تاریخ شخصیت و صفات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم

مشخصات کتاب

سرشناسه : صفائی حایری، عباس، 1285 - 1357.

عنوان و نام پديدآور : تاريخ شخصيّت و صفات پيغمبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم/تاریخ پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و آله / نگارش عباس صفایی حائری قمی (ره) ؛ تحقیق، تصحیح و ویرایش واحد تحقیقات مسجد مقدس جمکران.

مشخصات نشر : قم : مسجد مقدس جمکران ، 1381.

مشخصات ظاهری : 3ج (در 2 مجلد)

شابک : 60000 ریال : دوره : 964-6705-79-0 ؛ 65000 ریال (دوره، چاپ سوم) ؛ ج. 1، 2 : 964-6705-54-5 ؛ 65000ریال ( ج.1،چاپ دوم ) ؛ 65000ریال ( ج.2، چاپ دوم ) ؛ ج. 3 : 964-6705-78-2 ؛ 175000ریال: ج. 3، چاپ چهارم: 978-964-6705-78-4

يادداشت : ج. 1 و 2 (چاپ دوم: 1384).

يادداشت : ج. 1 و 2 (چاپ سوم: بهار 1385).

يادداشت : ج. 3 (چاپ سوم: 1385).

يادداشت : ج. 3 (چاپ چهارم: بهار 1388)

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. 1 ، 2. تاریخ شخصیت و صفات پیغمبر اکرم صلی و علیه و آله. .-- ج. 3. تاریخ مجاهدات پیغمبر اکرم صلی الله و علیه و آله: مبارزات دشمنان حق و چگونگی غلبه حق بر باطل.

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، 53 قبل از هجرت - 11ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم). واحد تحقیقات

رده بندی کنگره : BP22/9/ص‌66ت‌2 1381

رده بندی دیویی : 297/93

شماره کتابشناسی ملی : م‌82-7237

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

اشاره

تاريخ شخصيّت و صفات پيغمبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

مؤلف: آية اللّه شيخ عبّاس صفايى حائرى قمى رحمه‌الله

تحقيق، تصحيح، ويراستارى: واحد تحقيقات مسجد مقدس جمكران

ناشر: انتشارات مسجد مقدّس جمكران

تاريخ نشر: تابستان 81

نوبت چاپ: اول

چاپ: نگين

حروفچينى و صفحه آرايى: واحد كامپيوتر مسجد مقدّس جمكران

تيراژ: 5000 دوره

قيمت دوره: 6000 تومان

شابك: 5 - 54 - 6705 - 964

شابك دوره: 0 - 79 - 6705 - 964

مركز پخش: انتشارات مسجد مقدّس جمكران

فروشگاه بزرگ كتاب واقع در صحن مسجد مقدّس جمكران

تلفاكس: 7253340 - 0251

همراه: 09112519929

«حق چاپ براى ناشر محفوظ است»

فهرست

تاريخ شخصيت و صفات پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، جلد اول

پيشگفتار ··· 17

گزيده‌اى از زندگى مؤلف ··· 21

پيشگفتار مؤلّف ··· 23

مقدمه - 27

تأثير قرآن كريم و پيامبر اكرم در اسلامِ مسلمين و نگهدارى ايشان ··· 29

تربيت شدگان از تعاليم پيامبر و پيشرفت مسلمين ··· 34

وظيفه مسلمانان امروز ··· 38

باب اول؛ عرب پيش از اسلام - 43

چرا پادشاهان، عرب را مى‌كشتند و يا ذليل و خوار مى‌نمودند؟ ··· 47

سرپرست شدن عرب ··· 49

حكم‌فرمايان كعبه تا زمان قصىّ ··· 54

لطف حقّ و اتمام حجّت به فرستادن راهنما ··· 63

براى هدايت بشر، تنها راهنمايى كافى نيست ··· 64

دشمنان به هيچ‌وجه از دشمنى كوتاهى نمى‌كردند ··· 66

دشمنان در محسوسات نيز چشم مى‌پوشيدند ··· 67

پيامبران پاك و پاكيزه هستند ··· 81

راه‌هاى شناخت انبيا و شناختن نبوّت و راستى گفتار آنها ··· 82

مقايسه ميان تاريخ پيغمبران گذشته و پيغمبر اكرم ··· 84

محفوظ ماندن پيغمبر از آسيب دشمنان حتى پس از وفات ··· 86

عدّه‌اى از مردم مدينه در اثر اِخبار و شهادت علماى يهود و نصارى مسلمان شدند ··· 90

شناخت پيامبران از طريق معجزه ··· 99

معجزه‌ها گوناگونند ··· 100

شناخت پيامبران از راه ملاحظه قوانين آنها ··· 100

شناخت پيامبران از راه بررسى احوال آنها ··· 102

باب دوم؛ اجداد پيغمبر از آلودگى‌ها دور بودند - 103

كلام على علیه‌السلام در وصف پيامبران ··· 105

مفاخره حرب با عبد المطّلب ··· 108

مفاخره عبداللّه بن جعفر با يزيد بن معاويه ··· 109

مفاخره ابن الزبير و عبداللّه بن العبّاس ··· 109

عِلمِ نَسَب و كثرت آلودگى در طوايف عرب ··· 111

قريش در ميان عرب ··· 115

برترى عقل قريش بر طوايف عرب ··· 118

سرّ تقدّم اولاد عبد مناف ··· 119

شجاعت فرزندان عبد المطّلب ··· 119

قطره‌اى از درياى شجاعت على علیه‌السلام ··· 120

قدردانى قريش از قصىّ، جد چهارم پيغمبر ··· 123

ستم قريش و مسلمانان به حضرت فاطمه علیهاالسلام ··· 125

ابن ابى الحديد و پاسخ به يك شبهه ··· 127

تحليل و ردّ سخن ابن ابى الحديد ··· 127

سنّت حسنه قصىّ ··· 130

تفاوت ميان نظر قصىّ و سلاطين حجاز ··· 131

نقض غرض ··· 131

چرا بعضى بر ديگران مقدّم مى‌شوند؟ ··· 134

پس گرفتن سقايه و رفاده از فرزندان عبد الدّار ··· 138

دو سفر تجارتى براى قريش ··· 139

شريك شدن پادشاهان و رؤساى قبايل در سفرهاى تجارتى قريش ··· 140

هاشم اغنيا را با فقرا در دو سفر تجارتى قريش شريك نمود ··· 141

ازدواج و وفات هاشم ··· 141

جمال و موقعيّت عبد المطّلب ··· 143

عبد المطّلب و صاحب فيل ··· 144

ايمان آوردن اجداد پيامبر اكرم و ابوطالب ··· 145

جعل احاديث در عدم ايمان ابوطالب ··· 146

مناجات عبد المطّلب با خدا ··· 147

رؤياى عبد المطّلب و حفر چاه زمزم ··· 149

دشمنى قريش و سيادت عبد المطّلب ··· 151

فرزندان عبد المطّلب ··· 153

فرزندان اين عصر و فرزندان عصر عبد المطّلب ··· 154

استغاثه حذافه به عبد المطّلب ··· 156

مقايسه عبد المطّلب و ابوسفيان ··· 159

عبداللّه، پدر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 160

ابوطالب و حمايت از پيغمبر ··· 161

محصور شدن بنى هاشم در شعب ابوطالب ··· 162

وفات ابوطالب موجب هجرت پيغمبر گرديد ··· 163

علت علاقه شديد ابوطالب به پيغمبر ··· 166

قضيّه قصيده لاميّه ··· 167

چرا قريش به قتل ابوطالب و پيغمبر اقدام نمى‌كرد؟ ··· 168

منشأ علاقه ابوطالب به پيغمبراكرم ··· 173

باب سوم؛ تولد پيغمبر اكرم در عام الفيل - 177

دروغ زهرى و يا بسته شده به زهرى ··· 180

چرا عبد المطّلب سرپرستى پيغمبر را به ابوطالب واگذار كرد؟ ··· 183

مرد يهودى با ديدن پيغمبر غش كرد ··· 184

حسادت اهل كتاب ··· 186

نقل وقايع وقت ولادت از ابان بن عثمان ··· 186

چرا شيعه كتاب ابان بن عثمان را محافظت نكرد؟ ··· 188

اولين مسافرت پيغمبر به شام ··· 188

دروغى آشكار براى پايين آوردن مقام ابوطالب ··· 192

اشاره‌اى مختصر به قصه صاحب زنج ··· 195

ترحم اهل بغداد بر معاويه ··· 196

حلف الفضول ··· 198

جلوگيرى از تعدى اشراف قريش و شركت پيغمبر در حلف الفضول ··· 199

مخالفت بنى اميه با پيمان حلف الفضول ··· 201

ارجاع دعواى نصب حجر الاسود به پيغمبر ··· 203

سرّ ازدواج حضرت خديجه با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 207

فضايل خديجه ··· 207

ازدواج پيغمبر؛ خطبه ابوطالب ··· 215

باب چهارم؛ عصمت پيغمبر قبل از بعثت - 219

بعثت پيغمبر و مخفى شدن آن حضرت ··· 228

سنگينى بار رسالت ··· 231

اعتراض بر مفسرين ··· 233

بدگويى‌هاى كفّار از پيغمبر ··· 235

علم امام و علم پيغمبر ··· 239

تقاضاى اصلاح تفاسير ··· 243

مقايسه ميان موسى و پيغمبر اسلام ··· 245

كلام معاويه به مغيره ··· 246

فرمان لعن معاويه توسط مأموران ··· 247

وِزر، گناه نيست ··· 248

بشارت به فتح و پيروزى ··· 249

اختلاف كلمه و ريشه آن ··· 251

دعوت پيغمبر از فرزندان عبد المطّلب ··· 253

پيامبر و تعيين وصى و جانشين ··· 254

نامه اميرالمؤمنين به محمد بن ابى‌بكر ··· 256

نامه محمد بن ابى‌بكر به معاويه ··· 261

پاسخ معاويه به محمد بن ابى‌بكر ··· 262

دعوت و تأثير آن ··· 264

تأسيس حزب اللّه ··· 270

علّو ايمان مصعب بن عمير ··· 271

توهّم عادل بودن همه صحابه ··· 276

جمع بين آيات مدح و ذمّ صحابه! ··· 277

صحابه فرارى چگونه مى‌توانند مشمول اين آيه باشند؟ ··· 279

گفت و گوى اَنس بن نضر با فراريان اُحد ··· 280

كلام ابو سفيان با حمزه ··· 282

جنگ موته و فرار خالد ··· 283

جهات نادرستى اين خبر و دروغ منافقين ··· 285

منافقان و علت جعل اكاذيب ··· 286

قضاوت و تشخيص حق از باطل ··· 287

چرا منافقين مقام جعفر و عبداللّه بن رواحه را پايين آوردند؟ ··· 288

باب پنجم؛ مهاجرت گروهى از مسلمانان به حبشه - 291

چرا مسلمانان به حبشه هجرت كردند؟ ··· 294

چرا جعفر بن ابى طالب و برخى مهاجرين تا سال هفتم در حبشه ماندند؟ ··· 295

تعداد مهاجرين به حبشه و علت بازگشت عده‌اى به مكه ··· 296

علل نادرستى نقل واقدى ··· 298

شواهد دروغ بودن قضيه ··· 301

توجيه امرى باطل با باطلى ديگر ··· 307

حقيقت امر چيست؟ ··· 311

چرا دروغ‌ها ساخته شد؟ ··· 312

اعتراض به صاحب كتاب «المثل الكامل» ··· 314

اقدام قريش براى برگرداندن مسلمين از حبشه ··· 316

نجاشى عمرو عاص را زد و تهديد كرد ··· 321

چگونگى ورود جعفر و يارانش بر پادشاه حبشه ··· 321

حُسن خدمات جعفر و جزاى منافقين به او ··· 324

جعفر چگونه دفاع نمود؟ ··· 325

مسلمان شدن نجاشى به دست جعفر ··· 326

سرپرستى جعفر بن ابى طالب ··· 326

نامه پيامبر به نجاشى در موقع هجرت به حبشه بود ··· 328

كينه و دشمنى عمرو بن عاص با جعفر ··· 330

موقعيت جعفر و مظلوميت او ··· 331

به راستى محدثين به چه علت اين مطلب خلاف واقع را مى‌گفتند؟ ··· 333

حديث مسلم ··· 337

اعتراض عمر به اسماء ··· 337

باب ششم؛ اصرار پيغمبر بر دعوت و مقاومت قريش - 341

شدّت آزار قريش و حمايت ابوطالب ··· 345

دعوت پيغمبر از قبايل و افراد عرب در موسم حج و عمره ··· 346

علت توقف پيغمبر در مكّه ··· 347

هجرت‌هاى پيغمبر به گفته ابن ابى الحديد ··· 348

سرّ مسافرت پيغمبر به طائف ··· 351

مذاكره گمراهان طائف با پيغمبر ··· 353

گفت و گوى پيغمبر با «عداس» ··· 354

اهتمام پيامبر به تبليغ و ضعف تبليغ مسلمين در عصر حاضر ··· 355

دعوت پيغمبر از بنى‌عامر ··· 357

دعوت پيامبر از سُويد بن صامت ··· 358

فاصله زمانى هجرت پيغمبر به مدينه و وفات ابو طالب ··· 361

فاصله زمانى اسلام آوردن اولين نفرات انصار و بيعت عقبه ··· 366

ترجيح نقل على بن ابراهيم ··· 367

سرعت رواج اسلام در مدينه ··· 368

اولين مسلمان ··· 370

جهالت قريش و مبارزه آنان با پيغمبر ··· 371

اختلاف در تعداد گروه اول و وجه جمع ··· 372

چرا محمد بن اسحاق نام ابوالهيثم را ذكر نكرد؟ ··· 373

كشف جناب سيوطى تعدد طلحة بن عبيد اللّه تيمى قرشى صحابى ··· 375

سرّ اختلاف در سابقين به اسلام ··· 379

زحمات مصعب در راه پيشرفت اسلام ··· 379

دعوت مصعب از اسيد بن حضير و سعد بن معاذ ··· 381

اسلام آوردن طايفه اوس بعد از طايفه خزرج بود ··· 382

تأثير خُلق خوش مبلّغ شهير اسلامى در اسلام آوردن سعد بن معاذ ··· 382

فعاليت‌هاى پر نشاط مسلمين صدر اسلام ··· 384

خاموشى و سكوت مرگبار مسلمين در عصر حاضر ··· 385

عظمت پيغمبر اسلام و تأثير او در تربيت انسان‌هاى طغيانگر ··· 386

باب هفتم؛ اتحاد انصار با يكديگر، مواسات آنها با مهاجرين و فرمان هجرت به مدينه - 389

چرا پيغمبر جزء آخرين مهاجرين بود؟ ··· 392

خطابه پيغمبر و تعهد انصار به حمايت از پيغمبر در عقبه ··· 392

يقين پيغمبر به فتح و پيروزى ··· 393

تعيين نقبا و تفسير نقيب ··· 395

عمل سعد بن عباده پس از رحلت پيغمبر، خلاف عهد بود ··· 398

پناه دادن، وسيله نجات بود ··· 403

پناه خواستن پيغمبر هنگام بازگشت از طايف ··· 403

پناه دادن پيغمبر به مشركين براى شنيدن قرآن ··· 405

ملحق شدن على به پيغمبر در قُبا ··· 407

توقف پيغمبر در قبا تا رسيدن على علیه‌السلام ··· 408

تجليل پيغمبر از على علیه‌السلام ··· 409

اتحاد اوس و خزرج، خواست خدا بود ··· 410

كلام عبداللّه بن اُبىّ به پيغمبر اسلام ··· 412

دو حديث جعلى در فضيلت عمر بن خطاب ··· 414

كيفيت ورود پيغمبر و نزول او بر ابوايوب انصارى ··· 420

مشكلات پيغمبر پس از ورود به مدينه ··· 421

يارى نمودن و ارث بردن مسلمانان از يكديگر ··· 436

مصادره اموال مسلمانان توسط مشركين ··· 437

سهم انصار از پيروزى‌ها ··· 445

حل مشكلات پيغمبر ··· 446

ضعف مسلمين در برابر مشركين قريش ··· 447

تشكيل گروهى در برابر مشركان از سوى پيامبر ··· 452

چرا مشركين در صدد جلوگيرى از پيغمبر بر نيامدند؟ ··· 453

مسجد پيغمبر و كيفيت بناى آن ··· 456

پيش‌بينى پيغمبر درباره قتل عمار توسط گروهى ظالم ··· 459

تاريخ شخصيت و صفات پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، جلد دوم

باب هشتم؛ تعليمات پيغمبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم - 467

تقوا؛ ملاك فضيلت و افتخار ··· 470

حكايت ··· 472

ارزش توانگر و فقير نزد پيامبر ··· 474

ارج نهادن به سخاوتمندى ··· 477

سخاوت جعفر بن ابى طالب و عبد اللّه ··· 478

قناعتِ در دنيا و تشويق به آخرت ··· 480

همت بلند داشتن در هنگام دعا ··· 483

تربيت اصحاب ··· 486

شرط ضمانت بهشت ··· 489

عظمت خداوند در نزد بندگان ··· 489

درخواست حاجت فقط از خداوند ··· 493

برترين اعمال ذكر خداست ··· 495

راه نجات از فقر و پريشانى ··· 498

اول تدبير كار آن‌گاه توكل بر خدا ··· 499

راهنماى بهشت ··· 502

ناديده گرفتن گناهان ··· 508

فكر و انديشه قبل از هر كارى ··· 509

ارزش فرو نشاندن غضب ··· 511

قويترين مردم كيست؟ ··· 513

ارزش تقدير و تشكر ··· 515

به بدهكار مهلت دهيد ··· 517

بندگان خوب خدا ··· 519

اشرار امت ··· 520

خوش باورى نسبت به خداوند ··· 521

ثواب در پرتو اطاعت خداوند ··· 524

راه و رسم دوست يابى ··· 526

مشورت با عاقل ··· 527

با فضيلت‌ترين مردم ··· 530

وفاى به عهد ··· 531

اخلاق پسنديده ··· 532

مكر و نيرنگ ··· 535

نشانه‌هاى منافق بودن ··· 537

پنهان نماندن چيزى از خدا ··· 539

عيب جويى و خورده‌گيرى بر ديگران ··· 541

قهر و آشتى! ··· 542

سخن چين، بدترين مردم! ··· 543

بدعت‌گزاران را رسوا كنيد ··· 545

پيامبر در ميان فقراء و تهيدستان ··· 547

دل نبستن به دنيا ··· 549

تشويق به احسان و نيكى ··· 551

حسن خلق و پاكيزگى باطن ··· 552

همسايگان را ميازاريد ··· 554

باب نهم؛ حُسن معاشرت پيغمبر با مسلمانان - 557

حكايت روغن فروشى كه به پيغمبر اكرم علاقمند بود ··· 561

يكى ديگر از خصايص پيغمبر اكرم ··· 562

ازدواج جويبر با دختر شيخ طايفه بنى بياضه ··· 563

نكاتى كه از اين حديث شريف فهميده مى‌شود ··· 565

حكايت سعد و عاقبت كار او ··· 568

ترغيب پيغمبر به سعى در رفع حوايج مسلمين ··· 570

عيادت پيغمبر اكرم از سلمان ··· 572

عيادت پيغمبر از جوان يهودى ··· 575

شركت پيغمبر در تشييع جنازه سعد بن معاذ ··· 577

باب دهم؛ رفتار پيغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نشانه پيغمبرى است نه پادشاهى - 589

مكالمه پادشاه روم با ابو سفيان ··· 592

سابقه نداشتن پيغمبرى در ميان قوم عرب ··· 594

تكذيب رسالت «خالد بن عيسى» ··· 594

كلام اميرالمؤمنين علیه‌السلام درباره زهد پيغمبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ··· 596

مقايسه ميان پيغمبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و حضرت سليمان علیه‌السلام ··· 598

خانه و اثاث خانه پيغمبر اكرم ··· 599

رفتن پيغمبر به بازار و خريدن لباس ··· 600

فرش و متكاى پيغمبر ··· 606

طعام پيغمبر ··· 607

تخيير ازواج پيغمبر ··· 609

تواضع پيغمبر ··· 610

ورود به مجالس ··· 613

سرّ محبوبيّت پيغمبر در قلوب مسلمانان ··· 618

حكايت يهودى طلبكار ··· 619

صبر پيغمبر ··· 621

اشاره به تفسير نون و القلم ··· 625

آيات در مكه نازل شد ··· 629

مدارا و صبر پيغمبر اكرم بر ناملايمات وارده از طرف مسلمان‌ها ··· 631

سرّ مدارا نمودن پيغمبر با منافقين ··· 635

مشورت پيغمبر با اصحاب ··· 636

مأمور شدن پيغمبر به سختگيرى با منافقين ··· 638

اذيت و آزار يهود به پيغمبر اكرم ··· 645

صبر بر طاعت و اهميت نماز در اسلام ··· 647

موقعيت و جايگاه نماز در دين اسلام ··· 650

اصرار پيغمبر بر نماز ··· 651

مناجات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در شب تاريك ··· 653

كيفيت نافله خواندن پيغمبر در شب‌ها ··· 655

مناجات نيمه شب پيغمبر و گفت و گو با عايشه ··· 657

استغفار و حمد پيغمبر ··· 659

كيفيت روزه گرفتن پيغمبر و سرّ اختلاف آن ··· 660

جود و سخاوت پيامبر ··· 663

عفو پيغمبر ··· 670

خيرخواهى پيغمبر اكرم براى عموم بشر ··· 677

مقايسه ميان پيغمبر اكرم و ساير پيغمبران ··· 679

پاسخ به چند سؤال ··· 681

شجاع كيست و شجاعت چيست؟ ··· 692

خطراتى كه متوجه پيغمبر شده بود ··· 700

باب يازدهم؛ بخشى از تصورات و اعتراضات دشمنان

درباره پيغمبر اكرم، قرآن و دين اسلام - 708

باب دوازدهم؛ رحلت پيغمبر و علّت آن - 759

بيرون كردن بزرگان مهاجر و انصار از مدينه به سرپرستى اسامه توسط پيغمبر··· 762

چرا ماندند و نرفتند؟ ··· 764

دفاع قاضى القضات و پاسخ سيد مرتضى ··· 766

اعتراض به ابن ابى الحديد ··· 768

نماز خواندن ابوبكر به جاى پيغمبر ··· 770

نظر ما درباره دو نقل طبرى ··· 771

به شك افتادن ابن ابى الحديد از روايت طبرى ··· 775

طلب نمودن على علیه‌السلام توسط پيغمبر ··· 775

وصيت پيامبر بنابر روايت شيخ مفيد ··· 776

دوات و لوح خواستن پيغمبر ··· 777

حديث مجعول در فضيلت ابوبكر در مقابل آن حديث صحيح ··· 780

استغفار پيغمبر براى اهل بقيع و خطبه آن حضرت در مسجد ··· 782

استغفار براى اهل بقيع به نقل از طبرى ··· 782

قضاوت بين دو نقل ··· 784

خطبه پيغمبر بنابر نقل طبرى ··· 786

نقل ابن مسعود درباره وصيت نمودن پيغمبر در يك ماه پيش از رحلت ··· 787

تعجب ابن ابى الحديد ··· 788

انواع عداوت دشمنان با اميرالمؤمنين علیه‌السلام ··· 793

سَر مبارك پيغمبر در هنگام رحلت در دامن چه كسى بود؟ ··· 798

چه كسى پيغمبر را غسل داد؟ ··· 799

روايت عايشه و دلايل نادرستى آن ··· 801

چه وقت مشغول به تجهيز پيغمبر شدند؟ ··· 803

در مورد كيفيت نماز بر پيغمبر اكرم ··· 806

محل و زمان دفن پيغمبر اكرم ··· 807

اميرالمؤمنين در فراغ پيامبر ··· 811

تسليتى از جانب خداوند ··· 813

رحلت پيامبر؛ آغاز انحراف و تجمع در سقيفه بنى ساعده ··· 815

لزوم تعيين خليفه براى نجات مسلمين از گمراهى - 821

علت مخالفت قريش با على علیه‌السلام و همراهى ايشان با ابوبكر ··· 824

قريش چگونه فضايل على علیه‌السلام را واژگون نمود؟ ··· 829

سخن باطل ابن ابى الحديد ··· 829

سخن ديگر ابن ابى الحديد و ابطال آن ··· 833

دشمنى قريش با اهل بيت علیهم‌السلام ··· 839

حكايت اوّل ··· 837

حكايت دوم ··· 838

دشمنى خلفاى بنى عباس با اهل بيت علیهم‌السلام ··· 839

جلد اول

پيشگفتار

با نگاه ويژه به انسان و جهان، مى‌توانيم حقيقت و حركت تاريخ را شناسايى نماييم، زيرا تاريخ، محصول برخورد انسان و جهان است. تاريخ مجموعه‌اى است قانونمند و هدفدار كه بر اساس سنت‌هاى لايتغير الهى، زمان را درمى‌نوردد و ارزشهاى درونى خويش را آشكار مى‌سازد.

انسان موجودى است انتخاب گر، كه در برخورد با موضوعات مختلف، بر اساس تركيب ويژه‌اى كه خداوند در نهاد او تعبيه كرده موضع‌گيرى نموده و شرايط و وضعيت جديدى را براى خود و ديگران ايجاد مى‌نمايد. جهان نيز پديده‌اى است قانونمند و هدفدار كه تمامى عناصر آن به صورت هماهنگ به سوى مبدأ هستى در حركت مى‌باشند.

انسان در برخورد با اين هستى متقن، كه از قانون، هماهنگى، زيبايى، قدر و اندازه، و اجل برخوردار است نمى‌تواند بى تفاوت باشد و بايد وضعيت و جايگاه خويش رادر ساختار حركت منظم تاريخ مشخص نمايد.

اينجاست كه نوع موضع‌گيرى انسان در برخورد با اين مجموعه قانونمند مى‌تواند چهره دقيق شخصيتى او را نمودار سازد. در اين رابطه اگر انسان هماهنگ با نظام هستى حركت كند مؤمن، و اگر با اين نظام هدفدار درگير شود و در عرض آن حركت كند كافر، و اگر برخوردى دوگانه با اين جريان مستمر داشته باشد مذبذب و منافق است.

بديهى است كه چهره‌هاى فوق با توجه به نوع برخوردشان با نظام هستى، در مقابل يكديگر قرار مى‌گيرند و هويت واقعى دو جبهه حق و باطل را نشان مى‌دهند. كفر و ايمان در اين دو جبهه در مقابل يكديگر قرار مى‌گيرند. كفر در سه چهره «طاغوت، ملأ، مترف» رخ نشان داده و با تمام امكانات در مقابل مدعيان حق، صف آرايى مى‌نمايد. و از طريق قتل، غارت، ظلم و بيداد سعى مى‌كند نور فروزان الهى را خاموش نمايد تا قدرت، ثروت و لذت دنياى خويش را تأمين نمايد. اما قوانين و سنت‌هاى لايتغير الهى كه حاكم بر نظام جهان و تاريخ است اجازه نمى‌دهد اين خفّاشان كوردل به پيروزى و بقاى جاودانه برسند كه سنت الهى، باطل را رفتنى مى‌داند و ظهور جاودانه حق را نويد مى‌دهد، چرا كه «جاء الحق و زهق الباطل انّ الباطل كان زهوقا».

فشار سيزده ساله ابوسفيان‌ها بر پيامبر گرامى اسلام در مكه، و برپايى جنگ‌هاى متفاوت و پى در پى كفار و يهود با پيامبر در مدينه، و توطئه‌هاى منافقين داخلى در مكه و مدينه، نه تنها نتوانست كفر را حاكم نمايد كه زمينه سقوط آن را فراهم كرد و اسلام چهره ملكوتى خويش را در قامت رعنا و شخصيت مستحكم و با صلابت و مهربان و صميمى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نشان داد.

تاريخ زندگى و شخصيت پيامبر اسلام مى‌تواند در بستر تاريخ جاودانه باشد و به همه انسانها خاصه پويندگان طريق عشق و فضيلت و فلاح و رشد، درس زندگى و بقاء و جاودانگى را بياموزد. امت اسلام بيش از هر زمان ديگرى به هويت حقيقى خويش نيازمند است و اين هويت در چهره نورانى و غيور و با صلابت و با عزّت پيامبر خدا به خوبى آشكار است لذا به استناد «ولقد كان لكم فى رسول اللّه اسوة حسنة» شخصيت پيامبر اسلام نور تابانى است كه براى همه نسل‌ها مى‌تواند هدف و مقصد و راه را روشن كند و كشتى گمشده و به گِل نشسته انسانى را در درياى طوفانى حوادث واقعه، به ساحل امن و نجات برساند.

پس شناخت پيامبر و نوع برخورد آن حضرت با حوادث مى‌تواند مسلمانان را از ذلت به عزّت، و از وابستگى به استقلال، و از پژمردگى به نشاط، و از سستى و زبونى به

تلاش و مبارزه دائمى جهت رسيدن به قله‌هاى رفيع ارزشهاى الهى رهنمون سازد و بالاخره گام بزرگى است جهت شناخت دقيق اسلام و پيامبر، و هشدارى است به ما كه زمانه را باز شناسيم و نقاط ضعف را بشناسيم و از هويت واقعى خويش كه در درك خالص تاريخ صدر اسلام نهفته است دفاع كنيم، كه اين بازبينى و دفاع مى‌تواند مسلمين را سازماندهى نموده تا حركت خود رادر جهت تعجيل در فرج شكل دهندو لحظه به لحظه ارزش‌هايى بيافرينند.

كتاب حاضر كه اثر ارزشمند دانشمند و مورخ و تحليل گر بزرگ تاريخ اسلام، مرحوم آيه‌اللّه حاج شيخ عباس صفايى حائرى است و قبلاً در سالهاى 1373 و 1379 هجرى قمرى در دو عنوان به نامهاى 1 - تاريخ شخصيت پيامبر اسلام. 2 - تاريخ مجاهدات پيامبر اسلام منتشر شده توسط واحد تحقيقات مسجد مقدّس جمكران مجددا تحقيق، تصحيح و ويرايش - با حفظ امانت - گرديده و به صورت يك مجموعه كامل در دو جلد تقديم پژوهشگران تاريخ اسلام مى‌گردد تا تاريخ خالص صدر اسلام را بشناسند و زواياى آن را دقيقا مورد شناسايى قرار دهند.

كتاب فوق با شواهد مستند و ارزشمند، ضمن بررسى زمينه تولد اسلام در جزيرة العرب، وضعيت جامعه قبل از اسلام را بررسى و تحليل نموده و نيز با معرفى شخصيت اصيل پيامبر گرامى اسلام، برخورد اسلام را در مصاف با ديوسيرتان زشت خو، مورد بررسى و دقت نظر قرار مى‌دهد؛ و نحوه برخورد و نوع مديريت پيامبر را در موضع‌گيريهاى مختلف در مقابل مشركين،منافقين و كفار به صورت بسيار مستند ترسيم مى‌نمايد؛ و نيز نوع چگونگى برخورد آن حضرت را با امت، جهت آگاه نمودن مردم به حوادث بعد از خود را به خوبى بررسى مى‌كند و چهره والاى اميرالمؤمنين علیه‌السلام را در كنار پيامبر به عنوان وصى و جانشين برحق آن حضرت به خوبى آشكار مى‌نمايد.

در مجموع، اين كتاب سعى دارد ضمن نجات و تطهير تاريخ اسلام از تحريف و انحراف، تاريخ خالص صدر اسلام و چگونگى برخورد پيامبر را از هر نظر مورد بررسى قرار دهد. بديهى است نشان دادن اين برهه از تاريخ مى‌تواند تلاش خالصانه و صميمانه

پيامبر را براى رشد نهال اسلام نمودار سازد كه «لَقَدْ جائَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حريصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنينَ رَئُوفٌ رَحيمٌ».⁽¹⁾

مقايسه اين تلاش در مقابل تلاش مسلمانان امروز مى‌تواند نقاط ضعف و قوت را نشان دهد و ايشان را در مسير صراط مستقيم الهى كه همان عبوديت حق مى‌باشد رهنمون سازد.

در اينجا بجاست كه از زحمات خالصانه پژوهشگران عزيز، آقايان مصطفى واسعى، كاظم ملايى و محمد باقر مقدسيان كه در تحقيق و تصحيح و ويرايش اين كتاب و دو اثر ارزشمند ديگر اين مؤلف به نام‌هاى «تاريخ اميرالمؤمنين علیه‌السلام » و «تاريخ سيد الشهدا علیه‌السلام » نقش فعالى داشته‌اند صميمانه تشكر نماييم، خداوند اين زحمات را ره توشه دنياو آخرت ايشان قرار دهد.

بدان اميد كه الطاف خداوند متعال و عنايات حضرت وليعصر «ارواحنا فداه» شامل حال‌مان شده و با بازگشت به خويشتن واقعى خويش، و با الهام خالصانه از تاريخ صدر اسلام بتوانيم در بستر انقلاب اسلامى ايران زمينه ساز ظهور دولت حقه و شكوهمند آن جان جانان و يگانه دوران، حضرت صاحب الزمان باشيم.

«اللهم انّا نرغب اليك فى دولة كريمة تعزّ بها الاسلام واهله

وتذلّ بها النّفاق و اهله وتجعلنا فيها من الدّعاة الى طاعتك

والقادة الى سبيلك و ترزقنا بها كرامة الدّنيا و الاخرة».

واحد تحقيقات مسجد مقدّس جمكران

28 صفر 1423

بهار 1381

گزيده‌اى از زندگى مؤلف

مرحوم آية اللّه حاج شيخ عباس صفايى حائرى فرزند آية اللّه شيخ محمّد على صفائى حائرى (ره) در شب جمعه بيستم صفر 1332 هجرى قمرى در شهر سامراء در جوار امامين همامين عسكريين علیهم‌السلام ديده به جهان گشود.

وى كه از هوش سرشار و استعدادى قوى برخوردار بود. پس از گذراندن ايام كودكى و همراه با مرحوم والدشان به كربلا، هجرت نمودند و در مزار حضرت ابا عبد اللّه علیه‌السلام مشغول فراگيرى قرآن و علوم دينى شد.

ايشان پس از يادگيرى قرآن و خواندن كتاب گلستان سعدى، خط و قسمتى از علوم مقدماتى حوزه را نزد حاج شيخ على اكبر نايينى و آشيخ جعفر دشتى و آشيخ ابوالقاسم خويى كه از علماى بزرگ آن زمان در كربلا بودند، تحصيل كرد. پس از مدتى همراه خانواده‌شان به قصد زيارت حضرت ثامن الحجج، به وطن پدرى يعنى ايران هجرت كرده و در شهرستان قم ساكن شدند.

استاد ايشان در فقه و اصول مرحوم والدشان آية اللّه شيخ محمّد على صفايى حائرى بود كه از شاگردان مرحوم ميرزاى بزرگ شيرازى و از علماى زبده آن زمان به حساب آمده و صاحب حاشيه‌اى بر كفايه مرحوم آخوند خراسانى بوده و مرقد مطهرشان در شهر مقدّس قم واقع در حرم حضرت معصومه علیهاالسلام مى‌باشد.

از ايشان نوشته‌هاى متعددى در زمينه‌هاى تاريخى، فقهى و اصولى به يادگار مانده

كه بعضى از آنها به زيور چاپ آراسته شده است.

در قسمت تاريخ: 1 - تاريخ امير المؤمنين علیه‌السلام در دو جلد. 2 - تاريخ سيد الشهداء در يك جلد. 3 - تاريخ حضرت رسول اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم (كتاب حاضر) در دو قسمت تاريخ شخصيت پيامبر و تاريخ مجاهدات ايشان، از كتاب‌هايى هستند كه در زمان حيات ايشان چاپ و هم اكنون نيز با طرحى نو و زيبا توسط انتشارات مسجد مقدّس جمكران تجديد چاپ شده است. كتب مذكور از هر جهت نفيس و پرارزش مى‌باشد زيرا مؤلف محترم در تحليل وقايع و متشابهات تاريخى، آن هم با استناد به روايات، از ويژگى‌هاى خاص و قدرت و دقت بسيار بالايى برخوردار است.

در علم فقه از ايشان مباحثى درباره طهارت، خمس، زكات، نكاح، ارث و غيره و حواشى استدلالى بر كتاب عروة الوثقى و شرايع الاسلام باقى مانده است و مباحثى در علم اصول و حواشى ايشان بر كتاب مرحوم آخوند خراسانى، به يادگار مانده كه تاكنون به چاپ نرسيده است.

ايشان به خاطر دلسوزى و درد دينى كه داشتند صاحب ردّيه‌اى بر كتاب و مباحث كسروى تبريزى و اسرار هزار ساله حكمى زاده مى‌باشند كه در آن زمان از مباحث روز جامعه بوده است.

مرحوم آية اللّه حاج شيخ عباس صفايى حائرى كه شخصيتى نويسنده، اديب، خطيب و معلم اخلاق بود سرانجام پس از عمرى پر بركت كه در راه خدا، اسلام و مسلمين سپرى نمود، در دوازدهم آبان 1357 هجرى شمسى در سن 66 سالگى ديده از جهان فرو بست و دار فانى را وداع گفت. خداوند روح اين عالم بزرگوار و فرزند فاضلش حضرت حجه‌الاسلام والمسلمين آقاى حاج شيخ على صفائى را با محمّد و آل محمّد صلوات اللّه عليهم اجمعين محشور فرمايد.

ناشر

پيشگفتار مؤلّف

بعد الحمدللّه جلّ جلاله و الصّلاة على افضل رسله محمّد و عترته الطّاهرين و اللّعن على اعدائهم اجمعين چنين گويد اين بنده فانى «عبّاس صفايى حايرى»: اين كتاب، تاريخ پيغمبر اكرم و بيان صفات و شخصيّت و كيفيّت دعوت آن سرور و پاسخ به قسمتى از اعتراضات دشمنان است. قسمت مبارزات و مجاهدات آن حضرت با دشمنان دين - مشركين و اهل كتاب و منافقين - را قبلاً نوشته‌ام، و بحمد اللّه به طبع رسيده است.

در اين كتاب اشاره‌اى به حالات چند تن از اجداد پيغمبر اكرم نموده‌ام، و متعرض احوال ازواج و اولاد و اصحاب و سخنان و معجزات آن سرور نشده‌ام.

هدف من در اين كتاب دو چيز بوده است:

اوّل: آن‌كه تا حدّى از خيانت‌هاى منافقين پرده بردارم؛ منافقين كه خطرناك‌ترين دشمنان پيغمبر اكرم بوده و سال‌ها مشغول تخريب و زير و رو كردن اُمور داخلى بودند كه:

«حَتّى جاءَ الحَقُّ وَ ظَهَرَ اَمرُ اللّه‌ِ وَ هُم كارِهونَ»⁽¹⁾

«تا حق آمد و امر خدا آشكار شد، در حالى كه آنان ناخشنود بودند»

پس از وفات پيغمبر اكرم نام و نشان اين گروه هم از بين رفت، تا آن‌كه خلافت به اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليهماالسلام رسيد، در اين وقت مجددا نام مبارك آن حضرت به ميان آمد، و معلوم شد كه منافقين جماعتى نوپا و تازه بنيان نبوده‌اند.

آرى جهت ندارد كه با وفات پيغمبر منافقين همگى مؤمن شوند، مگر وجود آن

سرور موجب نفاق ايشان بود كه پس از وفات او نفاق ايشان مبدّل به ايمان گرديد؟

حال بايد ديد اين جماعت در اين مدّت چه مى‌كردند؟ و به چه كارى مشغول بودند؟

اين جماعت كه پس از وفات پيغمبر روى كار آمدند، و مصدر اُمور و متّصدى شغل‌هاى حسّاسى شده بودند، مصلحت ديدند كه اظهار اسلام نموده و بدون آن‌كه به سلطنت ايشان لطمه‌اى وارد شود، مقام پيغمبر اكرم را پايين آورند، و اميرالمؤمنين على علیه‌السلام را كنار زده و او را از ميدان خلافت و سياست دور نمايند آنها در اين امر كوتاهى ننموده و با تمام توان به اين مصلحت اقدام نمودند، چنان‌كه اميرالمؤمنين علیه‌السلام فرمود:

«اللهم انّي استعديك على قريش و من اعانهم، فانّهم قد قطعوا رحمي، و اكفئوا انائي و اجمعوا على منازعتي حقّا كنت اولى به من غيري».

تا آنجا كه مى‌فرمايد:

«فنظرت فاذا ليس لي رافد، و لا ذابّ و لا مساعد الاّ اهل بيتي فضننت بهم عن المنيّة . . .»⁽¹⁾

و نيز مى‌فرمايد:

«اللهم انّي استعديك على قريش و من اعانهم فانّهم قطعوا رحمي، و صغّروا عظيم منزلتي، و اجمعوا على منازعتي امرا هو لي».⁽²⁾

اين گروه تا مى‌توانستند به وسيله ايادى خود تاريخ پيغمبر اكرم را آلوده كردند، آنها يا فضايل اميرالمؤمنين علیه‌السلام را منكر شدند، يا به ديگران بخشيدند، و براى آن سرور نظاير و اقرانى قرار دادند، و عظمت آن سرور را كه در زمان پيغمبر اكرم مسلّم شده بود، و همه آن را مشاهده مى‌نمودند محو كردند، و آن بزرگوار را در نزد همه مسلمانان كوچك نموده و عيب‌هايى براى او تراشيدند.

آثار آن منافقين در كتاب‌ها هنوز ثابت است، و هنوز نويسندگان كوركورانه از

منافقين تبعيّت نموده و گمراهى مسلمانان را فراهم مى‌آورند! من در اين قسمت از تاريخ با تأييدات خداوند متعال قسمتى از پرده‌هاى تاريكِ بافته شده منافقين را بالا زده يا پاره كرده‌ام و خيانت‌هاى ايشان را روشن نموده‌ام، و اميدوارم كه در «تاريخ اميرالمؤمنين علیه‌السلام » موفق به تتميم اين عمل گردم.

دوّم: آن‌كه تا حدّى اشاره به كيفيّت دعوت و تبليغ پيغمبر اكرم و زحمات شبانه روزى آن سرور و سرّ محبوبيت و موقعيّت او نمايم، تا مبلغين از اين راه وارد شوند و اقتدا به آن وجود اطهر نمايند، كه: «لَقَد كانَ لَكُم في رَسولِ اللّه‌ِ اُسوَةٌ حَسَنَةٌ . . .⁽¹⁾قطعا براى شما در [اقتدا به] رسول خدا سرمشقى نيكوست»

من از بيان سرّ ترقّى و عظمت مسلمين در صدر اول اسلام و انحطاط آنها در عصر حاضر كوتاهى نكردم، و اميدوارم كه مسلمانان به خود آمده و اين سستى و ضعف را كنار گذارند، بيدار شوند و در صراط مستقيم حركت كنند تا خداوند راضى شود و به سعادت رسند.

سخن آخر اين‌كه اين كتاب را مشتمل بر يك مقدّمه، يك خاتمه و دوازده باب نمودم.

مقدمه

اشاره

] تأثير قرآن كريم و پيامبر اكرم در اسلامِ مسلمين و نگهدارى ايشان

] تربيت شدگان از تعاليم پيامبر و پيشرفت مسلمين

] وظيفه مسلمانان امروز

تأثير قرآن كريم و پيامبر اكرم در اسلامِ مسلمين و نگهدارى ايشان

خداوند عز و جل مى‌فرمايد:

«وَ كَيفَ تَكفُرونَ وَ اَنتُمْ تُتلى عَلَيكُم آياتُ اللّه‌ِ وَ فيكُمْ رَسولُهُ وَ مَنْ يَعتَصِمْ بِاللّه‌ِ فَقَدْ هُدِىَ اِلى صِراطٍ مُستَقيمٍ».⁽¹⁾

«و چگونه كفر مى‌ورزيد، با اين‌كه آيات خدا بر شما خوانده مى‌شود و پيامبر او ميان شماست؟ و هر كس به خدا تمسّك جويد، قطعا به راه راست هدايت شده است»

از اين آيه شريفه روشن مى‌شود كه وجود پيغمبر اكرم تا چه اندازه موجب حفظ مسلمانان و مصونيّت آنها از ارتداد بوده است، و چنين نبوده كه كسى به محض اين‌كه مسلمان شد، و حقّانيت دين حنيف بر او ثابت گرديد ديگر برگشت از دين نداشته باشد.

قرآن كريم و پيغمبر اكرم هر دو موجب اسلامِ مسلمين و بقاى ايشان بر دين بودند، به همين خاطر مسلمانان امروز كه پيغمبر را نديده‌اند به كفر نزديك‌تر از مسلمانان عصر

آن سرور هستند.

از طرف ديگر، از قرآن كريم - اگر چه قرائت مى‌شود - آنگونه كه شايسته است استفاده نمى‌شود، اين يا از اين جهت است كه مردم آشنا به زبان آن نيستند، و يا آن‌كه

غالبا با تأمّل و تفكّر خوانده و شنيده نمى‌شود؛ چه بسا كه از زبان بگذرد و در دل جاى نگيرد.

پس در حقيقت چون تلاوت آيات و پيغمبر و خليفه او، هيچ‌كدام در ميان مسلمانان امروز نيست، اسلام واقعى بسيار كم رنگ گشته است.

قرآن كتاب هدايت بشر است، لذا هنگامى كه شخص آشناىِ به زبان با تدبر و تفكر، آن را بشنود و يا قرائت كند قهرا تحت تأثير واقع مى‌گردد. در وصف قرآنِ معجزه چه بگويم؟ مشركين قريش در برابر قرآن با تمام قدرت و توانايى كه داشتند - چون سحره فرعون در برابر عصا و يد بيضاى موسى - بيچاره شده بودند، قريش با يكديگر مى‌گفتند:

«لا تَسمَعوا لِهذَا القُرآنِ وَ الْغَوا فيهِ لَعَلَّكُم تَغلِبونَ»⁽¹⁾

«نه به اين قرآن گوش فرا دهيد و نه بگذاريد ديگران بشنوند، شايد از اين راه غالب شويد».

ايشان مى‌دانستند هر كس به قرآن گوش دهد تحت تأثير واقع مى‌گردد، به همين دليل «عتبة بن ربيعه» به «اسعد بن زراره خزرجى» گفت: در گوش خود پنبه بگذار تا قرآن را نشنوى! حال «تو خود حديث مفصّل بخوان از اين مجمل».

مشركين در برابر پيغمبر بيچاره شده بودند و به يكديگر سفارش مى‌كردند كه بر دين پدران خود باقى بمانند، و تحت تأثير سخنان محمّد[ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ] قرار نگيرند.

شما از اين آيه شريفه:

«وَ اِذا رَاَوْكَ اِنْ يَتَّخِذونَكَ اِلاّ هُزُوا اَهذَا الَّذي بَعَثَ اللّه‌ُ رَسولاً * اِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَولا اَنْ صَبَرْنا عَلَيها . . .»⁽²⁾

«و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند [كه:] «آيا اين همان كسى است كه

خدا او را به رسالت فرستاده است؟ چيزى نمانده بود كه ما را از خدايانمان - اگر بر آن ايستادگى نمى‌كرديم منحرف كند» و هنگامى كه عذاب را مى‌بينند به زودى خواهند دانست چه كسى گمراه‌تر است».

به عظمت تبليغ پيغمبر و تأثير بيان و دعوت آن سرور تا حدّى پى مى‌بريد. آنها هر وقت پيغمبر اكرم را مى‌ديدند به صورت دسته جمعى ايشان را استهزاء مى‌كردند و مى‌خواستند بدين وسيله از تأثير كلام او بيرون روند، و خود را بر دين پدرانشان نگاه بدارند، و بدين شكل روحيّه خود را تقويت كرده و آن سرور را تضعيف نمايند.

شما از همين آيه شريفه مى‌توانيد بفهميد پيغمبر اكرم چگونه در همان مكّه معظّمه كه مقهور و محصور مشركين قريش بود، بر آنان غالب، و آنها را بيچاره نموده بود، مشركين وجدانا ناراحت شده بودند، و با آن‌كه از فرعون سخت‌تر بودند در عين حال به اندازه‌اى تحت تأثير واقع شده و حق بر آنها روشن گشته بود كه مى‌خواستند به زور بر شرك خود مقاومت و پايدارى نمايند.

«وَ جَحَدوا بِها وَ استَيْقَنَتْها اَنفُسُهُم ظُلْما وَ عُلُوّا»⁽¹⁾

«و با آن‌كه دل‌هايشان بدان يقين داشت، از روى ظلم و تكبر آن را انكار كردند».

پيغمبر اكرم به قدرى در بيان و اقامه برهان قوى بود كه دشمنان مى‌خواستند به وسيله وحشى‌گرى و وادار نمودن يكديگر بر كفر، خود را در برابر او قوى نمايند، ليكن هر كسى كه با پيغمبر اكرم معاشرت مى‌نمود يا مختصر برخوردى داشت شيفته اخلاق آن بزرگوار و معتقد به نبوّت و صدق گفتار آن سرور مى‌گرديد؛ چه بسا مشركين تا آن حضرت را مى‌ديدند به او ايمان مى‌آوردند.

شيخ كلينى به سند معتبر از زراره از امام محمد باقر علیه‌السلام چنين روايت مى‌نمايد:

«پيغمبر از خدا خواسته بود كه بر «ثمامه» مسلّط شود، لشكر پيغمبر او را اسير كرده و نزد

آن سرور آوردند. حضرت به او فرمود: من به تو در انتخاب يكى از سه چيز اختيار مى‌دهم: اول اين‌كه تو را بكشم!؟ ثمامه گفت: در اين صورت شخص بزرگى را كشته‌اى!

فرمود: و يا از تو جذيه بگيرم و در برابر مال آزادت نمايم!؟

گفت: در اين صورت مرا سنگين قيمت مى‌يابى!

فرمود: يا بر تو منّت گذارم و آزادت نمايم!؟

گفت: در اين صورت مرا شاكر خواهى يافت!

فرمود: تو را آزاد كردم.

ثمامه گفت: «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّه‌ُ وَ اَنَّكَ مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ»؛ به خدا سوگند! تا تو را ديدم دانستم پيغمبر هستى، ولى چون در بند اسارت بودم گواهى نمى‌دادم و اعتراف نمى‌نمودم».⁽¹⁾

از اين حديث عظمت، جوانمردى، ثروت، شجاعت و عقل ثمامه فهميده مى‌شود.

آرى! هر كس پيغمبر را مى‌ديد، يا مختصر برخوردى با او مى‌نمود، او را به پيغمبرى مى‌شناخت. خداوند مى‌فرمايد:

«اَفَلَم يَدَّبَّروا الْقَولَ اَمْ جائَهُمْ ما لَمْ يَأتِ آبائَهُمُ الاَْوَّلينَ * اَمْ لَمْ يَعْرِفوا رَسولَهُم فَهُم لَهُ مُنْكِرونَ»⁽²⁾

«در حالى كه از [پذيرفتن] آن تكبر مى‌ورزيديد و شب هنگام [در محافل خود] بد گويى مى‌كرديد، آيا در [عظمت] اين سخن نينديشيده‌اند، يا چيزى براى آنان آمده كه براى پدران پيشين آنها نيامده است؟»

ملاحظه كنيد و ببينيد خداوند چگونه نبوّت پيامبر را اثبات مى‌نمايد و راه احتجاج را بر مشركين مى‌بندد؟ مگر ممكن است كسى كه بينا است منكر خورشيد شود؟ كسى كه در قرآن تأمّل كند و يا پيامبر را بشناسد چگونه ممكن است نبوّت او را انكار نمايد؟

بنابر اين نبوّت پيغمبر گاهى از سخن و استدلال و قرآن او دانسته مى‌شود، و گاهى از توجّه به شخصيت آن سرور و تأمل در حالات او درك مى‌گردد. خداوند او را رحمة للعالمين قرار داده و او را براى هدايت بشر و پاك نمودن آنها برانگيخته است، او در فرستادن چنين پيغمبرى بر مردم منت گذارده است. گرچه خداوند براى راهنمايى مردم پيامبر مى‌فرستاد، ولى در فرستادن شخص محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم منّت گذارده است، بى جهت نيست كه او خاتم النبيين و افضل المرسلين است؛ و عظمت آن سَرور در موقع مقايسه با ساير پيامبران دانسته مى‌شود.

پيامبر اكرم از طرفى با بيان و رفتار خود موجب هدايت مردم به اسلام و از طرف ديگر، نگه‌دار مسلمين بر اسلام بود. او حافظ مسلمين بود و از بروز اختلافات در ميان

مسلمين جلوگيرى مى‌كرد.

پيامبر كاملاً مراقب مسلمين و اوضاع و احوال آنها بود و مسلمانان را از شرّ منافقين و كفار بر حذر مى‌داشت. بى جهت نيست كه خداوند مى‌فرمايد:

«وَ كَيفَ تَكفُرونَ وَ اَنْتُم تُتْلى عَلَيكُمْ آياتُ اللّه‌ِ وَ فيكُم رَسُولُهُ».⁽¹⁾

«و چگونه كفر مى‌ورزيد، با اين‌كه آيات خدا بر شما خوانده مى‌شود و پيامبر او ميان شماست؟»

نقش پيغمبر چنان بود كه منافقين با همه ارتباطى كه با مشركين و اهل كتاب داشتند نتوانستند مادامى كه آن سرور در ميان مسلمانان بود به آنها آسيبى برسانند و در ميان

مسلمين اختلاف بيفكنند.

پيامبر اين مردم را به اسلام هدايت نمود، و از بروز اختلافات كاملاً جلوگيرى فرمود. عجيب اين‌كه جمعى از منافقين در ميان آنها ريشه دوانيده و دائما در صدد

تخريب و ايجاد اختلاف و فتنه بودند. چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد:

«لَقَدِ ابْتَغَوا الْفِتنَةَ مِنْ قَبْلُ قَلَّبوا لَكَ الاُْمورَ حَتّى جاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ اَمْرُ اللّه‌ِ وَ هُمْ كارِهونَ»⁽¹⁾

«در حقيقت، پيش از اين [نيز] در صدد فتنه جويى بر آمدند و كارها را بر تو وارونه ساختند، تا حقّ آمد و امر خدا آشكار شد، در حالى كه آنان ناخشنود بودند»

در طول آن مدّت، مسلمين با آن همه وقايع و فتنه‌ها، از حوادث بر كنار ماندند و پيامبر آنان را از اختلاف دور كرد و اتّحاد آنها را حفظ فرمود تا جايى كه دشمنان نتوانستند دودستگى ايجاد نمايند، و در صف مسلمين شكافى پديد آورند.

تربيت شدگان از تعاليم پيامبر و پيشرفت مسلمين

عجيب‌تر اين‌كه پيامبر با نگاه داشتن منافقين وحدت را حفظ مى‌فرمود. آن حضرت در طول مدت نبوّت با وجود كثرت منافقين و كارشكنى‌هاى آنان احدى از آنها را نكشت، بلكه با حُسن معاشرت با آنها رفتار مى‌كرد و راه را هموار مى‌ساخت، و در نتيجه تعاليم آن سرور بود كه يك مشت مردم پراكنده، ذليل و جاهل تبديل به جمعى دانشمند و عزيز شده به اوج عزّت و سيادت و سعادت رسيدند.

كسانى كه تا ديروز محكوم سلاطين و شيوخ بودند، حاكم بر سلاطين گرديدند. پيامبر اخلاق رذيله آنها را تغيير داد، و آنان را آقا و شريف نمود. آرى! آن جمعيّت بى

جهت به اين عظمت نائل نشده و بيهوده به سلطنت نرسيدند.

پيغمبر اكرم در طول مدت نبوّت، آنها را به مواعظ و حِكَم آشنا فرمود. با رذايل اخلاق و صفات و افعال ناپسند آنها مبارزه نمود، تا اين‌كه آنها را عوض كرد، پاك و پاكيزه

گردانيد و از آنها مردمانى رشيد و منظّم ساخت.

اين است سرّ ترقّى آنها؛ و شاهد اين مدّعا ممالكى است كه بعدا به تصرّف مسلمين درآمد و قرن‌ها در تصرّف آنها ماند، كه چگونه مردمانشان همرنگ مسلمانان شده و اسلام در ميان آنان رواج يافت.

بنابر اين، حقّانيت دين و عظمت اخلاق پيغمبر و اهميّت تعليم و تربيت آن سَرور بود كه آنها را نگاه‌دارى مى‌كرد و قهرا سيادت و آقايى آنها را حفظ مى‌نمود.

بديهى است كه هر اندازه مسلمانان از آن تعاليم و اخلاق دور مى‌شدند عظمت خويش را از دست مى‌دادند و كار به جايى رسيد كه ممالك را يكى پس از ديگرى از دست داده و همرنگ با ديگران شدند، و در زبان و لباس و افعال و اخلاق و عقايد و قوانين تابع ديگران گشتند. و امروز هم هر اندازه كه از اسلام دور شوند و قوانين آن را

كنار بگذارند و به رنگ ديگران درآيند در اسارت و ضلالت بيشترى فرو خواهند رفت.

اميرالمؤمنين علیه‌السلام در «خطبه قاصعه» پس از آن‌كه مسلمانان را به سوابق حالشان از ذلّت و اسارت و بدبختى، و محروميّت در زندگى و رذايل افعال و عقايد آشنا مى‌نمايد، مى‌فرمايد:

«فانظروا الى مواقع نعم اللّه عليهم حين بعث اليهم رسولاً، فعقد بملّته طاعتهم، و جمع على دعوته الفتهم، كيف نشرت النّعمة عليهم جناح كرامتها، و أسالت لهم جداول نعيمها، و التفّت الملّة بهم في عوائد بركتها، فاصبحوا في نعمتها غرقين، و في خضرة عيشها فكهين، قد تربّعت الامور بهم في ظلّ سلطان قاهر، و آوتهم الحال الى كنف عزّ غالب، و تعطّفت الامور عليهم في ذرى ملك ثابت، فهم حكّام على العالمين، و ملوك في اطراف الارضين، يملكون الامور على من كان يملكها عليهم و يمضون الاحكام فيمن كان يمضيها فيهم لا تغمز لهم قناة، و لا تقرع لهم صفاة.

الا و انّكم قد نفضتم ايديكم من حبل الطّاعة، و ثلمتم حصن اللّه المضروب عليكم باحكام الجاهليّة، فانّ اللّه سبحانه قد امتنّ على جماعة هذه الامّة فيما عقد بينهم من حبل هذه الالفة التي ينتقلون في ظلّها، و يأوون الى كنفها بنعمة لا يعرف احد من المخلوقين لها قيمةً، لانّها ارجح من كلّ ثمن، و اجلّ من كلّ خطر».⁽¹⁾

آنگاه امام علیه‌السلام مسلمانان را از نتيجه اعمالشان مى‌ترساند و مى‌فرمايد:

«و اعلموا انّكم صرتم بعد الهجرة اعرابا و بعد الموالاة احزابا، ما تتعلّقون من الاسلام الاّ باسمه، و لا تعرفون من الايمان الاّ رسمه، تقولون النّار و لا العار، كانّكم تريدون ان تكفئوا الاسلام على وجهه، انتهاكا لحريمه، و نقضا لميثاقه الّذي وضعه اللّه لكم حرما في ارضه، و امنا بين خلقه، و انّكم ان لجأتم الى غيره حاربكم اهل الكفر، ثمّ لا جبرائيل و لا ميكائيل و لا مهاجرون و لا انصار ينصرونكم الاّ المقارعة بالسّيف حتّى يحكم اللّه بينكم».⁽²⁾

«پس نگاه كنيد به اندازه نعمت‌هاى خداوند بر آنان در وقتى كه پيغمبر خويش را به سوى ايشان فرستاد، پس به سبب او همگى مطيع شدند، و به وسيله او دشمنى‌ها مبدّل به دوستى گرديد.

ببينيد چگونه نعمت، پر و بال كرامت خود را بر آنها گشود، و در نهرها نعمت جارى گرديده و سرازير شد، و مسلمانان كه متّحد شدند چگونه غرق نعمت شدند، و از خرّمى عيش شادمان گرديدند، و در زير سايه پادشاه قاهر غالب همه امورشان مرتب گرديد.

پس همان جماعت پراكنده بر جهانيان حكومت مى‌نمايند و پادشاهان روى زمين گرديده‌اند، و بر همان جماعتى كه قبلاً اختياردار آنان بودند سلطنت مى‌نمايند، و

سلاطين از آنها تقيه مى‌كنند، و به حكم آنان سر فرود مى‌آورند، و در برابر آنها احدى را توان هيچ‌گونه مقاومت و يا حمله‌اى نيست.

آگاه باشيد! كه شما مسلمانان پس از اين همه عظمت - در اثر اطاعت و دوستى - خود را از اطاعت كنار كرديد، و بكلّى دست خود را از اطاعت پاك نموديد، و آن قلعه اسلام را كه در پناه آن محفوظ بوديد به وسيله احكام جاهليت سوراخ سوراخ نموديد. خداوند جل جلاله بر اين جمع مسلمانان منّت گذارد به سبب آن قانون كه در ميان ايشان برقرار فرمود، كه در سايه آن محفوظ بودند، و به هر جا كه مى‌خواستند منتقل مى‌شدند، نعمتى كه هيچ‌كس اندازه قيمت آن را نمى‌داند، زيرا از هر چيزى گران‌تر و پر بهاتر است.

بدانيد اى مسلمانان! كه پس از هجرت و معرفت به احكام اسلام، چون باديه نشينانِ جاهل شديد، و پس از دوستى و اتّحاد كلمه، متفرّق و متشتّت گرديديد، از اسلام جز اسم آن در شما باقى نمانده، و از قرآن جز خط آن چيزى نمى‌شناسيد.

مى‌گوييد: از عار بايد فرار كرد گرچه داخل جهنم شويم. مثل آن‌كه مى‌خواهيد اسلام را وارونه كنيد، و حرمت آن را هتك و پيمان آن را نقض نماييد.

مسلمانان! بدانيد اگر اسلام را كنار بگذاريد و به غير او پناهنده شويد كفّار با شما مى‌جنگند، و در اين صورت نه جبرئيل و نه ميكائيل و نه انصار و نه مهاجرين وجود ندارد كه شما را يارى كند، و از براى شما آن ياوران صدر اسلام نخواهد بود، و به جز شمشير چيزى در ميان نخواهيد داشت تا خداوند ميان شما حكم فرمايد».

اگر مسلمانان در عصر اميرالمؤمنين علیه‌السلام اين اندازه عقب رفتند پس امروز در توصيف و تعريف آنها چه مى‌توان گفت؟ اگر آن روز از مسلمانى به جز نام نمانده بود، امروز از مسلمانى چه به جا مانده است؟

من با كمال جرأت مى‌گويم: منافقين عصر آن سَرور از مسلمانان خوب اين عصر

بهتر بودند؛ جايى كه انكار يك ضرورى از ضروريات دين اسلام يا استخفاف آن موجب كفر باشد، پس ببينيد امروز چه اندازه مسلمان كم است؟ «و عَلَى الاِسلامِ اَلسَّلام!»

از مطلب دور نشوم، پيغمبر اكرم در اثر تعليم حكمت و مواعظ حسنه مسلمانان را به تدريج به رشد فكرى رسانده و رشيد نمود و افكار و اخلاق و افعال آنها را پاكيزه فرمود و يك عده از مردمان وحشى را به اوج كمال رسانيد و آنها را عاقل و حكيم نمود، دنيا را در نظر آنها پست و چشم‌هاى آنها را به سوى آخرت معطوف داشت، صفات رذيله را از آنها دور و صفات حميده را بر آنها نزديك فرمود.

البتّه چنين مردمانى - كه چون متّحد شوند از مرگ نهراسند، و براى خداوند بجنگند، و كشته شدن را سعادت بدانند - غلبه و فتح نصيب ايشان خواهد بود.

اگر نه اين بود كه تربيت شدگان واقعى و مسلمانان حقيقى به تدريج در جنگ‌ها شهيد شدند، و منافقين و يا كسانى كه به آن درجه از كمال نرسيده بودند وارث آنها و متّصدى امور گرديدند، هرآينه مى‌ديديد وضعيّت مسلمين به گونه‌اى بهتر بود، ولى متأسّفانه خوبان امت شهيد شدند و اسلام مجددا به حال غربت بازگشت، و هر قدر از خوبان و يا خوبى‌ها كم شد، ضعف و بدبختى مسلمين افزايش پيدا كرد.

من در اين كتاب به اندازه توانايى خود، شما را با اخلاق و صفات و رفتار و گفتار پيغمبر اكرم و تعليم و تربيت آن سَرور آشنا مى‌نمايم، و شما اگر در هر قضيّه جزئى دقت كنيد چه بسا به مطالب كلى نيز نايل شويد.

وظيفه مسلمانان امروز

تاريخ پيغمبر اكرم اگرچه زياد نوشته شده، ولى نظر من در اين كتاب اين است كه قسمتى از پرده‌هاى تاريكى كه از آثار منافقين است برطرف نموده و واقع را روشن نمايم.

اميدوارم كه مسلمانان در اثر تأمّل در اين كتاب به خود آمده و پيغمبر را چنان‌كه شايسته

است بشناسند، و به دين اسلام علاقه‌مند گردند، آنها بايد ضعف و زبونى را كنار گذاشته و در مقام ترويج دين برآيند، و خود را از صف دشمنانِ دين جدا ساخته و با دوستان آن، صف واحدى تشكيل دهند.

بزرگان دين نيز نبايد مأيوس شوند بلكه بايد صاحب عمل و اقتدار باشند، اعمال و رفتار پيغمبر اكرم را سرمشق قرار دهند، افراد عالِم و ديندار و عاقل را دعوت كرده و گِرد هم آمده و آنها را مبلّغ دين قرار دهند و تا مى‌توانند در زيادى جمعيّت اين گروه بكوشند، و براى ترويج اين جمعيّت اقدام نموده و آنها را به جامعه معرّفى كنند، و به وسيله جمعى از خوبان كتاب‌هاى مفيد و سودمند در اختيار و دسترس مسلمين قرار دهند.

بزرگان دين نيز بايد سعى كنند همچون پيغمبر اكرم تبليغ نمايند و با مردم تماس بگيرند، و با اخلاق خوب، مردم را به دين دعوت فرمايند. زيرا بديهى است كه بهترين تبليغ، تبليغ عملى است، چنان‌كه حضرت فرمود:

«كونوا دعاةَ النّاس باعمالكم و لا تكونوا دعاةً بالسنتكم».⁽¹⁾

شيخ كلينى رحمه‌الله روايت فرموده: «روزى اميرالمؤمنين على علیه‌السلام با مردى از اهل كتاب - كه در ذمّه اسلام بود - همسفر شد، او از حضرتش پرسيد: اى بنده خدا، كجا مى‌روى؟ اميرالمؤمنين علیه‌السلام فرمود: مى‌خواهم به كوفه بروم.

پس با يكديگر همراه شده و به راه خود ادامه دادند و چون به سر راهى رسيدند كه آن مرد ذمّى بايد جدا مى‌شد، اميرالمؤمنين نيز به طرف مسير او حركت كرد.

او گفت: مگر نگفتى كه به كوفه مى‌روم؟ پس چرا با من مى‌آيى و به سمت كوفه نمى‌روى؟

اميرالمؤمنين فرمود: عمدا به طرف مسير تو حركت مى‌كنم و مى‌خواهم تو را چند

قدمى مشايعت نمايم، چون از حُسن مصاحبت و رفاقت اين است كه شخص، رفيق خويش را قدرى همراهى كند، آنگاه از او جدا شود؛ و من به عنوان بدرقه تو مسافتى را با تو مى‌آيم، اين دستورى است كه پيغمبر به ما داده است.

مرد ذمّى گفت: راستى اين دستور او است؟

اميرالمؤمنين فرمود: آرى!

آن مرد گفت: پس به اين جهت است كه مردم از آن سَرور پيروى مى‌كنند، او داراى چنين افعال كريمه‌اى بوده است، اينك تو شاهد باش كه من بر دين تو هستم.

او به همراه اميرالمؤمنين على علیه‌السلام به سمت كوفه آمد، و اميرالمؤمنين را شناخت و اسلام آورد».⁽¹⁾

در اين حديث شريف دقّت كنيد، اميرالمؤمنين على علیه‌السلام خليفه مسلمين است، آن حضرت حتى در موقع خلافت و سلطنت نيز تنها بيرون مى‌رود، و هيچ نشانه و امتيازى ندارد، و همانند ساير مسلمانان است. رفتار و حُسن معاشرت او با يك نفر از اهل كتاب چنين بوده كه در نتيجه او را به دين اسلام ترغيب و وارد نموده است.

كسانى كه رفتار ايشان خشن باشد و حسن معاشرت با مردم نداشته باشند به كار اصلاح جامعه نمى‌آيند آنها ببينند كه چگونه يكى از پيغمبران الهى كه قدرى تند و عجول

بود گرفتار حبس تاريك و سيار الهى شد؟ خداوند به پيغمبر خويش مى‌فرمايد:

«فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَ لا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحوتِ اِذْ نادى وَ هُوَ مَكْظومٌ».⁽²⁾

«پس در [امتثال] حكم پروردگارت شكيبايى ورز، و مانند همدم ماهى [يونس]

مباش؛ آنگاه كه اندوه زده ندا در داد»

كسانى كه خود ناپاك هستند به كار اصلاح و تطهير مردم نمى‌آيند.

كسانى كه حبّ مال و جمع ثروت دارند نمى‌توانند مردم را به سوى آخرت دعوت كنند.

كسانى كه حبّ جاه و مقام دارند نمى‌توانند حبّ خداوند را در دل مردم قرار دهند.

مبلّغين بايد با سوابق حسنه و رفتار نيكو و حُسن اخلاق و صفاتشان مردم را به سوى خداوند سوق دهند. اگر چنين افرادى رهبر جامعه شوند جامعه هدايت مى‌شود.

سرّ انحطاط مسلمين نيز همين است كه به تدريج خوبان كنار رفتند و ديگران دست به كار شدند. ما اگر دقّت كنيم مى‌بينيم پيغمبر اكرم چگونه به تنهايى در برابر عالَم قيام نمود؟ چگونه تبليغ كرد و به تدريج مردمان را با حُسن خلق و مدارا و حُسن افعال و صفات و حُسن نيت و صدقِ عقيده و كمالِ جديت پرورش داد، از آنان كار كشيد، و دنيا را نورانى نمود.

حضرت فقط يك نفر را به نام «مصعب بن عمير»، به سمت مدينه براى تبليغ روانه فرمود، مصعب شهر را نورانى كرد، و مردم را به سمت خداوند سوق داد.

بنابر اين، با دقت در تاريخ پيغمبر اكرم و تأمّل در صفات و احوال و افعال آن سرور، نه فقط بايد قلب نورانى گشته و ايمان انسان زيادتر گردد، بلكه بايد مسلمين به خود آمده و ضعف و زبونى را كنار گذارند، و هر كس به اندازه قدرت و توان خويش در ترويج دين بكوشد، و خداوند را يارى نمايد، بايد از دشمنان و زيادى و توانايى آنها نهراسيد، از خدا كمك خواست و تنها به سوى او نظر داشت كه: «اِنْ تَنْصُروا اللّه‌َ يَنْصُركُم وَ يُثِبِّتْ اَقْدامَكُم⁽¹⁾اگر خدا را يارى كنيد ياريتان مى‌كند و گامهايتان را استوار مى‌دارد»

باب اول: عرب پيش از اسلام

اشاره

• چرا پادشاهان، عرب را مى‌كشتند و يا ذليل و خوار مى‌نمودند؟

• سرپرست شدن عرب

• حكم‌فرمايان كعبه تا زمان قصىّ

• لطف حقّ و اتمام حجّت به فرستادن راهنما

• براى هدايت بشر، تنها راهنمايى كافى نيست

• دشمنان به هيچ‌وجه از دشمنى كوتاهى نمى‌كردند

• دشمنان در محسوسات نيز چشم مى‌پوشيدند

• پيامبران پاك و پاكيزه هستند

• راه‌هاى شناخت انبيا و شناختن نبوّت و راستى گفتار آنها

• مقايسه ميان تاريخ پيغمبران گذشته و پيغمبر اكرم

• محفوظ ماندن پيغمبر از آسيب دشمنان حتى پس از وفات

• عدّه‌اى از مردم مدينه در اثر اِخبار و شهادت علماى يهود و نصارى مسلمان شدند

• شناخت پيامبران از طريق معجزه

• معجزه‌ها گوناگونند

• شناخت پيامبران از راه ملاحظه قوانين آنها

• شناخت پيامبران از راه بررسى احوال آنها

اميرالمؤمنين على علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«انّ اللّه بعث محمّدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم نذيرا للعالمين، و امينا على التّنزيل، و انتم معشر العرب! على شرّ دين، و في شرّ دار منيخون بين حجارة خشن، و حيّات صمّ، تشربون الكدر، و تأكلون الجشب، و تسفكون دمائكم، و تقطعون ارحامكم، الاصنام فيكم منصوبة، و الآثام بكم معصوبة».⁽¹⁾

«خداوند پيغمبر را به رسالت فرستاد در حالى كه شما مردم عرب - مقصود فرزندان اسماعيل است - به بدترين اديان باطله معتقد بوديد، و در سخت‌ترين زمين‌ها و خانه‌ها زندگى مى‌كرديد، از نقاط خوش آب و هوا محروم، و در جاهاى پر از مارهاى گزنده و سنگ‌هاى درشت منزل داشتيد، نه آب گوارا داشتيد، و نه خوراك خوب، چه بسا كه خون و پوست بز را مى‌خورديد، امنيّت از ميان شما رفته و خون‌ها ريخته و ارحام قطع شده بود، بت‌ها را مى‌پرستيديد و با گناه‌ها آلوده بوديد».

وضع زندگانى عرب قبل از اسلام از نظر آب، هوا، مكان، خوراك، امنيت، اجتماعات و خويشاوندى چنين بود.

حضرت در خطبه قاصعه نيز چنين مى‌فرمايد:

«تأمّلوا امرهم في حال تشتّتهم و تفرّقهم، ليالي كانت الاكاسرة و القياصرة اربابا لهم، يحتازونهم عن ريف الآفاق، و بحر العراق، و خضرة الدّنيا الى منابت الشّيح، و مها في الرّيح، و نكد المعاش، فتركوهم عالةً مساكين اخوان

دبر و وبر، اذلّ الامم دارا، و اجدبهم قرارا، لا يأوون الى جناح دعوة يعتصمون بها، و لا الى ظلّ الفة يعتمدون على عزها فالاحوال مضطربة و الايدي مختلفة و الكثرة متفرقة في بلاء ازل و اطباق جهل من بنات مؤودة و اصنام معبودة و ارحام مقطوعة و غارات مشنونة».⁽¹⁾

«در حالات فرزندان ابراهيم علیه‌السلام در زمانى كه پراكنده و متفرّق بودند تأمل كنيد روزگارى كه پادشاهان ايران و روم بر آنها حكومت مى‌كردند و آنان را از مكان‌هاى سبز و خرم دنيا و اطراف دجله و عراق دور كرده و در جاهايى كه محلّ وزش بادهاى خشك و مكانهايى كه زندگى در آنها مشكل و سخت بود جاى دادند. پس همگى بيچاره و فقير و صاحبان شتر مجروح بودند.

آنها پست‌ترين مردم از جهت خانه و نداشتن شهر و ساختمان‌ها و قلعه‌ها گرديدند و بدترين آنها از جهت سختى معاش و نداشتن مزارع و باغات شدند.

آنها نه وحدت كلمه داشتند كه به وسيله آن خود را از دشمنان حفظ كنند، و نه دوستى در ميان آنها بود كه در نتيجه آن عزيز باشند، دست‌ها از هم جدا، و جمعيّت زيادشان متفرّق بود، در بلاهاى گوناگون ذلّت فرو رفته و در پرده‌هاى تاريك جهل غوطه‌ور شده بودند به حدّى كه دختران را مى‌كشتند، و ارحام را قطع مى‌كردند، و هميشه آتش جنگ در ميان آنها روشن بود».

از اين خطبه اميرالمؤمنين علیه‌السلام فهميده مى‌شود - نه از تواريخ، زيرا پادشاهان مى‌خواستند اين حقيقت مخفى بماند، و هميشه سياست اربابان در مستعمرات، مكتوم نمودن امر است - كه پادشاهان روم و ايران مردم عرب را كه از نسل اسماعيل بودند - نه عرب قحطانى؛ چون آنان در قسمت عراق و شام از طرف كسرى و قيصر پادشاه بودند - از سر زمين‌هاى سبز و خرّم و خوش آب و هوا و سواحل عراق، به سخت‌ترين و بدترين زمين‌ها تبعيد نمودند، و آنان را در بدترين وضعيتى قرار دادند، آن جايگاه و خوراك آنها بود، آن اختلاف كلمه كه در ميان آنها حكم‌فرما بود، و آن جهل و نادانى آنها بود كه

موجب كشتن دختران و قطع ارحام و سلب امنيت و غارت‌گرى‌ها گشته، و بت پرستى به جاى خداپرستى رسميّت يافته بود.

پس همان‌طورى كه بيان شد عرب در ضلالت فرو رفته و به گناهان آلوده و در منجلاب آن غوطه‌ور شده بودند، و به جاى خداوند بت‌هايى را تراشيده و مى‌پرستيدند و حال عرب پيش از اسلام اين چنين بود.

چرا پادشاهان، عرب را مى‌كشتند و يا ذليل و خوار مى‌نمودند؟

مسعودى در كتاب «مروج الذهب» مى‌گويد:

در زمان كودكى شاپور ذو الاكتاف اعراب بر عراق مسلّط شدند، اكثريت آنها از فرزندان «اياد ابن نزار» بودند، آنها زمستان را در عراق و تابستان را در بلاد جزيره سپرى مى‌كردند.

شاپور به سن شانزده سالگى رسيد در مقام جبران گذشته برآمد تا آنجا كه گويد: شاپور از بلاد بحرين عبور نمود و مى‌خواست طايفه بنى تميم را - كه در آنجا ساكن بودند - قتل عام نمايد، بنو تميم پا به فرار مى‌گذاشتند.

پيرمرد سالمندى - كه سيصد سال داشت - به نام عمرو بن تميم از طايفه خود خواهش نمود كه او را تنها گذاشته و با خود كوچ ندهند، او به قدرى پير شده بود كه در

ميان سبدى مى‌گذاشتند و به سقف آويزان مى‌كردند.

پيرمرد گفت: شايد بتوانم شما را از شرّ شاپور نجات دهم و بر فرض كه كشته شوم از عمر من چيزى باقى نمانده است.

پس بنى تميم او را رها كرده و رفتند. بامدادان سپاه شاپور وارد شهر شد و ديدند مردم فرار كرده‌اند و سبدى به درخت آويزان است. عمرو چون آواز اسبان و همهمه سپاهيان را شنيد با صداى ضعيف خويش فرياد زد، سپاهيان به طرف او آمده و او را نزد شاپور بردند.

شاپور از او پرسيد: اى پيرمرد پوسيده تو كيستى؟

گفت: من عمرو بن تميم بن مر هستم، همان طور كه از ظاهر من آشكار است عمر زيادى دارم، و چون تو در كشتن اسراف و در مجازات سخت‌گيرى مى‌نمايى، مردم از دست تو فرار كردند، من ماندم تا شايد وسيله نجات مردم را فراهم نمايم، اگر اجازه دهى سؤالى دارم.

شاپور گفت: بپرس، مى‌شنوم.

عمرو گفت: چرا اين همه از مردمان عرب و رعاياى خود را مى‌كشى؟

شاپور گفت: به جهت اين‌كه آنها شهرهاى مرا تصرف كرده بودند.

عمرو گفت: اعراب هنگامى شهرهاى تو را تصرّف كردند كه تو به سلطنت نرسيده بودى، و پس از توانايى و قدرت تو از ترس تو بر همان حال باقى مانده‌اند.

مقصود او از اين سخن اين بود كه اگر تو به آنها روى خوش نشان دهى همگى مطيع تو خواهند شد و از ياغى‌گرى دست برمى‌دارند.

شاپور گفت: به ما پادشاهان فارس از پيشينيان خبر رسيده كه عرب بر ما غالب و مملكت در تصرّف آنان خواهد شد.

عمرو پرسيد: آيا اين خبر حق است يا گمان؟

شاپور گفت: قطعى است و اين خواهد شد.

عمرو گفت: اگر چنين است پس چرا به عرب احسان نمى‌كنى؟ به خدا سوگند! اگر به آنها احسان نمايى پاداش تو و قوم تو را به خوبى و نيكويى خواهند داد، اگر اين خبر صحيح باشد بايد به آنها نيكويى نمايى، وگرنه به تو و قوم تو ضرر بيشترى خواهند رسانيد، و اگر اين سخن باطل است پس براى چه خون رعيّت خود را مى‌ريزى؟

شاپور گفت: اين مطلب صحيح است و واقع خواهد شد، البته سخن تو نيز درست و نصيحت تو بجا است. پس فرمان داد كسى از عرب را نكشند، و آنان در امان باشند.⁽¹⁾

از اين حكايت معلوم مى‌شود سرّ آن‌كه چرا پادشاهان، عربِ اسماعيلى را از مملكت شام و عراق دور مى‌كردند و آنها را در جزيرة العرب محصور مى‌كردند. همه

اين‌ها به خاطر پيش‌بينى آينده بود كه از اين عرب وحشت داشتند. وگرنه عربِ قحطانى - چه در يمن و چه در شام و چه در عراق - پادشاهانى داشتند و اراضى خوش آب و هوا در تصرف آنها بود.

سرپرست شدن عرب

مى‌توان گفت كه پادشاهان روم و ايران براى پراكنده نمودن اعراب در همان جزيرة العرب، با هم دست داشتند، و هيچ‌وقت نمى‌خواستند عرب با يكديگر متحد باشند. همه اين ناامنى‌ها و به جان يكديگر افتادن‌ها و كشتن همديگر و كم كردن جمعيّت عرب بى تحريك اجانب نبوده است.

آنان براى آن‌كه خود را آسوده خاطر نمايند بين آن اعراب اختلاف مى‌انداختند بلكه بعيد نمى‌دانم كه به وسيله همان اجانب دين حنيف ابراهيم علیه‌السلام را از دست داده و به جاى خداپرستى، بت پرستى را انتخاب نموده باشند.

مسعودى در كتاب «مروج الذهب» مى‌گويد:

«عمرو بن لحى» رئيس خزاعه - كه والى مكه بود - دين ابراهيم علیه‌السلام را تغيير داد، و عرب را به بت پرستى وادار نمود، او به شام مسافرت نمود و در آنجا مردمانى را ديد كه بت مى‌پرستيدند. مردم شام به او بتى بخشيدند، او بت را آورد و بالاى كعبه گذاشت و يكى از طايفه «جُرهم» كه بر دين حنيف بود به عمرو خطاب كرد و گفت:

يا عمرو! لا تظلم بمكّة إنّها بلد حرام *** سائل بعاد أين هم و كذلك تخترم الأنام

و بني العماليق الّذين لهم بها كان السوام⁽¹⁾

و در اثر اصرار عمرو بت‌هاى زيادى دور كعبه گذاشته شد، و عرب بت پرست شدند و دين حنيف را رسما از دست دادند.

سخينة بن خلف جُرهمى در اين رابطه گويد:

يا عمرو! انك قد أحدثت آلهة *** شتى بمكّة حول البيت أنصابا

و كان للبيت ربّ واحد أبدا *** فقد جعلت له في الناس أربابا

لتعرفن بأنّ اللّه في مهل *** سيصطفى دونكم للبيت حجابا⁽¹⁾از كلام اميرالمؤمنين علیه‌السلام دانستيم كه پادشاهان روم و كسرى فرزندان اسماعيل علیه‌السلام را از آن اراضى سبز و خرّم بيرون و در اراضى بى آب و علف محصور و محبوس نموده بودند.

و نيز معلوم شد كه پادشاهان روم و فارس بى سبب در اين امر اقدام و با يكديگر تشريك مساعى نمى‌كردند، و سبب آن همانا از كلام شاپور ذو الاكتاف دانسته شد. آنان وحشت داشتند و مى‌خواستند نور خدا را خاموش كنند، مانند فرعون كه پسران بنى اسرائيل را از ترس آن‌كه موسى به دنيا آيد مى‌كشت، پادشاهان روم و ايران نيز مى‌خواستند از ظهور نور محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و غلبه اسلام بر كفر جلوگيرى نمايند، لذا به قدر امكان در مقام كندن ريشه اين قسمت از عرب برآمدند، كه «وَ اللّه‌ُ مُتِمُّ نورِه وَ لَو كَرِهَ الْكافِرونَ⁽²⁾و حال آن‌كه خدا - گر چه كافران را ناخوش افتد - نور خود را كامل خواهد گردانيد».

بنابر اين، مى‌توان گفت: پادشاهان آن روز همانند امروز هر جا را كه مى‌خواستند خراب كنند سياست تحزيبى را اجرا مى‌نمودند، پس تفرقه ميان عرب، و قتل و غارت، و كثرت معاصى، وحشيّت و بربريّت، بلكه شرك و كفر همگى به دست اجانب و به تحريك ايشان بوده است.

غلبه خزاعى - كه از عرب قحطان است - بر مكه كه خانه اولاد اسماعيل است، و حكومت آن دسته بر اين دسته، و رفتن او به شام و بت بخشيدن به او، و برگشتن آن

پادشاه، و وادار نمودن او مردم را بر بت پرستى، به نظر من همه و همه از دسيسه ديگران بوده، و نفوذ سلاطين روم و ايران در جزيرة العرب در زمان جاهليّت قابل انكار نيست، و شواهد تاريخى دارد.

وگرنه به چه مناسبت سلطنت از اولاد اسماعيل بيرون رفته و به قحطانى رسيد؟ و براى چه به او بت بخشيدند او كه بت پرست نبود؟ و براى چه او از دين خود دست برداشت؟ و بت پرست شد و مردم را وادار به بت پرستى نمود؟

مردم به اين آسانى دين و عقيده خود را تغيير نمى‌دهند، و بر فرض اين‌كه كسى بخواهد دين را تغيير دهد براى چه با زور مردم را وادار كند؟ و آزادى را از ديگران سلب

نمايد، كه اين كارها بدون سبب و علتِ بسيار قوى صورت نمى‌پذيرد.

چنان‌كه متأسفانه نظير همين اتفاق در عصر ما براى بعضى از ممالك مسلمين رخ داده كه پس از مسافرت پادشاه به مملكت بيگانه و برگشت او تغييرى در رويّه و طريقه وى رخ داده و مردم را به زور وادار به تبعيّت نمودند.

البتّه در حدّ توان مقتضاى سياست اين است كه آن دست قوى معلوم نشده و ديده نشود، شما در عصر حاضر تفرقه ميان مسلمين را و آن‌كه هر كدام به اسمى و سببى از يكديگر جدا هستند مشاهده مى‌نماييد، و از همين تفرقه حال عرب را در عصر قبل از اسلام در نظر بگيريد.

اجانب به قدرى اولاد اسماعيل را پراكنده نمودند كه قابل وصف نيست، نه فقط ميان خويشان و منازل قسمت عرب تفرقه ايجاد كردند، بلكه در پرستش نيز آنها را متفرّق نمودند، چه بسا كه هر طايفه‌اى خداوندى مخصوص براى خود داشتند، و در اثر اين جهالت و اختلافات عرب، هميشه سلاطين در آسايش و رفاه بودند، و در عين حال پادشاهان ايران و روم از حمل و نقل مال التجاره به بلاد عربى سود مى‌بردند، و كاروان آنها هميشه سالم و از خطر دور بوده است.

من نمى‌دانم چگونه اختلاف عرب را شرح دهم، خداوند مى‌فرمايد:

«هُوَ الَّذي اَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤمِنينَ * وَ اَلَّفَ بَينَ قُلوبِهِمْ لَو اَنفَقتَ ما فِي الاَْرْضِ

جَميعا ما اَلَّفْتَ بَينَ قُلوبِهِمْ وَ لكِنَّ اللّه‌َ اَلَّفَ بَيْنَهُمْ اِنَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ».⁽¹⁾

«همو بود كه تو را با يارى خود و مؤمنان نيرومند گردانيد و ميان دلهايشان الفت انداخت كه اگر آنچه در روى زمين است همه را خرج مى‌كردى نمى‌توانستى ميان دلهايشان الفت برقرار كنى، ولى خدا بود كه ميان آنان الفت انداخت، چرا كه او تواناى حكيم است».

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّه‌ِ جَميعا وَ لا تَفَرَّقوا وَ اذْكُروا نِعْمَتَ اللّه‌ِ عَلَيْكُم اِذْ كُنتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَينَ قُلوبِكُمْ فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه اِخْوانا وَ كُنتُمْ عَلى شَفا حُفرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّه‌ُ آياتِه لَعَلَّكُم تَهتَدونَ»⁽²⁾

«و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد، و پراكنده نشويد؛ و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد: آنگاه كه دشمنان - يكديگر - بوديد، پس ميان دل‌هاى شما الفت انداخت، تا به لطف او برادرانِ هم شديد؛ و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد؛ اين‌گونه، خداوند نشانه‌هاى خود را براى شما روشن مى‌كند، باشد كه شما راه يابيد».

از اين آيات اندازه اختلاف ميان عرب به دست مى‌آيد، و شما متوجّه مى‌شويد كه سلاطين در طول ساليان دراز تخم سوء اخلاق و اختلاف و نزاع و نفاق و جنگ و جدال را ميان طوايف عرب افكنده بودند، بلكه گروهى از عرب قحطانى را - كه مجاور بودند - حاكم بر حجاز نموده تا آسوده خاطر باشند.

سلاطين به گمان باطل خود از ظهور اسلام و طلوع نور محمّدى جلوگيرى نمودند، غافل از آن‌كه چون خداوند كارى را بخواهد؛ واقع مى‌شود، ميان قلوب متفرّقه محبّت و ائتلاف مى‌افكند، طوايف عرب قحطانى و عدنانى متّحد مى‌شوند و دسته‌اى مهاجر و دسته‌اى ديگر انصار مى‌گردند.

مسلّم است كه خراب نمودن آسان‌تر از آباد ساختن است، جايى را كه سالها طول مى‌كشد تا آباد نمايند در عرض دقايقى چند مى‌توان ويران نمود؛ پس اگر سلاطين و زورمندان يك خرابى ايجاد كنند و براى آن اسباب چينى نمايند، و در ايجاد اختلاف و نفاق و هرج و مرج و سلب آزادى و امنيت و رواج بت پرستى و منكرات سلاطين بزرگ با يكديگر تشريك مساعى نمايند چگونه مى‌توان به اين آسانى اصلاح نمود؟ حقا اين‌گونه ائتلاف و اصلاح و اتّحاد از بشر ساخته نيست و البتّه كار خداوند است و بس كه

«وَ لكِنَّ اللّه‌َ اَلَّفَ بَينَهُمْ⁽¹⁾ولى خدا بود كه ميان آنان الفت انداخت».

سكونت و مجاورت برخى از يهود و عرب قحطانى در وسط حجاز - مدينه - در سر راه قافله‌هايى كه به شام مى‌رفتند در دوره قبل از اسلام؛ نظير سكونت و مجاورت يهود در فلسطين، در وسط اعراب در ساحل دريا در عصر حاضر است. آنچه سبب اين مهاجرت است سبب و علت آن مهاجرت و سكونت نيز بوده است.

تجمّع و اتّحاد عرب با همه اختلافات نژادى و نَسَبى، و با آن همه كينه‌ها و دشمنى‌ها و جهالت‌ها و نادانى‌ها حقّا يكى از آيات الهيّه بوده و دليلى قوى بر حقّانيت دين اسلام است، چنان‌كه [خداوند متعال] فرمود:

«وَ اذْكُروا نِعمَتَ اللّه‌ِ عَلَيكُمْ اِذْ كُنتُمْ اَعْداءً فَاَلَّفَ بَينَ قُلوبِكُمْ فَاَصبَحتُمْ بِنِعْمَتِه اِخوانا وَ كُنتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَاَنقَذَكُمْ مِنها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّه‌ُ آياتِه لَعَلَّكُمْ تَهتَدونَ»⁽²⁾

«و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد، آن‌گاه كه دشمنان [يكديگر ]بوديد، پس ميان دل‌هاى شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شديد؛ و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد. اين گونه، خداوند نشانه‌هاى خود را براى شما روشن مى‌كند، باشد كه شما راه يابيد».

و در نتيجه طلوع نور محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و تأييدات الهى دين اسلام در مدّت زمان اندكى در سرتاسر جزيرة العرب بر همه اديان غالب آمد، و بساط بت پرستى

برچيده شد، و لشكر اسلام ممالك قيصر و كسرى را به تصرّف خويش درآورد، و در مجامع و صوامع نداى توحيد و شهادت به رسالت خاتم النبيين بلند شد كه «وَ اللّه‌ُ مُتِمُّ نورِه وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرونَ⁽¹⁾و خداوند نور خود را كامل خواهد گردانيد، گرچه كافران را ناخوش افتد».

در همين كتاب از تاريخ طبرى خواب ديدن قيصر و پريشانى او، و حاضر نمودن ابوسفيان را، و تحقيق قيصر پادشاه روم از حالات پيغمبر اكرم، و گفتن او به ابوسفيان كه اگر پاسخ سؤالات مرا درست گفته باشى حتما بر من غالب مى‌شود، و مملكت مرا به تصرّف خود درمى‌آورد، و البته آرزو داشتم نزد او باشم؛ او را خدمت كنم و پاى او را بشويم نقل مى‌نمايم، كه ابوسفيان دشمن خبيث پيغمبر گويد: چون بيرون آمدم دست بر دست مى‌زدم و مى‌گفتم: كار به جايى رسيده كه پادشاهان روم از او وحشت داشته و مى‌ترسند.⁽²⁾

حكم‌فرمايان كعبه تا زمان قصىّ

شيخ كلينى به سند معتبر خود از امام باقر علیه‌السلام چنين روايت نموده است:

«فرزندان اسماعيل هميشه متولّى خانه خدا بودند، و امور دين و حجّ مردم با ايشان بود، و اين سيادت تا زمان «عدنان» پسر «ادد» از بزرگى به بزرگى به ارث مى‌رسيد، آنها به مرور زمان قساوت قلب پيدا كردند و فساد نمودند و بدعت‌هايى در گذاردند و يكديگر را بيرون كردند.

بعضى براى كسب معيشت و بعضى براى آن‌كه نمى‌خواستند بجنگند جلاء وطن نمودند. در دست ايشان چيزهايى از دين حنيف ابراهيم مانده بود. تزويج مادران و دختران و آنچه را كه خداوند در باب نكاح حرام نموده حرام مى‌دانستند و لكن زن پدر و دختر خواهر و جمع بين دو خواهر را حلال شمردند و در دست آنان غسل از جنابت و حج و تلبيه بود مگر آنچه از شرك در حج و تلبيه وارد ساختند؛ و در فاصله ميان زمان اسماعيل و «عدنان بن ادد» موسى بود پس طايفه جرهم بر مكه غالب آمدند و متولى خانه كعبه گرديدند.

بزرگى پس از بزرگى اداره امور مى‌نمود تا آن‌كه طايفه جرهم نيز ظلم و تعدى نمودند و احترام مكه را بجاى نياوردند و مال كعبه را خوردند و به آن كس كه وارد مكه مى‌گشت ظلم مى‌كردند و بسيار ظلم و تعدى نمودند، و در زمان جاهليت در مكه ظلم نمى‌شد و هيچ پادشاهى هتك حرمت مكه را نمى‌نمود مگر آن‌كه آنجا هلاك و نابود مى‌گرديد.

و به مكّه بَكَّه مى‌گفتند چون گردن گردن‌كشان در او را خورد مى‌كرد و «بساسه» نيز مى‌ناميدند چون ظالم در او هلاك مى‌شد و به او «امّ رحم» مى‌گفتند چون اگر به او مى‌چسبيدند و در آنجا حاجت مى‌طلبيدند حاجت آنان برآورده مى‌شد و مورد ترحم مى‌شدند.

و چون طايفه جرهم ظلم كردند و هتك حرمت او را نمودند خداوند بر آنان دو نوع بيمارى - مرض رعاف و مرض مورچه⁽¹⁾- را مسلط نمود. پس طايفه جرهم را هلاك نمود.

پس از آن طايفه خزاعه غالب شدند و آنها بقيه طايفه جرهم را از حرم بيرون كردند و جلاء وطن نمودند. رئيس خزاعه عمرو بن ربيعة بن حارثة بن عمرو، و رئيس طايفه جرهم عمرو بن حارث بن مصاص جرهمى بود و باقى مانده از طايفه جرهم در زمينى از زمين‌هاى طايفه جهينه رفتند. ناگهان سيل غريب آمد و آنان را برد و خانه خدا در دست طايفه خزاعه ماند تا آن‌كه قصى بن كلاب آمد و خزاعه را از حرم بيرون نمود و مقولى بيت شد و مكه در تصرف او قرار گرفت».⁽²⁾

و قصّه جرهم و تعدّى آنان و غلبه خزاعه را، قريب به همين مضمونى كه گذشت ابوجعفر طبرى در تاريخ خود از كلبىِ نسابه، نقل نموده است.⁽³⁾

پوشيده نماند كه تاريخ تا زمان عدنان روشن است، و نسابه پدران پيغمبر را تا عدنان ذكر كرده‌اند، و خلافى ميان نسابه و مورخين نيست كه از عدنان تا پيغمبر بيست نفر فاصله است. و بين مورخين پس از «ادد» تا اسماعيل اختلاف بسيار است، بعضى فاصله بين ادد و اسماعيل را يك نفر، و بعضى دو، و بعضى سه، و بعضى چهار، و بعضى شش،

و بعضى سى و شش، و بعضى سى و هفت نفر ذكر كرده‌اند، و حقيقت بر ما پوشيده است.

از روايت شيخ كلينى از امام باقر علیه‌السلام - كه نقل شد - فهميده مى‌شود كه ميان «ادد» و اسماعيل فاصله بسيار بوده، و از همين اختلافات معلوم مى‌شود كه گفته هيچ يك از نسابه ارزشى ندارد.

و شيخ كلينى به سند معتبر از حضرت صادق علیه‌السلام چنين روايت مى‌نمايد:

«عرب هميشه بر مقدارى از دين حنيف ثابت بودند، صله رحم و مهمان‌دارى و حج بيت مى‌نمودند و مى‌گفتند: از مال يتيم بترسيد مال يتيم چون پاى بند است؛ و از عده‌اى از محرمات از ترس عقوبت خوددارى مى‌كردند؛ و در آن زمان اگر هتك محرماتى مى‌نمودند به جزاى عمل زود مى‌رسيدند؛ و عرب از پوست درختى كه در حرم بود بر گردن شتران مى‌بستند و شتران را رها مى‌كردند آن‌گاه كسى جرئت نداشت به آن شتر دست درازى كند و آن حيوان هر جا كه مى‌رفت در امان بود. اما امروز خداوند به مردم مهلت داده و به فوريت جزاى عقوبت نمى‌رسد. اهل شام آمدند و منجنيق را بر سر كوه ابوقبيس گذاردند، هفتاد نفر از كسانى كه در اطراف منجنيق بودند به صاعقه مبتلى شدند و سوختند».⁽¹⁾

و نيز شيخ كلينى از امام صادق علیه‌السلام روايت نموده:

«مردى نزد پيغمبر اكرم آمد و گفت دختر خود را تربيت نمودم چون به حد بلوغ رسيد او را آرايش كردم و نزد چاهى بردم و او را در چاه افكندم و آخر سخنى كه از او شنيدم اين بود مرا مى‌خواند و بابا مى‌گفت پس كفاره اين گناه من چيست؟ پيغمبر فرمود: مادر تو زنده است؟ گفت: نه؛ فرمود: خاله تو زنده است؟ گفت: بلى! فرمود: خاله به منزله مادر است به او احسان و نيكى كن كفاره گناه تو مى‌باشد».

راوى به امام عرض كرد: چه وقت اين عمل از مردم سر مى‌زد؟ امّا فرمود: «در جاهليت از ترس آن‌كه غارت كنندگان دختران را ببرند و در ميان ايشان بزايند دختران را مى‌كشتند».⁽²⁾

خلاصه كلام آن‌كه سلاطين روم و ايران از ترس استيلاى عربِ اسماعيلى، آنان را از مناطق خوش آب و هوا و زمين‌هاى سبز و خرّم محروم نمودند، و تا توانستند امنيّت و انسانيّت و صفات فاضله را از ايشان دور كردند، و كار به جايى رسيد كه از ترس ناامنى دختران خويش را مى‌كشتند.

آنان صفات حسنه را از دست داده، و چون درندگان به جان يكديگر افتاده بودند، به قدرى تخم اختلاف و نفاق در ميان طوايف ريخته شده بود كه به جز خداوند كسى نمى‌توانست عرب را متّحد نمايد.

شاپور اگرچه از قتل عام عرب صرف نظر نمود ولى او و سلاطين ديگر احتياط را از دست نمى‌دادند، و از راه ديگر خود را آسوده نمودند، آنها عرب را در جايگاه بد محصور نموده و خداپرستى و صفات نيك را از آنان گرفتند، و در نتيجه روز به روز بر وحشيّت و درندگى آنها افزوده مى‌شد.

قريش كه از قديم الايام جنبه روحانيّت داشتند نيز صفات حسنه را از دست دادند، چنان‌كه روز روشن «نبيه بن الحجاج» دختر زيباى آن تاجر را به زور گرفت و به منزل برد، «عاص بن وايل» مال التجاره‌اى خريد و پول او را نداد، و چنان شده بود كه كسى به داد مظلوم نمى‌رسيد.

بديهى است كه ظهور چنين صفاتى امنيّت و آسايش جامعه را سلب مى‌نمايد، و بايد در چنين وضعيّتى همه زندگانى انفرادى داشته باشند، و به همين جهت است كه هر كدام از عرب در گوشه‌اى زندگى مى‌كردند، امنيت از ميان رفته، و حسّ كينه و بدبينى و انتقام به وجود آمده، و قتل و غارت به جاى تجارت و زراعت رواج گرفته بود.

آيا از چنين اجتماع متفرّق، وحشى و نادان، سلاطين قيصر و كسرى وحشت داشتند؟

آيا بيم آن مى‌رفت كه از اين جماعت مصلحى پيدا شود و بتواند عرب را متّحدنمايد؟

آيا اتّحاد عرب در ظرف مدّت كمى پس از بعثت پيغمبر اكرم و از ميان رفتن كينه

ديرينه و بروز اتّحاد، كشف از آن نمى‌نمايد كه خدا چنين خواسته كه دين خود را بر خلاف خواسته مشركين ظاهر سازد؟

سال ششم هجرت، پيغمبر اكرم نامه‌هايى به سلاطين جهان نوشت، و هر يك از آنها را به اسلام دعوت فرمود، و اندك زمانى نگذشت همين عربى كه محكوم سلاطين بودند حكم‌فرماى سلاطين جهان گرديدند.

چنان‌كه اميرالمؤمنين على علیه‌السلام در خطبه قاصعه مى‌فرمايد:

«فهم حكّام على العالمين، و ملوك في اطراف الارضين، يملكون الامور على من كان يملكها عليهم و يمضون الاحكام فيمن كان يمضيها فيهم».⁽¹⁾

از اين فراز معلوم مى‌شود كه سلاطين در عربستان نفوذ داشتند و اعراب در مستعمره كسرى و قيصر بودند، و از تواريخ معلوم مى‌شود كه هاشم بهره‌اى از تجارت را به آنها اختصاص داد، و آنها شريك در تجارت عرب بودند، و نيز اشراف عرب در دربار سلاطين رفت و آمد داشتند، و در مملكت يمن - كه رسما در تصرّف عجم بود - حكومت مى‌نمودند.

در هر چيز اگر بخواهى ترديد نمايى، مى‌توانى ولى در اين‌كه عرب وحشيّت و درندگى را به حدّ نهايى خود رسانيده بودند - كه اگر ماه‌هاى حرام در ميانشان نبود باب

تجارت و معاشرت به كلّى مسدود مى‌گرديد - نمى‌توان ترديد نمود. چگونه جهالت عرب را توصيف نمايم با آن‌كه اميرالمؤمنين على علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«الاصنام فيكم منصوبة، و الآثام بكم معصوبة»⁽²⁾

اين دو جمله به قدرى لطيف است كه قابل بيان نيست. [مى‌فرمايد:]

«دين عرب بت پرستى شده و بت‌ها را به پا كرده بودند، و آنها را ستايش و پرستش مى‌نمودند، و تمامى گناهان مثل آن‌كه به عرب محكم بسته شده بود و از آن جدايى نداشتند».

آن عقيده و اين عمل، بلى بهتر از اين تعبير، بيان خداوند است [كه مى‌فرمايد]:

«وَ اِنْ كانوا مِنْ قَبلُ لَفي ضَلالٍ مُبينٍ»⁽¹⁾

[«و آنان قطعا پيش از آن در گمراهى آشكار بودند»].

گمراهى اعمّ از عقيده و عمل است، عرب قبل از بعثت پيغمبر اكرم در ضلالت فرو رفته بودند، و اين ضلالت و گمراهى اختصاص به عرب نداشته، گرچه عرب به نهايت مرتبه از انحطاط و ضلالت رسيده بودند.

اميرالمؤمنين علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«و اهل الارض يومئذٍ ملل متفرقة، و اهواء منتشرة، و طرائق متشتّتة بين مشبّه للّه بخلقه، او ملحد فى اسمه، او مشير الى غيره، فهداهم به من الضلالة، و انقذهم بمكانه من الجهالة».⁽²⁾

[«در آن روز ]كه او - حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم - قدم به جهان گذارد] مردم زمين داراى مذاهب پراكنده و خواسته‌هاى ضدّ و نقيض، و جمعيّت‌هاى متشتّت بودند، عده‌اى خداى را به مخلوقش تشبيه مى‌كردند، گروهى ملحد بودند، و جمعى معبودهاى ديگرى غير از خداى يگانه داشتند، اما او آنها را از گمراهى نجات داد و هدايت نمود، و با موقعيّت خود آنان را از جهالت نجات بخشيد»].

و نيز مى‌فرمايد:

«ارسله على حين فترة من الرسل، و طول هجعة من الامم و اعتزام من الفتن و انتشار من الامور، و تلظ من الحروب، و الدنيا كاسفة النور، ظاهرة الغرور، على حين اصفرار من ورقها، و اياس من ثمرها، و اغورار من مائها قد درست منار الهدى، و ظهرت اعلام الرّدى، فهى متجهمة لاهلها عابسة فى

وجه طالبها، ثمرها الفتنة، و طعامها الجيفة، و شعارها الخوف، و دثارها السيف».⁽¹⁾

[«هنگامى خداوند رسالت را بر عهده او گذارد كه مدّت‌ها از بعثت پيامبران پيشين گذشته بود، و ملّت‌ها در خواب عميقى فرو رفته بودند. فتنه و فساد جهان را فرا گرفته بود. كارهاى خلاف در ميان مردم منتشر، و آتش جنگ زبانه مى‌كشيد. دنيا بى نور و پر از مكر و فريب گشته بود. برگ‌هاى درخت زندگى به زردى گراييده، و از ثمره زندگى خبرى نبود. آب حيات انسانى به زمين فرو رفته، منارهاى هدايت به كهنگى گراييده، پرچم‌هاى هلاكت و بدبختى آشكار شده بود. دنيا با قيافه‌اى زشت و كريه به اهلش مى‌نگريست، و با چهره عبوس با طالبانش روبرو بود. ميوه درخت آن فتنه، و طعامش مردار بود، در درون وحشت و اضطراب، و در برون شمشير حكومت مى‌كرد»].

و فرمود:

«بعثه حين لا علم قائم، و لا منار ساطع، و لا منهج واضح».⁽²⁾

[«هنگامى پيامبر را مبعوث ساخت كه نه نشانه‌اى - از دين - برپا، و نه چراغ هدايتى روشن، و نه طريق حقّى آشكار بود»].

و فرمود:

«ارسله على حين فترة من الرسل، و هفوة عن العمل، و غباوةٍ من الامم».⁽³⁾

[«هنگامى‌او را به رسالت برگزيد كه با زمان پيامبران پيشين فاصله زيادى افتاده بود، جهانيان از انجام عمل نيك دورى گزيده و منحرف گشته، و ملّت‌ها به جهل و نادانى گراييده بودند»].

دكتر فرانسوى در كتاب «تاريخ تمدّن اسلام و عرب» گويد:

«زمان بعثت اسلام به طور كلّى تمايلاتى به طرف اتّحاد وطنى و مذهبى پيدا شده، حتّى علايم و امارات آن موجود بوده است».

و نيز مى‌گويد:

«در زمان آن حضرت بسيارى از اعراب كه در بين آنها جماعت زيادى پابند كيش يهود و نصارى بودند خداى واحد را پرستش مى‌نمودند، و آنها خودشان را حنيف مى‌ناميدند، كه در قرآن پيغمبر اسلام به همين اسلام ناميده شده است».⁽¹⁾

من در خاتمه كتاب مفصّلاً متعرّض بطلان سخنان او مى‌شوم، و در اينجا به همين جمله اكتفا مى‌نمايم كه در زمان بعثت پيغمبر، عرب در ضلالت فرو رفته بودند، بلكه دنيا را تاريكى فرا گرفته، و خداوند به وسيله محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم عالم را روشن نمود، و به طور كلّى در ميان عرب موحّد نبود، و مذهب رسمى همان بت پرستى بود، و از دين حنيف به جز اسم و نام، خبر و اثرى نبود.

و امّا مذهب يهود خود يكى از همان گمراهى‌ها بود كه به وسيله پيغمبر اسلام برطرف شد، جماعت يهود همانهايى بودند كه از موسى علیه‌السلام خواستند براى آنها خداوندى قرار دهد كه پرستش كنند: «قالُوا يا مُوسى اِجْعَلْ لَنا اِلها كَما لَهُمْ آلِهَةٌ⁽²⁾گفتند: اى موسى! همان گونه كه براى آنان خدايانى است، براى ما نيز خدايى قرار ده».

وچون چشم‌موسى علیه‌السلام را دور ديدند با آن‌كه هارون خليفه او بود گوساله سامرى را پرستش نمودند آيا پس از گذشت قرن‌ها از زمان موسى علیه‌السلام آنها موحّد و خداپرست شدند؟ پدران آنهاكه آن همه معجزات و يد بيضا وعصاى موسى علیه‌السلام را ديدند خداوند را چگونه مى‌پرستيدند كه فرزندان آنها قبل از بعثت پيغمبراكرم موحّد و خداپرست شده باشند؟!

دكتر فرانسوى دست از دشمنى با دين حق برنمى‌دارد، و نمى‌تواند ببيند كه به وسيله محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم عالَم روشن و مردم از ضلالت نجات يافتند، لذا به دروغ

مى‌گويد: در ميان عرب جماعت بسيارى موحّد و خداپرست بودند، حتّى نصارى را نيز موحّد و خداشناس مى‌نامد.

جناب دكتر به جاى آن‌كه بگويد: در زمان آن حضرت بسيارى از اعراب خداى واحد را پرستش مى‌كردند، خوب بود چند نفر از خداشناسان و موحّدين را نام مى‌برد، و مى‌گفت: اين عدّه از عرب موحّد و مذهب رسمى آنها خداپرستى بود.

اشكال بزرگ عرب بر پيغمبر همين بود كه [مى‌گفتند]:

«اَجَعَلَ الآلِهَةَ اِلها واحِدا اِنَّ هذا لَشَيءٌ عُجابٌ»⁽¹⁾

[«آيا خدايان - متعدّد - را خداى واحدى قرار داده؟ اين واقعا چيز عجيبى است].

حال دكتر هرچه مى‌خواهد بگويد، عقلا و دانشمندان درباره سخنان او قضاوت خواهند نمود.

دشمن اگر مى‌توانست مى‌گفت: محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم از علماى نصارى، مذهب توحيد را آموخت، و دين اسلام از چيزهايى است كه دانشمندان نصارى به او تعليم نمودند، ولى چون مى‌داند محيط پيغمبر محيط بت پرستان بوده، و علماى نصارى به آن مكان راه نداشتند، و از طرفى پيغمبر به بلاد نصارى مسافرت ننموده، مگر يك سفر كه در اوايل بلوغ با عموى خود به شام بود، و سفرى ديگر براى تجارت با اموال خديجه نمود، و هيچ عاقلى نمى‌تواند بگويد كه در يكى از اين دو سفر عالم به مذهب شد، و پس از پانزده سال از مراجعت مشغول به دعوت گرديد.

[خداوند مى‌فرمايد:]

«هُوَ الَّذي اَرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدى وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّينِ كُلِّهِ وَ لَو كَرِهَ المُشرِكونَ».⁽²⁾

[«اوست كسى كه فرستاده خود را با هدايت و آيين درست روانه كرد، تا آن را بر هر چه دين است فائق گرداند، هرچند مشركان را ناخوش آيد»].

و از طرف ديگر، امروز پس از گذشت قرن‌ها علماى نصارى چگونه خداوند را مى‌شناسند و چه دلايلى در دست دارند كه علماى آن روز به پيغمبر راه خداشناسى را نشان داده و دين و قوانينى به او تعليم نموده باشند؟ لذا از اين دروغ‌بافى دست برداشتند.

آرى! دشمنان به جز سكوت و خاموشى چاره‌اى ندارند، و بايد بسوزند و بسازند.

بنابر اين، از بيان گذشته ما معلوم شد كه نه فقط عرب قبل از اسلام در ضلالت بودند، بلكه دين حقّ در دسترس عموم نبود و مردم گرفتار جهل و نادانى بودند، و اگر كسى مى‌خواست به راه راست برسد چه بسا به اين آسانى به آن دسترسى نداشت.

حضرت على علیه‌السلام فرمود: «بعثه حين لا علم قائم، و لا منار ساطع، و لا منهج واضح».⁽¹⁾

شما اديان معروف جهان امروز را ببينيد، و نادانى‌هايى كه در آنها راه يافته ملاحظه نماييد تا صدق مدّعى معلوم گردد.

لطف حقّ و اتمام حجّت به فرستادن راهنما

آفريدگار عالم چون بشر را آفريد، و در او قوّه عقل و شهوت و غضب قرار داد، مى‌بايد براى حفظ انتظامات و جلوگيرى از تجاوزات و تعدّيات؛ قانون و مجريان قانون روانه كند، و چنين نيست كه بشر بتواند به اندازه كافى از عقل خود حقايق را درك كند، و همگى حق را از باطل، و خير را از شر، و صلاح را از فساد جدا سازد، و از سوى ديگر از تعديات و تجاوزات جلوگيرى كرده، و احتياجى به قانون و مجريان آن نداشته باشد.

امروزه پس از گذشتن قرن‌هاى متمادى از عمر بشريّت و داشتن تجربيّات بسيار و با پيشرفت در علوم، ملتى نيست كه در اجتماعات به يكديگر تجاوز نكنند، و احتياج به قانون و حافظ حدود نداشته باشند.

جايى كه هيچ رئيس قومى مردم خود را مهمل نگذارد، و در فكر اصلاح آن جمع بوده باشد، و تهيّه قانون و مجريان او نمايد، چگونه ممكن و روا است كه خداوند جهان بشر را از اوّل خلقت به خود رها كند؟

خداوند بهتر از ديگران مخلوق خود را مى‌شناسد، و از طغيان و سركشى‌هاى بندگان آگاه‌تر است، پس از جهت لطف و حكمت خود بايد آنان را به حق هدايت، و از باطل جلوگيرى نمايد، و آنان را بى‌سرپرست نگذارد.

اين است كه از ابتداى خلقت، خليفه در ميان بشر گذارد، و او همان ابوالبشر بود، و هيچ‌گاه نسل او را از راهنما و حجّت خالى نگذارد، و قانون حقّ را در دسترس مردم قرار دهد و پاداش نيكو براى مطيع، و عقاب براى عاصى مقرّر فرمود، و حجج الهى و خلفاء اللّه - كه از پاك‌ترين و پاكيزه‌ترين جهانيان هستند و هيچ معصيتى از ايشان سر نمى‌زند - هر يك به نوبه خود مردم را هدايت مى‌نمودند.

با اين همه حجج و راهنمايان، و گذشتن قرن‌ها و داشتن تجربيات، حال بشر همين است كه مشاهده مى‌شود. در جنگ‌هاى جهانى نمونه‌اى از عقل و خيرخواهى و انسانيّت همين بشر فهميده شد.

و عجب در اين است كه تمام پيشوايان جنگى هميشه خود را مصلح و دل‌سوز براى بشر معرفى مى‌نمايند. معروف بود كه براى دستمالى قيصريّه را آتش مى‌زنند، ولى امروز ديگر سخن از قيصريّه نيست بلكه جمعى براى شهوات نفسانى خود دنيايى را آتش مى‌زنند؛ آيا چنين بندگانى روا است بى‌سرپرست و مختار باشند؟

قطعا چنين نيست، و لازم است خداوندگار راه را از چاه جدا ساخته، و سرپرستِ پاك و پاكيزه‌اى براى حفظ انتظامات و جلوگيرى از تعديات قرار دهد، و او را بر مردم حاكم و مسلّط فرمايد، و هركس كه از جاده منحرف شود او را به زور شمشير به راه آورد.

براى هدايت بشر، تنها راهنمايى كافى نيست

بشر به اين زودى از تكبّر و عناد دست‌بردار نيست، و در مقام عناد و لجاج گام‌هاى بسيار بلندِ خطرناكى برمى‌دارد.

انسان كه در اثر داشتن عقل، اشرف موجودات است، چه بسا كه پست‌تر از تمامى آنها گردد، و آن در صورتى است كه منكر حكم عقل شود و مسلّمات عقلى را تكذيب

كند، و هر چه به او گفته شود، بگويد كه خير، چنين نيست، و در اين موقع، ممكن است منكر محسوسات نيز گردد. او در همين حال واقع را مى‌داند، و به جهت عناد از علم خود دست برمى‌دارد، با چنين كسى يا كسانى سخن از دليل به ميان آوردن بى‌فايده خواهد بود. دليل براى كسى مفيد است كه نادان باشد، و بخواهد به واقع برسد؛ ولى كسى كه چشمان خود را روى هم گذارده و هر چيزى را كه بر خلاف ميل او است منكر مى‌شود براى او دليل و برهان چه فايده دارد؟

چنين كسى چه بسا در اثر جدال و نزاع خود، ديگران را در اشتباه مى‌اندازد.

پيغمبر اكرم با دسته‌اى از علماى نصاراى نجران در مدينه روبرو شد، و آنان با آن‌كه حق برايشان روشن شده بود زير بار حق نمى‌رفتند، و از محاجّه و جدال دست برنمى‌داشتند، و موجب گمراهى ديگران مى‌شدند.

در اين وقت بود كه آن سَرور مأمور به مباهله و نفرين كردن بر دروغ‌گويان شد، دشمنان چون ديدند كار به مرحله نهايى رسيد و پس از نفرين بر دروغ‌گو نوبت به خداوند مى‌رسد، از عذاب او ترسيدند، پس دست صلح به سوى پيغمبر دراز كردند و به دادن جزيه در حال ذلّت و حقارت راضى شدند.

كفّار نيز چون از عناد خود دست برنداشتند نوبت به شمشير رسيد. پيغمبراكرم با چنين جمعى از كفّار مى‌جنگيد، و اگر مشركى راستى دنبال حقّ و حقيقت مى‌گشت پيغمبر او را نمى‌كشت.

«وَ اِن اَحَدٌ مِنَ المُشْرِكينَ اسْتَجارَكَ فَاَجِرْهُ حَتّى يَسْمَعَ كَلامَ اللّه‌ِ ثُمَّ اَبْلِغهُ مَأمَنَهُ ذلِكَ بِاَنَّهُمْ قَومٌ لا يَعْلَمونَ»⁽¹⁾

[«و اگر يكى از مشركان از تو پناه خواست، پناهش ده تا كلام خدا را بشنود؛ سپس او را به مكان امنش برسان، چرا كه آنان قومى نادانند»]

بلكه او را امان مى‌داد تا بيايد و كلام خدا را بشنود، آنگاه او را به جايگاه امن خويش مى‌رسانيد.

پيغمبران كه راهنمايان از جانب خداوند هستند هميشه با دسته‌اى از افراد بشر روبرو مى‌شدند كه در مقام تكذيب برمى‌آمدند، و غالبا اين دسته، از ثروتمندان و صاحبان جاه و سلطنت بودند كه مردم دنيا به آنان راغب بودند.

و بر اين امر اضافه نماييد آن‌كه پيغمبران غالبا از طبقه فقرا بوده و در دست فراعنه و سلاطين گرفتار بودند، و اين دو امر - يعنى قوّت دشمنان و ضعف پيغمبران - خود به خود موجب اين بود كه اهل دنيا به دشمنان روى آورند، و از صف اولياء اللّه دور گردند.

همين امر موجب امتحان نمودن خداوند است كه اگر پيامبران از سلاطين و ثروتمندان بودند بالطبع مردم به سوى آنان مى‌رفتند، و ميان خوب و بد تفاوتى نبود و راست‌گو از دروغ‌گو شناخته نمى‌شد.

دشمنان به هيچ‌وجه از دشمنى كوتاهى نمى‌كردند

دشمن در مقام لجاجت و دشمنى از تمام اصول و مسلّمات عقلى دست برمى‌دارد، شما از همين جا سختى كار پيغمبران را مى‌توانيد بفهميد، بى جهت نبود كه پس از كوشش‌هاى زيادى چون مأيوس مى‌شدند از خداوند متعال درخواست عذاب قوم و ريشه‌كن نمودن دشمنان را مى‌نمودند.

آن حضرت نوح شيخ المرسلين است كه مى‌گويد:

«رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الاَرضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيّارا».⁽¹⁾

[«پروردگارا! هيچ‌كس از كافران را بر روى زمين مگذار»].

آن حضرت موساى كليم است كه مى‌گويد:

«رَبَّنَا اطْمِس عَلى اَموالِهِم وَ اشْدُدْ عَلى قُلوبِهِم فَلا يُؤمِنوا حَتّى يَرَوا الْعَذابَ الاَليمَ».⁽²⁾

[«پروردگارا! اموالشان را نابود كن و آنان را دل‌سخت گردان كه ايمان نياورند تا عذاب دردناك را ببينند»].

چون مى‌ديدند دشمنان عمدا با خداوند لجاج و عناد مى‌كنند، و در مقام دشمنى با دوستان خدا هستند، و سخن حق در آنان تأثير نمى‌گذارد، و چه بسا موجب گمراهى بندگان ديگر مى‌شوند؛ از خداوند متعال قلع و قمع كفّار را مى‌خواستند.

پيغمبر اكرم نيز گرفتار چنين دشمنانى بود، و با همه كوشش‌هاى وى دشمنان خدا تسليم حق نمى‌شدند، [خداوند مى‌فرمايد:]

«وَ جَحَدوا بِها وَ اسْتَيقَنَتْها اَنفُسُهُمْ ظُلْما وَ عُلُوّا».⁽¹⁾

[«و با آن‌كه دل‌هايشان بدان يقين داشت، از روى ظلم و تكبّر آن را انكار كردند»].

دشمنان در محسوسات نيز چشم مى‌پوشيدند

دشمنان نه اين‌كه فقط در مقام دليل و برهان خاضع نبودند بلكه از محسوسات خويش نيز چشم مى‌پوشيدند، و پس از آن‌كه حقّانيت پيامبر را كاملاً از روى دانش و برهان مى‌دانستند آن را انكار كرده و طالب معجزه بودند، و چون آنچه را كه خود طلبيده

بودند به چشم خود مى‌ديدند باز تسليم نمى‌شدند و مى‌گفتند: تو ساحر هستى، و آنچه را كه به ما نشان دادى حقيقت نداشته و سحر بوده است، خداوند مى‌فرمايد:

«اِقتَرَبَتِ السّاعَةُ وَ انْشَقَّ القَمَرَ * وَ اِن يَرَوا آيَةً يُعرِضوا وَ يَقولوا سِحْرٌ مُستَمِرٌّ».⁽²⁾

[«قيامت نزديك شد و ماه از هم شكافت و هرگاه نشانه‌اى ببينند روى بگردانند و گويند: سِحرى دايم است»].و اميرالمؤمنين على علیه‌السلام در خطبه قاصعه مى‌فرمايد:

«و لقد كنت معه لمّا اتاه الملأ من قريش فقالوا له: يا محمد! لقد ادّعيت

عظيما لم يدّعه آباؤك و لا أحد من بيتك، و نحن نسألك امرا ان أنت اجبتنا اليه و اريتناه علمنا انّك نبىّ و رسول، و ان لم تفعل علمنا انك ساحر كذاب فقال: و ما تسألون؟ قالوا: تدعو لنا هذه الشجرة حتى تنقلع بعروقها، و تقف بين يديك. فقال: ان اللّه على كل شى‌ء قدير؟ فان فعل اللّه لكم ذلك أتؤمنون و تشهدون بالحق؟ فقالوا: نعم، قال: انّى سأريكم ما تطلبون، و انّى لاعلم انّكم لا تفيئون الى خير، و انّ فيكم من يطرح في القليب، و من يحزّب الاحزاب، ثم قال: يا ايّتها الشّجرة! ان كنت تؤمنين باللّه و اليوم الآخر و تعلمين انّى رسول اللّه فانقلعي بعروقك حتّى تقفي بين يدي بإذن اللّه . . . فرجع.

فقلت انا: لا اله الاّ اللّه، انّي اوّل مؤمن بك يا رسول اللّه! و اوّل من أمّر بأنّ الشّجرة فعلت ما فعلت بأمر اللّه تصديقا بنبوتك، و اجلالا لكلمتك، فقال القوم كلهم: بل ساحر كذّاب عجيب السحر، خفيف فيه و هل يصدّقك في امرك الاّ مثل هذا يعنونني».⁽¹⁾

[«و من همراه او بودم هنگامى‌كه سران قريش نزد وى آمدند، گفتند: اى محمد! تو ادّعاى بزرگى كرده‌اى، ادعايى كه هيچ‌كدام از پدران و خاندانت چنين ادّعايى نكرده‌اند، ما از تو يك معجزه مى‌خواهيم، اگر پاسخ مثبت دهى و آن را به انجام برسانى مى‌دانيم كه تو نبى و پيامبر هستى، و اگر انجام ندهى بر ما روشن مى‌شود كه ساحر و دروغ‌گويى.

پيامبر پرسيد: خواسته شما چيست؟

گفتند: اين درخت را صدا بزنى كه از ريشه برآمده جلو آيد و پيش رويت بايستد.

حضرت فرمود: خداوند بر همه چيز توانا است، اگر خداوند اين عمل را انجام دهد آيا ايمان مى‌آوريد؟ و به حق گواهى مى‌دهيد؟

گفتند: بلى!

فرمود: به زودى آنچه مى‌خواهيد به شما ارائه خواهم داد و مى‌دانم كه شما به سوى

خير و نيكى باز نخواهيد گشت، و در ميان شما كسى كه قرار دارد كه در درون چاه - بدر - افكنده خواهد شد، و نيز كسى است كه - جنگ - احزاب را به راه خواهد انداخت، سپس صدا زد: اى درخت! اگر به خدا و روز واپسين ايمان دارى و مى‌دانى كه من پيامبر خدا هستم از ريشه از زمين بيرون آمده و نزد من آى و به فرمان خداوند پيش روى من بايست . . . و درخت چنين كرد.

من گفتم: «لا اله الاّ اللّه» اى پيامبر! من نخستين كسى هستم كه به تو ايمان دارم، و نخستين فردى هستم كه اقرار مى‌كنم؛ درخت با فرمان خدا براى تصديق نبوّت و اجلال و بزرگداشت برنامه و دعوتت آنچه را خواستى انجام داد، اما آنها همه گفتند: نه؛ او ساحرى است دروغ‌گو كه سحرى شگفت آور دارد، و در سحر خويش سخت با مهارت است، آيا پيامبريت را كسى جز امثال اين - منظورشان من بودم - تصديق مى‌كند؟»].

و ابن ابى الحديد مى‌گويد: حديث در موضوع طلبيدن پيغمبر درخت را، بسيار زياد آمده، و محدّثين در كتاب‌هاى خود آن را روايت كرده‌اند، و متكلّمين از علما نيز در معجزات پيغمبر نوشته‌اند.⁽¹⁾

راستى اين از عجايب جهل و نادانى بشر است به جاى آن‌كه خداى را بر اين نعمت بزرگ - كه راهنما براى هدايت‌شان فرستاده - شكر نمايد، از عقل و دانش بلكه از چشم‌هاى باز و گشاده خويش دست برداشته و منكر همه چيز از معقولات تا محسوسات گرديده است.

البته اين دسته بدتر و گمراه‌تر از حيوانات مى‌باشند، حيوانات از اثر، مؤثر را كشف مى‌كنند، و چون صدايى را بشنوند متوجّه منشأ آن مى‌شوند، ولى اين بشر است كه از تمامى موجودات با آن‌كه هر كدام از آنان به نوبه خود كاشف از صانع حكيم مدبّر است، چشم پوشيده؛ و با آن‌كه تمامى موجودات چون رشته زنجير، متّصل به يكديگرند و همگى كاشف از آفريدگار يكتا است، منكر صانع گشته، و يا به جاى واحد قهّار

چيزهايى را كه فايده و ضرر ندارند و مانند خود مصنوع و مخلوق هستند خداوندان خود نموده، و براى آن نادانان سجده و خضوع مى‌نمايند، حاجت مى‌طلبند، و به خاطر آنان با پيغمبر خداوند به جنگ و ستيز درمى‌آيند.

شما از همين كلام اميرالمؤمنين علیه‌السلام تا حدّى با نادانى مشركين قريش، و كثرت عناد و لجاج و تكبّر آنها آشنا مى‌شويد.

جمعى از اعيان و اشراف قريش آمدند و به پيغمبر گفتند: تو ادّعاى بزرگى مى‌كنى كه هيچ‌يك از پدران و فاميل تو اين ادّعا را ننمودند. مگر پيغمبرى منصبى از مناصب اهل دنيا است كه به وراثت در خانواده‌اى باشد؟ محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فرمود: خداوند مرا به رسالت فرستاده است، و نبودن پيغمبر در ميان پدران و يا فاميل او دليل بر نادرستى اين ادّعا نخواهد شد.

اين گونه استدلال نمودن دليل بر اين است كه قريش اهل منطق و برهان نبوده‌اند بلكه در مقام عناد و لجاج بودند. متكبّرين از قريش نمى‌توانستند ببينند محمّد يتيم،

پيغمبر خدا شده، و ثروتمندان قريش از اين منصب بى بهره مانده‌اند.

قريش با آن‌كه از آن حضرت معجزه خواستند و آن را نشانه صدق پيغمبرى آن سَرور دانستند - از آمدن درخت نزد پيغمبر، و آمدن نصف آن، و ماندن نصف ديگر در جاى خود، و برگشتن آن نيمه به نيمه اصلى خود - و با آن‌كه پيغمبر به اذن خداوند خواسته قريش و آنچه را كه طلبيده بودند؛ بر آورده ساخت و به آنها نشان داد به جاى آن‌كه همگى مطابق وعده خود ايمان آورند همگى از روى عناد گفتند: او ساحرى ماهر و بسيار دروغ‌گو است، و به جز اميرالمؤمنين علیه‌السلام كسى از آن جماعت او را تصديق نكرد.

و عجب در اين است كه ايمان حضرت على علیه‌السلام را نشانه نادرستى فرمايش پيغمبر اكرم، و مايه استهزاى خودشان از آن سَرور دانستند، دشمنان كه معجزه مى‌طلبيدند نه به خاطر آن‌كه راستى اگر خواسته ايشان را بر آورده كند ايمان آورند بلكه براى آن‌كه شايد پيغمبر نتواند و عاجز شود، پس به او اعتراض كنند، و عجز او را نشانه نادرستى گفته او

قرار دهند كه «وَ لا يَزيدُ الظّالِمينَ اِلاّ خَسارا⁽¹⁾و ستمگران را جز زيان نمى‌افزايد».

خلاصه اين‌كه در موقع بعثت پيغمبر اكرم عالم تاريك گشته و راه به سوى خدا بسته شده بود، و به وجود محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم راه نورانى باز گرديد، و اين راه تا قيام قيامت بسته نخواهد شد.

راستى! اگر كسى مى‌خواست در عصر فترت بين رسل، دين حق را پيدا كند چه بسا به اين زودى به آن دسترسى نداشت، و آن دين نمى‌توانست از بشر رفع گرفتارى نمايد.

شما همين عصر حاضر را بسنجيد، از دين اسلام چشم بپوشيد ببينيد كدام يك از اديان جهان شما را به راه راست هدايت مى‌كند؟ كدام يك از اديان، خداوند عالم را - چنان‌كه هست - به شما معرفى مى‌كند؟

كتاب تورات را كه در نزد يهود و نصارى كتاب مقدّسى است، ببينيد خداوند را چگونه معرفى مى‌نمايد؟ به عنوان نمونه چند جمله‌اى نقل مى‌شود:

1 - خداوند خدا آدم را امر فرموده گفت: از همه درختان باغ بى ممانعت بخور * امّا از درخت معرفتِ نيك و بد، زنهار نخوريد. زيرا روزى كه از آن خوردى هر آيينه خواهى مُرد *⁽²⁾

2 - مار به زن گفت: هر آيينه نخواهيد مُرد * بلكه خداى داند در روزى كه از آن بخوريد چشمان شما باز شود و مانند خدا عارفِ نيك و بد خواهيد بود * و چون زن ديد كه آن درخت براى خوراك نيكوست و به نظر خوش نما و درختى دلپذير دانش افزا، پس از ميوه‌اش گرفته بخورد و به شوهر خود نيز داد و او خورد * آن‌گاه چشمان هر دوى ايشان باز شد.⁽³⁾

3 - و آواز خداوند خدا را شنيد كه در هنگام وزيدن نسيم بهار در باغ مى‌خراميد و آدم و زنش خويشتن را از حضور خداوند خدا در ميان درختان باغ پنهان كردند * و

خداوند خدا آدم را ندا در داد و گفت كجا هستى *⁽¹⁾

4 - خداوند گفت: همانا انسان مثل يكى از ما شده است كه عارفِ نيك و بد گرديده، اينك مبادا دست خود را دراز كند و از درخت حيات نيز گرفته بخورد و تا به ابد زنده بماند * پس خداوند خدا او را از باغ عدن، بيرون كرد تا كار زمينى را كه از آن گرفته شده بود بكند * پس آدم را بيرون كرد و به طرف شرقى باغ عدن، كروبيان را مسكن داد و شمشير آتش‌بارى را كه به هر سو گردش مى‌كرد، تا طريق درخت حيات را محافظت كند.⁽²⁾

5 - خنوخ بعد از آوردن متوشالح سيصد سال با خدا راه مى‌رفت.⁽³⁾

6 - پسران خدا دختران آدميان را ديدند كه نيكو منظرند، و از هر كدام كه خواستند زنان براى خويشتن مى‌گرفتند.⁽⁴⁾

7 - و خداوند پشيمان شد كه انسان را بر زمين ساخته بود و در دل خود محزون گشت * و خداوند گفت: انسان را كه آفريده‌ام از روى زمين محو سازم - انسان و بهايم و حشرات و پرندگان هوا را - چون كه متأسف شدم از ساختن ايشان *⁽⁵⁾

8 - از عذاب قوم نوح پشيمان شد چون مى‌گويد: و خداوند در دل خود گفت: بعد از اين ديگر زمين را به سبب انسان لعنت نكنم، زيرا كه خيال دل انسان از طفوليّت بد است، و بار ديگر همه حيوانات را هلاك نكنم چنان‌كه كردم.⁽⁶⁾

9 - خداوند ميان بشر اختلاف انداخت تا آن‌كه از شرّ آنها آسوده شود، او براى ديدن برج پايين مى‌آيد.

چون در باب يازدهم مى‌گويد: و تمام جهان را يك زبان و يك لغت بود * . . .و

گفتند: بياييد شهرى براى خود بنا نهيم و برجى را كه سرش به آسمان برسد، تا نامى براى خويشتن پيدا كنيم مبادا بر روى تمام زمين پراكنده شويم * و خداوند نزول نمود تا شهر و برجى را كه بنى آدم بنا مى‌كردند ملاحظه نمايد * و خداوند گفت: همانا قوم يكى است و جمع ايشان را يك زبان. و اين كار را شروع كرده‌اند و الآن هيچ كارى كه قصد آن بكنند از ايشان ممتنع نخواهد شد * اكنون نازل شويم و زبان ايشان را در آنجا مشوش سازيم تا سخن يكديگر را نفهمند * پس خداوند آنها را از آنجا بر روى تمام زمين پراكنده ساخت و از بناى شهر بازماندند.⁽¹⁾

خداوند بر ابراهيم ظاهر شده گفت: من خداى قادر مطلق هستم پيش روى من بخرام، و كامل شو * و خدا بوى خطاب كرده گفت * تا آنجا كه گويد: و چون خدا از سخن گفتن با وى فارغ شد از نزد ابراهيم صعود فرمود.⁽²⁾

خداوند بر ابراهيم ظاهر شد، ابراهيم ديد سه مرد در مقابل او ايستاده‌اند، و خواهش نمود كه نزد او بمانند، و خداوند در بلوطستان مَمَرى بروى ظاهر شد و او در گرماى روز بدر خيمه نشسته بود * ناگاه چشمان خود را بلند كرده ديد كه اينك سه مرد در مقابل او ايستاده‌اند . . . اندك آبى بياورند تا پاى خود را شسته در زير درخت بياراميد

گفتند: آنچه گفتى بكن . . .

پس كره و شير و گوساله را كه ساخته بود گرفته پيش روى ايشان گذاشت و خود در مقابل آنها زير درخت ايستاد تا خوردند * تا آنجا كه گويد: پس چون خداوند گفت و گو را با ابراهيم باتمام رسانيد برفت و ابراهيم بمكان خويش مراجعت كرد.⁽³⁾

و يعقوب تنها ماند و مردى با وى تا طلوع فجر كشتى مى‌گرفت، و چون او ديد بر

وى غلبه نمى‌يابد كف ران يعقوب را لمس كرد و كف ران يعقوب در كشتى گرفتن با او فشرده شد * پس گفت: مرا رها كن زيرا كه فجر مى‌شكافد. گفت: تا مرا بركت ندهى تو را رها نكنم * . . . و او را در آنجا بركت داد * و يعقوب آن مكان را «فينئيل» ناميده (گفت): زيرا خدا را روبرو ديدم، و جانم رستگار شد *⁽¹⁾

بخوانيد تا بدانيد! راستى اين كتاب، كتابِ مقدّس آسمانى است، و براى هدايت بشر و پاكيزه نمودن آنها نازل شده است و يا آن‌كه كتابِ شيطانى است و ابليس براى اغواى بشر و وادار كردن آنها بر خيانت‌ها و تقلّب‌ها آورده و در دسترس مردم قرار داده است.

اين چه خداوندى است كه راه مى‌رود، و آواز دارد، و بالا مى‌رود، و پايين مى‌آيد، و غذا مى‌خورد، و از بشر مى‌ترسد، و براى حفظ خود از شرّ آنها دروغ مى‌گويد، و مى‌گويد: اگر از اين درخت بخوريد مى‌ميريد، براى آن‌كه مبادا عارف به نيك و بد شوند، و از جهالت بيرون آيند، و براى آن‌كه مبادا مثل خودش زنده و جاويد بمانند اگر از آن درخت حيات بخورند، آنها را بيرون مى‌كند و به وسيله كروبيان احتياطا اطراف درخت را مى‌گيرد، و آنان با شمشير آتش‌بار آن درخت را احاطه مى‌كنند؟!

آن‌چه خداوندى است كه داراى اولاد ذكور است، و از كردار خود پشيمان مى‌شود، و با مخلوق خود يعقوب تا طلوع فجر كشتى مى‌گيرد و بر او غالب نمى‌شود؟!

در حالى كه قرآن مى‌گويد:

«قُلْ هُوَ اللّه‌ُ اَحَدَ * اَللّه‌ُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَ لَم يولَدْ * وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفوا اَحَدٌ»⁽²⁾

[«بگو: او خدايى است يكتا؛ خداى صمد؛ نه كسى را زاده و نه زاييده از كَسى است و او را هيچ همتايى نباشد»].

«قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤتِي الْمُلكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلكَ مِمَّن تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ

وَ تُذِلُّ مَن تَشاءُ بِيَدِكَ الخَيْرُ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ».⁽¹⁾

[«بگو: بار خدايا! تويى كه فرمانفرمايى، هر آن كس را كه خواهى فرمانروايى بخشى، و از هر كه خواهى فرمانروايى را باز ستانى، و هر كه را خواهى عزّت بخشى، و هر كه را خواهى خوار گردانى، همه خوبى‌ها به دست تو است، و تو بر هر چيز توانايى»].

حال همين تورات مقدّس - كه در نزد يهود و نصارى است - ببينيد پيغمبران را چگونه معرفى نموده است؟ و به عنوان شاهد چند جمله از مضامين آن را نقل مى‌نمايم:

1 - ابراهيم ساره را خواهر خود خواند، چون ترسيد او را به خاطر زنش بكشند، و «ابى ملك» پادشاه او را گرفت، و خدا رحم‌هاى تمام اهل بيت ابى ملك را به خاطر ساره - زوجه ابراهيم - بست، ابوملك خواب نما شد، و به ابراهيم ايراد كرد كه چرا نگفتى او زن من است؟ و ابراهيم در خصوص زن خود ساره گفت كه او خواهر من است و ابى مَلَك مَلِك جرار را فرستاده ساره را گرفت * و خدا در رؤياى شب براى مَلَك ظاهر شده به وى گفت اينك تو مرده به سبب اين زن كه گرفتى زيرا كه زوجه ديگرى مى‌باشد* . . . پس ابى مَلَك بابراهيم گفت چه ديدى كه اين كار را كردى * ابراهيم گفت زيرا گمان بردم خدا ترسى در اين مكان نباشد و مرا به جهت زوجه‌ام خواهند كشت * و فى الواقع نيز او خواهر من است دختر پدرم نه دختر مادرم و زوجه من شد.⁽²⁾

و در آن است: ساره دختر پدر ابراهيم بود نه دختر مادر او، و او را به زنى گرفته بود، پس خواهر پدرى خود را تزويج نموده بود.

2 - پس اسحاق در جرار اقامت نمود * و مردمان آن مكان درباره زنش از او جوياشدند * گفت: او خواهر من است زيرا ترسيد كه بگويد زوجه من است مبادا كه اهل آنجا او را به خاطر رِفْقَه كه نيكو منظر بود بكشند * و چون در آنجا مدّتى توقّف نمود چنان افتاد كه «ابى ملك» پادشاه فلسطينيان از دريچه نظاره كرد و ديد كه اينك اسحاق با

زوجه خود «رِفْقَه» مزاح مى‌كند * پس ابى ملك اسحاق را خوانده گفت: همانا اين زوجه تست؟ پس چرا گفتى كه خواهر من است * اسحاق بدو گفت: زيرا گفتم كه مبادا براى وى بميرم * ابى ملك گفت: اين چه كار است كه با ما كردى؟ نزديك بود كه يكى از قوم با زوجه‌ات هم خواب شود، و بر ما جرمى آورده باشى * و ابى ملك تمامى قوم را غدغن فرموده گفت: كسى كه متعرض اين مرد و زوجه‌اش بشود هرآينه خواهد مُرد *⁽¹⁾

3 - اسحاق از عيسو تقاضا كرد غذايى حاضر سازد، و به او بركت دهد، يعقوب به دروغ خود را عيسو معرفى نمود، و پوست بزغاله بر گردن و دست خود بست، اسحاق دست ماليد خيال كرد عيسو است به او دعا نمود.⁽²⁾

4 - نجات نيافتن مگر لوط و زن و دو دختر او، و نگاه كردن زن لوط به عقب خود و شدن آن ستونى از نمك. نجات يافتن لوط و دو دختر او، و شراب دادن دختران به پدر، و زنا كردن لوط ندانسته با دو دختر پس از خوردن شراب، و آبستن شدن دختران.⁽³⁾

5 - چون قوم موسى ديدند كه موسى در فرود آمدن از كوه تأخير نمود نزد هارون جمع شده ويرا گفتند: برخيز و براى ما خدايان بساز كه پيش روى ما بخرامند، زيرا اين مرد موسى كه ما را از زمين مصر بيرون آورد نمى‌دانيم او را چه شده است * . . .

تا آنجا كه گويد: هارون گوساله را ساخت، و مذبحى بنا كرد، و فردا را عيد قرار دادند، و قربانى‌ها در برابر او كشتند، و براى او سجده كردند، و بنى اسراييل او را خداى

خود دانستند.

تا آنجا كه گويد: و چون موسى قوم را ديد كه بى‌لگام شده‌اند زيرا كه هارون ايشان را براى رسوايى ايشان در ميان دشمنان ايشان بى‌لگام ساخته بود *⁽⁴⁾

6 - نوح شراب نوشيده مست شد و در خيمه خود عريان گرديد * و حام پدر كنعان برهنگى پدر خود را ديد، و دو برادر خود را بيرون خبر داد * و سام و يافث ردا را گرفته

بر كتف خود انداختند پس پس رفته برهنگى پدر خود را پوشانيدند . . . و نوح از مستى خود به هوش آمد دريافت كه پسر كمترش با وى چه كرده بود * پس گفت كنعان ملعون باد برادران خود را بنده بندگان باشد * و كنعان فرزند حام را لعن نمود: و گفت برادران خود را بنده بندگان باشد.⁽¹⁾

7 - داود تابوت خدا را مى‌آورد، و داود و تمامى خاندان اسرائيل با انواع آلات - از قبيل چوب سرو و بربط و رباب و دف و دهل و سنج‌ها - در حضور خداوند بازى مى‌كردند، تا آنجا كه نويسد: و داود با تمامى نيروى خود در حضور خداوند رقص مى‌كرد، و داود با يفود لباس كتان پوشيده بود، پس داود و تمامى خاندان اسرائيل تابوت خداوند را با آواز شادمانى و آواز كرنا آوردند، و هنگامى كه تابوت خداوند داخل شهر داود مى‌كردند ميكال دختر شاول از پنجره نگاه مى‌كرد، ديد داود پادشاه كه در حضور خداوند جست و خيز و رقص مى‌كند، پس او را در دل خود حقير شمرد.⁽²⁾

8 - هنگام عصرى بود كه داود از بسترش برخاسته و بر پشت بام خانه مى‌گشت، و از پشت بام زنى را ديد كه خود را شست و شو مى‌كند، و آن زن بسيار نيكو منظر بود، پس داود شخصى را فرستاد تا درباره آن زن پرس و جو كند، و او زن «اوريا» بود.

داود قاصدان را فرستاد تا او را گرفته نزد وى آوردند، داود با او همبستر شد، و او از نجاست خود طاهر شده به خانه خود برگشت، و آن زن حامله شد، و فرستاده داود را خبر نمود و گفت: من حامله هستم.

پس داود شخصى را نزد يوآب فرستاد كه اوريا را نزد من بفرست، چون اوريا نزد وى آمده، داود به اوريا گفت: به خانه‌ات برو و پاى‌هاى خود را بشو.

پس اوريا از خانه پادشاه بيرون رفت، و نزد درب خانه پادشاه با ساير بندگان آقايش خوابيد و به خانه خودش نرفت به داود خبر دادند كه اوريا به خانه خود نرفته است.

داود به اوريا گفت: آيا تو از سفر نيامده‌اى پس چرا به خانه خود نرفته‌اى؟

اوريا به داود عرض كرد: تابوت و اسرائيل و يهودا در خيمه‌ها ساكنند و آقايم يوآب و بندگان آقايم در بيابان خيمه نشين‌اند، آيا من به خانه خود بروم تا بخورم و بياشامم و با زن خود بخوابم به حيات تو و به حيات جان تو قسم؛ اين كار را نخواهم كرد.

تا آنجا كه نويسد: بامدادان داود نامه‌اى براى يوآب نوشته به دست اوريا فرستاد، و در نامه نوشت: اوريا را در مقدّمه جنگ سخت بگذاريد، و از عقبش برويد تا زده شده بميرد.

و چون يوآب شهر را محاصره مى‌كرد، اوريا را در مكانى كه مى‌دانست مردان شجاع در آنجا مى‌باشند؛ گذاشت، و مردان شهر بيرون آمده و جنگيدند و بعضى از بندگان داود افتادند و اوريا نيز بمرد.

تا آنجا كه نويسد: و چون زن اوريا شنيد كه شوهرش مرده است براى شوهر خود ماتم گرفت، و چون ايّام ماتم گذشت، داود كسى را فرستاد كه او را به خانه خود آورد، و او زن وى شد، و برايش پسرى زاييد، اما كارى كه داود كرده بود در نظر خداوند ناپسند آمد.⁽¹⁾

اگر احتياج بشر به پيغمبران براى اين است كه هدايت شوند، و اگر خداوند براى هدايت بشر راهنما مى‌فرستد، پس بايد راهنمايان پاك و پاكيزه و معصوم باشند، و مردم را به سوى خدا دعوت كنند، و از آلودگى‌ها و زشتى‌ها دور نمايند، و اين نمى‌شود مگر آن‌كه خودشان پاك و پاكيزه و معصوم باشند.

پيغمبرى كه مردم را گوساله پرست و مشرك كند خدا او را براى چه بفرستد؟

پيغمبرى كه از ترس آن‌كه اگر بدانند ساره زن او است او را مى‌كشند و زن او را مى‌گيرند؛ به دروغ بگويد، او خواهر من است تا او را سالم نگاه بدارند، و با آن زن ارتباط

داشته باشند، چگونه مى‌تواند بشر را پاك و پاكيزه كرده و از آلودگى‌ها دور كند؟

پيغمبرى كه شراب بخورد و با دختران خود در حال مستى نزديكى كند و دختران را آبستن كند، چگونه مردم را از كارهاى زشت باز مى‌دارد؟

پيغمبرى كه بين موى دست و گردن بشر و موى بزغاله فرق نگذارد، و هنگامى كه به دست يعقوب و گردن او كه پوست بزغاله بسته بود دست بمالد خيال كند او پسر خود عيسو است و براى او دعا كند چگونه بشر را هدايت مى‌كند؟

و از اين گذشته چگونه يعقوب او را با اين عمل اغفال نمود؟ و چگونه خداوند مقصود اسحاق را ندانست و به يعقوب بركت داد، و عيسو - كه مقصود او بود - بى‌بهره ماند؟ مگر خداوند نيز اغفال شده بود و نمى‌دانست مقصود اين پيرمرد، عيسو است كه براى او بركت مى‌خواهد نه براى برادرش يعقوب؟

كسى كه رقص كند و با ساز و آواز و انواع آلات لهو خوش باشد، و جست و خيز كند به آن اندازه كه در نظر يك زن حقير و پست شود، چگونه از جانب خداوند بر جامعه پيغمبر مى‌شود؟

پيغمبرى كه سرباز مجاهد او غائب است و با دشمنان مى‌جنگد چگونه به زن برهنه آن سرباز نگاه مى‌كند، و او را حاضر مى‌نمايد، و با او همبستر مى‌شود، و حامله مى‌نمايد؟ و چون مى‌بيند اين عمل زشت است آن سرباز را طلبيده و مى‌خواهد به هر وسيله‌اى كه شده او را نزد زنش بفرستد تا آن بچه به او بسته شود؛ و چون او امتناع نمود و گفت: سرلشكر من در بيابان مشغول جنگ با دشمن است من به خانه نمى‌روم و نزد زن نمى‌خوابم، چگونه به سرلشكر دستور مى‌دهد تا او را به جايى روانه كند كه ديگر برنگردد و كشته شود و پس از گذشتن ايّام عزا، زن او را به خانه مى‌آورد؟

آيا اين عمل وحشيانه از پيغمبر خدا سر مى‌زند؟!

آيا خداوند چنين مردمان شهوت پرست، بى غيرت و بى وفا را پيغمبر خود و لازم الاطاعه بر مردم مى‌نمايد؟

آيا سرلشكران، امروز با سربازان با وفاى خود چنين رفتارى مى‌نمايند؟

روى دروغ‌گويان سياه! آيا اين كتاب‌ها كه چنين فجايعى را در آنها نسبت به پيغمبران مى‌دهند كتاب مقدس است؟ براى چه اين جنايات را نوشته‌اند؟ آيا براى آن‌كه جامعه را چنين بار بياورند؟

اين است حال تورات و انجيل، و مذهب يهود و نصارى كه از بزرگ‌ترين مذاهب جهان هستند چه رسد به مذاهب ديگر، ببينيد همين تورات چگونه بشر را گمراه مى‌نمايد و باطل را به جاى حق جلوه مى‌دهد؟!

اين حال تورات است نسبت به خدا و پيغمبران، و امّا نقص مذهب يهود و نصارى در فروع و احتياج آنها به قوانين؛ پر واضح است كه چون اهل كتاب براى حفظ انتظامات بشر در معاملات و نكاح و طلاق و قضا و حدود و امور ديگر قوانينى ندارند، مجبور شدند كه با فكر بشر رفع اين نقص را بنمايند، و به جاى خداوند، بشر قانون گذار شد.

بديهى است كه فكر بشر كوتاه است، و به تمام جهات احاطه ندارد، پس نمى‌تواند قانونى براى همه، به طور هميشگى وضع كند، لذا پيوسته قانون بشرى تغيير مى‌يابد، و همين اضطراب و تغيير در قوانين بشرى شاهدى بسيار قوى بر احتياج به راهنماى الهى است.

ولى مسلمانان به هيچ وجه به قانون گذار بشرى احتياج ندارند، تمامى دين تكميل شده، و از براى هر موضوعى حكمى معيّن گرديده است.

من در كتابى جداگانه‌اى كه در ردّ يكى از بى‌دينان نوشته‌ام - كه مى‌گفت: دين اسلام ناقص است، و به كار اين عصر نمى‌آيد، پس محتاج به پيغمبر هستيم، و اين مقدّمه را براى اين مى‌ساخت كه خود را پيغمبر اين عصر نمايد - بحمدللّه اين مطلب را اثبات نمودم. منشأ اشكال، يا جهل به قانون اسلام است كه آن را چنان‌كه هست نشناخته‌اند، و يا دشمنى و عناد.

خلاصه كلام آن‌كه؛ دين اسلام براى هر موضوعى حكمى از جانب خداوند دارد. خداوند جهان، صلاح بشر را در نظر گرفته، و براى او تا قيام قيامت به وسيله محمّد بن

عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم قوانينى فرستاده است و قوانين او محفوظ، و به وسيله اوصيا او در دسترس مردم قرار گرفته، پس نه در تشريع نقص بوده، و نه در حفظ آن كوتاهى شده است.

و همين گونه است حال قرآن كريم كه در آن خللى وارد نيامده، و نخواهد آمد، و اين است سرّ ختم رسالت به محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، زيرا فرستادن به خاطر احتياج بشر به

راهنما است و با توجه به كامل بودن دين اسلام و هميشگى بودن قوانين آن، نيازى به راهنما و پيامبر جديدى نيست.

مثلاً حضرت موسى پيامبر بشر تا زمان عيسى است، و همچنين عيسى پيامبر بشر تا زمان محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است، و قوانين او محدود به همان زمان و عصر است، ولى قوانين اسلام براى همه و هميشه است، و در دسترس بشر بوده و هست، و راه بسته و تاريك نگرديده است.

همواره در زمان‌هاى سابق وقتى پيامبر مى‌آمد كه مدّت دين پيامبر سابق به پايان مى‌رسيد، و در عصر پيغمبر اكرم علاوه بر اين، دنيا تاريك شده و راهنمايى نبود، و بهترين اديان همان دين يهود و نصارى بود، و حال آن‌كه خود تورات موجب گمراهى‌ها بود، پس بر خدا لازم بود كه راهنما براى بشر و اصلاح جامعه روانه كند، و خداوند چنان

كرد. دين محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم فقط براى عرب نبود، او براى كافّه مردم بلكه جنّ و انس بود، دين او مصالح بشر را تا قيام قيامت در نظر دارد، و اين قرآن كريم است كه مى‌فرمايد:

«لا يَأتيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيهِ وَ لا مِنْ خَلفِه»⁽¹⁾

[«از پيش روى آن و از پشت سرش باطل به سويش نمى‌آيد»].

و اين روايات و سنّت پيغمبر است كه به وسيله خلفا و اوصياى او در دست اماميّه است، و همين سرّ ختم رسالت به آن سرور است.

پيامبران پاك و پاكيزه هستند

پيغمبران و حجج الهى هرچند از افراد همين بشر هستند، ولى از هر گناه و آلودگى دور هستند، آنان مردان حق و با عقل و تقوى، و از كليه رذائل و معايب كنار هستند، اگر كسى حالات هر يك از آنها را با دقّت ببيند هرآينه مجسّمه درستى و پاكى و پاكيزگى را در برابر خود مى‌بيند، و بهترين شاهد بر حقّانيت و صدق آنان همانا تاريخچه زندگانى آنها است.

هر كدام از آنها، ناصح و امين بودند، و تمامى اقوام و ملت‌هاى خودِ آنها كه با ايشان تماس و حشر و نشر داشتند آنان را به اين دو صفت مى‌شناختند، و پيغمبران با صراحت لهجه مى‌گفتند: «وَ اَنَا لَكُمْ ناصِحٌ اَمينٌ⁽¹⁾و من براى شما خيرخواهى امين هستم».

مردم پيغمبر اكرم را پس از بعثت و دشمنى مشركين با او، نيز ايشان را به اين لقب مى‌شناختند، و در حال مخاصمه و دشمنى، اموالِ نفيس خود را در نزد او به امانت مى‌گذاردند. على علیه‌السلام به دستور پيغمبر اكرم پس از فرار آن سَرور به سوى غار و هجرت به مدينه، تا چند روز اعلان نمود كه هر كس نزد پيغمبر امانت گذارده بيايد و از من بگيرد.

راه‌هاى شناخت انبيا و شناختن نبوّت و راستى گفتار آنها

كسى كه مدّعى نبوّت است بايد شاهد و برهانى داشته باشد. اين اصل از اصول مسلّمه در نزد عقلا است كه مدّعى هر امرى بايد آن را اثبات نمايد. راستى ادعاى نبوّت انبيا از چند راه فهميده مى‌شود:

1 - پيغمبر سابق نبوت او را تصديق نمايد. بنابر اين، شكّى در صدق گفتار او نمى‌ماند.

2 - او معجزه داشته باشد، معجزه عبارت است از كارى كه از عهده بشر خارج باشد، و هيچ‌گاه بشرى - اگر چه به كمك ديگران - نتواند نظير آن را بياورد، مانند به سخن آوردن سنگ و درخت و يا جانوران، و يا پديد آوردن حيوان از سنگ، و يا زنده نمودن مردگان، و يا اژدها شدن عصا. اين قبيل كارها از توانايى بشر خارج است هرچند او در علومى پيشرفت نموده و يا نمايد، و اين كارها به جز از خالق متعال ساخته نيست.

پس اگر مدّعى نبوت نظير يكى از اين امور را براى اثبات صدق گفتار خود آورد البتّه كاشف از اين است كه او با خدا ربطى دارد، و آفريدگار او را به رسالت فرستاده، و اين يكى از دلايل پيغمبران بوده است.

3 - يكى ديگر از امورى كه دلالت بر درستى ادعاى انبيا دارد، اصل دين و آيين او است، كسانى كه بينا باشند سخن حق از باطل را جدا مى‌سازند، قانونى كه خداوند براى اصلاح بشر فرستاده با قانونى كه به فكر بشرى تدوين شده تفاوت بسيار دارد همچون تفاوت ميان روز و شب، البتّه كسى كه نابينا است از اين راه نمى‌تواند تشخيص دهد، ولى مرد دانشمند مى‌داند كه آن باطل و اين حق است، و در اين موضوع سخن بسيار است كه در جاى خود گفته خواهد شد.

4 - براى اثبات صدق گفتار مدّعى نبوّت همانا تأمّل در احوال و صفات و شخصيّت آنها است، و مى‌توان گفت كه: اين راه، راهى است كه عموم مردم مى‌توانند از اين راه به مقصد برسند.

و اين راه، از راه‌هاى ديگر بهتر است، چون هميشه تصديق پيغمبر سابق در دسترس عموم نيست، و همچنين همه كس معجزه را نمى‌بيند و يا يقين نمى‌نمايد، و همچنين از راه قانون چه بسا نمى‌تواند تشخيص دهد، پس بهترين راهِ حقّانيت پيغمبران همانا مراجعه به تاريخچه زندگانى آنان است.

كسى كه پيغمبر است نور است، و در سر تا پاى زندگانى او نقطه سياهى نخواهد بود، تمامى كردار و رفتار او منظّم است، خداوند جهان، چنين مرد با انضباطى را سرپرست مردم قرار مى‌دهد، كسانى كه خود تابع شهوات باشند چگونه مى‌توانند از شهوات جلوگيرى كنند؟

ما تمام پيغمبران را معصوم مى‌شناسيم، و بدون ترديد آنچه در پاره‌اى از كتاب‌ها آمده - و آن را جمعى كتاب مقدّس و يا آسمانى مى‌نامند - از نسبت‌هاى ناروا به پيغمبران، دروغ است و مردمانى شهوت پرست براى تأمين مقاصد خويش به چنين دروغ‌هايى چنگ زده، و به نام كتاب مقدّس در دست مردم قرار داده‌اند.

خداوند براى اصلاح بشر و پاك و پاكيزه نمودن آنها پيغمبر مى‌فرستد، اگر پيغمبر نظير همان ناپاكان باشد پس مقصود حق تعالى حاصل نمى‌گردد، بلكه نقض غرض لازم مى‌آيد، چه بسا كه جنايت و خيانت در ميان مردم بيشتر رواج بيابد، مثلاً اگر رئيس

دادگسترى مرد ناپاك، سفاك و خيانت‌كارى باشد چگونه آن دستگاه عدل و داد مى‌گسترد، و از ظلم و تجاوز جلوگيرى مى‌نمايد؟ مگر نشنيده‌ايد كه «النّاس على دين ملوكهم⁽¹⁾مردم بر دين پادشاهان خود هستند».

و از طرفى چگونه به گفتار اين خيانت كاران اطمينان حاصل مى‌شود؟

پس چاره نيست از اين‌كه راهنمايانى كه از ناحيه خداوند آمده‌اند با عقل و تقوى بوده و به آنچه مى‌گويند خود معتقد و عامل باشند، چنين مردمانى مى‌توانند مصلح جامعه باشند، و آنها را به سمت درستى و صلاح بكشانند، و از گمراهى و فساد نجات دهند، و بهترين شاهد بر صدق پيغمبران همانا درستى و پاكى آنها است.

كسانى كه عقل و شعور دارند با ديدن مدّعيان پيغمبرى و حشر و نشر با آنها راست‌گويان را از دروغ‌گويان جدا مى‌سازند، و اصلاً نيازى به ديدن معجزه ندارند.

نمى‌گويم پيغمبران معجزه ندارند، ولى مى‌گويم: چه بسا مردمان با عقل و شعور از مشاهده آنان و چگونگى معاشرت و رفتارشان صدق گفتار و پيغمبرى آن برگزيدگان الهى را مى‌فهمند، چنان‌كه آشكار شدن دروغ‌گويى مسيلمه موقوف به آن نيست كه از آوردن معجزه عاجز باشد، همانا تاريخ و طرز رفتار و زندگانى او سر تا پا گواه بر دروغ‌گويى او است، به همين خاطر مردمان بينا و دانا احتياجى به ديدن معجزه ندارند.

مقايسه ميان تاريخ پيغمبران گذشته و پيغمبر اكرم

تاريخ پيغمبران گذشته قطع نظر از آنچه در قرآن و يا به طريق معتبر از پيغمبر اكرم به ما رسيده بر ما روشن نيست، بلكه قطع نظر از آنچه در قرآن و يا سنّت معتبره به ما رسيده اثبات نبوّت بسيارى از آن بزرگان كار آسانى نيست، و ما از گفته پيغمبر اكرم به پيغمبرى آنها ايمان داريم.

آنچه امروزه در دست يهود و يا نصارى است و آن را كتاب مقدّس مى‌نامند به طور قطع ما آن را صحيح و معتبر نمى‌دانيم، و علائم باطل بودن آن بسيار روشن و آشكار

است، و شايد به تأييد الهى موفق شده و در اين زمينه كتابى بنويسم، و مقايسه‌اى ميان قرآن كريم و اين دو كتاب بنمايم.

امّا تاريخ پيغمبر اكرم بسيار روشن و آشكار است، و جاى هيچ‌گونه ترديد و ابهام نيست كه شخص و شخصيّت آن سَرور معلوم است؛ و خصوصيّات زندگانى آن بزرگوار در كتاب‌ها ثبت است.

پيغمبر اكرم در ميان گروه زيادى از دوست و دشمن زندگانى مى‌كرد. همگى او را كاملاً مى‌شناختند. در ميان آن جماعت مجهول و گمنام نبود. تاريخ آن سَرور را معاصرين از دوستان و دشمنان مى‌دانستند. چنين نبود كه قسمتى از زندگانى او مجهول باشد، و خصوصيّتى از خصوصيّات احوال او در دسترس عامه مردم نباشد.

نَسَب پيغمبر كاملاً روشن بود، پدر و مادر، پدران و مادران او همه معلوم است، زادگاه او، سال تولّد او، مدّت عمر او، محل هجرت او، تعداد سريّه ها⁽¹⁾و غزوات⁽²⁾او، تعداد ازدواج‌ها و فرزندان او، اهل و فاميل او، چگونگى رفتار و معاشرت، گفتار و عقايد، سيره و مكارم اخلاق او، همگى براى مردم - دوست و دشمن - روشن بود، و جاى بحث و اختلاف نبوده و نخواهد بود.

تاريخ آن حضرت از معاصرين به طبقه بعد رسيد، و پس از مدّت كوتاهى درباره پيغمبر اكرم كتاب‌هايى نوشته شد، و آنچه در سينه‌ها ضبط بود، در كتاب‌ها ثبت گرديد.

پس به طور قطع تاريخ هيچ پيامبرى مانند تاريخ پيغمبر اكرم از هر جهت روشن نبوده، بلكه هيچ شخصى از شخصيّت‌هاى بزرگ جهانى نيست كه از هر جهتى تاريخ او روشن باشد اگر چه يك قرن از زمان ما دور نباشد يا در زمان ما باشد، ولى اين محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است كه پس از گذشت متجاوز از هزار و چهارصد سال از تاريخ تولّد او تمام جهات زندگانى و شخصيّت او بسيار روشن و معلوم است.

اگر شخص داناى منصفى تاريخ آن حضرت را نگاه كند از همان تاريخ و شرح

زندگانى آن بزرگوار يقين به نبوّت - بلكه سيد المرسلين بودن او - خواهد نمود كه چنين كسى بايد خاتم الانبيا باشد، و دين او پاينده و تا قيام قيامت باقى بماند، كسى كه دوست و دشمن مراقب حركات و سكنات او باشند و به جز خوبى نتوانند چيز ديگرى در مورد او ياد كنند آيا به صدق گفتار او نمى‌توان معتقد شد؟

محفوظ ماندن پيغمبر از آسيب دشمنان حتى پس از وفات

دشمنان او با اختلاف طبقات - از مشركين و اهل كتاب و منافقين - با تمام توانايى كه داشتند چه در عصر آن سَرور، و چه پس از وفات او نتوانستند مختصر گناه و لغزشى براى او ثابت كنند، و هرچه را درباره او عيب و نقص تراشيدند يا عيب نبوده مانند بشريّت و كمى ثروت و يتيم بودن، و يا اين‌كه دروغ بوده مانند ساحرى و ديوانگى و كذّابى.

مى‌توان گفت كه هيچ يك از پيغمبران به قدر آن سَرور دشمن نداشتند، و هر كدام در دشمنى از آنچه مى‌توانستند كوتاهى نكردند.

و مى‌توان گفت: خطرناك‌ترين دشمنان پيغمبر اكرم همان منافقين بودند، آنان مى‌خواستند نور خدا را خاموش كنند، و با گفته‌هاى دروغ خود پيغمبر را آلوده كنند، ولى خداوند به خواست خود پيغمبر را از آسيب آنان محفوظ فرمود، و نگاه‌دار او از شرّ و كيد دشمنان بود.

دشمنان آن حضرت، حتى پس از وفاتش - با آن‌كه سلطنت به ايشان رسيد - نتوانستند آسيبى به وجود آن بزرگوار برسانند. دروغ‌هاى منافقين و كلّيه دشمنان روشن

است، و علامت‌هاى دروغ در تمام نقل‌ها پر فروغ است، و جاى هيچ‌گونه ترديدى براى شخص منصف نمى‌گذارد. اين خود شاهدى بر صدق گفتار آن سَرور بوده، و نشانه‌اى بر علوّ مقام و رفعت آن اطهر است.

«يُريدونَ اَنْ يُطفِؤا نورَ اللّه‌ِ بِاَفْواهِهِمْ وَ يَأبَى اللّه‌ُ اِلاّ اَنْ يُتِمَّ نورَهُ وَ لَو كَرِهَ الْكافِرونَ».⁽¹⁾

[«مى‌خواهند نور خدا را با سخنان خويش خاموش كنند، ولى خداوند نمى‌گذارد. تا نور خود را كامل كند هرچند كافران را خوش نيايد».]

و عيوبى كه گروهى از دشمنان مى‌خواستند بر پيغمبر بگيرند، از قبيل كثرت ازواج، و يا ازدواج با زينب، و يا كشتن دشمنان، و قيام به شمشير چيزى نيست كه پيغمبر مى‌خواسته آنها را مخفى نمايد، و از آن امور استنكاف داشته، بلكه در قرآن كريم به تمامى آن اُمور اشاره شده است.

و هيچ يك از آن اُمور چون فقر و بشريّت عيب نبوده، و دشمنان از روى عجز و بيچارگى دست به دامن اين اُمور سست مى‌شدند، و همين استشهادها شاهد بر عجز و ضعف دشمنان بوده و چون آنان نتوانستند نقصى پيدا كنند به اين اُمور چسبيدند. در همين كتاب اعتراضات دشمنان و پاسخ ايشان را بيان خواهم كرد.

بشرى كه در ميان قومى بزرگ شده و پس از چهل سال در همان محل و در ميان همان جماعت ادّعاى نبوّت كند، و پس از گذشت چندين سال كه در دست دشمنان، ضعيف بود - به حدّى كه در شعب محصور شده و يا شبانه از خانه فرار كند - و به تدريج بر دشمنان يكى پس از ديگرى غالب آيد، و سلطنت او بر دوست و دشمن مسلّم گردد، و سالها خلافت نمايد، و بر مال و جان و ناموس مردم حكومت فرمايد، و حال آن‌كه در طول اين مدّت دشمنان با كمال بى‌صبرى منتظر گرفتن مختصرترين اشكال و ايراد باشند و به هيچ وجه فرصتى پيدا نكنند، آيا شاهد بر آن‌كه حساب او از ساير افراد بشر جدا، و حافظ او خدا است نخواهد بود؟ و آيا شاهد بر صدق ادّعاى او كه خداوند او را برگزيده و نگه‌دار او است نخواهد بود؟

شما در حالات هر كس كه مى‌خواهيد دقّت كنيد، در اندك تأمل و جستجويى به قدرى ازاو عيب مى‌يابيد كه به‌حساب نمى‌آيد، ولى اين محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است كه مى‌فرمايد:

«فَقَدْ لِبَثتُ فيكُمْ عُمُرا مِنْ قَبلِه اَفَلا تَعقِلونَ»⁽¹⁾[«قطعا پيش از آن؛ روزگارى در ميان شما به سر برده‌ام، آيا فكر نمى‌كنيد؟»].

آيا اين اندازه توقّف و زندگانى در ميان عده‌اى، و نيافتن هيچ‌گونه عيب و نقصى از زمان كودكى تا وقت وفات براى مرد عاقل، شاهد بر صدق گفتار او نمى‌شود؟

پيغمبر اكرم از همين راه مردم را به حقّ دعوت مى‌نموده، و تأمّل در احوال خود را موجب معرفت به نبوّت و صدق گفتارش مى‌دانسته كه:

«قُلْ اِنَّما اَعِظُكُم بِواحِدَةٍ اَن تَقوموا للّه‌ِِ مُثَنّى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَّكروا ما بِصاحِبِكُم مِن جِنَّةٍ اِنْ هُوَ اِلاّ نَذيرٌ».⁽¹⁾

[«بگو: من فقط به شما يك اندرز مى‌دهم كه: دو دو و به تنهايى براى خدا به پا خيزيد، سپس بينديشيد كه رفيق شما هيچ‌گونه ديوانگى ندارد او خبر هشدار دهنده‌اى - بيش - نيست»].

از بيان گذشته ما فهميده شد كه براى اثبات نبوّت پيغمبران چند راه است:

يكى تصديق پيغمبر گذشته است، و اين نكته درباره پيغمبر اكرم هست، چنان‌كه در قرآن كريم مى‌فرمايد:

«اَلَّذى يَجِدونَهُ مَكْتوبا عِندَهُمْ فِي التَّوراةِ وَ الاِنْجيلِ»⁽²⁾

[« - پيامبرى - كه نام او را در نزد خود، در تورات و انجيل نوشته مى‌يابيد»].

و در آيه ديگر مى‌فرمايد:

«وَ مُبَشِّرا بِرسولٍ يَأتي مِن بَعدي اسْمُهُ اَحمَدُ»⁽³⁾

[«و به فرستاده‌اى كه پس از من مى‌آيد و نام او «احمد» است بشارتگرم»].

و در «انجيل برنابا» پيغمبر را به نام محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم معرفى نموده، ولى اين كتاب را مخفى كرده، و پاپ خواندن آن را منع نموده است تا آن‌جا كه قرآن درباره علما و اهل كتاب مى‌فرمايد:

«يَعرِفونَهُ كَما يَعرِفونَ اَبْنائَهُمْ»⁽⁴⁾

[« - كسانى كه به ايشان كتاب آسمانى داده‌ايم - همانگونه كه پسران خود را مى‌شناسند، او - محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم - را مى‌شناسند»].

و حكايات در اين مورد به قدرى زياد است كه قابل شماره نيست، بالاتر آن‌كه در شب تولّد آن سَرور، دانشمندى از اهل كتاب به مكّه معظّمه براى تحقيق و جست و جو آمده بود، و چون جماعتى از قريش در پاسخ سؤال او گفتند: ديشب فرزند پسرى در ميان ما به دنيا نيامده، خوشحال شد.

پس از تحقيق به او گفتند: ديشب عبداللّه داراى فرزندى شده است، او با آن جماعت به منزل آمنه آمد، و هنگامى‌كه پيغمبر را ديد غش كرد كه: «يَعرِفونَهُ كَما يَعرِفونَ اَبنائَهُمْ».⁽¹⁾

قصّه بحيراى راهب و قضاياى علماى يهود مدينه در تاريخ آمده است، و اگر نبود مگر همان جمله كه: «اَلَّذي يَجِدونَهُ مَكتوبا عِندَهُمْ فِى التَّوراةِ وَ الاِنْجيلِ»⁽²⁾براى شخص منصف كافى بود، زيرا اين آيه شريفه بر پيغمبر اكرم نازل گشته و اطراف آن سَرور علماى اهل كتاب بودند، آيه را مسلمانان مى‌خواندند و اهل كتاب مى‌شنيدند و مى‌دانستند، اگر چنين نبود اهل كتاب داد و فرياد مى‌كردند و محاجّه و منازعه مى‌نمودند و مى‌گفتند: اين تورات و آن انجيل، در كجاى اين دو كتاب از شما نام برده و تعريف و توصيف نموده‌اند. يهود با پيغمبر پس از قرار متاركه، جنگ‌ها كردند. علماى نصاراى نجران مباحثه‌ها نمودند و از ترسِ مباهله، به دادن جزيه با حال ذلّت و كوچكى تن دادند.

اگر توصيف پيغمبر در تورات و انجيل نبود؛ اگر در انجيل بشارت ظهور رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به نام احمد داده نشده بود، نَه پيغمبر اكرم چنين ادّعايى مى‌نمود و نَه دشمنان ساكت مى‌ماندند، دشمنانى كه جنگ مى‌كردند و تلفات مى‌دادند، و با مشركينقريش و احزاب بر جنگ و كشته شدن متّحد مى‌شدند، آيا از اظهار اين حقيقت و تكذيب پيغمبر اكرم - اگر راهى مى‌يافتند - كوتاهى مى‌نمودند؟

عدّه‌اى از مردم مدينه در اثر اِخبار و شهادت علماى يهود و نصارى مسلمان شدند

و از اين گذشته با تمام تحريفاتى كه در تورات و انجيل شده، علماى مسلمين با بهره‌گيرى از برخى عبارات اين دو كتاب، نبوت پيغمبر اكرم را اثبات مى‌نمايند، مرحوم حاج ملاّ احمد نراقى در كتاب «سيف الاُمّة» موارد زيادى را از تورات عبرى نقل نموده و مى‌فرمايد:

«دليل چهارم آن‌كه در جميع كتب انبيا سابقين - از تورات و زبور و انجيل و غيرها - خبر بهجت اثر بعثت آن سَرور رسيده، و مژده آمدن او را داده‌اند، بعضى نام مقدّس او را تصريح كرده، و بعضى اوصاف و علامات او را ذكر كرده به نحوى كه متتبّع و متفحّص را در آن، شبهه و تشكيك باقى نمى‌ماند.

حقير جمعى از علما و احبار اهل ذمّه را احضار، و اكثر عبارات كتب انبيا سلف را با ايشان در ميان نهاده، و در اين خصوص با آنها گفت و گو كرده‌ام، و بعضى از آنها - عبارات كتب - را اگرچه تأويلِ بعيد مى‌نمودند؛ امّا همه بر صراحت بعضى ديگر اتفاق نموده‌اند.

برخى از آنها در جواب گفتند: اين عبارات صريحند، و ما را سخنى نيست، و ليكن محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بر غير بنى اسراييل مبعوث شده است، بلكه او بر بنى اسماعيل - از عرب و عجم - مبعوث شده است.

هم‌چنان‌كه مذهب بعضى از طوايف نصارى نيز قريب به همين است، چرا كه اكثريت آنها سه طايفه‌اند: ملكانى، و نسطورى، و يعقوبى، و بعضى «لرانى» را فرقه چهارم گرفته‌اند.

و «اراكه» همان فرقه يعقوبيّه هستند؛ عيسى را پيغمبر مى‌دانند نه خدا و نه پسر خدا، و قائل به نبوّت محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم هستند، و مى‌گويند: او بر عرب مبعوث بود نه بر عجم و اسرائيليان.

و اين طايفه گويند: مهدى علیه‌السلام ظهور خواهد نمود، و عالم را خواهد گرفت، و عيسويان را خواهد كشت، و پاوريان و ماوريان و كشيشان و خلفا و آنانى را كه روغن بر پيشانى

مى‌مالند، عذاب خواهد نمود، و از نصارى جز دين حق يا كشتن، نخواهد پذيرفت، و جزيه قبول نخواهد كرد. و همه اين طايفه - بر خلاف ساير طوايف - انجيل را كتاب آسمانى مى‌دانند. چنان‌كه بيان خواهد شد.

خلاصه اين‌كه، بعد از گفت و گويى، بعضى ديگر از علماى اهل ذمّه گفتند: بله چنين است و اين عبارت صريح است، و ليكن چون در مقابل اين‌ها بعضى عبارات ديگر هست كه در آنها به بنى اسرائيل امر شده كه تا آمدن «ماشيح» به سنت تمسك بجوييد و او هنوز نيامده است، به همين دليل ما انتظار آمدن «ماشيح» را مى‌كشيم تا از حيرت بيرون آييم، و حال آن‌كه «ماشيح» مى‌تواند بر حضرت عيسى و پيغمبر ما صادق باشد، چنان‌كه وجه آن بعد از اين مذكور خواهد شد.

و برخى ديگر در خصوص بعضى از اوصاف آن حضرت گفتند: ما وجود اين وصف را در پيغمبر شما نمى‌دانستيم، و بعضى به حيرت و سكوت گذرانيدند.

و خلاصه آن‌كه؛ كسى كه معترف به نبوّت انبياى سلف است بعد از تتبّع و ملاحظه در كتب آنها چاره‌اى جز اعتراف به رسالت و نبوّت محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم ندارد و اگر باز به دين خود متمسك باشد يا به خاطر عناد و بى‌دينى است و يا اظهار تسليم را موجب فساد امر دنياى خود مى‌داند، چنان‌كه حقير اين مطلب را از مضمون كلام بعضى از احبار يهود استنباط نمودم».⁽¹⁾

صاحب كتاب «انيس الاعلام» در هدايت دوم مى‌نويسد:

«در كيفيّت هدايت يافتن و مجمل احوال پر اضلال مؤلف اين كتاب: بدانكه اين حقير ابا عن جدّ، از عظماى قسّيسين نصارى بوده و ولادتم در كليساى اروميه واقع گرديده است، و در نزد عظماى قسيسين و علما و معلّمين نصارى در ايّام جاهليّت تحصيل نموده‌ام، از آن جمله: رابى يوحناى بكير و قسيس يوحناى جان، و رابى عاژ، و غير ايشان

از معلّمين و معلّمات فرقه پروتستان است.

و از معلّمين فرقه كاتلك: رابى، تاتلو، و قسيس كوركز، و غير ايشان، و از معلّمين و معلّمات و تاركات الدنيا.

در سن دوازده سالگى خواستم عقايد ملل و مذاهب مختلفه نصارى را تحصيل نمايم، بعد از تجسّس بسيار و زحمات فوق العاده و سفر در شهرها خدمت يكى از قسيسين عظام - بلكه مطران والا مقام - از فرقه كاتلك رسيدم، كه اول شخص صاحب قدر و منزلت و شأن و مرتبه بسيارى بود، و اشتهار تمام در مراتب علم و زهد و تقوى در ميان اهل ملت خود داشت.

و فرقه كاتلك از دور و نزديك، از ملوك و سلاطين و اعيان و اشراف و رعيّت سؤالات دينيّه خود را از قسيس مزبور مى‌پرسيدند، و به همراه سؤالات هداياى بسيار نفيسى - از نقد و جنس - براى قسيس مذكور ارسال مى‌داشتند و در تبرّك از او، و قبولى هداياى آنها ميل و رغبت مى‌نمودند و بدين وسيله به او تقرّب مى‌نمودند.

پس حقير اصول عقايد ملل و مذاهب مختلفه نصرانيّت و احكام فروع ايشان را از او استفاده مى‌نمودم، و غير از حقير شاگردان زياد ديگرى نيز داشت كه هر روز به مجلس درس او قريب به چهارصد يا پانصد نفر حضور به هم مى‌رسانيدند.

و از بنات كليسا كه تاركات الدنيا بودند، و نذر عدم تزويج نموده بودند، و در كليسا معتكف بودند، و از اين قبيل اشخاص نيز جمعيّت زيادى در مجلس درس او ازدحام مى‌نمودند، و اين‌ها را به اصطلاح «نصارى ربانتا» مى‌گويند.

و ليكن از ميان همه شاگردان، او با اين حقير اُلفت و محبّت مخصوص داشت، و كليد خانه‌ها و گنجه‌هاى خوراك و آشاميدنى خود را به حقير سپرده بود و جز كليد خانه‌ها يك كليد، كه آن هم كليد خانه كوچكى بود كه به منزله صندوق‌خانه بود و حقير خيال مى‌نمودم كه آنجا خزانه اموال قسيس است، و از اين جهت با خود مى‌گفتم: قسيس نيز از اهل دنيا است، و پيش خود مى‌گفتم: «ترك الدنيا للدنيا؛ دنيا به جهت دنيا ترك نموده است[و اظهار زهدش به جهت تحصيل زخارف دنيا است.

مدّتى در ملازمت قسيس به نحو مذكور مشغول تحصيل عقايد ملل و مذهب نصارى بودم، تا آن‌كه سن حقير به هفده و هجده رسيد. در اين بين، روزى قسيس را عارضه‌اى رو داده و نتوانست در مجلس درس حاضر شود، او به حقير گفت: اى فرزند روحانى! به شاگردانم بگو كه من امروز حال تدريس ندارم.

چون حقير از نزد قسيس بيرون آمده، ديدم شاگردان در مورد مسائل علوم مذاكره مى‌نمايند، در نتيجه صحبت آنها منتهى به معنى لفظ «فارقليط» در سريانى، و «پرگلوطوس» در يونانى شد، كه «يوحنا» صاحب انجيل چهارم آمدن او را در باب چهارم و پانزدهم و شانزدهم از جناب عيسى نقل نموده است، كه آن‌جناب فرمودند: بعد از من «فارقليطا» خواهد آمد.

پس گفت و گوى آنها در اين مورد زياد و جدال آنها به طول انجاميد، صداها بلند و به خشونت تبديل شد و هر كس در اين مورد نظر مستقلّى داشت، و جلسه بدون تحصيل فايده‌اى از اين مسأله تعطيل و شاگردان متفرّق گشتند.

حقير نزد قسيس مراجعت نمودم، او گفت: اى فرزند روحانى! امروز در غيبت من شاگردان چه مباحثه و گفت و گويى داشتند؟

حقير اختلاف آنها را در مورد معنى لفظ «فارقليط» از براى او تقرير و بيان نموده، و اقوال هر كدام از شاگردان را در اين مورد شرح دادم.

او از من پرسيد: نظر شما در اين مورد چه بود؟

حقير گفتم: من مختار فلان سفير و قاضى را اختيار كردم.

قسيس گفت: او در اين كلام تقصير نكرده، ليكن حقّ واقع خلاف همه اين اقوال است، زيرا كه معنى و تفسير اين اسم شريف را در اين زمان به نحو حقيقت جز راسخون در علم نمى‌دانند، از آنها نيز افراد كمى مى‌دانند.

حقير خود را به قدم‌هاى شيخ استاد انداخته و گفتم: اى پدر روحانى! تو از همه بهتر مى‌دانى كه اين حقير از ابتداى عمرم تا كنون در تحصيل علم، كمال انقطاع و سعى را دارم، و كمال تعصّب و تديّن را در نصرانيّت دارم، من به جز در اوقات نماز و وعظ از تحصيل و

مطالعه تعطيلى ندارم، پس چه مى‌شود اگر شما احسانى نماييد و معنى اين اسم شريف را بيان فرماييد.

شيخ استاد به شدّت گريست بعد گفت: اى فرزند روحانى! واللّه؛ تو عزيزترين مردم در نزد من هستى و من هيچ چيزى را از شما مضايقه نمى‌كنم، اگرچه در تحصيل معنى اين اسم شريف فايده بزرگى است، و ليكن به مجرّد انتشار اين اسم پيروان مسيح هر دوى ما را خواهند كشت، مگر اين‌كه عهد نمايى كه در حال زنده بودن حتى پس از مرگ من نيز اين معنى را اظهار نكنى، يعنى اسم مرا نبرى، زيرا كه موجب صدمه كلّى براى من در حال زنده بودن من، و پس از مرگ من از براى اقارب و تابعان من است و اگر بدانند كه اين معنى از ناحيه من ظاهر شده است بعيد نيست كه قبر مرا شكافته و جسد مرا آتش بزنند.

پس اين حقير قسم ياد نمودم كه: واللّه العظيم، به خداى قاهر و غالب مهلك مدرك منتقم، و به حق انجيل و عيسى و مريم، و به حق تمامى انبيا و صلحا، و به حق جميع كتاب‌هاى مُنزَل از جانب خدا، و به حقّ قدّيسين و قدّيسات كه من هرگز راز شما را افشا نخواهم كرد، نه در حال زنده بودن و نه پس از مرگ.

او پس از اطمينان به حقير گفت: اى فرزند روحانى! اين اسم از اسماء مباركه پيغمبر مسلمين مى‌باشد و به معنى محمّد و احمد است.

پس كليد آن اطاق كوچك سابق الذكر را به من داد و گفت: درِ فلان صندوق را باز كن، فلان و فلان كتاب را نزد من بياور.

حقير چنين كردم و كتاب‌ها را نزد ايشان آوردم، اين دو كتاب قبل از ظهور حضرت ختمى مرتبت به خطّ يونانى و سريانى با قلم بر پوست نوشته شده بود، و در كتابين مذكورين لفظ «فارقليط» را به معنى احمد و محمّد ترجمه نموده بودند.

بعد گفت: اى فرزند روحانى! بدانكه علما و مفسّرين و مترجمين مسيحيّه قبل از ظهور حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم اختلافى نداشتند كه اين لفظ به معنى احمد و محمّد است، بعد از ظهور آن جناب، قسيسين و خلفا، تمامى تفاسير و كتب لغت و ترجمه‌ها را به خاطر بقاى رياست خود و تحصيل اموال و جلب منفعت دنيويّه و عناد و حسد و ساير اغراض

نفسانيّه، تحريف و خراب نمودند، و معنى ديگرى از براى اين اسم شريف اختراع نمودند كه آن معنى اصلاً مقصود صاحب انجيل نبوده و نيست.

از سبك و ترتيب آياتى كه در اين انجيل الآن موجود هست اين معنى در كمال سهولت و آسانى معلوم و مفهوم مى‌گردد، كه منظور صاحب انجيل از اين لفظ شريف وكالت و شفاعت و تعزى و تسلى نبوده، و نيز منظور او روح نازل در يوم الدار نبود، زيرا كه جناب عيسى آمدن «فارقليط» را مشروط و مقيّد به رفتن خود مى‌نمايد و مى‌فرمايد: تا من نروم «فارقليط» نخواهد آمد، زيرا كه اجتماع دو نبى مستقلّ صاحب شريعت عامه در يك زمان جايز نيست، به خلاف روح نازل در يوم الدار كه مقصود از آن روح القدس است، كه او با بودن جناب عيسى و حواريون از براى آن‌جناب و حواريون نازل شده بود.

مگر قول صاحب انجيل اول را فراموش كرده‌اى، او در باب سوم از انجيل خود مى‌گويد:

هنگامى كه عيسى علیه‌السلام بعد از تعميد يافتن كه توسط يحيى تعميد داده مى‌شد از نهر اردن بيرون آمد روح القدس به صورت كبوتر بر آن‌جناب نازل شد. (انجيل متّى، باب 3، آيه 16).

و همچنين با بودن خود جناب عيسى روح از براى دوازده شاگرد او نازل شده بود، چنان‌كه صاحب انجيل اول در باب دهم از انجيل خود تصريح نموده است كه: در هنگامى كه جناب عيسى دوازده شاگرد خود را به بلاد اسرائيليه مى‌فرستاد آنها را بر بيرون آوردن ارواح پليده و شفا دادن هر مرض و رنجى، قوّت و نيرو داد.

مقصود از اين قوّه، قوّه روحانيّه است، نه قوّه جسمانى، زيرا كه از قوّه جسمانى اين كارها صورت نمى‌گيرد، و قوّه روحانى عبارت از تأييد روح القدس است.

و در آيه 20 از باب مذكور جناب عيسى به دوازده شاگرد مى‌فرمايد:

زيرا گوينده شما نيستيد، بلكه روح پدر شما در شما گويا است.

پس مقصود از روح پدر شما، روح القدس است.

و همچنين صاحب انجيل سوم در باب نهم از انجيل خود تصريح مى‌نمايد:

پس دوازده شاگرد خود را طلبيده و به آنها قدرت و اقتدار بر جميع ديوها و شفا دادن امراض عطا فرموده.

و همچنين صاحب انجيل سوّم در باب 10 گويد: هفتاد شاگردى كه جناب عيسى آنها را جفت جفت فرستاد آنها مؤيّد به روح القدس بودند.

و در آيه 17 مى‌فرمايد: آن هفتاد نفر با خرمى برگشتند، و گفتند: اى خداوند! ديوها به نام تو از ما اطاعت مى‌كنند.

بنابر اين؛ نزول روح القدس مشروط به رفتن مسيح نبود، و اگر منظور و مقصود از «فارقليط» روح القدس بوده، اين كلام از جناب مسيح غلط و فضول و لغو خواهد بود، و از

شأن مرد حكيم نيست كه به كلام لغو و فضول تكلم نمايد، تا چه رسد به نبى صاحب الشأن و رفيع المنزله مانند جناب عيسى، پس منظور و مقصود از لفظ «فارقليط» چيزى نيست و نبود مگر احمد و محمّد، و معنى اين لفظ همين است و بس.

پس حقير گفتم: شما در باب دين نصارى چه مى‌گوييد؟

گفت: اى فرزند روحانى! دين نصارى به سبب ظهور شرع شريف محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

منسوخ است، و اين لفظ را سه مرتبه تكرار نمود.

پس گفتم: در اين زمان طريقه نجات، و صراط مستقيم مؤدّى الى اللّه كدام است؟

گفت: طريقه نجات و صراط مستقيم مؤدى الى اللّه، منحصر در متابعت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم است.

گفتم: آيا متابعين آن‌جناب اهل نجاتند؟

گفت: اى واللّه! اى واللّه! اى واللّه!

پس گفتم: چه چيز شما را از دخول در دين اسلام و متابعت سيّد الانام مانع شده و حال آن‌كه شما فضيلت دين اسلام را مى‌دانيد، و متابعت حضرت ختمى مرتبت را طريقة النجات و صراط المستقيم المؤدى الى اللّه مى‌خوانيد؟

گفت: اى فرزند روحانى! من بر حقيقت دين اسلام و فضيلت آن برخورد نكردم مگر بعد از كبر سن و اواخر عمر، من در باطن مسلمانم، و ليكن به حسب ظاهر نمى‌توانم اين

رياست و بزرگى را ترك نمايم، عزّت و اقتدار مرا در ميان نصارى مى‌بينى! اگر اندك ميلى از من به دين اسلام بفهمند؛ مرا خواهند كشت.

و بر فرض اين‌كه از دست ايشان فرار كرده و نجات يابم، سلاطين مسيحيّه مرا از سلاطين اسلام به عنوان اين‌كه خزاين كليسا در دست من است؛ و خيانتى در آن كرده، و يا چيزى از آن برده و خورده و بخشيده‌ام؛ خواهند خواست، و مشكل مى‌دانم كه سلاطين اسلام از من نگه‌دارى كنند.

و بعد از همه اين‌ها فرضا اگر ميان اهل اسلام بروم و بگويم: من مسلمان هستم، خواهند گفت: خوشا به حالت كه جان خود را از آتش جهنم نجات داده، پس بر ما منّت مگذار، زيرا كه خود را از عذاب خدا خلاص نمودى، و به دين حق و مذهب هدى داخل شدى.

اى فرزند روحانى! خوشا به حالت؛ از براى من آب و نان نخواهد بود، پس منِ پيرمرد در ميان مسلمانان كه عالِم به زبان ايشان نيز نيستم در كمال فقر و پريشانى و

مسكنت و فلاكت و بد گذرانى زندگى خواهم نمود، و حق مرا نخواهند شناخت، و حرمت مرا نگاه نخواهند داشت، پس از گرسنگى در ميان آنها خواهم مرد، و در خرابه‌ها و ويرانه‌ها رخت از دنيا خواهم برد.

من افراد زيادى را با چشم خود ديده‌ام كه رفتند و داخل دين اسلام گرديدند، و اهل اسلام از آنها نگه‌دارى نكرده و مرتد گشته و از دين اسلام دوباره به دين خود مراجعت كردند، پس «خسر الدنيا و الآخرة» شدند، من هم مى‌ترسم كه طاقت شدايد و مصائب دنيا را نداشته باشم آن وقت نه دنيا دارم نه آخرت، و من به حمداللّه در باطن از متابعان محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مى‌باشم.

پس شيخ استاد گريه كرد و حقير هم گريستم، پس از گريه زيادى گفتم: اى پدر روحانى! آيا امر مى‌كنى كه من داخل در دين اسلام بشوم؟

گفت: اگر آخرت و نجات مى‌خواهى البتّه بايد دين حق را قبول نمايى، و چون جوانى بعيد نيست كه خدا اسباب دنيويه را از براى تو فراهم آورد، و از گرسنگى نميرى، و من

هميشه تو را دعا مى‌كنم به شرط آن‌كه در روز قيامت شاهد من باشى كه من در باطن مسلمان و از تابعين خير الانام هستم.

البته اغلب قسيسين در باطن حالت مرا دارند، مانند من بدبخت نمى‌توانند ظاهرا دست از رياست دنيويه بردارند، و الاّ هيچ شك و شبهه‌اى نيست كه امروزه دين در روى زمين دين اسلام است.

چون اين حقير دو كتاب سابق الذكر را ديدم، و اين تقريرات را از شيخ استاد شنيدم نور هدايت و محبّت حضرت خاتم الانبيا به طورى بر من غالب و قاهر گرديد كه دنيا و ما فيها در نظر من مانند جيفه مردار گرديد، محبّت رياست پنج روزه دنيا و اقارب و وطن پاپيچم نشد، از همه قطع نظر نموده و همان ساعت به التماس، شيخ استاد را وداع كردم.

شيخ استاد مبلغى به عنوان هديه به من بخشيد كه مخارج سفر من باشد، مبلغ مزبور را از شيخ قبول كرده عازم سفر آخرت گرديدم، چيزى جز دو سه جلد كتاب همراه خود نياوردم، و هرچه داشتم از كتاب‌خانه و غيره همه را ترك نمودم.

پس از تحمّل زحمات زيادى نيمه شبى وارد شهر «اروميه» شدم، همان شب به منزل آقاى حاج حسن مجتهد مرحوم مغفور رفتم، بعد از اين‌كه مستحضر شدند كه من مسلمان شده‌ام از ملاقات حقير مسرور و خوشحال گرديدند، و از حضور ايشان خواهش نمودم كه كلمه طيّبه و ضروريات دين اسلام را به من القا و تعليم نمايند.

ايشان همه را به حقير القا و تعليم نمودند، و به خط سريانى نوشتم كه فراموشم نشود، و نيز از او خواستم كه اسلام مرا به كسى اظهار ننمايند، كه مبادا اقارب و مسيحين بشنوند و مرا اذيت كنند، و يا آن‌كه ايجاد وسوسه نمايند، و بعد شبانه به حمام رفته غسل توبه نمودم و از لحاظ ظاهرى و باطنى داخل دين حق گرديدم كه: «اَلحَمْدُ للّه‌ِِ الَّذي هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهتَدِيَ لَوْلا اَنْ هَدانا اللّه‌ُ⁽¹⁾ستايش خدايى را كه ما را بدين - راه - هدايت نمود، و اگر خدا ما را رهبرى نمى‌كرد ما خود هدايت نمى‌يافتيم»]. خدا را به صد هزار زبان تشكر مى‌نمايم كه در كفر نمردم، و مشرك و مثلث از دنيا نرفتم، و بعد از شفا از مرض ختان

مشغول قرآن خواندن و تحصيل علوم اهل اسلام گرديده، و بعد به قصد تكميل علوم و زيارت عازم عتبات عاليات گرديدم، پس از زيارت و تكميل تحصيل در خدمت اساتيد كرام مدّتى عمر خود را در تحصيل زيارت گذرانيدم، و خدا را به عبادت حقّ در آن امكنه شريفه عبادت نمودم».⁽¹⁾

شناخت پيامبران از طريق معجزه

راه ديگر از براى معرفت پيغمبران همانا معجزه ايشان است، و پيغمبر اكرم از اين جهت بر پيغمبران ديگر مزيّت دارد، زيرا موسى اگر چه معجزه آورد و عصاى او اژدها شد، ولى همچون ناقه صالح و پرندگان عيسى از ميان رفت و مردمانى كه حاضر واقعه نبودند يا در زمان‌هاى بعد به دنيا آمدند يا مى‌آيند از مشاهده آن معجزات محروم بوده و هستند، و صرفا مى‌بايد به استماع قناعت نمايند.

ولى اين خاتم النبيين است با آن‌كه معجزات او بسيار است، و كتاب‌ها در اين موضوع نوشته شده، همانا قرآن كريم معجزه جاودانى او است، و همان گونه كه نبوت او تا روز قيامت باقى است، قرآن معجزه او نيز باقى خواهد بود.

پيغمبر اكرم قرآن را معجزه خود و شاهد بر صدق مدّعاى خود قرار داد، اگر قريش و يا همه عرب و يا جميع بشر، بلكه جنّ و انس به كمك يكديگر مى‌توانستند مانند قرآن و يا ده سوره از آن و يا يك سوره از آن را بياورند و يا مى‌آورند معلوم مى‌شد كه آن كلام خدا نيست، ولى همگى عاجز بودند و خواهند بود.

در ميان عرب تا به امروز يهود و نصارى و كفّار هستند، همگى اعجاز او را شنيده و ديده‌اند، و هيچ‌كس جرأت برآوردن نظير يك سوره مختصر از سور قرآنى را نكرده و نخواهد كرد، و همان گونه كه ساحران در برابر موسى علیه‌السلام عاجز شدند، و اعتراف به عجز نمودند قريش و فصحا و بلغاى عرب در برابر قرآن خاضع و خاشع شدند.

قريش خود مجذوب قرآن شده بودند، لذا به يكديگر سفارش و نصيحت مى‌كردند كه به قرآن گوش ندهند، و در موقع تلاوت قرآن داد و فرياد نمايند، و لغو بگويند تا

بگوششان نرسد «لا تَسمَعوا لِهذَا الْقُرآنِ وَ الْغَوا فيهِ لَعَلَّكُم تَغلِبونَ⁽¹⁾به اين قرآن گوش مدهيد و سخن لغو در آن اندازيد، شايد شما پيروز شويد»].

نادانان مى‌خواستند از اين راه غالب شوند، چه كنند كه چاره‌اى نداشتند، و قسمت زيادى از كسانى كه به دين اسلام در عصر آن سَرور مشرّف شدند در اثر استماع آيات قرآنى بود، در اين موضوع به تدريج گفت و گو خواهم نمود.

معجزه‌ها گوناگونند

پوشيده نماند كه معجزات مختلف هستند، ما بين بينا شدن كور، و پريدن آنچه كه از گِل به صورت پرنده ساخته شده، و همچنين بين اژدها شدن عصا يا ناقه صالح فرق است، چون از شير آن ماده شتر عموم طايفه صالح بهره مى‌بردند، و از بينايى فقط نابينا نتيجه مى‌برد، ولى اژدها شدن چوب اين فوايد را ندارد، اگرچه تمامى اين معجزات بيانگر راستى و درستى آورنده است.

ولى قرآن كريم بر تمامى معجزات شرافت دارد، و پر فايده‌تر است، چون آن موجب هدايت و شفاى گمراهان است، و اختصاص به فرد، و دسته و جمعى ندارد، عموم بشر از او بهره‌مند مى‌شوند، و اين قطع نظر از معجزه بودن آن است كه: «اِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذينَ اِذا ذُكِرَ اللّه‌ُ وُجِلَتْ قُلوبُهُمْ وَ اِذا تُلِيَتْ عَلَيهِمْ آياتِه . . .⁽²⁾مؤمنان؛ همان كسانى‌اند كه چون خدا ياد شود دل‌هايشان بترسد، و چون آيات او بر آنان خوانده شود . . .»].

شناخت پيامبران از راه ملاحظه قوانين آنها

راه سوّم براى شناختن نبوّتِ مدّعىِ پيغمبرى، ملاحظه قوانينى است كه او آورده است، دين براى نجات و اصلاح بشر است، دين براى ربط بين مخلوق و خالق است، دين براى اداره اجتماع بشر است، دين براى جلوگيرى از تعدّيات و تجاوزات بشر است،

پس قسمت عبادات و معاملات و معاشرت و حدود و امر به معرف و نهى از منكر و اطعمه و اشربه براى اصلاح حال مردم است.

هر دينى كه اين امور را بهتر اداره كند، آن دين بر حق و از جانب خداوند است.

شما اگر طالب حق هستيد اديان معروف دنيا را كه در دست بشر است ملاحظه نماييد، از اين راه به مقصود خواهيد رسيد، ببينيد كدام يك از اين اديان خداوند را بهتر معرفى كرده و عقل را هدايت نموده است؟

ببينيد كدام‌يك از اين اديان در معاملات و معاشرت بهتر وارد شده، و دستور اجتماعى او بهتر است؟

ببينيد كدام‌يك از اين اديان در بخش جلوگيرى از تعدّيات و تجاوزات مؤثرتر است، و اگر به دستور آن عمل شود ريشه ظلم و تعدّى كنده خواهد شد؟

حدود و قصاص و ديات هر يك از اديان را در نظر بگيريد، ببينيد كدام‌يك به عقل خود اصلح و انفع است. اگر شخص دانا، طالب حق و حقيقت باشد از همين راه به منزل خواهد رسيد، و در مقام مقايسه، شخص بينا مى‌بيند كه هيچ‌يك از اين اديان در اصول و فروع نظير دين اسلام نيست. مقايسه ميان اسلام و آنان نظير مقايسه ميان شب و روز است؟

كدام‌يك از اديان توانسته خداوند جهان را چنان‌كه هست - به جز دين اسلام - بشناساند؟ كسانى كه خداى را پدر و داراى فرزند، و يا يكى از سه مى‌دانند، و يا هر سه را يك مى‌خوانند، و يا خداى را جسم مى‌دانند كه بالا مى‌رود و پايين مى‌آيد، و سخن مى‌گويد، و غذا بخورد و كشتى بگيرد؛ آيا در خداشناسى با اسلام برابر هستند يا مى‌توانند با اسلام روبرو شوند؟

من آرزو دارم كه دانشمندان اديان جمع شوند، و از اين راه ميان اديان مقايسهنمايند، و حقّ را از باطل جدا سازند، و در بخش فروع يعنى معاملات و معاشرت و حقوق و حدود و قصاص و ديات و قضاوت كدام‌يك از اديان مى‌توانند در برابر اسلام عرض اندام نمايند.

در آن اديان اين موضوعات چگونه هست؟ بيچارگى متديّنين به آن اديان، سبب شده كه براى هدايت و راهنمايى خود در اين امور، قوانينى با افكار خود تهيّه نمايند، و قوانينى را كه از اين سو و آن سو اقتباس شده مورد اجرا گذارند.

عجب اين كه بعضى از زمام‌داران مسلمين را به تقليد خويش وادار نموده‌اند كه خود را محتاج به جعل قانون و قانون‌گزار بدانند، و از اين راه دشمنان لطمه بسيار بزرگ و جبران ناپذيرى به دين مقدّس اسلام وارد آوردند.

شناخت پيامبران از راه بررسى احوال آنها

راه چهارم دقّت در احوال مدّعيان پيغمبرى است، و اين قسمت نيز شخص منصف بينا را بر حقيقت واقف مى‌نمايد، و تاريخ پيغمبر اكرم در دسترس مردم بوده و هست، و هيچ‌گونه اجمال و ابهامى نداشته و ندارد، دقّت در حالات آن سرور شخص منصف را مسلمان مى‌نمايد.

و چنان‌كه خود آن حضرت از هر عيب و آلودگى دور بود، پدران و مادران او نيز از تمام نقص‌ها و پليدى‌هاى جاهليت دور بودند، خداوند مى‌خواست پيغمبر خود را از شجره طيّبه به عمل آورد.

باب دوم: اجداد پيغمبر از آلودگى‌ها دور بودند

اشاره

• كلام على علیه‌السلام در وصف پيامبران

• مفاخره حرب با عبد المطّلب

• مفاخره عبداللّه بن جعفر با يزيد بن معاويه

• مفاخره ابن الزبير و عبداللّه بن العبّاس

• عِلمِ نَسَب و كثرت آلودگى در طوايف عرب

• قريش در ميان عرب

• برترى عقل قريش بر طوايف عرب

• سرّ تقدّم اولاد عبد مناف

• شجاعت فرزندان عبد المطّلب

• قطره‌اى از درياى شجاعت على علیه‌السلام

• قدردانى قريش از قصىّ، جد چهارم پيغمبر

• ستم قريش و مسلمانان به حضرت فاطمه علیهاالسلام

• ابن ابى الحديد و پاسخ به يك شبهه

• تحليل و ردّ سخن ابن ابى الحديد

• سنّت حسنه قصىّ

• تفاوت ميان نظر قصىّ و سلاطين حجاز

• نقض غرض

• چرا بعضى بر ديگران مقدّم مى‌شوند؟

• پس گرفتن سقايه و رفاده از فرزندان عبد الدّار

• دو سفر تجارتى براى قريش

• شريك شدن پادشاهان و رؤساى قبايل در سفرهاى تجارتى قريش

• هاشم اغنيا را با فقرا در دو سفر تجارتى قريش شريك نمود

• ازدواج و وفات هاشم

• جمال و موقعيّت عبد المطّلب

• عبد المطّلب و صاحب فيل

• ايمان آوردن اجداد پيامبر اكرم و ابوطالب

• جعل احاديث در عدم ايمان ابوطالب

• مناجات عبد المطّلب با خدا

• رؤياى عبد المطّلب و حفر چاه زمزم

• دشمنى قريش و سيادت عبد المطّلب

• فرزندان عبد المطّلب

• فرزندان اين عصر و فرزندان عصر عبد المطّلب

• استغاثه حذافه به عبد المطّلب

• مقايسه عبد المطّلب و ابوسفيان

• عبداللّه، پدر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

• ابوطالب و حمايت از پيغمبر

• محصور شدن بنى هاشم در شعب ابوطالب

• وفات ابوطالب موجب هجرت پيغمبر گرديد

• علت علاقه شديد ابوطالب به پيغمبر

• قضيّه قصيده لاميّه

• چرا قريش به قتل ابوطالب و پيغمبر اقدام نمى‌كرد؟

• منشأ علاقه ابوطالب به پيغمبراكرم

هر اندازه در تاريخِ روشن سلسله آبا و اُمّهات پيغمبر دقّت كنيد، طهارت آنان را بيش‌تر مى‌يابيد: رفتار پدرانش، همگى، حاكى از مردانگى، شجاعت، سخاوت، درستى، عفت و نجابت بود و از آلودگى‌هاى عصر خويش پاك بودند؛ سخنان آنها كاشف از كمال ايمانشان به خداوند بود؛ آنان به خدا سوگند مى‌خوردند، در حالى كه سوگند ديگران به بت‌ها بود؛ آنان از حرام اجتناب داشتند، امّا ديگران در حرام‌ها فرو رفته بودند؛ آنان در خيرات پيش‌قدم بودند، ولى ديگران در فجور و شهوات غوطه مى‌خوردند.

كلام على علیه‌السلام در وصف پيامبران

اميرالمؤمنين علیه‌السلام در توصيف انبيا مى‌فرمايد:

«فاستودعهم في افضل مستودعٍ، و اقرّهم في خير مستقرٍّ، تناسختهم كرائم الاصلاب الى مطهّرات الارحام، كلّما مضى منهم سلف قام منهم بدين اللّه خلف، حتّى افضت كرامة اللّه سبحانه الى محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، فاخرجه من افضل المعادن منبتا و اعزّ الارومات مغرسا، من الشَّجرة الَّتى صدع منها انبياءه، و انتجب منها امناءه، عترته خير العتر، و اسرته خير الاسر، و شجرته خير الشّجر، نبتت في حرم و بسقت في كرمٍ لها فروع طوال، و ثمر لا تنال».⁽¹⁾[«نطفه پاك آنها را در بهترين جايگاه به وديعت گذاشت و در بهترين مكان آنها را مستقرّ ساخت و از صلب كريمانه پدران به رحم پاك مادران منتقل نمود. هر زمانى

كه يكى از آنان از دنيا رفت، ديگرى براى پيشبرد دين خدا به پا مى‌خاست. تا اين‌كه اين منصب بزرگ به محمد منتهى شد و خداوند نهاد اصلى وى را از بهترين معادن استخراج كرد و نهال وجود او را در اصيل‌ترين و عزيزترين سرزمين‌ها غرس نمود و شاخه هستى او را از همان درختى كه پيامبران را از آن آفريد به وجود آورد؛ از همان شجره‌اى كه امينان درگاه خود را از آن برگزيد. عترت او بهترين عترت‌ها، خاندانش بهترين خاندان و درخت وجودش از بهترين درختان بود. در حرم امن خداوند روييد و در آغوش خانواده‌اى كريم بزرگ شد. شاخه بلندى دارد كه دست - فرومايگان - به ميوه‌هاى آن نرسد»].

اين كلام صراحت دارد بر اين‌كه خداوند انبيا را از اصلاب پاكان و ارحام پاكيزگان به عمل مى‌آورد و پيغمبر اكرم از بهترين ريشه‌ها جدا گشته است؛ پدران و مادران آن سَرور داراى فضايل و عزت بودند. عترت و ذريّه پيغمبر بهترين عترت‌ها و خويشان او بهترين خويشان و درخت او بهترين درخت‌ها و ميوه او بهترين ميوه‌ها است.

از اين كلام دانسته مى‌شود كه خداوند عالم، پيغمبران خود را از پاكان و اولاد پاكان قرار داده است. چنين نيست كه او فرزند ناپاكى را پيغمبر گرداند. «اَللّهُ اَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ⁽¹⁾خدا بهتر مى‌داند رسالتش را كجا قرار دهد».

همچنين اميرالمؤمنين علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«مستقرّه خير مستقر، و منبته اشرف منبتٍ، في معادن الكرامة، و مماهد السلامة».⁽²⁾[«قرارگاه او بهترين قرارگاه و محلّ پرورشش شريف‌ترين محل‌ها بود. او در معدن بزرگوارى و گاهواره سلامت رشد كرد»].

و در كلامى ديگر مى‌فرمايد:

«اسرته خير اسرة، و شجرته خير شجرة، اغصانها معتدلة و ثمارها متهدلة،

مولده بمكة، و هجرته بطيبة، علا بها ذكره، و امتدّ منها صوته».⁽¹⁾

[«خاندانش بهترين خاندان و درخت وجودش بهترين درختان است كه شاخه‌هايش موزون و ميوه‌هايش در دسترس همگان قرار دارد. زادگاهش مكّه و هجرتگاهش مدينه طيّبه بود؛ همان شهرى كه آوازه‌اش از آن برخاست و صدايش از آن‌جا پخش شد»].

حضرت در اين‌جا شجره پيغمبر را به درختى تشبيه مى‌فرمايد كه شاخه‌هاى معتدل و برابرى دارد و ميوه‌هاى آن در دسترس مردم قرار گرفته است. پدران پيغمبر، همگى در مكارم اخلاق و صفات حسنه از معاصرين خود ممتاز بودند و همواره در دسترس طالبين و محتاجان قرار داشتند و مردم از بركات وجود ايشان استفاده مى‌نمودند.

آرى! خداوند پيغمبر اكرم را از چنان شجره پاك و پاكيزه و داراى ميوه‌هاى بسيار بوجود آورد.

«و اشهد انّ محمدا عبده و رسوله، و سيد عباده، كلّما نسخ اللّه الخلق فرقتين جعله في خيرهما، لم يسهم فيه عاهر، و لا ضرب فيه فاجر».⁽²⁾

[«و گواهى مى‌دهم كه محمّد، بنده و فرستاده او و سَرور مخلوقات است. هر زمان خدا انسان‌ها را به دو بخش تقسيم كرد، نور وجود آن حضرت را در بهترين آن دو به وديعه نهاد. ناپاكدامنان، فاجران و گناهكاران در او هيچ دخالت و سهمى نداشتند»].

هرگاه دو برادر مى‌شدند آن كه بهتر از ديگرى بود پدر پيغمبر مى‌شد. مثلاً ابراهيم دو فرزند داشت، اسماعيل و اسحاق. پدر پيغمبر، اسماعيل، بهتر از اسحاق بود، تا آن‌جا

كه از عبد المطّلب چندين فرزند به وجود آمد، پدر پيغمبر، عبداللّه، بهتر از تمامى برادران بود.

شما از همين جمله به مكارم اخلاق عبداللّه پى ببريد. لذا از فضيلت عبد اللّه بر

ابوطالب - با آن همه فضايل كه جناب ابوطالب داشت - فضايل او فهميده مى‌شود، ولى چون عمر عبد اللّه كوتاه بود و در اوّل جوانى از دنيا رفت، فضايل او بر مردم معلوم نگرديد. چرا كه خصوصيات اشخاص در پيش‌آمدها دانسته مى‌شد.

على علیه‌السلام در بخش ديگر كلام خود مى‌فرمايد كه پدران پيغمبر اكرم، زناكار و فاجرِ بد كردار نبودند. شما از همين يك جمله خواهيد دانست كه سلسله اجداد پيغمبر، همگى در عمل و عقيده پاك بودند؛ تماما خداشناس، موحّد و خوش‌رفتار بودند. پس شايسته است كه از چنين مردمان پاكى، سيّد پيغمبران پديد آيد.

مفاخره حرب با عبد المطّلب

«حرب بن اُميّه»، جدّ معاويه، خود را برابر يا حتى بهتر از عبد المطّلب مى‌دانست. اين داورى را نزد «نفيل» بردند. نفيل از اقدام حرب بر مفاخره با عبد المطّلب تعجّب نمود و به او گفت:

ابوك معاهر و ابوه عف *** و ذاد الفيل عن بلد حرام⁽¹⁾

او خطاب به حرب مى‌گويد: پدر تو اُميّه، مردى زناكار بود، ولى پدر عبد المطّلب، هاشم مردى با عفّت و تقوا بود. پس چگونه خود را با او برابر مى‌دانى؟ از طرفى ديگرعبد المطّلب كسى است كه فيل و اصحاب فيل را از مكّه دور نمود.

اين مطلب اشاره به دعاى عبد المطّلب و درخواست او از خداوند است كه گفت: خدايا! خانه خود را از شرّ دشمنان حفظ فرما! پس در آن موقع كه تمامى قريش فرار كرده و از مكّه معظمه بيرون رفته بودند، تنها عبد المطّلب از حرم خدا جدا نشد و ماند تا اصحاب فيل هلاك شدند.

«اشهد يا رسول اللّه انّك كنت نورا في الاصلاب الشامخة، و الارحام المطهّرة، لم تنجّسك الجاهليّة بانجاسها، و لم تلبسك من مدلهمّات ثيابها».⁽²⁾

در آبا و اُمّهات پيغمبر اكرم نقطه ضعفى نبود. لذا در مفاخراتى كه ميان طوايف قريش، چه در جاهليّت و چه در اسلام، رخ مى‌داد، دشمنان اين خانواده هيچ نقطه ضعفى نمى‌يافتند، بلكه هميشه به عجز خود اعتراف مى‌نمودند.

مفاخره عبداللّه بن جعفر با يزيد بن معاويه

روزى عبداللّه بن جعفر در محضر معاويه با يزيد مفاخره نمود. عبداللّه به يزيد گفت: به كدام‌يك از پدرانت با من مفاخره مى‌كنى؟ آيا به حرب كه ما او را پناه داديم يا به اُميّه كه ما مالك او بوديم و يا به عبد شمس كه ما او را تكفّل نموديم؟! پس از رفتن عبداللّه، معاويه به يزيد گفت: با بنى هاشم نزاع مكن! زيرا آنان آنچه را كه دانستند، فراموش نمى‌كنند و دشمن براى نقص ايشان راهى نمى‌يابد. آن‌گاه اين قضايا را مفصّلاً نقل نموده است.⁽¹⁾

من مى‌گويم: عبداللّه از ذكر ابوسفيان و معاويه كه هر دو آزاد شده بودند، خوددارىنمود. اين دو از طلقاى قريش بودند كه پيغمبر اكرم در موقع فتح مكّه بر ايشان منّت گذاشت و آزادشان نمود.

مفاخره ابن الزبير و عبداللّه بن العبّاس

عبداللّه بن زبير كه از دشمنان بنى هاشم است و چند سالى به سلطنت رسيد با «ام عمرو فزاريه» ازدواج نمود و در شب دامادى در حجله به عروس گفت:

آيا مى‌دانى چه كسى با تو در حجله است؟

گفت: آرى عبداللّه بن زبير بن عوام بن خويلد بن اسد بن عبد العزى.

گفت: منظورم اين نبود.

پرسيد: پس چه مى‌خواهى؟

گفت: من در قريش به منزله سر در بدن، بلكه به منزله دو چشم در سر هستم.

عروس گفت: اگر از فرزندان عبد مناف كسى در اين‌جا حاضر بود، سخن تو را رد مى‌نمود.

عبداللّه خشمگين شد و گفت: خوردنى و آشاميدنى بر من حرام باد تا آن‌كه بنى هاشم و ساير فرزندان عبد مناف را نزد تو حاضر كنم كه ببينى همگى سخن مرا باور دارند و نمى‌توانند انكار نمايند.

زن گفت: از من بشنو و به سراغ ايشان مرو.

عبداللّه به مسجد رفت. ديد جماعتى از قريش نشسته‌اند و در ميان ايشان عبداللّه بن عبّاس است. ابن زبير گفت: ميل دارم همگى به منزل من بياييد.

تمام حاضرين برخاستند و به منزل او رفتند. پس از صرف غذا آنها را از جريان آگاه نمود و از ابن عبّاس خواست تا آنچه دارد، بيان كند. ابن زبير مفاخر خويش را به عمّه خود، خديجه علیهاالسلام و پدر زبير و عايشه، خاله خود بيان نمود.ابن عبّاس گفت: تمامى اين افتخارات از ما به شما رسيده است. چون تمامى افتخارات تو به وسيله پيغمبر است و ما به او اولى هستيم.

ابن زبير گفت: مى‌خواهى به زمان قبل از نبوّت افتخار كنم؟

ابن عبّاس رو به حاضرين كرد و آنها را قسم داد كه آيا عبد المطّلب در قريش شريف‌تر بود يا خويلد؟ حاضرين گفتند: عبد المطّلب.

پرسيد: آيا هاشم اشرف بود يا اسد؟

گفتند: هاشم.

پرسيد: آيا عبد مناف اشرف بود يا عبد العزى؟

گفتند: عبد مناف.

پس ابن عباس گفت:

تنافرني يا ابن الزبير و قد قضى *** عليك رسول اللّه لا قول هازل

و لو غيرنا يابن الزبير فخرته *** و لكنما ساميت شمس الأصائل

پيغمبر فرمود: «هر جا دو قسمت مى‌رسيد، من در آن قسمتِ بهتر قرار مى‌گرفتم». ما

پس از «قصى» از تو جدا شديم. آيا ما در قسمتِ بهتر شديم يا تو؟ اگر بگويى ما، پس محكوم شدى و اگر خود را بگويى، پس كافر شدى، زيرا پيغمبر را تكذيب نمودى. همه حاضرين خنديدند.⁽¹⁾

شايد پس از اسلام در ميان طوايف قريش هيچ دسته‌اى در دشمنى با بنى هاشم مثل آل زبير و آل اميّه نبودند. وقتى آنان به سلطنت رسيدند از هيچ خصومتى كوتاهى نكردند. زيرا از يك طرف خود را بزرگ و از طرف ديگر بنى هاشم را كوچك مى‌شمردند.

ببينيد كه چگونه يزيد در محضر معاويه با عبداللّه بن جعفر، و ابن الزبير با عبداللّه بنعبّاس مفاخره مى‌كند و در عين حال سخنوران بنى هاشم چگونه آن دو را محكوم و بيچاره نمودند؟! شما از اين قضيّه اندازه عقل معاويه را به دست بياوريد كه پسر خود را نصيحت مى‌كند و مى‌گويد كه هيچ وقت با بنى هاشم مفاخره نكن زيرا آنان مفاخر و فضايل خويش را فراموش نمى‌كنند.

من هم اضافه مى‌كنم و مى‌گويم كه بنى هاشم معايب دشمنان را فراموش نمى‌كنند و در موقع مفاخره، مرعوب سلطنت دشمنان خويش نمى‌شوند و از ذكر فضايل خويش و معايب دشمنان خوددارى نمى‌كنند.

از مقصد دور نشوم؛ اگر ابن زبير و يزيد در موقع سلطنت و غلبه خود بر بنى هاشم نقطه ضعفى در سلسله اجداد پيغمبر مى‌دانستند مى‌گفتند و خود را از محكوميّت بيرون مى‌آوردند، ولى چاره‌اى جز خاموشى نداشتند.

عِلمِ نَسَب و كثرت آلودگى در طوايف عرب

در ميان مردم عرب مردمانى بودند كه از انساب اطلاع داشتند و به آنها «علاّمه» مى‌گفتند. مى‌توان گفت كه اين علم در زمان سابق مخصوص عرب بود و طوايف ديگر به اين جهت اهميّت نمى‌دادند. لذا نمى‌توانستند پدران خود را تا چند پشت بشمارند، امّا

طوايف عرب، هركدام، پدران خود را تا چند پشت مى‌شمردند.

البتّه در اين‌جا بود كه علاّمه عرب، نسبت به هر طايفه‌اى ايرادى داشت و در نَسَب هر يك اشكالاتى مى‌نمود. وقتى بزرگان هر طايفه به اين علاّمه‌ها مراجعه مى‌كردند از

چنگ آنان نجات نمى‌يافتند. آنان، اين‌ها را در كتاب‌هاى خود ثبت نموده‌اند و چه بسا شُعرا نيز همين ايرادها را در اشعار خود به يادگار گذاشته‌اند.

ابن ابى الحديد در شرح خطبه اميرالمؤمنين علیه‌السلام درباره آباى پيغمبر اكرم - كه حضرت مى‌فرمايد: لم يسهم فيه عاهر و لا ضرب فيه فاجرٌ⁽¹⁾- مى‌گويد: «در اين كلام بهجماعتى از صحابه تعريض شده است كه در أنسابشان طعن هست. چنان‌كه مى‌گويند: آل سعد بن وقاص از طايفه زهره قريش نيستند و آل زبير بن العوام نيز از طايفه بنى اسد قريش نمى‌باشند».

آن‌گاه سخنى از كتاب «مفاخرات قريش» تأليف ابوعثمان جاحظ نقل مى‌كند: به عمر بن الخطاب خبر دادند كه جماعت زيادى از راويان اشعار و مطّلعين بر اخبارِ نسبت،

به اسلاف و پدران مردم عيوبى ذكر مى‌كنند. عمر بر بالاى منبر ايستاد و گفت: مبادا عيوب را بگوييد و ريشه مردم را تفتيش كنيد. من اگر بگويم كه از اين‌جا برنخيزد و بيرون نرود مگر آن‌كسى كه در نسبش هيچ عيبى نداشته باشد، پس هيچ يك از شما نمى‌تواند بيرون برود. يكى از حاضرين از قريش برخاست - و من دوست ندارم نام او را بگويم - گفت: اگر چنين امر نمايى، من و تو - اى اميرالمؤمنين!! - بيرون مى‌رويم.

مقصود او اين بود كه نَسَب تو و من از هر عيبى دور است.

عمر گفت: دروغ مى‌گويى. در اين صورت به تو گفته مى‌شود كه اى بنده پسر بنده، بنشين!

ابن ابى الحديد مى‌گويد: اين مرد قرشى كه آن سخن را به عمر گفت، مهاجر بن خالد بن الوليد بن المغيره مخزومى است كه عمر او را دشمن مى‌داشت، چون با پدر او، خالد بن الوليد، دشمنى داشت. از طرف ديگر او - مهاجر - از شيعيان حضرت على علیه‌السلام

بود و از طرفداران نزديك آن حضرت بود و چشمش در جنگ جمل در ركاب اميرالمؤمنين علیه‌السلام آسيب ديد. درباره او به عمر گفته بودند: او در نَسَب عدّه‌اى ايراد نموده است.

آن‌گاه مى‌گويد: اين حكايت را عبداللّه بن قتيبه در كتاب «معارف» نقل كرده است. همچنين ابوالحسن مداينى در كتاب «اُمّهات الخلفا» ضمن نقل آن حكايت اضافه مى‌كندكه [اين قضيّه را در محضر امام جعفر صادق علیه‌السلام نقل كردند و حضرت ]فرمود: عمر را ملامت نكنيد. چون ترسيد كه در نَسَب او نيز طعن شود و اين به خاطر قصّه نفيل، جدّ او با صهّاك، كنيز زبير بن عبد المطّلب بود.

شما از اين حكايت كه دانشمندان بزرگ در كتاب‌هاى خود نقل نموده‌اند تا حدى به عيوب نَسَب بزرگان آشنا مى‌شويد. همچنين علت دشمنى عمر با مهاجر را از بيان ابن ابى الحديد به دست مى‌آوريد؛ و نيز به خراب‌كارى نفيل، جدّ عمر، با صهاك، كنيز زبير - كه در نتيجه اين عملِ مادر خطاب، جد عمر پدر او نيز مى‌شود - آگاه مى‌گرديد.⁽¹⁾

از مقصود دور نشوم؛ عرب با آن‌كه علاقه‌مند به حفظ نسب خويش بود و چنين نبود كه تمامى بزرگان آنها از چنگ علاّمه‌ها و نَسّابه‌هاى عرب سالم بمانند، ولى در سلسله آبا و اُمّهات پيغمبر اكرم جاى هيچ‌گونه سخنى نبود و همگى به طهارت و شرافت اين شجره طيّبه معترف بودند. دشمنان اين خانواده، چه در زمان اسلام و چه در زمان جاهليت، به هيچ‌وجه نمى‌توانستند بر آنها عيبى بر شمارند؛ حتى شعراى قريش كه پيغمبر اكرم را هجو مى‌نمودند، نتوانستند در اين موضوع وارد شوند. در عين حال شاعر پيغمبر، حسّان بن ثابت با كمال صراحت، جمعى از مشركين قريش را از جهت حرام‌زادگى هجو مى‌نمود.

ابن ابى الحديد در اين باره از كتاب «مفاخرات زبير بن بكار» حكايت مفصّلى را نقل مى‌كند كه آنچه مربوط به بحث ما مى‌شود را در اين‌جا نقل مى‌كنيم. او مى‌نويسد:

«عمرو بن العاص و وليد بن عقبه و عتبة بن ابى سفيان و مغيرة بن شعبه از معاويه خواستند كه امام حسن علیه‌السلام را حاضر نمايد تا از او خرده گرفته و به او بدگويى نمايند.

معاويه ايشان را از اين عمل نهى نمود و گفت: به خدا سوگند! هر وقت حسن بن على علیه‌السلام در نزد من مى‌نشست از مقام او ترس داشتم كه عيب مرا بگويد.

معاويه پس از اصرار آن جماعت تسليم آنها شد و گفت: بدانيد حسن از خانواده‌اىاست كه هيچ عيب‌جويى نمى‌تواند از ايشان عيب بجويد و به آنان هيچ عارى نمى‌چسبد. اگر بخواهيد از حسن عيب جويى كنيد و اعتراض نماييد، بگوييد كه پدر تو عثمان را كشت و با خلفا بد بود.

پس از آن‌كه امام حاضر شد و هر كدام بدگويى‌ها كردند و امام پاسخ آنها را داد و رفت، معاويه به حاضرين گفت: من به شما گفته بودم كه به او بد نگوييد. شما توان سخن گفتن با او را نداريد، امّا به سخن من گوش نداديد، به خدا سوگند! حسن روز را بر من تاريك كرد. برخيزيد و برويد كه خداوند شما را مفتضح نمود.

در همين قصّه است كه امام حسن علیه‌السلام به عمرو بن العاص فرمود: مادرت تو را از زنا زاييد و بر سر تو چهار نفر از قريش ادعا و نزاع داشتند و مادرت تو را به پست‌ترين آن جماعت از جهت شغل و نسب ملحق نمود. همچنين به وليد بن عقبه فرمود: تو از قريش نيستى، بلكه از غلامى از اهل صفويّه به عمل آمدى».⁽¹⁾

خلاصه آن كه دشمنان اين خانواده تا توانستند سبّ و بدگويى كردند و با تمام افترائات و دروغ‌ها كه مى‌گفتند، درباره اين سلسله سخنى صحيح و منطقى نداشتند.

معاويه خيلى دوست داشت كه ابوسفيان يا حرب و يا اُميّه را بزرگ جلوه دهد و آنان را رؤساى بلا مزاحم قريش معرفى كند، ولى نمى‌توانست. «او از دعبل، نسّابه عرب پرسيد: عبد المطّلب را چگونه ديدى؟

گفت: مردى است شريف، جميل و نورانى.

پرسيد: اُميّه را چگونه ديدى؟

گفت: مرد پست، خميده و نابينايى است كه غلام او، ذكوان، او را به اين طرف و آن طرف مى‌كشيد.

معاويه گفت: ذكوان بنده او نبود، بلكه پسر او بود.

دعبل گفت: قريش او را غلام اُميّه مى‌شناختند نه پسر. شما چنين مى‌گوييد».⁽¹⁾

معاويه به عبداللّه بن جعفر گفت: آيا در حقّ حرب بن اُميّه چنين مى‌گويى، درحالى كه من خيال نمى‌كردم كسى تصور كند كه در زمان حرب بن اُميّه كسى شريف‌تر از او باشد؟

عبداللّه گفت: بلى! شريف‌تر از او كسى بود كه به او غذا داد و بر تن او لباس پوشاند. (مقصودش عبد المطّلب است)⁽²⁾

قريش در ميان عرب

عرب با وجود كثرت طوايف خود نسبت به قريش خاضع و خاشع بودند و آنان را اشرف از خود مى‌دانستند. ابوطالب در موقع ازدواج پيغمبر اكرم با خديجه در خطبه معروف خود فرمود:

«الحمد للّه الذي جعلنا من زرع ابراهيم و ذريّة اسماعيل و انزلنا حرما آمنا و جعلنا الحكّام على الناس».⁽³⁾

[«خداى را سپاس كه ما را از نسل ابراهيم و فرزندان اسماعيل قرار داد و ما را در حرم امن خويش فرود آورده و ما را فرمانروايان بر مردم قرار داد»].

در جمله اخيره دقت كنيد. از اين جمله معلوم مى‌شود كه قريش بر عرب حكومت و سلطنت داشتند.

جناب هاشم در روز اول ذى الحجّه براى قريش خطبه‌اى مى‌خواند و مى‌فرمود:

«يا معشر قريش! انتم سادة العرب احسنها وجوها، و اعظمها احلاما، و اوسطها انسابا».⁽⁴⁾

[«اى جماعت قريش! شما آقايان عرب هستيد با صورت‌هاى نيكو و صبر نيكو و شرافت نسب»].

از اين جملات معلوم مى‌شود كه قريش از جهت عقل، خوش‌اندامى، زيبايى و شرافت نَسَب سادات عرب بودند و بر همه عرب ترجيح و فزونى داشتند.

در جنگ بدر، عتبه، شيبه و وليد پيش‌قدم شدند و مبارز خواستند. چون سه نفر از انصار به سمت آنان رفتند، شيوخ قريش خود را بزرگ‌تر از آن ديدند كه با آنان مبارزه كنند. لذا از پيغمبر خواستند تا هم‌شأن خود را از قريش روانه فرمايد.

موقعى كه انصار در سقيفه بنى ساعده جمع شده و جنازه پيغمبر را رها كرده بودند و براى رسيدن به خلافت و سلطنت گفت و گو مى‌نمودند، چند نفر از قريش خود را به آنان رساندند و گفتند: عرب زير بار سلطنت شما نمى‌رود. پس انصار تسليم قريش شدند.

«صعصعة بن صوحان در پاسخ معاويه از فاميل خود تمجيد زياد نمود. معاويه گفت: پس براى قريش از مجد و شرف چه باقى گذاشتى؟

صعصعه پاسخ داد: اى پسر ابوسفيان! آنچه براى قريش است شايسته ديگران نيست. بشر به اختلاف نژادهاى خود تا روز قيامت سرير و منبر و سلطنت را در اختيار ايشان قرار داده است. چگونه چنين نباشند و حال آن‌كه آنان نور خدا در زمين و همچون ستارگان در آسمان هستند؟

معاويه بسيار خشنود شد و گمان كرد كه اين تعريف براى تمامى قريش است. پس صعصعه را تصديق نمود و گفت: البته چنين است كه تو گفتى.

صعصعه مقصود معاويه را دانست و گفت: اين تعريف شامل بنى اُميّه نمى‌شود و شما را از اين آب گوارا بهره‌اى نيست.

معاويه پرسيد: پس چه طايفه‌اى از قريش مخصوص به آن مدح و ثنا هستند؟صعصعه گفت: اين مدح و ثنا مخصوص بنى هاشم است، آن‌گاه معاويه دستور داد تا او را از مجلس بيرون نمايند».⁽¹⁾

خلاصه كلام اين‌كه عرب تا حدّى در مقام قريش خاضع بودند و آنان را از جهت نسب، مافوق خويش مى‌دانستند. از كلام هاشم بن عبد مناف معلوم مى‌شود كه عقل قريش بيش از ساير طوايف عرب بوده است. البتّه مقصودِ جناب هاشم اين نبود كه هر فرد قريش بر تمام افراد عرب از جهت عقل، جمال و شرافتِ نسب مزيّت داشته باشد، بلكه از اين جهت كه قريش را به هر طايفه‌اى از طوايف نسبت بدهند عقلاى آنها بيش‌تر و مزيّت آنها زيادتر است، وگرنه در طوايف قريش كسانى كه غير اصيل بودند و نسب آنها درست نبود و كم عقل يا فاقد جمال و زيبايى بودند.

يقينا سخن جناب هاشم درست بود و به همين جهت سيادت قريش در جاهليّت، قرن‌ها محفوظ بود، امّا عدّه كمى را مى‌بينيد كه توانسته‌اند سيادت خويش را طى قرونى حفظ نمايند. امّا به مرور زمان جهات فاضله را از دست داده‌اند و ديگران بر آن جمع پيشى گرفته‌اند. سرّ انقراض خانواده‌هايى و بر سر كار آمدن خانواده‌هايى ديگر نيز همين است. پس سرّ برترى هر جمعى، داشتنِ مردمان با عقل و كفايت و داراى فضايل است كه هرچه برعدد اين‌گونه از رجال افزوده شود برترى آن جمع مسلّم‌تر مى‌شود و هرچه اين‌گونه رجال را از دست بدهند از حيثيت و شرافت و وزن آن جمع كم مى‌گردد.

قريش در هر زمانى داراى مردان با كفايت و فضيلت بودند و از اين رو بر طوايف ديگر برترى داشتند. همين امر موجب حكومت و سلطنت آنان بر ديگران بود. زيادى عدد موجب برترى جمعى نخواهد شد، بلكه زيادى مردمان با عقل و تدبير، و انسان‌هاى با فضيلت موجب برترى است. چه بسا دسته كوچكى كه داراى تعداد زيادى از اين‌گونهمردمان باشد كه البته در اين‌صورت بر دسته‌هاى پر جمعيّتى كه فاقد آن مردمان هستند، حكومت خواهد نمود.

«وَ اَنْذِرَ عَشيرَتَكَ الاَْقْرَبينَ»⁽¹⁾

[«و خويشان نزديك خود را هشدار دِه»].

در تفسير اين آيه شريفه مى‌نويسند كه پيغمبر اسلام چهل نفر از بنى هاشم را جمع نمود كه كوچك‌ترين آنها اميرالمؤمنين علیه‌السلام بود.

شما ببينيد، از آن چهل نفر، فقط چند نفر را مى‌توانيد نام ببريد امّا چرا از ديگران اسمى نيست؟ پس بى‌جهت نام كسى در تاريخ ثبت نمى‌شود. همچنين در مدينه عدّه زيادى از بنى هاشم در خدمت پيغمبر اكرم بودند، شما نام چند نفر از ايشان را در قضاياى پيغمبر در كتب تاريخ مى‌بينيد؟ چرا از ديگران نام و نشانى نيست؟

برترى عقل قريش بر طوايف عرب

شما مى‌توانيد از اثر به مؤثّر پى ببريد. در زمانى كه عرب بى‌سواد بودند قريش اهل كتاب بود، به همين خاطر در جنگ بدر هر يك از اسيران قريش كه توانايى دادن مال و آزاد شدن نداشت، اگر به ده نفر از مسلمين خط مى‌آموخت، آزاد مى‌شد.⁽¹⁾

در زمانى كه عرب گرفتار فقر و فلاكت بود و فقر را به وسيله غارت و چپاول جبران مى‌نمودند و نا امنى در ميان عرب حكم‌فرما بود، قريش سالى دو مرتبه مسافرت مى‌نمودند. آنها مال التجاره خود را از حبشه گرفته تا شام و ايران مى‌بردند و در مقابل، مال التجاره مى‌خريدند و با خود به مكّه مى‌آوردند.

پس مى‌توان گفت كه صادرات و واردات عمده عرب مخصوص قريش بود و در ايّامو موسم حج از طوايف عرب خريد مى‌كردند و آنچه را وارد ساخته بودند به ايشان مى‌فروختند. پس قريش از موقعيّت حجّ و تجمّع عرب استفاده‌ها مى‌نمودند و بازار خريد و فروش خود را رونق مى‌دادند.

قطعا در نتيجه چنين مسافرت‌هايى، با بزرگانِ هر جمعى ملاقات مى‌نمودند ودر هر شهر و ديارى دوست و رفيق پيدا مى‌كردند كه حوايج آنان را برآورده و شفاعت آنها را قبول مى‌كردند. دراثر همان حجّ وعمره وآمدن اعراب از اطراف، نيز همان نتيجه را مى‌گرفتند.

قريش به وسيله اطعام به زائرين و حجّاج در قلوب آنها جا مى‌گرفتند و اين آثار و نظاير آن به جهت وجود مردمانى با عقل و كفايت و خوش‌نام در قريش بود. لذا بزرگان عرب خود را در برابر افكار و آثار اين جماعت، كوچك مى‌ديدند و از اين جهت نسبت به قريش خاضع بودند.

سرّ تقدّم اولاد عبد مناف

اگر رجال قريش را كه در هر عصر موجب عزّت، عظمت و سعادت آنان بودند در نظر بگيريد، مى‌بينيد كه اكثر آنها از سلسله آباى پيغمبر بوده و بقيّه قريش نيز طفيلى آنها بودند. مثلاً شما در تاريخ از طايفه بنى جمح يا بنى سهم، رجال با شخصيّتى نمى‌بينيد، با آن‌كه آنها از قريش هستند. اگر گاهى از طوايف ديگر قريش شخصيت‌هايى قد علم مى‌كردند، تحت الشعاع اين سلسله بودند.

همين امر سرّ تفوّق و برترى بنى هاشم نسبت به اولاد عبد مناف و سرّ برترى اولاد عبد مناف نسبت به شاخه‌اى ديگر از قبيله قريش است. در تاريخ از طايفه «تيم»، فقط نامى از عبداللّه بن جذعان و چند نفرى هم از طايفه «بنى مخزوم» به جا مانده است.

شجاعت فرزندان عبد المطّلب

همچنين نبايد شجاعان قريش را ناديده گرفت؛ آنان نيز در هر عصرى موجب بقا، عزّت، سعادت و سيادت قريش بودند. در اين قسمت نيز سهم بنى هاشم از هر طايفه‌اى بيش‌تر و سيوف هاشميّه، معروف و ضرب المثل بوده است. در نامه اميرالمؤمنين علیه‌السلام به معاويه آمده است:

«متى الفيت بنى عبد المطّلب عن الاعداءنا كلين و بالسيف مخوّفين».

[«كى به ياد دارى و چه وقت بوده كه فرزندان عبد المطّلب به دشمن پشت كنند و از شمشير بترسند؟»].

و در آخر همان نامه مى‌خوانيم:

«و قد صحبتهم ذرية بدرية، و سيوف هاشمية، قد عرفت مواقع نضالها فى اخيك و خالك و جدك و اهلك، و ما هى من الظالمين ببعيد».⁽¹⁾

[«و به همراه اين لشكر فرزندان بَدر و شمشيرهاى هاشمى‌هستند كه مى‌دانى لبه تيز آنها چگونه بر پيكر برادر، دائى، جدّ و خاندانت قرار گرفت و اين از ستمگران دور نيست»].

در نامه ديگر آن حضرت آمده است:

«و كان رسول اللّه اذا احمر البأس، و احجم الناس قدّم اهل بيته فوقى بهم اصحابه حرّ السيوف و الأسنّة فقتل عبيدة بن الحارث يوم بدر، و قتل حمزة يوم احدٍ، و قتل جعفر يوم مؤتة».⁽²⁾

[«و هرگاه آتش جنگ شعله مى‌كشيد و مردم حمله مى‌كردند، پيامبر اسلام اهل بيت خود را پيشاپيش لشكر قرار مى‌داد كه اصحابش از آتش شمشير و نيزه مصونبمانند. پس عبيدة بن حارث روز بدر كشته شد و حمزه روز احد شهيد گشت و جعفر در موته شربت شهادت نوشيد»].

از همين نامه برترى شجاعت و ايمان اين جمع و تقدّم آنها بر ساير صحابه معلوم مى‌شود؛ جايى كه آتش جنگ افروخته مى‌شد و ديگران عقب‌نشينى مى‌نمودند، پيغمبر خويشان خود را جلو مى‌انداخت و به وسيله اقوام خود اصحاب را از آسيب دشمنان محفوظ نگه مى‌داشت.

قطره‌اى از درياى شجاعت على علیه‌السلام

مناسب است در اين بخش قسمتى از خطبه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام را نقل نمايم:

«و بعد ان منى ببهم الرجال، و ذؤبان العرب، و مردة اهل الكتاب «كلما اوقدوا

نارا للحرب اطفأها اللّه»⁽¹⁾او نجم قرن للشيطان اوفغرت فاغرة من المشركين قذف اخاه في لهواتها فلا ينكفى‌ء حتّى يطأ صماخها باخمصه و يخمد لهبها بسيفه مكدودا في ذات اللّه، مجتهدا في امر اللّه، قريبا من رسول اللّه، سيّدا في اولياء اللّه، مشمرا ناصحا مجدّا كارحا لا تأخذه في اللّه لومة لائم و انتم في رفاهية من العيش وادعون فاكهون آمنون تتربصون بنا الدوائر و تتوكّفون الأخبار و تنكصون عند النزال و تفرّون من القتال».⁽²⁾

«هرگاه آن مردان شجاع و گرگان عرب و سركشان و متجاوزان اهل كتاب، آتش جنگ را روشن مى‌كردند خداوند آن را خاموش مى‌كرد، يا هر زمان كه شاخ شيطان ظاهر مى‌شد و مشركين دهان باز مى‌كردند، پيامبر، برادرش على را در حلقومشان مى‌انداخت؛ پس على باز نمى‌گشت تا اين‌كه گوش آنها را زير پاى خود له كند و شعله آتش آنان را با شمشير خود خاموش كند. (يعنى هر وقت توطئه‌اى از سوى دشمنان صورت مى‌گرفت يا هرگاه آنان دهان باز مى‌كردند و اغتشاش راه مى‌انداختند و رجز مى‌خواند و مبارز مى‌طلبيدند، پيامبر على را مى‌فرستاد تا گلوگيرشان كند.)

على علیه‌السلام براى خدا، در رنج و زحمت و در امر خدا، سخت كوش و به پيغمبر خدا، نزديك و سرور اولياى خدا بود، براى يارى دين، مهيّا و آماده و خير خواه مردم و در امر دين، كوشا و زحمت كش بود و ملامت ملامتگران او را از راه خدا، باز نمى‌داشت. در اين حالت، شما در زندگانى خوش گذران و مرفّه بوديد و در آرامش به سر مى‌برديد و ايمن بوديد و انتظار مى‌كشيديد كه براى ما اهل بيت پيامبر، حادثه‌اى پيش آيد و از دور، منتظر شنيدن اخبار و وقايع بوديد و در وقت جنگ، عقب نشينى و فرار مى‌كرديد.

از همين جملات اندازه تلاش و خدمات اميرالمؤمنين علیه‌السلام در راه اسلام معلوم مى‌شود البته در زمانى كه ديگران فرار مى‌كردند و به جنگ پشت مى‌نمودند و در آسايش و راحت زندگى مى‌كردند و اخبارى به دروغ مشهور مى‌نمودند.

قضيّه فرار آنها در جنگ اُحد و دفاع اميرالمؤمنين علیه‌السلام و شايعه شهادت پيغمبر در ميان مسلمانان، شاهد بر فرمايشات حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام است.

بنابر اين مى‌توان گفت كه پس از بنى هاشم، طايفه بنى عبد الدار شجاع‌ترين طوايف قريش بودند. آنان صاحب پرچم قريش بودند و در جنگ اُحد عدّه زيادى از آنها كشته شدند و بزرگ آنان «طلحة بن ابى طلحه» بود كه روز اُحد در ميان دو صف مبارز طلبيد و فرياد زد: كيست كه بيايد و با من بجنگد؟

على علیه‌السلام فرمود: آيا با من ميل جنگ دارى؟ و شمشيرش را بر سر او فرود آورد تا جايى كه شمشير به ريش او رسيد. طلحه افتاد. على برگشت و كار او را تمام نكرد.

مسلمانان گفتند: چرا سر او را جدا نكردى؟

فرمود: او مرا به خويشاوندى قسم داد و من از او گذشتم و مى‌دانم كه او مى‌ميرد.

بنابر نقلى آمده است كه او عورت خود را ظاهر كرد وعلى ازاو صرف‌نظر نمود؛ چنان‌كه عمرو بن عاص و بسر بن ارطاة در جنگ صفّين چنين كردند و على از آن دو روى گردانيد. اين از خصايص آن سَرور است كه در جنگ از ضعيف و مستضعف چشم مى‌پوشيد و قوى را به زانو در مى‌آورد.

ابن ابى الحديد از واقدى نقل مى‌كند: «هنگامى كه طلحه، پرچم‌دار مشركين قريشكشته شد، پيغمبر خشنود گشت و فرياد «اللّه اكبر» سر داد. مسلمانان نيز تكبير گفتند و بر مشركين حمله كردند و بدون آن‌كه احدى از مشركين كشته شود، صفوفشان به هم خورده و شكافته شد و نظم و انضباط را از دست دادند».⁽¹⁾

با توجّه به همان نقل، اهميّت و شجاعت طلحة بن ابى طلحه معلوم مى‌شود. او پيشاپيش سپاه، اوّل كسى است كه مبارز مى‌خواهد و فرياد مى‌زند؛ در حالى كه از سپاه مسلمانان هيچ‌كس جز على علیه‌السلام پاسخ او را نمى‌دهد.

نمى‌دانم اين شجاعان مسلمين كه مورخين كشته‌هاى اميرالمؤمنين علیه‌السلام را به آنها نسبت مى‌دهند، چرا در اين‌گونه مواقع گوششان كر مى‌شد و پاسخ اين پهلوانان را نمى‌دادند؟ چرا جناب سعد وقاص، طلحه و زبير يا محمّد بن مسلمه و يا سهل بن حنيف و ابودجانه كه مورخين آن اندازه مقام‌شان را در شجاعت بالا برده‌اند، در برابر اين‌گونه مبارزين نمى‌آمدند؟ آنان اندازه شجاعت خود را بهتر از محدّثين منافق مى‌دانستند، لذا هوس بيرون آمدن و كشته شدن را در سر نمى‌پروراندند.

من در مورد اندازه شجاعت طلحه چه بگويم؟ او كسى است كه با كشته شدنش پيغمبر به آواز بلند تكبير گفت و مسلمانان نيز تكبير گفتند و پس از كشته شدن او بر مشركين حمله كردند تا آن‌جا كه نظم سپاه مشركين بر هم خورد و در صفوف‌شان شكاف‌هايى پيدا شد بدون آن‌كه مسلمانان يك نفر از مشركين را بكشند.

از مقصود دور نشوم؛ شجاعان قريش موجب حفظ عزّت، بقا و سيادت قوم خود بودند و شجاعان بنى هاشم بيش از طوايفِ ديگر قريش بودند. البته از طوايف ديگر نيز شجاعانى نامى، مانند عمرو بن عبدود، فارِسِ قريش بود، ولى سهم بنى عبد الدّار بيش از ديگران بوده است.در اين قسمت مناسب است كه مختصرى از حالات چند تن از اجداد پيغمبر را بيان نمايم تا سرّ تفوّق قريش بر ديگران و برترى اين سلسله بر ساير قريش دانسته شود.

قدردانى قريش از قصىّ، جد چهارم پيغمبر

قصىّ در ايّام كودكى يتيم شد و مادرش با يكى از اشراف قضاعه ازدواج كرد. او نيز تنها بچه كوچك آن زن را پذيرفت. مادر قصىّ براى آن مرد سه پسر آورد و قصى با برادران خود بزرگ شد. او به همين جهت از وطن خود دور شده بود.

روزى قصىّ با شخصى از افراد طايفه قضاعه نزاع كرد. او به قصى گفت: تو از ما نيستى. برو به فاميل خود ملحق شو.

قصى از مادرش پرسيد: من از كدام طايفه هستم؟

مادرش گفت: تو اشرف از اين طايفه هستى. تو از قريش هستى و فاميل‌هاى تو در مكّه هستند.

قصى همان ساعت تصميم گرفت كه به سمت مكّه حركت كند، ولى مادرش گفت: فعلاً صلاح نيست. صبر كن و با قافله حُجاج قضاعه حركت كن.

قصى با حُجاج به سوى مكّه آمد و در آن‌جا توقّف نمود. در آن زمان طايفه خزاعه بر مكّه سلطنت داشتند و قريش متفرّق و آواره بودند و توليت كعبه بر عهده شخصى از

خزاعه بود. قصى با دختر او ازدواج نمود. چون او پسر نداشت، قصى وارث وى گرديد و به اين فكر افتاد تا دست خزاعه را از حكومت بر مكّه كوتاه نمايد. او براى توفيق در اين امر از برادران مادرى خود كمك خواست. آنان در موقع حج با گروهى به مكّه آمدند. ابتدا قصى آواره شدگان از قريش را جمع‌آورى نمود و در نتيجه بر دشمنان غالب گشت و طايفه خزاعه را بيرون نمود و خانه‌هاى آنان را در ميان قريش تقسيم كرد. بنابر اين قريش

مجددا مجاور بيت اللّه الحرام شد و همگى قصىّ را به سلطنت قبول كردند. شاعر مى‌گويد:

ابوكم قصي كان يدعى مجمعا *** به جمع اللّه القبائل من فهر

اين قصّه را ابوجعفر طبرى مفصّلاً نقل نموده است.⁽¹⁾

اگر كسى با دقّت به تاريخ نگاه كند، خواهد دانست كه غالبا انقراض هر جمعى معلول انقراض رجال و شخصيت‌هاى آن جمع مى‌باشد و از طرفى مبدأ تشكيل هر سلسله و جمعى را پيدا شدن يك يا چند نفر مى‌بيند. طوايف فَهر را نگاه كنيد كه چگونه در اثر بى‌لياقتى و بى‌كفايتى محكوم طايفه خزاعه شده و در شكم درّه‌ها و سر كوه‌ها مسكن گرفته بودند؟ و چون قصى - آن جوان‌مرد - پيدا شد، آنان را جمع نمود و با كمك عدّه‌اى از قضاعه، بيگانگان را بيرون كرد و مجدّدا اولاد اسماعيل دور خانه جمع شدند و خانه‌هاى شهر مكّه به آنها رسيد.

اگر در ميان هر جمعى يك مرد پيدا شود و روح اطاعت و انقياد نسبت به او دميده شود، البته شب تاريك آن جمع سر آمده و روز عزّت آنان فرا خواهد رسيد، ولى اگر آن يك مرد از ميان برود يا آن‌كه آن جمع در صدد مخالفت با او برآيند، البته روزگار آنها سياه خواهد شد.

شما ببينيد! همين قريش هنگامى كه با پيغمبر اكرم مخالفت نمودند و او را از مكّه معظّمه بيرون كردند، چگونه روزگار آنان سياه شد؟ از تجارت عقب ماندند؛ سرمايه‌هايشان را صرف جنگ كردند؛ بزرگان و شجاعان قريش كشته و حكومت به دست مردمان كوچك‌ترى افتاد؛ قريش ذليل شدند تا آن‌جا كه سعد بن عباده در روز فتح مكّه مى‌گفت:

«اليوم تسبى الحرمة *** اليوم يوم الملحمة»⁽¹⁾

وقتى همين قريش مسلمان شدند و از پيغمبر اكرم متابعت نمودند، مجدّدا به عظمت رسيدند و كار به جايى رسيد كه قرن‌ها بر دنيا حكومت و سلطنت نمودند.نمى‌دانم چه بگويم؟ قريشِ عصرِ قصى از قريشِ در عصرِ پيغمبر عاقل‌تر بودند. چون آنان از قصى متابعت كردند و به سعادت رسيدند، ولى قريش در عصر پيامبر مخالفت‌ها كردند و آزارها رسانيدند.

مى‌توان گفت از آن جا كه قريش، سال‌ها در شكنجه و آزار بوده و در فشار سخت طايفه خزاعه قرار گرفته بودند و سختى‌ها و آوارگى‌ها را تحمّل مى‌نمودند، از طلوع قصى كاملاً استقبال و استفاده‌ها نمودند و دور او را گرفتند تا به عزّت و سيادت رسيدند، ولى چون قريش در عصر پيغمبر با عزّت بودند، تسليم آن حضرت نشدند.

هر چه بود قريش تسليم اوامر قصى شدند و امر او را لازم الاطاعة مى‌دانستند. قريش به قدرى از قصى قدردانى نمودند كه منزل او را مكان مقدّس مى‌شمردند و در مواقع مهمّه در دار الندوه - كه همان خانه قصى است و درى به سوى مسجد الحرام داشت - جمع مى‌شدند و مشورت مى‌كردند.

عجب آن‌كه قريش در همان دار الندوة جمع شدند و بر كشتن پيغمبر تصميم گرفتند و پيغمبر نيز شبانه به غار فرار نمود.

خلاصه، هر عقدى كه براى قريش اتّفاق مى‌افتاد، بايد تيمّنا و تبرّكا در همان خانه واقع مى‌شد؛ و اگر جنگى پيش مى‌آمد، بايد پرچم جنگ در همين خانه به وسيله يكى از فرزندان قصى بسته مى‌شد.⁽²⁾

ستم قريش و مسلمانان به حضرت فاطمه علیهاالسلام

در زمانى قريش قدر آن بزرگ‌مرد - قصى - را دانسته و از او قدردانى مى‌نمودند و تا

آخر به خانواده او، بلكه خانه او، بنظر عظمت نگاه مى‌كردند؛ امّا قريش نه تنها از پيغمبر قدردانى نكردند، بلكه علاوه بر آزارهايى كه به آن سرور رساندند - با آن‌كه طبق نصقرآن محبّت و مودّت به خاندان او، مزد رسالتش معين شده بود - پس از وفات آن حضرت فرزند پاك او، حضرت فاطمه زهرا، سيّده نساء عالمين علیهاالسلام را چنان رنجانده و اذيّت نمودند كه وصيّت فرمود تا ظالمان، بر جنازه او حاضر نشوند و او را شبانه دفن كنند و قبر او مخفى بماند.

«قُلْ لا اَسئَلُكُمْ عَلَيهِ اَجرا اِلاَّ المَوَدَّةَ فِي القُرْبى»⁽¹⁾

«بگو به ازاى آن - رسالت - پاداشى از شما خواستار نيستم، مگر دوستى درباره خويشاوندان».

آرى! آنان به خانه آن حضرت ريختند و على را بيرون كشيدند؛ حتى ملاحظه احترام هيچ كدام از آنها را ننمودند. پس قريش نه خانه را ملاحظه كردند و نه به صاحب‌خانه احترام نمودند. آن گونه كه وقتى على علیه‌السلام، فاطمه علیهاالسلام را دفن مى‌نمود، خطاب به پيغمبر اكرم عرض كرد:

«و ستنبئك ابنتك بتضافر امتك على هضمها، فاحفها السؤال، و استخبرها الحال؛ هذا و لم يطل العهد، و لم يخل منك الذكر».⁽²⁾

«به زودى دختر تو، فاطمه، تو را از اتّفاق اُمت بر ستم او و خورد كردن و به هم كوبيدن او آگاه خواهد كرد. پس خوب از او سؤال كن و تحقيق نما. اين ظلم و تعدّى به او در زمانى صورت گرفت كه هنوز نام تو از ياد نرفته و فاصله زيادى پيدا نشده بود».

اگر در همين جمله اميرالمؤمنين علیه‌السلام «بتضافر امّتك على هضمها» دقّت كنيد امورى را كشف مى‌نماييد. از اين عبارت معلوم مى‌شود كه ظلم به آن حضرت اختصاص به قريش نداشت، بلكه همه مسلمانان با يكديگر شريك و هم‌دست بودند و ظلم را به حدّ

نهايى رساندند و فاطمه را مهضومه نمودند.

آيا اين هضم همان هضم حقّ و غصب ارث و فدك است يا شامل هضم بدن نيز مى‌شود كه استخوان‌هاى حضرت زهرا را خُورْد كرده بودند؟

قريش با گذشت زمان و فاصله زياد و گذشتن يكى دو قرن، احسان قصى را فراموش نكرده بود، ولى اُمّت پيغمبر با فاصله بسيار كم و گذشتن چند ساعت و چند روز چنين ستم‌هايى را نسبت به فاطمه، دختر پاك پيغمبر، روا داشتند.

ابن ابى الحديد و پاسخ به يك شبهه

ابن ابى الحديد در پاسخ اين سؤال كه اگر پيغمبر خدا، على را براى خلافت معيّن نكرده بود، پس جمله «و لم يطل العهد، و لم يخل منك الذّكر»⁽¹⁾چه معنى دارد، مى‌گويد: چون پيغمبر اكرم در حق على و تجليل از او سخنانى مانند: «انّي مخلف فيكم الثقلين»⁽²⁾و «أدر الحق معه حيث دار»⁽³⁾و امثال اين‌ها را فرموده بود، به همين جهت على دوست داشت كه تا او حاضر نشود و تا هنگامى كه با او مشورت نكنند خليفه‌اى معيّن نشود. پس چون امر بر خلاف انتظار او واقع شد، ناله و فرياد على بلند شد و هميشه شكايت داشت؛ نه آن‌كه در اين ميان نصّى بر خلافت او بوده باشد. و چون مدّت زمانى گذشت، على از آنان راضى شد و با ابوبكر بيعت نمود.⁽⁴⁾

تحليل و ردّ سخن ابن ابى الحديد

راستى! من از اين مرد فاضل، متحيّرم و نمى‌دانم درباره او چه بگويم!؟ آيا واقعانفهميده و نسنجيده اين سخن را گفته است يا عمدا خود را به نفهمى زده است؟ مگر در اين مقام، اميرالمؤمنين علیه‌السلام از اين كه امّت به او ظلم و ستم كرده‌اند، شكايت نمود تا

ابن ابى الحديد آن سخنان را بگويد؟

اميرالمؤمنين علیه‌السلام مى‌فرمايد: «بتظافر امّتك على هضمها؛ امّت تو در ظلم به فاطمه علیهاالسلام اتفاق كردند».

از ابن ابى الحديد مى‌پرسم كه آيا به فاطمه چه ظلمى كردند؟ على علیه‌السلام منصوص⁽¹⁾بود و حق او غصب شد؟ يا بر خلاف انتظار او رفتار كردند و بى‌مشورت او با ديگرى بيعت نمودند؟ اين عبارات چه ربطى به اين جمله دارد؟

على علیه‌السلام در اين‌جا نمى‌گويد كه امت در ظلم به من اتّفاق كردند تا آن كه سخنان ابن ابى الحديد - حقّ يا باطل - به ميان آيد! سخن على در مظلوميّت فاطمه است. چه ظلم و ستمى به فاطمه شد؟ چگونه تمام امّت در ظلم به او و كوبيدن او اتّفاق كردند؟

آرى! اين همان ظلم و ستم به حق او است؛ غصب فدك و غصب ارث او است. اين همان هجوم آوردن به خانه او و بالاتر، مطلبى است كه على علیه‌السلام مى‌گويد. پس بنابر اين ربطى به تأويل جناب ابن ابى الحديد ندارد.

نمى‌دانم چه بگويم؟ كسانى كه اين قدر به شيخين علاقه‌مند هستند، چگونه باور مى‌كنند كه فاطمه علیه‌السلام به دروغ مى‌گفت كه فدك ملك موهوبى من است؟ با آن‌كه پيغمبر فرموده بود: «پيغمبران هيچ ارث نمى‌گذارند.» و «هرچه از ايشان بماند، صدقه است.»؟! فاطمه چگونه مى‌خواست به اصرار، مال فقرا را تملّك كند و على علیه‌السلام كه حقّ از او جدا نمى‌شد و با او مى‌چرخيد، چگونه او را تصديق و حمايت مى‌فرمود؟

از طرفى ديگر على علیه‌السلام چگونه به پيغمبر خِطاب مى‌كند و مى‌گويد: «و ستنبئك ابنتك بتضافر امّتك على هضمها؛ و به زودى دخترت تو را آگاه خواهد ساخت كه امت تودر ستم كردن به وى اجتماع كردند»؟

اكنون به تأويل ابن ابى الحديد و سخن باطل او پاسخ قانع كننده‌اى مى‌دهم:

1 - ناله و شكايت على علیه‌السلام فقط مخصوص زمان قبل از بيعت با ابوبكر نبود، بلكه آن حضرت تا پيش از شهادت خود وپس از رسيدن به خلافت هم از مظلوميّت خويش ناله

وفرياد مى‌زد وهيچ‌وقت از آنها راضى نشده بود. خود ابن ابى‌الحديد به اين امر اعتراف نموده است.

2 - اگر نصّى در ميان نبود و آنان حقّ او را غصب نكرده بودند و به او ظلم نشده بود، شكايت و داد و فرياد كردن على علیه‌السلام معنايى نداشت. خلافِ اُولى كردن - بنا به گفته ابن ابى الحديد - مصحّح نسبت دادن ظلم به آنان - خلفا - نخواهد شد.

در اين صورت ابن ابى الحديد چاره‌اى ندارد جز اين‌كه يا على علیه‌السلام را تصديق نمايد و بگويد كه حق با او بود؛ و يا ديگران را تصديق كند و همچون معاويه بگويد كه على به خلفا بدبين بود و به ايشان ظلم مى‌نمود. پس هرگز جمع بين روز و شب نخواهد شد.

امّا مقصود از كلام ديگر اميرالمؤمنين علیه‌السلام كه مى‌فرمايد:

«هذا و لم يطل العهد، و لم يخل منك الذّكر»

«هنوز فاصله زيادى با زمان حيات تو نيفتاده و يادت فراموش نگرديده است».

اين است كه اى رسول خدا! با آن‌كه از زمان حيات و زندگانى تو چيزى نگذشته و فاصله‌اى نشده وياد تو از خاطره‌ها محو نگشته است، امت تو با دخترت چنين رفتار نمودند! لذا مقصود حضرت اين نيست كه سخنان تو درباره على از ياد نرفته و فاصله‌اى نشده است.

از شخصى همچون ابن ابى الحديد عجيب است كه چنين توهّمى نموده يا عمدا چنين اشتباهى را مرتكب شده باشد!

قريب به همين مضمونِ كلام على علیه‌السلام، از جملات فاطمه زهرا علیهاالسلام خطاب به انصار، دانسته مى‌شود آن‌جا كه مى‌فرمايد:«ما هذه الفترة عن نصرتي، و الونية عن معونتي، و الغمزة في حقي، و السنة عن ظلامتي، أما كان رسول اللّه يقول: المرء يحفظ في ولده، سرعان ما احدثتم، و عجلان ما اتيتم، الان مات رسول اللّه اِمتّم دينه؟»⁽¹⁾

«اين چه سستى و كوتاهى است كه در ياريم روا مى‌داريد؟ اين بى اعتنايى و ضعف نسبت به حق چيست؟ مگر پيامبر خدا نمى‌فرمود: مرد بايد در فرزندانش حفظ و رعايت شود. چقدر زود حادثه آفريديد و بدعت ايجاد كرديد! آيا چون پيامبر مرد، دينش را بايد ميراند؟!»

ببينيد كه فاطمه چگونه خود را مظلوم معرفى مى‌نمايد و انصار را ملامت مى‌كند؟ آنان‌كه در ضعف و سُستى بودند، بلكه آنها را خواب ربوده بود و در مقام كمك و يارى و گرفتن حق او نبودند؛ با آن‌كه پيغمبر اكرم فرموده بود «به احترام شخص متوفّى بايد اولاد او را رعايت و حفظ كنند»، امّا ظالمان چقدر زود دست به كار شدند و حقّ فاطمه را بردند و از دين پيغمبر دست شستند و او را كنار گذاردند!

نمى‌دانم مسلمانانى كه اين كلمات را مى‌شنيدند در جواب فاطمه علیهاالسلام چه مى‌گفتند؟

آيا به او گفتند كه تو حق ندارى و مى‌خواهى مال مسلمانان را ببرى و غصب كنى؟! يا مى‌گفتند كه ما توانايى دفاع از تو را نداريم! و يا مى‌گفتند كه از مظلوميّت تو متأثّر نيستيم و به تو علاقه‌اى نداريم!

بديهى است كه ظلم اُمّت، تنها مخصوص به فاطمه نبود، بلكه شامل حال اميرالمؤمنين، امام حسن و امام حسين علیهم‌السلام هم بود و حقّا مى‌گويم: اگر پيغمبر اكرم امر نموده بود كه تا مى‌توانند به عترت او ظلم كنند، بيش از آن ستمى كه روا داشتند نمى‌كردند و اگر مى‌فرمود كه تا مى‌توانيد با بنى اُميّه دوستى كنيد كه آن مزد رسالت من است، بيش از آنچه كردند نمى‌توانستند بكنند.

سنّت حسنه قصىّ

از مقصود دور نشوم؛ يكى از كارهاى مهم و برجسته قصىّ اين بود كه به قريشگفت: حجّاج، زوّار خانه خدا و مهمان او هستند و شما همسايگان و سكّان خانه او هستيد. پس شما به پذيرايى از حُجّاج سزاوار هستيد. به همين جهت دستور داد تا هر سال، قريش مبلغى را براى تهيّه غذا و آب به او بدهند تا در ايام توقّف حُجّاج در منى

ميان آنها توزيع كنند.

قريش كه تحت فرمان او بودند، همه ساله اموالى مى‌دادند و او به اين مصرف مى‌رسانيد، بلكه اين سنّت حسنه پس از مرگ قصىّ نيز در ميان قريش ماند و اين مال را به فرزند او مى‌دادند و آن را تا زمان اسلام «رفاده» مى‌ناميدند.

طبرى در تاريخ خود مى‌گويد: و اين رسم تا كنون جارى است و آن طعامى كه همه

ساله سلطان در منى به حُجّاج مى‌دهد از همين باب است.⁽¹⁾

تفاوت ميان نظر قصىّ و سلاطين حجاز

قصىّ به قريش گفت: حُجاج، مهمانان خدا و شما همسايگان خانه خدا هستيد و بايد به آنان طعام و آب دهيد. البتّه با در نظر گرفتن كمى آب در منى، در آن زمان و با كثرت حُجّاج، معلوم مى‌شود كه آن بزرگ‌مرد قريش چه خدمت بزرگى به زوّار بيت اللّه نموده بود و بى‌سبب در قلوب جاى نگرفته بود.

ولى سلاطين حجاز پس از گذشت قرن‌ها از عمر اسلام، وجه زيادى از حُجّاج و زوّار بيت اللّه الحرام مطالبه مى‌نمايند. اگر آنان به جاى اين عمل - كه موجب تنفّر حجاج است - به زوّار خدمت مى‌نمودند و دوا و طبيب در دسترس آنان مى‌گذاردند و در مقام محبّت و جلب دوستى و ديد و بازديد با زوّار مى‌آمدند، البتّه بر عظمت آنان افزوده مى‌شد و در قلوب جاى مى‌گرفتند؛ و چه بسا حُجّاج ثروتمند در كارها و امور خيريه شركت كرده و با ميل و رغبت، سلاطين كمك و هدايايى مى‌دادند و هرگز نيازى نبود به از عموم حجاج چيزى بگيرند.هنگامى كه سفر نامه ابن جبير اندلسى را مطالعه مى‌كردم، ديدم كه او از چنين رسم و گرفتن ماليات از حجاج ناله بسيارى دارد. ابن جبير كه حدودا در سال پانصد و هفتاد و هشت هجرى (578 ه .ق) به مكّه معظمّه مسافرت نموده است، مى‌گويد: سلطان صلاح الدين قرار گذارده است كه اموالى به پادشاه مكه بدهد تا از حجاج دست بردارد. پادشاه هر كدام از حجّاج را در جدّه، ضامن يكديگر مى‌نمود كه اگر سلطان صلاح الدين آن وجوه را پرداخت نكرد، خود زوّار به او بپردازند.

نقض غرض

از جمله بدبختى‌هاى مسلمانان اين است كه از موقعيّت حج و تجمّع در يك محل هيچ نتيجه‌اى نمى‌گيرند. مسلمانان كه بايد يكديگر را برادر بدانند و نواقص زندگانى

خود را بيان كنند و در مقام معالجه و اصلاح يكديگر برآيند و از اوضاع و احوال همديگر باخبر شوند، اصلاً به اين جهت نظر ندارند.

به عقيده من دست‌هاى خارجى در كار است تا از اين تجمّعات نتيجه معكوسى گرفته شود و به جاى آن‌كه در اثر اين اجتماع به يكديگر نزديك شده و روابطى برقرار گردد، نسبت به يكديگر دشمنى كرده و بين آنان حس بدبينى زياد شود.

در دومين سفرى كه به مكّه معظمه مشرّف شدم، قصّه قتل ابوطالب اردكانى با آن وضع فجيع پيش آمد. يكى از دوستان من كه از بنّاهاى نامى قم بود در همان سال نزديك بود كه دستش نيز همچون گردن ابوطالب جدا شود. او قصّه خود را چنين بيان نمود:

نزديك پرده كعبه - ظاهرا كنار حجر اسماعيل - مشغول دعا بودم. ناگهان بعضى از مصرى‌ها مرا گرفتند. من داد و فرياد كردم. وقتى پاسبان آمد، معلوم شد كه قطعه‌اى از

پرده كعبه بريده شده بود. من كه در همان‌جا ايستاده بودم، مرد مصرى نسبت قطع و سرقت را به من مى‌داد و آنها مى‌خواستند دست مرا ببرند. خوشبختانه زنى عرب آن‌جابود و از منِ مظلوم متّهم مردانه دفاع نمود تا از من دست برداشتند.

چنين اعمال و رفتارى نتيجه عدم روحيه تعاون و بردبارى در بين مسلمين است، اگر سوء ظن در ميان نبود، اين‌گونه پيش‌آمدها نمى‌شد. اگر از شهود تحقيق كافى به عمل مى‌آمد و به حُسن ظن شهود اكتفا مى‌شد، اين فجايع به وجود نمى‌آمد. يقينا حسن ظن به دشمنان و سوء نظر به دوستان زمينه اين خلاف كارى‌ها را فراهم مى‌سازد.

قطعا دست خارجى در كار است كه مسلمين را از يكديگر جدا سازد تا دوستى نداشته باشند و از اختلاف موجود به نفع خود نتيجه بگيرد و هميشه درصدد است كه نگذارد آنها به يكديگر نزديك شوند. و اگر زمانى هم بر حَسب اجبار و وظيفه دينى به هم نزديك و در يك محلّ جمع شوند، آتشى روشن مى‌كند و دود آن را به چشم همه مسلمين وارد و همه را بدبخت مى‌نمايد.

چه بسا ايادى و عمّال خود را مخفيانه در آن جمع وارد مى‌سازد و فتنه‌اى مى‌سازند و نتيجه را خودش مى‌برد و خواسته خود را به زور مى‌گيرد و بر آنها تحميل مى‌نمايد.

اگر زمامدارانِ مسلمان، عاقل باشند اميدى به آينده پيدا مى‌شود، وگرنه به ميل دشمنان عمل مى‌كنند؛ به امر آنان با يكديگر نزديك و به اشاره آنان از يكديگر جدا مى‌شوند، گويا از خود اراده و اختيارى ندارند و فقط موظفند تا خواسته و دستورات ديگران را اجرا كنند.

نام قصى، زيد بود و به واسطه دورى و آوارگى‌اش از وطن، او را قصى ناميدند. او داراى چهار پسر به نام‌هاى عبد الدار، عبد مناف، عبد العزّى و عبد قصىّ بود. پسر بزرگ‌تر او، عبد الدار، در فكر و تدبّر و رأى ضعيف بود. به همين جهت عبد مناف - جدّ سوم پيغمبر اكرم - در زمان پدر خود به بزرگى رسيد و شريف قوم گشت.⁽¹⁾

اسم عبد مناف «مغيره» است، ولى بعدا به او عبد مناف گفتند؛ مانند عبد المطّلب كهنام او «شيبه» است و چون عموى وى، مطّلب او را با خود از مدينه آورد - شايد گفته بود كه او بنده من است - به همين جهت او را عبد المطّلب مى‌گفتند كه همين نام بر اسم اصلى او غالب گرديد.

مناف و عزّى اگرچه نام دو بت است، ولى شايد در اول اسم مردمان محترمى بود كه بعدا بر دو بت گذارده شد. همچنين «عبد» در اين‌جا به معنى مخلوق نيست. چنان‌كه اسم يكى از فرزندان قصىّ، عبد قصىّ يا عبد الدار است؛ با آن‌كه قصىّ يا خانه كعبه، مالك آن دو مولود نبودند.

اگر گفته شود كه عبد به معنى مخلوق يا مملوك است و مراد از عزّى و مناف همان دو بت است و اين اسم‌ها كاشف از آن است كه قصىّ، جدّ پيغمبر، بت پرست بود و نام فرزندان خود را به اين جهت چنين گذارده است، مى‌گويم: اسم اصلى عبد مناف، مغيره است و اين در تواريخ ثبت است، بعدا اين نام - به سببى كه بر ما مخفى است - بر وى گذارده شد و تغيير نيافت؛ اگر چه پدران پيغمبر همگى موحّد بودند، ولى تظاهر به توحيد و مخالفت با فاميل خويش و ساير مشركين نمى‌نمودند و به اين اندازه تقيّه مى‌نمودند.

عبد مناف نيز داراى چهار پسر بود: هاشم (جدّ دوم پيغمبر اكرم كه نام اصلى او عمرو بود)، عبد شمس (جدّ بنى اُميّه)، مطّلب و نوفل. اين چهار برادر مردمان فعّال و زرنگى بودند و رياست موروثى و خانوادگى خود را حفظ كردند. شاعر مى‌گويد:

يا ايّها الرجل المحول رحله *** الا نزلت بآل عبد مناف

البتّه اين چهار برادر از نظر مجد و شرافت در يك مرتبه نبودند؛ هاشم و عبد شمس توأم بودند و با يكديگر به دنيا آمدند و از دو برادر ديگر بزرگ‌تر بودند. عظمت هاشم

بيش‌تر از عبد شمس بود، بلكه او كفيل معاش عبد شمس هم بود. او را به آن جهت هاشم مى‌گفتند كه در سال قحطى از فلسطين آرد خريد و به مكه آورد و نان تهيّه نمود و شترانخود را كشت و مردم را با آن طعام سير نمود:

عمرو الذي هشم الثريد لقومه *** و رجال مكّة مسنتون عجاف

سفرين سنهما له و لقومه *** سفر الشتاء و رحلة الأصياف

چرا بعضى بر ديگران مقدّم مى‌شوند؟

شخصيت آدمى در موقع امتحان معلوم مى‌گردد. كسانى كه در سال‌هاى قحطى، جنس موجود انبار شده خود را نمى‌فروشند و منتظر هستند تا گران‌تر شود و مردم پريشان‌تر گردند كه به قيمت زيادترى بفروشند و بهترين دارايى مردم بيچاره را به بهاى كمى به چنگ آورند، از پست‌ترين ثروتمندان هستند و همه مردم با چنين افرادى دشمن مى‌باشند. چرا كه در موقع گرفتارى آنها دل‌شاد هستند، بلكه اگر بتوانند به آنها آسيب وارد مى‌آورند.

در مقابل اين ثروتمندان پست كسانى پيدا مى‌شوند كه در چنان موقعيّتى همه اجناس خود را به صورت رايگان ميان بيچارگان تقسيم مى‌كنند، بلكه با زحمتى زياد جنس مورد نياز مردم را وارد مى‌كنند. اين افراد از خيرخواهان هستند و البته از بزرگان و رؤساى مردم خواهند شد.

هاشم بن عبد مناف كسى است كه در سال قحطى كه بزرگان مكّه معظّمه بيچاره و

ضعيف شده بودند براى تهيه آرد به فلسطين سفر نمود و سختى چنان سفر دور و درازى را با وسايل آن عصر بر خود هموار نمود. همچنين شتران خويش را قربانى كرد و گرسنگان مكه را از چنگ مرگ نجات بخشيد.

بديهى است چنين كسى كه آن اندازه مهربان و دلسوز جامعه و خيرخواه مردم باشد، رئيس قوم مى‌گردد و كسى نمى‌تواند در برابر او عرض اندام كند.

اگر مردم براى خود رئيس مى‌خواهند براى آن است كه گره از كارشان بگشايد و برزخمشان مرهم گذارد، وگرنه او با ديگران چه فرقى دارد؟ اگر ثروت دارد، مال خود او است، نه ديگران. پس براى چه به دنبال او بروند و فرمان او را اطاعت نمايند؟ رئيس بايد خدمت‌گزار مردم باشد و مردم بايد از فكر و عقل او، از ثروت و مال او، يا از قدم و قلم او بهره ببرند و نتيجه‌اى بگيرند، امّا كسى كه نه مالى دارد تا در مواقع سختى به كار آيد، نه فكرى كه در وقت پريشانى راه را از چاه جدا سازد و نه همّتى كه در اثر مساعدت او گشايشى پيدا شود، براى چه آقا باشد و ديگران خدمت‌گزار او باشند؟ اگر پدرى راهنما يا كارگشا بود رياست حقّ او است. پس چه لزومى دارد كه فرزند نالايقش وارث او گردد؟

اگر قريش دور هاشم را گرفتند و او را سيّد و بزرگ خود دانستند، از آن جهت نبود كه جدّ يا پدرش مرد فعّال و خدمت‌گزارى بود، بلكه براى آن بود كه خود او جوانمرد بود و وجودش براى مردم فايده داشت. او بود كه خود را به مشقّت انداخت و به آن سفر دور و دراز اقدام نمود و از طرف ديگر از مال خود گذشت و آن را بدون چشم داشتى در دسترس گرسنگان گذاشت تا مردم در آسايش باشند و از مرگ نجات يابند. آيا قريش كسان ديگرى را كه فاقد اين صفات باشند با او برابر مى‌كند و بر او مقدّم مى‌دارد؟ هرگز!

طبرى در تاريخ مى‌نويسد: اُميّة بن عبد شمس بر عموى خود، هاشم، حسادت برد. اُميّه داراى مال و ثروت بود و مى‌خواست مانند هاشم اطعام نمايد و خود را بر اين امر

وادار نمود، ولى نتوانست و از عهده آن برنيامد، و مورد شماتت جمعى از قريش قرار گرفت. اُميّه كه عصبانى شده بود به هاشم جسارت كرد و خود را بالاتر و برتر از او دانست و او را براى اين كار به محاكمه كشانيد.

هاشم به جهت سن و شرافتى كه داشت از اين مرافعه و محاكمه خوشش نيامد. قريش او را بزرگ‌تر از آن مى‌دانستند كه براى محاكمه در مفاخره با اُميّه نزد حاكمى حاضر شود. لذا گفت: من به شرطى در اين محاكمه حاضر مى‌شوم كه هر كس محكوم شد، پنجاه شترِ سياه چشم بدهد تا آنها را در مكّه بكشند. همچنين شرط كرد كه محكوم،ده سال از مكه دور شود.

اُميّه قبول كرد و كاهن خزاعى را داور قرار دادند. او به نفع هاشم قضاوت نمود و او را بر اُميّه ترجيح داد. هاشم شتران را گرفت و كشت و به حاضرين خورانيد و از آنان پذيرايى نمود. اميّه نيز ده سال از مكه بيرون رفت و در شام توقّف نمود. اين اولين دشمنى و اختلافى بود كه ميان هاشم و اُميّه اتّفاق افتاد.⁽¹⁾

شخصى نقصى دارد؛ به جاى آن‌كه نقص را از خود دور نمايد بر شخص كامل حسد مى‌ورزد و با او دشمنى مى‌كند. اميّه كوچك‌تر از آن بود كه با عموى خود، هاشم، برابرى كند. او نبايد به اين خيال مى‌افتاد و بايد درك مى‌كرد كه در موقع محاكمه محكوم خواهد شد، ولى نادانى و حبّ نفس و غرور، انسان را در مهالك واقع مى‌نمايد.

پسر همين اميّه، حرب، نيز با جناب عبد المطّلب بن هاشم در مقام مفاخره و محاكمه برآمد كه همچون پدرش محكوم شد.

پسر همين حرب، صخر - ابوسفيان - نيز سال‌ها با پيغمبر اكرم دشمنى نمود و خواست تا نور خدا را خاموش كند كه بالاخره در فتح مكّه از ترس جانش اسلام آورد و يك نفر بر عدد منافقين و مؤلفة القلوب افزود.

پسر ابوسفيان، معاويه، كه خود و پدرش آزاد شده پيغمبر بودند با على بن ابيطالب عليهماالسلام دشمنى‌ها نمود و منفور قلوب مؤمنين گرديد.

پسر او، يزيد، نيز با حسين بن على علیه‌السلام دشمنى و جنگ نمود كه در نتيجه موجب انقراض سلطنت آل ابوسفيان گرديد. يزيد شجره خبيثه را چنان‌كه بود معرفى نمود.

اميرالمؤمنين على علیه‌السلام در نامه خود به معاويه نوشت:

«و اما قولك انّا بنو عبد مناف فكذلك نحن، و لكن ليس اميّة كهاشم، و لا حرب كعبد المطّلب، و لا ابوسفيان كابي طالب، و لا المهاجر كالطليق، و لاالصريح كاللصيق، و لا المحق كالمبطل، و لا المؤمن كالمدغل . . . و في ايدينا بعد فصل النبوة التي اذللنا بها العزيز، و نعثنا بها الذليل . . . و السلام».⁽¹⁾

امّا اين سخنت كه گويى، ما فرزندان عبد مناف هستيم، آرى ما نيز چنين هستيم، ولى اميه كجا و هاشم كجا؟ حرب كجا و عبد المطّلب كجا؟ ابوسفيان كجا و ابوطالب كجا؟ مهاجر در راه خدا را با آزاد كرده چه نسبت؟ و آن‌كه نسبى صريح و آشكار دارد، با آن‌كه خود را به خاندانى بسته است، هرگز برابر نباشد. آن‌كه بر حق است همتاى آن‌كه بر باطل است نبُود و مؤمن كجا و دغلكار كجا؟ . . . افزون بر اين‌ها ما را فضيلت نبوت است كه به نيروى آن عزيزان را ذليل كرديم و ذليلان را نيرو و توان بخشيديم.

معاويه مى‌خواهد همه را برابر و برادر بخواند و مى‌گويد: همگى از فرزندان عبد مناف هستيم، امّا اميرالمؤمنين على علیه‌السلام در پاسخ او مى‌فرمايد:

«ما اولاد عبد مناف داراى فضايل هستيم، ولى اُميه چون هاشم، و حرب چون عبدالمطّلب، و ابوسفيان چون ابوطالب نيستند؛ و مهاجر چون آزاده شده در موقع فتح مكّه، و صحيح النَسَب چون چسبيده، و صاحب حق چون صاحب باطل، و با ايمان چون منافق نيست».

اميرالمؤمنين علیه‌السلام در اين چهار جهت به صفات فاضله خويش از هجرت، ايمان، پاكى نَسَب و حق داشتن اشاره مى‌فرمايد. امام علیه‌السلام در دين، نسب و لياقت، معاويه را طعن مى‌زند و آن‌گاه مى‌فرمايد:

«ارث نبوت در دست ما و نزد ما است و به وسيله آن عزيزانى از مشركين كشته، اسير و يا فروخته شدند».

اگر كسى در اين نامه دقّت كند، در خواهد يافت كه اميرالمؤمنين علیه‌السلام نه فقط در نَسَب معاويه طعن زده و او را ملحق و چسبيده شده دانسته است، بلكه در پدران او نيز خدشه فرموده است. چون قبول نكرد كه آنها از عبد مناف باشند، ولى بعضى از مورّخين

كلمه‌اى را در اين نامه اضافه كرده و نوشته‌اند كه اميرالمؤمنين علیه‌السلام فرموده:

«و امّا قولك انّا بنو عبد مناف، فكذلك نحن و انتم».

پس گرفتن سقايه و رفاده از فرزندان عبد الدّار

قصىّ امورى را به پسر بزرگ خود، عبد الدار، واگذار فرمود كه در خانه او ماندگار شد. آن امور عبارت است از:

1 - توليت كعبه كه از آن به «حجابه» تعبير مى‌شود.

2 - پرچم جنگ، كه آن را «لوا» گويند.

3 - «رفاده و سقايه» كه همان اطعام و آب دادن به زوّار بيت اللّه است.

4 - «دار الندوه» كه محل مشورت قريش شده بود.

فرزندان عبد مناف به رياست هاشم به اين فكر افتادند كه امور مورد بحث را از فرزندان عبد الدار گرفته و به تصرّف خود درآورند. آنها مى‌گفتند كه ما بر اين امور از فرزندان عبد الدار، اولى و احق هستيم و در نزد قريش از آنها بالاتر مى‌باشيم.

اولاد عبد الدار زير بار سخنان عمو زادگان خويش نمى‌رفتند و تسليم آنها نمى‌شدند. كار نزاع بالا گرفت و طرفين براى خود دوست و هم‌پيمان تهيه كردند.

اولاد عبد مناف با طايفه اسد، زهره، تيم و حارث بن فهر پيمان بسته و متحد شدند. اولاد عبد الدار نيز با بنى مخزوم، سهم، جمح و عدى متّفق شدند. دسته اوّل را «طيبين» و دسته دوم را «احلاف» ناميدند.

چيزى نمانده بود آتش جنگ روشن شود كه نام صلح در ميان آمد و منصب سقايه و رفاده به هاشم و برادران او داده شد و منصب حجابه، لوا و دار الندوه در ميان اولاد عبد الدار باقى ماند. بدين وسيله بين متخاصمين مصالحه شد.

دار الندوه كه تا زمان معاويه در دست عبد الدار بود، توسط او خريدارى و دارالاماره شد. رفاده و سقايه نيز به هاشم واگذار گرديد. هاشم مردى ثروتمند بود و در موقع حج به قريش مى‌فرمود: زوّار بيت اللّه در حالى كه خسته و ناتوان و خاك آلوده ومصيبت زده‌اند وارد مكّه مى‌شوند. پس بر شما همسايگان خانه خدا است كه آنها را

اكرام كنيد و با آب و غذا از ايشان پذيرايى نماييد.

بنابر اين هر فردى از قريش به اندازه توانايى خود به اين امر خير كمك مى‌كرد. هاشم نيز هر ساله مال زيادى از خود مى‌گذاشت و به مصرف حجاج مى‌رساند و ثروتمندان قريش نيز هر كدام صد مثقال هرقلى به هاشم مى‌دادند.

هاشم دستور مى‌داد تا از چاه‌هاى مكه آب آورده و در كنار زمزم مى‌گذاشتند و حاجيان را سيراب مى‌نمودند. يك روز پيش از ترويه در مكّه، ايام منى، مشعر و عرفه از زائران پذيرايى مى‌شد و نان، روغن، گوشت، سويق، خرما و آب در دسترس آنها قرار مى‌دادند. روزى كه حجاج از منى به سوى شهرهاى خود حركت مى‌كردند، مهمانى تمام مى‌شد.⁽¹⁾

آنچه هاشم به وسيله همدستان خود از چنگ اولاد عبد الدار بيرون آورد، همان منصب سقايه و رفاده بود كه به آن وسيله، دادنِ آب و غذا به حجاج به دست هاشم افتاد.

البته منظور او خدمت به زائرين بود و در اثر تصدّى اين مقام بهتر مى‌توانست به حاجيان خدمت نمايد. قريش نيز در اين صورت بيش‌تر كمك مى‌كردند. خود او هم چون فرد ثروتمند و با سخاوتى بود، قسمت مهمى از مال خود را به امر حجاج اختصاص مى‌داد. در اثر اين كمك‌ها، حُجّاج را از تشنگى، گرسنگى و زحمتِ تهيّه غذا و آب نجات مى‌دادند. پس هاشم با اين كار فايده‌اى به حاجيان مى‌بخشيد نه آن‌كه از آنان فايده‌اى بخواهد.

اين‌كه هاشم اين دو منصب مهم را از فرزندان عبد الدار گرفت، با آن‌كه قصى آن را به آنها اختصاص داده بود، معلوم مى‌شود كه حفظ مقام، كار بس مشكلى است، بلكه حفظ آن مشكل‌تر از به دست آوردن آن است. فرزندان عبد الدار در اثر بى‌لياقتى و بى‌كفايتى خود نتوانستند حق مسلّم خويش را حفظ كنند. لذا هاشم در اثر حُسن خدمت به قريش توانست چند طايفه را با خود همراه نموده و آن دو منصب را به زور از آنها بگيرد.

دو سفر تجارتى براى قريش

يكى ديگر از كارهاى مهم و برجسته هاشم تأسيس «رحله شتا و صيف» - دو سفر

تجارتى - بود⁽¹⁾كه به سبب آن هر كدام از پسران عبد مناف نزد پادشاهى رفتند و اجازه ورود به خاك او را براى تجارت به دست آوردند؛ هاشم از پادشاه شام، عبد شمس از پادشاه حبشه، نوفل از پادشاه ايران و مطّلب از پادشاه يمن اجازه ورود به خاك كشورهايشان را گرفتند.

بنابر اين به وسيله اين چهار برادر بازار تجارت قريش به بين النهرين، فارس و ساير بلاد ايران، شام، يمن و حبشه باز شد و قريش داراى دو سفر تابستانى و زمستانى به شام و ايران و به يمن و حبشه گرديد.

مكّه معظّمه سرزمينى بى‌آب بود و قريش مجبور بود كه معاش خود را از راه تجارت تأمين نمايد، وگرنه هميشه گرفتار فقر و فلاكت مى‌شدند. چنانچه مى‌خواستند به وسيله حجاج ارتزاق نمايند به زائرين محتاج مى‌شدند و عزّت و سيادتى براى آنها باقى نمى‌ماند. پس بهترين وسيله براى حفظ سيادت و سعادت قريش، همان فكر نوينى بود كه پسران عبد مناف به رياست هاشم ابداع كرده بودند.

شريك شدن پادشاهان و رؤساى قبايل در سفرهاى تجارتى قريش

راه يافتن هر كدام از اين برادران به دربار سلطنتى و رسيدن نزد پادشاه و برگشت موفقيت‌آميز ايشان، نشان دهنده عظمت و شخصيّت آنها است. پادشاهان آن روز مثل پادشاهان امروز در دسترس همه كس نبودند. البتّه پس از اين موفقيت عزّت آنان نزد قريش و ساير عرب افزوده شد. قريش و سايرين نيز خود را محتاج آنها مى‌دانستند تابتوانند مال التجاره خود را وارد و صادر نمايند.

هاشم، رؤساى قبايل عرب و پادشاهان را در تجارت شريك نمود، به شرط آن‌كه راه تجارت را باز گذارند و آنها را از شرّ دشمنان و دزدان محفوظ بدارند. اين امر به نفع عموم بود، لذا آن بزرگان در مال التجاره شريك شدند و سود تجارت ميان هر دو دسته تقسيم مى‌شد.

هاشم اغنيا را با فقرا در دو سفر تجارتى قريش شريك نمود

شيخ سعيد معروف به محمّد بن مسعود كازرونى كه از اعيان سده هشتم هجرى است در كتاب «سيره نبويّه» خود مى‌نويسد:

هاشم اوّل كسى است كه دو سفر تابستانى و زمستانى براى قريش تأسيس نمود؛ سفرى به سرزمين حبشه و سفرى به سرزمين شام. هاشم در زمين شام در شهر «غزه» فوت نمود.

« . . . و قال عطاء: عن ابن عبّاس: انّهم كانوا في ضرّ و مجاعة، فجمعهم هاشم على الرحلتين، و كانوا يقسمون ربحهم بين الفقير و الغني حتّى كان فقيرهم كغنيّهم».⁽¹⁾

اين عبارت داراى دو مطلب است: يكى آن‌كه هاشم قريش را كه گرفتار فقر و قحطى بودند به اين دو سفر تجارتى وادار نمود و از اين گرفتارى نجات داد.

دوم اين‌كه سود حاصل از تجارت را ميان فقير و غنى به صورت مساوى قسمت مى‌كرد و فقير مِثل غنى مى‌شد.

شايد مقصود از مطلب دوم اين باشد كه قرار شده بود نصف درآمد و بهره از تجارت به فقراى قريش داده شود تا آنان با اغنيا و سرمايه داران شريك باشند و ممكناست همين امر نيز به دستور آن جوان‌مرد قريش، جناب هاشم، بوده باشد.

قريش در نتيجه اين تجارت از فقر و فلاكت بيرون آمدند و قهرا مردم، با تجربه، عاقل، زرنگ و فعال گرديدند و به جهت حشر و نشر با بزرگانِ اطراف و اكناف، سرشناس مى‌شدند و فقراى قريش هم مانند سرمايه‌داران در رفاه قرار گرفتند.

ازدواج و وفات هاشم

هاشم، جدّ دوم پيغمبر اكرم، در يكى از سفرهاى خود به شام از مدينه عبور كرد. او

در مدينه توقّف نموده و با عمرو بن زيد بن لبيد خزرجى ملاقات نمود. هاشم دختر او «سلمى» را پسنديد و از او خواستگارى نمود.

عمرو، دخترش را به هاشم تزويج نمود و شرط كرد كه او را وقت زايمان به مدينه آورد. هاشم قبول نمود.

او پس از مراجعت از شام راهى مكّه شد و عروس را با خود به مكّه برد. وقتى سلمى آبستن و سنگين شد، او را در مدينه نزد خويشانش گذاشت و خود به شام سفر نمود و در همان سفر در «غزّه» وفات نمود.

«شيبه» - عبد المطّلب - فرزند هاشم كه جدّ پيغمبر اكرم است به دنيا آمد. او حدود هفت يا هشت سال در مدينه نزد خويشان مادرى خود ماند تا آن‌كه روزى يكى از قريش از مدينه مى‌گذشت و ديد كه چند كودك بازى تيز اندارى مى‌كنند و شيبه مى‌گويد: من پسر هاشم هستم. من پسر سيّد بطحاى قرشى هستم. از او پرسيد: تو كيستى؟

گفت: شيبه پسر هاشم بن عبد مناف قرشى.

وقتى آن شخص وارد مكّه شد عموى او، مطّلب را كه نزد حجر اسماعيل نشسته بود خبردار نمود، مطّلب گفت: سوگند به خدا! پيش از آن‌كه به خانه بروم از همين‌جا به

سراغ برادر زاده خود مى‌روم و او را با خود مى‌آورم!مطّلب بر مركب سوار شد و خود را به مدينه رساند. او هنگام عشا وارد محلّه بنى عدى بن نجار شد و ديد پسرانى بازى مى‌كنند. او پسر برادر خود را شناخت و گفت كه اين پسر هاشم است. پسرها نيز مطّلب را شناختند و به او گفتند: اين پسر برادر تو است.

اگر مى‌خواهى او را ببرى همين ساعت بِبر، وگرنه مادرش از بردنش جلوگيرى خواهد كرد. مطّلب به شيبه گفت: من عموى تو هستم. آمده‌ام تا تو را نزد خويشانت برگردانم. برادر زاده فورا پشت شتر سوار شد. مطّلب او را آورد و برايش لباس نو خريد و او را در مجلس فرزندان عبد مناف معرفى فرمود. مطّلب گويد:

عرفت شيبة و النجار قد جعلت *** أبناؤها حوله بالنبل تنتضل

عدّه‌اى از مطّلب مى‌پرسيدند: اين‌كه پشت سر تو است، كيست؟ مى‌گفت: غلام من

است. پس به همين جهت شيبه به «عبد المطّلب» معروف گرديد.⁽¹⁾

اگرچه هاشم داراى پنج پسر بود، ولى فرزندان پسرى او فقط از اولاد عبد المطّلب بودند، نه از ديگران.

از اين‌كه مطّلب فرزند برادر خود، شيبه، را شناخت و فرزندان بنى النجار هم شناختند كه او عموى شيبه است، معلوم مى‌شود كه مطّلب و هاشم خيلى به هم شبيه بودند. عبدالمطّلب نيز خيلى به پدر و عموى خود شباهت داشت. همچنين استقبال عبد المطّلب از نيّت عمويش حاكى از عقل و درك بالاى او است. عبد المطّلب تشخيص داده بود كه عظمت و موقعيّت او در نزد قريش محقق خواهد شد و مى‌توانست عظمت قريش را نيز درك نمايد. عبد المطّلب و فرزندانش از مطّلب و اولاد او جدا نمى‌شدند و

هميشه فرزندان مطّلب با فرزندان عبد المطّلب در حزن و سرور و در تمام پيشامدها متّحد بودند. آنان با بنى هاشم در شعب ابوطالب محصور بودند، ولى اولاد نوفل بنعبد مناف و عبد شمس از آنها جدا بودند، بلكه با آنان قطع روابط كرده بودند.

در حديث «ابوداود» آمده است كه پيغمبر فرمود: «من و فرزندان مطّلب در جاهليت و اسلام از يكديگر جدا نبوديم و نيستيم. ما و آنان يكى هستيم».⁽²⁾

جمال و موقعيّت عبد المطّلب

ابن سعد از كلبى و جمع ديگرى نقل مى‌كند:

«و كان عبد المطّلب احسن قريش وجها، و امده جسما و احلمه حلما، و اجوده كفّا، و ابعد الناس من كلّ موبقة تفسد الرجال، و لم يره ملك قطّ الاّ اكرمه و شفّعه، و كان سيّد قريش حتّى هلك».⁽³⁾

از اين عبارت معلوم مى‌شود كه عبد المطّلب در زيبايى خُلق و خَلق بر تمام قريش مزيّت داشت و در سخاوت و عِلم نيز كسى از قريش با او برابر نبود. او از تمامى صفات ناپسند دور بود و تا زنده بود، سيّد و آقاى قريش بود.

البتّه شايسته است كه چنين شخصيتى، بزرگ قريش باشد. او در نزد هر پادشاهى محترم و معظم بود؛ چون او را مى‌ديدند، احترامش مى‌نمودند و هرچه مى‌خواست و درباره هر كس شفاعت مى‌نمود، برآورده مى‌گرديد.

همچنين ابن سعد از واقدى نقل مى‌كند: مطّلب براى تجارت به سوى يمن مسافرت نموده بود كه در همان‌جا وفات نمود و پس از او منصب رفاده و سقايه به عبد المطّلب رسيد. اين دو منصب در دست عموى او، مطّلب، بود و چون چاه زمزم به دست او حفر شد از زمزم تا عرفات براى حجاج آب مى‌برد.⁽¹⁾

عبد المطّلب و صاحب فيل

هنگامى كه صاحب فيل - پادشاه يمن - از طرف پادشاه حبشه براى ويران كردن كعبه معظمه مى‌آمد، احدى از اعراب توانايى دفاع نداشت. قريش از شهر فرار كردند. بنابر نقل زبير بن بكّار، عبد المطّلب گفت: سوگند به خدا! از حرم خداوند خارج نمى‌شوم! پس در خانه خود نشست و گفت:

لا همّ أنّ المرء يم- *** -نع رحله فامنع حلالك

لا يغلبنّ صليبهم و *** محالهم غدوا محالك

پس عبد المطّلب ماند تا خداوند، فيل و اصحاب او را هلاك نمود. قريش برگشتند و قدر عبد المطّلب را دانستند.⁽²⁾

در كافى به سند صحيح از امام جعفر صادق علیه‌السلام نقل است: «اصحاب فيل شتران عبدالمطّلب را بردند. چون او مطلع شد، آمد و اجازه ملاقات خواست و نزد پادشاه رفت و

حاجت خود را بيان نمود. پادشاه از مترجم پرسيد كه او چه مى‌خواهد؟ گفت: شتران خود را مطالبه مى‌كند.

پادشاه گفت: اين رئيس و زعيم قومى است كه براى خراب كردن معبد آنان، كعبه، آمده‌ام. حال، او آمده است و شتران خود را مى‌خواهد. اگر مى‌خواست از خراب كردن كعبه

منصرف شوم البته قبول مى‌كردم. شتران او را رد كنيد.

عبد المطّلب پرسيد: پادشاه چه مى‌گويد؟

چون سخن پادشاه را ترجمه كردند، فرمود: من خداوند شترها هستم و براى خانه هم خداوندى است كه از پادشاه منع خواهد نمود».⁽¹⁾از اين‌كه عبد المطّلب نزد آن پادشاه جبّار براى پس گرفتن شتران غارت شده خود مى‌رود و پادشاه او را پذيرفته و با او مكالمه مى‌كند، قوت قلب، عظمت و موقعيّت عبد المطّلب معلوم مى‌شود؛ حتى پادشاه مى‌گويد كه اگر از من مى‌خواست برگردم و منصرف شوم، البته چنان مى‌كردم.

من نمى‌دانم كه اين چه عظمتى است كه خداوند به آن سَروَر داده است! بى‌جهت نيست كه كلبى مى‌گويد: هر پادشاهى كه او را مى‌ديد، حاجت او را برمى‌آورد و شفاعت او پذيرفته مى‌شد.

عبد المطّلب با پاسخ خود ابرهه را سخت تكان داد و او را ترسانيد. زيرا او خداوند بزرگ را به ياد ابرهه آورد و آن كلام، كاشف از علوّ ايمان عبد المطّلب به خداوندِ منتقمِ قهّار است. او كه فردى خدا شناس بود با كمال اطمينان در مكّه ماند و به وسيله خداوند و در نهايتِ توانايى، پادشاه را ترساند. آرى، او «و ذاد الفيل عن بلد حرام» است!

ايمان آوردن اجداد پيامبر اكرم و ابوطالب

ابوطالب، عموى پيغمبر، مانند آباى كرام خويش بود. اگر چه او در حضور مردم نماز نخواند، ولى هيچ‌كس نمى‌تواند بگويد كه ابوطالب مانند ساير مشايخ قريش، بتها را

عبادت مى‌نمود. او براى آن‌كه از پيغمبر اكرم بهتر حمايت نمايد آشكارا در عمل خود را به پيغمبر ملحق ننمود، لكن در اشعار خود، رسما پيغمبر را تصديق مى‌كرد. اشعار او را دوست و دشمن نقل نموده‌اند. اشعار ابوطالب درست‌ترين شاهد بر تصديق ايمان اوست.

جعل احاديث در عدم ايمان ابوطالب

وقتى حكومت به معاويه رسيد، او براى دشمنى با اميرالمؤمنين علیه‌السلام اصرار داشت كه ثابت نمايد ابوطالب بر شرك مُرد و اسلام نياورد. دين فروشان نيز در اين معامله وارد شدند و به خاطر كسب ثروت و اموال، احاديثى ساختند، امّا ابوطالب هيچ وقت مشرك نبود، بلكه او و پدرانش، همگى در طول عمر خويش خداپرست بودند.

معاويه در عين حال كه ابوطالب را مورد طعن قرار مى‌داد، از طرفى هم عظمت اُميّه و حرب را در زمان جاهليّت و سيادت ايشان را بر قريش گوشزد مى‌نمود. او مى‌خواست بگويد كه عبد شمس پس از عبد مناف، بزرگِ قريش بود و پس از او اُميّه و پس از اميّه،

حرب و پس از او، ابوسفيان، از بزرگان قريش بودند.

معاويه نمى‌توانست بشنود كه ابوسفيان در عصر ابوطالب شخصيت قابل توجهى نداشت، ولى اميرالمؤمنين علیه‌السلام در همان نامه به او نوشت:

«و لكن ليس اميّة كهاشم و لا حرب كعبد المطّلب و لا ابوسفيان كابي طالب».⁽¹⁾

«ولى اميه كجا و هاشم كجا؟ حرب كجا و عبد المطلب كجا؟ ابوسفيان كجا و ابوطالب كجا؟»

اميرالمؤمنين علیه‌السلام در نامه ديگرى به معاويه مى‌نويسد:

«لم يمنعنا قديم عزّنا عادىُّ طولنا على قومك ان خلطناكم بانفسنا فنكحنا و

انكحنا فعل الاكفاء، و لستم هناك و انّى يكون ذلك كذلك».⁽¹⁾

«اگر با خاندان شما در آميختيم و چون همتايان با شما رفتار كرديم، در عزت و شرف ديرين ما نقصانى پديد نيامد. از شما زن گرفتيم و به شما زن داديم، در حالى كه همتايان ما نبودييد. به راستى شما را با ما چه نسبت؟»معاويه مى‌خواست به وسيله پائين آوردن مقام ابوطالب با يك تير دو نشان بزند هم مى‌خواست از عظمت اميرالمؤمنين علیه‌السلام بكاهد و هم در اثر خارج نمودن ابوطالب از قلوب مسلمين براى ابوسفيان در قلب‌ها جا باز كند.

اميرالمؤمنين علیه‌السلام صريحا مى‌فرمايد: «هيچ وقت بنى اميه با بنى هاشم برابر نبودند، ولى آقايى، عزّت و عظمت بنى هاشم مانع آن نشد كه با بنى اُميّه معامله و داد و ستد ننمايند؛ نه آن‌كه بنى اُميّه شايسته اين كار بوده باشند».

مناجات عبد المطّلب با خدا

عبد المطّلب با ساير قريش تفاوت دارد؛ آنان خانه را رها مى‌كنند و از مكّه معظمه مى‌گريزند، ولى عبد المطّلب به تنهايى مى‌ماند و با خداوند مناجات مى‌كند و مى‌گويد:

خداوندا! هر كس از خانه خود دفاع مى‌كند و آن را حفظ مى‌كند. مبادا صليب و مكر كفّار بر تو غالب آيد!

مناسب است در موقع دعا جملات پر معنى و پر مغز و مهيّج گفته شود. البته عبد المطّلب اين سخنان را با قلبى پر از خون مى‌گويد و خداوند را تحريك مى‌نمايد. او با اطمينان به صاحب فيل گفت كه براى خانه، خداوندى است كه از آن حمايت مى‌كند. چون عبد المطّلب به خداوند اطمينان داشت، شفاعت نكرد و از ابرهه نخواست تا برگردد. عبد المطّلب نمى‌خواست ابرهه و سپاه او سالم برگردند و آنچه مى‌خواست، همان نزول عذاب بود.

در همان حديث صحيح از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

«وقتى عبد المطّلب از نزد شاه باز مى‌گشت از كنار فيلى عبور نمود و رو به او كرد و گفت: تو را براى خراب كردن خانه خدا آوردند، آيا خراب مى‌كنى؟ فيل با سر خود اشاره كرد كه نه.عبد المطّلب به منزل برگشت. چون صبح شد، سپاه آمدند و هر چه كردند تا فيل حركت كند، اطاعت نكرد. در اين موقع عبد المطّلب به يكى از مواليان خود گفت: بالاى كوه برو، نگاه كن چه مى‌بينى؟

گفت: از طرف دريا، سياهى مى‌بينم.

پرسيد: آيا خوب مى‌بينى؟

گفت: نه، ولى اگر نزديك شود بهتر مى‌بينم.

چون نزديك شد، گفت: پرندگان بسيارى را مى‌بينم كه تاكنون مثل آن‌ها را نديده‌ام، هر كدام در منقار خود سنگ ريزه‌اى دارند.

عبد المطّلب گفت: به خداوندِ عبد المطّلب كه آنها جز همين لشكر هدف و مقصدى ندارند.

پرندگان بالاى سر سپاه آمدند و بر سر آنها سنگ‌هايى مى‌زدند كه از مقعدشان بيرون مى‌آمد. از آن جمع جز يك نفر نجات نيافت. او نيز برگشت و خبر لشكر را به پادشاه داد. پس از آن‌كه خبر را بيان نمود، سنگ ريزه بر سرش افتاد و او را كشت».⁽¹⁾

از اين حكايت معلوم مى‌شود كه عبد المطّلب آرام و قرار نداشت و منتظر رسيدن عذاب بود. لذا غلام خود را براى كشف خبر، بالاى كوه روانه مى‌كند و پس از اطلاع بر احوال پرندگان، سوگند ياد مى‌نمايد كه آنها براى نابودى آن جمع آمده‌اند.

عبد المطّلب در نابود كردن اصحاب فيل سهم وافرى دارد و پس از اين واقعه جلالت شأن او نزد قريش و ساير عرب آشكارتر مى‌گردد.

ابن ابى الحديد از ابوعثمان نقل مى‌نمايد كه اميّه از خود شخصيّتى نداشت. پدرش او را بزرگ مى‌داشت، وگرنه خود او ضعيف بود. اميّه مرد زناكارى بود و شاهد ما بر اين

مطلب گفته نفيل بن عدى، جدّ عمر بن الخطّاب، است. وقتى كه حرب بن اُميّه وعبد المطّلب بر سر شرافت، نزد او محاكمه بردند و او به نفع عبد المطّلب حكم كرد و از اقدام حرب بر مفاخره با عبد المطّلب تعجب نمود، به حرب گفت:

ابوك معاهر و ابوه عف *** و ذاد الفيل عن بلد حرام⁽¹⁾

يعنى: پدر تو اميّه، مردى زناكار، امّا هاشم پدر عبد المطّلب، مردى عفيف و پرهيزكار بود و عبدالمطّلب كسى است كه وقتى مردم از مكه فرار كردند تا خود را نجات دهند، در مكّه ماند و فيل را از بلدِ حرام دور نمود. او كسى است كه اصحاب فيل را از حرم محترم دور نمود.

شيخ كلينى به سند صحيح از زراره از امام جعفر صادق علیه‌السلام روايت نمود: «در روز قيامت عبد المطّلب در حالى كه تنها است - امة واحدة - محشور مى‌شود. او به صورت پيغمبران و با عظمت پادشاهان است».⁽²⁾

در وجود عبد المطّلب روحانيت، سيادت و رياست جمع شده بود. پادشاهان به نظر عظمت به او نگاه مى‌كردند و روحانيّت او از حكايت گذشته و آنچه خواهد آمد معلوم مى‌شود. بى‌جهت نيست كه او به صورت پيغمبران وارد محشر مى‌گردد.

رؤياى عبد المطّلب و حفر چاه زمزم

چون طايفه خزاعه، طايفه جرهم را مغلوب نمود، يكى از بزرگان جرهم چند شمشير قيمتى گرانبها و دو مجسّمه آهو از طلا را در زمزم گذاشت و چاه را پر كرد. خزاعه نتوانستند به چاه دسترسى پيدا كنند. پس از انقراض خزاعه به دست قصى، اين چاه همچنان مخفى بود تا آن‌كه نوبت رياست به عبد المطّلب رسيد. او چند شب متوالى در خواب مى‌ديد كه به او مى‌گويند: «فلان محل را حفر كن كه آن‌جا چاه زمزم است!»عبد المطّلب قريش را از رؤياى خود آگاه نمود و از آنها كمك طلبيد. قريش به او

كمك نكردند. عبد المطّلب با حارث كه در آن زمان يگانه فرزند او بود، مشغول حفر چاه شد و دنبال كار را گرفت تا رسيد به جايى كه اسماعيل با آجر چيده بود. هنگامى كه عبد المطّلب موفق به كشف زمزم گرديد، تكبير گفت. قريش نيز تكبير گفتند. پس از آن‌كه چاه زمزم آشكار شد، قريش به عبد المطّلب گفتند: ما هم با تو در زمزم شريك هستيم.

عبد المطّلب گفت: شما در حفر چاه به من كمك نكرديد و سقات زمزم از افتخارات من و فرزندان من است.

قريش بر او حسد بردند و گفتند: اين چاه جد ما، اسماعيل است.

عبد المطّلب قبول نكرد و بالاخره طرفين به حكميّت كاهنى - كه در نزديكى شام بود - راضى شدند و به سوى او حركت كردند. در ميان راه دچار تشنگى شديد شدند و مشرف به مرگ گرديدند. ناگهان از جاى پاى شتر عبد المطّلب آبى جوشيد و همه از آن آب آشاميدند و با خود نيز آب برداشتند.

قريش گفتند: كسى كه شما را در اين بيابان سيراب نمود، همانا زمزم را براى تو بيرون آورد. پس برگشتند و چاه را به او واگذار نمودند و هرگز نزد آن كاهن نرفتند.

ابن ابى الحديد ضمن نقل تفصيلى اين قصه از محمّد بن اسحاق، مى‌گويد:

عبد المطّلب به همراه چند نفر از فرزندان عبد مناف براى محاكمه نزد آن كاهن، حركت كرد. از هر قبيله قريش نيز قومى حركت نمودند. در بين راه، وسط بيابان، آب فرزندان عبد مناف تمام شد. چون تشنگى شديدى بر آنها غالب گشت از قبايل قريش آب طلب كردند امّا آنها امتناع كردند و گفتند: مى‌ترسيم آنچه بر سر شما آمد بر ما نيز عارض شود.

عبد المطّلب به ملازمان خود دستور داد تا هر كس براى خود گورى مهيا سازد كه وقتى مُرد، رفقايش او را در همان‌جا دفن كنند تا پس از مرگ در بيابان نمانند و اگر كسى ماند، همان آخرى باشد. آنان هم طبق دستور رئيس خود، هر كدام قبرى كندند و منتظرمرگ نشستند.

عبد المطّلب گفت: به خدا سوگند! به انتظار مرگ بودن و دنبال آب نرفتن عجز است! برخيزيد تا در جست و جوى آب باشيم، شايد خداوند به ما روزى نمايد! ملازمان

اطاعت كردند. طوايف قريش نيز دنبال آنان راه افتادند تا ببينند چه بر سر آنها خواهد آمد. وقتى عبد المطّلب سوار بر مركب شد از زير پاى شتر او چشمه‌اى جوشيد و آب گوارايى پيدا شد. عبد المطّلب تكبير گفت. اصحاب نيز تكبير گفتند. همه آب آشاميدند و مشك‌ها را پر از آب كردند. آن‌گاه عبد المطّلب به قريش گفت: بياييد از اين آب كه خدا به ما ارزانى داشته است، بياشاميد و با خود برداريد. آنان چنين كردند و گفتند: ما ديگر در مورد چاه زمزم با تو نزاع نمى‌كنيم. چون آن‌كسى كه در اين بيابان به تو آب داد، چاه زمزم را نيز داده است. پس برگشتند و نزد آن كاهن نرفتند».⁽¹⁾

دشمنى قريش و سيادت عبد المطّلب

با ملاحظه اين حكايت از يك طرف نسبت به علوّ مقام، روحانيت و ارتباط محكم عبد المطّلب با خداوند متعال و كثرت عنايات حضرت احديّت جل جلاله نسبت به آن بزرگوار آگاه مى‌شويد. چون به وسيله رؤياى صادقه‌اش چاه زمزم كه از افتخارات او است، كشف شد. همچنين در بيابانى كه اولاد عبد مناف از شدت عطش مشرف بر هلاك بودند، فقط از زير پاى شتر جناب عبد المطّلب، نه ديگران، آب گوارا نمايان شد. از طرفى ديگر بر شدّت عناد و حسادت قريش نسبت به آن سَرور آگاه مى‌شويد؛ با آن‌كه خود مى‌دانستند چاه زمزم به وسيله او نمايان شد و عمدا در اول امر به او كمك نكردند ولى بعد ادعاى شراكت نمودند. عجيب‌تر آن‌كه در آن بيابان از دادن آب مضايقه مى‌كنند و مى‌گويند كه مى‌ترسيم آنچه بر سر شما آمده است بر سر ما نيز بيايد!يقينا طوايف قريش كه همراه ايشان بودند دروغ مى‌گفتند. زيرا اگر هر طايفه از قريش يك نفر از اولاد عبد مناف را به آب مهمان مى‌كرد هيچ خطرى متوجّه آنها نمى‌شد.

حقيقت امر اين است كه طوايف قريش مى‌خواستند اولاد عبد مناف هلاك گردند تا از دست آنها راحت شوند، بلكه مى‌خواستند با چشمان خود هلاكت آنها را ببينند، لذا دنبال آنها راه افتادند و آنها را تعقيب نمودند تا پايان كار آنها را با چشمان خود نظاره كنند.

جناب عبد المطّلب با آن فرمان كه «هر كس گورى بكَند و مهيّاى مرگ بنشيند» به آن جماعت فهماند كه ما، همگى مشرف بر هلاك هستيم. شايد مى‌خواست به وسيله چنان فرمانى در آن جماعت سخت دل تأثير گذارد، ولى هيچ اثرى نداشت؛ مثل آن‌كه آنها منتظر رسيدن آخرين دقايق عمر اولاد عبد مناف بودند.

در اين‌جا نكته دقيقى است؛ گويا جناب عبد المطّلب پيش‌بينى مى‌نمود كه طوايف قريش پس از مرگ فرزندان عبد مناف حاضر به دفن اجساد آنها نيستند، لذا دستور داد تا هر كس براى خود گورى بكند و به انتظار مرگ بنشيند.

شايد باور نكنيد كه قريش به اين اندازه نسبت به عبد المطّلب و خويشان او دشمنى داشتند. مگر همين طوايف قريش براى نابودى فرزندان عبد المطّلب و اولاد مطّلب اتفاق ننمودند و ايشان را در شعب ابوطالب محصور نكردند؟! آنان سال‌ها در آن مكان محصور بودند و جرمشان فقط حمايت از پيغمبر اكرم بود. مگر همين طوايف قريش صداى ناله اطفال بنى هاشم را كه از شدّت گرسنگى بلند بود، نمى‌شنيدند؟!

اميرالمؤمنين على علیه‌السلام به معاويه مى‌نويسد:

«فاراد قومنا قتل نبينا، و اجتياح اصلنا، و همّوا بنا الهموم، و فعلوا بنا الافاعيل، و منعونا العذب، و احلسونا الخوف، و اضطرّونا الى جبل و عر، و اوقدوا لنا نار الحرب».⁽¹⁾«قريش بر كشتن پيغمبر و كندن ريشه ما اتفاق كردند و صدمات طاقت فرسايى بر ما وارد ساختند. ما را از آب گوارا محروم نمودند و لباس خوف و وحشت بر ما پوشانيدند و ما را مضطرّ كردند تا به كوه صعب العبورى پناهنده شويم. پس آتش جنگ را روشن كردند».

قدرى در همين كلمات دقّت كنيد تا بر شدّت شقاوت قريش و صبر بنى هاشم و بنى مطّلب آگاه شويد! عجب آن‌كه برخى محدّثين تا توانستند به دل‌خواه منافقين قضاياى شعب و محاصره قريش را مخفى نمودند. پس شدّت امر، سختى كار، طول مدّت گرفتارى

بنى هاشم و چگونگى ارتزاق ايشان را به اين زودى‌ها در كتاب‌هاى تاريخ نمى‌بينيد.

آرى! شالوده آن تواريخ با نظر منافقين ريخته شده است. آنها با كمال مهارت در مخفى كردن حقايق كوشش‌ها نمودند؛ هم خواسته‌اند صدمات و اذيت‌هاى قريش نسبت به پيغمبر اكرم را كم جلوه دهند و هم صبر و تحمّل بنى هاشم و سختى‌هاى موجود را در راه پيشرفت اسلام اندك نشان دهند، ولى از همين نامه اميرالمؤمنين علیه‌السلام

حقايقى كشف مى‌شود و من در كتاب مجاهدات تا حدّى پرده از كار آنها برداشتم.

مناسب است در خاتمه اين حكايت شما را متوجه بزرگوارى و آقايى عبد المطّلب و عفو عظيم پيغمبر اكرم بنمايم. جناب عبد المطّلب از همان آب گوارايى كه در آن موقعيت سخت براى او در بيابان پيدا شد به دشمنان خويش داد و آنها را سيراب نمود و پيغمبر نيز همان قريش را كه به او و فاميل او آن همه آزار رساندند، مشمول الطاف و مراحم خويش قرار داد، هم آزادشان كرد و هم عطاياى زيادى به آنها مرحمت نمود؛ اين عطايا به حدّى بود كه انصار، رسما اعتراض كردند.

فرزندان عبد المطّلب

از جمله امورى كه معنويت و روحانيّت جناب عبد المطّلب را ثابت مى‌نمايد، هماناروايتى است كه شيخ كلينى به سند صحيح از بزنطى از رفاعه از امام صادق علیه‌السلام روايت نموده است كه حضرتش فرمود:

«براى نشستن عبد المطّلب فرشى را كنار كعبه مى‌گسترانيدند. اين مخصوص او بود و براى هيچ‌يك از قريش فرشى نمى‌انداختند. عبد المطّلب داراى فرزندانى بود كه بالاى سر او مى‌ايستادند و نمى‌گذاردند كسى به او نزديك شود. پيغمبر اكرم تازه قادر به راه رفتن شده بود و بر دامن عبد المطّلب مى‌نشست. بعضى از عموها مى‌خواستند پيغمبر را كنار كنند، امّا او مى‌فرمود: پسر مرا كه سلطنت به سراغ او آمده است، آزاد بگذاريد».⁽¹⁾

اين پيش‌بينى عبد المطّلب از امورى است كه آشكار كننده عظمت و روحانيّت آن

سَرور مى‌باشد. بى‌جهت نيست كه امام فرمود: «او به صورت و سيماى پيغمبران وارد محشر مى‌گردد».⁽¹⁾

فرزندان اين عصر و فرزندان عصر عبد المطّلب

عبد المطّلب داراى فرزندان زيادى - ده پسر يا بيش‌تر - بود. در زمان سابق، فرزندان كمك پدران بوده و راستى كه آنها مانند درخت ميوه‌دار بودند. شخص، هر اندازه كه از اين‌گونه درخت‌ها بيش‌تر داشته باشد، ميوه و فايده او نيز بيش‌تر است.

كسانى كه فرزندان زيادى داشتند، عظمت و عزّت آنان بيش‌تر، و اعوان و انصارشان زيادتر بود. در موقع گرفتارى، ناخوشى، پيش‌آمدها، جنگ و نزاع و يا اداره معاش، كمك او بودند.

ابن ابى الحديد از زبير بن بكّار نقل مى‌نمايد: «عبد المطّلب در موقع پيرى نابينا شد و گفت: چاره‌اى جز گرفتن عصا ندارم. اگر آن عصا بلند باشد بر من سخت است و اگر كوتاه باشد، كمر مرا خم مى‌نمايد. فرزندان او گفتند: راهى غير اين هم هست و آن اين‌كه هر كدام از ما به نوبت روزى يك نفر در اختيار تو هستيم. پس بر ما تكيه كن و به كارهاىخود رسيدگى نما. عبد المطّلب قبول نمود».⁽²⁾

يكى از نعمت‌هاى بزرگ الهى در آن زمان فرزند پسر بود، ولى امروز هر كس فرزند داشته باشد مى‌داند كه نگه‌دارى از او چه اندازه مشكل است و شايد بى‌مبالغه، نود درصد از فرزندان، نااهل مى‌گردند و به جاى فايده و ثمر براى پدر و مادر، زحمت و ضرر هستند. اين در حالى است كه هر اندازه از شهرها و از اين تمدّن جديد(!!) دور مى‌شويم و مردم دهات و كوهستان‌ها را نظاره مى‌كنيم، مى‌بينيم كه فرزند براى پدر و خانواده بهتر يا آن‌كه ضررش كمتر از فرزندان شهرها است. امروزه نوع مردم متحيّرند كه با فرزندان خود چگونه رفتار كنند.

سابقا در خانه‌ها گيس سفيد و ريش سفيد، بزرگ خانه و ناظر بر امور تربيت كودكان

و اطفال بودند كه آنها را به دين و اخلاق وادار مى‌كردند و براى آنها قصّه‌هايى مى‌گفتند كه براى آينده‌شان فايده داشته باشد.

احترام به پدر و مادر و بزرگ‌ترها در رأس امور بود. پس از آن‌كه چند سال از عمر پسر مى‌گذشت او را در مكتب و مدرسه نزد معلّم پاك‌دامنِ سال‌مندى كه پر تجربه و عفيف و متديّن بود مى‌گذاردند تا او را تعليم اخلاق دهد و به او قرآن بياموزد. همچنين معلم، كتب نافعه از «گلستان سعدى» تا «معراج السعاده» يا كتاب‌هاى ديگر اخلاقى را به آنان مى‌آموخت و هنگام نماز در همان محل به جماعت نماز مى‌خواندند.

يكى از هنرها، خط زيبا بود كه ياد مى‌گرفتند. آرى! فرزندان تحصيلات خود را اين‌گونه تكميل مى‌نمودند. جامعه نيز متظاهر به صلاح، درستى و پاك‌دامنى بود. فرزند

در چنين جامعه‌اى بزرگ مى‌شد. به او فهمانده بودند كه نبايد به مال و ناموس ديگران خيانت كرد. همچنين همان اوّل تكليف به او زن مى‌دادند و او نيز دنبال تحصيل يا رشته‌اى از كسب و تجارت را مى‌گرفت و مشغول مى‌شد.فرزندان نسبت به پدر و مادر و هر بزرگى به نظر احترام نگاه مى‌كردند و حرف آنها را مى‌پذيرفتند و اين را وظيفه خود مى‌دانستند. آنها با دين و وظايف مقدّسه خود آشنا و غالبا با اهل علم و كمال و متدينين محشور بودند. كتبى كه در دسترس آنان قرار مى‌گرفت، ايشان را به درستى، پاك‌دامنى، ديانت و عفت دعوت مى‌نمودند. نتيجه اين امور همين بود كه نود درصد مردم، پدرها و مادرها و معاشرين آنان راحت و راضى بودند.

ولى شما وضع امروز را بهتر مى‌دانيد. اگر آن امور را با امورى كه امروزه اطفال ما به آن مبتلا هستند مقايسه كنيد، نتيجه‌اى جز همين كه موجود است، نمى‌بينيد: بى‌اعتنايى

به پدر و مادر و بزرگ‌ترها، نبودن ديانت، درستى، تقوى و كسب حلال، عدم كمك به پدر و مادر و . . . «تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل».

البتّه هرچه از مردان قديمى و پاك‌دامن كم شود و هر اندازه كتب دينى و اخلاقى كه از سابق در دست مردم مانده است از ميان برود و جاى خود را به رقيبى سرسخت

بدهد، بدبختى مردم بيش‌تر و ناله پدران از فرزندان زيادتر خواهد شد.

همچنين از مقايسه ميان پسران اين دوره با پسران دوره‌هاى سابق، مى‌توان ميان دختران اين عصر و دختران عصر سابق هم مقايسه كرد.

استغاثه حذافه به عبد المطّلب

در خاتمه احوال جناب عبد المطّلب اين حكايت را نقل مى‌نمايم:

جمعى از طايفه «جذام» از حج مراجعت مى‌نمودند. چون قدرى از مكه دور شدند، يكى از همراهان خود را گم كردند. آنها به «حُذافه عُذْرى» برخوردند و او را گرفته، بستند و با خود مى‌بردند. عبد المطّلب نابينا شده بود و از سفر طايف مراجعت مى‌كرد.

فرزندش ابولهب نيز در خدمت او بود.

چون حذافة بن غانم، عبد المطّلب را ديد به او استغاثه كرد. عبد المطّلب از ابولهبپرسيد: اين كيست؟

گفت: حذافه است كه جمعى او را اسير نموده‌اند.

عبد المطّلب فرمود: خود را به سواران برسان و از قصه حذافه سؤال كن!

ابولهب برگشت و گفت: يكى از اين جماعت گم شده است و حذافه را جاى او به اسيرى مى‌برند.

عبد المطّلب پرسيد: از اموال چه با خود دارى؟

ابو لهب گفت: چيزى ندارم.

فرمود: خود را گرو بگذار و حذافه را آزاد نما!

ابولهب خود را به جماعت رساند و گفت: شما ثروت و تجارت مرا مى‌دانيد. من سوگند ياد مى‌كنم كه بيست اوقيه طلا، ده شتر و يك اسب به شما بدهم كه حذافه را آزاد كنيد و لباس من نزد شما گرو باشد.

سواران قبول كردند و حذافه را آزاد نمودند. چون حذافه با ابولهب نزد عبد المطّلب رسيد، جناب عبد المطّلب آواز ابولهب را شنيد وفرياد زد: به جان پدرم، تو مرا معصيت كردى!

ابولهب فرياد زد: پدر جان اين حذافه است كه با خود آورده‌ام.

عبد المطّلب فرمود: حذافه! صداى خود را به گوش من برسان!

حذافه گفت: اى ساقى حجيج! پدر و مادرم به قربانت! اينك من حاضر هستم. مرا پشت سر خود سوار كن. عبد المطّلب او را رديف خويش سوار نمود و به مكه آورد.

حذافه اين اشعار را در مدح عبد المطّلب، پدران و فرزندان او سرود و به فرزند خود، خارجة سفارش نمود كه از اين خانواده دست برندارد:

كهولهم خير الكهول و نسلهم *** كنسل الملوك لا يبور و لا يجرى

ملوك و أبناء الملوك و سادة *** تفلّق عنهم بيضة الطائر الصَّقر

متى تلق منهم طامحا في عنانه *** تجده على إجراء والده يجرى

هم ملكوا البطحاء مجدا و سؤدا *** و هم نكّلوا عنها غواة بنيبكر

و هم يغفرون الذَّنب ينقم مثله *** و هم تركوا رأي السَّفاهة و الهجر

أخارج⁽¹⁾اما اهلكنَّ فلا تزل *** لهم شاكرا حتّى تغيَّب في القبر

بنى شيبة الحمد الكريم فعاله *** يضيى‌ء ظلام الليل كالقمر البدر

لساقي الحجيج ثمّ للشيخ هاشم *** و عبد مناف ذلك السّيد الغمر

أبو عتبة⁽²⁾الملقى إليّ جواره *** أغرّ هجان اللّون من نفر غرّ

أبوكم قُصيّ كان يدعى مجمّعا *** به جمع اللّه القبائل من فهر⁽³⁾

از اين حكايت كه دشمن نقل نمود، فتوّت و جوان‌مردى فوق العاده جناب عبد المطّلب معلوم مى‌شود. او به مجرد آن‌كه ناله و استغاثه بيچاره‌اى را مى‌شنود از حال او تحقيق مى‌كند، آن‌گاه در مقام نجات برمى‌آيد.

عبد المطّلب «به من چه» يا «من چه كار دارم؟» نمى‌گويد و يا نمى‌گويد كه فعلاً تمكّن ندارم. از طرفى ديگر فقط شفاعت نمى‌كند و آزادى او را به صورت مجانى از

سواران نمى‌خواهد؛ با آن‌كه قطعا اگر از ايشان مى‌خواست، او را به عبد المطّلب مى‌بخشيدند. وقتى ابولهب مى‌گويد كه هيچ چيزى به همراه ندارم، مى‌گويد: دست خود را در دست آن جماعت بگذار و پاى حذافه را از بند خلاص نما. چون آواز ابولهب را مى‌شنود، گمان مى‌كند كه از فرمان او سرپيچى كرده و حاضر نشده است به جاى حذافه اسير شود و او را آزاد نمايد، لذا به پسرش تندى مى‌كند و مى‌گويد: برگرد! امّا وقتى مى‌شنود كه حذافه آزاد شده است، مى‌گويد: آواز خود را به گوش من برسان.

اين است آقايى، سخاوت و جوان‌مردى! آيا جا ندارد حذافه از عبد المطّلب و پدرانو پسرانش با چنان اشعارى مدح نمايد؟ آيا جا ندارد كه از پسرش بخواهد تا زنده است از دامن اين خانواده دست برندارد؟

حذافه در آن شعر مى‌گويد: گناهى را كه ديگران بر آن عقوبت مى‌كنند، اين خانواده مى‌بخشند. شما در اين عبارت قدرى تأمل كنيد ! راستى كه درست گفته است! گويا لذت اين جماعت در عفو است؛ به عكس ديگران كه لذت ايشان در عقوبت و انتقام است.

بنى اميّه حتى از كشته هم دست برنمى‌دارند! ببينيد كه مادر معاويه و پدر او، ابوسفيان، با نعش جناب حمزه سيد الشهداء علیه‌السلام چه كردند؟! معاويه نيز پس از شهادت اميرالمؤمنين علیه‌السلام از سبّ آن سرور دست برنمى‌داشت و يزيد با امام حسين علیه‌السلام و نعش او و خانواده او چه رفتارى نمود؟! وليكن به خاطر بياوريد كه پيغمبر اكرم پس از فتح مكه هند، ابوسفيان و معاويه را عفو نمود. همچنين اميرالمؤمنين علیه‌السلام عايشه و بنى‌اُميّه را پس از فتح بصره بخشيد. وقتى كه اهل مدينه بر يزيد شورش كردند و او را خلع نمودند و بنى‌اميّه در خطر افتاد، مروان بن حكم خواست كه خانواده خود را به عبداللّه بن عمر بسپارد، امّا او قبول نكرد. مروان نزد امام زين العابدين علیه‌السلام آمد و به آن سرور متوسل شد. امام قبول فرمود و خانواده او را در پناه خويش محفوظ داشت. لازم به ياد آورى است كه اين واقعه، درست، پس از واقعه كربلا بود!

آرى، اين است تفاوت ميان شجره طيّبه و شجره خبيثه!

مقايسه عبد المطّلب و ابوسفيان

هرچند كه چنين جمله‌اى پسنديده نيست و مقايسه اين دو، مقايسه بين نور و ظلمت است؛ ولى حكايت حذافه - كه اسيرى بيگانه است و وقتى استغاثه مى‌كند، عبد المطّلب به قدرى ناراحت مى‌شود كه به پسر خود فرمان مى‌دهد تا به جاى او خود را اسير نمايد تا او آزاد شود - مرا به ياد معامله ابوسفيان با پسرش انداخت:«عمرو، پسر ابوسفيان در جنگ بدر به دست اميرالمؤمنين علیه‌السلام اسير گرديد. مادر او دختر عقبة بن ابى معيط بود. عمرو در مدينه اسير ماند. در آن موقع كه همه براى آزادى

خويشان خود مى‌آمدند، كسى براى نجات او و دادن فديه از مكه نيامد. به ابوسفيان گفتند: چرا پسرت را آزاد نمى‌كنى؟ گفت: خون حنظله، پسر ديگر مرا ريخته‌اند. پس براى نجات عمرو به آنان پول نمى‌دهم و تا هر وقت كه مى‌خواهند او را اسير نگه دارند».⁽¹⁾

«در همين جنگ ابوعزيز بن عمير به دست مسلمانان اسير شد. مادر او پرسيد: گران‌ترين فديه چه اندازه است؟

گفتند: چهار هزار درهم.

پس چهار هزار درهم از مكّه فرستاد تا پسرش را آزاد كنند. آن روز حداكثر فديه چهار هزار درهم و حد اقل آن هزار درهم بود».⁽²⁾جوان‌مردى اين زن را ببينيد كه پسر خود را به حداكثر قيمت آزاد نمود و خواست عزت او را به مسلمانان ثابت نمايد، ولى آن ابوسفيان است كه با وجود داشتن تمكن مالى فراوان، حاضر نشد پسر خود را آزاد نمايد! اهميّت پول نزد ابوسفيان بيش از فرزند است. او مى‌گويد: پول نمى‌دهم تا هر اندازه كه مى‌خواهند او را نگه دارند. اين است حال شجره خبيثه!

به نظر مى‌رسد در زمان سلطنت بنى‌اميه خواستند اين عمل ابوسفيان را توجيه نمايند و از انعكاس بد آن جلوگيرى كنند. به همين خاطر واقدى نقل مى‌كند:

ابو سفيان گفت: من براى نجات پسرم پول نمى‌فرستم، اگرچه يك سال طول بكشد؛ نه آن‌كه من كمتر از شما ثروت داشته باشم، بلكه براى آن‌كه شما را به زحمت نيفكنده باشم.

اين سخنى بسيار دروغ است. زيرا پس از آن‌كه همه قريش در آزادى اسيران خود كوشيدند و همه نجات يافته بودند، چرا ابوسفيان از پول نگذشت و به فكر نجات پسر نيامد و او را آزاد نكرد؟ عمرو، پسر او، مدت‌ها اسير بود تا آن‌كه يكى از مسلمانان مدينه براى اداى عمره به مكه رفته بود. قرار بر اين بود كسى از مشركين متعرض حاجيان و معتمران نشود، امّا ابوسفيان، سعيد بن نعمان انصارى را اسير كرد و نگاه داشت تا آن‌كه پيغمبر اكرم پسر او را آزاد كرد. آن‌گاه ابوسفيان نيز سعيد را آزاد نمود.

آرى! ابوسفيان پيمان شكنى نمود و سعيد را كه زائر بيت اللّه بود، ظالمانه اسير كرد تا بتواند فرزند خود را بدون عوض آزاد كند. آن رفتار عبد المطّلب با حُذافه و اين رفتار ابوسفيان با فرزندش مى‌باشد؛ آن شجره‌اى است طيّبه و اين شجره‌اى خبيثه است.

شيخ طبرسى در «اعلام الورى» از «ريّان بن صَلت» روايت مى‌كند كه امام رضا علیه‌السلام اين اشعار را به عبد المطّلب نسبت داده است:

يعيب الناس كلّهم زمانا *** و ما لزماننا عيب سوانا

نعيب زماننا و العيب فينا *** و لو نطق الزمان بنا هجانا

و ليس الذئب يأكل لحم ذئب *** و يأكل بعضنا بعضا عيانا⁽¹⁾

عظمت و بزرگوارى گوينده از همين ابيات دانسته مى‌شود.

عبداللّه، پدر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

عبداللّه بن عبد المطّلب، پدر پيغمبر، كه در سنين جوانى وفات كرد با ابوطالب از يك مادر بودند. او براى تجارت به شام مسافرت نمود و هنگام مراجعت، در مدينه مريض شد و نزد خويشان خود ماند. وقتى قافله به مكه رسيد و عبد المطّلب پسر خود را نديد از

كسالت او مطلع شد. پسر بزرگ خود، حارث، را به مدينه فرستاد، ولى عبداللّه پيش ازرسيدن برادر وفات نموده بود. هنگام وفات عبد اللّه، پيغمبر در شكم مادر خود «آمنه بنت وهب مخزوميه» بود.

اگرچه از حالات عبداللّه، جز علاقه‌مندى فوق العاده عبد المطّلب به او چيزى در دست نيست، ولى از كلام اميرالمؤمنين علیه‌السلام در توصيف پيغمبر اكرم معلوم مى‌شود كه بهترين فرزند عبد المطّلب همين عبداللّه، پدر پيامبر، بوده است:

«كلّما نسخ اللّه الخلق فرقتين جعله فى خيرهما»

«هر زمان خدا انسان‌ها را به دو بخش تقسيم كرد، نور وجود حضرت را در بهترين آن‌ها به وديعه نهاد».⁽¹⁾

از همين جمله دانسته مى‌شود كه عبداللّه در فضايل و مكارم اخلاق از جناب ابوطالب بهتر بود، ولى چون در اوان جوانى وفات نمود، زمينه براى آشكار شدن فضايل آن سرور فراهم نگرديد.

پيغمبر اكرم در كفالت جد خود بود تا اين‌كه عبد المطلب در سن هشت سالگى آن حضرت وفات كرد و او را به ابوطالب سپرد و درباره او سفارش نمود. گويا عبد المطّلب آينده را پيش‌بينى مى‌نمود!

ابوطالب و حمايت از پيغمبر

پس از عبد المطّلب همان عظمت و سيادت به فرزندش، ابوطالب، رسيد. او هنگام وفات پدر، بزرگ‌ترين فرزند عبدالمطّلب بود و در صفات حميده، سرآمد اقران و معاصرين خويش به شمار مى‌آمد.

احتمالاً ابوطالب، پر عيال و كم مال بود. لذا در سال سختى و قحطى، عباس و حمزه و پيغمبر اكرم به عنوان كمك به او يكى از فرزندانش را براى سرپرستى نزد خود بردند كهعلى علیه‌السلام سهم پيغمبر گرديد. هر چند در ميان قريش ثروتمندان زيادى همچون وليد بن

مغيره مخزومى بودند، امّا رياست قريش پس از عبد المطّلب به ابوطالب رسيد و همگى در برابر مقام وى خاضع شدند. اگر كسى از اجتماعات آگاه باشد، مى‌داند كه ميل مردم به مال و ثروت است و غالبا از انسان تهيدست روى‌گردان هستند، ولى ابوطالب با آن‌كه ثروت و دارايى خاصى نداشت و از طرفى رقيب‌هاى ثروتمند بى شمارى داشت، امّا در اثر غلبه صفات و اخلاق فاضله و شخصيت فوق العاده‌اش بر تمام آنها مقدم گرديد و همه مردم او را به رياست قبول نمودند. بهترين شاهد ما در اين امر نگهدارى او از پيغمبراكرم است؛ به طورى كه قريش به ملاحظه همين موقعيت و مقام ابوطالب نتوانستند به پيغمبر دست يابند و به آن حضرت آسيبى برسانند.

محصور شدن بنى هاشم در شعب ابوطالب

قريش چون ديدند كه پيغمبر با تمام اذيت‌ها و تمسخرها از دعوت خود دست برنمى‌دارد و ابوطالب از حمايت پيغمبر منصرف نمى‌گردد، مصمم شدند تا كار را به آخر رسانند. پس تمامى قريش با بنى‌هاشم قطع رابطه نمودند. در اين وقت ابوطالب، بنى هاشم و بنى مطّلب را در شعب خود جمع نمود و از آنان خواست تا از پيغمبر نگهدارى و حمايت كنند و نگذارند احدى بر او دست يابد. بنى هاشم و بنى‌مطّلب اطاعت كردند و از روى اختيار سال‌ها خود را محبوس و بيچاره نمودند؛ همگى با زن و بچه در شعب محصور شدند، ولى از حمايت پيغمبر دست برنداشتند. شايد در سال پنجم بود كه چون كار به آخرين مرحله از طاقت رسيد، خداوند موريانه را بر نوشته قريش كه به ديوار كعبه آويزان بود، مسلط فرمود و جز نام خدا، تمام آنچه را موجب قطع رَحِم بود از بين برد.

اين خبر به وسيله وحى بر پيغمبر اكرم نازل شد. پيغمبر نيز ابوطالب را مطلع فرمود.ابوطالب از شعب بيرون آمد و وارد مسجد الحرام شد. قريش چون او را ديدند، تجليل نمودند و گفتند: از پشتيبانى محمد خسته شده و آمده‌اى تا او را به ما واگذارى؟

فرمود: نه. او به من از جانب خداوند چنين خبرى داده است و يقينا دروغ نمى‌گويد.

شما تحقيق كنيد! اگر راست گفت به او ايمان آوريد. چون در اين صورت پيغمبرى او محرز گشته است، وگرنه من او را به شما مى‌سپارم.

قريش گفتند: انصاف دادى. وقتى صحيفه را باز كردند و مُهرهاى خود را برداشتند، ديدند كه موريانه همه جور و ستم را پاك كرده است. البته قريش ايمان نياوردند، ولى از آن اتفاق و اتّحادى كه داشتند، دست برداشتند و عده‌اى از ايشان رفتند و بنى هاشم را از شعب ابوطالب بيرون آوردند.

به هر صورت، اين حكايت را در مجاهدات شرح داده‌ام و خيانت‌هاى منافقين را بيان كرده‌ام. لذا از تكرار آنها پرهيز مى‌نمايم.

وفات ابوطالب موجب هجرت پيغمبر گرديد

بنابر روايتى ابوطالب به فاصله دو ماه بعد از خروج از شعب وفات كرد و پس از او خديجه نيز از دنيا رفت. فوت اين دو عزيز بر پيغمبر بسيار ناگوار آمد.

در اثر فوت ابوطالب، دشمنان بر پيغمبر چيره گشتند و به كارهايى كه در حيات او بدان دسترسى نداشتند، توانا شدند. از همين مطلب موقعيت جناب ابوطالب دانسته مى‌شود و معلوم مى‌گردد كه حمايت بنى‌هاشم و بنى مطّلب از پيغمبر به ملاحظه شخص ابوطالب بوده است، و گرنه چه شد كه پس از وفات او قريش بر پيغمبر مسلط شدند و آن حضرت در صدد تغيير مكان و خروج از مكه بر آمد؟!

سفر پيغمبر به طايف پس از وفات ابوطالب صورت گرفت كه حضرت پس ازآن مدينه را در نظر مى‌گيرد. چه شد كه در آن موقع كه قريش آمدند و خانه پيغمبر را محاصره نمودند از تمامى بنى هاشم و بنى مطّلب خبرى نبود و رسول خدا بايد شبانه بهغار فرار نمايد ؟ ! چنانچه آن عده كه قطعا بيش از چهل مرد توانا بودند، دور خانه پيغمبر را مى‌گرفتند و از ايشان حمايت مى‌نمودند، قريش نمى‌توانست چنان تصميمى بگيرد.

آرى! رفتن همان يك نفر موجب شد كه بنى هاشم و بنى مطّلب سست شوند و در برابر اتفاقات عكس العملى نشان ندهند. عجب‌تر اين‌كه بعضى از بنى هاشم كه در حيات ابوطالب از حاميان پيغمبر بودند، پس از وفات ايشان از دشمنان سرسخت و هجوكنندگان

پيامبر شدند! مثلاً «ابوسفيان بن حارث بن عبد المطّلب» در شعب ابوطالب به حمايت از آن سرور محصور بود كه بعدها زبان به هجو ايشان گشود و بسيار اذيّت نمود.

طبرسى روايت نمود كه عباس بن عبدالمطّلب به همراه خود، ابوسفيان بن حارث بن عبدالمطّلب و عبداللّه بن ابى اميّه را آورده بود تا به خدمت پيغمبر برساند. در نزديكى مكه - موقع فتح - عباس به پيامبر مى‌گويد: پدر و مادرم فدايت! پسر عمو و پسر عمه شما آمده‌اند كه توبه كنند. فرمود: من به آن دو حاجتى ندارم. پسر عمويم مرا هجو كرد و پسر عمه‌ام همان است كه مى‌گفت: «لن نؤمن لك حتى تفجر لنا من الارض ينبوعا؛ هرگز به تو ايمان نمى‌آوردم مگر اين‌كه براى ما از زمين چشمه‌اى بجوشانى».

عباس بيرون رفت. پس ام سلمه شفاعت نمود. ابوسفيان فرياد كرد: با ما همان رفتار كن كه يوسف با برادران خود نمود و گفت: «لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَومَ⁽¹⁾امروز بر شما سرزنشى نيست». پس پيغمبر او را طلبيد و توبه‌اش را قبول نمود.⁽²⁾

علامه مجلسى از ابن عبد برّ نقل فرموده است كه ابوسفيان بن حارث از كسانى بود كه خوب شعر مى‌سرود و پيغمبر را هجو مى‌كرد. حسان بن ثابت او را پاسخ داد: «الا ابلغ ابا سفيان عنى» الخ . . .، ولى بعد اسلام آورد و مسلمان خوبى شد و به پيغمبر به خاطر حيا نگاه نمى‌كرد. على علیه‌السلام به او فرمود كه به پيغمبر بگو: «تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّه‌ُ عَلَيْنَا وَ اِنْ كُنّالَخاطِئِينَ⁽³⁾به خدا سوگند، كه تو واقعا خدا تو را بر ما برترى داده است و ما خطا كار بوديم» چون پيغمبر حاضر نيست كه كسى بهتر از او عملى را انجام دهد. پس پيغمبر به او فرمود:

«لا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَ هُوَ اَرْحَمُ الرَّاحِمينَ»⁽⁴⁾⁽⁵⁾

«امروز بر شما سرزنشى نيست. خدا شما را مى‌آمرزد و او مهربان‌ترين مهربانان است».

همچنين از ابن شهرآشوب نقل مى‌كند كه پيغمبر اكرم به حسان بن ثابت فرمود تا پاسخ ابوسفيان را بگويد. حسان گفت:

الا ابلغ ابا سفيان عنى *** مغلغلة و قد برح الخفاء

بان سيوفنا تركتك عبدا *** و عبد الدار سادتها الاماء

اتجهوه و لست له بندٍّ *** فشركما لخيركما الفداء

هجوت محمدا برا حنيفا *** امين اللّه شيمته الوفاء

امن يهجوا رسول اللّه منكم *** و يمدحه و ينصره سواء⁽¹⁾البته گناه ابوسفيان بسيار بزرگ بود و به همين خاطر پيغمبرِ رحمة للعالمين بر او بيش‌تر سخت‌گيرى نمود و عاقبت به واسطه تعليم اميرالمؤمنين علیه‌السلام آن كلمه را گفت و مورد عفو رسول خدا واقع شد. حذافه چه خوب گفت:

و هم يغفرون الذنب ينقم مثله *** و هم تركوا رأى السفاهة و الهجر

(صلى اللّه عليك يا رسول اللّه!)

حال برگرديم به اصل مطلب! شما عظمت و شخصيت ابوطالب و اندازه حمايت و حفظ او از پيغمبر را مى‌توانيد از فرار شبانه آن سرور به غار و تسلط قريش بر او - رسما وبطور آشكار علنا - پس از وفات ابوطالب به دست آوريد.

بلى! ابولهب پس از وفات ابوطالب و چيره شدن قريش نزد پيامبر آمد و گفت: يا محمّد! هر كارى كه در زمان ابوطالب مى‌كردى، بكن! قسم به «لات» تا من زنده باشم به تو دسترسى نخواهند داشت!

ابن غيطله كه به حضرت جسارت مى‌نمود، ابولهب او را ادب كرد. قريش آمدند و از او پرسيدند: آيا به دين محمّد وارد شده اى؟ گفت: نه، ولى از او حمايت مى‌كنم و نمى‌گذارم به او ستم و ظلم شود. گفتند: كار شايسته‌اى كردى. پس از چند روز عقبة بن ابى معيط و ابوجهل، ابولهب را درباره حمايت از پيغمبر منصرف نمودند.

اين حكايت را نيز در كتاب مجاهدات از طبقات ابن سعد نقل نموده ام. شما همين قدر از حكايت بدانيد كه پس از وفات ابوطالب، مثل آن‌كه ديگر نام و نشانى از بنى هاشم و فرزندان مطّلب نيست. ابولهب كه مى‌خواست مقام برادر را به دست آورد و چنان وعده‌اى هم داد، با ترفند قريش كه كاملاً او را مى‌شناختند و چند روزى با او مدارا كرده بودند، منصرف شد و مثل سابق، دشمن سرسخت پيغمبر گرديد.

علت علاقه شديد ابوطالب به پيغمبر

اندازه علاقه ابوطالب به پيغمبر اكرم قابل توصيف نيست. غالبا كسانى كه داراى وجاهت و مقام باشند براى حفظ موقعيت و مقام خود از عزيزترين شخص نزد خود چشم مى‌پوشند و چه بسا قاتل او را عفو كنند. بودند پادشاهانى كه به توهّم آن‌كه فرزندانشان در مقام گرفتن جاه و مقام ايشان برآمده‌اند، آنان را مى‌كشتند. اين اصل نزد

صاحبان جاه و جلال از اصول مسلّمه است كه قدرت را عزيزتر از همه اشخاص و اشيا مى‌دانند، ولى مى‌بينيم كه ابوطالب تمام حيثيّت و مقام خود را فداى پيغمبر مى‌كند و

بخاطر حفاظت از او با تمام قريش دشمنى مى‌كند. آرى! هرچه بزرگان قريش آمدند ورفتند و نصيحت كردند و راه اصلاح در ميان آوردند تا شايد ابوطالب را از حمايت پيغمبر منصرف سازند، ابدا اعتنا نكرد، بلكه پيغمبر را تحريك مى‌كرد كه از دعوت خود دست برندارد و مى‌گفت: من از تو جدا نخواهم شد. ابوطالب، سيد قريش، در مقام حفظ موقعيت خود برنيامد، بلكه دشمنى قريش را به جان خريد.

كسانى كه اولاد داشته باشند، مى‌دانند كه فرزندان انسان خصوصاً براى آنهايى كه پير شده‌اند، عزيزترين اشخاصند، تا جايى كه حاضرند همه چيز را فداى آنها نمايند، ولى اين ابوطالب است كه اولاد خود را فداى پيغمبر مى‌كند و براى محافظت از او از همه اولاد، خويشان و زنان خود مى‌گذرد؛ چنان‌كه فرمود:

كذبتم و بيت اللّه يبزى *** و لما نطاعن دونه و نناضل

و ننصره حتى نصرع دونه *** و نذهل عن ابنائنا و الحلائل

قضيّه قصيده لاميّه

بى شك اين اندازه علاقه ابوطالب به پيغمبر فقط براى رضاى خداوند است. او مى‌دانست كه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پيغمبر است. لذا در راهِ او از هيچ چيز كوتاهى نمى‌كرد كه در اشعار خود نيز به اين امر تصريح مى‌فرمايد.

اگر از دو موضوع فوق صرف نظر نماييم، مى‌بينيم كه حبّ نفس بر هر چيز مقدم است و معمولاً آدمى هر چيزى را براى خود مى‌خواهد و همه را فداى خود مى‌نمايد، ولى اين ابوطالب است كه جانش را هم فداى پيغمبر مى‌كند؛ همان طور كه آن سرور در قصيده «لاميه» خويش مى‌فرمايد:

لعمرى لقد كلفت وجدا باحمد *** و احببته حب الحبيب المواصل

وجدت بنفسى دونه فحميته *** و دافعت عنه بالذر و الكواهل

ابوطالب در مقام يارى پيغمبر از جاه و مقام، از جان و فرزند، زن و فاميل مى‌گذرد وتمام آنان را فداى پيغمبر مى‌نمايد. اين مضمون اشعار اوست كه در دست است. او قريش را به جنگ و ريختن خون‌ها تهديد مى‌نمايد. اگر از اشعار او چيزى باقى نمانده بود همان قصيده لاميه‌اش در اثبات مدعاى ما كفايت مى‌كرد.

ابن ابى الحديد مى‌گويد: نسبت اين قصيده به ابوطالب مانند قصيده قفا نبك . . . از «امرء القيس» جزء متواترات است و جاى هيچ‌گونه شك و ترديدى نيست.⁽¹⁾

من هفده بيت از آن قصيده را كه شاهد مدعاى ماست از شرح ابن ابى الحديد در آخر همين بحث نقل مى‌نمايم.

بى ترديد تهديدهاى ابوطالب بود كه از كشته شدن پيغمبر توسط قريش جلوگيرى مى‌نمود. آنها ابوطالب را كاملاً مى‌شناختند و صدق گفتار او را مى‌دانستند. همچنين دانسته بودند كه كشتن پيغمبر ملازم با كشته شدن مشايخ قريش است. او در همان قصيده لاميه پس از «و نذهل عن ابنائنا و الحلائل» مى‌گويد:

وحتى نرى ذا الردع يركب ردعه *** من الطعن فعل الانكب المتعامل

وينهض قوم فى الحديد اليكم *** نهوض الروايا تحت ذات الصّلاصل

وانا وبيت اللّه من جدّ جدّنا *** لتلتبسن اسيافنا بالاماثل⁽¹⁾

ببينيد! چگونه مى‌گويد كه شمشير ما با خون اشراف و اعيان رنگين خواهد شد؟! قريش مى‌دانستند كشتن پيغمبر - اگر چه به طور ناگهانى - موجب اين مى‌شود كه بزرگان قريش هم به طور ناگهانى كشته شوند.

چرا قريش به قتل ابوطالب و پيغمبر اقدام نمى‌كرد؟

از آن‌جا كه قريش، غيرت، شجاعت، شهامت، صدق گفتار و اطاعت پذيرىبنى هاشم و بنى مطّلب از ابوطالب و علاقه او نسبت به پيغمبر را كاملاً درك كرده بودند از اقدام به قتل پيغمبر خوددارى مى‌كردند.

از طرفى قريش نمى‌توانستند ابوطالب را بكشند. چون نسبت به او سخنى نداشتند. او از فرزند برادر خود دفاع مى‌نمود و از طرفى ديگر موقعيت او فوق العاده بود؛ نه تنها در ميان بنى هاشم و بنى مطّلب، بلكه در ميان قريش و تمامى عرب. همچنين باز شدن راه قتل ابوطالب كار آسانى نبود و در صورت امكان، عواقب وخيمى داشت كه آنها را نسبت به آينده خويش به وحشت مى‌انداخت. وانگهى از كجا معلوم كه مى‌توانستند ابوطالب را به طور ناگهانى بكشند؟ شايد هميشه همراه او فدايى و مدافعى بود كه او را حفظ مى‌نمود!

پس قريش در برابر ابوطالب بيچاره شده بودند: نه مى‌توانستند او را از حمايت پيغمبر منصرف نمايند و نه اين كه پيامبر را بكشند. زيرا كشته شدن پيغمبر ملازم با كشته شدن رجال و اشراف قريش بود؛ ضمن اين‌كه ابوطالب دائما قريش را تهديد مى‌نمود.

ابوطالب در اين باره مى‌گويد:

يرجُّون منّا خطّة دون نيلها *** ضراب و طعن بالوشيج المقوَّم

يرجُّون ان نسخى بقتل محمد *** و لم تختضب سمر العوالى من الدَّم

كذبتم و بيت اللّه حتى تفلِّقوا *** جماجم تلقى بالحطيم و زمزم

و تقطع ارحام و تنسى حليلة *** حليلا و يغشى محرم بعد محرم

على ما مضى من مقتكم و عقوقكم *** و غشيانكم فى امركم كلّ مأثم

و ظلم نبىٍّ جاء يدعو الى الهدى *** و امر اتى من عند ذى العرش قيِّم

فلا تحسبونا مسلميه فمثله *** اذا كان فى قوم فليس بمسلم⁽¹⁾

همچنين در موضوع صحيفه قاطعه مى‌فرمايد:

الم تعلموا انّا وجدنا محمدا *** رسولا كموسى خطِّ فى اوّل

الكتبو انّ عليه فى العباد محبَّة *** و لا حيف فيمن خصَّه اللّه بالحبِّ

و انِّ الذى رقَّشتم فى كتابكم *** يكون لكم يوما كراغية السَّقب

افيقوا افيقوا قبل ان تحفر الزُّبى *** و يصبح من لم يجن ذنبا كذى ذنب

و لا تتبعوا امر الغواة و تقطعوا *** او اصرنا بعد المودَّة و القرب

و تستجلبوا حربا عوانا و ربَّما *** امرّ على من ذاقه حلب الحرب

فلسنا و بيت اللّه نسلم احمداً *** لِعزّاء من عضَّ الزَّمان و لا كرب

و لمّا تبن منّا و منكم سوالف *** و ايد أترّت بالمهندة الشُّهب

بمعترك ضيقٍ ترى قصد القنا *** به و الضباع العرج تعكف كالشّرب

كانّ مجال الخيل فى حجراته *** و غمغمة الابطال معركة لحرب

اليس ابونا هاشم شدّ ازره *** و اوصى بنيه بالطِّعان و بالضرب

و لسنا نملّ الحرب حتى تملَّنا *** و لا نشتكى ممّا ينوب من النُّكب

و لكنَّنا اهل الحفايظ و النُّهى *** اذا طار ارواح الكماة من الرُّعب⁽²⁾و نيز فرمود:

فلا تسفهوا احلامكم فى محمد *** و لا تتبعوا امر الغواة الاشائم

تمنيّتم ان تقتلوه و انّما *** امانيّكم هذي كاحلام نائم

و انَّكم واللّه لا تقتلونه *** و لمّا تروا قطف اللحى و الجماجم

زعمتم بانّا مسلّمون محمّدا *** و لما نقارف دونه و نزاحم⁽¹⁾از اين اشعار و نظاير آن دانسته مى‌شود كه قريش در مقام قتل پيغمبر اكرم برآمده بودند. ابوطالب سوگند ياد مى‌كند كه كشتن او به اين آسانى نيست؛ جنگ‌ها به پا مى‌شود

و از اشراف قريش خون‌ها ريخته خواهد شد. او آشكارا فرياد مى‌كند كه «به هوش آييد، بههوش آييد، پيش از آن‌كه براى گرفتن شير، تله كنده شود و با بى‌گناه معامله گناهكار گردد!»

مقصود جناب ابوطالب اين است كه اگر محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم كشته شود، بزرگان قريش كشته مى‌شوند، هر چند در خون او شركت نكرده باشند. اين مطلب مهم قريش را از كشتن ناگهانى پيغمبر منصرف مى‌نمود. كشتن علنى به نوعى اعلان جنگ به بنى هاشم و بنى مطّلب بود و البته اين كار، كار آسانى نبود. زيرا ابوطالب آرام نمى‌نشست. او با متحدين و هم پيمانان خويش از قريش و ساير عرب صف‌آرايى مى‌نمود.

تاريخ به ما نشان داده است كه قريش هميشه از اختلافات داخلى ميان خود جلوگيرى مى‌كردند و نمى‌گذاشتند كار نزاع به جنگ منتهى شود. لذا هر وقت چنين پيش‌آمدى مى‌نمود، عقلا در مقام اصلاح بر مى آمدند. ابوطالب از طرفى قريش را به معروف و نهى از ظلم و پرهيز از قطع رحِم دعوت مى‌نمود و از طرفى ديگر مى‌گفت كه اين همان پيغمبرى است كه بشارت او در كتاب آسمانى داده شده است و در جايى ديگر هم مهيا بودن براى جنگ با قريش را به جهت حفظ پيغمبر اعلان مى‌فرمود؛ جنگى كه در آن ريختن خون اماثل و برگزيدگان و جدا كردن سرها و هتك حرمت‌ها باشد ! پس قريش از اعلان جنگ با ابوطالب نيز منصرف شده بودند. راهى باقى نماند جز يك چيز و آن هم سخت‌گيرى بر بنى هاشم بود تا از حمايت پيغمبر خسته شوند و او را تسليم قريش نمايند. ابوطالب اين موضوع را در اشعار خويش بيان نموده و قريش را تخطئه مى‌فرمايد و مى‌گويد:

مثل محمّد اگر در ميان قومى باشد، او را تسليم نمى‌نمايند. گمان نكنيد سختى‌هاى زمانه و گرفتارى‌ها موجب آن مى‌شود كه او را تسليم نماييم.

ابوطالب هرچه مى‌گفت، درست بود. به راستى قريش در اشتباه بودند. قريش بر قطع روابط با بنى هاشم اتفاق كردند. پس داد و ستد و مكالمه با بنى هاشم ممنوع گرديد.

آنها مى‌خواستند كه ايشان مجبور شوند پيغمبر را تسليم نمايند، ولى ابوطالب جماعت خود را برداشت و به شعب پناهنده شد و همه را در يك‌جا جمع نمود تا بتواند در موقعخطر از پيغمبر حمايت كند و از طرف ديگر نيروى خودشان را تقويت نمايد. زيرا اگر آن جماعت در ميان قريش متفرق بودند و قريش با ايشان سخن نمى‌گفتند و داد و ستد نمى‌كردند، قهرا ضعيف مى‌شدند و تاب مقاومت نداشتند.

لذا ممكن بود كه در اثر تبليغات قريش، به تدريج گروهى از جماعت بنى هاشم، ولو زنان و اطفال، به ايشان متمايل و متصل شوند. پس براى تقويت خود و نجات از تبليغات سوء دشمنان، همه هاشميان را در يك‌جا جمع و محصور نمود. قهرا هرچه سخت‌گيرى قريش فزونى مى‌گرفت، روز به روز بر شدّت دشمنى ايشان نيز افزوده مى‌گشت. قريش سال‌ها بر بنى هاشم سخت گرفتند و راه خريد و فروش را بستند و آنان را از آب گوارا ممنوع داشتند و وحشت و خوف را بر ايشان مسلط نمودند؛ تنها به اين اميد كه آنان را بيچاره كنند تا محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را تسليم نمايند، ولى سخن درست همان بود كه ابوطالب گفته بود. سختى‌هاى زمانه ايشان را از پا در نمى‌آورد و طاقت ايشان فوق العاده بود. عجيب اين است كه ابوطالب وقتى وارد مسجد الحرام شد تا خبر موريانه و صحيفه قاطعه را بدهد، آنها خيال كردند كه او به ستوه آمده و بى‌طاقت شده و براى تحويل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم حاضر گشته است. لذا پس از تجليل و تكريم ابوطالب، پيش‌دستى كردند و گفتند كه آيا براى تحويل او آمده‌اى؟

خوب بود اين نادانان صبر مى‌كردند تا ابوطالب آغاز به سخن نمايد و دليل آمدنش را شرح دهد. ابوطالب فرمود: خير! من براى اين امر نيامده‌ام، بلكه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم به من چنين خبرى داده است و او دروغ نمى‌گويد. پس اگر گفته او درست بود به او ايمان آوريد، وگرنه او را تحويل مى‌دهم.

قريش گفتند: انصاف دادى. امّا وقتى صحيفه را آوردند و تحقيق كردند، معلوم شد كه پيغمبر درست فرموده و از امر غيبى به وسيله خداوند متعال خبر داده است. ابوطالب برخاست و قريش را ملامت نمود و قريش سر به زير افكندند. در اين وقت جمعى ازقريش از او حمايت نمودند و بنى هاشم را از شعب بيرون آوردند. بدين ترتيب كار از كار گذشت و در ميان قريش اختلاف پديد آمد و قضيه به نفع بنى هاشم تمام شد. پس قريش از اين راه نيز نتوانستند كارى كنند و موفق به خاموش كردن نور خدا نشدند.

من از عظمت و اقتدار جناب ابوطالب در حيرتم! او چگونه توانست سال‌ها بنى هاشم و بنى‌المطّلب و عائله ايشان را در آن جاى سخت و درّه ناهموار با سختى معاش و گرسنگى و بى‌آبى و حال خوف و هراس نگاه‌دارى نمايد به گونه‌اى كه احدى از آن جماعت اظهار ضعف و خستگى نكند و در مقام برنيايد كه از آن جماعت جدا و به قريش متصل شود؟! سه يا چهار سالِ تمام با آن وضع در آن محل بودن، كاشف از نفوذ فوق العاده ابوطالب در آن جماعت است. امروزه هيچ متنفّذى را در نظر ندارم كه چنين نفوذ و قدرتى داشته باشد.

خلاصه كلام، قريش بخاطر ابوطالب از كشتن پيغمبر يا جنگ با بنى هاشم صرف‌نظر كردند و از موقعيت، سيادت و شخصيت او وحشت داشتند. آنها سياست خود را بر مبناى خسته كردن بنى هاشم و ابوطالب بنا نهادند تا آن‌كه خودشان پيغمبر را تحويل دهند و به جز آن نمى‌توانستند كار ديگرى انجام دهند. لذا اين كار را به مرحله نهايى رساندند. پس به حدى امر بر محصورين سخت شد كه از ناله گرسنگان و اطفال بنى هاشم، كسانى از قريش چه بسا ناراحت مى‌شدند. با تمام اين سختى‌ها و گرفتارى‌ها و طول حبس، بنى هاشم سرد نشدند و از حمايت پيغمبر دست برنداشتند.

آرى! «اين همه آوازها از شه بود». تمام اين حمايت‌ها به لحاظ ابوطالب بود و بس. وحشت قريش از او بود و بس. ابوطالب در يكى از اشعار خويش به پيغمبر خطاب مى‌كند و مى‌گويد: به خدا سوگند! تمام قريش مادام كه من زنده هستم به تو دسترسى ندارند، مگر آن‌كه در زير خاك پنهان شوم.

حمايت بنى هاشم از پيغمبر به خاطر ابوطالب بود، به همين جهت چون او رفتبنى هاشم از حمايت دست برداشتند؛ به طورى كه عمو زاده او - ابوسفيان - با اشعار خويش از هجوكنندگان پيغمبرگرديد. قريش بر پيغمبر چيره شدند و او از مكه بيرون رفته به طايف سفر نمود، و بنابر روايتى براى دعوت در ميان قبايل عرب حركت كرد، ولى چون يار و ياورى فراهم نشد به مكه مراجعت نمود. سرانجام مدينه در نظر گرفته شد و پيامبر بدان‌جا هجرت كرد.

محمد بن اسحاق مى‌گويد: «ابوطالب تا زنده بود از حمايت و يارى پيغمبر دست برنداشت. او در اول سال يازدهم از بعثت وفات نمود. پس قريش در پيغمبر طمع كردند و دست درازى نمودند. پيغمبر از مكه با ترس بيرون رفت و دين خود را بر طوايف عرب عرضه نمود. سرانجام در پناه مطعم بن عدى به مكه مراجعت نمود. آن‌گاه در ليله عقبه با خزرج قرار بست».⁽¹⁾

منشأ علاقه ابوطالب به پيغمبراكرم

راستى! من در اندازه عظمت، قدرت، شخصيت و اطاعت كردن از ابوطالب و همچنين در كثرت علاقه او به پيغمبر اكرم در حيرتم. بعضى گمان كرده اند كه چون عبداللّه با ابوطالب از يك مادر بودند از اين جهت به پيغمبر علاقه‌مند بوده است. البته اين سخنِ بسيار غلطى است. زيرا هيچ وقت علاقه به برادر كوچك‌تر به اين اندازه نمى‌شود كه شخص از خود و فاميل و فرزندان و مقام و جلال خود چشم بپوشد و همه را فداى برادر نمايد؛ اين نشدنى است. هر كس برادر را براى خود مى‌خواهد و فرزندان خود را بر برادر مقدم مى‌دارد، خصوصا اگر فرزند از هر جهتى با لياقت و با كفايت باشد؛ مانند جعفر و على. اين حالِ شخص است با برادر؛ چه رسد به يتيم برادر. گمان نمى‌كنم كسى پيدا شود و بگويد كه ابوطالب عظمت و سلطنت پيغمبر را پيش‌بينى نموده بود به همين خاطر از او حمايت مى‌كرد تا از سلطنت او استفاده كند. زيرا عمر ابوطالب به اندازه‌اى

بود كه معلوم نبود پس از پيغمبر زنده بماند. از اين گذشته چه موقعيتى از موقعيت ابوطالب بالاتر؟ او مقام شامخ خود، يعنى سيادت بر قريش و عرب را فداى پيغمبر اكرم نمود!

به نظر من منشأ علاقه و خدمات و زحمات ابوطالب در راه پيشرفت پيغمبر، خدا و دين بود كه خود در اشعارش با صراحت بيان مى‌فرمود. او مى‌دانست كه محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پيغمبر خدا است. پس براى رضاى خداوند به آنچه برايش ممكن و مقدور بود از حمايت آن سرور فرو گذار نكرد. ابوطالب خود را به خدا فروخته بود و از پيغمبر او حمايت مى‌نمود. فرزند او، اميرالمؤمنين علیه‌السلام هم نظير او است. حمايت‌ها و فداكارى‌هاى او نيز براى خدا بود و بس، نه براى آن‌كه عمو زاده و پدر زن او است يا اين‌كه از ناحيه او به مقام سلطنت برسد و وارث مقام او گردد. هرچه درباره فرزند گفته مى‌شود، همان گفته درباره پدر بزرگوارش هم صحيح است. به همين جهت ابوطالب در اشعار خود به نبوت پيغمبر تصريح مى‌نمايد و از همين‌جا شباهت ميان پدر و فرزند پيدا مى‌شود.

دشمنان خدا - بنى اميه - فرزند او را تكفير نمودند و سبّ او را رواج دادند و به وسيله همان منافقين رواياتى ساخته و بافته شد كه ابوطالب به خدا ايمان نياورده و تا آخر عمر مشرك بود! دشمنان خدا حمايت‌ها و خدمات او و اشعار و تصريحات او را كه آشكارا محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را پيغمبر خدا مى‌داند در نظر نگرفتند و با وجود اين دو شاهد قوى در گفتار و كردار، به او نسبت كفر دادند.

به هر حال، خداوند خواست پيغمبر خود را يارى كند و دين او را غالب سازد. لذا در آغاز به وسيله ابوطالب و پس از او به وسيله فرزندش، على علیه‌السلام خواسته خود را عملى نمود. حال، دشمنان هرچه مى‌خواهند بگويند.ابوطالب، حمزه را بر حمايت از پيغمبر تشويق مى‌نمايد و مى‌گويد:

فصبرا أبا يعلَى على دين أحمدٍ *** و كن مظهرا للدّين وفِّقت صابرَا

و حُطْ من أتى بالحق من عند ربه *** بصدقٍ و عزم لا تكن حَمْزٌ كافرَا

فقد سرّنى أذ قلت أنك مؤمنٌ *** فكن لرسول اللّه فى اللّه ناصرَا

و بادِ قريشا بالَّذى قد أتيته *** جهارا و قل ما كان أحمد ساحرَا⁽¹⁾در جمله «فكن لرسول اللّه فى اللّه ناصرا» دقيق شويد تا بدانيد كه انديشه ابوطالب و آن همه حمايت او از پيغمبر اكرم براى چه بود و براى چه حمزه را به يارى از پيغمبر دعوت مى‌فرمود! او نيز در مقام تشويق فرزندان خود - مخصوصا جعفر و على - به يارى و حمايت نمودن از پيغمبر اكرم مى‌گويد:

إن عليا و جعفرا ثقتى *** عند ملمّ الزَّمانِ و النَّوَبِ

لاتخذلا و انصرا ابنَ عمّكما *** اخى لاُمّى من بينهم و أبى

واللّه لا أخذل النبىّ و لا *** يخذله من بنىّ ذو حَسَب⁽²⁾او سوگند ياد مى‌كند كه از يارى پيغمبر دست برنمى‌دارد و مى‌گويد: هر يك از فرزندان من كه شرف داشته باشند از يارى او دست برنخواهند داشت.

ابوطالب، ديگران را نيز تشويق به يارى پيغمبر مى‌نمود، حتى مى‌خواست از ابولهب هم براى اين كار استفاده نمايد. او در اشعار خود مردم را به يارى پيغمبر تشويق

مى‌نمود و قريش را ملامت مى‌كرد. اگر كسى اشعار ابوطالب را ببيند و نداند كه از او است، گمان مى‌كند كه يكى از شعرا در موقع فتح و غلبه پيغمبر، او را چنين مدح نموده است و باور نمى‌كند كه ابوطالب، شيخ قريش و عموى بزرگ‌تر از پدر كه از كودكى متكفّل پيغمبر بود، پيغمبر را در آن موقع كه ضعيف و تحت الحمايه او بود، چنين مدحنموده باشد. اين نيست مگر از علوّ مقام ايمان ابوطالب. او پيغمبر را چنان‌كه بود، شناخت و به آن اندازه كه مستحق بود، توصيف فرمود.

كلام را در اين مقام با نقل قسمتى از قصيده لاميّه آن سرور ختم مى‌نمايم و اميدوارم كه در تاريخ فرزندش اميرالمؤمنين علیه‌السلام بتوانم بيش از اين، شرح خدمات و مجاهدات آن‌جناب را بيان نمايم.

أعُوذ بربّ البيت من كلِّ طاعنٍ *** علينا بسوء أو يلوح بباطلِ

و من فاجر يغتابُنا بمغيبةٍ *** و من ملحق فى الدّين ما لم نحاولِ

كَذَبْتُمْ و بيتِ اللّه يُبْزَى *** و لمّا نطاعنْ دونه و نناضل

و ننصره حتى نصرّعَ دُونه *** و نَذْهَل عن أبنائنا و الحلائلِ

و حتّى نرى ذا الرَّدْع يركب رَدْعَهُ *** من الطّعن فعل الأنكب المتحامل

و ينهض قومُ فى الحديد إليكُم *** نهوض الرَّوايا تحت ذات الصَّلاصل

و إنّا و بيت اللّه مَنْ جَدِّ جدِّنا *** لتلتبسنْ أسيافُنا بالأماثل

بكلِّ فتىً مثلِ الشِّهاب سَمَيْدَعٍ *** أخِى ثقة عندَ الحفيظة باسلِ

وما تَرْك قومٍ لا أبالك سَيّداً *** يحُوط الذِّمار غير نِكسٍ مواكلِ

و أبيض يُستسقى الغمام بوجهِه *** ثِمالُ اليتامى عِصْمَةٌ للأرامل

يَلُوذُ به الهُلاّكُ من آل هاشمٍ *** فهم عنده فى نعمة و فواضِلِ

و ميزان صِدْقٍ لا يخيس شَعيرةً *** و وزّان صدق وزنه غير عائل

ألم تعلموا أن ابننا لا مكذَّب *** لدينا، و لا يعبأ بقول الأباطلِ!

لعمرِى لقد كلِّفت و جدا بِأحمد *** و أحببته حبّ الحبيب المواصِل

وجُدتُ بنفسِى دونه فحميتُه *** و دافعتُ عنه بالذُّرَى و الكواهل

فلا زال للدّنيا جمالا لأهلها *** و شَيْنا لمنْ عادَى و زينَ المحافِل

و أيِّده ربُّ العباد بنصره *** و أظهر دينا حقّه غير باطل⁽¹⁾

باب سوم: تولد پيغمبر اكرم در عام الفيل

اشاره

• دروغ زهرى و يا بسته شده به زهرى

• چرا عبد المطّلب سرپرستى پيغمبر را به ابوطالب واگذار كرد؟

• مرد يهودى با ديدن پيغمبر غش كرد

• حسادت اهل كتاب

• نقل وقايع وقت ولادت از ابان بن عثمان

• چرا شيعه كتاب ابان بن عثمان را محافظت نكرد؟

• اولين مسافرت پيغمبر به شام

• دروغى آشكار براى پايين آوردن مقام ابوطالب

• اشاره‌اى مختصر به قصه صاحب زنج

• ترحم اهل بغداد بر معاويه

• حلف الفضول

• جلوگيرى از تعدى اشراف قريش و شركت پيغمبر در حلف الفضول

• مخالفت بنى اميه با پيمان حلف الفضول

• ارجاع دعواى نصب حجر الاسود به پيغمبر

• سرّ ازدواج حضرت خديجه با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

• فضايل خديجه

• ازدواج پيغمبر؛ خطبه ابوطالب

حضرت محمد بن عبداللّه بن عبد المطّلب صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در شب هفدهم ربيع الاول در مكه معظمه متولد شد. بنابر قول مشهور شيعه اماميه در همين سال بود كه ابرهه با قشونى بسيار براى تخريب كعبه معظمه آمد. اعراب و قريشيان كه قدرت و توانايى مقاومت نداشتند از مكه فرار كردند و به‌جز جناب عبد المطّلب كسى در شهر نماند. به هر ترتيب خداوند در قرآن كريم قصه اصحاب فيل را چنين بيان فرمود:

«أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ * أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ * وَأَرَسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرا أَبابِيلَ * تَرْمِيهِمْ بِحِجارةٍ مِنْ سِجّيلٍ * فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ»⁽¹⁾

«مگر نديدى پروردگارت با پيل‌داران چه كرد؟ آيا نيرنگ‌شان را بر باد نداد؟ و بر سر آنها دسته دسته پرندگانى، ابابيل، فرستاد. [كه] بر آنان سنگ‌هايى از گل [سخت ]مى‌افكندند و [سرانجام خدا] آنان را مانند كاه جويده شده گردانيد».

اين سوره در مكه بر پيغمبر اكرم نازل گرديد و بر دوست و دشمن خوانده شد. قريش و مشركين عرب و يهود و نصارى و منافقين اين سوره را شنيدند و دانستند، ولى هيچ‌كس پيغمبر اكرم را تكذيب ننمود. اگر در صحت اين واقعه ترديدى بود، هرآينه صداى اعتراض و تكذيب از اطراف بلند مى‌شد. اين واقعه در ميان عرب، ماده تاريخ شد، چنان‌كه مى‌نويسند: تولد پيغمبر اكرم در عام الفيل بوده است. بنابر اين اصل قصه از مسلّمات و از بزرگ‌ترين شواهد بر ابطال طبيعى مسلك‌ها و منكران صانعِ قادر است. آنان‌كه مى‌خواهند تمام حوادث را به اسباب ظاهريّه مستند نمايند و غرق شدن فرعونيان و نجات موسى و بنى‌اسرائيل را از دريا، به امور عاديه مستند كنند، نمى‌توانند درباره اين

واقعه سخنى قابل قبول بگويند، و گرنه معاند، هيچ وقت لال نمى‌شود و به هر وسيله در ابطال حق مى‌كوشد؛ چنان‌كه مشركان از پيغمبر معجزه مى‌طلبيدند و چون همان را مى‌آورد و مى‌ديدند، مى‌گفتند كه اين كار، سِحر است و او را ساحر مى‌ناميدند.

خداوند به پيغمبر مى‌گويد: آيا ندانستى خدا با اصحاب فيل چگونه رفتار نمود؟! آيا نقشه آنان را باطل ننمود؟! دسته‌هايى از پرندگان را به سوى آنان روانه كرد. اصحاب فيل هدف سنگ‌هاى آن پرندگان گشتند و تمامى ايشان مِثل برگِ سوراخ شده گرديدند.

هنگامى كه گروهى از ياغيان و سركشان براى خراب نمودن كعبه راه درازى را پيموده و با فيل آمده بودند، خداوند بزرگ دسته‌هايى از پرندگان كوچك را مأمور نمود تا با سنگ‌هاى بسيار ريز و كوچكى كه با خود آورده بودند آن جماعت را هدف قرار دهند و به وسيله سنگ‌ها آنها را متلاشى كنند و نظير برگ سوراخ شده شوند تا ديگران عبرت بگيرند و خداوند را بشناسند و هرگز چشم‌هاى كوچك خود را به اسباب ظاهريّه و عاديّه ندوزند.

منكرين صانع براى اين قصه چه فكر مى‌كنند؟ براى چه آن پرندگان با آن سنگ ريزه‌ها اين جماعت را پيدا كردند و هدف قرار دادند؟ آن سنگ ريزه‌ها چه بود كه اين‌گونه بدن اين جماعت را سوراخ سوراخ مى‌نمود؟

دروغ زهرى و يا بسته شده به زهرى

مناسب است در اين‌جا به نكته‌اى اشاره شود:

ابن ابى الحديد از كتاب «انساب زبير بن بكّار» نقل نموده است كه زبير مى‌گويد:

مرا عبداللّه بن معاذ از معمر، از ابن شهاب، حديث كرد كه اولين مرتبه كه نام عبد المطّلب به ميان آمد به سبب اين بود كه قريش از ترس اصحاب فيل از مكه فرار كردند. عبد المطّلب كه در آن موقع پسر جوانى بود، گفت: به خدا سوگند! از حرم خداوند به جاى ديگرى نمى‌روم كه در آن‌جا عزت بيابم! پس او به تنهايى در خانه نشست و قريش از مكه بيرون رفتند و همچنين عبد المطّلب گفت:

لا هم ان المرء يم *** نع رحله فامنع حلالك

لا يغلبنّ صليبهم *** و محالهم ابداً محالك

عبد المطّلب در حرم بود كه خداوند اصحاب فيل را هلاك نمود. پس قريش برگشتند و عبد المطّلب را به عظمت شناختند.⁽¹⁾

البته نادرستى اين سخن به چند دليل براى متتبّع آگاه پوشيده نيست:

1 - تولد پيغمبر در عام الفيل است و عبد المطّلب پس از آن‌كه پيغمبر هشت ساله شد از دنيا رحلت نمود. بنابر نقل ابن ابى الحديد از زبير بن بكار، عمر عبد المطّلب صد و بيست سال بوده است. بعضى از دانشمندان نيز عمر آن‌جناب را نود و پنج سال دانسته‌اند. پس بنابر گفته زبير، عمر عبد المطّلب در هنگام واقعه فيل، صد و دوازده سال؛

و بنابر گفته ديگرى او هشتاد و هشت سال داشت. آيا چنين پيرمردى، پسرى جوان است؛ (غلامٌ شابٌّ)؟!

2 - قبل از اين واقعه عبد المطّلب سيد قريش بود و چون بر ابرهه وارد شد در چشم پادشاه بسيار بزرگ آمد. وقتى عبد المطّلب شتران خود را مطالبه كرد، پادشاه تعجب نمود و گفت: اين رئيس و زعيمِ قومى است كه براى خراب كردنِ معبد آنان - كعبه - آمده‌ام. اگر از من مى‌خواست تا از خراب كردن كعبه منصرف شوم، البته قبول مى‌كردم . . .

پس چگونه مى‌توان گفت كه عبدالمطّلب قبل از اين واقعه كه در اواخر عمر او رخ داده است گمنام بود؟ چگونه مى‌توان گفت كه اين اولين مرتبه بود كه نام او به ميان آمده است؟ ضمن اين‌كه مترجم ابرهه او را سيد قريش معرفى نموده است. قريش و ساير اعراب مفاخره عبد المطّلب را قبل از اين واقعه مى‌دانستند. او ساقى الحجيج و صاحب رفاده بود. چاه زمزم به وسيله او كشف شده بود. علاوه بر اين‌ها كسى كه داراى ده پسر بزرگ باشد كه يكى از ايشان ابوطالب است، گمنام نمى‌باشد.

3 - مفهوم از اين سخن كه عبد المطّلب نخواست به جاى ديگرى برود و آن‌جا عزّت

بيابد، اين است كه خواست در مكه بماند و عزت بيابد. پس ماندن او را در مكه براى كسب وجاهت و عزت دانسته‌اند، در حالى كه عبد المطّلب نخواست از خانه خدا جدا شود. او چون ساير قريش نبود كه در موقع خطر، خانه و صاحب خانه را فراموش كند. او خواست بماند و وفاى خويش را به صاحب خانه ثابت كند. او خواست بماند و دعا كند تا دشمنان خدا را هلاك شوند. او خدا را شناخته بود و انتظار نزول غضب او را بر دشمنان داشت. او به ابرهه گفت: خانه را خداوندى است كه آن را نگهدارى مى‌كند و از شر تو حفظ مى‌نمايد. پس ماندن عبد المطّلب از روى ايمان به خدا بود و لذا نفيل گفت: «و ذادَ الفيلَ عن بلدٍ حرامٍ⁽¹⁾فيل‌ها را از كعبه كنار زد».

من در دروغ بودن اين سخن ترديدى ندارم. ترديد من در اين است كه آيا زهرى، صاحب اين سخن كه در عصر سلاطين بنى اميه بود، بر حسب دل‌خواه ايشان و براى پايين آوردن مقام عظمت و علو ايمان جناب عبد المطّلب اين دروغ را بافته است يا خير؟

پوشيده نماند كه خود زهرى نيز از دشمنان اميرالمؤمنين علیه‌السلام بود. ابن ابى الحديد همين زهرى را به عنوان يكى از اشخاصى كه از على علیه‌السلام منحرف بودند معرفى مى‌نمايد و مى‌گويد:

جرير بن عبد الحميد از محمد بن شيبه نقل نمود كه در مسجد مدينه بودم و ديدم زهرى و عروة بن زبير با يكديگر مشغول بدگويى به على هستند. اين خبر به على بن الحسين عليهماالسلام رسيد پس به نزد عروه و زهرى آمد و فرمود:

اما تو اى عروه! پدر من نزد خداوند از پدر تو شكايت نمود و خداوند به نفع پدر من و به ضرر پدر تو حكم كرد. تو اى زهرى! اگر در مكه بودم، خانه پدرت را به تو نشان مى‌دادم.⁽²⁾

بنابر اين زهرى از دشمنان نامى اميرالمؤمنين علیه‌السلام بود كه در عصر سلاطين اموى

سعى داشت به نفع ايشان مقام جناب عبد المطّلب را پايين آورد.

زبير بن بكار كه از آل زبير و از دشمنان اميرالمؤمنين و بنى هاشم است اين دروغ را به زهرى نسبت داده است. از همان روايت ابن ابى الحديد دانسته مى‌شود كه ارتباط زهرى با عروة بن زبير بخاطر همان دشمنى با اميرالمؤمنين علیه‌السلام است. آرى! آل زبير چون آل اميّه، همگى، منافق و از دشمنان اميرالمؤمنين بودند.

چرا عبد المطّلب سرپرستى پيغمبر را به ابوطالب واگذار كرد؟

چنان‌كه قبلاً نوشتم عبد المطّلب، جد پيامبر متكفل آن سرور شد. عبداللّه در مدينه وفات نمود، در حالى كه پيغمبر در شكم آمنه بنت وهب بود. علاقه عبد المطّلب به عبداللّه، فرزند جوان خود كه داراى فضايل و اخلاقى حسنه بود و در غربت وفات نموده بود به فرزند او محمّد بن عبداللّه، منتقل گرديد. او درباره پيغمبر امورى را دريافته بود و عظمت سلطنت و نبوت او را پيش‌بينى مى‌نمود، لذا عبد المطّلب درباره اين فرزند به ابو طالب سفارش كرد.

از يك طرف چون ابوطالب با عبداللّه از يك مادر بود به سرپرستى پيغمبر از برادران ديگر خود سزاوارتر بود، به خصوص كه او سيّد بنى هاشم و در آن زمان بزرگ‌ترين فرزند عبد المطّلب بود و از طرفى ديگر، ابوطالب بر دين حق و نظير عبد المطّلب بود.

شيخ كلينى به سند خود از امام جعفر صادق علیه‌السلام روايت نموده است:

«فاطمه بنت اسد، همسر ابوطالب، موقع زاييدن آمنه بنت وهب نزد او بود. يكى از آن دو به ديگرى گفت: آيا مى‌بينى آنچه من مى‌بينم؟ گفت: چه مى‌بينى؟ گفت: نورى ميان مشرق و مغرب ساطع شد. در اين وقت كه با هم سخن مى‌گفتند، ابوطالب رسيد و پرسيد كه از چه تعجب مى‌كنيد؟ فاطمه از نورى كه ديده بود خبر داد. ابوطالب به او بشارت داد كه تو مادر وَصىّ اين مولود هستى».⁽¹⁾

همچنين به نقل شيخ صدوق در «معانى الاخبار» از حضرت صادق علیه‌السلام روايت شده است:

«چون فاطمه، ابوطالب را به ولادت پيغمبر بشارت داد، ابوطالب به او گفت: سى سال صبر كن تا فرزندى را كه مانند او باشد، مگر در جهت نبوت، بزايى. و ميانه ولادت پيغمبر و اميرالمؤمنين سى سال فاصله بود».⁽¹⁾

ابو طالب بر دين حق بود؛ به پيغمبر ايمان داشت و به اين جهت از وى حمايت مى‌نمود. حمايت‌هاى ابوطالب و مجاهدات فرزندش موجب حفظ پيغمبر و رواج دين اسلام گرديد. بدين جهت منافقين در زمان سلطنت خود نسبت به اين پدر و فرزند از هيچ‌گونه دشمنى و بهتانى فروگذار نكردند؛ به طورى كه آثار دشمنى‌هاى منافقين تا امروز در كتاب‌هاى مسلمين موجود است. از دشمن چه انتظارى بايد داشت؟!

مرد يهودى با ديدن پيغمبر غش كرد

شيخ كلينى به سند معتبر از ابو بصير از امام باقر علیه‌السلام روايت نموده است:

«چون پيغمبر اكرم متولد شد، مردى از اهل كتاب نزد جمعى از قريش آمد كه در آن جمع هشام بن مغيره، وليد بن مغيره، عاص بن هشام، ابو وجرة بن ابى عمرو بن اميّه و عتبة بن ربيعه حاضر بودند. آن‌گاه پرسيد: آيا شب گذشته در ميان شما فرزندى متولد شد؟

گفتند: نه.

گفت: در فلسطين فرزندى به نام احمد به دنيا آمد كه علامت و نشانه‌اى در بدن او است. اهل كتاب و يهود به دست او هلاك مى‌شوند. به خدا سوگند، اى جماعت قريش، نصيب شما نشد! پس آن جماعت متفرق شدند و درصدد تحقيق برآمدند و دانستند كه از عبداللّه بن عبد المطّلب فرزندى به دنيا آمده است. پس فرستادند و آن مرد را آوردند و به او گفتند كه آنفرزند در ميان ما متولد شده است.

پرسيد: پيش از آن‌كه به شما آن خبر را دادم يا پس از آن؟

گفتند: پيش از آن‌كه با ما گفت و گو كنى.

گفت: پس بياييد آن فرزند را به من نشان دهيد.

پس به نزد آمنه آمدند و گفتند: فرزند خود را بياور تا ببينيم.

آمنه گفت: به خدا سوگند! اين فرزند چون ديگر فرزندان به دنيا نيامد؛ دو دست خود را بر زمين گذارد و سر خود را بلند نمود و به آسمان نگاه كرد و چنان نورى از او آشكار شد كه من قصرهاى شهر بصرى را از خاك شام ديدم و آوازى شنيدم كه مى‌گفت: سيّد مردان را زائيدى؛ نام او را محمّد بگذار و بگو از شرّ حسود او را به خداوند يكتا مى‌سپارم!

مرد يهودى به پيغمبر و آن خال كه در ميان دو شانه‌اش بود نگاه كرد. سپس با صورت بر زمين افتاد و غش كرد. قريش، مولود را گرفتند و به مادر او آمنه سپردند و به وى تبريك گفتند.

چون آن مرد به هوش آمد، به او گفتند: واى بر تو! تو را چه شد؟

گفت: مقام پيامبرى تا روز قيامت از ميان بنى اسرائيل بيرون رفت. و اين همان كسى است كه هلاك بنى‌اسرائيل به دست او است.

قريش خشنود شدند. او گفت: خوشنود شديد؟ او چنان ضربتى بر شما وارد آوَرَد كه در شرق و غرب از آن گفت و گو شود».⁽¹⁾

اين حديث از حضرت صادق علیه‌السلام نيز نقل شده است و مؤيد همان چيزى است كه مورخين و محدثين نوشته‌اند. همچنين در هنگام ولادت آن سرور، امور خارق العاده زمينى و آسمانى اتفاق افتاد. در حقيقت آن مرد يهودى از روى آثار و علائم، تولد پيغمبر خاتم را فهميده بود.

يهودى دوست داشت كه پيامبر، از فرزندان اسماعيل نباشد، بلكه از فرزندان يعقوب باشد. لذا وقتى از جماعت قريش شنيد كه در ميان ما فرزندى متولد نشده است، خشنود شد و گفت: نصيب شما نشد و چون آن جمال مبارك را زيارت كرد، بى‌هوش گشت:

«اَلَّذيِنَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْنائَهُمْ»⁽¹⁾

«كسانى كه به ايشان كتاب [آسمانى] داده‌ايم، همان گونه كه پسران خود را مى‌شناسند، او [محمّد] را مى‌شناسند».

حسادت اهل كتاب

اهل كتاب پيغمبر را مى‌شناختند؛ چنان‌كه اولاد خود را مى‌شناختند، ولى نمى‌توانستند ببينند كه سلطنت و نبوت از خانواده بنى اسراييل بيرون رفته است:

«أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللّه‌ُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكا عَظِيماً»⁽²⁾

«بلكه به مردم براى آنچه خدا از فضل خويش به آنان عطا كرده است، رشك مى‌ورزند؛ در حقيقت ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان مُلكى بزرگ بخشيديم».

نقل وقايع وقت ولادت از ابان بن عثمان

ابان بن عثمان امورى را كه در زمان ولادت آن سرور در جهان اتفاق افتاد در كتاب خود آورده و شيخ صدوق نيز به سند معتبر خويش از او نقل كرده است. او مى‌گويد:

شياطين به وسيله شهاب ثاقب از آسمان رانده شدند. ستاره‌ها از بس كه در آن شب در حركت بودند قريش ترسيدند از آن‌كه قيامت بپا شده باشد. لذا نزد وليد بن مغيره كه مردى بزرگ و با تجربه بود، رفتند. وليد گفت: اگر آن ستاره‌هايى كه در بيابان و دريا موجب هدايت مردم است از مواضع خود كنده شوند، قيامت نزديك شده، وگرنه امر تازه‌اى در عالم رخ داده است.

شياطين نزد ابليس جمع شدند و گفتند كه به وسيله شهاب‌ها از آسمان رانده شديم.

گفت: تحقيق كنيد و ببينيد امر تازه‌اى رخ داده است يا نه؟

شياطين برگشتند و گفتند: نتوانستيم كشف كنيم.

ابليس از جا حركت كرد و خود را به مكه رسانيد و ديد كه ملائكه در آن‌جا جمع شده‌اند. چون خواست وارد شود، جبرئيل او را راند و به او بَد گفت. از جبرئيل پرسيد:

چه خبر است؟

گفت: بهترين پيغمبران به دنيا آمد.

ابليس گفت: آيا براى من در او بهره‌اى هست؟

جبرئيل گفت: نه.

پرسيد: آيا مرا در امّت وى نصيبى هست؟

گفت: بلى.

ابليس گفت: راضى شدم.⁽¹⁾

به راستى دشمنى ابليس با بشر و اصرار او در گمراه نمودن ايشان و طمع او در پيغمبران و به خصوص سيد المرسلين عجيب است! و عجيب‌تر آن‌كه بشر با اين‌كه او را شناخته و دشمنى او را دانسته است به دنبال او مى‌رود و به سخنان او گوش مى‌دهد و معصيت خداوند متعال را مى‌كند:

«أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّالِمِينَ بَدَلاً»⁽²⁾

«آيا او و نسلش را به جاى من دوستان خود مى‌گيريد، و حال آن‌كه آنها دشمن شمايند؟ و چه بد جانشينانى براى ستمگرانند!»

كسى كه از دوست مهربان و داناى خود روى گردان شود و طرف دشمن را بگيرد و از او متابعت نمايد، ببينيد كه چه اندازه به خود ظلم نموده است؟!

چرا شيعه كتاب ابان بن عثمان را محافظت نكرد؟

ابان بن عثمان از بزرگان اصحاب حضرت صادق علیه‌السلام است. او تاريخ پيغمبر را از آغاز و همچنين غزوات و قضاياى اهل ردّه را پس از وفات آن حضرت نوشته است و من بسيار متأسفم از آن‌كه شيعه، عين كتاب را حفظ نكرد و به طبقه بعد دست به دست نرساند و تنها به آنچه محدثين در كتاب‌ها نقل نموده‌اند اكتفا كرد.

ابان، معاصر همان محمد بن اسحاقِ صاحب مغازى است كه اهل سنّت به كتاب سيره او اهتمام زيادى نشان دادند و آن كتاب، ريشه تمام سيره‌هاى نبويّه آنان است. كتاب ابان بسيار معتبر است و تماماً از اصحاب امام باقر و امام صادق عليهماالسلامروايت مى‌كند، ولى متأسفانه امروزه آن كتاب در دست نيست؛ تنها شيخ كلينى و شيخ صدوق از آن كتاب روايتى را نقل نموده‌اند و صاحب اعلام الورى - شيخ طبرسى - نيز زياد از آن كتاب نقل كرده است و با آن‌كه ائمه علیهم‌السلام به نوشتن احاديث و حفظ آن كتب دستور فرمودند، شيعيان بسيار كوتاهى نمودند.

من به صرف اين‌كه در آن زمان، دولت وقت با شيعه مخالف و با ديگران موافق بود و يا شيعه دولتى نداشت، قانع نمى‌شوم و نمى‌توانم آنان را تبرئه كنم. امروز نيز اهتمامى به امر تأليف نيست و كتاب‌هاى تفسير، تاريخ و احاديث احتياج بسيار شديدى به اصلاح دارند و بايد جمعى از علما و فقها و متدينين بنشينند و در كتاب‌ها تجديد نظر نمايند و آنها را تنقيح و تهذيب نموده، در دسترس مسلمين قرار دهند. به‌هرحال اين موضوع داراى بحث مفصلى است... از خداوند متعال توفيق اصلاح را خواستارم!

اولين مسافرت پيغمبر به شام

ابوطالب، يتيم برادر و سپرده پدر را عزيزتر از اولاد خود مى‌دانست. او در يكى از سفرهاى تجارى خود به شام، پيغمبر را نيز همراه برد. اتفاقاً قضاياى علماى يهود و نصارى كه در اين سفر پيش آمد در كتب تاريخ ثبت است و من آنچه را كه شيخ صدوق به سند معتبر خود از ابان بن عثمان احمر، صاحب كتاب تاريخ پيغمبر، نقل نموده است،

مى‌آورم. او مى‌گويد:

«ابوطالب با كاروان قريش براى تجارت عازم سفر شام بود. هنگام حركت، پيغمبر كه به حد بلوغ رسيده بود، آمد و زمام شتر را گرفت و گفت: اى عمّ! مرا نزد چه كسى مى‌گذارى؛ نه پدر دارم و نه مادر؟ ابوطالب متأثر شد و او را با خود برد.

كاروان مى‌رفت در حالى كه در موقع حركت، ابر بر سر آن سرور سايه مى‌انداخت تا اين‌كه به صومعه بحيراى راهب رسيدند. راهب كه ملتفت آن قطعه از ابر شده بود براى قريش غذايى تهيه نمود و آنان را به منزل خود دعوت كرد. قريش رفتند و پيغمبر را با خود نبردند. بُحيرا چون ديد آن قطعه ابر در همان محل ايستاده و حركت نمى‌كند پرسيد:

آيا از شما كسى مانده كه نزد من نيامده است؟ گفتند: همگى آمدند، مگر جوان كم سالى كه نزد اموال مسافرين مانده است. بحيرا خواهش نمود تا او را هم بياورند و هيچ‌كس آن‌جا نماند. وقتى پيغمبر آمد، ابر نيز حركت كرد. بحيرا پرسيد: اين جوان كيست؟ گفتند:

پسر ابوطالب است. بحيرا از ابوطالب پرسيد: فرزند تو است؟ گفت: پسر برادر من است. پرسيد: پدر او چه شد؟ گفت: او در شكم مادر بود كه پدرش فوت نمود. بحيرا گفت: او را به مكه برگردان. زيرا اگر يهود بدانند آنچه را كه من مى‌دانم، درصدد قتل او برمى‌آيند.

چون براى او مقام بلندى است. او پيغمبر همين امّت و پيغمبر شمشير است».⁽¹⁾

اگر كسى در روايات مربوط به شهادت علماى اهل كتاب، درباره پيامبر تأمل نمايد، مى‌فهمد كه او را همان پيغمبرى مى‌دانستند كه نام و نشانش در كتاب‌هايشان نوشته شده بود.

«اَلَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الاْءنْجِيلِ»⁽²⁾

«كه نام او را نزد خود در تورات و انجيل نوشته مى‌يابند».

آرى! به راستى او را مى‌شناختند، ولى با حق مى‌جنگيدند و اگر مى‌توانستند در همان زمان كودكى او را نابود مى‌نمودند.

قصه بحيراى راهب با پيغمبر اكرم در اين سفر در كتاب‌هاى تاريخى مسلمانان با

اندكى اختلاف نقل شده است. شيخ طبرسى در اعلام الورى نيز از همان تاريخ محمد بن اسحاق با تفصيل بيشترى اين داستان را نقل نموده است.⁽¹⁾

بحيرا، اعلم علماى نصارى، قبل از اين، با كاروان قريش كه از آن‌جا عبور مى‌كرد، سخن نمى‌گفت، ولى اين بار چون ديد ابرى با اين قافله حركت مى‌كند كه هنگام توقف قافله مى‌ايستد، طعامى تهيه كرد . . . تا آن‌جا كه مى‌گويد: وقتى پيغمبر آمد، بحيرا در او بسيار نگريست و پس از آن‌كه جماعت غذا خوردند و متفرق شدند، بحيرا خواست از پيغمبر پرسش‌هايى نمايد. چون سوگند قريش به دو بت لات و عزّى بود، بحيرا نيز پيغمبر را به لات و عزى قسم داد. پيغمبر فرمود: به خدا سوگند، اين دو را بيش از همه چيز دشمن مى‌دارم! پس بحيرا پيغمبر را به خداوند قسم داد كه جواب پرسش‌هاى مرا بده. پيغمبر فرمود: از آنچه مى‌خواهى بپرس! بحيرا از حالات پيغمبر و از خواب و بيداريش پرسيد و جواب را مطابق آنچه در كتب خود ديده بود، شنيد و مُهر نبوت را كه بر پشت پيغمبر بود، نگاه كرد. آن‌گاه به ابوطالب گفت: پسر برادر را به شهر خود برگردان.

زيرا يهوديان دشمن او هستند و اگر او را ببينند و بشناسند در مقام عداوت از هيچ امرى كوتاهى نخواهند كرد.

ابو طالب پس از فارغ شدن از تجارت به مكه مراجعت نمود. حتّى جمعى از اهل كتاب پيغمبر را شناختند و در مقام اذيت برآمدند، ولى بحيرا آنان را برگرداند و گفت: در مقابل امر الهى كارى نمى‌توانيد انجام دهيد. همچنين بنابر نقل محمد بن اسحاق، ابوطالب اين اشعار را در اين موضوع سروده است:

ان ابن آمنة النّبىّ محمدا *** عندى بمثل منازل الاولاد

لمّا تعلّق بالزمام رحمته *** و العيس قد قلّصن بالازواد

فارفضّ من عينى دمع ذارف *** مثل الجمان مفرّق الافراد

راعيت فيه قرابة موصولة *** و حفظت فيه وصية الاجداد

و امرته بالسّير بين عمومة *** بيض الوجوه مصالت الانجاد

ساروا لابعد طيّة معلومة *** و لقد تباعد طيّة المرتاد

حتّى اذا ما القوم بصرى عاينوا *** لاقوا على شرف من المرصاد

حبرا فاخبرهم حديثا صادقا *** عنه و ردّ معاشر الحسّاد

قوما يهودا قد رأوا ما قد رأى *** ظلّ الغمام و عزّ ذي الاكباد

ساروا لقتل محمد فنهاهم *** عنه و اجهد احسن الاجهاد⁽¹⁾ابوطالب در اين اشعار به قصه سايه افكندن ابر و دشمنى يهود و مهيا شدن آنان براى قتل پيغمبر و دفاع همان راهب اشاره نموده و نبوت پيغمبر را تصديق كرده و او را به منزله اولاد خود دانسته است و مى‌گويد كه ملاحظه خويشاوندى نزديك و سفارش اجداد را نمودم.

از اين شعر فهميده مى‌شود كه نه فقط عبد المطّلب، بلكه اجداد پيغمبر نيز هر كدام به نوبه خود بشارت به آمدن پيغمبر مى‌دادند و سفارش او را مى‌نمودند. عجيب است كه با اين همه اعترافات و فداكارى‌هاى ابوطالب، دشمنان او و دشمنان فرزند او، اميرالمؤمنين علیه‌السلام، مى‌گويند كه ابوطالب تا آخر عمر مشرك بوده و با شرك وفات نموده است.

از روايت شيخ حميرى در «قرب الاسناد»⁽²⁾دانسته مى‌شود كه در آن سفر كه پيغمبر با اموال خديجه تجارت مى‌نمود، بحيرا همين عمل را تكرار كرد؛ از مهمان نمودن كاروانيان و اطعام به آنها، آمدن پيغمبر در آخر قوم، حركت ابر با او، خبر دادن بحيرا به قريش درباره مقام پيغمبر و آن‌كه به زودى مبعوث به رسالت مى‌شود. قريش هم پس از اين واقعه از پيغمبر مى‌ترسيدند و از او تجليل و احترام مى‌نمودند. هنگامى كه قريش به مكه برگشتند، مردم را خبر كردند و به همين سبب خديجه، سيده زنان قريش، كه حاضر نبود به تزويج احدى از بزرگان قريش در آيد با آن‌كه او را بسيار خواستگارى كرده بودند، خود، داوطلب پيغمبر شد و به سبب خبرِ بحيرا، خود را همسر آن سرور نمود.

بعيد نيست كه بحيرا در هر دو نوبت چنين عملى نموده باشد و خبرهايى داده باشد.

دروغى آشكار براى پايين آوردن مقام ابوطالب

طبرى در تاريخ خود از هشام كلبى نقل نموده است كه وقتى ابوطالب پيامبر را با خود به شام مى‌بُرد، ايشان نُه سال داشت. آن‌گاه به سند ديگرى از ابو موسى كيفيّت مسافرت ابوطالب را به شام و داستان تهيه غذا توسط آن راهب را، تا به چراگاه بردن شتران توسط پيغمبر و سؤال راهب و پاسخ قريش به او و اصرار راهب به برگرداندن پيغمبر به مكه، همگى را نقل مى‌كند و اضافه مى‌نمايد كه بالاخره ابوطالب پيامبر را برگردانيد و ابوبكر، بلال را با پيغمبر فرستاد و راهب نيز به عنوان زاد و توشه سفر، نان كعك و روغن زيت همراه ايشان نمود.⁽¹⁾

اين حكايت مجعول را طبرى نقل نموده است كه علائم وضع و جعل در آن آشكار است. زيرا:

1 - چگونه مى‌توان باور كرد - با اين‌كه ابوطالب، پيامبر را بيش از فرزندان خود دوست داشت و با آن همه توصيه راهب كه دشمنى دشمنان را گوشزد كرد - او پيامبر را از خود جدا ساخته و هيچ‌يك از اعمام و عمو زادگان را با او روانه نكرده باشد؟! و حال آن‌كه سن و سال پيامبر كم بود به نقل كلبى، نُه سال داشت و به نقل ديگرى اوائل بلوغ آن حضرت بود.

2 - به موجب نقل محمد بن اسحاق، صاحب مغازى، جناب ابوطالب پيغمبر را از خود جدا ننمود و همراه خود به شام برد و پس از فراغ از تجارت به سرعت به سوى مكّه مراجعت نمود.

3 - سن ابوبكر حدود دو سال كمتر از سن پيغمبر اكرم بود. پس اگر پيغمبر، صغير بود و با ولىّ خود، ابو طالب، همراه بود، جناب ابوبكر در اين موقع كجا و چه كاره بود و چه ارزشى داشت كه بلال، غلام خود را با پيغمبر همراه نمايد؟!

4 - در طبقات ابن سعد آمده است كه مشركان بلال را بخاطر اسلام آوردنش عذاب

مى‌كردند كه ابوبكر او را به هفت اوقيه خريد و آزاد نمود.⁽¹⁾همچنين نقل نموده است كه به پنج اوقيه او را خريد.⁽²⁾به هر حال، اصلاً در موقع مسافرت پيغمبر به شام، ابوبكر مالك بلال نبود، چه رسد به اين كه بخواهد او را با پيغمبر همراه نمايد!⁽³⁾

5 - جناب ابو موسى در موقع مسافرت پيغمبر به شام، حتى مسافرت مرتبه دوم، به دنيا نيامده بود. چون صاحب اسد الغابه مى‌گويد: ابو موسى در كوفه يا به قولى در مكه

در سال چهل و دو و بنابر قول ديگرى در سال چهل و چهار از هجرت، در حالى كه شصت و سه سال داشت مُرد. آن‌گاه اقوال ديگرى را نقل مى‌كند كه فوت او را در سال چهل و نه، پنجاه، پنجاه و دو، يا پنجاه و سه از هجرت مى‌دانند.⁽⁴⁾

من فرض مى‌كنم كه جناب ابو موسى در همان سال چهل و دو فوت كرده باشد و شصت و سه سال هم عمرش باشد. پس بنابر اين در موقع بعثت پيغمبر اكرم در حدود هشت، نه يا ده ساله بوده است. حال، او چگونه كودكى پيغمبر را درك نموده است؟! كسى كه اهل يمن بود، چگونه اين خبر را مى‌دهد و بر فرض هم كه از كسى شنيده باشد، چرا آن واسطه را معرفى نمى‌نمايد و يا نمى‌گويد كه از كسى شنيده‌ام و چرا او مثل كسى كه خود، شاهد و ناظر واقعه بوده، خبر داده است؟!

6 - ابن اثير در اسد الغابه از محمد بن سعد، صاحب طبقات، نقل نموده است كه بلال در سال بيست هجرى در دمشق وفات نمود و شصت و چند سال داشت.⁽⁵⁾بنابر اين سن او در حدود ده سال كمتر از پيغمبر بود و چون سفر پيغمبر به شام، قبل از بلوغ، يادر اوايل بلوغ، يا در سنّ نُه سالگى - بنابر نقل‌هاى مختلف - بوده است، پس اگر بلال در هنگام سفر پيغمبر به دنيا آمده بود، بيش از چهار يا پنج سال نداشت، پس نمى‌توانستند او را با پيغمبر همراه سازند.

چون دروغ بودن اين حكايت از جهات متعدد آشكار گرديد، بايد دانسته شود كه براى چه اين دروغ‌ها را جعل كرده و بى‌آن‌كه متعرض دروغ بودن حكايت‌ها شوند آنها را نقل كرده‌اند؟!

بديهى است كه اين خبر و نظاير آن در زمان سلطنت منافقين و به ميل و خواهش آنان به وسيله راويان بى‌دينِ طالب جاه و مقام و مال، مثل همين ابو موسى اشعرى به دو جهت ساخته شد:

جهت اول: دشمنى با بنى هاشم و ابوطالب. زيرا بنابر اين نقل، ابوطالب به پيغمبر اكرم بى‌اعتنا بود و به وظيفه سرپرستى خود درست عمل نمى‌كرد، و گرنه براى چه مثل آن طفل صغير را بى‌سرپرست و تنها در آن بيابان رها مى‌كند يا بر مى‌گرداند تا ابوبكر مجبور شود غلام خويش را با او روانه كند و براى آن‌كه تلف نشود آن راهب نيز زاد و توشه‌اى را همراه او كند؟!

پوشيده نماند كه ابو موسى از دشمنان اميرالمؤمنين علیه‌السلام است. او كسى است كه على علیه‌السلام را خلع نمود و آرزو مى‌كرد كه عبداللّه بن عمر بن خطاب خليفه مسلمين گردد. پسر همين ابوموسى به نام ابوبرده دست قاتل عمار بن ياسر را بوسيد و به او برادر خطاب نمود! با آن‌كه مسلّم است پيغمبر درباره عمار فرمود: گروهى ظالم تو را مى‌كشند.

جهت دوم: دوستى با جناب ابو بكر. منافقان و دشمنان اهل بيت هميشه مناقبى براى خود و گروه خود جعل مى‌كردند. هواخواهان معاويه نيز با توجه به دروغ بودن اين‌گونه احاديث آنها را ثبت مى‌كردند؛ من ابو جعفر طبرى را از طرفداران منافقين مى‌شناسم و كتاب او نيز بهترين شاهد و گواه اين مدعا است.

عجب در اين است كه محبّت منافقان از قلوب متظاهرين به اسلام بيرون نمى‌رفت هرچند سلطنت به بنى‌عباس رسيده بود. لذا در زمان سلطنت بنى‌عباس باز هم آثار منافقين در كتاب‌ها ثبت مى‌شد و از معاويه حمايت‌ها مى‌شد. راستى كه «وَ اُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ؛ و بر اثر كفرشان [مهر] گوساله در دلشان سرشته شده»؛ از ترحم به معاويه و از اظهار علاقه به او دست برنمى‌داشتند!

عجيب‌تر آن‌كه اهالى عراق هم - كه با اميرالمؤمنين علیه‌السلام بودند و در صفين با معاويه جنگ‌ها كرده و كشته‌ها داده بودند و با توجه به فاصله دور و دراز و محروميت‌ها و محنت‌هايى كه در زمان سلطنت بنى اميه داشتند - مبتلا به اين عشق و علاقه بودند!

مناسب است براى تأييد گفتار خود به قصه‌اى تاريخى اشاره نمايم تا فهميده شود كه چگونه تبليغات معاويه در ميان اهل عراق مؤثر گشت؛ به طورى كه تا سال‌هاى دور و دراز محبت معاويه از دل‌هايشان بيرون نمى‌رفت.

اشاره‌اى مختصر به قصه صاحب زنج

در سال دويست و پنجاه و پنج هجرى، مردى به نام «على بن محمّد» معروف به «صاحب زنج» در بصره طغيان نمود. او كه هويتش نامشخص بود غلام‌هاى سياه را به طرف خود كشاند و بندگانى كه از آقايان خود خسته و نالان بودند، لشكريان او را تشكيل مى‌دادند. صاحب زنج به وسيله اين غلامان بر بصره و خوزستان دست يافت و مردم را مورد شكنجه و آزار شديد قرار داد. اربابان، آواره يا كشته شدند؛ شهرها خراب شد و نفوذ صاحب زنج فوق العاده گرديد؛ غلامان از آقايان فرار مى‌كردند و به او ملحق مى‌شدند و او از كشتن كوچك و بزرگ مضايقه نداشت كه در مجموع فجايع بسيارى از او در تاريخ ثبت است.

مسعودى در «مروج الذهب» مى‌گويد: صاحب زنج در مدت چهارده سال و چهار ماه، زن و مرد و كوچك و بزرگ را مى‌كشت و مى‌سوزانيد و شهرها را خراب مى‌كرد. حتى يك بار در بصره سيصد هزار نفر را كشت تا آن‌جا كه نجات يافتگان، در چاه‌ها و خانه‌ها مخفى شدند. اين گروه شب‌ها بيرون مى‌آمدند و سگ، موش يا گربه را صيد مى‌كردند تا آن‌كه اين جانوران تمام و ناياب شد. پس منتظر مردن يكديگر بودند و هر كدام كه مى‌مرد، او را مى‌خوردند. همچنين نقل مى‌كند كه در لشكر او، زنان را مى‌فروختند و فرياد مى‌كردند كه اين زن از اولاد حسن يا حسين يا عباس يا از اولاد ديگر بنى هاشم و يا قريش يا ساير طوايف عرب است و نَسَب زنان را نيز بيان مى‌كردند. آنگاه

آنها را به دو يا سه درهم مى‌فروختند. بدين ترتيب هر يك از غلامان سياهى كه در سپاه او بودند، ده، بيست يا سى زن از اين‌گونه زنان داشتند كه آنها را به عنوان كنيزى نگاه مى‌داشتند تا خدمت خود و زنان سياه‌شان را بنمايند.⁽¹⁾

روزى يكى از آن زنان كه از دختران امام حسن علیه‌السلام بود به صاحب زنج استغاثه نمود كه من را از اين سياه نجات بده و آزاد نما! گفت: او آقاى تو و اختياردار تو است.

ترحم اهل بغداد بر معاويه

اين مختصرى از احوالات صاحب زنج و ظلم‌هاى او و سپاه سياه او بود. سرانجام «معتضد باللّهِ» عباسى با پدر خود، «ابو محمد، موفق باللّه» در زمان سلطنت عموى خود «المعتمد باللّه» شخصا به جنگ صاحب زنج رفت و از سال دويست و شصت و هفت تا سال دويست و هفتاد با او در جنگ بودكه بالاخره در سال دويست و هفتاد بر او غالب آمد.

وقتى معتضد سر بريده صاحب زنج را با خود وارد بغداد نمود، سپاهى بسيار با او بود. هنگامى كه از بازار مى‌گذشت چون به «باب الطاق» رسيد، جمعى از ميان يكى از خانه‌ها فرياد كردند كه خداوند معاويه را رحمت كند و به تدريج فرياد عموم مردم به اين دعا بلند شد و رنگ صورت معتضد تغيير يافت.

صاعد بن مخلد گويد كه معتضد به من گفت: نمى‌شنوى چه مى‌گويند؟ به چه مناسبت اين مردم در اين موقع به ياد معاويه افتاده‌اند؟! به خدا سوگند! پدرم در اين

جنگ مشرف به مرگ بود و من در خطر بودم و چه سختى‌ها و گرفتارى‌ها كه در ايام طولانى جنگ متحمل شديم تا آن‌كه بر دشمن غالب گشتيم و اين سگ‌ها را از چنگ آنان نجات داديم و زنان و اولادشان را حفظ كرديم. حال به جاى آن‌كه بر عباس و عبداللّه و اولاد او رحمت فرستند و به جاى آن‌كه بر على بن ابى‌طالب، حمزه، جعفر، حسن و حسين ترحم نمايند بر معاويه ترحم مى‌كنند؟ به خدا سوگند! اين جماعت را چنان ادب

و تنبيه نمايم كه ديگر به سراغ اين‌گونه كارها نروند. آن‌گاه امر كرد تا دسته‌اى بيايند و با نفت آن منطقه را آتش بزنند.

صاعد بن مخلد گويد: گفتم كه أيّها الامير! خداوند عمر تو را طولانى كند! امروز از شريف‌ترين ايام اسلامى است. پس به نادانى اين جماعت نگاه مكن و با ايشان مدارا كن. پس به هر صورت كه بود او را از اين عمل منصرف نمودم و معتضد به حركت و سير خود ادامه داد.

با آن‌كه ابو جعفر طبرى حكايت صاحب زنج را مفصلاً نقل نموده است⁽¹⁾امّا اين قصه را كه در بغداد واقع شد بيان نكرده است و ابن ابى الحديد نيز مى‌گويد كه اين حكايت را افرادى غير از ابوجعفر نقل نموده‌اند. ابوسعيد آبى نيز در «نثر الدرر» آن را از صاعد بن مخلد روايت كرده است.⁽²⁾

من مى‌پرسم كه چرا ابو جعفر طبرى اين حكايت را نقل نكرد، ولى حكايت ابوموسى اشعرى و برگشت پيغمبر در سن كودكى و همراهى بلال را نقل نموده است؟ آيا اين فقيه عامّه و مورخ شهير اسلامى نيز از كسانى است كه محبت منافقين در قلب او جاى گرفته و آنچه به نفع ايشان باشد، هرچند دروغ، مى‌نويسد و آنچه به ضرر منافقين باشد، هرچند بدانند كه صحيح است تا بتوانند نقل نمى‌نمايد؟! يا آن‌كه سبب ديگرى داشت كه بر من مخفى مانده است؟!

پوشيده نماند كه معتضد باللّه - خليفه عباسى - بالاخره در سال دويست و هشتاد و چهار، لعن معاويه و بنى اميه و ذكر مثالب ايشان را مفصلاً نوشت. اطرافيانش خواستند او را از اجراى اين كار منصرف نمايند و او را از مخالفت و شورش عامه بترسانند، ولى معتضد گفت كه آنان را با شمشير مى‌كشم. سرانجام او را با اين دليل كه اولاد على علیه‌السلام از اين لعن‌نامه استفاده خواهند كرد و سلطنت بنى‌عباس به خطر خواهد افتاد، منصرف نمودند.

حلف الفضول

زمانى كه اعراب در ضلالت و گمراهى فرو رفته بودند افراد شريف و صاحب صفات كامله‌اى در قريش يافت مى‌شد كه بخشى از احترام قريش به جهت روحانيت همين گروه بود. براى مثال، وقتى پدر زيد بن حارثه براى پس گرفتن فرزندش نزد پيغمبر اكرم آمد گفت: شما همسايگان خدا اسير را آزاد و گرسنه را سير مى‌كنيد.

ولى قريش به تدريج اين صفات را از دست دادند و درست مانند سباع و درندگان شدند، در نتيجه آنان‌كه بايد بيش از طوايف ديگر عرب به خانه كعبه احترام مى‌گذاردند

و به مأمن و پناهگاه بودنِ مكّه معظّمه اهميت مى‌دادند، خود موجب سلب آزادى حجاج و معتمرين⁽¹⁾مى‌گرديدند.

يكى از افراد طايفه زبيد، مال التجاره‌اى وارد مكه نمود. «عاص بن وائل سهمى»، پدر عمرو بن عاص، اموال را خريد، ولى پول آنها را به زبيدى نداد. او هرچه شكايت ظالم را به طوايف قريش از جمله عبد الدار، مخزوم، جمح، سهم و عدى نمود، نه تنها كمكى به او ندادند، بلكه با او به تندى رفتار كردند. زبيدى موقع طلوع خورشيد در حالى

كه قريش نزد كعبه نشسته بودند، بالاى كوه ابوقبيس رفت. آن‌گاه به آواز بلند اين اشعار را خواند:

يا آل فهر لمظلوم بضاعته *** ببطن مكة نائى الدار و القفر

و محرم اشعث لم يقض عمرته *** يا للرجال و بين الحجر و الحجر

ان الحرام لمن تمت مكارمه *** و لا حرام لثوب الفاجر الغدر⁽²⁾او مى‌گويد: اى آل فهر كه نشسته‌ايد! به كمك مظلومى كه از راه دور و دراز براى اداى عمره آمده است، بشتابيد! احترام، مخصوص كسى است كه مكارم اخلاق داشته باشد. لباس فاجر جنايتكار احترام ندارد.

وقتى زبير بن عبد المطّلب اشعار زبيدى را شنيد، داغ شد و سوگند ياد نمود كه با

طوايفى از قريش براى جلوگيرى از ظلم ظالم و حمايت از افراد غريب، هم‌عهد شود و اين اشعار را گفت:

حلفت لنعقدن حلفا عليهم *** و ان كنا جميعا اهل دار

نسميه الفضول اذا عقدنا *** يعزّ به الغريب لدى الجوار

و يعلم من يحول البيت انا *** اباة الضيم نهجر كل عار

اين پيمان به وسيله زبير ميان بنى هاشم، بنى‌مطّلب، بنى اسد بن عبد العزى، بنى زهره و بنى تيم بن مرّه بسته شد كه در نتيجه آن از ظلم عاص بن وائل جلوگيرى گرديد. اين پيمان به همت زبير و بنى هاشم در ميان جمعى از قريش كه در خانه عبداللّه بن جدعان تيمى بودند بسته شد و پيغمبر از شركت كنندگان در اين پيمان بود.

جلوگيرى از تعدى اشراف قريش و شركت پيغمبر در حلف الفضول

مسعودى در كتاب «التّنبيه و الاشراف» پس از بيان اين حكايت مى‌گويد:

«پيغمبر پس از هجرت به مدينه فرمود: در منزل عبداللّه بن جدعان در آن پيمان شركت داشتم. اگر امروز مرا به مثل آن بخوانند، اجابت مى‌كنم و اسلام آن پيمان را محكم‌تر نمود».⁽¹⁾

اين حكايت را ابن ابى الحديد مفصلاً از ابو عثمان نقل نموده است.

به هر صورت، افتخار اين پيمان از آنِ زبير و بنى هاشم است كه در اين امر پيش قدم شدند و به همّت اين جوانمرد، رجالِ ديگرى از قريش در اين پيمان شركت نمودند و چنان‌كه خود او گفت، زير بار ظلم نرفتند و هر ننگ و عارى را كنار گذاردند.

اين گروه از مردمان، شاخه و ريشه پيغمبر بوده‌اند، نه افرادى از قبيل عاص بن وائل - بدخواه و دشمنِ پيغمبر - كه اموال آن مرد را گرفته و بهايش را نمى‌داد. او و بنى‌اميه و قسمتى از افراد قريش، اگرچه از قريش بودند، امّا ننگ بشر بودند.⁽²⁾

فايده: شرح بيت آخر از شعر زبيدى، از حديث معتبرى كه شيخ كلينى روايت نموده است، فهميده مى‌شود: «ابوبكر حضرمى از امام صادق علیه‌السلام نقل نموده است كه عرب در زمان جاهليت دو دسته بودند: «حل» و «حمس». قريش حمس بود و ساير عرب، حل بودند. هر كس از جماعت حل كه با يكى از قريش دوستى و آشنايى داشت، لباس او را مى‌گرفت و در موقع طواف آن را مى‌پوشيد. ولى اگر دوستى نداشت نمى‌گذاشتند با لباس‌هاى خود طواف كند، بلكه بايد در وقت طواف برهنه مى‌شد. چون اين لباس‌ها را لباس گناه مى‌دانستند».⁽¹⁾

از همين رسم و قانونِ عرب فهميده مى‌شود كه قريش در ابتدا، چه اندازه مردمان مهذّب و پاكدامنى بوده‌اند و عموم عرب تا چه اندازه به ديده احترام به ايشان نگاه مى‌كردند. آنها چون مردمانى گناهكار بودند، لباس خود را ناپاك مى‌دانستند و لباس قريش را چون افرادى مهذّب و داراى اخلاق پسنديده بودند، پاك مى‌دانستند. از اين جهت در هنگام طواف آن را به عاريه مى‌گرفتند.

آرى! از چنان مردمان پاك و پاكيزه‌اى چنين اشرار و ناپاكانى بوجود آمدند كه موجب سلب آسايش و آزادى مردم گرديده و به اموال، ناموس و جان مردم خيانت مى‌نمودند تا اين‌كه به وسيله زبير، هم‌سوگندانى جمع شدند و از تعدّى و ظلم اين اشرار جلوگيرى نمودند. راست گفت آن مظلوم زبيدى كه لباس اين جنايتكاران چه ارزش و احترامى دارد كه با آن طواف نمايند؟!

به تدريج طواف نمودن با بدنى برهنه در ميان عرب امر مرسومى شد تا آن‌كه پيغمبر به وسيله اميرالمؤمنين علیه‌السلام در موقع حج اعلام فرمود: پس از امسال هيچ فرد مشركى حج نكند و كسى عريان طواف ننمايد.

همچنين نقل شده است: «مرد ديگرى از طايفه «خثعم» براى اداى حج يا عمره به مكه آمد، در حالى كه دختر زيباى خود را به همراه داشت. نبيه بن حجاج، يكى از اشراف قريش، آن دختر را به زور گرفت و به منزل خود برد. كسى به آن مرد گفت: از

مردمانى كه در حلف الفضول شركت نموده‌اند، كمك بخواه! او به نزد كعبه ايستاد و فرياد كرد: يا حلف الفضول! مردمانى شتابان با شمشيرهاى كشيده از اطراف به سوى او آمدند. وقتى آن مرد حكايت خود را بيان نمود، همراه او به طرف خانه نبيه بن حجاج رفتند و از او خواستند كه دختر را به پدرش ردّ نمايد. نبيه گفت: يك امشب را به من مهلت بدهيد! قبول نكردند و دختر را گرفتند و به پدر تسليم نمودند».⁽¹⁾

ابن ابى الحديد اشعارى از نبيه بن حجاج راجع به اين موضوع نقل مى‌كند كه از جمله اين ابيات، دو بيت زير است:

لولا الفضول و انه *** لا أَمْنَ و عروائها

لدنوت من ابياتها *** و لطفت حول خبائها

بنابر اين به واسطه اين پيمان از ظلمهاى زيادى كه اشراف قريش مى‌نمودند، جلوگيرى به عمل آمد.⁽²⁾

مخالفت بنى اميه با پيمان حلف الفضول

من از نادانى قريش در تعجب هستم! آنان‌كه اين‌گونه آزادى و امنيت مردم را سلب مى‌نمودند، چه انتظارى از آنها داشتند و چگونه مى‌خواستند كه مردم احترام خانه خدا را به جا آورند؟! بنى اميّه در اين پيمان شركت نكردند و با بنى‌هاشم كه مؤسس و پيش‌قدم بودند از در موافقت وارد نشدند. شما از همين امر، ناپاكى شجره خبيثه بنى اميه

را بدانيد.

عتبة بن ربيعه بزرگ بنى اميه و پدر هند كه در جنگ بدر كشته شد مى‌گفت: «اگر كسى با قوم خود مخالفت مى‌نمود، هرآينه من از ميان طايفه عبد شمس بيرون مى‌رفتم و در حلف الفضول شركت مى‌نمودم. چون اين پيمان مقامى بسيار بلند و شأنى عالى دارد».⁽³⁾

همين جمله نه تنها دلالت بر نادانى عتبه مى‌كند، بلكه اشكالى هم به او هست كه با وجود آگاهى به حُسن اين پيمان و قُبح اعمال بنى‌اميه و طوايف ديگر قريش از آنان جدا نشد و همچنان با ايشان همكارى كرد. از اين باب گناه عتبه به مراتب بيش‌تر از كسانى است كه به اين اندازه توجّه و التفات نداشته‌اند زيرا دليل ندارد مرد عاقل به خاطر فاميل خود از قانون عقل و عقلا جدا شود و خود را با نادانان شريك كند.

اين عتبه همان كسى است كه روز بدر مردم را از جنگ با پيغمبر بازداشت و بر برگرداندن قريش اصرار زياد نمود و گفت: اگر محمد دروغگو است، گرگ‌هاى عرب او را كفايت مى‌كنند؛ و اگر پادشاه است، نتيجه سلطنت او به شما خواهد رسيد. پس اگر او واقعاً پيغمبر است، سعادت شما بيش از ساير مردم خواهد بود. نصيحت مرا بشنويد و جنگ نكنيد! امّا وقتى ابو جهل به او گفت كه تو ترسيده‌اى، چنان داغ شد كه خودش آتش جنگ را برافروخت؛ اين هم نادانى ديگر او است.

مسعودى مى‌گويد: «تولد پيغمبر پنجاه روز پس از واقعه اصحاب فيل اتفاق افتاد. او روز تولد پيامبر را هشتم ربيع الاوّل مى‌داند و مى‌گويد: عبداللّه، پدر پيغمبر، غايب بود. او فوت نموده بود هنگامى كه پيغمبر در شكم مادر خويش بود. همچنين مى‌گويد: بعضى مى‌گويند كه عبداللّه يك ماه پس از ولادت پيغمبر و بعضى ديگر نيز مى‌گويند كه او در سال دوّم ولادت از دنيا رفت. مسعودى مى‌افزايد: مادر آن سرور، آمنه بنت وهب از طايفه زهره است و مرضعه پيغمبر نيز حليمه بنت عبداللّه مى‌باشد. حليمه او را در سال

چهارم به آمنه برگردانيد. در سال هفتم، آمنه پيغمبر را نزد خويشان خود به مدينه برد و هنگام مراجعت در «ابوا» وفات نمود. در سال هشتم، عبد المطّلب وفات كرد و ابوطالب، پيامبر را نگاه‌دارى نمود. چون آن حضرت سيزده ساله شد با ابوطالب به شام سفر كرد. در سن بيست و پنج سالگى هم با ميسره - غلام خديجه - براى تجارت با اموال خديجه به شام مسافرت نمود. او «حرب فجار» و «حلف الفضول» را در سن بيست سالگى پيغمبر دانسته و قضيه بنيان كعبه و نصب حجر الاسود را ده سال پس از حرب فجار مى‌داند».⁽¹⁾

بنابر اين پيغمبر سى سال داشت، ولى در دو صفحه بعد مى‌گويد كه بعثت پيغمبر در سن چهل سالگى، پس از پنج سال از بنيان كعبه، اتفاق افتاد كه ممكن است نسخه مورد نظر غلط بوده باشد.

ارجاع دعواى نصب حجر الاسود به پيغمبر

يكى از وقايع مهمى كه در عصر پيغمبر اتفاق افتاد، اختلاف قريش در نصب حجر الاسود و ارجاع دعوا به پيغمبر اكرم بود. ماجرا اين بود: آن‌گاه كه چند نفر قريشى آهوى طلا را از كعبه دزديدند و از طرف ديگر در مسجد الحرام سيل جارى شده بود، قريش خواستند ديوار كعبه را بالا ببرند تا هم دزد نتواند داخل كعبه شود و هم با ساختن پايه‌هاى محكم‌تر خانه در برابر سيل مقاومت بيشترى داشته باشد. در نتيجه كعبه را خراب كردند تا تبديل به احسن نمايند.

شيخ كلينى به سند خود از سعيد اعرج از امام صادق علیه‌السلام چنين روايت نموده است:

«قريش در زمان جاهليت، كعبه را خراب كردند و چون خواستند از نو بنا نمايند از ايشان جلوگيرى شد. پس به اين فكر افتادند كه براى چه ممنوع شدند؟ يكى از آنها گفت: با بهترين مال خود كعبه را بنا كنيد و آنچه را كه از حرام يا قطع رحِم تهيه شده باشد در آن داخل نكنيد. پس به اين گفته عمل كردند و مشغول بنا شدند. هنگام نصب حجر الاسود، بين قريش اختلاف شد كه كدام يك از آنها آن را نصب نمايند. اختلاف بالا گرفت و نزديك بود شرّى به پا شود.

سرانجام توافق كردند كه هركس زودتر وارد مسجد الحرام شود به گفته او عمل كنند. در اين هنگام پيغمبر جلوتر از همه وارد شد، قضيه را به ايشان گفتند. فرمود تا پارچه‌اى حاضر كنند. همچنين فرمود تا سنگ را داخل پارچه قرار دهند و اطراف آن را اشراف قريش بگيرند و بلند كنند. آنگاه پيغمبر سنگ را با دست خود در جايش قرار داد».⁽¹⁾اين پيشامدها اغلب در سال‌هاى دراز اتفاق مى‌افتد. از اقبال بلند پيغمبر بود كه در آن ساعت وارد مسجد الحرام شد و از حُسن عقل و تدبير آن سرور بود كه همه را راضى

نمود. اشراف قريش هر كدام از طايفه‌اى بودند و مى‌خواستند افتخار نصب حجر الاسود نصيب آنان شود، حتى چيزى نمانده بود كه بر سر اين امر، فتنه و فسادى بر پا گردد، ولى همگى راضى شدند به آن‌كه گوشه‌اى از آن پارچه را بگيرند. بدين ترتيب اصل عمل كه همه داد و فريادها براى آن بود، مخصوص به آن سرور گرديد؛ بى‌آن‌كه در اين فضيلت شريكى داشته باشد. اين از نهايت عقل و سياست است كه شخص، رقباى سرسخت خود را در عين موفقيّت خود راضى نمايد و به محروميت ايشان تظاهر نكند و احساساتشان را تحريك ننمايد كه شما كنار رفتيد و فضيلت مخصوص به من گرديد.

قصه اختلاف قريش بر سر نصب حجر الاسود را طبرى از محمد بن اسحاق به طرز مفصل‌ترى نقل نموده است. او مى‌گويد: «چون ساختمان به ركن رسيد هر قبيله خواستند تا افتخار نصب حجر الاسود مخصوص به ايشان باشد. طايفه بنى عبد الدار ظرفى پر از خون كردند و با طايفه عدى بن كعب هم‌عهد شدند؛ بدين ترتيب كه دست‌ها را در ظرف بردند و به خون رنگين نمودند.

اين امر چهار يا پنج روز به تأخير افتاد تا آن‌كه قريش در مسجد الحرام جمع شدند و مشورت كردند و انصاف خواستند. بعضى مى‌گويند «ابوامية بن مغيره» كه پيرترين قريش بود گفت: اى جماعت! هر كس زودتر از همه از اين در مسجد وارد شد، او را حكَم قرار دهيد و به گفته او عمل نماييد. پيغمبر، اول كسى بود كه وارد شد. چون او را ديدند، گفتند: ما به اين امين، همگى راضى هستيم. وقتى پيغمبر را خبر نمودند، فرمود: پارچه‌اى بياوريد. پس به دست خود حجر الاسود را در آن گذاشت و فرمود تا از هر قبيله‌اى بيايند و گوشه پارچه را بگيرند و آن را بلند كنند. چون حجر الاسود را تا نزديكى جايگاه آوردند، سنگ را برداشت و به دست خود در جايش قرار داد».⁽¹⁾

مسعودى گويد: «كار گذاردن حجر الاسود ميان قريش باعث نزاع شد تا آن‌كه به حُكم هركس كه پيش از ديگران از در بنى شيبه وارد شود، راضى گرديدند. پيغمبر پيش از همه ديده شد كه او را امين مى‌شناختند. پيغمبر رداى خود را از دوش برداشت و

سنگ را در وسط آن قرار داد. آن‌گاه به چهار نفر از بزرگان قريش به نام‌هاى عتبة بن ربيعة بن عبد شمس بن عبد مناف، اسود بن عبد المطّلب بن اسد بن عبد العزى بن قصى، ابوحذيفة بن مغيرة بن عمرو بن مخزوم و قيس بن عدى سهمى فرمود: هر كدام گوشه‌اى از اين ردا را برداريد. پس برداشتند و آن را بالا آوردند تا نزديك جايگاه رسيد. آن‌گاه پيغمبر سنگ را برداشت و در جاى خود گذاشت. تمامى قريش حاضر و ناظر بودند و اين اولين حُكم و سياستى بود كه قريش از پيغمبر مشاهده نمودند. پس يك نفر از حاضرين گفت: عجب است از بزرگان و رؤساى قريش. زيرا كسى را كه سنّ و مال او كمتر از همه است بر خود حاكم نمودند! قسم به لات و عزّى - دو بت قريش - او بر تمامى قريش جلو بيفتد و فرمانفرماى همگى شود و براى او در آينده، مقامى شامخ و خبرى بزرگ باشد».⁽¹⁾

من مى‌گويم ده سال پيش از اين واقعه - به گفته مسعودى - تزويج آن سرور با خديجه اتفاق افتاد و ابوطالب در خطبه مشهور خويش فرمود: «وله واللّه خطب عظيم ونبأ شايع⁽²⁾

پس آن بزرگوار چندين سال قبل از اين واقعه عظمت آن سرور و بلند شدن نام او را پيش‌بينى نموده بود. گمان مى‌كنم آن شخص كه در آن هنگام به لات و عزى سوگند ياد نمود و آن سخنان را گفت، مى‌خواست قريش را بر ضد پيغمبر اكرم تحريك كند تا حكم او را رد كرده و فرمان او را اطاعت ننمايند. البته به نظر من او شيطانى بود كه مى‌خواست از اين اتفاق سوء استفاده نمايد.

مسعودى مى‌گويد: «در اين‌كه گوينده اين سخن چه كسى بود، اختلاف است. بعضى مى‌گويند او ابليس بود كه به صورت يكى از قريش ظاهر شد. به هر صورت، سال‌ها پيش از اين واقعه، جناب عبد المطّلب آينده پيغمبر اكرم را پيش‌بينى نموده بود».⁽³⁾

ابن شهرآشوب در مناقب از عكرمه چنين نقل مى‌كند: «در سايه كعبه براى عبد المطّلب فرشى پهن مى‌نمودند و به احترام او هيچ‌كس روى آن فرش نمى‌نشست، ولى پيغمبر مى‌آمد و روى آن فرش مى‌نشست. وقتى عموها او را مى‌گرفتند تا كنار ببرند، عبد المطّلب مى‌گفت: پسر مرا آزاد بگذاريد! سوگند به خدا! براى او مقام بزرگى است و مى‌بينم كه به زودى آقاى همگى شما باشد! پس او را برمى‌داشت و روى فرش نزد خود مى‌نشاند؛ او را مى‌بوسيد و سفارش وى را به ابوطالب مى‌نمود».⁽¹⁾

محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم، سيد مرسلين و خاتم النبيين بود. پيغمبران گذشته نشانى او را داده بودند و اهل كتاب او را چون فرزندان خويشتن مى‌شناختند.

آيا به گمان شما اهل كتاب او را مى‌شناختند، ولى پدران پيغمبر از او خبر نداشتند؟ اين باور نكردنى است! قطعا فرزندان اسماعيل خبر او را مى‌دانستند؛ چنان‌كه در سابق نقل نمودم كه ابوطالب، فاطمه بنت اسد را به زاييدن وصى اين مولود بشارت داد و در شعر ايشان نيز بود كه اجدادم سفارش او را به من نمودند و من مراعات وصيت ايشان را مى‌كنم.

واضح‌تر بگويم: تفاوت ميان روز و شب را هر بينايى تشخيص مى‌دهد. نابينا است كه از تشخيص عاجز، و محتاج به سؤال است. هر كس كه عقل و شعور داشت و در رفتار پيغمبر اكرم تأمل مى‌نمود، چه در موقع كودكى و چه در اوايل بلوغ، چه در سن جوانى و چه در موقع كهولت، تفاوت پيغمبر را با ديگران مى‌فهميد و مى‌دانست كه خداوند او را براى روزى ذخيره نموده است؛ اين امر محتاج شهادت اهل كتاب و سؤال از آنان نبود. هر كس او را مى‌ديد و با او آشنايى مختصرى داشت، حساب او را از ديگران جدا مى‌دانست؛ لذا همان مشركانى كه در انواع خيانت و جنايت فرو رفته بودند، او را امين مى‌خواندند و اشياى گران و قيمتى خود را به او مى‌سپردند. همان وقت، حالات پيغمبر و صفات آن سرور موجب شد كه نبوت او را تصديق كنند و بدانند كه او پيغمبر خواهد شد.

سرّ ازدواج حضرت خديجه با رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم

اگر كسى به انتخاب خديجه در مورد همسرى پيغمبر اكرم دقيق شود، متوجه خواهد شد كه خديجه، پيامبرى حضرت را زودتر حدس زده و به همين جهت براى ازدواج با ايشان اقدام نموده است.

خديجه از بزرگ‌ترين زنان قريش بود و در عقل و ثروت بر زنان ديگر امتياز داشت. بسيارى از بزرگان قريش خواستار همسرى خديجه بودند، ولى او به ازدواج با آنها رضايت نداشت تا اين‌كه پيغمبر در سن بيست و پنج سالگى، عامل خديجه شد و با اموال او به شام سفرنمود. در مراجعت از همين سفر بود كه خديجه خواستار تزويج با پيغمبر گرديد. به راستى خديجه به چه جهت يتيم ابوطالب را كه بهره‌اى از مال نداشت، انتخاب كرد؟ يقينا براى آن‌كه خديجه آن طور كه بايد و شايد پيغمبر را شناخته بود و مى‌دانست كه او همان پيغمبر آخر الزمان است. لذا به اين امر اقدام نمود و اين افتخار بزرگ را نصيب خود كرد.

فضايل خديجه

حضرت خديجه داراى فضايل بى‌نظيرى است. او اول زنى است كه به پيغمبر اكرم ايمان آورد. على علیه‌السلام در خطبه خويش در اين باره مى‌فرمايد:

«و لم يجمع بيت واحد يومئذ فى الاسلام غير رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و خديجة و انا ثالثهما».⁽¹⁾

«خانه‌اى كه اسلام در آن راه يافته باشد، وجود نداشت.

تنها خانه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بود كه او و خديجه و من، نفر سوّم آنها، اسلام را پذيرفته بوديم».

اولين خانه اسلامى، خانه پيغمبر و خديجه است كه سومين نفر آن جمع، على علیه‌السلام مى‌باشد. روايت عفيف كندى - كه پيغمبر را به همراه يك زن و يك جوان در حال نماز خواندن در مسجد الحرام يا منى و يا هر دو مشاهده نموده بود، همچنين مكالمه او با

عباس بن عبد المطّلب و پاسخ عباس به او كه بر روى تمام زمين غير از اين سه نفركس ديگرى را نمى‌شناسم كه بر اين دين باشد» و تأسف عفيف بر آن‌كه آن روز ايمان نياورد تا نفر سوم از مسلمانان باشد - در كتاب‌هاى تاريخى آمده است.

جاى هيچ‌گونه شكى نيست كه خديجه اولين زنى بود كه به دين اسلام مشرّف گرديد. خديجه نبوّت پيغمبر را پانزده سال پيش از بعثت پيش‌بينى مى‌نمود و درست به همين جهت همسر پيغمبر گرديد. چنين زنى قطعا پيش از زنان ديگر از بعثت پيغمبر مطلع مى‌گردد و به او ايمان مى‌آورد.

ديگر آن‌كه خديجه تمام اموال خود را در اختيار پيغمبر گذارد. اين همان اموالى بود كه آن حضرت در مواقع سختى از آنها استفاده مى‌نمود. مگر پيغمبر در آغاز بعثت به جز همين اموال، چيز ديگرى داشت؟ تشريع زكات و خمس در مدينه، پس از اين‌كه مسلمانان به فتح و پيروزى رسيدند روى داد.

ضعيفانى كه به تدريج در مكه اسلام مى‌آوردند محتاج به كمك بودند نه آن‌كه بتوانند كمكى كنند. در شعب ابوطالب هم كه سال‌ها پيغمبر اكرم با جماعت بنى هاشم و بنى مطّلب محصور بودند و راه كسب و تجارت به روى آن جماعت بسته بود، اگر اموال خديجه نبود از چه راهى امرار معاش مى‌نمودند؟

خديجه به خاطر مال دنيا پيغمبر را اختيار نكرد، بلكه او خود را در اختيار پيغمبر گذاشت و پذيرفت كه مَهريه اش را خود به عهده گيرد و دِيْن پيغمبر را ادا نمايد. آيا چنين كسى در ساعات سختى از بذل مال به رسول خدا مضايقه مى‌نمايد؟! اين سعادتى بود كه نصيب خديجه گرديد و خديجه از آن استقبال نمود. خداوند، ابتدا در مكه معظمه به وسيله ابوطالب و حمايت‌هاى او و بعد به وسيله خديجه و ثروت او پيغمبر را نگاهدارى نمود.

به نقل از صاحب طبقات، زيد بن حارثه را، حكيم بن حزام بن خويلد براى عمه‌اش خديجه خريد، ولى خديجه پس از ازدواج، زيد را به پيغمبر بخشيد. اين مورد را براى مثال و نشان دادن نمونه آورديم وگرنه تمام اموال خديجه پس از ازدواج مال پيغمبر بود.

در اين‌جا مناسب است حديثى را كه شيخ در امالى به سند خود از مشايخ بنى هاشم نقل مى‌كند، بياوريم. البته اين حديث مفصل است و در آن، كيفيت هجرت پيغمبر اكرم به مدينه و فرمان او به على علیه‌السلام - مبنى بر اين‌كه براى فواطم⁽¹⁾و هر كس از بنى هاشم كه خواهان هجرت به مدينه است، شتران راهرو بخرد و ايشان را به سمت مدينه حركت دهد آمده است. به هر حال ابو عبيده، راوى حديث، مى‌گويد كه به عبيداللّه بن ابى رافع گفتم: آيا پيغمبر ثروت فراوانى داشت كه مى‌توانست چنين خرج كند؟

عبيداللّه گفت: از پدرم، ابو رافع، كه اين حكايت را براى من نقل نمود، همين سؤال را نمودم و او جواب داد كه پيغمبر خدا فرمود: هيچ مالى مانند اموال خديجه براى من فايده نداشت. پيغمبر اكرم از ثروت خديجه، اسيران را آزاد و دِيْن بدهكاران را ادامى‌نمود و در پيشامدها از آن استفاده مى‌كرد؛ به مردم مى‌بخشيد و به فقراى مسلمان

كه ساكن مكه بودند كمك مى‌كرد و به هركس كه مى‌خواست هجرت نمايد، وسيله مسافرت عطا مى‌نمود. قسمت مهمى از مال التجاره قريش در دو سفر تابستانى و زمستانى از آنِ خديجه بود. او از ثروتمندترين مردم قريش بود و پيغمبر هر چه مى‌خواست در حيات خديجه از آن اموال انفاق مى‌نمود و بعد از رحلت ايشان نيز پيغمبر و اولاد خديجه وارث او بودند.⁽²⁾

شما از اين حكايت به اندازه ثروت خديجه و اختيارات پيغمبر اكرم در آن اموال پى مى‌بريد. همچنين از اين حديث فهميده مى‌شود كه پيامبر در هنگام هجرت نيز از آن اموال استفاده مى‌كرد؛ شتران راهروى كه براى فواطم تهيه شد، حتى شترى كه پيغمبر با آن به مدينه هجرت نمود نيز از اموال خديجه خريدارى شد، اين مطلب را به تفصيل در كتاب مجاهدات بيان نموده‌ام.

اين حقيقت امر است، ولى محدثين و مورخين تا توانسته‌اند از افشاى اين حقيقت جلوگيرى كرده و به جاى آن، احاديثى را درباره ثروت ابوبكر و كمك او به پيغمبر در

موقع هجرت و دادن شتر به ايشان جعل نموده‌اند؛ مثل اين‌كه خواسته‌اند عايشه را به جاى خديجه و ثروت ابوبكر را به جاى ثروت خديجه بگذارند. البته ما حقيقت امر را در همين كتاب نيز روشن مى‌نماييم ان شاء اللّه تعالى.

ديگر آن‌كه خديجه در مواقع سختىِ كار بر پيغمبر، و كثرت اذيت‌هاى مشركان، چه هنگام محصوريّت در شعب و چه موقع آزادى در مكه، انيس و مونس آن سرور بود و اين افتخار از آنِ ايشان است، امّا زنان ديگر پيامبر در موقع عظمت و سلطنت آن حضرت او را اذيت كردند، تا آن‌جا كه آن پيغمبر رحمة للعالمين - كه در برابر تمام اذيت‌هاى منافقين مدارا و صبر مى‌نمود - از همه ايشان جدا شد و قريب يك ماه به تنهايى زندگى كرد تا بالاخره آيه تخيير نازل شد و پيغمبر همه آنان را ميان دنيا و آخرت مخيّر نمود تا هر كدام را كه مى‌خواهند، اختيار كنند.

شما از همين قصه، ميزان اذيتهاى زنان پيامبر را به دست آوريد. از آيه تخيير نيز فهميده مى‌شود كه ايشان بر پيغمبر سخت‌گيرى مى‌نمودند و از او زينت و متاع دنيا مى‌خواستند، امّا از سوى ديگر خديجه را مى‌بينيم كه سال‌ها پيش از بعثت، پيغمبر را انتخاب مى‌نمايد و اموال خود را در اختيار او مى‌گذارد و به خاطر خدا از اموال خود چشم مى‌پوشد؛ «ببين تفاوت ره از كجا است تا به كجا؟»

خديجه نظير زن نوح يا زن لوط گمراه نبود. شما ببينيد كه اين مَثَل را خداوند در سوره تحريم براى كدام‌يك از زنان پيغمبر آورده و چه كسانى را تهديد نموده است؟

يكى ديگر از خصايص و فضايل خديجه اين است كه ذريّه پيغمبر از بطن آن بانو به وجود آمدند و ازواج ديگر پيامبر از آن سرور داراى فرزندى نشدند؛ به جز ماريه كه ابراهيم از او بود كه خيلى زود از دنيا رفت.

پس، نسل پيغمبر از خديجه است. او مادر سيده زنان عالميان است، او مادر ائمه طاهرين است، و ابو الائمه، اميرالمؤمنين علیه‌السلام داماد اوست.

اگر كسى در حالات ازواج پيغمبر تأمل كند، خواهد دانست كه بعضى از آن زنان از شوهرانى غير پيغمبر داراى فرزند بودند و چنين نبود كه همه آنها عقيم و يائسه باشند. از

طرفى مى‌فهمد كه خداوند خواست تا نسل پيغمبر از خديجه باشد؛ گويى جزاى قسمتى از خدمات خديجه به پيغمبر از طرف خداوند همين بوده است.

يكى ديگر از خصايص و فضايل حضرت خديجه آن است كه او مورد علاقه و احترام فراوان پيغمبر اكرم بود. بهترين شاهد بر صدق گفتار ما اين است كه تا خديجه زنده بود، پيغمبر همسر ديگرى اختيار ننمود و پس از وفات خديجه بود كه اختيار ازواج نمود. كسانى كه براى عايشه مقام شامخى قائل هستند، بدانند كه پيغمبر پس از تزويج عايشه زنان ديگرى گرفت و با آن‌كه خديجه زن بيوه‌اى بود كه داراى فرزند و نيز مسن تر از پيغمبر هم بود، امّا تا او زنده بود پيغمبر زن ديگرى اختيار نكرد. از همين مطلب تا حدّى علاقه پيغمبر اكرم به خديجه و بى‌مهرى او نسبت به ديگر زنان مطلع مى‌شويد؛ برعكس، با آن‌كه عايشه دختر كم سن و سالى بود، پيغمبر پس از او زنان متعددى (بيوه و مسن‌تر از او) انتخاب كرد و براى اين امر نكته‌اى قابل تأمل است كه در باب دفع اعتراضات دشمنان بر پيغمبر بيان خواهم نمود.

مناسب است چند شاهد ديگر جهت نشان دادن علاقه فوق العاده پيغمبر به خديجه بيان نمايم:

الف) عايشه مى‌گويد كه بر هيچ‌يك از زنان پيغمبر به اندازه خديجه حسادت نبردم با آن‌كه در زمان او نبودم. اين نبود مگر به خاطر آن‌كه پيغمبر زياد از او ياد مى‌نمود؛ چه بسا پيامبر گوسفندى را ذبح مى‌كرد و براى زنانى كه دوست خديجه بودند هديه مى‌فرستاد.⁽¹⁾

از اين نقل فهميده مى‌شود كه علاقه پيغمبر به خديجه، حتى پس از وفات او بيش‌تر از علاقه او به ساير همسرانش بوده است. از اين جهت است كه عايشه بر خديجه غيرت داشته و به ايشان حسادت مى‌ورزيده است. در ضمن شما از همين حديث تا حدّى با صفات فاضله(!!) عايشه نيز آشنا مى‌شويد.

ب) همچنين عايشه مى‌گويد: «هيچ وقت پيغمبر از خانه بيرون نمى‌رفت، مگر آن‌كه

يادى از خديجه مى‌نمود و او را مدح مى‌فرمود. روزى از روزها از خديجه ياد نمود كه من بر او حسادت بردم و گفتم: مگر خديجه بيش از يك پيرزن بود؟ خداوند بهتر از او را به تو مرحمت نمود! پس پيغمبر به غضب آمد و فرمود: نه. به خدا سوگند كه به جاى او بهتر از او به من مرحمت ننمود! خديجه ايمان آورد درحالى كه مردم كافر بودند و مرا تصديق نمود در روزگارى كه مردم مرا دروغگو مى‌خواندند. همچنين مال خود را در اختيار من گذاشت در وقتى كه مردم به من چيزى نمى‌دادند. خداوند از او فرزندانى به من عطا نمود، نه از ساير زنان. عايشه مى‌گويد كه با خود عهد كردم ديگر از خديجه بدگويى نكنم».⁽¹⁾

عايشه مى‌خواست بگويد كه من از او بهتر هستم و خداوند مرا به جاى او به تو عنايت نمود، ولى پيغمبر با قسم ياد كردن به او ثابت نمود كه زنى بهتر از خديجه نصيب

او نشده است. اگر عايشه مى‌خواست رضايت پيغمبر را فراهم كند، بايد از كسى كه مورد علاقه پيامبر است تمجيد نمايد، نه آن‌كه از او بدگويى كند و پيغمبر را به غضب آورد.

عايشه خيال مى‌كرد كه خوبى زن تنها به جوانى و زيبايى است. غافل از آن‌كه در نظر پيغمبر ايمان و سبقت به اسلام و مواساتِ در مال و اولاد دار شدن بالاترين فضايل است.

شما از همين حديث نيز تا حدّى از كثرت علاقه پيغمبر اكرم نسبت به خديجه مطلع مى‌شويد. عايشه مى‌گويد كه پيغمبر هيچ وقت از خانه بيرون نمى‌رفت مگر آن‌كه از خديجه ياد مى‌كرد و او را مدح مى‌نمود. شايد پيغمبر در مقام تأديب زنان خود بود و از آن سيده زنان مدح مى‌كرد تا ازواج آن حضرت در مقام اصلاح خود برآيند.

ج) محمد بن اسحاق مى‌گويد: «خديجه، خاله ابو العاص بن ربيع بن عبد العزى بن عبد شمس بود. او - خديجه - از پيغمبر اجازه خواست كه زينب را به ابو العاص تزويج نمايد. پيغمبر هيچ وقت با خديجه مخالفت نمى‌نمود. پس زينب را به ابو العاص تزويج كرد. اين واقعه پيش از بعثت پيغمبر روى داد.

هنگامى كه پيامبر به رسالت مبعوث گرديد، خديجه و دختران پيغمبر، همگى ايمان

آوردند، ولى ابو العاص بر شرك خويش باقى ماند و به جنگ بَدر آمد و اتفاقاً در آن جنگ اسير شد. از آن‌جا كه اهالى مكه براى آزاد شدن اسيران خود مال مى‌فرستادند، زينب نيز براى آزادى شوهرش مالى روانه نمود. از جمله آن اموال گردنبندى بود كه خديجه در شب زفاف به دختر خويش داده بود. وقتى چشم پيغمبر به گردنبند خديجه افتاد، رقّت شديدى به او دست داد و به مسلمانان فرمود: اگر خواستيد ابو العاص را آزاد كنيد و اموال زينب را به او برگردانيد! مسلمانان گفتند: البته كه مى‌خواهيم؛ جان و اموال ما قربان تو يا رسول اللّه! پس ابو العاص و اموال زينب را به مكه برگرداندند».⁽¹⁾

شما از اين حكايت از دو راه به علاقه شديد پيغمبر اكرم به خديجه واقف مى‌شويد: يكى آن‌كه «پيغمبر اكرم هيچ وقت با خديجه مخالفت نمى‌نمود» اين جمله كوتاه بسيار پر مغز و بامعنى است. زيرا از همين جمله شدت عقل و تقواى خديجه روشن مى‌شود و همچنين از اجازه خواستن او از پيغمبر براى تزويج زينب، نهايت ادب او معلوم مى‌گردد.

خديجه به ثروت و دارايى خويش مغرور نبود و از اول با ديده احترام به پيغمبر نگاه مى‌كرد. حال بين او و زنان ديگر پيغمبر در موقع عظمت و سلطنت ظاهريّه ايشان مقايسه نماييد و ببينيد كه چگونه با وجود پايين بودن مقام و رتبه‌شان نسبت به حضرت خديجه از جميع جهات، معصيت پيامبر را مى‌نمودند! خداوند خطاب به عايشه و حفصه مى‌فرمايد:

«إِنْ تَتُوبا إِلَى اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللّه‌َ هُوَ مَوْليهُ وَ جِبْرِيلٌ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ * عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجا خَيْرا مِنْكُنَّ . . .»⁽²⁾

«اگر [شما دو زن] به درگاه خدا توبه كنيد [بهتر است]. واقعاً دل‌هايتان انحراف پيدا كرده است و اگر عليه او با يكديگر كمك كنيد، در حقيقت، خدا خود سرپرست اوست و جبرئيل و صالح مؤمنان [نيز ياور اويند] و گذشته از اين، فرشتگان [هم] پشتيبان [او] خواهند بود».

از ديگر نشانه‌هاى علاقه شديد پيامبر به خديجه آن رقت شديدى بود - كه به محض اين‌كه چشم او به گردنبند خديجه افتاد - بر پيغمبر عارض گرديد؛ با آن‌كه مدتى بود كه خديجه فوت نموده و پيامبر زنان ديگرى داشت كه يكى از ايشان عايشه بود. مقصود از رقت شديد همان گريه كردن پيغمبر است كه راوى تأثر شديد آن حضرت را چنين تعبير نموده است.

آرى! پيغمبر اكرم به ياد خديجه و خوبى‌هاى او و خدمات او در راه پيشرفت اسلام و محبت‌هاى او نسبت به خودش مى‌افتد، بى‌طاقت شده و گريه مى‌كند و به خاطر خديجه، داماد او را آزاد مى‌كند و گردنبند را به دختر او برمى‌گرداند.

بر عكس، پيغمبر اكرم در موقع فتح و پيروزى و سلطنت به قدرى گرفتار زنان خود گرديد كه خداوند اين آيات را بر آن حضرت نازل فرمود:

«يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيوةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَ أُسَرِّحْكُنَّ سَراحا جَمِيلاً»⁽¹⁾

«اى پيامبر! به همسرانت بگو كه اگر خواهان زندگى دنيا و زينت آنيد، بياييد تا مِهرتان را بدهم و [خوش و] خرّم شما را رها كنم».

در تفسير مجمع البيان، سعيد بن جُبير از ابن عباس روايت مى‌كند كه «پيغمبر با حفصه نزاع داشت. پس عمر را حَكَم قرار دادند. پيامبر عمر را طلبيد و به حفصه فرمود:

سخن بگو! او گفت شما بگوييد و جز حق چيزى نگوييد! عمر به او سيلى زد و گفت: اى دشمن خدا! پيغمبر به جز حق چيزى نمى‌گويد و اگر نه اين بود كه پيغمبر اين‌جا نشسته است، هرآينه تو را مى‌كشتم. پس پيغمبر تا يك ماه از تمامى ازواج خود كناره‌گيرى نمود و به تنهايى ناهار و شام ميل مى‌نمود تا اين آيات نازل گرديد.⁽²⁾

حال، مقايسه كنيد ميان ايمان حفصه و خديجه! از طرف ديگر، عمر كه مى‌دانست پيغمبر به جز حق چيزى نمى‌گويد، براى چه در آخر عمر پيغمبر نگذاشت براى پيغمبر

قلم و دوات حاضر كنند و گفت: «ان هذا الرجل ليهجر»؟!

همچنين آن زن ديگر پيامبر را با خديجه مقايسه كنيد كه گفت: محمد گمان مى‌كند اگر ما را طلاق بدهد ما از فاميل خود شوهر پيدا نمى‌كنيم؟!

كوتاه سخن اين‌كه خديجه‌اى كه بزرگان قريش خواستار او شدند و همه را رد نمود و خود خواستار پيغمبر شد، و در آن موقع كه پيغمبر مال و عظمتى نداشت، خود و اموال عظيمش را در اختيار پيغمبر گذاشت!

ازدواج پيغمبر؛ خطبه ابوطالب

شيخ كلينى به سند خويش از امام جعفر صادق علیه‌السلام چنين روايت نموده است:

«چون پيغمبر خواست خديجه را خواستگارى نمايد، ابوطالب با بنى هاشم و جمعى از قريش بر عموى خديجه - ورقة بن نوفل - وارد شدند. آن‌گاه ابوطالب فرمود:

«الحمد لرب هذا البيت الذى جعلنا من زرع ابراهيم و ذرية اسماعيل و انزلنا حرما آمنا و جعلنا الحكام على الناس و بارك لنا فى بلدنا الذى نحن فيه ثم ان ابن اخى هذا - يعنى رسول اللّه - ممن لا يوزن برجل من قريش الا رجح به و لا يقاس به رجل الا عظم عنه و لا عدل له فى الخلق و ان كان مقلا فى المال فان المال رفد جار و ظل زايل و له فى خديجة رغبة و لها فيه رغبة و لقد جئناك لنخطبها اليك برضا و امرها و المهر على فى مالى الذى سألتموه عاجله و آجله و له و رب هذا البيت حظ عظيم و دين شايع و رأى كامل».⁽¹⁾

وقتى ابوطالب ساكت شد، عموى خديجه كه يكى از كشيش‌ها بود، شروع به سخن نمود، ولى زبان او بند آمد و نفسش قطع شد. پس خديجه گفت: اى عمو! اگر تو در حضور مردم از من اولى هستى، ولى در واقعِ امر، من به خود اولى هستم. اى محمّد! خود را همسر و جفت تو نمودم و آن مَهر كه مشخص شده است بر ذمه من است و من آن را از مال خود به تو مى‌دهم؛ عموى تو وليمه‌اى بدهد و تو در منزل عروس قدم بگذار.

پس ابوطالب به شهود فرمود: شاهد باشيد كه خديجه قبول تزويج نمود و ضامن مَهر خود نيز گرديد. بعضى از قريش تعجب كردند و گفتند: مَهر را زنان به مردان مى‌دهند؟! پس ابوطالب سخت غضب نمود و از جا بلند شد (چون ابوطالب غضب مى‌نمود، مردمان از او وحشت مى‌كردند و سخت مى‌ترسيدند) و فرمود: اگر داماد كسى مثل برادر زاده من باشد، جا دارد گران‌ترين و زيادترين مهريه را زنان بدهند و اگر كسى مانند شما باشد، بايد گران‌ترين مهرها را بدهيد، و تا مال زياد در ميان نياوريد به شما زن ندهند! سپس ابوطالب وليمه داد و پيغمبر عروسى نمود و ابو عبداللّه بن غنم اين اشعار را در مقام تهنيتِ به خديجه سرود:

هنيئا مريئا يا خديجة قد جرت *** لك الطير فيما كان منك باسعد

تزوجته خير البرية كلها *** و من ذا الذى فى الناس مثل محمد

و بشر به البران عيسى بن مريم *** و موسى بن عمران فيا قرب موعد

اقرت به الكتاب قدما بانه *** رسول من البطحاء هاد و مهتد⁽¹⁾ابو طالب، سخنور و سيّد و مطاع قريش است. پس عجيب نيست كه ورقة بن نوفل از پاسخ آن سرور عاجز بماند. شما از عجز او و ترس قريش در موقع غضب ابو طالب به عظمت مقام و شجاعت و هيبت ايشان آگاه مى‌شويد. ابوطالب در توصيف پيغمبر اكرم در برابر دوست و دشمن مى‌گويد: هيچ‌كس از قريش در فضايل با پيغمبر برابرى نمى‌كند و هر كس در كنار او گذارده شود پيغمبر بر او برترى دارد، بلكه در ميان بشر كسى با او برابرى نمى‌كند. اين سخن ابوطالب گزافه نيست. شما ببينيد او چگونه سال‌ها قبل از بعثت، پيغمبر اكرم را معرفى مى‌نمايد و ببينيد كه چگونه دشمنان، ناجوانمردانه به او و فرزندش نسبت كفر و شرك و عدم ايمان مى‌دهند!

ابو طالب در اين ماجرا آن نقطه ضعفى را كه به نظر مردم در پيغمبر بود جواب مى‌دهد و مى‌گويد: اگرچه مال او اندك است، ولى مال چون سايه است و پاينده نيست. ابو طالب در آخر كلام خويش، مجددا اقبال بلند و دين و عقل كامل پيغمبر را يادآورى مى‌نمايد و تصريح مى‌كند كه خديجه رغبت به پيغمبر دارد و اتفاقاً آن كلام خديجه در

تضمين مَهر نيز فرمايش ابوطالب را تأييد مى‌كند. همچنين از اشعار ابن غنم نيز گفتار سابق ما تأييد مى‌شود.

آرى! شخص بينا پيغمبر را پيش از بعثت نيز مى‌شناخت! او مى‌گويد: كيست مِثل محمّد و او همان كسى است كه دو پيغمبر بزرگ آمدن او را بشارت داده‌اند. شما تعجب نكنيد از اين شاعر كه چگونه منتظر رسيدن زمان بعثت بود؟ محمّد بن عبد اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم كسى است كه در شب تولد او آن آثار در زمين و آسمان پديد آمد. چنين كسى چگونه شناخته نشود؟ آن مرد يهودى به گمان اين‌كه پيغمبر در ميان قريش به دنيا نيامده است، خشنود شد، ولى چون فردا پيغمبر را ديد، غش كرد. او پيامبر را شناخت و دانست كه نبوت از بنى اسراييل به فرزندان اسماعيل منتقل گرديده است.

پوشيده نماند كه خطبه ابوطالب از مشهورات «بين الفريقين» است و شيخ صدوق آن را با مختصر تفاوتى روايت كرده است. ابن ابى الحديد نيز اين خطبه مشهور را نقل مى‌كند. همچنين خرگوشى در «شرف المصطفى»، زمخشرى در «ربيع الابرار و كشاف» و ابن بطّه در «ابانه»، جوينى، واقدى، ابو صالح و عتبى نيز آن را نقل كرده‌اند.

از همين خطبه ايمان ابوطالب به خداوند و كمال معرفت او به پيامبر اكرم دانسته مى‌شود؛ بر خلاف قريش كه مشرك بودند و از لات و عزى نام مى‌بردند.

باب چهارم: عصمت پيغمبر قبل از بعثت

اشاره

• بعثت پيغمبر و مخفى شدن آن حضرت

• سنگينى بار رسالت

• اعتراض بر مفسرين

• بدگوييهاى كفّار از پيغمبر

• علم امام و علم پيغمبر

• تقاضاى اصلاح تفاسير

• مقايسه ميان موسى و پيغمبر اسلام

• كلام معاويه به مغيره

• فرمان لعن معاويه توسط مأموران

• وِزر، گناه نيست

• بشارت به فتح و پيروزى

• اختلاف كلمه و ريشه آن

• دعوت پيغمبر از فرزندان عبد المطّلب

• پيامبر و تعيين وصى و جانشين

• نامه اميرالمؤمنين به محمد بن ابى‌بكر

• نامه محمد بن ابى‌بكر به معاويه

• پاسخ معاويه به محمد بن ابى‌بكر

• دعوت و تأثير آن

• تأسيس حزب اللّه

• علّو ايمان مصعب بن عمير

• توهّم عادل بودن همه صحابه

• جمع بين آيات مدح و ذمّ صحابه!

• صحابه فرارى چگونه مى‌توانند مشمول اين آيه باشند؟

• گفت و گوى اَنس بن نضر با فراريان اُحد

• كلام ابو سفيان با حمزه

• جنگ موته و فرار خالد

• جهات نادرستى اين خبر و دروغ منافقين

• منافقان و علت جعل اكاذيب

• قضاوت و تشخيص حق از باطل

• چرا منافقين مقام جعفر و عبداللّه بن رواحه را پايين آوردند؟

اميرالمؤمنين علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«و لقد قرن اللّه سبحانه به من لدن أَنْ كان فطيما اعظم ملك من ملائكته يسلك به طريق المكارم و محاسن اخلاق العالم ليله و نهاره و لقد كنت اتبعه اتباع الفصيل اثر أُمّه يرفع لى فى كل يوم من أخلاقه عَلَماً و يأمرني بالاقتداء به صلى اللّه عليه و آله و لقد كان يجاور فى كل سنة بِحِرا فاراه و لا يراه غيري و لم يجمع بيت واحد يومئذ فى الاسلام غير رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و خديجة علیهاالسلام و انا ثالثهما ارى نور الوحي والرسالة و اشم ريح النبوة و لقد سمعت رنّة الشيطان حين نزل الوحي عليه صلّى اللّه عليه و آله فقلت يا رسول اللّه ما هذه الرنّة فقال: هذا الشيطان قد أيس من عبادته انك تسمع ما اسمع وترى ما ارى الا انّك لست بنبيٍّ و لكنّك وزير و إنك لعلى خير».⁽¹⁾

«از همان زمان كه رسول خدا را از شير باز گرفتند، خداوند بزرگ‌ترين فرشته از فرشتگان خويش را مأمور ساخت تا شب و روز او را به راه‌هاى بزرگوارى، درستى و اخلاق نيك سوق دهد.

او هر روز نكته‌اى تازه از اخلاق نيك را براى من آشكار مى‌ساخت و مرا فرمان مى‌داد كه به او اقتدا كنم. وى مدّتى از سال، مجاور كوه حرا مى‌شد. تنها من او را مشاهده مى‌كردم و كسى جز من او را نمى‌ديد. در آن روز غير از خانه رسول خدا خانه‌اى كه اسلام در آن راه يافته باشد وجود نداشت؛ تنها خانه آن حضرت بود كه او و خديجه و من - نفر سوّم آنها - اسلام را پذيرفته بوديم. من نور وحى و رسالت

را مى‌ديدم و نسيم نبوّت را استشمام مى‌كردم. من به هنگام نزول وحى بر محمّد صداى ناله شيطان را مى‌شنيدم. پس گفتم: اى رسول خدا! اين ناله چيست؟ فرمود: اين شيطان است كه از پرستش خويش مأيوس گرديده است. تو آنچه را كه من مى‌شنوم، مى‌شنوى و آنچه را مى‌بينم، مى‌بينى؛ تنها فرق ميان من و تو اين است كه تو پيامبر نيستى، بلكه وزير من هستى و بر طريق وجاده خير قرار دارى».

پيغمبر اسلام از اول امر، معصوم بود و خداوند متكفّل تربيت و ادب او بود، و هيچ وقت از ايشان در هيچ‌يك از احوال، از كودكى و جوانى تا كهولت، امر خلافى سر نزد. او حتى اراده انجام كار مكروه هم نمى‌نمود. اين اميرالمؤمنين است كه مى‌فرمايد:

«از آن موقعى كه پيامبر را از شير گرفتند، خداوند بزرگ‌ترين مَلَك خود را مأمور همراهى او نمود. او راهنماى پيغمبر به مكارم اخلاق و محاسن افعال بود و شب و روز از

پيغمبر جدا نمى‌شد».

همچنين مى‌گويد:

«من نيز از او جدا نمى‌شدم و دنبال او را گرفته بودم و او همه روزه از علم و اخلاق خويش چيز تازه‌اى به من مى‌آموخت. من نور وحى را به چشم خود مى‌ديدم و ناله شيطان را موقع نزول وحى بر پيغمبر به گوش خود مى‌شنيدم. پيغمبر هم به من فرمود كه تو آنچه را من مى‌شنوم، مى‌شنوى و آنچه را مى‌بينم، مى‌بينى. تو اگر چه پيغمبر نيستى، ولى بر راه خير هستى و وزير من مى‌باشى».

آرى! هيچ وقت از پيغمبر عمل ناشايسته‌اى سر نزد. كسى كه سيد رُسُل باشد و خداوند بزرگ‌ترين ملك را مصاحب و راهنماى او قرار داده باشد، چگونه مى‌تواند خلافى از او صادر شود؟! اين خداوند است كه مى‌فرمايد:

«أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ * أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ»⁽¹⁾

«آيا در [عظمت] اين سخن نينديشيده‌اند يا چيزى براى آنان آمده كه براى پدران

پيشين آنها نيامده است و يا پيامبر خود را [درست] نشناخته و [لذا] به انكار او پرداخته‌اند».

و از قول پيغمبر است كه مى‌گويد:

«فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ»⁽¹⁾

«قطعاً پيش از [آوردن] آن، روزگارى در ميان شما به سر برده‌ام. آيا فكر نمى‌كنيد؟»

من سال‌هاى دراز در ميان شما زندگى كرده‌ام. مگر عقل نداريد و از همان پاكى و پاكيزگى من در زمانى كه همه مردم دنيا از هر جهت در گمراهى فرو رفته بودند نبوّت و راستگويى مرا به دست نمى‌آوريد؟

اگر پيغمبر در آن مدت كه در ميان قريش زندگى مى‌كرد نقطه ضعفى داشت و عمل ناشايسته‌اى از او سر زده بود، خداوند و پيغمبرش چنين سخنى را نمى‌فرمودند و از طرف ديگر، دشمنان هم آن عيب را ذكر مى‌كردند.

بزرگان به خاطر آنچه در كودكى از ايشان سر زده است سرزنش مى‌شوند و عيب ايشان از خاطره‌ها محو نمى‌گردد. پس اگر از پيغمبر اكرم خلافى سر زده بود، دشمنان و

به خصوص منافقين آن را نقل مى‌كردند و در سينه‌ها محفوظ مى‌داشتند، ولى خداوند، پيغمبر خود را پاك و پاكيزه و از تمام زشتى‌ها بر كنار نموده بود.

با وجود اين، طبرى در تاريخ خود از محمد بن اسحاق از محمد بن عبداللّه بن قيس بن مخرمه از حسن بن محمد بن على از پدرش ابن حنفيه از اميرالمؤمنين علیه‌السلام نقل كرده است كه پيغمبر فرمود:

«هيچ وقت هوس كارهاى اهل جاهليت را نكردم، مگر دو مرتبه و خداوند هر دو بار از من جلوگيرى نمود. پس از آن هيچ وقت هوس كار زشت نكردم تا زمان رسالت فرا رسيد؛ روزى به يكى از فرزندان قريش يا غلامى از قريش كه با من در بالاى مكه گوسفند مى‌چرانيد، گفتم: تو مواظب گوسفندان من باش تا من به مكه بروم و مانند جوانان قريش شب‌نشينى داشته

باشم. او قبول كرد. پس چون به اول ساختمان‌هاى مكه رسيدم، صداى ساز و آوازى شنيدم. گفتم: چه خبر است؟ گفتند: شب دامادى فلان است. پس مشغول تماشاى ايشان شدم، ولى خداوند خواب را بر من مسلط كرد. پس خوابيدم تا آن‌كه حرارت آفتاب مرا بيدار كرد و برگشتم. رفيق من پرسيد: چه كردى؟ گفتم: هيچ. و قصه خود را نقل نمودم. شبى ديگر نيز به همين خيال آمدم و چون رسيدم، همان اتفاق برايم افتاد و اين نوبت هم مرا خواب ربود و صبح روز بعد حرارت خورشيد بيدارم كرد. برگشتم و رفيقم را از جريان با خبر نمودم و پس از اين دو مرتبه، ديگر هيچ خيال بدى نكردم تا آن زمان كه خداوند مرا به رسالت خويش مفتخر فرمود».⁽¹⁾

نمى‌دانم خيال كار بد كه در اين حديث هست، همان قصد تماشاى ساز و آواز آن دسته از مطربان بود يا آن‌كه در آن مجلس شب نشينى، از جوانان كارهاى زشتى سر مى‌زد؟ هرچه باشد، ترديد ندارم كه اين حديث را منافقين درست كرده‌اند و نوشته‌اند و به اميرالمؤمنين نسبت داده‌اند. سخن اميرالمؤمنين همان است كه از نهج البلاغه نقل نمودم. پيغمبر از آن زمان كه از شير گرفته شد، روح كه بزرگ‌ترين مَلَك است با او مصاحب بود و شب و روز از پيغمبر جدا نمى‌شد و او را بر مكارم اخلاق و محاسن عالَم تربيت مى‌كرد. آيا آن دو شب كه پيغمبر به اين فكر افتاده بود، جناب روح از ايشان جدا شده بود يا آن‌كه بزرگ‌ترين مَلَك را خواب در ربوده بود و يا آن‌كه راهنمايى او بى‌تأثير شده و پيغمبر در آن لحظه از متابعت او سرپيچى نموده است؟! پيغمبرى كه طرز فكر او مغاير با افكار جوانان قريش بود، چگونه هوس شركت در شب نشينى با ايشان مى‌نمايد؟! پيغمبر چگونه آمد و مطربان را تماشا مى‌كرد، مگر اعمال و افعال ايشان به گونه‌اى بود كه خاطر پيغمبر را جلب مى‌نمود؟! هر كس پيغمبر را شناخته، مى‌داند كه فكر و روح او با اين افكار و اعمال و اين لهو و لعب‌ها مغاير است و از اين جهت مى‌داند كه اين حديث ساخته منافقين است، لذا براى آن‌كه بهتر اثر كند آن را به امام متقين نسبت

داده‌اند. اين سخن، نور ندارد چرا كه «و لكل حق حقيقة و لكل صواب نور». پس مخالف

با كلام خدا است كه فرمود:

«أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِروُنَ»⁽¹⁾

«يا پيامبر خود را [درست] نشناخته و [لذا] به انكار او پرداخته‌اند؟».

همچنين مخالف با قول پيغمبر است:

«فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرا مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلوَنَ»⁽²⁾

«قطعاً پيش از [آوردن] آن، روزگارى در ميان شما به سر برده‌ام؛ آيا فكر نمى‌كنيد؟»

و مخالفت آن با كلام اميرالمؤمنين در نهج البلاغه، نيز بديهى و روشن است.

روى دروغگويان سياه باد! اگر منافقين احتمال مى‌دادند كه دروغ‌شان بيش از اين‌ها در قلوب مسلمين اثر مى‌كند، مى‌گفتند كه در آن دو شب، پيغمبر تا صبح با مطربان مشغول بازى بود، ولى چون مى‌دانستند اثر ندارد به همان «مقدارى تماشا نمودم» اكتفا كردند.

روشن و بديهى است كه بحث مسلمانان درباره اين‌كه پيغمبر اكرم قبل از بعثت به چه طريقه‌اى متعبّد بود؟ و اين‌كه آيا به شريعت موسى يا عيسى يا ابراهيم يا نوح علیهم‌السلام عمل مى‌نمود؟ غلط است. زيرا حساب پيغمبر اسلام از ساير مكلّفين جدا است. از بيان اميرالمؤمنين فهميده مى‌شود كه رابطه پيغمبر با خداوند از همان زمان كه از شير گرفته شد به طور مستقيم بود و به ديگران احتياج نداشته است.

عجب است سخن گفتن در امورى كه از حد وظايف ما خارج است و قياس نمودن خاتم الانبيا با ساير مردمان!

همچنين كسى در اندازه اين نيست كه بحث كند كه پيغمبر از كجا تشخيص مى‌داد كه وحى رحمانى است نه شيطانى، يا اين شخص جبرئيل است نه ابليس! زيرا پس از يقين به نبوت و لزوم تصديق و پيروى از او بحث در اين امور، غلط است. ما آنچه را پيامبر به خداوند نسبت دهد، تصديق مى‌نماييم. پس اين‌كه آن معارف را از چه راهى به دست

آورده و آيا به وسيله خواب، الهام يا وحى در گوش يا به وسيله ملكى از ملائكه يا به وسيله‌اى ديگر بوده است، به ما مربوط نيست. وظيفه مسلِم، تسليم است در برابر آنچه كه او مى‌گويد. البته او به آنچه مى‌گويد، ايمان دارد و ترديد هم ندارد.

آنچه در بعضى روايات يا تواريخ آمده و در پاره‌اى از كتاب‌هاى عامه و خاصه نيز درج شده است كه پيغمبر در اول امر ترسيد كه آنچه ديد از ناحيه شيطان باشد، و ترسيد كه در عقل او خللى راه يافته باشد، و در نتيجه به خديجه گفت و خديجه هم او را تسلى داد و به عموى خود ورقة بن نوفل يا راهب ديگرى مراجعه نمود، و بالاخره او نيز از نشانه‌هايى تشخيص داد كه وحى از جبرئيل است و از شيطان نيست، بلا شك دروغ است.

محمّد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم را اهل كتاب مى‌شناختند و در كتاب‌هاى آسمانى خود نشانه‌ها و صفات او را خوانده بودند؛ از شب تولد او با خبر بودند و چون او را در همان كودكى ديدند، مى‌شناختند. آباى پيغمبر نيز سفارش او را نموده بودند. به همين جهت خديجه سال‌ها قبل از بعثت با آن سرور ازدواج نمود و اموال خود را در اختيار او گذارد.

وقتى كه از شير گرفته شده بود، خداوند جهان بزرگ‌ترين ملك را مصاحب او نموده بود. او از اول، معصوم و با بتها دشمن بود و به آنها سوگند ياد نمى‌نمود. شيطان از او دور و از همان شب ولادت از او مأيوس بود. حال، پس از ديدن آن همه كرامات و علامت و رسيدن چهل سال و زمان بعثت، چگونه مى‌ترسد از آن‌كه جبرئيل ابليس بوده باشد و يا آن‌كه ديوانه گشته باشد؟! اين سخنان از بى‌دينان است و ديگران هم ندانسته در كتاب‌ها ثبت كرده‌اند؛ اين‌ها سخنانى است كه با اصول اعتقادات مخالف مى‌باشد.

اين احتمالات را دشمنان خدا درباره پيغمبر اكرم مى‌دادند، نه آن‌كه خود آن سرور چنين گمانى كرده باشد.

«فَلا أُقْسِمُ بِما تُبْصِرُونَ * وَ ما لاَتُبْصِرُونَ * إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ * وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شاعِرٍ قَليلاً مَّا تُؤْمِنُونَ * وَلابِقَوْلِ كاهِنٍ قَلِيلاً مَّا تَذكَّروُنَ * تَنْزِيلٌ مِّنْ رَّبِّ الْعالَمِينَ»⁽¹⁾

«پس نه [چنان است كه مى‌پنداريد!] سوگند ياد مى‌كنم به آنچه مى‌بينيد و آنچه نمى‌بينيد كه [قرآن] قطعاً گفتار فرستاده‌اى بزرگوار است و آن گفتار شاعرى نيست [كه] كمتر [به آن] ايمان داريد و نه گفتار كاهنى [كه] كمتر [از آن] پند مى‌گيريد؛

[پيام] فرود آمده‌اى است از جانب پروردگار جهانيان!»

«وَ الْلَيْلِ إِذا عَسْعَسَ * وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ * إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ * ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ * مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ * وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ * وَ لَقَدْ رَءاهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ * وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ * وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ * فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ * إِنْ هُوَ إِلاّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ * لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ»⁽¹⁾

«سوگند به شب چون پشت گرداند، سوگند به صبح چون دميدن گيرد، كه [قرآن]

سخن فرشته بزرگوارى است. نيرومند [كه] پيش خداوند عرش، بلند پايگاه است. در آن‌جا [هم] مُطاع [و هم] امين است. و رفيق شما مجنون نيست؛ و قطعا آن [فرشته وحى] را در افق رخشان ديده. و او در امر غيب بخيل نيست. و [قرآن] نيست سخن ديوِ رجيم. پس به كجا مى‌رويد؟ اين [سخن] به جز پندى براى عالميان نيست؛ براى هر يك از شما كه خواهيد به راه راست رَوَد».

دشمنان خدا خيالات خود را (از جنون پيغمبر يا شيطان بودن جبرئيل) به پيغمبر اكرم نسبت دادند و گفتند: او ترسيده بود از آن‌كه ديوانه شده يا آن‌كه آن شخص شيطان

بوده باشد. روى دشمنان سياه باد! اين‌گونه روايات در زمان منافقين و در عصر سلطنت آنان ساخته شده است «و تبعهم من ليس منهم غفلة عن حقيقة الحال».⁽²⁾

وقتى در سند اين‌گونه روايات دقيق شويد، غالبا عروة بن زبير يا عبداللّه بن زبير يا يكىاز مواليان آل زبير را مى‌بينيد. در نقل موالى آل زبير آمده است كه پيغمبر به خديجه فرمود:

«ان الابعد يعنى نفسه لشاعر او مجنون»⁽¹⁾

مى‌گويد كه پيغمبر به خود بد گفت و خود را از رحمت حق دور نمود و صريحا نسبت جنون يا شاعرى به خود داد، ولى خديجه او را تسليت داد و گفت: اميدوارم تو پيغمبر اين امت باشى[!!]

به نظر من مقصود اين بى‌دينان دو چيز بود: يكى پايين آوردن مقام پيغمبر، چون آل‌زبير دشمنان بنى هاشم و پيغمبر بودند. مقصود ديگر نيز تمجيد زياد از خديجه. چون او عمه زبير است و سهم زيادى از فضيلت را براى ورقة بن نوفل، عموى خديجه، قايل شدند.

البته اگر جناب ورقة از روى أمارات و علائم، نبوّت پيغمبر اكرم را تشخيص داده و خديجه را از اضطراب بيرون آورده بود، پس چرا ديگر از او در اسلام خبرى نيست؟ چرا اسلام نياورد و در تاريخ اسلام آثارى از خود به يادگار نگذاشت؟ چرا چنين راهب دانشمندى در پيشاپيش مسلمانان قرار نگرفت و آن موقع كه على و خديجه سال‌ها با پيغمبر نماز مى‌خواندند براى يك مرتبه هم در جمع ايشان شركت ننمود؟ از طرفى ديگر چنين شخصى لااقل براى يك مرتبه از پيغمبر حمايت نكرد و در مقابل آزار مشركين از ايشان دفاع ننمود!

نتيجه اين كه حكايت بالا نيز از مجعولات آل‌زبير است كه براى پايين آوردن موقعيت و مقام و سبقت اميرالمؤمنين علیه‌السلام به اسلام ساخته شده است و نتوانستند بيش از اين حكايتى بسازند و به ورقة نسبت دهند و از او تجليل نمايند.

بعثت پيغمبر و مخفى شدن آن حضرت

بنابر رواياتى، حضرت محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم در بيست و هفتم ماه رجب به رسالت مبعوث گرديد، ولى تا سه سال آشكارا دعوت نمى‌نمود و از قريش خائف بود. در اول

امر، فقط على علیه‌السلام و خديجه به او ايمان آورده بودند و با او نماز مى‌خواندند و چه بسا در مجمع عمومى مسجد الحرام به پيغمبر اكرم اقتدا مى‌نمودند. قريش از داعيه پيغمبر باخبر شدند و او را مورد استهزا قرار مى‌دادند؛ اين اولين قدمى بود كه قريش در مقام دشمنى با حق برداشتند. اصولاً استهزاى يك نفر توسط عموم، تأثير بسيارى در تضعيف روحيه او دارد و بايد آن شخص از جانب خداوند تقويت و نگهدارى شود.

قريش در ابتدا به ملاحظه ابوطالب به همان استهزا اكتفا مى‌كردند. زيرا ابوطالب از حمايت پيغمبر دست برنمى‌داشت. آنها هرچه آمد و رفت نمودند تا شايد ابوطالب را از حمايت پيامبر منصرف يا اراده‌اش را سست نمايند، نتيجه‌اى نگرفتند. ابوطالب رسما اعلام نموده بود كه از حمايت پيغمبر دست برنمى‌دارم و او كشته نخواهد شد تا آن‌كه ما بنى هاشم كشته شويم. ما او را تسليم نمى‌كنيم و كشته شدن او مساوى با كشته شدن رجال قريش است.

چنين نيست كه گمان كنيد اگر او به طور ناگهانى كشته شود، كار از كار گذشته باشد.

قريش به وعده و وعيد ابوطالب اهميّت مى‌دادند و از او بسيار وحشت داشتند. لذا از اعلان جنگ به ابوطالب يا اقدامى سرّى براى قتل پيغمبر خوددارى مى‌كردند، ولى از استهزا و اذيّت كوتاهى نمى‌نمودند.

پيغمبر نيز اگرچه آشكارا به اسلام دعوت نمى‌كرد، ولى به تدريج بر عدد مسلمين افزوده مى‌شد. مى‌توان گفت كه ايمان آوردن دختران پيغمبر و جعفر بن ابى‌طالب و زيد بن حارثه در همين مدّت بوده است.

پيغمبر خود را از دشمنان مخفى مى‌داشت. در روايت صحيح حلبى از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

«پس از آن‌كه از جانب خداوند بر پيامبر وحى نازل شد، سيزده سال در مكه توقف نمود. سه سال از آن مدت را مخفى و خائف بود و آشكارا دعوت نمى‌كرد تا آن‌كه به آشكار كردندعوت مأمور گرديد».⁽¹⁾

همچنين از امام صادق علیه‌السلام آمده است:

«على علیه‌السلام در زمان غيبت با پيغمبر بود و كس ديگرى [از مكان ايشان] مطلع نبود».⁽¹⁾

مجاورت رسول خدا در غار حرا نيز معروف است. در خطبه اميرالمؤمنين علیه‌السلام خوانديم كه پيامبر هر سال در حرا مجاور مى‌شد و به جز او كسى پيغمبر را نمى‌ديد. البته معلوم باشد كه اين مخفى شدن و غيبت، منافاتى با روايات عفيف كندى ندارد؛ چون عفيف در ايام حج پيغمبر را ديده بود كه ايستاده نماز مى‌خواند و خديجه و على به او اقتدا كرده بودند (در مسجد الحرام يا منى و يا هر دو) سپس از عباس پرسيد: اين چه چيز است كه مشاهده مى‌كنم؟ مى‌گويد: او محمّد، پسر برادر من است كه ادعاى نبوت نموده و آن خديجه و ديگرى على است كه به او ايمان آورده‌اند و هيچ‌كس بر اين دين غير از اين سه نفر نيست؛ زيرا اين قصه در ايام حج اتفاق افتاده و در آن موقع امنيت عمومى حكم‌فرما بوده و هيچ‌كس از دشمن خود خوف و وحشتى نداشته است. امّا چون آيه شريفه: «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ و أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ * إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ»⁽²⁾

«پس آنچه را بدان مأمورى آشكار كن و از مشركان روى برتاب كه ما [شرّ ]ريشخندگران را از تو برطرف خواهيم كرد!»

نازل شد، پيغمبر رسالت خود را آشكار نمود و رسما مشغول دعوت گرديد. اين يكى از إخبارات به غيب است كه در قرآن مجيد آمده است. زيرا تمامى دشمنان دين در تمام مدت مبارزه خود نتوانستند پيغمبر را نابود و خود را از او آسوده نمايند. چون نور خدا خاموش نشدنى است.

مشركان در مرحله دوم بر قطع روابط با بنى هاشم و بنى‌المطّلب اتفاق نمودند تاآن‌كه آنها از حمايت پيغمبر دست بردارند و او را تسليم قريش نمايند. اين مرحله چهار سال تمام طول كشيد و در سال پنجم هم قصه موريانه پيش آمد و نتيجه آن شد كه در ميان قريش اختلاف پديد آمد و بنى هاشم را از شعب ابوطالب بيرون آوردند. البته بعضى از مورخين اين مدت را كمتر جلوه داده‌اند!

پس از رهايى از شعب و تمام شدن محاصره، جناب ابوطالب و خديجه در مدت كوتاهى وفات كردند. در اين زمان چون ابوطالب نبود و بنى هاشم هم سست شده بودند، دشمنى قريش به مرحله نهايى خود رسيد و بر كشتن پيغمبر اتفاق نمودند. لذا فرار پيغمبر به غار در همان شب اتفاق افتاد و آن حضرت از همان‌جا به مدينه هجرت نمود.

آرى! اين است مراتب و مراحل دشمنى‌هاى قريش با پيغمبر كه خداوند در مكه به وسيله ابوطالب او را حفظ نمود و پس از او نيز به طرق ديگرى پيغمبر خويش را نگاه داشت.

سنگينى بار رسالت

قرآن كه كتاب آسمانى و معجزه جاودانى پيغمبر اكرم و موجب هدايت بشر است، به تدريج نازل مى‌گشت و پيغمبر را در مقابل مشركان، كفّار و شدايد، محكم و استوار مى‌نمود. خداوند با نزول آيات بيّنات از ضعف پيغمبر جلوگيرى مى‌نمود:

«كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ»⁽¹⁾

«تا قلبت را به وسيله آن استوار گردانيم».

اگر كسى در آيات شريفه‌اى كه در مقام تسلى دادن به پيغمبر و محكم و راسخ نمودن او نازل شده است، دقيق شود، مى‌بيند كه بيش‌تر آنها در مكه نازل شده است. اگركسى بشر بودن پيغمبر را در نظر بياورد، خواهد فهميد كه او چه اندازه با مشكلات بى‌شمارى روبرو شده بود و لذا حتماً مى‌بايست خداوند او را نگاه بدارد. در اين آيات از سوره مزمل تأمل كنيد:

«يا أَيُّهَا الْمُزَّمّلُ * قُمِ الْلَّيْلَ إِلاّ قَلِيلاً * نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلاً * أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلاً * إِنّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً . . .⁽²⁾وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ

اهْجُرْهُمْ هَجْرا جَمِيلاً * وَ ذَرْنِي وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِي النَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلاً»⁽¹⁾

«اى جامه به خويشتن فرو پيچيده! به پاخيز شب را مگر اندكى! نيمى از شب يا اندكى از آن را بكاه! يا بر آن [نصف] بيفزاى و قرآن را شمرده شمرده بخوان! در حقيقت ما به زودى بر تو گفتارى گرانبار القا مى‌كنيم».

تا آن‌جا كه مى‌فرمايد:

«و بر آنچه مى‌گويند شكيبا باش و از آنان با دورى گزيدنى خوش، فاصله بگير و مرا با تكذيب كنندگان توانگر واگذار و اندكى مهلتشان ده!»

همچنين در اين آيات شريفه از سوره مدثر تأمل كنيد:

«يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ * وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ * وَ ثِيابَكَ فَطَهِّرْ * وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ * وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ * وَ لِرَبِّكَ فَاصْبِرْ * فَإِذا نُقِرَ فِي النّاقُورِ * فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ * عَلَى الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ* ذَرْنِي وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِيدا»⁽²⁾

«اى كشيده رداى شب بر سر! برخيز و بترسان! و پروردگار خود را بزرگ دار! و لباس خويشتن را پاك كن! و از پليدى دور شو! و منّت مگذار و فزونى مطلب! و براى پروردگارت شكيبايى كن! پس چون در صور دميده شود! آن روز [كه ]روز ناگوارى است، بر كافران آسان نيست. مرا با آن‌كه [او را] تنها آفريدم واگذار!»من از اين آيات چنين مى‌فهمم كه مشركان و به خصوص وليد بن مغيره مخزومى، همان كسى كه صاحب مال ممدود و بنين شهوده است، خيلى پيغمبر اسلام را خسته كرده بودند و او مثل كسى كه بسيار مهموم، مغموم و خسته است براى استراحت به گوشه‌اى خزيده و خود را به لباس پيچيده است. خداوند در اين آيات مى‌خواهد پيامبر را قوى سازد و او را وادار به حركت نمايد، لذا مى‌فرمايد:

«بلند شو اى كسى كه خود را پيچيده‌اى! بلند شو! وقت كار است نه استراحت! آماده خدمت باش!»، «إِنّا سَنُلِقي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً؛ در حقيقت ما به زودى بر تو گفتارى گرانبار القا

مى‌كنيم»، ما تو را براى رسالت اختيار نموده و با نزول وحى و قرآن بار تو را بسيار سنگين كرده‌ايم؛ از جاى خود برخيز! نصفى از شب را به عبادت مشغول باش و قرآن را با تأنى و آهستگى بخوان. تو بايد بر ناملايمات و بدگويى‌هاى مشركان صبر كنى و حساب آنها را به خداوند واگذارى.

هان! از جا برخيز و لباس راحت، كنار بگذار! برخيز و به وظيفه خود قيام كن. مردم را بترسان و به سوى ما بكشان. خداوند را به عظمت معرفى نما. دامن خود را از آلودگى‌ها پاك و پاكيزه فرما و كثافات و ناپاكى‌ها و ناپاكان را از خود دور كن. به آنان نزديك مشو و براى خدا صبر كن و تحمل شدايد و سختى‌ها را بر خود هموار نما؛ زياده مَطَلب و بر ما منّت مگذار كه چون روز قيامت در رسد، كفّار به حساب خود خواهند رسيد!

اعتراض بر مفسرين

از اين تفسير دانسته مى‌شود كه جمعى از مفسرين كه گمان كرده‌اند پيغمبر در زمان نزول آيه به خواب رفته بوده و «يا أَيُّها الْمُزَّمِّلُ» به معنى «يا ايها النائم» است، اشتباه است و كلام آن گروه كه عقيده داشتند كه پيغمبر در اول امر از جبرئيل مى‌ترسيد و لباس را بهخود مى‌پيچيد و مى‌ترسيد كه او شيطان باشد نه جبرئيل، با عقل سازگار نيست. اگر پيغمبر نداند كه اين وحى رحمانى است يا شيطانى، چگونه ديگران را هدايت مى‌كند؟ چگونه مى‌توان باور نمود كه او خود را به وسيله پيچيدن در جامه از گزند شيطان حفظ مى‌كرده است.

از سياق آيات معلوم مى‌شود كه نزول اين دو سوره در ابتداى نزول وحى نبود، بلكه پس از آن‌كه مشركانِ فراوان، پيغمبر را اذيت كرده و مهموم و خسته و بى‌طاقت ساخته بودند، خداوند بانزول اين آيات او را قوى ساخته و وادار بر عمل در برابر آن شدايد نموده است. زيرا او را تحريك مى‌كند كه برخيزد و به كار خود مشغول شود. همچنين مى‌فرمايد كه به خاطر خدا صبر كن. اين جمله، جمله عجيبى است و گمان نكنم پيغمبر

حلاوت و شيرينى اين جمله را هرگز از ياد ببرد: «تو براى خداوند خودت صبر كن و مشركان را به ما واگذار و در عذاب‌شان عجله مكن!»

پيغمبر با شنيدن اين جملات، قوى و بانشاط مى‌شد. سپس مى‌فرمايد: «رُجز» را كنار بگذار و از آن دورى كن. رجز، چيز پليد و ناپاك را مى‌گويند و شامل تمام ناپاكان و ناپاكى‌ها مى‌شود. لذا دليل ندارد كه آن را به فرد خاصّى اختصاص دهيم، اگرچه بعضى مفسرين چنين گمان كرده‌اند، بلكه رجز شامل مشركان نيز مى‌شود. چون آنان نجس و پليد هستند؛ لذا در سوره مزمل مى‌فرمايد: «وَ اهْجُرْهُمْ هَجْرا جَمِيلاً».

امّا جمله «وَ ثِيابَكَ فَطَهِّرْ» نيز معناى عامى دارد و چه بسا زنان، خويشان، كسان و دوستان را نيز شامل شود. پس پيغمبر بايد در پاك كردن ايشان نيز سعى و اهتمام مى‌نمود. حتى مى‌توان از اين معنى چنين استفاده نمود كه پيغمبر بايد دامن خود را از تمام آلودگى‌ها پاك كند و مجال طعن به دشمنان ندهد و نقطه ضعفى در او نباشد و حتّى از مواضع تهمت نيز خود را دور سازد.

حديثى را به اين مضمون در نظر دارم كه پيغمبر اكرم با زنى در كوچه سخن مى‌گفت.كسى از آن‌جا عبور مى‌نمود كه پيامبر به او فرمود: اين زن، فلانى است و از محارم من مى‌باشد.

پس، آن سرور مى‌خواست كه دامن او، ولو به تهمت، آلوده نگردد و از اين بابت هرگز مجالى به دشمنان نمى‌داد. حتى به نقل صحيحِ يكى از معصومين علیهم‌السلام، پيغمبر فرمود: «خوش ندارم بگويند كه محمد از جمعى كمك خواست و چون بر آنان مسلط گرديد، دوستان و ياران خود را كشت» وگرنه جمعى از اين مردمان را مى‌كشتم. (در كتاب منافقين در اين باره مفصلاً بحث نموده‌ام.) پس پيغمبر نمى‌خواست مانند سلاطين و سياستمداران رفتار كند. لذا به خاطر آن‌كه شبهه‌اى در اذهان پيش نيايد از قتل برخى منافقين صرف نظر نمود. در نتيجه مى‌فهميم كه پيامبر چگونه دامن خود را از هرگونه تهمتى پاك نمود و بر سختى‌ها صبر مى‌كرد.

بدگويي هاى كفّار از پيغمبر

«وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ»⁽¹⁾

«و در آنچه مى‌گويند، صبر كن!»

از اين آيه شريفه فهميده مى‌شود كه دشمنان، سخنانى مى‌گفتند كه پيغمبر را ناراحت مى‌نمود كه قسمتى از سخنان‌شان را در كتاب مجاهدات نقل نموده‌ام. در قرآن هم به بعضى از افترائات و تهمت‌هاى كفار نسبت به آن حضرت اشاره شده است كه از آن جمله است: شاعرى، ساحرى، ديوانگى، كاهنى؛ و همچنين نسبت دادن سِحر، كلام بشر و اساطير الاولين به قرآن كريم.

از سوره ضحى مى‌فهميم كه دشمنان به پيغمبر اسلام سخن ديگرى هم گفته بودند كه بر ايشان بسيار ناگوار آمده بود و به همين جهت خداوند براى تسليت خاطر پيامبر اينسوره را نازل فرمود:

«وَالضُّحى * وَ الْلَيْلِ إِذا سَجى * ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلى * وَ لَلْأَخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى * وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى * أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَاوى * وَ وَجَدَكَ ضآلاًّ فَهَدى * وَ وَجَدَكَ عآئِلاً فَأَغْنى * فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ * وَ أَمَّا السّآئِلَ فَلا تَنْهَرْ * وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»⁽²⁾

«سوگند به روشنايى روز! سوگند به شب چون آرام گيرد! [كه] پروردگارت تو را وانگذاشته و دشمن نداشته است! و قطعاً آخرت براى تو از دنيا نيكوتر خواهد بود! و به زودى پروردگارت تو را عطا خواهد داد تا خرسند گردى. مگر نه تو را يتيم يافت، پس پناه داد؛ و تو را سرگشته يافت، پس هدايت كرد؛ و تو را تنگدست يافت، و بى نياز گردانيد؟ و امّا [تو نيز به پاس نعمت ما] يتيم را ميازار! و گدا را مران! و از نعمت پروردگار خويش [با مردم] سخن گوى!»

خداوند به روز روشن و شب تاريك سوگند ياد مى‌كند كه لحظه‌اى از تو جدا نشدم

و تو را رها نكردم و دشمن تو نگشتم و البته آخرت براى تو بهتر از دنيا است و زود باشد كه به تو عطايى بدهد تا راضى شوى. آن‌گاه براى آن‌كه ثابت كند با پيغمبر خود دوست است و از او نبريده، شواهدى را ذكر مى‌نمايد: آيا تو را نگاه‌دارى نكرد در حالى كه يتيم بودى؟ آيا تو را هدايت نكرد؟ آيا تو را بى‌نياز نكرد؟!

مشركان كه حبّ مال آنان را كور و كر كرده بود، گمان مى‌كردند كه ملاك عظمت و محبوبيت در نزد خداوند نيز ثروت و مال است. لذا چون يتيم ابوطالب مالى ندارد، پس در نزد خداوند موقعيتى نداشته و خداوند او را دشمن پنداشته كه از مال دنيا محروم نموده است. اين مطلب را مى‌توان از اين آيه شريفه نيز به دست آورد:

«وَ قالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ»⁽¹⁾«قريش گفتند: چرا اين قرآن بر بزرگ شهر مكه يا شهر طايف نازل نگشته است؟»

زيرا بزرگ مكه و بزرگ طايف، هر دو از ثروتمندان بودند و اين اعتراض نظير اعتراض فرعون به موسى است:

«وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِروُنَ * أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَ لا يَكادُ يُبِينُ * فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جآءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ»⁽²⁾

«و فرعون در [ميان] قوم خود نداد در داد [و] گفت: اى مردم [كشور] من، آيا پادشاهى مصر و اين نهرها كه از زير [كاخ‌هاى] من روان است از آنِ من نيست؟ پس مگر نمى‌بينيد؟ آيا [نه] من از اين كس كه خود بى مقدار است و نمى‌تواند درست بيان كند بهترم؟ پس چرا بر او دست‌بندهايى زرّين آويخته نشده؟ يا با او فرشتگانى همراه نيامده‌اند؟»

فرعون در ميان قوم خود فرياد مى‌كند كه من پادشاه مصر هستم و اين نهرها در ملك من جارى است. حال من بهتر هستم يا اين موسى كه خوار و بى‌مايه است؟ پس چرا با او

دستبندهاى طلا نيست؟ پس فرعون مى‌خواست از اين كه موسى مال، ثروت و طلا ندارد استفاده كند كه چنين شخصى در نزد خداوند مقام و منزلتى ندارد.

همچنين از آن‌جا كه پيغمبر اسلام فقير و يتيم بود، مشركان نقطه ضعفى به دست آورده و به آن حضرت حمله مى‌كردند و مى‌خواستند تا به اين وسيله اثبات كنند كه خداوند به پيغمبر نظر ندارد و او رسول نخواهد بود. از خطبه جناب ابوطالب در زمان تزويج خديجه نيز دانسته مى‌شود كه نداشتن مال و ثروت در نظر قريش نقطه ضعف بود و ابو طالب هم به همين توّهم يا اعتراض پاسخ داده است؛ آن جا كه در حضور قريشمى‌فرمايد:

«ثم ان ابن اخى هذا ممن لا يوزن برجل من قريش الاّ رجح به و لا يقاس به رجل الاّ عظم عنه و لا عدل له فى الخلق و ان كان مقِّلا فى المال فانّ المال رفد جار و ظلّ زايل»⁽¹⁾

و به نقل صدوق در فقيه «فان المال رزق حايل و ظل زايل»، ابوطالب مى‌گويد: پيغمبر نه تنها در قريش، بلكه در ميان خلق نظير ندارد و بر جميع افراد بشر افضل است.

اگرچه مال او كم است، ولى مال روزى جارى و مثل سايه بى‌دوام است و تأثيرى در ملكات، صفات و شخصيت اشخاص ندارد.

پس معلوم مى‌شود كه قريش از فقر و كمى مال نتيجه مى‌گرفتند كه پيغمبر در نزد حق صلاحيت و لياقت پيغمبرى را ندارد. خداوند در جايى ديگر مى‌فرمايد: «وَاصْبِرْ عَلى

ما يَقُولُونَ» و در آيات ديگر به يكايك اعتراضات كفار جواب مى‌دهد. مثلاً در سوره ضحى سوگند ياد مى‌كند كه پيغمبر را رها نكرده و دشمن او نيست، بلكه همراه و دوست او است و به جاى دنيا در آخرت به او نعمت و ثروت زيادى عطا كند و مى‌گويد كه آخرت بهتر از اين دنيا است و البته زود باشد كه به او بدهد تا راضى شود.

پس خداوند در برابر دنيا، آخرت را آورده است. لذا مى‌توان از آيه دوم دانست كه خداوند وعده داده كه در همين دنيا نيز به پيامبر زياد بدهد و اين اخبارى است به غيب كه

در قرآنِ معجز آسا آمده است و اتفاقاً چنان شد كه خبر داده شده بود. زيرا وقتى ابوسفيان، رئيس بت‌پرستان، در نزديكى مكه با سپاه مسلمانان رو به رو شد و عظمت پيغمبر را مشاهده نمود به عباس گفت: مُلك و سلطنت پسر برادر تو عظيم گشته است، و اضافه كرد كه او عظيم‌تر از كسرى و قيصر است. پس به همين خاطر جا ندارد كه آيه شريفه: «وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى» را مخصوص به آخرت نماييم؛ با آن‌كه قبلاًفرموده: «وَلَلآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الاُْولى» بنابر اين از اين آيات دانسته مى‌شود كه گفته‌هاى مشركان و اعتراض‌شان به نبوت پيغمبر، آن حضرت را خسته نموده بود و چون اين اعتراض‌ها در نزد مردم وارد بود و همگى حب به مال داشتند، خداوند او را تسليت مى‌دهد و به روشنايى و تاريكى سوگند ياد مى‌كند كه گفته‌هاى دشمنان درست نيست و مى‌گويد چنان نيست كه من تو را رها كرده و يا دشمن داشته باشم. بعد اضافه مى‌كند كه آخرت بهتر از اين دنيا است و به زودى چيزى به تو بدهم تا راضى شوى. آنگاه شواهد رضايت خود را اين گونه نقل مى‌نمايد كه ما تو را نگهدار شديم و بى‌نياز نموديم و هدايتت كرديم. پس دانسته مى‌شود كه مورد مهر و علاقه ما هستى.

اگرچه پيغمبر يتيم شد، ولى در دامن سيد قريش - عبد المطّلب - و پس از او در دامن سيد بطحا - ابو طالب - نگاه‌دارى مى‌شد و عموى او آماده بود تا فرزندان خويش را قربانى اين يتيم نمايد. او گرچه كم مال بود، ولى خداوند در اثر كثرت صفات فاضله پيامبرش، او را غنى نمود؛ همان خديجه كه از ثروتمندترين افراد قريش بود، داوطلب شد تا خود و دارايى خود را در اختيار پيغمبر بگذارد. در واقع صداقت، امانت، عقل و ديانت پيغمبر موجب شد كه بزرگ‌ترين ثروت‌ها در اختيار او قرار گيرد. همچنين مى‌توان گفت كه بهترين انواع بى نيازى، همان غناى طبع است كه در پيغمبر موجود بود.

پس اگرچه پيغمبر ثروت موروثى نداشت، ولى در اثر همان صفات از ثروتمندترين مردم جهان بود و به زودى خداوند او را از بزرگ‌ترينِ سلاطين جهان قرار داد. پس سببى را كه قريش موجب دور بودن خدا از پيغمبر مى‌دانستند، بزرگ‌ترين شاهد بر عظمت آن سرور و محبوبيت او در نزد خداوند است.

درباره آيه شريفه «وَ وَجَدَكَ ضالاًّ فَهَدى⁽¹⁾و تو را سرگشته يافت، پس هدايت كرد؟» سخن بسيار است و وجوه زيادى گفته شده است؛ يكى از احتمالات اين است كه ظاهرآيه شريفه هيچ اشكالى ندارد؛ بدين صورت كه خداوند در مقام اثبات موقعيت و محبوبيت پيغمبر در نزد خود مى‌فرمايد: «تو را متحير و بى‌علم ديد؛ پس هدايت كرد» اين آيه نظير آيه: «وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحا مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِى مَا الْكِتابُ وَلاَ الاْءِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُورا نَهْدِى بِهِ مَنْ نَشآءُ مِنْ عِبادنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِى إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ⁽²⁾و همين گونه، روحى از امر خودمان به سوى تو وحى كرديم. تو نمى‌دانستى كتاب چيست و نه ايمان

[كدام است] ولى آن را نورى گردانيديم كه هركه از بندگان خود را بخواهيم به وسيله آن راه مى‌نماييم، و به راستى كه تو به خوبى به راه راست هدايت مى‌كنى». يا نظير آيه «وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِينَ⁽³⁾و تو قطعاً پيش از آن از بى خبران بودى». مى‌باشد كه خداوند در اين آيات به پيامبرش خطاب مى‌كند و مى‌گويد كه او پيش از اين جزء بى خبران و متحيّران بود.

علم امام و علم پيغمبر

شيخ كلينى در كتاب كافى به سند خود روايت مى‌فرمايد: «ابو حمزه ثمالى از امام جعفر صادق علیه‌السلام سؤال كرد: آيا علم امام از نوع علم مردم است و امام آن را ياد مى‌گيرد يا آن‌كه كتابى است در نزد شما كه آن را مى‌خوانيد و ياد مى‌گيريد؟

فرمود: مطلب مهم‌تر و بزرگ‌تر از اين است. پس فرمود: آيا اين آيه را نشنيده‌اى كه خداوند مى‌فرمايد: «وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ روُحا مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِى مَا الْكِتابُ وَلاَ الاْءِيمانُ⁽⁴⁾و همين گونه، روحى از امر خودمان به سوى تو وحى كرديم. تو نمى‌دانستى كتاب چيست و نه ايمان [كدام است؟]».

آن‌گاه امام از ابو حمزه مى‌پرسد: اصحاب شما در تفسير اين آيه چه مى‌گويند؟ آيااعتراف دارند كه پيغمبر زمانى كتاب را نمى‌دانست و آن را نمى‌شناخت؟ ابو حمزه مى‌گويد: قربانت گردم! نمى‌دانم اصحاب ما چه مى‌گويند. فرمود: بلى. زمانى بوده است كه پيغمبر كتاب و ايمان را نمى‌دانست، تا آن‌كه خداوند روح را - كه در قرآن از آن ياد شده است - فرستاد. پس آن روح علم را به او آموخت».⁽¹⁾

همچنين در روايت ديگرى آمده است كه «آن روح كه بزرگ‌تر از جبرئيل و ميكاييل است با پيغمبر بود و او را خبر مى‌داد و نگاه‌دارى مى‌كرد و پس از پيغمبر با ائمه علیهم‌السلام است».⁽²⁾

در حديث ديگر آمده است: «آن روح پس از پيغمبر در ميان ما است و به آسمان برنگشته است»⁽³⁾

و اميرالمؤمنين فرمود:

«وَلَقَدْ قَرَنَ اللّه‌ُ سُبْحانه بِهِ مِنْ لَدُنْ أَنْ كانَ فَطِيماً أَعْظَمَ مَلَكٍ مِنْ مَلائِكَتِهِ يَسْلُكُ بِهِ طَرِيقَ الْمَكارِمِ وَمَحاسِنَ أَخْلاقِ الْعالَمِ لَيْلَهُ وَنَهارَهُ»⁽⁴⁾

«از همان زمان كه رسول خدا را از شير باز گرفتند، خداوند بزرگ‌ترين فرشته از فرشتگان خويش را مأمور ساخت تا شب و روز وى را به راه‌هاى بزرگوارى، درستى و اخلاق نيك سوق دهد».

شايد اين همان روح است كه در روايات به آن اشاره كرده‌اند. از روايت ابو حمزه فهميده مى‌شود كه در ميان اصحاب ابو حمزه، «روح» امرى غلو و مبالغه‌آميز بود. لذا امام مى‌پرسد: آيا اعتراف دارند؟

براى «ضلال» نيز معانى بسيار نوشته‌اند، ولى مى‌توان برگشتِ بسيارى از آنها را به«جهالت» و «بى‌علمى» دانست؛ اعم از اين‌كه بود و فراموش شد يا نبود، و اعم از اين‌كه

موجب انحراف از حق شده باشد يا نه، و اعم از اين‌كه موجب كفر شده باشد يا نه. بدين ترتيب، ضلالِ به معنى بى‌علمى و جهالتِ صرف، در صورتى كه موجب محذور ديگرى مثل كفر يا شرك نباشد، چه مانعى دارد كه براى پيغمبر اكرم نيز استفاده شود؟

لذا خداوند، روح، مَلَك بزرگ‌تر و عظيم‌تر از جبرئيل را بر وى نازل كرد و همنشين او نمود تا علوم را به وى بياموزد و پس به پيغمبر خطاب شد: «وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً⁽¹⁾پروردگارا! بر دانشم بيفزاى».

مگر اين‌كه كسى توهّم كند كه علم پيغمبر مانند علم خداوند در تمام امور و مسائل، ذاتى او است و مسبوق به عدم نيست كه اين توهّم قطعا باطل است.

«وَأَنْزَلَ اللّه‌ُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكان فَضْلُ اللّه‌ِ عَلَيْكَ عَظِيماً»⁽²⁾

«و خدا كتاب و حكمت را بر تو نازل كرد و آنچه را نمى‌دانستى به تو آموخت و تفضّل خدا بر تو همواره بزرگ بود».

بعضى از مفسرين «ضلال» را در راه كسب و معيشت و بعضى در كوه‌هاى مكه دانسته و گفته‌اند كه پيغمبر در كوه‌ها گم شده بود و راه را نمى‌شناخت. به هر ترتيب،

جهت جامع همه تفسيرها اين است كه ندانستن، امرى است كه موجب كفر نيست و لذا منافات با عصمت پيغمبر ندارد.

آنچه در وجه نزول سوره «ضحى» نوشتم، همانا ظاهر آن آيات است. امّا جمعى از مفسرين در اشتباه بزرگى واقع شده‌اند. شيخ طبرسى فرمود: ابن عباس گفت كه پانزده روز بر پيغمبر وحى نازل نشد. مشركين گفتند: خداوند محمّد را رها كرده و دشمن اوگشته است. پس اين سوره - ضحى - نازل شد. ابن جريح گفته است كه دوازده روز وحى نازل نشد، امّا مقاتل معتقد است كه چهل روز وحى نازل نگرديد. بعضى گفته‌اند كه مسلمين گفتند: يا رسول اللّه! چرا بر شما وحى نازل نمى‌شود؟ فرمود: چگونه نازل شود،

در حالى‌كه شما به خداوند اطمينان نداريد و ناخن نمى‌گيريد؟

بعضى گفته‌اند كه يهود درباره ذوالقرنين، اصحاب كهف و روح از پيغمبر سؤال كردند آن حضرت فرمود: فردا به شما خبر مى‌دهم و نفرمود: «ان شاء اللّه»؛ پس وحى حبس شد و پيغمبر مهموم گشت و خداوند اين سوره را براى تسليت خاطر پيغمبر نازل فرمود.

بعضى ديگر گفته‌اند كه به انگشت پيغمبر سنگ زدند و خون جارى شد، آن حضرت فرمود:

هل انت الا اصبع دميت *** و فى سبيل اللّه ما لقيت

تو بيش از يك انگشت، پيغمبر نيستى كه در راه خداوند آسيب ديدى. پس دو يا سه روز وحى نازل نگشت. زن ابو لهب گفت: شيطان تو از تو دست برداشته؛ آنگاه اين سوره نازل گشت.

از بيان سابق ما در سبب نزول اين سوره و از آياتش معلوم مى‌شود كه كفار از فقر و بى‌مالى پيغمبر نتيجه مى‌گرفتند كه آن حضرت در نزد خداوند مقامى ندارد و خداوند او را دوست نمى‌دارد. پس اين سوره پاسخ به آنان و اثبات لطف و مهربانى خداوند نسبت به پيغمبر از همان زمان كودكى است كه در آن بشارت به آينده و عطاياى بى‌پايان حق در آخرت و دنيا داده شده است و اين خود معجزه‌اى است كه در قرآن آمده است و وجهى ندارد كه هركس به خيال خود سببى بتراشد و آن را سبب نزول آيات بداند.

مشركان اصلاً قبول نداشتند كه خداوند با پيغمبر خود مهربان است تا گفته شود كه بعد از قطع شدن وحى، مشركان اين حبس وحى را علامت وداع و دشمنى دانستند. باتوجه به سخنان گوناگونى كه گذشت هم مدت قطع وحى از دو يا سه روز تا چهل روز، هم علل مختلف براى قطع وحى بى‌اساس است. مشركان از همان يتيم بودن و فقر پيغمبر دشمنى خدا را با آن سرور اثبات مى‌نمودند.

گذشته از اين امر، آن سه دليل كه براى قطع وحى ذكر كرده‌اند، هيچ كدام صلاحيت دلالت را ندارند، زيرا اطمينان نداشتن مسلمانان به خداوند يا ناخن نگرفتن آنان، چگونه

سبب قطع وحى از پيغمبر مى‌گردد؟ از طرفى ديگر ناخن نگرفتن چگونه در رديف بى‌اعتمادى به خداوند گرفته شده است.

اما «ان شاء اللّه» نگفتن پيغمبر موجب اين نيست كه تا مدتى وحى بر او نيايد و از اين رو به شماتت دشمنان مبتلا گردد؛ زيرا «ان شاء اللّه» نگفتن پيغمبر به معناى اعتماد به نفس و صرف نظر از خداوند متعال نبود تا مستحق مجازات باشد.

اما آن سبب ديگر كه ذكر كرده‌اند، هيچ مناسبتى با سوره ندارد. زيرا بر فرض هم كه چنين اتفاقى افتاده و پيغمبر چنين كلامى گفته باشد، وجهى ندارد كه در اثر اين كلام وحى حبس شود. مگر پيغمبر از اين‌كه يك انگشت او خونين گشت بر خداوند منّت گذارده بود؟!

گذشته از آنچه كه گفتم، راهى براى اثبات اين امور نيست و شاهد اين مدعا نيز تعدد همين وجوه است.

تقاضاى اصلاح تفاسير

چه بسيار مناسب و لازم است كه در اين زمان، بزرگ‌مردى يا بزرگانى از علماى أعلام اين زحمت را بر خود هموار كنند و تفسير كلام خداوند را از گفته ابن جريح، مقاتل، عكرمه و سدى‌ها پاك نمايند؛ از ظواهر آيات بينات استفاده كنند و تفسير مروىِ به طريق معتبر از ائمه هدى علیهم‌السلام را راهنماى خود قرار دهند و به همان روش كه فقهاىعظام در مقام فتوا به هر حديث و روايتى عمل نمى‌كنند و روايت بايد واجد شرايط حجيّت باشد تا مدرك براى فتوا قرار بگيرد، پس بايد در تفسير آيات بينات نيز به روايات وارده‌اى كه حجت است اعتماد نمايند، نه به هر حديث منقول. و چقدر به جا است كه اين‌گونه احاديث را از احاديث غير معتبر جدا سازند تا ديگران هم به آسانى بتوانند حجت را از غير حجت تشخيص دهند.

خداوند نعمت‌هاى خود را بر پيغمبر ذكر مى‌نمايد؛ نه از جهت منّت گذاشتن، بلكه از باب آن‌كه لطف و مراحمش نسبت به محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم دانسته شود تا دشمنان

نتوانند بگويند كه خداوند از او بريده و يا با او دشمن بوده است: «ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَما قَلى»

همچنين او را مأمور مى‌كند كه نعمت‌هاى خداوند را به رخ دشمنان بكشد و براى مردم بيان كند تا دروغ مشركان آشكار گردد: «وَأَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» و مجددا پس از دو سه جمله معترضه، به مناسبت مطرح شدن نام فقير و يتيم، نعمت‌هاى خود را بر پيغمبر بيان مى‌كند و مى‌فرمايد:

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ* اَلَّذِى أَنْقَضَ ظَهْرَكَ * وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ»⁽¹⁾

«آيا براى تو سينه‌ات را نگشاديم و بار گران را از [دوش] تو برنداشتيم؟ [بارى] كه [گويى] پشت تو را شكست. و نامت را براى تو بلند گردانيديم».

خداوند تعالى سوره انشراح را با يك سؤال شروع مى‌كند: «آيا ما سينه تو را گشاده نكرديم؟» كسانى كه در ميدان مبارزه وارد گشته‌اند، مى‌دانند كه مبارزه چه اندازه مشكل است. جنگيدن با ده نفر مشكل‌تر است تا درگير شدن با يك نفر و مبارزه با صد نفر به همان نسبت مشكل‌تر است تا با ده نفر و هكذا. پس هر اندازه كه بر عدد مبارزان افزوده گردد بر مشكلى كار هم اضافه مى‌شود.مشكل نبوت و رسالت و همچنين مبارزه با عقايد و مقدّسات در نزد هر قومى مشكلتر از مبارزه بر سر امور ديگرى مانند مال، وطن و رياست و . . . است. از طرف ديگر هر اندازه كه مبارز از جهت ثروت و لشكر قوى باشد از مشكلى كارش كم مى‌گردد و هر اندازه كه دشمنان از حيث ثروت، عقيده و جمعيت قوى باشند، بر مشكلى كار مبارزه افزوده مى‌گردد. مبارزه‌اى كه پيغمبر مأمور به انجام آن شد از مشكل‌ترين مبارزات و فوق حد تصور بود. چون پيغمبر اكرم در نظر مردم دنياپرست بسيار ضعيف و دشمنانش بسيار قوى بودند و از طرفى مورد مبارزه نيز عقايد مذهبى، دينى و طريقه پدران‌شان بود. از اين رو مى‌توان گفت كه پيغمبر با اخلاق، افكار، عقايد و اعمال همگى مردم مبارزه مى‌كرد؛ نه مبارزه با يك قوم و بر سر چند چيز!

اين امر بسيار مشكل بود؛ به طورى كه سينه پيغمبر را با آن گشادى، تنگ و كمر او را با آن محكمى و توانايى، خم مى‌نمود. اين كلام خداوند است كه فرمود: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ* اَلَّذِى أَنْقَضَ ظَهْرَكَ».

مقايسه ميان موسى و پيغمبر اسلام

موسى كه از پيغمبران اولوالعزم است، هنگامى كه مأمور شد نزد فرعون برود و او را دعوت نمايد، با آن‌كه بنى اسرائيل پيرو موسى بودند و انتظارِ مَقدم او را داشتند، قبل از آن‌كه بر فرعون وارد شود و قدمى در راه مبارزه بردارد گشايش سينه، آسانى كار و معاونت و يارى هارون را از خداوند خواست، ولى اين پيغمبر اسلام است كه با وجود مخالفت و دشمنى تمامى قريش و فراعنه عصر با او و استهزاى آنان، مأمور مى‌گردد تا دعوت خود را آشكار نمايد و تمامى بشر را به امورى كه جدا با آنها مخالف هستند و بر سر آنها مبارزه خواهند كرد، دعوت نمايد. پيغمبر محكم و استوار از جاى خود بر مى‌خيزد و خداوند را به بزرگى معرفى مى‌كند و مردم را از عقاب الهى مى‌ترساند ومشغول مبارزه و جهاد مقدس خويش مى‌گردد.

خداوند دلتنگى پيغمبر را مشاهده مى‌كند، بى‌آن‌كه او تقاضاى كمك و شرح صدر نمايد به او يارى مى‌دهد و سينه‌اش را گشاده مى‌سازد تا بتواند در مقابل همه فشارها،

دشنام‌ها، بدگويى‌ها و استهزاء دشمنانِ خدا ايستادگى كند و بار سنگين رسالت را كه بر دوش او گذاشته شده و پشت او را خم كرده است به انجام رساند: «وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ * اَلَّذى أَنْقَضَ ظَهْرَكَ».

خداوند متعال، خود، حاضر و شاهدِ سنگينىِ بارِ پيغمبر است و احتياجى به آن نيست كه پيغمبر زير آن بار سنگين به خداوند ناله و استغاثه كند. خداوند با نزول اين

آيات بينات به پيغمبر كمك نمود و قلب او را محكم و سينه او را گشاده نمود.

در طول مدت توقف پيغمبر در مكه، رفته رفته و به تدريج مسلمانانى دور آن حضرت را گرفتند و جان نثارانى از دور و نزديك پيدا شدند تا اين‌كه پيامبر مدينه را

انتخاب و بدان‌جا هجرت نمود. فرمان جهاد كه رسيد، كار بر وفق مراد شد؛ خون‌هاى فاسد ريخته و دين مقدس اسلام مستحكم شد. خداوند از زحمات پيغمبرش تقدير نمود و فرمود: «وَ رَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ».

اين چنين است كه مى‌بينيم همه روزه در اوقات نماز، فرياد شهادت مؤذنين در مجامع و مساجد به رسالت محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم بلند است.

كلام معاويه به مغيره

مسعودى مى‌گويد: «زبير بن بكار در كتاب موفقيات - كه آن را براى «موفق» تصنيف نموده است - گويد: از مداينى شنيدم كه مطرف بن مغيرة بن شعبه مى‌گفت كه هرگاه مغيره به نزد معاويه مى‌رفت و برمى‌گشت از عقل معاويه نقل مى‌كرد و هر چه از او مى‌ديد يا مى‌شنيد متعجب مى‌شد. تا آن‌كه شبى آمد و شام نخورد و مهموم و مغموم درگوشه‌اى نشست. ساعتى با او سخن نگفتم و گمان كردم كه معاويه او را از حكومت عزل نموده است. پس از مدتى پرسيدم: تو را چه رسيده است كه اين اندازه مغموم شده‌اى؟ گفت: اى پسر! از نزد بدترين خلق آمده‌ام. گفتم: مگر چه شده است؟ گفت: امشب كه با او تنها بودم، گفتم يا اميرالمؤمنين تو به آرزوى خود رسيدى. پس حال وقت آن شد كه كار خير كنى و عدل را در ميان مردم رواج دهى و برادرانت از بنى هاشم را در نظر بگيرى و با آنان نيكويى و صله رحِم نمايى. امروز ديگر تو از آنان وحشتى ندارى. معاويه گفت: هيهات! هيهات! ابوبكر به سلطنت رسيد و به عدالت رفتار نمود و كرد آنچه كرد، ولى چون مُرد نام او از ميان رفت، مگر آن‌كه كسى از او ياد كند و به ابوبكر تعبير نمايد.

همچنين عمر سلطنت كرد؛ ده سال زحمت كشيد، ولى وقتى مُرد، نامش از ميان رفت و اگر كسى از او يادى كند به او عمر مى‌گويد. پس از او هم فاميل ما عثمان به سلطنت رسيد كه در نَسَب نظير نداشت. پس كرد آنچه كرد و چون رفت، نام او از ميان رفت. ولى آن مرد بنى هاشمى همه روزه پنج مرتبه برايش فرياد مى‌كنند كه «اشهد ان محمدا رسول اللّه».

پس در مقابل اين چه كارى مى‌توان كرد؟! چاره‌اى جز دفن كردن نامش باقى نمى‌ماند؟!

فرمان لعن معاويه توسط مأموران

بعدها، وقتى مأمون اين خبر را شنيد، تحريك شد و منادى او فرياد كرد كه «هر كس معاويه را به خير ياد كند يا او را بر يكى از صحابه مقدم بدارد در امان نيست». نوشته‌هايى هم به اطراف ممالك فرستاد تا معاويه را بر بالاى منابر لعن نمايند. اين كار بر عامه مردم گران آمد و آشوبى به پا شد و در نتيجه مأمون از تصميم خويش منصرف گرديد».⁽¹⁾

نفوذ معاويه در مردم به قدرى زياد بود كه با روى كار آمدن بنى هاشم و سلطنت بنى عباس هم تمام نشد. ترحم مردم بر او معمول و مرسوم بود، ولى بايد دانست چنيننبود كه مأمون نمى‌توانست خواسته خود را بر مردم تحميل كند. اين كار به آسانى شدنى بود، ولى محذور ديگرى داشت و آن نفوذ اولاد على علیه‌السلام و استفاده آنان از اين عمل بود. در عصر مأمون علويان زياد خروج كردند و زمينه براى آنان تا حدى مساعد بود، لذا اگر مأمون مى‌خواست معاويه را چنان‌كه بود به مردم معرفى كند، بايد مطاعن او و مناقب على علیه‌السلام را رسما به مردم گوشزد نمايد و على علیه‌السلام را هم آن طور كه بود معرفى نمايد كه اين به نفع علويانى كه در مقام خروج بر مأمون بودند، تمام مى‌شد. اتفاقاً معتضد عباسى نيز همين تصميم را گرفت و به همان جهت منصرف شد.⁽²⁾

من نمى‌دانم معاويه چه انتظارى داشت؟ آيا مى‌خواست نام آن سه نفر در رديف نام پيغمبر اكرم بيايد؟ آنان در نتيجه زحمات پيغمبر به اين مقام رسيدند! از طرفى چگونه مى‌توان ميان آنان با پيغمبر اكرم از نظر صفات مقايسه نمود و از طرف ديگر چگونه معاويه از نسب عثمان تمجيد مى‌نمايد، در حالى كه هيچ فضيلت و منقبتى براى پدران او نيست؟ معاويه به مغيره گفت: «فاى عمل يبقى مع هذا لا اُمّ لك و اللّه الا دفنا دفنا»

مقصود او از دفن، دفن فضايل و مناقب اميرالمؤمنين، بلكه مناقب خود پيغمبر است. اگر معاويه مى‌توانست از فضايل پيغمبر كم مى‌كرد و آن كرامت‌ها را بر ديگران مى‌افزود و تا

مى‌توانست اميرالمؤمنين را بدنام مى‌كرد و فضايل ايشان را مدفون مى‌ساخت. اين از آثار سلطنت منافقين است كه در كتاب مجاهدات به اين مطلب اشاره نموده‌ام.

برگرديم به تفسير آيه شريفه‌اى كه خداوند به پيغمبر خود خبر مى‌دهد كه پس از روبرو شدن با زحمات و مشقّات، نوبت خوشى، گشايش و آسانى كارها است.

«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً»⁽¹⁾

«پس [بدان كه] با هر دشوارى، آسانى است. آرى! با هر دشوارى آسانى است».خداوند به وسيله اين دو آيه به پيامبر اشاره مى‌كند كه با سختى كار تو، دو گشايش همراه است. از طرفى خود اين سوره - كه در مكه معظمه هنگام سختى كار بر پيغمبر نازل گشته و بشارت به آينده و آسانى كار داده است - يكى از انواع اخبار به غيب است كه در قرآن آمده است. خداوند با اين قبيل آيات به پيغمبر شرح صدر عطا مى‌فرمود و او را وادار به كار و مبارزه با كفار مى‌ساخت: «قُمْ فَأَنْذِرْ * وَ رَبَّكَ فَكَبِّرْ⁽²⁾برخيز و بترسان. و پروردگار خود را بزرگ دار».

وِزر، گناه نيست

از بيان ما دانسته شد كه مراد از وِزر، گناه نيست. زيرا به گناه بخاطر سنگينى بار عذاب و تبعات آن وزر مى‌گويند. وِزر در لغت به معنى سنگينى است و بس. از اين رو وزير به كسى مى‌گويند كه مقدارى از سنگينى بار سلطنت بر دوش او باشد. آن امر سنگينى كه پشت پيغمبر را شكست به طورى كه آواز آن شنيده مى‌شد (اين مبالغه در مقام عظمت و سنگينى و شدت تحمل او است) همان امر نبوت و مبارزه با متكبران و فراعنه بود. پيغمبر اكرم به تنهايى اين بار سنگين را به دوش كشيد و چون موسى كمك نطلبيد. خداوند نيز به لطف خود سينه او را گشاده كرد و به نزول آيات بينات، در مقام تسليت، شرح صدر عطا فرمود. آن كمك ابوطالب و حمايت او و آن افزوده شدن

تدريجى به عدد مسلمين، راه گشايش و آسانى را باز نمود تا آن‌كه نوبت به هجرت و جهاد رسيد.

«فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً»

«پس [بدان كه] با هر دشوارى، آسانى است. آرى! با هر دشوارى آسانى است».

پس با تحمل آن فشارها و سختى‌ها دو گشايش براى پيغمبر در پيش بود: يكى دردنيا كه همان فتح و غلبه و پيروزى او بود و ديگرى در آخرت كه خداوند مى‌فرمايد: «وَ لَلاْخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولى⁽¹⁾و قطعا آخرت براى تو از دنيا نيكوتر خواهد بود» نزول همين سوره نيز بر پيغمبر موجب گشايش و شرح صدرى گرديد.

بشارت به فتح و پيروزى

اين بشارت، نظير همان بشارتى است كه خداوند به مؤمنين داد:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَرَسُولِهِ وَتُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّه‌ِ بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَمَساكِنَ طَيِّبَةً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَأُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللّه‌ِ وَفَتْحٌ قَرِيِبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنيِنَ»⁽²⁾

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! آيا شما را بر تجارتى راه نمايم كه شما را از عذابى دردناك مى‌رهاند؟ به خدا و فرستاده او بگرويد و در راه خدا با مال و جانتان جهاد كنيد! اين [گذشت و فداكارى] اگر بدانيد، براى شما بهتر است تا گناهانتان را بر شما ببخشايد و شما را در باغ‌هايى كه از زير [درختان] آن جويبارها روان، و [در] سراهايى خوش در بهشت‌هاى هميشگى در آورد. اين [خود] كاميابى بزرگى است و [رحمتى] ديگر كه آن را دوست داريد، يارى و پيروزى نزديكى از جانب خداست و مؤمنان را [بدان] بشارت ده!»

در اين‌جا پيغمبر مأمور است تا مؤمنين را بشارت دهد كه بر اثر ايمان و مجاهده در راه خداوند در آخرت به بهشت و در دنيا به فتح و پيروزى مى‌رسند.

در مكه معظمه هم در آن زمان كه پيامبر تحت فشار و سنگينى بار رسالت بودخداوند بشارت مى‌دهد به آن‌كه پس از سختى يا با سختى، دو آسانى در كار است؛ يكى در دنيا و ديگرى در آخرت.

همچنين در آيه‌اى كه خداوند مى‌فرمايد: «وَرَفَعْنا لَكَ ذِكْرَكَ»⁽¹⁾و نامت را براى تو بلند گردانيدم» هم مى‌توان گفت كه اين عبارت، جامع بين دو امر است. زيرا بلند شدن نام و آوازه در دنيا، موقوف به فتح، غلبه و پيروزى است. البته چنان شد كه خدا فرموده بود و همان يتيم بى‌مال از بزرگترين سلاطين جهان شد و كار به آن‌جا رسيد كه به همان دشمنان خود از قريش، عطايايى مرحمت فرمود؛ هر نفر صد يا دويست شتر. و همان جماعت چون تأليف قلب شدند به صف دوستان درآمدند و در روزهاى بعد جزء سران لشكر سپاه مسلمانان گرديدند؛ اگرچه از منافقين بودند.

پيغمبر اسلام از همان اول دعوت، وعده مى‌داد كه اگر ايمان بياوريد، پادشاه جهان مى‌شويد و تمام مردم مطيع شما خواهند شد. همان زمان كه در جنگ احزاب مشغول كندن خندق بودند و آن قطعه از كوه پيدا شد و پيغمبر آن را به تنهايى به چند ضرب خُرد كرد و برقهايى ساطع گشت، فرمود كه قصور شام و مداين و يمن پيدا شد و به فتح اين مكان‌ها با دست مسلمين بشارت داد. منافقين گفتند: از وعده‌هاى اين مرد تعجب نمى‌كنيد؟! از ترس احزابِ عرب محصور گشته است، بشارت فتح شام و مملكت كسرى را مى‌دهد؟!

«وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّه‌ُ وَرَسُوُلُهُ إِلاّ غُرُوراً»⁽²⁾

«و هنگامى كه منافقان و كسانى كه در دل‌هايشان بيمارى است، مى‌گفتند: خدا و

فرستاده‌اش جز فريب، به ما وعده‌اى ندادند».

طبق نص قرآن پيغمبر به مسلمين وعده و بشارت ظفر و غلبه دين را مى‌داد و به كورى چشم كفار و منافقين، درست و صحيح در مى‌آمد كه همين امر يكى از معجزات آن سرور است.

اختلاف كلمه و ريشه آن

مسعودى مى‌گويد: در اين‌كه چه كسى اولين مسلمان بود، اختلاف است؛ اهل بيت و شيعيان مى‌گويند كه اولين على علیه‌السلام بود و اين معنى را ابن عباس و جابر بن عبداللّه و زيد بن ارقم و جمعى ديگر روايت نموده‌اند. همچنين در مقدار سن او در آن موقع اختلاف شده است. جمعى گفته‌اند كه پانزده سال و جمعى ديگر سيزده سال را درست مى‌دانند. اقوال ديگرى هم هست كه يازده، نه، هشت، هفت، شش و پنج سال را ذكر كرده‌اند. البته اين اقوالى كه سنّ حضرت را كم گفته‌اند از كسانى است كه خواسته‌اند فضايل على علیه‌السلام را منكر شوند و مناقب او را از ميان بردارند و بگويند كه او طفل غير مميزى بود و حق را از باطل جدا نمى‌ساخته است.⁽¹⁾

دشمنان على يا دوستان ابوبكر در مقام انكار اين فضيلت - كه از بزرگ‌ترين فضايل آن سرور است - برآمدند. لذا بعضى افراد چون ابراهيم نخعى گفته‌اند كه ابوبكر اول مسلمانان است. طبرى مى‌گويد: «ديگران گفته‌اند كه پيش از ابوبكر جماعتى اسلام آورده بودند. از سعد روايت نموده كه بيش از پنجاه نفر قبل از ابوبكر اسلام آورده بودند، ولى ابوبكر از همه آنها افضل بود. همچنين از زهرى نقل نمود كه زيد بن حارثه اول مسلمين بود».⁽²⁾

محمد بن اسحاق، صاحب سيره، مى‌گويد: «اول كسى از ذكور كه ايمان آورد، على بود و پس از او زيد بن حارثه و پس از زيد، ابوبكر اسلام آورد».⁽³⁾

من در اين كتاب در مقام اثبات سبقت اميرالمؤمنين به اسلام نيستم و در تاريخ خود آن سرور⁽¹⁾- به عون الهى - اين مطلب را بيان خواهم كرد و آن‌جا به اشعار و كلمات صحابه يا تابعين استشهاد خواهم نمود. به هر صورت شما از همين‌جا مى‌توانيد بدانيد كه منافقين چگونه در مقام خاموش كردن نور خدا و كتمان حق بودند و فضايل اميرالمؤمنين را دفن مى‌كردند؛ در جايى ابوبكر را كه به گفته سعد وقاص پس از پنجاه نفر اسلام آورده است، اول مى‌شمارند و از طرفى براى خلط مبحث زيد بن حارثه را ذكر مى‌نمايند و تا مى‌توانند سن اميرالمؤمنين را كم مى‌كنند كه بگويند او طفل غير مميز بوده است. دشمنان هرچه مى‌خواهند، بگويند و تا مى‌توانند حقّ را مخفى و دفن كنند، ولى خداوند نور خود را ظاهر مى‌سازد؛ همان طورى كه از كلام اميرالمؤمنين در سبقت ايمان او و خديجه، سابقا، از خطبه قاصعه نقل شد.

كسانى كه انصاف و شعور داشته باشند، مى‌دانند كه پيغمبرى كه سه سال خائف بود و دعوت خود را آشكار نمى‌كرد، اول كسانى كه بايد دعوت خود را با آنها در ميان بگذارد، خديجه و على عليهماالسلام هستند. زيرا يكى زن او و ديگرى همانند فرزند او در خانه او بزرگ شده و عمو زاده او است. پس بايد اين دو پيش از ديگران مسبوق به بعثت و رسالت پيامبر شده باشند و كمال عقل و علاقه آن دو موجب شده است كه بر ديگران پيش‌قدم باشند. پس اين نقل مطابق اعتبار است و نقل‌هاى مخالف آن مسلماً از روى هوى و هوس و تنها براى كتمان حق ساخته شده‌اند.

پيغمبر اكرم خداوند را در آن سه سال به صورت مخفيانه عبادت مى‌نمود و از قريش خوف داشت و مأمور به آشكار نمودن دعوت نبود. قريش از مسلك و مرام او آگاه بودند و عبادت او و خديجه و على علیه‌السلام را در ايام حج مى‌ديدند. گو اين كه در اين مدتخداوند، پيغمبر خود را تربيت مى‌كرد و او را براى رسالتى عظيم مجهز مى‌نمود؛ درست مانند سفيرى كه او را مدتى به وضعيت و مأموريتش آشنا مى‌نمايند و بعد روانه مى‌كنند، گويى پيغمبر نيز در آن مدت درس خود را روان مى‌كرد تا اين‌كه خداوند پس از سه سال

او را براى نجات بشر به سوى مردم فرستاد.

اين نكته هم مخفى نماند: در مدتى كه پيغمبر مخفيانه دعوت مى‌نمود و عده‌اى را گرد خود فرامى‌خواند، با همان نماز خواندنش در مسجد الحرام - هنگام ازدحام و آمدن اعراب از نقاط دور و نزديك براى حج - آنها را متوجه خود مى‌ساخت و از مقصد و مدعاى خود با خبر مى‌نمود. چه بسا هر كدام از آن افراد كه به قبيله و شهر خود باز مى‌گشتند اين خبر تازه را براى جماعت خود بيان مى‌كردند و مى‌گفتند كه محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مدعى مقام نبوت گرديده است.

پس پيغمبر اگرچه دعوت خود را آشكار نمى‌كرد، ولى با عمل خويش مردم را با خبر مى‌ساخت و آنان را به سمت خداوند متوجه مى‌نمود؛ اين كارها زمينه را براى آمادگى اذهان عمومى، جهت پذيرش دعوتِ آشكار، فراهم مى‌ساخت.

پيغمبر اكرم پس از مأمور شدن به دعوتِ آشكار، با پشتكار عجيبى مشغول عمل گرديد و مردم را علنا دعوت مى‌نمود و به مشركان هيچ اعتنايى نداشت. «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَاَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ⁽¹⁾پس آنچه را بدان مأمورى آشكار كن و از مشركان روى برتاب».

پس پيغمبر دو دعوت داشت: يكى در خصوص خويشان و ديگرى درباره عموم بشر، خداوند در خصوص دعوت خويشان خطاب به پيغمبر مى‌فرمايد: «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ⁽²⁾و خويشان نزديك خود را هشدار ده!»

دعوت پيغمبر از فرزندان عبد المطّلب

«پيغمبر اكرم فرزندان عبد المطّلب را كه حدود چهل نفر بودند، دعوت مى‌نمايد و با غذاى مختصرى همگى را سير مى‌كند. آن‌گاه آنان را به اسلام دعوت مى‌نمايد و مى‌گويد: كدام يك از شما با من بيعت مى‌كند تا برادر، وصى، جانشين و وزير من باشد؟ هيچ‌يك از حاضرين پاسخى نمى‌دهند؛ تنها على علیه‌السلام كه سنّ و سالش از همه حاضرين

كمتر است، اجابت مى‌نمايد».⁽¹⁾

در روايت ابو رافع است كه «پيغمبر سه مرتبه سؤال خود را تكرار كرد، امّا هيچ‌كس قبول نكرد. آن‌گاه على علیه‌السلام برخواست و قبول نمود. پيغمبر او را نزد خود طلبيد و دهانش را از آب دهان خود پر نمود. ابو لهب گفت: جزاى پسر عمويت را خوب دادى! فرمود: او را پر از علم و حكمت نمودم».⁽²⁾

در حديث ديگرى آمده است كه به ابوطالب گفتند: بايد پسر خود را اطاعت نمايى.⁽³⁾چون محمّد او را بر ما امير كرد. اين قصه يكى از مسلمات تاريخ و احاديث است كه در كتب فريقين مسطور مى‌باشد.

طبرى از محمد بن اسحاق اين حديث را با تفصيل بيش‌ترى نقل نموده است كه در آن نقل به اين موارد اشاره شده است: «دعوت كردن پيامبر از خويشان، و سير شدن آن جمع از غذايى كم با آن‌كه هر يك از ايشان به تنهايى تمام آن غذا را مى‌خورد، و كلام ابولهب كه «ما را سحر نمود».⁽⁴⁾

پيامبر و تعيين وصى و جانشين

پيغمبر آن روز سخن نگفت و روز بعد مجددا آنها را دعوت نمود و بعد از اطعام، فرمود: اى فرزندان عبد المطّلب! من جوانمردى در عرب سراغ ندارم كه بهتر از آنچه براى شما آورده‌ام، چيزى آورده باشد. من خير دنيا و آخرت را آورده‌ام و از جانب خداوند مأمور هستم تا شما را دعوت كنم. حال، كدام‌يك از شما بر اين امر، كمك من مى‌باشد تا در مقابل اين عمل برادر، وصى و خليفه من در ميان شما باشد؟ پس تمام قوم ساكت شدند و تنها على قبول كرد. آن‌گاه پيغمبر فرمود: اين برادر، وصى و خليفه من در ميان شما است؛ پس از او اطاعت كنيد و سخنانش را بشنويد. پس حاضرين برخاستند و

زبان به تمسخر گشودند و به ابوطالب گفتند: تو را امر نمود كه از پسر خود اطاعت كنى.⁽¹⁾

ابن سعد نيز اين حديث را در معجزات پيغمبر نقل نموده و آورده است كه پيغمبر فرمود: «كدام‌يك از شما به من كمك مى‌كند و دعوت مرا اجابت مى‌نمايد و در مقابل، برادر من مى‌گردد تا بهشت براى او باشد؟»⁽²⁾

پس در اين حديث فقط جهت وزارت و كمك را در نظر گرفته و قسمت انذار اقربين را نقل ننموده است. پيغمبر اكرم در دعوت از عشيره نزديك خود، دو نظر را دنبال مى‌كرد: يكى دعوت به اسلام و ديگرى انتخاب معاون و وزير از آن جمع.

عجب در اين است كه هيچ‌كس از آن جمع چنين دعوتى را قبول نكرد؛ به جز اميرالمؤمنين على علیه‌السلام كه قبول كرد و به راستى نيز چنان كرد؛ در ابتداى امر رسالت، هنگامى كه اطفال به تحريك اولياى خود پيغمبر را اذيت مى‌كردند به ضرب دندان اميرالمؤمنين علیه‌السلام مبتلا مى‌شدند. او در ليلة المبيت به جاى پيغمبر خوابيد و آماده شد تا جان خود را فداى پيامبر نمايد. در وسط كار نيز در ميدان‌هاى جنگ، دلاورانِ مشركان وكفّار را بى‌سر و دست و پا مى‌نمود و پس از وفات پيغمبر نيز به جاى آن سرور هدف فعاليت‌هاى منافقين قرار گرفت.

چون اميرالمؤمنين علیه‌السلام لشكريان معاويه را ديد، سوگند ياد نمود كه آنها اسلام نياوردند، لكن خود را در پناه اسلام حفظ نمودند و باطنا بر كفر خود باقى بودند و چون ياور پيدا كردند به سوى دشمنى با ما برگشتند، ولى نماز را ترك نكردند.⁽³⁾

مقصود اميرالمؤمنين، معاويه و قريش است كه بر او حمله نمودند و حق را از او گرفتند و پس از رسيدن به آن با او جنگيدند و پس از شهادت آن حضرت، سال‌ها او را لعن نمودند و فضايل او را كتمان كردند و به ديگران نسبت مى‌دادند.

نامه اميرالمؤمنين به محمد بن ابى‌بكر

شما از اين حكايت مى‌توانيد بر حقيقت امر آگاه شويد. ابن ابى الحديد از كتاب «غارات» ابراهيم ثقفى نقل مى‌نمايد: «اميرالمؤمنين علیه‌السلام به محمد بن ابى‌بكر و اهل مصر نامه مفصلى نوشت كه محمد بن ابى‌بكر در زمان حكومت خود آن نامه را نگاه داشته و به آن عمل مى‌نمود. چون عمرو بن عاص، محمد بن ابى بكر را كشت نامه‌هاى او را جمع كرد و براى معاويه فرستاد.

معاويه در نامه اميرالمؤمنين نگاه مى‌كرد و متعجب و متحير مى‌شد. وليد بن عقبه چون ديد كه معاويه خيلى نگاه متحيرانه‌اى مى‌كند، گفت: دستور بده اين نوشتجات سوخته شود. معاويه گفت: ساكت شو! تو عقل ندارى. وليد گفت: آيا اين از عقل است كه مردم با خبر شوند كه تو احاديث ابو تراب را نگاه مى‌دارى و از آنها استفاده مى‌نمايى؟!

معاويه گفت: واى بر تو! آيا مى‌گويى اين كلمات را بسوزانم؟ به خدا سوگند، سخنانى جامع‌تر و محكم‌تر از اين نشنيده‌ام! وليد گفت: اگر تو اين اندازه به علم و سخنان على علاقمند هستى، پس براى چه با او جنگ مى‌نمايى؟ معاويه گفت: اگر على قاتل عثماننبود، هرآينه به هرچه مى‌گفت، عمل مى‌نموديم و از او ياد مى‌گرفتيم. معاويه قدرى تأمل نمود، آن‌گاه رو به حاضرين در مجلس نمود و گفت: ما نمى‌گوييم كه اين نوشتجات از على بن ابى طالب است، بلكه مى‌گوييم از نوشتجات ابوبكر صديق است كه در نزد فرزندش محمد بود و ما در اين نوشتجات نگاه و به آنها عمل مى‌كنيم.

آن نوشته در خزائن بنى‌اميّه بود تا آن‌كه نوبت خلافت به عمر بن عبد العزيز رسيد و او اظهار نمود كه آن نامه از على بن ابى طالب است».⁽¹⁾

وليد، فردى فاسق و دشمنى نادان بود. سر پدر او به دست اميرالمؤمنين علیه‌السلام و به فرمان پيغمبر اسلام از بدن جدا شد. او هرگز از دشمنى كوتاهى نمى‌كرد، ولى حقّ همان است كه معاويه به او گفت. وليد قدر كلمات حكيمانه اميرالمؤمنين را نمى‌داند. آرى! آن معاويه است كه از كلمات مولا استفاده مى‌نمايد و به جهت دشمنى و حفظ حيثيت خود

آن را به ابوبكر نسبت مى‌دهد. منشأ فضايل ابوبكر و ديگران از همين‌جا دانسته مى‌شود.

اين از همان چيزهايى است كه معاويه مى‌گفت بايد دفن شود.

موضوع دعوت پيغمبر از فرزندان عبد المطّلب و وزيرى، برادرى و وصايت و خليفه شدن على علیه‌السلام هم از آن حقايقى است كه دشمن را بيچاره كرده است. دشمنان نتوانستند اين فضيلت را براى ديگرى ثابت كنند و نتوانستند آن را هم به ابوبكر نسبت دهند، ولى تا توانستند از آن حكايت، كلمات خليفه، وزير يا وصى را كم كردند كه من در اين‌باره در تاريخ اميرالمؤمنين - ان شاء اللّه - مفصلاً سخن خواهم گفت.

هركس پيشواى مرام يا مسلكى شود عادتا از همان ابتداى كار براى خود معاونى مى‌طلبد. در نتيجه هركه پيش‌قدم شود تا با او معاونت و همكارى نمايد او را جانشين خود قرار مى‌دهد. اين امرى عادى است و بنابر همين بوده و هست. مثلاً عمر براى خلافت ابوبكر خيلى زحمت كشيد و سهم او در اين خدمت بيش از ديگران بود. مى‌بينيمكه او خليفه ابوبكر شد. عثمان هم براى خلافت عمر بيش از ديگران همراهى نمود، چون ابوبكر در هنگام مرگ خواست جانشين خدا را تعيين نمايد، عثمان را به تنهايى طلبيد و گفت بنويس:

بسم اللّه الرحمن الرحيم. اين عهدى است كه ابوبكر بن ابى قحافه با مسلمين نموده است. اما بعد . . . آن‌گاه ابوبكر بى‌هوش شد، پس عثمان نوشت: امّا بعد، من عمر بن خطاب را جانشين خود نمودم. در خيرخواهى از براى شما كوتاهى نكردم . . . چون ابوبكر به هوش آمد، گفت: بخوان! پس آنچه را كه نوشته بود خواند. ابوبكر بعد از تكبير گفت: گمان مى‌كنم از اختلاف ميان مردم ترسيدى كه من در آن حال بميرم و كسى را معين نكرده باشم. عثمان گفت: آرى! ابوبكر گفت: خداوند تو را از طرف اسلام و مسلمانان جزاى خير دهد. آن‌گاه ابوبكر آن نوشته را امضا نمود.⁽¹⁾

عمر براى پاسخ به چنان خدمتى براى امر خلافت نقشه‌اى كشيد كه در نهايت، خلافت به عثمان مى‌رسيد. اگرچه عمر او را به خصوص معين ننمود، ولى مطلب از اول

معلوم بود. شايد معناى آن دعاى ابوبكر كه «از طرف اسلام و مسلمانان جزاى خير ببينى» اين بود كه از ناحيه عمر به خلافت برسى؛ و اين دعا مستجاب شد.

اولاً: به نظر شما وقتى پيغمبر خواست وصيت نمايد تا هيچ خلاف و اختلافى باقى نماند، چرا جناب عمر از حاضر نمودن دوات و قلم امتناع نمود و گفت كه اين مرد هذيان مى‌گويد، ولى وقتى جناب ابوبكر بى‌هوش شد و به هوش آمد و آن نوشته را امضا نمود، هيچ‌كس نگفت كه او هذيان گفته و آن نوشته داراى ارزش و اعتبار نيست؟!

ثانيا: چگونه عثمان از ظهور اختلاف ترسيد، ولى پيغمبر اكرم نترسيد و بنابه گفته حضرات جانشين معين ننمود؟! آيا او و ابوبكر دل‌سوزتر از پيغمبر بودند؟!

ثالثا: عثمان چگونه چيزى را كه ابوبكر نگفته بود به او نسبت داد؟ پس اگر او بههوش نمى‌آمد و از دنيا مى‌رفت، چگونه او اين تعيين جانشين را به ابوبكر نسبت مى‌داد؛ آيا بزرگان صحابه چنين نسبت‌هايى به هم مى‌دادند و هيچ پروايى هم نداشتند؟

قدرى از موضوع دور شدم. كلام در اين بود كه هركس مؤسس مرام و مسلكى باشد براى خود وزير، معاون و جانشين معين مى‌نمايد و قهرا شخصى را كه پيش‌قدم‌تر و خدمت او به آن مرام بيش‌تر از ديگران باشد، انتخاب مى‌نمايد؛ چنان‌كه ابوبكر عمر را و عمر نيز عثمان را معين نمود. پيغمبر اكرم هم كه زير چنان بار سنگين رفته است، از اين قانون دور نيست. او از فاميل نزديك خود ياورى مى‌طلبد و شخصى را كه پيش‌قدم باشد، معاون، وزير، وصى و خليفه خود قرار مى‌دهد.

«عامر بن طفيل بن مالك» و عمو زاده او «اربد بن ربيعة بن مالك» نزد پيغمبر آمدند. عامر گفت: اى محمّد! اگر اسلام آورم براى من چه خواهد بود؟ فرمود: تو مانند ساير مسلمين بوده و در نفع و ضرر شريك آنان هستى. گفت: آيا خلافت را براى من قرار مى‌دهى؟ فرمود: تو و قوم تو از آن بهره‌اى نداريد. گفت: شهرستان‌ها در اختيار تو باشد آيا اختيار بيابان‌نشين‌ها را به من واگذار مى‌نمايى؟ فرمود: نه، ولكن چون تو سوارى شجاع هستى براى تو لشكرى قرار مى‌دهم. عامر گفت: مگر اكنون براى من سوارانى نيست؟ البته مدينه را براى جنگ با تو از سواره و پياده پر مى‌كنم. آن‌گاه هر دو رفتند و

پيغمبر از خداوند خواست كه شرّ آن دو را كفايت كند».⁽¹⁾قطعا اين ملاقات در موقع امن عمومى و ماه‌هاى حرام روى داده است.

ببينيد! عامر كه رئيس طايفه صعصعه و نيز فارِس عرب است، چگونه براى عمل خود مُزد معين مى‌كند؟ پيغمبر نيز خلافت را از او و خانواده او دور مى‌نمايد.

آرى! خلافت، حق كسى است كه خدمت نموده باشد و عامر و فاميلش از اول امر خدمتى نكرده بودند. از اين جهت مسلمانان قريش بر ديگران مقدم هستند؛ لذا درروايات هم آمده است كه پيغمبر فرمود: «الائمة من قريش».⁽²⁾يا آن‌كه فرمود: «اثنى عشر خليفة كلهم من قريش».⁽³⁾

اين جمله چون با سلطنت منافقين منافاتى نداشت و آنها تلاش مى‌كردند بگويند كه ما همان‌ها هستيم كه پيامبر فرمود، نقل شده است، ولى اين عدد مخصوص دوازده نفر، فقط با مذهب شيعه اماميه موافقت دارد و خودِ همين جمله قوى‌ترين دليل بر حقانيت مذهب ما است. اميرالمؤمنين علیه‌السلام مى‌فرمايد:

«إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ غُرِسُوا فِي هذَا الْبَطْنِ مِنْ هاشِمٍ لا تَصْلُحُ عَلى سِواهُمْ وَلا تَصْلُحُ الْوُلاةُ مِنْ غَيْرِهِمْ».⁽⁴⁾

«امامان و پيشوايان از قريش هستند و درخت وجودشان در سرزمين وجود اين تيره از بنى هاشم غرس شده است؛ اين مقام در خور ديگران نيست و رهبران ديگر شايستگى اين مقام را ندارند».

ابن ابى الحديد از خودش سؤال مى‌كند: تو كه اين كتاب را بر قواعد معتزله شرح نمودى، در اين كلام چه مى‌گويى؟ اين كلام نص است در اين‌كه امامت در غير بنى هاشم نيست و اين بر خلاف مذهب شما معتزله است. آن‌گاه مى‌گويد: اين مطلب مشكل است و جاى تأمل دارد، ولى اگر صحيح باشد و معلوم شود كه على علیه‌السلام اين سخن را گفته

است، من نيز همين را مى‌گويم. چون ثابت شده است كه پيغمبر فرمود:

«على با حق است و از هر سمت كه على بگردد حق با على مى‌گردد».⁽¹⁾

قطعى است كه امامت بايد از ميان قريش مخصوص بنى هاشم و از ميان بنى هاشم هم بايد مخصوص به على علیه‌السلام باشد. سوابق خدمات بنى هاشم و از ميان آنان على علیه‌السلام موجب اين اختصاص گشته است؛ اين به موجب قانون عدل، عقل و عادت است و تخلّف‌پذير نيست. عرب مى‌دانستند بهره‌اى از خلافت ندارند، لذا انصار زود تسليم قريش شدند. همچنين قريش هم مى‌دانستند كه خلافت مخصوص به على علیه‌السلام است. اتفاقاً در زمان پيغمبر در اين قسمت ترديد نداشتند و همگى خلافت را حق او مى‌دانستند. سخنان ابوسفيان پس از وفات پيغمبر و درخواست او براى بيعت با على علیه‌السلام و همچنين سخنان عباس مشهور است، ولى چون امر خلافت از على علیه‌السلام برگشت و در خلافِ مجراى خود قرار گرفت، ديگر منافقين زير بار اميرالمؤمنين نمى‌رفتند و فضايل او را منكر مى‌شدند و با او برابرى و حتى اظهار تقدّم مى‌نمودند؛ تمام اين امور بعد از غصب خلافت از آن حضرت روى داد، وگرنه قريش كجا خيال چنين معنايى را در زمان حيات پيغمبر مى‌نمودند؟

ابن ابى الحديد در شرح خود از اميرالمؤمنين علیه‌السلام حمايت نموده و به اشكال معاويه پاسخ داده است. او مى‌گويد:

«فامَّا قوله: «لو وليتها حينئذ لفَسد الأمر و اضطَرب الإسلام» فهذا علمُ غَيْب لا يعلمه إلا اللّه، و لعلّه لو وَليهَا حينئذ لاستقام الأمرُ و صَلُح الإسلام و تمهّد، فإنَّه ما وقع الاضطراب عند ولايته بعدَ عثمان إلاّ لأنَّ أمْرَهُ هانَ عندَهم بتأخّره عن الخلافة، و تقدّم غيره عليه، فصغُر شأنه فى النفوس، و قرّر من تقدّمه فى قلوب النّاس أنّه لايَصلُح لها كلّ الصلاحية، و النّاسُ على ما يحصُل فى نفوسهم، و لو كان وَليهَا ابتداءً و هو على تلك الحالة الّتى كان عليها ايّام حياة رسولِ اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و تلك المنزلة الرفيعة و الاختصاص الّذى كان له، لكان الأمرُ غيرَ الَّذى رأيناه عند ولايته بعد عثمان».⁽²⁾

پس در اين‌جا مناسب است براى اثبات مدعاى خود و روشن شدن موقعيت اميرالمؤمنين علیه‌السلام در حيات پيغمبر به نامه محمد بن ابى‌بكر به معاويه و پاسخ معاويه به او اشاره شود.

نامه محمد بن ابى‌بكر به معاويه

مسعودى عين دو نامه را نقل نموده است و ما مضمون محل حاجت را نقل مى‌نماييم.محمد بن ابى‌بكر براى معاويه نوشت: اول كسى كه به پيغمبر ايمان آورد و دعوت او را قبول نمود، برادر و عمو زاده او، على بن ابى طالب بود. او گفته پيغمبر را تصديق نمود و او را بر همه مقدّم داشت و جان خود را در هنگامه‌هاى خطر، فداى پيغمبر نمود. هميشه در سختى‌ها ترس و گرسنگى جان خود را در كف قرار داده بود و از اين رو، هيچ‌كس به مقام و منزلت او نخواهد رسيد.

حال، مى‌بينم كه تو، اى معاويه! خود را در رديف او قرار مى‌دهى و حال آن‌كه تو، تويى و او راستگوترين مردم و فرزندان او بهترين اولاد و همسر او بهترين زنان است. برادر او جعفر و عموى او حمزه سيدالشهدا و پدر او ابوطالب، حامى پيغمبر اكرم است. تو اى معاويه! ملعون پسر ملعون! هميشه تو و پدرت در مقام جنگ با پيغمبر و خاموش نمودن نور خدا بوديد و مردم را عليه پيغمبر تحريك مى‌كرديد و براى مبارزه با او دشمن تهيه مى‌نموديد و در اين راه از صرف مال دريغ نمى‌كرديد. پدر تو بر اين حال مُرد و تو جانشين او هستى. شاهد بر درستى مدعاى من، همنشينان و رفقاى تو هستند كه باقى‌مانده احزاب و رؤساى اهل نفاق هستند.

از طرفى انصار على علیه‌السلام و ياوران او همان جماعت مهاجرين و انصار هستند كه خداوند از آنان مدح نموده است. واى بر تو اى معاويه! چگونه با على علیه‌السلام برابرى مى‌نمايى و حال آن‌كه او وارث پيغمبر، وصى او، پدر فرزندان او، اوّلين مسلمانان و آخرين كسى است كه از او جدا شد؟!

پاسخ معاويه به محمد بن ابى‌بكر

معاويه در پاسخ او نوشت: ما و پدر تو، ابو بكر در زمان پيغمبر فضل على را مى‌شناختيم و حق او را بر خود لازم مى‌دانستيم، ولى چون پيغمبر وفات نمود، پدر تو و فاروق، اولين كسانى بودند كه لباس على را از تن او درآوردند و با يكديگر بر مخالفت با او متفق شدند. آن‌گاه او را به بيعت دعوت نمودند و چون على امتناع كرد، درباره او خيالاتى نمودند و در مقام انجام امور بزرگى برآمدند. پس او با هر دو بيعت نمود. آن دو هم در مدت خلافت خود، او را در جريان كارها قرار نمى‌دادند و از اسرار مطلع نمى‌ساختند.

تا آن‌جا كه مى‌گويد:

اگر مخالفت پدر تو با على نبود ما هيچ وقت با پسر ابوطالب مخالفت نمى‌كرديم و هميشه تسليم او بوديم، ولى چون پدر تو با او چنين رفتارى نمود ما نيز چنين كرديم. پس هرچه خواهى در حق پدرت بگو.⁽¹⁾

اين پاسخ معاويه به محمد بن ابى‌بكر است و انصافا هم جواب صحيحى است. اگر مخالفت ابوبكر و اعوان او نبود، هيچ وقت ابو سفيان و معاويه و بنى‌اُميّه درصدد مخالفت

با على برنمى‌آمدند. پيغمبر اكرم زمينه بيرون نمودن آنان و همه منافقين را با فرستادن سپاه اسامه - و مأموريت اين بزرگان در زير پرچم اسامه بيست ساله - فراهم ساخت، ولى اين جماعت مطلب را فهميدند و تخلّف كردند و مشمول لعن پيغمبر اكرم شدند.

آنها صلاح امّت را در مخالفت با پيغمبر و ماندن در مدينه و تأسيس خلافت براى خود ديدند و از آوردن قلم و دوات براى پيغمبر جلوگيرى كردند تا مبادا چيزى بنويسد كه امّت گمراه نشوند؛ در نتيجه، خلافت به عثمان رسيد و او سلطنت معاويه را فراهم ساخت. معاويه على علیه‌السلام را ضعيف ديد. اين على غير از آن على است كه در عصر پيغمبر بود. فضايل او از خاطره‌ها محو شده بود و قضيّه غدير خم و نظاير آن از يادها رفته بود؛خوبان مرده و اشرار مسلط شده بودند؛ اين است كه زمينه خلافت براى على علیه‌السلام فراهم

نگشت. معاويه اين امر را به پدر محمد مستند مى‌داند و خود را تابع او مى‌خواند. از مقصود دور نشوم، على علیه‌السلام در زمان حيات رسول اكرم در ميان مسلمين برترين شخص بود و همه نسبت به او متواضع بودند و او را پس از پيغمبر ولى امر خود مى‌دانستند. زبير بن بكار بر حسب نقل ابن ابى الحديد در موفقيات آورده است كه ابوسفيان، پدر همين معاويه، بر در منزل على آمد و اين اشعار را خواند:

بنى هاشم لا تطمعوا الناس فيكم *** و لا سيما تيم بن مرة او عدى

فما الامر الا فيكم و اليكم *** و ليس لها الا ابو حسن على

ابا حسن فاشدد بها كف حازم *** فانك بالامر الذى يرتجى ملى

و اى امرء يرمى قصيا و رايها *** منيع الحمى و الناس من غالب قصى

على به ابوسفيان فرمود: تو طالب امرى هستى كه ما اهل آن نيستيم. پيغمبر به من سفارشى نموده و من آن را عملى مى‌نمايم.

ابوسفيان به سراغ عباس بن عبد المطّلب رفت و گفت: تو اولى به ارث برادر زاده خود هستى. دست خويش را دراز كن تا با تو بيعت نمايم و پس از بيعت من كسى با تو مخالفت نخواهد نمود. عباس خنديد و گفت: على قبول نمى‌كند من قبول نمايم؟⁽¹⁾

همچنين از محمد بن اسحاق نقل نموده است كه عموم مهاجران و جمعى بسيار از انصار شك نداشتند در اين‌كه على خليفه پيغمبر است.⁽²⁾شواهد اين امر بسيار است و در اين‌جا بيش از اين مناسب نيست.

خلاصه كلام، اين‌كه على علیه‌السلام از ميان اولاد عبد المطّلب با پيامبر بيعت نمود بر آن‌كه در شدايد ياور او باشد و خليفه، وصى و برادر او گردد و اين را مسلمانان در عصر پيغمبرمى‌دانستند و فضايل او را مى‌شناختند. على علیه‌السلام در هيچ غزوه‌اى مأمور و مرئوس نبود، ولى ديگران در غزوات، مأمور مى‌شدند و بالاخره در آخر عمرِ پيغمبر، همگى مأمور اسامة بن زيد گشتند. على علیه‌السلام به نص آيه مباهله به منزله نفس پيغمبر بود و فضايل او قابل

شمارش نيست، ولى وقتى پيغمبر وفات نمود و ورق برگشت به تدريج اشرار بر نيكان مسلّط شدند. از طرفى نيكان از دنيا رفتند و دشمنان هم فضايل على علیه‌السلام را دفن نمودند و بالاخره كار به جايى رسيد كه دشنام دادنِ به على علیه‌السلام را رواج دادند. شما كمتر فضيلتى را از فضايل على علیه‌السلام مى‌يابيد كه آن را به غير نسبت نداده باشند يا لا اقل از ايجاد خلاف و احتمال، عكسِ آن را نتيجه نگرفته باشند؛ از سبقت به اسلام گرفته تا آن‌كه او آخرين كسى بود كه از پيغمبر جدا گشته و از قبر بيرون آمده بود. لذا در هر يك از اين امور براى على شريكى پيدا نمودند. اين‌ها همه از آثار سلطنت منافقين است.

عجيب است كه با وجود اين همه اهتمام منافقين و سلاطين آنان و كشتن شيعيان و سلطه دروغگويان و بى‌دينان، باز هم اين قدر از فضايل على علیه‌السلام در دست مانده است، بطورى كه شخص منصف مى‌تواند حق را از باطل تشخيص دهد؛ اين نيست مگر از باب اراده الهى در آن‌جا كه مى‌فرمايد:

«يُريِدوُنَ لِيُطْفِئوُا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفْواهِهِمْ»⁽¹⁾

«مى‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند».

و در آيه‌اى ديگر چنين مى‌فرمايد:

«وَيَأْبَى اللّه‌ُ إِلاّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ»⁽²⁾

«ولى خداوند نمى‌گذارد، مگر اين‌كه نور خود را كامل كند».

دعوت و تأثير آن

«قُلْ يا أَيُّهَا الناسُ إِنّي رَسُولُ اللّه‌ِ إِلَيْكُمْ جَمِيعا الَّذِىِ لَهُ مُلْكُ السَّمواتِ وَالأٔرْضِ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللّه‌ِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدوُنَ»⁽³⁾

«بگو اى مردم! من پيامبر خدا به سوى شما هستم؛ همان [خدايى] كه فرمانروايى آسمان‌ها و زمين از آن اوست. هيچ معبودى جز او نيست كه زنده مى‌كند و مى‌ميراند. پس به خدا و فرستاده او - كه پيامبر درس نخوانده‌اى است و به خدا و كلمات او ايمان دارد - بگرويد و او را پيروى كنيد. اميد كه هدايت شويد!»

پيغمبر اكرم مأمور گشت تا بشر را به اسلام دعوت نمايد. دين او مخصوص به قوم، مملكت يا عصرى خاص نيست:

«وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ»⁽¹⁾

«هر كس به جز دين اسلام، دين ديگرى را قبول كند، در هر عصر و دوره‌اى كه باشد، ابدا از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران خواهد بود».

اسلام اصول و فروعى دارد؛ اصول آن اعتراف به وحدانيّت صانع (اشهد ان لا اله الاّ اللّه) و صفات حُسنى و رسالت پيغمبران و حضرت محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم و اعتقاد به معاد و زنده شدن مردگان براى حساب، ثواب و عِقاب است. اين، اصول دين اسلام است و در قرآن بر اين امور پافشارى زياد شده است. اگر روايات نازله در مكه معظمه از اول بعثت تا هنگام وفات را ملاحظه كنيد، مى‌بينيد كه پيغمبر بر تمامى اين امور، از اول امر - دعوت به توحيد و كنار گذاشتن هر معبودى جز خداى متعال - اصرار مى‌نمود و همچنين به رسالت انبياء الهى و نبوت خويش و معاد جسمانى اعتراف داشت.

اين امور، برنامه او بود، نه اين‌كه به تدريج به سوى آنها دعوت نمايد يا آن‌كه در آنهاكم و زيادى شده باشد. اين امور، قابل نسخ نيست و از اول بعثت تا هنگام وفات پايه دين بوده و تغييرناپذير است. البته همين امور موجب نارضايتى مشركان قريش و استهزاى آنان نسبت به پيغمبر بود:

«وَعَجِبُوا أَنْ جآئَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَقالَ الْكافِروُنَ هذا ساحِرٌ كَذّابٌ * أَجَعَلَ الاْلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ * وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَاصْبِروُا عَلى الِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ»⁽²⁾

«و از اين‌كه هشدار دهنده‌اى از خودشان برايشان آمده است در شگفتند و كافران مى‌گويند: اين ساحرى شياد است. آيا خدايان [متعدد] را خداى واحدى قرار داده است؟ اين واقعاً چيز عجيبى است! و بزرگانشان روان شدند [و گفتند:] برويد و بر خدايان خود ايستادگى نماييد كه اين امر قطعاً هدف [ما]ست».

«وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلاّ هُزُواً أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللّه‌ُ رَسُولاً * إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها»⁽¹⁾

«و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند، [كه] آيا اين همان كسى است كه خدا او را به رسالت فرستاده است. چيزى نمانده بود كه ما را از خدايانمان - اگر بر آن ايستادگى نمى‌كرديم - منحرف كند».

«بَلْ عَجِبُوا أَنْ جآئَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِروُنَ هذا شَيْءٌ عَجِيبٌ * إِذا مِتْنا وَكُنّا تُراباً ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ * قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ»⁽²⁾

«[كه آنان نگرويدند] بلكه از اين‌كه هشدار دهنده‌اى از خودشان برايشان آمد در شگفت شدند و كافران گفتند: اين [محمّد و حكايت معاد] چيزى عجيب است. آيا وقتى مُرديم و خاك شديم [زنده مى‌شويم؟] اين بازگشتنى بعيد است! قطعاًدانسته‌ايم كه زمين [چه مقدار] از اجسادشان فرو مى‌كاهد. و پيش ما كتاب ضبط كننده‌اى است».

«إِنّا أَرْسَلْنا إِلَيْكُمْ رَسُولاً شاهِدا عَلَيْكُمْ كَما أَرْسَلْنا إِلى فِرْعَوْنَ رَسُولاً * فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلاً * فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلِ الْوِلْدانَ شِيباً»⁽³⁾

«بى‌گمان، ما به سوى شما فرستاده‌اى كه گواه بر شماست روانه كرديم؛ همان‌گونه كه فرستاده‌اى به سوى فرعون فرستاديم، ولى فرعون به آن فرستاده عصيان

ورزيد. پس ما او را به سختى فرو گرفتيم. پس اگر كفر بورزيد، چگونه از روزى كه كودكان را پير مى‌گرداند، پرهيز توانيد كرد؟»

اگر در اين سوره‌ها كه در مكه نازل شده است دقيق شويد، مى‌بينيد كه خداوند در قرآن، درباره اين اصول در برابر كفّار اصرار دارد. پيغمبر قرآن را كلام خداوند براى

هدايت بشر و معجزه خود مى‌دانست و از طرف ديگر مشركان زير بار نمى‌رفتند، بلكه آن را كلام بشر، شعر، سحر و كهانت مى‌ناميدند.

در قرآن بر اين موضوع اصرار عجيبى شده است؛ خصوصاً در سوره‌هايى كه در اوايل امر نازل شده است و پيغمبر اكرم در آن زمان با مشركين قريش روبرو و طرف مبارزه و مجاهده بوده است. به همين دليل اكثر آيات توحيد، خلع انداد، اعتراض به معبوديت ما سوى اللّه، نبوت پيغمبر اكرم، اثبات معاد و كلام اللّه بودن قرآن، مكّى هستند و آيات راجع به انبيا، قصص آنان و اعتراض به اهل كتاب مدنى مى‌باشند.

امّا فروع دين به تدريج نازل مى‌شد؛ مثلاً روزه، زكات، خمس، حج. اين اصولِ فروع به تدريج نازل شد و قبلاً در اين موضوعات سخنى دال بر نفى و اثبات وجود نداشت.نمى‌توان گفت كه وجوب اين امور، نَسخ حكم ثابت قبلى را نموده است. زيرا قبلاً نسبت به اين امور حُكمى نبود، نه اين‌كه بوده و بعد نسخ شده است.

نَسخ، نسبت به بعضى از احكام، همچون صدقه دادن در هنگام نجوا با پيغمبر، يا مباشرت با زنان در شب صيام در شريعت واقع شده است.

پس در اول بعثت، دعوت به اين فروع نبود و آنچه لازم بود شهادتين و اقرار به معاد و تصديق «بما جاء و يأتى به النبى» بود كه از آثار همان شهادت به رسالت است.

هر كس اسلام مى‌آورد، به حقانيت گفته‌هاى پيغمبر و احكامى كه مى‌آوَرَد معترف بود؛ مثل جهاد كه در اول امر نبود و پس از هجرت به مدينه واجب گرديد: «الامور مرهونة باوقاتها».

قرآن، مجموع آياتى است كه بر حسب مقتضيات و وقايع بر پيغمبر نازل گشت.

آنچه كه امروز «بين الدفتين» است همان قرآن است، ولى به ترتيبى كه نازل شده جمع نگشته است لذا سوره مدنيه را جلو و مكيّه را در عقب مى‌بينيد؛ امّا اگر همانطور كه نازل شده بود جمع مى‌شد، ناسخ از منسوخ به آسانى تشخيص داده مى‌شد. اميرالمؤمنين علیه‌السلام قرآن آن طور كه نازل شده بود، جمع نمود. البته آنچه امروز در دست مردم وجود دارد قرآن است بى كم و زياد.

به هر ترتيب، اگر شما دقيق شويد، مى‌بينيد كه در مكه اصرار به امورى مانند مبدأ، معاد، رسالت، ثواب، عقاب و مختصرى در قصص انبيا مى‌شد. در مدينه هم چون مسلمين با اهل كتاب محشور بودند، آياتِ راجع به انبياى الهى، قصص موسى، عيسى و اعتراض به اهل كتاب و همچنين آياتى راجع به جهاد نازل گشت، امّا آياتِ مربوط به منافقين شايد پس از اين آيات باشد و همچنين است احكامى از قبيل صوم، زكات، خمس، حج، امر به معروف و نهى از منكر، دستور معاشرت با يكديگر و معاشرت با پيغمبر و حجاب و . . .

اين آيات پس از هجرت به مدينه و ترقى مسلمين، بر حسب مقتضيات زمان بهتدريج نازل شده‌اند.

«اُدْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»⁽¹⁾

«با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت دعوت كن و با آنان به [شيوه‌اى] كه نيكوتر است مجادله نماى».

خداوند موسى و هارون را نزد فرعون مى‌فرستد و دستور مى‌دهد كه با او به نرمى سخن بگويند. همچنين به پيغمبر اكرم مى‌فرمايد: مردم را با موعظه‌اى حسنه به سوى خداوند بخوان و به آن نحو كه بهتر است مجادله و مباحثه بنما. اگر انسان سخن حق خود را با درشتى بگويد، طرف مقابل رنجيده خاطر گشته و از او دور مى‌شود كه اين برخلاف مصلحت و نقض غرض است. پس بايد بگونه‌اى سخن بگويد كه دشمنان را به سوى خداوند متوجه نمايد. اين برخورد فوق العاده، وظيفه كسانى است كه در رشته تبليغ كار مى‌كنند و براى نيل به اين درجه نيز بايد رياضت بكشند و نفس خود را بكُشند و خود را

صبور و بردبار نمايند و بر تندى‌ها و كج‌رفتارى‌هاى طرف مقابل‌شان صبر كنند تا بتوانند مخالف را دوست نموده و از بيراهه به راه آورند. پيغمبر اكرم با آن نرم خويى و خُلق عظيمى كه دارد در قرآن چنين مورد خطاب قرار مى‌گيرد:

«وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ»⁽¹⁾

خدا مى‌فرمايد: اگر درشتى مى‌نمودى، همين مسلمانان از اطراف تو دور مى‌شدند. لذا آن حضرت مأمور مى‌گردد كه مردم را با نرمى و موعظه حسنه و به گونه‌اى احسن دعوت كند و مباحثه نمايد.

پيغمبرى، منصب عظيمى است كه خداوند به محمد بن عبداللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم عطا فرموده است. هر اندازه صبر و تحمل يك پيغمبر بيش‌تر باشد بهتر مى‌تواند انجام وظيفه نمايد و قهرا مقام و منزلتش بيش‌تر است؛ يونس چون بردبارى از كف داد و بر قوم خويشغضب نمود و از ميان آنان بيرون رفت، گرفتار حبس تاريك سيّار الهى گرديد، ولى اين پيغمبر اكرم است كه خداوند از او اين‌گونه اظهار رضايت مى‌نمايد: «وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ⁽²⁾«و راستى كه تو را خويى والاست!» در اثبات عظمت خُلق پيغمبر همين بس كه بر همه اذيت‌هاى مشركين صبر نمود و آنان را نفرين نكرد و بعد از مسلط شدن بر ايشان همه را بخشيد و به دين اسلام تأليف قلوب‌شان نمود و بر تمام درشتى‌ها و تندى‌هاى دوستان و دشمنان خود صبر و بردبارى پيشه كرد.

«ابن سعد نقل مى‌كند كه طايفه سعد بن بكر در ماه رجب سال پنجم هجرت «ضمام بن ثعلبه» را نزد پيغمبر فرستادند. او آن‌گاه كه پيامبر را ديد با لحنى تند از آن حضرت درباره كسى كه او را فرستاده و اين‌كه براى چه فرستاده و درباره قوانين اسلام سؤال نمود؛ پيغمبر هم به او جواب داد. او برگشت در حالى كه مسلمان شده و بت‌ها را كنار گذارده بود. آن‌گاه طايفه خود را خبر نمود و قوانين اسلام را شرح داد. در همان روز همه طايفه از مرد و زن مسلمان شدند، اذان گفتند، نماز به پا داشتند و مسجدى بنا نمودند».⁽³⁾

تأسيس حزب اللّه

شما ببينيد آيا مى‌توان با بزرگان به تندى و درشتى رفتار نمود؟ اين پيغمبر اكرم است كه اين اندازه مهربان است و در صدد است تا بندگان را به سوى خداوند سوق دهد. آرى! در اثر همين تحمل فوق العاده و مجادله به احسن بود كه پيامبر توانست حزب‌اللّه را تأسيس نمايد.

اگر در موقعيت پيغمبر اكرم و ضعف ايشان نسبت به قريش و علاقمندى قريش به دين و آيين خويش كه پدران‌شان بر آن بودند دقت كنيد و در اين موضوع كه آن حضرت طى مدت چند سال با پشتكارى عجيب و با روشى نيكو مجادله مى‌نمود و روشندلان رادعوت مى‌فرمود تأمل كنيد، خواهيد فهميد كه آنها به قدرى مجذوب پيغمبر مى‌شدند كه از راه و روش مألوف خود صرف‌نظر مى‌كردند و بر تمام آزار و اذيت‌هاى مشركان، حتّى بر آواره شدن‌ها و هجرت به حبشه يا مدينه و مصادره شدن اموال خود صبر مى‌نمودند.

از برخى آيات هم دانسته مى‌شود كه خود مشركان و دشمنان مجذوب پيامبر مى‌شدند و بالطبع مى‌خواستند اسلام بياورند، ولى به واسطه تعصّب، خود را به تمكين باطل وادار مى‌نمودند.

«وَإذا رَأَوْكَ إنْ يَتَّخِذُوَنَكَ إِلاّ هُزُوا أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللّه‌ُ رَسُولاً * إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها»⁽¹⁾

«و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند، [كه:] آيا اين همان كسى است كه خدا او را به رسالت فرستاده است؟ چيزى نمانده بود كه ما را از خدايانمان - اگر بر آن ايستادگى نمى‌كرديم - منحرف كند».

قرآن تصريح مى‌كند كه مشركان به يكديگر مى‌گفتند: اين شخص نزديك بود ما را گمراه نمايد. اگر صبر نمى‌كرديم از خداوندان خود دست برمى‌داشتيم.

پس به وسيله صبر و وادار نمودن يكديگر بر صبر كردن و استهزاى پيغمبر بر دين باطل خود پايدارى مى‌كردند. آيه «إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها» بيانگر

اندازه فعاليت پيغمبر و حُسن دعوت او و اندازه تأثير مجادله به احسن آن سرور مى‌باشد.

ميان مسلمين صدر اسلام كه در اثر تبليغات پيغمبر و از روى صدق و صفا ايمان آورده بودند با مسلمين دوره بعد - كه اسلام رونق پيدا كرده بود - تفاوت بسيار است. براى نمونه ببينيد كه مشركان آل عمار را چه اندازه اذيت كردند! مادر عمار ياسر به آن وضع كشته شد، امّا از دين و ايمان خود بازنگشت. زيرا «إِلاّ مَنْ اُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالاْءِيمانِ⁽¹⁾مگر آن‌كس كه مجبور شده و[لى] قلبش به ايمان اطمينان دارد».براستى كه قلب عمار محكم بود و ايمانى واقعى داشت. نمونه ديگر مصعب بن عمير است كه از فرزندان عبد الدار بن قصى بود. قلب اين شخص به قدرى مملو از ايمان بود كه نمى‌توان آن را توصيف نمود. خدمات او به اسلام ثبت شده و فراموش نشدنى است. اين جوانمرد، مبلّغ پيغمبر و فرستاده او به مدينه بود. مسلمان شدن «سعد بن معاذ» و گروه زيادى از اهل مدينه به واسطه حُسن خدمات او بود. مصعب در جنگ احد شهيد شد. در جنگ بدر دو حكايت از او نقل شده است كه نشان دهنده حُسن ايمان و علوّ شأن او است.

علّو ايمان مصعب بن عمير

واقدى گويد: «مقداد بن اسود، نضر بن حارث را در جنگ بدر اسير كرد. وقتى كه در بين راه اسيران را بر پيغمبر عرضه نمودند، حضرت نگاه تندى به نضر نمود. نضر به كسى كه در كنارش بود گفت: محمّد مرا مى‌كشد! آن شخص گفت: تو را ترس فراگرفته است.

نضر به مصعب بن عمير گفت: تو از همه كس به من نزديك‌ترى، به رفيق خود بگو كه مرا چون ساير كفار قرار دهد. به خدا سوگند! اگر مرا شفاعت ننمايى، كشته مى‌شوم. مصعب گفت: تو با كتاب خدا و پيغمبر او دشمنى‌ها كردى و سخن‌ها مى‌گفتى. نضر گفت: اى مصعب! بگو مرا مثل ديگران قرار دهد اگر همه را كشت، مرا هم بكشد و اگر عفو نمود، مرا نيز عفو نمايد! مصعب گفت: تو مسلمانان را اذيّت و آزار مى‌كردى. نضر

گفت: اى مصعب! اگر قريش غالب شده بود و تو اسير شده بودى تا من زنده بودم، نمى‌گذاشتم تو را بكشند. مصعب گفت: تو را راستگو نمى‌بينم و بر فرض هم كه چنين باشد، من مثل تو نيستم. اسلام تمام دوستى‌ها و پيمان‌ها را بريده است».⁽¹⁾دقت كنيد: مصعب مى‌گويد من ديگر با تو دوست نيستم. تو دشمن خدايى و من دشمن تو هستم.

همچنين از واقدى نقل شده است: «برادر تنىِ مصعب بن عمير، «ابوعزيز بن عمير» را «محرز بن ابى نضله» اسير نموده بود. مصعب به محرز گفت: او را محكم نگاه‌دار. مادر او در مكه ثروتمند است. ابو عزيز به مصعب گفت: اى برادر! اين است سفارش تو در حق برادرت؟ مصعب [به محرز اشاره كرد و] گفت: او برادر من است، نه تو. وقتى خبر به مكّه رسيد، مادر ابو عزيز پرسيد: گران‌ترين وجه براى آزادى اسيران چه مقدار است؟ گفتند: چهار هزار درهم. پس اين مقدار پول را براى آزادى فرزندش به مدينه روانه نمود».⁽²⁾شما علوّ ايمان مصعب را از همين جمله بدانيد.

«لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَالْيَوْمِ الاْخِرِ يُوآدُّونَ مَنْ حآدَّ اللّه‌َ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كانُوا آبآئَهُمْ أَوْ أَبْنآئَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الاْءِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽³⁾

«قومى را نيابى كه به خدا و روز واپسين ايمان داشته باشند [و] كسانى را كه با خدا و رسولش مخالفت كرده‌اند، هرچند پدرانشان يا پسرانشان يا برادرنشان يا عشيره آنان باشند، دوست بدارند. در دل اين‌هاست كه [خدا] ايمان را نوشته و آنها را با روحى از جانب خود تأييد كرده است و آنان را به بهشتهايى كه از زير [درختان] آن جويهايى روان است در مى‌آورد؛ اينانند حزب خدا. آرى حزب خداست كه رستگارانند».

آرى! اين جماعت خيلى محدود و اندك بودند و «حزب اللّه» همين گروه هستند كه ايمان‌شان ثابت است «و مؤيّد من عند اللّه» هستند. اين جماعت در صدر اسلام از ميانمهاجرين و جمعى هم از انصار بودند. نمى‌گويم كه تمامى مهاجرين چنين بودند، بلكه مى‌گويم در ميان مهاجرين اين حزب بوده است. اين گروه در اثر تبليغات پيغمبر اكرم به وجود آمدند و به راستى حزب خدا و دوست او بوده و از ما سوى اللّه بريده بودند.

شما اين خوبان را در ميان كشتگان غزوات و جنگ‌ها مى‌يابيد. آرى! به تدريج آنها از دست رفتند و به جاى آنان منافقين روى كار آمدند. مثلاً در جنگ موته، جعفر بن ابى طالب و زيد بن حارثه و عبداللّه بن رواحه شهيد مى‌شوند و كسى مثل خالد بن وليد زمامدار سپاه مى‌گردد. جعفر و زيد از مهاجرين‌اند و عبداللّه از انصار است و حقّا هر سه نفر ايشان از حزب اللّه بودند. همين مصعب بن عمير از شهداى جنگ اُحد مى‌باشد. ياوران خوب از پيغمبر كشته شدند و خون خود را در راه اسلام و حفظ پيغمبر ريختند؛ «فهنيئا لهم الشهادة و الجنّة».

مى‌توان گفت كه سابقين در اسلام از مهاجرين در جنگ‌ها كشته شدند. پس اين‌كه سعد وقاص مى‌گويد كه پيش از ابوبكر پنجاه نفر اسلام آورده بودند، لاجرم همين شهدا هستند. البته كسى براى ايشان و به نفع‌شان تبليغ نمى‌كرد، بلكه تبليغ فقط براى ديگران مى‌شد كه زمامدار شدند.

«معروف بن خربوذ» از امام صادق علیه‌السلام اين چنين روايت نموده است: «اميرالمؤمنين علیه‌السلام در عراق نماز صبح را به جماعت خواند و پس از نماز مردم را موعظه كرد؛ گريه كرد و مردم نيز گريه كردند. آنگاه فرمود: به خدا سوگند! جماعتى را در زمان دوست خود، رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم مى‌ديدم كه صبح را در حالى شام مى‌نمودند كه خاك آلوده و گرسنه بودند و پيشانى آنان پينه بسته بود و شب را در حالى به صبح مى‌آوردند كه گاهى سر به سجده مى‌گذاشتند و گاهى به روى پاى خود ايستاده و مشغول دعا و استغاثه بودند و از خداوند مى‌خواستند كه از جهنم آزادشان سازد، امّا با اين حال از خداوند ترس داشتند».⁽¹⁾

در نقل ديگرى از ابو حمزه ثمالى از امام سجاد علیه‌السلام آمده است:

«اميرالمؤمنين نماز فجر را خواند و در همان‌جا نشسته بود تا آن‌كه خورشيد به مقدار يك نيزه بالا آمد. آن‌گاه حضرت برگشت و رو به مردم نمود و فرمود: جماعتى را درك كردم كه شب را به روز مى‌آوردند در حالى‌كه گاهى ايستاده و گاهى در حال سجده بودند؛ مثل آن‌كه آواز آتش در گوششان بود و چون به ياد خدا مى‌افتادند مى‌لرزيدند، چنان‌كه درخت به لرزه مى‌آيد. سپس فرمود: مثل آن‌كه اين جماعت غافل هستند و به خواب راحت فرو رفته‌اند. پس امام از جاى خود برخاست و مردم او را ديگر خندان نديدند تا از دنيا رفت».⁽¹⁾

و شيخ كلينى در كافى به سند معتبر از حضرت رضا علیه‌السلام نقل مى‌كند:

«عده‌اى خدمت پيغمبر رسيدند و گفتند: ما ايمان داريم. فرمود: ايمان شما به چه اندازه رسيده است؟ گفتند: در موقع بلا و در برابر قضا و پيشامدها، صابر و در موقع نعمت، شاكر هستيم. فرمود: علماى عقلا هستيد و نزديك است به مقام پيغمبران برسيد. اگر راست مى‌گوييد بيش از اندازه حاجت، نسازيد و بيش از آنچه مى‌خوريد، جمع نكنيد و نسبت به خداوندى كه برگشت همه شما به سوى او است، پرهيز كار باشيد!».⁽²⁾

همو به سند خود از امام صادق علیه‌السلام نقل مى‌كند:

«پيغمبر پس از نماز صبح در مسجد متوجه جوانى شد كه چشمان او فرو رفته و بدنش لاغر گشته و رنگ او پريده بود. پس فرمود: فلانى! شب را چگونه صبح كردى؟ گفت: يا رسول اللّه! با يقين صبح كردم. فرمود: علامت يقين تو چيست؟ گفت: يقين من مرا محزون كرده و خواب را در شب‌هاى تاريك از چشمانم دور كرده است. در ميان روز، وقت شدّت گرما، راحتى را از من سلب نموده است. از دنيا و آنچه در آن است اعراض كرده‌ام. روز قيامت و حشر خلايق و نصب حساب را در برابر چشم خود مى‌بينم، گو اين‌كه اهل بهشت را دربهشت، منعّم و دوزخيان را در جهنم، معذّب مى‌بينم و مثل اين‌كه آواز آتش را به گوش خود مى‌شنوم!

پيغمبر به اصحاب فرمود: اين بنده‌اى است كه خداوند قلب او را نورانى كرده است. آن‌گاه به او فرمود: اين حال را از دست مده!

جوان از پيغمبر خواست تا دعا كند كه شهادت نصيب او گردد. پيغمبر نيز دعا نمود. پس از مختصر زمانى، در يكى از جنگ‌هاى پيغمبر، بعد از شهادت نه نفر به درجه شهادت نايل شد».⁽¹⁾

چنين مردمان با ايمانى در اثر تبليغات پيغمبر اكرم تربيت شده بودند. اين جمع، حزب خداوند بودند و هر كس هم كه حقيقتا مؤمن و موقن باشد، بايد چنين باشد. در حقيقت منشأ همه غفلت‌هايى كه امروزه مشاهده مى‌شود، ضعف عقيده و ايمان مردم است.

كسانى كه محاكمه سختى در پيش داشته باشند، هميشه از رسيدن وقت محاكمه وحشت دارند و همواره به فكر آماده كردن جوابى مناسب هستند. اين بى‌خوابى‌هاى شبانه، ناراحتى‌هاى روزانه، عبادت و پريشانى حال و اعراض از دنيا و رغبت به آخرت و ذكر خدا، همگى، معلول ايمان و عقيده‌اى قوى است. چنين مردمانى در عصر پيغمبر اكرم زندگى مى‌كردند و اميرالمؤمنين آنان را ديده بود. هرگونه مدح و ستايشى كه در قرآن و سنّت از صحابه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم شده است، منظور، اين جمع است. خداوند در توصيف اين گروه مى‌فرمايد:

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه‌ِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدّآءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَمآءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعا سُجَّدا يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّه‌ِ وَرِضْوانا سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الاْءِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِيُعْجِبُ الزُّرّاعَ لِيَغيِظَ بِهِمُ الْكُفّارَ وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرا عَظِيما»⁽²⁾

«محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم پيامبر خداست و كسانى كه با اويند بر كافران، سختگير [و] با

همديگر مهربانند. آنان را در ركوع و سجود مى‌بينى. فضل و خشنودى خدا را خواستارند. علامت [مشخصه] آنان بر اثر سجود در چهره‌هايشان است. اين صفت ايشان در تورات است و مَثَلِ آنها در انجيل همانند كِشته‌اى است كه جوانه خود برآورد و آن را مايه دهد تا ستبر شود و بر ساقه‌هاى خود بايستد و دهقانان را به شگفت آورد تا از [انبوهى] آنان [خدا] كافران را به خشم در اندازد. خدا به آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند، آمرزش و پاداش بزرگى وعده داده است»

آنان كه با پيغمبر هستند، در عقيده و عمل نيز پيرو حقيقى او مى‌باشند. منافقين در مدينه، اجتماعات، جنگ‌ها و سفرها همراه آن حضرت بودند. امّا در مقابل كفّار، سرسخت نبوده و كمال دشمنى را با آنها نداشتند. بلكه از شمشير كفّار مى‌ترسيدند و فرار مى‌كردند. كسانى در جنگ‌ها بر كفّار سخت و ناگوار هستند كه موجب فرار يا نابودى كفّار شوند. پس كسانى كه در جنگ‌ها از برابر كفار فرار كنند، موجب خشنودى آنان هستند، نه موجب خشم و غضب آنها.

خداوند اين جمع از صحابه و ياوران پيامبر را به شاخه‌هايى فرعى كه از ساقه جدا مى‌شوند و به تدريج محكم مى‌گردند و در برابر حوادث پابرجا مى‌مانند، تشبيه مى‌كند.

پيغمبر و شاخه‌هايى كه از ايشان روييده شد، محكم و پابرجا صف واحدى را تشكيل داده و در برابر كفّار سختى نشان مى‌دادند و آنان را به غضب مى‌آوردند، ولى در عين حال با يكديگر رحيم و مهربان بودند و در كمال مهربانى بايكديگر معاشرت مى‌نمودند.

توهّم عادل بودن همه صحابه

جمعى از مسلمانان چون اين آيه⁽¹⁾يا نظاير آن را در مدح صحابه مهاجر و انصار ديدند در حق آنها غلّو نمودند و گمان كردند كه هركس درك مصاحبت با پيامبر را نمود يا حديثى نقل كرده و يا با آن سرور برخوريدى داشته است از اخيار و ثقات و عدول است.

البته اين فكر، غلط و نادرست است و با آيات و رواياتى كه در مذمت عده‌اى از

صحابه آمده است مخالف مى‌باشد؛ يقينا منشأ اين حُسن ظن تبليغات منافقين است. آنان از اين اشتباه كارى و خطاى در تطبيق، سوء استفاده‌هاى فراوانى مى‌كردند. لذا براى تشديد آن افكار در اذهان عامه مسلمانان، تلاش بسيارى مى‌كردند.

اگر كسى بگويد كه همه صحابه عادل، خوب، پاك و پاكيزه بودند، پس با آن همه آيات كه در مذمت منافقين وارد شده و اين همه روايات كه در مذمّت صحابه آمده و در كتب صحاح عامه هم ثبت است چه مى‌كند؟ چگونه مى‌شود از اين همه آيات و روايات چشم پوشيد؟ مى‌دانيم كه صحابه هم مثل ساير مسلمين، خوب و بد و صالح و طالح داشتند و همگى آنان پاك نبودند. در غير اين صورت اجراى حدود براى چه كسانى بود و از چه كسانى نهى از منكر مى‌شده است؟ مگر شيطان را خواب ربوده بود؟ مگر كسانى كه با على علیه‌السلام جنگ كردند و آن قدر دشمنى نمودند، از صحابه نبودند؟ مگر طلحه و زبير نبودند كه جنگ جمل را به پا كردند؟ آيا سعد وقاص از بيعت و يارى على علیه‌السلام خوددارى نكرد؟ در حالى كه اين سه نفر از شش نفر اصحاب شورايى بودند كه عُمَر آنها را براى خلافت پسنديده بود! پس در جايى كه اين سه نفر چنان كنند، از ديگران چه توقعى مى‌توان داشت؟ مگر همگى اينان از سابقين به اسلام و از مهاجرين فى سبيل اللّه و از قريش نبودند و بيش از ساير مسلمين درك صحبت پيامبر را نكرده بودند؟ جايى كه اين اشخاص چنين كنند و چنان فتنه‌اى بپا سازند و خون مسلمين را بريزند و عايشهاُمّ المؤمنين[!!] را وادار بر شركت در اين اعمال نمايند، ديگر از معاويه، عمرو عاص، مروان حكم و وليد بن عقبه چه انتظارى مى‌توان داشت؟!

جمع بين آيات مدح و ذمّ صحابه!

در جمع ميان دو آيه شريفه زير دقّت كنيد:

«فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللّهُ - الى قوله - رِجالٌ لاتُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلاَبَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَإِقامِ الصَّلوةِ وَإِيتآءِ الزَّكوةِ»⁽¹⁾

«در خانه‌هايى كه خدا رخصت داده. مردانى كه تجارت و داد و ستد، آنان را از ياد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زكوة به خود مشغول نمى‌دارد».

«وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَتَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللّه‌ِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجارَةِ وَاللّه‌ُ خَيْرُ الّرازِقِينَ»⁽¹⁾

«و چون داد و ستد يا سرگرم كننده‌اى ببينند، به سوى آن روى آور مى‌شوند و تو را در حالى كه ايستاده‌اى ترك مى‌كنند. بگو! آنچه نزد خداست از سرگرمى و داد و ستد بهتر است و خدا بهترينِ روزى‌دهندگان است».

از اين آيات دانسته مى‌شود كه فقط جعمى از صحابه در اثر قابليت خود و تعليم و تربيت پيغمبر، به مقام شامخى رسيده بودند وگرنه حب دنيا در قلب اكثر ايشان رسوخ كرده بود. پس به جهت دنيا از پيغمبر چشم مى‌پوشيدند و او را در موقع خطبه خواندن تنها مى‌گذاشتند، همچنين در موقع شدت جنگ از او دست برداشته و جدا مى‌گشتند.

«أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه‌َ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللّه‌ُ الشّاكِرِينَ»⁽²⁾«آيا اگر او بميرد يا كشته شود از عقيده خود بر مى‌گرديد؟ و هركس از عقيده خود باز گردد، هرگز هيچ زيانى به خدا نمى‌رساند و خداوند به زودى سپاسگزاران را پاداش خواهد داد».

پس نمى‌توان گفت كه هر كس مصاحب و همراه پيامبر بود، آدم خوبى است و مانند ستاره مى‌درخشد. بلى! آن عده معدودى كه از پيغمبر دست برنمى‌داشتند و به جهت مال دنيا يا ترس از كشته شدن، او را تنها نمى‌گذاشتند، داراى اين مقامات هستند كه هر اندازه رو به اول بعثت برويم اين عدّه نيز زيادتر و هر چه رو به جنگ و فتح برويم كمتر مى‌شوند. زيرا خوبان به تدريج در جنگها كشته مى‌شدند.

در جنگ احد هفتاد نفر از ايشان در پيرامون پيغمبر اكرم كشته شدند؛ با آن‌كه عدد