مرتبه خورشيد گرفته و نماز آنها را نخوانده است موقعى كه قضاى آنها را مىخواند، لازم نيست معيّن كند كه براى كدام دفعۀ آنها باشد و همچنين است اگر چند نماز براى رعد و برق و بادهاى سياه و سرخ و مانند اينها بر او واجب شده باشد ولى اگر براى آفتاب گرفتن و ماه گرفتن و زلزله، يا براى دو تاى اينها نمازهايى بر او واجب شده باشد بنابر احتياط واجب، بايد موقع نيت، معيّن كند نماز آياتى را كه مىخواند براى كدام يك آنها است.
مسأله 1494 - چيزهايى كه نماز آيات براى آنها واجب است، در هر شهرى اتفاق بيفتد، فقط مردم همان شهر بايد نماز آيات بخوانند و بر مردم جاهاى ديگر واجب نيست، ولى اگر مكان آنها به قدرى نزديك باشد كه با آن شهر يكى حساب شود، نماز آيات بر آنها هم واجب است.
مسأله 1495 - از وقتى كه خورشيد يا ماه شروع به گرفتن مىكند انسان بايد نماز آيات را بخواند و بنابر احتياط واجب، بايد به قدرى تأخير نيندازد كه شروع به بازشدن كند.
مسأله 1496 - اگر خواندن نماز آيات را به قدرى تأخير بيندازد كه آفتاب يا ماه شروع به باز شدن كند، بايد نيت ادا و قضا نكند ولى اگر بعد از باز شدن تمام آن، نماز بخواند بايد نيت قضا نمايد.
مسأله 1497 - اگر مدت گرفتن خورشيد يا ماه بيشتر از خواندن يك ركعت باشد ولى انسان نماز را نخواند، تا به اندازۀ خواندن يك ركعت به آخر وقت آن مانده باشد بايد نيت ادا كند بلكه اگر مدت گرفتن آنها به اندازۀ خواندن يك ركعت هم باشد بنابر احتياط واجب بايد نماز آيات را بخواند و ادا است.
مسأله 1498 - موقعى كه زلزله و رعد و برق و مانند اينها اتفاق مىافتد، انسان بايد فوراً نماز آيات را بخواند و اگر نخواند معصيت كرده و تا آخر عمر بر او واجب است و هر وقت بخواند ادا است.
مسأله 1499 - اگر بعد از باز شدن آفتاب يا ماه بفهمد كه تمام آن گرفته بوده، بايد قضاى نماز آيات را بخواند. ولى اگر بفهمد مقدارى از آن گرفته بوده قضا بر او واجب نيست.
مسأله 1500 - اگر عدهاى بگويند كه خورشيد يا ماه گرفته است چنانچه انسان از گفتۀ آنان يقين پيدا نكند و نماز آيات نخواند و بعد معلوم شود راست گفتهاند، در
صورتى كه تمام خورشيد يا ماه گرفته باشد بايد نماز آيات را بخواند. و اگر دو نفر كه عادل بودن آنان معلوم نيست بگويند خورشيد يا ماه گرفته، بعد معلوم شود كه عادل بودهاند بايد نماز آيات را بخواند بلكه اگر معلوم شود كه مقدارى از آن گرفته احتياط واجب آن است كه نماز آيات را بخواند.
مسأله 1501 - اگر انسان به گفتۀ كسانى كه از روى قاعدۀ علمى وقت گرفتن خورشيد و ماه را مىدانند، اطمينان پيدا كند كه خورشيد يا ماه گرفته، بنابر احتياط واجب بايد نماز آيات را بخواند و نيز اگر بگويند فلان وقت خورشيد يا ماه مىگيرد و فلان مقدار طول مىكشد و انسان به گفتۀ آنان اطمينان پيدا كند، بنابر احتياط واجب بايد به حرف آنان عمل نمايد، مثلاً اگر بگويند آفتاب فلان ساعت شروع به باز شدن مىكند احتياطاً بايد نماز را تا آن وقت تأخير نيندازد.
مسأله 1502 - اگر بفهمد نماز آياتى كه خوانده باطل بوده، بايد دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نمايد.
مسأله 1503 - اگر در وقت نماز يوميه نماز آيات هم بر انسان واجب شود، چنانچه براى هر دو نماز وقت دارد، هر كدام را اول بخواند اشكال ندارد. و اگر وقت يكى از آن دو تنگ باشد، بايد اول آن را بخواند و اگر وقت هر دو تنگ باشد، بايد اول نماز يوميه را بخواند.
مسأله 1504 - اگر در بين نماز يوميه بفهمد كه وقت نماز آيات تنگ است، چنانچه وقت نماز يوميه هم تنگ باشد، بايد آن را تمام كند بعد نماز آيات را بخواند. و اگر وقت نماز يوميه تنگ نباشد، بايد آن را بشكند و اول نماز آيات، بعد نماز يوميه را بهجا آورد.
مسأله 1505 - اگر در بين نماز آيات بفهمد كه وقت نماز يوميه تنگ است، بايد نماز آيات را رها كند و مشغول نماز يوميه شود و بعد از آن كه نماز را تمام كرد پيش از انجام كارى كه نماز را بههم بزند، بقيۀ نماز آيات را از همان جا كه رها كرده بخواند.
مسأله 1506 - اگر در حال حيض يا نفاس زن، آفتاب يا ماه بگيرد و تا آخر مدتى كه خورشيد يا ماه باز مىشوند در حال حيض يا نفاس باشد نماز آيات بر او واجب نيست و قضا هم ندارد.
مسأله 1507 - نماز آيات دو ركعت است و در هر ركعت پنج ركوع دارد و دستور آن اين است كه انسان بعد از نيت، تكبير بگويد و يك «حمد» و يك سورۀ تمام بخواند و به ركوع رود و سر از ركوع بردارد، دوباره يك «حمد» و يك سوره بخواند، باز به ركوع رود تا پنج مرتبه و بعد از بلند شدن از ركوع پنجم دو سجده نمايد و برخيزد و ركعت دوم را هم مثل ركعت اول بهجا آورد و تشهد بخواند و سلام دهد.
مسأله 1508 - در نماز آيات ممكن است انسان بعد از نيت و تكبير و خواندن «حمد»، آيههاى يك سوره را پنج قسمت كند و يك آيه يا بيشتر از آن را بخواند و به ركوع رود و سر بردارد و بدون اين كه «حمد» بخواند، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به ركوع رود و همينطور تا پيش از ركوع پنجم سوره را تمام نمايد، مثلاً به قصد سورۀ «قل هو اللّه اَحد» (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم) بگويد و به ركوع رود، بعد بايستد و بگويد: (قُل هُوَ اللّهُ اَحَدٌ)دوباره به ركوع رود و بعد از ركوع بايستد و بگويد: (اَللّهُ الصَّمَدُ)باز به ركوع رود و بايستد و بگويد: (لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ)و برود به ركوع، باز هم سر بردارد و بگويد: (وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ)و بعد از آن به ركوع پنجم رود و بعد از سر برداشتن، دو سجده كند و ركعت دوم را هم مثل ركعت اول بهجا آورد و بعد از سجدۀ دوم تشهد بخواند و نماز را سلام دهد.
مسأله 1509 - اگر در يك ركعت از نماز آيات، پنج مرتبه «حمد» و سوره بخواند و در ركعت ديگر يك «حمد» بخواند و سوره را پنج قسمت كند مانعى ندارد.
مسأله 1510 - چيزهايى كه در نماز يوميه واجب و مستحب است در نماز آيات هم
واجب و مستحب مىباشد ولى در نماز آيات مستحب است به جاى اذان و اقامه سه مرتبه به قصد اميد ثواب، بگويند: «الصَلاة».
مسأله 1511 - مستحب است بعد از ركوع پنجم و دهم بگويد: «سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَه» و نيز پيش از هر ركوع و بعد از آن تكبير بگويد ولى بعد از ركوع پنجم و دهم گفتن تكبير مستحب نيست.
مسأله 1512 - مستحب است پيش از ركوع دوم و چهارم و ششم و هشتم و دهم قنوت بخواند و اگر فقط يك قنوت پيش از ركوع دهم بخواند كافى است.
مسأله 1513 - اگر در نماز آيات شك كند كه چند ركعت خوانده و فكرش به جايى نرسد نماز باطل است.
مسأله 1514 - اگر شك كند كه در ركوع آخر ركعت اول است يا در ركوع اول ركعت دوم، و فكرش به جايى نرسد، نماز باطل است. ولى اگر مثلاً شك كند كه چهار ركوع كرده يا پنج ركوع، چنانچه براى رفتن به سجده خم نشده، بايد ركوعى را كه شك دارد بهجا آورده يا نه، بهجا آورد. و اگر براى رفتن به سجده خم شده، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1515 - هر يك از ركوعهاى نماز آيات ركن است كه اگر عمداً يا اشتباهاً كم يا زياد شود نماز باطل است.
مسأله 1516 - نماز عيد فطر و قربان در زمان حضور امام (علیه السلام) واجب است و بايد به جماعت خوانده شود و در زمان ما كه امام (علیه السلام) غايب است، مستحب مىباشد و احتياط واجب آن است كه آن را به جماعت نخوانند، ولى به قصد رجا مانع ندارد، و چنانچه ولىّ فقيه يا مأذون از طرف او اقامه جماعت نمايد اشكال ندارد.
مسأله 1517 - وقت نماز عيد فطر و قربان از اول آفتاب روز عيد است تا ظهر.
مسأله 1518 - مستحب است نماز عيد قربان را بعد از بلند شدن آفتاب بخوانند و در عيد فطر مستحب است بعد از بلند شدن آفتاب افطار كنند و زكات فطره را هم بدهند، بعد نماز عيد را بخوانند.
مسأله 1519 - نماز عيد فطر و قربان دو ركعت است كه در ركعت اول بعد از خواندن «حمد» و سوره، بايد پنج تكبير بگويد، و بعد از هر تكبير يك قنوت بخواند و بعد از قنوت پنجم تكبير ديگرى بگويد و به ركوع رود و دو سجده بهجا آورد و برخيزد و در ركعت دوم چهار تكبير بگويد و بعد از هر تكبير قنوت بخواند و تكبير پنجم را بگويد و به ركوع رود و بعد از ركوع دو سجده كند و تشهد بخواند و نماز را سلام دهد.
مسأله 1520 - در قنوت نماز عيد فطر و قربان هر دعا و ذكرى بخوانند كافى است ولى بهتر است اين دعا را به قصد اميد ثواب بخوانند:
«الَلّهُمَّ اَهْلَ الْكِبْرِياءِ وَالْعَظَمَةِ وَاَهْلَ الْجُودِ وَالْجَبَروتِ وَاَهْلَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ وَاَهْلَ التَّقْوى وَالْمَغْفِرَةِ اَسْأَلُكَ بِحَقِّ هذَا الْيَوْمِ الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمينَ عيداً وَلِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ذُخْراً وَشَرَفاً وَكَرامَةً وَمَزيداً اَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تُدْخِلَني في كُلِّ خَيْرٍ اَدْخَلْتَ فيهِ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ وَاَنْ تُخْرِجَنِي مِنْ كُلِّ سُوءٍ اَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ اَللّهُمَّ اِنّي اَسْاَلُكَ خَيْرَ مَا سَأَلَكَ بِهِ عِبادُكَ الصَّالِحُونَ وَاَعُوذُ بِكَ مِمَّا اسْتَعاذَ مِنْهُ عِبادُكَ الْمُخْلَصُونَ».
مسأله 1521 - مستحب است در نماز عيد فطر و قربان قرائت را بلند بخوانند.
مسأله 1522 - نماز عيد سورۀ مخصوصى ندارد ولى بهتر است كه در ركعت اول آن سورۀ «شمس سورۀ 91» و در ركعت دوم سورۀ «غاشيه سورۀ 88» را بخوانند يا در ركعت اول سورۀ «سبح اسم سورۀ 87» و در ركعت دوم سورۀ «شمس» را بخوانند.
مسأله 1523 - مستحب است روز عيد فطر قبل از نماز عيد، به خرما افطار كند و در عيد قربان از گوشت قربانى بعد از نماز قدرى بخورد.
مسأله 1524 - مستحب است پيش از نماز عيد غسل كند و دعاهايى كه پيش از نماز و بعد از آن در كتابهاى دعا ذكر شده به اميد ثواب بخواند.
مسأله 1525 - مستحب است در نماز عيد بر زمين سجده كنند و در حال گفتن تكبيرها دستها را بلند كنند و نماز را بلند بخوانند.
مسأله 1526 - بعد از نماز مغرب و عشاى شب عيد فطر و بعد از نماز صبح و ظهر و عصر روز عيد و نيز بعد از نماز عيد فطر مستحب است اين تكبيرها را بگويد: «اَللّهُ اَكْبَرُ اَللّهُ اَكْبَرُ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَاللّهُ اَكْبَرُ اَللّهُ اَكْبَرُ وَللّهِ الْحَمْدُ اَللّهُ اَكْبَرُ عَلى ما هَدانا».
مسأله 1527 - مستحب است انسان در عيد قربان بعد از ده نماز كه اول آنها نماز ظهر روز عيد و آخر آنها نماز صبح روز دوازدهم است تكبيرهايى را كه در مسألۀ پيش گفته شد بگويد و بعد از آن بگويد: «اَللّهُ اَكْبَرُ عَلى ما رَزَقَنا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ وَالْحَمْدُ للّهِ عَلى ما اَبْلانا» ولى اگر عيد قربان را در منى باشد، مستحب است بعد از پانزده نماز كه اول آنها نماز ظهر روز عيد و آخر آنها نماز صبح روز سيزدهم ذى حجه است، اين تكبيرها را بگويد.
مسأله 1528 - كراهت دارد نماز عيد را زير سقف بخواند.
مسأله 1529 - اگر شك كند در تكبيرهاى نماز و قنوتهاى آن، اگر از محل آن تجاوز نكرده است بنابر اقل بگذارد و اگر بعد معلوم شود كه گفته بوده اشكال ندارد.
مسأله 1530 - اگر قرائت يا تكبيرات يا قنوتها را فراموش كند و بهجا نياورد نمازش صحيح است.
مسأله 1531 - اگر ركوع يا دو سجده يا تكبيرهالاحرام را فراموش كند نمازش باطل مىشود.
مسأله 1532 - اگر در نماز عيد يك سجده يا تشهد را فراموش كند احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز آن را رجائاً بهجا آورد. و اگر كارى كند كه براى آن سجدۀ سهو
در نمازهاى يوميه لازم است، احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز رجائاً دو سجدۀ سهو براى آن بنمايد.
مسأله 1533 - بعد از مرگ انسان، مىشود براى نماز و عبادتهاى ديگر او كه در زندگى بهجا نياورده، ديگرى را اجير كنند؛ يعنى به او مزد دهند، كه آنها را بهجا آورد. و اگر كسى بدون مزد هم آنها را انجام دهد صحيح است.
مسأله 1534 - انسان مىتواند براى بعضى از كارهاى مستحبى مثل زيارت قبر پيغمبر و امامان (علیهم السلام)، از طرف زندگان اجير شود، و نيز مىتواند كار مستحبى را انجام دهد و ثواب آن را براى مردگان يا زندگان هديه نمايد.
مسأله 1535 - كسى كه براى نماز قضاى ميت اجير شده، بايد يا مجتهد باشد يا مسائل نماز را از روى تقليد صحيح بداند.
مسأله 1536 - اجير بايد موقع نيت، ميت را معيّن نمايد. و لازم نيست اسم او را بداند. پس اگر نيت كند از طرف كسى نماز مىخوانم كه براى او اجير شدهام كافى است.
مسأله 1537 - اجير بايد خود را به جاى ميت فرض كند و عبادتهاى او را قضا نمايد و اگر عملى را انجام دهد و ثواب آن را براى او هديه كند كافى نيست.
مسأله 1538 - بايد كسى را اجير كنند كه اطمينان داشته باشند كه نماز را به صورت صحيح مىخواند.
مسأله 1539 - كسى كه ديگرى را براى نمازهاى ميت اجير كرده اگر بفهمد كه عمل را بهجا نياورده، يا باطل انجام داده، بايد دوباره اجير بگيرد.
مسأله 1540 - هرگاه شك كند كه اجير عمل را انجام داده يا نه اگرچه بگويد انجام
دادهام، بايد دوباره اجير بگيرد. ولى اگر شك كند كه عمل او صحيح بوده يا نه، گرفتن اجير لازم نيست.
مسأله 1541 - كسى را كه عذرى دارد و مثلاً نشسته نماز مىخواند نمىشود براى نمازهاى ميت اجير كرد، بلكه بنابر احتياط واجب بايد كسى را هم كه با تيمم يا جبيره نماز مىخواند اجير نكنند.
مسأله 1542 - مرد براى زن و زن براى مرد مىتواند اجير شود و در بلند خواندن و آهسته خواندن نماز بايد به تكليف خود عمل نمايد.
مسأله 1543 - لازم نيست قضاى نمازهاى ميت به ترتيب خوانده شود، اگرچه بدانند كه ميت ترتيب نمازهاى خود را مىدانسته.
مسأله 1544 - اگر با اجير شرط كنند كه عمل را به طور مخصوصى انجام دهد، بايد همان طور بهجا آورد. و اگر با او شرط نكنند، بايد در آن عمل به تكليف خود رفتار نمايد، و احتياط مستحب آن است كه از وظيفۀ خودش و ميت هر كدام كه به احتياط نزديكتر است به آن عمل كند مثلاً اگر وظيفۀ ميت گفتن سه مرتبه تسبيحات اربعه بوده و تكليف او يك مرتبه است، سه مرتبه بگويد.
مسأله 1545 - اگر با اجير شرط نكنند كه نماز را با چه مقدار از مستحبات آن بخواند، بايد مقدارى از مستحبات نماز را كه معمول است بهجا آورد.
مسأله 1546 - اگر ميت ترتيب نمازهايى را كه قضا شده مىدانسته و انسان بخواهد براى آن نمازها اجير بگيرد لازم نيست براى هر كدام آنها وقتى را معيّن نمايد.
مسأله 1547 - اگر كسى اجير شود كه مثلاً در مدت يك سال نمازهاى ميت را بخواند و پيش از تمام شدن سال بميرد، بايد براى نمازهايى كه مىدانند بهجا نياورده ديگرى را اجير نمايند بلكه براى نمازهايى هم كه احتمال مىدهند بهجا نياورده بايد بنابر احتياط واجب اجير بگيرند.
مسأله 1548 - كسى را كه براى نمازهاى ميت اجير كردهاند، اگر پيش از تمام كردن نمازها بميرد و اجرت همۀ آنها را گرفته باشد، چنانچه شرط كرده باشند كه تمام نمازها را خودش بخواند، بايد اجرت مقدارى را كه نخوانده از مال او به ولىّ ميت بدهند، مثلاً اگر نصف آنها را نخوانده، بايد نصف پولى را كه گرفته از مال او به ولىّ ميت بدهند، و اگر شرط نكرده باشند، بايد ورثهاش از مال او اجير بگيرند، اما اگر مال نداشته باشد بر ورثۀ او چيزى واجب نيست.
مسأله 1549 - اگر اجير پيش از تمام كردن نمازهاى ميت بميرد و خودش هم نماز قضا داشته باشد، بايد از مال او براى نمازهايى كه اجير بوده ديگرى را اجير نمايند و اگر چيزى زياد آمد، در صورتى كه وصيت كرده باشد و ورثه اجازه بدهند براى تمام نمازهاى او اجير بگيرند، و اگر اجازه ندهند ثلث آن را به مصرف نماز خودش برسانند.
روزه آن است كه انسان براى انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چيزهايى كه روزه را باطل مىكند و شرح آنها بعداً گفته مىشود خوددارى نمايد.
مسأله 1550 - لازم نيست انسان نيت روزه را از قلب خود بگذراند يا مثلاً بگويد فردا را روزه مىگيرم، بلكه همين قدر كه براى انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب كارى كه روزه را باطل مىكند انجام ندهد كافى است، و براى آن كه يقين كند تمام اين مدت را روزه بوده، بايد مقدارى پيش از اذان صبح و مقدارى هم بعد از مغرب از انجام كارى كه روزه را باطل مىكند خوددارى نمايد.
مسأله 1551 - انسان مىتواند در هر شب از ماه رمضان براى روزۀ فرداى آن نيت كند، و بهتر است كه شب اول ماه هم نيت روزۀ همه ماه را بنمايد.
مسأله 1552 - از اول شب ماه رمضان تا اذان صبح هر وقت نيت روزۀ فردا بكند اشكال ندارد.
مسأله 1553 - وقت نيت روزۀ مستحبى از اول شب است تا موقعى كه به اندازۀ نيت كردن به مغرب وقت مانده باشد كه اگر تا اين وقت كارى كه روزه را باطل مىكند
انجام نداده باشد و نيت روزۀ مستحبى كند روزۀ او صحيح است.
مسأله 1554 - كسى كه پيش از اذان صبح بدون نيت روزه خوابيده است، اگر پيش از ظهر بيدار شود و نيت كند، روزۀ او صحيح است چه روزۀ او واجب باشد چه مستحب. و اگر بعد از ظهر بيدار شود، نمىتواند نيت روزۀ واجب نمايد.
مسأله 1555 - اگر بخواهد غير روزۀ رمضان روزۀ ديگرى بگيرد بايد آن را معيّن نمايد، مثلاً نيت كند كه روزۀ قضا يا روزۀ نذر مىگيرم. ولى در ماه رمضان لازم نيست نيت كند كه روزۀ ماه رمضان مىگيرم، بلكه اگر نداند ماه رمضان است يا فراموش نمايد، و روزۀ ديگرى را نيت كند روزۀ ماه رمضان حساب مىشود.
مسأله 1556 - اگر بداند ماه رمضان است و عمداً نيت روزۀ غير رمضان كند، نه روزۀ رمضان حساب مىشود و نه روزهاى كه قصد كرده است.
مسأله 1557 - اگر مثلاً به نيت روز اول ماه روزه بگيرد، بعد بفهمد دوم يا سوم بوده، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1558 - اگر پيش از اذان صبح نيت كند و بيهوش شود و در بين روز به هوش آيد، بنابر احتياط واجب بايد روزۀ آن روز را تمام نمايد و اگر تمام نكرد قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 1559 - اگر پيش از اذان صبح نيت كند و مست شود و در بين روز به هوش آيد احتياط واجب آن است كه روزۀ آن روز را تمام كند و قضاى آن را هم بهجا آورد.
مسأله 1560 - اگر پيش از اذان صبح نيت كند و بخوابد و بعد از مغرب بيدار شود، روزهاش صحيح است.
مسأله 1561 - اگر نداند يا فراموش كند كه ماه رمضان است و پيش از ظهر ملتفت شود، چنانچه كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده باشد، بايد نيت كند و روزۀ او صحيح است و اگر كارى كه روزه را باطل مىكند انجام داده باشد، يا بعد از ظهر ملتفت
شود كه ماه رمضان است روزۀ او باطل مىباشد، ولى بايد تا مغرب كارى كه روزه را باطل مىكند انجام ندهد و بعد از رمضان هم آن روزه را قضا نمايد.
مسأله 1562 - اگر بچه پيش از اذان صبح ماه رمضان بالغ شود بايد روزه بگيرد و اگر بعد از اذان بالغ شود، روزۀ آن روز بر او واجب نيست.
مسأله 1563 - كسى كه براى بهجا آوردن روزۀ ميتى اجير شده، اگر روزۀ مستحبى بگيرد اشكال ندارد. ولى كسى كه روزۀ قضا يا روزۀ واجب ديگرى دارد، نمىتواند روزۀ مستحبى بگيرد، و چنانچه فراموش كند و روزۀ مستحب بگيرد، در صورتى كه پيش از ظهر يادش بيايد، روزۀ مستحبى او بههم مىخورد و مىتواند نيت خود را به روزۀ واجب برگرداند، و اگر بعد از ظهر ملتفت شود، روزۀ او باطل است و اگر بعد از مغرب يادش بيايد، روزهاش صحيح است گرچه بىاشكال نيست.
مسأله 1564 - اگر غير از روزۀ ماه رمضان روزۀ معيّن ديگرى بر انسان واجب باشد مثلاً نذر كرده باشد كه روز معينى را روزه بگيرد، چنانچه عمداً تا اذان صبح نيت نكند، روزهاش باطل است، و اگر نداند كه روزۀ آن روز بر او واجب است يا فراموش كند و پيش از ظهر يادش بيايد چنانچه كارى كه روزه را باطل مىكند، انجام نداده باشد و نيت كند روزۀ او صحيح وگرنه باطل مىباشد.
مسأله 1565 - اگر براى روزۀ واجب غير معينى مثل روزۀ كفاره عمداً تا نزديك ظهر نيت نكند اشكال ندارد، بلكه اگر پيش از نيت تصميم داشته باشد كه روزه نگيرد، يا ترديد داشته باشد كه بگيرد يا نه، چنانچه كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده باشد و پيش از ظهر نيت كند، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1566 - اگر در ماه رمضان، پيش از ظهر كافر مسلمان شود و از اذان صبح تا آن وقت كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده باشد نمىتواند روزه بگيرد و قضا هم ندارد.
مسأله 1567 - اگر مريض پيش از ظهر ماه رمضان خوب شود و از اذان صبح تا آن وقت كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده باشد، بايد نيت روزه كند، و آن روز را روزه بگيرد و چنانچه بعد از ظهر خوب شود، روزۀ آن روز بر او واجب نيست.
مسأله 1568 - روزى را كه انسان شك دارد آخر شعبان است يا اول رمضان، واجب نيست روزه بگيرد، و اگر بخواهد روزه بگيرد نمىتواند نيت روزۀ رمضان كند ولى اگر نيت روزۀ قضا و مانند آن بنمايد و چنانچه بعد معلوم شود رمضان بوده، از رمضان حساب مىشود.
مسأله 1569 - اگر روزى را كه شك دارد آخر شعبان است يا اول رمضان به نيت روزۀ قضا يا روزۀ مستحبى و مانند آن روزه بگيرد و در بين روز بفهمد كه ماه رمضان است، بايد نيت روزۀ رمضان كند.
مسأله 1570 - اگر در روزۀ واجب معينى مثل روزۀ رمضان از نيت روزه گرفتن برگردد روزهاش باطل است، ولى چنانچه نيت كند كه چيزى را كه روزه را باطل مىكند بهجا آورد در صورتى كه آن را انجام ندهد روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1571 - در روزۀ مستحب و روزۀ واجبى كه وقت آن معيّن نيست مثل روزۀ كفاره، اگر قصد كند كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، يا مردّد شود كه بهجا آورد يا نه، چنانچه بهجا نياورد و پيش از ظهر دوباره نيت روزه كند، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1572 - نُه چيز روزه را باطل مىكند.
اول: خوردن و آشاميدن. دوم: جماع. سوم: استمناء، و استمناء آن است كه انسان با خود كارى كند كه منى از او بيرون آيد. چهارم: دروغ بستن به خدا و پيغمبر و جانشينان پيغمبر (علیهم السلام). پنجم: رساندن غبار غليظ به حلق. ششم: فرو بردن تمام سر در آب. هفتم:
باقى ماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح. هشتم: اماله كردن با چيزهاى روان. نهم: قى كردن، و احكام اينها در مسائل آينده گفته مىشود.
مسأله 1573 - اگر روزهدار عمداً چيزى بخورد يا بياشامد، روزۀ او باطل مىشود، چه خوردن و آشاميدن آن چيز معمول باشد مثل نان و آب، چه معمول نباشد مثل خاك و شيرۀ درخت، و چه كم باشد يا زياد، حتى اگر مسواك را از دهان بيرون آورد و دوباره به دهان ببرد و رطوبت آن را فرو برد روزۀ او باطل مىشود مگر آن كه رطوبت مسواك در آب دهان به طورى از بين برود كه رطوبت خارج به آن گفته نشود.
مسأله 1574 - اگر موقعى كه مشغول غذا خوردن است بفهمد صبح شده، بايد لقمه را از دهان بيرون آورد و چنانچه عمداً فرو برد روزهاش باطل است و به دستورى كه بعداً گفته خواهد شد كفاره هم بر او واجب مىشود.
مسأله 1575 - اگر روزهدار سهواً چيزى بخورد يا بياشامد، روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1576 - احتياط واجب آن است كه روزهدار از استعمال آمپولى كه به جاى غذا به كار مىرود خوددارى كند، ولى تزريق آمپولى كه عضو را بىحس مىكند يا به جاى دوا استعمال مىشود اشكال ندارد.
مسأله 1577 - اگر روزهدار چيزى را كه لاى دندان مانده است عمداً فرو ببرد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1578 - كسى كه مىخواهد روزه بگيرد، لازم نيست پيش از اذان دندانهايش را خلال كند، ولى اگر بداند غذايى كه لاى دندان مانده در روز فرو مىرود چنانچه خلال نكند و چيزى از آن فرو رود، روزهاش باطل مىشود بلكه اگر فرو هم نرود بنابر احتياط واجب بايد قضاى آن روز را بگيرد.
مسأله 1579 - فرو بردن آب دهان، اگرچه به واسطۀ خيال كردن ترشى و مانند آن در
دهان جمع شده باشد، روزه را باطل نمىكند.
مسأله 1580 - فرو بردن اخلاط سر و سينه، تا به فضاى دهان نرسيده اشكال ندارد، ولى اگر داخل فضاى دهان شود، احتياط واجب آن است كه آن را فرو نبرد.
مسأله 1581 - اگر روزهدار به قدرى تشنه شود كه بترسد از تشنگى بميرد مىتواند به اندازهاى كه از مردن نجات پيدا كند آب بياشامد ولى روزۀ او باطل مىشود، و اگر ماه رمضان باشد، بايد در بقيۀ روز از بهجا آوردن كارى كه روزه را باطل مىكند خوددارى نمايد.
مسأله 1582 - جويدن غذا براى بچه يا پرنده و چشيدن غذا و مانند اينها كه معمولاً به حلق نمىرسد، اگرچه اتفاقاً به حلق برسد، روزه را باطل نمىكند، ولى اگر انسان از اول بداند كه به حلق مىرسد چنانچه فرو رود، روزهاش باطل مىشود و بايد قضاى آن را بگيرد و كفاره هم بر او واجب است.
مسأله 1583 - انسان نمىتواند براى ضعف، روزه را بخورد، ولى اگر ضعف او به قدرى است كه معمولاً نمىشود آن را تحمل كرد، خوردن روزه اشكال ندارد.
مسأله 1584 - جماع روزه را باطل مىكند، اگرچه فقط به مقدار ختنهگاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد.
مسأله 1585 - اگر كمتر از مقدار ختنهگاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد، روزه باطل نمىشود ولى كسى كه آلتش را بريدهاند اگر كمتر از ختنهگاه را هم داخل كند روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1586 - اگر شك كند كه به اندازۀ ختنهگاه داخل شده يا نه، روزۀ او صحيح است و كسى هم كه آلتش را بريدهاند اگر شك كند كه دخول شده يا نه، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1587 - اگر فراموش كند كه روزه است و جماع نمايد، يا او را به جماع مجبور نمايند، به طورى كه از اختيار او خارج باشد، روزۀ او باطل نمىشود، ولى چنانچه در بين جماع يادش بيايد، يا ديگر مجبور نباشد، بايد فوراً از حال جماع خارج شود، و اگر خارج نشود، روزۀ او باطل است.
مسأله 1588 - اگر روزهدار استمناء كند؛ يعنى با خود كارى كند كه منى از او بيرون آيد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1589 - اگر بىاختيار منى از او بيرون آيد، روزهاش باطل نيست. ولى اگر كارى كند كه بىاختيار منى از او بيرون آيد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1590 - هرگاه روزهدار بداند كه اگر در روز بخوابد محتلم مىشود؛ يعنى در خواب منى از او بيرون مىآيد، مىتواند در روز بخوابد و چنانچه بخوابد و محتلم هم بشود روزهاش صحيح است.
مسأله 1591 - اگر روزهدار در حال بيرون آمدن منى از خواب بيدار شود، واجب نيست از بيرون آمدن آن جلوگيرى كند.
مسأله 1592 - روزهدارى كه محتلم شده، مىتواند بول كند و به دستورى كه در مسأله 72 گفته شد، استبراء نمايد، ولى اگر بداند به واسطۀ بول يا استبراء كردن باقيماندۀ منى از مجرى بيرون مىآيد در صورتى كه غسل كرده باشد نمىتواند استبراء كند.
مسأله 1593 - روزهدارى كه محتلم شده اگر بداند منى در مجرى مانده و در صورتى كه پيش از غسل بول نكند بعد از غسل منى از او بيرون مىآيد، بنابر احتياط واجب بايد پيش از غسل بول كند.
مسأله 1594 - اگر به قصد بيرون آمدن منى كارى بكند، در صورتى كه منى از او
بيرون نيايد روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1595 - اگر روزهدار بدون قصد بيرون آمدن منى با كسى بازى و شوخى كند در صورتى كه عادت نداشته باشد كه بعد از بازى و شوخى منى از او خارج شود اگرچه اتفاقاً منى بيرون آيد روزۀ او صحيح است. ولى اگر شوخى را ادامه دهد تا آنجا كه نزديك است منى خارج شود و خوددارى نكند تا خارج گردد روزهاش باطل است.
مسأله 1596 - اگر روزهدار به گفتن يا به نوشتن يا به اشاره و مانند اينها به خدا و پيغمبر و جانشينان آن حضرت عمداً نسبت دروغ بدهد اگرچه فوراً بگويد دروغ گفتم يا توبه كند، روزۀ او باطل است و احتياط واجب آن است كه حضرت زهرا - سلاماللّه عليها - و ساير پيغمبران و جانشينان آنان هم در اين حكم فرقى ندارند.
مسأله 1597 - اگر بخواهد خبرى را كه نمىداند راست است يا دروغ نقل كند، بنابر احتياط واجب بايد از كسى كه آن خبر را گفته، يا از كتابى كه آن خبر در آن نوشته شده نقل نمايد لكن اگر خودش هم خبر بدهد روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1598 - اگر چيزى را به اعتقاد اين كه راست است از قول خدا يا پيغمبر نقل كند و بعد بفهمد دروغ بوده، روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1599 - اگر بداند دروغ بستن به خدا و پيغمبر روزه را باطل مىكند و چيزى را كه مىداند دروغ است به آنان نسبت دهد و بعداً بفهمد آنچه را كه گفته راست بوده، روزهاش صحيح است.
مسأله 1600 - اگر دروغى را كه ديگرى ساخته عمداً به خدا و پيغمبر و جانشينان پيغمبر نسبت دهد روزهاش باطل مىشود ولى اگر از قول كسى كه آن دروغ را ساخته نقل كند اشكال ندارد.
مسأله 1601 - اگر از روزهدار بپرسند كه آيا پيغمبر(صلی الله علیه و آله) چنين مطلبى فرمودهاند و او
جايى كه در جواب بايد بگويد نه، عمداً بگويد بلى، يا جايى كه بايد بگويد بلى عمداً بگويد نه، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1602 - اگر از قول خدا يا پيغمبر حرف راستى را بگويد بعد بگويد دروغ گفتم يا در شب دروغى را به آنان نسبت دهد و فرداى آن روز كه روزه مىباشد بگويد آنچه ديشب گفتم راست است، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1603 - رساندن غبار غليظ به حلق روزه را باطل مىكند، چه غبار چيزى باشد كه خوردن آن حلال است مثل آرد، يا غبار چيزى باشد كه خوردن آن حرام است.
مسأله 1604 - اگر به واسطۀ باد غبار غليظى پيدا شود و انسان با اين كه متوجه است، مواظبت نكند و به حلق برسد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1605 - احتياط واجب آن است كه روزهدار دود سيگار و تنباكو و مانند اينها را هم به حلق نرساند. ولى بخار غليظ، روزه را باطل نمىكند، مگر اين كه در دهان به صورت آب در آيد و فرو دهد.
مسأله 1606 - اگر مواظبت نكند و غبار يا بخار يا دود و مانند اينها داخل حلق شود، چنانچه يقين داشته كه به حلق نمىرسد روزهاش صحيح است.
مسأله 1607 - اگر فراموش كند كه روزه است و مواظبت نكند، يا بىاختيار غبار و مانند آن به حلق او برسد روزهاش باطل نمىشود و چنانچه ممكن است بايد آن را بيرون آورد.
مسأله 1608 - اگر روزهدار عمداً تمام سر را در آب فرو برد، اگرچه باقى بدن او از آب بيرون باشد، بنابر احتياط واجب بايد قضاى آن روزه را بگيرد. ولى اگر تمام بدن را
آب بگيرد و مقدارى از سر بيرون باشد، روزه باطل نمىشود.
مسأله 1609 - اگر نصف سر را يك دفعه و نصف ديگر آن را دفعۀ ديگر در آب فرو برد، روزهاش باطل نمىشود.
مسأله 1610 - اگر شك كند كه تمام سر زير آب رفته يا نه، روزهاش صحيح است.
مسأله 1611 - اگر تمام سر زير آب برود ولى مقدارى از موها بيرون بماند روزه باطل مىشود.
مسأله 1612 - احتياط واجب آن است كه سر را در گلاب فرو نبرد ولى در آبهاى مضاف ديگر و در چيزهاى ديگر كه روان است اشكال ندارد.
مسأله 1613 - اگر روزهدار بىاختيار در آب بيفتد و تمام سر او را آب بگيرد، يا فراموش كند كه روزه است و سر در آب فرو برد، روزۀ او باطل نمىشود.
مسأله 1614 - اگر عادتاً با افتادن در آب سرش زير آب مىرود، چنانچه با توجه به اين مطلب خود را در آب بيندازد و سرش زير آب برود روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1615 - اگر فراموش كند كه روزه است و سر را در آب فرو برد، يا ديگرى به زور سر او را در آب فرو برد، چنانچه در زير آب يادش بيايد كه روزه است، يا آن كس دست خود را بردارد، بايد فوراً سر را بيرون آورد، و چنانچه بيرون نياورد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1616 - اگر فراموش كند كه روزه است و به نيت غسل سر را در آب فرو برد، روزه و غسل او صحيح است.
مسأله 1617 - اگر بداند كه روزه است و عمداً براى غسل سر را در آب فرو برد، چنانچه روزۀ او، روزۀ واجبى باشد كه مثل روزۀ كفاره وقت معينى ندارد، غسل صحيح و روزه باطل مىباشد، ولى اگر واجب معيّن باشد، اگر به فرو بردن سر در آب، قصد غسل كند، روزۀ او باطل است، و بنابر احتياط واجب، غسل او هم باطل است مگر آن
كه در زير آب، يا در حال خارج شدن از آب نيت غسل كند كه در اين صورت غسل او صحيح است و اما اگر روزۀ ماه رمضان باشد، هم غسل و هم روزه باطل است مگر آن كه در همان زير آب توبه نمايد و در حال خارج شدن از آب نيت غسل كند كه در اين صورت غسل او صحيح است.
مسأله 1618 - اگر براى آن كه كسى را از غرق شدن نجات دهد سر را در آب فرو برد، اگرچه نجات دادن او واجب باشد، روزهاش باطل مىشود.
مسأله 1619 - اگر جنب عمداً تا اذان صبح غسل نكند، يا اگر وظيفۀ او تيمم است عمداً تيمم ننمايد، روزهاش باطل است.
مسأله 1620 - اگر در روزۀ واجبى كه مثل روزۀ ماه رمضان وقت آن معيّن است تا اذان صبح غسل نكند و تيمم هم ننمايد، روزهاش صحيح است.
مسأله 1621 - كسى كه جنب است و مىخواهد روزۀ واجبى بگيرد كه مثل روزۀ رمضان وقت آن معيّن است، چنانچه عمداً غسل نكند تا وقت تنگ شود، مىتواند با تيمم روزه بگيرد و صحيح است.
مسأله 1622 - اگر جنب در ماه رمضان غسل را فراموش كند و بعد از يك روز يادش بيايد، بايد روزۀ آن روز را قضا نمايد و اگر بعد از چند روز يادش بيايد، بايد روزۀ هر چند روزى را كه يقين دارد جنب بوده قضا نمايد مثلاً اگر نمىداند سه روز جنب بوده يا چهار روز، بايد روزۀ سه روز را قضا كند.
مسأله 1623 - كسى كه در شب ماه رمضان براى هيچ كدام از غسل و تيمم وقت ندارد، اگر خود را جنب كند، روزهاش باطل است و قضا و كفاره بر او واجب مىشود، ولى اگر براى تيمم وقت دارد، چنانچه خود را جنب كند، با تيمم روزۀ او صحيح است ولى گناهكار است.
مسأله 1624 - اگر گمان كند كه به اندازۀ غسل وقت دارد و خود را جنب كند و بعد بفهمد وقت تنگ بوده چنانچه تيمم كند روزهاش صحيح است.
مسأله 1625 - كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مىداند كه اگر بخوابد تا صبح بيدار نمىشود، نبايد بخوابد و چنانچه بخوابد و تا صبح بيدار نشود، روزهاش باطل است و قضا و كفاره بر او واجب مىشود.
مسأله 1626 - هرگاه جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود اگر احتمال بدهد كه اگر دوباره بخوابد بيدار مىشود براى غسل، مىتواند بخوابد.
مسأله 1627 - كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مىداند يا احتمال مىدهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مىشود، چنانچه تصميم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند و با اين تصميم بخوابد و تا اذان خواب بماند روزهاش صحيح است.
مسأله 1628 - كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مىداند يا احتمال مىدهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مىشود، چنانچه غفلت داشته باشد كه بعد از بيدار شدن بايد غسل كند، در صورتى كه بخوابد و تا اذان صبح خواب بماند روزهاش صحيح است.
مسأله 1629 - كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مىداند يا احتمال مىدهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مىشود، چنانچه نخواهد بعد از بيدار شدن غسل كند، يا ترديد داشته باشد كه غسل كند يا نه، در صورتى كه بخوابد و بيدار نشود، روزهاش باطل است.
مسأله 1630 - اگر جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود و بداند يا احتمال دهد كه اگر دوباره بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مىشود و تصميم هم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند، چنانچه دوباره بخوابد و تا اذان بيدار نشود، بايد روزۀ آن روز را قضا كند و همچنين است اگر از خواب دوم بيدار شود و براى مرتبۀ سوم
بخوابد، و كفاره بر او واجب نمىشود.
مسأله 1631 - خوابى را كه در آن محتلم شده نبايد خواب اول حساب كرد بلكه اگر از آن خواب بيدار شود و دوباره بخوابد خواب اول حساب مىشود.
مسأله 1632 - اگر روزهدار در روز محتلم شود، واجب نيست فوراً غسل كند.
مسأله 1633 - هرگاه در ماه رمضان بعد از اذان صبح بيدار شود و ببيند محتلم شده، اگرچه بداند پيش از اذان محتلم شده، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1634 - كسى كه مىخواهد قضاى روزۀ رمضان را بگيرد، هرگاه تا اذان صبح جنب بماند، اگرچه از روى عمد نباشد روزۀ او باطل است.
مسأله 1635 - كسى كه مىخواهد قضاى روزۀ رمضان را بگيرد اگر بعد از اذان صبح بيدار شود و ببيند محتلم شده و بداند پيش از اذان محتلم شده است، چنانچه وقت قضاى روزه تنگ است مثلاً پنج روز روزۀ قضاى رمضان دارد و پنج روز هم به رمضان مانده است، بعد از رمضان عوض آن را بهجا آورد و اگر وقت قضاى روزه تنگ نيست بايد روز ديگر روزه بگيرد، و در هر صورت اين روز را لازم نيست روزه بگيرد.
مسأله 1636 - اگر در روزۀ واجبى غير روزۀ رمضان و قضاى آن تا اذان صبح جنب بماند، روزهاش صحيح است چه وقت آن معيّن باشد و چه نباشد.
مسأله 1637 - اگر زن پيش از اذان صبح از حيض يا نفاس پاك شود و عمداً غسل نكند، يا اگر وظيفۀ او تيمم است عمداً تيمم نكند روزهاش باطل است.
مسأله 1638 - اگر زن پيش از اذان صبح از حيض يا نفاس پاك شود و براى غسل وقت نداشته باشد، چنانچه بخواهد روزۀ ماه رمضان يا قضاى آن را بگيرد بايد تيمم نمايد و روزهاش صحيح است، و اگر بخواهد روزۀ مستحب يا روزۀ واجب مثل روزۀ كفاره و روزۀ نذرى بگيرد اگرچه بدون تيمم هم روزهاش صحيح است
ولى احتياط مستحب آن است كه تيمم كند.
مسأله 1639 - اگر زن نزديك اذان صبح از حيض يا نفاس پاك شود و براى هيچ كدام از غسل و تيمم وقت نداشته باشد، يا بعد از اذان بفهمد كه پيش از اذان پاك شده، روزۀ او صحيح است، ولى اگر در وسعت وقت قضاى رمضان را گرفته باشد صحيح بودن آن اشكال دارد.
مسأله 1640 - اگر زن بعد از اذان صبح از خون حيض يا نفاس پاك شود، يا در بين روز خون حيض يا نفاس ببيند اگرچه نزديك مغرب باشد، روزۀ او باطل است.
مسأله 1641 - اگر زن غسل حيض يا نفاس را فراموش كند و بعد از يك روز يا چند روز يادش بيايد، روزههايى كه گرفته صحيح است.
مسأله 1642 - اگر زن پيش از اذان صبح در ماه رمضان از حيض يا نفاس پاك شود و در غسل كردن كوتاهى كند و تا اذان غسل نكند و در تنگى وقت تيمم هم نكند، روزهاش باطل است. ولى چنانچه كوتاهى نكند مثلاً منتظر باشد كه حمام زنانه شود، اگرچه سه مرتبه بخوابد و تا اذان غسل نكند، در صورتى كه تيمم كند روزۀ او صحيح است.
مسأله 1643 - اگر زنى كه در حال استحاضه است، غسلهاى خود را به تفصيلى كه در احكام استحاضه در مسأله 418 به بعد گفته شد بهجا آورد، روزۀ او صحيح است.
مسأله 1644 - كسى كه مس ميت كرده؛ يعنى جايى از بدن خود را به بدن ميت رسانده، مىتواند بدون غسل مس ميت روزه بگيرد، و اگر در حال روزه هم ميت را مس نمايد، روزۀ او باطل نمىشود.
مسأله 1645 - اماله كردن با چيز روان اگرچه از روى ناچارى و براى معالجه باشد روزه را باطل مىكند، ولى استعمال شيافهايى كه براى معالجه است اشكال ندارد، و
احتياط واجب آن است كه از استعمال شيافهايى كه براى كيف كردن است مثل شياف ترياك يا براى تغذيه از اين مجرا است خوددارى نمايند.
مسأله 1646 - هرگاه روزهدار عمداً قى كند - اگرچه به واسطۀ مرض و مانند آن ناچار باشد - روزهاش باطل مىشود ولى اگر سهواً يا بىاختيار قى كند اشكال ندارد.
مسأله 1647 - اگر در شب چيزى بخورد كه مىداند به واسطۀ خوردن آن، در روز بىاختيار قى مىكند، احتياط واجب آن است كه روزۀ آن روز را قضا نمايد.
مسأله 1648 - اگر روزهدار بتواند از قى كردن خوددارى كند چنانچه براى او ضرر و مشقت نداشته باشد، بايد خوددارى نمايد.
مسأله 1649 - اگر مگس در گلوى روزهدار برود، چنانچه به قدرى پايين رود كه به فرو بردن آن خوردن نمىگويند لازم نيست آن را بيرون آورد و روزۀ او صحيح است، و اگر به اين مقدار پايين نرود بايد آن را بيرون آورد اگرچه موجب شود كه قى كند و روزهاش باطل شود، و چنانچه فرو برد روزهاش باطل مىشود، و بنابر احتياط واجب بايد كفاره جمع بدهد.
مسأله 1650 - اگر سهواً چيزى را فرو ببرد و پيش از رسيدن به شكم يادش بيايد كه روزه است، چنانچه به قدرى پايين رفته باشد كه آن را داخل شكم كند خوردن نمىگويند لازم نيست آن را بيرون آورد و روزۀ او صحيح است.
مسأله 1651 - اگر يقين داشته باشد كه به واسطۀ آروغ زدن، چيزى از گلو بيرون مىآيد نبايد عمداً آروغ بزند ولى اگر يقين نداشته باشد اشكال ندارد.
مسأله 1652 - اگر آروغ بزند و بدون اختيار چيزى در گلو يا دهانش بيايد، بايد آن را بيرون بريزد و اگر بىاختيار فرو رود، روزهاش صحيح است.
مسأله 1653 - اگر انسان عمداً و از روى اختيار كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد روزۀ او باطل مىشود، و چنانچه از روى عمد نباشد اشكال ندارد، ولى جنب اگر بخوابد و به تفصيلى كه در مسألۀ 1630 گفته شد تا اذان صبح غسل نكند روزۀ او باطل است.
مسأله 1654 - اگر روزهدار سهواً يكى از كارهايى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد و به خيال اين كه روزهاش باطل شده، عمداً دوباره يكى از آنها را بهجا آورد، روزۀ او باطل مىشود.
مسأله 1655 - اگر چيزى به زور در گلوى روزهدار بريزند، يا سر او را به زور در آب فرو برند، روزۀ او باطل نمىشود. ولى اگر مجبورش كنند كه روزۀ خود را باطل كند مثلاً به او بگويند اگر غذا نخورى ضرر مالى يا جانى به تو مىزنيم و خودش براى جلوگيرى از ضرر چيزى بخورد، روزۀ او باطل مىشود.
مسأله 1656 - روزهدار نبايد جايى برود كه مىداند چيزى در گلويش مىريزند يا مجبورش مىكنند كه خودش روزۀ خود را باطل كند، اما اگر قصد رفتن كند و نرود يا بعد از رفتن چيزى به خوردش ندهند روزۀ او صحيح است، و چنانچه از روى ناچارى كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد روزۀ او باطل مىشود، ولى اگر چيزى در گلويش بريزند باطل شدن روزۀ او محل اشكال است.
مسأله 1657 - چند چيز براى روزهدار مكروه است و از آن جمله است:
دوا ريختن به چشم و سرمه كشيدن در صورتى كه مزه يا بوى آن به حلق برسد، انجام دادن هر كارى كه مانند خون گرفتن و حمام رفتن باعث ضعف مىشود، انفيه كشيدن اگر نداند كه به حلق مىرسد و اگر بداند به حلق مىرسد جايز نيست، بو كردن
گياههاى معطر، نشستن زن در آب، استعمال شياف، تر كردن لباسى كه در بدن است، كشيدن دندان و هر كارى كه به واسطۀ آن از دهان خون بيايد، مسواك كردن به چوب تر، و نيز مكروه است انسان بدون قصد بيرون آمدن منى زن خود را ببوسد، يا كارى كند كه شهوت خود را به حركت آورد، و اگر به قصد بيرون آمدن منى باشد در صورتى كه منى بيرون آيد روزۀ او باطل مىشود.
مسأله 1658 - اگر در روزۀ رمضان عمداً قى كند يا در شب جنب شود و به تفصيلى كه در مسألۀ 1630 گفته شد سه مرتبه بيدار شود و بخوابد و تا اذان صبح بيدار نشود فقط بايد قضاى آن روز را بگيرد و چنانچه عمداً اماله كند يا سر زير آب ببرد بنابر احتياط واجب بايد كفاره هم بدهد ولى اگر كار ديگرى كه روزه را باطل مىكند عمداً انجام دهد در صورتى كه مىدانسته آن كار روزه را باطل مىكند قضا و كفاره بر او واجب مىشود.
مسأله 1659 - اگر به واسطۀ ندانستن مسأله كارى انجام دهد كه روزه را باطل مىكند، چنانچه مىتوانسته مسأله را ياد بگيرد، بنابر احتياط واجب كفاره بر او ثابت مىشود و اگر نمىتوانسته مسأله را ياد بگيرد يا اصلاً ملتفت مسأله نبوده يا يقين داشته كه فلان چيز روزه را باطل نمىكند، كفاره بر او واجب نيست.
مسأله 1660 - كسى كه كفارۀ روزۀ رمضان بر او واجب است، بايد يك بنده آزاد كند يا به دستورى كه در مسألۀ بعد گفته مىشود دو ماه روزه بگيرد، يا شصت فقير را سير كند يا به هر كدام يك مُد كه تقريباً ده سير است طعام؛ يعنى گندم يا جو و مانند اينها، بدهد، و چنانچه اينها برايش ممكن نباشد، هر چند مد كه مىتواند به فقرا طعام بدهد و اگر نتواند طعام بدهد بايد استغفار كند، اگرچه مثلاً يك مرتبه بگويد: «اَسْتَغْفِرُاللّه» و
احتياط واجب در فرض اخير آن است كه هر وقت بتواند، كفاره را بدهد.
مسأله 1661 - كسى كه مىخواهد دو ماه كفارۀ روزۀ رمضان را بگيرد، بايد سى و يك روز آن را پى در پى بگيرد و اگر بقيۀ آن پى در پى نباشد اشكال ندارد.
مسأله 1662 - كسى كه مىخواهد دو ماه كفارۀ روزۀ رمضان را بگيرد، نبايد موقعى شروع كند كه در بين سى و يك روز، روزى باشد كه مانند عيد قربان، روزۀ آن حرام است.
مسأله 1663 - كسى كه بايد پى در پى روزه بگيرد، اگر در بين آن بدون عذر يك روز روزه نگيرد، يا وقتى شروع كند كه در بين آن به روزى برسد كه روزۀ آن واجب است، مثلاً به روزى برسد كه نذر كرده آن روز را روزه بگيرد، بايد روزهها را از سر بگيرد.
مسأله 1664 - اگر در بين روزهايى كه بايد پى در پى روزه بگيرد عذرى مثل حيض يا نفاس، يا سفرى كه در رفتن آن مجبور است، براى او پيش آيد، بعد از برطرف شدن عذر واجب نيست روزهها را از سر بگيرد بلكه بقيه را بعد از برطرف شدن عذر بهجا مىآورد.
مسأله 1665 - اگر به چيز حرامى روزۀ خود را باطل كند، چه آن چيز اصلاً حرام باشد مثل شراب و زنا، يا به جهتى حرام شده باشد، مثل نزديكى كردن با عيال خود در حال حيض، بنابر احتياط كفاره جمع بر او واجب مىشود؛ يعنى بايد يك بنده آزاد كند و دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را سير كند، يا به هر كدام آنها يك مد كه تقريباً ده سير است گندم يا جو يا نان و مانند اينها بدهد. و چنانچه هر سه برايش ممكن نباشد، هر كدام آنها كه ممكن است بايد انجام دهد.
مسأله 1666 - اگر روزهدار دروغى را به خدا و پيغمبر(صلی الله علیه و آله) نسبت دهد، كفارۀ جمع كه تفصيل آن در مسألۀ پيش گفته شد بنابر احتياط بر او واجب مىشود.
مسأله 1667 - اگر روزهدار در يك روز ماه رمضان چند مرتبه جماع كند، يك كفاره
بر او واجب است. ولى اگر جماع او حرام باشد يك كفارۀ جمع واجب مىشود.
مسأله 1668 - اگر روزهدار در يك روز ماه رمضان چند مرتبه غير جماع، كار ديگرى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، براى همۀ آنها يك كفاره كافى است.
مسأله 1669 - اگر روزهدار جماع حرام كند و بعد با حلال خود جماع نمايد يك كفاره جمع كافى است.
مسأله 1670 - اگر روزهدار كارى كه حلال است و روزه را باطل مىكند، انجام دهد، مثلاً آب بياشامد و بعد كار ديگرى كه حرام است و روزه را باطل مىكند انجام دهد، مثلاً غذاى حرامى بخورد، يك كفاره كافى است.
مسأله 1671 - اگر روزهدار آروغ بزند و چيزى در دهانش بيايد، چنانچه عمداً آن را فرو ببرد، روزهاش باطل است. و بايد قضاى آن را بگيرد و كفاره هم بر او واجب مىشود، و اگر خوردن آن چيز حرام باشد، مثلاً موقع آروغ زدن، خون يا غذايى كه از صورت غذا بودن خارج شده، به دهان او بيايد و عمداً آن را فرو برد، بايد قضاى آن روزه را بگيرد و بنابر احتياط، كفارۀ جمع هم بر او واجب مىشود.
مسأله 1672 - اگر نذر كند كه روز معينى را روزه بگيرد، چنانچه در آن روز عمداً روزۀ خود را باطل كند، بايد يك بنده آزاد نمايد يا دو ماه پى در پى روزه بگيرد يا به شصت فقير طعام دهد.
مسأله 1673 - اگر به گفتۀ كسى كه مىگويد مغرب شده افطار كند و بعد بفهمد مغرب نبوده است، قضا و كفاره بر او واجب مىشود. ولى اگر خبر دهنده عادل بوده فقط قضاى آن روز واجب است.
مسأله 1674 - كسى كه عمداً روزۀ خود را باطل كرده، اگر بعد از ظهر مسافرت كند، يا پيش از ظهر براى فرار از كفاره سفر نمايد، كفاره از او ساقط نمىشود بلكه اگر قبل از ظهر مسافرتى براى او پيشامد كند، بنابر احتياط كفاره بر او واجب است.
مسأله 1675 - اگر عمداً روزۀ خود را باطل كند، و بعد عذرى مانند حيض يا نفاس يا مرض براى او پيدا شود، كفاره بر او واجب نيست.
مسأله 1676 - اگر يقين كند كه روز اول ماه رمضان است و عمداً روزۀ خود را باطل كند بعد معلوم شود كه آخر شعبان بوده كفاره بر او واجب نيست.
مسأله 1677 - اگر انسان شك كند كه آخر رمضان است يا اول شوال و عمداً روزۀ خود را باطل كند، بعد معلوم شود اول شوال بوده كفاره بر او واجب نيست.
مسأله 1678 - اگر روزهدار در ماه رمضان با زن خود كه روزهدار است جماع كند، چنانچه زن را مجبور كرده باشد، كفارۀ روزۀ خودش و روزۀ زن را بايد بدهد، و اگر زن به جماع راضى بوده، بر هر كدام يك كفاره واجب مىشود.
مسأله 1679 - اگر زنى شوهر روزهدار خود را مجبور كند كه جماع نمايد، يا كار ديگرى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، واجب نيست كفارۀ روزۀ شوهر را بدهد.
مسأله 1680 - اگر روزهدار در ماه رمضان، با زن خود كه روزهدار است جماع كند، چنانچه به طورى زن را مجبور كرده باشد كه از خود اختيارى نداشته باشد و در بين جماع زن راضى شود، بايد مرد دو كفاره و زن يك كفاره بدهد، و اگر با اراده و اختيار عمل را انجام دهد اگرچه مجبورش كرده باشد مرد بايد كفارۀ خودش و زن را بدهد.
مسأله 1681 - اگر روزهدار در ماه رمضان با زن روزهدار خود كه خواب است جماع نمايد، يك كفاره بر او واجب مىشود و روزۀ زن صحيح است و كفاره هم بر او واجب نيست.
مسأله 1682 - اگر مرد زن خود را مجبور كند كه غير جماع كار ديگرى كه روزه را باطل مىكند بهجا آورد، كفارۀ زن را نبايد بدهد و بر خود زن هم كفاره واجب نيست.
مسأله 1683 - كسى كه به واسطۀ مسافرت يا مرض روزه نمىگيرد، نمىتواند زن
روزهدار خود را مجبور به جماع كند، ولى اگر او را مجبور نمايد بنابر احتياط بايد كفارهاش را بدهد.
مسأله 1684 - انسان نبايد در بهجا آوردن كفاره كوتاهى كند، ولى لازم نيست فوراً آن را انجام دهد.
مسأله 1685 - اگر كفاره بر انسان واجب شود و چند سال آن را بهجا نياورد، چيزى بر آن اضافه نمىشود.
مسأله 1686 - كسى كه بايد براى كفارۀ يك روز شصت فقير را طعام بدهد، اگر به شصت فقير دسترسى دارد، نبايد به هر كدام از آنها بيشتر از يك مد كه تقريباً ده سير است طعام بدهد، يا يك فقير را بيشتر از يك مرتبه سير نمايد، ولى چنانچه انسان اطمينان داشته باشد كه فقير طعام را به عيالات خود مىدهد يا به آنها مىخوراند مىتواند براى هر يك از عيالات فقير اگرچه صغير باشند يك مد به آن فقير بدهد.
مسأله 1687 - كسى كه قضاى روزۀ رمضان را گرفته، اگر بعد از ظهر عمداً كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بايد به ده فقير هر كدام يك مد كه تقريباً ده سير است طعام بدهد و اگر نمىتواند بنابر احتياط واجب بايد سه روز پى در پى روزه بگيرد.
مسأله 1688 - در چند صورت فقط قضاى روزه بر انسان واجب است و كفاره واجب نيست:
اول: آن كه روزهدار در روز ماه رمضان عمداً قى كند.
دوم: آن كه در شب ماه رمضان جنب باشد و به تفصيلى كه در مسألۀ 1630 گفته شد تا اذان صبح از خواب سوم بيدار نشود.
سوم: عملى كه روزه را باطل مىكند بهجا نياورد ولى نيت روزه نكند، يا ريا كند، يا قصد كند كه روزه نباشد.
چهارم: آن كه در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش كند و با حال جنابت يك روز يا چند روز روزه بگيرد.
پنجم: آن كه در ماه رمضان بدون اين كه تحقيق كند صبح شده يا نه، كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده، و نيز اگر بعد از تحقيق با اين كه گمان دارد صبح شده، كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد بعد معلوم شود صبح بوده قضاى آن روزه بر او واجب است، ولى اگر بعد از تحقيق گمان يا يقين كند كه صبح نشده و چيزى بخورد و بعد معلوم شود صبح بوده قضا واجب نيست بلكه اگر بعد از تحقيق شك كند كه صبح شده يا نه و كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده، قضا واجب نيست.
ششم: آن كه كسى بگويد صبح نشده و انسان به گفتۀ او كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده است.
هفتم: آن كه كسى بگويد صبح شده و انسان به گفتۀ او يقين نكند، يا خيال كند شوخى مىكند و كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده است.
هشتم: آن كه به گفتۀ كس ديگر كه عادل باشد افطار كنند، بعد معلوم شود مغرب نبوده است.
نهم: آن كه در هواى صاف به واسطۀ تاريكى يقين كند كه مغرب شده و افطار كند بعد معلوم شود مغرب نبوده است، ولى اگر در هواى ابر به گمان اين كه مغرب شده افطار كند، بعد معلوم شود مغرب نبوده، قضا لازم نيست.
دهم: آن كه براى خنك شدن، يا بىجهت مضمضه كند؛ يعنى آب در دهان بگرداند، و بىاختيار فرو رود، ولى اگر فراموش كند كه روزه است و آب را فرو دهد، يا براى وضو مضمضه كند و بىاختيار فرو رود، قضا بر او واجب نيست.
مسأله 1689 - اگر غير آب چيز ديگرى را در دهان ببرد و بىاختيار فرو رود يا آب
داخل بينى كند و بىاختيار فرو رود، قضا بر او واجب نيست.
مسأله 1690 - مضمضه زياد براى روزهدار مكروه است و اگر بعد از مضمضه بخواهد آب دهان را فرو برد، بهتر است سه مرتبه آب دهان را بيرون بريزد.
مسأله 1691 - اگر انسان بداند كه به واسطۀ مضمضه بىاختيار، يا از روى فراموشى آب وارد گلويش مىشود، نبايد مضمضه كند.
مسأله 1692 - اگر در ماه رمضان، بعد از تحقيق يقين كند كه صبح نشده و كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده قضا لازم نيست.
مسأله 1693 - اگر انسان شك كند كه مغرب شده يا نه، نمىتواند افطار كند، ولى اگر شك كند كه صبح شده يا نه، پيش از تحقيق هم مىتواند كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد.
مسأله 1694 - اگر ديوانه عاقل شود، واجب نيست روزههاى وقتى را كه ديوانه بوده قضا نمايد.
مسأله 1695 - اگر كافر مسلمان شود، واجب نيست روزههاى وقتى را كه كافر بوده قضا نمايد. ولى اگر مسلمانى كافر شود و دوباره مسلمان گردد روزههاى وقتى را كه كافر بوده بايد قضا نمايد.
مسأله 1696 - روزهاى كه از انسان به واسطۀ مستى فوت شده، بايد قضا نمايد، اگرچه چيزى را كه به واسطۀ آن مست شده، براى معالجه خورده باشد، بلكه اگر نيت روزه كرده و مست شده و در حال مستى روزه را ادامه داده تا از مستى خارج شده باشد بنابر احتياط واجب بايد روزۀ آن روز را تمام كند و بعداً قضا نمايد.
مسأله 1697 - اگر براى عذرى چند روز روزه نگيرد و بعد شك كند كه چه وقت عذر او برطرف شده مىتواند مقدار كمتر را كه احتمال مىدهد روزه نگرفته قضا
نمايد، مثلاً كسى كه پيش از ماه رمضان مسافرت كرده و نمىداند پنجم رمضان از سفر برگشته يا ششم، مىتواند پنج روز روزه بگيرد و نيز كسى هم كه نمىداند چه وقت عذر برايش پيدا شده، مىتواند مقدار كمتر را قضا نمايد، مثلاً اگر در آخرهاى ماه رمضان مسافرت كند و بعد از رمضان برگردد و نداند كه بيست و پنجم رمضان مسافرت كرده، يا بيست و ششم، مىتواند مقدار كمتر يعنى پنج روز را قضا كند.
مسأله 1698 - اگر از چند ماه رمضان روزۀ قضا داشته باشد، قضاى هر كدام را كه اول بگيرد مانعى ندارد. ولى اگر وقت قضاى رمضان آخر تنگ باشد، مثلاً پنج روز از رمضان آخر قضا داشته باشد و پنج روز هم به رمضان مانده باشد بايد اول، قضاى رمضان آخر را بگيرد.
مسأله 1699 - اگر قضاى روزۀ چند رمضان بر او واجب باشد و در نيت معيّن نكند روزهاى را كه مىگيرد قضاى كدام رمضان است، قضاى سال اول حساب مىشود.
مسأله 1700 - كسى كه قضاى روزۀ رمضان را گرفته، اگر وقت قضاى روزه او تنگ نباشد مىتواند پيش از ظهر روزۀ خود را باطل نمايد.
مسأله 1701 - اگر قضاى روزۀ ماه رمضان شخص ديگرى را گرفته باشد، احتياط واجب آن است كه بعد از ظهر روزه را باطل نكند.
مسأله 1702 - اگر به واسطۀ مرض، يا حيض، يا نفاس، روزۀ رمضان را نگيرد و پيش از تمام شدن رمضان بميرد، لازم نيست روزههايى را كه نگرفته براى او قضا كنند، اگرچه مستحب است.
مسأله 1703 - اگر به واسطۀ مرضى روزۀ رمضان را نگيرد و مرض او تا رمضان سال بعد طول بكشد قضاى روزههايى را كه نگرفته بر او واجب نيست، و بايد براى هر روز يك مد كه تقريباً ده سير است طعام؛ يعنى گندم يا جو و مانند اينها، به فقير بدهد، ولى اگر به واسطۀ عذر ديگرى مثلاً براى مسافرت روزه نگرفته باشد و عذر او تا رمضان
بعد باقى بماند، روزههايى را كه نگرفته بايد قضا كند و احتياط مستحب آن است كه براى هر روز يك مد طعام هم به فقير بدهد.
مسأله 1704 - اگر به واسطۀ مرضى روزۀ رمضان را نگيرد و بعد از رمضان مرض او برطرف شود ولى عذر ديگرى پيدا كند كه نتواند تا رمضان بعد قضاى روزه را بگيرد بايد روزههايى را كه نگرفته قضا نمايد و نيز اگر در ماه رمضان، غير مرض عذر ديگرى داشته باشد و بعد از رمضان آن عذر برطرف شود و تا رمضان سال بعد به واسطۀ مرض نتواند روزه بگيرد روزههايى را كه نگرفته بايد قضا كند.
مسأله 1705 - اگر در ماه رمضان به واسطۀ عذرى روزه نگيرد و بعد از رمضان عذر او برطرف شود و تا رمضان آينده عمداً قضاى روزه را نگيرد بايد روزه را قضا كند و براى هر روز يك مد گندم يا جو و مانند اينها هم به فقير بدهد.
مسأله 1706 - اگر در قضاى روزه كوتاهى كند تا وقت تنگ شود و در تنگى وقت عذرى پيدا كند، بايد قضا را بگيرد و براى هر روز يك مد گندم يا جو و مانند اينها به فقير بدهد بلكه اگر موقعى كه عذر دارد تصميم داشته باشد كه بعد از برطرف شدن عذر روزههاى خود را قضا كند و پيش از آن كه قضا نمايد در تنگى وقت عذر پيدا كند بايد قضاى آن را بگيرد، و احتياط واجب آن است كه براى هر روز هم يك مد غذا به فقير بدهد.
مسأله 1707 - اگر مرض انسان چند سال طول بكشد، بعد از آن كه خوب شد اگر تا رمضان آينده به مقدار قضا وقت داشته باشد بايد قضاى رمضان آخر را بگيرد و براى هر روز از سالهاى پيش يك مد كه تقريباً ده سير است، طعام؛ يعنى گندم يا جو و مانند اينها، به فقير بدهد.
مسأله 1708 - كسى كه بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد مىتواند كفارۀ چند روز را به يك فقير بدهد.
مسأله 1709 - اگر قضاى روزۀ رمضان را چند سال تأخير بيندازد بايد قضا را بگيرد
و براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد.
مسأله 1710 - اگر روزۀ رمضان را عمداً نگيرد، بايد قضاى آن را بهجا آورد و براى هر روز دو ماه روزه بگيرد يا به شصت فقير طعام بدهد، يا يك بنده آزاد كند، و چنانچه تا رمضان آينده قضاى آن روزه را بهجا نياورد براى هر روز نيز دادن يك مد طعام لازم است.
مسأله 1711 - اگر روزۀ رمضان را عمداً نگيرد و در روز كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، مثلاً چند مرتبه جماع كند يك كفاره كافى است.
مسأله 1712 - بعد از مرگ پدر، پسر بزرگتر بايد قضاى نماز و روزۀ او را به تفصيلى كه در مسأله 1390 گفته شد بهجا آورد ولى قضاى روزۀ مادر، بر پسر واجب نيست.
مسأله 1713 - اگر پدر غير از روزۀ رمضان، روزۀ واجب ديگرى را مانند روزۀ نذر نگرفته باشد بايد پسر بزرگتر قضا نمايد.
مسأله 1714 - مسافرى كه بايد نمازهاى چهار ركعتى را در سفر دو ركعت بخواند، نبايد روزه بگيرد و مسافرى كه نمازش را تمام مىخواند مثل كسى كه شغلش مسافرت يا سفر او سفر معصيت است، بايد در سفر روزه بگيرد.
مسأله 1715 - مسافرت در ماه رمضان اشكال ندارد. ولى اگر براى فرار از روزه باشد مكروه است.
مسأله 1716 - اگر غير از روزۀ رمضان روزۀ معيّن ديگرى بر انسان واجب باشد بنابر احتياط واجب نبايد در آن روز مسافرت كند. و اگر در سفر باشد بايد قصد كند كه ده روز در جايى بماند و آن روز را روزه بگيرد ولى اگر نذر كرده باشد روز معينى را روزه بگيرد مىتواند در آن روز مسافرت نمايد.
مسأله 1717 - اگر نذر كند روزه بگيرد و روز آن را معيّن نكند، نمىتواند آن را در سفر بهجا آورد. ولى چنانچه نذر كند كه روز معينى را در سفر روزه بگيرد بايد آن را در سفر بهجا آورد. و نيز اگر نذر كند روز معينى را چه مسافر باشد يا نباشد، روزه بگيرد بايد آن روز را اگرچه مسافر باشد روزه بگيرد.
مسأله 1718 - مسافر مىتواند براى خواستن حاجت، سه روز در مدينۀ طيبه روزۀ مستحبى بگيرد.
مسأله 1719 - كسى كه نمىداند روزۀ مسافر باطل است اگر در سفر روزه بگيرد و در بين روز مسأله را بفهمد روزهاش باطل مىشود. و اگر تا مغرب نفهمد روزهاش صحيح است.
مسأله 1720 - اگر فراموش كند كه مسافر است، يا فراموش كند كه روزۀ مسافر باطل مىباشد و در سفر روزه بگيرد روزۀ او باطل است.
مسأله 1721 - اگر روزهدار بعد از ظهر مسافرت نمايد، بايد روزۀ خود را تمام كند و اگر پيش از ظهر مسافرت كند، وقتى به حد ترخص برسد؛ يعنى به جايى برسد كه ديوار شهر را نبيند و صداى اذان آن را نشنود، بايد روزۀ خود را باطل كند و اگر پيش از آن روزه را باطل كند بنابر احتياط، كفاره نيز بر او واجب است.
مسأله 1722 - اگر مسافر پيش از ظهر به وطنش برسد، يا به جايى برسد كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، چنانچه كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده، بايد آن روز را روزه بگيرد و اگر انجام داده، روزۀ آن روز بر او واجب نيست.
مسأله 1723 - اگر مسافر بعد از ظهر به وطنش برسد، يا به جايى برسد كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، نبايد آن روز را روزه بگيرد.
مسأله 1724 - مسافر و كسى كه از روزه گرفتن عذر دارد، مكروه است در روز ماه رمضان جماع نمايد و در خوردن و آشاميدن كاملاً خود را سير كند.
مسأله 1725 - كسى كه به واسطۀ پيرى نمىتواند روزه بگيرد، يا براى او مشقت دارد، روزه بر او واجب نيست. ولى در صورت دوم بايد براى هر روز يك مد كه تقريباً ده سير است گندم يا جو و مانند اينها به فقير بدهد.
مسأله 1726 - كسى كه به واسطۀ پيرى روزه نگرفته، اگر بعد از ماه رمضان بتواند روزه بگيرد، بنابر احتياط واجب بايد قضاى روزههايى را كه نگرفته بهجا آورد.
مسأله 1727 - اگر انسان مرضى دارد كه زياد تشنه مىشود و نمىتواند تشنگى را تحمل كند، يا براى او مشقت دارد، روزه بر او واجب نيست. ولى در صورت دوم بايد براى هر روز يك مد گندم يا جو و مانند اينها به فقير بدهد. و احتياط واجب آن است كه بيشتر از مقدارى كه ناچار است آب نياشامد و چنانچه بعد بتواند روزه بگيرد، بنابر احتياط واجب بايد روزههايى را كه نگرفته قضا نمايد.
مسأله 1728 - زنى كه زاييدن او نزديك است و روزه براى حملش ضرر دارد روزه بر او واجب نيست. و بايد براى هر روز يك مد طعام؛ يعنى گندم يا جو و مانند اينها، به فقير بدهد، و نيز اگر روزه براى خودش ضرر دارد، روزه بر او واجب نيست و بنابر احتياط واجب بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد. و در هر دو صورت روزههايى را كه نگرفته بايد قضا نمايد.
مسأله 1729 - زنى كه بچه شير مىدهد و شير او كم است چه مادر بچه، يا دايه او باشد، يا بىاجرت شير دهد، اگر روزه براى بچهاى كه شير مىدهد ضرر دارد، روزه بر او واجب نيست، و بايد براى هر روز يك مد طعام؛ يعنى گندم يا جو و مانند اينها، به فقير بدهد، و نيز اگر براى خودش ضرر دارد، روزه بر او واجب نيست، و بنابر احتياط واجب بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد. و در هر دو صورت روزههايى را كه نگرفته بايد قضا نمايد، ولى اگر كسى پيدا شود كه بىاجرت بچه را شير دهد، يا
براى شيردادن بچه از پدر يا مادر بچه يا از كس ديگر كه اجرت او را بدهد اجرت بگيرد، احتياط واجب آن است كه بچه را به او بدهد و روزه بگيرد.
مسأله 1730 - اول ماه به پنج چيز ثابت مىشود:
اول: آن كه خود انسان ماه را ببيند.
دوم: عدهاى كه از گفتۀ آنان يقين پيدا مىشود، بگويند ماه را ديدهايم و همچنين است هر چيزى كه به واسطۀ آن يقين پيدا شود.
سوم: دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديدهايم ولى اگر صفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند، يا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اين كه بگويند داخل دايرۀ ماه طرف افق بود، اولِ ماه ثابت نمىشود. اما اگر در تشخيص بعض خصوصيات اختلاف داشته باشند مثل آن كه يكى بگويد ماه بلند بود و ديگرى بگويد نبود، به گفتۀ آنان اول ماه ثابت مىشود.
چهارم: سى روز از اول ماه شعبان بگذرد كه به واسطۀ آن، اول ماه رمضان ثابت مىشود و سى روز از اول رمضان بگذرد كه به واسطۀ آن، اول ماه شوال ثابت مىشود.
پنجم: حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است.
مسأله 1731 - اگر حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است، كسى هم كه تقليد او را نمىكند، بايد به حكم او عمل نمايد. ولى كسى كه مىداند حاكم شرع اشتباه كرده، نمىتواند به حكم او عمل نمايد.
مسأله 1732 - اول ماه با پيشگويى منجمين ثابت نمىشود. ولى اگر انسان از گفتۀ آنان يقين پيدا كند، بايد به آن عمل نمايد.
مسأله 1733 - بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن، دليل نمىشود كه شب پيش، شب اول ماه بوده است.
مسأله 1734 - اگر اول ماه رمضان براى كسى ثابت نشود و روزه نگيرد، چنانچه دو مرد عادل بگويند كه شب پيش ماه را ديدهايم، بايد روزۀ آن روز را قضا نمايد.
مسأله 1735 - اگر در شهرى اول ماه ثابت شود، براى مردم شهر ديگر فايده ندارد، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند، يا انسان بداند كه افق آنها يكى است.
مسأله 1736 - اول ماه به تلگراف ثابت نمىشود مگر دو شهرى كه از يكى به ديگرى تلگراف كردهاند، نزديك يا هم افق باشند و انسان بداند تلگراف از روى حكم حاكم شرع يا شهادت دو مرد عادل بوده است.
مسأله 1737 - روزى را كه انسان نمىداند آخر رمضان است يا اول شوال، بايد روزه بگيرد. ولى اگر پيش از مغرب بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند.
مسأله 1738 - اگر زندانى نتواند به ماه رمضان يقين كند، بايد به گمان عمل نمايد. و اگر آن هم ممكن نباشد، هر ماهى را كه روزه بگيرد صحيح است، و بنابر احتياط واجب بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهى كه روزه گرفته، دوباره يك ماه روزه بگيرد ولى اگر بعد گمان پيدا كرد بايد به آن عمل نمايد.
مسأله 1739 - روزۀ عيد فطر و قربان حرام است، و نيز روزى را كه انسان نمىداند آخر شعبان است، يا اول رمضان، اگر به نيت اول رمضان روزه بگيرد حرام مىباشد.
مسأله 1740 - اگر زن به واسطۀ گرفتن روزۀ مستحبى حق شوهرش از بين برود، و همچنين اگر شوهر او را از گرفتن روزۀ مستحبى جلوگيرى كند، بنابر احتياط واجب بايد خوددارى كند.
مسأله 1741 - روزۀ مستحبى اولاد اگر اسباب اذيت پدر و مادر يا جد شود جايز نيست بلكه اگر اسباب اذيت آنان نشود ولى او را از گرفتن روزۀ مستحبى
جلوگيرى كنند احتياط واجب آن است كه روزه نگيرد.
مسأله 1742 - اگر پسر بدون اجازۀ پدر روزۀ مستحبى بگيرد، و در بين روز پدر او را نهى كند، بايد افطار نمايد.
مسأله 1743 - كسى كه مىداند روزه براى او ضرر ندارد، اگرچه دكتر بگويد ضرر دارد، بايد روزه بگيرد و كسى كه يقين يا گمان دارد كه روزه برايش ضرر دارد اگرچه دكتر بگويد ضرر ندارد، بايد روزه نگيرد، و اگر روزه بگيرد صحيح نيست مگر آن كه به قصد قربت بگيرد و بعد معلوم شود ضرر نداشته.
مسأله 1744 - اگر انسان احتمال بدهد كه روزه برايش ضرر دارد و از آن احتمال، ترس براى او پيدا شود چنانچه احتمال او در نظر مردم بهجا باشد، نبايد روزه بگيرد، و اگر روزه بگيرد صحيح نيست مگر آن كه به قصد قربت گرفته باشد و بعد معلوم شود ضرر نداشته.
مسأله 1745 - كسى كه عقيدهاش اين است كه روزه براى او ضرر ندارد، اگر روزه بگيرد و بعد از مغرب بفهمد روزه براى او ضرر داشته، بايد قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 1746 - غير از روزههايى كه گفته شد، روزههاى حرام ديگرى هم هست كه در كتابهاى مفصل گفته شده است.
مسأله 1747 - روزۀ روز عاشورا، و روزى كه انسان شك دارد روز عرفه است يا عيد قربان، مكروه است.
مسأله 1748 - روزۀ تمام روزهاى سال، غير از روزههاى حرام و مكروه كه گفته شد مستحب است. و براى بعضى از روزها بيشتر سفارش شده است كه از آن جمله است:
1 پنجشنبۀ اول و پنجشنبۀ آخر هر ماه و چهارشنبۀ اولى كه بعد از روز دهم ماه
است. و اگر كسى اينها را بهجا نياورد، مستحب است قضا نمايد و چنانچه اصلاً نتواند روزه بگيرد، مستحب است براى هر روز يك مُد طعام يا 6/12 نخود نقره به فقير بدهد.
2 سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه.
3 تمام ماه رجب و شعبان و بعضى از اين دو ماه اگرچه يك روز باشد.
4 روز عيد نوروز، روز بيست و پنجم و بيست و نهم ذى قعده، روز اول تا روز نهم ذى حجه (روز عرفه)، ولى اگر به واسطۀ ضعف روزه نتواند دعاهاى روز عرفه را بخواند، روزۀ آن روز مكروه است، عيد سعيد غدير (18 ذى حجه)، روز اول و سوم محرم، ميلاد مسعود پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) (17 ربيع الاول)، روز مبعث حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه و آله) (27 رجب)، و اگر كسى روزۀ مستحبى بگيرد واجب نيست آن را به آخر رساند، بلكه اگر برادر مؤمنش او را به غذا دعوت كند، مستحب است دعوت او را قبول كند، و در بين روز افطار نمايد.
مسأله 1749 - براى شش نفر مستحب است در ماه رمضان اگرچه روزه نيستند از كارى كه روزه را باطل مىكند خوددارى نمايند:
اول - مسافرى كه در سفر، كارى كه روزه را باطل مىكند انجام داده باشد و پيش از ظهر به وطنش يا به جايى كه مىخواهد ده روز بماند برسد.
دوم - مسافرى كه بعد از ظهر به وطنش يا به جايى كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند برسد.
سوم - مريضى كه پيش از ظهر خوب شود و كارى كه روزه را باطل مىكند، انجام داده باشد.
چهارم - مريضى كه بعد از ظهر خوب شود.
پنجم - زنى كه در بين روز از خون حيض يا نفاس پاك شود.
ششم - كافرى كه در روز ماه رمضان مسلمان شود.
مسأله 1750 - مستحب است روزهدار نماز مغرب و عشا را پيش از افطار كردن بخواند. ولى اگر كسى منتظر او است يا ميل زيادى به غذا دارد كه نمىتواند با حضور قلب نماز بخواند، بهتر است اول افطار كند ولى به قدرى كه ممكن است نماز را در وقت فضيلت آن بهجا آورد.
مسأله 1751 - در هفت چيز خمس واجب مىشود: اول: منفعت كسب. دوم: معدن. سوم: گنج. چهارم: مال حلال مخلوط به حرام. پنجم: جواهرى كه به واسطۀ غواصى؛ يعنى فرو رفتن در دريا، به دست مىآيد. ششم: غنيمت جنگ. هفتم: زمينى كه كافر ذمى از مسلمان بخرد. و احكام اينها مفصلاً گفته خواهد شد.
مسأله 1752 - هرگاه انسان از تجارت يا صنعت، يا كسبهاى ديگر مالى به دست آورد، اگرچه مثلاً نماز و روزۀ ميّتى را بهجا آورد و از اجرت آن، مالى تهيه كند، چنانچه از مخارج سال خود او و عيالاتش زياد بيايد، بايد خمس يعنى پنج يك آن را به دستورى كه بعداً گفته مىشود بدهد.
مسأله 1753 - اگر از غير كسب مالى به دست آورد، مثلاً چيزى به او ببخشند واجب نيست خمس آن را بدهد، اگرچه احتياط مستحب آن است كه اگر از مخارج سالش زياد بيايد، خمس آن را هم بدهد.
مسأله 1754 - مَهرى را كه زن مىگيرد خمس ندارد. و همچنين است ارثى كه به انسان مىرسد. ولى اگر مثلاً با كسى خويشاوندى دورى داشته باشد و نداند چنين
خويشى دارد، احتياط مستحب آن است خمس ارثى را كه از او مىبرد، اگر از مخارج سالش زياد بيايد بدهد.
مسأله 1755 - اگر مالى به ارث به او برسد و بداند كسى كه اين مال از او به ارث رسيده خمس آن را نداده، بايد خمس آن را بدهد، و نيز اگر در خود آن مال خمس نباشد ولى انسان بداند كسى كه آن مال از او به ارث رسيده، خمس بدهكار است، بايد خمس را از مال او بدهد.
مسأله 1756 - اگر به واسطۀ قناعت كردن، چيزى از مخارج سال انسان زياد بيايد، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1757 - كسى كه ديگرى مخارج او را مىدهد، بايد خمس تمام مالى را كه به دست مىآورد بدهد. ولى اگر مقدارى از آن را خرج زيارت و مانند آن كرده باشد فقط بايد خمس باقيمانده را بدهد.
مسأله 1758 - اگر ملكى را بر افراد معينى مثلاً بر اولاد خود وقف نمايد، چنانچه در آن ملك زراعت و درختكارى كنند و از آن چيزى به دست آورند و از مخارج سال آنان زياد بيايد، بايد خمس آن را بدهند.
مسأله 1759 - اگر مالى را كه فقير بابت خمس و زكات و صدقۀ مستحبى گرفته از مخارج سالش زياد بيايد، واجب نيست خمس آن را بدهد. ولى اگر از مالى كه به او دادهاند منفعتى ببرد مثلاً از درختى كه بابت خمس به او دادهاند ميوهاى به دست آورد چنانچه درخت را براى منفعت بردن و كسب نگهداشته باشد، بايد خمس مقدارى كه از مخارج سالش زياد مىآيد بدهد.
مسأله 1760 - اگر با عين پول خمس نداده جنسى را بخرد؛ يعنى به فروشنده بگويد اين جنس را به اين پول مىخرم يا در وقت خريدن قصدش اين باشد كه از پول خمس نداده عوض آن را بدهد، چنانچه حاكم شرع معاملۀ پنج يك آن را اجازه بدهد، معاملۀ آن مقدار صحيح است. و انسان بايد پنج يك جنسى را كه خريده به حاكم شرع
بدهد، و اگر اجازه ندهد، معاملۀ آن مقدار باطل است. پس اگر پولى را كه فروشنده گرفته از بين نرفته حاكم شرع خمس همان پول را مىگيرد و اگر از بين رفته عوض خمس را از فروشنده يا خريدار مطالبه مىكند.
مسأله 1761 - اگر جنسى را بخرد و بعد از معامله قيمت آن را از پول خمس نداده بدهد، و در وقت خريدن هم قصدش اين نباشد كه از پول خمس نداده عوض را بدهد، معاملهاى كه كرده صحيح است. ولى چون از پولى كه خمس در آن است به فروشنده داده به مقدار پنج يك آن پول به او مديون مىباشد. و پولى را كه به فروشنده داده اگر از بين نرفته حاكم شرع پنج يك همان را مىگيرد، و اگر از بين رفته عوض آن را از خريدار يا فروشنده مطالبه مىكند.
مسأله 1762 - اگر مالى را كه خمس آن داده نشده بخرد چنانچه حاكم شرع معاملۀ پنج يك آن را اجازه ندهد معاملۀ آن مقدار باطل است و حاكم شرع مىتواند پنج يك آن مال را بگيرد. و اگر اجازه بدهد معامله صحيح است و خريدار بايد مقدار پنج يك پول آن را به حاكم شرع بدهد، و اگر به فروشنده داده مىتواند از او پس بگيرد.
مسأله 1763 - اگر چيزى را كه خمس آن داده نشده به كسى ببخشند پنج يك آن چيز مال او نمىشود.
مسأله 1764 - اگر از كافر يا كسى كه به دادن خمس عقيده ندارد، مالى به دست انسان آيد، واجب نيست خمس آن را بدهد.
مسأله 1765 - تاجر و كاسب و صنعتگر و مانند اينها از وقتى كه شروع به كاسبى مىكنند يك سال كه بگذرد، بايد خمس آنچه را كه از خرج سالشان زياد مىآيد بدهند، و كسى كه شغلش كاسبى نيست، اگر اتفاقاً معاملهاى كند و منفعتى ببرد، بعد از آن كه يك سال از موقعى كه فايده برده بگذرد، بايد خمس مقدارى را كه از خرج سالش زياد آمده بدهد.
مسأله 1766 - انسان مىتواند در بين سال هر وقت منفعتى به دستش آيد خمس آن
را بدهد، و جايز است دادن خمس را تا آخر سال تأخير بيندازد و اگر براى دادن خمس، سال شمسى قرار دهد، مانعى ندارد.
مسأله 1767 - كسى كه مانند تاجر و كاسب بايد براى دادن خمس، سال قرار دهد، اگر منفعتى به دست آورد و در بين سال بميرد، بايد مخارج تا موقع مرگش را از آن منفعت كسر كنند و خمس باقيمانده را بدهند.
مسأله 1768 - اگر قيمت جنسى كه براى تجارت خريده بالا رود و آن را نفروشد و در بين سال قيمتش پايين آيد، خمس مقدارى كه بالا رفته بر او واجب نيست.
مسأله 1769 - اگر قيمت جنسى را كه براى تجارت خريده بالا رود و به اميد اين كه قيمت آن بالاتر رود، تا بعد از تمام شدن سال آن را نفروشد و قيمتش پايين آيد خمس مقدارى را كه بالا رفته بنابر احتياط واجب بايد بدهد بلكه اگر به اندازهاى هم نگه داشته كه تجار معمولاً براى گران شدن جنس آن را نگه مىدارند، خمس مقدارى كه بالا رفته بايد بدهد.
مسأله 1770 - اگر غير مال التجاره مالى داشته باشد كه خمسش را داده يا خمس ندارد مثلاً به او بخشيدهاند، چنانچه قيمتش بالا رود، اگرچه آن را بفروشد مقدارى كه بر قيمتش اضافه شده، خمس ندارد. ولى اگر درختى كه خريده نموّ كند و بزرگ شود و يا گوسفندى كه خريده چاق شود، در صورتى كه مقصود او از نگهدارى آنها اين بوده كه از زيادتى عين آن سود ببرد، بايد خمس آنچه زياد شده بدهد.
مسأله 1771 - اگر باغى احداث كند براى آن كه بعد از بالا رفتن قيمتش بفروشد، بايد خمس ميوه و نمو درختها و زيادى قيمت باغ را بدهد ولى اگر قصدش اين باشد كه از ميوۀ آن استفاده كند، فقط بايد خمس ميوه را بدهد.
مسأله 1772 - اگر درخت بيد و چنار و مانند اينها را بكارد، سالى كه موقع فروش آنها است اگرچه آنها را نفروشد، بايد خمس آنها را بدهد ولى اگر مثلاً از شاخههاى آن كه معمولاً هر سال مىبُرند، استفادهاى ببرد و به تنهايى يا با منفعتهاى ديگر كسبش از
مخارج سال او زياد بيايد، در آخر هر سال بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1773 - كسى كه چند رشته كسب دارد مثلاً اجارۀ ملك مىگيرد و خريد و فروش و زراعت هم مىكند، چنانچه در هر رشته كسبى كه دارد سرمايه و دخل و خرج و حساب صندوق جداگانه دارد، بايد منافع همان رشته را حساب كند و خمس آن را بدهد، و اگر در آن رشته ضرر كند از رشتۀ ديگر جبران نمىشود، و اگر رشتههاى مختلف، در دخل و خرج و حساب صندوق، يكى باشند بايد همه را آخر سال يكجا حساب كند و اگر نفع داشت خمس آن را بدهد.
مسأله 1774 - خرجهايى را كه انسان براى به دست آوردن فايده مىكند، از فايده كسر مىشود و خمس ندارد.
مسأله 1775 - آنچه از منافع كسب در بين سال به مصرف خوراك و پوشاك و اثاثيه و خريد منزل و عروسى و جهيزيۀ دختر و زيارت و مانند اينها مىرساند، در صورتى كه از شأن او زياد نباشد و زيادهروى هم نكرده باشد، خمس ندارد.
مسأله 1776 - مالى را كه انسان به مصرف نذر و كفاره مىرساند، جزء مخارج ساليانه است، و نيز مالى را كه به كسى مىبخشد يا جايزه مىدهد در صورتى كه از شأن او زياد نباشد، از مخارج ساليانه حساب مىشود.
مسأله 1777 - اگر انسان نتواند يكجا جهيزيۀ دختر را تهيه كند و مجبور باشد كه هر سال مقدارى از آن را تهيه نمايد يا در شهرى باشد كه معمولاً هر سال مقدارى از جهيزيۀ دختر را تهيه مىكنند، به طورى كه تهيه نكردن آن عيب است چنانچه در بين سال از منافع آن سال جهيزيه بخرد، خمس ندارد.
مسأله 1778 - مالى را كه خرج سفر حج و زيارتهاى ديگر مىكند اگر مانند مركب سوارى باشد كه عين آن باقى است و از منفعت آن استفاده شده از مخارج سالى حساب مىشود كه در آن سال شروع به مسافرت كرده، اگرچه سفر او تا مقدارى از
سال بعد طول بكشد. ولى اگر مثل خوراكىها از بين رفته باشد بايد خمس مقدارى را كه در سال بعد واقع شده بدهد.
مسأله 1779 - كسى كه از كسب و تجارت فايدهاى برده، اگر مال ديگرى هم دارد كه خمس آن واجب نيست، مىتواند مخارج سال خود را فقط از فايده كسب حساب كند.
مسأله 1780 - اگر از منفعت كسب آذوقهاى كه براى مصرف سالش خريده، در آخر سال زياد بيايد، بايد خمس آن را بدهد. و چنانچه بخواهد قيمت آن را بدهد در صورتى كه قيمتش از وقتى كه خريده زياد شده باشد بايد قيمت آخر سال را حساب كند.
مسأله 1781 - اگر از منفعت كسب پيش از دادن خمس، اثاثيهاى براى منزل بخرد، چنانچه در بين سال احتياجش از آن برطرف شود، واجب است كه خمس آن را بدهد. و همچنين است زيورآلات زنانه، اگر در بين سال وقت زينت كردن زنها به آنها بگذرد.
مسأله 1782 - اگر در يك سال منفعتى نبرد، نمىتواند مخارج آن سال را از منفعتى كه در سال بعد مىبرد كسر نمايد.
مسأله 1783 - اگر در اول سال منفعتى نبرد و از سرمايه خرج كند، و پيش از تمام شدن سال منفعتى به دستش آيد، مىتواند مقدارى را كه از سرمايه برداشته از منافع كسر كند.
مسأله 1784 - اگر مقدارى از سرمايه از بين برود و از باقيماندۀ آن منافعى ببرد كه از خرج سالش زياد بيايد، مىتواند مقدارى را كه از سرمايه كم شده، بردارد.
مسأله 1785 - اگر غير از سرمايه چيز ديگرى از مالهاى او از بين برود، نمىتواند از منفعتى كه به دستش مىآيد آن چيز را تهيه كند ولى اگر در همان سال به آن چيز احتياج داشته باشد، مىتواند در بين سال از منافع كسب آن را تهيه نمايد.
مسأله 1786 - اگر در اول سال براى مخارج خود قرض كند و پيش از تمام شدن سال منفعتى ببرد، مىتواند مقدار قرض خود را از آن منفعت كسر نمايد.
مسأله 1787 - اگر در تمام سال منفعتى نبرد و براى مخارج خود قرض كند مىتواند از منافع سالهاى بعد قرض خود را ادا نمايد.
مسأله 1788 - اگر براى زياد كردن مال يا خريدن ملكى كه به آن احتياج ندارد قرض كند نمىتواند از منافع كسب، آن قرض را بدهد ولى اگر مالى را كه قرض كرده و چيزى را كه از قرض خريده از بين برود و ناچار شود كه قرض خود را بدهد، مىتواند از منافع كسب، قرض را ادا نمايد.
مسأله 1789 - بنابر احتياط واجب بايد خمس مال حلال مخلوط به حرام را از عين همان مال بدهد. ولى خمسهاى ديگر را مىتواند از همان چيز بدهد يا به مقدار قيمت خمس كه بدهكار است پول بدهد.
مسأله 1790 - تا خمس مال را ندهد نمىتواند در آن مال تصرف كند اگرچه قصد دادن خمس را داشته باشد.
مسأله 1791 - كسى كه خمس بدهكار است نمىتواند آن را به ذمه بگيرد؛ يعنى خود را بدهكار اهل خمس بداند و در تمام مال تصرف كند و چنانچه تصرف كند و آن مال تلف شود، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1792 - كسى كه خمس بدهكار است، اگر با حاكم شرع مصالحه كند، مىتواند در تمام مال تصرف نمايد و بعد از مصالحه منافعى كه از آن به دست مىآيد مال خود او است.
مسأله 1793 - كسى كه با ديگرى شريك است، اگر خمس منافع خود را بدهد و شريك او ندهد و در سال بعد از مالى كه خمسش را نداده براى سرمايۀ شركت بگذارد هيچ كدام نمىتوانند در آن تصرف كنند.
مسأله 1794 - اگر بچۀ صغير سرمايهاى داشته باشد و از آن منافعى به دست آيد بنابر احتياط واجب بعد از آن كه بالغ شد، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1795 - انسان نمىتواند در مالى كه يقين دارد خمسش را ندادهاند تصرف كند، ولى در مالى كه شك دارد خمس آن را دادهاند يا نه مىتواند تصرف نمايد.
مسأله 1796 - كسى كه از اول تكليف خمس نداده، اگر ملكى بخرد و قيمت آن بالا رود، چنانچه آن ملك را براى آن نخريده كه قيمتش بالا رود و بفروشد مثلاً زمينى را براى زراعت خريده است اگر پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته اين ملك را به اين پول مىخرم، در صورتى كه حاكم شرع معاملۀ پنج يك آن را اجازه بدهد، خريدار بايد خمس مقدارى كه آن ملك ارزش دارد بدهد، و همچنين است بنابر احتياط واجب اگر چيزى را كه خريده از اول قصد داشته كه پول خمس نداده را عوض آن بدهد.
مسأله 1797 - كسى كه از اول تكليف، خمس نداده اگر از منافع كسب چيزى كه به آن احتياج ندارد خريده و يك سال از خريد آن گذشته بايد خمس آن را بدهد و اگر اثاث خانه و چيزهاى ديگرى كه به آنها احتياج دارد مطابق شأن خود خريده پس اگر بداند در بين سالى كه در آن سال فايده برده آنها را خريده لازم نيست خمس آنها را بدهد، و اگر نداند كه در بين سال خريده يا بعد از تمام شدن سال، بنابر احتياط واجب بايد با حاكم شرع مصالحه كند.
مسأله 1798 - اگر از معدن طلا، نقره، سرب، مس، آهن، نفت، زغال سنگ، فيروزه، عقيق، زاج، نمك و معدنهاى ديگر، چيزى به دست آورد در صورتى كه به مقدار نصاب باشد، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1799 - نصاب معدن بنابر احتياط 105 مثقال معمولى نقره يا 15 مثقال
معمولى طلاست؛ يعنى اگر قيمت چيزى را كه از معدن بيرون آورده، بعد از كم كردن مخارجى كه براى آن كرده به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا برسد، بنابر احتياط واجب بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1800 - استفادهاى كه از معدن برده، اگر قيمت آن به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا نرسد، خمس آن در صورتى لازم است كه به تنهايى يا با منفعتهاى ديگر كسب او از مخارج سالش زياد بيايد.
مسأله 1801 - گچ و آهك و گل سرشور و گِل سرخ، بنابر احتياط واجب از معدن محسوب است و خمس دارد.
مسأله 1802 - كسى كه از معدن چيزى به دست مىآورد، بايد خمس آن را بدهد چه معدن روى زمين باشد، يا زير آن، در زمينى باشد كه ملك است، يا در جايى باشد كه مالك ندارد.
مسأله 1803 - اگر نداند چيزى را كه از معدن بيرون آورده به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا مىرسد يا نه، بنابر احتياط واجب بايد به وزن كردن يا از راه ديگر، قيمت آن را معلوم كند.
مسأله 1804 - اگر چند نفر چيزى از معدن بيرون آورند، چنانچه بعد از كم كردن مخارجى كه براى آن كردهاند، اگر سهم هر كدام آنها به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا برسد، بايد خمس آن را بدهند.
مسأله 1805 - اگر معدنى را كه در ملك ديگرى است بيرون آورد، آنچه از آن به دست مىآيد، مال صاحب ملك است و چون صاحب ملك براى بيرون آوردن آن خرجى نكرده، بايد خمس تمام آنچه را كه از معدن بيرون آمده بدهد.
مسأله 1806 - گنج مالى است كه در زمين يا درخت يا كوه يا ديوار پنهان باشد و كسى آن را پيدا كند و طورى باشد كه به آن، گنج بگويند.
مسأله 1807 - اگر انسان در زمينى كه ملك كسى نيست گنجى پيدا كند، مال خود او است و بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1808 - نصاب گنج 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا است؛ يعنى اگر قيمت چيزى را كه از گنج به دست مىآورد، بعد از كم كردن مخارجى كه براى آن كرده به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا برسد، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1809 - اگر در زمينى كه از ديگرى خريده گنجى پيدا كند و بداند مال كسانى كه قبلاً مالك آن زمين بودهاند نيست، مال خود او مىشود و بايد خمس آن را بدهد ولى اگر احتمال دهد كه مال يكى از آنان است، بايد به او اطلاع دهد و چنانچه معلوم شود مال او نيست، بايد به كسى كه پيش از او مالك زمين بوده اطلاع دهد و به همين ترتيب به تمام كسانى كه پيش از او مالك زمين بودهاند خبر دهد، و اگر معلوم شود مال هيچيك آنان نيست مال خود او مىشود و بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1810 - اگر در ظرفهاى متعددى كه در يكجا دفن شده مالى پيدا كند كه قيمت آنها روى هم 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا باشد، بايد خمس آن را بدهد ولى چنانچه در چند جا گنج پيدا كند، هر كدام آنها كه قيمتش به اين مقدار برسد، خمس آن واجب است و گنجى كه قيمت آن به اين مقدار نرسيده خمس ندارد.
مسأله 1811 - اگر دو نفر گنجى پيدا كنند كه قيمت سهم هر يك آنان به 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا برسد، بايد خمس آن را بدهند.
مسأله 1812 - اگر كسى حيوانى را بخرد و در شكم آن مالى پيدا كند چنانچه احتمال دهد كه مال فروشنده است، بنابر احتياط واجب بايد به او خبر دهد، و اگر معلوم شود مال او نيست، بايد به ترتيب، صاحبان قبلى آن را خبر كند، و چنانچه معلوم شود كه مال هيچيك آنان نيست، اگرچه قيمت آن 105 مثقال نقره يا 15 مثقال طلا نباشد، بنابر احتياط واجب بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1813 - اگر مال حلال با مال حرام به طورى مخلوط شود كه انسان نتواند آنها را از يكديگر تشخيص دهد و صاحب مال حرام و مقدار آن، هيچ كدام معلوم نباشد، بايد خمس تمام مال را بدهد و بعد از دادن خمس، بقيۀ مال حلال مىشود.
مسأله 1814 - اگر مال حلال با حرام مخلوط شود و انسان مقدار حرام را بداند ولى صاحب آن را نشناسد، بايد آن مقدار را به نيت صاحبش صدقه بدهد و احتياط واجب آن است كه از حاكم شرع هم اذن بگيرد.
مسأله 1815 - اگر مال حلال با حرام مخلوط شود و انسان مقدار حرام را نداند ولى صاحبش را بشناسد، بايد يكديگر را راضى نمايند و چنانچه صاحب مال راضى نشود، در صورتى كه انسان بداند چيز معينى مال او است و شك كند كه بيشتر از آن هم مال او هست يا نه، بايد چيزى را كه يقين دارد مال او است به او بدهد، و احتياط مستحب آن است مقدار بيشترى را كه احتمال مىدهد مال او است به او بدهد.
مسأله 1816 - اگر خمس مال حلال مخلوط به حرام را بدهد و بعد بفهمد كه مقدار حرام بيشتر از خمس بوده، چنانچه مقدار زيادى معلوم باشد، بنابر احتياط واجب مقدارى را كه مىداند از خمس بيشتر بوده، از طرف صاحب آن صدقه بدهد.
مسأله 1817 - اگر خمس مال حلال مخلوط به حرام را بدهد، يا مالى كه صاحبش را نمىشناسد به نيت او صدقه بدهد، بعد از آن كه صاحبش پيدا شد، بنابر احتياط واجب بايد به مقدار مالش به او بدهد.
مسأله 1818 - اگر مال حلالى با حرام مخلوط شود و مقدار حرام معلوم باشد و انسان بداند كه صاحب آن از چند نفر معيّن بيرون نيست ولى نتواند بفهمد كيست، به احتياط واجب بايد از تمام آنان تحصيل رضايت نمايد، و اگر ممكن نگرديد بايد قرعه بيندازند و به نام هر كس افتاد مال را به او بدهند.
مسأله 1819 - اگر به واسطۀ غواصى؛ يعنى فرو رفتن در دريا، لؤلؤ و مرجان يا جواهر ديگرى كه با فرو رفتن در دريا بيرون مىآيد بيرون آورند، روييدنى باشد، يا معدنى، چنانچه بعد از كم كردن مخارجى كه براى بيرون آوردن آن كردهاند، قيمت آن به 18 نخود طلا برسد، بايد خمس آن را بدهند، چه در يك دفعه آن را از دريا بيرون آورده باشند يا در چند دفعه، آنچه بيرون آمده از يك جنس باشد يا از چند جنس، ولى اگر چند نفر آن را بيرون آورده باشند هر كدام آنان كه قيمت سهمش به 18 نخود طلا برسد فقط او بايد خمس بدهد.
مسأله 1820 - اگر بدون فرو رفتن در دريا به وسيلۀ اسبابى جواهر بيرون آورد و بعد از كم كردن مخارجى كه براى آن كرده قيمت آن به 18 نخود طلا برسد بنابر احتياط خمس آن واجب است. ولى اگر از روى آب دريا يا از كنار دريا جواهر بگيرد، در صورتى بايد خمس آن را بدهد كه اين كار شغلش باشد و از مخارج سالش به تنهايى يا با منفعتهاى ديگر زياد بيايد.
مسأله 1821 - خمس ماهى و حيوانات ديگرى كه انسان بدون فرو رفتن در دريا مىگيرد در صورتى واجب است كه براى كسب بگيرد و به تنهايى يا با منفعتهاى ديگر كسب او از مخارج سالش زيادتر باشد.
مسأله 1822 - اگر انسان بدون قصد اين كه چيزى از دريا بيرون آورد در دريا فرو رود و اتفاقاً جواهرى به دستش آيد در صورتى كه قصد كند كه آن چيز ملكش باشد بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1823 - اگر انسان در دريا فرو رود و حيوانى را بيرون آورد و در شكم آن جواهرى پيدا كند كه قيمتش هجده نخود طلا يا بيشتر باشد چنانچه آن حيوان مانند صدف باشد كه نوعاً در شكمش جواهر است، بايد خمس آن را بدهد، و اگر اتفاقاً
جواهر بلعيده باشد احتياط آن است كه حكم گنج را در آن جارى كنند.
مسأله 1824 - اگر در رودخانههاى بزرگ مانند دجله و فرات فرو رود و جواهرى بيرون آورد، چنانچه در آن رودخانه جواهر عمل مىآيد، بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1825 - اگر در آب فرو رود و مقدارى عنبر بيرون آورد كه قيمت آن 18 نخود طلا يا بيشتر باشد، بايد خمس آن را بدهد. و چنانچه از روى آب يا از كنار دريا به دست آورد، اگر قيمت آن به مقدار 18 نخود طلا هم نرسد در صورتى كه اين كار كسبش باشد و به تنهايى يا با منفعتهاى ديگر او از مخارج سالش زياد بيايد بايد خمس آن را بدهد.
مسأله 1826 - كسى كه كسبش غواصى يا بيرون آوردن معدن است اگر خمس آنها را بدهد و چيزى از مخارج سالش زياد بيايد، لازم نيست دوباره خمس آن را بدهد.
مسأله 1827 - اگر بچهاى معدنى را بيرون آورد، يا مال حلال مخلوط به حرام داشته باشد، يا گنجى پيدا كند، يا به واسطۀ فرو رفتن در دريا جواهرى بيرون آورد، ولىّ او بايد خمس آنها را بدهد.
مسأله 1828 - اگر مسلمانان به امر امام (علیه السلام) با كفّار جنگ كنند و چيزهايى در جنگ به دست آورند، به آنها غنيمت گفته مىشود و مخارجى را كه براى غنيمت كردهاند، مانند مخارج نگهدارى و حمل و نقل آن و نيز مقدارى را كه امام (علیه السلام) صلاح مىداند به مصرفى برساند و چيزهايى كه مخصوص به امام است بايد از غنيمت كنار بگذارند، و خمس بقيۀ آن را بدهند.
مسأله 1829 - اگر كافر ذمى زمينى را از مسلمان بخرد، بايد خمس آن را از همان زمين بدهد. و اگر پول آن را هم بدهد اشكال ندارد، ولى اگر غير از پول چيز ديگر
بدهد بايد به اذن حاكم شرع باشد، و نيز اگر خانه و دكان و مانند اينها را از مسلمان بخرد، چنانچه زمين آن را جداگانه قيمت كنند و بفروشند بايد خمس زمين آن را بدهد. و اگر خانه و دكان را روى هم بفروشند و زمين به تبع آن منتقل شود خمس زمين واجب نيست. و در دادن اين خمس قصد قربت لازم نيست، بلكه حاكم شرع هم كه خمس را از او مىگيرد لازم نيست قصد قربت نمايد.
مسأله 1830 - اگر كافر ذمى زمينى را كه از مسلمان خريده به مسلمان ديگرى هم بفروشد، بايد خمس آن را بدهد، و نيز اگر بميرد و مسلمانى آن زمين را از او ارث ببرد، بايد خمس آن را از همان زمين، يا از مال ديگرش بدهند.
مسأله 1831 - اگر كافر ذمى موقع خريد زمين شرط كند كه خمس ندهد، يا شرط كند كه فروشنده خمس آن را بدهد، شرط او صحيح نيست و بايد خمس را بدهد، ولى اگر شرط كند كه فروشنده مقدار خمس را از طرف او به صاحبان خمس بدهد اشكال ندارد.
مسأله 1832 - اگر مسلمان زمينى را به غير خريد و فروش، ملك كافر كند و عوض آن را بگيرد، مثلاً به او صلح نمايد، بنابر احتياط واجب در ضمن عقد با كافر ذمى شرط كند كه خمس آن را بدهد.
مسأله 1833 - اگر كافر ذمى صغير باشد و ولىّ او برايش زمينى بخرد احتياط واجب آن است كه تا بالغ نشود خمس زمين را از او نگيرند.
مسأله 1834 - خمس را بايد دو قسمت كنند: يك قسمت آن سهم سادات است، كه امر آن با حاكم است، و بايد آن را به مجتهد جامع الشرايط تسليم كنند و يا با اذن او به سيد فقير، يا سيد يتيم يا به سيدى كه در سفر درمانده شده بدهند. و نصف ديگر آن سهم امام (علیه السلام) است كه در اين زمان بايد به مجتهد جامعالشرايط بدهند يا به مصرفى كه
او اجازه مىدهد برسانند. ولى اگر انسان بخواهد سهم امام را به مجتهدى كه از او تقليد نمىكند بدهد، در صورتى به او اذن داده مىشود كه بداند آن مجتهد و مجتهدى كه از او تقليد مىكند، سهم امام را به يك طور مصرف مىكنند.
مسأله 1835 - سيد يتيمى كه به او خمس مىدهند، بايد فقير باشد ولى به سيدى كه در سفر درمانده شده، اگر در وطنش فقير هم نباشد مىشود خمس داد.
مسأله 1836 - به سيدى كه در سفر درمانده شده، اگر سفر او سفر معصيت باشد، نبايد خمس بدهند.
مسأله 1837 - به سيدى كه عادل نيست مىشود خمس داد ولى به سيدى كه دوازده امامى نيست، نبايد خمس بدهند.
مسأله 1838 - به سيدى كه معصيتكار است، اگر خمس دادن كمك به معصيت او باشد، نمىشود خمس داد و به سيدى هم كه آشكارا معصيت مىكند، اگرچه دادن خمس كمك به معصيت او نباشد، بنابر احتياط واجب نبايد خمس بدهند.
مسأله 1839 - اگر كسى بگويد سيدم نمىشود به او خمس داد مگر آن كه دو نفر عادل، سيد بودن او را تصديق كنند يا در بين مردم به طورى معروف باشد كه انسان يقين يا اطمينان پيدا كند كه سيد است.
مسأله 1840 - به كسى كه در شهر خودش مشهور باشد سيد است، اگرچه انسان به سيد بودن او يقين نداشته باشد مىشود خمس داد.
مسأله 1841 - كسى كه زنش سيده است بنابر احتياط واجب نبايد به او خمس بدهد كه به مصرف مخارج خودش برساند، ولى اگر مخارج ديگرى دارد كه به آن محتاج است و بر شوهرش واجب نيست، جايز است شوهر از بابت خمس به زن بدهد كه به مصرف آن مخارج برساند.
مسأله 1842 - اگر مخارج سيدى كه زوجۀ انسان نيست بر انسان واجب باشد بنابر
احتياط واجب، نمىتواند از خمس، خوراك و پوشاك او را بدهد، ولى اگر مقدارى خمس ملك او كند كه به مصرف ديگرى - غير مخارج خودش كه بر خمس دهنده واجب است - برساند مانعى ندارد.
مسأله 1843 - به سيد فقيرى كه مخارجش بر ديگرى واجب است و او نمىتواند مخارج آن سيد را بدهد، مىشود خمس داد.
مسأله 1844 - احتياط واجب آن است كه بيشتر از مخارج يك سال به يك سيد فقير خمس ندهند.
مسأله 1845 - اگر در شهر انسان سيد مستحقّى نباشد و احتمال هم ندهد كه پيدا شود، يا نگهدارى خمس تا پيدا شدن مستحق، ممكن نباشد، بايد خمس را به شهر ديگرى ببرد، و به مستحق برساند و احتياط آن است كه مخارج بردن آن را از خمس برندارد و اگر خمس از بين برود، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده، بايد عوض آن را بدهد و اگر كوتاهى نكرده، چيزى بر او واجب نيست.
مسأله 1846 - هرگاه در شهر خودش مستحقى نباشد ولى احتمال دهد كه پيدا شود اگرچه نگهدارى خمس تا پيدا شدن مستحق ممكن باشد مىتواند خمس را به شهر ديگرى ببرد، و چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكند و تلف شود، نبايد چيزى بدهد. ولى نمىتواند مخارج بردن آن را از خمس بردارد.
مسأله 1847 - اگر در شهر خودش مستحق پيدا شود، باز هم مىتواند خمس را به شهر ديگر ببرد و به مستحق برساند، ولى مخارج بردن آن را بايد از خودش بدهد و در صورتى كه خمس از بين برود، اگرچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده باشد ضامن است.
مسأله 1848 - اگر با اذن حاكم شرع خمس را به شهر ديگر ببرد و از بين برود لازم نيست دوباره خمس بدهد و همچنين است اگر به كسى بدهد كه از طرف حاكم شرع وكيل بوده كه خمس را بگيرد و از آن شهر به شهر ديگر ببرد.
مسأله 1849 - اگر خمس را از خود مال ندهد و از جنس ديگر بدهد، به احتياط واجب بايد از حاكم شرع اجازه بگيرد و بايد به قيمت واقعى آن جنس حساب كند، و چنانچه گرانتر از قيمت حساب كند، اگرچه مستحق، به آن قيمت راضى شده باشد، بايد مقدارى را كه زياد حساب كرده بدهد.
مسأله 1850 - كسى كه از مستحق طلبكار است و مىخواهد طلب خود را بابت خمس حساب كند، بنابر احتياط واجب بايد خمس را به او بدهد و بعد مستحق بابت بدهى خود به او برگرداند. ولى اگر با اذن حاكم شرع باشد اين احتياط لازم نيست.
مسأله 1851 - مستحق نمىتواند خمس را بگيرد و به مالك ببخشد، ولى كسى كه مقدار زيادى خمس بدهكار است و فقير شده و اميد چيزدار شدنش هم نمىرود و مىخواهد مديون اهل خمس نباشد، اگر مستحق راضى شود كه خمس را از او بگيرد و به او ببخشد اشكال ندارد.
مسأله 1852 - اگر خمس را با حاكم شرع يا وكيل او يا با سيد، دستگردان كند و بخواهد در سال بعد بپردازد نمىتواند از منافع آن سال كسر نمايد، پس اگر مثلاً هزار تومان دستگردان كرده و از منافع سال بعد دو هزار تومان بيشتر از مخارجش داشته باشد، بايد خمس دو هزار تومان را بدهد، و هزار تومانى را كه بابت خمس بدهكار است از بقيه بپردازد.
مسأله 1853 - زكات نُه چيز واجب است: اول: گندم. دوم: جو. سوم: خرما. چهارم: كشمش. پنجم: طلا. ششم: نقره. هفتم: شتر. هشتم: گاو. نهم: گوسفند. و اگر كسى مالك يكى از اين نُه چيز باشد، با شرايطى كه بعداً گفته مىشود بايد مقدارى كه معيّن شده به يكى از مصرفهايى كه دستور دادهاند برساند.
مسأله 1854 - سُلْت كه دانهاى است به نرمى گندم و خاصيت جو دارد زكات ندارد، ولى عَلْس كه مثل گندم است و خوراك مردمان صنعا مىباشد، زكاتش بنابر احتياط واجب بايد داده شود.
مسأله 1855 - زكات در صورتى واجب مىشود كه مال به مقدار نِصاب كه بعداً گفته مىشود برسد و مالك آن، بالغ و عاقل و آزاد باشد و بتواند در آن مال تصرف كند.
مسأله 1856 - بعد از آن كه انسان دوازده ماه مالك گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره بود بايد زكات آن را بدهد. ولى از اول ماه دوازدهم نمىتواند طورى در مال تصرف كند كه مال ازبين برود و اگر تصرف كند ضامن است و چنانچه در ماه دوازدهم بدون اختيار او بعضى از شرطهاى زكات از بين برود زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1857 - اگر مالك گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در بين سال بالغ شود، زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1858 - زكات گندم و جو وقتى واجب مىشود كه به آنها گندم و جو گفته شود، و زكات كشمش بنابر احتياط وقتى واجب مىشود كه غوره است، و موقعى هم كه خرما قدرى خشك شد كه به او تَمر مىگويند زكات آن واجب مىشود. ولى وقت دادن زكات در گندم و جو موقع خرمن شدن و جدا كردن كاه آنها و در خرما و كشمش موقعى است كه خشك شده باشند.
مسأله 1859 - اگر موقع واجب شدن زكات گندم و جو و كشمش و خرما كه در مسألۀ پيش گفته شد، صاحب آنها بالغ باشد، بايد زكات آنها را بدهد.
مسأله 1860 - اگر صاحب گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در تمام سال ديوانه باشد، زكات بر او واجب نيست. ولى اگر در مقدارى از سال ديوانه باشد و در آخر سال عاقل گردد چنانچه ديوانگى او به قدرى كم باشد كه مردم بگويند در تمام سال عاقل بوده بنابر احتياط زكات بر او واجب است.
مسأله 1861 - اگر صاحب گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در مقدارى از سال مست يا بيهوش شود، زكات از او ساقط نمىشود. و همچنين است اگر موقع واجب شدن زكات گندم و جو و خرما و كشمش مست يا بيهوش باشد.
مسأله 1862 - مالى را كه از انسان غصب كردهاند و نمىتواند در آن تصرف كند زكات ندارد. و نيز اگر زراعتى را از او غصب كنند و موقعى كه زكات آن واجب مىشود، در دست غصب كننده باشد، موقعى كه به صاحبش بر مىگردد زكات ندارد.
مسأله 1863 - اگر طلا و نقره يا چيز ديگرى را كه زكات آن واجب است قرض كند و يك سال نزد او بماند، بايد زكات آن را بدهد و بر كسى كه قرض داده چيزى واجب نيست.
مسأله 1864 - زكات گندم و جو و خرما و كشمش وقتى واجب مىشود كه به مقدار نصاب برسند و نصاب آنها 288 من تبريز و 45 مثقال كم است كه 207/847 كيلوگرم مىشود.
مسأله 1865 - اگر پيش از دادن زكات از انگور بعد از كشمش شدن، و خرما بعد از تمر شدن، و جو و گندم بعد از صدق اسم - كه زكات آنها واجب شده - خود و عيالاتش بخورند، يا مثلاً به فقير بدهد، بايد زكات مقدارى را كه مصرف كرده بدهد.
مسأله 1866 - اگر بعد از آن كه زكات گندم و جو و خرما و انگور واجب شد مالك آن بميرد، بايد مقدار زكات را از مال او بدهند. ولى اگر پيش از واجب شدن زكات بميرد، هر يك از ورثه كه سهم او به اندازۀ نصاب است، بايد زكات سهم خود را بدهد.
مسأله 1867 - كسى كه از طرف حاكم شرع مأمور جمعآورى زكات است، موقع خرمن كه گندم و جو را از كاه جدا مىكنند و بعد از خشك شدن خرما و انگور، مىتواند زكات را مطالبه كند. و اگر مالك ندهد و چيزى كه زكات آن واجب شده، از بين برود بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 1868 - اگر بعد از مالك شدن درخت خرما و انگور يا زراعت گندم و جو زكات آنها واجب شود، بايد زكات آن را بدهد.
مسأله 1869 - اگر بعد از آن كه زكات گندم و جو و خرما و انگور واجب شد، زراعت و درخت را بفروشد، بايد زكات آنها را بدهد.
مسأله 1870 - اگر انسان گندم يا جو يا خرما يا انگور را بخرد و بداند كه فروشنده زكات آن را داده، يا شك كند كه داده يا نه، چيزى بر او واجب نيست. و اگر بداند كه زكات آن را نداده، چنانچه حاكم شرع معاملۀ مقدارى را كه بايد از بابت زكات داده شود، اجازه ندهد معاملۀ آن مقدار باطل است. و حاكم شرع مىتواند مقدار زكات را از
خريدار بگيرد، و اگر معاملۀ مقدار زكات را اجازه دهد، معامله صحيح است. و خريدار بايد قيمت آن مقدار را به حاكم شرع بدهد، و در صورتى كه قيمت آن مقدار را به فروشنده داده باشد، مىتواند از او پس بگيرد.
مسأله 1871 - اگر وزن گندم و جو و خرما و كشمش موقعى كه تر است به 288 من و 45 مثقال كم برسد و بعد از خشك شدن كمتر از اين مقدار شود، زكات آن واجب نيست.
مسأله 1872 - اگر گندم و جو و خرما را پيش از خشك شدن مصرف كند اگرچه خشك آنها به اندازۀ نصاب باشد، زكات آنها واجب نيست ولى اگر احتياطاً زكات آنها را بدهد خيلى پسنديده است.
مسأله 1873 - خرمايى كه تازۀ آن را مىخورند و اگر بماند خيلى كم مىشود چنانچه مقدارى باشد كه خشك آن به 288 من و 45 مثقال كم برسد، زكات آن واجب است.
مسأله 1874 - گندم و جو و خرما و كشمشى كه زكات آنها را داده اگر چند سال هم نزد او بماند زكات ندارد.
مسأله 1875 - اگر گندم و جو و خرما و انگور، هم از آب باران مشروب شود، و هم از آب دلو و مانند آن استفاده كند، چنانچه طورى باشد كه بگويند با دلو آبيارى شده نه باران، زكات آن بيست يك است، و اگر بگويند با آب باران آبيارى شده، زكات آن ده يك است.
مسأله 1876 - اگر گندم و جو و خرما و انگور، هم از آب باران مشروب شود و هم از آب دلو و مانند آن استفاده كند، چنانچه طورى باشد كه بگويند آبيارى با دلو و مانند آن غلبه داشته، زكات آن بيست يك است؛ و اگر بگويند آبيارى با آب نهر و باران غلبه داشته زكات آن ده يك است بلكه اگر نگويند آب باران و نهر غلبه داشته ولى آبيارى با آب باران و نهر بيشتر از آب دلو و مانند آن باشد، بنابر احتياط، زكات آن ده يك مىباشد.
مسأله 1877 - اگر شك كند كه آبيارى با آب باران شده يا آبيارى به دلو، بيست يك بر او واجب مىشود.
مسأله 1878 - اگر گندم و جو و خرما و انگور با آب باران و نهر مشروب شود و به آب دلو و مانند آن محتاج نباشد ولى با آب دلو هم آبيارى شود، و آب دلو به زياد شدن محصول كمك نكند زكات آن ده يك است، و اگر با دلو و مانند آن آبيارى شود و به آب نهر و باران محتاج نباشد ولى با آب نهر و باران هم مشروب شود و آنها به زياد شدن محصول كمك نكنند، زكات آن بيست يك است.
مسأله 1879 - اگر زراعتى را با دلو و مانند آن آبيارى كنند و در زمينى كه پهلوى آن است زراعتى كنند كه از رطوبت آن زمين استفاده نمايد و محتاج به آبيارى نشود زكات زراعتى كه با دلو آبيارى شده، بيست يك و زكات زراعتى كه پهلوى آن است، ده يك مىباشد.
مسأله 1880 - مخارجى را كه براى گندم و جو و خرما و انگور كرده است حتى مقدارى از قيمت اسباب و لباس را كه به واسطۀ زراعت كم شده، مىتواند از حاصل كسر كند. و چنانچه پيش از كم كردن اينها به 288 من و 45 مثقال كم برسد، بايد زكات باقيمانده آن را بدهد.
مسأله 1881 - قيمت وقتى كه تخم را براى زراعت پاشيده مىتواند جزء مخارج حساب نمايد.
مسأله 1882 - اگر زمين و اسباب زراعت يا يكى از اين دو، ملك خود او باشد، نبايد كرايۀ آنها را جزء مخارج حساب كند، و نيز براى كارهايى كه خودش كرده يا ديگرى بىاجرت انجام داده، چيزى از حاصل كسر نمىشود.
مسأله 1883 - اگر درخت انگور يا خرما را بخرد، قيمت آن جزء مخارج نيست ولى اگر خرما يا انگور را پيش از چيدن بخرد، پولى را كه براى آن داده جزء مخارج حساب مىشود.
مسأله 1884 - اگر زمينى را بخرد و در آن زمين گندم يا جو بكارد، پولى را كه براى خريد زمين داده جزء مخارج حساب نمىشود، ولى اگر زراعت را بخرد، پولى را كه براى خريد آن داده مىتواند جزء مخارج حساب نمايد و از حاصل كم كند، اما بايد قيمت كاهى را كه از آن به دست مىآيد، از پولى كه براى خريد زراعت داده كسر نمايد مثلاً اگر زراعتى را پانصد تومان بخرد و قيمت كاه آن صد تومان باشد، فقط چهار صد تومان آن را مىتواند جزء مخارج حساب نمايد.
مسأله 1885 - كسى كه بدون گاو و چيزهاى ديگر كه براى زراعت لازم است مىتواند زراعت كند، اگر اينها را بخرد، نبايد پولى را كه براى خريد اينها داده جزء مخارج حساب نمايد.
مسأله 1886 - كسى كه بدون گاو و چيزهاى ديگرى كه براى زراعت لازم است نمىتواند زراعت كند، اگر آنها را بخرد و به واسطۀ زراعت به كلى از بين بروند، مىتواند تمام قيمت آنها را جزء مخارج حساب نمايد و اگر مقدارى از قيمت آنها كم شود مىتواند آن مقدار را جزء مخارج حساب كند ولى اگر بعد از زراعت چيزى از قيمتشان كم نشود، نبايد چيزى از قيمت آنها را جزء مخارج حساب نمايد.
مسأله 1887 - اگر در يك زمين جو و گندم و چيزى مثل برنج و لوبيا كه زكات آن واجب نيست بكارد، خرجهايى كه براى هر كدام آنها كرده فقط پاى همان حساب مىشود، ولى اگر براى هر دو مخارجى كرده بايد به هر دو، قسمت نمايد، مثلاً اگر هر دو به يك اندازه بوده، مىتواند نصف مخارج را از جنسى كه زكات دارد كسر نمايد.
مسأله 1888 - اگر براى سال اول عملى مانند شخم زدن انجام دهد اگرچه براى سالهاى بعد هم فايده داشته باشد بايد مخارج آن را از سال اول كسر كند، ولى اگر براى چند سال عمل كند بايد بين آنها تقسيم نمايد.
مسأله 1889 - اگر انسان در چند شهر كه فصل آنها با يكديگر اختلاف دارد و زراعت و ميوۀ آنها در يك وقت به دست نمىآيد گندم يا جو يا خرما يا انگور داشته
باشد و همۀ آنها محصول يك سال حساب شود، چنانچه چيزى كه اول مىرسد به اندازۀ نصاب يعنى 288 من و 45 مثقال كم باشد، بايد زكات آن را موقعى كه مىرسد بدهد، و زكات بقيه را هر وقت به دست مىآيد ادا نمايد، و اگر آنچه اول مىرسد به اندازۀ نصاب نباشد صبر مىكند تا بقيۀ آن برسد. پس اگر روى هم به مقدار نصاب شود، زكات آن واجب است، و اگر به مقدار نصاب نشود، زكات آن واجب نيست.
مسأله 1890 - اگر درخت خرما يا انگور در يك سال دو مرتبه ميوه دهد، چنانچه روى هم به مقدار نصاب باشد، بنابر احتياط زكات آن واجب است.
مسأله 1891 - اگر مقدارى خرما يا انگور تازه دارد كه خشك آن به اندازۀ نصاب مىشود، چنانچه به قصد زكات از تازۀ آن به قدرى به مستحق بدهد كه اگر خشك شود به اندازۀ زكاتى باشد كه بر او واجب است اشكال ندارد.
مسأله 1892 - اگر زكات خرماى خشك يا كشمش بر او واجب باشد نمىتواند زكات آن را خرماى تازه يا انگور بدهد و نيز اگر زكات خرماى تازه يا انگور بر او واجب باشد، نمىتواند زكات آن را خرماى خشك يا كشمش بدهد. اما اگر يكى از اينها يا چيز ديگرى را به قصد قيمت زكات بدهد مانعى ندارد.
مسأله 1893 - كسى كه بدهكار است و مالى هم دارد كه زكات آن واجب شده اگر بميرد، بايد اول تمام زكات را از مالى كه زكات آن واجب شده بدهند، بعد قرض او را ادا نمايند.
مسأله 1894 - كسى كه بدهكار است و گندم يا جو يا خرما يا انگور هم دارد، اگر بميرد و پيش از آن كه زكات اينها واجب شود، ورثه قرض او را از مال ديگر بدهند، هر كدام كه سهمشان به 288 من و 45 مثقال كم برسد، بايد زكات بدهد، و اگر پيش از آن كه زكات اينها واجب شود، قرض او را ندهند چنانچه مال ميت فقط به اندازۀ بدهى او باشد واجب نيست زكات اينها را بدهند، و اگر مال ميت بيشتر از بدهى او باشد، در صورتى كه بدهى او به قدرى است كه اگر بخواهند ادا نمايند بايد مقدارى از گندم
و جو و خرما و انگور را هم به طلبكار بدهند، آنچه را به طلبكار مىدهند زكات ندارد و بقيه مال ورثه است و هر كدام آنان كه سهمش به اندازۀ نصاب شود، بايد زكات آن را بدهد.
مسأله 1895 - اگر گندم و جو و خرما و كشمشى كه زكات آنها واجب شده خوب و بد دارد بايد زكات هر كدام از خوب و بد را از خود آنها بدهد و يا زكات همه را از خوب و بد بدهد و به احتياط واجب زكات همه را از بد نمىتواند بدهد.
مسأله 1896 - طلا دو نصاب دارد: نصاب اول آن بيست مثقال شرعى است كه هر مثقال آن 18 نخود است، پس وقتى طلا به بيست مثقال شرعى كه پانزده مثقال معمولى است برسد، اگر شرايط ديگر را هم كه گفته شد داشته باشد انسان بايد چهل يك آن را كه نُه نخود مىشود از بابت زكات بدهد و اگر به اين مقدار نرسد زكات آن واجب نيست. و نصاب دوم آن چهار مثقال شرعى است كه سه مثقال معمول مىشود؛ يعنى اگر سه مثقال به پانزده مثقال اضافه شود، بايد زكات تمام 18 مثقال را از قرار چهل يك بدهد و اگر كمتر از سه مثقال اضافه شود، فقط بايد زكات 15 مثقال آن را بدهد، و زيادى آن زكات ندارد، و همچنين است هر چه بالا رود؛ يعنى اگر سه مثقال اضافه شود، بايد زكات تمام آنها را بدهد و اگر كمتر اضافه شود، مقدارى كه اضافه شده زكات ندارد.
مسأله 1897 - نقره دو نصاب دارد: نصاب اول آن 105 مثقال معمولى است كه اگر نقره به 105 مثقال برسد و شرايط ديگر را هم كه گفته شد داشته باشد انسان بايد چهل يك آن را كه 2 مثقال و 15 نخود است از بابت زكات بدهد و اگر به اين مقدار نرسد زكات آن واجب نيست. و نصاب دوم آن 21 مثقال است؛ يعنى اگر 21 مثقال به 105
مثقال اضافه شود، بايد زكات تمام 126 مثقال را به طورى كه گفته شد بدهد و اگر كمتر از 21 مثقال اضافه شود، فقط بايد زكات 105 مثقال آن را بدهد و زيادى آن زكات ندارد و همچنين است هر چه بالا رود؛ يعنى اگر 21 مثقال اضافه شود، بايد زكات تمام آنها را بدهد، و اگر كمتر اضافه شود مقدارى كه اضافه شده و كمتر از 21 مثقال است زكات ندارد. بنابراين اگر انسان چهل يك هر چه طلا و نقره دارد بدهد، زكاتى را كه بر او واجب بوده داده و گاهى هم بيشتر از مقدار واجب داده است مثلاً كسى كه 110 مثقال نقره دارد، اگر چهل يك آن را بدهد، زكات 105 مثقال آن را كه واجب بوده داده و مقدارى هم براى 5 مثقال آن داده كه واجب نبوده است.
مسأله 1898 - كسى كه طلا يا نقرۀ او به اندازۀ نصاب است، اگرچه زكات آن را داده باشد، تا وقتى از نصاب اول كم نشده، همه ساله بايد زكات آن را بدهد.
مسأله 1899 - زكات طلا و نقره در صورتى واجب مىشود كه آن را سكه زده باشند و معاملۀ با آن رواج باشد و اگر سكۀ آن از بين هم رفته باشد بايد زكات آن را بدهند.
مسأله 1900 - طلا و نقره سكهدارى كه زنها براى زينت به كار مىبرند، زكات ندارد اگرچه رواج باشد.
مسأله 1901 - كسى كه طلا و نقره دارد، اگر هيچ كدام آنها به اندازۀ نصاب اول نباشد مثلاً 104 مثقال نقره و 14 مثقال طلا داشته باشد، زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1902 - چنان كه سابقاً گفته شد زكات طلا و نقره در صورتى واجب مىشود كه انسان يازده ماه مالك مقدار نصاب باشد و اگر در بين يازده ماه، طلا و نقرۀ او از نصاب اول كمتر شود، زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1903 - اگر در بين يازده ماه طلا و نقرهاى را كه دارد با طلا يا نقره يا چيز ديگر عوض نمايد يا آنها را آب كند، زكات بر او واجب نيست. ولى اگر براى فرار از دادن زكات اين كارها را بكند، احتياط مستحب آن است كه زكات را بدهد.
مسأله 1904 - اگر در ماه دوازدهم پول طلا و نقره را آب كند، بايد زكات آنها را بدهد، و چنانچه به واسطۀ آب كردن، وزن يا قيمت آنها كم شود، بايد زكاتى را كه پيش از آب كردن بر او واجب بوده بدهد.
مسأله 1905 - اگر طلا و نقرهاى كه دارد خوب و بد داشته باشد، مىتواند زكات هر كدام از خوب و بد را از خود آن بدهد ولى بهتر است زكات همۀ آنها را از طلا و نقرۀ خوب بدهد.
مسأله 1906 - طلا و نقرهاى كه بيشتر از اندازۀ معمولى فلز ديگر دارد، اگر خالص آن به اندازۀ نصاب كه مقدار آن گفته شد برسد، انسان بايد زكات آن را بدهد، و چنانچه شك دارد كه خالص آن به اندازۀ نصاب هست يا نه، زكات آن واجب نيست.
مسأله 1907 - اگر طلا و نقرهاى كه دارد به مقدار معمول فلز ديگر با آن مخلوط باشد، نمىتواند زكات آن را از طلا و نقرهاى بدهد كه بيشتر از معمول، فلز ديگر دارد ولى اگر به قدرى بدهد كه يقين كند طلا و نقرۀ خالصى كه در آن هست به اندازۀ زكاتى مىباشد كه بر او واجب است اشكال ندارد.
مسأله 1908 - زكات شتر و گاو و گوسفند غير از شرطهايى كه گفته شد دو شرط ديگر دارد:
اول: آن كه حيوان در تمام سال بيكار باشد و اگر در تمام سال يكى دو روز كار كرده باشد، زكات آن واجب است.
دوم: آن كه در تمام سال از علف بيابان بچرد، پس اگر تمام سال يا مقدارى از آن را از علف چيده شده، يا از زراعتى كه ملك مالك يا ملك كس ديگر است بچرد زكات ندارد. ولى اگر در تمام سال يك روز يا دو روز از علف مالك بخورد بنابر احتياط زكات آن واجب مىباشد.
مسأله 1909 - اگر انسان براى شتر و گاو و گوسفند خود چراگاهى را كه كسى نكاشته بخرد، يا اجاره كند، يا براى چراندن در آن باج بدهد، بايد زكات را بدهد.
مسأله 1910 - شتر دوازده نصاب دارد: اول: پنج شتر و زكات آن يك گوسفند است و تا شمارۀ شتر به اين مقدار نرسد زكات ندارد. دوم: ده شتر و زكات آن دو گوسفند است. سوم: پانزده شتر و زكات آن سه گوسفند است. چهارم: بيست شتر و زكات آن چهار گوسفند است. پنجم: بيست و پنج شتر و زكات آن پنج گوسفند است. ششم: بيست و شش شتر و زكات آن يك شتر است كه داخل سال دوم شده باشد. هفتم: سى و شش شتر و زكات آن يك شتر است كه داخل سال سوم شده باشد. هشتم: چهل و شش شتر و زكات آن يك شتر است كه داخل سال چهارم شده باشد. نهم: شصت و يك شتر و زكات آن يك شتر است كه داخل سال پنجم شده باشد. دهم: هفتاد و شش شتر و زكات آن دو شتر است كه داخل سال سوم شده باشد. يازدهم: نود و يك شتر و زكات آن دو شتر است كه داخل سال چهارم شده باشد. دوازدهم: صد و بيست و يك شتر و بالاتر از آن است كه بايد يا چهل تا چهل تا حساب كند و براى هر چهل تا يك شترى بدهد كه داخل سال سوم شده باشد، يا پنجاه تا پنجاه تا حساب كند و براى هر پنجاه تا يك شترى بدهد كه داخل سال چهارم شده باشد و يا با چهل و پنجاه حساب كند. ولى در هر صورت بايد طورى حساب كند كه چيزى باقى نماند، يا اگر چيزى باقى مىماند، از نه تا بيشتر نباشد، مثلاً اگر 140 شتر دارد، بايد براى صد تا، دو شترى كه داخل سال چهارم شده و براى چهل تا يك شتر مادهاى كه داخل سال سوم شده باشد بدهد.(1)مسأله 1911 - زكات مابين دو نصاب واجب نيست پس اگر شمارۀ شترهايى كه دارد
1) - شتر زكات بايد ماده باشد.
از نصاب اول كه پنج تاست بگذرد، تا به نصاب دوم كه ده تا است نرسيده، فقط بايد زكات پنج تاى آن را بدهد. و همچنين است در نصابهاى بعد.
مسأله 1912 - گاو دو نصاب دارد: نصاب اول آن سى تا است كه وقتى شمارۀ گاو به سى رسيد، اگر شرايطى را كه گفته شد داشته باشد، انسان بايد يك گوسالهاى كه داخل سال دوم شده از بابت زكات بدهد. و نصاب دوم آن چهل است و زكات آن يك گوساله مادهاى است كه داخل سال سوم شده باشد و زكات مابين سى و چهل واجب نيست مثلاً كسى كه سى و نه گاو دارد، فقط بايد زكات سى تاى آنها را بدهد، و نيز اگر از چهل گاو زيادتر داشته باشد تا به شصت نرسيده، فقط بايد زكات چهل تاى آن را بدهد و بعد از آن كه به شصت رسيد، چون دو برابر نصاب اول را دارد، بايد دو گوسالهاى كه داخل سال دوم شده بدهد و همچنين هر چه بالا رود، بايد سى تا سى تا حساب كند يا چهل تا چهل تا يا با سى و چهل حساب نمايد و زكات آن را به دستورى كه گفته شده بدهد، ولى بايد طورى حساب كند كه چيزى باقى نماند، يا اگر چيزى باقى مىماند از نُه تا بيشتر نباشد، مثلاً اگر هفتاد گاو دارد، بايد به حساب سى و چهل حساب كند و براى سى تاى آن زكات سى تا و براى چهل تاى آن زكاتِ چهل تا را بدهد، چون اگر به حساب سى تا حساب كند، ده تا زكات نداده مىماند.
مسأله 1913 - گوسفند پنج نصاب دارد:
اول: چهل، و زكات آن يك گوسفند است و تا گوسفند به چهل نرسد زكات ندارد.
دوم: صد و بيست و يك، و زكات آن دو گوسفند است.
سوم: دويست و يك، و زكات آن سه گوسفند است.
چهارم: سيصد و يك، و زكات آن بنابر احتياط واجب، چهار گوسفند است.
پنجم: چهارصد و بالاتر از آن است، كه بايد آنها را صد تا صد تا حساب كند و براى هر صد تاى آنها يك گوسفند بدهد. و لازم نيست زكات را از خود گوسفندها بدهد، بلكه اگر گوسفند ديگرى بدهد، يا مطابق قيمت گوسفند، پول بدهد كافى است ولى اگر بخواهد جنس ديگر بدهد در صورتى بىاشكال است كه براى فقرا بهتر باشد، اگرچه لازم نيست.
مسأله 1914 - زكات مابين دو نصاب واجب نيست، پس اگر شمارۀ گوسفندهاى كسى از نصاب اول كه چهل است بيشتر باشد تا به نصاب دوم كه صد و بيست و يك است نرسيده، فقط بايد زكات چهل تاى آن را بدهد و زيادى آن زكات ندارد و همچنين است در نصابهاى بعد.
مسأله 1915 - زكات شتر و گاو و گوسفندى كه به مقدار نصاب برسد واجب است، چه همۀ آنها نر باشند يا ماده، يا بعضى نر باشند و بعضى ماده.
مسأله 1916 - در زكات، گاو و گاوميش يك جنس حساب مىشود و شتر عربى و غير عربى يك جنس است، و همچنين بز و ميش و شيشك در زكات با هم فرق ندارند.
مسأله 1917 - اگر گوسفند براى زكات بدهد، بايد اقلاً داخل سال دوم شده باشد، و اگر بز بدهد بايد داخل سال سوم شده باشد.
مسأله 1918 - گوسفندى را كه بابت زكات مىدهد، اگر قيمتش مختصرى از گوسفندهاى ديگر او كمتر باشد اشكال ندارد. ولى بهتر است گوسفندى را كه قيمت آن از تمام گوسفندهايش بيشتر است بدهد، و همچنين است در گاو و شتر.
مسأله 1919 - اگر چند نفر با هم شريك باشند هر كدام آنان كه سهمش به نصاب اول رسيده، بايد زكات بدهد و بر كسى كه سهم او كمتر از نصاب اول است زكات واجب نيست.
مسأله 1920 - اگر يك نفر در چند جا گاو يا شتر يا گوسفند داشته باشد و روى هم به اندازۀ نصاب باشند، بايد زكات آنها را بدهد.
مسأله 1921 - اگر گاو و گوسفند و شترى كه دارد مريض و معيوب هم باشند، بايد زكات آنها را بدهد.
مسأله 1922 - اگر گاو و گوسفند و شترى كه دارد همه مريض يا معيوب يا پير باشند، مىتواند زكات را از خود آنها بدهد. ولى اگر همه سالم و بىعيب و جوان باشند نمىتواند زكات آنها را مريض، يا معيوب، يا پير بدهد. بلكه اگر بعضى از آنها سالم و بعضى مريض و دستهاى معيوب و دستۀ ديگر بىعيب، و مقدارى پير و مقدارى جوان باشند، احتياط واجب آن است كه براى زكات آنها سالم و بىعيب و جوان بدهد.
مسأله 1923 - اگر پيش از تمام شدن ماه يازدهم گاو و گوسفند و شترى را كه دارد با چيز ديگر عوض كند، يا نصابى را كه دارد با مقدار نصاب از همان جنس عوض نمايد، مثلاً چهل گوسفند بدهد و چهل گوسفند ديگر بگيرد، زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1924 - كسى كه بايد زكات گاو و گوسفند و شتر را بدهد، اگر زكات آنها را از مال ديگرش بدهد، تا وقتى شمارۀ آنها از نصاب كم نشده، همه ساله بايد زكات را بدهد و اگر از خود آنها بدهد و از نصاب اول كمتر شوند، زكات بر او واجب نيست مثلاً كسى كه چهل گوسفند دارد، اگر از مال ديگرش زكات آنها را بدهد تا وقتى كه گوسفندهاى او از چهل كم نشده، همه ساله بايد يك گوسفند بدهد و اگر از خود آنها بدهد تا وقتى به چهل نرسيده، زكات بر او واجب نيست.
مسأله 1925 - انسان مىتواند زكات را در هشت مورد مصرف كند:
اول: فقير، و آن كسى است كه مخارج سال خود و عيالاتش را ندارد و كسى كه صنعت يا ملك يا سرمايهاى دارد كه مىتواند مخارج سال خود را بگذراند فقير نيست.
دوم: مسكين، و آن كسى است كه از فقير سختتر مىگذراند.
سوم: كسى كه از طرف امام (علیه السلام) يا نايب امام مأمور است كه زكات را جمع و نگهدارى نمايد و به حساب آن رسيدگى كند و آن را به امام (علیه السلام) يا نايب امام يا فقرا برساند.
چهارم: كافرهايى كه اگر زكات به آنان بدهد به دين اسلام مايل مىشوند، يا در جنگ به مسلمانان كمك مىكنند.
پنجم: خريدارى بندهها و آزاد كردن آنان.
ششم: بدهكارى كه نمىتواند قرض خود را بدهد.
هفتم: سبيلاللّه؛ يعنى كارى كه مانند ساختن مسجد منفعت عمومى دينى دارد، يا مثل ساختن پل و اصلاح راه كه نفعش به عموم مسلمانان مىرسد و آنچه براى اسلام نفع داشته باشد به هر نحو كه باشد.
هشتم: ابن السبيل؛ يعنى مسافرى كه در سفر درمانده شده و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد.
مسأله 1926 - احتياط واجب آن است كه فقير و مسكين بيشتر از مخارج سال خود و عيالاتش را از زكات نگيرد و اگر مقدارى پول يا جنس دارد، فقط به اندازۀ كسرى مخارج يك سالش زكات بگيرد.
مسأله 1927 - كسى كه مخارج سالش را داشته اگر مقدارى از آن را مصرف كند و بعد شك كند كه آنچه باقى مانده به اندازۀ مخارج سال او هست يا نه، نمىتواند زكات بگيرد.
مسأله 1928 - صنعتگر يا مالك يا تاجرى كه درآمد او از مخارج سالش كمتر است، مىتواند براى كسرى مخارجش زكات بگيرد. و لازم نيست ابزار كار يا ملك يا سرمايۀ خود را به مصرف مخارج برساند.
مسأله 1929 - فقيرى كه خرج سال خود و عيالاتش را ندارد، اگر خانهاى دارد كه
ملك او است و در آن نشسته، يا مال سوارى دارد، چنانچه بدون اينها نتواند زندگى كند، اگرچه براى حفظ آبرويش باشد، مىتواند زكات بگيرد و همچنين است اثاث خانه و ظرف و لباس تابستانى و زمستانى و چيزهايى كه به آنها احتياج دارد. و فقيرى كه اينها را ندارد، اگر به اينها احتياج داشته باشد، مىتواند از زكات خريدارى نمايد.
مسأله 1930 - فقيرى كه ياد گرفتن صنعت براى او مشكل نيست، بنابر احتياط واجب بايد ياد بگيرد و با گرفتن زكات زندگى نكند، ولى تا وقتى مشغول ياد گرفتن است، مىتواند زكات بگيرد.
مسأله 1931 - به كسى كه قبلاً فقير بوده و مىگويد فقيرم، اگرچه انسان از گفتۀ او اطمينان پيدا نكند، مىشود زكات داد.
مسأله 1932 - كسى كه مىگويد فقيرم و قبلاً فقير نبوده، يا معلوم نيست فقير بوده يا نه، اگر از ظاهر حالش گمان پيدا شود كه فقير است مىشود به او زكات داد.
مسأله 1933 - كسى كه بايد زكات بدهد، اگر از فقيرى طلبكار باشد، مىتواند طلبى را كه از او دارد، بابت زكات حساب كند.
مسأله 1934 - اگر فقير بدهكار بميرد، و تركهاى كه وافى به بدهىاش باشد نداشته باشد، انسان مىتواند طلبى را كه از او دارد بابت زكات حساب كند.
مسأله 1935 - چيزى را كه انسان بابت زكات به فقير مىدهد لازم نيست به او بگويد كه زكات است بلكه اگر فقير خجالت بكشد، مستحب است به طورى كه دروغ نشود به اسم پيشكش بدهد ولى بايد قصد زكات نمايد.
مسأله 1936 - اگر به خيال اين كه كسى فقير است به او زكات بدهد، بعد بفهمد فقير نبوده، يا از روى ندانستن مسأله به كسى كه مىداند فقير نيست زكات بدهد، چنانچه چيزى را كه به او داده باقى باشد، بايد از او بگيرد و به مستحق بدهد، و اگر از بين رفته باشد، پس اگر كسى كه آن چيز را گرفته مىدانسته يا احتمال مىداده كه زكات است،
انسان بايد عوض آن را از او بگيرد و به مستحق بدهد، ولى اگر به غير عنوان زكات داده نمىتواند چيزى از او بگيرد و بايد از مال خودش زكات را به مستحق بدهد، و در همه صور مىتواند از مال خودش زكات را بدهد و از كسى كه گرفته مطالبه نكند.
مسأله 1937 - كسى كه بدهكار است و نمىتواند بدهى خود را بدهد اگرچه مخارج سال خود را داشته باشد، مىتواند براى دادن قرض خود زكات بگيرد ولى بايد مالى را كه قرض كرده در معصيت خرج نكرده باشد يا اگر در معصيت خرج كرده از آن معصيت توبه كرده باشد، كه در اين صورت از سهم فقرا مىشود به او داد.
مسأله 1938 - اگر به كسى كه بدهكار است و نمىتواند بدهى خود را بدهد زكات بدهد، بعد بفهمد قرض را در معصيت مصرف كرده، چنانچه آن بدهكار فقير باشد، مىتواند آنچه را به او داده بابت زكات حساب كند ولى اگر چيزى را كه گرفته در شرابخوارى يا به طور آشكارا در معصيت صرف كرده و از معصيت خود توبه نكرده بنابر احتياط واجب بايد چيزى را كه به او داده بابت زكات حساب نكند.
مسأله 1939 - كسى كه بدهكار است و نمىتواند بدهى خود را بدهد اگرچه فقير نباشد، انسان مىتواند طلبى را كه از او دارد، بابت زكات حساب كند.
مسأله 1940 - مسافرى كه خرجى او تمام شده، يا مركبش از كار افتاده، چنانچه سفر او سفر معصيت نباشد و نتواند با قرض كردن يا فروختن چيزى خود را به مقصد برساند، اگرچه در وطن خود فقير نباشد، مىتواند زكات بگيرد. ولى اگر بتواند در جاى ديگر با قرض كردن يا فروختن چيزى مخارج سفر خود را فراهم كند، فقط به مقدارى كه به آنجا برسد، مىتواند زكات بگيرد.
مسأله 1941 - مسافرى كه در سفر درمانده شده و زكات گرفته بعد از آن كه به وطنش رسيد، اگر چيزى از زكات زياد آمده باشد، در صورتى كه بدون مشقت نتواند بقيه را به صاحب مال يا نايب او برساند بايد آن را به حاكم شرع بدهد و بگويد آن چيز زكات است.
مسأله 1942 - كسى كه زكات مىگيرد بايد شيعۀ دوازده امامى باشد، و اگر از راه شرعى شيعه بودن كسى ثابت شود و به او زكات بدهد، و زكات تلف شود بعد معلوم شود شيعه نبوده، لازم نيست دوباره زكات بدهد.
مسأله 1943 - اگر طفل يا ديوانهاى از شيعه فقير باشد، انسان مىتواند به ولىّ او زكات بدهد، به قصد اين كه آنچه را مىدهد ملك طفل يا ديوانه باشد.
مسأله 1944 - اگر به ولىّ طفل و ديوانه دسترسى ندارد، مىتواند خودش يا به وسيلۀ يك نفر امين زكات را به مصرف طفل يا ديوانه برساند و بايد موقعى كه زكات به مصرف آنان مىرسد نيت زكات كنند.
مسأله 1945 - به فقيرى كه گدايى مىكند، مىشود زكات داد، ولى به كسى كه زكات را در معصيت مصرف مىكند نمىشود زكات داد.
مسأله 1946 - به كسى كه معصيت كبيره را آشكارا بهجا مىآورد، احتياط واجب آن است كه زكات ندهند.
مسأله 1947 - به كسى كه بدهكار است و نمىتواند بدهى خود را بدهد اگرچه مخارج او بر انسان واجب باشد، مىشود زكات داد. ولى اگر زن براى خرجى خودش قرض كرده باشد شوهر نمىتواند بدهى او را از زكات بدهد بلكه اگر كس ديگرى هم كه مخارج او بر انسان واجب است براى خرجى خود قرض كند احتياط واجب آن است كه بدهى او را از زكات ندهد.
مسأله 1948 - انسان نمىتواند مخارج كسانى را كه مثل اولاد، خرجشان بر او واجب است از زكات بدهد، ولى ديگران مىتوانند به آنان زكات بدهند.
مسأله 1949 - اگر انسان زكات به پسرش بدهد كه خرج زن و نوكر و كلفت خود نمايد اشكال ندارد.
مسأله 1950 - اگر پسر به كتابهاى علمى دينى احتياج داشته باشد پدر مىتواند براى خريدن آنها به او زكات بدهد.
مسأله 1951 - پدر مىتواند به پسرش زكات بدهد كه براى خود زن بگيرد پسر هم مىتواند براى آن كه پدرش زن بگيرد زكات خود را به او بدهد.
مسأله 1952 - به زنى كه شوهرش مخارج او را مىدهد، يا خرجى نمىدهد، ولى زن او را به دادن خرجى مجبور كند، نمىشود زكات داد.
مسأله 1953 - زنى كه صيغه شده اگر فقير باشد، شوهرش و ديگران مىتوانند به او زكات بدهند. ولى اگر شوهرش در ضمن عقد شرط كند كه مخارج او را بدهد، يا به جهت ديگرى دادن مخارجش بر او واجب باشد، در صورتى كه بتواند مخارج آن زن را بدهد يا زن بتواند او را مجبور كند، نمىشود به آن زن زكات داد.
مسأله 1954 - زن مىتواند به شوهر فقير خود زكات بدهد، اگرچه شوهر زكات را صرف مخارج خود آن زن نمايد.
مسأله 1955 - سيد نمىتواند از غير سيد زكات بگيرد، ولى اگر خمس و ساير وجوهات كفايت مخارج او را نكند و از گرفتن زكات ناچار باشد، مىتواند از غير سيد زكات بگيرد. ولى احتياط واجب آن است كه اگر ممكن باشد فقط به مقدارى كه براى مخارج روزانهاش ناچار است بگيرد.
مسأله 1956 - به كسى كه معلوم نيست سيد است يا نه، مىشود زكات داد.
مسأله 1957 - انسان بايد زكات را به قصد قربت؛ يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم بدهد، و در نيت معيّن كند كه آنچه را مىدهد زكات مال است، يا زكات فطره. ولى اگر مثلاً زكات گندم و جو بر او واجب باشد، لازم نيست معيّن كند چيزى را كه مىدهد زكات گندم است يا زكات جو.
مسأله 1958 - كسى كه زكات چند مال بر او واجب شده، اگر مقدارى زكات بدهد و نيت هيچ كدام آنها را نكند، چنانچه چيزى را كه داده همجنس يكى از آنها باشد، زكات همان جنس حساب مىشود و اگر همجنس هيچ كدام آنها نباشد، به همۀ آنها قسمت مىشود، پس كسى كه زكات چهل گوسفند و زكات پانزده مثقال طلا بر او واجب است، اگر مثلاً يك گوسفند از بابت زكات بدهد و نيت هيچ كدام آنها را نكند، زكات گوسفند حساب مىشود، ولى اگر مقدارى نقره بدهد به زكاتى كه براى گوسفند و طلا بدهكار است تقسيم مىشود.
مسأله 1959 - اگر كسى را وكيل كند كه زكات مال او را بدهد چنانچه وكيل وقتى كه زكات را به فقير مىدهد، از طرف مالك نيت زكات كند كافى است.
مسأله 1960 - اگر مالك يا وكيل او بدون قصد قربت زكات را به فقير بدهد و پيش از آن كه آن مال از بين برود، خود مالك، نيت زكات كند، زكات حساب مىشود.
مسأله 1961 - موقعى كه گندم و جو را از كاه جدا مىكنند و موقع خشك شدن خرما و انگور، انسان بايد زكات را به فقير بدهد يا از مال خود جدا كند. و زكات طلا و نقره و گاو و گوسفند و شتر را بعد از تمام شدن ماه دوازدهم بايد به فقير بدهد، يا از مال خود جدا نمايد. ولى بعد از جدا كردن اگر منتظر فقير معينى باشد، يا بخواهد به فقيرى بدهد كه از جهتى برترى دارد، مىتواند زكات را به انتظار او ولو تا چند ماه نگه دارد.
مسأله 1962 - بعد از جدا كردن زكات لازم نيست فوراً آن را به مستحق بدهد ولى اگر به كسى كه مىشود زكات داد دسترسى دارد احتياط مستحب آن است كه دادن زكات را تأخير نيندازد.
مسأله 1963 - كسى كه مىتواند زكات را به مستحق برساند اگر ندهد و به واسطۀ كوتاهى او از بين برود بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 1964 - كسى كه مىتواند زكات را به مستحق برساند، اگر زكات را ندهد، و بدون آن كه در نگهدارى آن كوتاهى كند از بين برود، چنانچه دادن زكات را به قدرى تأخير انداخته كه نمىگويند فوراً داده است، بايد عوض آن را بدهد و اگر به اين مقدار تأخير نينداخته مثلاً دو سه ساعت تأخير انداخته و در همان دو سه ساعت تلف شده در صورتى كه مستحق حاضر نبوده، چيزى بر او واجب نيست و اگر مستحق حاضر بوده، بنابر احتياط واجب بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 1965 - اگر زكات را از خود مال كنار بگذارد، مىتواند در بقيۀ آن تصرف كند و اگر از مال ديگرش كنار بگذارد، مىتواند در تمام مال تصرف نمايد.
مسأله 1966 - انسان نمىتواند زكاتى را كه كنار گذاشته براى خود بردارد و چيز ديگرى به جاى آن بگذارد.
مسأله 1967 - اگر از زكاتى كه كنار گذاشته منفعتى ببرد مثلاً گوسفندى كه براى زكات گذاشته برّه بياورد، مال فقير است.
مسأله 1968 - اگر موقعى كه زكات را كنار مىگذارد مستحقى حاضر باشد، بهتر است زكات را به او بدهد، مگر كسى را در نظر داشته باشد كه دادن زكات به او از جهتى بهتر باشد.
مسأله 1969 - اگر با عين مالى كه براى زكات كنار گذاشته براى خودش تجارت كند صحيح نيست، و اگر با اجازۀ حاكم شرع براى مصلحتِ زكات تجارت كند، تجارت صحيح و نفعش مال زكات است.
مسأله 1970 - اگر پيش از آن كه زكات بر او واجب شود، چيزى بابت زكات به فقير بدهد، زكات حساب نمىشود و بعد از آن كه زكات بر او واجب شد، اگر چيزى را كه به فقير داده از بين نرفته باشد و آن فقير هم به فقر خود باقى باشد مىتواند چيزى را كه به او داده بابت زكات حساب كند.
مسأله 1971 - فقيرى كه مىداند زكات بر انسان واجب نشده، اگر چيزى بابت زكات بگيرد و پيش او تلف شود ضامن است پس موقعى كه زكات بر انسان واجب مىشود، اگر آن فقير به فقر خود باقى باشد، مىتواند عوض چيزى را كه به او داده بابت زكات حساب كند.
مسأله 1972 - فقيرى كه نمىداند زكات بر انسان واجب نشده، اگر چيزى بابت زكات بگيرد و پيش او تلف شود، ضامن نيست و انسان نمىتواند عوض آن را بابت زكات حساب كند.
مسأله 1973 - مستحب است زكات گاو و گوسفند و شتر را به فقيرهاى آبرومند بدهد و در دادن زكات، خويشان خود را بر ديگران، و اهل علم و كمال را بر غير آنان و كسانى را كه اهل سؤال نيستند بر اهل سؤال مقدم بدارد. ولى اگر دادن زكات به فقيرى از جهت ديگرى بهتر باشد، مستحب است زكات را به او بدهد.
مسأله 1974 - بهتر است زكات را آشكار و صدقۀ مستحبى را مخفى بدهند.
مسأله 1975 - اگر در شهر كسى كه مىخواهد زكات بدهد مستحقى نباشد و نتواند زكات را به مصرف ديگرى هم كه براى آن معيّن شده برساند، چنانچه اميد نداشته باشد كه بعداً مستحق پيدا كند بايد زكات را به شهر ديگر ببرد و به مصرف زكات برساند، ولى مخارج بردن به آن شهر به عهدۀ خود او است، و اگر زكات تلف شود ضامن نيست.
مسأله 1976 - اگر در شهر خودش مستحق پيدا شود، مىتواند زكات را به شهر ديگر ببرد. ولى مخارج بردن به آن شهر را بايد از خودش بدهد و اگر زكات تلف شود ضامن است، مگر آن كه با اجازۀ حاكم شرع برده باشد.
مسأله 1977 - اجرت وزن كردن، پيمانه نمودن گندم و جو و كشمش و خرمايى را كه براى زكات مىدهد با خود او است.
مسأله 1978 - كسى كه 2 مثقال و 15 نخود نقره يا بيشتر از بابت زكات بدهكار است، مىتواند كمتر از 2 مثقال و 15 نخود نقره هم به يك فقير بدهد و نيز اگر غير نقره چيز ديگرى مثل گندم و جو بدهكار باشد و قيمت آن به 2 مثقال و 15 نخود نقره هم برسد مىتواند به يك فقير كمتر از آن بدهد.
مسأله 1979 - مكروه است انسان از مستحق درخواست كند كه زكاتى را كه از او گرفته به او بفروشد، ولى اگر مستحق بخواهد چيزى را كه گرفته بفروشد بعد از آن كه به قيمت رساند، كسى كه زكات را به او داده در خريدن آن بر ديگران مقدم است.
مسأله 1980 - اگر شك كند زكاتى را كه بر او واجب بوده داده يا نه، بايد زكات را بدهد، هرچند شك او براى زكات سالهاى پيش باشد.
مسأله 1981 - فقير نمىتواند زكات را به كمتر از مقدار آن صلح كند يا چيزى را گرانتر از قيمت آن بابت زكات قبول نمايد، يا زكات را از مالك بگيرد و به او ببخشد.
ولى كسى كه زكات زيادى بدهكار است و فقير شده و نمىتواند زكات را بدهد و اميد هم ندارد كه دارا شود، چنانچه بخواهد توبه كند، فقير مىتواند زكات را از او بگيرد و به او ببخشد.
مسأله 1982 - انسان مىتواند از زكات، قرآن يا كتاب دينى يا كتاب دعا بخرد و وقف نمايد، اگرچه بر اولاد خود و بر كسانى وقف كند كه خرج آنان بر او واجب است. و نيز مىتواند توليت وقف را براى خود يا اولاد خود قرار دهد.
مسأله 1983 - انسان نمىتواند از زكات ملك بخرد و بر اولاد خود يا بر كسانى كه مخارج آنان بر او واجب است وقف نمايد كه عايدى آن را به مصرف مخارج خود برسانند.
مسأله 1984 - فقير مىتواند براى رفتن به حج و زيارت و مانند اينها زكات بگيرد، ولى اگر به مقدار خرج سالش زكات گرفته باشد، براى زيارت و مانند آن نمىتواند زكات بگيرد.
مسأله 1985 - اگر مالك فقيرى را وكيل كند كه زكات مال او را بدهد چنانچه آن فقير احتمال دهد كه قصد مالك اين بوده كه خود آن فقير از زكات برندارد نمىتواند چيزى از آن را براى خودش بردارد، و اگر يقين داشته باشد كه قصد مالك اين نبوده، براى خودش هم مىتواند بردارد.
مسأله 1986 - اگر فقير شتر و گاو و گوسفند و طلا و نقره را بابت زكات بگيرد، چنانچه شرطهايى كه براى واجب شدن زكات گفته شد در آنها جمع شود بايد زكات آنها را بدهد.
مسأله 1987 - اگر دو نفر در مالى كه زكات آن واجب شده با هم شريك باشند و يكى از آنان زكات قسمت خود را بدهد و بعد مال را تقسيم كنند، چنانچه بداند شريكش زكات سهم خود را نداده، تصرف او در سهم خودش هم اشكال دارد.
مسأله 1988 - كسى كه خمس يا زكات بدهكار است و كفاره و نذر و مانند اينها هم بر او واجب است و قرض هم دارد، چنانچه نتواند همۀ آنها را بدهد، اگر مالى كه خمس يا زكات آن واجب شده، از بين نرفته باشد، بايد خمس و زكات را بدهد و اگر از بين رفته باشد، مىتواند خمس يا زكات را بدهد، يا كفاره و نذر و قرض و مانند اينها را ادا نمايد.
مسأله 1989 - كسى كه خمس يا زكات بدهكار است و نذر و مانند اينها هم بر او واجب است و قرض هم دارد، اگر بميرد و مال او براى همۀ آنها كافى نباشد چنانچه مالى كه خمس و زكات آن واجب شده از بين نرفته باشد، بايد خمس يا زكات را بدهند و بقيۀ مال او را به چيزهاى ديگرى كه بر او واجب است قسمت كنند و اگر مالى كه خمس و زكات آن واجب شده از بين رفته باشد، بايد مال او را به خمس و زكات و قرض و نذر و مانند اينها قسمت نمايند، مثلاً اگر چهل تومان خمس بر او واجب است و بيست تومان به كسى بدهكار است و همۀ مال او سى تومان است، بايد بيست تومان بابت خمس و ده تومان به دَيْن او بدهند.
مسأله 1990 - كسى كه مشغول تحصيل علم است و اگر تحصيل نكند مىتواند براى معاش خود كسب كند، چنانچه تحصيل آن علم، واجب يا مستحب باشد مىشود به او زكات داد و اگر تحصيل آن علم واجب يا مستحب نباشد، زكات دادن به او اشكال دارد.
مسأله 1991 - كسى كه موقع غروبِ شب عيد فطر بالغ و عاقل و هشيار است و فقير و بندۀ كس ديگر نيست، بايد براى خودش و كسانى كه نانخور او هستند، هر نفرى يك صاع كه تقريباً سه كيلو است گندم يا جو يا خرما يا كشمش يا برنج يا ذرت و مانند اينها به مستحق بدهد و اگر پول يكى از اينها را هم بدهد كافى است.
مسأله 1992 - كسى كه مخارج سال خود و عيالاتش را ندارد و كسبى هم ندارد كه بتواند مخارج سال خود و عيالاتش را بگذراند فقير است و دادن زكات فطره بر او واجب نيست.
مسأله 1993 - انسان بايد فطرۀ كسانى را كه در غروب شب عيد فطر نانخور او حساب مىشوند بدهد؛ كوچك باشند يا بزرگ، مسلمان باشند يا كافر، دادن خرج آنان بر او واجب باشد يا نه، در شهر خود او باشند يا در شهر ديگر.
مسأله 1994 - اگر كسى را كه نانخور او است و در شهر ديگر است وكيل كند كه از مال او فطرۀ خود را بدهد، چنانچه اطمينان داشته باشد كه فطره را مىدهد، لازم نيست خودش فطرۀ او را بدهد.
مسأله 1995 - فطرۀ مهمانى كه پيش از غروب شب عيد فطر با رضايت صاحبخانه وارد شده و نانخور او حساب مىشود بر او واجب است.
مسأله 1996 - فطرۀ مهمانى كه پيش از غروب شب عيد فطر بدون رضايت صاحبخانه وارد مىشود و مدتى نزد او مىماند واجب است، و همچنين است فطرۀ
كسى كه انسان را مجبور كردهاند كه خرجى او را بدهد.
مسأله 1997 - فطرۀ مهمانى كه بعد از غروب شب عيد فطر وارد مىشود، بر صاحبخانه واجب نيست، اگرچه پيش از غروب او را دعوت كرده باشد و در خانۀ او هم افطار كند.
مسأله 1998 - اگر كسى موقع غروب شب عيد فطر ديوانه يا بيهوش باشد، زكات فطره بر او واجب نيست.
مسأله 1999 - اگر پيش از غروب بچه بالغ شود، يا ديوانه عاقل گردد، يا فقير غنى شود، در صورتى كه شرايط واجب شدن فطره را دارا باشد، بايد زكات فطره را بدهد.
مسأله 2000 - كسى كه موقع غروب شب عيد فطر، زكات فطره بر او واجب نيست، اگر تا پيش از ظهر روز عيد شرطهاى واجب شدن فطره در او پيدا شود، مستحب است زكات فطره را بدهد.
مسأله 2001 - كافرى كه بعد از غروب شب عيد فطر مسلمان شده فطره بر او واجب نيست. ولى مسلمانى كه شيعه نبوده، اگر بعد از ديدن ماه شيعه شود، بايد زكات فطره را بدهد.
مسأله 2002 - كسى كه فقط به اندازۀ يك صاع كه تقريباً سه كيلو است گندم و مانند آن دارد، مستحب است زكات فطره را بدهد، و چنانچه عيالاتى داشته باشد و بخواهد فطرۀ آنها را هم بدهد مىتواند به قصد فطره، آن يك صاع را به يكى از عيالاتش بدهد و او هم به همين قصد به ديگرى بدهد، و همچنين تا به نفر آخر برسد، و بهتر است نفر آخر چيزى را كه مىگيرد به كسى بدهد كه از خودشان نباشد. و اگر يكى از آنها صغير باشد، احتياط آن است كه او را در دور دادن زكات فطره داخل نكنند، و چنانچه ولىّ صغير از طرف او قبول نمايد بايد آن زكات فطره را به مصرف صغير برساند، نه اين كه از طرف او به ديگرى بدهد.
مسأله 2003 - اگر بعد از غروب شب عيد فطر بچهدار شود، يا كسى نانخور او
حساب شود، واجب نيست فطرۀ او را بدهد. اگرچه مستحب است فطرۀ كسانى را كه بعد از غروب تا پيش از ظهر روز عيد نانخور او حساب مىشوند بدهد.
مسأله 2004 - اگر انسان نانخور كسى باشد و پيش از غروب نانخور كس ديگر شود، فطرۀ او بر كسى كه نانخور او شده واجب است مثلاً اگر دختر پيش از غروب به خانۀ شوهر رود، شوهرش بايد فطرۀ او را بدهد.
مسأله 2005 - كسى كه ديگرى بايد فطرۀ او را بدهد واجب نيست فطرۀ خود را بدهد.
مسأله 2006 - اگر فطرۀ انسان بر كسى واجب باشد و او فطره را ندهد، بر خود انسان واجب نمىشود.
مسأله 2007 - اگر كسى كه فطرۀ او بر ديگرى واجب است خودش فطره را بدهد، از كسى كه فطره بر او واجب شده ساقط نمىشود.
مسأله 2008 - زنى كه شوهرش مخارج او را نمىدهد، چنانچه نانخور كس ديگر باشد، فطرهاش بر آن كس واجب است. و اگر نانخور كس ديگر نيست، در صورتى كه فقير نباشد، بايد فطرۀ خود را بدهد.
مسأله 2009 - كسى كه سيد نيست نمىتواند به سيد فطره بدهد حتى اگر سيدى نانخور او باشد، نمىتواند فطرۀ او را به سيد ديگر بدهد.
مسأله 2010 - فطرۀ طفلى كه از مادر يا دايه شير مىخورد، بر كسى است كه مخارج مادر يا دايه را مىدهد. ولى اگر مادر يا دايه مخارج خود را از مال طفل برمىدارد فطرۀ طفل بر كسى واجب نيست.
مسأله 2011 - انسان اگرچه مخارج عيالاتش را از مال حرام بدهد، بايد فطرۀ آنان را از مال حلال بدهد.
مسأله 2012 - اگر انسان كسى را اجير نمايد و شرط كند كه مخارج او را بدهد در
صورتى كه به شرط خود عمل كند و نانخور او حساب شود بايد فطرۀ او را هم بدهد ولى چنانچه شرط كند كه مقدار مخارج او را بدهد و مثلاً پولى براى مخارجش بدهد، دادن فطرۀ او واجب نيست.
مسأله 2013 - اگر كسى بعد از غروب شب عيد فطر بميرد، بايد فطرۀ او و عيالاتش را از مال او بدهند، ولى اگر پيش از غروب بميرد، واجب نيست فطرۀ او و عيالاتش را از مال او بدهند.
مسأله 2014 - اگر زكات فطره را به يكى از هشت مصرفى كه سابقاً براى زكات مال گفته شد برسانند كافى است. ولى احتياط مستحب آن است كه فقط به فقراى شيعه بدهد.
مسأله 2015 - اگر طفل شيعهاى فقير باشد، انسان مىتواند فطره را به مصرف او برساند، يا به واسطۀ دادن به ولىّ طفل، ملك طفل نمايد.
مسأله 2016 - فقيرى كه فطره به او مىدهند، لازم نيست عادل باشد ولى احتياط واجب آن است كه به شرابخوار و كسى كه آشكارا معصيت كبيره مىكند فطره ندهند.
مسأله 2017 - به كسى كه فطره را در معصيت مصرف مىكند نبايد فطره بدهند.
مسأله 2018 - احتياط واجب آن است كه به يك فقير بيشتر از مخارج سالش و كمتر از يك صاع كه تقريباً سه كيلو است فطره ندهند.
مسأله 2019 - اگر از جنسى كه قيمتش دو برابر قيمت معمولى آن است مثلاً از گندمى كه قيمت آن دو برابر قيمت گندم معمولى است، نصف صاع كه معناى آن در مسألۀ پيش گفته شد بدهد كافى نيست. و اگر آن را به قصد قيمت فطره هم بدهد كفايت نمىكند.
مسأله 2020 - انسان نمىتواند نصف صاع را از يك جنس مثلاً گندم و نصف ديگر آن را از جنس ديگر مثلاً جو بدهد. و اگر آن را به قصد قيمت فطره هم بدهد اشكال دارد، بلكه كافى نيست.
مسأله 2021 - مستحب است در دادن زكات فطره، خويشان فقير خود را بر ديگران مقدم دارد و بعد همسايگان فقير را، بعد اهل علم فقير را، ولى اگر ديگران از جهتى برترى داشته باشند، مستحب است آنها را مقدم بدارد.
مسأله 2022 - اگر انسان به خيال اين كه كسى فقير است به او فطره بدهد و بعد بفهمد فقير نبوده چنانچه مالى را كه به او داده از بين نرفته باشد، مىتواند پس بگيرد و به مستحق بدهد و اگر نتواند بگيرد بايد از مال خودش فطره را بدهد و اگر از بين رفته باشد، در صورتى كه گيرندۀ فطره مىدانسته يا احتمال مىداده آنچه را گرفته فطره است، بايد عوض آن را بدهد والاّ دادن عوض بر او واجب نيست و انسان بايد دوباره فطره را بدهد.
مسأله 2023 - اگر كسى بگويد فقيرم، نمىشود به او فطره داد، مگر آن كه اطمينان پيدا كند يا از ظاهر حالش گمان پيدا شود كه فقير است يا انسان بداند كه قبلاً فقير بوده است.
مسأله 2024 - انسان بايد زكات فطره را به قصد قربت؛ يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم، بدهد و موقعى كه آن را مىدهد، نيت دادن فطره نمايد.
مسأله 2025 - اگر پيش از ماه رمضان فطره را بدهد صحيح نيست و احتياط واجب آن است كه در ماه رمضان هم فطره را ندهد. ولى اگر پيش از رمضان يا در ماه رمضان به فقير قرض بدهد و بعد از آن كه فطره بر او واجب شد، طلب خود را بابت فطره حساب كند مانعى ندارد.
مسأله 2026 - گندم يا چيز ديگرى را كه براى فطره مىدهد، بايد به جنس ديگر يا خاك مخلوط نباشد، يا اگر مخلوط است چيزى كه مخلوط شده به قدرى كم باشد كه قابل اعتنا نباشد و اگر بيش از اين مقدار باشد در صورتى صحيح است كه خالص آن به يك صاع برسد ولى اگر مثلاً يك صاع گندم به چندين مَن خاك مخلوط باشد كه خالص كردن آن خرج يا كار بيشتر از متعارف دارد، دادن آن كافى نيست.
مسأله 2027 - اگر فطره را از چيز معيوب بدهد كافى نيست.
مسأله 2028 - كسى كه فطرۀ چند نفر را مىدهد، لازم نيست همه را از يك جنس بدهد و اگر مثلاً فطرۀ بعضى را گندم و فطرۀ بعض ديگر را جو بدهد كافى است.
مسأله 2029 - كسى كه نماز عيد فطر مىخواند، بنابر احتياط واجب بايد فطره را پيش از نماز عيد بدهد، ولى اگر نماز عيد نمىخواند، مىتواند دادن فطره را تا ظهر تأخير بيندازد.
مسأله 2030 - اگر به نيت فطره مقدارى از مال خود را كنار بگذارد و تا ظهر روز عيد به مستحق ندهد، احتياط واجب آن است كه هر وقت آن را مىدهد نيت فطره نمايد.
مسأله 2031 - اگر موقعى كه دادن زكات فطره واجب است، فطره را ندهد و كنار هم نگذارد، احتياط واجب آن است كه بعداً بدون اين كه نيت ادا و قضا كند فطره را بدهد.
مسأله 2032 - اگر فطره را كنار بگذارد، نمىتواند آن را براى خودش بردارد و مالى ديگر را براى فطره بگذارد.
مسأله 2033 - اگر انسان مالى داشته باشد كه قيمتش از فطره بيشتر است، چنانچه فطره را ندهد و نيت كند كه مقدارى از آن مال براى فطره باشد اشكال دارد.
مسأله 2034 - اگر مالى را كه براى فطره كنار گذاشته از بين برود، چنانچه دسترس به
فقير داشته و دادن فطره را تأخير انداخته، بايد عوض آن را بدهد و اگر دسترس به فقير نداشته ضامن نيست، مگر آن كه در نگهدارى آن كوتاهى كرده باشد.
مسأله 2035 - در صورتى كه زكات فطره را از مال خود جدا كرده باشد، اگر در محل خودش مستحق پيدا شود، احتياط واجب آن است كه فطره را به جاى ديگر نبرد، و اگر به جاى ديگر ببرد و تلف شود، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2036 - حج: زيارت كردن خانۀ خدا و انجام اعمالى است كه دستور دادهاند در آنجا بهجا آورده شود و در تمام عمر بر كسى كه اين شرايط را دارا باشد، يك مرتبه واجب مىشود: اول: آن كه بالغ باشد. دوم: آن كه عاقل و آزاد باشد. سوم: به واسطۀ رفتن به حج مجبور نشود كه كار حرامى را كه اهميتش در شرع از حج بيشتر است انجام دهد، يا عمل واجبى را كه از حج مهمتر است ترك نمايد. چهارم: آن كه مستطيع باشد، و مستطيع بودن به چند چيز است: اول: آن كه توشۀ راه و چيزهايى را كه بر حسب حالش در سفر به آن محتاج است و در كتابهاى مفصل گفته شده دارا باشد، و نيز مركب سوارى يا مالى كه بتواند آنها را تهيه كند داشته باشد. دوم: سلامت مزاج و توانايى آن را داشته باشد كه بتواند مكه رود و حج را بهجا آورد. سوم: در راه مانعى از رفتن نباشد و اگر راه بسته باشد، يا انسان بترسد كه در راه جان يا عرض او از بين برود؛ يا مال او را ببرند، حج بر او واجب نيست ولى اگر از راه ديگرى بتواند برود، اگرچه دورتر باشد در صورتى كه مشقت زياد نداشته باشد و خيلى غير متعارف نباشد، بايد از آن راه برود. چهارم: به قدر بهجا آوردن اعمال حج وقت داشته باشد. پنجم: مخارج كسانى را كه خرجى آنان بر او واجب است مثل زن و بچه و مخارج كسانى را كه مردم خرجى دادن به آنها را لازم مىدانند داشته باشد. ششم: بعد از برگشتن، كسب، يا
زراعت، يا عايدى ملك، يا راه ديگرى براى معاش خود داشته باشد كه مجبور نشود به زحمت زندگى كند.
مسأله 2037 - كسى كه بدون خانۀ ملكى رفع احتياجش نمىشود، وقتى حج بر او واجب است كه پول خانه را هم داشته باشد.
مسأله 2038 - زنى كه مىتواند مكه برود، اگر بعد از برگشتن از خودش مال نداشته باشد و شوهرش هم مثلاً فقير باشد و خرجى او را ندهد و ناچار شود كه به سختى زندگى كند، حج بر او واجب نيست.
مسأله 2039 - اگر كسى توشۀ راه و مركب سوارى نداشته باشد و ديگرى به او بگويد حج برو، من خرج تو و عيالات تو را در موقعى كه در سفر حج هستى مىدهم در صورتى كه اطمينان داشته باشد كه خرج او را مىدهد حج بر او واجب مىشود.
مسأله 2040 - اگر خرجى رفتن و برگشتن و خرجى عيالات كسى را در مدتى كه مكه مىرود و بر مىگردد به او ببخشند و با او شرط كنند كه حج كند، اگرچه قرض داشته باشد و در موقع برگشتن هم مالى كه بتواند با آن زندگى كند نداشته باشد بايد قبول نمايد و حج بر او واجب مىشود.
مسأله 2041 - اگر مخارج رفتن و برگشتن و مخارج عيالات كسى را در مدتى كه مكه مىرود و بر مىگردد به او بدهند و بگويند حج برو ولى ملك او نكنند، در صورتى كه اطمينان داشته باشد كه از او پس نمىگيرند، حج بر او واجب مىشود.
مسأله 2042 - اگر مقدارى مال كه براى حج كافى است به كسى بدهند و با او شرط كنند كه در راه مكه خدمت كسى كه مال را داده بنمايد، حج بر او واجب نمىشود.
مسأله 2043 - اگر مقدارى مال به كسى بدهند و حج بر او واجب شود، چنانچه حج نمايد، هرچند بعداً مالى از خود پيدا كند، ديگر حج بر او واجب نيست.
مسأله 2044 - اگر براى تجارت مثلاً تا جدّه برود و مالى به دست آورد كه اگر
بخواهد از آنجا به مكه رود مستطيع باشد، بايد حج كند و در صورتى كه حج نمايد، اگرچه بعداً مالى پيدا كند كه بتواند از وطن خود به مكه رود، ديگر حج بر او واجب نيست.
مسأله 2045 - اگر انسان اجير شود كه از طرف كسى ديگر حج كند، چنانچه خودش نتواند برود و بخواهد ديگرى را از طرف خودش بفرستد، بايد از كسى كه او را اجير كرده اجازه بگيرد.
مسأله 2046 - اگر كسى مستطيع شود و مكه نرود و فقير شود، بايد اگرچه به زحمت باشد بعداً حج كند، و اگر به هيچ قسم نتواند حج برود، چنانچه كسى او را براى حج اجير كند، بايد به مكه رود و حج كسى را كه براى او اجير شده بهجا آورد و تا سال بعد در مكه بماند و براى خود حج نمايد. ولى اگر ممكن باشد كه اجير شود و اجرت را نقد بگيرد و كسى كه او را اجير كرده راضى شود كه حج او در سال بعد بهجا آورده شود، بايد سال اول براى خود و سال بعد براى كسى كه اجير شده حج نمايد.
مسأله 2047 - اگر در سال اولى كه مستطيع شده به مكه رود و در وقت معينى كه دستور دادهاند به عرفات و مشعر الحرام نرسد چنانچه در سالهاى بعد مستطيع نباشد حج بر او واجب نيست. ولى اگر از سالهاى پيش مستطيع بوده و نرفته اگرچه به زحمت باشد بايد حج كند.
مسأله 2048 - اگر در سال اولى كه مستطيع شده حج نكند و بعد به واسطۀ پيرى يا مرض و ناتوانى نتواند حج نمايد و نااميد باشد از اين كه بعداً خودش حج كند، بايد ديگرى را از طرف خود بفرستد، بلكه اگر در سال اولى كه به قدر رفتن حج مال پيدا كرده، به واسطۀ پيرى يا مرض يا ناتوانى نتواند حج كند، احتياط مستحب آن است كسى را از طرف خود بفرستد كه حج نمايد.
مسأله 2049 - كسى كه از طرف ديگرى براى حج اجير شده، بايد طواف نساء
را از طرف او يا به نيت مافىالذمّه بهجا آورد و اگر بهجا نياورد، زن بر آن اجير حرام مىشود.
مسأله 2050 - اگر طواف نساء را درست بهجا نياورد يا فراموش كند، چنانچه در بين راه يا بعد از مراجعت به وطن، يادش بيايد، بايد در صورت امكان دوباره برگردد و آن را انجام دهد و در صورت عدم تمكن از بازگشت خودش، ديگرى را براى انجام آن نايب بگيرد تا زن بر او حلال باشد.
مسأله 2051 - ياد گرفتن احكام معاملات به قدرى كه مورد احتياج است لازم است، و مستحب است فروشنده بين مشترىها در قيمت جنس فرق نگذارد و در قيمت جنس سختگيرى نكند، و كسى كه با او معامله كرده اگر پشيمان شود و از او تقاضا كند كه معامله را بههم بزند بپذيرد.
مسأله 2052 - اگر انسان نداند معاملهاى كه كرده صحيح است يا باطل، نمىتواند در مالى كه گرفته تصرف نمايد ولى چنانچه در موقع معامله، احكام آن را مىدانسته و بعد از معامله شك كند، تصرف او اشكال ندارد و معامله صحيح است.
مسأله 2053 - كسى كه مال ندارد و مخارجى بر او واجب است مثل خرج زن و بچه، بايد كسب كند و براى كارهاى مستحب مانند وسعت دادن به عيالات و دستگيرى از فقرا كسب كردن مستحب است.
مسأله 2054 - عمدۀ معاملات مكروه از اين قرار است: اول: بنده فروشى. دوم: قصابى. سوم: كفن فروشى. چهارم: معاملۀ با مردمان پست. پنجم: معامله بين اذان
صبح و اول آفتاب. ششم: آن كه كار خود را خريد و فروش گندم و جو و مانند اينها قرار دهد. هفتم: آن كه براى خريدن جنسى كه ديگرى مىخواهد بخرد داخل معامله او شود.
مسأله 2055 - در چند مورد معامله باطل است: اول: خريد و فروش عين نجس مثل بول و غائط و مسكرات، بنابر اقوا در بعضى و بنابر احتياط واجب در بعضى. دوم: خريد و فروش مال غصبى مگر آن كه صاحبش معامله را اجازه كند. سوم: خريد و فروش چيزهايى كه مال نيست. چهارم: معاملۀ چيزى كه منافع معمولى آن حرام باشد، مثل آلات قمار و موسيقى. پنجم: معاملهاى كه در آن ربا باشد.
و حرام است غش در معامله؛ يعنى فروختن جنسى كه با چيز ديگر مخلوط است، در صورتى كه آن چيز معلوم نباشد و فروشنده هم به خريدار نگويد، مثل فروختن روغنى كه آن را با پيه مخلوط كرده است و اين عمل را غش مىگويند، از پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) منقول است كه فرمود: از ما نيست كسى كه در معاملۀ با مسلمانان غش كند يا به آنان ضرر بزند يا تقلب و حيله نمايد و هر كه با برادر مسلمان خود غش كند، خداوند بركت روزى او را مىبرد و راه معاش او را مىبندد و او را به خودش واگذار مىكند.
مسأله 2056 - فروختن چيز پاكى كه نجس شده و آب كشيدن آن ممكن است اشكال ندارد، ولى اگر مشترى بخواهد آن چيز را بخورد بايد فروشنده نجس بودن آن را به او بگويد.
مسأله 2057 - اگر چيز پاكى مانند روغن و نفت كه آب كشيدن آن ممكن نيست نجس شود، چنانچه مثلاً روغن نجس را براى خوردن به خريدار بدهند معامله باطل و عمل حرام است و اگر براى كارى بخواهند كه شرط آن پاك بودن نيست مثلاً بخواهند نفت نجس را بسوزانند، فروش آن اشكال ندارد.
مسأله 2058 - بايد دوايى را كه مثل شراب، عين آن نجس است معامله نكنند، ولى معامله دوايى كه عينش نجس نيست اگر به آن احتياج داشته باشند اشكال ندارد.
مسأله 2059 - خريد و فروش روغن و دواهاى روان و عطرهايى كه از ممالك غير اسلامى مىآورند اگر نجس بودن آنها معلوم نباشد اشكال ندارد، ولى روغنى را كه از حيوان بعد از جان دادن آن مىگيرند، چنانچه در شهر كفار از دست كافر بگيرند و از حيوانى باشد كه اگر رگ آن را ببرند خون از آن جستن مىكند، نجس است و معاملۀ آن باطل مىباشد، بلكه اگر در شهر مسلمانان هم از دست كافر بگيرند معاملۀ آن باطل است مگر آن كه بدانند كه آن كافر از مسلمان خريده است.
مسأله 2060 - اگر روباه را به غير دستورى كه در شرع معيّن شده كشته باشند، يا خودش مرده باشد، خريد و فروش پوست آن حرام و معاملۀ آن باطل است.
مسأله 2061 - خريد و فروش گوشت و پيه و چرمى كه از ممالك غير اسلامى مىآورند، يا از دست كافر گرفته مىشود باطل است، ولى اگر انسان بداند كه آنها از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده خريد و فروش آنها اشكال ندارد.
مسأله 2062 - خريد و فروش گوشت و پيه و چرمى كه از دست مسلمان گرفته شود اشكال ندارد، ولى اگر انسان بداند كه آن مسلمان آن را از دست كافر گرفته و تحقيق نكرده كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده يا نه، خريدن آن حرام و معاملۀ آن باطل است.
مسأله 2063 - خريد و فروش مسكرات حرام و معاملۀ آنها باطل است.
مسأله 2064 - فروختن مال غصبى باطل است، و فروشنده بايد پولى را كه از خريدار گرفته به او برگرداند.
مسأله 2065 - اگر خريدار قصدش اين باشد كه پول جنس را ندهد معامله اشكال دارد.
مسأله 2066 - اگر خريدار بخواهد پول جنس را بعداً از حرام بدهد، و از اول هم قصدش اين باشد معامله اشكال دارد. و اگر از اول قصدش اين نباشد معامله صحيح است ولى بايد مقدارى را كه بدهكار است از مال حلال بدهد.
مسأله 2067 - خريد و فروش آلات لهو مثل تار و ساز حتى سازهاى كوچك حرام است.
مسأله 2068 - اگر چيزى را كه مىشود استفادۀ حلال از آن ببرند به قصد اين بفروشد كه آن را در حرام مصرف كنند مثلاً انگور را به اين قصد بفروشد كه از آن شراب تهيه نمايند، معاملۀ آن حرام و باطل است.
مسأله 2069 - خريد و فروش مجسمه و صابون يا چيزهاى ديگرى كه روى آن مجسمه دارد اشكال ندارد.
مسأله 2070 - خريدن چيزى كه از قمار، يا دزدى، يا از معاملۀ باطل تهيه شده باطل و تصرف در آن مال حرام است. و اگر كسى آن را بخرد بايد به صاحب اصلىاش برگرداند.
مسأله 2071 - اگر روغنى را كه با پيه مخلوط است بفروشد، چنانچه آن را معيّن كند مثلاً بگويد اين يك من روغن را مىفروشم، مشترى مىتواند معامله را بههم بزند، ولى اگر آن را معيّن نكند بلكه يك من روغن بفروشد، بعد روغنى كه پيه دارد بدهد، مشترى مىتواند آن روغن را پس بدهد و روغن خالص مطالبه نمايد.
مسأله 2072 - اگر مقدارى از جنسى را كه با وزن يا پيمانه مىفروشند به زيادتر از همان جنس بفروشد، مثلاً يك من گندم را به يك من و نيم گندم بفروشد. ربا و حرام است و گناه يك درهم ربا بزرگتر از آن است كه انسان هفتاد مرتبه با محرم خود زنا كند، بلكه اگر يكى از دو جنس سالم و ديگرى معيوب، يا جنس يكى خوب و جنس ديگرى بد باشد، يا با يكديگر تفاوت قيمت داشته باشند، چنانچه بيشتر از مقدارى كه مىدهد بگيرد، باز هم ربا و حرام است، پس اگر مس درست را
بدهد و بيشتر از آن مس شكسته بگيرد يا برنج صدرى را بدهد و بيشتر از آن برنج گرده بگيرد يا طلاى ساخته را بدهد و بيشتر از آن طلاى نساخته بگيرد، ربا و حرام مىباشد.
مسأله 2073 - اگر چيزى را كه اضافه مىگيرد غير از جنسى باشد كه مىفروشد، مثلاً يك من گندم به يك من گندم و يك قران پول بفروشد باز هم ربا و حرام است بلكه اگر چيزى زيادتر نگيرد ولى شرط كند كه خريدار عملى براى او انجام دهد، ربا و حرام مىباشد.
مسأله 2074 - اگر كسى كه مقدار كمتر را مىدهد چيزى علاوه كند؛ مثلاً يك من گندم و يك دستمال را به يك من و نيم گندم بفروشد، اگر مقدار كمتر، در قيمت مساوى با مقدار بيشتر همجنس آن باشد و كسى كه مقدار كمتر را مىدهد، براى خلاصى از فروش آن به زيادتر از همجنس، چيزى علاوه كند مثلاً يك من گندم اعلا و يك دستمال را به يك من و نيم گندم متوسّط بفروشد اشكال ندارد، و همچنين است اگر از هر دو طرف چيزى زياد كنند مثلاً يك من گندم و يك دستمال را به يك من و نيم گندم و يك دستمال بفروشد، ولى اگر چيز علاوه، براى فرار از ربا باشد، مثلاً يك من گندم خوب را به يك من و نيم گندم خوب مثل آن، بخواهد نسيه بفروشد و براى فرار از ربا، چيزى بر يك من گندم علاوه كند، جايز نيست.
مسأله 2075 - اگر چيزى را كه مثل پارچه با متر و ذرع مىفروشند يا چيزى را كه مثل گردو و تخم مرغ با شماره معامله مىكنند، بفروشد و زيادتر بگيرد مثلاً ده تا تخم مرغ بدهد و يازده تا بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 2076 - جنسى را كه در بعضى از شهرها با وزن، يا پيمانه مىفروشند و در بعضى از شهرها با شماره معامله مىكنند اگر در شهرى كه آن را با وزن يا پيمانه مىفروشند زيادتر بگيرد ربا و حرام است و در شهر ديگر ربا نيست.
مسأله 2077 - اگر چيزى را كه مىفروشد و عوضى را كه مىگيرد از يك جنس
نباشد زيادى گرفتن اشكال ندارد، پس اگر يك من برنج بفروشد و دو من گندم بگيرد معامله صحيح است.
مسأله 2078 - اگر جنسى را كه مىفروشد و عوضى را كه مىگيرد از يك چيز عمل آمده باشد، بايد در معامله زيادى نگيرد، پس اگر يك من روغن بفروشد و در عوض آن يك من و نيم پنير بگيرد، ربا و حرام است و احتياط واجب آن است كه اگر ميوۀ رسيده را با ميوۀ نارس معامله كند زيادى نگيرد.
مسأله 2079 - جو و گندم در ربا يك جنس حساب مىشود، پس اگر يك من گندم بدهد و يك من و پنج سير جو بگيرد، ربا و حرام است. و نيز اگر مثلاً ده من جو بخرد كه سر خرمن ده من گندم بدهد، چون جو را نقد گرفته و بعد از مدتى گندم را مىدهد، مثل آن است كه زيادى گرفته و حرام مىباشد.
مسأله 2080 - اگر مسلمان از كافرى كه در پناه اسلام نيست ربا بگيرد اشكال ندارد و نيز پدر و فرزند و زن و شوهر مىتوانند از يكديگر ربا بگيرند.
مسأله 2081 - براى فروشنده و خريدار شش چيز شرط است: اول: آن كه بالغ باشند. دوم: آن كه عاقل باشند. سوم: آن كه حاكم شرع آنان را از تصرف در اموالشان جلوگيرى نكرده باشد. چهارم: آن كه قصد خريد و فروش داشته باشند پس اگر مثلاً به شوخى بگويد مال خود را فروختم، معامله باطل است. پنجم: آن كه كسى آنها را مجبور نكرده باشد. ششم: آن كه جنس و عوضى را كه مىدهند مالك باشند يا مثل پدر و جد صغير، اختيار مال در دست آنان باشد، و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد.
مسأله 2082 - معامله با بچۀ نابالغ باطل است، اگرچه پدر يا جد آن بچه به او اجازه داده باشند كه معامله كند، ولى اگر بچه مميز باشد و چيز كم قيمتى را كه معاملۀ آن براى
بچهها متعارف است معامله كند اشكال ندارد، و نيز اگر طفل وسيله باشد كه پول را به فروشنده بدهد و جنس را به خريدار برساند، يا جنس را به خريدار بدهد و پول را به فروشنده برساند - چون واقعاً دو نفر بالغ با يكديگر معامله كردهاند - معامله صحيح است، ولى بايد فروشنده و خريدار يقين داشته باشند كه طفل جنس و پول را به صاحب آن مىرساند.
مسأله 2083 - اگر از بچۀ نابالغ چيزى بخرد، يا چيزى به او بفروشد بايد جنس يا پولى را كه از او گرفته به صاحب آن بدهد، يا از صاحبش رضايت بخواهد. و اگر صاحب آن را نمىشناسد و براى شناختن او هم وسيلهاى ندارد، بايد چيزى را كه از بچه گرفته از طرف صاحب آن مظالم بدهد ولى اگر چيزى را كه گرفته مال خود صغير باشد بايد به وليّش برساند، و اگر او را پيدا نكرد به حاكم شرع بدهد.
مسأله 2084 - اگر كسى با بچه نابالغ معامله كند و جنس يا پولى كه به بچه داده از بين برود نمىتواند از بچه يا ولىّ او مطالبه كند.
مسأله 2085 - اگر خريدار يا فروشنده را به معامله مجبور كنند چنانچه بعد از معامله راضى شود و بگويد راضى هستم، معامله صحيح است ولى احتياط مستحب آن است كه دوباره صيغۀ معامله را بخوانند.
مسأله 2086 - اگر انسان مال كسى را بدون اجازۀ او بفروشد چنانچه صاحب مال به فروش آن راضى نشود و اجازه نكند معامله باطل است.
مسأله 2087 - پدر و جد پدرى طفل در صورتى مىتوانند مال طفل را بفروشند كه براى او مفسده نداشته باشد بلكه بهتر آن است كه تا مصلحت نباشد نفروشند اما وصى پدر و وصى جد پدرى و حاكم شرع فقط در صورتى مىتوانند مال طفل را بفروشند كه مصلحت طفل در آن باشد.
مسأله 2088 - اگر كسى مالى را غصب كند و بفروشد و بعد از فروش، صاحب مال معامله را براى خودش اجازه دهد، معامله صحيح است و احتياط واجب آن
است كه مشترى و صاحب مال در منفعتى كه براى جنس و عوض آن بوده با يكديگر مصالحه كنند.
مسأله 2089 - اگر كسى مالى را غصب كند و بفروشد به قصد اين كه پول آن، مال خودش باشد، چنانچه صاحب مال معامله را اجازه نكند معامله باطل است، و اگر براى كسى هم كه مال را غصب كرده اجازه نمايد صحيح بودن معامله اشكال دارد.
مسأله 2090 - جنسى كه مىفروشند و چيزى كه عوض آن مىگيرند پنج شرط دارد:
اول: آن كه مقدار آن با وزن يا پيمانه يا شماره و مانند اينها معلوم باشد.
دوم: آن كه بتوانند آن را تحويل دهند، بنابراين فروختن اسبى كه فرار كرده صحيح نيست، ولى اگر بندهاى را كه فرار كرده با چيزى كه مىتواند تحويل دهد مثلاً با يك فرش بفروشد، اگرچه آن بنده پيدا نشود، معامله صحيح است و در غير بنده مشكل است.
سوم: خصوصياتى را كه در جنس و عوض هست و به واسطۀ آنها ميل مردم به معامله فرق مىكند معيّن نمايد.
چهارم: كسى در جنس، يا در عوض آن حقى نداشته باشد، پس مالى را كه انسان پيش كسى گرو گذاشته، بدون اجازۀ او نمىتواند بفروشد.
پنجم: آن كه بنابر احتياط، خودِ جنس را بفروشد نه منفعت آن را، اگرچه جايز بودن خالى از قوّت نيست، پس اگر مثلاً منفعت يك سالۀ خانه را بفروشد صحيح است، و چنانچه خريدار به جاى پول، منفعت ملك خود را بدهد، مثلاً فرشى را از كسى بخرد و عوض آن منفعت يك سالۀ خانۀ خود را به او واگذار كند اشكال ندارد، و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد.
مسأله 2091 - جنسى را كه در شهرى با وزن يا پيمانه معامله مىكنند در آن شهر انسان بايد با وزن يا پيمانه بخرد، ولى مىتواند همان جنس را در شهرى كه با ديدن
معامله مىكنند، با ديدن خريدارى نمايد.
مسأله 2092 - چيزى را كه با وزن خريد و فروش مىكنند با پيمانه هم مىشود معامله كرد، به اينطور كه اگر مثلاً مىخواهد ده من گندم بفروشد با پيمانهاى كه يك من گندم مىگيرد ده پيمانه بدهد.
مسأله 2093 - اگر يكى از شرطهايى كه گفته شد در معامله نباشد معامله باطل است ولى اگر خريدار و فروشنده راضى باشند كه در مال يكديگر تصرف كنند تصرف آنها اشكال ندارد.
مسأله 2094 - معاملۀ چيزى را كه وقف شده باطل است، ولى اگر به طورى خراب شود كه نتوانند استفادهاى را كه مال براى آنها وقف شده از آن ببرند، مثلاً حصير مسجد به طورى پاره شود كه نتوانند روى آن نماز بخوانند، فروش آن اشكال ندارد و در صورتى كه ممكن باشد بايد پول آن را در همان مسجد به مصرفى برسانند كه به مقصود وقف كننده نزديكتر باشد.
مسأله 2095 - هرگاه بين كسانى كه مال را براى آنان وقف كردهاند به طورى اختلاف پيدا شود كه اگر مال وقف را نفروشند، گمان آن برود كه مال يا جانى تلف شود، مىتوانند آن مال را بفروشند و بين موقوف عليهم تقسيم نمايند، ولى چنانچه اختلاف با تنها فروختن و تهيه مكان ديگر برطرف مىشود، لازم است آن موقوفه، به محل ديگر تبديل و يا با پول فروش آن محل ديگر خريده شود و به جاى مكان اول، و در همان جهت وقف اولى، وقف گردد.
مسأله 2096 - خريد و فروش ملكى كه آن را به ديگرى اجاره دادهاند اشكال ندارد، ولى استفادۀ آن ملك در مدت اجاره مال مستأجر است. و اگر خريدار نداند كه آن ملك را اجاره دادهاند، يا به گمان اين كه مدت اجاره كم است ملك را خريده باشد، پس از اطلاع مىتواند معاملۀ خودش را بههم بزند.
مسأله 2097 - در خريد و فروش لازم نيست صيغۀ عربى بخوانند، مثلاً اگر فروشنده به فارسى بگويد اين مال را در عوض اين پول فروختم و مشترى بگويد قبول كردم معامله صحيح است، ولى خريدار و فروشنده بايد قصد انشا داشته باشند؛ يعنى به گفتن اين دو جمله مقصودشان خريد و فروش باشد.
مسأله 2098 - اگر در موقع معامله صيغه نخوانند، ولى فروشنده در مقابل مالى كه از خريدار مىگيرد، مال خود را ملك او كند و او بگيرد، معامله صحيح است و هر دو مالك مىشوند.
مسأله 2099 - فروش ميوهاى كه گُل آن ريخته و دانه بسته به طورى كه معمولاً ديگر از آفت گذشته باشد، پيش از چيدن صحيح است. و نيز فروختن غوره بر درخت اشكال ندارد.
مسأله 2100 - اگر بخواهند ميوهاى را كه بر درخت است، پيش از آن كه گلش بريزد بفروشند، بايد چيزى كه داراى ماليت و قابل فروش جداگانه و ملك فروشنده باشد با آن ضميمه نمايند.
مسأله 2101 - اگر خرمايى را كه زرد يا سرخ شده، بر درخت بفروشند اشكال ندارد، ولى نبايد عوض آن را خرما بگيرند.
مسأله 2102 - فروختن خيار و بادمجان و سبزىها و مانند اينها كه سالى چند مرتبه چيده مىشود، در صورتى كه ظاهر و نمايان شده باشد و معيّن كنند كه مشترى در سال چند دفعه آن را بچيند اشكال ندارد.
مسأله 2103 - اگر خوشۀ گندم و جو را بعد از آن كه دانه بسته، به چيز ديگرى غير گندم و جو بفروشند اشكال ندارد.
مسأله 2104 - اگر جنسى را نقد بفروشند، خريدار و فروشنده، بعد از معامله مىتوانند جنس و پول را از يكديگر مطالبه نموده و تحويل بگيرند و تحويل دادن خانه و زمين و مانند اينها به اين است كه آن را در اختيار خريدار بگذارند كه بتواند در آن تصرف كند، و تحويل دادن فرش و لباس و مانند اينها به اين است كه آن را طورى در اختيار خريدار بگذارند كه اگر بخواهد آن را به جاى ديگر ببرد فروشنده جلوگيرى نكند.
مسأله 2105 - در معاملۀ نسيه بايد مدت كاملاً معلوم باشد، پس اگر جنسى را بفروشد كه سر خرمن پول آن را بگيرد، چون مدت كاملاً معيّن نشده معامله باطل است.
مسأله 2106 - اگر جنسى را نسيه بفروشد، پيش از تمام شدن مدتى كه قرار گذاشتهاند، نمىتواند عوض آن را از خريدار مطالبه نمايد، ولى اگر خريدار بميرد و از خودش مال داشته باشد، فروشنده مىتواند پيش از تمام شدن مدت، طلبى را كه دارد از ورثۀ او مطالبه نمايد.
مسأله 2107 - اگر جنسى را نسيه بفروشد، بعد از تمام شدن مدتى كه قرار گذاشتهاند، مىتواند عوض آن را از خريدار مطالبه نمايد، ولى اگر خريدار نتواند بپردازد، بايد او را مهلت دهد.
مسأله 2108 - اگر به كسى كه قيمت جنس را نمىداند، مقدارى نسيه بدهد و قيمت آن را به او نگويد معامله باطل است. ولى اگر به كسى كه قيمت نقدى جنس را مىداند نسيه بدهد و گرانتر حساب كند، مثلاً بگويد جنسى را كه به تو نسيه مىدهم تومانى يك ريال از قيمتى كه نقد مىفروشم گرانتر حساب مىكنم و او قبول كند اشكال ندارد.
مسأله 2109 - كسى كه جنسى را نسيه فروخته و براى گرفتن پول آن مدتى قرار داده، اگر مثلاً بعد از گذشتن نصف مدت، مقدارى از طلب خود را كم كند و بقيه را نقد بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 2110 - معاملۀ سلف آن است كه مشترى پول را بدهد كه بعد از مدتى جنس را تحويل بگيرد و اگر بگويد اين پول را مىدهم كه مثلاً بعد از شش ماه فلان جنس را بگيرم و فروشنده بگويد قبول كردم، يا فروشنده پول را بگيرد و بگويد فلان جنس را فروختم كه بعد از شش ماه تحويل بدهم معامله صحيح است.
مسأله 2111 - اگر پول طلا و نقره را سلف بفروشد و عوض آن را پول طلا و نقره بگيرد معامله باطل است. ولى اگر جنسى را سلف بفروشد و عوض آن را جنس ديگر يا پول بگيرد معامله صحيح است. و احتياط مستحب آن است در عوض جنسى كه مىفروشد پول بگيرد و جنس ديگر نگيرد.
مسأله 2112 - معاملۀ سلف شش شرط دارد:
اول: خصوصياتى را كه قيمت جنس به واسطۀ آنها فرق مىكند معيّن نمايند. ولى دقت زياد هم لازم نيست، همين قدر كه مردم بگويند خصوصيات آن معلوم شده كافى است، پس معاملۀ سلف در نان و گوشت و پوست حيوان و مانند اينها در صورتى كه نشود خصوصياتشان را به طورى معيّن كنند كه براى مشترى مجهول نباشد و معامله غررى باشد باطل است.
دوم: پيش از آن كه خريدار و فروشنده از هم جدا شوند، خريدار تمام قيمت را به فروشنده بدهد، يا به مقدار پول آن از فروشنده طلبكار باشد كه در اين صورت بهتر آن است كه فروشنده پول جنس را به ذمه مشترى قرار دهد، پس از آن مشترى طلبى را كه
از فروشنده دارد بابت پول جنسى كه به ذمۀ او است حساب كند و چنانچه مقدارى از قيمت آن را بدهد، اگرچه معامله به آن مقدار صحيح است ولى فروشنده مىتواند معاملۀ همان مقدار را بههم بزند.
سوم: مدت را كاملاً معيّن كنند، و اگر مثلاً بگويد تا اول خرمن جنسى را تحويل مىدهم چون مدت كاملاً معلوم نشده معامله باطل است.
چهارم: وقتى را براى تحويل جنس معيّن كنند كه در آن وقت، به قدرى از آن جنس وجود داشته باشد كه اطمينان داشته باشند كه ناياب نخواهد بود.
پنجم: بنابر احتياط واجب جاى تحويل جنس را معيّن نمايند، ولى اگر از حرفهاى آنان جاى آن معلوم باشد لازم نيست اسم آنجا را ببرند.
ششم: وزن يا پيمانۀ آن را معيّن كنند و جنسى را هم كه معمولاً با ديدن، معامله مىكنند اگر سلف بفروشند اشكال ندارد، ولى بايد مثل بعضى از اقسام گردو و تخممرغ تفاوت افراد آن به قدرى كم باشد كه مردم به آن اهميت ندهند.
مسأله 2113 - انسان نمىتواند جنسى را كه سلف خريده پيش از تمام شدن مدت بفروشد و بعد از تمام شدن مدت، اگرچه آن را تحويل نگرفته باشد، فروختن آن اشكال ندارد.
مسأله 2114 - در معاملۀ سلف اگر فروشنده جنسى را كه قرارداد كرده، بدهد، مشترى بايد قبول كند. و نيز اگر بهتر از آنچه قرار گذاشته بدهد؛ يعنى همان اوصاف را با زيادتى كمال دارا باشد، مشترى بايد قبول نمايد و اگر اينطور نباشد لازم نيست قبول كند مثل آن كه بندۀ جاهل خريده باشد و بايع بخواهد عالم بدهد.
مسأله 2115 - اگر جنسى را كه فروشنده مىدهد، پستتر از جنسى باشد كه قرارداد كرده، مشترى مىتواند قبول نكند.
مسأله 2116 - اگر فروشنده به جاى جنسى كه قرارداد كرده، جنس ديگرى بدهد، در صورتى كه مشترى راضى شود اشكال ندارد.
مسأله 2117 - اگر جنسى را كه سلف فروخته در موقعى كه بايد آن را تحويل دهد، ناياب شود و نتواند آن را تهيه كند، مشترى مىتواند صبر كند تا تهيه نمايد يا معامله را بههم بزند و چيزى را كه داده پس بگيرد.
مسأله 2118 - اگر جنسى را بفروشد و قرار بگذارد كه بعد از مدتى تحويل دهد و پول آن را هم بعد از مدتى بگيرد، معامله باطل است.
مسأله 2119 - اگر طلا را به طلا يا نقره را به نقره بفروشد، سكهدار باشند يا بىسكه، در صورتى كه وزن يكى از آنها زيادتر از ديگرى باشد معامله حرام و باطل است.
مسأله 2120 - اگر طلا را به نقره، يا نقره را به طلا بفروشد، معامله صحيح است و لازم نيست وزن آنها مساوى باشد.
مسأله 2121 - اگر طلا يا نقره را به طلا يا نقره بفروشند، بايد فروشنده و خريدار پيش از آن كه از يكديگر جدا شوند، جنس و عوض آن را به يكديگر تحويل دهند و اگر هيچ مقدار از چيزى را كه قرار گذاشتهاند تحويل ندهند معامله باطل است.
مسأله 2122 - اگر فروشنده يا خريدار تمام چيزى را كه قرار گذاشته تحويل دهد و ديگرى مقدارى از آن را تحويل دهد و از يكديگر جدا شوند، اگرچه معامله به آن مقدار صحيح است ولى كسى كه تمام مال به دست او نرسيده مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2123 - اگر مقدارى خاك نقرۀ معدن را به همان مقدار نقرۀ خالص و يا مقدارى خاك طلاى معدن را به همان مقدار طلاى خالص بفروشند، معامله باطل است. ولى فروختن خاك نقره به طلا و خاك طلا به نقره به هر صورت اشكال ندارد.
مسأله 2124 - حق بههم زدن معامله را خيار مىگويند و خريدار و فروشنده در يازده صورت مىتوانند معامله را بههم بزنند:
اول: آن كه از مجلس معامله متفرق نشده باشند و اين خيار را (خيار مجلس) مىگويند.
دوم: آن كه مغبون شده باشند. (خيار غَبْن).
سوم: در معامله قرارداد كنند كه تا مدت معينى هر دو يا يكى از آنان بتوانند معامله را بههم بزنند (خيار شرط).
چهارم: فروشنده يا خريدار، مال خود را بهتر از آنچه هست نشان دهد و طورى كند كه قيمت مال در نظر مردم زياد شود (خيار تدليس).
پنجم: فروشنده يا خريدار شرط كند كه كارى انجام دهد، يا شرط كند مالى را كه مىدهد طور مخصوصى باشد، و به آن شرط عمل نكند كه در اين صورت ديگرى مىتواند معامله را بههم بزند (خيار تخلف شرط).
ششم: در جنس يا عوض آن عيبى باشد (خيار عيب).
هفتم: معلوم شود مقدارى از جنسى را كه فروختهاند، مال ديگرى است، كه اگر صاحب آن به معامله راضى نشود، خريدار مىتواند معامله را بههم بزند يا پول آن مقدار را از فروشنده بگيرد، و نيز اگر معلوم شود مقدارى از چيزى را كه خريدار عوض قرار داده، مال ديگرى است و صاحب آن راضى نشود، فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند، يا عوض آن مقدار را از خريدار بگيرد (خيار شركت).
هشتم: فروشنده خصوصيات جنس معينى را كه مشترى نديده به او بگويد بعد معلوم شود طورى كه گفته نبوده است. كه در اين صورت مشترى مىتواند معامله را بههم بزند، و نيز اگر مشترى خصوصيات عوض معينى را كه مىدهد بگويد، بعد معلوم شود طورى كه گفته نبوده است، فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند (خيار رؤيت).
نهم: مشترى پول جنسى را كه نقد خريده تا سه روز ندهد و فروشنده هم، جنس را تحويل ندهد كه اگر مشترى شرط نكرده باشد كه دادن پول را تأخير بيندازد و شرط تأخير جنس هم نشده باشد فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند ولى اگر جنسى را كه خريده مثل بعضى از ميوهها باشد كه اگر يك روز بماند ضايع مىشود، چنانچه تا شب پول آن را ندهد و شرط نكرده باشد كه دادن پول را تأخير بيندازد و شرط تأخير جنس هم نشده باشد، فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند (خيار تأخير).
دهم: حيوانى را خريده باشد كه خريدار تا سه روز مىتواند معامله را بههم بزند (خيار حيوان).
يازدهم: فروشنده نتواند جنسى را كه فروخته تحويل دهد، مثلاً اسبى را كه فروخته فرار نمايد كه در اين صورت مشترى مىتواند معامله را بههم بزند (خيار تعذر تسليم).
و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد.
مسأله 2125 - اگر خريدار قيمت جنس را نداند، يا در موقع معامله غفلت كند و جنس را گرانتر از قيمت معمولى آن بخرد، چنانچه به قدرى گران خريده كه مردم او را مغبون مىدانند و به كمى و زيادى آن اهميت مىدهند، مىتواند معامله را بههم بزند و نيز اگر فروشنده قيمت جنس را نداند، يا موقع معامله غفلت كند و جنس را ارزانتر از قيمت آن بفروشد در صورتى كه مردم به مقدارى كه ارزان فروخته اهميت بدهند و او را مغبون بدانند، مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2126 - در معاملۀ بيع شرط، كه مثلاً خانۀ هزار تومانى را به دويست تومان مىفروشند و قرار مىگذارند كه اگر فروشنده سر مدت پول را بدهد بتواند معامله را بههم بزند، در صورتى كه خريدار و فروشنده قصد خريد و فروش داشته باشند معامله صحيح است.
مسأله 2127 - در معاملۀ بيع شرط اگرچه فروشنده اطمينان داشته باشد كه هرگاه سر مدت پول را ندهد، خريدار ملك را به او مىدهد معامله صحيح است، ولى اگر سر
مدت پول را ندهد، حق ندارد ملك را از خريدار مطالبه كند و اگر خريدار بميرد، نمىتواند ملك را از ورثۀ او مطالبه نمايد.
مسأله 2128 - اگر چاى اعلا را با چاى پست مخلوط كند و به اسم چاى اعلا بفروشد، مشترى مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2129 - اگر خريدار بفهمد مالى را كه گرفته عيبى دارد مثلاً حيوانى را بخرد و بفهمد كه يك چشم آن كور است، چنانچه آن عيب پيش از معامله در مال بوده و او نمىدانسته، مىتواند معامله را بههم بزند، يا فرق قيمت سالم و معيوب آن را معيّن كند و به نسبت تفاوت قيمت سالم و معيوب از پولى كه به فروشنده داده پس بگيرد مثلاً مالى را كه به چهار تومان خريده، اگر بفهمد معيوب است، در صورتى كه قيمت سالم آن هشت تومان و قيمت معيوب آن شش تومان باشد، چون فرق قيمت سالم و معيوب يك چهارم مىباشد مىتواند يك چهارم پولى را كه داده يعنى يك تومان از فروشنده بگيرد.
مسأله 2130 - اگر فروشنده بفهمد در عوضى كه گرفته عيبى هست چنانچه آن عيب پيش از معامله در عوض بوده و او نمىدانسته مىتواند معامله را بههم بزند، يا تفاوت قيمت سالم و معيوب را به دستورى كه در مسأله پيش گفته شد بگيرد.
مسأله 2131 - اگر بعد از معامله و پيش از تحويل گرفتن مال عيبى در آن پيدا شود، خريدار مىتواند معامله را بههم بزند، و نيز اگر در عوض مال بعد از معامله و پيش از تحويل گرفتن، عيبى پيدا شود، فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند، ولى اگر بخواهند تفاوت قيمت بگيرند اشكال دارد.
مسأله 2132 - اگر بعد از معامله عيب مال را بفهمد و فوراً معامله را بههم نزند، ديگر حق بههم زدن معامله را ندارد.
مسأله 2133 - هرگاه بعد از خريدن جنس عيب آن را بفهمد، اگرچه فروشنده حاضر نباشد مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2134 - در چهار صورت اگر خريدار بفهمد مال عيبى دارد نمىتواند معامله را بههم بزند، يا تفاوت قيمت بگيرد: اول: آن كه موقع خريدن، عيب مال را بداند. دوم:
به عيب مال راضى شود. سوم: در وقت معامله بگويد: اگر مال عيبى داشته باشد، پس نمىدهم و تفاوت قيمت هم نمىگيرم. چهارم: فروشنده در وقت معامله بگويد: اين مال را با هر عيبى كه دارد مىفروشم، ولى اگر عيبى را معيّن كند و بگويد مال را با اين عيب مىفروشم و معلوم شود عيب ديگرى هم دارد، خريدار مىتواند براى عيبى كه فروشنده معيّن نكرده مال را پس دهد، يا تفاوت بگيرد.
مسأله 2135 - در سه صورت اگر خريدار بفهمد مال عيبى دارد، نمىتواند معامله را بههم بزند، ولى مىتواند تفاوت قيمت بگيرد:
اول: آن كه بعد از معامله تغييرى در مال بدهد كه مردم بگويند به طورى كه خريدارى و تحويل داده شده باقى نمانده است.
دوم: بعد از معامله بفهمد مال عيب دارد و فقط حق برگرداندن آن را ساقط كند.
سوم: بعد از تحويل گرفتن مال، عيب ديگرى در آن پيدا شود. ولى اگر حيوان معيوبى را بخرد و پيش از گذشتن سه روز، عيب ديگرى پيدا كند اگرچه آن را تحويل گرفته باشد باز هم مىتواند آن را پس دهد، و نيز اگر فقط خريدار تا مدتى حق بههم زدن معامله را داشته باشد و در آن مدت، مال عيب ديگرى پيدا كند، اگرچه آن را تحويل گرفته باشد، مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2136 - اگر انسان مالى داشته باشد كه خودش آن را نديده و ديگرى خصوصيات آن را براى او گفته باشد، چنانچه او همان خصوصيات را به مشترى بگويد و آن را بفروشد و بعد از فروش بفهمد كه بهتر از آن بوده مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2137 - اگر فروشنده قيمت خريد جنس را به مشترى بگويد بايد تمام چيزهايى را كه به واسطۀ آنها قيمت مال كم يا زياد مىشود بگويد اگرچه به همان
قيمت يا به كمتر از آن بفروشد، مثلاً بايد بگويد كه نقد خريده است يا نسيه.
مسأله 2138 - اگر انسان جنسى را به كسى بدهد و قيمت آن را معيّن كند و بگويد اين جنس را به اين قيمت بفروش و هرچه زيادتر فروختى مال خودت باشد، هرچه زيادتر از آن قيمت بفروشد مال دلال است. و نيز اگر بگويد اين جنس را به اين قيمت به تو فروختم و او بگويد قبول كردم يا به قصد فروختن، جنس را به او بدهد و او هم به قصد خريدن بگيرد، هر چه زيادتر از آن قيمت بفروشد مال خود او است.
مسأله 2139 - اگر قصاب گوشت نر بفروشد و به جاى آن، گوشت ماده بدهد معصيت كرده است، پس اگر آن گوشت را معيّن كرده و گفته اين گوشت نر را مىفروشم، مشترى مىتواند معامله را بههم بزند. و اگر آن را معيّن نكرده، در صورتى كه مشترى به گوشتى كه گرفته راضى نشود، قصاب بايد گوشت نر به او بدهد.
مسأله 2140 - اگر مشترى به بزاز بگويد پارچهاى مىخواهم كه رنگ آن نرود و بزاز پارچهاى به او بفروشد كه رنگ آن برود، مشترى مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2141 - قسم خوردن در معامله اگر راست باشد مكروه است و اگر دروغ باشد حرام است.
مسأله 2142 - اگر دو نفر بخواهند با هم شركت كنند، چنانچه قبل از خواندن عقد شركت يا بعد از آن هر كدام مقدارى از مال خود را با مال ديگرى به طورى مخلوط كند كه از يكديگر تشخيص داده نشود و به عربى يا به زبان ديگر صيغه شركت را بخوانند، يا كارى كنند كه معلوم باشد مىخواهند با يكديگر شريك باشند، شركت آنان صحيح است.
مسأله 2143 - اگر چند نفر در مزدى كه از كار خودشان مىگيرند با يكديگر شركت كنند، مثل دلاكها كه قرار مىگذارند هر قدر مزد گرفتند با هم قسمت كنند شركت آنان صحيح نيست.
مسأله 2144 - اگر دو نفر با يكديگر شركت كنند كه هر كدام به اعتبار خود جنسى بخرد و قيمت آن را خودش بدهكار شود ولى در جنسى كه هر كدام خريدهاند و در استفادۀ آن با يكديگر شريك باشند صحيح نيست اما اگر هر كدام ديگرى را وكيل كند كه جنس را براى او نسيه بخرد بعد هر شريكى جنس را براى خودش و شريكش بخرد كه هر دو بدهكار شوند شركت صحيح است.
مسأله 2145 - كسانى كه به واسطۀ عقد شركت با هم شريك مىشوند، بايد مكلف و عاقل باشند و از روى قصد و اختيار شركت كنند، و نيز بايد بتوانند در مال خود
تصرف نمايند، پس آدم سفيهى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند، اگر حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد اگر شركت كند صحيح نيست.
مسأله 2146 - اگر در عقد شركت شرط كنند كسى كه كار مىكند يا بيشتر از شريك ديگر كار مىكند بيشتر منفعت ببرد، يا شرط كنند كسى كه كار نمىكند، يا كمتر كار مىكند بيشتر منفعت ببرد، بايد به شرطى كه كردهاند عمل نمايند.
مسأله 2147 - اگر قرار بگذارند كه همۀ استفاده را يك نفر ببرد صحيح نيست ولى اگر قرار بگذارند كه تمام ضرر يا بيشتر آن را يكى از آنان بدهد شركت و قرارداد هر دو صحيح است.
مسأله 2148 - اگر شرط نكنند كه يكى از شريكها بيشتر منفعت ببرد چنانچه سرمايۀ آنان يك اندازه باشد منفعت و ضرر را هم به يك اندازه مىبرند و اگر سرمايۀ آنان يك اندازه نباشد، بايد منفعت و ضرر را به نسبت سرمايه قسمت نمايند، مثلاً اگر دو نفر شركت كنند و سرمايۀ يكى از آنان دو برابر سرمايۀ ديگرى باشد سهم او از منفعت و ضرر دو برابر سهم ديگرى است، چه هر دو به يك اندازه كار كنند يا يكى كمتر كار كند، يا هيچ كار نكند.
مسأله 2149 - اگر در عقد شركت شرط كنند كه هر دو با هم خريد و فروش نمايند، يا هر كدام به تنهايى معامله كنند، يا فقط يكى از آنان معامله كند، بايد به قرارداد عمل نمايند.
مسأله 2150 - اگر معيّن نكنند كه كدام يك آنان با سرمايه خريد و فروش نمايد، هيچيك آنان بدون اجازۀ ديگرى نمىتواند با آن سرمايه معامله كند.
مسأله 2151 - شريكى كه اختيار سرمايۀ شركت با او است بايد به قرارداد شركت عمل كند، مثلاً اگر با او قرار گذاشتهاند كه نسيه بخرد يا نقد بفروشد، يا جنس را از محل مخصوصى بخرد، بايد به همان قرارداد رفتار نمايد و اگر با او قرارى نگذاشته
باشند، بايد داد و ستدى نمايد كه براى شركت ضرر نداشته باشد و معاملات را به طورى كه متعارف است انجام دهد، پس اگر مثلاً معمول است كه نقد بفروشد يا مال شركت را در مسافرت همراه خود نبرد بايد به همينطور عمل نمايد و اگر معمول است كه نسيه بدهد يا مال را به سفر ببرد مىتواند همينطور عمل كند.
مسأله 2152 - شريكى كه با سرمايۀ شركت معامله مىكند، اگر بر خلاف قراردادى كه با او كردهاند خريد و فروش كند و خسارتى براى شركت پيش آيد ضامن است، ولى اگر بعداً به قراردادى كه شده معامله كند صحيح است، و نيز اگر با او قراردادى نكرده باشند و بر خلاف معمول معامله كند، ضامن مىباشد، اما اگر بعداً مطابق معمول معامله كند معاملۀ او صحيح است.
مسأله 2153 - شريكى كه با سرمايۀ شركت معامله مىكند اگر زيادهروى ننمايد و در نگهدارى سرمايه كوتاهى نكند و اتفاقاً مقدارى از آن يا تمام آن تلف شود ضامن نيست.
مسأله 2154 - شريكى كه با سرمايۀ شركت معامله مىكند اگر بگويد سرمايه تلف شده و پيش حاكم شرع قسم بخورد، بايد حرف او را قبول كرد.
مسأله 2155 - اگر تمام شريكها از اجازهاى كه به تصرف در مال يكديگر دادهاند برگردند، هيچ كدام نمىتوانند در مال شركت تصرف كنند، و اگر يكى از آنان از اجازۀ خود برگردد، شريكهاى ديگر حق تصرف ندارند، ولى كسى كه از اجازۀ خود برگشته، مىتواند در مال شركت تصرف كند.
مسأله 2156 - هر وقت يكى از شريكها تقاضا كند كه سرمايۀ شركت را قسمت كنند، اگرچه شركت مدت داشته باشد، بايد ديگران قبول نمايند. مگر آن كه قسمت مشتمل بر رد يا مستلزم ضرر بر شريك ديگر باشد، كه در اين صورت نمىتواند او را وادار به قبول قسمت نمايد.
مسأله 2157 - اگر يكى از شريكها بميرد، يا ديوانه، يا بيهوش شود يا سفيه شود و
حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كند شريكهاى ديگر نمىتوانند در مال شركت تصرف كنند.
مسأله 2158 - اگر شريك، چيزى را نسيه براى خود بخرد، نفع و ضررش مال خود او است ولى اگر براى شركت بخرد و شريك ديگر بگويد به آن معامله راضى هستم، نفع و ضررش مال هر دوى آنان است.
مسأله 2159 - اگر با سرمايۀ شركت معاملهاى كنند، بعد بفهمند شركت باطل بوده چنانچه طورى باشد كه اگر مىدانستند شركت درست نيست، به تصرف در مال يكديگر راضى بودند، معامله صحيح است و هر چه از آن معامله پيدا شود، مال همۀ آنان است، و اگر اينطور نباشد، در صورتى كه كسانى كه به تصرف ديگران راضى نبودهاند، بگويند به آن معامله راضى هستيم معامله صحيح وگرنه باطل مىباشد. و در هر صورت هر كدام آنان كه براى شركت كارى كرده است، اگر به قصد مجانى كار نكرده باشد، مىتواند مزد زحمتهاى خود را به اندازۀ معمول از شريكهاى ديگر بگيرد.
مسأله 2160 - صلح آن است كه انسان با ديگرى سازش كند كه مقدارى از مال يا منفعت مال خود را ملك او كند، يا از طلب، يا حق خود بگذرد خواه در برابر عوض باشد يا بدون عوض.
مسأله 2161 - دو نفرى كه چيزى را به يكديگر صلح مىكنند بايد بالغ و عاقل باشند، و كسى آنها را مجبور نكرده باشد و قصد صلح داشته باشند، و حاكم شرع هم آنان را از تصرف در اموالشان جلوگيرى نكرده باشد.
مسأله 2162 - لازم نيست صيغۀ صلح به عربى خوانده شود، بلكه با هر لفظى كه بفهماند با هم صلح و سازش كردهاند صحيح است.
مسأله 2163 - اگر كسى گوسفندهاى خود را به چوپان بدهد كه مثلاً يك سال نگهدارى كند و از شير آن استفاده نمايد و مقدارى روغن بدهد، چنانچه شير گوسفند را در مقابل زحمتهاى چوپان و آن روغن صلح كند صحيح است ولى اگر گوسفند را يك ساله به چوپان اجاره دهد كه از شير آن استفاده كند و در عوض، مقدارى روغن بدهد اشكال دارد.
مسأله 2164 - اگر كسى بخواهد طلب يا حق خود را به ديگرى صلح كند در صورتى صحيح است كه او قبول نمايد.
مسأله 2165 - اگر انسان مقدار بدهى خود را بداند و طلبكار او نداند، چنانچه طلبكار طلب خود را به كمتر از مقدارى كه هست صلح كند مثلاً پنجاه تومان طلبكار باشد و طلب خود را به ده تومان صلح نمايد، زيادى براى بدهكار حلال نيست مگر آن كه مقدار بدهى خود را به او بگويد و او را راضى كند يا طورى باشد كه اگر مقدار طلب خود را مىدانست، باز هم به آن مقدار صلح مىكرد.
مسأله 2166 - اگر بخواهند دو چيزى را كه از يك جنس و وزن آنها معلوم است به يكديگر صلح كنند، در صورتى صحيح است كه وزن يكى بيشتر از ديگرى نباشد، ولى اگر وزن آنها معلوم نباشد، اگرچه احتمال دهند كه وزن يكى بيشتر از ديگرى است صلح صحيح است.
مسأله 2167 - اگر دو نفر از يك نفر طلبكار باشند، يا دو نفر از دو نفر ديگر طلبكار باشند و بخواهند طلبهاى خود را به يكديگر صلح كنند، چنانچه طلب آنان از يك جنس و وزن آنها يكى باشد مثلاً هر دو ده من گندم طلبكار باشند، مصالحۀ آنان صحيح است، و همچنين است اگر جنس طلب آنان يكى نباشد مثلاً يكى ده من برنج و ديگرى دوازده من گندم طلبكار باشد. ولى اگر طلب آنان از يك جنس و چيزى باشد كه معمولاً با وزن يا پيمانه آن را معامله مىكنند، در صورتى كه وزن يا پيمانۀ آنها مساوى نباشد، مصالحۀ آنان باطل است.
مسأله 2168 - اگر از كسى طلبى دارد كه بايد بعد از مدتى بگيرد چنانچه طلب خود را به مقدار كمترى صلح كند و مقصودش اين باشد كه از مقدارى از طلب خود گذشت كند و بقيه را نقد بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 2169 - اگر دو نفر چيزى را با هم صلح كنند، با رضايت يكديگر مىتوانند صلح را بههم بزنند و نيز اگر در ضمن معامله براى هر دو يا يكى از آنان، حق بههم زدن معامله را قرار داده باشند، كسى كه آن حق را دارد مىتواند صلح را بههم بزند.
مسأله 2170 - تا وقتى خريدار و فروشنده از مجلس معامله متفرق نشدهاند
مىتوانند معامله را بههم بزنند و نيز اگر مشترى حيوانى را بخرد تا سه روز حق بههم زدن معامله را دارد و همچنين اگر پول جنسى را كه نقد خريده تا سه روز ندهد و جنس را تحويل نگيرد، فروشنده مىتواند معامله را بههم بزند، ولى كسى كه مال را صلح مىكند در اين سه صورت حق بههم زدن صلح را ندارد و در هشت صورت ديگر كه در احكام خريد و فروش گفته شد مىتواند صلح را بههم بزند.
مسأله 2171 - اگر چيزى را كه به صلح گرفته معيوب باشد مىتواند صلح را بههم بزند، ولى نمىتواند تفاوت قيمت صحيح و معيوب را بگيرد.
مسأله 2172 - هرگاه مال خود را به كسى صلح نمايد و با او شرط كند كه اگر بعد از مرگ وارثى نداشتم بايد چيزى را كه به تو صلح كردم وقف كنى و او هم اين شرط را قبول كند، بايد به شرط عمل نمايد.
مسأله 2173 - اجاره دهنده و كسى كه چيزى را اجاره مىكند بايد مكلف و عاقل باشند و به اختيار خودشان اجاره را انجام دهند و نيز بايد در مال خود حق تصرف داشته باشند، پس سفيهى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند چنانچه حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد اگر چيزى را اجاره كند، يا اجاره دهد صحيح نيست.
مسأله 2174 - انسان مىتواند از طرف ديگرى وكيل شود و مال او را اجاره دهد.
مسأله 2175 - اگر ولىّ، يا قيّم بچه مال او را اجاره دهد، يا خود او را اجير ديگرى نمايد اشكال ندارد. و اگر مدتى از زمان بالغ شدن او را جزء مدت اجاره قرار دهد، بعد از آن كه بچه بالغ شد، مىتواند بقيۀ اجاره را بههم بزند، ولى هرگاه طورى بوده كه اگر مقدارى از زمان بالغ بودن بچه را جزء مدت اجاره نمىكرد، بر خلاف مصلحت بچه بود، نمىتواند اجاره را بههم بزند.
مسأله 2176 - بچۀ صغيرى را كه ولىّ ندارد بدون اجازۀ مجتهد نمىشود اجير كرد، و كسى كه به مجتهد دسترسى ندارد، مىتواند از يك نفر مؤمن كه عادل باشد، اجازه بگيرد و او را اجير نمايد. به شرط آن كه اجير گرفتن بچه نابالغ به مصلحت او، بلكه بنابر احتياط واجب ترك آن داراى مفسده براى بچۀ نابالغ باشد.
مسأله 2177 - اجاره دهنده و مستأجر لازم نيست صيغۀ عربى بخوانند بلكه اگر مالك به كسى بگويد، ملك خود را به تو اجاره دادم و او بگويد قبول كردم، اجاره صحيح است. و نيز اگر حرفى نزنند و مالك به قصد اين كه ملك را اجاره دهد، آن را به مستأجر واگذار كند و او هم به قصد اجاره كردن بگيرد اجاره صحيح مىباشد.
مسأله 2178 - اگر انسان بدون صيغه خواندن بخواهد براى انجام عملى اجير شود، همين كه با رضايت طرف معامله، مشغول آن عمل شد اجاره صحيح است.
مسأله 2179 - كسى كه نمىتواند حرف بزند، اگر با اشاره بفهماند كه ملك را اجاره داده، يا اجاره كرده صحيح است.
مسأله 2180 - اگر خانه يا دكان يا اتاقى را اجاره كند و صاحب ملك با او شرط كند كه فقط خود او از آنها استفاده نمايد، مستأجر نمىتواند آن را به ديگرى اجاره دهد و اگر شرط نكند مىتواند آن را به ديگرى اجاره دهد، ولى اگر بخواهد به زيادتر از مقدارى كه اجاره كرده آن را اجاره دهد، بايد در آن، كارى مانند تعمير و سفيدكارى انجام داده باشد، يا به غير جنسى كه اجاره كرده آن را اجاره دهد مثلاً اگر با پول اجاره كرده به گندم يا چيز ديگر اجاره دهد.
مسأله 2181 - اگر اجير با انسان شرط كند كه فقط براى خود انسان كار كند، نمىشود او را به ديگرى اجاره داد، و اگر شرط نكند، چنانچه او را به چيزى كه اجرت او قرار داده اجاره دهد، بايد زيادتر نگيرد و اگر به چيز ديگرى اجاره دهد، مىتواند زيادتر بگيرد.
مسأله 2182 - اگر غير خانه و دكان و اتاق و اجير، چيز ديگر - مثلاً زمين - را اجاره كند و مالك با او شرط نكند كه فقط خودش از آن استفاده نمايد، اگرچه بيشتر از مقدارى كه اجاره كرده آن را اجاره دهد اشكال ندارد.
مسأله 2183 - اگر خانه يا دكانى را مثلاً يك ساله به صد تومان اجاره كند و از نصف آن خودش استفاده نمايد، مىتواند نصف ديگر آن را به صد تومان اجاره دهد، ولى اگر
بخواهد نصف آن را به زيادتر از مقدارى كه اجاره كرده مثلاً به صد و بيست تومان اجاره دهد، بايد در آن، كارى مانند تعمير انجام داده باشد يا به غير جنسى كه اجاره كرده اجاره دهد.
مسأله 2184 - مالى را كه اجاره مىدهند چند شرط دارد: اول: آن كه معيّن باشد، پس اگر بگويد يكى از خانههاى خود را اجاره دادم درست نيست. دوم: مستأجر آن را ببيند، يا كسى كه آن را اجاره مىدهد طورى خصوصيات آن را بگويد كه كاملاً معلوم باشد. سوم: تحويل دادن آن ممكن باشد، پس اجاره دادن اسبى كه فرار كرده باطل است. چهارم: آن مال به واسطۀ استفاده كردن از بين نرود، پس اجاره دادن نان و ميوه و خوردنىهاى ديگر صحيح نيست. پنجم: استفادهاى كه مال را براى آن اجاره دادهاند ممكن باشد، پس اجاره دادن زمين براى زراعت در صورتى كه آب باران كفايت آن را نكند و از آب نهر هم مشروب نشود، صحيح نيست. ششم: چيزى را كه اجاره مىدهد مال خود او باشد، و اگر مال كس ديگر را اجاره دهد، در صورتى صحيح است كه صاحبش رضايت دهد.
مسأله 2185 - اجاره دادن درخت براى آن كه از ميوهاش استفاده كنند اشكال ندارد.
مسأله 2186 - زن مىتواند براى آن كه از شيرش استفاده كنند اجير شود و لازم نيست از شوهر خود اجازه بگيرد، ولى اگر به واسطۀ شيردادن، حق شوهر از بين برود، بدون اجازۀ او نمىتواند اجير شود.
مسأله 2187 - استفادهاى كه مال را براى آن اجاره مىدهند چهار شرط دارد:
اول: آن كه حلال باشد، بنابراين اجاره دادن دكان براى شراب فروشى يا نگهدارى شراب و كرايه دادن حيوان براى حمل و نقل شراب باطل است.
دوم: پول دادن براى آن استفاده در نظر مردم بيهوده نباشد.
سوم: اگر چيزى را كه اجاره مىدهند چند استفاده دارد، استفادهاى را كه مستأجر بايد از آن ببرد معيّن نمايند؛ مثلاً اگر حيوانى را كه سوارى مىدهد و بار مىبرد اجاره دهند، بايد در موقع اجاره معيّن كنند كه سوارى يا باربرى آن، مال مستأجر است يا همۀ استفادههاى آن.
چهارم: مدت استفاده را معيّن نمايند و اگر مدت معلوم نباشد ولى عمل را معيّن كنند مثلاً با خياط قرار بگذارند كه لباس معينى را به طور مخصوصى بدوزد كافى است.
مسأله 2188 - اگر ابتداى مدت اجاره را معيّن نكنند، ابتداى آن بعد از خواندن صيغۀ اجاره است.
مسأله 2189 - اگر خانهاى را مثلاً يك ساله اجاره دهند و ابتداى آن را يك ماه بعد از خواندن صيغه قرار دهند اجاره صحيح است، اگرچه موقعى كه صيغه مىخوانند خانه در اجارۀ ديگرى باشد.
مسأله 2190 - اگر مدت اجاره را معلوم نكند و بگويد هر وقت در خانه نشستى اجارۀ آن، ماهى ده تومان است اجاره صحيح نيست.
مسأله 2191 - اگر به مستأجر بگويد خانه را يك ماهه به ده تومان به تو اجاره دادم و بقيه به همان قيمت، در ماه اول صحيح است، ولى اگر بگويد هر ماهى ده تومان و اول و آخر آن را معيّن نكند اجاره حتى براى ماه اول هم باطل است.
مسأله 2192 - خانهاى را كه غريب و زوار در آن منزل مىكنند و معلوم نيست چقدر در آن مىمانند، اگر قرار بگذارند كه مثلاً شبى يك تومان بدهند و صاحب خانه راضى شود، استفادۀ از آن خانه اشكال ندارد. ولى چون مدت اجاره را معلوم نكردهاند اجاره صحيح نيست و صاحب خانه هر وقت بخواهد مىتواند آنان را بيرون كند.
مسأله 2193 - مالى را كه مستأجر بابت اجاره مىدهد بايد معلوم باشد. پس اگر از چيزهايى است كه مثل گندم با وزن معامله مىكنند، بايد وزن آن معلوم باشد و اگر از چيزهايى است كه مثل تخم مرغ با شماره معامله مىكنند بايد شمارۀ آن معيّن باشد و اگر مثل اسب و گوسفند است، بايد اجاره دهنده آن را ببيند، يا مستأجر خصوصيات آن را به او بگويد.
مسأله 2194 - اگر زمينى را براى زراعت جو يا گندم اجاره دهد و مال الاجاره را جو يا گندم همان زمين قرار دهد، اجاره صحيح نيست.
مسأله 2195 - كسى كه چيزى را اجاره داده، تا آن چيز را تحويل ندهد، حق ندارد اجارۀ آن را مطالبه كند و نيز اگر براى انجام عملى اجير شده باشد، پيش از انجام عمل حق مطالبۀ اجرت ندارد.
مسأله 2196 - هرگاه چيزى را كه اجاره داده تحويل دهد، اگرچه مستأجر تحويل نگيرد يا تحويل بگيرد و تا آخر مدت اجاره از آن استفاده نكند، بايد مال الاجاره آن را بدهد.
مسأله 2197 - اگر انسان اجير شود كه در روز معينى كارى را انجام دهد و در آن روز براى انجام آن كار حاضر شود، كسى كه او را اجير كرده اگرچه آن كار را به او مراجعه نكند، بايد اجرت او را بدهد، مثلاً اگر خياطى را در روز معينى براى دوختن لباسى اجير نمايد و خياط در آن روز آمادۀ كار باشد، اگرچه پارچه را به او ندهد كه بدوزد، بايد اجرتش را بدهد چه خياط بيكار باشد، چه براى خودش يا ديگرى كار كند.
مسأله 2198 - اگر بعد از تمام شدن مدت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده، مستأجر بايد مال الاجاره را به مقدار معمول به صاحب ملك بدهد، مثلاً اگر خانهاى
را يك ساله به صد تومان اجاره كند بعد بفهمد اجاره باطل بوده، چنانچه اجارۀ آن خانه معمولاً پنجاه تومان است، بايد پنجاه تومان را بدهد و اگر دويست تومان است، بايد دويست تومان را بپردازد. و نيز اگر بعد از گذشتن مقدارى از مدت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده، بايد اجارۀ آن مدت را به مقدار معمول به صاحب ملك بدهد.
مسأله 2199 - اگر چيزى را كه اجاره كرده از بين برود، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده و در استفاده بردن از آن هم زيادهروى ننموده ضامن نيست. و نيز اگر مثلاً پارچهاى را كه به خياط داده از بين برود، در صورتى كه خياط زيادهروى نكرده و در نگهدارى آن هم كوتاهى نكرده باشد، نبايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2200 - هرگاه صنعتگر چيزى را كه گرفته ضايع كند، ضامن است.
مسأله 2201 - اگر قصاب سر حيوانى را ببرد و آن را حرام كند چه مزد گرفته باشد، چه مجانى سر بريده باشد، بايد قيمت آن را به صاحبش بدهد.
مسأله 2202 - اگر حيوانى را اجاره كند و معيّن نمايد كه چقدر بار بر آن بگذارد، چنانچه بيشتر از آن مقدار بار كند و آن حيوان بميرد يا معيوب شود ضامن است. و نيز اگر مقدار بار را معيّن نكرده باشند و بيشتر از معمول بار كند و حيوان تلف شود، يا معيوب گردد ضامن مىباشد.
مسأله 2203 - اگر حيوانى را براى بردن بار شكستنى اجاره دهد چنانچه آن حيوان بلغزد، يا رم كند و بار را بشكند، صاحب حيوان ضامن نيست. ولى اگر به واسطۀ زدن و مانند آن كارى كند كه حيوان زمين بخورد و بار را بشكند ضامن است.
مسأله 2204 - اگر كسى بچهاى را ختنه كند و ضررى به آن بچه برسد، يا بميرد چنانچه بيشتر از معمول بريده باشد ضامن است، و اگر بيشتر از معمول نبريده باشد ضامن نيست.
مسأله 2205 - اگر دكتر به دست خود به مريض دوا بدهد، يا درد و دواى مريض
را به او بگويد و مريض دوا را بخورد، چنانچه در معالجه خطا كند و به مريض ضررى برسد يا بميرد، دكتر ضامن است. ولى اگر فقط بگويد فلان دوا براى فلان مرض فايده دارد و به واسطۀ خوردن دوا ضررى به مريض برسد، يا بميرد دكتر ضامن نيست.
مسأله 2206 - هرگاه دكتر به مريض يا ولىّ او بگويد كه اگر ضررى به مريض برسد ضامن نباشد، در صورتى كه دقت و احتياط خود را بكند و به مريض ضررى برسد، يا بميرد، دكتر ضامن نيست.
مسأله 2207 - مستأجر و كسى كه چيزى را اجاره داده، با رضايت يكديگر مىتوانند معامله را بههم بزنند و نيز اگر در اجاره شرط كنند كه هر دو يا يكى از آنان حق بههم زدن معامله را داشته باشند، مىتوانند مطابق قرارداد، اجاره را بههم بزنند.
مسأله 2208 - اگر اجاره دهنده، يا مستأجر بفهمد كه مغبون شده است، چنانچه در موقع خواندن صيغه ملتفت نباشد كه مغبون است، مىتواند اجاره را بههم بزند. ولى اگر در صيغۀ اجاره شرط كنند كه اگر مغبون هم باشند حق بههم زدن معامله را نداشته باشند، نمىتوانند اجاره را بههم بزنند.
مسأله 2209 - اگر چيزى را اجاره دهد و پيش از آن كه تحويل دهد كسى آن را غصب نمايد، مستأجر مىتواند اجاره را بههم بزند و چيزى را كه به اجاره دهنده داده پس بگيرد، يا اجاره را بههم نزند و اجارۀ مدتى را كه در تصرف غصب كننده بوده به ميزان معمول از او بگيرد، پس اگر حيوانى را يك ماهه به ده تومان اجاره نمايد و كسى آن را ده روز غصب كند و اجارۀ معمولى ده روز آن پانزده تومان باشد مىتواند پانزده تومان را از غصب كننده بگيرد.
مسأله 2210 - اگر چيزى را كه اجاره كرده تحويل بگيرد، و بعد ديگرى آن را غصب كند، نمىتواند اجاره را بههم بزند و فقط حق دارد كرايۀ آن چيز را به مقدار معمول از غصب كننده بگيرد.
مسأله 2211 - اگر پيش از آن كه مدت اجاره تمام شود، ملك را به مستأجر بفروشد اجاره بههم نمىخورد و مستأجر بايد مال الاجاره را به فروشنده بدهد، و همچنين است اگر آن را به ديگرى بفروشد.
مسأله 2212 - اگر پيش از ابتداى مدت اجاره، ملك به طورى خراب شود كه هيچ قابل استفاده نباشد، يا قابل استفادهاى كه شرط كردهاند نباشد، اجاره باطل مىشود. و پولى كه مستأجر به صاحب ملك داده به او بر مىگردد، بلكه اگر طورى باشد كه بتواند استفادۀ مختصرى هم از آن ببرد، مىتواند اجاره را بههم بزند.
مسأله 2213 - اگر ملكى را اجاره كند و بعد از گذشتن مقدارى از مدت اجاره به طورى خراب شود كه هيچ قابل استفاده نباشد، يا قابل استفادهاى كه شرط كردهاند نباشد، اجارۀ مدتى كه باقى مانده باطل مىشود و اگر استفادۀ مختصرى هم بتواند از آن ببرد، مىتواند اجارۀ مدت باقيمانده را بههم بزند.
مسأله 2214 - اگر خانهاى را كه مثلاً دو اتاق دارد اجاره دهد و يك اتاق آن خراب شود، چنانچه فوراً آن را بسازد و هيچ مقدار از استفادۀ آن از بين نرود اجاره باطل نمىشود و مستأجر هم نمىتواند اجاره را بههم بزند، ولى اگر ساختن آن به قدرى طول بكشد كه مقدارى از استفادۀ مستأجر از بين برود، اجاره به آن مقدار باطل مىشود و مستأجر مىتواند اجارۀ باقيمانده را بههم بزند.
مسأله 2215 - اگر اجاره دهنده يا مستأجر بميرد، اجاره باطل نمىشود. ولى اگر خانه مال اجاره دهنده نباشد مثلاً ديگرى وصيت كرده باشد كه تا او زنده است منفعت خانه مال او باشد، چنانچه آن خانه را اجاره دهد و پيش از تمام شدن مدت اجاره بميرد، از وقتى كه مرده اجاره باطل است.
مسأله 2216 - اگر صاحب كار بنّا را وكيل كند كه براى او عمله بگيرد چنانچه بنّا كمتر از مقدارى كه از صاحب كار مىگيرد به عمله بدهد زيادى آن بر او حرام است و بايد آن را به صاحب كار بدهد، ولى اگر اجير شود كه ساختمان را تمام كند و براى خود
اختيار بگذارد كه خودش بسازد، يا به ديگرى بدهد در صورتى كه كمتر از مقدارى كه اجير شده به ديگرى بدهد زيادى آن براى او حلال مىباشد.
مسأله 2217 - اگر رنگرز قرار بگذارد كه مثلاً پارچه را با نيل رنگ كند، چنانچه با رنگ ديگر رنگ نمايد حق ندارد چيزى بگيرد.
مسأله 2218 - جعاله آن است كه انسان قرار بگذارد در مقابل كارى كه براى او انجام مىدهند مال معينى بدهد، مثلاً بگويد هر كس گمشدۀ مرا پيدا كند، ده تومان به او مىدهم و به كسى كه اين قرار را مىگذارد جاعل و به كسى كه كار را انجام مىدهد عامل مىگويند، و فرق بين جعاله و اين كه كسى را براى كارى اجير كنند، اين است كه در اجاره بعد از خواندن صيغه، اجير بايد عمل را انجام دهد و كسى هم كه او را اجير كرده اجرت را به او بدهكار مىشود، ولى در جعاله عامل مىتواند مشغول عمل نشود و تا عمل را انجام ندهد جاعل بدهكار نمىشود.
مسأله 2219 - جاعل بايد بالغ و عاقل باشد و از روى قصد و اختيار قرارداد كند و شرعاً بتواند در مال خود تصرف نمايد، بنابراين جعالۀ آدم سفيهى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند اگر حاكم شرع او را از عمل منع كرده باشد، صحيح نيست.
مسأله 2220 - كارى را كه جاعل مىگويد براى او انجام دهند، بايد حرام نباشد، و نيز بايد بىفايده نباشد كه غرض عقلايى به آن تعلق نگرفته باشد، پس اگر بگويد هر كس شراب بخورد، يا در شب به جاى تاريكى برود ده تومان به او مىدهم، جعاله صحيح نيست.
مسأله 2221 - اگر مالى را كه قرار مىگذارد بدهد معيّن كند مثلاً بگويد هر كس اسب
مرا پيدا كند، اين گندم را به او مىدهم، لازم نيست بگويد آن گندم مال كجاست و قيمت آن چيست ولى اگر مال را معيّن نكند؛ مثلاً بگويد كسى كه اسب مرا پيدا كند ده من گندم به او مىدهم، بايد خصوصيات آن را كاملاً معيّن نمايد.
مسأله 2222 - اگر جاعل مزد معينى براى كار قرار ندهد، مثلاً بگويد هر كس بچه مرا پيدا كند پولى به او مىدهم و مقدار آن را معيّن نكند چنانچه كسى آن عمل را انجام دهد، بايد مزد او را به مقدارى كه كار او در نظر مردم ارزش دارد بدهد.
مسأله 2223 - اگر عامل پيش از قرارداد، كار را انجام داده باشد يا بعد از قرارداد، به قصد اين كه پول نگيرد انجام دهد، حقى به مزد ندارد.
مسأله 2224 - پيش از آن كه عامل شروع به كار كند، جاعل و عامل مىتوانند جعاله را بههم بزنند.
مسأله 2225 - بعد از آن كه عامل شروع به كار كرد، اگر جاعل بخواهد جعاله را بههم بزند اشكال ندارد. ولى بايد مزد مقدار عملى را كه انجام داده به او بدهد.
مسأله 2226 - عامل مىتواند عمل را ناتمام بگذارد، ولى اگر تمام نكردن عمل اسباب ضرر جاعل شود، بايد آن را تمام نمايد مثلاً اگر كسى بگويد هر كس چشم مرا عمل كند فلان مقدار به او مىدهم و دكتر جراحى شروع به عمل كند، چنانچه طورى باشد كه اگر عمل را تمام نكند، چشم معيوب مىشود، بايد آن را تمام نمايد، و در صورتى كه ناتمام بگذارد، حقى به جاعل ندارد.
مسأله 2227 - اگر عامل كار را ناتمام بگذارد، چنانچه آن كار مثل پيدا كردن اسب است كه تا تمام نشود، براى جاعل فايده ندارد عامل نمىتواند چيزى مطالبه كند، و همچنين است اگر جاعل مزد را براى تمام كردن عمل قرار بگذارد مثلاً بگويد هر كس لباس مرا بدوزد ده تومان به او مىدهم. ولى اگر مقصودش اين باشد كه هر مقدار از عمل كه انجام گيرد براى آن مقدار مزد بدهد، جاعل بايد مزد مقدارى را كه انجام شده به عامل بدهد، اگرچه احتياط اين است كه به طور مصالحه يكديگر را راضى نمايند.
مسأله 2228 - مزارعه آن است كه مالك با زارع به اين قسم معامله كند كه زمين را در اختيار او بگذارد، تا زراعت كند و مقدارى از حاصل آن را به مالك بدهد.
مسأله 2229 - مزارعه چند شرط دارد:
اول: آن كه صاحب زمين به زارع بگويد زمين را به تو واگذار كردم و زارع هم بگويد قبول كردم، يا بدون اين كه حرفى بزنند مالك، زمين را واگذار كند براى مزارعه و زارع تحويل بگيرد.
دوم: صاحب زمين و زارع هر دو مكلف و عاقل باشند و با قصد و اختيار خود مزارعه را انجام دهند و حاكم شرع آنان را از تصرف در اموالشان جلوگيرى نكرده باشد بلكه اگر در حال بالغ شدن سفيه باشند اگرچه حاكم شرع جلوگيرى نكرده باشد نمىتوانند مزارعه را انجام دهند و اين حكم در همۀ معاملات جارى است.
سوم: همۀ حاصل زمين به يكى اختصاص داده نشود.
چهارم: سهم هر كدام به طور مشاع باشد مثل نصف يا ثلث حاصل و مانند اينها و بايد تعيين شده باشد، پس اگر قرار دهند حاصل يك قطعه، مال يكى و قطعۀ ديگر مال ديگرى، صحيح نيست، و نيز اگر مالك بگويد در اين زمين زراعت كن و هرچه مىخواهى به من بده صحيح نيست.
پنجم: مدتى را كه بايد زمين در اختيار زارع باشد معيّن كنند و بايد مدت به قدرى باشد كه در آن مدت به دست آمدن حاصل ممكن باشد.
ششم: زمين قابل زراعت باشد و اگر زراعت در آن ممكن نباشد اما بتوانند كارى كنند كه زراعت ممكن شود، مزارعه صحيح است.
هفتم: اگر در محلى هستند كه مثلاً يك نوع زراعت مىكنند چنانچه اسم هم نبرند همان زراعت معيّن مىشود، و اگر چند نوع زراعت مىكنند بايد زراعتى را كه مىخواهد انجام دهد معيّن نمايد، مگر آن كه معمولى داشته باشد كه به همان نحو بايد عمل شود.
هشتم: مالك، زمين را معيّن كند، پس كسى كه چند قطعه زمين دارد و با هم تفاوت دارند، اگر به زارع بگويد در يكى از اين زمينها زراعت كن و آن را معيّن نكند مزارعه باطل است.
نهم: خرجى را كه هر كدام آنان بايد بكنند معيّن نمايند، ولى اگر خرجى را كه هر كدام بايد بكنند معلوم باشد، لازم نيست آن را معيّن نمايند.
مسأله 2230 - اگر مالك با زارع قرار بگذارد كه مقدارى از حاصل براى او باشد و بقيه را بين خودشان قسمت كنند، چنانچه بدانند كه بعد از برداشتن آن مقدار، چيزى باقى مىماند مزارعه صحيح است.
مسأله 2231 - اگر مدت مزارعه تمام شود و حاصل به دست نيايد، چنانچه مالك راضى شود كه با اجاره يا بدون اجاره، زراعت در زمين او بماند و زارع هم راضى باشد مانعى ندارد و اگر مالك راضى نشود، مىتواند زارع را وادار كند كه زراعت را بچيند و اگر براى چيدن زراعت ضررى به زارع برسد لازم نيست عوض آن را به او بدهد، ولى زارع اگرچه راضى شود كه به مالك چيزى بدهد، نمىتواند مالك را مجبور كند كه زراعت در زمين بماند.
مسأله 2232 - اگر به واسطۀ پيشامدى زراعت در زمين ممكن نباشد مثلاً آب از
زمين قطع شود در صورتى كه مقدارى از زراعت به دست آمده باشد حتى مثل قصيل كه مىتوان به حيوانات داد آن مقدار مطابق قرارداد مال هر دوى آنها است، و در بقيه، مزارعه باطل است، و اگر زارع زراعت نكند، چنانچه زمين در تصرف او بوده و مالك در آن تصرفى نداشته است، بايد اجارۀ آن مدت را به مقدار معمول به مالك بدهد.
مسأله 2233 - اگر مالك و زارع صيغه خوانده باشند، بدون رضايت يكديگر نمىتوانند مزارعه را بههم بزنند، و همچنين است اگر مالك به قصد مزارعه زمين را به كسى واگذار كند و طرف هم به همين قصد بگيرد، ولى اگر در ضمن خواندن صيغۀ مزارعه شرط كرده باشند كه هر دو يا يكى از آنان حق بههم زدن معامله را داشته باشند مىتوانند مطابق قرارى كه گذاشتهاند معامله را بههم بزنند.
مسأله 2234 - اگر بعد از قرارداد مزارعه، مالك يا زارع بميرد، مزارعه بههم نمىخورد و وارثشان به جاى آنان است، ولى اگر زارع بميرد و شرط كرده باشند كه خود زارع زراعت را انجام دهد، مزارعه بههم مىخورد، و چنانچه زراعت نمايان شده باشد، بايد سهم او را به ورثهاش بدهند و حقوق ديگرى هم كه زارع داشته، ورثۀ او ارث مىبرند، ولى نمىتوانند مالك را مجبور كنند كه زراعت در زمين باقى بماند.
مسأله 2235 - اگر بعد از زراعت بفهمند كه مزارعه باطل بوده چنانچه تخم، مال مالك بوده حاصلى هم كه به دست مىآيد مال او است و بايد مزد زارع و مخارجى را كه كرده و كرايۀ گاو يا حيوان ديگرى را كه مال زارع بوده و در آن زمين كار كرده به او بدهد، مگر آن كه بطلان مزارعه از جهت قرار دادن تمام حاصل براى مالكِ زمين باشد كه در اين صورت چيزى را براى عامل، ضامن نيست، و اگر تخم مالِ زارع بوده، زراعت هم مال او است، و بايد اجارۀ زمين و خرجهايى را كه مالك كرده و كرايۀ گاو يا حيوان ديگرى كه مالِ او بوده و در آن زراعت كار كرده به او بدهد، مگر آن كه بطلان مزارعه از جهت قرار دادن تمام حاصل براى عامل باشد كه در اين صورت اجرت زمين و عوامل را براى مالك ضامن نيست.
مسأله 2236 - اگر تخم، مال زارع باشد و بعد از زراعت بفهمند كه مزارعه باطل بوده، چنانچه مالك و زارع راضى شوند كه با اجرت يا بىاجرت زراعت در زمين بماند اشكال ندارد و اگر مالك راضى نشود پيش از رسيدن زراعت هم مىتواند زارع را وادار كند كه زراعت را بچيند، و زارع اگرچه راضى شود چيزى به مالك بدهد، نمىتواند او را مجبور كند كه زراعت در زمين بماند، و نيز مالك نمىتواند زارع را مجبور كند كه اجاره بدهد و زراعت را در زمين باقى بگذارد.
مسأله 2237 - اگر بعد از جمع كردن حاصل و تمام شدن مدت مزارعه ريشۀ زراعت در زمين بماند و سال بعد دو مرتبه حاصل دهد، چنانچه قرارداد بين زارع و مالك بر اشتراكِ در زرع و اصول آن بوده حاصل سال دوم را هم بايد مثل سال اول قسمت كنند، ولى اگر قرارداد فقط بر اشتراك در آنچه از زراعت در سال اول حاصل مىشود بوده باشد، حاصل سال دوم متعلق به صاحب بذر خواهد بود.
مسأله 2238 - اگر انسان با كسى به اين قسم معامله كند كه درختهاى ميوهاى را كه درختها يا منافع آن، مال خود او است و يا اختيار آن با او است تا مدت معينى به آن كس واگذار كند كه تربيت نمايد و آب دهد و به مقدارى كه قرار مىگذارند از ميوۀ آن بردارد، اين معامله را مساقات مىگويند.
مسأله 2239 - معاملۀ مساقات در درختهايى كه مثل بيد و چنار ميوه نمىدهد صحيح نيست، ولى در مثل درخت حنا كه از برگ آن استفاده مىكنند يا درختى كه از گُل آن استفاده مىكنند اشكال ندارد.
مسأله 2240 - در معاملۀ مساقات لازم نيست صيغه بخوانند بلكه اگر صاحب درخت به قصد مساقات آن را واگذار كند و كسى كه كار مىكند به همين قصد تحويل بگيرد معامله صحيح است.
مسأله 2241 - مالك و كسى كه تربيت درختها را به عهده مىگيرد، بايد مكلف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد، و نيز بايد حاكم شرع آنان را از تصرف در مال خودشان منع نكرده باشد، بلكه اگر در حال بالغ شدن سفيه باشند اگرچه حاكم شرع منع نكرده باشد معاملۀ ايشان صحيح نيست.
مسأله 2242 - مدت مساقات بايد معلوم باشد و اگر اول آن را معيّن كنند و آخر آن
را موقعى قرار دهند كه ميوۀ آن سال به دست مىآيد صحيح است.
مسأله 2243 - بايد سهم هر كدام نصف يا ثلث حاصل و مانند اينها باشد و اگر قرار بگذارند كه مثلاً صد من از ميوهها مال مالك و بقيه مال كسى باشد كه كار مىكند، معامله باطل است.
مسأله 2244 - بايد قرار معاملۀ مساقات را پيش از ظاهر شدن ميوه بگذارند و اگر بعد از ظاهر شدن ميوه و پيش از رسيدن آن قرار بگذارند پس اگر كارى مانند آبيارى يا كار ديگر كه براى زياد شدن ميوه يا خوب شدن آن لازم است باقى مانده باشد، معامله صحيح است، وگرنه اشكال دارد، اگرچه احتياج به كارى مانند چيدن ميوه و نگهدارى آن داشته باشد.
مسأله 2245 - معاملۀ مساقات در بوتۀ خربزه و خيار و مانند اينها صحيح نيست.
مسأله 2246 - درختى كه از آب باران يا رطوبت زمين استفاده مىكند و به آبيارى احتياج ندارد، اگر به كارهاى ديگر مانند بيل زدن و كود دادن محتاج باشد، معاملۀ مساقات در آن صحيح است، ولى چنانچه آن كارها در زياد شدن يا خوب شدن ميوه اثرى نداشته باشد معاملۀ مساقات اشكال دارد.
مسأله 2247 - دو نفرى كه مساقات كردهاند، با رضايت يكديگر مىتوانند معامله را بههم بزنند، و نيز اگر در ضمن خواندن صيغۀ مساقات شرط كنند كه هر دو، يا يكى از آنان حق بههم زدن معامله را داشته باشند، مطابق قرارى كه گذاشتهاند، بههم زدن معامله اشكال ندارد، بلكه اگر در معامله شرطى كنند و عملى نشود، كسى كه براى نفع او شرط كردهاند، مىتواند معامله را بههم بزند.
مسأله 2248 - اگر مالك بميرد، معاملۀ مساقات بههم نمىخورد و ورثهاش به جاى او هستند.
مسأله 2249 - اگر كسى كه تربيت درختها به او واگذار شده بميرد چنانچه در عقد
شرط نكرده باشند كه خودش آنها را تربيت كند، ورثهاش به جاى او هستند، و چنانچه خودشان عمل را انجام ندهند و اجير هم نگيرند، حاكم شرع از مال ميت اجير مىگيرد و حاصل را بين ورثۀ ميت و مالك قسمت مىكند و اگر شرط كرده باشند كه خود او درختها را تربيت نمايد، پس اگر قرار گذاشتهاند كه به ديگرى واگذار نكند، با مردن او معامله بههم مىخورد، و اگر قرار نگذاشتهاند مالك مىتواند عقد را بههم بزند، يا راضى شود كه ورثۀ او يا كسى كه آنها اجيرش مىكنند، درختها را تربيت نمايد.
مسأله 2250 - اگر شرط كند كه تمام حاصل براى مالك باشد، مساقات باطل است، و ميوه مال مالك مىباشد و كسى كه كار مىكند نمىتواند مطالبۀ اجرت نمايد ولى اگر باطل بودن مساقات به جهت ديگر باشد، مالك بايد مزد آبيارى و كارهاى ديگر را به مقدار معمول به كسى كه درختها را تربيت كرده بدهد.
مسأله 2251 - اگر زمينى را به ديگرى واگذار كند كه در آن درخت بكارد و آنچه عمل مىآيد مال هر دو باشد، معامله باطل است، پس اگر درختها مال صاحب زمين بوده، بعد از تربيت هم مال او است و بايد مزد كسى كه آنها را تربيت كرده بدهد، و اگر مال كسى بوده كه آنها را تربيت كرده بعد از تربيت هم مال او است و مىتواند آنها را بكند، ولى بايد گودالهايى را كه به واسطۀ كندن درختها پيدا شده پر كند و اجارۀ زمين را از روزى كه درختها را كاشته به صاحب زمين بدهد، و مالك هم مىتواند او را مجبور نمايد كه درختها را بكند و اگر به واسطۀ كندن درخت عيبى در آن پيدا شود، بايد تفاوت قيمت آن را به صاحب درخت بدهد و نمىتواند او را مجبور كند كه با اجاره يا بدون اجاره درخت را در زمين باقى بگذارد.
مسأله 2252 - بچهاى كه بالغ نشده شرعاً نمىتواند در مال خود تصرف كند و نشانۀ بالغ شدن يكى از سه چيز است: اول: روييدن موى درشت زير شكم بالاى عورت. دوم: بيرون آمدن منى. سوم: تمام شدن پانزده سال قمرى در مرد و تمام شدن نه سال قمرى در زن.
مسأله 2253 - روييدن موى درشت در صورت و پشت لب و در سينه و زير بغل و درشت شدن صدا و مانند اينها نشانۀ بالغ شدن نيست، مگر انسان به واسطۀ اينها به بالغ شدن يقين كند.
مسأله 2254 - ديوانه و سفيه؛ يعنى كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند، اگر در حال بالغ شدن سفيه باشد يا حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد، نمىتوانند در مال خود تصرف نمايند.
مسأله 2255 - كسى كه گاهى عاقل و گاهى ديوانه است، تصرفى كه موقع ديوانگى در مال خود مىكند صحيح نيست.
مسأله 2256 - انسان مىتواند در مرضى كه به آن مرض از دنيا مىرود هر قدر از مال خود را به مصرف خود و عيال و مهمان و كارهايى كه اسراف شمرده نمىشود برساند. و نيز اگر مال خود را به كسى ببخشد يا ارزانتر از قيمت بفروشد يا اجاره دهد صحيح است.
وكالت آن است كه انسان كارى را كه مىتواند در آن دخالت كند، به ديگرى واگذار نمايد تا از طرف او انجام دهد، مثلاً كسى را وكيل كند كه خانۀ او را بفروشد يا زنى را براى او عقد نمايد پس آدم سفيهى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند، اگر حاكم شرع او را از تصرف منع كرده يا در حالى كه بالغ شده سفيه بوده، نمىتواند براى فروش مال خودش كسى را وكيل نمايد.
مسأله 2257 - در وكالت لازم نيست صيغه بخوانند، و اگر انسان به ديگرى بفهماند كه او را وكيل كرده و او هم بفهماند قبول نموده، مثلاً مال خود را به كسى بدهد كه براى او بفروشد و او مال را بگيرد وكالت صحيح است.
مسأله 2258 - اگر انسان كسى را كه در شهر ديگر است وكيل نمايد و براى او وكالتنامه بفرستد و او قبول كند، اگرچه وكالتنامه بعد از مدتى برسد وكالت صحيح است.
مسأله 2259 - موكّل؛ يعنى كسى كه ديگرى را وكيل مىكند، و نيز كسى كه وكيل مىشود، بايد بالغ و عاقل باشند و از روى قصد و اختيار اقدام كنند، و بچه مميز هم اگر فقط در خواندن صيغه وكيل شده باشد و صيغه را با شرايطش بخواند صيغهاى كه خوانده صحيح است.
مسأله 2260 - كارى را كه انسان نمىتواند انجام دهد، يا شرعاً نبايد انجام دهد نمىتواند براى انجام آن از طرف ديگرى وكيل شود. مثلاً كسى كه در احرام حج است چون نبايد صيغۀ عقد زناشويى را بخواند، نمىتواند براى خواندن صيغه از طرف ديگرى وكيل شود.
مسأله 2261 - اگر انسان كسى را براى انجام تمام كارهاى خودش وكيل كند صحيح است، ولى اگر براى يكى از كارهاى خود وكيل نمايد و آن كار را معيّن نكند وكالت صحيح نيست.
مسأله 2262 - اگر وكيل را عزل كند؛ يعنى از كار بركنار نمايد، بعد از آن كه خبر به او رسيد نمىتواند آن كار را انجام دهد، ولى اگر پيش از رسيدن خبر آن كار را انجام داده باشد صحيح است.
مسأله 2263 - وكيل مىتواند از وكالت كناره كند و اگر موكل غايب هم باشد اشكال ندارد.
مسأله 2264 - وكيل نمىتواند براى انجام كارى كه به او واگذار شده ديگرى را وكيل نمايد، ولى اگر موكل به او اجازه داده باشد كه وكيل بگيرد، به هر طورى كه به او دستور داده مىتواند رفتار نمايد، پس اگر گفته باشد براى من وكيل بگير، بايد از طرف او وكيل بگيرد و نمىتواند كسى را از طرف خودش وكيل كند.
مسأله 2265 - اگر انسان با اجازۀ موكل خودش كسى را از طرف او وكيل كند، نمىتواند آن وكيل را عزل نمايد، و اگر وكيل اول بميرد يا موكل او را عزل كند وكالت دومى باطل نمىشود.
مسأله 2266 - اگر وكيل با اجازۀ موكل، كسى را از طرف خودش وكيل كند موكل و وكيل اول مىتوانند آن وكيل را عزل كنند، و اگر وكيل اول بميرد، يا عزل شود، وكالت دومى باطل مىشود.
مسأله 2267 - اگر چند نفر را براى انجام كارى وكيل كند و به آنها اجازه دهد كه هر كدام به تنهايى در آن كار اقدام كنند، هر يك از آنان مىتواند آن كار را انجام دهد و چنانچه يكى از آنان بميرد، وكالت ديگران باطل نمىشود. ولى اگر نگفته باشد كه با هم يا به تنهايى وكيل است كه انجام دهد و از حرفش هم معلوم نباشد كه مىتوانند به تنهايى انجام دهند، يا گفته باشد كه با هم انجام دهند، نمىتوانند به تنهايى اقدام نمايند. و در صورتى كه يكى از آنان بميرد، وكالت ديگران باطل مىشود، اگر با هم وكيل شده باشند.
مسأله 2268 - اگر وكيل يا موكل بميرد، يا ديوانۀ هميشگى شود وكالت باطل مىشود، و نيز اگر گاهگاهى ديوانه شود و يا بيهوش شود، بنابر احتياط واجب بايد به معاملهاى كه انجام مىدهد ترتيب اثر ندهند، و نيز اگر چيزى كه براى تصرف در آن وكيل شده است از بين برود مثلاً گوسفندى كه براى فروش آن وكيل شده بميرد، وكالت باطل مىشود.
مسأله 2269 - اگر انسان كسى را براى كارى وكيل كند و چيزى براى او قرار بگذارد، بعد از انجام آن كار، چيزى را كه قرار گذاشته بايد به او بدهد.
مسأله 2270 - اگر وكيل در نگهدارى مالى كه در اختيار او است كوتاهى نكند و غير از تصرفى كه به او اجازه دادهاند، تصرف ديگرى در آن ننمايد و اتفاقاً آن مال از بين برود، نبايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2271 - اگر وكيل در نگهدارى مالى كه در اختيار او است كوتاهى كند، يا غير از تصرفى كه به او اجازه دادهاند تصرف ديگرى در آن بنمايد و آن مال از بين برود، ضامن است. پس اگر لباسى را كه گفتهاند بفروش، بپوشد و آن لباس تلف شود، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2272 - اگر وكيل غير از تصرفى كه به او اجازه دادهاند، تصرف ديگرى در مال بكند، مثلاً لباسى را كه گفتهاند بفروش بپوشد و بعداً تصرفى را كه به او اجازه دادهاند بنمايد، آن تصرف صحيح است.
قرض دادن از كارهاى مستحبى است كه در آيات قرآن و اخبار راجع به آن زياد سفارش شده است، از پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) روايت شده كه هر كس به برادر مسلمان خود قرض بدهد مال او زياد مىشود و ملائكه بر او رحمت مىفرستند و اگر با بدهكار خود مدارا كند، بدون حساب و به سرعت از صراط مىگذرد و كسى كه برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و ندهد، بهشت بر او حرام مىشود.
مسأله 2273 - در قرض لازم نيست صيغه بخوانند بلكه اگر چيزى را به نيت قرض به كسى بدهد و او هم به همين قصد بگيرد، صحيح است ولى مقدار آن بايد كاملاً معلوم باشد.
مسأله 2274 - اگر در قرض شرط كنند كه در وقت معيّن آن را بپردازند پيش از رسيدن آن وقت، لازم نيست طلبكار قبول كند ولى اگر تعيين وقت فقط براى همراهى با بدهكار باشد چنانچه پيش از آن وقت هم قرض را بدهند بايد قبول نمايد.
مسأله 2275 - اگر در صيغۀ قرض براى پرداخت آن مدتى قرار دهند، طلبكار پيش از تمام شدن آن مدت نمىتواند طلب خود را مطالبه نمايد ولى اگر مدت نداشته باشد، طلبكار هر وقت بخواهد، مىتواند طلب خود را مطالبه نمايد.
مسأله 2276 - اگر طلبكار طلب خود را مطالبه كند، چنانچه بدهكار بتواند بدهى
خود را بدهد، بايد فوراً آن را بپردازد و اگر تأخير بيندازد گناهكار است.
مسأله 2277 - اگر بدهكار غير از خانهاى كه در آن نشسته و اثاثيۀ منزل و چيزهاى ديگرى كه به آنها احتياج دارد، چيزى نداشته باشد طلبكار نمىتواند طلب خود را از او مطالبه نمايد، بلكه بايد صبر كند تا بتواند بدهى خود را بدهد.
مسأله 2278 - كسى كه بدهكار است و نمىتواند بدهى خود را بدهد اگر كاسب است بايد براى پرداخت بدهى خودش كسب كند، و كسى هم كه كاسب نيست چنانچه بتواند كاسبى كند، احتياط واجب آن است كه كسب كند و بدهى خود را بدهد.
مسأله 2279 - كسى كه دسترسى به طلبكار خود ندارد، چنانچه اميد نداشته باشد كه او را پيدا كند، بايد با اجازۀ حاكم شرع طلب او را به فقير بدهد، و شرط نيست در فقير كه سيد نباشد.
مسأله 2280 - اگر مال ميت بيشتر از خرج واجب كفن و دفن و بدهى او نباشد، بايد مالش را به همين مصرفها برسانند و به وارث او چيزى نمىرسد.
مسأله 2281 - اگر كسى مقدارى پول طلا يا نقره قرض كند و قيمت آن كم شود، يا چند برابر گردد، چنانچه همان مقدار را كه گرفته پس بدهد كافى است، ولى اگر هر دو به غير آن راضى شوند اشكال ندارد.
مسأله 2282 - اگر مالى را كه قرض كرده از بين نرفته باشد و صاحب مال، آن را مطالبه كند احتياط مستحب آن است كه بدهكار، همان مال را به او بدهد.
مسأله 2283 - اگر كسى كه قرض مىدهد شرط كند كه زيادتر از مقدارى كه مىدهد بگيرد، مثلاً يك من گندم بدهد و شرط كند كه يك من و پنج سير بگيرد، يا ده تخممرغ بدهد كه يازده تا بگيرد، ربا و حرام است بلكه اگر قرار بگذارد كه بدهكار كارى براى او انجام دهد، يا چيزى را كه قرض كرده با مقدارى جنس ديگر پس دهد، مثلاً شرط كند يك تومانى را كه قرض كرده با يك كبريت پس دهد، ربا و حرام است و نيز اگر با
او شرط كند كه چيزى را كه قرض مىگيرد به طور مخصوص پس دهد، مثلاً مقدارى طلاى نساخته به او بدهد و شرط كند كه ساخته پس بگيرد، باز هم ربا و حرام مىباشد. ولى اگر بدون اين كه شرط كند، خود بدهكار زيادتر از آنچه قرض كرده پس بدهد اشكال ندارد بلكه مستحب است.
مسأله 2284 - ربا دادن مثل ربا گرفتن حرام است، و كسى كه قرض ربايى گرفته اگرچه كار حرامى كرده ولى اصل قرض صحيح است و مىتواند در آن تصرف نمايد.
مسأله 2285 - اگر گندم يا چيزى مانند آن را به طور قرض ربايى بگيرد و با آن زراعت كند، حاصلى كه از آن به دست مىآيد مالِ قرض گيرنده است.
مسأله 2286 - اگر لباسى را بخرد و بعداً از پولى كه بابت ربا گرفته، يا از پول حلالى كه مخلوط با ربا است به صاحب لباس بدهد چنانچه موقع خريدارى قصدش بوده كه از اين پول بدهد پوشيدن آن لباس و نماز خواندن با آن جايز نيست، و نيز اگر پول ربايى يا حلال مخلوط به حرام داشته باشد و به فروشنده بگويد كه اين لباس را با اين پول مىخرم، پوشيدن آن لباس حرام است و اگر بداند پوشيدن آن حرام است نماز هم با آن باطل مىباشد.
مسأله 2287 - اگر انسان مقدارى پول به تاجر بدهد كه در شهر ديگر از طرف او كمتر بگيرد، اشكال ندارد و اين را صرف برات مىگويند.
مسأله 2288 - اگر مقدارى پول به كسى بدهد كه بعد از چند روز در شهر ديگر زيادتر بگيرد، مثلاً نهصد و نود تومان بدهد كه بعد از ده روز در شهر ديگر هزار تومان بگيرد ربا و حرام است، ولى اگر كسى كه زيادى را مىگيرد در مقابل زيادى جنس بدهد يا عملى انجام دهد اشكال ندارد.
مسأله 2289 - اگر انسان طلبكار خود را حواله بدهد كه طلب خود را از ديگرى بگيرد و طلبكار قبول نمايد، بعد از آن كه حواله درست شد، كسى كه به او حواله شده بدهكار مىشود، و ديگر طلبكار نمىتواند طلبى را كه دارد از بدهكار اولى مطالبه نمايد.
مسأله 2290 - بدهكار و طلبكار و كسى كه سر او حواله شده، بايد مكلف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد، و نيز بايد سفيه نباشند؛ يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكنند، ولى اگر بعد از بالغ شدن سفيه شده باشند تا حاكم شرع آنان را از تصرف در اموالشان جلوگيرى نكرده معاملۀ ايشان اشكال ندارد، و نيز اگر حاكم شرع كسى را به واسطۀ ورشكستگى از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد نمىشود او را حواله بدهند كه طلبش را از ديگرى بگيرد، و خودش هم نمىتواند به كسى حواله بدهد، ولى اگر سر كسى حواله بدهد كه به او بدهكار نيست اشكال ندارد.
مسأله 2291 - اگر سر كسى حواله بدهند كه بدهكار است احتياط واجب آن است كه قبول كند ولى حواله دادن سر كسى كه بدهكار نيست، در صورتى صحيح است كه او قبول كند و نيز اگر انسان بخواهد به كسى كه جنسى بدهكار است، جنس ديگر حواله دهد، مثلاً به كسى كه جو بدهكار است گندم حواله دهد، تا او قبول نكند حواله صحيح نيست.
مسأله 2292 - موقعى كه انسان حواله مىدهد بايد بدهكار باشد پس اگر بخواهد از كسى قرض كند، تا وقتى از او قرض نكرده نمىتواند او را به كسى حواله دهد كه آنچه را بعداً قرض مىدهد از آن كس بگيرد.
مسأله 2293 - مال مورد حواله بايد براى حواله دهنده و طلبكار معيّن باشد؛ يعنى مردّد نباشد، پس اگر مثلاً ده من گندم و ده تومان پول به يك نفر بدهكار باشد و به او بگويد يكى از دو طلب خود را از فلانى بگير، و آن را معيّن نكند، حواله درست نيست.
مسأله 2294 - اگر بدهى واقعاً معيّن باشد ولى بدهكار و طلبكار در موقع حواله دادن، مقدار آن يا جنس آن را ندانند حواله صحيح است مثلاً اگر طلب كسى را در دفتر نوشته باشد و پيش از ديدن دفتر حواله بدهد و بعد دفتر را ببيند و به طلبكار مقدار طلبش را بگويد، حواله صحيح مىباشد.
مسأله 2295 - طلبكار مىتواند حواله را قبول نكند، اگرچه كسى كه به او حواله شده فقير نباشد و در پرداختن حواله هم كوتاهى ننمايد.
مسأله 2296 - اگر سر كسى حواله بدهد كه بدهكار نيست، چنانچه او حواله را قبول كند، پيش از پرداختن حواله نمىتواند مقدار حواله را از حواله دهنده بگيرد، و اگر طلبكار طلب خود را به مقدار كمترى صلح كند، كسى كه حواله را قبول كرده، همان مقدار را مىتواند از حواله دهنده مطالبه نمايد.
مسأله 2297 - بعد از آن كه حواله درست شد، حواله دهنده، و كسى كه به او حواله شده، نمىتوانند حواله را بههم بزنند، و هرگاه كسى كه به او حواله شده در موقع حواله فقير نباشد؛ يعنى غير از چيزهايى كه در دين مستثنا است مالى داشته باشد كه بتواند حواله را بپردازد اگرچه بعداً فقير شود، طلبكار هم نمىتواند حواله را بههم بزند، و همچنين است اگر موقع حواله فقير باشد و طلبكار بداند فقير است، ولى اگر نداند فقير است و بعد بفهمد، اگرچه در آن وقت مالدار شده باشد، طلبكار مىتواند حواله را
بههم بزند و طلب خود را از حواله دهنده بگيرد.
مسأله 2298 - اگر بدهكار و طلبكار و كسى كه به او حواله شده، يا يكى از آنان براى خود حق بههم زدن حواله را قرار دهند، مطابق قرارى كه گذاشتهاند، مىتوانند حواله را بههم بزنند.
مسأله 2299 - اگر حواله دهنده خودش طلب طلبكار را بدهد؛ چنانچه به خواهش كسى كه به او حواله شده داده است، مىتواند چيزى را كه داده از او بگيرد، و اگر بدون خواهش او داده، نمىتواند چيزى را كه داده از او مطالبه نمايد.
مسأله 2300 - رهن آن است كه بدهكار مقدارى از مال خود را نزد طلبكار بگذارد كه اگر طلب او را ندهد طلبش را از آن مال به دست آورد.
مسأله 2301 - در رهن لازم نيست صيغه بخوانند و همين قدر كه بدهكار مال خود را به قصد گرو، به طلبكار بدهد و طلبكار هم به همين قصد بگيرد رهن صحيح است.
مسأله 2302 - گرو دهنده و كسى كه مال را گرو مىگيرد بايد مكلف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد، و نيز گرو دهنده در حال بالغ شدن بايد سفيه نباشد؛ يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكند، بلكه اگر به واسطۀ ورشكستگى يا براى آن كه بعد از بالغ شدن سفيه شده حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد نمىتواند مال خود را گرو بگذارد.
مسأله 2303 - انسان مالى را مىتواند گرو بگذارد كه شرعاً بتواند در آن تصرف كند. و اگر مال كس ديگر را گرو بگذارد، در صورتى صحيح است كه صاحب مال بگويد به گرو گذاشتن راضى هستم.
مسأله 2304 - چيزى را كه گرو مىگذارند، بايد خريد و فروش آن صحيح باشد، پس اگر شراب و مانند آن را گرو بگذارند، درست نيست.
مسأله 2305 - استفادۀ چيزى را كه گرو مىگذارند، مال كسى است كه آن را گرو گذاشته.
مسأله 2306 - طلبكار و بدهكار نمىتوانند مالى را كه گرو گذاشته شده، بدون اجازۀ يكديگر ملك كسى كنند، مثلاً ببخشند يا بفروشند. ولى اگر يكى از آنان آن را ببخشد يا بفروشد، بعد ديگرى بگويد راضى هستم اشكال ندارد.
مسأله 2307 - اگر طلبكار چيزى را كه گرو برداشته با اجازۀ بدهكار بفروشد پول آن هم مثل خود مال گرو مىباشد.
مسأله 2308 - اگر موقعى كه بايد بدهى خود را بدهد طلبكار مطالبه كند و او ندهد، طلبكار مىتواند در صورتى كه وكيل از طرف مالك باشد، مالى را كه گرو برداشته بفروشد و طلب خود را بردارد و بايد بقيه را به بدهكار بدهد، و چنانچه وكالت از مالك نداشته باشد، اگر به حاكم شرع دسترسى دارد، بايد براى فروش آن از حاكم شرع اجازه بگيرد.
مسأله 2309 - اگر بدهكار غير از خانهاى كه در آن نشسته و چيزهايى كه مانند اثاثيۀ خانه، محل احتياج او است، چيز ديگرى نداشته باشد. طلبكار نمىتواند طلب خود را از او مطالبه كند، ولى اگر مالى را كه گرو گذاشته خانه و اثاثيه هم باشد، طلبكار مىتواند بفروشد و طلب خود را بردارد.
مسأله 2310 - اگر انسان بخواهد ضامن شود كه بدهى كسى را بدهد، ضامن شدن او در صورتى صحيح است كه به هر لفظى اگرچه عربى نباشد به طلبكار بگويد كه من ضامن شدهام طلب تو را بدهم و طلبكار هم رضايت خود را بفهماند، ولى راضى بودن بدهكار شرط نيست.
مسأله 2311 - ضامن و طلبكار بايد مكلف و عاقل باشند و كسى هم آنها را مجبور نكرده باشد و نيز بايد در حال بالغ شدن سفيه نباشند كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف كنند، ولى اگر بعد از بالغ شدن سفيه شده باشند و حاكم شرع آنان را از تصرف جلوگيرى نكرده باشد اشكال ندارد، و كسى كه به واسطۀ ورشكستگى، حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده بابت طلبى كه دارد ديگرى نمىتواند ضامن او شود.
مسأله 2312 - هرگاه براى ضامن شدن خودش شرطى قرار دهد مثلاً بگويد اگر بدهكار قرض تو را نداد من مىدهم، احتياط واجب آن است كه به ضامن شدن او ترتيب اثر ندهند.
مسأله 2313 - كسى كه انسان ضامن بدهى او مىشود بايد بدهكار باشد، پس اگر
كسى بخواهد از ديگرى قرض كند، تا وقتى قرض نكرده انسان نمىتواند ضامن او شود.
مسأله 2314 - در صورتى انسان مىتواند ضامن شود كه طلبكار و بدهكار و جنس بدهى همه متميز باشد؛ يعنى مبهم يا مردّد نباشد، پس اگر دو نفر از كسى طلبكار باشند و انسان بگويد من ضامن هستم كه طلب يكى از شماها را بدهم، چون معيّن نكرده كه طلب كدام را بدهد، ضامن شدن او باطل است. و نيز اگر كسى از دو نفر طلبكار باشد و انسان بگويد من ضامن هستم كه بدهى يكى از آن دو نفر را به تو بدهم، چون معيّن نكرده كه بدهى كدام را مىدهد، ضامن شدن او باطل مىباشد و همچنين اگر كسى از ديگرى مثلاً ده من گندم و ده تومان پول طلبكار باشد و انسان بگويد من ضامن يكى از دو طلب تو هستم و معيّن نكند كه ضامن گندم است يا ضامن پول، صحيح نيست.
مسأله 2315 - اگر طلبكار طلب خود را به ضامن ببخشد، ضامن نمىتواند از بدهكار چيزى بگيرد و اگر مقدارى از آن را ببخشد، نمىتواند آن مقدار را مطالبه نمايد.
مسأله 2316 - اگر انسان ضامن شود كه بدهى كسى را بدهد، نمىتواند از ضامن شدن خود برگردد.
مسأله 2317 - ضامن و طلبكار مىتوانند شرط كنند كه هر وقت بخواهند ضامن بودن ضامن را بههم بزنند.
مسأله 2318 - هرگاه انسان در موقع ضامن شدن، بتواند طلب طلبكار را بدهد اگرچه بعد فقير شود، طلبكار نمىتواند ضامن بودن او را بههم زند و طلب خود را از بدهكار اول مطالبه نمايد و همچنين است اگر در آن موقع نتواند طلب او را بدهد ولى طلبكار بداند و به ضامن شدن او راضى شود.
مسأله 2319 - اگر انسان در موقعى كه ضامن مىشود، نتواند طلب طلبكار را بدهد و طلبكار در آن وقت نداند و بعد ملتفت شود، مىتواند ضامن بودن او را بههم بزند.
مسأله 2320 - اگر كسى بدون اجازۀ بدهكار ضامن شود كه بدهى او را بدهد، نمىتواند چيزى از او بگيرد.
مسأله 2321 - اگر كسى با اجازۀ بدهكار ضامن شود كه بدهى او را بدهد، مىتواند مقدارى را كه ضامن شده از او مطالبه نمايد، ولى اگر به جاى جنسى كه بدهكار بوده جنس ديگرى به طلبكار او بدهد، نمىتواند چيزى را كه داده از او مطالبه نمايد، مثلاً اگر ده من گندم بدهكار باشد و ضامن ده من برنج بدهد، نمىتواند برنج را از او مطالبه نمايد، اما اگر خودش راضى شود كه برنج بدهد اشكال ندارد.
مسأله 2322 - كفالت آن است كه انسان ضامن شود كه هر وقت طلبكار بدهكار را خواست، به دست او بدهد و همچنين اگر كسى بر ديگرى حقى داشته باشد يا ادعاى حقى كند كه دعواى او قابل قبول باشد چنانچه انسان ضامن شود كه هر وقت صاحب حق يا مدعى طرف را خواست به دست او بدهد عملش را كفالت و به كسى كه اينطور ضامن مىشود كفيل مىگويند.
مسأله 2323 - كفالت در صورتى صحيح است كه كفيل به هر لفظى اگرچه عربى نباشد به طلبكار بگويد كه من ضامنم هر وقت بدهكار خود را بخواهى به دست تو بدهم و طلبكار هم قبول نمايد.
مسأله 2324 - كفيل بايد مكلف و عاقل باشد و او را در كفالت مجبور نكرده باشند و بتواند كسى را كه كفيل او شده حاضر نمايد.
مسأله 2325 - يكى از هفت چيز، كفالت را بههم مىزند: اول: كفيل بدهكار را به دست طلبكار بدهد. دوم: طلب طلبكار داده شود، سوم: طلبكار از طلب خود بگذرد، چهارم: بدهكار بميرد. پنجم: طلبكار كفيل را از كفالت آزاد كند. ششم: كفيل بميرد. هفتم: كسى كه صاحب حق است به وسيلۀ حواله يا طور ديگرى حق خود را به ديگرى واگذار نمايد.
مسأله 2326 - اگر كسى به زور، بدهكار را از دست طلبكار رها كند، كسى كه بدهكار را رها كرده، بايد او را به دست طلبكار بدهد.
مسأله 2327 - اگر انسان مال خود را به كسى بدهد و بگويد نزد تو امانت باشد و او هم قبول كند يا بدون اين كه حرفى بزنند صاحب مال بفهماند كه مال را براى نگهدارى به او مىدهد و او هم به قصد نگهدارى كردن بگيرد بايد به احكام وديعه و امانتدارى كه بعداً گفته مىشود عمل نمايد.
مسأله 2328 - امانتدار و كسى كه مال را امانت مىگذارد، بايد هر دو بالغ و عاقل باشند، پس اگر انسان مالى را پيش بچه يا ديوانه امانت بگذارد، يا ديوانه و بچه، مالى را پيش كسى امانت بگذارند صحيح نيست.
مسأله 2329 - اگر از بچه يا ديوانه چيزى را به طور امانت قبول كند، بايد آن را به صاحبش بدهد، و اگر آن چيز مال خود بچه يا ديوانه است بايد به ولىّ او برساند و چنانچه مال تلف شود، بايد عوض آن را بدهد، ولى اگر براى اين كه مال از بين نرود آن را از بچه گرفته چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده باشد ضامن نيست.
مسأله 2330 - كسى كه نمىتواند امانت را نگهدارى نمايد، بنابر احتياط واجب بايد قبول نكند، ولى اگر صاحب مال در نگهدارى آن عاجزتر باشد و كسى هم كه بهتر حفظ كند نباشد اين احتياط واجب نيست.
مسأله 2331 - اگر انسان به صاحب مال بفهماند كه براى نگهدارى مال او حاضر
نيست، چنانچه او مال را بگذارد و برود و اين شخص مال را برندارد و آن مال تلف شود، كسى كه امانت را قبول نكرده ضامن نيست ولى احتياط مستحب آن است كه اگر ممكن باشد آن را نگهدارى نمايد.
مسأله 2332 - كسى كه چيزى را امانت مىگذارد، هر وقت بخواهد مىتواند آن را پس بگيرد و كسى هم كه امانت را قبول مىكند، هر وقت بخواهد مىتواند آن را به صاحبش برگرداند.
مسأله 2333 - اگر انسان از نگهدارى امانت منصرف شود و وديعه را بههم بزند بايد هر چه زودتر مال را به صاحب آن يا وكيل يا ولىّ صاحبش برساند، يا به آنان خبر دهد كه به نگهدارى حاضر نيست. و اگر بدون عذر مال را به آنان نرساند و خبر هم ندهد چنانچه مال تلف شود، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2334 - كسى كه امانت را قبول مىكند، اگر براى آن، جاى مناسبى ندارد، بايد جاى مناسب تهيه نمايد و طورى آن را نگهدارى كند كه مردم نگويند در امانت خيانت كرده و در نگهدارى آن كوتاهى نموده است، و اگر در جايى كه مناسب نيست بگذارد و تلف شود، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2335 - كسى كه امانت را قبول مىكند، اگر در نگهدارى آن كوتاهى نكند و تعدى يعنى زيادهروى هم ننمايد و اتفاقاً آن مال تلف شود، ضامن نيست. ولى اگر به اختيار خودش آن را در جايى بگذارد كه گمان مىرود ظالمى بفهمد و آن را ببرد، چنانچه تلف شود بايد عوض آن را به صاحبش بدهد مگر آن كه جايى محفوظتر از آن نداشته باشد و نتواند مال را به صاحبش يا به كسى كه بهتر حفظ كند برساند كه در اين صورت ضامن نيست.
مسأله 2336 - اگر صاحب مال براى نگهدارى مال خود جايى را معيّن كند و به كسى كه امانت را قبول كرده بگويد كه بايد مال را در اينجا حفظ كنى و اگر احتمال هم بدهى كه از بين برود نبايد آن را به جاى ديگر ببرى چنانچه امانتدار احتمال دهد كه در
آنجا از بين برود و بداند چون آنجا در نظر صاحب مال براى حفظ بهتر بوده گفته است كه نبايد از آنجا بيرون ببرى مىتواند آن را به جاى ديگر ببرد، و اگر در آنجا ببرد و تلف شود ضامن نيست. ولى اگر نداند به چه جهت گفته كه به جاى ديگر نبر، چنانچه به جاى ديگر ببرد وتلف شود، احتياط واجب آن است كه عوض آن را بدهد.
مسأله 2337 - اگر صاحب مال براى نگهدارى مال خود جايى را معيّن كند ولى به كسى كه امانت را قبول كرده نگويد كه آن را به جاى ديگر نبر، چنانچه امانتدار احتمال دهد كه در آنجا از بين مىرود بايد آن را به جاى ديگرى كه مال در آنجا محفوظتر است ببرد، و چنانچه مال در آن جاى اول تلف شود ضامن است مگر آن كه صاحب مال هم احتمال تلف شدن مال را در آنجا بدهد كه در اين صورت كسى كه امانت را قبول كرده ضامن نيست.
مسأله 2338 - اگر صاحب مال ديوانه شود كسى كه امانت را قبول كرده بايد فوراً امانت را به ولىّ او برساند و يا به ولىّ او خبر دهد، و اگر بدون عذر شرعى مال را به ولىّ او ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2339 - اگر صاحب مال بميرد، امانتدار بايد مال را به وارث او برساند يا به وارث او خبر دهد و چنانچه مال را به وارث او ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود ضامن است، ولى اگر براى آن كه مىخواهد بفهمد كسى كه مىگويد من وارث ميتم، راست مىگويد يا نه، يا ميت وارث ديگرى دارد يا نه، مال را ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود ضامن نيست.
مسأله 2340 - اگر صاحب مال بميرد و چند وارث داشته باشد كسى كه امانت را قبول كرده بايد مال را به همۀ ورثه بدهد، يا به كسى بدهد كه همۀ آنان گرفتن مال را به او واگذار كردهاند، پس اگر بدون اجازۀ ديگران تمام مال را به يكى از ورثه بدهد ضامن سهم ديگران است.
مسأله 2341 - اگر كسى كه امانت را قبول كرده بميرد، يا ديوانه شود، وارث يا ولىّ
او بايد هرچه زودتر به صاحب مال اطلاع دهد، يا امانت را به او برساند.
مسأله 2342 - اگر امانتدار نشانههاى مرگ را در خود ببيند چنانچه ممكن است بايد امانت را به صاحب آن يا وكيل او برساند و اگر ممكن نيست بايد آن را به حاكم شرع بدهد و چنانچه به حاكم شرع دسترسى ندارد، در صورتى كه وارث او امين است و از امانت اطلاع دارد، لازم نيست وصيت كند وگرنه بايد وصيت كند و شاهد بگيرد و به وصى و شاهد، اسم صاحب مال و جنس و خصوصيات مال و محل آن را بگويد.
مسأله 2343 - اگر امانتدار نشانههاى مرگ را در خود ببيند و به وظيفهاى كه در مسألۀ پيش گفته شد عمل نكند، چنانچه آن امانت از بين برود بايد عوضش را بدهد، اگرچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده باشد و مرض او خوب شود، يا بعد از مدتى پشيمان شود و وصيت كند.
مسأله 2344 - عاريه آن است كه انسان مال خود را به ديگرى بدهد كه از آن استفاده كند و در عوض، چيزى هم از او نگيرد.
مسأله 2345 - لازم نيست در عاريه صيغه بخوانند، و اگر مثلاً لباس را به قصد عاريه به كسى بدهد و او به همين قصد بگيرد عاريه صحيح است.
مسأله 2346 - عاريه دادن چيز غصبى و چيزى كه مال انسان است ولى منفعت آن را به ديگرى واگذار كرده مثلاً آن را اجاره داده، در صورتى صحيح است كه مالك چيز غصبى يا كسى كه آن چيز را اجاره كرده بگويد به عاريه دادن راضى هستم.
مسأله 2347 - چيزى را كه منفعتش مال انسان است مثلاً آن را اجاره كرده مىتواند عاريه بدهد. ولى اگر در اجاره شرط كرده باشند كه خودش از آن استفاده كند، نمىتواند آن را به ديگرى عاريه دهد.
مسأله 2348 - اگر ديوانه و بچه مال خود را عاريه بدهند صحيح نيست، اما اگر ولىّ بچه مصلحت بداند كه مال او را عاريه دهد و بچه آن مال را به دستور ولىّ به عاريه كننده برساند اشكال ندارد.
مسأله 2349 - اگر در نگهدارى چيزى كه عاريه كرده كوتاهى نكند و در استفادۀ از آن هم زيادهروى ننمايد و اتفاقاً آن چيز تلف شود ضامن نيست، ولى چنانچه شرط
كنند كه اگر تلف شود عاريه كننده ضامن باشد، يا چيزى را كه عاريه كرده طلا و نقره باشد، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2350 - اگر طلا و نقره را عاريه نمايد و شرط كند كه اگر تلف شود ضامن نباشد، چنانچه تلف شود ضامن نيست.
مسأله 2351 - اگر عاريه دهنده بميرد، عاريه گيرنده بايد چيزى را كه عاريه كرده به ورثۀ او بدهد.
مسأله 2352 - اگر عاريه دهنده طورى شود كه شرعاً نتواند در مال خود تصرف كند مثلاً ديوانه شود، عاريه كننده بايد مالى را كه عاريه كرده به ولىّ او بدهد.
مسأله 2353 - كسى كه چيزى عاريه داده هر وقت بخواهد مىتواند آن را پس بگيرد و كسى هم كه عاريه كرده هر وقت بخواهد مىتواند آن را پس دهد.
مسأله 2354 - اگر ظرف طلا و نقره را براى زينت اتاق عاريه بدهند اشكال ندارد، ولى اگر براى استفادۀ حرام بدهند باطل است.
مسأله 2355 - عاريه دادن گوسفند براى استفادۀ از شير و پشم آن، و عاريه دادن حيوان نر براى كشيدن بر ماده صحيح است.
مسأله 2356 - اگر چيزى را كه عاريه كرده به مالك يا وكيل يا ولىّ او بدهد و بعد آن چيز تلف شود، عاريه كننده ضامن نيست، و در غير اين صورت ضامن است اگرچه مثلاً آن را به جايى ببرد كه صاحبش معمولاً به آنجا مىبرده مثلاً اسب را در اصطبلى كه صاحبش براى آن درست كرده ببندد.
مسأله 2357 - اگر چيز نجس را براى استعمال خوردن و آشاميدن عاريه دهد، بايد نجس بودن آن را به كسى كه عاريه مىكند بگويد.
مسأله 2358 - چيزى را كه عاريه كرده بدون اجازۀ صاحب آن نمىتواند به ديگرى اجاره، يا عاريه دهد.
مسأله 2359 - اگر چيزى را كه عاريه كرده با اجازۀ صاحب آن به ديگرى عاريه دهد، چنانچه كسى كه اول آن چيز را عاريه كرده بميرد يا ديوانه شود، عاريۀ دومى باطل نمىشود.
مسأله 2360 - اگر بداند مالى را كه عاريه كرده غصبى است، بايد آن را به صاحبش برساند و نمىتواند به عاريه دهنده بدهد.
مسأله 2361 - اگر مالى را كه مىداند غصبى است عاريه كند و از آن استفادهاى ببرد و در دست او از بين برود، مالك مىتواند عوض مال را از او يا از كسى كه مال را غصب كرده مطالبه كند، و نيز عوض استفادههايى را كه عاريه گيرنده برده مىتواند از او مطالبه نمايد، و يا از غاصب بگيرد. و اگر عوض مال يا استفادۀ آن را از عاريه كننده بگيرد، او نمىتواند چيزى را كه به مالك مىدهد از عاريه دهنده مطالبه نمايد.
مسأله 2362 - اگر نداند مالى را كه عاريه كرده غصبى است و در دست او از بين برود، چنانچه صاحب مال عوض آن را از او بگيرد، او هم مىتواند آنچه را به صاحب مال داده از عاريه دهنده مطالبه نمايد، ولى اگر چيزى را كه عاريه كرده طلا و نقره باشد، يا عاريه دهنده با او شرط كرده باشد كه اگر آن چيز از بين برود عوضش را بدهد، نمىتواند چيزى را كه به صاحب مال مىدهد، از عاريه دهنده مطالبه نمايد.
به واسطۀ عقد ازدواج، زن به مرد حلال مىشود و آن بر دو قسم است: دائم و غير دائم. عقد دائم آن است كه مدت زناشويى در آن معيّن نشود و زنى را كه به اين قسم عقد مىكنند دائمه گويند. و عقد غير دائم آن است كه مدت زناشويى در آن معيّن شود، مثلاً زن را به مدت يك ساعت يا يك روز يا يك ماه يا يك سال يا بيشتر عقد نمايند، و زنى را كه به اين قسم عقد كنند متعه و صيغه مىنامند.
مسأله 2363 - در زناشويى چه دائم و چه غير دائم، بايد صيغه خوانده شود و تنها راضى بودن زن و مرد كافى نيست، و صيغۀ عقد را يا خود زن و مرد مىخوانند، يا ديگرى را وكيل مىكنند كه از طرف آنان بخواند.
مسأله 2364 - وكيل لازم نيست مرد باشد، زن هم مىتواند براى خواندن صيغه عقد از طرف ديگرى وكيل شود.
مسأله 2365 - زن و مرد تا يقين نكنند كه وكيل آنها صيغه را خوانده است، نمىتوانند به يكديگر نگاه محرمانه نمايند، و گمان به اين كه وكيل صيغه را خوانده است كفايت نمىكند ولى اگر وكيل بگويد صيغه را خواندهام كافى است.
مسأله 2366 - اگر زنى كسى را وكيل كند كه مثلاً ده روزه او را به عقد مردى در آورد و ابتداى ده روز را معيّن نكند در صورتى كه از گفتۀ زن معلوم شود كه به وكيل اختيار كامل داده آن وكيل مىتواند هر وقت كه بخواهد او را ده روز به عقد آن مرد در آورد، و اگر معلوم باشد كه زن، روز يا ساعت معينى را قصد كرده، بايد صيغه را مطابق قصد او بخواند.
مسأله 2367 - يك نفر مىتواند براى خواندن صيغه عقد دائم يا غير دائم از طرف دو نفر وكيل شود و نيز انسان مىتواند از طرف زن وكيل شود و او را براى خود به طور دائم يا غير دائم عقد كند، ولى احتياط مستحب آن است كه عقد را دو نفر بخوانند.
مسأله 2368 - اگر صيغۀ عقد دائم را خود زن و مرد بخوانند و اول زن بگويد: «زَوَّجْتُكَ نَفْسِي عَلَى الصَّداقِ الْمَعْلُومِ» يعنى خود را زن تو نمودم به مهرى كه معيّن شده، پس از آن بدون فاصله مرد بگويد: «قَبِلْتُ التَّزْويجَ» يعنى قبول كردم ازدواج را، عقد صحيح است. و اگر ديگرى را وكيل كنند كه از طرف آنها صيغۀ عقد را بخواند چنانچه مثلاً اسم مرد احمد و اسم زن فاطمه باشد و وكيل زن بگويد: «زَوَّجْتُ مُوكِّلَتِيفاطِمَةَ مُوَكِّلَكَ اَحْمَدَ عَلَى الصَّداقِ الْمَعْلُوم» پس بدون فاصله وكيل مرد بگويد: «قَبِلْتُ لِمُوكِّلي اَحْمَدَ عَلَى الصَّداقِ» صحيح مىباشد.
مسأله 2369 - اگر خود زن و مرد بخواهند صيغۀ عقد غير دائم را بخوانند، بعد از آن كه مدت و مَهر را معيّن كردند، چنانچه زن بگويد:
«زَوَّجْتُكَ نَفْسِي فِى الْمُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعْلُوم» بعد بدون فاصله مرد بگويد: «قَبلْتُ» صحيح است. و اگر ديگرى را وكيل كنند و اول وكيل زن به وكيل مرد بگويد:
«مَتَّعْتُ مُوكِّلَتِي مُوكِّلَكَ فِي الْمُدَّةِ الْمَعْلُومَةِ عَلَى الْمَهْرِ الْمَعْلُوم» پس بدون فاصله وكيل مرد بگويد: «قَبِلْتُ لِمُوكِّلي هكَذا» صحيح مىباشد.
مسأله 2370 - عقد ازدواج چند شرط دارد:
اول: آن كه به عربى صحيح خوانده شود به احتياط واجب، و اگر خود مرد و زن نتوانند صيغه را به عربى صحيح بخوانند، به هر لفظى كه صيغه را بخوانند صحيح است و لازم هم نيست كه وكيل بگيرند اما بايد لفظى بگويند كه معنى «زَوَّجْتُ» و «قَبِلْتُ» را بفهماند.
دوم: مرد و زن يا وكيل آنها كه صيغه را مىخوانند قصد انشا داشته باشند؛ يعنى اگر خود مرد و زن صيغه را مىخوانند، زن به گفتن «زَوَّجْتُكَ نَفْسِي» قصدش اين باشد كه خود را زن او قرار دهد و مرد به گفتن «قَبِلتُ التَّزوِيجَ» زن بودن او را براى خود قبول نمايد، و اگر وكيل مرد و زن صيغه را مىخوانند، به گفتن «زَوَّجْتُ» و «قَبِلتُ» قصدشان اين باشد كه مرد و زنى كه آنان را وكيل كردهاند، زن و شوهر شوند.
سوم: كسى كه صيغه را مىخواند بالغ و عاقل باشد، چه براى خودش بخواند يا از طرف ديگرى وكيل شده باشد.
چهارم: اگر وكيل زن و شوهر يا ولىّ آنها صيغه را مىخوانند، در عقد، زن و شوهر را معيّن كنند مثلاً اسم آنها را ببرند يا به آنها اشاره نمايند، پس كسى كه چند دختر دارد، اگر به مردى بگويد: «زوجتك احدى بناتي» يعنى زن تو نمودم يكى از دخترانم را، و او بگويد: «قبلت» يعنى قبول كردم، چون در موقع عقد، دختر را معيّن نكردهاند عقد باطل است.
پنجم: زن و مرد به ازدواج راضى باشند، ولى اگر زن ظاهراً به كراهت اذن دهد و معلوم باشد قلباً راضى است عقد صحيح است.
مسأله 2371 - اگر در عقد يك حرف غلط خوانده شود كه معنى آن را عوض كند عقد باطل است.
مسأله 2372 - كسى كه دستور زبان عربى را نمىداند، اگر قرائتش صحيح باشد و معناى هر كلمه از عقد را جداگانه بداند و از هر لفظى معناى آن را قصد نمايد مىتواند عقد را بخواند.
مسأله 2373 - اگر زنى را براى مردى بدون اجازۀ آنان عقد كنند و بعداً زن و مرد بگويند به آن عقد راضى هستيم عقد صحيح است.
مسأله 2374 - اگر زن و مرد يا يكى از آن دو را به ازدواج مجبور نمايند و بعد از خواندن عقد راضى شوند و بگويند به آن عقد راضى هستيم عقد صحيح است.
مسأله 2375 - پدر و جد پدرى مىتوانند براى فرزند نابالغ يا ديوانۀ خود كه به حال ديوانگى بالغ شده است ازدواج كنند. و بعد از آن كه آن طفل بالغ شد يا ديوانه عاقل گرديد، اگر ازدواجى كه براى او كردهاند مفسدهاى نداشته نمىتواند آن را بههم بزند و اگر مفسدهاى داشته مىتواند آن را بههم بزند.
مسأله 2376 - دخترى كه به حد بلوغ رسيده و رشيده است؛ يعنى مصلحت خود را تشخيص مىدهد، اگر بخواهد شوهر كند، چنانچه باكره باشد، بايد از پدر يا جد پدرى خود اجازه بگيرد، و اجازۀ مادر و برادر لازم نيست.
مسأله 2377 - اگر پدر و جد پدرى غايب باشند، به طورى كه نشود از آنان اذن گرفت و دختر هم احتياج به شوهر كردن داشته باشد لازم نيست از پدر و جد پدرى اجازه بگيرند. و نيز اگر دختر باكره نباشد در صورتى كه بكارتش به واسطۀ شوهر كردن از بين رفته باشد، اجازه پدر و جد لازم نيست. ولى اگر به واسطۀ وطى به شُبهه يا زنا از بين رفته باشد، احتياط مستحب آن است كه اجازه بگيرند.
مسأله 2378 - اگر پدر، يا جد پدرى براى پسر نابالغ خود زن بگيرد، پسر - بعد از
رسيدن به سن قابل براى تمتع گرفتن - بايد خرج زن را در صورتى كه از او تمكين داشته باشد بدهد.
مسأله 2379 - اگر پدر يا جد پدرى براى پسر نابالغ خود، زن بگيرد، چنانچه پسر در موقع عقد مالى داشته، مديون مهر زن است، و اگر در موقع عقد مالى نداشته، پدر، يا جد او بايد مهر زن را بدهند.
مسأله 2380 - اگر مرد بعد از عقد بفهمد كه زن يكى از اين هفت عيب را دارد مىتواند عقد را بههم بزند: اول: ديوانگى. دوم: مرض خوره. سوم: مرض بَرَص. چهارم: كورى. پنجم: شل بودن به طورى كه معلوم باشد. ششم: آن كه افضا شده؛ يعنى راه بول و حيض يا راه حيض و غائط او يكى شده باشد، ولى اگر راه حيض و غائط او يكى شده باشد بههم زدن عقد اشكال دارد و بايد احتياط شود. هفتم: آن كه گوشت، يا استخوانى يا غدهاى در فرج او باشد كه مانع نزديكى شود.
مسأله 2381 - اگر زن بعد از عقد بفهمد كه شوهر او ديوانه است يا آلت مردى ندارد يا عِنّين است و نمىتواند وطى و نزديكى نمايد يا تخمهاى او را كشيدهاند مىتواند عقد را بههم بزند. و تفصيل اين مسأله و مسأله سابق در كتاب «تحرير الوسيله» ضبط شده است.
مسأله 2382 - اگر مرد يا زن، به واسطۀ يكى از عيبهايى كه در دو مسألۀ پيش گفته شد عقد را بههم بزند، بايد بدون طلاق از هم جدا شوند.
مسأله 2383 - اگر به واسطۀ آن كه مرد عنين است و نمىتواند وطى و نزديكى كند، زن عقد را بههم بزند شوهر بايد نصف مهر را بدهد. ولى اگر به واسطۀ يكى از عيبهاى ديگرى كه گفته شد، مرد يا زن عقد را بههم بزند، چنانچه مرد با زن نزديكى نكرده باشد چيزى بر او نيست و اگر نزديكى كرده، بايد تمام مهر را بدهد.
مسأله 2384 - ازدواج با زنهايى كه مثل مادر و خواهر و مادرزن با انسان محرم هستند حرام است.
مسأله 2385 - اگر كسى زنى را براى خود عقد نمايد، اگرچه با او نزديكى نكند، مادر و مادرِ مادر آن زن و مادر پدر او هر چه بالا روند به آن مرد محرم مىشوند.
مسأله 2386 - اگر زنى را عقد كند و با او نزديكى نمايد، دختر و نوۀ دخترى و پسرى آن زن هر چه پايين روند، چه در وقت عقد باشند يا بعداً به دنيا بيايند، به آن مرد مَحرم مىشوند.
مسأله 2387 - اگر با زنى كه براى خود عقد كرده نزديكى هم نكرده باشد، تا وقتى كه آن زن در عقد او است نمىتواند با دختر او ازدواج كند.
مسأله 2388 - عمه و خالۀ پدر و عمه و خالۀ پدرِ پدر و عمه و خالۀ مادر و عمه و خالۀ مادرِ مادر هر چه بالا روند به انسان محرمند.
مسأله 2389 - پدر و جد شوهر، هر چه بالا روند، و پسر و نوۀ پسرى و دخترى او هرچه پايين آيند چه در موقع عقد باشند، يا بعداً به دنيا بيايند به زن او محرم هستند.
مسأله 2390 - اگر زنى را براى خود عقد كند، دائمه باشد، يا صيغه تا وقتى كه آن زن در عقد او است نمىتواند با خواهر آن زن ازدواج نمايد.
مسأله 2391 - اگر زن خود را به ترتيبى كه در كتاب طلاق گفته مىشود طلاق رجعى دهد، در بين عدّه نمىتواند خواهر او را عقد نمايد، بلكه در عدّۀ طلاق بائن هم كه بعداً بيان مىشود، احتياط مستحب آن است كه از ازدواج با خواهر او خوددارى نمايد.
مسأله 2392 - انسان نمىتواند بدون اجازۀ زن خود با خواهرزاده و برادرزادۀ او
ازدواج كند ولى اگر بدون اجازۀ زنش آنان را عقد نمايد و بعداً زن بگويد به آن عقد راضى هستم اشكال ندارد.
مسأله 2393 - اگر زن بفهمد شوهرش برادرزاده يا خواهرزاده او را عقد كرده و حرفى نزد، چنانچه بعداً رضايت ندهد عقد آنان باطل است، بلكه اگر از حرف نزدنش معلوم باشد كه باطناً راضى بوده احتياط واجب آن است كه شوهرش از برادرزادۀ او جدا شود مگر آن كه اجازه دهد.
مسأله 2394 - اگر انسان پيش از آن كه دختر عمه يا دختر خالۀ خود را بگيرد با مادر آنان زنا كند، ديگر نمىتواند با آنان ازدواج نمايد.
مسأله 2395 - اگر با دختر عمه يا دختر خالۀ خود ازدواج نمايد و پيش از آن كه با آنان نزديكى كند با مادرشان زنا نمايد عقد آنان اشكال ندارد.
مسأله 2396 - اگر با زنى غير از عمه و خالۀ خود زنا كند، احتياط واجب آن است كه با دختر او ازدواج نكند، ولى اگر زنى را عقد نمايد و با او نزديكى كند بعد با مادر او زنا كند، آن زن بر او حرام نمىشود، و همچنين است اگر پيش از آن كه با او نزديكى كند با مادر او زنا نمايد، ولى در اين صورت احتياط مستحب آن است كه از آن زن جدا شود.
مسأله 2397 - زن مسلمان نمىتواند به عقد كافر در آيد، مرد مسلمان هم نمىتواند با زنهاى كافرۀ غير كتابيه به طور دائم ازدواج كند و به احتياط واجب ازدواج دائم با زنهاى كافرۀ اهل كتاب نيز جايز نيست ولى صيغه كردن زنهاى اهل كتاب مانند يهود و نصارا مانعى ندارد.
مسأله 2398 - اگر با زنى كه در عدّۀ طلاق رجعى است زنا كند آن زن بر او حرام مىشود و اگر با زنى كه در عدّه متعه، يا طلاق بائن، يا عدّه وفات است زنا كند، بعداً مىتواند او را عقد نمايد، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با او ازدواج نكند و معناى طلاق رجعى و طلاق بائن و عدّۀ متعه و عدّه وفات در احكام طلاق گفته خواهد شد.
مسأله 2399 - اگر با زن بىشوهرى كه در عدّه نيست زنا كند، بعداً مىتواند آن زن را براى خود عقد نمايد، ولى احتياط مستحب آن است كه صبر كند تا آن زن حيض ببيند بعد او را عقد نمايد، بلكه احتياط مزبور حتى الامكان نبايد ترك شود، و همچنين است اگر ديگرى بخواهد آن زن را عقد كند.
مسأله 2400 - اگر زنى را كه در عدّه ديگرى است براى خود عقد كند، چنانچه مرد و زن، يا يكى از آنان بدانند كه عدّۀ زن تمام نشده و بدانند عقد كردن زن در عدّه حرام است آن زن بر او حرام مىشود، اگرچه مرد بعد از عقد با آن زن نزديكى نكرده باشد.
مسأله 2401 - اگر زنى را براى خود عقد كند و بعد معلوم شود كه در عدّه بوده چنانچه هيچ كدام نمىدانستهاند زن در عدّه است و نمىدانستهاند كه عقد كردن زن در عدّه حرام است، در صورتى كه مرد با او نزديكى كرده باشد، آن زن بر او حرام مىشود.
مسأله 2402 - اگر انسان بداند زنى شوهر دارد و با او ازدواج كند بايد از او جدا شود و بعداً هم نمىتواند او را براى خود عقد كند.
مسأله 2403 - زن شوهردار اگر زنا بدهد بر شوهر خود حرام نمىشود و چنانچه توبه نكند و بر عمل خود باقى باشد، بهتر است كه شوهر، او را طلاق دهد ولى بايد مهرش را بدهد.
مسأله 2404 - زنى را كه طلاق دادهاند و زنى كه صيغه بوده و شوهرش مدت او را بخشيده يا مدتش تمام شده، چنانچه بعد از مدتى شوهر كند و بعد شك كند كه موقع عقد شوهر دوم عدّۀ شوهر اول تمام بوده يا نه، بايد به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 2405 - مادر و خواهر و دختر پسرى كه لواط داده بر لواط كننده حرام است اگرچه لواط كننده و لواط دهنده بالغ نباشند. ولى اگر گمان كند كه دخول شده، يا شك كند كه دخول شده يا نه، بر او حرام نمىشوند.
مسأله 2406 - اگر با مادر يا خواهر يا دختر كسى ازدواج نمايد و بعد از ازدواج با آن
كس لواط كند آنها بر او حرام نمىشوند.
مسأله 2407 - اگر كسى در حال احرام كه يكى از كارهاى حج است، با زنى ازدواج نمايد عقد او باطل است، و چنانچه مىدانسته كه زن گرفتن بر او حرام است، ديگر نمىتواند آن زن را عقد كند.
مسأله 2408 - اگر زنى كه در حال احرام است با مردى كه در حال احرام نيست ازدواج كند عقد او باطل است، و اگر زن مىدانسته كه ازدواج كردن در حال احرام حرام است احتياط واجب آن است كه بعداً با آن مرد ازدواج نكند. بلكه خالى از قوّت نيست.
مسأله 2409 - اگر مرد طواف نساء را كه يكى از كارهاى حج است بهجا نياورد، زنش كه به واسطۀ مُحرِم شدن بر او حرام شده بود حلال نمىشود، و نيز اگر زن طواف نساء نكند، شوهرش بر او حلال نمىشود، ولى اگر بعداً طواف نساء را انجام دهند به يكديگر حلال مىشوند.
مسأله 2410 - اگر كسى دختر نابالغى را براى خود عقد كند و پيش از آن كه نُه سال دختر تمام شود، با او نزديكى و دخول كند، چنانچه او را افضا نمايد هيچ وقت نبايد با او نزديكى كند.
مسأله 2411 - زنى را كه سه مرتبه طلاق دادهاند بر شوهرش حرام مىشود، ولى اگر با شرايطى كه در كتاب طلاق گفته مىشود با مرد ديگرى ازدواج كند، شوهر اول مىتواند دوباره او را براى خود عقد نمايد.
مسأله 2412 - زنى كه عقد دائمى شده نبايد بدون اجازۀ شوهر از خانه بيرون رود، و بايد خود را براى هر لذتى كه او مىخواهد، تسليم نمايد و بدون عذر شرعى از نزديكى كردن او جلوگيرى نكند. و اگر در اينها از شوهر اطاعت كند، تهيۀ غذا و لباس
و منزل او و لوازم ديگرى كه در كتب ذكر شده بر شوهر واجب است و اگر تهيه نكند، چه توانايى داشته باشد يا نداشته باشد، مديون زن است.
مسأله 2413 - اگر زن در كارهايى كه در مسألۀ پيش گفته شد اطاعت شوهر را نكند گناهكار است و حق غذا و لباس و منزل و همخوابى ندارد ولى مهر او از بين نمىرود.
مسأله 2414 - مرد حق ندارد زن خود را به خدمت خانه مجبور كند.
مسأله 2415 - مخارج سفر زن اگر بيشتر از مخارج وطن باشد با شوهر نيست، ولى اگر شوهر مايل باشد كه زن را سفر ببرد بايد خرج سفر او را بدهد.
مسأله 2416 - زنى كه از شوهر اطاعت مىكند اگر مطالبۀ خرجى كند و شوهر ندهد مىتواند جهت الزام شوهر بر پرداخت نفقه به حاكم شرع و اگر ممكن نباشد به عدول مؤمنين و اگر آن هم ممكن نباشد به فساق مؤمنين مراجعه نمايد و چنانچه الزام شوهر بر دادن نفقه ممكن نباشد مىتواند در هر روز به اندازه خرجى آن روز بدون اجازه از مال او بردارد، و اگر ممكن نيست چنانچه ناچار باشد كه معاش خود را تهيه كند، در موقعى كه مشغول تهيه معاش است اطاعت شوهر بر او واجب نيست.
مسأله 2417 - مرد نمىتواند زن دائمى خود را به طورى ترك كند كه نه مثل زن شوهردار باشد نه مثل زن بىشوهر، لكن واجب نيست هر چهار شب يك شب نزد او بماند.
مسأله 2418 - شوهر نمىتواند بيش از چهار ماه، نزديكى با عيال دائمى خود را ترك كند.
مسأله 2419 - اگر در عقد دائمى مهر را معيّن نكنند عقد صحيح است، و چنانچه مرد با زن نزديكى كند، بايد مهر او را مطابق مهر زنهايى كه مثل او هستند بدهد.
مسأله 2420 - اگر موقع خواندن عقد دائمى براى دادن مهر مدتى معيّن نكرده باشند، زن مىتواند پيش از گرفتن مهر از نزديكى كردن شوهر جلوگيرى كند، چه
شوهر توانايى دادن مهر را داشته باشد چه نداشته باشد. ولى اگر پيش از گرفتن مهر به نزديكى راضى شود و شوهر با او نزديكى كند ديگر نمىتواند بدون عذر شرعى از نزديكى شوهر جلوگيرى نمايد.
مسأله 2421 - صيغه كردن زن اگرچه براى لذت بردن هم نباشد صحيح است.
مسأله 2422 - شوهر بيش از چهار ماه نبايد نزديكى با متعۀ خود را ترك كند.
مسأله 2423 - زنى كه صيغه مىشود اگر در عقد شرط كند كه شوهر با او نزديكى نكند، عقد و شرط او صحيح است و شوهر فقط مىتواند لذتهاى ديگر از او ببرد، ولى اگر بعداً به نزديكى راضى شود، شوهر مىتواند با او نزديكى نمايد.
مسأله 2424 - زنى كه صيغه شده اگرچه آبستن شود حق خرجى ندارد.
مسأله 2425 - زنى كه صيغه شده حق همخوابى ندارد و از شوهر ارث نمىبرد، و شوهر هم از او ارث نمىبرد.
مسأله 2426 - زنى كه صيغه شده اگر نداند كه حق خرجى و همخوابى ندارد عقد او صحيح است و براى آن كه نمىدانسته، حقى به شوهر پيدا نمىكند.
مسأله 2427 - زنى كه صيغه شده، مىتواند بدون اجازۀ شوهر از خانه بيرون برود، ولى اگر به واسطۀ بيرون رفتن، حق شوهر از بين مىرود بيرون رفتن او حرام است.
مسأله 2428 - اگر زنى مردى را وكيل كند كه به مدت و مبلغ معيّن او را براى خود صيغه نمايد، چنانچه مرد او را به عقد دائم خود در آورد يا به غير از مدت يا مبلغى كه معيّن شده او را صيغه كند، وقتى آن زن فهميد اگر بگويد راضى هستم عقد صحيح وگرنه باطل است.
مسأله 2429 - پدر و جد پدرى مىتوانند براى محرم شدن، يك ساعت يا دو ساعت زنى را به عقد پسر نابالغ خود در آورند، و نيز مىتوانند دختر نابالغ خود
را براى محرم شدن، به عقد كسى در آورند ولى بايد آن عقد براى دختر مفسده نداشته باشد.
مسأله 2430 - اگر پدر يا جد پدرى، طفل خود را كه در محل ديگرى است و نمىداند زنده است يا مرده، براى محرم شدن به عقد كسى درآورد، بر حسب ظاهر محرم بودن حاصل مىشود، و چنانچه بعداً معلوم شود كه در موقع عقد آن دختر زنده نبوده عقد باطل است و كسانى كه به واسطۀ عقد ظاهراً محرم شده بودند نامحرمند.
مسأله 2431 - اگر مرد مدت صيغه را ببخشد، چنانچه با او نزديكى كرده، بايد تمام چيزى را كه قرار گذاشته به او بدهد و اگر نزديكى نكرده بايد نصف آن را بدهد.
مسأله 2432 - مرد مىتواند زنى را كه صيغه او بوده و هنوز عدّهاش تمام نشده به عقد دائم خود در آورد.
مسأله 2433 - نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم چه با قصد لذت و چه بدون آن حرام است. و نگاه كردن به صورت و دستها اگر به قصد لذت باشد حرام است، ولى اگر بدون قصد لذت باشد مانعى ندارد و نيز نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام مىباشد و نگاه كردن به صورت و بدن و موى دختر نابالغ اگر به قصد لذت نباشد و به واسطۀ نگاه كردن هم انسان نترسد كه به حرام بيفتد اشكال ندارد، ولى بنابر احتياط بايد جاهايى را كه مثل ران و شكم معمولاً مىپوشانند نگاه نكند.
مسأله 2434 - اگر انسان بدون قصد لذت به صورت و دستهاى زنهاى اهل كتاب مثل زنهاى يهود و نصارا نگاه كند در صورتى كه نترسد كه به حرام بيفتد اشكال ندارد.
مسأله 2435 - زن بايد بدن و موى خود را از مرد نامحرم بپوشاند بلكه احتياط واجب آن است كه بدن و موى خود را از پسرى هم كه بالغ نشده ولى خوب و بد را
مىفهمد و به حدى رسيده كه مورد نظر شهوانى است بپوشاند.
مسأله 2436 - نگاه كردن به عورت ديگرى حرام است، اگرچه از پشت شيشه يا در آيينه يا آب صاف و مانند اينها باشد. و احتياط واجب آن است كه به عورت بچه مميز هم نگاه نكنند. ولى زن و شوهر مىتوانند به تمام بدن يكديگر نگاه كنند.
مسأله 2437 - مرد و زنى كه با يكديگر محرمند، اگر قصد لذت نداشته باشند مىتوانند غير از عورت به تمام بدن يكديگر نگاه كنند.
مسأله 2438 - مرد نبايد با قصد لذت به بدن مرد ديگر نگاه كند و نگاه كردن زن هم به بدن زن ديگر با قصد لذت حرام است.
مسأله 2439 - عكس برداشتن مرد از زن نامحرم حرام نيست ولى اگر براى عكس برداشتن مجبور شود كه حرام ديگرى انجام دهد مثلاً دست به بدن او بزند يا نظرش به صورت زينت شدۀ او يا به ساير بدن او بيفتد، نبايد عكس او را بردارد و اگر زن نامحرمى را بشناسد در صورتى كه آن زن متهتك نباشد نبايد به عكس او نگاه كند.
مسأله 2440 - اگر در حال ناچارى زن بخواهد زن ديگر، يا مردى غير از شوهر خود را تنقيه كند، يا عورت او را آب بكشد، بايد چيزى در دست كند كه دست او به عورت نرسد و همچنين است اگر مرد بخواهد مرد ديگر، يا زنى غير زن خود را تنقيه كند، يا عورت او را آب بكشد.
مسأله 2441 - اگر مرد براى معالجۀ زن نامحرم ناچار باشد كه او را نگاه كند و دست به بدن او بزند اشكال ندارد، ولى اگر با نگاه كردن بتواند معالجه كند نبايد دست به بدن او بزند و اگر با دست زدن بتواند معالجه كند، نبايد او را نگاه كند.
مسأله 2442 - اگر انسان براى معالجۀ كسى ناچار شود كه به عورت او نگاه كند، بنابر احتياط واجب بايد آيينه را در مقابل گذاشته و در آن نگاه كند ولى اگر چارهاى جز نگاه كردن به عورت نباشد اشكال ندارد.
مسأله 2443 - كسى كه به واسطۀ نداشتن زن به حرام مىافتد، واجب است زن بگيرد.
مسأله 2444 - اگر شوهر در عقد شرط كند كه زن باكره باشد و بعد از عقد معلوم شود كه باكره نبوده، مىتواند عقد را بههم بزند.
مسأله 2445 - اگر مرد و زن نامحرم در محل خلوتى باشند كه كسى در آنجا نباشد و ديگرى هم نمىتواند وارد شود چنانچه بترسند كه به حرام بيفتند بايد از آنجا بيرون بروند.
مسأله 2446 - اگر مرد مهر زن را در عقد معيّن كند و قصدش اين باشد كه آن را ندهد، عقد صحيح است ولى مهر را بايد بدهد.
مسأله 2447 - مسلمانى كه منكر خدا يا پيغمبر شود، يا حكم ضرورى دين؛ يعنى حكمى را كه مسلمانان جزء دين اسلام مىدانند مثل واجب بودن نماز و روزه انكار كند، در صورتى كه منكر شدن آن حكم، به انكار خدا يا پيغمبر برگردد مرتد است.
مسأله 2448 - اگر زن پيش از آن كه شوهرش با او نزديكى كند به طورى كه در مسألۀ پيش گفته شد مرتد شود، عقد او باطل مىگردد ولى اگر بعد از نزديكى مرتد شود بايد به دستورى كه در احكام طلاق گفته خواهد شد عدّه نگه دارد، پس اگر در بين عدّه، مسلمان شود عقد باقى و اگر تا آخر عدّه مرتد بماند عقد باطل است.
مسأله 2449 - كسى كه پدر يا مادرش در موقع بسته شدن نطفۀ او مسلمان بودهاند، چنانچه بعد از بالغ شدن اظهار اسلام كند، اگر مرتد شود زنش بر او حرام مىشود و بايد به مقدارى كه در احكام طلاق گفته مىشود عدّۀ وفات نگه دارد.
مسأله 2450 - مردى كه از پدر و مادر غير مسلمان به دنيا آمده و مسلمان شده اگر پيش از نزديكى با عيالش مرتد شود، عقد او باطل مىگردد، و اگر بعد از نزديكى مرتد
شود، زن او بايد به مقدارى كه در احكام طلاق گفته مىشود عدّه نگه دارد، پس اگر پيش از تمام شدن عدّه، شوهر او مسلمان شود عقد باقى وگرنه باطل است.
مسأله 2451 - اگر زن در عقد با مرد شرط كند كه او را از شهرى بيرون نبرد و مرد هم قبول كند، نبايد زن را از آن شهر بيرون ببرد.
مسأله 2452 - اگر زن انسان از شوهر ديگرش دخترى داشته باشد، انسان مىتواند آن دختر را براى پسر خود كه از آن زن نيست عقد كند و نيز اگر دخترى را براى پسر خود عقد كند مىتواند با مادر آن دختر ازدواج نمايد.
مسأله 2453 - اگر زنى از زنا آبستن شود، جايز نيست بچهاش را سقط كند.
مسأله 2454 - اگر كسى با زنى كه شوهر ندارد و در عدّۀ كسى هم نيست زنا كند، چنانچه بعد او را عقد كند و بچهاى از آنان پيدا شود، در صورتى كه ندانند از نطفۀ حلال است يا حرام، آن بچه حلالزاده است.
مسأله 2455 - اگر مرد نداند كه زن در عدّه است و با او ازدواج كند، چنانچه زن هم نداند و بچهاى از آنان به دنيا آيد، حلالزاده است و شرعاً فرزند هر دو مىباشد ولى اگر زن مىدانسته كه در عدّه است شرعاً بچه، فرزند پدر است، و در هر دو صورت عقد آنان باطل است و به يكديگر حرام مىباشند.
مسأله 2456 - اگر زن بگويد يائسهام نبايد حرف او را قبول كرد، ولى اگر بگويد شوهر ندارم حرف او قبول مىشود.
مسأله 2457 - اگر بعد از آن كه انسان با زنى ازدواج كرد، كسى بگويد آن زن شوهر داشته و زن بگويد نداشتم، چنانچه شرعاً ثابت نشود كه زن شوهر داشته، بايد حرف زن را قبول كرد.
مسأله 2458 - اگر زنى كه آزاد و مسلمان و عاقل است دخترى داشته باشد تا هفت سال دختر تمام نشده پدر نمىتواند او را از مادرش جدا كند.
مسأله 2459 - مستحب است در شوهر دادن دخترى كه بالغه است؛ يعنى مكلف شده، عجله كنند، حضرت صادق (علیه السلام) فرمودند: يكى از سعادتهاى مرد آن است كه دخترش در خانۀ او حيض نبيند.
مسأله 2460 - اگر زن مهر خود را به شوهر صلح كند كه زن ديگر نگيرد، احتياط واجب آن است كه زن مهر را نگيرد و شوهر هم با زن ديگر ازدواج نكند.
مسأله 2461 - كسى كه از زنا به دنيا آمده اگر زن بگيرد و بچهاى پيدا كند آن بچه حلالزاده است.
مسأله 2462 - هرگاه مرد در روزۀ ماه رمضان يا در حال حيض زن، با او نزديكى كند معصيت كرده، ولى اگر بچهاى از آنان به دنيا آيد حلالزاده است.
مسأله 2463 - زنى كه يقين دارد شوهرش در سفر مرده اگر بعد از عدّۀ وفات كه مقدار آن در احكام طلاق گفته خواهد شد، شوهر كند و شوهر اول از سفر برگردد بايد از شوهر دوم جدا شود و به شوهر اول حلال است ولى اگر شوهر دوم با او نزديكى كرده باشد، زن بايد عدّه نگه دارد و شوهر دوم بايد مهر او را مطابق زنهايى كه مثل او هستند بدهد ولى خرج عدّه ندارد.
مسأله 2464 - اگر زنى بچهاى را با شرايطى كه در مسأله 2474 گفته خواهد شد شير دهد، آن بچه به اين عدّه محرم مىشود: اول: خود زن و آن را مادر رضاعى مىگويند. دوم: شوهر زن كه شير مال او است و او را پدر رضاعى مىگويند. سوم: پدر و مادر آن زن هر چه بالا روند، اگرچه پدر و مادر رضاعى او باشند. چهارم: بچههايى كه از آن زن به دنيا آمدهاند، يا به دنيا مىآيند. پنجم: بچههاى اولاد آن زن هرچه پايين روند، چه از اولاد او به دنيا آمده، يا اولاد او آن بچهها را شير داده باشند. ششم: خواهر و برادر آن زن اگرچه رضاعى باشند؛ يعنى به واسطۀ شير
خوردن، با آن زن خواهر و برادر شده باشند. هفتم: عمو و عمۀ آن زن اگرچه رضاعى باشند. هشتم: دايى و خاله آن زن اگرچه رضاعى باشند. نهم: اولاد شوهر آن زن كه شير مال آن شوهر است، هرچه پايين روند، اگرچه اولاد رضاعى او باشند. دهم: پدر و مادر شوهر آن زن كه شير مال آن شوهر است، هر چه بالا روند. يازدهم: خواهر و برادر شوهرى كه شير مال او است اگرچه خواهر و برادر رضاعى او باشند. دوازدهم: عمو و عمه و دايى و خالۀ شوهرى كه شير مال او است هر چه بالا روند، اگرچه رضاعى باشند. و نيز عدّۀ ديگرى هم كه در مسائل بعد گفته مىشود، به واسطۀ شيردادن محرم مىشوند.
مسأله 2465 - اگر زنى بچهاى را با شرايطى كه در مسألۀ 2474 گفته مىشود شير دهد، پدر آن بچه نمىتواند با دخترهايى كه از آن زن به دنيا آمدهاند ازدواج كند. و نيز نمىتواند دخترهاى شوهرى را كه شير مال او است براى خود عقد نمايد، بلكه احتياط واجب آن است كه دخترهاى رضاعى او را هم براى خود عقد ننمايد ولى جايز است با دخترهاى رضاعى آن زن ازدواج كند، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با آنان ازدواج نكند، و نگاه محرمانه؛ يعنى نگاهى كه انسان مىتواند به محرمهاى خود كند، به آنان ننمايد.
مسأله 2466 - اگر زنى بچهاى را با شرايطى كه در مسألۀ 2474 گفته مىشود شير دهد، شوهر آن زن كه صاحب شير است به خواهرهاى آن بچه محرم نمىشود، ولى احتياط مستحب آن است كه با آنان ازدواج ننمايد، و نيز خويشان شوهر به خواهر و برادر آن بچه محرم نمىشوند.
مسأله 2467 - اگر زنى بچهاى را شير دهد، به برادرهاى آن بچه محرم نمىشود. و نيز خويشان آن زن به برادر و خواهر بچهاى كه شير خورده محرم نمىشوند.
مسأله 2468 - اگر انسان با زنى كه دخترى را شير كامل داده ازدواج كند و با آن زن نزديكى نمايد، ديگر نمىتواند آن دختر را براى خود عقد كند.
مسأله 2469 - اگر انسان با دخترى ازدواج كند، ديگر نمىتواند با زنى كه آن دختر را شير كامل داده ازدواج نمايد.
مسأله 2470 - انسان نمىتواند با دخترى كه مادر، يا مادر بزرگ انسان او را شير كامل داده ازدواج كند. و نيز اگر زن پدر انسان از شير پدر او دخترى را شير داده باشد، انسان نمىتواند با آن دختر ازدواج نمايد و چنانچه دختر شيرخوارى را براى خود عقد كند بعد مادر يا مادر بزرگ يا زن پدر او از شير همان پدر، آن دختر را شير دهد، عقد باطل مىشود.
مسأله 2471 - با دخترى كه خواهر، يا زن برادر انسان از شير برادرش او را شير كامل داده نمىشود ازدواج كرد، و همچنين است اگر خواهرزاده يا برادرزاده، يا نوۀ خواهر يا نوۀ برادر انسان آن دختر را شير داده باشد.
مسأله 2472 - اگر زنى بچۀ دختر خود را شير دهد، آن دختر به شوهر خود حرام مىشود. و همچنين است اگر بچهاى را كه شوهر دخترش از زن ديگر دارد شير دهد. ولى اگر بچۀ پسر خود را شير دهد، زن پسرش كه مادر آن طفل شيرخوار است بر شوهر خود حرام نمىشود.
مسأله 2473 - اگر زن پدر دخترى، بچۀ شوهر آن دختر را از شير آن پدر شير دهد، آن دختر به شوهر خود حرام مىشود، چه بچه از همان دختر يا از زن ديگر شوهر او باشد.
مسأله 2474 - شيردادنى كه علت محرم شدن است هشت شرط دارد:
اول: بچه شير زن زنده را بخورد، پس اگر از پستان زنى كه مرده است شير بخورد فايده ندارد.
دوم: شير آن زن از حرام نباشد، پس اگر شير بچهاى را كه از زنا به دنيا آمده به بچۀ
ديگر بدهند، به واسطۀ آن شير، بچه به كسى محرم نمىشود.
سوم: بچه شير را از پستان بمكد، پس اگر شير را در گلوى او بريزند نتيجه ندارد.
چهارم: شير، خالص و با چيز ديگر مخلوط نباشد.
پنجم: شير از يك شوهر باشد. پس اگر زن شيردهى را طلاق دهند، بعد شوهر ديگرى كند و از او آبستن شود و تا موقع زاييدن، شيرى كه از شوهر اول داشته باقى باشد و مثلاً هشت دفعه پيش از زاييدن از شير شوهر اول و هفت دفعه بعد از زاييدن از شير شوهر دوم به بچهاى بدهد، آن بچه به كسى محرم نمىشود.
ششم: بچه به واسطۀ مرض شير را قى نكند و اگر قى كند، بنابر احتياط واجب كسانى كه به واسطۀ شير خوردن به آن بچه محرم مىشوند، بايد با او ازدواج نكنند، و نگاه محرمانه هم به او ننمايند.
هفتم: پانزده مرتبه، يا يك شبانه روز به طورى كه در مسأله بعد گفته مىشود شير سير بخورد يا مقدارى شير به او بدهند كه بگويند از آن شير استخوانش محكم شده و گوشت در بدنش روييده است، بلكه اگر ده مرتبه هم به او شير دهند، احتياط مستحب آن است كسانى كه به واسطۀ شير خوردن او به او محرم مىشوند، با او ازدواج نكنند و نگاه محرمانه هم به او ننمايند.
هشتم: دو سال بچه تمام نشده باشد و اگر بعد از تمام شدن دو سال، او را شير دهند به كسى محرم نمىشود، بلكه اگر مثلاً پيش از تمام شدن دو سال، چهارده مرتبه و بعد از آن، يك مرتبه شير بخورد، به كسى محرم نمىشود، ولى چنانچه از موقع زاييدن زن شيرده بيشتر از دو سال گذشته باشد و شير او باقى باشد و بچهاى را شير دهد آن بچه به كسانى كه گفته شد، محرم مىشود.
مسأله 2475 - بايد بچه در بين يك شبانه روز غذا يا شير كس ديگر را نخورد ولى اگر كمى غذا بخورد كه نگويند در بين، غذا خورده اشكال ندارد، و نيز بايد پانزده مرتبه را از شير يك زن بخورد و در بين پانزده مرتبه شير كس ديگر را نخورد و در هر دفعه
بدون فاصله شير بخورد، ولى اگر در بين شير خوردن نفس تازه كند، يا كمى صبر كند، كه از اولى كه پستان در دهان مىگيرد تا وقتى سير مىشود، يك دفعه حساب شود اشكال ندارد.
مسأله 2476 - اگر زن از شير شوهر خود بچهاى را شير دهد، بعد شوهر ديگر كند و از شير آن شوهر هم بچۀ ديگر را شير دهد آن دو بچه به يكديگر محرم نمىشوند، اگرچه بهتر است با هم ازدواج نكنند و نگاه محرمانه به يكديگر ننمايند.
مسأله 2477 - اگر زن از شير يك شوهر چندين بچه را شير دهد، همۀ آنان به يكديگر و به شوهر و به زنى كه آنان را شير داده محرم مىشوند.
مسأله 2478 - اگر كسى چند زن داشته باشد و هر كدام آنان با شرايطى كه گفتيم، بچهاى را شير دهد، همۀ آن بچهها به يكديگر و به آن مرد و به همۀ آن زنها محرم مىشوند.
مسأله 2479 - اگر كسى دو زن شيرده داشته باشد و يكى از آنان بچهاى را مثلاً هشت مرتبه و ديگرى هفت مرتبه شير بدهد آن بچه به كسى محرم نمىشود.
مسأله 2480 - اگر زنى از شير يك شوهر پسر و دخترى را شير كامل بدهد خواهر و برادر آن دختر به خواهر و برادر آن پسر محرم نمىشوند.
مسأله 2481 - انسان نمىتواند بدون اذن زن خود، با زنهايى كه به واسطۀ شير خوردن، خواهرزاده يا برادرزادۀ زن او شدهاند ازدواج كند. و نيز اگر با پسرى لواط كند، نمىتواند با دختر و خواهر و مادر و مادر بزرگ آن پسر كه رضاعى هستند؛ يعنى به واسطۀ شير خوردن، دختر و خواهر و مادر او شدهاند ازدواج نمايد.
مسأله 2482 - زنى كه برادر انسان را شير داده به انسان محرم نمىشود، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با او ازدواج نكند.
مسأله 2483 - انسان نمىتواند با دو خواهر، اگرچه رضاعى باشند؛ يعنى به واسطۀ
شير خوردن خواهر يكديگر شده باشند، ازدواج كند، و چنانچه دو زن را عقد كند و بعد بفهمد خواهر بودهاند، در صورتى كه عقد آنان در يك وقت بوده هر دو باطل است و اگر در يك وقت نبوده عقد اولى صحيح و عقد دومى باطل مىباشد.
مسأله 2484 - اگر زن از شير شوهر خود كسانى را كه بعداً گفته مىشود شير دهد، شوهرش بر او حرام نمىشود، اگرچه بهتر آن است كه احتياط كنند: اول: برادر و خواهر خود را. دوم: عمو و عمه و دايى و خاله خود را. سوم: اولاد عمو و اولاد دايى خود را. چهارم: برادرزادۀ خود را. پنجم: برادر شوهر، يا خواهر شوهر خود را. ششم: خواهرزادۀ خود، يا خواهرزادۀ شوهرش را. هفتم: عمو و عمه و دايى و خالۀ شوهرش را. هشتم: نوۀ زن ديگر شوهر خود را.
مسأله 2485 - اگر كسى دختر عمه يا دختر خالۀ انسان را شير دهد به انسان محرم نمىشود ولى احتياط مستحب آن است كه از ازدواج با او خوددارى نمايد.
مسأله 2486 - مردى كه دو زن دارد، اگر يكى از آن دو زن، فرزند عموى زن ديگر را شير دهد، زنى كه فرزند عموى او شير خورده، به شوهر خود حرام نمىشود.
مسأله 2487 - براى شيردادن بچه بهتر از هر كس مادر او است و سزاوار است كه مادر براى شيردادن از شوهر خود مزد نگيرد و خوب است كه شوهر مزد بدهد. و اگر مادر بخواهد بيشتر از دايه مزد بگيرد، شوهر مىتواند بچه را از او گرفته و به دايه بدهد.
مسأله 2488 - مستحب است دايهاى كه براى طفل مىگيرند، دوازده امامى و داراى عقل و عفت و صورت نيكو باشد و مكروه است كم عقل يا غير دوازده امامى يا بدصورت، يا بدخلق، يا زنازاده باشد، و نيز مكروه است دايهاى بگيرند كه بچهاى كه دارد از زنا به دنيا آمده باشد.
مسأله 2489 - مستحب است از زنها جلوگيرى كنند كه هر بچهاى را شير ندهند، زيرا ممكن است فراموش شود كه به چه كسانى شير دادهاند و بعداً دو نفر محرم با يكديگر ازدواج نمايند.
مسأله 2490 - كسانى كه به واسطۀ شير خوردن، خويشى پيدا مىكنند مستحب است يكديگر را احترام نمايند، ولى از يكديگر ارث نمىبرند و حقهاى خويشى كه انسان با خويشان خود دارد براى آنان نيست.
مسأله 2491 - در صورتى كه ممكن باشد، مستحب است بچه را دو سال تمام شير بدهند.
مسأله 2492 - اگر به واسطۀ شيردادن، حق شوهر از بين نرود، زن مىتواند بدون اجازۀ شوهر، بچۀ كس ديگر را شير دهد، ولى جايز نيست بچهاى را شير دهد كه به واسطۀ شيردادن به آن بچه به شوهر خود حرام شود. مثلاً اگر شوهر او دختر شيرخوارى را براى خود عقد كرده باشد زن نبايد آن دختر را شير دهد، چون اگر آن دختر را شير دهد خودش مادر زن شوهر مىشود و بر او حرام مىگردد.
مسأله 2493 - اگر كسى بخواهد زن برادرش به او محرم شود، بايد دختر شيرخوارى را مثلاً دو روزه براى خود صيغه كند و در آن دو روز با شرايطى كه در مسأله 2474 گفته شد زن برادرش آن دختر را شير دهد.
مسأله 2494 - اگر مرد پيش از آن كه زنى را براى خود عقد كند بگويد به واسطۀ شير خوردن، آن زن بر او حرام شده: مثلاً بگويد شير مادر او را خورده، چنانچه تصديق او ممكن باشد، نمىتواند با آن زن ازدواج كند. و اگر بعد از عقد بگويد و خود زن هم حرف او را قبول نمايد عقد باطل است، پس اگر مرد با او نزديكى نكرده باشد، يا نزديكى كرده باشد، ولى در وقت نزديكى كردن، زن بداند بر آن مرد حرام است، مهر
ندارد و اگر بعد از نزديكى بفهمد كه بر آن مرد حرام بوده، شوهر بايد مهر او را مطابق زنهايى كه مثل او هستند بدهد.
مسأله 2495 - اگر زن پيش از عقد بگويد به واسطۀ شير خوردن بر مردى حرام شده، چنانچه تصديق او ممكن باشد نمىتواند با آن مرد ازدواج كند و اگر بعد از عقد بگويد، مثل صورتى است كه مرد بعد از عقد بگويد كه زن بر او حرام است و حكم آن در مسأله پيش گفته شد.
مسأله 2496 - شيردادنى كه علت محرم شدن است به دو چيز ثابت مىشود:
اول: خبر دادن عدّهاى كه انسان از گفتۀ آنان يقين پيدا كند.
دوم: شهادت دو مرد عادل يا چهار زن كه عادل باشند، ولى بايد شرايط شيردادن را هم بگويند، مثلاً بگويند ما ديدهايم كه فلان بچه بيست و چهار ساعت از پستان فلان زن شير خورده و چيزى هم در بين نخورده، و همچنين ساير شرطها را كه در مسأله 2474 گفته شد شرح دهند، ولى اگر معلوم باشد كه شرايط را مىدانند و در عقيده با هم مخالف نيستند و با مرد و زن هم در عقيده مخالفت ندارند لازم نيست شرايط را شرح دهند.
مسأله 2497 - اگر شك كنند بچه به مقدارى كه علت محرم شدن است شير خورده يا نه، يا گمان داشته باشند كه به آن مقدار شير خورده بچه به كسى محرم نمىشود ولى بهتر آن است كه احتياط كنند.
مسأله 2498 - مردى كه زن خود را طلاق مىدهد، بايد عاقل و بنابر احتياط واجب بالغ باشد، و به اختيار خود طلاق دهد، و اگر او را مجبور كنند كه زنش را طلاق دهد طلاق باطل است، و نيز بايد قصد طلاق داشته باشد، پس اگر صيغۀ طلاق را به شوخى بگويد صحيح نيست.
مسأله 2499 - زن بايد در وقت طلاق از خون حيض و نفاس پاك باشد و شوهرش در آن پاكى يا در حال نفاس يا حيض كه پيش از اين پاكى بوده با او نزديكى نكرده باشد و تفصيل اين دو شرط در مسائل آينده گفته مىشود.
مسأله 2500 - طلاق دادن زن در حال حيض يا نفاس در سه صورت صحيح است:
اول: آن كه شوهرش بعد از ازدواج با او نزديكى نكرده باشد.
دوم: آبستن باشد، و اگر معلوم نباشد كه آبستن است و شوهر در حال حيض طلاقش بدهد، بعد بفهمد آبستن بوده، اشكال ندارد.
سوم: مرد به واسطۀ غايب بودن نتواند يا برايش مشكل باشد كه پاك بودن زن را بفهمد.
مسأله 2501 - اگر زن را از خون حيض پاك بداند و طلاقش دهد بعد معلوم شود كه موقع طلاق در حال حيض بوده، طلاق او باطل است و اگر او را در حيض بداند و
طلاقش دهد بعد معلوم شود پاك بوده طلاق او صحيح است.
مسأله 2502 - كسى كه مىداند زنش در حال حيض يا نفاس است، اگر غايب شود مثلاً مسافرت كند و بخواهد او را طلاق دهد، بايد تا مدتى كه معمولاً زنها از حيض يا نفاس پاك مىشوند صبر كند.
مسأله 2503 - اگر مردى كه غايب است بخواهد زن خود را طلاق دهد چنانچه بتواند اطلاع پيدا كند كه زن او در حال حيض يا نفاس است يا نه، اگرچه اطلاع او از روى عادت حيض زن، يا نشانههاى ديگرى باشد كه در شرع معيّن شده، بايد تا مدتى كه معمولاً زنها از حيض يا نفاس پاك مىشوند صبر كند.
مسأله 2504 - اگر با عيالش كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و بخواهد طلاقش دهد، بايد صبر كند تا دوباره حيض ببيند و پاك شود، ولى زنى را كه نُه سالش تمام نشده، يا آبستن است، اگر بعد از نزديكى طلاق دهند، اشكال ندارد، و همچنين است اگر يائسه باشد؛ يعنى اگر سيده است بيشتر از شصت سال و اگر سيده نيست بيشتر از پنجاه سال داشته باشد.
مسأله 2505 - هرگاه با زنى كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و در همان پاكى طلاقش دهد اگر بعد معلوم شود كه موقع طلاق آبستن بوده اشكال ندارد.
مسأله 2506 - اگر با زنى كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و مسافرت نمايد، چنانچه بخواهد در سفر طلاقش دهد، بايد به قدرى كه زن معمولاً بعد از آن پاكى، خون مىبيند و دوباره پاك مىشود صبر كند.
مسأله 2507 - اگر مرد بخواهد زن خود را كه به واسطۀ مرضى حيض نمىبيند طلاق دهد، بايد از وقتى كه با او نزديكى كرده تا سه ماه از جماع با او خوددارى نمايد و بعد او را طلاق دهد.
مسأله 2508 - طلاق بايد به صيغۀ عربى صحيح خوانده شود و دو مرد عادل آن را بشنوند و اگر خود شوهر بخواهد صيغۀ طلاق را بخواند و اسم زن او مثلاً فاطمه باشد بايد بگويد: «زَوْجَتِي فاطِمَةُ طالِقٌ» زن من فاطمه رها است و اگر ديگرى را وكيل كند آن وكيل بايد بگويد: «زَوْجَةُ مُوكِّلِي فاطِمَةُ طالِقٌ».
مسأله 2509 - زنى كه صيغه شده، مثلاً يك ماهه يا يك ساله او را عقد كردهاند طلاق ندارد، و رها شدن او به اين است كه مدتش تمام شود، يا مرد مدت را به او ببخشد به اين ترتيب كه بگويد: مدت را به تو بخشيدم و شاهد گرفتن و پاك بودن زن از حيض لازم نيست.
مسأله 2510 - زنى كه نُه سالش تمام نشده و زن يائسه عدّه ندارد؛ يعنى اگرچه شوهرش با او نزديكى كرده باشد بعد از طلاق مىتواند فوراً شوهر كند.
مسأله 2511 - زنى كه نُه سالش تمام شده و يائسه نيست اگر شوهرش با او نزديكى كند و طلاقش دهد، بعد از طلاق بايد عدّه نگه دارد؛ يعنى بعد از آن كه در پاكى طلاقش داد، به قدرى صبر كند كه دوبار حيض ببيند و پاك شود، و همين كه حيض سوم را ديد عدّه او تمام مىشود و مىتواند شوهر كند. ولى اگر پيش از نزديكى كردن با او طلاقش بدهد عدّه ندارد؛ يعنى مىتواند بعد از طلاق فوراً شوهر كند.
مسأله 2512 - زنى كه حيض نمىبيند اگر در سن زنهايى باشد كه حيض مىبينند، چنانچه شوهرش بعد از نزديكى كردن او را طلاق دهد، بايد بعد از طلاق تا سه ماه عدّه نگه دارد.
مسأله 2513 - زنى كه عدّه او سه ماه است، اگر اول ماه طلاقش بدهند بايد سه ماه هلالى؛ يعنى از موقعى كه ماه ديده مىشود تا سه ماه، عدّه نگه دارد. و اگر در بين ماه طلاقش بدهند، بايد باقى ماه را با دو ماه بعد از آن و نيز كسرى ماه اول را از ماه چهارم
عدّه نگه دارد تا سه ماه تمام شود، مثلاً اگر غروب روز بيستم ماه طلاقش بدهند و آن ماه بيست و نُه روز باشد بايد نه روز باقى ماه را با دو ماه بعد از آن و بيست روز از ماه چهارم عدّه نگه دارد، و احتياط مستحب آن است كه از ماه چهارم بيست و يك روز عدّه نگه دارد تا با مقدارى كه از ماه اول عدّه نگه داشته سى روز شود.
مسأله 2514 - اگر زن آبستن را طلاق دهند، عدّهاش تا دنيا آمدن يا سقط شدن بچۀ او است، بنابراين اگر مثلاً يك ساعت بعد از طلاق بچۀ او به دنيا آيد، عدّهاش تمام مىشود.
مسأله 2515 - زنى كه نُه سالش تمام شده و يائسه نيست اگر صيغه شود مثلاً يك ماهه، يا يك ساله چنانچه شوهرش با او نزديكى نمايد و مدت آن زن تمام شود يا شوهر مدت را به او ببخشد در صورتى كه حيض مىبيند بايد به مقدار دو حيض و اگر حيض نمىبيند، چهل و پنج روز بايد از شوهر كردن خوددارى نمايد.
مسأله 2516 - ابتداى عدّۀ طلاق از موقعى است كه خواندن صيغۀ طلاق تمام مىشود، چه زن بداند طلاقش دادهاند يا نداند، پس اگر بعد از تمام شدن عدّه بفهمد كه او را طلاق دادهاند، لازم نيست دوباره عدّه نگه دارد.
مسأله 2517 - زنى كه شوهرش مرده اگر آبستن نباشد، بايد تا چهار ماه و ده روز عدّه نگه دارد؛ يعنى از شوهر كردن خوددارى نمايد اگرچه يائسه يا صيغه باشد، يا شوهرش با او نزديكى نكرده باشد و اگر آبستن باشد، بايد تا موقع زاييدن عدّه نگه دارد، ولى اگر پيش از گذشتن چهار ماه و ده روز، بچهاش به دنيا آيد بايد تا چهار ماه و ده روز از مرگ شوهرش صبر كند و اين عدّه را عدّۀ وفات مىگويند.
مسأله 2518 - زنى كه در عدّۀ وفات مىباشد، حرام است لباس الوان بپوشد و سرمه بكشد و همچنين كارهاى ديگرى كه زينت حساب شود بر او حرام مىباشد.
مسأله 2519 - اگر زن يقين كند كه شوهرش مرده و بعد از تمام شدن عدّۀ وفات، شوهر كند، چنانچه معلوم شود شوهر او بعداً مرده است، بايد از شوهر دوم جدا شود و در صورتى كه آبستن باشد، به مقدارى كه در عدّه طلاق گفته شد، براى شوهر دوم عدّه طلاق و بعد براى شوهر اول عدّۀ وفات نگه دارد و اگر آبستن نباشد، براى شوهر اول عدّۀ وفات و بعد براى شوهر دوم عدّۀ طلاق نگه دارد.
مسأله 2520 - ابتداى عدّۀ وفات از موقعى است كه زن از مرگ شوهر مطلع شود.
مسأله 2521 - اگر زن بگويد عدّهام تمام شده، با دو شرط از او قبول مىشود: اول، آن كه مورد تهمت نباشد. دوم: از طلاق يا مردن شوهرش به قدرى گذشته باشد كه در آن مدت تمام شدن عدّه ممكن باشد.
مسأله 2522 - طلاق بائن آن است كه بعد از طلاق، مرد حق ندارد به زن خود رجوع كند؛ يعنى بدون عقد او را به زنى قبول نمايد، و آن بر پنج قسم است: اول: طلاق زنى كه نُه سالش تمام نشده باشد. دوم: طلاق زنى كه يائسه باشد؛ يعنى اگر سيده است بيشتر از شصت سال و اگر سيده نيست بيشتر از پنجاه سال داشته باشد. سوم: طلاق زنى كه شوهرش بعد از عقد با او نزديكى نكرده باشد. چهارم: طلاق سوم زنى كه او را سه دفعه طلاق دادهاند. پنجم: طلاق خلع و مبارات و احكام اينها بعداً گفته خواهد شد و غير اينها طلاق رجعى است كه بعد از طلاق تا وقتى زن در عدّه است مرد مىتواند به او رجوع نمايد.
مسأله 2523 - كسى كه زنش را طلاق رجعى داده، حرام است او را از خانهاى كه موقع طلاق در آن خانه بوده بيرون كند، ولى در بعضى از مواقع كه در كتابهاى مفصل گفته شده، بيرون كردن او اشكال ندارد، و نيز حرام است زن براى كارهاى غيرلازم از آن خانه بيرون رود.
مسأله 2524 - در طلاق رجعى مرد به دو قسم مىتواند به زن خود رجوع كند: اول: حرفى بزند كه معنايش اين باشد كه او را دوباره زن خود قرار داده است. دوم: كارى كند كه از آن بفهمند رجوع كرده است.
مسأله 2525 - براى رجوع كردن لازم نيست مرد شاهد بگيرد، يا به زن خبر دهد، بلكه اگر بدون اين كه كسى بفهمد، بگويد به زنم رجوع كردم صحيح است.
مسأله 2526 - مردى كه زن خود را طلاق رجعى داده، اگر مالى از او بگيرد و با او صلح كند كه ديگر به او رجوع نكند، حق رجوع از بين نمىرود.
مسأله 2527 - اگر زنى را دوبار طلاق دهد و به او رجوع كند. يا دوبار او را طلاق دهد و بعد از هر طلاق عقدش كند، بعد از طلاق سوم آن زن بر او حرام است، ولى اگر بعد از طلاق سوم به ديگرى شوهر كند، با چهار شرط به شوهر اول حلال مىشود؛ يعنى مىتواند آن زن را دوباره عقد نمايد: اول: آن كه عقد شوهر دوم هميشگى باشد، و اگر مثلاً يك ماهه يا يك ساله او را صيغه كند، بعد از آن كه از او جدا شد، شوهر اول نمىتواند او را عقد كند. دوم: شوهر دوم بالغ باشد و با او نزديكى و دخول كند. و بنابر احتياط واجب بايد انزال شود. سوم: شوهر دوم طلاقش دهد يا بميرد. چهارم: عدّۀ طلاق يا عدّۀ وفات شوهر دوم تمام شود.
مسأله 2528 - طلاق زنى را كه به شوهرش مايل نيست و مهر يا مال ديگر خود را به او مىبخشد كه طلاقش دهد طلاق خلع گويند.
مسأله 2529 - اگر شوهر بخواهد صيغۀ طلاق را بخواند چنانچه اسم زن مثلاً فاطمه باشد مىگويد: «زَوْجَتِي فاطِمَةُ خالَعْتُها عَلى ما بَذَلَتْ هِيَ طالِقٌ» يعنى زنم فاطمه را طلاق خلع دادم او رها است.
مسأله 2530 - اگر زنى كسى را وكيل كند كه مهر او را به شوهرش ببخشد و شوهر، همان كس را وكيل كند كه زن را طلاق دهد، چنانچه مثلاً اسم شوهر محمد و اسم زن فاطمه باشد وكيل صيغۀ طلاق را اينطور مىخواند: «عَنْ مُوكِّلَتي فاطِمَةَ بَذَلْتُ مَهْرَهَا لِمُوَكِّلِي مُحَمَّدٍ لِيَخْلَعَها عَلَيْهِ» پس از آن بدون فاصله مىگويد: «زَوْجَةُ مُوَكِّلِي خالَعْتُها عَلى ما بَذَلَتْ هِيَ طالِقٌ» و اگر زنى كسى را وكيل كند كه غير از مهر چيز ديگرى را به شوهر او ببخشد كه او را طلاق دهد وكيل بايد به جاى كلمه «مَهْرَها» آن چيز را بگويد، مثلاً اگر صد تومان داده بايد بگويد: «بَذَلْتُ مِأَةَ تُومان».
مسأله 2531 - اگر زن و شوهر يكديگر را نخواهند و زن مالى به مرد بدهد كه او را طلاق دهد آن طلاق را مبارات گويند.
مسأله 2532 - اگر شوهر بخواهد صيغۀ مبارات را بخواند چنانچه مثلاً اسم زن فاطمه باشد، بايد بگويد: «بارَأتُ زَوْجَتِي فاطِمَةَ عَلى مَهْرِها فَهِيَ طالِقٌ» يعنى مبارات كردم زنم فاطمه را در مقابل مهر او پس او رها است، و اگر ديگرى را وكيل كند، وكيل بايد بگويد: «بارَأتُ زَوْجَةَ مُوكِّلي فاطِمَةَ عَلى مَهْرِها فَهِيَ طالِقٌ» و در هر دو صورت اگر به جاى كلمه «عَلى مَهْرِها» «بِمَهْرِها» بگويد اشكال ندارد.
مسأله 2533 - صيغۀ طلاق خلع و مبارات بايد به عربى صحيح خوانده شود، ولى اگر زن براى آن كه مال خود را به شوهر ببخشد مثلاً به فارسى بگويد براى طلاق فلان مال را به تو بخشيدم اشكال ندارد.
مسأله 2534 - اگر زن در بين عدّۀ طلاق خلع، يا مبارات از بخشش خود برگردد، شوهر مىتواند رجوع كند و بدون عقد دوباره او را زن خود قرار دهد.
مسأله 2535 - مالى را كه شوهر براى طلاق مبارات مىگيرد، بايد بيشتر از مَهر نباشد ولى در طلاق خلع اگر بيشتر باشد اشكال ندارد.
مسأله 2536 - اگر با زن نامحرمى به گمان اين كه عيال خود او است نزديكى كند، چه زن بداند كه او شوهرش نيست، يا گمان كند شوهرش مىباشد، بايد عدّه نگه دارد.
مسأله 2537 - اگر با زنى كه مىداند عيالش نيست زنا كند، چنانچه زن نداند كه آن مرد شوهر او نيست، بنابر احتياط واجب بايد عدّه نگه دارد.
مسأله 2538 - اگر مرد، زنى را گول بزند كه از شوهرش طلاق بگيرد و زن او شود طلاق و عقد آن زن صحيح است، ولى هر دو معصيت بزرگى كردهاند.
مسأله 2539 - هرگاه زن در ضمن عقد با شوهر شرط كند كه اگر شوهر مسافرت نمايد، يا مثلاً شش ماه به او خرجى ندهد اختيار طلاق با او باشد، اين شرط باطل است، ولى چنانچه شرط كند كه اگر مرد مسافرت كند، يا مثلاً تا شش ماه خرجى ندهد، از طرف او براى طلاق خود وكيل باشد، چنانچه پس از مسافرت مرد يا خرجى ندادن شش ماه، خود را طلاق دهد صحيح است.
مسأله 2540 - زنى كه شوهرش گم شده، اگر بخواهد به ديگرى شوهر كند، بايد نزد مجتهد عادل برود و به دستور او عمل نمايد.
مسأله 2541 - پدر و جد پدرى ديوانه، اگر مصلحت باشد مىتوانند زن او را طلاق بدهند.
مسأله 2542 - اگر پدر يا جد پدرى براى طفل خود زنى را صيغه كند، اگرچه مقدارى از زمان تكليف بچه جزء مدت صيغه باشد مثلاً براى پسر چهارده سالۀ خودش زنى را دو ساله صيغه كند، چنانچه صلاح بچه باشد، مىتواند مدت آن زن را ببخشد ولى زن دائمى او را نمىتواند طلاق دهد.
مسأله 2543 - اگر از روى علاماتى كه در شرع معيّن شده، مرد دو نفر را عادل بداند و زن خود را پيش آنان طلاق دهد، ديگرى كه آنان را عادل نمىداند بنابر احتياط
واجب نبايد آن زن را براى خود يا براى كس ديگر عقد كند.
مسأله 2544 - اگر كسى زن خود را بدون اين كه او بفهمد طلاق دهد چنانچه مخارج او را مثل وقتى كه زنش بوده بدهد و مثلاً بعد از يك سال بگويد: يك سال پيش تو را طلاق دادم و شرعاً هم ثابت كند، مىتواند چيزهايى را كه در آن مدت براى زن تهيه نموده و او مصرف نكرده است از او پس بگيرد، ولى چيزهايى را كه مصرف كرده نمىتواند از او مطالبه نمايد.
غصب آن است كه انسان از روى ظلم، بر مال يا حق كسى مسلط شود و اين يكى از گناهان بزرگ است، كه اگر كسى انجام دهد، در قيامت به عذاب سخت گرفتار مىشود. از حضرت پيغمبر اكرم(صلی الله علیه و آله) روايت شده است كه هر كس يك وجب زمين از ديگرى غصب كند در قيامت آن زمين را از هفت طبقۀ آن مثل طوق به گردن او مىاندازند.
مسأله 2545 - اگر انسان نگذارد مردم از مسجد و مدرسه و پل و جاهاى ديگرى كه براى عموم ساخته شده استفاده كنند، حق آنان را غصب نموده، و همچنين است بنابر احتمال موافق با احتياط، اگر جايى را در مسجد كه قبلاً ديگرى به آن پيشى گرفته است تصرف كند.
مسأله 2546 - چيزى را كه انسان پيش طلبكار گرو مىگذارد، بايد پيش او بماند كه اگر طلب او را ندهد طلب خود را از آن به دست آورد، پس اگر پيش از آن كه طلب او را بدهد آن چيز را از او بگيرد، حق او را غصب كرده است.
مسأله 2547 - مالى را كه نزد كسى گرو گذاشتهاند، اگر ديگرى غصب كند صاحب مال و طلبكار مىتوانند چيزى را كه غصب كرده از او مطالبه نمايند و چنانچه آن چيز را از او بگيرند، باز هم در گرو است، و اگر آن چيز از بين برود و عوض آن را بگيرند، آن
عوض هم مثل خود آن چيز گرو مىباشد.
مسأله 2548 - اگر انسان چيزى را غصب كند، بايد به صاحبش برگرداند، و اگر آن چيز از بين برود بايد عوض آن را به او بدهد.
مسأله 2549 - اگر از چيزى كه غصب كرده منفعتى به دست آيد مثلاً از گوسفندى كه غصب كرده، برهاى پيدا شود، مال صاحب مال است و نيز كسى كه مثلاً خانهاى را غصب كرده، اگرچه در آن ننشيند بايد اجارۀ آن را بدهد.
مسأله 2550 - اگر از بچه يا ديوانه چيزى را غصب كند، بايد آن را به ولىّ او بدهد و اگر از بين رفته، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2551 - هر گاه دو نفر با هم چيزى را غصب كنند، اگرچه هر يك به تنهايى مىتوانستهاند آن را غصب نمايند، هر كدام آنان به نسبت استيلايى كه پيدا كرده ضامن آن است.
مسأله 2552 - اگر چيزى را كه غصب كرده با چيز ديگرى مخلوط كند مثلاً گندمى را كه غصب كرده با جو مخلوط نمايد، چنانچه جدا كردن آنها ممكن است اگرچه زحمت داشته باشد، بايد جدا كند و به صاحبش برگرداند.
مسأله 2553 - اگر ظرف طلا و نقره يا چيز ديگرى را كه نگاه داشتنش جايز است غصب كند و خراب نمايد بايد آن را با مزد ساختنش به صاحب آن بدهد و در صورتى كه مزد ساختن كمتر از تفاوت ساخته و نساخته باشد تفاوت قيمت را هم بايد بدهد، و چنانچه براى اين كه مزد ندهد، بگويد آن را مثل اولش مىسازم مالك مجبور نيست قبول نمايد و نيز مالك نمىتواند او را مجبور كند كه آن را مثل اولش بسازد.
مسأله 2554 - اگر چيزى را كه غصب كرده به طورى تغيير دهد كه از اولش بهتر شود مثلاً طلايى را كه غصب كرده گوشواره بسازد، چنانچه صاحب مال بگويد مال را به همين صورت بده، بايد به او بدهد و نمىتواند براى زحمتى كه كشيده مزد بگيرد
بلكه بدون اجازه مالك حق ندارد آن را به صورت اولش در آورد. و اگر بدون اجازه او آن چيز را مثل اولش كند، بايد مزد ساختن آن را هم به صاحبش بدهد و در صورتى كه مزد ساختن كمتر از تفاوت ساخته و نساخته باشد تفاوت قيمت را هم بايد بدهد.
مسأله 2555 - اگر چيزى را كه غصب كرده به طورى تغيير دهد كه از اولش بهتر شود، و صاحب مال بگويد بايد آن را به صورت اول در آورى واجب است آن را به صورت اولش در آورد، و چنانچه قيمت آن به واسطۀ تغيير دادن از اولش كمتر شود، بايد تفاوت آن را به صاحبش بدهد، پس طلايى را كه غصب كرده اگر گوشواره بسازد و صاحب آن بگويد بايد به صورت اولش در آورى، در صورتى كه بعد از آب كردن قيمت آن از پيش از گوشواره ساختن كمتر شود، بايد تفاوت آن را بدهد.
مسأله 2556 - اگر در زمينى كه غصب كرده زراعت كند، يا درخت بنشاند، زراعت و درخت و ميوه آن مال خود او است و چنانچه صاحب زمين راضى نباشد كه زراعت و درخت در زمين بماند، كسى كه غصب كرده بايد فوراً زراعت يا درخت خود را اگرچه ضرر نمايد از زمين بكند، و نيز بايد اجارۀ زمين را در مدتى كه زراعت و درخت در آن بوده به صاحب زمين بدهد و خرابىهايى را كه در زمين پيدا شده، درست كند مثلاً جاى درختها را پُر نمايد. و اگر به واسطۀ اينها قيمت زمين از اولش كمتر شود، بايد تفاوت آن را هم بدهد و نمىتواند صاحب زمين را مجبور كند كه زمين را به او بفروشد، يا اجاره دهد. و نيز صاحب زمين نمىتواند او را مجبور كند كه درخت يا زراعت را به او بفروشد.
مسأله 2557 - اگر صاحب زمين راضى شود كه زراعت و درخت در زمين او بماند، كسى كه آن را غصب كرده، لازم نيست درخت و زراعت را بكند ولى بايد اجارۀ آن زمين را از وقتى كه غصب كرده تا وقتى كه صاحب زمين راضى شده بدهد.
مسأله 2558 - اگر چيزى را كه غصب كرده از بين برود، در صورتى كه مثل گاو و گوسفند باشد كه قيمت اجزاى آن با هم فرق دارد مثلاً گوشت آن يك قيمت و
پوست آن قيمت ديگر دارد، بايد قيمت آن را بدهد و چنانچه قيمت بازار آن فرق كرده باشد، بايد قيمت روزى را كه تلف كرده بدهد.
مسأله 2559 - اگر چيزى را كه غصب كرده و از بين رفته مانند گندم و جو باشد كه قيمت اجزايش با هم فرق ندارد، بايد مثل همان چيزى را كه غصب كرده بدهد، ولى چيزى را كه مىدهد بايد خصوصياتش مثل چيزى باشد كه آن را غصب كرده و از بين رفته است.
مسأله 2560 - اگر چيزى را كه مثل گوسفند قيمت اجزاى آن با هم فرق دارد غصب نمايد و از بين برود، چنانچه قيمت بازار آن فرق نكرده باشد ولى در مدتى كه پيش او بوده مثلاً چاق شده باشد، بايد قيمت چاقى را كه از بين رفته بدهد.
مسأله 2561 - اگر چيزى را كه غصب كرده ديگرى از او غصب نمايد و از بين برود، صاحب مال مىتواند عوض آن را از هر كدام آنان بگيرد و اگر از اولى بگيرد، مىتواند اولى از دومى مطالبه كند، ولى اگر دومى به اولى برگردانده و پيش او تلف شده نمىتواند از او مطالبه كند.
مسأله 2562 - اگر چيزى را كه مىفروشند يكى از شرطهاى معامله در آن نباشد مثلاً چيزى را كه بايد با وزن خريد و فروش كنند، بدون وزن معامله نمايند، معامله باطل است، و چنانچه فروشنده و خريدار با قطع نظر از معامله، راضى باشند كه در مال يكديگر تصرف كنند اشكال ندارد وگرنه چيزى را كه از يكديگر گرفتهاند مثل مال غصبى است و بايد آن را بههم برگردانند. و در صورتى كه مال هر يك در دست ديگرى تلف شود، چه بداند معامله باطل است چه نداند، بايد عوض آن را بدهد.
مسأله 2563 - هرگاه مالى را از فروشنده بگيرد كه آن را ببيند يا مدتى نزد خود نگه دارد تا اگر پسنديد بخرد، در صورتى كه آن مال تلف شود، بايد عوض آن را به صاحبش بدهد.
مسأله 2564 - مالى كه انسان پيدا مىكند اگر نشانهاى نداشته باشد كه به واسطۀ آن، صاحبش معلوم شود، احتياط واجب آن است كه از طرف صاحبش صدقه بدهد.
مسأله 2565 - اگر مالى پيدا كند كه نشانه دارد و قيمت آن از 6/12 نخود نقرۀ سكهدار كمتر است، چنانچه صاحب آن معلوم باشد و انسان نداند راضى است يا نه، نمىتواند بدون اجازۀ او بردارد، و اگر صاحب آن معلوم نباشد، مىتواند به قصد اين كه ملك خودش شود بردارد و در اين صورت اگر تلف شود نبايد عوض آن را بدهد، بلكه اگر قصد ملك شدن هم نكرده و بدون تقصير او تلف شود، دادن عوض بر او واجب نيست.
مسأله 2566 - هرگاه چيزى كه پيدا كرده نشانهاى دارد كه به واسطۀ آن مىتواند صاحبش را پيدا كند، اگرچه صاحب آن كافرى باشد كه در امان مسلمانان است، در صورتى كه قيمت آن چيز به 6/12 نخود نقرۀ سكهدار برسد بايد اعلان كند، و چنانچه از روزى كه آن را پيدا كرده تا يك هفته هر روزى و بعد تا يك سال هفتهاى يك مرتبه در محل اجتماع مردم اعلان كند كافى است.
مسأله 2567 - اگر انسان خودش نخواهد اعلان كند مىتواند به كسى كه اطمينان دارد بگويد از طرف او اعلان نمايد.
مسأله 2568 - اگر تا يك سال اعلان كند و صاحب مال پيدا نشود مىتواند آن را براى خود بردارد به قصد اين كه هر وقت صاحبش پيدا شد عوض آن را به او بدهد، يا براى او نگهدارى كند كه هر وقت پيدا شد به او بدهد، ولى احتياط مستحب آن است كه از طرف صاحبش صدقه بدهد.
مسأله 2569 - اگر بعد از آن كه يك سال اعلان كرد و صاحب مال پيدا نشد مال را براى صاحبش نگهدارى كند و از بين برود، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده و تعدى يعنى زيادهروى هم ننموده ضامن نيست ولى اگر از طرف صاحبش صدقه داده باشد، يا براى خود برداشته باشد، در هر صورت ضامن است.
مسأله 2570 - كسى كه مالى را پيدا كرده، اگر عمداً به دستورى كه گفته شد اعلان نكند، گذشته از اين كه معصيت كرده، باز هم واجب است اعلان كند.
مسأله 2571 - اگر بچۀ نابالغ چيزى پيدا كند، ولىّ او بايد اعلان نمايد.
مسأله 2572 - اگر انسان در بين سالى كه اعلان مىكند از پيدا شدن صاحب مال نااميد شود احتياط واجب آن است كه آن را صدقه بدهد.
مسأله 2573 - اگر در بين سالى كه اعلان مىكند مال از بين برود، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده، يا تعدى يعنى زيادهروى كرده باشد بايد عوض آن را به صاحبش بدهد، و اگر كوتاهى نكرده و زيادهروى هم ننموده چيزى بر او واجب نيست.
مسأله 2574 - اگر مالى را كه نشانه دارد و قيمت آن به 6/12 نخود نقرۀ سكهدار مىرسد در جايى پيدا كند كه معلوم است به واسطۀ اعلان صاحب آن پيدا نمىشود مىتواند در روز اول آن را از طرف صاحبش صدقه بدهد و چنانچه صاحبش پيدا شود و به صدقه دادن راضى نشود بايد عوض آن را به او بدهد و ثواب صدقهاى كه داده مالِ خود او است.
مسأله 2575 - اگر چيزى را پيدا كند و به خيال اين كه مالِ خود او است بردارد بعد
بفهمد مال خودش نبوده، بايد تا يك سال اعلان نمايد.
مسأله 2576 - لازم نيست موقع اعلان، جنس چيزى را كه پيدا كرده بگويد بلكه همين قدر كه بگويد چيزى پيدا كردهام كافى است.
مسأله 2577 - اگر كسى چيزى را پيدا كند و ديگرى بگويد مالِ من است، در صورتى بايد به او بدهد كه نشانههاى آن را بگويد، و يقين پيدا كند كه مال او است ولى اگر ذكر نشانهها فقط موجب گمان مالك بودنش باشد مخير است كه به او بدهد يا از دادن به او خوددارى نمايد.
مسأله 2578 - اگر قيمت چيزى كه پيدا كرده به 6/12 نخود نقرۀ سكهدار برسد چنانچه اعلان نكند و در مسجد، يا جاى ديگرى كه محل اجتماع مردم است بگذارد و آن چيز از بين برود، يا ديگرى آن را بردارد كسى كه آن را پيدا كرده ضامن است.
مسأله 2579 - هرگاه چيزى پيدا كند كه اگر بماند فاسد مىشود بايد تا مقدارى كه ممكن است آن را نگه دارد بعد قيمت كند و خودش بردارد يا بفروشد و پولش را نگه دارد و احتياط مستحب آن است كه در فروش آن به خودش يا به ديگرى از حاكم شرع در صورت امكان اجازه بگيرد و در هر صورت بايد تعريف تا يك سال را ادامه دهد تا اگر صاحب آن پيدا شد، پول را به او تسليم كند. و اگر صاحب آن پيدا نشد از طرف او صدقه بدهد و احتياط واجب آن است كه براى صدقه دادن از حاكم شرع اجازه بگيرد.
مسأله 2580 - اگر چيزى را كه پيدا كرده موقع وضو گرفتن و نماز خواندن همراه او باشد، در صورتى كه قصدش اين باشد كه صاحب آن را پيدا كند اشكال ندارد.
مسأله 2581 - اگر كفش او را ببرند و كفش ديگرى به جاى آن بگذارند چنانچه بداند كفشى كه مانده مالِ كسى است كه كفش او را برده در صورتى كه از پيدا شدن صاحبش مأيوس و يا برايش مشقت داشته باشد مىتواند به جاى كفش خودش بردارد، ولى اگر قيمت آن از كفش خودش بيشتر باشد بايد هر وقت صاحب آن پيدا
شد زيادى قيمت را به او بدهد و چنانچه از پيدا شدن او نااميد شود بايد با اجازۀ حاكم شرع زيادى قيمت را از طرف صاحبش صدقه بدهد. و اگر احتمال دهد كفشى كه مانده مالِ كسى نيست كه كفش او را برده بايد با آن معامله مجهول المالك نمايد؛ يعنى از صاحبش تفحّص كند و چنانچه از پيدا كردن او مأيوس شود از طرف او به فقير صدقه بدهد.
مسأله 2582 - اگر مالى را كه كمتر از 6/12 نخود نقرۀ سكهدار ارزش دارد پيدا كند و از آن صرف نظر نمايد و در مسجد يا جاى ديگر بگذارد چنانچه كسى آن را بردارد، براى او حلال است.
مسأله 2583 - اگر حيوان حلال گوشت را به دستورى كه بعداً گفته مىشود سر ببرند؛ چه وحشى باشد و چه اهلى، بعد از جان دادن، گوشت آن حلال و بدن آن پاك است، ولى بهيمهاى كه انسان با آن وطى و نزديكى كرده و حيوانى كه نجاستخوار شده، اگر به دستورى كه در شرع معيّن نمودهاند آن را استبراء نكرده باشند، بعد از سر بريدن گوشت آن حلال نيست.
مسأله 2584 - حيوان حلال گوشت وحشى مانند آهو و كبك و بز كوهى و حيوان حلال گوشتى كه اهلى بوده و بعداً وحشى شده مثل گاو و شتر اهلى كه فرار كرده و وحشى شده است، اگر به دستورى كه بعداً گفته مىشود آنها را شكار كنند پاك و حلال است، ولى حيوان حلال گوشت اهلى مانند گوسفند و مرغ خانگى و حيوان حلال گوشت وحشى كه به واسطۀ تربيت كردن اهلى شده است، با شكار كردن پاك و حلال نمىشود.
مسأله 2585 - حيوان حلال گوشت وحشى در صورتى با شكار كردن پاك و حلال مىشود كه بتواند فرار كند يا پرواز نمايد بنابراين بچۀ آهو كه نمىتواند فرار كند و بچۀ كبك كه نمىتواند پرواز نمايد، با شكار كردن پاك و حلال نمىشود و اگر آهو و بچهاش را كه نمىتواند فرار كند، با يك تير شكار نمايند آهو حلال و بچهاش حرام است.
مسأله 2586 - حيوان حلال گوشتى كه مانند ماهى خون جهنده ندارد، اگر به خودى خود بميرد پاك است، ولى گوشت آن را نمىشود خورد.
مسأله 2587 - حيوان حرام گوشتى كه خون جهنده ندارد، مانند مار، با سر بريدن حلال نمىشود، ولى مردۀ آن پاك است.
مسأله 2588 - سگ و خوك به واسطۀ سر بريدن و شكار كردن پاك نمىشوند و خوردن گوشت آنها هم حرام است. و حيوان حرام گوشتى را كه درنده و گوشتخوار است مانند گرگ و پلنگ اگر به دستورى كه گفته مىشود سر ببرند، يا با تير و مانند آن شكار كنند پاك است، ولى گوشت آن حلال نمىشود، و اگر با سگ شكارى آن را شكار كنند، پاك شدن بدنش هم اشكال دارد.
مسأله 2589 - فيل و خرس و بوزينه و موش و حيواناتى كه مانند مار و سوسمار در داخل زمين زندگى مىكنند، اگر خون جهنده داشته باشند و به خودى خود بميرند نجسند، و همچنين اگر سر آنها را ببرند پاك نمىشوند مگر راسو و سوسمار كه پاك شدن آن با تذكيه، خالى از وجه نيست.
مسأله 2590 - اگر از شكم حيوان زنده بچۀ مردهاى بيرون آيد يا آن را بيرون آورند، خوردن گوشت آن حرام است.
مسأله 2591 - دستور سر بريدن حيوان آن است كه چهار رگ بزرگ گردن آن را از پايين برآمدگى زير گلو به طور كامل ببرند، و اگر آنها را بشكافند كافى نيست.
مسأله 2592 - اگر بعضى از چهار رگ را ببرند و صبر كنند تا حيوان بميرد بعد بقيه را ببرند فايده ندارد، بلكه اگر به اين مقدار هم صبر نكنند ولى به طور معمول چهار رگ را پشت سر هم نبرند، اگرچه پيش از جان دادن حيوان بقيه رگها را ببرند اشكال دارد.
مسأله 2593 - اگر گرگ گلوى گوسفند را به طورى بكند كه از چهار رگى كه در گردن است و بايد بريده شود، چيزى نماند، آن حيوان حرام مىشود، ولى اگر مقدارى از گردن را بكند و چهار رگ باقى باشد، يا جاى ديگر بدن را بكند، در صورتى كه گوسفند زنده باشد و به دستورى كه گفته مىشود سر آن را ببرند حلال و پاك مىباشد.
مسأله 2594 - سر بريدن حيوان پنج شرط دارد:
اول: كسى كه سر حيوان را مىبرد چه مرد باشد چه زن، بايد مسلمان باشد و اظهار دشمنى با اهل بيت پيغمبر(صلی الله علیه و آله) نكند. و بچه مسلمان هم اگر مميز باشد؛ يعنى خوب و بد را بفهمد، مىتواند سر حيوان را ببرد.
دوم: سر حيوان را با چيزى ببرند كه از آهن باشد ولى چنانچه آهن پيدا نشود و طورى باشد كه اگر سر حيوان را نبرند مىميرد، با چيز تيزى كه چهار رگ آن را جدا كند مانند شيشه و سنگ تيز، مىشود سر آن را بريد.
سوم: در موقع سر بريدن، جلو بدن حيوان رو به قبله باشد و كسى كه مىداند بايد رو به قبله سر ببرد، اگر عمداً حيوان را رو به قبله نكند حيوان حرام مىشود ولى اگر فراموش كند، يا مسأله را نداند، يا قبله را اشتباه كند، يا نداند قبله كدام طرف است، يا نتواند حيوان را رو به قبله كند اشكال ندارد.
چهارم: وقتى مىخواهد سر حيوان را ببرد يا كارد به گلويش بگذارد به نيت سر بريدن، نام خدا را ببرد و همين قدر كه بگويد بسماللّه كافى است و اگر بدون قصد سر بريدن نام خدا را ببرد، آن حيوان پاك نمىشود و گوشت آن هم حرام است، ولى اگر از روى فراموشى نام خدا را نبرد اشكال ندارد.
پنجم: حيوان بعد از سر بريدن حركتى بكند. اگرچه مثلاً چشم يا دم خود را حركت دهد، يا پاى خود را به زمين زند كه معلوم شود زنده بوده است.
مسأله 2595 - اگر بخواهند شتر را بكشند كه بعد از جان دادن پاك و حلال باشد، بايد با پنج شرطى كه براى سر بريدن حيوانات گفته شد، كارد يا چيز ديگرى را كه از آهن و برنده باشد، در گودى بين گردن و سينهاش فرو كنند.
مسأله 2596 - وقتى مىخواهند كارد را به گردن شتر فرو ببرند، بهتر است كه شتر ايستاده باشد ولى اگر در حالى كه زانوها را به زمين زده، يا به پهلو خوابيده و جلو بدنش رو به قبله است، كارد را در گودى گردنش فرو كنند اشكال ندارد.
مسأله 2597 - اگر به جاى اين كه كارد در گودى گردن شتر فرو كنند سر آن را ببرند، يا گوسفند و گاو و مانند اينها را مثل شتر، كارد در گودى گردنشان فرو كنند، گوشت آنها حرام و بدن آنها نجس است. ولى اگر چهار رگ شتر را ببرند و تا زنده است به دستورى كه گفته شد كارد در گودى گردنش فرو كنند گوشت آن حلال و بدن آن پاك است، و نيز اگر كارد در گودى گردن گاو يا گوسفند يا مانند اينها فرو كنند و تا زنده است سر آن را ببرند حلال و پاك مىباشد.
مسأله 2598 - اگر حيوانى سركش شود و نتوانند آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده بكشند، يا مثلاً در چاه بيفتد و احتمال بدهند كه در آنجا بميرد و كشتن آن به دستور شرع ممكن نباشد، چنانچه با چيزى مثل شمشير كه به واسطۀ تيزى آن بدن زخم مىشود به بدن حيوان زخم بزنند و در اثر زخم جان بدهد حلال مىشود و رو به قبله بودن آن لازم نيست، ولى بايد شرطهاى ديگرى را كه براى سر بريدن حيوانات گفته شد دارا باشد.
مسأله 2599 - چند چيز در سر بريدن حيوانات مستحب است:
اول: موقع سر بريدن گوسفند دو دست و يك پاى آن را ببندند و پاى ديگرش
را باز بگذارند و موقع سر بريدن گاو چهار دست و پايش را ببندند و دم آن را باز بگذارند و موقع كشتن شتر دو دست آن را از پايين تا زانو، يا تا زير بغل به يكديگر ببندند و پاهايش را باز بگذارند و مستحب است مرغ را بعد از سر بريدن رها كنند تا پر و بال بزند.
دوم: كسى كه حيوان را مىكشد رو به قبله باشد.
سوم: پيش از كشتن حيوان آب جلوى آن بگذارند.
چهارم: كارى كنند كه حيوان كمتر اذيت شود، مثلاً كارد را خوب تيز كنند و با عجله سر حيوان را ببرند.
مسأله 2600 - چند چيز در كشتن حيوانات مكروه است:
اول: آن كه كارد را پشت حلقوم فرو كنند و به طرف جلو بياورند كه حلقوم از پشت آن بريده شود.
دوم: در جايى حيوان را بكشند كه حيوان ديگر آن را ببيند.
سوم: در شب يا پيش از ظهر روز جمعه سر حيوان را ببرند، ولى در صورت احتياج عيبى ندارد.
چهارم: خود انسان چهارپايى را كه پرورش داده است بكشد. و احتياط آن است كه پيش از بيرون آمدن روح، پوست حيوان را نكنند و مغز حرام را كه در تيرۀ پشت است نبرند و حرام است كه پيش از بيرون آمدن روح، سر حيوان را از بدنش جدا كنند ولى با اين عمل حيوان حرام نمىشود.
مسأله 2601 - اگر حيوان حلال گوشت وحشى را با اسلحه شكار كنند با پنج شرط حلال و بدنش پاك است:
اول: آن كه اسلحۀ شكار مثل كارد و شمشير برنده باشد، يا مثل نيزه و تير، تيز باشد
كه به واسطۀ تيز بودن، بدن حيوان را پاره كند و اگر به وسيلۀ دام يا چوب و سنگ و مانند اينها حيوانى را شكار كنند پاك نمىشود و خوردن آن هم حرام است و اگر حيوانى را با تفنگ شكار كنند چنانچه گلوله آن تيز باشد كه در بدن حيوان فرو رود و آن را پاره كند پاك و حلال است. و اگر گلوله تيز نباشد بلكه با فشار در بدن حيوان فرو رود و حيوان را بكشد، يا به واسطۀ حرارتش بدن حيوان را بسوزاند و در اثر سوزاندن، حيوان بميرد پاك و حلال بودنش اشكال دارد.
دوم: كسى كه شكار مىكند بايد مسلمان باشد يا بچۀ مسلمان باشد كه خوب و بد را بفهمد، و اگر كافر يا كسى كه اظهار دشمنى با اهل بيت پيغمبر(صلی الله علیه و آله) مىكند، حيوانى را شكار نمايد، آن شكار حلال نيست.
سوم: اسلحه را براى شكار كردن حيوان به كار برد و اگر مثلاً جايى را نشان كند و اتفاقاً حيوانى را بكشد، آن حيوان پاك نيست و خوردن آن هم حرام است.
چهارم: در وقت به كار بردن اسلحه نام خدا را ببرد و چنانچه عمداً نام خدا را نبرد شكار حلال نمىشود، ولى اگر فراموش كند اشكال ندارد.
پنجم: وقتى به حيوان برسد كه مرده باشد، يا اگر زنده است به اندازۀ سر بريدن آن وقت نباشد و چنانچه به اندازۀ سر بريدن وقت باشد و سر حيوان را نبرد تا بميرد حرام است.
مسأله 2602 - اگر دو نفر حيوانى را شكار كنند، و يكى از آنان مسلمان و ديگرى كافر باشد يا يكى از آن دو نام خدا را ببرد و ديگرى عمداً نام خدا را نبرد آن حيوان حلال نيست.
مسأله 2603 - اگر بعد از آن كه حيوانى را تير زدند مثلاً در آب بيفتد، و انسان بداند كه حيوان به واسطۀ تير و افتادن در آب جان داده، حلال نيست. بلكه اگر شك كند كه فقط براى تير بوده يا نه، حلال نمىباشد.
مسأله 2604 - اگر با سگ غصبى يا اسلحه غصبى حيوانى را شكار كند، شكار حلال
است و مال خود او مىشود ولى گذشته از اين كه گناه كرده بايد اجرت اسلحه يا سگ را به صاحبش بدهد.
مسأله 2605 - اگر با شمشير يا چيز ديگرى كه شكار كردن با آن صحيح است با شرطهايى كه در صفحۀ گذشته گفته شد، حيوانى را دو قسمت كنند، و سر و گردن در يك قسمت بماند و انسان وقتى برسد كه حيوان جان داده باشد، هر دو قسمت حلال است اگر به همين قطع كردن جان داده باشد و اگر حيوان زنده باشد و وقت تنگ باشد براى سر بريدن به آداب شرع، قسمتى كه سر و گردن ندارد حرام، و قسمتى كه سر و گردن دارد حلال است و اگر وقت باشد براى سر بريدن، آن قسمت كه در آن سر نيست حرام است و آن قسمت ديگر اگر سر آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده ببرند حلال است به شرط آن كه در زمان بريدن سرش زنده باشد اگرچه ممكن نباشد زنده بماند و در حال جان دادن باشد.
مسأله 2606 - اگر با چوب يا سنگ يا چيز ديگرى كه شكار كردن با آن صحيح نيست حيوانى را دو قسمت كنند، قسمتى كه سر و گردن ندارد حرام است و قسمتى كه سر و گردن دارد، اگر زنده باشد، و سر آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده ببرند حلال است به شرط آن كه در زمان بريدن سرش، زنده باشد اگرچه ممكن نباشد زنده بماند و در حال جان دادن باشد.
مسأله 2607 - اگر حيوانى را شكار كنند، يا سر ببرند و بچه زندهاى از آن بيرون آيد چنانچه آن بچه را به دستورى كه در شرع معيّن شده سر ببرند حلال وگرنه حرام مىباشد.
مسأله 2608 - اگر حيوانى را شكار كنند يا سر ببرند و بچه مردهاى از شكمش بيرون آورند، چنانچه خلقت آن بچه كامل باشد و مو يا پشم در بدنش روييده باشد پاك و حلال است.
مسأله 2609 - اگر سگ شكارى حيوان وحشى حلال گوشتى را شكار كند پاك بودن و حلال بودن آن حيوان شش شرط دارد:
اول: سگ به طورى تربيت شده باشد كه هر وقت آن را براى گرفتن شكار بفرستند برود و هر وقت از رفتن جلوگيرى كنند بايستد ولى اگر در وقت نزديك شدن به شكار با جلوگيرى نايستد مانع ندارد و احتياط واجب آن است كه اگر عادت دارد كه پيش از رسيدن صاحبش شكار را مىخورد از شكار او اجتناب كنند، ولى اگر اتفاقاً شكار را بخورد اشكال ندارد.
دوم: صاحبش آن را بفرستد و اگر از پيش خود دنبال شكار رود و حيوانى را شكار كند خوردن آن حيوان حرام است. بلكه اگر از پيش خود دنبال شكار رود و بعداً صاحبش بانگ بزند كه زودتر آن را به شكار برساند اگرچه به واسطۀ صداى صاحبش شتاب كند، بنابر احتياط واجب بايد از خوردن آن شكار خوددارى نمايند.
سوم: كسى كه سگ را مىفرستد بايد مسلمان باشد يا بچۀ مسلمان باشد كه خوب و بد را بفهمد و اگر كافر يا كسى كه اظهار دشمنى با اهل بيت پيغمبر مىكند سگ را بفرستد، شكار آن سگ حرام است.
چهارم: وقت فرستادن سگ نام خدا را ببرد و اگر عمداً نام خدا را نبرد، آن شكار حرام است، ولى اگر از روى فراموشى باشد اشكال ندارد. و اگر وقت فرستادن سگ نام خدا را عمداً نبرد و پيش از آن كه سگ به شكار برسد نام خدا را ببرد بنابر احتياط واجب بايد از آن شكار اجتناب نمايد.
پنجم: شكار به واسطۀ زخمى كه از دندان سگ پيدا كرده بميرد پس اگر سگ، شكار را خفه كند، يا شكار از دويدن يا ترس بميرد حلال نيست.
ششم: كسى كه سگ را فرستاده، وقتى برسد كه حيوان مرده باشد، يا اگر زنده است به اندازۀ سر بريدن آن وقت نباشد و چنانچه وقتى برسد كه به اندازۀ سر بريدن وقت
باشد مثلاً حيوان چشم يا دم خود را حركت دهد، يا پاى خود را به زمين بزند، چنانچه سر حيوان را نبرد تا بميرد حلال نيست.
مسأله 2610 - كسى كه سگ را فرستاده اگر وقتى برسد كه بتواند سر حيوان را ببرد، چنانچه به طور معمول و با شتاب مثلاً كارد را بيرون آورد و وقت سر بريدن بگذرد و آن حيوان بميرد حلال است، ولى اگر مثلاً به واسطۀ زياد تنگ بودن غلاف يا چسبندگى آن بيرون آوردن كارد طول بكشد و وقت بگذرد حلال نمىشود و نيز اگر چيزى همراه او نباشد كه با آن سر حيوان را ببرد و حيوان بميرد، واجب آن است كه از خوردن آن خوددارى كند.
مسأله 2611 - اگر چند سگ را بفرستد و با هم حيوانى را شكار كنند، چنانچه همۀ آنها داراى شرطهايى كه در صفحۀ گذشته گفته شده بودهاند، شكار حلال است و اگر يكى از آنها داراى آن شرطها نبوده، شكار حرام است.
مسأله 2612 - اگر سگ را براى شكار حيوانى بفرستد و آن سگ حيوان ديگرى را شكار كند، آن شكار حلال و پاك است و نيز اگر آن حيوان را با حيوان ديگرى شكار كند، هر دوى آنها حلال و پاك مىباشند.
مسأله 2613 - اگر چند نفر با هم سگ را بفرستند و يكى از آنها كافر باشد، يا عمداً نام خدا را نبرد، آن شكار حرام است. و نيز اگر يكى از سگهايى را كه فرستادهاند به طورى كه در صفحۀ گذشته گفته شد تربيت شده نباشد، آن شكار حرام مىباشد.
مسأله 2614 - اگر باز يا حيوان ديگرى غير سگ شكارى حيوانى را شكار كند، آن شكار حلال نيست ولى اگر وقتى برسند كه حيوان زنده باشد و به دستورى كه در شرع معيّن شده سر آن را ببرند حلال است.
مسأله 2615 - اگر ماهى فلسدار را زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد، پاك و خوردن آن حلال است، و چنانچه در آب بميرد پاك است ولى خوردن آن
حرام مىباشد و ماهى بىفلس را اگرچه زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد حرام است.
مسأله 2616 - اگر ماهى از آب بيرون بيفتد، يا موج آن را بيرون بيندازد، يا آب فرو رود و ماهى در خشكى بماند، چنانچه پيش از آن كه بميرد، با دست يا به وسيلۀ ديگر كسى آن را بگيرد، بعد از جان دادن حلال است.
مسأله 2617 - كسى كه ماهى را صيد مىكند، لازم نيست مسلمان باشد و در موقع گرفتن، نام خدا را ببرد ولى مسلمان بايد بداند كه آن را زنده گرفته و در خارج آب مرده.
مسأله 2618 - ماهى مردهاى كه معلوم نيست آن را زنده از آب گرفتهاند يا مرده، چنانچه در دست مسلمان باشد، حلال است و اگر در دست كافر باشد، اگرچه بگويد آن را زنده گرفتهام حرام مىباشد.
مسأله 2619 - خوردن ماهى زنده اشكال ندارد.
مسأله 2620 - اگر ماهى زنده را بريان كنند، يا در بيرون آب پيش از جان دادن بكشند، خوردن آن اشكال ندارد.
مسأله 2621 - اگر ماهى را بيرون آب دو قسمت كنند و يك قسمت آن در حالى كه زنده است در آب بيفتد، خوردن قسمتى را كه بيرون آب مانده اشكال ندارد.
مسأله 2622 - اگر ملخ را با دست يا به وسيلۀ ديگرى زنده بگيرند، بعد از جان دادن خوردن آن حلال است. و لازم نيست كسى كه آن را مىگيرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن، نام خدا را ببرد ولى اگر ملخ مردهاى در دست كافر باشد و معلوم نباشد كه آن را زنده گرفته يا نه، اگرچه بگويد زنده گرفتهام حلال نيست.
مسأله 2623 - خوردن ملخى كه بال در نياورده و نمىتواند پرواز كند حرام است.
مسأله 2624 - خوردن گوشت مرغى كه مثل شاهين چنگال دارد حرام است و خوردن گوشت پرستو و هُدهُد مكروه مىباشد.
مسأله 2625 - اگر چيزى را كه روح دارد از حيوان زنده جدا نمايند، مثلاً دنبه يا مقدارى گوشت از گوسفند زنده ببرند، نجس و حرام مىباشد.
مسأله 2626 - پانزده چيز از حيوانات حلال گوشت، حرام است:
1 خون. 2 فضله. 3 نرى. 4 فرج. 5 - بچهدان. 6 - غدد كه آن را دشول مىگويند. 7 تخم كه آن را دنبلان مىگويند. 8 - چيزى كه در مغز كلّه است و به شكل نخود مىباشد. 9 مغز حرام كه در ميان تيرۀ پشت است. 10 پى كه در دو طرف تيرۀ پشت است. 11 زهرهدان. 12 سپرز (طحال). 13 بولدان (مثانه). 14 حدقۀ چشم. 15 چيزى كه در ميان سُم است و به آن ذاتالاشاجع مىگويند.
مسأله 2627 - خوردن سرگين و آب دماغ حرام است و احتياط واجب آن است كه از خوردن چيزهاى خبيث ديگر كه طبيعت انسان از آن متنفر است اجتناب كنند، ولى اگر پاك باشد و مقدارى از آن به طورى با چيز حلال مخلوط شود كه در نظر مردم نابود حساب شود، خوردن آن اشكال ندارد.
مسأله 2628 - خوردن كمى از تربت حضرت سيدالشهدا (علیه السلام) براى شفا،
و خوردن گِل داغستان و گِل ارمنى براى معالجه اگر علاج منحصر به خوردن اينها باشد اشكال ندارد.
مسأله 2629 - فرو بردن آب بينى و خلط سينه كه در دهان آمده، حرام نيست. و نيز فرو بردن غذايى كه موقع خلال كردن، از لاى دندان بيرون مىآيد اگر طبيعت انسان از آن متنفر نباشد اشكال ندارد.
مسأله 2630 - خوردن چيزى كه براى انسان ضرر دارد حرام است.
مسأله 2631 - خوردن گوشت اسب و قاطر و الاغ مكروه است و اگر كسى با آنها وطى كند؛ يعنى نزديكى نمايد، حرام مىشوند و بايد آنها را از شهر بيرون ببرند و در جاى ديگر بفروشند.
مسأله 2632 - اگر با گاو و گوسفند و شتر نزديكى كنند، بول و سرگين آنها نجس مىشود و آشاميدن شير آنها هم حرام است و بايد بدون آن كه تأخير بيفتد آن حيوان را بكشند و بسوزانند و كسى كه با آن وطى كرده پول آن را به صاحبش بدهد بلكه اگر به بهيمۀ ديگرى هم نزديكى كند شير آن حرام مىشود.
مسأله 2633 - آشاميدن شراب، حرام و در بعضى از اخبار بزرگترين گناه شمرده شده است و اگر كسى آن را حلال بداند در صورتى كه ملتفت باشد كه لازمۀ حلال دانستن آن تكذيب خدا و پيغمبر مىباشد كافر است. از حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) روايت شده است كه فرمودند: شراب ريشۀ بدىها و منشأ گناهان است و كسى كه شراب مىخورد، عقل خود را از دست مىدهد و در آن موقع خدا را نمىشناسد و از هيچ گناهى باك ندارد و احترام هيچ كس را نگه نمىدارد و حق خويشان نزديك را رعايت نمىكند و از زشتىهاى آشكار رو نمىگرداند و روح ايمان و خداشناسى از بدن او بيرون مىرود و روح ناقص خبيثى كه از رحمت خدا دور است در او مىماند و خدا و فرشتگان و پيغمبران و مؤمنين، او را لعنت مىكنند و تا چهل روز نماز او قبول نمىشود و روز قيامت روى او سياه است و زبان از دهانش بيرون مىآيد و آب دهان
او به سينهاش مىريزد و فرياد تشنگى او بلند است.
مسأله 2634 - سر سفرهاى كه در آن شراب مىخورند، اگر انسان يكى از آنان حساب شود بنابر احتياط واجب نبايد نشست و چيز خوردن از آن سفره حرام است.
مسأله 2635 - بر هر مسلمان واجب است مسلمان ديگرى را كه نزديك است از گرسنگى يا تشنگى بميرد، نان و آب داده و او را از مرگ نجات دهد.
مسأله 2636 - چند چيز در غذا خوردن مستحب است: اول: هر دو دست را پيش از غذا بشويد. دوم: بعد از غذا دست خود را بشويد و با دستمال خشك كند. سوم: ميزبان پيش از همه شروع به غذا خوردن كند و بعد از همه دست بكشد و پيش از غذا اول ميزبان دست خود را بشويد، بعد كسى كه طرف راست او نشسته و همينطور تا برسد به كسى كه طرف چپ او نشسته و بعد از غذا اول كسى كه طرف چپ ميزبان نشسته دست خود را بشويد و همينطور تا به طرف راست ميزبان برسد. چهارم: در اول غذا بسماللّه بگويد ولى اگر سر يك سفره چند جور غذا باشد، در وقت خوردن هر كدام آنها گفتن بسماللّه مستحب است. پنجم: با دست راست غذا بخورد. ششم: با سه انگشت يا بيشتر غذا بخورد و با دو انگشت نخورد. هفتم: اگر چند نفر سر يك سفره نشستهاند هر كسى از غذاى جلو خودش بخورد. هشتم: لقمه را كوچك بردارد. نهم: سر سفره زياد بنشيند و غذا خوردن را طول بدهد. دهم: غذا را خوب بجود. يازدهم: بعد از غذا خداوند عالم را حمد كند. دوازدهم: انگشتها را بليسد. سيزدهم: بعد از غذا خلال نمايد ولى با چوب انار و چوب ريحان و نى و برگ درخت خرما خلال نكند. چهاردهم: آنچه بيرون سفره مىريزد جمع كند و بخورد ولى اگر در بيابان غذا بخورد، مستحب است آنچه مىريزد، براى پرندگان و حيوانات بگذارد. پانزدهم: در اول روز و اول شب غذا بخورد و در بين روز و در بين شب
غذا نخورد. شانزدهم: بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پاى راست را روى پاى چپ بيندازد. هفدهم: در اول غذا و آخر آن نمك بخورد. هجدهم: ميوه را پيش از خوردن با آب بشويد.
مسأله 2637 - چند چيز در غذا خوردن مكروه است: اول: در حال سيرى غذا خوردن. دوم: پرخوردن و در خبر است كه خداوند عالم بيشتر از هر چيز از شكم پر بدش مىآيد. سوم: نگاه كردن به صورت ديگران در موقع غذا خوردن. چهارم: خوردن غذاى داغ. پنجم: فوت كردن چيزى كه مىخورد يا مىآشامد. ششم: بعد از گذاشتن نان در سفره، منتظر چيز ديگر شدن. هفتم: پاره كردن نان با كارد. هشتم: گذاشتن نان زير ظرف غذا. نهم: پاك كردن گوشتى كه به استخوان چسبيده به طورى كه چيزى در آن نماند. دهم: پوست كندن ميوه. يازدهم: دور انداختن ميوه پيش از آن كه كاملاً آن را بخورد.
مسأله 2638 - در آشاميدن آب چند چيز مستحب است: اول: آب را به طور مكيدن بياشامد. دوم: در روز ايستاده آب بخورد. سوم: پيش از آشاميدن آب بسماللّه و بعد از آن الحمدللّه بگويد. چهارم: به سه نفس آب بياشامد. پنجم: از روى ميل آب بياشامد. ششم: بعد از آشاميدن آب حضرت ابا عبداللّه (علیه السلام) و اهل بيت ايشان را ياد كند و قاتلان آن حضرت را لعنت نمايد.
مسأله 2639 - زياد آشاميدن آب و آشاميدن آن بعد از غذاى چرب و در شب به حال ايستاده مكروه است و نيز آشاميدن آب با دست چپ و همچنين از جاى شكستۀ كوزه و جايى كه دستۀ آن است مكروه مىباشد.
مسأله 2640 - نذر آن است كه انسان ملتزم شود كه كار خيرى را براى خدا بهجا آورد، يا كارى را كه نكردن آن بهتر است براى خدا ترك نمايد.
مسأله 2641 - در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست آن را به عربى بخوانند پس اگر بگويد چنانچه مريض من خوب شود، براى خدا بر من است كه ده تومان به فقير بدهم نذر او صحيح است.
مسأله 2642 - نذر كننده بايد مكلف و عاقل باشد و به اختيار و قصد خود نذر كند، بنابراين نذر كردن كسى كه او را مجبور كردهاند، يا به واسطۀ عصبانى شدن بىاختيار نذر كرده صحيح نيست.
مسأله 2643 - آدم سفيهى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مىكند، چنانچه با حال سفاهت بالغ شده باشد يا حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده باشد نذرهاى مربوط به مالش صحيح نيست.
مسأله 2644 - نذر زن بىاجازه شوهرش باطل است.
مسأله 2645 - اگر زن با اجازه شوهر نذر كند شوهرش نمىتواند نذر او را بههم بزند، يا او را از عمل كردن به نذر جلوگيرى نمايد.
مسأله 2646 - هرگاه فرزند، نذرى كند اگرچه بدون اجازۀ پدر هم باشد بايد به آن نذر عمل نمايد.
مسأله 2647 - انسان كارى را مىتواند نذر كند كه انجام آن برايش ممكن باشد بنابراين كسى كه نمىتواند پياده كربلا برود، اگر نذر كند كه پياده برود، نذر او صحيح نيست.
مسأله 2648 - اگر نذر كند كه كار حرام يا مكروهى را انجام دهد، يا كار واجب يا مستحبى را ترك كند، نذر او صحيح نيست.
مسأله 2649 - اگر نذر كند كه كار مباحى را انجام دهد يا ترك نمايد. چنانچه بهجا آوردن آن و تركش از هر جهت مساوى باشد، نذر او صحيح نيست و اگر انجام آن از جهتى بهتر باشد و انسان به قصد همان جهت نذر كند، مثلاً نذر كند غذايى را بخورد كه براى عبادت قوّت بگيرد نذر او صحيح است. و نيز اگر ترك آن از جهتى بهتر باشد و انسان براى همان جهت نذر كند كه آن را ترك نمايد مثلاً براى اين كه دود مضر است نذر كند كه آن را استعمال نكند نذر او صحيح مىباشد.
مسأله 2650 - اگر نذر كند نماز واجب خود را در جايى بخواند كه به خودى خود ثواب نماز در آنجا زياد نيست مثلاً نذر كند نماز را در اتاق بخواند، چنانچه نماز خواندن در آنجا از جهتى بهتر باشد مثلاً به واسطۀ اين كه خلوت است انسان حضور قلب پيدا مىكند، نذر صحيح است.
مسأله 2651 - اگر نذر كند عملى را انجام دهد، بايد همان طور كه نذر كرده بهجا آورد پس اگر نذر كند كه روز اول ماه صدقه بدهد، يا روزه بگيرد، يا نماز اول ماه بخواند چنانچه قبل از آن روز يا بعد از آن بهجا آورد كفايت نمىكند. و نيز اگر نذر كند كه وقتى مريض او خوب شد صدقه بدهد، چنانچه پيش از آن كه خوب شود صدقه را بدهد كافى نيست.
مسأله 2652 - اگر نذر كند روزه بگيرد ولى وقت و مقدار آن را معيّن نكند چنانچه
يك روز روزه بگيرد كافى است. و اگر نذر كند نماز بخواند و مقدار و خصوصيات آن را معيّن نكند، اگر يك نماز دو ركعتى بخواند كفايت مىكند و اگر نذر كند صدقه بدهد و جنس و مقدار آن را معيّن نكند اگر چيزى بدهد كه بگويند صدقه داده، به نذر عمل كرده است و اگر نذر كند كارى براى خدا بهجا آورد، در صورتى كه يك نماز بخواند يا يك روز روزه بگيرد يا چيزى صدقه بدهد نذر خود را انجام داده است.
مسأله 2653 - اگر نذر كند روز معينى را روزه بگيرد، بايد همان روز را روزه بگيرد و چنانچه در آن روز مسافرت كند قضاى آن روز بر او واجب است.
مسأله 2654 - اگر انسان از روى اختيار به نذر خود عمل نكند، بايد كفاره بدهد؛ يعنى يك بنده آزاد كند يا به شصت فقير طعام دهد يا دو ماه پى در پى روزه بگيرد.
مسأله 2655 - اگر نذر كند كه تا وقت معينى عملى را ترك كند، بعد از گذشتن آن وقت مىتواند آن عمل را بهجا آورد و اگر پيش از گذشتن وقت از روى فراموشى يا ناچارى انجام دهد، چيزى بر او واجب نيست ولى باز هم لازم است كه تا آن وقت آن عمل را بهجا نياورد و چنانچه دوباره پيش از رسيدن آن وقت بدون عذر آن عمل را انجام دهد، بايد به مقدارى كه در مسأله پيش گفته شد كفاره بدهد.
مسأله 2656 - كسى كه نذر كرده عملى را ترك كند و وقتى براى آن معيّن نكرده است. اگر از روى فراموشى، يا ناچارى، يا ندانستن، آن عمل را انجام دهد كفاره بر او واجب نيست. ولى چنانچه از روى اختيار آن را بهجا آورد براى دفعه اول بايد كفاره بدهد.
مسأله 2657 - اگر نذر كند كه در هر هفته روز معينى مثلاً روز جمعه را روزه بگيرد چنانچه يكى از جمعهها عيد فطر يا قربان باشد يا در روز جمعه عذر ديگرى مانند حيض براى او پيدا شود، بايد آن روز را روزه نگيرد و قضاى آن را بهجا آورد.
مسأله 2658 - اگر نذر كند كه مقدار معينى صدقه بدهد چنانچه پيش از دادن صدقه بميرد، بايد آن مقدار را از مال او صدقه بدهند.
مسأله 2659 - اگر نذر كند كه به فقير معينى صدقه بدهد نمىتواند آن را به فقير ديگر بدهد و اگر آن فقير بميرد، بنابر احتياط بايد به ورثۀ او بدهد.
مسأله 2660 - اگر نذر كند كه به زيارت يكى از امامان مثلاً به زيارت حضرت ابا عبداللّه (علیه السلام) مشرّف شود، چنانچه به زيارت امام ديگر برود كافى نيست و اگر به واسطۀ عذرى نتواند آن امام را زيارت كند چيزى بر او واجب نيست.
مسأله 2661 - كسى كه نذر كرده زيارت برود و غسل زيارت و نماز آن را نذر نكرده، لازم نيست آنها را بهجا آورد.
مسأله 2662 - اگر براى حرم يكى از امامان يا امامزادگان چيزى نذر كند بايد آن را به مصارف حرم برساند از قبيل فرش و پرده و روشنايى و اگر براى امام (علیه السلام) يا امامزاده نذر كند مىتواند به خدامى كه مشغول خدمت هستند بدهد چنانچه مىتواند به مصارف حرم يا ساير كارهاى خير به قصد بازگشت ثواب آن به منذورله برساند.
مسأله 2663 - اگر براى خود امام (علیه السلام) چيزى نذر كند، چنانچه مصرف معينى را قصد كرده بايد به همان مصرف برساند و اگر مصرف معينى را قصد نكرده، بايد به فقرا و زوار بدهد، يا مسجد و مانند آن بسازد و ثواب آن را هديۀ آن امام نمايد و همچنين است اگر چيزى را براى امامزادهاى نذر كند.
مسأله 2664 - گوسفندى را كه براى صدقه، يا براى يكى از امامان نذر كردهاند پشم آن و مقدارى كه چاق مىشود جزء نذر است، و اگر پيش از آن كه به مصرف نذر برسد شير بدهد، يا بچه بياورد بايد به مصرف نذر برسانند.
مسأله 2665 - هرگاه نذر كند كه اگر مريض او خوب شود، يا مسافر او بيايد عملى را انجام دهد، چنانچه معلوم شود كه پيش از نذر كردن مريض خوب شده، يا مسافر آمده است، عمل كردن به نذر لازم نيست.
مسأله 2666 - اگر پدر يا مادر نذر كند كه دختر خود را به سيد شوهر دهد بعد از
آن كه دختر به تكليف رسيد احتياط آن است كه اگر بتوانند او را راضى نمايند كه به سيد شوهر كند.
مسأله 2667 - هرگاه با خدا عهد كند كه اگر به حاجت شرعى خود برسد كار خيرى را انجام دهد، بعد از آن كه حاجتش برآورده شد بايد آن كار را انجام دهد و نيز اگر بدون آن كه حاجتى داشته باشد، عهد كند كه عمل خيرى را انجام دهد، آن عمل بر او واجب مىشود.
مسأله 2668 - در عهد هم مثل نذر بايد صيغه خوانده شود، و نيز كارى را كه عهد مىكند انجام دهد، بايد نكردنش بهتر از انجام آن نباشد.
مسأله 2669 - اگر به عهد خود عمل نكند، بايد كفاره بدهد؛ يعنى شصت فقير را سير كند، يا دو ماه روزه بگيرد، يا يك بنده آزاد كند.
مسأله 2670 - اگر قسم بخورد كه كارى را انجام دهد يا ترك كند مثلاً قسم بخورد كه روزه بگيرد، يا دود استعمال نكند، چنانچه عمداً مخالفت كند، بايد كفاره بدهد؛ يعنى يك بنده آزاد كند، يا ده فقير را سير كند، يا آنان را بپوشاند، و اگر اينها را نتواند بايد سه روز، روزه بگيرد.
مسأله 2671 - قسم چند شرط دارد:
اول: كسى كه قسم مىخورد بايد بالغ و عاقل باشد و اگر مىخواهد راجع به مال خودش قسم بخورد بايد در حال بالغ شدن سفيه نباشد و حاكم شرع او را از تصرف در اموالش منع نكرده باشد و از روى قصد و اختيار قسم بخورد، پس قسم خوردن بچه و ديوانه و مست و كسى كه مجبورش كردهاند، درست نيست، و همچنين است اگر در حال عصبانى بودن، بىقصد قسم بخورد.
دوم: كارى را كه قسم مىخورد انجام دهد، بايد حرام و مكروه نباشد و كارى را كه قسم مىخورد ترك كند، بايد واجب و مستحب نباشد و اگر قسم بخورد كه كار مباحى را بهجا آورد بايد ترك آن در نظر مردم بهتر از انجامش نباشد و نيز اگر قسم بخورد كار مباحى را ترك كند بايد انجام آن در نظر مردم بهتر از تركش نباشد.
سوم: به يكى از اسامى خداوند عالم قسم بخورد كه به غير ذات مقدس او گفته نمىشود مانند «خدا» و «اللّه» و نيز اگر به اسمى قسم بخورد كه به غير خدا هم مىگويند
ولى به قدرى به خدا گفته مىشود كه هر وقت كسى آن اسم را بگويد، ذات مقدس حق در نظر مىآيد، مثل آن كه به خالق و رازق قسم بخورد صحيح است. بلكه اگر به لفظى قسم بخورد كه بدون قرينه، خدا به نظر نمىآيد ولى او قصد خدا را كند بنابر احتياط بايد به آن قسم عمل نمايد.
چهارم: قسم را به زبان بياورد و اگر بنويسد يا در قلبش آن را قصد كند صحيح نيست ولى آدم لال اگر با اشاره قسم بخورد صحيح است.
پنجم: عمل كردن به قسم براى او ممكن باشد و اگر موقعى كه قسم مىخورد ممكن باشد و بعد تا آخر وقتى كه براى قسم معيّن كرده عاجز شود يا برايش مشقت داشته باشد قسم او از وقتى كه عاجز شده بههم مىخورد.
مسأله 2672 - اگر پدر از قسم خوردن فرزند جلوگيرى كند، يا شوهر از قسم خوردن زن جلوگيرى نمايد، قسم آنان صحيح نيست.
مسأله 2673 - اگر فرزند بدون اجازۀ پدر و زن بدون اجازۀ شوهر قسم بخورد، قسم آنان بعيد نيست صحيح نباشد لكن نبايد احتياط را ترك كنند.
مسأله 2674 - اگر انسان از روى فراموشى، يا ناچارى به قسم عمل نكند، كفاره بر او واجب نيست. و همچنين است اگر مجبورش كنند كه به قسم عمل ننمايد. و قسمى كه آدم وسواسى مىخورد، مثل اين كه مىگويد واللّه الآن مشغول نماز مىشوم و به واسطۀ وسواس مشغول نمىشود، اگر وسواس او طورى باشد كه بىاختيار به قسم عمل نكند كفاره ندارد.
مسأله 2675 - كسى كه قسم مىخورد، اگر حرف او راست باشد قسم خوردن او مكروه است و اگر دروغ باشد حرام و از گناهان بزرگ مىباشد، ولى اگر براى اين كه خودش يا مسلمان ديگرى را از شر ظالمى نجات دهد، قسم دروغ بخورد اشكال ندارد بلكه گاهى واجب مىشود و اين جور قسم خوردن غير از قسمى است كه در مسائل پيش گفته شد.
مسأله 2676 - اگر كسى چيزى را وقف كند، از ملك او خارج مىشود و خود او و ديگران نمىتوانند آن را ببخشند، يا بفروشند و كسى هم از آن ملك ارث نمىبرد ولى در بعضى از موارد كه در مسأله 2094 و 2095 گفته شد، فروختن آن اشكال ندارد.
مسأله 2677 - لازم نيست صيغۀ وقف را به عربى بخوانند، بلكه اگر مثلاً بگويد خانۀ خود را وقف كردم وقف صحيح است و محتاج به قبول هم نيست حتى در وقف خاص.
مسأله 2678 - اگر ملكى را براى وقف معيّن كند و پيش از خواندن صيغۀ وقف پشيمان شود، يا بميرد، وقف درست نيست.
مسأله 2679 - كسى كه مالى را وقف مىكند، بايد براى هميشه وقف كند پس اگر مثلاً بگويد اين مال تا ده سال وقف باشد و بعد نباشد و يا بگويد اين مال تا ده سال وقف باشد و بعد تا پنج سال وقف نباشد و بعد دوباره وقف باشد باطل است، و به احتياط واجب بايد وقف از موقع خواندن صيغه باشد پس اگر مثلاً بگويد اين مال بعد از مردن من وقف باشد چون از موقع خواندن صيغه تا مردنش وقف نبوده، اشكال دارد.
مسأله 2680 - وقف در صورتى صحيح است كه مال وقف را به تصرف كسى كه
براى او وقف شده يا وكيل، يا ولىّ او بدهند، ولى اگر چيزى را بر اولاد صغير خود وقف كند و به قصد اين كه آن چيز ملك آنان شود، از طرف آنان نگهدارى نمايد وقف صحيح است.
مسأله 2681 - اگر مسجدى را وقف كنند، بعد از آن كه واقف به قصد واگذار كردن اجازه دهد كه در آن مسجد نماز بخوانند همين كه يك نفر در آن مسجد نماز خواند، وقف درست مىشود.
مسأله 2682 - وقف كننده بايد مكلف و عاقل و با قصد و اختيار باشد و شرعاً بتواند در مال خود تصرف كند بنابراين سفيهى كه در حال بالغ بودن سفيه بوده يا حاكم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگيرى كرده چون حق ندارد در مال خود تصرف نمايد اگر چيزى را وقف كند صحيح نيست.
مسأله 2683 - اگر مالى را براى كسانى كه به دنيا نيامدهاند وقف كند درست نيست ولى وقف براى اشخاصى كه بعضى از آنها به دنيا آمدهاند صحيح و آنها كه به دنيا نيامدهاند بعد از آمدن به دنيا با ديگران شريك مىشوند.
مسأله 2684 - اگر چيزى را بر خودش وقف كند مثل آن كه دكانى را وقف كند كه عايدى آن را بعد از مرگ او خرج مقبرهاش نمايند صحيح نيست. ولى اگر مثلاً مالى را بر فقرا وقف كند و خودش فقير شود، مىتواند از منافع وقف استفاده نمايد.
مسأله 2685 - اگر براى چيزى كه وقف كرده متولّى معيّن كند بايد مطابق قرارداد او رفتار نمايند. و اگر معيّن نكند، چنانچه بر افراد مخصوصى مثلاً بر اولاد خود وقف كرده باشد راجع به چيزهايى كه مربوط به مصلحت وقف است كه در نفع بردن طبقات بعد نيز دخالت دارد اختيار با حاكم شرع است و راجع به چيزهايى كه مربوط به نفع بردن طبقۀ موجود است اگر آنها بالغ باشند، اختيار با خود آنان است و اگر بالغ نباشند، اختيار با ولىّ ايشان است و براى استفادۀ از وقف اجازۀ حاكم شرع لازم نيست.
مسأله 2686 - اگر ملكى را مثلاً بر فقرا يا سادات وقف كند يا وقف كند كه منافع آن
به مصرف خيرات برسد، در صورتى كه براى آن ملك متولّى معيّن نكرده باشد اختيار آن با حاكم شرع است.
مسأله 2687 - اگر ملكى را بر افراد مخصوصى مثلاً بر اولاد خود وقف كند كه هر طبقهاى بعد از طبقۀ ديگر از آن استفاده كنند، چنانچه متولى ملك آن را اجاره دهد و بميرد در صورتى كه مراعات مصلحت وقف يا مصلحت طبقۀ بعد را كرده باشد اجاره باطل نمىشود. ولى اگر متولى نداشته باشد و يك طبقه از كسانى كه ملك بر آنها وقف شده آن را اجاره دهند و در بين مدت اجاره بميرند در صورتى كه طبقۀ بعد اجازه نكنند، اجاره باطل مىشود و در صورتى كه مستأجر، مال الاجارۀ تمام مدت را داده باشد مال الاجاره از زمان مردنشان تا آخر مدت اجاره را از مال آنان مىگيرد.
مسأله 2688 - اگر ملك وقف خراب شود، از وقف بودن بيرون نمىرود.
مسأله 2689 - ملكى كه مقدارى از آن وقف است و مقدارى از آن وقف نيست اگر تقسيم نشده باشد، حاكم شرع يا متولى وقف مىتواند با نظر خبره سهم وقف را جدا كند.
مسأله 2690 - اگر متولى وقف خيانت كند و عايدات آن را به مصرفى كه معيّن شده نرساند چنانچه براى عموم وقف نشده باشد در صورت امكان حاكم شرع بايد به جاى او متولى امينى معيّن نمايد.
مسأله 2691 - فرشى را كه براى حسينيه وقف كردهاند، نمىشود براى نماز به مسجد ببرند، اگرچه آن مسجد نزديك حسينيه باشد.
مسأله 2692 - اگر ملكى را براى تعمير مسجدى وقف نمايند، چنانچه آن مسجد احتياج به تعمير ندارد و احتمال هم نمىرود كه تا مدتى احتياج به تعمير پيدا كند، در صورتى كه غير از تعمير احتياج ديگرى نداشته باشد و عايداتش در معرض تلف و نگهدارى آن لغو و بيهوده باشد مىتوانند عايدات آن ملك را به مصرف مسجدى كه احتياج به تعمير دارد برسانند.
مسأله 2693 - اگر ملكى را وقف كند كه عايدى آن را خرج تعمير مسجد نمايند و به امام جماعت و به كسى كه در آن مسجد اذان مىگويد بدهند در صورتى كه بدانند كه براى هر يك چه مقدار معيّن كرده، بايد همان طور مصرف كنند، و اگر يقين نداشته باشند، بايد اول مسجد را تعمير كنند و اگر چيزى زياد آمد بين امام جماعت و كسى كه اذان مىگويد به طور مساوى قسمت نمايند و بهتر آن است كه اين دو نفر در تقسيم با يكديگر صلح كنند.
مسأله 2694 - وصيت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارهايى انجام دهند، يا بگويد بعد از مرگش چيزى از مال او ملك كسى باشد، يا براى اولاد خود و كسانى كه اختيار آنان با او است قيّم و سرپرست معيّن كند. و كسى را كه به او وصيت مىكنند وصى مىگويند.
مسأله 2695 - كسى كه مىخواهد وصيت كند با اشارهاى كه مقصودش را بفهماند مىتواند وصيت كند اگرچه لال نباشد.
مسأله 2696 - اگر نوشتهاى به امضا يا مهر ميت ببينند چنانچه مقصود او را بفهماند و معلوم باشد كه براى وصيت كردن نوشته، بايد مطابق آن عمل كنند.
مسأله 2697 - كسى كه وصيت مىكند بايد عاقل و بالغ باشد ولى بچۀ ده سالهاى كه خوب و بد را تميز مىدهد اگر براى كار خوبى مثل ساختن مسجد و آب انبار و پل وصيت كند صحيح مىباشد و از روى اختيار وصيت كند، و نيز وصيت كننده بايد در حال بالغ شدن سفيه نباشد و حاكم شرع هم او را از تصرف در اموالش جلوگيرى نكرده باشد.
مسأله 2698 - كسى كه از روى عمد مثلاً زخمى به خود زده يا سمّى خورده است
كه به واسطۀ آن، يقين يا گمان به مردن او پيدا مىشود، اگر وصيت كند كه مقدارى از مال او را به مصرفى برسانند صحيح نيست.
مسأله 2699 - اگر انسان وصيت كند كه چيزى به كسى بدهند، در صورتى آن كس آن چيز را مالك مىشود كه آن را قبول كند اگرچه در حال زنده بودن وصيت كننده باشد.
مسأله 2700 - وقتى انسان نشانههاى مرگ را در خود ديد، بايد فوراً امانتهاى مردم را به صاحبانش برگرداند و اگر به مردم بدهكار است و موقع دادن آن بدهى رسيده بايد بدهد، و اگر خودش نمىتواند بدهد، يا موقع دادن بدهى او نرسيده، بايد وصيت كند و بر وصيت شاهد بگيرد، ولى اگر بدهى او معلوم باشد، و اطمينان دارد كه ورثه مىپردازند وصيت كردن لازم نيست.
مسأله 2701 - كسى كه نشانههاى مرگ را در خود مىبيند، اگر خمس و زكات و مظالم بدهكار است بايد فوراً بدهد و اگر نمىتواند بدهد چنانچه از خودش مال دارد، يا احتمال مىدهد كسى آنها را ادا نمايد، بايد وصيت كند و همچنين است اگر حج بر او واجب باشد.
مسأله 2702 - كسى كه نشانههاى مرگ را در خود مىبيند، اگر نماز و روزۀ قضا دارد، بايد وصيت كند كه از مال خودش براى آنها اجير بگيرند، بلكه اگر مال نداشته باشد ولى احتمال بدهد كسى بدون آن كه چيزى بگيرد آنها را انجام مىدهد، باز هم واجب است وصيت نمايد، و اگر قضاى نماز و روزۀ او به تفصيلى كه در صفحه 247 و 248 گفته شد، بر پسر بزرگترش واجب باشد، بايد به او اطلاع دهد يا وصيت كند كه براى او بهجا آورند.
مسأله 2703 - كسى كه نشانههاى مرگ را در خود مىبيند، اگر مالى پيش كسى دارد يا در جايى پنهان كرده است كه ورثه نمىدانند، چنانچه به واسطۀ ندانستن، حقشان از بين برود، بايد به آنان اطلاع دهد و لازم نيست براى بچههاى صغير خود قيّم و
سرپرست معيّن كند، ولى در صورتى كه بدون قيّم مالشان از بين مىرود، يا خودشان ضايع مىشوند، بايد براى آنان قيّم امينى معيّن نمايد.
مسأله 2704 - وصى بايد مسلمان و بالغ و عاقل و مورد اطمينان باشد.
مسأله 2705 - اگر كسى چند وصى براى خود معيّن كند، چنانچه اجازه داده باشد كه هر كدام به تنهايى به وصيت عمل كنند، لازم نيست در انجام وصيت از يكديگر اجازه بگيرند و اگر اجازه نداده باشد، چه گفته باشد كه همه با هم به وصيت عمل كنند، يا نگفته باشد، بايد با نظر يكديگر به وصيت عمل نمايند، و اگر حاضر نشوند كه با يكديگر به وصيت عمل كنند، و در تشخيص مصلحت اختلاف داشته باشند در صورتى كه تأخير و مهلت دادن علت شود كه عمل به وصيت معطل بماند، حاكم شرع آنها را مجبور مىكند كه تسليم نظر كسى شوند كه صلاح را تشخيص دهد و اگر اطاعت نكنند، به جاى آنان ديگران را معيّن مىنمايد و اگر يكى از آنان قبول نكرد يك نفر ديگر را به جاى او تعيين مىنمايد.
مسأله 2706 - اگر انسان از وصيت خود برگردد مثلاً بگويد ثلث مالش را به كسى بدهند، بعد بگويد به او ندهند وصيت باطل مىشود، و اگر وصيت خود را تغيير دهد، مثل آن كه قيّمى براى بچههاى خود معيّن كند بعد ديگرى را به جاى او قيّم نمايد، وصيت اولش باطل مىشود و بايد به وصيت دوم او عمل نمايند.
مسأله 2707 - اگر كارى كند كه معلوم شود از وصيت خود برگشته مثلاً خانهاى را كه وصيت كرده به كسى بدهند بفروشد، يا ديگرى را براى فروش آن وكيل نمايد، وصيت باطل مىشود.
مسأله 2708 - اگر وصيت كند چيز معينى را به كسى بدهند، بعد وصيت كند كه نصف همان را به ديگرى بدهند، بايد آن چيز را دو قسمت كنند و به هر كدام از آن دو نفر يك قسمت آن را بدهند.
مسأله 2709 - اگر كسى در مرضى كه به آن مرض مىميرد، مقدارى از مالش را به
كسى ببخشد و وصيت كند كه بعد از مردن او هم مقدارى به كس ديگر بدهند، آنچه را كه در حال زندگى بخشيده از اصل مال است و احتياج به اذن ورثه ندارد و چيزى را كه وصيت كرده اگر زيادتر از ثلث باشد زيادى آن محتاج به اذن ورثه است.
مسأله 2710 - اگر وصيت كند كه ثلث مال او را نفروشند و عايدى آن را به مصرفى برسانند، بايد مطابق گفتۀ او عمل نمايند.
مسأله 2711 - اگر در مرضى كه به آن مرض مىميرد، بگويد مقدارى به كسى بدهكار است، چنانچه متهم باشد كه براى ضرر زدن به ورثه گفته است بايد مقدارى را كه معيّن كرده از ثلث او بدهند و اگر متهم نباشد بايد از اصل مالش بدهند.
مسأله 2712 - كسى كه انسان وصيت مىكند كه چيزى به او بدهند بايد وجود داشته باشد، پس اگر وصيت كند به بچهاى كه ممكن است فلان زن حامله شود چيزى بدهند باطل است. ولى اگر وصيت كند به بچهاى كه در شكم مادر است چيزى بدهند، اگرچه هنوز روح نداشته باشد، وصيت صحيح است، پس اگر زنده به دنيا آمد، بايد آنچه را كه وصيت كرده به او بدهند، و اگر مرده به دنيا آمد، وصيت باطل مىشود و آنچه را كه براى او وصيت كرده، ورثه ميان خودشان قسمت مىكنند.
مسأله 2713 - اگر انسان بفهمد كسى او را وصى كرده، چنانچه به اطلاع وصيت كننده برساند كه براى انجام وصيت او حاضر نيست، لازم نيست بعد از مردن او به وصيت عمل كند. ولى اگر پيش از مردن او نفهمد كه او را وصى كرده، يا بفهمد و به او اطلاع ندهد كه براى عمل كردن به وصيت حاضر نيست، بايد وصيت او را انجام دهد و اگر وصى پيش از مرگ، موقعى ملتفت شود كه مريض به واسطۀ شدت مرض نتواند به ديگرى وصيت كند، احوط استحبابى و اولى آن است كه وصيت را قبول نمايد.
مسأله 2714 - اگر كسى كه وصيت كرده بميرد، وصى نمىتواند ديگرى را براى انجام كارهاى ميت معيّن كند و خود از كار كناره نمايد، ولى اگر بداند مقصود ميت اين نبوده كه خود وصى آن كار را انجام دهد، بلكه مقصودش فقط انجام كار بوده،
مىتواند ديگرى را از طرف خود وكيل نمايد.
مسأله 2715 - اگر كسى دو نفر را وصى كند، چنانچه يكى از آن دو بميرد، يا ديوانه، يا كافر شود، حاكم شرع يك نفر ديگر را به جاى او معيّن مىكند و اگر هر دو بميرند، يا ديوانه، يا كافر شوند، حاكم شرع دو نفر ديگر را معيّن مىكند ولى اگر يك نفر بتواند وصيت را عملى كند، معيّن كردن دو نفر لازم نيست.
مسأله 2716 - اگر وصى نتواند به تنهايى كارهاى ميت را انجام دهد حاكم شرع براى كمك او يك نفر ديگر را معيّن مىكند.
مسأله 2717 - اگر مقدارى از مال ميت در دست وصى تلف شود، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده و يا تعدى نموده، مثلاً ميت وصيت كرده است كه فلان مقدار به فقراى فلان شهر بده و او مال را به شهر ديگر برده و در راه از بين رفته ضامن است و اگر كوتاهى نكرده و تعدى هم ننموده ضامن نيست.
مسأله 2718 - هرگاه انسان كسى را وصى كند و بگويد كه اگر آن كس بميرد فلان وصى باشد، بعد از آن كه وصى اول مرد، وصى دوم بايد كارهاى ميت را انجام دهد.
مسأله 2719 - حجى كه بر ميت واجب است و بدهكارى و حقوقى را كه مثل خمس و زكات و مظالم، ادا كردن آنها واجب مىباشد، بايد از اصل مال ميت بدهند، اگرچه ميت براى آنها وصيت نكرده باشد.
مسأله 2720 - اگر مال ميت از بدهى و حج واجب و حقوقى كه مثل خمس و زكات و مظالم بر او واجب است زياد بيايد، چنانچه وصيت كرده باشد كه ثلث يا مقدارى از ثلث را به مصرفى برسانند، بايد به وصيت او عمل كنند و اگر وصيت نكرده باشد، آنچه مىماند مال ورثه است.
مسأله 2721 - اگر مصرفى را كه ميت معيّن كرده، از ثلث مال او بيشتر باشد، وصيت او در بيشتر از ثلث در صورتى صحيح است كه ورثه حرفى بزنند، يا كارى كنند كه
معلوم شود عملى شدن وصيت را اجازه دادهاند و تنها راضى بودن آنان كافى نيست. و اگر مدتى بعد از مردن او هم اجازه بدهند صحيح است.
مسأله 2722 - اگر مصرفى را كه ميت معيّن كرده، از ثلث مال او بيشتر باشد، و پيش از مردن او ورثه اجازه بدهند كه وصيت او عملى شود، بعد از مردن او نمىتوانند از اجازۀ خود برگردند.
مسأله 2723 - اگر وصيت كند كه از ثلث او خمس و زكات يا بدهى ديگر او را بدهند و براى نماز و روزۀ او اجير بگيرند و كار مستحبى هم مثل اطعام به فقرا انجام دهند بايد اول به واجبات، خواه مالى باشد يا بدنى عمل نمايند و در بين واجبات ترتيب معتبر نيست، بلكه اگر وصيت او به ترتيب بوده بايد اول آن واجبى را كه مقدم داشته عمل نمايند اگرچه بدنى باشد، و همچنين به ترتيب وصيت تا آخر واجبات، پس اگر ثلث وافى به تمام آن باشد به تمام آن بايد عمل شود و چنانچه ثلث وافى نباشد، باقيمانده اگر تماماً يا قسمتى واجب مالى باشد بايد از اصل تركه براى آن بردارند و عمل نمايند و اگر باقيمانده تماماً يا قسمتى واجب بدنى باشد ملغا مىگردد، و چنانچه وصيت ميت به ترتيب نباشد باز واجبات مقدم بر مستحبات است ولى در اين صورت بين واجبات هيچگونه ترتيب نيست بلكه ثلث بر تمام واجبات اعم از مالى و بدنى توزيع مىشود و چنانچه وافى به تمام آن نباشد در باقيماندۀ واجب مالى از اصل تركه برداشته مىشود و باقيمانده واجب بدنى ملغا مىگردد و در هر صورت عمل به مستحبات موقعى واجب است كه از ثلث علاوه بر واجبات، براى آن هم وافى باشد.
مسأله 2724 - اگر وصيت كند كه بدهى او را بدهند و براى نماز و روزۀ او اجير بگيرند و كار مستحبى هم انجام دهند چنانچه وصيت نكرده باشد كه اينها را از ثلث بدهند، بايد بدهى او را از اصل مال بدهند و اگر چيزى زياد آمد، ثلث آن را به مصرف نماز و روزه و كارهاى مستحبى كه معيّن كرده برسانند و در صورتى كه ثلث كافى نباشد، پس اگر ورثه اجازه بدهند بايد وصيت او عملى شود و اگر اجازه ندهند، بايد
نماز و روزه را از ثلث بدهند و اگر چيزى زياد آمد به مصرف كار مستحبى كه معيّن كرده برسانند.
مسأله 2725 - اگر كسى بگويد كه ميت وصيت كرده فلان مبلغ را به من بدهند، چنانچه دو مرد عادل گفتۀ او را تصديق كنند، يا قسم بخورد و يك مرد عادل هم گفتۀ او را تصديق نمايد، يا يك مرد عادل و دو زن عادله يا چهار زن عادله به گفتۀ او شهادت دهند، بايد مقدارى را كه مىگويد به او بدهند، و اگر يك زن عادله شهادت بدهد، بايد يك چهارم چيزى را كه مطالبه مىكند به او بدهند و اگر دو زن عادله شهادت دهند، نصف آن را و اگر سه زن عادله شهادت دهند، بايد سه چهارم آن را به او بدهند و نيز اگر دو مرد كافر ذمى كه در دين خود عادل باشند گفتۀ او را تصديق كنند، در صورتى كه ميت ناچار بوده است كه وصيت كند و مرد و زن عادلى هم در موقع وصيت نبوده، بايد چيزى را كه مطالبه مىكند به او بدهند.
مسأله 2726 - اگر كسى بگويد من وصى ميتم كه مال او را به مصرفى برسانم، يا ميت مرا قيّم بچههاى خود قرار داده، در صورتى بايد حرف او را قبول كرد كه دو مرد عادل گفتۀ او را تصديق نمايند.
مسأله 2727 - اگر وصيت كند چيزى به كسى بدهند و آن كس پيش از آن كه قبول كند يا رد نمايد بميرد، تا وقتى ورثۀ او وصيت را رد نكردهاند مىتوانند آن چيز را قبول نمايند ولى اين در صورتى است كه وصيت كننده از وصيت خود برنگردد وگرنه حقّى به آن چيز ندارند.
مسأله 2728 - كسانى كه به واسطۀ خويشى ارث مىبرند سه دسته هستند:
دستۀ اول: پدر و مادر و اولاد ميت است و با نبودن اولاد، اولاد اولاد هر چه پايين روند هر كدام آنان كه به ميت نزديكتر است ارث مىبرد و تا يك نفر از اين دسته هست دستۀ دوم ارث نمىبرند.
دستۀ دوم: جد؛ يعنى پدربزرگ و پدر او هر چه بالا رود، و جده؛ يعنى مادر بزرگ و مادر او هر چه بالا رود پدرى باشند يا مادرى، و خواهر و برادر و با نبودن برادر و خواهر، اولاد ايشان هر كدام آنان كه به ميت نزديكتر است ارث مىبرد و تا يك نفر از اين دسته هست دستۀ سوم ارث نمىبرند.
دستۀ سوم: عمو و عمه و دايى و خاله هر چه بالا روند و اولاد آنان هرچه پايين روند و تا يك نفر از عموها و عمهها و دايىها و خالههاى ميت زندهاند، اولاد آنان ارث نمىبرند ولى اگر ميت عموى پدرى و پسر عموى پدر و مادرى داشته باشد، و غير از اينها وارثى نداشته باشد، ارث به پسر عموى پدر و مادرى مىرسد و عموى پدرى ارث نمىبرد.
مسأله 2729 - اگر عمو و عمه و دايى و خالۀ خود ميت و اولاد آنان و اولادِ اولادِ آنان نباشند، عمو و عمه و دايى و خالۀ پدر و مادر ميت ارث مىبرند و اگر اينها نباشند اولادشان ارث مىبرند و اگر اينها هم نباشند عمو و عمه و دايى و خالۀ جد و جده ميت و اگر اينها نباشند، اولادشان ارث مىبرند.
مسأله 2730 - زن و شوهر به تفصيلى كه بعداً (در مسائل 2770 تا 2779) گفته مىشود از يكديگر ارث مىبرند.
مسأله 2731 - اگر وارث ميت فقط يك نفر از دستۀ اول باشد مثلاً پدر يا مادريا يك پسر يا يك دختر باشد، همۀ مالِ ميت به او مىرسد و اگر چند پسر يا چند دختر باشند، همۀ مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود، و اگر يك پسر و يك دختر باشد مال را سه قسمت مىكنند، دو قسمت را پسر و يك قسمت را دختر مىبرد و اگر چند پسر و چند دختر باشند، مال را طورى قسمت مىكنند كه هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2732 - اگر وارث ميت فقط پدر و مادر او باشند، مال سه قسمت مىشود، دو قسمت آن را پدر و يك قسمت را مادر مىبرد ولى اگر ميت دو برادر، يا چهار خواهر، يا يك برادر و دو خواهر داشته باشد كه همۀ آنان پدرى باشند؛ يعنى پدر آنان با پدر ميت يكى باشد، خواه مادرشان هم با مادر ميت يكى باشد يا نه، اگرچه تا ميت پدر و مادر دارد اينها ارث نمىبرند، اما به واسطۀ بودن اينها مادر شش يك مال را مىبرد و بقيه را به پدر مىدهند.
مسأله 2733 - اگر وارث ميت فقط پدر و مادر و يك دختر باشد، چنانچه ميت دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدرى نداشته باشد، مال را پنج قسمت مىكنند، پدر و مادر، هر كدام يك قسمت و دختر سه قسمت آن را مىبرد و اگر دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدرى داشته باشد، مال را شش قسمت مىكنند، پدر و مادر، هر كدام يك قسمت و دختر سه قسمت مىبرد و يك قسمت باقيمانده را چهار قسمت مىكنند يك قسمت را به پدر و سه قسمت را به دختر مىدهند، مثلاً اگر مال ميت را 24 قسمت كنند 15 قسمت آن را به دختر و 5 قسمت آن را به پدر و 4 قسمت آن را به مادر مىدهند.
مسأله 2734 - اگر وارث ميت فقط پدر و مادر و يك پسر باشند، مال را شش قسمت مىكنند، پدر و مادر هر كدام يك قسمت و پسر چهار قسمت آن را مىبرد و
اگر چند پسر يا چند دختر باشند، آن چهار قسمت را به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و اگر پسر و دختر باشند، آن چهار قسمت را طورى تقسيم مىكنند كه هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2735 - اگر وارث ميت فقط پدر و يك پسر يا مادر و يك پسر باشد مال را شش قسمت مىكنند. يك قسمت آن را پدر يا مادر و پنج قسمت را پسر مىبرد.
مسأله 2736 - اگر وارث ميت فقط پدر يا مادر، با پسر و دختر باشد، مال را شش قسمت مىكنند، يك قسمت آن را پدر يا مادر مىبرد و بقيه را طورى قسمت مىكنند كه هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
مسأله 2737 - اگر وارث ميت فقط پدر و يك دختر، يا مادر و يك دختر باشد، مال را چهار قسمت مىكنند، يك قسمت آن را پدر يا مادر و بقيه را دختر مىبرد.
مسأله 2738 - اگر وارث ميت فقط پدر و چند دختر يا مادر و چند دختر باشد، مال را پنج قسمت مىكنند، يك قسمت را پدر يا مادر مىبرد و چهار قسمت را دخترها به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند.
مسأله 2739 - اگر ميت اولاد نداشته باشد، نوۀ پسرى او اگرچه دختر باشد، سهم پسر ميت را مىبرد و نوۀ دخترى او اگرچه پسر باشد، سهم دختر ميت را مىبرد مثلاً اگر ميت يك پسر از دختر خود و يك دختر از پسرش داشته باشد، مال را سه قسمت مىكنند، يك قسمت را به پسر دختر و دو قسمت را به دختر پسر مىدهند.
مسأله 2740 - دستۀ دوم از كسانى كه به واسطۀ خويشى ارث مىبرند جد يعنى پدر بزرگ و جده يعنى مادر بزرگ و برادر و خواهر ميت است و اگر برادر و خواهر نداشته باشد، اولادشان ارث مىبرند.
مسأله 2741 - اگر وارث ميت فقط يك برادر، يا يك خواهر باشد همۀ مال به او مىرسد و اگر چند برادر پدر و مادرى، يا چند خواهر پدر و مادرى باشد مال به طور
مساوى بين آنان قسمت مىشود و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى با هم باشند، هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد، مثلاً اگر دو برادر و يك خواهر پدر و مادرى دارد، مال را پنج قسمت مىكنند، هر يك از برادرها دو قسمت و خواهر يك قسمت آن را مىبرد.
مسأله 2742 - اگر ميت برادر و خواهر پدر و مادرى دارد، برادر و خواهر پدرى كه از مادر با ميت جدا است ارث نمىبرد. و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى ندارد چنانچه فقط يك خواهر يا يك برادر پدرى داشته باشد همۀ مال به او مىرسد و اگر چند برادر يا چند خواهر پدرى داشته باشد، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود و اگر هم برادر و هم خواهر پدرى داشته باشد، هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد.
مسأله 2743 - اگر وارث ميت فقط يك خواهر يا يك برادر مادرى باشد كه از پدر با ميت جدا است، همۀ مال به او مىرسد و اگر چند برادر مادرى يا چند خواهر مادرى يا چند برادر و خواهر مادرى باشند، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود.
مسأله 2744 - اگر ميت برادر و خواهر پدر و مادرى و برادر و خواهر پدرى و يك برادر يا يك خواهر مادرى داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمىبرند و مال را شش قسمت مىكنند، يك قسمت آن را به برادر يا خواهر مادرى و بقيه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مىدهند و هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد.
مسأله 2745 - اگر ميت برادر و خواهر پدر و مادرى و برادر و خواهر پدرى و برادر و خواهر مادرى داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمىبرد و مال را سه قسمت مىكنند، يك قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و بقيه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مىدهند و هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد.
مسأله 2746 - اگر وارث ميت فقط برادر و خواهر پدرى و يك برادر مادرى يا يك خواهر مادرى باشد، مال را شش قسمت مىكنند، يك قسمت آن را برادر يا
خواهر مادرى مىبرد و بقيه را به برادر و خواهر پدرى مىدهند و هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد.
مسأله 2747 - اگر وارث ميت فقط برادر و خواهر پدرى و چند برادر و خواهر مادرى باشد، مال را سه قسمت مىكنند يك قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و بقيه را به برادر و خواهر پدرى مىدهند و هر برادرى دو برابر خواهر مىبرد.
مسأله 2748 - اگر وارث ميت فقط برادر و خواهر و زن او باشد، زن ارث خود را به تفصيلى كه در صفحه 504 گفته مىشود مىبرد و خواهر و برادر به طورى كه در مسائل گذشته گفته شد ارث خود را مىبرند. و نيز اگر زنى بميرد و وارث او فقط خواهر و برادر و شوهر او باشد، شوهر نصف مال را مىبرد و خواهر و برادر به طورى كه در مسائل پيش گفته شد ارث خود را مىبرند. ولى براى آن كه زن يا شوهر ارث مىبرد از سهم برادر و خواهر مادرى چيزى كم نمىشود و از سهم برادر و خواهر پدر و مادرى يا پدرى كم مىشود مثلاً اگر وارث ميت شوهر و برادر و خواهر مادرى و برادر و خواهر پدر و مادرى او باشد، نصف مال به شوهر مىرسد و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به برادر و خواهر مادرى مىدهند و آنچه مىماند مال برادر و خواهر پدر و مادرى است، پس اگر همۀ مال او شش تومان باشد، سه تومان به شوهر و دو تومان به برادر و خواهر مادرى و يك تومان به برادر و خواهر پدر و مادرى مىدهند.
مسأله 2749 - اگر ميت خواهر و برادر نداشته باشد، سهم ارث آنان را به اولادشان مىدهند و سهم برادرزاده و خواهرزادۀ مادرى به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود و از سهمى كه به برادرزاده و خواهرزادۀ پدرى يا پدر و مادرى مىرسد هر پسرى دو برابر دختر مىبرد.
مسأله 2750 - اگر وارث ميت فقط يك جد يا يك جده است، چه پدرى باشد يا مادرى همۀ مال به او مىرسد و با بودن جد ميت پدر جد او ارث نمىبرد.
مسأله 2751 - اگر وارث ميت فقط جد و جدۀ پدرى باشد، مال سه قسمت مىشود، دو قسمت را جد و يك قسمت را جده مىبرد و اگر جد و جدۀ مادرى باشد، مال را به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند.
مسأله 2752 - اگر وارث ميت فقط يك جد يا جدۀ پدرى و يك جد يا جدۀ مادرى باشد مال سه قسمت مىشود، دو قسمت را جد يا جدۀ پدرى و يك قسمت را جد يا جدۀ مادرى مىبرد.
مسأله 2753 - اگر وارث ميت جد و جدۀ پدرى و جد و جدۀ مادرى باشد مال سه قسمت مىشود. يك قسمت آن را جد وجدۀ مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و دو قسمت آن را به جد و جدۀ پدرى مىدهند و جد دو برابر جده مىبرد.
مسأله 2754 - اگر وارث ميت فقط زن و جد و جدۀ پدرى و جد و جدۀ مادرى او باشد زن ارث خود را به تفصيلى كه در مسألۀ 2771 گفته مىشود مىبرد و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به جد و جدۀ مادرى مىدهند كه به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و بقيه را به جد و جدۀ پدرى مىدهند و جد دو برابر جده مىبرد و اگر وارث ميت شوهر و جد و جده باشد، شوهر نصف مال را مىبرد و جد و جده به دستورى كه در مسائل گذشته گفته شد ارث خود را مىبرند.
مسأله 2755 - دستۀ سوم عمو و عمه و دايى و خاله و اولاد آنان است به تفصيلى كه گفته شد كه اگر از طبقۀ اول و دوم كسى نباشد، اينها ارث مىبرند.
مسأله 2756 - اگر وارث ميت فقط يك عمو يا يك عمه است، چه پدر و مادرى باشد؛ يعنى با پدر ميت از يك پدر و مادر باشد، يا پدرى باشد يا مادرى، همۀ مال به او مىرسد. و اگر چند عمو يا چند عمه باشند و همه پدر و مادرى، يا همه پدرى باشند،
مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود و اگر عمو و عمه هر دو باشند و همه پدر و مادرى يا همه پدرى باشند عمو دو برابر عمه مىبرد مثلاً اگر وارث ميت دو عمو و يك عمه باشد، مال را پنج قسمت مىكنند، يك قسمت را به عمه مىدهند و چهار قسمت را عموها به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند.
مسأله 2757 - اگر وارث ميت فقط چند عموى مادرى يا چند عمۀ مادرى باشد مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود ولى اگر فقط چند عمو و عمه مادرى داشته باشد بنابر احتياط واجب بايد با هم صلح كنند.
مسأله 2758 - اگر وارث ميت عمو و عمه باشد و بعضى پدرى و بعضى مادرى و بعضى پدر و مادرى باشند، عمو و عمۀ پدرى ارث نمىبرند، پس اگر ميت يك عمو يا يك عمه مادرى دارد، مال را شش قسمت مىكنند، يك قسمت را به عمو يا عمۀ مادرى و بقيه را به عمو و عمۀ پدر و مادرى مىدهند و عموى پدر و مادرى دو برابر عمۀ پدر و مادرى مىبرد و اگر هم عمو و هم عمۀ مادرى دارد، مال را سه قسمت مىكنند دو قسمت را به عمو و عمۀ پدر و مادرى مىدهند و عمو دو برابر عمه مىبرد و يك قسمت را به عمو و عمۀ مادرى مىدهند و احتياط واجب آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.
مسأله 2759 - اگر وارث ميت فقط يك دايى يا يك خاله باشد، همۀ مال به او مىرسد و اگر هم دايى و هم خاله باشد و همه پدر و مادرى، يا پدرى، يا مادرى باشند، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مىشود و احتياط آن است كه در تقسيم با يكديگر صلح كنند.
مسأله 2760 - اگر وارث ميت فقط يك دايى، يا يك خالۀ مادرى و دايى و خالۀ پدر و مادرى و دايى و خالۀ پدرى باشد، دايى و خالۀ پدرى ارث نمىبرد، و مال را شش قسمت مىكنند، يك قسمت را به دايى يا خالۀ مادرى و بقيه را به دايى و خالۀ پدر و مادرى مىدهند كه به طور مساوى بين خودشان قسمت كنند.
مسأله 2761 - اگر وارث ميت فقط دايى و خالۀ پدرى و دايى و خالۀ مادرى و دايى و خالۀ پدر و مادرى باشد، دايى و خالۀ پدرى ارث نمىبرد و بايد مال را سه قسمت كنند، يك قسمت آن را دايى و خالۀ مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت نمايند و بقيه را به دايى و خالۀ پدر و مادرى بدهند كه به طور مساوى بين خودشان قسمت كنند.
مسأله 2762 - اگر وارث ميت يك دايى يا يك خاله و يك عمو يا يك عمه باشد مال را سه قسمت مىكنند، يك قسمت را دايى يا خاله و بقيه را عمو يا عمه مىبرد.
مسأله 2763 - اگر وارث ميت يك دايى يا يك خاله و عمو و عمّه باشد چنانچه عمو و عمّه پدر و مادرى يا پدرى باشند، مال را سه قسمت مىكنند، يك قسمت را دايى يا خاله مىبرد و از بقيه دو قسمت به عمو و يك قسمت به عمّه مىدهند، بنابراين اگر مال را نُه قسمت كنند، سه قسمت را به دايى يا خاله و چهار قسمت را به عمو و دو قسمت را به عمه مىدهند.
مسأله 2764 - اگر وارث ميت يك دايى يا يك خاله و يك عمو يا يك عمۀ مادرى و عمو و عمۀ پدر و مادرى يا پدرى باشد، مال را سه قسمت مىكنند، يك قسمت آن را به دايى يا خاله مىدهند و دو قسمت باقيمانده را شش قسمت مىكنند، يك قسمت را به عمو يا عمۀ مادرى و بقيه را به عمو و عمۀ پدر و مادرى يا پدرى مىدهند و عمو دو برابر عمه مىبرد. بنابراين اگر مال را نُه قسمت كنند، سه قسمت را به دايى يا خاله و يك قسمت را به عمو يا عمۀ مادرى و پنج قسمت ديگر را به عمو و عمۀ پدر و مادرى يا پدرى مىدهند.
مسأله 2765 - اگر وارث ميت يك دايى يا يك خاله و عمو و عمۀ مادرى و عمو و عمۀ پدر و مادرى يا پدرى باشد، مال را سه قسمت مىكنند يك قسمت را دايى يا خاله مىبرد و دو قسمت باقيمانده را سه سهم مىكنند: يك سهم آن را به عمو و عمۀ مادرى مىدهند كه بنابر احتياط واجب با هم مصالحه مىكنند و دو سهم ديگر را بين عمو و
عمۀ پدر و مادرى يا پدرى قسمت مىنمايند و عمو دو برابر عمه مىبرد بنابراين مال را نُه قسمت كنند، سه قسمت آن، سهم خاله يا دايى و دو قسمت سهم عمو و عمۀ مادرى و چهار قسمت سهم عمو و عمۀ پدر و مادرى يا پدرى مىباشد.
مسأله 2766 - اگر وارث ميت چند دايى و چند خاله باشد كه همه پدر و مادرى يا پدرى يا مادرى باشند و عمو و عمه هم داشته باشد، مال سه سهم مىشود، دو سهم آن به دستورى كه در مسأله پيش گفته شد، عمو و عمه بين خودشان قسمت مىكنند و يك سهم آن را دايىها و خالهها به طور مساوى بين خودشان تقسيم مىنمايند.
مسأله 2767 - اگر وارث ميت دايى يا خالۀ مادرى و چند دايى و خاله پدر و مادرى يا پدرى و عمو و عمه باشد، مال سه سهم مىشود، و دو سهم آن را به دستورى كه سابقاً گفته شد عمو و عمه بين خودشان قسمت مىكنند، پس اگر ميت يك دايى يا يك خالۀ مادرى دارد، يك سهم ديگر آن را شش قسمت مىكنند، يك قسمت را به دايى يا خالۀ مادرى مىدهند و بقيه را به دايى و خالۀ پدر و مادرى يا پدرى مىدهند و به طور تساوى قسمت مىكنند و اگر چند دايى مادرى يا چند خالۀ مادرى يا هم دايى مادرى و هم خالۀ مادرى دارد آن يك سهم را سه قسمت مىكنند، يك قسمت را دايىها و خالههاى مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مىكنند و بقيه را به دايى و خالۀ پدر و مادرى يا پدرى مىدهند كه به طور مساوى قسمت كنند.
مسأله 2768 - اگر ميت عمو و عمه و دايى و خاله نداشته باشد، مقدارى كه به عمو و عمه مىرسد، به اولاد آنان و مقدارى كه به دايى و خاله مىرسد، به اولاد آنان داده مىشود.
مسأله 2769 - اگر وارث ميت عمو و عمه و دايى و خالۀ پدر و عمو و عمه و دايى و خالۀ مادر او باشند، مال سه سهم مىشود، يك سهم آن مال عمو و عمه و دايى و خالۀ مادر ميت است به طور مساوى، ولى احتياط واجب در عمو و عمۀ مادرى مادر ميت آن است كه با هم صلح كنند، و دو سهم ديگر آن را سه قسمت مىكنند يك قسمت را
دايى و خالۀ پدر ميت به طور مساوى بين خودشان قسمت مىنمايند و دو قسمت ديگر آن را به عمو و عمۀ پدر ميت مىدهند و عمو دو برابر عمه مىبرد.
مسأله 2770 - اگر زنى بميرد و اولاد نداشته باشد، نصف همۀ مال را شوهر او و بقيه را ورثۀ ديگر مىبرند و اگر از آن شوهر يا از شوهر ديگر اولاد داشته باشد، چهار يك همۀ مال را شوهر و بقيه را ورثۀ ديگر مىبرند.
مسأله 2771 - اگر مردى بميرد و اولاد نداشته باشد، چهار يك مال او را زن و بقيه را ورثه ديگر مىبرند و اگر از آن زن يا از زن ديگر اولاد داشته باشد، هشت يك مال را زن و بقيه را ورثۀ ديگر مىبرند، و زن از همه اموال منقول ارث مىبرد ولى از زمين و قيمت آن ارث نمىبرد و نيز از خود هوايى ارث نمىبرد مثل بنا و درخت و فقط از قيمت هوايى ارث مىبرد.
مسأله 2772 - اگر زن بخواهد در چيزى كه از آن ارث نمىبرد تصرف كند، بايد از ورثۀ ديگر اجازه بگيرد. و نيز ورثه تا سهم زن را ندادهاند، بنابر احتياط واجب نبايد در بنا و چيزهايى كه زن از قيمت آنها ارث مىبرد بدون اجازۀ او تصرف كنند و چنانچه پيش از دادن سهم زن اينها را بفروشند در صورتى كه زن معامله را اجازه دهد، صحيح وگرنه نسبت به سهم او باطل است.
مسأله 2773 - اگر بخواهند بنا و درخت و مانند آن را قيمت نمايند بايد حساب كنند كه اگر آنها بدون اجاره در زمين بمانند تا از بين بروند چقدر ارزش دارند و سهم زن را از آن قيمت بدهند.
مسأله 2774 - مجراى آب قنات و مانند آن حكم زمين را دارد و آجر و چيزهايى كه در آن به كار رفته، در حكم ساختمان است.
مسأله 2775 - اگر ميت بيش از يك زن داشته باشد، چنانچه اولاد نداشته باشد،
چهار يك مال، و اگر اولاد داشته باشد، هشت يك مال به شرحى كه گفته شد، به طور مساوى بين زنهاى عقدى او قسمت مىشود، اگرچه شوهر با هيچيك از آنان يا بعض آنان نزديكى نكرده باشد، ولى اگر در مرضى كه به آن مرض از دنيا رفته زنى را عقد كرده و با او نزديكى نكرده است، آن زن از او ارث نمىبرد و حق مهر هم ندارد.
مسأله 2776 - اگر زن در حال مرض، شوهر كند و به همان مرض بميرد شوهرش اگرچه با او نزديكى نكرده باشد، از او ارث مىبرد.
مسأله 2777 - اگر زن را به ترتيبى كه در احكام طلاق گفته شد طلاق رجعى بدهند و در بين عدّه بميرد، شوهر از او ارث مىبرد. و نيز اگر شوهر در بين عدّۀ زن بميرد، زن از او ارث مىبرد ولى اگر بعد از گذشتن عدّه رجعى يا در عدّۀ طلاق بائن يكى از آنان بميرد، ديگرى از او ارث نمىبرد.
مسأله 2778 - اگر شوهر در حال مرض عيالش را طلاق دهد و پيش از گذشتن دوازده ماه هلالى بميرد، زن با سه شرط از او ارث مىبرد. اول: آن كه در اين مدت شوهر ديگر نكرده باشد. دوم: به واسطۀ بىميلى به شوهر مالى به او نداده باشد كه به طلاق دادن راضى شود. بلكه اگر چيزى هم به شوهر ندهد ولى طلاق به تقاضاى زن باشد، باز هم ارث بردنش اشكال دارد. سوم: شوهر در مرضى كه در آن مرض زن را طلاق داده، به واسطۀ آن مرض يا به جهت ديگرى بميرد، پس اگر از آن مرض خوب شود و به جهت ديگرى از دنيا برود، زن از او ارث نمىبرد.
مسأله 2779 - لباسى كه مرد براى پوشيدن زن خود گرفته اگرچه زن آن را پوشيده باشد، بعد از مردن شوهر، جزء مال شوهر است.
مسأله 2780 - قرآن و انگشتر و شمشير ميت و لباسى را كه پوشيده يا براى پوشيدن گرفته و دوخته است اگرچه نپوشيده باشد مال پسر بزرگتر است و اگر ميت از اين
چهار چيز بيشتر از يكى دارد، مثلاً دو قرآن يا دو انگشتر دارد چنانچه مورد استعمال است يا براى استعمال مهيا شده مال پسر بزرگتر است.
مسأله 2781 - اگر پسر بزرگ ميت بيش از يكى باشد مثلاً از دو زن او در يك وقت دو پسر به دنيا آمده باشد، بايد لباس و قرآن و انگشتر و شمشير ميت را به طور مساوى بين خودشان قسمت كنند.
مسأله 2782 - اگر ميت قرض داشته باشد، چنانچه قرضش به اندازۀ مال او يا زيادتر باشد، بايد چهار چيزى هم كه مال پسر بزرگتر است و در مسأله پيش گفته شد، به قرض او بدهند و اگر قرضش كمتر از مال او باشد بنابر احتياط واجب بايد از آن چهار چيزى هم كه به پسر بزرگتر مىرسد به نسبت به قرض او بدهند مثلاً اگر همۀ دارايى او شصت تومان است و به مقدار بيست تومان آن از چيزهايى است كه مال پسر بزرگتر است و سى تومان هم قرض دارد بنابر احتياط واجب پسر بزرگ بايد به مقدار ده تومان از آن چهار چيز را بابت قرض ميت بدهد.
مسأله 2783 - مسلمان از كافر ارث مىبرد ولى كافر اگرچه پدر يا پسر ميت باشد از او ارث نمىبرد.
مسأله 2784 - اگر كسى يكى از خويشان خود را عمداً و به ناحق بكشد، از او ارث نمىبرد ولى اگر از روى خطا باشد مثل آن كه سنگ به هوا بيندازد و اتفاقاً به يكى از خويشان او بخورد و او را بكشد از او ارث مىبرد ولى از ديۀ قتل ارث نمىبرد.
مسأله 2785 - هرگاه بخواهند ارث را تقسيم كنند در صورتى كه ميت بچهاى داشته باشد كه در شكم مادر است و در طبقۀ او وارث ديگرى هم مانند اولاد و پدر و مادر باشد، براى بچهاى كه در شكم است كه اگر زنده به دنيا بيايد ارث مىبرد، سهم دو پسر را كنار مىگذارند. ولى اگر احتمال بدهند بيشتر است مثلاً احتمال بدهند كه زن سه بچه حامله باشد، سهم سه پسر را كنار مىگذارند، و چنانچه مثلاً يك پسر يا يك دختر به دنيا آمد، زيادى را ورثه بين خودشان تقسيم مىكنند.
مسأله 2786 - امر به معروف و نهى از منكر با شرايطى كه ذكر خواهد شد، واجب است، و ترك آن معصيت است، و در مستحبات و مكروهات امر و نهى مستحب است.
مسأله 2787 - امر به معروف و نهى از منكر واجب كفايى مىباشد و در صورتى كه بعضى از مكلفين قيام به آن مىكنند از ديگران ساقط است، و اگر اقامۀ معروف و جلوگيرى از منكر موقوف بر اجتماع جمعى از مكلفين باشد واجب است اجتماع كنند.
مسأله 2788 - اگر بعضى امر و نهى كنند و مؤثر نشود و بعض ديگر احتمال بدهند كه امر آنها يا نهى آنها مؤثر است واجب است امر و نهى كنند.
مسأله 2789 - بيان مسأله شرعيه كفايت نمىكند در امر به معروف و نهى از منكر بلكه بايد مكلف امر و نهى كند. مگر آن كه مقصود از امر به معروف و نهى از منكر، از بيان حكم شرعى حاصل شود و يا طرف مقابل از آن امر و نهى بفهمد.
مسأله 2790 - در امر به معروف و نهى از منكر قصد قربت معتبر نيست، بلكه مقصود اقامۀ واجب و جلوگيرى از حرام است.
مسأله 2791 - چند چيز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهى از منكر:
اول: آن كه كسى كه مىخواهد امر و نهى كند، بداند كه آنچه شخص مكلف بهجا نمىآورد واجب است بهجا آورد، و آنچه بهجا مىآورد بايد ترك كند. و بر كسى كه معروف و منكر را نمىداند واجب نيست.
دوم: آن كه احتمال بدهد امر و نهى او تأثير مىكند، پس اگر بداند اثر نمىكند واجب نيست.
سوم: آن كه بداند شخص معصيتكار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمىكند واجب نيست.
چهارم: آن كه در امر و نهى مفسدهاى نباشد، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهى كند ضرر جانى يا عرضى و آبرويى يا مالى قابل توجه به او مىرسد واجب نيست، بلكه اگر احتمال صحيح بدهد كه از آن ترس ضررهاى مذكور را پيدا كند واجب نيست بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجه متعلقان او مىشود واجب نيست، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عرضى و آبرويى يا مالى موجب حرج بر بعضى مؤمنين، واجب نمىشود بلكه در بسيارى از موارد حرام است.
مسأله 2792 - اگر معروف يا منكر از امورى باشد كه شارع مقدس به آن اهميت زياد مىدهد مثل اصول دين يا مذهب و حفظ قرآن مجيد و حفظ عقايد مسلمانان يا احكام ضروريه، بايد ملاحظه اهميت شود، و مجرد ضرر، موجب واجب نبودن نمىشود، پس اگر توقف داشته باشد حفظ عقايد مسلمانان يا حفظ احكام ضروريۀ اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.
مسأله 2793 - اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولتها اجرا مىكنند به اسم دين مبين اسلام، واجب است خصوصاً بر علماى اسلام اظهار حق و انكار باطل، و اگر سكوت علماى اعلام موجب هتك مقام علم و موجب اسائۀ ظن به
علماى اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگرچه بدانند تأثير نمىكند.
مسأله 2794 - اگر احتمال صحيح داده شود كه سكوت موجب آن مىشود كه منكرى معروف شود يا معروفى منكر شود واجب است خصوصاً بر علماى اعلام اظهار حق و اعلام آن، و جايز نيست سكوت.
مسأله 2795 - اگر سكوت علماى اعلام موجب تقويت ظالم شود يا موجب تأييد او گردد يا موجب جرأت او شود بر ساير محرمات، واجب است اظهار حق و انكار باطل اگرچه تأثير فعلى نداشته باشد.
مسأله 2796 - اگر سكوت علماى اعلام باعث شود كه مردم به آنها بدگمان شوند و آنها را متهم كنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق و انكار باطل اگرچه بدانند جلوگيرى از محرم نمىشود و اظهار آنها اثرى براى رفع ظلم ندارد.
مسأله 2797 - اگر ورود بعض علماى اعلام در دستگاه ظلمه موجب شود كه از مفسدهها و منكراتى جلوگيرى شود واجب است تصدى آن امر مگر آن كه مفسدۀ اهمى در آن باشد، مثل آن كه تصدى آنها باعث سستى عقايد مردم شود يا سلب اعتماد آنها به علما گردد، در اين صورت جايز نيست.
مسأله 2798 - جايز نيست براى علما و ائمه جماعت تصدى مدارس دينيه از طرف دولت جائر و اداره اوقاف چنان دولتى، چه حقوق خود و طلاب علوم دينيه را از دولت جائر يا از مردم يا از موقوفات بگيرند اگرچه موقوفۀ خود مدرسه باشد زيرا دخالت دولت جائر در اين امور و امثال آن مقدمه است براى هدم اساس اسلام به دستور مستعمرين كه در جميع دول اسلامى اشباه آن اجرا شد يا در شرف اجراست.
مسأله 2799 - جايز نيست براى طلاب علوم دينيه دخول در مؤسسات دولتى كه به اسم مؤسسات دينيه تأسيس نمودهاند مثل مدارس دينيه كه دولتهاى جائر در آنها دخالت مىنمايند، و از متوليان گرفتهاند، و يا متوليان را تحت سلطه و نفوذ خود قرار
دادهاند، و آنچه با دست اداره اوقاف يا به تصويب آن به آنها بدهند حرام است.
مسأله 2800 - جايز نيست براى طلاب علوم دينيه دخول در مدارسى كه بعض معممين و ائمه جماعت از طرف دولت جائر و يا با اشارۀ دولت تصدى نمودهاند چه برنامه تحصيلى از طرف دولت جائر باشد يا از طرف اين نحو متصديان كه عمّال دولت جائر هستند، زيرا در اين امور نقشۀ محو آثار اسلام و احكام قرآن كريم كشيده شده است.
مسأله 2801 - كسانى كه با لباس اهل علم، در اين مؤسسات كه به اشارۀ دولت جائر تأسيس شده است وارد شوند، لازم است مسلمانان و متدينين از آنها اعراض كنند و با آنها معاشرت نكنند، و آنها محكوم به عدم عدالت هستند و نماز جماعت با آنها جايز نيست، و طلاق در محضر آنها باطل است، و سهم مبارك امام (علیه السلام) و سهم سادات عظام را نبايد به آنها بدهند، و اگر دادند از ذمۀ آنها ساقط نمىشود، و اگر اهل منبر هستند لازم است آنها را دعوت براى منبر نكنند، و در مجالسى كه اين قبيل اشخاص از طرف دولت جائر براى ترويج باطل و تشريح برنامههاى خلاف اسلام منبر مىروند شركت نكنند.
مسأله 2802 - در تصدى اين نحو معممين كه عُمّال ظَلَمه هستند، مفاسد عظيمهاى است كه به تدريج آثار آن ظاهر خواهد شد، و لهذا نبايد مسلمانان به عذرهايى كه آنها براى تصدى مىآورند اعتنا كنند و علماى اعلام نيز لازم است آنها را از حوزههاى خود اخراج نمايند و با آنها معاشرت نكنند، و بر كافۀ علماى اعلام و طلاب علوم دينيه و خطباى محترم و ساير طبقات مطلع از دسايس عمّال اجانب لازم است اين اشخاص فاسق فاسد را به ملت معرفى كنند، و مردم را از شر آنها بر حذر دارند.
مسأله 2803 - اگر به واسطۀ قراينى ظن حاصل شد كه شخص متصدى كه به لباس اهل علم است مؤسسه را از طرف دولت جائر تصدى نموده است لازم است كه به مفاد مسأله 2801 با آنها عمل شود يا آن كه برائت او ثابت شود.
مسأله 2804 - براى امر به معروف و نهى از منكر مراتبى است، و جايز نيست با احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پايين، به مراتب ديگر عمل شود.
مسأله 2805 - مرتبۀ اول آن كه با شخص معصيتكار طورى عمل شود كه بفهمد براى ارتكاب او به معصيت، اين نحو عمل با او شده است، مثل اين كه از او رو برگرداند، يا با چهرۀ عبوس با او ملاقات كند، يا ترك مراوده با او كند و از او اعراض كند به نحوى كه معلوم شود اين امور براى آن است كه او ترك معصيت كند.
مسأله 2806 - اگر در اين مرتبه درجاتى باشد لازم است با احتمال تأثير درجه خفيفتر، به همان اكتفا كند، مثلاً اگر احتمال مىدهد كه با ترك تكلم با او، مقصود حاصل مىشود، به همان اكتفا كند و به درجۀ بالاتر، عمل نكند، خصوصاً اگر طرف، شخصى است كه اين نحو عمل موجب هتك او مىشود.
مسأله 2807 - اگر اعراض نمودن و ترك معاشرت با معصيتكار موجب تخفيف معصيت مىشود يا احتمال بدهد كه موجب تخفيف مىشود، واجب است اگرچه بداند موجب ترك به كلّى نمىشود، و اين امر در صورتى است كه با مراتب ديگر، نتواند از معصيت جلوگيرى كند.
مسأله 2808 - اگر علماى اعلام احتمال بدهند كه اعراض از ظلمه و سلاطين جور، موجب تخفيف ظلم آنها مىشود، واجب است اعراض كنند از آنها، و به ملت مسلمان بفهمانند اعراض خود را.
مسأله 2809 - اگر مراوده و معاشرت علماى اعلام با ظلمه و سلاطين جور، موجب تخفيف ظلم آنها شود، بايد ملاحظه كنند كه آيا ترك معاشرت اهم است - زيرا ممكن است معاشرت موجب سستى عقايد مردم شود، و موجب هتك اسلام و مراجع اسلام شود - يا تخفيف ظلم، پس هر كدام اهم است، به آن عمل كنند.
مسأله 2810 - اگر معاشرت و مراودۀ علماى اعلام با ظلمه، خالى از مصلحت راجحۀ ملزمه باشد، نبايد معاشرت كنند، زيرا اين امر موجب اتهام آنها خواهد شد.
مسأله 2811 - اگر ارتباط علماى اعلام با ظلمه، موجب تقويت آنها شود يا موجب تبرئه آنها پيش افراد بىاطلاع شود، يا موجب جرأت آنها گردد، يا موجب هتك مقام علم شود، واجب است ترك آن.
مسأله 2812 - كسانى كه ترويج مقاصد ظلمه را مىكنند و كمك به جشنها و معاصى و ظلم آنها مىكنند از قبيل بعض تجار و كسبه، لازم است بر مسلمانان كه آنها را نهى كنند، و اگر تأثير نكرد، از آنها اعراض كنند و با آنها معاشرت و معامله نكنند.
مسأله 2813 - مرتبۀ دوم از امر به معروف و نهى از منكر، امر و نهى به زبان است، پس با احتمال تأثير و حصول ساير شرايط گذشته، واجب است اهل معصيت را نهى كنند، و تارك واجب را امر كنند به آوردن واجب.
مسأله 2814 - اگر احتمال بدهد كه با موعظه و نصيحت، معصيتكار ترك مىكند معصيت را، لازم است اكتفا به آن، و نبايد از آن تجاوز كند.
مسأله 2815 - اگر مىداند كه نصيحت تأثير ندارد، واجب است با احتمال تأثير امر و نهى الزامى كند، و اگر تأثير نمىكند مگر با تشديد در گفتار و تهديد بر مخالفت، لازم است لكن بايد از دروغ و معصيت ديگر احتراز شود.
مسأله 2816 - جايز نيست براى جلوگيرى از معصيت، ارتكاب معصيت مثل فحش و دروغ و اهانت، مگر آن كه معصيت، از چيزهايى باشد كه مورد اهتمام شارع مقدس باشد و راضى نباشد به آن به هيچ وجه، مثل قتل نفس محترمه، در اين صورت بايد جلوگيرى كند به هر نحو ممكن است.
مسأله 2817 - اگر عاصى ترك معصيت نمىكند مگر به جمع مابين مرتبۀ اولى و ثانيه از انكار، واجب است جمع به اين كه هم از او اعراض كند، و ترك معاشرت نمايد
و با چهرۀ عبوس با او ملاقات كند، و هم او را امر به معروف كند لفظاً و نهى كند لفظاً.
مسأله 2818 - مرتبۀ سوم توسل به زور و جبر است، پس اگر بداند يا اطمينان داشته باشد كه ترك منكر نمىكند يا واجب را بهجا نمىآورد مگر با اعمال زور و جبر، واجب است لكن بايد تجاوز از قدر لازم نكند.
مسأله 2819 - اگر ممكن شود جلوگيرى از معصيت به اين كه بين شخص و معصيت حايل شود و با اين نحو مانع از معصيت شود، لازم است اقتصار به آن اگر محذور آن كمتر از چيزهاى ديگر باشد.
مسأله 2820 - اگر جلوگيرى از معصيت توقف داشته باشد بر اين كه دست معصيتكار را بگيرد يا او را از محل معصيت بيرون كند يا در آلتى كه به آن معصيت مىكند تصرف كند، جايز است، بلكه واجب است عمل كند.
مسأله 2821 - جايز نيست اموال محترمه معصيتكار را تلف كند مگر آن كه لازمۀ جلوگيرى از معصيت باشد، در اين صورت اگر تلف كند ضامن نيست ظاهراً، و در غير اين صورت، ضامن و معصيتكار است.
مسأله 2822 - اگر جلوگيرى از معصيت توقف داشته باشد بر حبس نمودن معصيتكار در محلى، يا منع نمودن از آن كه به محلى وارد شود، واجب است با مراعات مقدار لازم و تجاوز ننمودن از آن.
مسأله 2823 - اگر توقف داشته باشد جلوگيرى از معصيت، بر كتك زدن و سخت گرفتن بر شخص معصيتكار، و در مضيقه قرار دادن او، جايز است، لكن لازم است مراعات شود كه زيادهروى نشود، و بهتر آن است كه در اين امر و نظير آن اجازه از مجتهد جامعالشرايط گرفته شود.
مسأله 2824 - اگر جلوگيرى از منكرات و اقامۀ واجبات موقوف باشد بر جرح و قتل، جايز نيست مگر به اذن مجتهد جامع الشرايط با حصول شرايط آن.
مسأله 2825 - اگر منكر از امورى است كه شارع اقدس به آن اهتمام مىدهد و راضى نيست به وقوع آن به هيچ وجه، جايز است دفع آن به هر نحو ممكن باشد، مثلاً اگر كسى خواست يك شخص را كه جايز القتل نيست بكشد بايد از او جلوگيرى كرد، و اگر ممكن نيست دفاع از قتل مظلوم مگر به قتل ظالم، جايز است بلكه واجب است، و لازم نيست از مجتهد اذن حاصل نمايد. لكن بايد مراعات شود كه در صورت امكان جلوگيرى به نحو ديگرى كه به قتل منجر نشود به آن نحو عمل كند، و اگر از حد لازم تجاوز كند معصيتكار و احكام متعدّى بر او جارى خواهد شد.
مسأله 2826 - اگر دشمن بر بلاد مسلمانان و سرحدات آن هجوم نمايد، واجب است بر جميع مسلمانان دفاع از آن به هر وسيلهاى كه امكان داشته باشد از بذل جان و مال. و در اين امر احتياج به اذن حاكم شرع نيست.
مسأله 2827 - اگر مسلمانان بترسند كه اجانب نقشه استيلا بر بلاد مسلمين را كشيدهاند چه بدون واسطه يا به واسطۀ عمّال خود از خارج يا داخل واجب است دفاع از ممالك اسلامى كنند به هر وسيلهاى كه امكان داشته باشد.
مسأله 2828 - اگر در داخل ممالك اسلامى نقشههايى از طرف اجانب كشيده شده باشد كه خوف آن باشد كه تسلط بر ممالك اسلامى پيدا كنند، واجب است بر مسلمانان كه با هر وسيلهاى كه ممكن است، نقشۀ آنها را بههم بزنند، و جلوگيرى از توسعۀ نفوذ آنها كنند.
مسأله 2829 - اگر به واسطۀ توسعۀ نفوذ سياسى يا اقتصادى و تجارى اجانب خوف آن باشد كه تسلط بر بلاد مسلمين پيدا كنند، واجب است بر مسلمانان، دفاع به هر نحو كه ممكن است، و قطع ايادى اجانب. چه عمّال داخلى باشند يا خارجى.
مسأله 2830 - اگر در روابط سياسى بين دولتهاى اسلامى و دول اجانب، خوف
آن باشد كه اجانب بر ممالك اسلامى، تسلط پيدا كنند اگرچه تسلط سياسى و اقتصادى باشد، لازم است بر مسلمانان كه با اين نحو روابط مخالفت كنند، و دول اسلامى را الزام كنند به قطع اينگونه روابط.
مسأله 2831 - اگر در روابط تجارى با اجانب خوف آن است كه به بازار مسلمين صدمۀ اقتصادى وارد شود و موجب اسارت تجارى و اقتصادى شود، واجب است قطع اينگونه روابط و حرام است اين نحو تجارت.
مسأله 2832 - اگر عقد رابطه چه سياسى و چه تجارى بين يكى از دول اسلامى و اجانب، مخالف مصلحت اسلام و مسلمانان باشد، جايز نيست اينگونه رابطه، و اگر دولتى اقدام به آن نمود، بر ساير دول اسلامى واجب است آن را الزام كنند به قطع رابطه به هر نحو ممكن است.
مسأله 2833 - اگر بعض رؤساى ممالك اسلامى يا بعض وكلاى مجلسين موجب بسط نفوذ اجانب شود چه نفوذ سياسى يا اقتصادى يا نظامى كه مخالف مصالح اسلام و مسلمانان است، به واسطۀ اين خيانت، از مقامى كه دارد - هر مقامى باشد - منعزل است. اگر فرض شود كه احراز آن مقام به حق بوده، و بر مسلمانان لازم است او را مجازات كنند به هر نحو كه ممكن شود.
مسأله 2834 - روابط تجارى و سياسى با بعض دول كه آلت دست دول بزرگ جائر هستند از قبيل دولت اسرائيل، جايز نيست، و بر مسلمانان لازم است كه به هر نحو ممكن است با اين نحو روابط مخالفت كنند، و بازرگانانى كه با اسرائيل و عمّال اسرائيل روابط تجارى دارند، خائن به اسلام و مسلمانان و كمك كار به هدم احكام هستند، و بر مسلمانان لازم است با اين خيانتكاران چه دولتها و چه تجار قطع رابطه كنند، و آنها را ملزم كنند به توبه و ترك روابط با اين نحو دولتها.
مسائل دفاع از جان و عرض در كتاب «تحرير الوسيله» است به آنجا رجوع شود.
مسأله 2835 - قوانين و مصوباتى كه از مجالس قانونگذارى دولتهاى جائر به امر
عمّال اجانب خَذَلَهم اللّه تَعالى بر خلاف صريح قرآن كريم و سنّت پيغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله) مىگذرد و گذشته است، از نظر اسلام لغو و از نظر قانون بىارزش است، و لازم است مسلمانها از امر كننده و رأى دهنده به هر طور ممكن است اعراض كنند، و با آنها معاشرت و معامله نكنند، و آنان مجرمند و عمل كننده به رأى آنها معصيتكار و فاسق است.
مسأله 2836 - قانونى كه اخيراً به اسم قانون خانواده به امر عمّال اجانب براى هدم احكام اسلام و بر هم زدن كانون خانوادۀ مسلمانان از مجلسين غير قانونى و شرعى رژيم سابق گذشته است، بر خلاف احكام اسلام، و امر كننده و رأى دهندگان از نظر شرع و قانون مجرم هستند، و زنهايى كه به استناد آن قانون به امر محكمه طلاق داده مىشوند، طلاق آنها باطل و زنهاى شوهردارى هستند كه اگر شوهر كنند زناكارند. و كسى كه دانسته آنها را بگيرد زناكار است، و مستحق حد شرعى، و اولادهاى آنها اولاد غير شرعى، و ارث نمىبرند، و ساير احكام اولاد زنا بر آنها جارى است، چه محكمه مستقيماً طلاق بدهد يا امر دهد طلاق دهند، و شوهر را الزام كنند به طلاق.
مسأله 2837 - بر علماى اعلام اَيَّدَهُمُ اللّه تَعالى لازم است در مقابل اين نحو قوانين بىارزش از نظر اسلام و قانون، اعتراض شديد كنند، نه استرحام از مجرمين اصلى و دولتخواهى براى آنها كه مأمور اجراى اوامر مخالفين اسلام مىباشند؛ زيرا اين نحو تقاضاها و دولتخواهىها و توجه جرم را به مأمورين جزء، و دست دوم دادن موجب تطهير مجرم اصلى و جرأت او بر هدم احكام الهيه است، و بر كافّه مسلمانان لازم است در مقابل اين قوانين كه دين و دنيا و خاندان آنها را تهديد مىكند، و دخترهاى بيچاره آنها را به سربازخانه مىكشد، و زحمت انبياى عظام و اولياى گرام - صلى اللّه عليهم اجمعين - را تضييع مىنمايد، مقاومت كنند، و اظهار تنفر نمايند، و به اين قوانين مخالف اسلام عمل نكنند، و به هر وسيلهاى كه ممكن است هم اكنون دفاع از احكام اسلام كنند تا خداى نخواسته به آتيه سياه و وحشتناكى كه عمّال استعمار خَذَلَهُم اللّه تَعالى در نظر دارند براى اسلام و مسلمانان مبتلا نشوند.
مسأله 2838 - سفته دو قسم است: اول: سفته حقيقى كه شخص بدهكار در مقابل بدهى خود، سفته بدهد. دوم: سفته دوستانه كه شخص به ديگرى مىدهد بدون آن كه در مقابلش بدهكارى داشته باشد.
مسأله 2839 - سفته حقيقى را اگر كسى از بدهكار بگيرد كه با ديگرى معامله كند به مبلغى كمتر، حرام و باطل است.
مسأله 2840 - سفته پول نيست، و معامله به خود آن واقع نمىشود بلكه پول، اسكناس است و معامله به آن واقع مىشود و سفته، برات و قبض است، و چكهاى تضمينى كه در ايران متداول است مثل اسكناس پول است و خريد و فروش نقدى و بدون مدت آن به زياد و كم مانع ندارد.
مسأله 2841 - كسى كه سفته در دست او است اگر از طرف، پول قرض كند و سفته بدهد كه در موعد، بيشتر از آنچه قرض نموده بگيرد، ربا و حرام است ولى اصل قرض صحيح است.
مسأله 2842 - سفتۀ دوستانه را كه شخص مىدهد به ديگرى كه نزد ثالثى تنزيل كند و شخص ثالث، در موعد مقرر حق رجوع داشته باشد به صاحب سفته كه شخص اول است به چند وجه مىتوان تصحيح نمود: اول، آن كه اين امر برگشت كند به اين كه شخص اول، وكيل نموده شخص دوم را كه در ذمۀ او معامله كند با شخص سوم، و
بفروشد به عهده او مقدارى اسكناس را كه همان مقدار سفته است به معادل همان مقدار، و وكيل باشد شخص دوم پولى را كه گرفته است به قرض بردارد، و شخص اول كه قرض دهنده است در موعدى كه قرار مىدهند، براى مطالبۀ قرض به شخص دوم رجوع كند، بنابراين پس از معامله، صاحب اول سفته كه بدهكار نبود واقعاً، بدهكار مىشود به شخص سوم، و پس از قرض نمودن شخص دوم مقدارى را كه گرفته است از شخص سوم، به صاحب اول سفته بدهكار مىشود، بنابراين پس از معامله، شخص ثالث در موعد مقرر مىتواند به شخص اول رجوع كند و طلب خود را بگيرد و شخص اول پس از قرض مىتواند رجوع كند به شخص دوم در موعد مقرر و طلب خود را بگيرد و اگر متعارف در اين سفتهها آن است كه اگر شخص اول، طلب را نداد شخص ثالث به شخص ثانى مىتواند رجوع كند، با توجه به اين امر شرط ضمنى است و مىتواند رجوع كند.
وجه دوم، آن كه دادن سفته دوستانه را به شخص دوم كه با شخص ثالث معامله كند و شخص سوم هم حق داشته باشد رجوع كند به دومى موجب دو امر است: يكى آن كه به واسطۀ دادن سفته، گيرنده صاحب اعتبار مىشود نزد سومى، از اين جهت با خود او معامله مىكند، و شخص دوم بدهكار مىشود به شخص سوم. دوم: آن كه به واسطۀ معهود بودن در نزد اين اشخاص شخص اول ملتزم مىباشد كه مقدار معلوم را اگر شخص دوم ندهد، او بدهد، بنابراين پس از معامله، شخص ثالث در موعد مىتواند رجوع كند به شخص دوم و اگر او نداد رجوع كند به شخص اول، و شخص اول اگر پرداخت، رجوع كند به شخص دوم، و چون اين امور معهود است، قراردادهاى ضمنى است و مانع ندارد، و بعض وجوه ديگر نيز براى صحت هست.
مسأله 2843 - چون متعارف است در معاملات بانكى و تجارى كه هر كس امضاى او در سفته باشد، حق رجوع به او هست اگر سفته دهنده بدهكارى خود را ندهد، بنابراين قرارداد ضمنى بر اين امر است در ضمن معامله، و لازم است مراعات آن، لكن
اگر طرف معامله اطلاع بر اين معهوديت نداشته باشد نمىشود به او رجوع كرد.
مسأله 2844 - اگر براى تأخير بدهكارى، طلبكار چه بانكها يا غير آنها چيزى از بدهكار بگيرد حرام است، اگرچه بدهكار راضى به آن شود.
مسأله 2845 - در مثل اسكناس و دينار كاغذى و ساير پولهاى كاغذى مثل دلار و ليرۀ تركى، رباى غير قرضى تحقق پيدا نمىكند، و جايز است معاوضه نقدى بعض آنها را با بعض به زياده و كم، و در معاوضه نسيه بعض آنها را با بعض به زياده و كم در صورتى بىاشكال است كه زياده و كم به حساب مدت نسيه نباشد، و اما رباى قرضى در تمام آنها تحقق پيدا مىكند، و جايز نيست قرض دادن ده دينار به دوازده دينار.
مسأله 2846 - كسانى كه خانه يا دكان يا غير آنها را از صاحبانش اجاره مىكنند، مدت اجاره كه به سر رسيد حرام است بدون اذن صاحب محل در آنجا اقامت كنند، و بايد محل را فوراً با عدم رضايت صاحبش تخليه كنند، و اگر نكنند غاصب و ضامن محل، و ضامن مثل مال الاجارۀ آن هستند و براى آنها به هيچ وجه حقى شرعاً نيست، چه مدت اجاره آنها كوتاه باشد يا طولانى، و چه بودن آنها در مدت اجاره موجب زيادت ارزش محل شده باشد يا نه، و چه بيرون رفتن از محل، موجب نقص در تجارتشان باشد يا نه.
مسأله 2847 - اگر كسى از مستأجر سابق كه مدت اجارهاش گذشته است، آن محل را اجاره كند، اجارهاش صحيح نيست. مگر به اجازۀ صاحب محل، و توقفش در محل، حرام و غصب است، و اگر به محل، خسارت وارد شود يا تلف شود، موجب ضمان است براى اين شخص، و مادامى كه توقف نموده است، بايد مثل مال الاجاره را به صاحب محل بپردازد.
مسأله 2848 - اگر شخص غاصب كه مستأجر سابق است، چيزى به عنوان سرقفلى از شخصى كه محل را به او اجاره داده است بگيرد، حرام است، و اگر آنچه را كه گرفته است تلف كند يا به حادثهاى تلف شود ضامن دهنده است.
مسأله 2849 - اگر محلى را اجاره كند در مدتى، و حق داشته باشد كه به غير اجاره دهد در بين مدت، و اجاره محل ترقى كند، مىتواند آن محل را اجاره دهد به همان مقدار كه اجاره كرده است، و مقدارى هم به عنوان سرقفلى از آن شخص بگيرد كه به او اجاره دهد، مثلاً اگر دكانى را اجاره نموده ده سال به ماهى ده تومان، و پس از مدتى اجارۀ محل افزايش پيدا كرد به ماهى صد تومان، در صورتى كه حق اجاره داشته باشد مىتواند آنجا را در مابقى مدت، اجاره دهد به ماهى ده تومان، و يك هزار تومان مثلاً به رضايت طرفين از آن شخص بگيرد كه محل را به او اجاره دهد.
مسأله 2850 - اگر محلى را اجاره كند از صاحبش و شرط كند بر او كه مدت بيست سال مثلاً قيمت اجاره را بالا نبرد و شرط كند كه اگر محل مذكور را به غير تحويل داد، صاحب محل با شخص ثالث نيز همين نحو عمل كند، و اگر ثالث به ديگرى تحويل داد، نيز همين نحو عمل كند و اجاره را بالا نبرد، جايز است از براى مستأجر كه محل را به ديگرى تحويل دهد و مقدارى سرقفلى از او بگيرد كه محل را به او تحويل دهد، و سرقفلى به اين نحو حلال است و دومى به سومى و سومى به چهارمى نيز مىتواند به حسب قرار تحويل دهد و از او به اين عنوان سرقفلى بگيرد.
مسأله 2851 - اگر مستأجر بر موجر شرط كند در ضمن عقد اجاره كه مال الاجاره را تا مدتى، زياد نكند، و حق اخراج او را از محل نداشته باشد، و حق داشته باشد به مقدارى كه اجاره نموده در سالهاى بعد از او اجاره نمايد، و بر موجر لازم باشد كه اجاره به او بدهد، مىتواند مبلغى از او بگيرد يا از غير او، براى اسقاط حق خود يا براى تخليه محل، و اينگونه سرقفلى حلال است.
مسأله 2852 - مالك مىتواند هر مقدارى بخواهد به عنوان سرقفلى از شخص
بگيرد كه محل را به او اجاره دهد، و اگر مستأجر حق اجاره به غير داشته باشد مىتواند از او مقدارى بگيرد كه اجاره به او بدهد، و اين نحو سرقفلى مانع ندارد.
مسأله 2853 - آنچه اشخاص از بانكها مىگيرند به عنوان معاملۀ قرض يا غير قرض، در صورتى كه معامله به وجه شرعى انجام بگيرد حلال است و مانع ندارد، اگرچه بداند كه در بانكها پولهاى حرامى است و احتمال بدهد پولى را كه گرفته است از حرام است، ولى اگر بداند پولى را كه گرفته است حرام است، يا بعض از آن حرام است، تصرف در آن جايز نيست، و بايد با اذن فقيه معامله مجهولالمالك با آن بكند اگر مالك آن را نتواند پيدا كند، و در اين مسأله فرقى ميان بانكهاى خارجى و داخلى و دولتى و غير دولتى نيست.
مسأله 2854 - سپردههاى در بانك اگر به عنوان قرض باشد و نفعى در آن قرار نشود، اشكال ندارد، و جايز است از براى بانكها كه در آن تصرف كنند، و اگر نفع، قرارداد شود، قرارداد نفع حرام و باطل است ولى اصل قرض صحيح است و بانكها مىتوانند در آنچه مىگيرند تصرف كنند.
مسأله 2855 - فرقى نيست در قرار نفع كه موجب رباست بين آنها كه صريحاً قرارداد شود يا بناى طرفين در حال قرض به گرفتن نفع باشد پس اگر قانون بانك آن باشد كه به قرضهايى كه مىگيرد سود بدهد، و قرض مبنى بر اين قانون باشد حرام است.
مسأله 2856 - اگر در موردى قرض، بدون قرار نفع باشد نه به طور صراحت و نه به غير آن، قرض صحيح است، و اگر چيزى بدون قرار، به قرض دهنده بدهند حلال است.
مسأله 2857 - سپردههاى در بانك كه به عنوان وديعه و امانت است اگر مالك اذن ندهد كه بانك در آنها تصرف كند، جايز نيست تصرف، و اگر تصرف كند، ضامن است
و اگر اذن بدهد يا راضى باشد، جايز است و اگر بانك چيزى بدهد يا بگيرد به رضايت، حلال است، مگر رضاى به تصرف برگردد حقيقتاً به قرض؛ يعنى تملك به ضمان، در اين صورت اگر چيزى با قرار بدهد، حرام است و وديعه بانكى ظاهراً از اين قبيل است اگرچه به اسم وديعه باشد.
مسأله 2858 - جايزههايى كه بانكها يا غير آنها براى تشويق قرض دهنده مىدهند، يا مؤسسات ديگر براى تشويق خريدار و مشترى مىدهند با قرعهكشى، حلال است و چيزهايى كه فروشندهها در جوف جنسهاى خود مىگذارند براى جلب مشترى، و زياد شدن خريدار، مثل سكه طلا در قوطى روغن، حلال است و اشكال ندارد.
مسأله 2859 - حوالههاى بانكى يا تجارى كه به آنها صرف برات گفته مىشود مانع ندارد، پس اگر بانك يا تاجر پولى از كسى در محلى بگيرد و حواله بدهد كه از بانك يا طرفش در محل ديگر اين شخص آن پول را بگيرد و در مقابل اين حواله از دهنده چيزى بگيرد مانع ندارد و حلال است، مثلاً اگر هزار تومان در تهران به بانك بدهد و بانك حواله بدهد كه شعبۀ اصفهان هزار تومان را به اين شخص بپردازد. و در مقابل اين حواله بانك تهران ده تومان بگيرد، اشكال ندارد، و اگر هزار تومان بگيرد و حواله بدهد نهصد و پنجاه تومان از محل ديگر بگيرد اشكال ندارد، چه آن پول را كه بانك مىگيرد به عنوان قرض بگيرد يا عنوان ديگر و در فرض مذكور اگر زيادى را به عنوان حقالعمل بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 2860 - اگر بانك يا مؤسسۀ ديگر پولى به شخص بدهد و حواله كند كه اين شخص پول را در محل ديگر به شعبه بانك يا طرف خود بپردازد پس اگر مقدارى به عنوان حق زحمت بگيرد اشكال ندارد، و همينطور اگر به عنوان فروش اسكناس به زيادتر باشد، مانع ندارد، و اگر قرض بدهد و قرار نفع بگذارد، حرام است، اگرچه قرار نفع صريح نباشد و قرض مبنى بر آن باشد، ولى اصل قرض صحيح است.
مسأله 2861 - بانكهاى رهنى و غير آنها اگر قرض بدهند با قرار نفع، و چيزى را رهن بگيرند كه در سر موعد اگر بدهكار بدهى خود را نپرداخت بفروشند و مال خود را بردارند، اين قرض با قرار نفع حرام است و قرار نفع باطل است، ولى اصل قرض و رهن و وكالت در فروش صحيح است، و جايز است براى بانك آن را بفروشد و اگر كسى آن را بخرد مالك مىشود، و اگر قرار نفع نباشد و حقالزحمه بگيرد و در مقابل قرض رهن بگيرد، مانع ندارد و با مقررات شرعيه فروش رهن و خريد آن مانع ندارد.
مسأله 2862 - بيمه قرار و عقدى است بين بيمه كننده و مؤسسه يا شركت يا شخص كه بيمه را مىپذيرد، و اين عقد مثل ساير عقدها محتاج به ايجاب و قبول است، و شرايطى كه در موجب و قابل و عقد در ساير عقود، معتبر است در اين عقد نيز معتبر است، و مىتوان اين عقد را با هر لغتى و زبانى اجرا كرد.
مسأله 2863 - در بيمه علاوه بر شرايطى كه در ساير عقود است از قبيل بلوغ و عقل و اختيار و غير آنها، چند شرط معتبر است.
1 تعيين مورد بيمه كه فلان شخص است يا فلان مغازه است يا فلان كشتى يا اتومبيل يا هواپيما است.
2 تعيين دو طرف عقد كه اشخاص هستند، يا مؤسسات، يا شركتها يا دولت.
3 تعيين مبلغى كه بايد بپردازند.
4 تعيين اقساطى كه بايد آن را بپردازند، و تعيين زمان اقساط.
5 - تعيين زمان بيمه كه از اول فلان ماه يا سال تا چند ماه يا چند سال.
6 - تعيين خطرهايى كه موجب خسارت مىشود، مثل حريق يا غرق يا سرقت يا وفات يا مرض، و مىتوان كليۀ آفاتى را كه موجب خسارت مىشود، قرار دهند.
مسأله 2864 - لازم نيست در قرار بيمه ميزان خسارت تعيين شود پس اگر قرار
بگذارند كه هر مقدار خسارت وارد شد، جبران كنند صحيح است.
مسأله 2865 - صورت عقد بيمه چند نحو است: يكى آن كه بيمه كننده بگويد: به عهدۀ من فلان مقدار كه در فلان زمان ماهى فلان مقدار بدهم، در مقابل آن كه خسارتى كه به مغازۀ من مثلاً از ناحيۀ حريق يا دزدى وارد شد، جبران نمايى، و طرف قبول كند، يا طرف بگويد بر عهدۀ من خسارتى كه به مؤسسه شما وارد مىشود از ناحيۀ حريق يا دزدى مثلاً در مقابل آن كه فلان مقدار بدهى، و بايد تمام قيودى كه در مسألۀ سابق ذكر شد، معلوم شود و قرارداد شود.
مسأله 2866 - ظاهراً تمام اقسام بيمه صحيح باشد با به كار بردن شرايطى كه ذكر شد، چه بيمۀ عمر باشد، يا بيمۀ كالاهاى تجارتى، يا عمارات يا كشتىها و هواپيماها، و يا بيمه كارمندان دولت يا مؤسسات يا بيمۀ اهل يك قريه يا شهر، و بيمه عقد مستقلى است و مىتوان به عنوان بعض عقود ديگر از قبيل صلح آن را اجرا كرد.
مسأله 2867 - بليطهاى بختآزمايى كه متعارف شده است مىفروشند به مبلغ معينى، پس از آن با قرعهكشى به اشخاصى كه قرعه به نام آنها بيرون بيايد مبلغ معينى مىدهند، خريد و فروش آنها جايز نيست و باطل است، و پولى را كه در مقابل بليط مىگيرند، حرام است، و گيرنده ضامن است، و مبلغى را كه از قرعهكشى به دست مىآيد، حرام است، و شخص گيرنده ضامن صاحبان واقعى آن مبلغ است.
مسأله 2868 - فرقى نيست در حرام بودن پول بليط بين آن كه بليط را بخرند يا بليط را بگيرند و پولى بدهند به اميد آن كه قرعه به اسم آنها بيرون بيايد در هر دو صورت پول بليط حرام، و پولى كه به قرعه به دست مىآيد حرام و موجب ضمان است.
مسأله 2869 - اخيراً اسم بليط بختآزمايى را عوض كردهاند و به اسم اعانه ملى
بليط را مىدهند ولى عمل، همان عمل است، و چون بليط بختآزمايى مورد اشكال بوده است، و جمعى از خريد آن خوددارى مىنمودند، سودجويان اسم را براى اغفال اين دسته عوض نموده، لكن در عمل فرقى ندارد، و در اين صورت با تغيير اسم حلال نمىشود، و پول بليط و پول قرعه حرام و موجب ضمان است.
مسأله 2870 - اگر فرضاً يك شركت يا مؤسسه پيدا شود و براى اعانت به مؤسسات خيريه از قبيل بيمارستان يا مدارس اسلامى بليطهايى منتشر كند، و مردم هم براى اعانت اين مؤسسات مبلغى بدهند، و آن شركت از مال خودش يا وجوهى كه از انتشار بليط به دست مىآيد، با اجازۀ تمام پول دهندگان مبلغى به اشخاصى كه قرعه به نام آنها بيرون مىآيد بدهد مانع ندارد، لكن اين مجرد فرض است، و بليطهايى كه اكنون فروخته مىشود، و قرعهكشىهايى كه اكنون عمل مىشود، به اين نحو نيست، و پول بليط و قرعه حرام است.
مسأله 2871 - پول بليطهايى كه به دست شركتها مىآيد، و پول قرعهكشىها كه به دست اشخاص مىآيد مجهول المالك است، و اگر مىتوانند صاحبان آنها را پيدا كنند، بايد به صاحبانش رد كنند، و اگر نمىشود بايد از طرف صاحبان آنها صدقه بدهند، و احتياط لازم آن است كه از مجتهد جامعالشرايط اجازه بگيرند و صدقه بدهند.
مسأله 2872 - اگر آن كسى كه پول به دستش مىآيد فقير باشد نمىتواند خودش به عنوان صدقه، از صاحبش بردارد، بلكه بايد به فقير بدهد بنابر احتياط لازم، بلكه خالى از قوّت نيست.
مسأله 2873 - اگر مال زيادى به دست آورد از قرعهكشى و با فقيرى قرار گذارد كه به او صدقه بدهد و فقير مقدارى بردارد و باقى را به او رد كند، بخواهد با اين حيله حلال كند، جايز نيست و حلال نمىشود، لكن اگر بدون شرط و قيد به فقير داد، و فقير مقدارى كه مناسب حالش هست به او رد كند، با رضايت اشكال ندارد.
مسأله 2874 - وارد نمودن منى مرد را در رحم زوجۀ او با آلاتى مثل آب دزدك، اشكال ندارد، لكن بايد از مقدمات حرام احتراز نمايند، پس اگر مرد با رضايت زن، اين عمل را خودش انجام دهد، و منى خود را به وجه حلالى به دست بياورد مانع ندارد.
مسأله 2875 - اگر منى مرد را در رحم زنش وارد نمودند چه به وجه حلال يا حرام و از آن، بچه توليد شد، اشكالى نيست كه بچه مال مرد و زن است، و همۀ احكام فرزند را دارد.
مسأله 2876 - جايز نيست داخل نمودن منى اجنبى را در رحم زن اجنبيه، چه با اجازۀ زن باشد يا نه، و چه شوهر داشته باشد يا نه، و چه با اجازه شوهر باشد يا نباشد.
مسأله 2877 - اگر منى مردى را داخل رحم زن اجنبيه نمودند و معلوم شد بچه از آن منى است، پس اگر اين عمل به طور شبهه بوده مثل آن كه گمان مىكرد زن خودش هست، و زن نيز گمان مىكرد منى شوهر هست، و بعد از عمل معلوم شد از شوهر نيست، اشكالى نيست كه بچه شرعاً از اين مرد و زن است، و تمام احكام فرزندى را دارد، و لكن اگر از روى علم و عمد باشد، محل اشكال است، و بايد احتياط در جميع مسائل مراعات شود، لكن اشكالى نيست كه اگر اين بچه دختر باشد، پدر نمىتواند او را به زنى بگيرد، و اگر پسر باشد نمىتواند مادرش را بگيرد، و نمىتواند دختر به محارمش اگر به عقد صحيح بود شوهر كند، و پسر محارمش را بگيرد، لكن بايد در تمام مسائل ديگر احتياط نمايد.
مسأله 2878 - مردۀ مسلمان را تشريح نمىتوان نمود، و اگر تشريح كنند حرام است، و براى قطع سر او و قطع ساير اعضاى او ديه است كه در كتاب «تحرير الوسيله»
ذكر نمودهام، ولى تشريح مردۀ غير مسلمان جايز است، و ديه ندارد، چه اهل ذمه باشد يا نباشد.
مسأله 2879 - اگر ممكن باشد تشريح غير مسلمان، جايز نيست تشريح مسلمان براى ياد گرفتن مطالب طبى، اگرچه متوقف باشد حفظ جان مسلمانى يا عدهاى از مسلمانان بر تشريح، و اگر با امكان تشريح غير مسلمان تشريح مسلمان كنند معصيتكار، و بر آنها ديه است.
مسأله 2880 - اگر توقف داشته باشد حفظ جان مسلمانى يا عدهاى از مسلمانان بر تشريح، و امكان نداشته باشد تشريح غير مسلمان، جايز است تشريح مسلمان، و اما براى يادگرفتن بدون آن كه زندگى مسلمانى موقوف بر آن باشد، جايز نيست و موجب ديه است.
مسأله 2881 - در موردى كه حفظ جان مسلمانان موقوف بر تشريح مسلمان است بعيد نيست ديه نداشته باشد گرچه احتياط در ديه است.
مسأله 2882 - اگر حفظ جان مسلمانى موقوف باشد بر پيوند عضوى از اعضاى ميت مسلمانى، جايز است قطع آن عضو و پيوند آن، و بعيد نيست ديه داشته باشد، و آيا ديه بر قطع كننده است يا بر مريض، محل اشكال است، لكن مىتواند طبيب با مريض قرار دهد كه او ديه را بدهد و اگر حفظ عضوى از مسلمان موقوف باشد بر قطع عضو ميت، در اين صورت بعيد نيست جايز نباشد و اگر قطع كند ديه دارد، لكن اگر ميت در حال زندگى اجازه داد ظاهراً ديه ندارد، لكن جواز شرعى آن، محل اشكال است و اگر خود او اجازه نداد، اولياى او بعد از مرگش نمىتوانند اجازه بدهند و ديه از قطع كننده ساقط نمىشود، و معصيتكار است.
مسأله 2883 - قطع عضو ميت غير مسلمان براى پيوند، حرام نيست و ديه ندارد، لكن اگر پيوند كرد، اشكال واقع مىشود در نجاست آن و ميته بودن آن براى نماز، اگر ميته انسانى در نماز اشكال داشته باشد، بنابراين اشكال در ميته مسلمان نيز هست، و
اشكال نجاست اگر قبل از غسل قطع نمايند نيز هست، لكن مىتوان گفت كه اگر عضو ميت پس از پيوند، حيات پيدا كند، از عضويت ميت مىافتد و به عضويت زنده در مىآيد. و نجس و ميته نيست بلكه اگر عضو حيوان نجسالعين نيز پيوند شود، و زنده به زندگى انسان شود از عضويت حيوان خارج و به عضويت انسان در مىآيد.
مسأله 2884 - اگر قطع عضو را بعد از مردن جايز دانستيم، بعيد نيست كه در حال حيات، فروش آن جايز باشد، و انسان بتواند اعضاى خودش را بفروشد براى پيوند، در مواردى كه قطع جايز است، بلكه جواز فروش تمام جسم را براى تشريح در موردى كه جايز است، خيلى بعيد نيست. اگرچه بىاشكال نيست لكن گرفتن مبلغى براى اجازه دادن در مورد جواز مانع ندارد.
مسأله 2885 - انتفاع بردن به خون در غير خوردن و فروختن آن براى انتفاع حلال، جايز است پس آنچه اكنون متعارف است كه خون را مىفروشند براى استفاده مريضها و مجروحين مانع ندارد. و بهتر آن است كه مصالحه كنند يا آن كه پول را در مقابل حق اختصاص يا در ازاى اجازه خون گرفتن بگيرند كه خالى از اشكال و احوط است. بلكه اين احتياط حتىالامكان ترك نشود. لكن اگر گرفتن خون، براى صاحب آن ضرر داشته باشد، اشكال دارد. خصوصاً اگر ضرر فاحش و زياد باشد.
مسأله 2886 - جايز است خون بدن انسانى را به بدن ديگرى با آلات ديگرى منتقل كنند و وزن آن با مقياسهايى كه دارند تعيين كنند و ثمن آن را بگيرند، و با جهالت به وزن جايز است به طور مصالحه انتقال دهند. و احوط آن است كه پول را در مقابل اجازه نقل بگيرند، و اين احتياط چنانچه گذشت حتىالامكان ترك نشود.
مسأله 2887 - گوسفند يا حيوانات ديگر را اگر ذبح كنند با كارخانهها و مكينههايى كه اخيراً در بعض بلاد متعارف شده است، حرام و نجس و مردار است، و فروش و خريد آنها جايز نيست، و فروشنده ضامن پول خريدار است؛ چه كليد برق را مسلمان
بزند و تسميه بگويد و رو به قبله باشد و از حلقوم ببرد يا نه، چه برسد به آن كه اين امور نيز مراعات نشود، ولى گوشتهايى كه در بازار مسلمانان فروش مىرود و احتمال داده مىشود كه به طور شرعى ذبح شده باشد، حلال و خريد و فروش آن جايز است.
مسأله 2888 - گوشتها يا مرغهاى سر بريدهاى كه از بلاد كفر مىآورند، محكوم به نجاست و حرمت و مردار بودن است، مگر آن كه ثابت شود ذبح شرعى آنها.
مسأله 2889 - راديو و تلويزيون داراى منافع حلال عقلايى و منافع حرام است از نظر اسلام و جايز است انتفاع بردن از آنها به نحو حلال، از قبيل اخبار و مواعظ از راديو و نشان دادن چيزهاى حلال براى تعليم و تربيت صحيح، يا نشان دادن كالاها و عجايب خلقت از برّ و بحر از تلويزيون و اما چيزهاى حرام از قبيل پخش غنا و موسيقى مطرب و اشاعۀ منكرات از قبيل پخش قوانين خلاف اسلام و مدح خائن و ظالم، و ترويج باطل، و ارائه چيزهايى كه اخلاق جامعه را فاسد و عقايد آنها را متزلزل مىكند، حرام و معصيت است.
مسأله 2890 - در جايى كه استعمال اين آلات در وجه حرام شايع و رايج است به طورى كه استعمال حلال آن تقريباً غير مقصود باشد اجازه نمىدهم فروش و خريد آنها را مگر براى اشخاصى كه هيچ استعمال غير مشروع با آنها نكنند و نگذارند ديگرى هم استعمال غير مشروع كند.
مسأله 2891 - اگر كسى بخواهد پولى قرض كند و ربا بدهد يا قرض بدهد و ربا بگيرد و به يكى از راههايى كه در بعض رسالههاى عمليه ذكر شده بخواهد از ربا فرار كند جايز نيست، و زيادهاى كه مىگيرد بر او حلال نمىشود، پس رباى قرضى به وجهى از وجوه حلال نيست.
مسأله 2892 - قرضى كه در آن قرار رباست صحيح است، لكن شرط و قرار باطل مىباشد، و شرط زياده علاوه بر بطلانش، نيز حرام است.
مسأله 2893 - كسانى كه مىخواهند از بانكها يا غير آنها قرض بگيرند و دهنده بدون ربا قرض نمىدهد، جايز است اصل قرض را قبول كنند، و شرط را در واقع و به طور جِد قبول نكنند، و در اين صورت اگر اظهار قبول كنند بدون جِد و قصد حقيقى، اين قرار صورى حرام نيست، بنابراين اصل قرض صحيح است و شرط باطل، و مرتكب حرام هم نشدهاند.
مسأله 2894 - اگر پولى به بانك يا غير آن بدهند و بانك به آنها ربا بدهد جايز نيست بگيرند، اگرچه قرار هم نگذاشته باشند، ولى اگر قرض گيرنده مجاناً چيزى بدهد حرام نيست، و جايز است گرفتن آن.
مسأله 2895 - در بيع مثل به مثل اگر قيمتها با هم اختلاف داشته باشد و بخواهند از بيع مثل به مثل فرار كنند - نه از زيادى - جايز است حيله، مثلاً اگر يك كيلو گندم خوب به دو كيلو گندم بد ارزش دارد و مىخواهند يك كيلو خوب بدهند، و دو كيلو بد بگيرند در اين مورد اگر چيزى ضميمه كنند كه از بيع مثل به مثل فرار كنند جايز است.
مسأله 2896 - اگر بخواهند مثل به مثل را مبادله كنند و ربا بگيرند با حيله جايز نيست. مثلاً يك خروار گندم را كه ارزش آن نصف دو خروار است اگر بخواهند مبادله كنند كه يك خروار بدهند و بعد از شش ماه دو خروار بگيرند زيادى رباست و با ضم چيزى صحيح نمىشود، و علاوه بر آن كه معامله حرام است باطل هم مىباشد، و مثل باب قرض نيست كه قرض صحيح باشد و شرط باطل، بلكه اصل معامله باطل است.
مسأله 2897 - از مسألۀ قبل ظاهر شد كه حيله در موردى است كه بخواهند از معاملۀ مثل به مثل فرار كنند بدون آن كه زيادۀ قيمت و ربا در كار باشد و اما موردى كه مىخواهند ربا بگيرند حيله جايز نيست، و اگر در بعض رسالههاى عمليه اين جانب چيزى بر خلاف آن ذكر شده است صحيح نيست.
س 1 - آيا در رسالههاى فتوايى حضرت آية اللهى، عباراتى مانند «لايبعد، لايخلو عن قرب، لايخلو عن وجه» مقصود فتوا است يا نه؟ و اگر بعد از فتوا تعبير به لايترك الاحتياط شد آيا اين احتياط واجب است؟ ج - تعبيرات مزبور در مقام بيان فتوا است مگر آن كه قرينۀ بر خلاف در بين باشد. و عبارت «لايترك الاحتياط» اگر در موردى بعد از بيان فتوا ذكر شود براى بيان تأكّد حسن احتياط است.
س 2 - تقليد اغلب مؤمنين بدون تحقيق و تشخيص اعلم است، مثلاً در ماه مبارك رمضان يك مُبلّغى وارد دهى مىشود و به مردم فتواى مرجعى را مىگويد، و يا رسماً او را بين مردم معرفى مىكند، مردم هم به واسطۀ حسن نيت از او قبول مىكنند، آيا اينگونه تقليدها هم ثمرى دارد يا خير؟ و آيا لازم است بيدار نمودن آنها كه وظيفه چيست؟ يا چون تقليد از غير اعلم مىكنند و معلوم نيست مخالف با فتواى اعلم باشد اشكال ندارد؟ ج - حكم شرعى بايد بيان شود، لكن آگاه كردن اشخاص بالخصوص لازم نيست، و تقليد اگر از روى موازين شرعيه نباشد صحيح نيست.
س 3 - اگر قبل از وقت نماز وضو بگيرد براى نماز صحيح است يا خير؟ و در صورتى كه صحيح باشد فرقى بين اين كه وقت نماز نزديك باشد يا نه هست يا خير؟ ج - وضو براى نماز اگر نزديك وقت نماز باشد صحيح است و وضو قبل از وقت و بعد از وقت براى بودن بر طهارت مستحب است.
س 4 - گذاشتن مرده پيش از غسل و بعد از غسل در مسجد، و شستن و غسل دادن مرده در حياط مسجد چه صورت دارد؟ ج - نهادن جسد ميت در مسجد پيش از غسل دادن اگر موجب سرايت نجاست و مستلزم هتك مسجد نباشد مانع ندارد و بعد از غسل دادن بىاشكال است. و صحن مسجد اگر مسجد نباشد شستن و غسل دادن ميت در آنجا اگر مخالف با وقف نباشد و موجب هتك نشود اشكال ندارد.
س 5 - شبهايى كه مهتاب تا صبح هست اگر كسى يقين كند كه فجر صادق طالع شده مىتواند نماز صبح را بخواند يا بايد صبر كند تا سفيدۀ صبح بالحس آشكار شود. و وظيفۀ او در امساك روزۀ ماه رمضان چگونه است، و در صورتى كه وقت نماز از اول آشكار شدن سفيده باشد در شبهاى ابر يا در شهرستانهايى كه روشنايى برق به حدى زياد است كه بايد خيلى صبر كرد تا سفيده آشكار شود اگر به اندازۀ ده دقيقه از اول فجر متيقن صبر كند بعد از ده دقيقه وقت نماز صبح هست يا خير؟ ج - احتياط لازم در شبهاى مهتاب آن است كه صبر كند تا سفيدۀ صبح در افق ظاهر شود و غلبه كند بر روشنايى مهتاب بلكه خالى از وجه نيست و اين حكم در
روشنى برق و شبهاى ابر نيست. و در روزه احتياط كنند در شبهاى مهتاب، اگرچه بعيد نيست كه لازم نباشد امساك قبل از آنچه كه ذكر شد.
س 6 - كسى كه به قصد نماز عصر مثلاً مشغول نماز مىشود، در بين نماز خيال مىكند نماز ظهر مىخواند، مقدارى از نماز را با همين خيال مىخواند و قبل از تمام شدن نماز يادش مىآيد كه نمازش نماز عصر بوده و اول هم قصد نماز عصر كرده آيا نمازش صحيح است؟ و آيا اگر بعد از تمام شدن نماز يادش بيايد تكليفش چيست؟ ج - نماز محكوم به صحت است، و فرقى بين اثنا و بعد از فراغ نيست.
س 7 - اگر كسى در حال قيام شك ميان يك و دو كند آيا جايز است در حال شك قرائت را تمام كند و موقع رفتن به ركوع تروّى كند يا خير؟(1)و همچنين در افعال: مثلاً اگر در سجده شك كند كه سجدۀ اول است يا دوم آيا جايز است در حال شك ذكر سجده را بگويد و بعد از نشستن تروّى كند يا خير؟ ج - از حين عروض شك بايد تروّى كند و اگر بدون تروّى به انتظار اين كه بعداً تروّى مىكند تا ببيند وظيفه چيست به عمل ادامه دهد چنانچه چيزهايى كه به واسطۀ آنها ممكن است يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا شود از بين نمىرود عمل او در صورتى كه موافق با وظيفهاش انجام گرفته باشد اشكال ندارد.
س 8 - آيا نماز جمعه در زمان غيبت واجب عينى است يا تخييرى و آيا كفايت از نماز ظهر مىنمايد؟ و اگر كفايت نكند و محتاج به اعادۀ ظهر باشد آيا اقتداى عصر به امامى كه واجب مىداند جايز است يا آن كه عصر را هم در صورت اقتدا بايد اعاده كرد؟
1) - تروّى يعنى اينكه فكر كند تا بلكه يادش بيايد آنچه را كه شك دارد بهجا آورده است يا نه.
ج - واجب تخييرى است و احتياط در اعادۀ ظهر استحبابى است و اقتدا به عصر مىتواند بكند.
س 9 - كسى كه سجدۀ سهو به عهدهاش آمده و فراموش كرده تا وارد نماز شده و در بين نماز متذكر شده تكليفش چيست؟ ج - لازم است نماز را اگر فريضه است تمام كند بعد از آن بلافاصله سجده را بهجا آورد.
س 10 - اگر به گمان اين كه بلوغ پسر، پانزده سال شمسى است ماه رمضان را روزه نگرفت و بعد معلوم شد كه قبل از ماه رمضان پانزده سال قمرىاش تمام بوده آيا كفاره هم لازم است يا نه؟ ج - كفاره واجب نيست لكن بايد قضا كند.
س 11 - بچههاى بالغ يا جوانهايى كه در اثر ضعف مفرط روزه گرفتن بر ايشان سخت است چه كنند؟ ج - ضعف ناشى از روزه مجوّز ترك روزه نيست مگر آن كه حرجى باشد و بايد اكتفا به رفع ضرورت كند و قضا نمايد.
س 12 - كسى كه در روز ماه رمضان از محل خود مسافرت مىكند و قبل از ظهر همان روز مراجعت مىكند چنانچه مفطرى انجام نداده باشد حكمش حكم كسى است كه مسافر بوده و قبل از ظهر به وطن مىرسد يا اين كه حكم ديگرى دارد؟ ج - با فرض عدم تناول مفطر تا بازگشت به وطن لازم است نيت روزه و امساك كند و روزه صحيح است.
س 13 - هرگاه كسى روزۀ خود را عمداً باطل كرد اگر در روز غسل ارتماسى
كند غسل او صحيح است يا خير؟ ج - صحت غسل ارتماسى مشكل است، و احوط ترك است.
س 14 - اشخاصى كه معتاد به كشيدن ترياك هستند و نمىتوانند ترك كنند و با اين حال نمىتوانند روزه بگيرند نه ادايى و نه قضايى، اينطور اشخاص حكم مريض را دارند كه بايد براى هر روز يك مد كفاره بدهد يا اين كه حكم ديگرى را دارند؟ ج - روزه را واجب است بگيرد و با فرض اضطرار در كشيدن ترياك جايز است كشيدن آن در حال روزه به مقدار دفع ضرورت.
س 15 - مفاد رسالۀ توضيح المسائل حضرت آية اللهى در مورد كسى كه در نماز جماعت پشت ستون ايستاده باشد اين است كه اگر از جلو اتصال نداشته باشد نمازش اشكال دارد، آيا در صورتى كه از يكى از دو طرف اتصال داشته باشد و صف جلو را هم ببيند باز هم نمازش اشكال دارد؟ ج - اشكال ندارد.
س 16 - در حال تجافى(1)در نماز جماعت آيا مأموم مىتواند ساكت بنشيند و يا بايد تشهد يا تسبيح را به نحو واجب تخييرى بگويد؟ و همچنين اگر تجافى را عمداً يا جهلاً يا سهواً ترك كند به نماز يا جماعتش ضرر وارد مىآيد يا نه؟ ج - ذكر و تسبيح لازم نيست ولى احوط آن است كه تجافى كند و اگر نكرد جماعتش يا نمازش باطل نمىشود.
س 17 - در سابق اجازه نمىفرموديد كه نماز عيدين (فطر و قربان) به جماعت خوانده شود اخيراً شنيده شده كه اجازه فرمودهايد، آيا صحيح است؟
1) - تجافى؛ يعنى هنگامى كه امام جماعت تشهد مىخواند مأموم دستهايش را زمين گذاشته و زانوها را بلند نموده به صورت نيمخيز بنشيند.
ج - احتياط واجب آن است كه آن را به جماعت نخوانند مگر به قصد رجا، بلى اگر فقيه عادل يا مأذون از قبل او آن را اقامه كند جماعت خواندن با او مانعى ندارد.
س 18 - كسانى كه در طياره يا قطار شغل قهوهچى دارند و گاه به گاه هم در وطن خود ده روز و بيشتر مىمانند تكليف نماز و روزۀ آنان چگونه است؟ ج - اگر از كارگران قطار و طياره محسوب مىشود نماز او تمام و روزه بر او واجب است ولى اگر ده روز در وطن يا در غير وطن توقف نمايند، در سفر اول بعد از آن ده روز حكم مسافر دارند.
س 19 - كسى كه در سال دو يا سه سفر مىرود كه هر كدام سه يا چهار ماه طول مىكشد و بقيه سال را در وطن است تكليفش نسبت به نماز و روزه چگونه است؟ ج - اگر سفر شغل او نيست در سفر قصر است.
س 20 - چوپانى كه در سال نه ماه همراه گوسفندان مىرود بدون آن كه در جايى ده روز بماند و سه ماه زمستان را در وطن خود به سر مىبرد تكليف نماز و روزهاش چيست؟ ج - در حالى كه اشتغال به چوپانى دارد اگر به مقدار سفر شرعى هم برود تمام است.
س 21 - طلاب قم كه در قم به قصد مدت غير معيّن ماندهاند اگر هفتهاى يك مرتبه مسافرت كنند قصد اقامه آنها بههم مىخورد يا آن كه اين اشخاص چون قصد مدت غير معيّن نمودهاند وطن آنها محسوب مىشود و نماز آنها تمام است؟ ج - وطن محسوب نيست و نماز آنها قصر است مگر قصد اقامه كنند.
س 22 - آيا مراد از اعراض از وطن آن است كه ديگر بناى بر ماندن دائم نداشته باشد يا آن كه به كلى قطع علاقه كند و املاك خود را بفروشد؟ ج - اعراض از ماندن كافى است، لازم نيست ملك خود را بفروشد.
س 23 - اشخاصى كه شغلشان سفر نيست بلكه مثلاً در محلى آموزگارند، و از محل سكونتشان تا محل مزبور به مقدار مسافت شرعى فاصله است و همه روزه و يا بدون توقف ده روز در آن محل، به آنجا رفت و آمد مىكنند وظيفهشان نسبت به نماز و روزه چيست؟ و آيا ميان نماز و روزه فرق است؟ ج - نمازشان قصر و روزه نمىتوانند بگيرند و فرقى بين نماز و روزه نيست، لكن قضاى روزۀ سال را على الاحوط نبايد از ماه رمضان سال بعد تأخير بيندازند.
س 24 - كسى كه براى اصلاح سيمهاى برق يا تلفن مابين شهرستانها استخدام شده كه همه روزه بايد برود در بيابانها گردش كند تا اگر سيمى خراب شده اصلاح كند و با قصد به اندازۀ مسافت يا زيادتر هم خواهد رفت نماز او قصر است يا تمام؟ ج - در فرض سؤال سفر شغل محسوب است.
س 25 - اشخاصى مستخدم ادارۀ خون هستند و هر روز به موجب دستور مافوق براى خون گرفتن از افراد و خون دادن در حركت هستند تكليفشان در نماز و روزه چيست؟ ج - اگر عمل به طور دورهگردى است حكم سفر شغل را دارد، وگرنه در سفر حكم مسافر جارى است.
س 26 - شخصى استخدام شده براى تعمير جاده كه بايد هر روز برود در بيابان و خرابىها را اصلاح كند كه نتيجتاً به حد مسافت يا بيشتر هم خواهد رفت آيا نماز او قصر است يا تمام؟ ج - در فرض سؤال نماز قصر است مگر آن كه از ابتداى حركت قصد مسافت نداشته باشد و يا آن كه مسئوليت روزانه تعمير جاده در چندين نقطۀ مسير مسافت به نحو دورهگردى باشد كه در اين صورت نماز تمام است.
س 27 - طلابى كه مثلاً در قم از شهرستانهاى ديگر آمده و مشغول تحصيلند و نسبت به آيندۀ خود از نظر ماندن هميشه تصميمى ندارند، آيا قم براى آنها وطن محسوب مىشود؟ و آيا در صورتى كه مصمّم باشند پس از گذشت دوران تحصيل، به محل خود يا محل ديگرى بروند وظيفهشان در ايام تحصيل چيست؟ ج - با تصميم به مراجعت حكم مسافر بار مىشود. و در صورت تردّد در بقا و اقامت اگر مدت اقامت طولانى شود به حدى كه عرفاً از اهل محل اقامت محسوب شود حكم وطن بار مىشود وگرنه حكم مسافر را دارد.
س 28 - شخصى يك شغل ثابتى در ادارات دولتى دارد، و يكى دو روز شغلش رانندگى است به اين معنا كه دو روز در حضر و وطن مىباشد و يك روز يا دو روز در سفر به شغل رانندگى اشتغال دارد آيا در مدت مسافرت نمازش قصر است يا تمام؟ ج - اگر رانندگى در سفر به نحوى باشد كه شغل محسوب شود نماز تمام است.
س 29 - آموزگار در هفتهاى شش روز براى آموزگارى در سفر است و يك روز به وطن بر مىگردد تكليف نماز و روزه او چيست؟ ج - در سفر نمازش قصر است و نبايد روزه بگيرد مگر آن كه بعد از ظهر از وطن بيرون رود، و در وطن نمازش تمام و بايد روزه بگيرد.
س 30 - آموزگار مأمور است در مدت سه سال در قريهاى آموزگار باشد و هر شب جمعه به شهرى كه غير وطن او است مسافرت مىكند، تكليف نماز و روزه او چيست؟ ج - نمازش در غير وطن قصر است و نبايد روزه بگيرد ولى تأخير قضاى روزه هر سالى از رمضان ديگر جايز نيست به احتياط لازم.
س 31 - هرگاه شخص مطالباتى در رأس سال خمسش به عهدۀ مردم دارد و وقت پرداخت آن رسيده است، ولى به خاطر اين كه خجالت مىكشد مطالبه نمىكند، و يا در مطالبه آن مسامحه مىكند، و يا مطالبه مىكند ولى بدهكار نمىپردازد تا آن كه سالش مىگذرد و بالاخره در سال بعد به دستش مىرسد آيا اين قسمت از درآمد سال سابق حساب مىشود يا از درآمد سال وصول؟ ج - اگر با مطالبه وصول مىشود بدون آن كه حرجى در بين باشد لازم است خمس آن سر سال پرداخت گردد ولو اين كه مطالبه و وصول نكرده باشد و اگر مطالبه بر او حرجى است و بدون آن وصول نمىشود يا آن كه با مطالبه هم فعلاً وصول نمىشود چنانچه مطالبات بابت فروش اقساطى و نسيۀ مال التجاره باشد از عوايد سال وصول محسوب است ولى اگر بابت قرض دادن از درآمد سال باشد هر وقت در سال بعد وصول شد بايد همان موقع خمس آن را بدهد.
س 32 - شخصى كه زمينى را از ارباح مكاسب براى تجارت مىخرد و همه ساله قيمت بازارش ترقى مىكند و پس از گذشت چند سال مىفروشد آيا پرداخت خمس قيمت فروش در اداى خمس واجب كافى است يا آن كه بايد حساب كند و به علاوۀ خمس قيمت فروش ارتفاع قيمت سوقى چهار پنجم ماندۀ در سال اول را در رأس سال دوم بدهد و همچنين خمس ارتفاع قيمت سوقى مخمّس شده را در سال سوم ... و خلاصه آن كه در سال اول خمس زمين ملك ارباب خمس مىشود و ترقى قيمت سوقى آن ملك خود آنهاست و در سال دوم معادل خمس ارتفاع سوقى بقيه، ملك ارباب خمس مىشود و ترقى اين هم ملك خود آنهاست و همچنين در تمام سالها.
ج - در سر هر سال بايد تخميس كند و اگر نكرد در مقدار سهم، حكم شريك دارد.
س 33 - اين فرع كه در ارتفاع قيمت سوقى ذكر شد آيا در مورد نماى درختانى كه
براى كسب، كشت و يا خريدارى مىشود و بعد از گذشت چند سال قطع مىكنند جارى است يا خير؟ ج - جارى است.
س 34 - كسى كه مجاز است سهم سادات را خودش بدهد چنانچه بخواهد چيزى به عنوان پيشكش و هديه به سيد مستحق بدهد جايز است يا خير؟ ج - پيشكش از مال خودش مانع ندارد، ولى سهم سادات محسوب نيست مگر آن كه قصد پرداخت و اداى خمس داشته باشد ولو آن كه در ظاهر به صورت پيشكش تسليم نمايد.
س 35 - شخصى در يك دفترچۀ بانكى دو نوع پول دارد يكى مخمّس و ديگرى غير مخمّس در وقت دريافت آن مىخواهد آن پولى را بگيرد كه خمس تعلق گرفته يا نوع ديگر را آيا به قصد معيّن مىشود يا نه؟ ج - در فرض سؤال با قصد تعيّن پيدا مىكند.
س 36 - در رسائل عمليۀ حضرت آية اللهى آمده است: «كه هرگاه مثلاً از مال مخمّس يا مالى كه خمس به آن تعلق نمىگيرد جنسى را بخرد نه براى آن كه با عين آن و ترقى قيمتش تجارت كند، و يا مالى به ارث به كسى برسد و سپس قيمتش زيادتر شود و بفروشند اين ترقى قيمت خمس ندارد» در صورتى كه گاهى خلاف اين از حضرت عالى نقل مىشود، آيا نظر مبارك تغيير كرده است؟ ج - در فرض سؤال، ترقى قيمت حتى بعد از فروش خمس ندارد.
س 37 - در استفتايى كه به حضرت مقدس آية اللهى نسبت داده مىشود چنين آمده است كه: «هرگاه كسى مئونهاى را بخرد و پس از گذشت سال آن را بفروشد بايد خمس آن را فوراً بدهد» مستدعى است بيان فرماييد: اولاً: آيا اين حكم اختصاص به قيمت خريد دارد و مبلغ مازاد بر خريد نفع جديد و جزء درآمد همان سال فروش
حساب مىشود و يا آن كه اداى خمس نفع هم فوراً واجب است؟ ثانياً: آيا اين حكم مختص به موردى است كه مئونه از ربح سنه خريدارى شود و يا در جايى هم كه از پول مخمّس و يا ارث خريده شود جريان دارد؟ ج - مسأله 1 هرگاه چيزى را براى مئونه از ربح سال تهيه كند و آن را در سال بعد بفروشد واجب است خمس آن را به قيمت فروش فوراً بدهد.
مسأله 2 - به چيزى كه از مال مخمّس يا ارث يا مال ديگرى كه متعلق خمس نيست تهيه مىشود خمس تعلق نمىگيرد مگر آن كه آن را بفروشد و از آن ربح به دست آيد كه در اين صورت به ربح آن خمس تعلق نمىگيرد اگرچه آن را به بيش از قيمت خريد فروخته باشد.
س 38 - در مورد مئونهاى كه از ارباح مكاسب تهيه شود و پس از سال خمسى(1)بفروشند فرمودهايد بايد خمس بدهند در صورتى كه در مورد چيزى كه از مئونه بودن خارج شود مانند زيورآلات زنان احتياط واجب فرمودهايد آيا اين مورد هم از باب احتياط است؟ ج - در هر دو صورت وقتى كه از مئونه بودن خارج شود خمس واجب است.
س 39 - آيا مطالباتى را كه شخص در رأس سال خمسش بر عهدۀ مردم دارد و مطمئن به وصول آنها هست لكن مدتدار است و زمان وصولش سال آينده است جزء درآمد و موجودى همين سال محسوب مىشود؟ ج - در مفروض سؤال اگر بابت فروش نسيۀ مال التجاره باشد جزء درآمد سال وصول محسوب است.
س 40 - آيا شخص مىتواند رأس سال خمسش را تغيير دهد؟ و كيفيت آن چگونه است؟
1) - مقصود از سال خمسى، همان وقتى است كه شخص همه ساله طبق موازين شرعيه به حساب خود رسيدگى مىنمايد.
ج - سال را نمىتواند تغيير دهد مگر با اجازۀ ولىّ امر.
س 41 - پولهايى كه سلمانى بابت تراشيدن صورت مىگيرد حلال است يا حرام؟ و بر فرض حرمت اگر با پولهاى حلالش مخلوط باشد و بخواهد اموالش را تخميس كند دوبار بايد تخميس كند يا خير؟ ج - با اجرت ريش تراشى على الاحوط معاملۀ پول حرام مىشود. و در مورد اختلاط احوط تخميس است و پول حلال در بين كه از درآمد كسب و متعلق خمس است جداگانه خمس دارد و تفصيل و ترتيب هر يك در كتاب «تحرير الوسيله» مسطور است.
س 42 - شخصى در آخر هر سال كه به حساب مازاد خود رسيدگى كرده مثلاً اگر از نقد و جنس هزار تومان داشته و پانصد تومان مقروض بوده فقط خمس پانصد تومان را مىداده آيا به نظر مبارك شما صحيح است و صرف مقابلۀ مازاد با دين از مئونه است و يا آن كه تنها اداى دين قبل از تمام شدن سال جزء مئونه مىباشد.
ج - اگر قرض مذكور براى معاش بين سال بوده است استثنا مىشود اگرچه نپرداخته باشد ولى در قروض ديگر تا نپرداخته مئونه نيست و بايد خمس بدهد.
س 43 - گوسفند معينى را نذر مىكند كه در وقت معينى آن را در راه خير مصرف كند قبل از اين كه آن وقت معيّن برسد آخر سال خمس او مىشود آيا بايد خمس اين گوسفند را بدهد يا خير؟ ج - خمس ندارد.
س 44 - افرادى كه در ادارات و مؤسسات دولتى استخدام مىشوند از موقعى كه حقوق به آنها داده مىشود اداره و مؤسسۀ مربوطه مبلغى از حقوقش را به عنوان بازنشستگى كسر مىكند و موقعى كه بازنشسته شد هر ماه مقدارى از مبلغ مذكور را به او مىدهد آيا اين مبلغ را كه كسر كردهاند و فعلاً به او مىپردازند خمس دارد يا خير؟ و بر فرض وجوب خمس تخميس واجب فورى است يا اين كه
جزء منافع سالى است كه به او داده مىشود؟ ج - دريافتى هر سال در زايد بر مئونۀ آخر سال خمس دارد.
س 45 - شخصى پنج هزار تومان به عنوان سرقفلى به صاحب ملك داد تا ملك را مالك به او اجاره دهد آيا مستأجر كه سرقفلى مىدهد اگر اين وجه را در بين سال از ارباح مكاسب بدهد بايد خمس آن را بدهد يا آن كه از قبيل مئونه كسب است مثل اجاره دكان و خمس ندارد؟ ج - پولى را كه براى سرقفلى داده است و از ارباح مكاسب است بايد خمس بدهد.
س 46 - مالك كه سرقفلى مىگيرد براى او اين وجه هبه محسوب مىشود و خمس ندارد يا از ارباح مكاسب است و خمس دارد؟ ج - وجه سرقفلى نيز از ارباح مكاسب است و خمس دارد.
س 47 - مركبى كه از ربح كسب تهيه مىشود براى اين كه سوار شود و به تجارتخانه يا مزرعه يا دكان يا محل كار خود برود بدون آن كه جنس تجارت با او حمل نمايد خمسش واجب است يا نه؟ ج - بايد خمس آن را بدهد.
س 48 - شخصى كه كارخانه يا اتومبيل يا ساير ابزار كسب دارد كه به قيمتى خريده است و سرمايه او همين مىباشد و در اثر كار كردن فرسوده شده و قيمت آن كمتر شده است ولى باز هم با همين ابزار كار مىكند و تأمين معاش مىنمايد آيا در آخر سال مقدارى را كه در اثر فرسودگى از قيمت اين ابزار كم شده است مىتواند از ربح بردارد و جبران كند و خمس بقيه ربح را بدهد يا آن كه خمس تمام ربحى را كه آخر سال برايش مىماند بايد بپردازد.
ج - فرسودگى و استهلاك ابزار كسب در طريق استرباح(1)كه موجب تنزل قيمت
1) - استرباح؛ يعنى سود بردن و فايده به دست آوردن.
مىشود از درآمد استثنا مىشود و خمس بقيه را بايد داد.
س 49 - اگر زمينى را به ذمه خريد و در وقت معامله توجه نداشت كه قيمت را بعداً از چه پولى بدهد و بعد از تمام شدن معامله قيمت را از ربح كسب خود قبل از اين كه سال بر آن بگذرد داد اكنون پس از چند سال كه قيمت آن زمين ترقى كرده بايد خمس ارزش آن را بدهد يا خمس قيمت (ثَمَن) كافى است؟ ج - سر سال، خمس زمين را به قيمت فعلى آن بايد بدهد.
س 50 - شخصى خود و فرزندان اناث و ذكورش بالغ و غير بالغ كار مىكنند و اجرت همه به دست او مىآيد كه خرج زندگى كند و مقدار زايد از مئونه را صرف تهيه باغ و خانه و سرمايه مىنمايد اكنون پس از چند سال تكليف خمس نسبت به زايد از مئونه چگونه است؟ در حالى كه فرزندان بالغ اجرتهاى خود را به عنوان هبه يا قرض و يا امانت به پدر واگذار ننموده يعنى اسمى روى آن نگذاشتهاند؟ ج - اگر از مال مشترك با رضايت بالغين و به ولايت بر غير بالغين صرف در زندگى كرده و بقيه را صرف تهيۀ باغ و سرمايه كرده فرزندان بالغ و غير بالغ در باغ و سرمايه شريكند و هر كدام در سهم خودشان خمس را ضامنند و راجع به تهيۀ خانه اگر از مئونه باشد خمس ندارد وگرنه حكم باغ و سرمايه را دارد.
س 51 - اگر مبلغى پول خمس داده و مبلغى از طريق قرض و مبلغى هم از ربح كسب خرج احياىِ زمينى نمود و نمىداند از هر كدام چه اندازه خرج كرده است اكنون براى مصالحه به يك مبلغى بايد ارزش زمين را حساب كند يا مبالغى كه خرج كرده است؟ ج - زمين احيا شده به قيمت فعلى خمس دارد و هزينۀ احيا قبلاً از آن استثنا مىشود.
س 52 - اگر زمينى را از درآمد كسب براى ساختن خانه خريد و تا چند سال نتوانست بسازد آيا خمسش واجب است يا نه؟
ج - واجب نيست مادامى كه به قصد ساختن خانه است و اگر از آن منصرف شد بايد خمس بدهد.
س 53 - اگر مسألهگو، يا مجاز در رسيدگى به امور حسبيه(1)مسأله را اشتباه گفت و گوسفند بر خلاف دستور شرع ذبح شد يا بيش از بدهكارى مردم خمس يا زكات از آنان گرفت و به مصرف رساند و بعد كشف خلاف شد آيا ضامن است يا نه؟ ج - اگر شخصاً مباشر در ذبح حيوان و يا اخذ و صرف مال نبوده ضامن نيست.
س 54 - گوينده مذهبى منبر مجانى زياد مىرود و مقيد نيست كه وجهى بابت منبر به او بدهند اما مىداند كه بعضى از صاحبان مجالس يا اهل قريه مبلغهاى نامعلومى به او خواهند داد اكنون اگر اينگونه پولها از مئونۀ سالش زياد بيايد خمس دارد يا نه؟ ج - اگر به عنوان اجرت مىدهند بايد خمس آنها را بدهد.
س 55 - اگر خانۀ مسكونى خود را فروخت كه جاى ديگر خانه بخرد و پولش را چند ماه به كاسبى زد و سود برد و قبل از سال خانه خريد تكليف خمسش نسبت به اصل پول و سود چگونه است؟ ج - بايد خمس همه را بدهد.
س 56 - ملكى كه به ارزش معينى به ارث به او رسيده است اگر بعد از چند سال به گرانتر از آن قيمت فروخت خمس زياده واجب است يا نه؟ ج - خمس واجب نيست.
س 57 - اگر سرمايهاش كمتر شده اما مقدارى آذوقه كه از ربح سال خريده است باقى مانده خمس آنها واجب است يا نه؟ ج - اگر باقيمانده به مقدار ضرر است يا كمتر خمس ندارد.
1) - امور حسبيه كارهايى است كه بايد مجتهد عادل آنها را تصدى نمايد و يا با اجازۀ او انجام شود مانند رسيدگى به اموال بچههاى يتيم.
س 58 - افرادى هستند كه خمس بدهكار بوده و تاكنون ندادهاند و حالا نمىتوانند بدهند يا خيلى برايشان مشكل است تكليف چيست؟ ج - بدهى را بايد ولو به تدريج ادا كند و اگر تمكن ندارد منتظر تمكن شود. و بدون پرداخت بدهى برائت حاصل نمىشود.
س 59 - كسانى كه اصلاً خمس نداده و نمىدهند وظيفۀ همسايه و خانوادۀ آنها چيست؟ ج - با رعايت شرايط امر به معروف او را امر به معروف نمايند و مالى را كه علم دارند متعلق خمس بوده و خمس آن را ادا نكرده نمىتوانند تصرف كنند.
س 60 - جوانى كه مىداند پنج سال ديگر عيال مىگيرد و محتاج به خانه مىشود اگر در مدت اين پنج سال از درآمد خود خانه تهيه كند خمس آن واجب است يا نه؟ ج - اگر در موقع حاجت نتواند خانه را تهيه كند و بايد به تدريج مايحتاج آن را تهيه كند خمس ندارد و اگر پول را جمع كند خمس سالهاى گذشته را بايد بدهد.
س 61 - شخصى داراى باغى است كه چند سال است درآمدى نداشته اما از نظر قيمت براى سفر حج كافى بوده است و صاحب آن اطمينان عرفى دارد كه وقتى باغ ثمردهنده شود او هم از كار افتاده خواهد شد و بايد از درآمد آن باغ امرار معاش نمايد، آيا چنين شخصى مستطيع شده است يا نه؟ ج - اگر تمكن از امرار معاش به غير از درآمد آن باغ نداشته باشد مستطيع نيست.
س 62 - اگر براى حج نيابتى اجير شد و بعد در همان سال استطاعت مالى پيدا كرد بايد چه كند؟ ج - بايد حج نيابتى به جاى آورد.
س 63 - كسى كه غنى شرعى مىباشد و امور او مىگذرد اگر خانه مسكونى خود را بقصد تبديل به خانه بهتر فروخت در حالى كه ميسر او هست با خانه اجاره زندگانى
نمايد آيا به واسطۀ پول خانه مستطيع مىشود؟ يا مستطيع نيست و مىتواند خانه خريدارى نمايد.
ج - اگر شرايط استطاعت حاصل است و نداشتن خانه ملكى براى او خلاف شئون يا موجب زحمت نيست مستطيع هست.
س 64 - آيا اول سال استطاعت براى حج، اول ماه شوال است و پيش از ماه شوال اگر قدرت مالى پيدا شد جايز است مكلف به مصرف ديگر برساند و ديگر حج بر او واجب نيست يا آن كه از بعد از ايام حج تا سال ديگر سال استطاعت حساب مىشود و جايز نيست خود را از استطاعت خارج كند؟ ج - اگر استطاعت مالى پيدا شود و استطاعت بدنى و ساير شرايط موجود باشد نمىتواند خود را از استطاعت خارج كند حتى در اوايل سال.
س 65 - اگر قريه موقوفه به واسطۀ توسعه يافتن احتياج به احداث حمام و مسجد و مدرسه و خيابان پيدا كند كه در همان مقدار قبل از توسعه احداث شود آيا جايز است از درآمد ملك آنها را احداث كند؟ ج - جايز نيست.
س 66 - اگر مزرعهاى را وقف كردهاند كه درآمدش صرف اقامه عزاى حضرت سيدالشهداء شود آيا جايز است با رعايت مصلحت مقدارى از درآمد آن را صرف توسعه دادن آن مزرعه و كاشتن درخت نمود يا نه؟ ج - جايز نيست.
س 67 - قريه موقوفهاى در اثر خشكسالى به كلى از بين رفت و باير شد و سكنهاش متوارى شدهاند و پس از چند سال آب فراوان شد و كسى از مال خود خرج كرده آن را احيا نمود آيا مالك مىشود يا نه؟ ج - قريه به وقفيت خود باقى است و آباد كننده مالك آن نمىشود.
س 68 - آيا مىتوان محلى را به مدت ده سال به عنوان مسجد وقف نمود كه بعد
از آن برگردد به ملك واقف يا ورثهاش؟ ج - مسجد نمىشود.
س 69 - محلى را به نام سقاخانه يا حمام قريه ساخته و وقف نمودهاند اكنون سالهاست كه مخروبه شده و به واسطۀ فراهم شدن آب و حمام جديد ديگر اميدى نيست كه آنها را ساختمان نموده و طبق وقف از آنها استفاده گردد اكنون اجازه مىفرماييد چنين مخروبههايى جزء صحن مسجد يا حسينيه يا ساختمان خيريۀ ديگر گردد يا نه؟ ج - اگر ممكن باشد تعمير آنها و استفاده از آنها در جهت وقف، تغيير و تبديل عنوان آنها جايز نيست.
س 70 - زمين و املاك وقفى كه متعلق به حضرت رضا (علیه السلام) و حضرت معصومه (علیها السلام) و ساير ائمه (علیهم السلام) باشد اجاره نمودن از متصرفين فعلى كه مدعى توليت مىباشند به همان قرارداد ايشان اجازه مىفرماييد يا آن كه بايد اجارۀ ديگرى از حاكم شرع نموده و اجاره ديگرى به فقيه جامع الشرايط داد و همچنين در مؤسسه آن موقوفات و امور متعلقه به آن، كارمند شدن و تصرفات نمودن و اجرت گرفتن مثل ساير مؤسسههاى دولتى را اجازه مىفرماييد يا محتاج به اذن فقيه جامع الشرايط و شرايط ديگر مىباشد؟ و در مسأله اول اگر محتاج به اذن و اجازه از فقيه مىباشد اجارۀ دوم را در چه مصرفى بايد صرف نمود؟ ج - اجاره موقوفات مزبور و اجير شدن و ساير تصرفات، موقوف به نظر متولى خاص شرعى است و با نبودن او به اجازه حاكم شرع و با فرض صحت اجاره مال الاجاره بايد در همان جهت وقف مصرف شود.
س 71 - يك قالى هفتصد تومانى را با هزار تومان پول فروختن به دو هزار تومان كه شش ماه ديگر بدهند چگونه است؟
ج - باطل است.
س 72 - يك چك نهصد تومانى نقد را فروختن به يك چك هزار تومانى يك ماهه چگونه است؟ ج - باطل است.
س 73 - اگر به قرض ربايى جدى ملكى را خريد و پس از چند سال از منافع كسب قرض را پرداخت آيا مالك آن ملك مىشود يا نه؟ ج - مالك ملك مىشود.
س 74 - قراردادى كه بين ارباب حاجت و دلالها به نام قولنامه معمول است و مبلغى را معيّن مىكنند كه هر يك از طرفين حاضر به معامله نشد آن مبلغ را به ديگرى بپردازد آيا لازم الوفاء است اينگونه قرارداد يا نه؟ ج - لازم الوفاء نيست مگر اين كه در زمان نوشتن قولنامه معامله واقع شود و شرط مزبور در ضمن آن قيد گردد.
س 75 - اگر كسى از طرف متولى، مغازهاى را در ملكى كه به نام مسجد واگذار شده است ساختمان نمود به قرار اين كه پنج سال خودش در آن مغازه كسب كند اكنون بعد از پنج سال سرقفلى مغازه مال كيست؟ ج - مال مسجد است.
س 76 - وجوهى كه در بانكها به قصد محفوظ ماندن نه سود بردن گذاشته مىشود ولى هنگام دريافت متصديان بانك مبلغ كمى كه خودشان حساب نمودهاند اضافه بر اصل پول به صاحب وجوه مىدهند آيا اين مبلغ حلال است يا خير؟ ج - اگر به عنوان سود بدهند گرفتن آن جايز نيست، اگرچه قرار نداده باشند.
س 77 - سودى كه بانكهاى دولتى بابت پسانداز مىپردازند، آيا جايز است بابت
ماليات يا بهرهاى كه خود شخص يا بستگانش مجبوراً به دولت يا بانكها پرداخته تقاصاً اخذ كند يا خير؟ ج - سود پول حرام است لكن تقاص بابت طلب شرعى خودش از همان شعبه اشكال ندارد.
س 78 - بهرهدادن و گرفتن از بانكها بدون قرارداد لفظى و كتبى حلال است يا حرام؟ ج - دادن و اخذ جايز نيست اگر به عنوان بهره باشد اگرچه قرارى نداده باشد.
س 79 - به نظر مبارك شما راه تخلّص از نزول و ربا در پولهاى بانكى كه اغلب تجار بلكه ديگران هم مبتلا هستند چيست؟ ج - تخلّص از ربا نزد اينجانب مشكل است بلكه جايز نبودن آن قوى است.
س 80 - ازدواج زن مسلمان با مرد بهايى چه صورت دارد؟ ج - ازدواج با فرقۀ ضالۀ بهائيه باطل است.
س 81 - آيا حقوق بازنشستگى افراد ادارى مانند ماترك آنها بعد از فوتشان بين تمام ورثه تقسيم مىشود يا نه، چون طبق قانون دولتى به بعضى از وراث داده نمىشود؟ ج - اگر از حقوق زمان خدمت كم شده و در وقت بازنشستگى پرداخت مىشود جزء تركه است و به تمام ورثه مىرسد و اگر از طرف خود اداره پرداخت مىشود به هر كس بدهند به او اختصاص دارد.
س 82 - ماهىهايى كه طبخ شدهاند و بستهبندى شدهاند و از بلاد كفر مىآورند محكوم به حلّيت هستند يا خير؟ ج - اگر معلوم نباشد كه آيا از قسم ماهى حلال است و زنده از آب گرفته شده و در خارج آب مرده است يا نه محكوم به حرمت است و با احراز اين كه زنده از آب گرفته
شده و در بيرون آب مرده است محكوم به حليت است ولو آن كه نداند كه از قسم حلال است يا از قسم حرام.
س 83 - تراشيدن صورت با تيغ يا با ماشينى كه مثل تيغ از ته مىتراشد چه صورت دارد؟ ج - احتياط واجب در ترك آن است.
س 84 - در زورخانهها مرسوم است موقع ورزش افراد ضرب مىزنند آيا اين كار جايز است يا خير؟ و همچنين طبل و موزيك كه در ارتش مىزنند جايز است يا خير؟ ج - اگر به نحو مناسب با مجالس لهو و لعب باشد جايز نيست.
س 85 - اطاعت پدر و مادر تا چه حد بر فرزند لازم است و آيا اجداد و جدات هم حكم پدر و مادر را دارند؟ ج - در امورى كه انجام آن موجب ناراحتى آنها است از حيث شفقت پدر و مادرى اطاعت شود و فرقى بين پدر و مادر و اجداد نيست.
س 86 - استخدام مسلمانها در مؤسسات كليمىها در صورتى كه بدانند به اسرائيل كمك مىنمايند جايز است يا نه و هرگاه ندانند كمك مىكنند به طور روزمزد استخدام چطور است؟ ج - استخدام جايز نيست. و حقوق يا اجرت آنها حرام است، و در مورد شك هم در اين مؤسسات وارد نشوند.
س 87 - بازى كردن با آلات قمار در صورتى كه قصد برد و باخت در كار نباشد و فقط صرف بازى كردن است چه صورت دارد؟ ج - جايز نيست.
س 88 - معمول است بعد از نمازها اول به حضرت ابا عبداللّه (علیه السلام) بعد به حضرت رضا (علیه السلام) و سپس به حضرت ولى عصر ارواحنا له الفداء سلام مىكنند آيا به اين كيفيت دستورى رسيده يا نه، و به نظر شريف شما رجحانى دارد اگر دستورى نرسيده باشد؟
ج - سلام به ائمۀ هدى (علیهم السلام) مستحب است و كيفيت مزبوره به قصد رجا مانع ندارد.
س 89 - اگر از روى ميل جنسى به غير زوجۀ خود نگاه كند و بداند كه به حرام نمىافتد باز هم حرام است، يا مثلاً نظر به حيوانات يا مجسمه و يا حجم بدن از روى پوشش؟ ج - نظر به ريبه(1)حرام است.
س 90 - اگر پيوند غصبى را به درخت خود زد نمو آن و ميوهاش مال كيست؟ ج - مال صاحب پيوند است نه صاحب درخت.
س 91 - يهود و نصارا و مجوس كه در ممالك اسلامى مىباشند و به شرايط ذمه عمل نمىكنند و اصلاً ذمه در بين نيست جز همين كه در شهرهاى اسلامى مىباشند آيا همين مقدار اسباب مصونيت مال و عرض و دم آنان مىباشد؟ ج - بلى همين مقدار موجب مصونيت است.
س 92 - فرزندانى كه قبل از بلوغ شاگردى مىكنند و مزدشان بيش از خرجشان است آيا پدرانشان بايد مقدار بيشتر را حفظ كنند و بعد از بلوغ تحويلشان دهند يا نه؟ ج - واجب است حفظ و رد در حال بلوغ.
س 93 - زنى كه مىخواهد به تحصيل خود ادامه دهد كه بعدها شغلى انتخاب كند (البته شغل حلال) ولى فعلاً ادامه تحصيل ملازم با اين است كه با مرد نامحرم رو به رو شود مثلاً در دانشگاه نزد مرد درس بخواند يا اين كه با مردها در يك كلاس باشد همچه تحصيل جايز است يا خير؟ ج - ادامۀ تحصيل در رشتههاى حلال اشكال ندارد وليكن تستّر از اجانب و خوددارى از اختلاط با آنها لازم است و اگر ادامه تحصيل مستلزم اختلاط با اجانب باشد و مفاسد دينى و اخلاقى در بر داشته باشد ترك كند.
1) - نظر به ريبه همان نظر از روى شهوت است.
س 94 - دختر و پسرهاى امروزه كه در مدارس و دبيرستانها و دانشگاهها و مؤسسات با هم معاشر هستند و براى محرميت، صيغه براى خودشان يا پدر و فرزندانشان قصد دارند جارى كنند كه اين معاشرتها حرام نباشد، چون حضرت عالى اذن پدر را در باكره احتياط واجب مىفرماييد و در اين موارد چه بسا هست كه پدرها راضى نمىشوند و يا آن كه نمىشود اذن گرفت، اجازه مىفرماييد كه اين احتياط ترك شود و بدون اذن ولىّ صيغه جارى گردد يا خير؟ و ديگر آن كه بعضى موارد هست كه پسر و دختر بههم علاقه دارند و تحصيل اذن از پدر به واسطۀ شرم و حيا و موانع ديگر مشكل است آيا ترك اين احتياط در اين صورت جايز است يا خير؟ ج - اذن پدر ساقط نمىشود بلكه اخيراً اذن پدر را شرط مىدانم به حسب فتوا.
س 95 - آيا اموالى كه مرتد بعد از ارتداد تحصيل كرده جايز است نقل و انتقال و معامله با او؟ و آيا اولاد او هم مثل ساير فرق مرتد ملى(1)حساب مىشوند و معامله با او جايز است يا خير؟ ج - اموالى كه بعد از ارتداد تحصيل كرده محكوم به ملك او است و اولاد او قبل از ارتداد به حكم مسلمان است مگر آن كه بعد از بلوغ اظهار كفر كند كه در اين صورت حكم مرتد دارد و اولاد بعد از ارتداد حكم ساير كفار را دارد و حكم مرتد را ندارد.
1) - كسى كه از پدر و مادر غير مسلمان متولد شده است ولى خودش پس از اظهار كفر مسلمان شده است و مجدداً كافر شده است.