امام مهدی در آینه روایات شیعه و اهل سنت

مشخصات کتاب

سرشناسه:ناصری، محمدامیر

عنوان قراردادی:الاحادیث المشترکه حول الامام المهدی . فارسی

عنوان و نام پديدآور:امام مهدی در آینه روایات شیعه و اهل سنت/ تالیف محمدامیر ناصری؛ تصحیح وترجمه محمدمهدی(احسان)رضائی؛ زیر نظر محمد علی تسخیری.

مشخصات نشر:تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، معاونت فرهنگی، 1388.

مشخصات ظاهری:344 ص.

شابک:45000 ریال: 978-964-167-089-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا (برونسپاری)

يادداشت:عنوان به عربی: الامام المهدی فی الاحادیث المشترکه بین السنه والشیعه.

یادداشت:واژه‌نامه.

یادداشت:کتابنامه : ص.[335] - 344؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق. - -- احادیث

موضوع:مهدویت-- احادیث

شناسه افزوده:رضایی، محمدمهدی، 1358 - ، مترجم

شناسه افزوده:تسخیری، محمدعلی، 1323-1399.، ناظر

شناسه افزوده:مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. معاونت فرهنگی

رده بندی کنگره:BP51/ن‌16الف‌3041 1388

رده بندی دیویی:297/959

شماره کتابشناسی ملی:1912014

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

اشاره

سلسله احادیث مشترک (11)

امام مهدی علیه السلام

در آینه روایات شیعه و اهل سنت

تالیف: محمدامیر ناصری

تصحیح وترجمه: محمدمهدی(احسان)رضائی

زیر نظر محمد علی تسخیری.

بسم الله الرحمن الرحيم

وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً

نور / 55

فهرست

مقدّمه مركز تحقيقات 11

مقدّمه مترجم 15

باب اوّل: ضرورت پيروى از «امام» 19

باب دوم: دوازده امام، از قريش 23

باب سوم: بشارت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به آمدن مهدى 27

باب چهارم: نام و كنيۀ مهدى 31

باب پنجم: نسَب مهدى 33

فصل اوّل: مهدى از اهل بيت عليهم السلام است 33

فصل دوم: مهدى از فرزندان رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است 38

فصل سوم: مهدى از عترت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است 39

فصل چهارم: مهدى از فرزندان فاطمه عليها السلام است 41

فصل پنجم: مهدى از نسل امام حسين عليه السلام است 44

فصل ششم: نام پدر مهدى عليه السلام 47

باب ششم: منزلت و فضايل مهدى عليه السلام 51

فصل اوّل: از سَروران اهل بهشت 51

فصل دوم: همراهى فرشتگان 53

فصل سوم: مقام والاى مهدى عليه السلام در پيشگاه خداوند 55

فصل چهارم: اقتداى عيسى عليه السلام به مهدى عليه السلام 56

باب هفتم: ويژگى‌هاى ظاهرى و رفتارى مهدى عليه السلام 61

فصل اوّل: ويژگى‌هاى جسمى 61

فصل دوم: شبيه‌ترين مردم به پيامبران 65

فصل سوم: جود و كرم 68

فصل چهارم: عدالت و بركت 71

باب هشتم: جهان اسلام هنگام ظهور 77

فصل اوّل: غربت اسلام و دورى مسلمانان از دين 77

فصل دوم: دانش و دانشمندان 86

فصل سوم: قرآن و قاريان 89

فصل چهارم: ارزش‌هاى اخلاقى و اجتماعى 91

فصل پنجم: روابط خانوادگى 95

فصل ششم: مساجد و اهل مساجد 97

فصل هفتم: بى‌اعتنايى به حج 99

فصل هشتم: بازگشت كفر و جاهليت 100

باب نهم: اوضاع سياسى جهان اسلام هنگام ظهور 103

فصل اوّل: سلطۀ طاغوت و ظلم بر مسلمانان 103

فصل دوم: اختلاف‌هاى شديد بين مسلمانان 110

فصل سوم: هجوم وحشيانۀ كفّار بر مسلمانان 114

فصل چهارم: شيوع قتل، مرگ، گرسنگى و ترس 116

باب دهم: اوضاع اقتصادى جهان اسلام هنگام ظهور 119

باب يازدهم: پديده‌هاى طبيعى پيش از ظهور و قيامت 123

فصل اوّل: طلوع خورشيد از مغرب، دجّال، خَسف و آتش 123

فصل دوم: نشانه‌اى با خورشيد 128

فصل سوم: طلوع ستارۀ دنباله‌دار 129

فصل چهارم: ندايى از آسمان 130

فصل پنجم: زلزله و قذف 135

فصل ششم: كسوف و خسوف در ماه رمضان 136

فصل هفتم: ظهور نشانه‌اى بزرگ در مشرق 138

باب دوازدهم: فتنه‌ها و حوادث نزديك به زمان ظهور 141

فصل اوّل: فتنه‌هاى پيش از ظهور 141

فصل دوم: فتنه‌هاى همزمان با ظهور 145

باب سيزدهم: منتظران و زمينه‌سازان ظهور 147

فصل اوّل: جنبش‌هاى مقدّماتى و دائمى 147

فصل دوم: زمينه‌سازان قيام در مشرق 148

فصل سوم: زمينه‌سازان قيام در مغرب 151

باب چهاردهم: اصحاب و ياران خاصّ مهدى عليه السلام 153

فصل اوّل: تعداد اصحاب 153

فصل دوم: نام و وطن اصحاب 156

فصل سوم: اصحاب كهف 167

فصل چهارم: تعدادى از اصحاب خاصّ 168

فصل پنجم: فضايل و خصوصيات اصحاب 172

فصل ششم: زنان، بين اصحاب مهدى عليه السلام 175

باب پانزدهم: سفيانى 177

فصل اوّل: خروج حتمىِ سفيانى 177

فصل دوم: ويژگى‌هاى جسمى سفيانى 179

فصل سوم: مدّت حكومت سفيانى 181

فصل چهارم: وطن سفيانى 182

فصل پنجم: خشونت و اعمال زشت سفيانى 183

فصل ششم: سرنوشت سفيانى 185

باب شانزدهم: سپاه خسف 191

باب هفدهم: دجّال 195

فصل اوّل: خروج دجّال پيش از قيام مهدى عليه السلام 195

فصل دوم: اولين محلّ خروج دجّال 196

فصل سوم: اسم دجّال 198

فصل چهارم: مشخصات ظاهرى دجّال 199

فصل پنجم: وارد نشدن دجّال به مكّه و مدينه 200

فصل ششم: سرنوشت دجّال 201

فصل هفتم: قتل دجّال در قدس 203

فصل هشتم: قتل دجّال بعد از نماز 204

فصل نهم: برخى حيله‌گرى‌ها و حالات دجّال 205

فصل دهم: ويژگى‌هاى پيروان دجّال 209

فصل يازدهم: نزول بركت بعد از قتل دجّال 210

باب هجدهم: مهدى عليه السلام و ميراث پيامبران 211

فصل اوّل: ذخيره‌هاى پيامبران را مى‌آورد 211

فصل دوم: پرچم رسول خدا صلى الله عليه و آله 212

فصل سوم: ميراث دار پيامبران 215

فصل چهارم: سلاح رسول خدا صلى الله عليه و آله 218

باب نوزدهم: ظهور امام مهدى عليه السلام 219

فصل اوّل: ظهور پس از خواستِ مردم 219

فصل دوم: ظهور از مكّه 222

فصل سوم: بيعت با مهدى عليه السلام بين ركن و مقام 224

فصل چهارم: ظهور كنار كعبه 225

فصل پنجم: ظهور در وقت عشا 226

فصل ششم: قيام با حضور سيصد و سيزده نفر 226

فصل هفتم: خروج مهدى عليه السلام از يمن 227

باب بيستم: نزول حضرت عيسى عليه السلام 229

فصل اوّل: نزول عيسى عليه السلام براى امير و امّت اسلام 229

فصل دوم: مشخّصات ظاهرى عيسى عليه السلام هنگام نزول 231

فصل سوم: نزول عيسى عليه السلام نزد مسلمانان راستين 232

فصل چهارم: اقتداى عيسى عليه السلام به مهدى عليه السلام 234

فصل پنجم: مسيح عليه السلام وزير مهدى عليه السلام 238

فصل ششم: نزول مسيح عليه السلام در دمشق 238

فصل هفتم: نزول عيسى عليه السلام در وقت فجر 239

فصل هشتم: نزول عيسى عليه السلام در قدس 240

فصل نهم: عيسى عليه السلام قاتل خنزير و شكنندۀ صليب 241

فصل دهم: قتل دجّال توسّط عيسى عليه السلام 242

فصل يازدهم: حكومت عادلانۀ عيسى عليه السلام 243

فصل دوازدهم: ازدواج عيسى عليه السلام با زنى از غسّان 244

باب بيست و يكم: بيعت مهدى عليه السلام 245

فصل اوّل: بيعت مردم با مهدى از نقاط مختلف 245

فصل دوم: بيعت با مهدى عليه السلام در مكّه 248

فصل سوم: بيعت با مهدى عليه السلام بين ركن و مقام 249

فصل چهارم: بيعت سيصد و ده و اندى نفر با مهدى عليه السلام 251

باب بيست و دوم: جنگ‌هاى داخلى مهدى عليه السلام 253

فصل اوّل: نبرد با سفيانى 253

فصل دوم: نبرد با دجّال 257

فصل سوم: لشكركشى مهدى به قدس 258

فصل چهارم: فتح مكّه و مدينه 259

فصل پنجم: فتح شام 260

باب بيست و سوم: جنگ‌هاى خارجى مهدى عليه السلام 263

فصل اوّل: نبرد با روميان 263

فصل دوم: فتح قسطنطينيه 366

فصل سوم: فتح كره زمين 268

باب بيست و چهارم: احوال و اوصاف سپاه مهدى عليه السلام 271

فصل اوّل: آمادگى و توان سپاه مهدى عليه السلام 271

فصل دوم: افسران و افراد سپاه مهدى عليه السلام 274

فصل سوم: بيرق‌ها و علَم‌ها در سپاه مهدى عليه السلام 278

فصل چهارم: ويژگى‌هاى هنگ و نفرهاى سپاه مهدى عليه السلام 281

باب بيست و پنجم: استقرار يك شبۀ حكومت مهدى عليه السلام 285

باب بيست و ششم: دولت امام مهدى عليه السلام 287

فصل اوّل: مدّت حكومت 287

فصل دوم: حكومت جهانى 289

فصل سوم: رضايت همگان از حكومت 292

فصل چهارم: اصحاب كهف جزء سران حكومت 293

فصل پنجم: تسخير طبيعت در سايه حكومت مهدى عليه السلام 295

فصل ششم: عيسى عليه السلام وزير اعظم دولت 297

فصل هفتم: عدالت در قضاوت و حقوق 298

فصل هشتم: عيسى عليه السلام، قاضىِ حكومت 300

فصل نهم: صلح و آرامش جهانى 300

فصل دهم: حكومتى سرشار از خير و بركت 303

فصل يازدهم: تقسيم عادلانۀ اموال 305

فصل دوازدهم: سخاوت و بخشش فراوان به مردم 306

فصل سيزدهم: بعد از مهدى عليه السلام 308

پى‌نوشت‌هاى مترجم 309

فهرست آيات 318

فهرست اعلام 319

فهرست مكانها 329

كتابنامه 335

مقدّمه مركز تحقيقات

در انديشه و ميراث بشريت، هيچ موضوعى به اندازۀ مسئلۀ منجى جهانى و «مهدى موعود» كه اسلام و همۀ اديان آسمانى نويد آمدنش را داده‌اند مورد توجّه فراوان و عميق و بررسى‌هاى گوناگون قرار نگرفته است.

منجى جهانى و «موضوع مهدويت» پيش از آنكه مسئله‌اى دينى يا اسلامى باشد، مسئله‌اى انسانى است؛ چرا كه با ايجاد امنيت و آرامش جهانى، نقش مهمّى در مسير تحقّق آرزوهاى بشر و رسيدن به خوشبختى ايفا مى‌كند. بويژه كه ستم و سلطه و برده‌دارى در سده‌هاى پياپى، انسان را بر آن داشته است تا براى رسيدن به اين هدف والاى خود به هر درى بزند، از اين روى با همۀ توان خود از هر جريان فرهنگى كه سر برآورد پيروى نمود، و هر داعيه‌اى پيدا شد به دامنش چنگ آويخت، فقط به اين اميد كه بتواند به وسيلۀ آن آرزوهايش را محقّق ساخته و درد و رنج‌هايش را مرتفع سازد.

امّا هر بار پيش از آنكه به آرامش دست يابد و همّت در آن بندد، خود را در برابر مسيرى فرساينده و ضد فرهنگ‌هايى ديد كه از رساندن او به اهداف و حتّى محقّق ساختن ساده‌ترين خواسته‌هايش ناتوان بود.

بنابراين، ايمان به حتمى بودن ظهور مصلح دينى و جهانى، و تشكيل حكومت عدل در سراسر كرۀ خاكى، به يكى از نيازهاى ضرورى و نقاط مشترك بشريت و تمامى اديان آسمانى مبدّل گشت، و تنها اختلاف در اين مورد بر سر تعيين «هويت» آن مصلح و كسى است كه اهداف و اصول همه پيامبران از آدم عليه السلام تا خاتم صلى الله عليه و آله را محقّق خواهد ساخت.

اين حقيقت از مسائل بديهى و ترديد ناپذيرى است كه هر كس در مورد «مصلح

جهانى» مطالعه يا تحقيقى كرده به آن اعتراف دارد، و حتّى همان‌هايى هم كه منكر صحّت آن بوده و در آن تشكيك داشتند - مثل بعضى مستشرقان - هنگامى كه علاوه بر اديان يهوديت، مسيحيت و اسلام، اصول و اشاره‌هايى در كتاب‌هاى دينى قديمى مردمان مصر، چين، بودايى، زرتشتى و حبشى دربارۀ آن يافتند از عقيدۀ خود برگشته و به حقّانيت آن اعتراف كردند.

عقايد پيروان اين اديان، آنقدر كه مستند به متون صريح و واضح كتاب‌هاى مقدّس و دينيشان مى‌باشد، برگرفته از تفاسير علمايشان نيست، كه همين از عوامل اطمينان به ريشه‌دار بودن و مطرح شدن اين عقيده به عنوان اصل مشترك در دعوت پيامبران عليهم السلام و تعاليم آسمانى آنهاست. بنابراين مى‌بينيم كه مژده به اين عقيده و دعوت به انتظار ظهور اين مصلح عظيم، به عنوان دو عنصر اساسى بيشترين برآيند را در سخنان علماى اديان مختلف سراسر دنيا دارد، و طيف برجسته‌اى از خطابه‌هاى مبلّغينشان را شامل مى‌شود.

ايمان به قطعى بودن ظهور مصلح جهانى و تشكيل حكومتى عظيم فقط مختصّ اديان نيست، بلكه مكاتب فكرى و فلسفى غير دينى نيز از آن بهره برده‌اند، چرا كه مى‌بينيم در ميراث فكرى بشر در موارد متعدّد كاملاً صريح و بى‌پرده به حتميّت آن اذعان شده، و به عنصرى مبدّل گشته كه در نوشته‌هاى مشاهير ادب و انديشه و فلسفه جهان نسبت به ديگر عناصر، پررنگ‌تر به چشم مى‌آيد، از جمله آثار «برتراند راسل» فيلسوف انگليسى، «آلبرت اينشتين» دانشمند معروف، و «برنارد شاو» انديشمند و اديب ايرلندى و...

ايمان به اين انديشه، و پيشرفت آن در اين سطح وسيع، از وجود اصولى پايدار و ريشه‌دار در اعماق فطرت انسان پرده برمى‌دارد، به اين معنى كه بيانگر نيازى فطرى، اصيل و مشترك بين همۀ انسان‌هاست، نه اينكه مخصوص يك دين يا انديشه و فلسفه باشد. اصلِ اين نياز هم، عدالت و صلح به تمام معناست.

امّا اسلام در اهتمام به اين مسئله از همه سرآمد بوده و بيان مى‌كند كه مهدى موعود از ذرّيه نبى اكرم صلى الله عليه و آله است، در آخر الزمان ظاهر مى‌گردد و زمين را كه پر از ظلم و ستم شده، از عدالت و مساوات پر مى‌سازد. اگر هر پژوهشگرى بتواند نگاهى گذرا به قفسۀ كتابخانه‌هاى علوم اسلامى و عناوين كتب، مقالات، پايان‌نامه‌ها و پژوهش‌ها در مورد مهدى موعود بيندازد، از فراوانى و بيشمارى آنها متحيّر و مبهوت خواهد شد. چه؛

همان‌گونه كه بزرگان حديث چون كلينى، بخارى، مسلم، صدوق، ابوداود، ترمذى، طوسى، نسايى و طبرسى روايات مهدى را در مجامع خود آورده‌اند، بزرگانى از حفّاظ چون امام احمد، طبرانى، عاملى، نورى و حاكم نيشابورى نيز روايت كرده‌اند، و حتّى برخى يك كتاب ويژۀ آن نگاشته‌اند، از جمله: «مناقب المهدى» و «چهل حديث از مهدى» ابونعيم اصفهانى، «البيان فى اخبار صاحب الزمان» ابوعبداللّه گنجى، «البرهان فيما جاء فى صاحب الزمان» ملّاعلى متّقى هندى، «علامات المهدى» و «العرف الوردى فى أخبار المهدى» جلال الدين سيوطى و «القول المختصر فى علامات المهدى المنتظر» ابن حجر و...

بنابراين اگر ايمان به اين عقيده، راسخ و مستند به ريشه‌هاى عميقى در ميراث اسلام يعنى قرآن و سنّت نبود، شاهد چنين رويكرد پرشورى از طرف علماى مسلمان عليرغم اختلاف مذاهب و گرايش‌هايشان نمى‌بوديم.

در پهناى اقيانوس عظيم احاديث و آثار درباره مهدى، بخشى از آن بين دو فرقه شيعه و سنّى مشترك مى‌نمايد، به اين صورت كه در كتب و مصنّفات هر دو فرقه، در لفظ و معنا عيناً مثل هم، يا نزديك به هم بوده، و يا در معنا مشابه يكديگر آمده، كه حتّى سند بخشى از آن نيز متّحد است. اين نقطۀ روشنى است كه به عنوان شاخصى تاريخى، ملموس و مهم، نشان‌گر ميزان روابط شيعه و سنّى مى‌باشد، كه هر دو در ارائۀ بهترين‌ها جهت اعلاى كلمه و تقويت اسلام تنگ‌نظرى را كنار گذاشتند. همچنين قرينه‌اى است تا عمق روابط و همبستگى مردمان شيعه و سنّى به يكديگر را به تصوير كشد؛ چيزى كه همۀ مسلمانان بايد در نظر داشته باشند تا حقايق بر آنها آشكار گشته، غبارها كنار رود.

گسترش دوستى و همكارى بين تمامى اقشار جامعۀ مسلمان و تحكيم اين روابط، يكى از مطالب مورد تأكيد اهل‌بيت عليهم السلام و فقهاى مسلمان از صدر اسلام و دوره‌هاى پس از آن بوده، و خودِ آن بزرگواران نمونۀ والا و برتر آن را به بشريّت نشان داده و آموخته‌اند.

با اين رويكرد و با توجّه به احساس مسئوليتى كه «مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى» در مورد تحكيم وحدت، همكارى و برادرى بين مسلمانان دارد، به مركز تحقيقات خود - كه موظّف به انجام امور علمى و فرهنگىِ هماهنگ با اهداف مجمع

است - سفارشِ كاوش در اين ميدان را صادر نمود. مركز تحقيقات نيز از طريق همكارى ثمربخش با مؤلّف محترم كتاب حاضر را تهيه نمود كه به اين شكل به خوانندگان محترم تقديم مى‌گردد.

به اين ترتيب حلقۀ ديگرى به زنجيرۀ طلايى «سلسله احاديث مشترك» تهيه شده توسّط مركز تحقيقات و با اشراف دبير كلّ محترم مجمع حضرت آيت‌اللّه محمّدعلى تسخيرى (دامّ عزّه) متّصل گرديد.

در پايان، ضمن تقدير از جناب حجت‌الاسلام محمّدامير ناصرى مؤلّف محترم، و جناب حجّت‌الاسلام محمّدمهدى رضائى، مصحّح و مترجم اين كتاب ارزشمند، اهل علم و قلم را به ادامۀ اين راه پربركت جهت تحكيم وحدت برادران مسلمانمان، فرامى‌خوانيم. واللّه ولىّ التوفيق.

مركز تحقيقات و پژوهش‌هاى علمى

وابسته به مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى

مقدّمۀ مترجم

درود و سلام بر پيامبر خاتم، حضرت محمّد مصطفى صلى الله عليه و آله و آل پاكش عليهم السلام.

معمولاً آنچه بيشتر در مورد ظهور و قيام موعود مبارك، قائم آل محمّد عليه السلام گفته و شنيده مى‌شود، فوايد مادى و ظاهرى اين قيام عظيم و يگانۀ عالم است. البته اين ايرادى ندارد، امّا بايد توجه داشت كه بزرگترين و مهمترين هدف از وجود پيامبران و اوصيا و كتابهاى آسمانى، دستگيرى از انسانها در مسير توحيد و خدامحورى، يعنى تعالى روحى انسانها است كه بى‌ترديد طالبان معرفت خدا، در حضور ولىّ خدا و در كنار او بهتر و راحت‌تر مى‌توانند به مقصد راه يابند.

براى اينكه بر حسب وظيفه و به نوبه خود، حسّ «انتظار» را در طالبان معارف اسلام تحريك و تقويت كرده باشيم، بخشى از بيانات عالم عامل و عارف وارسته مرحوم آيت‌اللّه العظمى حاج شيخ حسنعلى نجابت شيرازى رحمه الله را - كه از شاگردان مبرّز مكتب عرفانى حضرات آيات مرحوم سيد على قاضى طباطبايى رحمه الله و مرحوم شيخ محمدجواد انصارى همدانى رحمه الله بوده‌اند - نقل مى‌كنيم:

«... اين آقايان (پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت عليهم السلام) ركن توحيدند، چرا كه فهم وحدانيت خدا بدون پيغمبر و امام نمى‌شود، معرفت در انسان بدون بزرگتر نمى‌شود، بدون ولىّ اعظم نمى‌شود، امّا با كمك بزرگتر انسان مى‌تواند قدم بردارد و در راه معرفت به جايى برسد كه دست هيچ كس به آن نرسيده است. بنابراين آقايان، معدن كلمات حقّ، و ركن توحيد و معرفت هستند. يعنى اگر كسى خواست موحّد بشود مى‌بايست اوّل نسبت به چهارده معصوم خاضع شود، و الّا اساس توحيد در او رشد نمى‌كند. يكى از اساس توحيد استقامت است؛ اگر شخصى كنار حضرت ولى عصر بود، يا اگر حضرت نظرِ خاص به او داشت، قطعاً روحش براى حمل معانى، سنگينى حس نمى‌كند و با شوق و شعف و پشتيبانى اميرالمؤمنين يا حضرت ولى عصر (عج) جلو مى‌رود. ولى وقتى پشتوانه‌اش آقايان نباشد هر چه برود، دور خودش دور مى‌زند، عين عنكبوت است. ركن توحيد استقامت است، مستقيم‌تر از آقا اميرالمؤمنين و يازده فرزندش خداوند نيافريده، ما كه نفهميديم، خدا هم خبر نداده، پس اگر انسان به شخص مستقيم تكيه كرد تحقيقاً خدا به او استقامت مى‌دهد.

«وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً» 1 اگر طالبين معرفت و توحيد و محبّت، استقامت ورزيدند، آب حقيقت علم و شوق و ذوق و عشق را به آنها مى‌چشانيم، ولى اگر استقامت نورزيدند اينطور نيست.

ركن توحيد، پا بر جا بودن است، يعنى هواى غير محبوب را بايد كنار گذاشت، مى‌بايست شب و روز به ياد خدا بود، درس و كار را به ياد خدا بود و آن را براى خود شرافت دانست. در اين صورت است كه استقامت در جان و روح و نفس و حتّى بدن ظاهر مى‌شود، و اين به محبّت و علاقه و ياد اين چهارده بزرگوار است. خداوند اجلّ عالى از باب تفضّل و آسايش خلق، آنها را به سوى خود دعوت مى‌كند. خداوند داعى الى اللّه است، انبياء و ائمّه اطهار نيز داعى الى اللّه هستند، علاوه آنها اركان براى توحيد خداوند علىّ اعلى هم هستند.

توحيد در شخص يعنى اين كه: آنچه آلِهه و مؤثّر هست همه را از خدا بداند، يعنى شخصِ عاقل، آثار و فاعليتِ تمام امور را، به خدا مستند بداند، البته اين معنا به سهولت ميسّر نمى‌شود، يعنى موقعى كه سير بود بداند كه خدا او را سير كرده، گرسنه كه شد مى‌گويد خدايا مرا سير كن! زن مى‌خواهد مى‌گويد خدايا تو اسباب را فراهم بياور! پول مى‌خواهد، از خدا مى‌خواهد. ليكن اين كه تمام زندگى خودش را مستند به خدا كند، كار آسانى نيست. در اين مسائل شخص بايد حتماً مراقب و عاقل باشد، و بفهمد كه با تعقّل مى‌توان همه مؤثّرها را يكى دانست، و همه اسباب را منتهى به يك سبب دانست. فهم اين معنا در آدميزاد حتماً يك مراقبت از خودِ فرد مى‌خواهد. ثانياً: قوه عاقله را بايد به كار انداخت. ثالثاً: يك آقايانى مى‌خواهد كه زير بغل انسان را بگيرند و در وحدت روح به انسان كمك كنند. هر قدر كه انسان محبّت اهل بيت را در دل خودش زنده نگه دارد و از آن غفلت نورزد، ركن و اساس توحيد خود را تقويت كرده، و هر چه به آقايان نزديك بشود استقامت روحيش براى پذيرش توحيد بيشتر مى‌شود و قوۀ عاقله و شرح صدر در انسان زياد مى‌گردد و به بركات چهارده معصوم عليهم السلام مؤثّريت پروردگار در جميع جهات را مى‌فهمد.

توحيد، يك دفعه نصيب شخص نمى‌شود، ابتدا شخص بايد مواظبت بكند، در اثر مواظبت قوه عاقله و شرح صدر مختصرى پيدا مى‌شود، سپس مى‌فهمد كه اساس و ركنِ عُرفا و بزرگترِ اهل معرفت و اولياء خدا، اين چهارده معصوم عليهم السلام هستند. مى‌فهمد كه قرب به اين آقايان قرب به خداست، حب به آنها، حب به خداست، قهراً استقامت و توحيد چنين شخصى با توجه به مراقبت و6.

عقل و شرح صدر، مقدّمۀ كمك آقايان به او مى‌شود. لذا در مشكل‌ترين منازل كه شخص هرگز نمى‌تواند از آن رد بشود، در اثر مختصر التفات و دوستى حضرات معصومين و تذكّر و ياد آنها، مى‌تواند عبور كند. در ابتدا چون بدون بزرگتر و ياد اين آقايان مى‌خواست رد بشود احساس خفگى مى‌كرد و تصوّر مى‌كرد اين مطلب برايش ميسّر نيست، در حالى كه اگر شخص به بزرگتر التفات داشته باشد، به حضرت ختمى مرتبت تا حضرت ولى عصر (عج) التفات داشته باشد قهراً به بال و روح آقايان خستگى از او بيرون مى‌رود و مى‌فهمد كه - واللّه - خداوند نزديكتر به آدم از آدم است. در اثر توسّل و محبّتِ آقايان از مرحله علم و اعتقاد به مرتبه يقين مى‌رسد. آرام، آرام، مى‌بيند اين كه قرآن مجيد فرموده است كه من از خودتان به شما نزديكترم⁽¹⁾، اگر چه فهمش ابتدا سخت بود امّا الآن اينطور نيست. مى‌فهمد كه ما پوشال و خداوند اساس ماست. مى‌فهمد كه ما نادان، جاهل، ضعيف و يك مشت خيال و توهّمات هستيم. امّا آن كه حركت ايجاد مى‌كند و آن كه چيز مى‌فهماند و آن كه كار رواج مى‌دهد نور پروردگار و حضرت ولى عصر (عج) است و اين آقايان معصومين ركن توحيدند...».⁽²⁾

امّا از آنجا كه دوستى خاندان نبوّت عليهم السلام در گِل ايرانيان سرشته گشته و دل در گرو معارف آن پيشوايان آسمانى داشته‌اند، بر آن شديم تا كتاب حاضر را كه توسّط آقاى محمّدامير ناصرى تهيه و تنظيم گرديده و ايشان هم از «معجم احاديث الامام المهدى عليه السلام» تأليف آقاى على كورانى بهره گرفته‌اند، به زبان فارسى ترجمه نماييم.

دشوارىِ ترجمۀ متون مقدّس بر اهل فن واضح است، تا آنجا كه برخى نظريه‌پردازان ترجمه آن را غيرممكن مى‌دانند، بدين معنا كه ترجمه هيچ‌گاه حقّ مطلب را در اين‌گونه متون ادا نخواهد كرد.⁽³⁾لذا عليرغم دقّت فراوانى كه در انتقال مطالب صورت گرفته، بى‌شك كاستى‌هايى خواهيد ديد كه يا از عجز مترجم و يا از برنتافتن زبان فارسى است. در هر حال لازم است توجّه خوانندگان محترم را به نكاتى درباره اين ترجمه جلب نمايم:

1 - گرچه در ترجمۀ متون قرآن و حديث، همراهىِ متن اصلى با ترجمه ضرورى به نظر مى‌رسد، امّا از آنجا كه موجب حجيم شدن كار مى‌گرديد، اين امر ميسّر نشد. با اين حال، در موارد5.

بسيار ضرورى، عباراتى از متن اصلى احاديث در پاورقى مندرج گرديده است.

2 - پاورقى‌هاى مترجم با علامت از پاورقى‌هاى اصل كتاب متمايز شده است. همچنين در مواردى كه برخى اصطلاحات و عبارات نياز به توضيح داشته و احياناً تكرار شده است، آنها را در متن با شماره‌هاى مجزّا داخل كروشه [] مشخّص نموده و به قسمت «پى‌نوشت‌هاى مترجم» در آخر كتاب ارجاع داده‌ايم.

3 - جزئياتى در پاورقى‌هاى متن اصلى كتاب بود از جمله تفاوت اسناد روايات، كه از آوردن آنها چشم پوشيده و به ذكر مراجع بسنده كرديم.

4 - در ترجمۀ عباراتى چون «خروج قائم» هميشه يك معادل را نياورده‌ايم، بلكه به صورت «خروج قائم»، «قيام قائم» و گاهى به «ظهور قائم» ترجمه شده است. به دليل ظرافتها و حسّاسيتى كه متون دينى دارد، اين شيوه را به عمد براى خوددارى از تحميل برداشتِ مترجم از متن حديث بر خواننده، در پيش گرفته‌ايم.

5 - عباراتى چون «حَدَّثَنا» (حديث گفت براى ما)، «عن» (به نقل از)، «أخبَرَنا» (به ما خبر داد) و... كه در سند احاديث بين اسامى راويان وجود دارد، به دليل نداشتن كاربرد براى خوانندۀ فارسى زبان، ترجمه نشده و تنها به ذكر رجال سند به ترتيب، و با استفاده از ويرگول «،» به جاى آن عبارات بسنده شده است.

6 - با توجّه به نواقصى كه در فهرست منابع بود و نيازى كه به ديگر فهرست‌ها احساس مى‌شد، فهرست منابع جديد و كامل افزون بر فهرست آيات، اعلام و اماكن تهيه گرديد.

7 - در فهرست اعلام، تنها اعلام موجود در متن حديث را آورده و براى اختصار از ذكر اعلام موجود در سند روايات خوددارى نموديم.

در پايان ضمن تقدير و تشكّر فراوان از اساتيد و دوستانى كه در تهيۀ اين كار، حقير را يارى نمودند، از خداوند منّان تعجيل در ظهور آن منجىِ موعود را خواستارم، و اميد دارم اين عمل ناچيز «آن يار غايب از نظر» را پسند افتد.

محمّدمهدى (احسان) رضائى

تابستان 1388

باب اوّل: ضرورت پيروى از «امام»

روايات اهل سنّت:

⁽¹⁾صحيح ابن حبّان: ابو يَعْلى، محمّد بن يزيد بن رفاعه، ابو بكر بن عيّاش، عاصم بن ابى النجود، ابو صالح، معاويه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «كسى كه بميرد و پيشوايى نداشته باشد، به حال جاهليّت مرده».(1)

⁽²⁾طبقات ابن سعد: عبداللّه بن نافع بن ثابت بن عبداللّه بن زبير، عطّاف بن خالد، اميّة بن محمّد بن عبداللّه بن مطيع: در يكى از شب‌هاى فتنۀ يزيد بن معاويه، عبداللّه بن مطيع خواست از مدينه فرار كند. چون عبداللّه بن عُمر از تصميم او آگاه شد، نزد وى رفت و گفت: پسرعمو كجا مى‌روى؟ پاسخ داد: من هيچ گاه دست اطاعت به آنها نخواهم داد. عبداللّه بن عمر گفت: پسرعمو، اين كار را نكن، شهادت مى‌دهم از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«كسى كه بميرد و [با امامى] بيعت نداشته باشد، به حال جاهليّت [32] مرده است».(2)

(3) مسند طيالسى: خارجة بن مصعب، زيد بن اسلم، ابن عُمر: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«كسى كه بميرد و امام [12] نداشته باشد به حال جاهليّت [32] مرده، و كسى

كه دست از اطاعت امام بردارد، روز قيامت حجّتى نخواهد داشت [و محكوم است]».⁽¹⁾

⁽²⁾تاريخ بخارى: على بن حفص، شريك، عاصم بن عبيداللّه، عبداللّه بن عامر بن ربيعه به نقل از پدرش روايت كرد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «كسى كه بميرد و فرمانبردار [امامى] نباشد، به حال جاهليت [32] مرده است، و كسى كه عقد اطاعت [با امام] ببندد و بعد آن را رها كند، حجّتى [34] نخواهد داشت».⁽³⁾

روايات شيعه:

⁽⁴⁾محاسن برقى: احمد بن عبداللّه برقى به نقل از پدرش، نضر بن سويد، يحيى حلبى، بشير دهّان: امام جعفر صادق عليه السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «كسى كه بميرد و امام خود را نشناسد، به حال جاهليت [32] مُرده است».⁽⁵⁾

⁽⁶⁾تفسير عيّاشى: عمّار ساباطى: حضرت ابو عبداللّه امام صادق عليه السلام فرمود: «هميشه روى زمين امامى هست كه به حلال خدا عمل و امر مى‌كند، و حرام خدا را ترك و از آن نهى مى‌كند(4). خداوند مى‌فرمايد: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ (5). بعد [امام صادق عليه السلام] ادامه داد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: كسى كه بميرد و امام [12] نداشته باشد، به حال جاهليت [32] مرده است».(6)

(7) عيون اخبار الرضا عليه السلام: محمّد بن عمر بن محمّد بن سلم بن براء جعابى، ابو محمّد9.

حسن بن عبداللّه بن محمّد بن عبّاس رازى تميمى، على بن موسى الرضا عليه السلام، موسى بن جعفر عليه السلام، جعفر بن محمّد عليه السلام، محمّد بن على عليه السلام، على بن الحسين عليه السلام، حسين بن على عليه السلام، على بن ابى‌طالب عليه السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«هر كس بميرد و يكى از فرزندانِ من امامِ او نباشد به حال جاهليت [32] مُرده، و به خاطر اعمالِ قبل از اسلام و بعد از اسلامش مؤاخذه و توبيخ مى‌شود».⁽¹⁾

(8) كمال الدين: على بن عبداللّه ورّاق، ابو الحسين محمّد بن جعفر اسدى، موسى بن عمران نخعى، حسين بن يزيد نوفلى، غياث بن ابراهيم: حضرت امام جعفر صادق عليه السلام از پدران بزرگوارش عليهم السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«هر كس قائم را - كه از فرزندان من است - در زمان غيبتش انكار كند، همانند مردم زمان جاهليت مرده است».⁽²⁾2.

باب دوم: دوازده امام، از قريش

روايات اهل سنّت:

(9) مسند طيالسى: حمّاد بن سَلَمه، سمّاك، جابر بن سَمُره: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«همواره تا وقتى كه [يكى از] دوازده خليفه [در دنيا] باشد، اسلام عزيز⁽¹⁾مى‌ماند».

بعد پيامبر صلى الله عليه و آله چيزى فرمود كه من متوجّه نشدم. به پدرم گفتم: رسول خدا صلى الله عليه و آله چه گفت؟ او گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«همۀ آنها از قريش هستند».⁽²⁾

(10) مسند احمد: حمّاد بن خالد، ابن ابى ذئب، مهاجر بن مسمار، عامر بن سعد، جابر بن سَمُره: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«تا وقتى دوازده خليفه باشند، اين دين همواره استوار و برپاست. آنها همه از قريشند».⁽³⁾

(11) تاريخ بخارى: جابر بن سَمُره:

«تا دوازده امير هستند، امر [دين] همواره برقرار خواهد بود».⁽¹⁾

(12) مسند احمد: حسن بن موسى، حمّاد بن زيد، مُجالد، شعبى، مسروق: در مجلس عبداللّه بن مسعود نشسته بوديم و او به ما قرآن مى‌آموخت. شخصى گفت: اى پدرِ عبدالرحمن! آيا شما از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله پرسيديد چند نفر از اين امّت به خلافت مى‌رسند؟ عبداللّه گفت: از وقتى به عراق آمده‌ام هيچ كس پيش از تو چنين سؤالى از من نكرده است. بعد گفت: بله، رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دوازده نفر، به تعداد نقباى بنى‌اسرائيل».⁽²⁾

(13) سنن دانى: عبداللّه بن عمرو مكتب، عتاب بن هارون، عبيداللّه بن فضل، محمّد بن فضل همدانى، ابو نعيم محمّد بن يحيى طوسى، ابراهيم بن موسى الفرّاء رازى، زيد بن حباب، عيسى بن اشعث، جويبر، نزّال بن سبره: على بن ابى‌طالب عليه السلام بر منبر بود و خطبه مى‌گفت.

بعد از حمد و ثناى خداوند سخن از دجّال به ميان آورد و آنگاه فرمود:

«از اينكه پس از آن، چه خواهد شد نپرسيد؛ حبيبم رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از من عهد گرفته كه غير از عترتم كسى را بر آن آگاه نسازم».

نزّال بن سبره گويد: من به صعصعة بن صوحان گفتم: صعصعه! منظور اميرمؤمنان عليه السلام چه بود؟ صعصعه گفت: اى پسر سبره! آن كسى كه عيسى بن مريم عليه السلام در نماز به او اقتدا مى‌كند، دوازدهمين نفر از عترت و نهمين نسلِ حسين بن على عليهما السلام است. او خورشيدى است كه از مغرب طلوع مى‌كند، بين ركن و مقام ظاهر مى‌گردد، زمين را پاك كرده و ميزان عدالت را برپا مى‌نمايد، طورى كه هيچ كس به ديگرى ظلم نكند. امير مؤمنان عليه السلام هم فرمود كه حبيبش رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از او عهد گرفته كه اتّفاقات پس از آن را براى كسى جز عترتش يعنى ائمّه - صلوات اللّه عليهم اجمعين - بيان نكند.⁽³⁾3.

روايات شيعه:

(14) مقتضب الاثر: ابو الحسين على بن ابراهيم بن حمّاد ازدى به نقل از پدرش، محمّد بن مروان، عبداللّه بن اميّه مولى بنى‌مجاشع، يزيد رقاشى، انَس بن مالك: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اين دين همواره تا زمانى كه دوازده نفر از قريش موجود باشند استوار و برپاست، و چون آنها درگذرند، زمين و هرچه در آن است به تلاطم و لرزه در آمده و به هم مى‌ريزد».⁽¹⁾

(15) كفاية الاثر: محمّد بن عبداللّه شيبانى، صالح بن احمد بن ابى مقاتل، زكريا، سليمان بن جعفر جعفرى، مسكين بن عبدالعزيز، ابو سَلَمه، ابو هُريره: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اهل‌بيت من عترت من و از گوشت و خون من هستند، آنها بعد از من امام و به تعداد نقباى بنى‌اسرائيل خواهند بود».⁽²⁾

(16) مناقب ابن شهرآشوب: ابو صالح سمّان، ابو هُريره: رسول خدا صلى الله عليه و آله براى ما خطبه مى‌گفت و مى‌فرمود:

«اى مردم، هر كس بخواهد زندگى و مرگش مثل زندگى و مرگ من باشد بايد على بن ابى‌طالب را ولىّ خود قرار دهد⁽³⁾و به امامان بعد از او اقتدا كند».

شخصى گفت: ائمّه بعد از شما چند نفرند؟ فرمود:

«به تعداد اسباط».

ابن شهر آشوب گويد: براى حضرت موسى عليه السلام هم دوازده چشمه جوشيد.⁽⁴⁾

(17) كفاية الاثر: ابو المفضّل، جعفر بن محمّد ابو القاسم علوى رويانى، عبيداللّه بن احمد بن نهيك، محمّد بن عصام السمين به نقل از پدر و عمويش، عبدالرحمن بن مسعود عبدى، عليم1.

ازدى، سلمان فارسى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«ائمّه بعد از من دوازده نفرند» و ادامه داد: «همۀ آنها از قريشند، و سرانجام قائم ما قيام مى‌كند و دل‌هاى⁽¹⁾مؤمنان را شفا⁽²⁾مى‌دهد».⁽³⁾9.

باب سوم: بشارت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به آمدن مهدى

روايات اهل سنّت:

(18) مسند احمد: عبدالرزاق، جعفر، مُعلّى بن زياد، علاء بن بشير، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد⁽¹⁾، كه در امّت من برانگيخته مى‌شود».⁽²⁾

(19) مسند احمد: محمّد بن جعفر، عوف، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت زمانى برپا مى‌شود كه زمين پر از ظلم و ستم شده باشد - و فرمود: - مردى از عترت و اهل‌بيت من قيام كند».⁽³⁾

(20) مُسند بزّار: سفيان بن عُيَيْنه، عاصم، زرّ بن حُبَيش، عبداللّه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نخواهد شد تا مردى از اهل‌بيت من بيايد».⁽⁴⁾

(21) مسند احمد: ابو النصر، ابو معاويه شيبان، مطر بن طهمان، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نخواهد شد، تا مردى از اهل‌بيت من به حكومت رسد».⁽⁵⁾

(22) مسند ابى يَعلى: قطن بن نسير، عدى بن ابى عماره، مطر ورّاق، ابو الصديق،

ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«بى‌شكّ يك نفر از اهل‌بيت من در امّتم قيام خواهد كرد».⁽¹⁾

(23) مسند احمد: عبدالصمد، حمّاد بن سَلَمه، مطرف مُعلّى، ابو الصديق، ابو سعيد:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمين پر از ظلم و تجاوز مى‌شود، امّا سرانجام مردى از عترت من قيام، و هفت يا نه سال حكومت مى‌كند».⁽²⁾

(24) عقد الدرر: عبداللّه بن عمر: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان مردى از فرزندانم قيام خواهد كرد».⁽³⁾

روايات شيعه:

(25) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون بن موسى به نقل از پدرش، ابو على نهاوندى، اسحاق، يحيى بن سليم، هشام بن حسّان، مُعلّى بن ابى مُعلّى، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد كه در آخرالزمان مى‌آيد».⁽⁴⁾

(26) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، مقانعى، بكار بن احمد، حسن بن حسين، تليد، ابو الجحاف، خالد بن عبدالملك، مطر ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد - اين جمله را سه بار تكرار فرمود - در شرايطى قيام مى‌كند كه مردم با هم اختلاف دارند و زمين‌لرزۀ شديدى مى‌آيد، او عدالت را در سراسر زمين - كه در آن موقع آكنده از ظلم و ستم است - برقرار سازد و دلِ مطيعانِ خود را سرشار از بندگى خدا كند⁽⁵⁾، و عدالتش همه را فراگيرد».⁽⁶⁾1.

(27) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، مقانعى، جعفر بن محمّد زهرى، اسحاق بن منصور، قيس بن ربيع و غيره، عاصم، زرّ، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا تمام نمى‌شود تا مردى از اهل‌بيت من بر امّتم حكومت كند، كه او را مهدى گويند».⁽¹⁾

(28) دلائل الامامة: ابو عبداللّه احمد بن محمّد بن عبداللّه بن خالد كابلى، ابو الحسن احمد بن جعفر بن محمّد بن محمّد الخلّال، محمّد بن اسكاف و حسن بن منصور الجصّاص، ابو النصر، شيبان بن مطر ورّاق، ابو الصديق، ابو سعيد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا مردى از اهل بيت من به حكومت رسد».⁽²⁾

(29) ملاحم ابن‌طاووس: ابو منصور ابن عمر، احمد بن محمّد، اسماعيل بن ميمون، نباتة، حذيفة بن يمان، جابر انصارى: روزى پيامبر صلى الله عليه و آله با اصحاب نشسته بود كه جبرئيل نازل شد و گفت:

«خداوندِ سلام بر تو سلام رسانده و به واسطۀ اسلام، تحيّت و اكرام را مخصوص تو گردانده⁽³⁾... - بعد گفت: - اى رسول‌خدا، شما را به قائم كه از فرزندانتان است بشارت مى‌دهم».⁽⁴⁾7.

باب چهارم: نام و كنيۀ مهدى

روايات اهل سنّت:

(30) مسند احمد: عمر بن عبيد، عاصم بن ابى النجود، زرّ بن حبيش، عبداللّه:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا به پايان نرسد⁽¹⁾تا مردى از اهل‌بيتم كه همنام من است، حاكمِ عرب گردد».⁽²⁾

(31) ذخائر العُقبى: حُذَيفه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اگر از دنيا يك روز هم مانده باشد، آن را خداوند - عزّوجلّ - طولانى گرداند تا مردى از فرزندانم را كه همنام من است برانگيزد [20]».⁽³⁾

(32) فتن ابن حمّاد: عبداللّه بن مروان، هيثم بن عبدالرحمن به نقل از شخصى، على بن ابى طالب عليه السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«او همنام پدرم است».⁽⁴⁾

(33) مسند احمد: سفيان بن عُيَيْنه، عاصم، زرّ، عبداللّه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت برپا نگردد، تا مردى از اهل‌بيتم كه همنام من است به حكومت رسد⁽⁵⁾».⁽⁶⁾

(34) عقد الدرر: عبداللّه بن عمر: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان مردى از فرزندانم قيام كند كه نام و كُنيه‌اش چون نام و كنيۀ من است».⁽¹⁾

(35) فرائد الفوائد: ابن مسعود:

«نام مهدى، محمّد است».⁽²⁾

(36) فتن ابن حمّاد: عبدالرزاق، معمّر، مطر ورّاق به نقل از شخصى، كعب:

«او را مهدى ناميده‌اند؛ چون به امرى مخفى هدايت مى‌كند».⁽³⁾

روايات شيعه:

(37) غيبة الطوسى: فضل بن شاذان، موسى بن سعدان، عبداللّه بن قاسم حضرمى، ابو سعيد خراسانى: به امام صادق عليه السلام گفتم: مهدى همان قائم است؟ فرمود: «بله».

گفتم: چرا او را مهدى ناميده‌اند؟ فرمود:

«چون هدايتگر به هر امرِ پنهانى است».⁽⁴⁾

(38) اعلام الوَرى: محمّد بن عجلان: امام صادق عليه السلام فرمود:

«وقتى قائم قيام كند دوباره مردم را به اسلام فرامى‌خواند و آنها را به چيزى كه مدفون و مهجور شده و همگى از آن گمراه گشته‌اند، هدايت مى‌نمايد، و دليل ناميده شدنش به «مهدى» اين است كه [مردم را] در هر چيزى كه نسبت به آن گمراه شده‌اند هدايت مى‌كند، و چون قيامش به حقّ است او را «قائم» ناميده‌اند».⁽⁵⁾

(39) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق، مقانعى، جعفر بن محمّد زهرى، اسحاق بن منصور، قيس بن ربيع و غيره، عاصم، زرّ، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا به پايان نرسد تا مردى از اهل‌بيت من كه او را «مهدى» خوانند، بر امّتم حاكم گردد».⁽⁶⁾3.

باب پنجم: نسَب مهدى

اشاره

اين باب شامل شش فصل است:

فصل اوّل: مهدى از اهل بيت عليهم السلام است

روايات اهل سنّت:

(40) مصنّف ابن ابى‌شيبه: فطر، زرّ، عبداللّه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا به آخر نرسد تا خداوند مردى از اهل بيتم را برانگيزد [20]».⁽¹⁾

(41) مسند احمد: عمرو بن عبيد، عاصم بن ابى النجود، زرّ بن حبيش، عبداللّه:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا به پايان نرسد⁽²⁾تا مردى از اهل‌بيتم حاكمِ عرب گردد».⁽³⁾

(42) فتن ابن حمّاد: ابن عُيَيْنه، عمرو، ابى معبد، ابن عبّاس:

«مهدى جوانى از ما اهل بيت است».⁽⁴⁾

(43) مصنّف ابن ابى‌شيبه: ابن عُيَيْنه، عمرو، ابى معبد، ابن عبّاس:

«روزها و شب‌ها (دنيا) تمام نشود تا جوانى از ما اهل بيت بيايد كه فتنه‌ها نمى‌توانند او را مخفى كنند و او نيز فتنه‌ها را مخفى نمى‌دارد [و به مردم مى‌شناساند]».

راوى گويد: به ابن عبّاس گفتيم: پيران شما به حكومت نرسيدند، چطور جوانانتان بر آن دست مى‌يابند؟

ابن عبّاس گفت: «خداوند امر خود را به هر كس بخواهد مى‌دهد».⁽¹⁾

(44) سنن دانى: ابن عفّان، قاسم، احمد، ابراهيم بن بشّار، سفيان، عمرو بن دينار، ابى معبد، ابن عبّاس:

«اميد دارم روزگار تمام نشود تا خداوند از ما اهل بيت جوانى نورسته برانگيزد [20] كه فتنه‌ها او را نمى‌پوشاند و او نيز فتنه‌ها را نمى‌پوشاند [و آنها را به مردم مى‌شناساند]، او كار اين امّت را درست مى‌كند. اميد دارم همان‌طور كه خداوند اسلام را به وسيلۀ ما آغاز نمود، به وسيلۀ او به نهايت [كمال] خود برساند».

ابومعبد گويد: به ابن عبّاس گفتم: بزرگان و پيران شما نتوانستند اين كار را بكنند، تو اميد دارى جوانانتان از عهدۀ آن برآيند؟

ابن عبّاس گفت: «خداوند هرچه بخواهد مى‌گويد».⁽²⁾

(45) مسند ابى يَعلى: ابو بكر بن ابى النضر، ابو النضر، مرجى بن رجاء يَشكُرى، عيسى بن هلال، بشير بن نهيك، ابو هُرَيره: حضرت ابوالقاسم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت برپا نگردد تا اينكه مردى از اهل بيتم عليه آنها قيام مى‌كند و آنها را مى‌زند تا به راه حق بازگردند».⁽³⁾

(46) صحيح ابن حبّان: فضل بن الحباب، مسدّد بن مسرهد، محمّد بن ابراهيم ابو شهاب، عاصم بن بهدلة، ابو صالح، ابو هُريره: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اگر از دنيا يك شب هم مانده باشد، مردى از اهل بيت پيامبر به حكومت خواهد رسيد».⁽⁴⁾

(47) مسند احمد: عبداللّه به نقل از پدرش، حجّاج و ابو نعيم، فطر، قاسم بن ابى بزة،2.

ابو الطفيل، على عليه السلام: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اگر بيش از يك روز به آخر دنيا نمانده باشد، خداوند مردى از ما [اهل بيت] بر مى‌انگيزد [20]».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(48) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، على بن عبّاس مقانعى، على بن بكّار بن احمد، حسن بن حسين، سفيان جريرى، عبدالمؤمن، حارث بن حصيرة، عمارة بن جوين عبدى، ابو سعيد خدرى: شنيدم كه رسول‌خدا صلى الله عليه و آله روى منبر مى‌فرمود:

«مهدى از عترت و از اهل بيت من است و در آخرالزمان قيام مى‌كند».⁽²⁾

(49) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، على بن عبّاس مقانعى، بكّار بن احمد، مصبح، قيس، ابو حصين، ابو صالح، ابو هُريره: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند... مردى از اهل بيتم را مى‌آورد كه زمين را همان‌طور كه پر از ظلم و ستم شده، از عدالت و مساوات پُر مى‌نمايد».⁽³⁾

(50) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق، مقانعى، جعفر بن محمّد زهرى، اسحاق بن منصور، قيس بن ربيع و غيره، عاصم، زرّ، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دنيا به پايان نرسد، تا مردى از اهل‌بيتم كه او را «مهدى» خوانند، بر امّتم حاكم شود».⁽⁴⁾

(51) بشارة المصطفى: عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«روزگار (دنيا) به پايان نرسد، تا مردى از اهل‌بيتم بر عرب حاكم گردد».⁽⁵⁾

(52) مهذّب البارع: مُعلّى بن خُنيس: امام صادق عليه السلام فرمود:

«نوروز، روزى است كه قائم ما در آن ظهور مى‌كند».⁽⁶⁾

(53) فقيه: ابو الحسين محمّد بن جعفر اسدى، موسى بن عمران نخعى به نقل از عمويش5.

حسين بن يزيد نوفلى، على بن سالم به نقل از پدرش روايت كرد: از امام صادق عليه السلام در مورد اين روايت كه نقل مى‌كنند «هر كس در رهن (گرو) به خودش بيش از برادر مؤمنش اطمينان داشته باشد من از او دورى مى‌كنم» پرسيدم. آن حضرت فرمود:

«اين [حدّ اطمينان براى] وقتى است كه حق ظاهر شود و قائم ما اهل بيت قيام كند».⁽¹⁾

(54) كفاية الاثر: ابو المفضّل محمّد بن عبداللّه شيبانى، عبدالرزّاق بن سليمان بن غالب ازدى، ابو عبداللّه غنى حسن بن معانى، عبدالوهاب بن همام حميرى، ابن ابى شيبة، شريك‌الدين بن ربيع، قاسم بن حسّان، جابر بن عبداللّه انصارى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى اين امّت از ما [اهل بيت] است».⁽²⁾

(55) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون بن موسى، ابو على حسين بن محمّد نهاوندى، جرير، مطر ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى از اهل بيت من بر⁽³⁾امّتم قيام مى‌كند».⁽⁴⁾

(56) دلائل الامامة: ابو عبداللّه احمد بن محمّد بن عبداللّه بن خالد كابلى، ابو الحسن احمد بن جعفر بن محمّد بن محمّد الخلّال، محمّد بن اسكاف و حسن بن منصور الجصّاص، ابو النصر، شيبان بن مطر ورّاق، ابو الصديق، ابو سعيد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا مردى از اهل بيتم به حكومت رسد».⁽⁵⁾

(57) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد هارون بن موسى به نقل از پدرش، ابو على نهاوندى، ابو القاسم بن ابى حبّة، اسحاق بن ابى اسرائيل، ابو عُبَيده حدّاد، عبدالواحد بن واصل سدوسى، عرعون، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى از عترت و اهل بيت من قيام مى‌كند».⁽⁶⁾9.

(58) اصول كافى: جمعى از اصحاب ما، احمد بن محمّد برقى به نقل از پدرش، محمّد بن يحيى خزّاز، حمّاد بن عثمان: در محضر امام صادق عليه السلام بودم كه شخصى به ايشان گفت:

خداوند شما را سلامت بدارد! فرموديد كه على بن ابى‌طالب عليه السلام لباس‌هاى زبر و خشن و پيراهنى به ارزش چهار درهم و امثال آن مى‌پوشيد، ولى شما خودتان لباس‌هاى نو مى‌پوشيد! امام صادق عليه السلام به او فرمود:

«على بن ابى‌طالب عليه السلام آن لباس را در زمانى مى‌پوشيد كه براى او عيب نبود، در حالى كه اگر همان لباس‌ها را در اين زمان مى‌پوشيد زشت و سبُك بود، بهترين لباس در هر دوره‌اى لباسى است كه مردمِ آن دوره مى‌پوشند، امّا وقتى قائم ما اهل‌بيت قيام مى‌كند، لباس على عليه السلام را بر تن، و سيره و روش على عليه السلام را دارد».⁽¹⁾

(59) اصول كافى: جمعى از اصحاب ما، احمد بن محمّد، على بن الحكم، ابن بُكَير، حسين شيبانى: به امام صادق عليه السلام گفتم: يك نفر از دوستان شما اموالى را كه بنى‌اميّه نزد او به وديعه نهاده‌اند براى خود حلال شمرده و در آن تصرّف مى‌نمايد. حضرت فرمود:

«امانت‌ها را به صاحبانش برگردانيد هرچند مجوس باشند، البته اين وقتى است كه قائم ما اهل بيت قيام مى‌كند و حلال و حرام را [كاملاً] اجرا مى‌نمايد».⁽²⁾4.

فصل دوم: مهدى عليه السلام از فرزندان رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است

روايات اهل سنّت:

(60) عقد الدرر: عبداللّه بن عمر: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان مردى از فرزندان من قيام مى‌كند».⁽¹⁾

(61) فردوس الاَخبار: حُذَيفه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى مردى از نسل من است».⁽²⁾

(62) عقد الدرر: حُذَيفه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در خطبه‌اى برايمان از اتّفاقات آينده بيان كرد و فرمود:

«اگر از دنيا فقط يك روز مانده باشد خداوند آن را به قدرى طولانى مى‌كند تا مردى از فرزندانم را برانگيزد [20]».⁽³⁾

روايات شيعه:

(63) دلائل الامامة: ابو اسحاق ابراهيم بن احمد بن محمّد بن احمد طبرى، ابو الحسن محمّد بن مظفّر حافظ، عبدالرحمن بن اسماعيل، على بن ابراهيم صورى، داود، سفيان، منصور، رَبعى بن خرّاش، حذيفة بن يمان: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى از فرزندان من است».⁽⁴⁾

(64) دلائل الامامة: ابو المفضّل، محمّد بن حسن الكوفى، محمّد بن عبداللّه فارسى، يحيى بن ميمون خراسانى، عبداللّه بن سنان عن أخيه محمّد بن سنان زهرى، سيّد ما حضرت ابو عبداللّه جعفر بن محمّد از پدر بزرگوارش از جدّش از عموى گراميش امام حسن و ايشان از اميرالمؤمنين عليهم السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«هرگاه چهار نفر از فرزندان من به نام‌هاى محمّد، على و حسن پشت سر هم به امامت رسيدند، چهارم ايشان مهدى منتظَر خواهد بود».⁽¹⁾

(65) كمال الدين: على بن محمّد بن حسن قزوينى، محمّد بن عبداللّه خضرمى، احمد بن يحيى احوَل، خلّاد مقرى، قيس بن ابى حصين، يحيى بن وثّاب، عبداللّه بن عمر: از حسين بن على عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود:

«اگر از دنيا تنها يك روز مانده باشد، خداوند آنقدر آن را طولانى مى‌كند تا مردى از فرزندان من قيام كند».⁽²⁾

فصل سوم: مهدى عليه السلام از عترت رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است

روايات اهل سنّت:

(66) مسند احمد: حسن بن موسى، حمّاد بن سَلَمه، ابو هارون عبدى و مطر ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«ظلم و ستم همۀ زمين را فرا مى‌گيرد، تا اينكه مردى از عترت من قيام مى‌كند».⁽³⁾

(67) مسند احمد: محمّد بن جعفر، عوف، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... مردى از عترت يا اهل بيت⁽⁴⁾من قيام مى‌كند».⁽⁵⁾

(68) سنن دانى: حمزة بن على، عبداللّه بن محمّد، على بن حسين جهنى، هشام بن عمّار، اسماعيل بن عيّاش، عطاء بن عجلان، ابو نضرة، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخر الزمان مردى از عترتم قيام مى‌كند».⁽⁶⁾

(69) فتن ابن حمّاد: محمّد بن حمير، السقر بن رستم به نقل از پدرش روايت كرد:

«مهدى از عترت پيامبر صلى الله عليه و آله است».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(70) ملاحم ابن طاووس: حسن بن على، هدية، عمر بن عبدالوهاب، خالد، حمّاد بن سَلَمه، ابو هارون العبدى و مطر، ابو الصديق، ابو سعيد خدرى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله از مهدى نام برد و فرمود:

«ظلم و ستم زمين را فرا گيرد، آنگاه مردى از عترت من قيام مى‌كند».⁽²⁾

(71) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون بن موسى از پدرش، ابو على نهاوندى، ابو القاسم بن ابى حبّة، اسحاق بن ابى اسرائيل، ابو عُبَيده حدّاد، عبدالواحد بن واصل السدوسى، عرعون، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت برپا نشود تا وقتى ظلم و تجاوز زمين را پر كند، آنگاه مردى از عترت يا اهل بيت من⁽³⁾قيام مى‌كند».⁽⁴⁾

(72) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، على بن عبّاس مقانعى، بكّار بن احمد، حسن بن حسين، سفيان جريرى، عبدالمؤمن، حارث بن حصيرة، عمارة بن جوين عبدى، ابو سعيد خدرى: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه روى منبر فرمود:

«مهدى از عترت من است».⁽⁵⁾1.

فصل چهارم: مهدى عليه السلام از فرزندان فاطمه عليها السلام است

روايات اهل سنّت:

(73) بيان شافعى: حافظ ابو حَجّاج يوسف بن خليل بن عبداللّه الدمشقى، ابو الفتح ناصر بن محمّد بن ابى الفتح اسماعيل بن فضل سرّاج، ابو طاهر محمّد بن احمد بن عبدالرحيم، حافظ ابو الحسن على بن عمر بن احمد بن مهدى بن مسعود شافعى معروف به دارقطنى، احمد بن محمّد بن سعيد، ابراهيم بن محمّد بن اسحاق بن يزيد، سهل بن سليمان، ابو هارون عبدى: نزد ابوسعيد خدرى رفته و به او گفتم: در جنگ بدر شركت كردى؟ گفت: بله. گفتم: اگر چيزى از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله دربارۀ على عليه السلام و فضايل او شنيده‌اى براى من نقل مى‌كنى؟! گفت: بله، برايت مى‌گويم. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله بيمارى مختصرى گرفته بود كه بعداً از آن شفا يافت. در حال مرض، فاطمه عليها السلام به عيادت او آمد. من سمت راست رسول‌خدا صلى الله عليه و آله نشسته بودم. وقتى فاطمه عليها السلام ضعف و ناتوانى آن حضرت را مشاهده كرد بغض گلويش را فشرد و اشك از گونه‌هايش فروريخت. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود:

«فاطمه!... دو سِبط اين امّت از ما و همين دو پسر تو هستند، مهدى امّت كه عيسى عليه السلام در نماز به او اقتدا مى‌كند از ماست».

بعد بر شانه‌هاى حسين عليه السلام زد و فرمود:

«مهدى از نسلِ اين است».⁽¹⁾

(74) تاريخ بخارى: عبدالغفّار بن داود، أبوالمليح الرقّى، زياد بن بيان، على بن نفيل جدّ النفيلى، سعيد بن مسيّب، أمّ سَلَمه همسر رسول خدا صلى الله عليه و آله: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى بر حقّ و از فرزندان فاطمه است».⁽²⁾

(75) معجم كبير: محمّد بن رزيق بن جامع مصرى، هيثم بن حبيب، سفيان بن عُيَيْنه، على بن على مكّى هلالى به نقل از پدرش: وقتى رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در بستر بيماريى بود كه به

وفاتش انجاميد، نزد او رفتم. فاطمه عليها السلام كنار سرِ مبارك آن حضرت نشسته بود كه ناگهان صداى گريه‌اش بلند شد. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله ديده به سمت او كرد و فرمود:

«فاطمه! ما اهل بيتى هستيم كه خداوند هفت ويژگى به ما داده كه قبل و بعد از ما آنها را به هيچ كس نداده... فاطمه! قسم به خدايى كه مرا به حق برگزيد مهدى اين امّت از دو فرزندِ تو (حسن و حسين) است».⁽¹⁾

(76) فتن ابن حمّاد: ابن مبارك و ابن ثور و عبدالرزّاق عن معمّر عن قتادة، و قال عبدالرزّاق عن معمّر عن سعيد بن ابى عروبة عن قتادة قال: به سعيد بن مسيّب گفتم: مهدى حقيقت دارد؟ گفت: حقيقت دارد. گفتم: از كدام قبيله است؟ گفت: از قريش. گفتم: از كدام طايفه؟ گفت: از بنى‌هاشم. گفتم: از كدام خاندان؟ گفت: از فرزندان عبدالمطّلب.

گفتم: از كدام فرزند عبدالمطّلب؟ گفت:

«از فرزندان فاطمه عليها السلام».⁽²⁾

(77) فتن ابن حمّاد: ابو هارون، عمرو بن قيس ملائى، منهال بن عمرو، زرّ بن حُبَيش از على عليه السلام شنيده بود كه فرمود:

«مهدى مردى از ما و از فرزندان فاطمه عليها السلام است».⁽³⁾

روايات شيعه:

(78) غيبة الطوسى: محمّد بن على، عثمان بن احمد سمّاك، ابراهيم بن عبداللّه هاشمى، ابراهيم بن هانى، نعيم بن حمّاد مروزى، بقيّة بن وليد، ابو بكر بن ابى مريم، فضل بن يعقوب رخامى، عبداللّه بن جعفر، ابو المليح، زياد بن بنان، على بن نفيل، سعيد بن مسيّب، أمّ سَلَمه: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«مهدى بر حقّ و از فرزندان فاطمه است».⁽⁴⁾

(79) كفاية الاثر: ابو المفضّل محمّد بن عبداللّه شيبانى، عبدالرزّاق بن سليمان بن غالب5.

ازدى، أبوعبداللّه غنى حسن بن معالى، عبدالوهّاب بن همام حميرى، ابن ابى شيبة، شريك الدين بن ربيع، قاسم بن حسّان، جابر بن عبداللّه انصارى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در بستر بيماريى بود كه به وفاتش انجاميد. فاطمه عليها السلام كنار سر آن حضرت نشسته بود كه ناگهان صداى گريه‌اش بلند شد. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله چشمانش را به سمت او كرد و ضمن حديثى طولانى فرمود:

«... دو سبط اين امّت از ما و همين حسن و حسين فرزندان تو هستند، خداوند از پشت حسين نُه تَن از ائمّه را به دنيا خواهد آورد كه همگى امين و معصومند، و مهدى اين امّت از ماست...».⁽¹⁾

(80) كمال الدين: محمّد بن حسن بن احمد بن وليد، محمّد بن حسن الصفّار، يعقوب بن زيد، حمّاد بن عيسى، عمر بن أُذينة، أبان بن ابى عيّاش، ابراهيم بن عمر يمانى، سليم بن قيس هلالى: از سلمان فارسى شنيدم كه گفت: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در آخرين روزهاى عمر شريفش در بستر بيمارى بود. [روزى] من مقابل آن حضرت نشسته بودم كه فاطمه عليها السلام وارد شد.

با ديدن ضعف و بى‌حالىِ پدرش گريست و اشك بر گونه‌هايش جارى گشت.

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: دخترم چرا گريه مى‌كنى؟

فاطمه عليها السلام گفت: اى رسول‌خدا، از بلاهايى كه بعد از شما بر سر خودم و فرزندانم مى‌آيد مى‌ترسم.

پيامبر مفصّل با او صحبت كرد و ضمن سخنانش فرمود:

«فاطمه! مگر نمى‌دانى ما خانواده‌اى هستيم كه خداوند آخرت و دنيا را برايمان برگزيده... تو سرور زنان بهشتى و دو پسرت - حسن و حسين - سرور جوانان بهشتى هستند، به جان خودم قسم كه مهدىِ اين امّت از ماست».⁽²⁾0.

فصل پنجم: مهدى عليه السلام از نسل امام حسين عليه السلام است

روايات اهل سنّت:

(81) عقد الدرر: ابو نعيم، حُذَيفه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى ما سخنرانى مى‌كرد و از كائنات مى‌گفت، تا اينكه فرمود:

«اگر از دنيا فقط يك روز مانده باشد، خداوند آن روز را طولانى كند تا مردى را برانگيزد [20]...».

سلمان فارسى برخاست و گفت: اى رسول‌خدا، او از نسل كدام فرزند شماست؟

فرمود: «از اين پسرم» و با دست به حسين عليه السلام زد.⁽¹⁾

(82) بيان شافعى: حافظ ابو حَجّاج يوسف بن خليل بن عبداللّه الدمشقى، ابو الفتح ناصر بن محمّد بن ابى الفتح اسماعيل بن فضل سرّاج، ابو طاهر محمّد بن احمد بن عبدالرحيم، حافظ ابو الحسن على بن عمر بن احمد بن مهدى بن مسعود شافعى معروف به دارقطنى، احمد بن محمّد بن سعيد، ابراهيم بن محمّد بن اسحاق بن يزيد، سهل بن سليمان، ابو هارون عبدى: نزد ابوسعيد خدرى رفته و به او گفتم: در جنگ بدر شركت كردى؟ گفت: بله. گفتم: اگر چيزى از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله دربارۀ على عليه السلام و فضايل او شنيده‌اى براى من نقل مى‌كنى؟! گفت: بله، برايت مى‌گويم. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله بيمارى مختصرى گرفته بود كه بعداً از آن شفا يافت. در حال مرض، فاطمه عليها السلام به عيادت او آمد. من سمت راست رسول‌خدا صلى الله عليه و آله نشسته بودم. وقتى فاطمه عليها السلام حالت ضعف و ناتوانى آن حضرت را مشاهده كرد بغض گلويش را فشرد و اشك از گونه‌هايش فروريخت. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به او فرمود:

«فاطمه!... دو سبط اين امّت از ما و همين دو پسر تو هستند، مهدى امّت كه عيسى عليه السلام در نماز به او اقتدا مى‌كند از ماست».

بعد بر شانه‌هاى حسين عليه السلام زد و فرمود:

«مهدى از نسلِ اين است».⁽¹⁾

(83) سنن دانى: عبداللّه بن عمرو مكتب، عتاب بن هارون، عبيداللّه بن فضل، محمّد بن فضل همدانى، أبونعيم محمّد بن يحيى طوسى، ابراهيم بن موسى الفرّاء رازى، زيد بن الحباب، عيسى بن الاشعث، جويبر، نزّال بن سبره: على بن ابى‌طالب عليه السلام بر منبر بود و براى ما خطابه مى‌گفت. بعد از حمد و ثناى خداوند و سخنانى در مورد دجّال فرمود:

«از اينكه پس از آن چه خواهد شد نپرسيد؛ حبيبم رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از من عهد گرفته كه غير از عترتم كسى را بر آن آگاه نسازم».

نزّال بن سبره گويد: به صعصعة بن صوحان گفتم: صعصعه! منظور اميرالمؤمنين عليه السلام چه بود؟ صعصعه گفت: اى پسر سبره! آن كسى كه عيسى بن مريم عليه السلام در نماز به او اقتدا مى‌كند، دوازدهمين نفر از عترت و نهمين نسلِ حسين بن على عليهما السلام است. او خورشيدى است كه از مغرب طلوع مى‌كند، بين ركن و مقام ظاهر مى‌گردد، زمين را پاك كرده و ميزان عدالت را برپا مى‌نمايد، طورى كه هيچ كس به ديگرى ظلم نكند. اميرالمؤمنين عليه السلام هم فرمود كه حبيبش رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از او عهد گرفته كه اتّفاقات پس از آن را براى كسى جز عترتش كه ائمّه - صلوات اللّه عليهم اجمعين - هستند بيان نكند.⁽²⁾

روايات شيعه:

(84) كشف اليقين: ابن عبّاس: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به حسين عليه السلام فرمود:

«مهدى از فرزندان تو است».⁽³⁾

(85) كشف اليقين: پيامبر صلى الله عليه و آله درباره امام حسين عليه السلام فرمود:

«اين فرزندِ من، امام و برادر امام و پدرِ نُه امام است كه نهمين آنها قائم است».⁽⁴⁾8.

(86) دلائل الامامة: أبواسحاق محمّد بن احمد طبرى، عبدالجبّار بن سيراب، محمّد بن زكريا، الحكم بن أسلم و شعيب بن واقد، جعفر بن سليمان، ابو هارون عبدى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قسم به آن كه جانم دست اوست، مهدىِ اين امّت كه عيسى عليه السلام پشت سرش نماز مى‌خواند از ماست».

بعد با دست بر شانۀ حسين عليه السلام زد و فرمود:

«از اين است، از اين است».⁽¹⁾

(87) كفاية الاثر: ابو المفضّل محمّد بن عبداللّه شيبانى، عبدالرزاق بن سليمان بن غالب ازدى، ابو عبداللّه غنى حسن بن معانى، عبدالوهاب بن همام حميرى، ابن ابى شيبة، شريك‌الدين بن ربيع، قاسم بن حسّان، جابر بن عبداللّه انصارى:... رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در آخرين روزهاى عمر شريفش وقتى ديد فاطمه عليها السلام كنار بستر در حال گريستن است به او فرمود:

«دو سبط اين امّت از ما و همين دو پسر تو هستند، مهدى اين امّت از ماست».⁽²⁾

(88) كمال الدين: احمد بن زياد بن جعفر همدانى، على بن ابراهيم بن هاشم به نقل از پدرش، عبدالسلام بن صالح هروى، وكيع بن الجرّاح، ربيع بن سعد، عبدالرحمن بن سليط:

حسين بن على بن ابى‌طالب عليهما السلام فرمود:

«ما دوازده [امام، همگى] مهدى هستيم، اولينِ ما امير مؤمنان على بن ابى‌طالب و آخرينِ ما نهمين فرزندِ من و همان امام قائم به حقّ است».⁽³⁾3.

فصل ششم: نام پدر مهدى عليه السلام

روايات اهل سنّت:

(89) صحيح ابن حبّان: حسين بن احمد بن بسطام، عمرو بن على بن بحر، ابن مهدى، سفيان، عاصم، زرّ، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا مردى از اهل بيت من كه اسم او اسمِ من، و اسمِ پدرش اسم پدرِ من است⁽¹⁾

تعدادى از دانشمندان حديث فريقين به نقد اين جمله اضافى «اسم أبيه كاسم أبي» (و پدرش همنام پدر من است) پرداخته‌اند، و شايد بتوان گفت قوى‌ترين نقدى كه علماى اهل سنّت ارائه داده‌اند، سخن شافعى صاحب كتاب «البيان» باشد كه خلاصۀ آن چنين است: «امام احمد و ترمذى و ساير حفّاظ اين روايت را تا «او همنام من است» نقل كرده‌اند و جملۀ بعدى را ذكر ننموده‌اند. حافظ ابونعيم اصفهانى نيز آن را با بيش از سى طريق سند نقل كرده كه هيچ كدام جملۀ بعدى (و پدرش همنام پدر من است) را ندارد، بنابراين معلوم مى‌شود كه اين عبارت را «زائده» (يكى از روايان اين حديث) اضافه نموده كه كارشناسان او را در نقل روايت ضعيف دانسته و شهادت داده‌اند كه وى مطالبى را از خودش به احاديث اضافه مى‌كرده. و سخن نهايى و قطعى در مورد آن، اين است كه امام احمد با آن دقّت و اتقانى كه دارد، اين حديث را در جاى جاى مسند خود بدين صورت آورده: «او همنام من است». بعضى علما امثال شبلنجى، اربلى، هروى، نورى و مجلسى هم خواسته‌اند اين زيادى را توجيه نمايند، كه بهترين قول در ميان آنها چنانچه در روايت حمّاد آمده اين است كه شايد در اصل «اسم أبيه اسم نبي» و يا «اسم ابني» بوده كه اشتباهاً در نسخه بردارى «نبى» يا «ابني» به كلمۀ «أبي» (پدرم) تبديل شده، و چنين اتّفاق‌هايى طى صدها سال براى نسخ خطّى بسيارى پيش آمده است. و اللّه العالم».

(90) فتن ابن حمّاد: ابن عُيَيْنه، عاصم، زرّ، عبداللّه عن النبى صلى الله عليه و آله - و يحيى بن يمان، سفيان ثورى و زائدة، عاصم، ابو وائل، زرّ، عبداللّه بن مسعود: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى همنام من و نام پدرش، نام پدرِ من است».⁽¹⁾

(91) فتن ابن حمّاد: عبداللّه بن مروان، هيثم بن عبدالرحمن به نقل از شخصى: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«مهدى از اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله است، در مدينه متولّد مى‌شود، و همنامِ پدر من است».⁽²⁾

روايات شيعه:

(92) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، على بن بكار، على بن قادم، فطر، عاصم، زرّ بن حُبيش، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اگر از دنيا فقط يك روز مانده باشد خداوند آن را طولانى مى‌كند تا مردى از [اهل بيت] مرا برانگيزد [20]، او همنام من و نامِ پدرش، نام پدرِ من است».⁽³⁾

(93) امالى طوسى: الحفّار، أبوبكر محمّد بن عمر جعابى حافظ، ابو الحسن على بن موسى الخزّار، حسن بن على هاشمى، اسماعيل بن أبان، ابو مريم، ثوير بن ابى فاخته، عبدالرحمن بن ابى ليلى به نقل از پدرش روايت كرد: روز جنگ خيبر پيامبر صلى الله عليه و آله پرچم را به على بن ابى‌طالب عليه السلام داد و خداوند او را پيروز فرمود. روز غدير خم نيز پيامبر صلى الله عليه و آله او را [مقابل مردم] واداشت و به آنها اعلام نمود كه او مولاى هر زن و مرد مؤمنى است، و به على عليه السلام گفت:

«... در آن موقع قائم آنها قيام مى‌كند».2.

به آن حضرت گفتند: اسم قائم چيست؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«او همنام من، و پدرش همنام پدرِ من است».⁽¹⁾

(94) كفاية الاثر: ابو المفضّل محمّد بن عبداللّه بن المطّلب شيبانى، أبومزاحم موسى بن عبداللّه بن يحيى بن خاقان مقرى، أبوبكر محمّد بن عبداللّه بن ابراهيم شافعى، محمّد بن حمّاد بن ماهان الدبّاغ أبوجعفر، عيسى بن ابراهيم، حارث بن نبهان، عيسى بن يقطان، ابو سعيد، مكحول و واثلة بن اسقع، جابر بن عبداللّه انصارى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اوصياى من بعد از من به تعداد نقباى بنى اسرائيل خواهند بود... تا اينكه امامشان از آنها پنهان مى‌شود».

جابر گويد: گفتم: اى پيامبر، آنكه از مردم پنهان مى‌شود همان حسن است؟

فرمود:

«نه، فرزندِ او، حجّت [پنهان مى‌شود]».⁽²⁾

(95) كمال الدين: احمد بن زياد بن جعفر همدانى، على بن ابراهيم، عبداللّه بن احمد الموصلى، صقر بن ابى دلف: از على بن محمّد بن على بن موسى الرضا عليه السلام (امام على نقى عليه السلام) شنيدم كه فرمود:

«بعد از من فرزندم «حسن» امام خواهد بود و بعد از او فرزندش امام و قائمى است كه چون زمين پر از ظلم و ستم شود عدالت را در آن فراگير خواهد كرد».⁽³⁾0.

باب ششم: منزلت و فضايل مهدى عليه السلام

اشاره

اين باب شامل چهار فصل است:

فصل اوّل: از سَروران اهل بهشت

روايات اهل سنّت:

(96) سنن ابن‌ماجه: هدية بن عبدالوهّاب، سعد بن عبدالحميد بن جعفر، على بن زياد يمامى، عكرمة بن عمّار، اسحاق بن عبداللّه بن ابى طلحه، أَنَس بن مالك: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«ما فرزندان عبدالمطّلب سَروران اهل بهشتيم: من، حمزه، على، جعفر، حسن، حسين و مهدى».⁽¹⁾

(97) فردوس الاَخبار: ابن عبّاس: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى طاووس بهشتيان است».⁽²⁾

روايات شيعه:

(98) كتاب سليم بن قيس: أبان، سليم: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله در فضل اهل بيتش فرمود:

«ما فرزندان عبدالمطّلب سادات اهل بهشتيم: من، على، جعفر، حمزه، حسن، حسين، فاطمه و مهدى».⁽¹⁾

(99) امالى صدوق: احمد بن محمّد بن اسحاق، اسماعيل بن ابراهيم حلوانى، احمد بن منصور زاج، هدية بن عبدالوهاب، سعد بن عبدالحميد بن جعفر، عبداللّه بن زياد يمانى، عكرمة بن عمّار، اسحاق بن عبداللّه بن ابى طلحه، انَس بن مالك: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«ما فرزندان عبدالمطّلب بزرگان اهل بهشتيم: رسول‌خدا، حمزه سيّدالشهدا، جعفر ذوالجناحين، على، فاطمه، حسن، حسين و مهدى».⁽²⁾

(100) كشف اليقين: جابر، عبداللّه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«بهشت مشتاق چهار تَن از خاندان من است كه خدا دوستشان دارد و به من هم امر كرده آنها را دوست بدارم: على بن ابى‌طالب، حسن، حسين و مهدى».⁽³⁾

(101) تفسير فرات: حسن بن على بن بزيع، اصبغ بن نُباته: على بن ابى‌طالب عليه السلام به من فرمود:

«اگر خداوند همۀ انسان‌ها را از اوّل تا آخر جمع كند بهترينشان هفت نفر از ما فرزندان عبدالمطّلب هستند:... و دو سبط [پيامبر] حسن و حسين، و مهدى كه خداوند به مشيّت خود او را در پُشت يكى از اهل‌بيت قرار داده است».⁽⁴⁾

(102) اصول كافى: محمّد بن يحيى، احمد بن محمّد، ابن فضّال، حسين بن علوان كلبى، على بن حزور غنوى، اصبغ بن نُباته حنظلى: روزى كه بصره فتح شد، امير مؤمنان عليه السلام را ديدم كه بر مركب رسول‌خدا صلى الله عليه و آله سوار بود. فرمود:

«روزى كه خداوند همۀ خلق را جمع مى‌كند، بهترين آنها پيامبرانند، و برتر پيامبران محمّد صلى الله عليه و آله است،... و برتر شهدا حمزة بن عبدالمطّلب و جعفر5.

بن ابى‌طالب هستند، و جعفر دو بال خضاب شده دارد كه با آنها در بهشت پرواز مى‌كند، غير او هيچ كس از اين امّت نيست كه دو بال به او پيشكش شده باشد، و خداوند به وسيلۀ آن محمّد صلى الله عليه و آله را احترام كرده و مشرّف فرموده، و دو سبط [رسول‌خدا] حسن و حسين، سرور جوانان اهل بهشت، و مهدى كه به مشيّت خداوند يكى از ما اهل‌بيت خواهد بود».⁽¹⁾

(103) كفاية الاثر: على بن حسن، هارون بن موسى، ابو عبداللّه حسين بن احمد بن شيبان قزوينى، ابو عمر احمد بن على فيدى، سعد بن مسروق، عبد الكريم بن هلال مكّى، ابو طفيل، ابوذر: از حضرت فاطمه عليها السلام شنيدم كه فرمود:

«از پدرم در مورد اين آيه سؤال كردم كه خداوند مى‌فرمايد: «بر اعراف مردانى هستند كه همه را از سيمايشان مى‌شناسند»⁽²⁾. فرمود: آنها امامانِ بعد از من: على، دو سبطم و نُه نفر از پشت حسين هستند. آنها «مردان اعرافند»، هر كس وارد بهشت مى‌شود آنها را مى‌شناسد و آنها او را مى‌شناسند، و هر كس وارد جهنّم مى‌شود از آنها بيزار است و آنها هم از او بيزارند، و تنها راه معرفتِ خداوند، شناختِ آنهاست».⁽³⁾

فصل دوم: همراهى فرشتگان

روايات اهل سنّت:

(104) بيان شافعى: حافظ ابو عبداللّه محمّد بن عبدالواحد بن احمد مقدسى، ابو الفرج يحيى بن محمود بن سعد ثقفى بدمشق و صيدلانى، ابو على الحسن، ابو نعيم حافظ، ابو احمد عطريفى، محمّد بن سليمان باغندى، عبدالوهاب بن ضحّاك، اسماعيل بن عيّاش، صفوان بن

عمرو، عبدالرحمن بن جُبَير، كثير بن مرّة، عبداللّه بن عمرو: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«وقتى مهدى قيام مى‌كند بالاى سرش ابرى است كه فرشته‌اى در آن است و ندا مى‌دهد: اين همان مهدى و خليفۀ خداست، از او اطاعت كنيد».⁽¹⁾

(105) بيان شافعى: ابو الفرج عبدالسلام بن عبدالوهاب قُرشى، سليمان بن احمد طبرانى، ابراهيم بن محمّد بن عون، عبدالوهّاب بن ضحّاك، اسماعيل بن عيّاش، صفوان بن عمرو، عبدالرحمن بن جُبَير بن نُفَير، كثير بن مرّة، عبداللّه بن عمرو: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«وقتى مهدى قيام مى‌كند فرشته‌اى بالاى سر اوست و ندا مى‌دهد: اين مهدى است، از او پيروى كنيد».⁽²⁾

(106) كنز العمّال: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... مردى از اهل بيتم مى‌آيد كه فرشتگان پيشاپيش اويند و اسلام را ظاهر مى‌كند».⁽³⁾

روايات شيعه:

(107) مواليد الأئمّة: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در حديثى دربارۀ مهدى عليه السلام فرمود:

«در آخر الزمان ظاهر مى‌شود و بالاى سرش ابرى است كه بر او سايه مى‌افكند، و هر جا مى‌رود با اوست و با صدايى شيوا ندا مى‌دهد: اين مهدى است».⁽⁴⁾

(108) تفسير عيّاشى: عبدالاعلى جبلى (حلبى): امام باقر عليه السلام فرمود:

«... گويى اكنون آنها (قائم و اصحابش) را مى‌بينم كه سيصد و ده و اندى3.

مرد هستند و از بلندى‌هاى كوفه (نجف) عبور مى‌كنند، دل‌هايشان چون پاره‌هاى آهن است، و جبرئيل سمت راست مهدى و ميكائيل سمت چپ اوست».⁽¹⁾

فصل سوم: مقام والاى مهدى در پيشگاه خداوند

روايات اهل سنّت:

(109) كشف اليقين: جابر بن عبداللّه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«بهشت مشتاق چهار نفر از خاندان من است كه خداوند دوستشان دارد و مرا نيز به محبّت آنها امر فرموده: على بن ابى‌طالب، حسن، حسين و مهدى».⁽²⁾

(110) فتن ابن حمّاد: ابو يوسف، صفوان بن عمرو، عبداللّه بن بشير، كعب:

«مهدى چون عقاب كه بالهاى خود را پايين مى‌آورد⁽³⁾، براى خداوند خاشع است».⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(111) غيبة النعمانى: محمّد بن همام به نقل از پدرش و عبداللّه بن جعفر حميرى، احمد بن هلال، محمّد بن ابى عمير، سعيد بن غزوان، ابو بصير، حضرت ابو عبداللّه عليه السلام از پدران گراميش عليهم السلام روايت كرد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند از هر چيزى يكى را برگزيد... و از من و على، حسن و حسين را، و دوازده امام كه [نُه نفر آنها] از فرزندان حسين هستند اين [تعداد] را

كامل مى‌كنند، نهمين آنها باطن و ظاهر و برتر و قائم آنهاست، كه بقيه [ائمّه]، تحريفهاى افراد زياده‌رو (غلوكنندگان) و ادّعاهاى نارواى دشمن و تأويلهاى جاهلان را نسبت به او برطرف مى‌سازند».⁽¹⁾

فصل چهارم: اقتداى عيسى عليه السلام به مهدى عليه السلام

روايات اهل سنّت:

(112) كشف اليقين: جابر بن عبداللّه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى همان كسى است كه عيسى بن مريم عليهما السلام پشت سرش نماز مى‌خواند».⁽²⁾

(113) بيان شافعى: حافظ ابو حَجّاج يوسف بن خليل بن عبداللّه الدمشقى، ابو الفتح ناصر بن محمّد بن ابى الفتح اسماعيل بن فضل سرّاج، ابو طاهر محمّد بن احمد بن عبدالرحيم، حافظ ابو الحسن على بن عمر بن احمد بن مهدى بن مسعود شافعى معروف به دارقطنى، احمد بن محمّد بن سعيد، ابراهيم بن محمّد بن اسحاق بن يزيد، سهل بن سليمان، ابو هارون عبدى:

نزد ابوسعيد خدرى رفته و به او گفتم: در جنگ بدر شركت كردى؟ گفت: بله. گفتم:

اگر چيزى از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله دربارۀ على عليه السلام و فضايل او شنيده‌اى براى من نقل مى‌كنى؟! گفت: بله، برايت مى‌گويم. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله بيمارى مختصرى گرفته بود كه بعداً از آن شفا يافت. در حال مرض، فاطمه عليها السلام به عيادت او آمد. من سمت راست رسول‌خدا صلى الله عليه و آله نشسته بودم. وقتى فاطمه عليها السلام حالت ضعف و ناتوانى آن حضرت را مشاهده كرد، بغض گلويش را فشرد و اشك از گونه‌هايش فروريخت. رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به او سخنانى فرمود و از جمله گفت:

«... مهدى امّت كه عيسى عليه السلام در نماز به او اقتدا مى‌كند از ماست».⁽³⁾

(114) فتن ابن حمّاد: نعيم، ضمرة بن ربيعة، يحيى بن ابى عمرو شيبانى، عمرو بن عبداللّه حضرمى، ابو أمامة باهلى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آن موقع امام مردم مردى صالح (مهدى) است، به او مى‌گويند: نماز صبح را بخوان. وقتى تكبير مى‌گويد و نماز را شروع مى‌كند، عيسى بن مريم نازل مى‌شود. چون آن مرد، عيسى عليه السلام را مى‌بيند، او را مى‌شناسد و عقب مى‌رود تا عيسى عليه السلام امام جماعت شود. عيسى عليه السلام دستانش را بين دو كتف [و پشت او] گذارده و مى‌گويد: شما نماز بخوانيد؛ جماعت به خاطر شما برپا شده. [او نماز را ادامه مى‌دهد] و عيسى عليه السلام به او اقتدا مى‌كند».⁽¹⁾

(115) فتن ابن حمّاد: وليد، ابو عبداللّه مولى [105] بنى‌اميّه، محمّد بن الحنفية:

«خليفه‌اى از بنى‌هاشم در بيت‌المقدس مقيم مى‌گردد و عدالت را در دنيا فراگير مى‌نمايد... دجّال در زمان او قيام مى‌كند، عيسى بن مريم عليه السلام نازل مى‌شود و پشت سرِ آن خليفه نماز مى‌خواند».⁽²⁾

(116) فتن ابن حمّاد: حمّاد بن سَلَمه، على بن زيد به نقل از شخصى، عبداللّه بن عمرو:

«مهدى همان كسى است كه عيسى بن مريم بر او نازل مى‌شود و در نماز به او اقتدا مى‌كند».⁽³⁾

(117) بيان شافعى: نقيب النقباء فخر آل رسول‌اللّه صلى الله عليه و آله ابو الحسن على بن محمّد بن ابراهيم حسنى، ابو الفرج يحيى بن محمود، ابو على حسن بن احمد، حافظ ابو نعيم، ابو المظفّر، محمّد بن يوسف بن بشر، ابراهيم بن منقذ خولانى، ابو حازم عبدالغفّار بن حسن بن دينار، سفيان ثورى، منصور، رَبعى، حُذَيفه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... مهدى به عيسى - كه آن زمان نازل شده و گويى از موهايش آب مى‌چكد - رو كرده و مى‌گويد: شما جلو بايستيد تا مردم اقتدا كنند! عيسى عليه السلام مى‌گويد: نماز جماعت براى [امامت] شما برپا شده، و خودش3.

(عيسى عليه السلام) پشت سر [مهدى كه] مردى از فرزندان من [است] اقتدا مى‌كند. بعد از نماز عيسى عليه السلام بلند مى‌شود و كنار مقام [ابراهيم عليه السلام] با مهدى بيعت نموده و پس از آن چهل سال زنده خواهد بود».⁽¹⁾

(118) عقد الدرر: اميرمؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن بيان ماجراى دجّال فرمود:

«مهدى وارد بيت‌المقدس شده و براى مردم نماز جماعت مى‌خواند.

روز جمعه هنگام نماز عيسى بن مريم عليه السلام با دو جامۀ سرخ و برّاق نازل مى‌شود، موهايش شانه‌زده و فروهشته است و چنان برق مى‌زند كه گويى از سرش روغن مى‌چكد، خوش‌سيما و شبيه‌ترين خلق خدا به ابراهيم خليل عليه السلام است، مهدى متوجّه مى‌شود و او را مى‌نگرد و مى‌گويد: اى فرزند مريم عذرا، جلو بايستيد تا مردم به شما اقتدا كنند! عيسى عليه السلام مى‌گويد: نماز و جماعت براى [امامتِ] شما برپا شده؛ [شما جلو بايستيد.] مهدى جلو مى‌رود و نماز به امامتِ او برگزار مى‌شود. عيسى عليه السلام نيز پشت سر او ايستاده، اقتدا، و بعد بيعت مى‌نمايد...».⁽²⁾

روايات شيعه:

(119) تفسير فرات: جعفر بن محمّد فزارى: امام باقر عليه السلام ضمن روايتى فرمود:

«خيثمه!... مگر نمى‌دانى عيسى عليه السلام با اينكه پيامبر است، پشت سرِ ما (اهل‌بيت) نماز مى‌خواند؟! آرى، ما از او برتريم...».⁽³⁾

(120) اصول كافى: بعض أصحابنا، سهل بن زياد، محمّد بن سليمان، عيثم بن أشيم، معاوية بن عمّار، ابو عبداللّه عليه السلام: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«... جبرئيل نزد من آمد و گفت:... وقتى خداوند عيسى بن مريم را به زمين مى‌آورد، قائم [موعودى] كه عيسى در نماز به او اقتدا مى‌كند از شما4.

(اهل بيت) و از نسل على و فاطمه و از فرزندان حسين است».⁽¹⁾

(121) دلائل الامامة: ابو اسحاق ابراهيم بن احمد طبرى، عبدالجبّار بن سيراب، محمّد بن زكريا، الحكم بن أسلم و شعيب بن واقد، جعفر بن سليمان، ابو هارون عبدى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قسم به خداوندى كه جانم به دست اوست، مهدى اين امّت كه عيسى بن مريم پشت سرش نماز مى‌خواند از ما (اهل بيت) است...».⁽²⁾

(122) تفسير فرات: محمّد بن قاسم عبيد، عبداللّه بن عباس: از سلمان فارسى شنيدم كه به نقل از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله مى‌گفت:

«مهدى همان است كه عيسى پشت سرش نماز مى‌خواند».⁽³⁾

(123) امالى صدوق: محمّد بن على ماجيلويه، محمّد بن قاسم، احمد بن هلال، فضل بن دكين، معمّر بن راشد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... و [ديگر] از نسل من مهدى است، همان كه وقتى قيام مى‌كند عيسى بن مريم براى ياريش نازل مى‌شود و او را مقدّم داشته و در نماز به او اقتدا مى‌كند».⁽⁴⁾4.

باب هفتم: ويژگى‌هاى ظاهرى و رفتارى مهدى عليه السلام

اشاره

اين باب شامل چهار فصل است:

فصل اوّل: ويژگى‌هاى جسمى

روايات اهل سنّت:

(124) مسند احمد: ابو النصر، ابو معاويه شيبان، مطر بن طهمان، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا اينكه مردى از اهل بيت من، بلند پيشانى با بينى باريك و قلمى كه در وسطش برآمدگى دارد، به حكومت رسد».⁽¹⁾

(125) مسند ابى يَعلى: قطن بن نسير، عدى بن ابى عماره، مطر ورّاق، ابو الصديق، ابو سعيد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى از اهل بيتم بر امّتم حكومت خواهد كرد كه پيشانيش فراخ و نورانى و بينيش باريك و قلمى با مقدارى برآمدگى در وسط آن است».⁽²⁾

(126) الدرّ المنثور: ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله ضمن سخنانش در مورد مهدى فرمود:

«... مهدى از من است، پيشانيش بلند و تابناك، و بينيش باريك و قلمى با

مقدارى برآمدگى در وسط آن است».⁽¹⁾

(127) سنن دانى: حمزة بن على، عبداللّه بن محمّد، على بن حسين جهنى، هشام بن عمّار، اسماعيل بن عيّاش، عطاء بن عجلان، ابو نضرة، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان مردى جوان و خوش سيما از عترتم قيام مى‌كند كه پيشانى بلند و تابان و بينى باريك با مقدارى برآمدگى در وسط آن دارد».⁽²⁾

(128) مصنَّف عبدالرزّاق: معمّر، مطر به نقل از شخصى، ابو سعيد خدرى (بدون اسناد به پيامبر صلى الله عليه و آله):

«مهدى پيشانى بلند و سفيد و داراى بينى باريك و قلمى با مقدارى برآمدگى در وسط آن است».⁽³⁾

(129) فتن ابن حمّاد: ابن وهب، اسحاق بن يحيى بن طلحه تميمى، طاووس: عمر بن خطّاب هنگام وداع با كعبه گفت: به خدا قسم نمى‌دانم سلاح‌ها و اموال موجود در كعبه را همان‌جا بگذارم يا آن را در راه خدا تقسيم كنم؟ على بن ابى‌طالب عليه السلام به او فرمود:

«امير مؤمنين! به آنها كارى نداشته باش؛ چون تو صاحب آنها نيستى.

صاحبِ آنها يكى از ماست: جوانى از قريش كه در آخرالزمان آنها را در راه خدا تقسيم مى‌كند».⁽⁴⁾

(130) فردوس الاَخبار: حُذَيفه: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى مردى از فرزندان من و صورتش چون ماه تابان است».⁽⁵⁾

(131) الحاوي للفتاوي: حُذَيفه: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى مردى از فرزندان من است كه بر گونۀ راستش خالى دارد و چون ماه مى‌درخشد».⁽⁶⁾2.

(132) فرائد الفوائد: ابن عبّاس:

«نام مهدى: «محمّد بن عبداللّه»⁽¹⁾است، او مردى ميانه‌قامت و شمايلش سفيد آميخته با سرخى است».⁽²⁾

(133) فتن ابن حمّاد: ابن عُيَيْنه، عمرو، ابى معبد، ابن عبّاس:

«مهدى جوان است».⁽³⁾

(134) فتن ابن حمّاد: محمّد بن حمير، صقر بن رستم به نقل از پدرش روايت كرد:

«مهدى مردى كمان ابرو، گشاده‌رو و درشت‌چشم است، از جانب حجاز مى‌آيد تا بر منبر دمشق قرار مى‌گيرد، او هجده ساله است».⁽⁴⁾

(135) معجم كبير: على بن سعيد رازى، على بن حسين، عنبسة بن ابى صغيرة، اوزاعى، سليمان بن حبيب: از ابو امامه شنيدم كه مى‌گفت: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله ضمن حديثى كه در آن مهدى را توصيف مى‌كرد، فرمود:

«... صورتش چون ستارۀ درخشان است، بر گونۀ راستش خال سياهى دارد، دو عباى قطوانى به دوش انداخته، گويى از مردان بنى‌اسرائيل است».⁽⁵⁾

روايات شيعه:

(136) دلائل الامامة: ابو اسحاق ابراهيم بن احمد بن محمّد بن احمد طبرى، ابو الحسن محمّد بن مظفّر حافظ، عبدالرحمن بن اسماعيل، على بن ابراهيم صورى، داود، سفيان، منصور، رَبعى بن خرّاش، حذيفة بن يمان: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى از فرزندان من است، رنگ و رويش عربى و بدنش اسرائيلى است، بر گونۀ راستش خالى دارد، (و صورتش) چون ستارۀ درخشان است».⁽⁶⁾3.

(137) دلائل الامامة: ابو عبداللّه احمد بن محمّد بن عبداللّه بن خالد كابلى، ابو الحسن احمد بن جعفر بن محمّد بن محمّد الخلّال، محمّد بن إسكاف و حسن بن منصور الجصّاص، ابو النصر، شيبان بن مطر ورّاق، ابو الصديق، ابو سعيد: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى از اهل بيتم بر امّتم حكومت خواهد كرد كه بلندپيشانى و داراى بينى باريكى است كه در وسط آن مقدارى برآمدگى دارد».⁽¹⁾

(138) غيبة النعمانى: ابو سليمان احمد بن هوذه، ابراهيم بن اسحاق نهاوندى، عبداللّه بن حمّاد انصارى، عبداللّه بن بكير، حمران بن أعين: امام باقر عليه السلام ضمن حديثى در وصف قائم عليه السلام فرمود:

«رنگ صورتش سرخ و سفيد، چشمانش گود و فرورفته، ابروانش پُر و به هم پيوسته، و چهارشانه است، ميانۀ سرش فرق باز كرده⁽²⁾، و در چهره‌اش نشانه‌اى است».⁽³⁾

(139) اثبات الهداة: عبدالواحد بن عبداللّه، احمد بن محمّد بن رباح زهرى، احمد بن على حميرى، حسن بن أيوب، عبدالكريم بن عمرو خثعمى، اسحاق بن جرير، حجر بن زائدة، حمران بن أعين: به امام باقر عليه السلام گفتم: قائم شما هستيد؟ فرمود:

«... منظورت را دانستم، صاحب (موعود) تو بلندقامت و شكم برآمده است و ميانۀ سرش فرق باز كرده⁽⁴⁾، و پسر زيبارويانِ باهيبت است...».⁽⁵⁾

(140) بحار الانوار: امام باقر عليه السلام فرمود:

«مهدى ابروان پُر و به هم پيوسته دارد».⁽⁶⁾

(141) غيبة النعمانى: عبدالواحد بن عبداللّه، احمد بن محمّد بن رباح زهرى، احمد بن على حميرى، حسن بن أيوب، عبدالكريم بن عمرو خثعمى، محمّد بن عصام، وهيب بن حفص، ابو بصير: امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام (ترديد از ابن عصام است) فرمود:1.

«اى ابومحمّد، قائم دو نشانه دارد: نشانه‌اى (لكه‌اى) در سرش است و بيمارى شورۀ سر دارد، و نشانه‌اى (لكه‌اى) بين دو كتفش از طرف چپ، و زير كتف چپش پوسته‌اى چون برگ درخت مُورد است».⁽¹⁾

فصل دوم: شبيه‌ترين مردم به پيامبران

روايات اهل سنّت:

(142) فتن سليلى: حسن بن على مالكى، ابو النصر على بن حميد رافعى، محمّد بن هيثم بصرى، سليمان بن عثمان نخعى، سعيد بن طارق، سَلَمة بن انَس، اصبغ بن نُباته: امير مؤمنان على عليه السلام در خطبه‌اى از مهدى و قيام همراهانش سخن به ميان آورد و نام‌هاى آنها را ذكر فرمود. ابوخالد حلبى به آن حضرت گفت: اى امير مؤمنان! خصوصيات او را براى ما بگوييد. على عليه السلام فرمود:

«مهدى در ظاهر و خُلق و خوى و محاسن شبيه‌ترين مردم به رسول‌خدا صلى الله عليه و آله است...».⁽²⁾

روايات شيعه:

(143) كمال الدين: جعفر بن محمّد بن مسرور، حسين بن محمّد بن عامر، عبداللّه بن عامر، محمّد بن ابى عمير، ابو جميله مفضّل بن صالح، جابر بن يزيد جُعفى، جابر بن عبداللّه انصارى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى از فرزندان من، هم‌نام و هم‌كنيۀ من، و در صفات ظاهرى و اخلاق شبيه‌ترين مردم به من است».⁽³⁾

(144) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن محمّد دينورى، على بن حسن الكوفى، عميرة بنت أوس، الحصين بن عبدالرحمن، عبداللّه بن ضمرة، كعب الأحبار:

«... و از نسلِ على، مهدىِ قائم است، همو كه زمين را دگرگون سازد، و دليل و برهان عيسى بن مريم در بحث و جدل با نصاراى روم و چين باشد، مهدىِ قائم از نسل على و شبيه‌ترين مردم به عيسى بن مريم در صفات ظاهرى و اخلاق و وقار و هيبت است، خداوند آنچه را به پيامبران داده بيشتر و بهترش را به او مى‌دهد، قائمِ نسلِ على غيبتى چون غيبت يوسف و رجعتى چون رجعت عيسى بن مريم دارد».⁽¹⁾

(145) غيبة الطوسى: ابو بصير: امام باقر عليه السلام فرمود:

«قائم به يوسف عليه السلام شباهت دارد. گفتم: چه شباهتى؟ فرمود: حيرت و غيبت».⁽²⁾

(146) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، محمّد بن مفضّل و سعدان بن اسحاق بن سعيد و احمد بن حسين و محمّد بن احمد بن حسن قطوانى، حسن بن محبوب، هشام بن سالم جواليقى، يزيد كناسى: از امام باقر عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«صاحب امر به يوسف عليه السلام شباهت دارد و فرزند كنيزى سياه‌پوست است».⁽³⁾

(147) غيبة النعمانى: على بن احمد، عبيداللّه بن موسى، عبداللّه بن جبلة، حسن بن على ابى حمزه، ابو بصير: از امام باقر عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«صاحب امر چهار سنّت از چهار پيامبر دارد: موسى، عيسى، يوسف و محمّد صلوات اللّه عليهم اجمعين.

گفتم: سنّت موسى عليه السلام چه بود؟

فرمود: هر لحظه با ترس منتظر حادثه‌اى بود.⁽⁴⁾

گفتم: سنّت عيسى عليه السلام چه بود؟8)

فرمود: همان چيزى كه در مورد عيسى گفتند در مورد او مى‌گويند.⁽¹⁾

گفتم: سنّت يوسف عليه السلام چه بود؟

فرمود: زندان و غيبت.

گفتم: سنّت محمّد صلى الله عليه و آله چه بود؟

فرمود: وقتى قيام مى‌كند به سيرۀ رسول‌خدا صلى الله عليه و آله عمل مى‌نمايد با اين تفاوت كه آثار محمّد صلى الله عليه و آله را تبيين مى‌كند [نه اينكه دين جديدى بياورد] و هشت ماه شمشير به دوش چنان آشوبى به پا مى‌كند تا خداوند راضى شود.

گفتم: رضايت خدا را از كجا مى‌فهمد؟

فرمود: خداوند به دلش رحمت مى‌اندازد».⁽²⁾

(148) كمال الدين: محمّد بن محمّد بن عصام، محمّد بن يعقوب كلينى، قاسم بن علاء، اسماعيل بن على قزوينى، على بن اسماعيل، عاصم بن حميد حَنّاط، محمّد بن مسلم ثقفى طحّان:

خدمت امام محمّد باقر عليه السلام رفتم تا از آن حضرت در مورد قائم آل محمّد صلى الله عليه و آله سؤال كنم. ولى پيش از آنكه من حرفى بزنم آن حضرت بى‌مقدّمه فرمود:

«محمّد بن مسلم! قائم آل محمّد به پنج پيامبر شباهت دارد: يونس بن مَتّا، يوسف بن يعقوب، موسى، عيسى و محمّد صلوات اللّه عليهم. امّا شباهتش با يونس بن متّى عليه السلام در اين است كه بعد از مدّتى غيبت باز مى‌گردد و عليرغم سنّ زياد، هنگام بازگشت جوان است. و شباهتش با يوسف بن يعقوب عليهما السلام در اين است كه او از غريب و آشنا غائب شد و از برادرانش پنهان گرديد و پدرش يعقوب با اينكه يوسف در مسافتى نزديك با او و خانواده و پيروانش بود، از او بى‌خبر ماند. و شباهتش با موسى عليه السلام ادامه‌دار بودنِ ترس و طولانى شدنِ غيبت، و ولادت در خفا و خستگى شيعيان پس از او به خاطر اذيت‌ها و ذلّت‌هايى كه مى‌بينند، تا وقتى خداوند اذن به ظهور و يارى و غلبۀ او بر دشمنش دهد. و شباهتش با عيسى عليه السلام اختلاف5.

نظرها در مورد اوست به حدّى كه عدّه‌اى مى‌گويند: به دنيا نيامده، ديگران مى‌گويند: مُرده، و برخى مى‌گويند: او را كشته و به صليب كشيده‌اند. و شباهتى كه با جدّش مصطفى صلى الله عليه و آله دارد، قيام با شمشير و كشتن دشمنان خدا و پيامبر، و زورگويان و بيدادگران است، و هيچ كدام از لشكرهاى او شكست نمى‌خورد».⁽¹⁾

(149) دلائل الامامة: ابو المفضّل محمّد بن عبداللّه، ابو العباس احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده، يحيى بن زكريّا، حسن بن محبوب، هشام بن سالم، زيد كناسى: از امام محمّد باقر عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود:

«... شباهت مهدى عليه السلام با يوسف عليه السلام اين است كه برادرانش با او معامله و صحبت مى‌كنند امّا او را نمى‌شناسند، و شباهتش با موسى عليه السلام در خوف، و با عيسى عليه السلام در حيرت و سفر است، و با محمّد صلى الله عليه و آله در استفاده از شمشير شباهت دارد».⁽²⁾

فصل سوم: جود و كرم

روايات اهل سنّت:

(150) فتن ابن حمّاد: محمّد بن مروان، عمارة بن ابى حفصة، زيد عمّى، ابو الصديق، ابو سعيد خدرى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:

«امّت من در زمان مهدى چنان از نعمت بهره‌مند مى‌شوند كه هيچ گاه سابقه نداشته، از آسمان باران فراوان و مكرّر مى‌بارد، هر چيز در زمين كاشته شود زمين آن را مى‌روياند، مال و ثروت انبوه و فراوان مى‌شود، و هر كه نزد مهدى بيايد و بگويد به من پول بده، مى‌گويد: بگير».⁽³⁾

(151) فرائد الفوائد: ابو نعيم: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى در امّتم قيام مى‌كند، خداوند او را براى فريادرسى مردم مى‌فرستد، و (به بركت او) مردم از فراوانى نعمت‌ها برخوردار مى‌گردند، دام‌ها مرگ و مير ندارند و زياد مى‌شوند⁽¹⁾، و زمين روياندنى‌هاى خود را مى‌روياند. مهدى همۀ اموال را به طور مساوى تقسيم مى‌كند».⁽²⁾

(152) صحيح مسلم: واصل بن عبدالاعلى و ابو كريب و محمّد بن يزيد رفاعى، محمّد بن فضيل به نقل از پدرش، ابو حازم، ابو هُريره: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمين گنجهاى خود را به صورت ستون‌هاى طلا و نقره بيرون مى‌ريزد⁽³⁾.

شخص قاتل مى‌گويد: به خاطر اين طلا و نقره بود كه من مرتكب قتل شدم.

كسانى كه قطع رحم كرده‌اند مى‌گويند: به خاطر اينها بود كه ما قطع رحم كرديم. دزدها مى‌گويند: به خاطر اين طلا و نقره بود كه دست ما قطع شد.

آنها به دنبال طلا و نقره مى‌روند، ولى نمى‌توانند چيزى از آن بردارند».⁽⁴⁾

(153) مسند احمد: عفّان، حمّاد بن سَلَمه، على بن زيد، ابو نضره، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند خليفه‌اى در اين امّت برمى‌انگيزد [20] كه اموال را بدون شمارش و حساب توزيع مى‌كند».⁽⁵⁾

(154) فتن ابن حمّاد: معمّر، أبوهارون، معاويه، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اهل آسمان و زمين از مهدى راضى مى‌شوند، هر چه ابر در آسمان است مى‌بارد، و هر چه روييدنى در زمين است مى‌رويد، به حدّى كه مردگان رشك زندگان مى‌برند».⁽⁶⁾9.

روايات شيعه:

(155) غيبة النعمانى: ابو على حسن بن على بن عيسى قوهستانى، بدر بن اسحاق بن بدر انماطى، ابو اسحاق بن بدر، بدر بن عيسى: از پدرم عيسى بن موسى كه مردى با ابّهت بود پرسيدم: در طول عمرت كدام يك از تابعين را ديده‌اى؟

گفت: نمى‌دانم چه مى‌گويى (نمى‌دانم مقصودت چيست!) ولى زمانى در مسجد كوفه بودم كه شنيدم پيرى از شخص خيّرى صحبت مى‌كرد و مى‌گفت: از امير مؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود: پيامبر صلى الله عليه و آله به من گفت:

«اى على، امامان معصوم كه از نسل تو و هدايت شده و هدايتگرند يازده نفر هستند. تو بر آنها مقدّمى و آخرين آنها همنام من است. او قيام مى‌كند و زمين را همان‌طور كه از ظلم و ستم پر شده، از عدل و داد پر مى‌نمايد. هر شخصى نزد او مى‌آيد و مى‌گويد: اى مهدى، به من پول بده، از اموال انبوه و فراوان به او مى‌دهد و مى‌گويد: بگير».⁽¹⁾

(156) امالى طوسى: گروهى به نقل از ابو المفضّل، احمد بن محمّد بن بشّار بن ابى العجوز سمسار، مجاهد بن موسى ختلى، عبّاد بن عبّاد، مجالد بن سعيد، جبر بن نوف ابو الوداك: به ابوسعيد خدرى گفتم: به خدا هر سال كه مى‌آيد از سال قبل بدتر، و هر حكومتى بر سر كار مى‌آيد از حكومت قبلى شرّش بيشتر است.

ابوسعيد گفت: اگر آنچه كه از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم نبود نظرم با تو موافق بود، امّا از آن حضرت شنيدم كه فرمود:

«خداوند مردى از من و از عترتم برمى‌انگيزد [20] كه زمين را همان‌طور كه حكومت‌هاى قبل از او پر از ظلم و ستم كرده‌اند، از عدالت پر مى‌كند، و زمين به بركت او گنج‌هاى خود را بيرون مى‌ريزد، و او اموال را بدون شمارش و حساب توزيع مى‌كند».⁽²⁾2.

فصل چهارم: عدالت و بركت

روايات اهل سنّت:

(157) فرائد الفوائد: ابو نعيم، ابو سعيد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى در امّتم قيام مى‌كند، خداوند او را براى فريادرسى مردم مى‌فرستد، امّت (همگى) متنعّم و برخوردار مى‌شوند، چهارپايان مرگ و مير ندارند و زياد مى‌شوند، زمين روياندنى‌هاى خود را مى‌روياند، و مهدى اموال را به طور مساوى تقسيم مى‌كند».⁽¹⁾

(158) فتن ابن حمّاد: رشدين، ابن لهيعة، ابو زرعه، صباح:

«در زمان حكومت مهدى كودكان آرزو مى‌كنند بالغ باشند، و افراد بالغ آرزو مى‌كنند كودك شوند».⁽²⁾

(159) فتن ابن حمّاد: معمّر، أبوهارون، معاويه، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اهل آسمان و زمين از مهدى راضى مى‌شوند، هر چه ابر در آسمان است مى‌بارد، و هر چه روييدنى در زمين است مى‌رويد، به حدّى كه مردگان رشك زندگان مى‌برند».⁽³⁾

(160) فتن ابن حمّاد: نعيم، ابن عيّاش، سالم بن عبداللّه، ابو محمّد، رجل من أهل المغرب (بدون اسناد به پيامبر صلى الله عليه و آله):

«وقتى مهدى قيام مى‌كند خداوند غنى بر دل بندگان مى‌افكند، [و مردم آنقدر احساس بى‌نيازى مى‌كنند] كه وقتى مهدى مى‌فرمايد: چه كسى پول مى‌خواهد؟ هيچ كس جواب نمى‌دهد جز يك نفر كه مى‌گويد: من مى‌خواهم. مى‌فرمايد: بگير! مى‌گيرد و بر پشت خود حمل مى‌كند. چون به

آخرين افرادِ حاضر مى‌رسد، مى‌گويد: با اين كارم خود را بدترين شخص در اينجا مى‌بينم. باز مى‌گردد و پول‌ها را به مهدى مى‌دهد و مى‌گويد:

پول‌ها را بگير، من نيازى به آن ندارم».⁽¹⁾

(161) مسند احمد: عبدالرزّاق، جعفر، مُعلّى بن زياد، علاء بن بشير، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«شما را به مهدى بشارت مى‌دهم! او در وضعى كه اختلاف بين مردم درگرفته و زمين‌لرزه زياد شود، برانگيخته [20] مى‌گردد و زمين را همان‌طور كه پر از ظلم و ستم شده، از عدالت و مساوات پُر مى‌نمايد، و اهل آسمان و زمين از او راضى مى‌شوند. او اموال را درست تقسيم مى‌كند.

شخصى گفت: تقسيمِ درست چگونه است؟ فرمود:

يعنى تقسيم به طور مساوى بين مردم. و دل‌هاى امّت محمّد صلى الله عليه و آله را پُر از غنى (بى‌نيازى) مى‌كند، و عدالت او همه را فرا مى‌گيرد».⁽²⁾

(162) مسند احمد: محمّد بن جعفر، عوف، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نخواهد شد تا زمين پر از ظلم و تجاوز گردد، [امّا] مردى از عترت من قيام نموده و زمين را همان‌طور كه پر از ظلم و تجاوز شده از عدالت و مساوات پر مى‌كند».⁽³⁾

(163) فتن ابن حمّاد: وليد، ابو رافع اسماعيل بن رافع به نقل از شخصى، ابو سعيد خدرى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ضمن حديثى دربارۀ مهدى فرمود:

«همان‌گونه كه زنبورهاى عسل به رئيس خود پناه مى‌برند، مردم به مهدى پناه مى‌برند، او زمين را همان‌طور كه پر از ستم شده، از عدالت پر مى‌نمايد، تا اينكه وضع مردم به حالت اوليۀ خود برگردد، [در آن وقت ديگر] نه شخص خوابى را بيدار مى‌كند و نه خونى مى‌ريزد».⁽⁴⁾9.

(164) فتن ابن حمّاد: يحيى، سيف بن واصل، ابو يونس، ابو رؤبة:

«مهدى چنان است كه گويى عيش و نعمت به تهيدستان مى‌چشاند⁽¹⁾».⁽²⁾

(165) فتن ابن حمّاد: معتمر بن سليمان، جعفر بن سيار شامى (بدون اسناد به پيامبر صلى الله عليه و آله):

«مهدى حقوق را به صاحبانش برمى‌گرداند، حتّى اگر حقّ كسى در دهان ديگرى و بين دندان‌هايش باشد آن را از او گرفته و به صاحبش مى‌دهد».⁽³⁾

روايات شيعه:

(166) كمال الدين: جعفر بن محمّد بن مسرور، حسين بن محمّد بن عامر، عبداللّه بن عامر، محمّد بن ابى عمير، ابو جميله مفضّل بن صالح، جابر بن يزيد جُعفى، جابر بن عبداللّه انصارى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى از فرزندان من است... او دچار حيرت و غيبتى خواهد شد كه مردمِ هم‌عصرش گمراه مى‌شوند، تا وقتى كه مثل شهاب درخشان بيايد و زمين را همان‌طور كه از ستم و ظلم پر شده، از عدالت و مساوات پر نمايد».⁽⁴⁾

(167) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون بن موسى به نقل از پدرش، ابو على نهاوندى، اسحاق، يحيى بن سليم، هشام بن حسان، مُعلّى بن ابى مُعلّى، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد⁽⁵⁾، او در آخرالزمان در وضعى مى‌آيد كه سختى و زلزله زياد شود، خداوند به بركت او عدالت و مساوات را در زمين فراگير مى‌كند».⁽⁶⁾9.

(168) دلائل الامامة: ابو على نهاوندى، ابو على هشام بن على السيرافى، عبداللّه بن رجاء، همام، مُعلّى بن زياد، مُعلّى به نقل از شخصى، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از مهدى ياد كرد و فرمود:

«مهدى وقتى قيام مى‌كند كه اختلافات شديد بين مردم و زلزله زياد گردد، امّا او همان‌طور كه ظلم و ستم فراگير شده، عدالت و مساوات را در زمين مى‌گستراند و اموال را به طور صحيح تقسيم مى‌كند.

راوى گويد: گفتم: روش صحيحش چيست؟ حضرت فرمود:

يعنى به طور مساوى. مردم چنان بهره مى‌برند كه ديگر هيچ كس محتاج ديگرى نيست. هرچه مناديان فرياد مى‌زنند: كسى هست كه حاجت و نيازى داشته باشد؟ كسى پاسخ نمى‌دهد جز يك نفر. خزانه‌دار حاجتش را به او مى‌دهد و مى‌گويد: بگير.

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آن شخص آن قدر در لباسش پول جمع مى‌كند كه توانايى حمل آن را ندارد. به خزانه‌دار مى‌گويد: آن را بر پشتم بگذار. ولى او نمى‌گذارد. در نهايت آن قدر از اموال كم مى‌كند تا بتواند آن را حمل نمايد. خزانه‌دار مى‌گويد: اين شخص حريص‌ترين مردم بود!

امّا بعد از مدّت اندكى آن مرد نزد خزانه‌دار بازگشته و مى‌گويد: تصميم گرفتم اموال را برگردانم. خزانه‌دار از او قبول نمى‌كند و مى‌گويد: ما چيزى را كه داديم پس نمى‌گيريم.

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود: مهدى هفت تا نُه سال حكومت مى‌كند، امّا بعد از او ديگر زندگى ارزشى ندارد و خيرى در آن نيست».⁽¹⁾

(169) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، مقانعى، بكار بن احمد، حسن بن حسين، تليد، ابو الجحاف [3]، خالد بن عبدالملك، مطر ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:2.

«به مهدى دلخوش باشيد - اين جمله را سه بار تكرار فرمود - در شرايطى قيام مى‌كند كه مردم با هم اختلاف دارند و زمين‌لرزۀ شديدى مى‌آيد، او عدالت را در سراسر زمين - كه در آن موقع آكنده از ظلم و ستم است - برقرار سازد و دلِ مطيعانِ خود را سرشار از بندگى خدا كند⁽¹⁾، و عدالتش همه را فراگيرد».⁽²⁾

(170) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون بن موسى، ابو على حسين بن محمّد نهاوندى، جرير، معد ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى از اهل بيتم بر امّتم قيام خواهد كرد كه پيشانيش فراخ و نورانى و بينيش باريك و قلمى با برآمدگى اندكى در وسط آن است. او همان‌طور كه ستم در زمين فراگير شود، عدالت را [به جاى آن] برقرار سازد، و مدّت حكومتش هفت سال خواهد بود».⁽³⁾1.

باب هشتم: جهان اسلام هنگام ظهور

اشاره

اين باب شامل هشت فصل است:

فصل اوّل: غربت اسلام و دورى مسلمانان از دين

روايات اهل سنّت:

(171) مسند احمد: هارون بن معروف، عبداللّه بن وهب، ابو صخر، ابو عبدالرحمن عبداللّه بن احمد، ابو حازم، ابنٍ لسعد بن ابى وقّاص به نقل از پدرش روايت كرد: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمود:

«ايمان با غربت شروع شد و باز هم غريب خواهد شد، خوشا به حال غريبان (مؤمنان) وقتى كه مردم فاسد شده‌اند! قسم به خدايى كه جان ابوالقاسم دست اوست، ايمان بين مسجد الحرام و مسجد النبى چون مارى كه در لانۀ خود مى‌خزد مخفى خواهد شد».⁽¹⁾

(172) فتن ابن حمّاد: ابن مبارك، محمّد بن مسلم، عثمان بن اوس، سليم بن هرمز، عبداللّه بن عمرو:

«خداوند غريبان را از همه چيز و همه كس بيشتر دوست دارد.

گفتند: مقصودت از غريبان كيست؟ گفت:

كسانى كه به خاطر حفظ دينشان فرار كرده و گرد عيسى بن مريم عليه السلام جمع مى‌شوند».⁽¹⁾

(173) مسند احمد: وليد بن مسلم، عبدالعزيز بن اسماعيل بن عبيداللّه، سليمان بن حبيب، ابو امامه باهلى: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دستگيره‌هاى اسلام⁽²⁾يكى يكى پاره مى‌شود، و هر كدام كه پاره شد مردم به يكى ديگر دست مى‌آويزند، اوّلين آنها حكومت و قضاوت، و آخر آنها نماز است».⁽³⁾

(174) مسند احمد: هيثم بن خارجة، ضمرة، يحيى بن ابى عمرو، ابن فيروز ديلمى به نقل از پدرش چنين روايت كرد: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«دستگيره‌هاى اسلام يكى يكى [سست و] پاره خواهد شد، همچون طنابى كه رشته رشته مى‌شود».⁽⁴⁾

(175) امالى شجرى: ابو محمّد عبداللّه بن عمر بن عبداللّه بن رشتة، ابو الطيّب عبدالرحمن بن محمّد بن عبداللّه عطّار، عبّاس بن حمّاد بن فضاله، عمرو بن ابى حارث، عبدالملك بن عبدالعزيز، كوثر بن حليم، نافع، ابن عمر: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«... قيامت نشود، تا وقتى كه دستگيره‌هاى اسلام يكى يكى نقض (رها) شود، و سرانجام ديگر كسى «خدا، خدا» نگويد».⁽⁵⁾

(176) فتن ابن حمّاد: ابو معاويه و ابو أسامة و يحيى بن يمان، اعمش، ابراهيم تيمى به نقل از پدرش روايت كرد: على عليه السلام فرمود:

«آنقدر دين نقض (پايمال) مى‌شود كه ديگر كسى «لا اله الّا اللّه» نمى‌گويد، تا اينكه پادشاه دين قيام كند و خداوند افرادى چابك و چالاك2.

بفرستد، من اسم امير آنها را مى‌دانم و حتّى مى‌دانم مركب‌هايشان در كجا توقّف مى‌كنند».⁽¹⁾

(177) مسند طيالسى: قيس، جابر جُعفى، ابو عازب، نعمان بن بشير: همراه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بوديم كه فرمود:

«قبل از وقوع قيامت فتنه‌هايى چون پاره‌هاى شب سياه پديدار مى‌گردد كه [در اثر آن] شخصى كه اوّلِ روز مؤمن است، آخرِ روز كافر شده، يا كسى كه شب مؤمن است تا صبح كافر مى‌شود، (در اين فتنه) اقوامى سهم خود از خير و صلاح را به بهرۀ كمى از دنيا مى‌فروشند».⁽²⁾

(178) فتن ابن حمّاد: ابن مبارك، مبارك بن فضاله، الحسن، نعمان بن بشير:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«سوگند به خداوند يكتا! مسلمانان آخرالزمان را ديدم كه در ظواهر دنيا گرفتار و از عقل و تفكّر بى‌بهره‌اند، به جسم خود پرداخته و به جانشان توجّه ندارند، چون شب‌پره‌هاى دور آتش و مگس‌هاىِ طمَع، با دو درهم روزشان را شروع و با دو درهم به پايان مى‌برند، و دينشان را به بهاى ماده‌بُزى مى‌فروشند».⁽³⁾

(179) عقد الدرر: حُذَيفه: از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى‌فرمود:

«واى بر اين امّت!... اگر خداوند اراده كند كه دوباره به اسلام عزّت بخشد همۀ زورگويان را در هم مى‌كوبد، او قادر است كه يك امّت را از فساد به صلاح بكشاند و بر هر چيز ديگرى كه بخواهد تواناست».⁽⁴⁾

(180) امالى شجرى: ابو بكر احمد بن محمّد جوزدانى مقرى، ابو مسلم عبدالرحمن بن محمّد بن شهدل مدينى، ابو العباس احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن حسن ابو عبداللّه به نقل از1.

پدرش، حصين بن مخارق: موسى بن جعفر از پدران بزرگوارش عليهم السلام از على عليه السلام از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده‌اند كه فرمود:

«من بين دو [دورۀ] جاهليت مبعوث شدم كه جاهليت دوم بدتر از جاهليّت اوّل است».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(181) تفسير قمى: پدرم به نقل از سليمان بن مسلم خشّاب، عبداللّه بن جريح مكّى، عطاء بن ابى رباح، عبداللّه بن عبّاس:

در حجّة الوداع كه با رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به حجّ رفته بوديم، آن حضرت حلقۀ درِ كعبه را گرفت، بعد رو به ما كرد و فرمود:

«مى‌خواهيد از مقدّمات وقوع قيامت برايتان بگويم؟

سلمان كه آن روز از همه به پيامبر صلى الله عليه و آله نزديكتر ايستاده بود گفت: آرى اى رسول‌خدا! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

از مقدّماتِ وقوعِ قيامت تباه و ضايع شدن نماز، اطاعت از هوس‌ها، گرايش به هواى نفس، بزرگداشت ثروتمندان و دين‌فروشى به دنياست. در آن شرايط قلب مؤمن به خاطر منكراتى كه مى‌بيند و نمى‌تواند آنها را تغيير دهد چون نمك كه در آب حل مى‌شود، در درونش ذوب مى‌گردد. در آن دورانْ معروفْ منكَر، و منكرْ معروفْ مى‌شود، خائن را امانتدار مى‌دانند و كسى كه مورد اعتماد است خيانت مى‌كند، حرف دروغگو را باور و حرف راستگو را تكذيب مى‌نمايند، واى بر مستضعفان امّتم از شرّ آنها و واى بر آنها از عذاب خدا! نه به كودكان رحم مى‌كنند و نه احترام بزرگتران را نگاه مى‌دارند و نه از خطاى خطاكار چشم‌پوشى مى‌نمايند، در ظاهر چون آدميانند ولى قلب‌هايشان چون قلوب شياطين است.

سلمان گفت: اى رسول‌خدا، واقعاً چنين اتفاق‌هايى خواهد افتاد؟ فرمود:2.

سلمان! قسم به خدايى كه مالك جانم است آرى، چنين خواهد شد، در آن روزگار مردان به مردان و زنان به زنان اكتفا كنند، و به غلام تجاوز نمايند همان‌طور كه به كنيز تجاوز روا دارند، مردان شبيه به زنان و زنان شبيه مردان شوند، و زنان سواركارى كنند⁽¹⁾، لعنتِ امّتم بر آنها باد!

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

سلمان! قسم به آنكه جانم دست اوست چنين خواهد شد. در آن زمان مساجد را مثل معابد نصارى و يهود بيارايند و قرآن‌ها را زرنگار كنند، منارۀ مساجد را بلند نمايند، صَف‌ها زياد مى‌شود، با دل‌هايى كه با هم دشمنى دارند و زبان‌هايى گوناگون.

سلمان گفت: اى پيامبر، اينها واقع خواهد شد؟ فرمود:

سوگند به خدايى كه جانم در اختيار اوست چنين خواهد شد! مردان امّتم خود را با طلا زينت كنند و ابريشم و ديبا پوشند و پوست پلنگ را پس از دبّاغى، مثل لباس به تن كنند.

سلمان گفت: اى رسول‌خدا، چنين خواهند كرد؟ فرمود:

سلمان! سوگند به آنكه جانم به دست اوست چنين خواهد شد! در آن دوران ربا آشكار مى‌شود، با ربا و رشوه معامله مى‌كنند، دين را وامى‌گذارند و مهمترين هدفشان دنياست.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

بله سلمان! سوگند به خدايى كه جانم به دست اوست چنين خواهد شد! در آن زمان طلاق زياد مى‌شود و حدود خداوند اجرا نمى‌گردد، امّا آنها با اين كارها هيچ ضررى به خداوند نمى‌رسانند.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

آرى سلمان! به خدايى كه مالك جانم است چنين مى‌شود! زنانِ».

آوازه‌خوان و آلات لهو و طرب پديدار مى‌گردند و افراد شرورِ امّتم به دنبال آنها راه مى‌افتند.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

آرى سلمان! به خدايى كه جانم به دست اوست چنين مى‌شود! در آن دوران ثروتمندان امّتم براى تفريح به حجّ مى‌روند، افراد عادى و قشر متوسّط مردم براى تجارت و فقرا براى ريا و سُمعه. افرادى مى‌آيند كه قرآن را براى غيرِ خدا مى‌آموزند و قرآن را به صورت آواز مى‌خوانند، كسانى نيز خواهند آمد كه براى غير خدا در دين پژوهش مى‌كنند (فقيه مى‌شوند)، زنازادگان زياد مى‌شوند، با قرآن ترانه مى‌خوانند و براى دنيا سر و دست مى‌شكنند.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

آرى سلمان! به خدايى كه مالك جانم است چنين مى‌شود! اينها در زمانى رخ مى‌دهد كه حرمت‌ها دريده، [قُبح] گناه [شكسته و مقدّمات آن به راحتى] فراهم شود، بَدان بر نيكان چيره گردند، دروغ بر سر زبان‌ها افتد، لجاجت و يك‌دندگى رواج گيرد، فقر فراگير شود، و به لباس خود بر يكديگر فخر فروشند، باران در غيرِ فصل خود مى‌بارد، چنگ و نَرد را به خوبى مى‌آموزند، امر به معروف و نهى از منكر را ناپسند مى‌دانند به طورى كه مؤمن در آن زمان از كنيز خوارتر است، قاريان و عابدانى خواهند آمد كه يكديگر را ملامت و سرزنش مى‌كنند، آنها در ملكوت آسمان به «پليدان» و «آلودگان» معروفند.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

آرى سلمان! به خدايى كه جانم دست اوست چنين مى‌شود! در آن زمان ثروتمندان ميل و رغبت به نيازمندان ندارند، به حدّى كه سائل (نيازمند) يك هفته درخواست كمك مى‌كند، ولى يك نفر هم چيزى در دست او نمى‌گذارد.

سلمان گفت: چنين خواهد شد؟ فرمود:

آرى سلمان! به خدايى كه مالك جانم است چنين مى‌شود! در آن زمان افراد بى‌مقدار و حقير سخن مى‌گويند.

سلمان گفت: پدر و مادرم فدايت اى پيامبر، آنها كيستند؟ فرمود:

كسى كه [سر رشته و] سابقه‌اى در امور عامّۀ مردم ندارد اظهارنظر مى‌كند. پس از آن مدّت اندكى وضع همين طور مى‌ماند تا اينكه از زمين چنان نعره‌اى مهيب بلند شود كه هر ملّتى فكر مى‌كنند منشأ آن از منطقۀ خودشان بوده. باز تا وقتى خدا بخواهد همان‌طور خواهند ماند، و در آن مدّت زمين را چنگ مى‌زنند و مى‌خراشند، و زمين گنج‌هاى طلا و نقره‌اش را بيرون مى‌ريزد.

پيامبر صلى الله عليه و آله به ستون‌ها [ى مسجد] اشاره فرمود و گفت:

مثل اينها، امّا در آن روز طلا و نقره بى‌ارزش مى‌شود، اينها كه گفتم معناى آيۀ «نشانه‌هاى قيامت آمد»⁽¹⁾است».⁽²⁾

(182) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... (مردم آخر الزمان) در آن فتنه مثل قوم يهود سرگردان و حيران شوند، آن موقع است كه اسلام رفته رفته از بين مى‌رود⁽³⁾تا جايى كه فريادها به خدا! خدا! بلند گردد».⁽⁴⁾

(183) ثواب الأعمال: پدرم به نقل از على بن ابراهيم و او از پدرش، نوفلى، سكونى، ابو عبداللّه عليه السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى خواهد آمد كه در ميان امتم از قرآن تنها نوشته‌ها و از اسلام تنها6.

نام آن باقى مى‌ماند، آنها فقط اسمشان مسلمان است، ولى از همۀ مردم نسبت به اسلام دورترند، مساجدشان [ظاهراً] آباد، ولى از حيث هدايت، خراب و ويرانه است».⁽¹⁾

(184) جامع الأخبار: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى مى‌آيد كه در ميان مردم از ايمان فقط نامى و از اسلام فقط پوسته‌اى و از قرآن تنها آموزشِ آن باقى مى‌ماند، ساختمان مساجدشان با شكوه و آباد، و خانۀ هدايت دلشان ويران و خراب است، علماى آنها بدترين خلق خدا بر زمينند.

اصحاب با تعجّب گفتند: اى رسول‌خدا، آنها بت‌پرست هستند؟ فرمود:

آرى، هر درهمى براى آنها يك بُت است».⁽²⁾

(185) جامع الأخبار: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در وصف احوال آخرالزمان فرمود:

«... از كارهاى زشتشان دست بر نمى‌دارند، اگر از آنها پيروى كنى به تو شكّ و سوءظن برند، و اگر سخنى بگويى حرفت را باور نمى‌كنند، اهل حلم و بردبارى را خائن و فريبكار و خيانتكاران را حليم و بردبار مى‌دانند، زنانشان موذى و مكّارند⁽³⁾، پناه بردن به آنها موجب شرمسارى، دلگرمى به آنها مايۀ ذلّت و خوارى، و چشم‌داشتِ كمك به اموالشان فقر است. در آن زمان خداوند آنها را از باران در فصل بارش محروم مى‌كند و در فصول ديگر باران مى‌بارد».⁽⁴⁾

(186) غيبة النعمانى: على بن احمد، عبيداللّه بن موسى علوى، ابو محمّد موسى بن هارون بن عيسى معبدى، عبداللّه بن مسلمة بن قعنب، سليمان بن بلال، جعفر بن محمّد از6.

پدران بزرگوارش و ايشان از حسين بن على عليهم السلام:

مردى خدمت اميرمؤمنان عليه السلام آمد و گفت: آقا! از مهدى‌تان براى ما بگوييد. فرمود:

«وقتى كوچ‌كنندگان كوچ كنند و اقوام منقرض شوند⁽¹⁾و تعداد مؤمنان اندك شود، و اهل حق و ياوران دين بروند... مهدى بهترين پناه، و عِلم او از همۀ شما بيشتر است، و صلۀ ارحام را از همۀ شما بهتر رعايت مى‌كند.

خداوندا، قيام او را اوّل راحتيش قرار ده و به وسيلۀ او امّت را متّحد فرما! اگر خداوند برايت خير بخواهد و توفيقت دهد [كه در زمانِ او باشى] كمر بسته و در خدمت او باش، و اگر به او هدايت يافتى [و او را شناختى] رهايش نكن! - بعد حضرت دست بر سينۀ خود نهاد و فرمود: - آه كه چقدر مشتاق ديدار اويم!».⁽²⁾

(187) اربعون خاتون آبادى: فضل بن شاذان، محمّد بن ابى عمير و صفوان بن يحيى، جميل بن درّاج: حضرت صادق عليه السلام از پدران گراميش عليهم السلام از امير مؤمنان عليه السلام فرمود:

«اسلام و حاكم عادل دو برادرند، هيچ كدام از آنها بدون ديگرى سالم نخواهد ماند، اسلام بُنيان است و حاكمِ عادل نگاهبانِ آن، بنيانى كه پايه و اساس ندارد فرو مى‌ريزد و اگر نگهبان نداشته باشد ضايع مى‌گردد، بنابراين بعد از قائمِ ما از اسلام هيچ اثرى نخواهد ماند».⁽³⁾

(188) غيبة الطوسى: فضل بن شاذان، محمّد بن على، وهيب بن حفص، ابو بصير، ابو عبداللّه عليه السلام: امير مؤمنان عليه السلام مى‌فرمود:

«آنقدر [ايمان] مردم كاسته [و مردم كوته‌فكر مى‌شوند] كه ديگر كسى اسم خدا را هم بر زبان نمى‌آورد، در آن زمان است كه خداوند عدّه‌اى چابك و چالاك را از مناطق مختلف زمين [جمع كرده و] برمى‌انگيزد...

من آنها را مى‌شناسم و اسم خودشان و قبيله و اميرشان را مى‌دانم، ايشان6.

افرادى هستند كه خداوند به هر وسيله‌اى بخواهد از هر قبيله يك يا دو نفر را جمع مى‌كند تا نُه نفر شوند، آنها نيز در زمين مى‌گردند تا [ياوران ديگر را پيدا كنند و] سيصد و سيزده نفر - به تعداد اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله در جنگ بدر - شوند، اين [واقعه] تأويل آيۀ «هرجا كه باشيد خداوند همۀ شما را مى‌آورد، خداوند بر همه چيز تواناست»⁽¹⁾است، حتّى اگر شخصى به حال احْتباء نشسته باشد قبل از اينكه برخيزد خداوند او را باخبر مى‌كند».⁽²⁾

فصل دوم: دانش و دانشمندان

روايات اهل سنّت:

(189) امالى شجرى: ابو محمّد عبداللّه بن عمر بن عبداللّه بن رشتة، ابو الطيّب عبدالرحمن بن محمّد بن عبداللّه عطّار، عبّاس بن حمّاد بن فضاله، عمرو بن ابى حارث، عبدالملك بن عبدالعزيز، كوثر بن حليم، نافع، ابن عمر: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا وقتى كه... قاريان قرآن فاسق باشند در حالى كه ظاهرشان چون زهّاد است، خداوند نيز فتنه‌اى غبارآلود و ظلمانى بر آنها افكند كه در آن حيران و سرگردان مانند همان‌گونه كه يهود در ظلمت‌ها سرگردان شدند».⁽³⁾

(190) مسند احمد: يعقوب به نقل از پدرش، صالح بن كيسان، حارث (به گمانم مقصودش ابن فضيل بود)، جعفر بن عبداللّه بن حكم، عبدالرحمن بن المسوّر، ابو رافع، عبداللّه بن مسعود: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«پيش از من هر پيامبرى را خداوند مبعوث فرمود عدّه‌اى از امّتش حوارى و اصحاب او بودند كه سنّت و سيرۀ عملى او را فرا مى‌گرفتند و

دستوراتش را اجرا مى‌كردند، امّا بعد از آنها عدّه‌اى تخلّف و سرپيچى كردند كه كردارشان با گفتارشان هماهنگ نبود و با خودرأيى (به حسب ذوق خودشان) عمل مى‌كردند».⁽¹⁾

(191) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جُبَير بن نفير، عوف بن مالك: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اى عوف! وقتى اين امّت هفتاد و سه فرقه شوند كه فقط يكى از آنها اهل بهشت است و بقيه در جهنم، تو چه حالى دارى؟

گفتم: اى رسول‌خدا، اين [تفرقه] در چه زمانى خواهد بود؟ فرمود:

«هرگاه نگهبان‌ها زياد شوند... و افراد بى‌مقدار براى مردم سخنرانى كنند... و دين‌پژوهى (فقاهت) براى هدفِ خدايى نباشد».⁽²⁾

روايات شيعه:

(192) ثواب الأعمال: به نقل از پدرش، على بن ابراهيم از پدرش، نوفلى، سكونى، ابو عبداللّه عليه السلام: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى خواهد آمد كه در امّتم از قرآن فقط نوشته‌هاى آن و از اسلام فقط نام آن مى‌ماند، اسمشان مسلمان است، ولى از همۀ مردم نسبت به اسلام دورترند... فقهاى آن زمان بدترين فقهاى دنيا، و سر و ته فتنه‌ها هستند».⁽³⁾

(193) بحار الانوار: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى بيايد كه اهل علم بدترين مخلوقات روى باشند».⁽⁴⁾

(194) امالى طوسى: به نقل از جماعتى، ابو المفضّل، حسن بن محمّد بن شعبه انصارى،1.

ابو السائب سلم بن جنادة، وكيع بن الجراح، سفيان بن سعيد ثورى، جابر بن يزيد جُعفى، عبداللّه بن يحيى حضرمى: از على عليه السلام شنيدم كه فرمود: نشسته بوديم و پيامبر صلى الله عليه و آله سرشان روى پاى من و خواب بودند. [همان‌طور كه صحبت مى‌كرديم] سخن از دجّال به ميان آمد.

پيامبر صلى الله عليه و آله كه چهره‌شان سرخ شده بود فرمودند:

«غير از دجّال كسانى هستند كه براى شما خطرناك‌ترند: پيشوايانِ گمراه‌كننده».⁽¹⁾

(195) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ به شخصى كه آمده بود و از قيامت سؤال مى‌كرد فرمودند:

«تو كه در مورد قيامت سؤال مى‌كنى!⁽²⁾... قيامت وقتى مى‌آيد كه حاكمان فاسد شوند، قاريان چاپلوس و رياكار گردند، اهل علم نفاق ورزند، امّت من به قضا و قدر الهى اعتقادى ندارند، بلكه تأثير امور را از ستارگان مى‌دانند، امانت را [وقتى به دستشان مى‌رسد عوض اينكه دغدغۀ حفظ و بازگرداندن آن به صاحبش را داشته باشند] غنيمت، و پرداخت صدقه را ضرر مى‌شمارند، فساد و فحشا را حلال مى‌دانند، و عبادت را [وسيله‌اى] براى تكبّر و گستاخى بر مردم قرار مى‌دهند...».⁽³⁾

(196) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله ضمن حديثى در احوال آخر الزمان فرمودند:

«عارفانْ ظالم، قاريانْ فاسد و عابدانْ نادان هستند، خداوند درِ فتنه را بر آنان مى‌گشايد: فتنه‌اى غبار آلود و تاريك كه در آن بسان قوم يهود سرگردان و حيران شوند، آن موقع است كه اسلام رفته رفته از بين مى‌رود⁽⁴⁾تا جايى كه فريادها به خدا! خدا! بلند گردد».⁽⁵⁾6.

فصل سوم: قرآن و قاريان

روايات اهل سنّت:

(197) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اى عوف، وقتى مسلمانان هفتاد و سه ملّت شوند تو چه حالى خواهى داشت؟... قرآن را به صورت آواز مى‌خوانند، مساجد را تزيين مى‌كنند و منبرها را بلند مى‌سازند... تا اينكه مردى از اهل بيت من به نام مهدى قيام كند، اگر او را ديدى پيرويش كن تا از هدايت‌يافتگان باشى».⁽¹⁾

(198) امالى شجرى: الشريف ابو عبداللّه محمّد بن على بن حسن حسنى بطحائى، محمّد بن جعفر تميمى، محمّد بن محمّد بن سعيد، حسن بن على بزيع، قاسم بن عبداللّه عبدى از پدرش، عبدالرحيم بن نصر بارقى، زيد بن على: حضرت على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«وقتى رئيس هر قومى از فاسقان آنها باشد... و حافظان قرآن تحقير شوند... و قرآن را مثل آواز بخوانند... منتظر بادى سرخ و فرورفتن زمين و مسخ و انفجار و زمين‌لرزه‌ها و وقايع بزرگى باشيد».⁽²⁾

روايات شيعه:

(199) تفسير قمى: به نقل از پدرش، سليمان بن مسلم الخشّاب، عبداللّه بن جريح مكّى، عطاء بن ابى رباح، عبداللّه بن عبّاس: در حجّة الوداع كه با رسول‌خدا صلى الله عليه و آله به حجّ رفته بوديم، آن حضرت حلقۀ درِ كعبه را گرفت، بعد رو به ما كرد و فرمود:

«مى‌خواهيد از مقدّمات وقوع قيامت برايتان بگويم؟»

سلمان كه آن روز از همه به آن حضرت نزديكتر ايستاده بود گفت: آرى اى

رسول‌خدا! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«... افرادى مى‌آيند كه قرآن را براى غيرِ خدا مى‌آموزند و قرآن را بصورت آواز مى‌خوانند، افرادى نيز خواهند آمد كه براى غير خدا در دين پژوهش مى‌كنند (فقيه مى‌شوند)، زنازادگان زياد مى‌شوند، با قرآن ترانه مى‌خوانند و براى دنيا سر و دست مى‌شكنند».⁽¹⁾

(200) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون به نقل از پدرش، ابو على حسن بن محمّد نهاوندى، عبّاس بن مطر همدانى، اسماعيل بن على مقرى، محمّد بن سليمان، ابو جعفر عرجى، محمّد بن يزيد، سعيد بن عبايه، سلمان فارسى: اميرمؤمنان عليه السلام در مدينه براى ما خطابه مى‌كرد و از نزديكى فتنه و قيام قائم و عدالت گسترانى او سخن مى‌گفت.

سلمان ادامه مى‌دهد: وقتى كسى نزد آن حضرت نبود خدمتش رسيدم و گفتم: اى امير مؤمنان، قائمِ شما كى قيام مى‌كند؟ آن حضرت آهى عميق كشيد و فرمود:

«قائم در دورانى ظهور مى‌كند كه بچه‌هاى نابالغ به رياست مى‌رسند، حقوق خداوند پايمال مى‌گردد و قرآن را با آواز و آهنگ‌هاى طرب‌آور مى‌خوانند».⁽²⁾

(201) احتجاج طبرسى: از اميرالمؤمنين عليه السلام نقل شده كه فرمود:

«مؤمنان زمانى در زمين به خلافت (حكومت) مى‌رسند كه از اسلام تنها نامى و از قرآن تنها الفاظ آن مانده، و صاحبِ امر هم غائب شده، زيرا مى‌بيند كه فتنه دل‌ها را فراگرفته و نزديك‌ترين افراد، بيشترين دشمنى را به او دارند، مطمئن مى‌شود كه با او نيرنگ مى‌كنند [و جانش در خطر است].

خداوند نيز او را با سپاهيانى كه از ديد شما پنهانند يارى مى‌فرمايد تا اينكه عليرغم ميل مشركان، دين پيامبرش را به دست او بر همۀ اديان غالب سازد».⁽³⁾3)

فصل چهارم: ارزش‌هاى اخلاقى و اجتماعى

روايات اهل سنّت:

(202) مسند طيالسى: هشام، قتادة، انس: حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده‌ام كه بعد از من كسى [كه خود از آن حضرت شنيده باشد] برايتان نخواهد گفت. شنيدم كه فرمود:

«از نشانه‌هاى قيامت برچيده شدن علم، غالب شدن جهل⁽¹⁾و شُرب خمر است».⁽²⁾

(203) ذكر اخبار اصبهان: حسن بن محمّد بن جعفر، عبداللّه بن محمّد بن عبدان ابو مسعود، محمّد بن سليمان بن حبيب لوين، ابو عقيل يحيى بن المتوكّل، عمر بن حمزه، عمر بن هارون به نقل از پدرش، ابو هُريره: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«از نشانه‌هاى قيامت رفتار بدِ همسايه‌ها با يكديگر و قطع رحم است».⁽³⁾

(204) امالى شجرى: ابو محمّد عبداللّه بن عمر بن عبداللّه بن رشتة، ابو الطيّب عبدالرحمن بن محمّد بن عبداللّه عطّار، عبّاس بن حمّاد بن فضاله، عمرو بن ابى حارث، عبدالملك بن عبدالعزيز، كوثر بن حليم، نافع، ابن عمر: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا... كارگزاران خائنى بيايند... كه دلشان از لاشۀ مردار گنديده‌تر است».⁽⁴⁾

(205) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اى عوف، وقتى اين امّت هفتاد و سه فرقه شوند چه حالى خواهى داشت؟!... امانت را به غنيمت مى‌برند، براى غير خدا در دين پژوهش مى‌كنند، مرد از زنش اطاعت مى‌كند ولى به مادرش بى حرمتى و پدرش را طرد مى‌نمايد، مسلمانان صدر اسلام بر مسلمانان آخرالزمان لعنت و نفرين فرستند، بزرگِ هر قوم يكى از فاسقان، و رهبرشان پَست‌ترين آنهاست، به هر كس احترام مى‌كنند از ترس شرّ و آزار اوست،... تا اينكه مردى از اهل‌بيتم به نام مهدى قيام كند، اگر او را ديدى پيرويش كن تا از هدايت‌يافتگان باشى».⁽¹⁾

(206) معجم طبرانى: محمّد بن على صائغ مكّى، محمّد بن معاويه نيشابورى، محمّد بن سَلَمه حرّانى، خصيف، مجاهد، ابن عبّاس: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان مردمانى بيايند كه در ظاهر انسانند ولى باطنشان شيطانى است، به گرگ‌هاى درنده مى‌مانند، در دل‌هايشان ذرّه‌اى رحم نيست، آدم كُشند و از هيچ قبيحى خوددارى نمى‌كنند، اگر با آنها باشى فريبت دهند و اگر نزد آنان حاضر نباشى از تو غيبت كنند، چون سخن گويند برايت دروغ مى‌بافند و چون به آنها اعتماد و اطمينان نمايى خيانت كنند، كودكانشان شرور و خشن و جوانانشان مكّار و حقّه‌بازند، و پيرانشان امر به معروف و نهى از منكر نمى‌كنند. افتخار به آنها ذلّت و چشم‌داشت [يارى] به اموال آنها فقر است، حليم را گمراه شمارند، به كسى كه امر به معروف كند تهمت مى‌زنند، مؤمن در ميان آنها ضعيف، و فاسقْ شريف و محترم است. سنّت پيامبر را بدعت مى‌خوانند و به بدعت‌ها مثل سنّت عمل مى‌كنند، خداوند هم بدترينشان را بر آنها مسلّط مى‌فرمايد و دعاهاى خوبانشان اجابت نمى‌شود».⁽²⁾2.

روايات شيعه:

(207) جامع الأخبار: رسول خدا صلى الله عليه و آله در وصف اقوام آخرالزمان فرمود:

«... از كارهاى زشتشان دست بر نمى‌دارند، اگر با آنها باشى به تو شك و سوء ظن دارند، و اگر چيزى بگويى سخنت را باور نمى‌كنند، حليم را گمراه و خائنِ گمراه را حليم مى‌دانند، زنانشان موذى و مكّارند⁽¹⁾، پناه بردن به آنها موجب شرمسارى، و دلگرمى به آنها مايۀ ذلّت و خوارى است،... خداوند هم آنها را از باران در فصل بارش محروم مى‌كند و باران بى‌موقع مى‌بارد».⁽²⁾

(208) ارشاد القلوب: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند:

«تو كه در مورد قيامت سؤال مى‌كنى!⁽³⁾... قيامت وقتى مى‌آيد كه... امانت را [چون به دستشان رسد عوض اينكه دغدغۀ حفظ و بازگرداندن آن به صاحبش را داشته باشند] غنيمت، و پرداخت صدقه را ضرر مى‌شمارند، فساد و فحشا را حلال مى‌دانند، و عبادت را [وسيله‌اى] براى تكبّر و گستاخى بر مردم قرار مى‌دهند...».⁽⁴⁾

(209) نهج البلاغة: امام على عليه السلام در خطبه‌اى فرمودند:

«... [اين] روش‌ها (مذاهب) شما را به كجا مى‌كشاند؟ و تا كى تاريكى‌ها سرگردانتان مى‌كند و دروغها فريبتان مى‌دهد؟ از كجا بر شما وارد مى‌شوند و چگونه از حق منحرف مى‌شويد؟!⁽⁵⁾... اين است كه باطل در جاى خود استوار مى‌گردد، نادانى بر مركب‌هاى خود سوار مى‌شود،».

طاغوت عظمت مى‌يابد، مبلّغانِ دين كم مى‌شوند⁽¹⁾، روزگار چون درندۀ خطرناكى حمله مى‌كند، و شترِ باطل كه از او سوارى نمى‌گرفتند و صدايى نمى‌داد مست شده و نعره مى‌كشد، مردم در گناه با يكديگر دوست و برادر مى‌شوند و در دين از هم دور، در دروغ با هم دوستند و در راستى با يكديگر دشمنى مى‌كنند. چون چنين شود فرزند با پدرِ خود كينه و دشمنى ورزد⁽²⁾و باران (به جاى اينكه سبب خنكى و كاهش دما شود) موجب حرارت و گرما گردد، افراد پَست فراوان و نيكان كمياب شوند⁽³⁾. مردمِ آن زمان گرگ، و پادشاهان درنده‌اند، و مردم عادى (قشر متوسّط) طعمۀ آنها، و مستمندان مردگانند. راستى در زمين فرو رود و عوض آن دروغ سر برآورد، دوستى‌ها لقلقۀ زبان شود و مردم در دل با هم مشاجره كنند، گناه وسيلۀ پيوند گردد⁽⁴⁾و عفّت و پاكدامنى تعجّب برانگيز».⁽⁵⁾

(210) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، على بن حسن تيملى، محمّد بن عمر بن يزيد بيّاع سابرى و محمّد بن وليد بن خالد خزّاز، حمّاد بن عثمان، عبداللّه بن سنان، محمّد بن ابراهيم بن ابى البلاد از پدرم و پدرم از پدرش، اصبغ بن نُباته: از امير مؤمنان عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«قائم با روزگارى پر از خدعه و فريب روبرو خواهد بود، زمانى كه راستگو تكذيب و دروغگو تأييد گردد، و افرادِ «ماحِل» نورچشمى شوند.

گفتم: «ماحِل» يعنى چه؟

فرمود: مگر آيه «خداوند شديدُ المِحال است»⁽¹⁾را نخوانده‌ايد؟! مقصود خداوند از «مِحال»، مكر است.

گفتم: پس ماحل چيست؟

فرمود: مكّار.⁽²⁾

فصل پنجم: روابط خانوادگى

روايات اهل سنّت:

(211) مسند طيالسى: هشام، قتادة، انَس: حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيده‌ام كه بعد از من كسى [كه خود از آن حضرت شنيده باشد] برايتان نخواهد گفت. شنيدم كه فرمود:

«از نشانه‌هاى قيامت اين است كه... زنا آشكار گردد، تعداد مردان كم و زنان زياد مى‌شوند، به حدّى كه هر پنجاه زن يك قيّم خواهند داشت».⁽³⁾

(212) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله ضمن حديثى در احوال آخر الزمان و ظهور فرمودند:

«وقتى... مردان تابع زنانشان مى‌شوند و مادرانشان را رنجانده و پدرانشان را طرد مى‌كنند... مردى از اهل بيتم به نام مهدى قيام مى‌كند، اگر در زمان او بودى از او پيروى كن تا از هدايت‌يافتگان باشى».⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(213) جامع الأخبار: رسول خدا صلى الله عليه و آله در وصف مردم آخرالزمان فرمود:

«... از كارهاى زشت خود دست بر نمى‌دارند... و زنانشان موذى و مكّارند⁽¹⁾».⁽²⁾

(214) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ به شخصى كه آمده بود و از قيامت سؤال مى‌كرد فرمودند:

«تو كه از قيامت مى‌پرسى!... (قيامت) زمانى خواهد بود كه مردم فساد و فحشا را عيب نمى‌دانند».⁽³⁾

(215) نهج البلاغة: اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه‌اى فرمودند:

«... مردم (آخرالزمان) گرگ هستند... گناه وسيلۀ پيوند گردد⁽⁴⁾و عفّت و پاكدامنى تعجّب برانگيز».⁽⁵⁾8.

فصل ششم: مساجد و اهل مساجد

روايات اهل سنّت:

(216) مسند احمد: أمّ غراب، امرأة يقال لها عقيلة، سلامة ابنة الحرّ: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«زمانى مى‌آيد كه مردم يك ساعت آمادۀ نماز مى‌ايستند ولى كسى را نمى‌يابند كه امام جماعت شود (شايستگى امامت جماعت داشته باشد)».⁽¹⁾

(217) مسند احمد: اسماعيل بن محمّد، مروان، زنى معروف به طلحه كه كنيز در بنى‌فزاره بود، يكى از كنيزكان آنها به نام عقيله، سلامه دختر حرّ: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«از نشانه‌هاى قيامت اين است كه در مساجد هيچ كس حاضر نيست امام جماعت شود⁽²⁾و كسى را براى امامت نمى‌يابند».⁽³⁾

(218) معجم طبرانى: هيثم بن خالد مصيصى، عبدالكبير بن المعافى بن عمران، شريك، عبّاس بن ذريح، شعبى، انَس بن مالك: از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود:

«از نشانه‌هاى نزديكى قيامت اين است كه هلال [اوّل ماه] به راحتى ديده مى‌شود، طورى كه وقتى آن را مى‌بينند مى‌گويند ماه شب دوم است⁽⁴⁾،

و از مساجد بعنوان معبر و گذرگاه استفاده مى‌كنند».⁽¹⁾و⁽²⁾

(219) امالى شجرى: الشريف ابو عبداللّه محمّد بن على الحسن حسنى بطحائى، محمّد بن جعفر تميمى، محمّد بن محمّد بن سعيد، حسن بن على بزيع، قاسم بن عبداللّه عبدى به نقل از پدرش، عبدالرحيم بن نصر بارقى، زيد بن على عليهما السلام: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«هنگامى كه مساجد تعطيل... و مساجد و كنيسه‌ها تزيين شود، و صداها در مساجد بلند گردد و ناسزاگويى به باتقوايان بالا گيرد، منتظر بادى سرخ و فرورفتن زمين و مسخ [101] و انفجار و زمين‌لرزه‌ها و وقايع بزرگى باشيد».⁽³⁾

روايات شيعه:

(220) ثواب الأعمال: پدرم به نقل از على بن ابراهيم و او از پدرش، نوفلى، سكونى، ابو عبداللّه عليه السلام: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى مى‌آيد كه در امّتم مساجد آباد و باشكوه است ولى [بنيان] هدايتش خراب و ويران».⁽⁴⁾

(221) تفسير قمى: پدرم به نقل از سليمان بن مسلم الخشّاب، عبداللّه بن جريح مكّى، عطاء بن ابى رباح، عبداللّه بن عبّاس: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... در آن زمان مساجد را مثل معابد نصارى و يهود زينت كنند و قرآن‌ها را زيور زنند، منارۀ مساجد را بلند نمايند، صفوف [و گرايش‌ها] زياد شود، با دلهايى كه به هم دشمنى دارند و زبان‌هايى گوناگون...».⁽⁵⁾

(222) مشارق بَرسى: خطبه «افتخار» اميرالمؤمنين عليه السلام به روايت اصبغ بن نُباته:

اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه‌اش فرمود:2.

«... اولين علائم ظهور نصب پرچم‌ها (نشانۀ مراكز فحشا) در كوچه‌هاى كوفه و تعطيلىِ مساجد است، وقتى همۀ اين علائم پيدا شد قائمِ بر حقّ ما قيام مى‌كند».⁽¹⁾

فصل هفتم: بى‌اعتنايى به حج

روايات اهل سنّت:

(223) صحيح بخارى: عبدالرحمن، شعبة:

«از علائم حتمى قيامت اين است كه كسى حجّ نمى‌رود».⁽²⁾

روايات شيعه:

(224) مشارق بَرسى: خطبه «افتخار» اميرالمؤمنين عليه السلام به روايت اصبغ بن نُباته:

اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه‌اش فرمود:

«... من به زودى از دنيا مى‌روم، شما منتظر... تعطيلى حجّ باشيد... وقتى اين علائم پيدا شد قائمِ بر حقّ ما قيام مى‌كند».⁽³⁾

فصل هشتم: بازگشت كفر و جاهليت

روايات اهل سنّت:

(225) فتن ابن حمّاد: يحيى بن يمان، منهال بن خليفه، مطر ورّاق (بدون اسناد به پيامبر صلى الله عليه و آله):

«از علائم حتمى قيام مهدى، كفرورزىِ بى‌پرده به خداوند است».⁽¹⁾

(226) مصنَّف عبدالرزّاق: معمّر، ثابت، انَس: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«وقتى قيامت برپا مى‌شود هيچ كس نام خدا را نمى‌آورد (كسى كه خدا خدا بگويد در زمان وقوع قيامت زنده نخواهد بود)⁽²⁾».⁽³⁾

(227) سنن ابن‌ماجه: هشام بن عمّار، محمّد بن شعيب بن شابور، سعيد بن بشير، قتادة، ابو قلابه جرمى، عبداللّه بن زيد، ابو اسماء رحبى، ثوبان: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«گروهى از امّتم بت‌پرست خواهند شد، و گروهى به مشركان مى‌پيوندند، پيش از وقوع قيامت دجّال‌هاى دروغگويى نزديك به سى نفر پيدا مى‌شوند كه هر كدام خود را پيامبر مى‌داند».⁽⁴⁾

(228) سنن دانى: عبدالرحمن بن عثمان بن عفّان، قاسم بن أصبغ، احمد بن زهير، محمّد بن صلت اسدى، فطر بن عبداللّه الخشّاب، الحكم بن عتيبة: به حضرت امام محمّد باقر عليه السلام گفتم: شنيده‌ايم يك نفر از شما قيام مى‌كند و عدالت را در اين امّت اجرا مى‌نمايد. فرمود:

«ما اميد به همان داريم كه مردم بدان اميد دارند، ما به اين اميد هستيم كه اگر يك روز هم به آخر دنيا مانده باشد خداوند آن روز را آنقدر طولانى كند كه اميد مردم محقّق گردد، امّا قبل از آن فتنه‌اى سخت پديدار گردد كه شخصْ امروز مؤمن است، ولى فردا صبح كافر مى‌شود و صبح مؤمن

است، ولى شبِ همان روز كافر مى‌شود؛ اگر در آن زمان بوديد از خدا بترسيد، مراقب دينتان باشيد و در خانه‌هايتان بمانيد».⁽¹⁾

(229) امالى شجرى: ابو بكر محمّد بن احمد جوزدانى مقرى، ابو مسلم عبدالرحمن بن محمّد بن شهدل مدينى، ابو عبّاس احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن حسن ابو عبداللّه به نقل از پدرش، حصين بن مخارق [37]، موسى بن جعفر از پدران بزرگوارش عليهم السلام از على عليه السلام از رسول‌خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده‌اند كه فرمود:

«من بين دو [دورۀ] جاهليت مبعوث شدم كه جاهليت دوم بدتر از جاهليّت اوّل است».⁽²⁾

روايات شيعه:

(230) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، قاسم بن محمّد بن حسن بن حازم، عبيس بن هشام، عبداللّه بن جبلة، مسكين الرحّال، على بن ابى مُغيره، عميرة بنت نفيل: از حسين بن على عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«چيزى كه منتظرش هستيد وقتى واقع مى‌شود كه از يكديگر بيزار مى‌شويد و در صورت هم آب دهان مى‌اندازيد و عليه يكديگر شهادت به كفر مى‌دهيد و همديگر را لعن مى‌كنيد.

گفتم: در آن زمان هيچ خيرى نيست! فرمود:

هر چه خير است در آن زمان است، قائمِ ما قيام مى‌كند و همۀ اين مشكلات را برطرف مى‌نمايد».⁽³⁾

(231) كمال الدين: احمد بن زياد بن جعفر همدانى، على بن ابراهيم بن هاشم به نقل از پدرش، عبدالسلام بن صالح هروى، وكيع بن الجرّاح، ربيع بن سعد، عبدالرحمن بن سليط: امام حسين بن على بن ابى‌طالب عليهم السلام فرمود:

«(مهدى) غيبتى دارد كه اقوامى در آن مرتد مى‌شوند».⁽⁴⁾3.

(232) غيبة الطوسى: فضل بن احمد، على بن الحكم، مُثَنّى، ابو بصير: امام صادق عليه السلام فرمود:

«اگر امر ما بيايد خارج مى‌شوند از آن كسانى كه امروز بر عقيدۀ بت‌پرستى هستند⁽¹⁾».⁽²⁾

(233) جامع الأخبار: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى مى‌آيد كه در ميان مردم... از ايمان فقط اسمى مى‌ماند...

اصحاب با تعجّب گفتند: اى رسول‌خدا، آنها بت‌پرست هستند؟ فرمود:

آرى، هر درهمى براى آنها يك بُت است».⁽³⁾1.

باب نهم: اوضاع سياسى جهان اسلام هنگام ظهور

اشاره

اين باب شامل چهار فصل است:

فصل اوّل: سلطۀ طاغوت و ظلم بر مسلمانان

روايات اهل سنّت:

(234) عقد الدرر: حُذَيفه: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«واى بر اين امّت از پادشاهان زورگو كه چطور مى‌كُشند، و مطيعان را - بجز آنها كه سرسپردگى خود را ثابت كنند - به رعب و وحشت مى‌اندازند!...

آنگاه فرمود:

حُذَيفه! اگر يك روز به آخر دنيا مانده باشد خداوند آنقدر آن روز را طولانى مى‌كند تا مردى از اهل بيتم به حكومت رسد».⁽¹⁾

(235) معجم كبير: ابو عامر نحوى، سليمان بن عبدالرحمن دمشقى، حسين بن على كِنْدى مولى [105] جرير، اوزاعى، قيس بن جابر صدفى از پدرش و او نيز از پدرش: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«بعد از من امور به دست خلفا مى‌افتد، بعد از خليفه‌ها اميران مى‌آيند، بعد از اميران پادشاهان و بعد از آنها زورگويان خواهند آمد، تا اينكه مردى از اهل بيتم قيام كند و عدالت را در زمين بگستراند، همان‌طور كه از ستم پُر

شده، آنگاه قحطانى به امارت رسد. قسم به خدايى كه مرا به حق براى پيامبرى برگزيد كسى غير از او نخواهد بود».⁽¹⁾

(236) مسند احمد: سليمان بن داود طيالسى، داود بن ابراهيم واسطى، حبيب بن سالم، نعمان بن بشير: با رسول خدا صلى الله عليه و آله در مسجد نشسته بوديم. بشير (پدر نعمان) زياد از رسول خدا صلى الله عليه و آله حديث نقل نمى‌كرد⁽²⁾. ابوثعلبه خُشَنى آمد و گفت: بشير بن سعد! حديث رسول خدا صلى الله عليه و آله را در مورد امرا به ياد دارى؟ حُذَيفه گفت: من خطبۀ آن حضرت را به خاطر دارم. ابوثعلبه نشست. حُذَيفه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند تا هر وقت بخواهد پيامبر را بين شما نگه مى‌دارد و هر گاه بخواهد او را مى‌بَرد، امّا بعد از او خلافتى بر منوال نبوّت است، و خداوند تا هر وقت بخواهد خلفا را نگاه مى‌دارد و هر وقت بخواهد آنها را نيز مى‌بَرد، ولى بعد از خلافت، پادشاهىِ گزنده و پُرشرّى خواهد بود تا هر زمان كه خدا بخواهد، و هر گاه خواست آن را از بين مى‌برد، و پس از آن تا هر وقت او بخواهد پادشاهىِ زورمدارانه است تا آنگاه كه اراده كند و آن را نابود سازد، سپس خلافتى بر منوال نبوّت خواهد بود. بعد از اين رسول خدا صلى الله عليه و آله ساكت شد».⁽³⁾

(237) مسند احمد: عبدالرزاق، معمّر، أيوب، ابو قلابه، ابو اشعث صنعانى، ابو اسماء رحبى، شدّاد بن أوس: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند پستى و بلندى‌هاى زمين را براى من هموار نمود تا همۀ افق‌هاى شرق و غرب آن را ببينم. قلمرو حكومت امّتم تا آنجا رسد كه براى4.

من هموار و قابل رؤيت گرديد. به من دو گنج داده‌اند: يكى سفيد و يكى سرخ، و من از خدا خواستم كه امّتم را يكباره در يك سال هلاك نكند، و دشمنى كه همۀ آنها را يكباره هلاك گرداند بر آنها مسلّط ننمايد، و آنها را با اختلاف و تفرقه پراكنده نكند، و عذاب گروهى را به گروه ديگر نچشاند.

خداوند هم فرمود: محمّد! در قضاى تغييرْ ناپذيرم مقرّر كردم كه همۀ امّت تو را يكباره در يك سال از بين نبرم و از غير خودشان دشمنى بر آنان مسلّط نكنم كه همگى هلاك شوند، تا اينكه عدّه‌اى از آنها عدّۀ ديگر را نابود كنند و بكُشند، و يا اسير نمايند.

راوى گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله در ادامه فرمود:

من از هيچ چيز مثل پيشوايان گمراه‌كننده بر امّتم نمى‌ترسم، چون وقتى شمشير در امّتم به ميان آمد، تا قيامت كنار نمى‌رود».⁽¹⁾

(238) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«آنگاه كه... بزرگ هر قبيله يكى از فاسقان آنها، و رهبرشان پَست‌ترين آنها باشد... مردى از اهل‌بيتم به نام مهدى قيام كند».⁽²⁾

(239) مستدرك حاكم: حسين بن على بن محمّد بن يحيى تميمى، حسن بن ابراهيم بن حيدر حميرى، قاسم بن خليفه، عبدالحميد بن عبدالرحمن حمانى، عمر بن عبيداللّه عدوى، معاوية بن قرة، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخر الزمان بر امّتم بلاى شديد و بى‌سابقه‌اى از جانب سلطانشان فرود آيد كه زمين با همۀ پهناورى برايشان تنگ شود، ظلم و ستم چنان همه جا را فرا گيرد و مؤمن جايى نمى‌يابد تا از ظلم بدان پناه برد، و7.

سرانجام خداوند مردى از عترتم مى‌فرستد... زمين هرچه روييدنى در خود دارد مى‌روياند، و هر چه ابر در آسمان است فراوان و مرتّب بر آنان مى‌بارد، او (مهدى) هفت، هشت يا نه سال ميانشان خواهد بود كه در آن مدّت از فرط خير و نعمت‌هايى كه خداوند به زمينيان عنايت مى‌فرمايد مردگان بر زندگان غبطه مى‌خورند».⁽¹⁾

(240) ملاحم ابن‌منادى: ابراهيم بن سليمان بن حيّان بن مسلم بن هلال الدباس كوفى، على بن أسباط مصرى، على بن حسين عبدى، سعد الاسكاف، اصبغ بن نُباته: امير مؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام در كوفه سخنرانى مى‌كرد. بعد از حمد و ستايش خداوند فرمود:

«يقين بدانيد كه مردى قوى از اهل بيت من خواهد آمد كه به امر خدا دستور مى‌دهد و به حكم خدا حكم مى‌كند، البته بعد از دورانى پر از تنگنا و هتّاكى و رسوايى كه بلايا سخت و اميدها قطع مى‌گردد و زشتى و قبح رشوه از بين مى‌رود. در آن موقع خداوند مردى را براى مسئله‌اى حتمى و مهم⁽²⁾از ساحل دجله برمى‌انگيزد [20] كه كينه او را به خونريزى وامى‌دارد، در پوشش و خفا بوده و قومى را كه به شدّت بر آنان غضبناك است و از آنها كينه دارد، در سال «بُخت نَصَّر» به هلاكت مى‌رساند، آنها را پست و ذليل مى‌كند و همراه با تازيانه‌هاى عذاب و شمشير ويرانى و هلاكت، از جامى تلخ به آنها مى‌نوشاند».⁽³⁾

روايات اهل سنّت:

(241) ارشاد القلوب: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... در آخر الزمان اميرانى فاسد و بى‌حيا با وزيرانى خائن بر شما حكومت خواهند كرد».⁽⁴⁾6.

(242) امالى طوسى: گروهى به نقل از ابو المفضّل، حسن بن محمّد بن شعبه انصارى، ابو السائب سلم بن جنادة، وكيع بن الجراح، سفيان بن سعيد ثورى، جابر بن يزيد جُعفى، عبد اللّه بن يحيى حضرمى: از على عليه السلام شنيدم كه فرمود: نشسته بوديم، پيامبر صلى الله عليه و آله سرشان را روى پاى من گذاشته و خواب بودند. [همان‌طور كه صحبت مى‌كرديم] سخن از دجّال به ميان آمد. پيامبر صلى الله عليه و آله كه چهره‌شان سرخ شده بود فرمودند:

«غير از دجّال كسانى هستند كه براى شما خطرناك‌ترند: پيشوايانِ گمراه كننده».⁽¹⁾

(243) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ به شخصى كه آمده بود و از قيامت سؤال مى‌كرد فرمودند:

«تو كه از قيامت مى‌پرسى! (قيامت) هنگام بدسرشتى زمامداران...

خواهد بود».⁽²⁾

(244) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون به نقل از پدرش، ابو على حسن بن محمّد نهاوندى، عبّاس بن مطر همدانى، اسماعيل بن على مقرى، محمّد بن سليمان، ابو جعفر عرجى، محمّد بن يزيد، سعيد بن عبايه، سلمان فارسى: امير مؤمنان عليه السلام در مدينه براى ما سخنرانى مى‌كرد كه در ضمن از نزديكى فتنه و قيام قائم سخن گفت و اينكه از فرزندانش است و عدالت را در زمين فراگير مى‌كند؛ همان‌طور كه ستم در آن فراگير شده.

سلمان ادامه داد: وقتى كسى نزد آن حضرت نبود خدمتش رسيدم و گفتم: اى امير مؤمنان، قائمِ فرزندان شما كى قيام مى‌كند؟ آن حضرت آهى عميق كشيد و فرمود:

«قائم در دورانى ظهور مى‌كند كه... بافندۀ قدبلند در مصر و نيل قيام كند».

سلمان گويد: گفتم: بافندۀ قدبلند كيست؟ فرمود:

«مردى ولگرد و راهزن است امّا نه از فرزندان پادشاهان، معادن طلا برايش نمايان مى‌شود (معادن طلا را مى‌يابد)، و عرب و عجم ياريَش6.

مى‌كنند، و همه چيز برايش فراهم مى‌شود تا به حسن برسد، در زمان او عجايب و شگفتى‌هايى خواهد بود، چون با عرب‌ها به شام رود... و با لشكرش به كوه قاعوس رسد، امّا امورى او را وادار به نقل مكان شتابزده از آنجا مى‌كند، و هيچ غذا و نوشيدنى برايش گوارا نشود تا اينكه به ايلون مصر و به سوى نظريه پردازى‌ها و آراى گوناگون بازگردد... و قصرهايى بنا كند، و كوه «ملعون» را آباد سازد، آنگاه برقى نمايان شود و برود، و افراد شرور بين عين‌الشمس و حلوان رفت و آمد كنند كه صداى اذان از آنها شنيده شود... و سفيانى لشكر خود را حركت و سپاهيان را آرايش نظامى دهد... و اين هنگام است كه ناگهان امر خدا او را مى‌گيرد... مهدى كه از فرزندان حسين است قيام مى‌كند، هيچ پسرى مثل او نيست، هيچ پسرى، او مانع هلاكت مى‌گردد و فتنه‌ها را از بين مى‌برد... و براى اهل دين به احكام دين حكم مى‌كند...».⁽¹⁾

(245) غيبة النعمانى: على بن احمد، عبيداللّه بن موسى علوى، عبداللّه بن حمّاد انصارى، ابراهيم بن عبيداللّه بن علاء به نقل از پدرش، ابو عبداللّه جعفر بن محمّد عليهما السلام:

اميرالمؤمنين عليه السلام مسائل و اتفاقات بعد از خودش تا قيام قائم را بيان مى‌فرمود. حسين عليه السلام گفت: اى امير مؤمنان، خداوند كى زمين را از وجود ظالمان پاك مى‌كند؟ فرمود:

«تا خونِ حرام⁽²⁾ريخته نشود، خداوند زمين را از وجود ظالمان پاك نمى‌كند... بعد قائمى كه همه آرزويش را دارند و آن امام ناشناخته قيام مى‌كند، اى حسين! او صاحب شرف و فضل و از فرزندان تو است».⁽³⁾

(246) نهج البلاغة: امام على عليه السلام در خطبه‌اى فرمودند:

«... مردم آن زمان (آخرالزمان) گرگ، و سلاطينشان درنده‌اند».⁽⁴⁾8.

(247) كفاية الاثر: على بن حسين بن مندة، محمّد بن حسن كوفى معروف به ابوالحكم، اسماعيل بن موسى بن ابراهيم، سليمان بن حبيب، شريك، حكيم بن جبير، ابراهيم نخعى، علقمة بن قيس: اميرالمؤمنين عليه السلام بر منبر كوفه خطبۀ لؤلؤه را بيان مى‌كرد كه در آخر آن فرمود:

«من به زودى از ميان شما مى‌روم و به عالم غيب رهسپار مى‌گردم، منتظر فتنۀ اموى و سلطنت كسروى و از ميان بردن چيزى كه خداوند آن را زنده نمود، و زنده كردن چيزى كه خداوند آن را از ميان برد باشيد. خانه‌هايتان را صومعۀ خود كنيد و دندان روى جگر بگذاريد⁽¹⁾، خدا را بسيار ياد نماييد كه اگر علم داشتيد مى‌فهميديد ياد او [از همه چيز و همه كس] برتر است.

آنگاه فرمود:

شهرى بين دجله و دجيل و فرات ساخته مى‌شود كه آن را «زوراء» مى‌گويند. وقتى آن را ديديد، مى‌بينيد كه با گچ و آجر ساخته و با طلا و نقره و لاجوَرد و مرمر و رُخام و درهايى از چوب عاج و آبنوس و چادرها و قبّه‌ها و پرده‌ها زينت داده شده، و انواع درختان ساج و عرعر و صنوبر تازه، در هر طرف آنها به چشم مى‌خورد و با كاخ‌ها استحكام يافته است.

پيشتر نيز پادشاهان بنى شيصبان كه بيست و چهار نفر بودند يكى پس از ديگرى در آنجا آمد و رفت كرده‌اند كه نام‌هايشان از اين قرار است: سفّاح، مِقلاص، جموح، خدوع، مظفر، مؤنث، نظار، كبش، مهتور، عثار، مصطلم، مستصعب، علام، رهبانى، خليع، سيار، مسرف، كديد، اكتب (اكدب)، مترف، اكلب، وسيم، ظلام و عينوق. قبۀ خاكى در بيابان سرخ ساخته مى‌شود، و بعد از آن قائم بر حق در ميان اقاليم نقاب از چهره برمى‌دارد،و)

بسان ماه تابان در ميان ستارگان فروزان».⁽¹⁾

(248) جامع الأخبار: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند مردم آخرالزمان را به چهار ويژگى مبتلا مى‌كند: ستم سلطان، قحطى زمان (كمبود وقت)، ظلم واليان و قاضى‌ها...».⁽²⁾

فصل دوم: اختلاف‌هاى شديد بين مسلمانان

روايات اهل سنّت:

(249) مسند احمد: عبدالرزاق، جعفر، مُعلّى بن زياد، علاء بن بشير، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد، در حالى در امّت من برانگيخته [20] مى‌شود كه اختلافات بين مردم [زياد] است».⁽³⁾

(250) مسند احمد: عبدالرزاق، معمر، أيّوب، ابو قلابه، ابو اشعث صنعانى، ابو اسماء رحبى، شدّاد بن اوس: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«... از خدا خواستم كه امّتم را يكباره در يك سال هلاك نكند، و دشمنى كه همۀ آنها را يكباره هلاك گرداند بر آنها مسلّط ننمايد، و آنها را با اختلاف و تفرقه پراكنده نكند، و عذاب گروهى را به گروه ديگر نچشاند.

خداوند هم فرمود: محمّد! در قضاى تغييرْ ناپذيرم مقرّر كردم كه همۀ امّت تو را يكباره در يك سال از بين نبرم و از غير خودشان دشمنى بر آنان مسلّط نكنم كه همگى هلاك شوند، تا اينكه عدّه‌اى از آنها عدّۀ ديگر را

نابود كنند و بكُشند، و يا اسير نمايند».⁽¹⁾

(251) فتن سليلى: الحسن به نقل از شخصى: على بن ابى‌طالب عليه السلام به ابن عبّاس فرمود:

«مردم دو گروه مى‌شوند: گروهى با او و گروهى ضدّ اويند، بعد از چند سال كه مى‌ماند و بر آنها حكومت مى‌كند، شخصى گستاخ و بى‌رحم جانشين او مى‌شود كه در آسمان به «قَتّال»⁽²⁾و در زمين به «جبّار» معروف است، خون مردم را مى‌ريزد و آن را [براى نوشيدن] با آب مخلوط مى‌كند امّا نمى‌تواند بنوشد. اعراب به آنها حمله مى‌كنند و او در اين حمله كشته مى‌شود، و ستم و فحشا در جامعه شايع مى‌گردد».⁽³⁾

(252) فتن ابن حمّاد: وليد، صفوان بن عمرو، عبدالرحمن بن جبير بن نفير، كثير بن مرّة حضرمى:

«نشانه مصيبت و سختى روزگار آن است كه در ماه رمضان علامتى در آسمان پديدار گردد، بعد از آن اختلاف بين مردم زياد مى‌شود، اگر در آن زمان بودى، تا مى‌توانى غذاى بسيار ذخيره كن».⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(253) دلائل الامامة: ابو على نهاوندى، ابو على هشام بن على سيرافى، عبداللّه بن رجاء، همام، مُعلّى بن زياد، مُعلّى، شخصى از طايفه مزينه، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از مهدى ياد كرد و فرمود:

«مهدى وقتى قيام مى‌كند كه اختلاف‌هاى شديد بين مردم... زياد شود».⁽⁵⁾

(254) غيبة الطوسى: محمّد بن اسحاق مقرى، مقانعى، بكار بن احمد، حسن بن حسين، تليد، ابو الجحاف [3]، خالد بن عبدالملك، مطر ورّاق، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد:2.

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«به مهدى دلخوش باشيد - اين جمله را سه بار تكرار فرمود - در شرايطى قيام مى‌كند كه مردم با هم اختلاف دارند و زمين‌لرزۀ شديدى مى‌آيد، او عدالت را در سراسر زمين - كه در آن موقع آكنده از ظلم و ستم است - برقرار مى‌سازد...».⁽¹⁾

(255) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن يوسف بن يعقوب ابو الحسن جُعفى، اسماعيل بن مهران، حسن بن على بن ابى حمزه به نقل از پدرش و وهيب، ابو بصير:

حضرت ابوجعفر امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«قائم در يك سالِ فرد قيام مى‌كند: نُه، يك، سه، پنج.⁽²⁾- و فرمود: - بعد از اختلاف در بنى‌اميّه و فروپاشى حكومتشان بنى‌عبّاس به قدرت مى‌رسند، آنها همواره در بهارِ حكومت و طراوتِ عيش و نوش خود هستند تا اينكه ميانشان اختلاف مى‌افتد و با اين اختلافات حكومتشان ساقط مى‌گردد، و مردم در مشرق و مغرب با هم اختلاف پيدا مى‌كنند. بله، اين اختلاف در اهل قبله نيز هست، وحشت و رعب همواره به مردم فشار مى‌آورد، تا اينكه ندايى از آسمان مى‌آيد، چون اين ندا آمد، آماده و بسيج شويد، به خدا قسم گويى او را بين ركن و مقام در حال بيعت گرفتن از مردم براى امر جديد و كتاب جديد و حكومت آسمانىِ جديد مى‌بينم، تا زنده است هيچ گاه لشكرش شكست نمى‌خورد».⁽³⁾

(256) كشف نورى: ابو محمّد فضل بن شاذان نيشابورى (كه در زمان حيات امام عسكرى عليه السلام وفات كرد، در كتاب خود آورده:) حسن بن رباب، ابو عبداللّه عليه السلام: اميرالمؤمنين عليه السلام ضمن حديثى طولانى فرمودند:6.

«بين امراى عرب و عجم اختلاف مى‌افتد و همچنان در اختلاف به سر مى‌برند تا حكومت به دست يكى از فرزندان ابوسفيان مى‌افتد... بعد، اميرِ اميران و قاتلِ كفّار و پادشاهى كه همه در آرزويش هستند و عقل‌ها در غيبت او حيران گرديده ظاهر مى‌شود. او نهمين نسل از فرزندان حسين است، بين ركن و مقام و بر ثقلين ظاهر مى‌گردد، و يك نفر از افراد فرومايه را هم در روى زمين باقى نمى‌گذارد».⁽¹⁾

(257) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، قاسم بن محمّد بن حسن بن حازم، عبيس بن هشام، عبداللّه بن جبلة، مسكين الرحّال، على بن ابى مُغيره، عميرة بنت نفيل، حسين بن على عليهما السلام:

«از نشانه‌هاى ظهور حكومتى كه منتظرش هستيد اين است كه بعضى از شما از ديگران بيزارى مى‌جويند، و برخى آب دهان به صورت يكديگر مى‌ريزند، و عدّه‌اى عليه عدّۀ ديگر شهادت به كفر مى‌دهند و همديگر را لعنت مى‌كنند.

گفتم: چه دوره و زمانۀ بى‌خيرى! فرمود:

اصل خير در آن زمان است، قائم ما قيام كرده و همۀ اينها را برطرف مى‌نمايد».⁽²⁾2.

فصل سوم: هجوم وحشيانۀ كفّار بر مسلمانان

روايات اهل سنّت:

(258) مسند طيالسى: ابو الأشهب، عمرو بن عبيد تميمى عبسى، ثوبان غلام پيامبر صلى الله عليه و آله از آن حضرت روايت كرد:

«نزديك است كه همۀ امّتها دور شما جمع شوند آن‌گونه كه خورندگان غذا گِرد غذا جمع مى‌شوند.

ما گفتيم: اى رسول خدا، به خاطر اينكه جمعيتمان كم است؟! فرمود:

نه، جمعيت شما در آن موقع زياد است، ولى مثل غثاء خواهيد بود، خداوند ترس را از دل‌هاى دشمنانتان مى‌بَرد و در دل و بدن‌هاى شما سستى قرار مى‌دهد.

گفتيم: اى رسول خدا، سستىِ ما چيست؟ فرمود:

دوستى دنيا و بيزارى از مرگ».⁽¹⁾

(259) امالى شجرى: قاضى ابو القاسم على بن محسن بن على ابو الفهم تنوخى، ابو الحسين على بن حسن بن جعفر بن عطّار البزّار، ابو جعفر محمّد ابن حسينى خثعمى، عباد بن يعقوب، عمر بن شبيب مسلى، محمّد بن سَلَمه، كهيل به نقل از پدرش، ابو ادريس، مسبّب بن خيثمة: على عليه السلام فرمود:

«... به خدا سوگند اينها با اتّحادى كه در باطل خود دارند، بر شما به خاطر تفرقه و سرسبكى‌تان نسبت به [اعتقادِ] حقّ خود، غلبه خواهند يافت، تا جايى كه شما را به بردگى كشند، بسانِ شخصِ برده‌دارى كه وقتى برده‌اش نزد اوست از او بار مى‌كشد و وقتى در دسترس نيست او را فحش مى‌دهد، به حدّى كه عدّه‌اى براى دين و برخى براى دنيا به گريه مى‌افتند. به خدا سوگند اگر آنها شما را چنان متفرّق سازند كه هر كدام زير سنگى

باشيد، [در صورتى كه مرا رها نكنيد] همۀ شما را براى [فراهم آوردن] بدترين روزِ آنها جمع مى‌كنم. قسم به خدايى كه دانه و روح را آفريد⁽¹⁾، اگر يك روز به آخر دنيا مانده باشد، خداوند آنقدر آن را طولانى كند تامردى از فرزندان من بر سراسر زمين حاكم شود، او همان‌طور كه ظلم و ستم در زمين فراگير شده [پس از برچيدن آن] عدالت را در همه جا مى‌گستراند».⁽²⁾

روايات شيعه:

(260) ملاحم ابن طاووس: ابو منصور ابن عمر، احمد بن محمّد، اسماعيل بن ميمون، نباتة، حذيفة بن يمان، جابر انصارى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«اسلام در آغاز پيدايشِ خود غريب بود و باز هم مثل اوّلش غريب مى‌شود.

از آن حضرت توضيح خواستند، فرمود:

خداوند پنج رود سيحون، جيحون، دجله، فرات و نيلِ مصر را مخصوص ما اهل بيت قرار داده، چون كفّار هر پنج رود را تصرّف كردند حكومت اسلام شرق و غرب [عالم] را فرامى‌گيرد. در آن وقت است كه خداوند اهل بيتم را بر گمراهان چيره سازد و تا قيامت هيچ پرچمى به نام آنها برافراشته نمى‌شود (نامى از آنها به طور رسمى برده نخواهد شد)».⁽³⁾

(261) مناقب ابن شهرآشوب: على عليه السلام فرمود:

«... هند بر سند غالب شود، قُفص بر سعير، قبط بر اطراف مصر، اندُلُس بر نواحى افريقيه، حبشه بر يمن، تُرك‌ها بر خراسان، و روميان بر اهل شام غالب آيند، اهل ارمينيه پيروز گردند، و شخصى در عراق فرياد برآرد: پرده‌ها دريده شد، به پاكدامنان تجاوز كردند و پرچم دجّال ملعون نمايان گرديد».⁽⁴⁾2.

فصل چهارم: شيوع قتل، مرگ، گرسنگى و ترس

روايات اهل سنّت:

(262) عقد الدرر: على بن محمّد اودى به نقل از پدرش و او نيز از پدرش روايت كرد:

على عليه السلام فرمود:

«قبل از [قيام] مهدى مرگى سرخ و مرگى سفيد شايع مى‌شود، و ملخهايى به رنگ خون، يك مرتبه با آن مرگ‌ها، و مرتبۀ ديگر جداگانه هجوم مى‌آورند، مرگ سرخ همان جنگ، و مرگ سفيد طاعون است».⁽¹⁾

(263) مصنّف ابن ابى‌شيبه: وكيع و يزيد بن هارون، عمران بن حدير، رفيع ابو كثير:

از اباالحسن على عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«زمين چنان از ظلم و ستم پر شود كه وحشت و درگيرى به هر خانه‌اى راه مى‌يابد، اندكى پول و يكى دو پيمانه غذا مى‌جويند امّا گيرشان نمى‌آيد، پس قتل و كشتار خواهد بود، تا وقتى كه عذاب خداوند آنها را در كاخشان فراگيرد. آنگاه زمين پر از عدالت و مساوات مى‌شود».⁽²⁾

(264) فتن ابن حمّاد: يحيى بن يمان، كيسان الرواسى القصّار: مولايم براى من روايت كرد: از على عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«قبل از قيام مهدى يك سوم مردم كشته مى‌شوند، يك سوم مى‌ميرند و تنها يك سوم باقى مى‌مانند».⁽³⁾

(265) مسند طيالسى: ورقاء، عاصم، ابو وائل، عبداللّه، ابو داود:

«مقدمۀ برپا شدن قيامت آشوب و آشفتگى است، در آن دوران علم برچيده شده و جهل باز مى‌گردد».

اشعرى كه كنار ابن مسعود ايستاده بود گفت: منظور از آشوب، كشتار و خونريزى است.⁽¹⁾

(266) ملاحم ابن‌منادى: اعمش، خثيمة بن عبدالرحمن: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«وقتى قيامت نزديك شود مردى از فرزندانم قيام كند، در آن زمان دل‌هاى مؤمنين مى‌ميرد همان‌طور كه بدن‌ها مى‌ميرد، و آن از شدّت سختى و رنج و گرسنگى و كشتار است».⁽²⁾

(267) مستدرك حاكم: حسين بن على بن محمّد بن يحيى تميمى، حسن بن ابراهيم بن حيدر حميرى، قاسم بن خليفه، ابو يحيى عبدالحميد بن عبدالرحمن حمانى، عمر بن عبيداللّه عدوى، معاوية بن ابى قرّة، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«در آخرالزمان بر امّتم بلاى شديد و بى‌سابقه‌اى از جانب سلطانشان فرود آيد كه زمين با همۀ پهناورى برايشان تنگ شود، ظلم و ستم همه جا را فرا گيرد و مؤمن جايى نمى‌يابد تا از ظلم بدان پناه برد، و سرانجام خداوند مردى از عترتم مى‌فرستد تا زمين را همان‌طور كه از ظلم و ستم پر شده از مساوات و عدالت پُر كند، و اهل آسمان و زمين از او راضى مى‌شوند».⁽³⁾

(268) غيبة النعمانى: على بن حسين، محمّد بن يحيى، محمّد بن حسّان رازى، محمّد بن على كوفى، ابراهيم بن ابى البلاد، على بن محمّد بن الأعلم ازدى عن به نقل از پدرش و او نيز از پدرش: اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

«پيش از قائم مرگِ سرخ و مرگِ سفيد و ملخى فصلى و ملخى غير فصلى4.

خواهد بود كه همچون خون سرخ رنگ است. مرگ سرخ به وسيلۀ شمشير و مرگ سفيد طاعون است».⁽¹⁾

(269) صراط مستقيم:

«وقتى خداوند اراده فرمايد كه آل‌محمّد را ظاهر كند (غلبه دهد)، از ماه صفر جنگ شروع مى‌شود [و] تا ماه صفر [سال بعد ادامه دارد]، كه [نشانه] آستانۀ قيام مهدى است».⁽²⁾2.

باب دهم: اوضاع اقتصادى جهان اسلام هنگام ظهور

روايات اهل سنّت:

(270) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اى عوف، وقتى اين امّت هفتاد و سه فرقه شوند كه فقط يكى از آنها اهل بهشت است و بقيه در جهنم، تو چه حالى دارى؟

گفتم: اى رسول‌خدا، اين [تفرقه] در چه زمانى خواهد بود؟ فرمود:

وقتى نگاهبانان و پاسبان‌ها زياد شوند... و غنائم [مثل اموالِ شخصى بين افراد خاصّى] دست به دست شود، و زكات را گرو گيرند، و امانت را به غنيمت برند... تا اينكه مردى از اهل‌بيتم به نام مهدى قيام كند. اگر او را ديدى پيرويَش كن تا از هدايت‌يافتگان باشى».⁽¹⁾

(271) مسند طيالسى: قيس، جابر جُعفى، ابو عازب، نعمان بن بشير: همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه فرمود:

«پيش از وقوع قيامت فتنه‌هايى مى‌آيد... كه [در اثر آن] اقوامى سهم خود از خير و صلاح را به بهرۀ كمى از دنيا مى‌فروشند».⁽²⁾

(272) فتن ابن حمّاد: ابن مبارك، مبارك بن فضاله، الحسن، نعمان بن بشير:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«قسم به خداوند يكتا! مسلمانان آخرالزمان را ديدم كه در ظواهر دنيا گرفتار و از عقل و تفكّر بى‌بهره‌اند، به جسم خود پرداخته و به جانشان توجّه ندارند، چون شب‌پره‌هاى دور آتش و مگس‌هاىِ طمَع، روزشان را با دو دِرهم شروع و با دو دِرهم به پايان مى‌برند، و دينشان را به بهاى ماده‌بُزى مى‌فروشند».⁽¹⁾

(273) فتن سليلى: عمر بن عبدالوهاب، أبوبكر محمّد بن عبدالمؤمن، احمد بن محمّد بن غالب، الخليل بن سالم بزّاز، علاء بن رشيد، عبدالواحد بن زيد، الحسن به نقل از شخصى: على بن ابى‌طالب عليه السلام به ابن عبّاس فرمود:

«ابن عبّاس! تو احاديث مختلفى شنيده‌اى... اولين فتنه از دويست فتنه⁽²⁾:

حكم فرمايىِ بچه‌ها، تجارت‌هاى زياد با استفادۀ كم، پس از آن... منتظر ظهور بهترينِ آل محمّد صلى الله عليه و آله باش كه در كعبه خواهد بود، در آن موقع افراد زنده آرزو مى‌كنند كه مرده‌هايشان زنده شوند، و او زمين را پر از عدل و داد مى‌كند همان طور كه پر از ظلم و جور شده باشد...».⁽³⁾

روايات شيعه:

(274) ارشاد القلوب: رسول‌خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ به شخصى كه آمده بود و از قيامت سؤال مى‌كرد فرمودند:

«تو كه از قيامت مى‌پرسى!... (قيامت) زمانى خواهد بود كه امانت را به غنيمت و صدقه را گرو مى‌گيرند...».⁽⁴⁾

(275) جامع الأخبار: پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود:

«زمانى خواهد آمد كه شكمِ مردم خدايشان، زنان قبله‌شان، پول دينشان6.

و كالاهايشان شرافتشان باشد... آنگاه كه چنين شوند، خدا آنها را به چهار چيز مبتلا مى‌كند: ستمِ پادشاه، قحطىِ دوران، ظلم واليان و قاضيان.

اصحاب با تعجّب گفتند: اى رسول‌خدا، آنها بت‌پرست هستند؟ فرمود:

بله، هر درهمى براى آنها يك بُت است».⁽¹⁾

(276) تفسير قمى: پدرم به نقل از سليمان بن مسلم خشّاب، عبداللّه بن جريح المكّى، عطاء بن ابى رباح، عبداللّه بن عباس: رسول خدا صلى الله عليه و آله ضمن حديثى در مورد نشانه‌هاى قيامت فرمود:

«از نشانه‌هاى قيامت... تكريم ثروتمندان، و فروش دين به دنياست... زن همراه با شوهرش به تجارت مى‌پردازد، باران (به جاى اينكه سبب خنكى و كاهش دما شود) موجب حرارت و گرما گردد، نيكان كمياب، و تنگدست تحقير، و بازارها به هم نزديك مى‌گردند، اگر اين يكى گفت: چيزى نفروختم، و ديگرى گفت: سود نبردم، خواهى ديد كه همه خداوند را مذمّت مى‌كنند... در اين هنگام است كه ربا آشكار و با رشوه معامله نمايند، دين فرو گذارده شده و دنيا مورد توجه قرار گيرد».⁽²⁾6.

باب يازدهم: پديده‌هاى طبيعى پيش از ظهور و قيامت

اشاره

اين باب شامل هفت فصل است:

فصل اوّل: طلوع خورشيد از مغرب، دجّال، خَسف و آتش

روايات اهل سنّت:

(277) مسند طيالسى: يونس، ابو داود، مسعودى، فرات قزّاز، ابو طفيل، حذيفة بن أسيد غفارى كه از اهل صفّه بود روايت مى‌كند: ما دربارۀ قيامت گفت و گو مى‌كرديم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله نزد ما آمد و فرمود:

«قيامت برپا نگردد تا ده نشانه پيدا شود: دجّال، دود، پيدايش جنبنده [اى مخصوص]، طلوع آفتاب از مغرب، سه حادثۀ خَسف [40]: يكى در مشرق، ديگرى در مغرب و ديگرى در جزيرة العرب، فرودآمدن عيسى بن مريم عليهما السلام، فتح يأجوج و مأجوج، و آتشى كه از دل عَدَن سركشد و مردم را به صحراى قيامت براند».⁽¹⁾

(278) مسند طيالسى: يونس، ابو داود، عمران، قتادة، عبداللّه بن رباح، ابو هُريره:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«پيش از آنكه شش چيز رخ دهد فرصت را براى اعمال صالح غنيمت شماريد: طلوع خورشيد از مغرب، دجّال، دود، پيدايش جنبنده‌اى (مخصوص) در زمين، مرگ هر كدامتان، برپاشدن قيامت».⁽¹⁾

(279) سنن دانى: عبداللّه بن موهب مكتب، عتاب بن هارون، عبيداللّه بن فضل، محمّد بن فضل همدانى، ابو نعيم محمّد بن يحيى طوسى، ابراهيم بن موسى فراء رازى، زيد بن الحباب، عيسى بن الاشعث، جويبر، نزّال بن سبره: على بن ابى‌طالب عليه السلام بر منبر بود و خطبه مى‌گفت.

پس از حمد و ثناى خداوند سخن از دجّال به ميان آورد و فرمود:

«... بعد از طلوع خورشيد از مغرب، ديگر نه توبه‌اى قبول شود و نه عملى بالا رود، و ايمان كسى كه پيشتر ايمان نياورده يا در حال ايمان خيرى كسب نكرده بود به حال صاحبش سودى ندارد.⁽²⁾

آنگاه حضرت فرمود: از آنچه بعد از آن روى مى‌دهد نپرسيد؛ زيرا حبيبم رسول خدا صلى الله عليه و آله از من عهد گرفته كه جز به عترت خود اطّلاع ندهم.

نزّال بن سبره گويد: به صعصعة بن صوحان گفتم: مقصود اميرالمؤمنين از اين حرف چه بود؟

صعصعه گفت: اى پسر سبره! آن كسى كه عيسى بن مريم عليهما السلام پشت سر او نماز مى‌گزارد، دوازدهمى از عترت و نهمين نسل از پشت حسين بن على عليهما السلام است، و اوست خورشيدى كه از مغرب خود (يعنى محلّى كه غايب شده) طلوع مى‌كند و در بين ركن و مقام ظاهر مى‌شود و زمين را پاك مى‌كند و ترازوى عدل را برقرار مى‌نمايد، طورى كه هيچ كس به ديگرى ظلم نمى‌كند. اميرمؤمنان عليه السلام هم فرمود كه حبيبش پيغمبر خدا صلى الله عليه و آله از وى پيمان گرفته كه در مورد آنچه پس از آن روى خواهد داد جز به عترت وى يعنى ائمّه طاهرين - صلوات اللّه عليهم اجمعين - به كسى اطلاع ندهد».⁽³⁾3.

(280) مسند طيالسى: يونس، ابو داود، سالم بن سليم، يحيى بن سعيد تميمى، ابو زرعه بن عمرو بن جرير: نزد عبداللّه بن عَمرو بوديم كه دو نفر آمدند و گفتند: از مجلس مروان به اينجا آمده‌ايم، و شنيديم كه مروان مى‌گفت: اوّلين نشانه‌اى كه پيدا مى‌شود دجّال است.

عبداللّه بن عمرو گفت: مروان دروغ مى‌گويد، از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«اولين نشانه، طلوع خورشيد از مغرب، يا خروج جنبنده [مخصوص] بر مردم به هنگام ظهر است، هر كدام از اين دو نشانه نمايان شد، ديگرى با فاصلۀ اندكى پس از آن خواهد بود».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(281) خصال صدوق: حسن بن عبداللّه بن سعيد عسكرى، عبداللّه بن محمّد بن حكيم قاضى، حسين بن عبداللّه بن شاكر، اسحاق بن حمزه بخارى و عمويم، عيسى بن موسى غُنجار، ابو حمزه، رقبة - و هو ابن مصقلة شيبانى -، الحكم بن عتيبة به نقل از شخصى، حذيفة بن اسيد: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«ده نشانه مقدّمۀ قيامت است: پنج نشانه در مشرق و پنج نشانه در مغرب».

آنگاه جنبنده، دجّال، طلوع خورشيد از مغرب، عيسى بن مريم عليهما السلام، يأجوج و مأجوج و غلبۀ عيسى عليه السلام بر آنها و غرق كردنشان در دريا، را شمرد و بقيه نشانه‌ها را ذكر نفرمود.⁽²⁾

(282) غيبة الطوسى: احمد بن ادريس، على بن محمّد بن قتيبة، فضل بن شاذان، ابن فضّال، حمّاد، حسين بن المختار، ابو نصر، عامر بن واثلة، اميرالمؤمنين عليه السلام: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«ده علامت است كه پيش از قيامت بايد پديد آيد: سفيانى، دجّال، دود، جنبنده‌اى [مخصوص] در زمين⁽³⁾، قيام قائم، طلوع آفتاب از مغرب، فرود».

آمدن عيسى عليه السلام [از آسمان]، فرورفتن زمين در شرق، فرو رفتن زمين در جزيرة العرب، و آتشى كه از وسط عَدَن [75] بيرون مى‌آيد و مردم را به محشر مى‌راند».⁽¹⁾

(283) تبيان: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«پيش از آنكه شش چيز رخ دهد فرصت را براى اعمال صالح غنيمت شمريد: طلوع خورشيد از مغرب، دجّال، دود، پيدايش جنبنده‌اى [مخصوص] در زمين، مرگ هر كدامتان، برپاشدن قيامت».⁽²⁾

(284) كمال الدين: محمّد بن ابراهيم بن اسحاق، عبدالعزيز بن يحيى جلودى، حسين بن معاذ، قيس بن حفص، يونس بن أرقم، ابو سيّار شيبانى، ضحّاك بن مزاحم، نزّال بن سبره: على بن ابى‌طالب عليه السلام بر منبر بود و خطبه مى‌گفت. بعد از حمد و ثناى خداوند و درود بر پيامبر صلى الله عليه و آله سه بار فرمود:

اى مردم، پيش از آنكه مرا از دست بدهيد از من سؤال كنيد!

صعصعة بن صوحان برخاست و عرض كرد: اى امير مؤمنان، دجّال كى خروج كند؟ اميرمؤمنان عليه السلام پس از سخنانى در مورد دجّال فرمود:

اينها پس از طلوع آفتاب از مغربِ خود است، در اين وقت توبه برداشته شود، نه توبه‌اى پذيرفته است و نه عمل فايده دارد، و ايمان كسى كه پيشتر ايمان نياورده يا در حالِ ايمان خيرى كسب نكرده بود به حال صاحبش سودى ندارد.

آنگاه فرمود: از آنچه بعد از آن روى مى‌دهد نپرسيد؛ زيرا حبيبم رسول خدا صلى الله عليه و آله از من عهد گرفته كه جز به عترت خود اطلاع ندهم.2.

نزّال بن سبره گويد: به صعصعة بن صوحان گفتم: مقصود اميرمؤمنان از اين سخن چه بود؟

صعصعه گفت: اى پسر سبره، آن كه عيسى بن مريم عليهما السلام پشت سرش نماز مى‌خواند دوازدهمين نفر از عترت و نهمين فرزند حسين عليه السلام و اوست آفتابى كه از مغربِ خود برمى‌آيد و نزد ركن و مقام ظاهر مى‌شود و زمين را پاك مى‌كند و ترازوى عدل را برقرار مى‌نمايد طورى كه هيچ كس به ديگرى ظلم نمى‌كند. امير مؤمنان به ما گفت كه حبيبش پيغمبر خدا صلى الله عليه و آله از وى پيمان گرفته كه از اتّفاقات بعد از آن به كسى جز عترتش - ائمّۀ اطهار عليهم السلام - خبر ندهد.⁽¹⁾

(285) تفسير قمى: پدرم به نقل از قاسم بن محمّد، سليمان بن داود منقرى، حفص بن غياث، ابو عبداللّه عليه السلام: شخصى از پدرم در مورد جنگ‌هاى امير مؤمنان عليه السلام سؤال كرد. امام باقر عليه السلام فرمود:

«خداوند عزّوجل محمّد صلى الله عليه و آله را با پنج شمشير برانگيخت [20]: سه شمشير از آن شمشيرها برهنه و از غلاف كشيده است تا جنگ پايان پذيرد، و هرگز جنگ پايان نيابد تا آفتاب از محلّ غروبِ خود طلوع كند، و چون آفتاب از مغربش سر برآرد آن روز همۀ مردم در امنيت قرار گيرند، آن روز است كه ايمان كسى كه از پيش ايمان نياورده باشد و يا از ايمانش بهره‌بردارى نكرده است سودى به حالش ندهد، و يك شمشير از آن شمشيرها پيچيده، و يكى ديگر در نيام است كه به روى ديگران كشيده مى‌شود، ولى امرش به دست ماست...».⁽²⁾3.

(286) تفسير عيّاشى: زرارة، حمران و محمّد بن مسلم: امام باقر و امام صادق عليهما السلام در توضيح آيۀ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها ⁽¹⁾فرمودند:

«بعضى از آيات طلوع خورشيد از مغرب و خروج جنبنده و دجّال است. كسى كه در كفر خود اصرار ورزيده و بر مبناى ايمان عمل نكرده، پس از آمدن آيات، ايمان آوردن برايش سودى ندارد».⁽²⁾

فصل دوم: نشانه‌اى با خورشيد

روايات اهل سنّت:

(287) مصنَّف عبدالرزّاق: معمّر، ابن طاووس، على بن عبداللّه بن عبّاس:

«از علائم حتمى قيام مهدى اين است كه همراه با طلوع خورشيد علامتى پيدا مى‌شود».⁽³⁾

روايات شيعه:

(288) غيبة الطوسى: قرقارة، عبّاس بن يزيد بحرانى، عبدالرزاق بن همام، معمّر، ابن طاووس، على بن عبداللّه بن عبّاس:

«از علائم حتمى قيام مهدى اين است كه همراه با طلوع خورشيد علامتى پيدا مى‌شود».⁽⁴⁾

فصل سوم: طلوع ستارۀ دنباله‌دار

روايات اهل سنّت:

(289) فتن ابن حمّاد: وليد، كعب:

«قبل از قيام مهدى ستاره‌اى دنباله‌دار از مشرق طلوع مى‌كند».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(290) كفاية الاثر: على بن حسن بن مندة، محمّد بن حسين كوفى معروف به ابوالحكم، اسماعيل بن موسى بن ابراهيم، سليمان بن حبيب، شريك، حكيم بن جبير، ابراهيم، علقمة بن قيس: امام على عليه السلام ضمن حديثى دربارۀ مهدى عليه السلام و قيام او فرمود:

«قيام او ده نشانه دارد: اوّل طلوع ستاره‌اى دنباله‌دار نزديك ستارۀ حادى است...».⁽²⁾

(291) مشارق بَرسى: اصبغ بن نُباته: امير مؤمنان عليه السلام در خطبه‌اى فرمودند:

«و طلوع ستارۀ دنباله دار و اقتران ستاره‌ها... وقتى همۀ اين علامت‌ها پيدا شد قائمِ بر حقّ ما قيام مى‌كند».⁽³⁾

فصل چهارم: ندايى از آسمان

روايات اهل سنّت:

(292) فتن ابن حمّاد: وليد و رشدين، ابن لهيعة، ابو قبيل، ابو رومان: على عليهم السلام فرمود:

«وقتى از آسمان ندايى آمد كه حق با آل محمّد عليهم السلام است، مهدى ظاهر مى‌گردد».⁽¹⁾

(293) فتن ابن حمّاد: عبداللّه بن مروان، سعيد بن يزيد تنوخى، زهرى:

«روزى كه سفيانى و مهدى براى جنگ رو در رو شوند، صدايى از آسمان شنيده مى‌شود».⁽²⁾

(294) فتن ابن حمّاد: وليد و رشدين، ابن لهيعة، ابو قبيل، ابو رومان: على عليهم السلام فرمود:

«ابتداى روز، ندايى از آسمان مى‌آيد كه حق با آل محمّد عليهم السلام است».⁽³⁾

(295) فتن ابن حمّاد: وليد بن مسلم، عنبسه قُرشى، سلمة بن ابى سَلَمه، شهر بن حوشب:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«در محرّم آن سالى كه سر و صداى جنگ بالا گيرد، منادى از آسمان ندا مى‌كند: آگاه باشيد كه برگزيدۀ خلق خدا فلانى است، به حرف او گوش كنيد و او را اطاعت نماييد».⁽⁴⁾

(296) مصنَّف عبدالرزّاق: عبدالرزاق، معمّر به نقل از شخصى، ابن مسيّب:

«فتنه‌اى در شام خواهد افتاد كه اوّل آن همچون بازى كودكانه است، از طرفى آرام شود و از جانب ديگر اوج گيرد، به همين نحو خواهد بود تا

اينكه منادى از آسمان ندا مى‌كند: آگاه باشيد كه امير شما فلانى است».⁽¹⁾

(297) مصنّف ابن ابى‌شيبه: حسن بن موسى، حمّاد بن سَلَمه، ابو محمّد، عاصم بن عمرو بجلى: أبواُمامه گفت:

«ندايى از آسمان نام مردى را مى‌برد، كه ذليل آن را انكار نمى‌كند و عزيز نمى‌تواند از پذيرش آن سر باز زند».⁽²⁾

(298) مستدرك حاكم: ابو عبّاس محمّد بن يعقوب، حسن بن على بن عفان عامرى، يحيى بن آدم، ابو بكر بن عياش، محمّد بن عبداللّه غلام مغيرة بن شعبه، كعب بن علقمه، ابن حجيره، عقبة بن عامر: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«پيش از قيامت ابرى سياه از جانب مغرب مثل سپر بالاى سر شما مى‌آيد، و همواره در آسمان پيش مى‌رود و همۀ آسمان را مى‌پوشاند. آنگاه منادى ندا مى‌دهد: اى مردم!

هر كس رو به ديگرى كرده و مى‌گويد: شنيديد؟ بعضى مى‌گويند: بله. و بعضى ترديد دارند. دومرتبه ندا مى‌آيد: اى مردم!

باز مردم [به يكديگر] مى‌گويند: شنيديد؟! [اين مرتبه همه] مى‌گويند:

بله. آنگاه ندا مى‌آيد: اى مردم، امر خدا آمد، به آن شتاب نكنيد.⁽³⁾

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

قسم به آنكه جانم در دستش است، [در آن موقع] چه بسا دو نفر لباسى (يا پارچه‌اى) را براى معامله پهن كرده‌اند، امّا هيچ‌گاه آن را جمع يا معامله نمى‌كنند، و چه بسا شخصى منافذ لا به لاى سنگ‌هاى حوض خود را با گِل مسدود مى‌كند [تا آب در آن جمع شود] امّا هرگز [مزرعه‌اش را] با آن1)

آبيارى نمى‌كند، و ديگرى شتر خود را مى‌دوشد امّا هرگز از شير آن نمى‌نوشد و مردم همه مشغولند [و هيچ كس به ديگرى توجّه ندارد]».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(299) كفاية الاثر: ابو عبداللّه احمد بن محمّد بن عبيداللّه، ابو طالب عبيد بن احمد بن يعقوب بن نصر انبارى، احمد بن محمّد بن مسروق، عبداللّه بن شبيب، محمّد بن زياد هاشمى، سفيان بن عتبة، عمران بن داود، محمّد بن الحنفية: امير مؤمنان عليه السلام فرمود: از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه ضمن حديثى طولانى در فضل اهل‌بيت عليهم السلام فرمود:

«ندايى به گوش مى‌رسد كه همه از دور و نزديك يكسان و به وضوح مى‌شنوند، آن ندا براى مؤمنان رحمت و براى كافران عذاب خواهد بود.

گفتم: آن ندا چيست؟ فرمود: سه صدا است كه در ماه رجب بلند مى‌شود:

نخست «لعنت خداوند بر ستمگران»⁽²⁾، دوم «گرفتارى هولناك فرا رسيد»⁽³⁾و سوم: يكى از اصحاب بدر كه همراه خورشيد پديدار مى‌گردد⁽⁴⁾و ندا مى‌دهد: «خداوند فلان بن فلان را برانگيخت [20]» و اجداد او را تا على عليه السلام نام مى‌برد. با اين ندا ستمكاران هلاك مى‌شوند».⁽⁵⁾

(300) مختصر البصائر: كتابى از خطبه‌هاى مولا اميرالمؤمنين عليه السلام ديدم كه خطّ سيّد بن طاووس بر آن بود... از ابو روح فرج بن فروة، مسعدة بن صدقة: حضرت جعفر بن محمّد عليه السلام فرمود:

«... در ماه رمضان هنگام طلوع خورشيد از سمت مشرق ندايى مى‌آيد كه اى اهل هدايت جمع شويد».⁽⁶⁾6.

(301) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن يوسف بن يعقوب ابو الحسن جُعفى، اسماعيل بن مهران، حسن بن على بن ابى حمز به نقل از پدرش و وهيب، ابو بصير:

حضرت امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«قائم در يك سالِ فرد قيام مى‌كند:... وحشت و رعب همواره به مردم فشار مى‌آورد، تا اينكه ندايى از آسمان مى‌آيد، چون اين ندا آمد آمادۀ حركت شويد...».⁽¹⁾

(302) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده كوفى، احمد بن محمّد دينورى، على بن حسن كوفى، عميرة بنت أوس، الحصين بن عبدالرحمن عن به نقل از پدرش و او نيز از پدرش عمرو بن سعد: روزى اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن حديثى طولانى به حذيفة بن يمان فرمود:

«و نداى منادى از آسمان...».⁽²⁾

(303) مواليد الأئمّة:

«ابرى كه بالاى سر قائم سايه افكنده و همراه او حركت مى‌كند... با صدايى فصيح ندا مى‌دهد: اين است مهدى».⁽³⁾

(304) كمال الدين: محمّد بن محمّد بن عصام، محمّد بن يعقوب كلينى، قاسم بن علاء، اسماعيل بن على قزوينى، على بن اسماعيل، عاصم بن حميد حَنّاط، محمّد بن مسلم ثقفى طحّان: خدمت امام محمّد باقر عليه السلام رفتم تا از آن حضرت در مورد قائم آل محمّد صلى الله عليه و آله سؤال كنم. ولى پيش از آنكه من حرفى بزنم آن حضرت بى‌مقدّمه فرمود:

«محمّد بن مسلم! قائم آل محمّد به پنج پيامبر شباهت دارد... و از علائم3.

قيامش اين است كه... منادى از آسمان به نام او و پدرش ندا مى‌دهد⁽¹⁾».⁽²⁾

(305) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، محمّد بن مفضّل و سعدان بن اسحاق بن سعيد و احمد بن حسين و محمّد بن احمد بن حسن قطوانى، حسن بن محبوب، يعقوب سرّاج، جابر: امام باقر عليه السلام فرمود:

«جابر! قائم زمانى ظهور مى‌كند كه مردم شام مبتلا به فتنه‌اى شوند، كه هرچه سعى مى‌كنند از آن بيرون روند نمى‌توانند، و كشتارى (جنگى) بين كوفه و حيره در مى‌گيرد كه تعداد كشته‌هاى هر دو لشكر مساوى است، و ندايى از آسمان بلند مى‌شود».⁽³⁾

(306) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، محمّد بن مفضّل و سعدان بن اسحاق بن سعيد و احمد بن حسين و محمّد بن احمد بن حسن، حسن بن محبوب، علاء بن رزين، محمّد بن مسلم: امام باقر عليه السلام فرمود:

«منتظر و آمادۀ صدايى كه ناگهان از طرف دمشق مى‌آيد باشيد كه در آن برايتان فَرَج [و گشايش] بزرگى است».⁽⁴⁾6.

فصل پنجم: زلزله و قذف

روايات اهل سنّت:

(307) مسند احمد: عبدالرزاق، جعفر، مُعلّى بن زياد، علاء بن بشير، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«مهدى... در حالى در امّتم برانگيخته [20] مى‌شود كه اختلافات بين مردم و زمين‌لرزه [زياد] است».⁽¹⁾

(308) فتن سليلى: عمر بن عبدالوهاب، أبوبكر محمّد بن عبدالمؤمن، احمد بن محمّد بن غالب، الخليل بن سالم بزّاز، علاء بن رشيد، عبدالواحد بن زيد، الحسن به نقل از شخصى: على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن حديثى به ابن عبّاس فرمود:

«سه خَسف [40] در مصر، شش زلزله، و قذفى [86] از آسمان».⁽²⁾

(309) امالى شجرى: الشريف ابو عبداللّه محمّد بن على بن حسن حسنى بطحائى، محمّد بن جعفر تميمى، محمّد بن محمّد بن سعيد، حسن بن على بزيع، قاسم بن عبداللّه عبدى به نقل از پدرش، عبدالرحيم بن نصر بارقى، زيد بن على عليهما السلام: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«آنگاه كه... اطاعت خدا وسيلۀ تجارت باشد و قاريان زياد و دين‌پژوهان (فقها) كم شوند و دشنام به اهل تقوا رواج گيرد، منتظر بادى سرخ، خَسف [40]، مَسخ [101]، قَذف [86]، زمين‌لرزه‌ها و اتّفاقات بزرگ ديگرى باشيد».⁽³⁾

روايات شيعه:

(310) دلائل الامامة: ابو على نهاوندى، ابو على هشام بن على سيرافى، عبداللّه بن رجاء، همام، مُعلّى بن زياد، مُعلّى، شخصى از طايفه مزينه، ابو الصديق ناجى، ابو سعيد خدرى:

رسول‌خدا صلى الله عليه و آله از مهدى ياد كرد و فرمود:

«مهدى زمانى قيام مى‌كند كه زمين‌لرزه و اختلاف بين مردم زياد شود».⁽¹⁾

(311) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده، احمد بن يوسف بن يعقوب ابو الحسن جُعفى، اسماعيل بن مهران، حسن بن على بن ابى حمزه به نقل از پدرش و وهيب، ابو بصير: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«قائم قيام نمى‌كند، مگر وقتى كه مردم به شدّت در ترس و وحشت باشند و زمين‌لرزه زياد شود».⁽²⁾

فصل ششم: كسوف و خسوف در ماه رمضان

روايات اهل سنّت:

(312) سنن دارقطنى: ابو سعيد اصطخرى، محمّد بن عبداللّه بن نوفل، عبيد بن يعيش، يونس بن بكير، عمرو بن شمر، جابر: حضرت محمّد بن على (امام باقر) عليه السلام فرمود:

«مهدىِ ما دو نشانه دارد كه از آغاز خلقت سابقه نداشته: در اولين شب ماه رمضان كسوف و در نيمۀ آن خسوف مى‌شود، اين دو علامت از ابتداى خلقت آسمان و زمين هيچ‌گاه واقع نگرديده».⁽³⁾

(313) فتن ابن حمّاد: وليد، صفوان بن عمرو، عبدالرحمن بن جبير بن نفير، كثير بن مرّة حضرمى:

«نشانۀ دوران مصيبت و سختى آن است كه در ماه رمضان علامتى در آسمان پديدار گردد، پس از آن اختلاف بين مردم زياد مى‌شود، اگر در آن زمان بودى، تا مى‌توانى غذاهاى فراوان ذخيره كن».⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(314) كمال الدين: محمّد بن موسى بن المتوكّل، على بن حسين سعدآبادى، احمد بن محمّد بن خالد به نقل از پدرش، محمّد بن ابى عمير، ابو ايّوب، ابو بصير: امام صادق عليه السلام فرمود:

«قبل از قيام مهدى، روز پنجم ماه رمضان خورشيد گرفتگى مى‌شود».⁽¹⁾

(315) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، قاسم بن محمّد بن حسن بن حازم، عبيس بن هشام ناشرى، عبداللّه بن جبلة، الحكم بن أيمن، ورد برادر كميت: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«پنج روز قبل از اين امر (قيام مهدى) ماه گرفتگى و پانزده روز خورشيد گرفتگى در ماه رمضان خواهد بود، كه آنگاه حساب ستاره‌شناسان بهم مى‌خورد».⁽²⁾

(316) اصول كافى: سهل بن زياد، احمد بن محمّد بن ابى نصر، ثعلبة بن ميمون، بدر بن الخليل ازدى: خدمت امام باقر عليه السلام نشسته بودم كه فرمود:

«قبل از قيام مهدى دو اتّفاق مى‌افتد كه از زمان هبوط آدم عليه السلام به زمين، هيچ گاه رخ نداده: در نيمه ماه رمضان خورشيد گرفتگى و در آخر آن ماه‌گرفتگى مى‌شود.

شخصى گفت: اى فرزند رسول خدا، خسوف در آخر ماه و كسوف در نيمۀ ماه؟!

امام باقر عليه السلام فرمود:

مى‌دانم چه مى‌گويى، امّا اين دو نشانه هيچ گاه از زمان هبوط آدم عليه السلام اتفاق نيفتاده».⁽³⁾9.

فصل هفتم: ظهور نشانه‌اى بزرگ در مشرق

روايات اهل سنّت:

(317) عقد الدرر: حضرت ابوعبداللّه حسين بن على عليهما السلام فرمود:

«هرگاه ديديد شبها در آسمان آتش بزرگى از سمت مشرق بالا مى‌آيد، علامت فرج [و گره‌گشايى از كار] مردم و مقدّمۀ آمدن مهدى است».⁽¹⁾

(318) فتن ابن حمّاد: سعيد ابو عثمان، جابر: حضرت ابوجعفر امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«موقعى كه [بنى] عبّاس به خراسان برسند ستاره‌اى از مشرق در نزديكى «ذو شفا» طلوع مى‌كند و آن اوّلين ستاره‌اى بود كه وقتى خداوند قوم نوح عليه السلام را غرق و هلاك نمود طلوع كرد، و وقتى كه ابراهيم عليه السلام را در آتش انداختند، و هنگامى كه خدا فرعون و همراهانش را به هلاكت رساند، و زمانى كه يحيى بن زكريا عليهما السلام را كشتند آن ستاره طلوع كرد. هرگاه آن ستاره را ديديد از شرّ فتنه‌ها به خدا پناه بريد. طلوع آن ستاره پس از گرفتگى آفتاب و ماه خواهد بود، بعد از آن طولى نمى‌كشد كه «ابْقَع» در مصر ظهور مى‌كند».⁽²⁾

روايات شيعه:

(319) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده، احمد بن يوسف بن يعقوب ابو الحسن جُعفى، اسماعيل بن مهران، حسن بن على بن ابى حمزه به نقل از پدرش و وهيب، ابو بصير: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«وقتى آتشى سهمناك ديديد كه همچون زردچوبه (به رنگ زرد و سرخ)

است و از جانب مشرق سه روز يا هفت روز بالا مى‌آيد، منتظر باشيد كه - اگر خدا بخواهد - فرَجِ آل محمّد خواهد بود، خداوند عزيز و حكيم است».⁽¹⁾

(320) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، احمد بن يوسف بن يعقوب جُعفى ابو الحسن، اسماعيل بن مهران، حسن بن على بن ابى حمزه به نقل از پدرش و وهيب بن حفص، ابو بصير: امام صادق عليه السلام فرمود:

«وقتى ديديد شب‌ها در آسمان آتشى بزرگ از جانب مشرق بالا مى‌آيد، نشانۀ فرج [و گره‌گشايى از كار] مردم خواهد بود. اين واقعه مدت كمى پيش از آمدن قائم است».⁽²⁾2.

باب دوازدهم: فتنه‌ها و حوادث نزديك به زمان ظهور

اشاره

اين باب شامل دو فصل است:

فصل اوّل: فتنه‌هاى پيش از ظهور

روايات اهل سنّت:

(321) فتن ابن حمّاد: ابن وهب، ابن لهيعة، الحرث بن زيد، عبداللّه بن زرير غافقى: از على عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«فتنه‌ها چهار نوعند، اوّل: فتنۀ گشايش [و نعمت]، دوم: فتنۀ سختى [و تنگدستى]، سوم: فتنۀ فلان - آنگاه معدن طلا را ذكر كرد -، تا اينكه مردى از عترت پيغمبر صلى الله عليه و آله خروج كند و خدا كار اين امّت را به دست او اصلاح نمايد».⁽¹⁾

(322) كنز العمّال: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروزى، ابوتقى عبدالحميد بن ابراهيم حمضى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهرية، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«فتنه‌ها يكى پس از ديگرى پيش مى‌آيند تا آنگاه كه مردى از اهل بيتم قيام كند...».⁽²⁾

(323) مصنَّف عبدالرزّاق: معمّر، طارق، منذر ثورى، عاصم بن ضمرة: على عليه السلام فرمود:

«در اين امّت پنج فتنه قرار داده شده: فتنه همگانى، فتنه اختصاصى، [دوباره] فتنه‌اى همگانى، [و پس از آن] فتنه‌اى اختصاصى، و آنگاه فتنه‌اى كور و كر و بسته⁽¹⁾كه مردم در آن مثل حيوانات خواهند بود».⁽²⁾

(324) ملاحم ابن‌منادى: اعمش، خثيمة بن عبدالرحمن: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«آنگاه كه قيامت نزديك... و فتنه‌ها و آشوب‌ها بالا گيرد مردى از فرزندانم قيام كند».⁽³⁾

(325) معجم طبرانى: يحيى بن عبدالباقى، يوسف بن عبدالرحمن مروروذى، ابو تقى عبدالحميد بن ابراهيم حمصى، معدان بن سليم حضرمى، عبدالرحمن بن نجيح، ابو الزاهريه، جبير بن نفير، عوف بن مالك: رسول خدا صلى الله عليه و آله ضمن حديث ملاحم (آشوب‌ها) فرمود:

«... پس از فتح شام، فتنه‌اى غبار آلود و تاريك⁽⁴⁾ظاهر مى‌شود، تا مردى از خاندانم به نام «مهدى» ظهور مى‌كند. اگر در زمان او [زنده] بودى، از وى پيروى كن تا از هدايت‌يافتگان باشى».⁽⁵⁾

(326) امالى شجرى: ابو محمّد عبداللّه بن عمر بن عبداللّه بن رشتة، ابو الطيّب عبدالرحمن بن محمّد بن عبداللّه عطّار، عبّاس بن حمّاد بن فضاله، عمرو بن ابى حارث، عبدالملك بن عبدالعزيز، كوثر بن حليم، نافع، ابن عمر: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«قيامت نشود تا آنگاه كه خداوند اميرانى برانگيزد [20]... خداوند نيز فتنه‌اى غبارآلود و ظلمانى بر ايشان افكنَد كه در آن حيران و سرگردان مانند همان‌گونه كه يهود در ظلمت‌ها سرگردان شدند».⁽⁶⁾2.

(327) سنن دانى: عبدالرحمن بن عثمان بن عفّان، قاسم بن أصبغ، احمد بن زهير، محمّد بن صلت اسدى، فطر بن عبداللّه خشّاب، حكم بن عتيبه: به محمّد بن على (امام باقر عليه السلام) گفتم:

شنيده‌ايم يك نفر از شما قيام مى‌كند و عدل را در اين امّت اجرا مى‌نمايد. فرمود:

«ما اميدِ همان داريم كه مردم به آن اميد دارند، ما به اين اميد هستيم كه اگر يك روز هم به آخر دنيا مانده باشد خداوند آن روز را آنقدر طولانى كند كه اميد مردم محقّق گردد، امّا قبل از آن فتنه‌اى سخت بپا شود كه شخصْ امروز مؤمن است، ولى فردا صبح كافر مى‌شود، و [يا] صبح مؤمن است، ولى شبِ همان روز كافر مى‌شود؛ اگر در آن زمان بوديد از خدا بترسيد، مراقب دينتان باشيد و در خانه‌هايتان بمانيد».⁽¹⁾

(328) فتن ابن حمّاد: محمّد بن عبداللّه، عبدالسلام بن مسلمة، ابو قبيل:

«تا وقتى حكومت بنى‌عبّاس برقرار است مردم در خير و رفاه هستند، امّا وقتى حكومت آنها منقرض شد، همواره در فتنه خواهند بود تا مهدى قيام كند».⁽²⁾

روايات شيعه:

(329) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون به نقل از پدرش، ابو على حسن بن محمّد نهاوندى، عبّاس بن مطر همدانى، اسماعيل بن على مقرى، محمّد بن سليمان، ابو جعفر عرجى، محمّد بن يزيد، سعيد بن عبايه، سلمان فارسى: امير مؤمنان عليه السلام در مدينه براى ما سخنرانى مى‌كرد و از نزديكى فتنه و قيام فرزندِ قائمش و عدالت گسترانى او سخن مى‌گفت. سلمان گويد: وقتى كسى نزد آن حضرت نبود خدمتش رسيدم و گفتم: اى امير مؤمنان، قائمِ فرزندان شما كى قيام مى‌كند؟ آن حضرت آهى عميق كشيد و فرمود:

«قائم در دورانى ظهور مى‌كند كه... فتنه ظاهر شود، وقايعى در عراق و0.

فتنه‌هايى در همه جا اتّفاق افتد... آن هنگام پرچم‌هايى (لشكرهايى) از مغرب و مشرق مى‌آيند و اعلام فتنه در جهان مى‌نمايند... در آن وقت مهدى قيام مى‌كند».⁽¹⁾

(330) اثبات الهداة: امام على عليه السلام فرمود:

«... آنگاه فتنۀ تيره و گردن‌بند قرمز كه قائم حق در ميان آن است... چون اين علامات كامل شد قائم بر حقّ ما قيام مى‌كند».⁽²⁾

(331) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد بن عقده كوفى، احمد بن محمّد دينورى، على بن حسن كوفى، عميرة بنت أوس، الحصين بن عبدالرحمن عن به نقل از پدرش و او نيز از پدرش عمرو بن سعد: روزى اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن حديثى طولانى به حُذَيفة بن يمان فرمود:

«... تا آن زمان كه فرزند من از ديدگان پنهان شود⁽³⁾... فتنه سر برآرد، و بلا نازل گردد، و آتش نژادپرستى برافروزد... او مى‌بيند امّا ديده نمى‌شود، تا زمان و وعده‌اش فرا رسد و منادى از آسمان آواز دهد، آن روز، روز شادى... است».⁽⁴⁾1.

فصل دوم: فتنه‌هاى همزمان با ظهور

روايات اهل سنّت:

(332) مصنَّف عبدالرزّاق: عبدالرزاق، معمّر به نقل از شخصى، ابن مسيّب:

«فتنه‌اى در شام خواهد افتاد كه اول آن بچّه‌بازى است، از طرفى آرام و از جانب ديگر اوج مى‌گيرد، به همين نحو خواهد بود تا اينكه منادى از آسمان ندا مى‌دهد: آگاه باشيد كه امير شما فلانى است».⁽¹⁾

(333) فتن ابن حمّاد: رشدين، ابن لهيعة، عيّاش بن عبّاس زرقى، ابن زرير، على عليه السلام:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«خداوند كسى را بر اهل شام مسلّط مى‌كند تا جمعيت آنها را به طورى متفرّق سازد كه اگر روباه‌ها با شاميان بجنگند بر آنها پيروز مى‌شوند. در آن زمان مردى از اهل بيتم با سه بيرق قيام مى‌كند، كسانى كه زياد شمرند گويند تعداد آنها پانزده هزار و كسانى كه كم شمرند گويند دوازده هزار نفرند، علامت آنها «أَمِتْ أَمِتْ» است. هر كدام از صاحبان بيرق‌ها در پى حكومت است يا ديگران مى‌خواهند او را به حكومت برسانند، پس خدا همۀ آنها را مى‌كُشد، آنگاه الفت و نعمت و آزادى بيان⁽²⁾را به مسلمانان برمى‌گرداند».⁽³⁾

(334) فتن سليلى: محمّد بن جرير، ابن حميد، الحكم، خلّاد بن أسلم الصفّار، عبداللّه بن عيسى، عبداللّه بن الحرث به نقل از پدرش، عبداللّه بن عمر:

«فتنه‌اى بپا شود كه آن را فتنۀ «سبيطه» گويند و هر دو طرف درگيرى در آن اهل آتش خواهند بود!

گفتم: آنها مسلمان‌اند؟ گفت: آرى مسلمان‌اند!

پرسيدم: آنها مسلمان‌اند؟ گفت: آرى، آنها مسلمان‌اند!

گفتم: پس چرا وارد آتش مى‌شوند؟

گفت: چون سبب درگيريشان امر دنياست نه امر خدا... بعد از آن خداوند مردى را مى‌فرستد كه زمين را پر از عدل و داد كند...».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(335) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، محمّد بن مفضّل و سعدان بن اسحاق بن سعيد و احمد بن حسين و محمّد بن احمد بن حسن قطوانى، حسن بن محبوب، يعقوب سرّاج، جابر: امام باقر عليه السلام فرمود:

«جابر! قائم زمانى ظاهر مى‌شود كه مردم شام به فتنه‌اى مبتلا گردند و هرچه سعى كنند از آن بيرون روند نتوانند. جنگى بين كوفه و حيره درگيرد كه تعداد كشته‌هاى هر دو لشكر مساوى است، و ندايى از آسمان بلند شود».⁽²⁾

(336) مناقب ابن شهرآشوب: على عليه السلام ضمن كلامى طولانى فرمود:

«و غلبه روم بر شام... و پيدا شدن پرچمِ دجّالِ لَعين».⁽³⁾2.

باب سيزدهم: منتظران و زمينه سازان ظهور

اشاره

اين باب شامل سه فصل است:

فصل اوّل: جنبش‌هاى مقدّماتى و دائمى

روايات اهل سنّت:

(337) سنن دانى: عبداللّه بن عمرو، عتاب بن هارون، فضل بن عبيداللّه، يحيى بن زكريا بن حيويه نيشابورى، محمّد بن يحيى، محمّد بن سَلَمه، ابو واصل بن عبيد، جابر بن عبداللّه:

رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«همواره گروهى از امّتم براى پايدارى حق مى‌جنگند تا وقتى كه عيسى بن مريم... نزد مهدى نازل شود».⁽¹⁾

(338) مسند احمد: موسى، ابن لهيعة، ابو زبير: جابر از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيد كه فرمود:

«عدّه‌اى از امّتم همواره براى دوام حقّ و پابرجايى آن با مخالفان نبرد مى‌كنند و نبرد خود را تا قيامت ادامه مى‌دهند. عيسى بن مريم عليه السلام نيز نازل مى‌شود، امير مسلمانان به او پيشنهاد مى‌كند كه پيش بايستيد و نماز گزاريد تا به شما اقتدا كنيم. عيسى عليه السلام مى‌گويد: نه، خداوند براى بزرگداشتِ اين امّت بعضى از خودشان را بر ديگران امير قرار داده».⁽²⁾

(339) فردوس الاَخبار: ابو هُريره: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«عيسى بن مريم عليهما السلام بر هشتصد مرد و چهارصد زن نازل مى‌شود كه بهترين انسان‌هاى روى زمين و صالح‌ترين گذشتگان هستند».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(340) بشارة المصطفى: امام حسن عليه السلام: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«هميشه در امّت من گروهى هستند كه براى حق مى‌جنگند و پيروز مى‌شوند، تا اينكه عيسى بن مريم عليهما السلام نازل مى‌گردد».⁽²⁾

(341) مجمع البيان: ربيع بن انَس: پيامبر صلى الله عليه و آله آيۀ «از آنان كه آفريديم گروهى به حق هدايت و به حق حكم مى‌كنند»⁽³⁾را خواند و فرمود:

«تا زمان نزول عيسى بن مريم عليهما السلام گروهى از امّتم بر حق خواهند بود».⁽⁴⁾

فصل دوم: زمينه‌سازان قيام در مشرق

روايات اهل سنّت:

(342) فتن ابن حمّاد: محمّد بن فضيل، عبداللّه بن ادريس و جرير، يزيد بن ابى زياد، ابراهيم، علقمه، عبداللّه: نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله بوديم كه چند نفر از جوانان بنى‌هاشم آمدند.

رنگ آن حضرت تغيير كرد. گفتيم: اى رسول خدا، همچنان در چهره شما چيزى مى‌بينيم كه طاقت ديدن آن را نداريم! فرمود:

«... قومى دو يا سه مرتبه از اين سوى [يعنى] از جانب مشرق با پرچمهاى سياه به طلب حق قيام كنند، امّا حق را به آنها نمى‌دهند، باز هم

نبرد مى‌كنند تا اينكه پيروز شده و حق را مى‌گيرند، امّا قبولش نمى‌كنند تا اينكه آن را به مردى از اهل‌بيت من بسپارند كه دنيا را پر از عدل سازد چونان كه ديگران پر از ظلم كردند. هر كس از شما آن زمان را درك نمود به آنها بپيوندد اگر چه به رفتن از روى برف باشد. آن مرد مهدى است».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(343) دلائل الامامة: ابو اسحاق ابراهيم بن احمد طبرى، ابو عبداللّه محمّد بن زيد بن على خفرى، محمّد بن حسين بن حفص، اسماعيل بن اسحاق بن راشد، يحيى بن سالم، مطر بن خليفه و صباح بن يحيى المزنى و مندل بن على، يزيد بن ابى زياد، ابراهيم نخعى، علقمه، عبداللّه بن مسعود: روزى در خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه عده‌اى از جوانان بنى‌هاشم آمدند. با ديدن آنها ديدگان آن حضرت پر از اشك شد و رنگ مباركش تغيير كرد. اصحاب عرض كردند: اى رسول خدا، چيز ناراحت كننده‌اى ديديد؟ فرمود:

«ما اهل بيتى هستيم كه خداوند برايمان آخرت را بر دنيا ترجيح داده.

بعد از من اين اهل بيتم مبتلا و تبعيد و آواره مى‌گردند، تا آنگاه كه قومى دو يا سه مرتبه از اينجا [يعنى] از جانب مشرق با پرچم‌هاى سياه به طلب حق قيام نمايند، امّا حق را به آنها نمى‌دهند، باز هم نبرد مى‌كنند تا اينكه پيروز شده و حق را مى‌گيرند، امّا قبول نمى‌كنند تا اينكه آن را به مردى از اهل‌بيت من بسپارند كه دنيا را پر از عدل كند چونان كه ديگران پر از ظلم كردند. هر كس از شما آن زمان را درك نمود به آنها بپيوندد، اگر چه به رفتن از روى برف باشد».⁽²⁾7.

(344) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، على بن حسن عن أخيه محمّد بن حسن به نقل از پدرش، احمد بن عمر حلبى، حسين بن موسى، معمّر بن يحيى بن سام، ابو خالد كابلى: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«گويى قومى را مى‌بينم كه از مشرق خروج كرده و خواستار حقّند ولى به آنان داده نمى‌شود، دوباره خواستار حقّشان شوند و به آنان ندهند، چون چنين مى‌بينند شمشيرها را بر دوش گيرند، اين مرتبه حقّشان را مى‌دهند ولى آنان نپذيرند تا آنكه قيام كنند و آن (حكومت) را فقط به صاحب شما خواهند داد. كشته‌هاى آنان شهيد هستند، و اگر من آن روز را درك مى‌كردم جان خود را براى يارى صاحب اين امر نگاه مى‌داشتم».⁽¹⁾

(345) الايقاظ من الهجعة: امير مؤمنان على عليه السلام فرمود:

«جابر، هرگاه... لشكرهاى خراسان حركت كنند و شعيب بن صالح تميمى از ميان طالقان بخروشد و در خوزستان با سعيد سوسى بيعت كنند...

آماده ظهور كسى باشيد كه بر كوه طور از داخل درخت با موسى عليه السلام سخن گفت، او ظاهر مى‌شود و پرده از او كنار مى‌رود».⁽²⁾

(346) بحار الانوار: عفّان بصرى: امام صادق عليه السلام به من فرمود:

«مى‌دانى چرا اين شهر را «قم» ناميده‌اند؟

گفتم: خدا و پيغمبر بهتر مى‌دانند. فرمود:

آن شهر را «قم» ناميدند، چون اهل آنجا گِرد «قائم» جمع مى‌شوند، همراه او «قيام» مى‌كنند و با او استقامت مى‌ورزند و ياريش مى‌نمايند».⁽³⁾

(347) بحار الانوار: محمّد بن حسين بن ابى الخطّاب، محمّد بن حسن حضرمى، محمّد بن بهلول، ابو مسلم عبدى: امام صادق عليه السلام فرمود:5.

«خاك «قم» مقدّس است، اهل آنجا از ما و ما از آنهاييم، تا وقتى آنها به برادران خود خيانت نكنند هر ظالمى نسبت به آنها نيّت بدى نمايد بى‌درنگ در عقوبت گرفتار آيد، امّا وقتى به يكديگر خيانت كردند خداوند ظالمان بدكردارى بر آنها مسلّط مى‌فرمايد. مردم قم ياران قائم ما و طلب‌كنندگان حق هستند».⁽¹⁾

فصل سوم: زمينه‌سازان قيام در مغرب

روايات اهل سنّت:

(348) فتن ابن حمّاد: ابو يوسف، محمّد بن عبيداللّه بن يزيد بن سندى، كعب:

«علامت قيام مهدى پرچم‌هايى است كه از مغرب مى‌آيند، سركردۀ آنها مرد فلجى از قبيلۀ «كِنده» است».⁽²⁾

(349) فتن ابن حمّاد: رشدين، ابن لهيعة، ابو قبيل، شفى، تبيع، كعب:

«در آفريقا اميرى به مدّت دوازده سال حكومت مى‌كند، بعد از او فتنه مى‌شود، آنگاه مردى گندم گون به حكومت مى‌رسد و زمين را پر از عدل مى‌نمايد و بعد از آن به سوى مهدى عليه السلام مى‌رود و مطيع او شده از طرف او مى‌جنگد».⁽³⁾

روايات شيعه:

(350) غيبة النعمانى: على بن احمد، عبيداللّه بن موسى، محمّد بن موسى، احمد بن ابى احمد معروف به ابو جعفر ورّاق، اسماعيل بن عيّاش، مهاجر بن حكيم، مغيرة بن سعيد: امام

محمّد باقر عليه السلام: امير مؤمنان عليه السلام فرمودند:

«... پرچم‌هاى زردى كه از مغرب مى‌آيد تا آنكه به شام مى‌رسد، و اين هنگامى است كه بزرگترين گرفتارى و مرگ سرخ روى دهد... آنگاه كه چنين شود، منتظر خروج [و قيام] مهدى عليه السلام باشيد».⁽¹⁾2.

باب چهاردهم: اصحاب و ياران خاصّ مهدى عليه السلام

اشاره

اين باب شامل شش فصل است:

فصل اوّل: تعداد اصحاب

روايات اهل سنّت:

(351) مستدرك حاكم: ابو العباس محمّد بن يعقوب، حسن بن على بن عفّان عامرى، عَمرو بن محمّد عنقزى، يونس بن ابى اسحاق، عمّار دهنى، ابو طفيل، محمّد بن الحنفية: در محضر على عليه السلام بوديم، مردى از آن حضرت درباره مهدى پرسيد. على عليه السلام ضمن سخنانى فرمود:

«او در آخر الزمان خروج مى‌كند، زمانى كه اگر كسى گفت «خدا خدا»، كُشته مى‌شود، خداوند قومى را مثل پاره‌هاى ابر براى او گرد هم مى‌آورد و دلهايشان را به هم پيوند مى‌دهد، از هيچ كس نمى‌هراسند، و با اضافه شدن هر نفر به تعدادشان خوشحال نمى‌گردند [چون ضعيف نيستند]، آنها به تعداد اصحاب بدر هستند».⁽¹⁾

(352) عقد الدرر: عبداللّه بن عباس:

«... ياران او (مهدى) از اهل شام هستند و سيصد و سيزده نفرند، به تعداد اصحاب بدر».⁽²⁾

(353) مجمع الزوائد: أمّ سَلَمه: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمودند:

«... سيصد و سيزده نفر گرد او (مهدى) جمع مى‌آيند كه تعدادى از آنها زن هستند... او هفت سال زندگى مى‌كند، پس از آن چيزهاى زير زمين از آنچه روى زمين است باارزش‌تر خواهد بود».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(354) غيبة الطوسى: فضل بن شاذان، احمد بن عمر بن مسلم، حسن بن عقبة نهمى، ابو اسحاق بناء، جابر جُعفى: امام باقر عليه السلام فرمود:

«سيصد و اندى نفر، يعنى به تعداد اصحاب بدر، بين ركن و مقام با قائم بيعت مى‌كنند».⁽²⁾

(355) بحار الانوار: سيّد على بن عبدالحميد، احمد بن محمّد ايادى، ابو بصير: امام باقر عليه السلام فرمود:

«قائم با سيصد و سيزده مرد از يارانش در ذى‌طُوى منتظر قيام است...».

على بن ابى حمزه گويد: اين حديث را براى امام موسى كاظم عليه السلام هم نقل كردم.⁽³⁾

(356) غيبة النعمانى: احمد بن هوذه ابو سليمان، ابراهيم بن اسحاق نهاوندى، عبداللّه بن حمّاد انصارى، ابو جارود: امام باقر عليه السلام فرمودند:

«ياران قائم سيصد و سيزده نفر از غير عرب هستند...».⁽⁴⁾

(357) غيبة النعمانى: محمّد بن هَمّام و محمّد بن حسن بن محمّد بن جمهور، حسن بن7.

محمّد بن جمهور به نقل از پدرش، سماعة بن مهران، ابو جارود، قاسم بن وليد همدانى، حارث الأعور همدانى: امير مؤمنان عليه السلام روى منبر فرمود:

«هنگامى كه خاطب (خطيب)⁽¹⁾بميرد، و صاحب زمان از ديده‌ها پنهان شود، و دل‌هايى باقى بماند كه منقلب (زير و رو) گردد، به طورى كه بعضى پر خير و بركت و بعضى ديگر بى‌خير و بركت باشد، آرزومندان [ظهور] هلاك و پراكنده گردند، و مؤمنان باقى و ثابت بمانند، و چه اندك هستند! سيصد نفر يا بيشتر خواهند بود...».⁽²⁾

(358) كمال الدين: حسين بن احمد بن ادريس به نقل از پدرش، احمد بن محمّد بن عيسى، حسين بن سعيد، ابن ابى عمير، ابو أيّوب، ابو بصير: مردى از اهل كوفه از امام صادق عليه السلام پرسيد: چند نفر با قائم خروج مى‌كنند؟ مى‌گويند سيصد و سيزده نفر به تعداد اصحاب بدر همراه او قيام مى‌كنند! آن حضرت فرمود:

«قائم خروج نكند، مگر با افراد نيرومند و افراد نيرومند از ده هزار نفر كمتر نيستند».⁽³⁾

(359) بصائر الدرجات: محمّد بن حسين، موسى بن سعدان، عبداللّه بن قاسم، مالك بن عطية، أبان بن تغلب: امام صادق عليه السلام فرمود:

«به زودى از اين مسجدتان - يعنى مكّه - سيصد و سيزده مرد مى‌آيند...».⁽⁴⁾7.

(360) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون به نقل از پدرش، محمّد بن همّام، احمد بن حسين معروف به ابن ابى القاسم به نقل از پدرش، حسن بن على، ابراهيم بن محمّد، محمّد بن حمران به نقل از پدرش، يونس بن ظبيان: خدمت امام صادق عليه السلام بودم كه آن حضرت سخن از اصحاب قائم عليه السلام به ميان آورد و فرمود:

«سيصد و سيزده نفر هستند كه هر كدام گمان مى‌برد تعدادشان سيصد نفر است».⁽¹⁾

(361) كمال الدين: محمّد بن احمد شيبانى، محمّد بن ابى عبداللّه كوفى، سهل بن زياد ادمى، عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى: به محمّد بن على بن موسى عليهم السلام (امام جواد عليه السلام) گفتم: من اميدوارم كه شما قائمِ اهل‌بيت محمّد صلى الله عليه و آله باشيد كه زمين را پر از عدل و داد مى‌كند، همان‌طور كه پر از ظلم و ستم شده! آن حضرت ضمن سخنانى طولانى فرمود:

«... ياران او سيصد و سيزده مرد به تعداد اصحاب بدر از دورترين نقاط زمين هستند، و اين مصداق آيۀ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ⁽²⁾مى‌باشد...».⁽³⁾

فصل دوم: نام و وطن اصحاب

روايات اهل سنّت:

(362) تاريخ ابن عساكر: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«هنگامى كه قائم آل محمّد صلى الله عليه و آله قيام كند خداوند اهل مشرق و مغرب را براى او جمع مى‌نمايد، پس بسان پاره‌هاى ابر پاييزى به هم مى‌پيوندند، رُفقا از اهل كوفه و ابدال از اهل شام هستند».⁽⁴⁾

(363) فتن سليلى: حسن بن على المالكى، ابو النصر على بن حميد رافعى، محمّد بن هيثم بصرى، سليمان بن عثمان نخعى، سعيد بن طارق، سلمة بن انَس، اصبغ بن نُباته: امير مؤمنان على عليه السلام در خطبه‌اى از مهدى و قيام همراهانش سخن به ميان آورد و نام‌هاى آنها را ذكر فرمود. ابوخالد حلبى به آن حضرت گفت: اى امير مؤمنان! خصوصيات او را براى ما بگوييد. فرمود: او در ظاهر و باطن شبيه‌ترين مردم به رسول خدا صلى الله عليه و آله است. آيا برايتان از يارانش و تعداد آنها بگويم؟ گفتند: آرى اى امير مؤمنان.

على عليه السلام فرمود: شنيدم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌گفت:

«اولين آنها از بصره و آخرينشان از يمامه است.

آنگاه شروع به شمارش ياران مهدى نمود و مردم مى‌نوشتند:

از بصره دو نفر (2) - از اهواز دو نفر (4) - از عسكر مكرم يك نفر (5) - از شوشتر يك نفر (6) - از دورق يك نفر (7) - از باستان يك نفر به نام على (8) - سه نفر از اسمه به نام‌هاى احمد، عبداللّه و جعفر (11) - از عمّان دو نفر به نام‌هاى محمّد و حسن (13) - از سيراف دو نفر به نام‌هاى شدّاد و شديد (15) - از شيراز سه نفر به نام‌هاى حفص، يعقوب و على (18) - از اصفهان چهار نفر به نام‌هاى موسى، على، عبداللّه و غلفان (22) - از ابدح يك نفر به نام يحيى (23) - از مَرج (يا عرج) يك نفر به نام داود (24) - از كرخ يك نفر به نام عبداللّه (25) - از بروجرد يك نفر به نام قديم (26) - از نهاوند يك نفر به نام عبدالرزاق (27) - از دينَوَر دو نفر به نام‌هاى عبداللّه و عبدالصمد (29) - از همدان سه نفر به نام‌هاى جعفر، اسحاق و موسى (32) - از قم ده نفر كه همنام اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله هستند (42) - از خراسان يك نفر به نام دريد و پنج نفر ديگر همنام اصحاب كهف (48) - از آمُل يك نفر (49) - از گرگان يك نفر (50) - از هرات يك نفر (51) - از بَلخ يك نفر (52) - از قراح يك نفر (53) - از عانه يك نفر (54) - از دامغان يك نفر (55) - از سرخس يك نفر (56) - از سيّار سه نفر (59) - از ساوه يك نفر (60) - از سمرقند

يك نفر (61) - از طالقان بيست و چهار نفر (85). اينها همانان هستند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله درباره‌شان فرمود: در خراسان گنج‌هايى است نه از طلا و نقره، بلكه مردانى هستند كه خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را گِرد هم مى‌آورند.

از قزوين دو نفر (87) - از فارس يك نفر (88) - از ابهر يك نفر (89) - از برجان يك نفر (90) - از جموح يك نفر (91) - از شاخ يك نفر (92) - از صريح يك نفر (93) - از اردبيل يك نفر (94) - از مراد يك نفر (95) - از تَدمُر يك نفر (96) - از ارمينيه يك نفر (97) - از مراغه سه نفر (100) - از خوى يك نفر (101) - از سلماس يك نفر (102) - از اردبيل يك نفر (تكرارى) (103) - از بدليس يك نفر (104) - از نسور يك نفر (105) - از بركرى يك نفر (106) - از سرخيس يك نفر (107) - از منارجرد يك نفر (108) - از قلقيلا يك نفر (109) - از واسط سه نفر (112) - از زوراء ده نفر (122) - از كوفه چهار نفر (126) - از قادسيه يك نفر (127) - از سوراء يك نفر (128) - از سرات يك نفر (129) - از نيل يك نفر (130) - از صيداء يك نفر (131) - از گرگان يك نفر (تكرارى) (132) - از قصور يك نفر (133) - از انبار يك نفر (134) - از عُكبَرا يك نفر (135) - از حنانه يك نفر (136) - از تبوك يك نفر (137) - از جامده يك نفر (138) - از آبادان سه نفر (141) - از حديثۀ موصل شش نفر (147) - از موصل يك نفر (148) - از مغلثايا يك نفر (149) - از نصيبين يك نفر (150) - از كازرون يك نفر (151) - از فارقين يك نفر (152) - از آمِد يك نفر (153) - از رأس‌العين يك نفر (154) - از رقّه يك نفر (155) - از حرّان يك نفر (156) - از بالس يك نفر (157) - از قبج يك نفر (158) - از طرطوس سه نفر (161) - از قصر يك نفر (162) - از ادنه يك نفر (163) - از خمرى يك نفر (164) - از عرار يك نفر (165) - از قورص يك نفر (166) - از انطاكيه يك نفر (167) - از حلب سه نفر (170) - از

حمص دو نفر (172) - از دمشق چهار نفر (176) - از سوريه يك نفر (177) - از قسوان يك نفر (178) - از قيموت يك نفر (179) - از صور يك نفر (180) - از كراز يك نفر (181) - از اذرح يك نفر (182) - از عامر يك نفر (183) - از دكار يك نفر (184) - از بيت‌المقدس دو نفر (186) - از رمله يك نفر (187) - از بالس [17] يك نفر (تكرارى) (188) - از عَكّا دو نفر (190) - از عرفات يك نفر (191) - از عسقلان يك نفر (192) - از غزّه يك نفر (193) - از فسطاط چهار نفر (197) - از قرميس يك نفر (198) - از دمياط يك نفر (199) - از محلّه يك نفر (200) - از اسكندريه يك نفر (201) - از برقه يك نفر (202) - از طنجه يك نفر (203) - از افرنجه (فرنگ) يك نفر (204) - از قيروان يك نفر (205) - از شوش اقصى پنج نفر (210) - از قبرس دو نفر (212) - از حميم سه نفر (215) - از قوص يك نفر (216) - از عدَن [75] يك نفر (217) - از علالى يك نفر (218) - از مدينه ده نفر (228) - از مكّه چهار نفر (232) - از طائف يك نفر (233) - از دَير يك نفر (234) - از شيروان يك نفر (235) - از زبيد يك نفر (236) - از مرو ده نفر (246) - از احساء يك نفر (247) - از قطيف يك نفر (248) - از هجر يك نفر (249) - از يمامه [115] يك نفر (250).⁽¹⁾

على عليه السلام فرمود:

پيغمبر صلى الله عليه و آله آنها را براى من شمرد، سيصد و سيزده نفر شدند؛ به تعداد اصحاب بدر، خداوند آنها را از مشرق و مغرب زمين به يك چشم بر هم زدن كنار خانۀ كعبه جمع مى‌كند».⁽²⁾5.

روايات شيعه:

(364) دلائل الامامة: ابو الحسين محمّد بن هارون به نقل از پدرش، هارون بن موسى بن احمد، ابو جعفر محمّد بن ابراهيم بن عبداللّه قمى قطّان معروف به ابن خزّاز، محمّد بن زياد، ابو عبداللّه خراسانى، ابو حسان سعيد بن جناح، مسعدة بن صدقة: امام صادق عليه السلام اصحاب قائم عليه السلام را براى ابوبصير چنين نام برد:

«شخصى كه در طازبند شرقى است، بندار احمد بن سكته معروف به بازان، كه مأمور سيّار است (1).

مهدى (33)، سليمان بن طليق (34) از واد (كه محلّ قبر امام رضا عليه السلام است) على بن سندى صيرفى (35).

هومرديار (89)!

قرة بن جوتة (136)، علاء بن حميد بن جعفر بن حميد (137)، ابراهيم بن اسحاق بن عمرو (138)، على بن علقمة بن محمود (139)، سلمان بن يعقوب (140)، عريان بن خفان ملقّب به خال‌روت (141)، شعبة بن على (142) و موسى بن كردويه (143).

سوار (172).

اينها سيصد و سيزده! نفر به تعداد اصحاب بدر هستند».⁽¹⁾

فصل سوم: اصحاب كهف

روايات اهل سنّت:

(365) الدرّ المنثور: ابن عبّاس: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«اصحاب كهف ياران مهدى خواهند بود».⁽²⁾

(366) عقد الدرر: امام ابو اسحاق ثعلبى در آخر روايت اصحاب كهف روايت كرده:

«به خوابگاهشان رفته و دوباره به همان حالت خواب برگشتند تا آخر الزمان و خروج مهدى. گويند: مهدى [هنگامى كه قيام كند در محلّ غار اصحاب كهف حاضر مى‌شود] به آنها سلام مى‌دهد، خداوند آنها را زنده مى‌كند، باز به خواب مى‌روند و پس از آن تا روز قيامت ديگر برنمى‌خيزند».⁽³⁾

روايات شيعه:

(367) مختصر بصائر: كتابى از خطبه‌هاى مولا امير مؤمنان عليه السلام ديدم كه خطّ سيّد رضى‌الدين على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن طاووس بر آن بود... از ابو روح فرج بن فروة، مسعدة بن صدقة: جعفر بن محمّد صادق عليه السلام خطبه‌اى از مولايمان اميرالمؤمنين عليه السلام به نام

خطبه مخزون ذكر فرمود كه در قسمتى از آن آمده بود:

«... و [لشكر] روم به روستايى كه كنار دريا و نزد غار اصحاب كهف است روى آورَد، خداوند آن جوانمردان را از غار به سوى ايشان برمى‌انگيزاند [20]. از ميان ايشان مردى است به نام مليخا و ديگرى به نام كمسلمينا، و اين دو نفر در خدمت قائم عليه السلام حاضر و مسلمان شوند».⁽¹⁾

(368) ارشاد القلوب: يونس بن احمد بن ريّان، ابو مطّلب بن محمّد بن فضل، محمّد بن سنان زهرى، عبداللّه بن عبدالرحمن اصَم، مدلج بن هارون بن سعيد: از اميرالمؤمنين عليه السلام شنيدم كه ضمن كلامى طولانى به عمر مى‌فرمود... راوى گويد: عمر گريست و گفت: از آنچه مى‌گويى به خدا پناه مى‌برم، آيا نشانه‌اى دارد؟ فرمود:

«آرى، كشتار و مرگى عمومى و طاعونى پليد و نفرت‌آور، تنها يك‌سوم از مردم باقى مى‌مانند، و منادى از آسمان، نام يكى از فرزندان مرا مى‌خواند... خداوند بقاياى قوم موسى را براى [يارى] او مى‌فرستد و اصحاب كهف را برايش زنده مى‌كند...».⁽²⁾

فصل چهارم: تعدادى از اصحاب خاصّ

روايات اهل سنّت:

(369) سنن ابى داود: هارون، عمرو بن ابى قيس، مطرف بن طريف، ابو الحسن، هلال بن عمرو: از على عليه السلام شنيدم كه مى‌گفت: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«مردى به نام حارث بن حَرّاث از آن سوى رود قيام مى‌كند، فرماندۀ خطّ مقدّم لشكرش شخصى به نام منصور است، همان‌طور كه قريش زمينه

را براى رسول خدا صلى الله عليه و آله فراهم كردند، او زمينه را براى آل محمّد عليهم السلام آماده مى‌سازد».⁽¹⁾

(370) فتن ابن حمّاد: وليد بن مسلم، ابو عبداللّه، عبدالكريم ابو أميّه، محمّد بن حنفيه:

«بيرق سياهى از بنى‌عبّاس خروج مى‌كند، آنگاه از خراسان بيرق سياه ديگرى بيرون مى‌آيد كه كلاه [صاحبان] آن سياه و لباسشان سفيد است.

فرمانده خطّ مقدم آنها مردى از [بنى] تميم به نام شعيب بن صالح يا صالح بن شعيب است. آنها اصحاب سفيانى را شكست مى‌دهند تا اينكه وارد بيت‌المقدس شوند و زمينه حكومت آنجا را براى مهدى عليه السلام فراهم نمايد، و سيصد نفر از شام نزد او حاضر خواهند شد. فاصله خروج آن [سپاهيان] و اينكه امور تسليم مهدى عليه السلام شود هفتاد و دو ماه خواهد بود».⁽²⁾

(371) فتن ابن حمّاد: عبداللّه بن اسماعيل بصرى به نقل از پدرش، الحسن:

«مردى كوسه و گندم‌گون و ميانه قامت به نام شعيب بن صالح كه مولاى [105] بنى‌تميم است، همراه چهار هزار نفر با لباسهاى سفيد و بيرق‌هاى سياه از شهر رى خروج مى‌كند، او فرمانده خط مقدم سپاه مهدى عليه السلام است، هر كس با او مقابله كند كشته خواهد شد».⁽³⁾

(372) فتن ابن حمّاد: وليد و رشدين، ابن لهيعة، كعب بن علقمه، سفيان كعبى:

«نوجوانى با محاسن كم و زردرنگ در زير لواى مهدى عليه السلام خروج مى‌كند كه اگر با كوه‌ها بجنگد آنها را به لرزه درآورَد، تا اينكه به ايليا رسيده و آنجا پياده شود».⁽⁴⁾1.

(373) عقد الدرر: اميرالمؤمنين عليه السلام ضمن حديثى درباره مهدى عليه السلام فرمود:

«... حسنى گويد: پسر عمو، من به [فرماندهى] اين لشكر سزاوارتر از تواَم، من فرزند حسنم، من مهدى هستم. مهدى مى‌گويد: مهدى من هستم.

حسنى گويد: آيا نشانه‌اى دارى تا با تو بيعت كنيم؟ مهدى به پرنده [در حال پرواز] اشاره مى‌كند، پرنده از همان‌جا داخل دستش مى‌افتد، و يك چوبدستى در زمين مرتفعى مى‌كارد، فورى سبز مى‌شود و برگ مى‌دهد.

حسنى مى‌گويد: پسر عمو، فرماندهى سپاه حق شماست، و فرماندهى سپاه خودش را نيز به او واگذار مى‌نمايد، و خودش فرمانده خط مقدّم سپاه مهدى مى‌شود».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(374) غيبة الطوسى: حذلم بن بشير: به حضرت على بن الحسين زين العابدين عليه السلام گفتم: خروج مهدى عليه السلام و دلايل و نشانه‌هاى آن را برايم بگوييد. فرمود:

«قبل از قيام او، مردى به نام «عوف سلمى» در سرزمين جزيره قيام مى‌كند، محلّ استقرار او «تكريت» است و در مسجد دمشق كشته مى‌شود.

آنگاه شعيب بن صالح از سمرقند خروج مى‌كند...».⁽²⁾

(375) مختصر اثبات الرجعة: محمّد بن ابى عمير، سيف بن عميرة، بكر بن محمّد ازدى: امام صادق عليه السلام فرمود:

«خروج سه نفر، يعنى خراسانى، سفيانى و يمانى در يك سال، يك ماه و يك روز خواهد بود، كه پرچم هيچ كدام از آنها به اندازه پرچم يمانى به هدايت نزديك نيست، زيرا او هدايتگر به سوى حق است».⁽³⁾1.

(376) غيبة النعمانى: ابو سليمان احمد بن هوذه باهلى، ابو اسحاق ابراهيم بن اسحاق نهاوندى، عبداللّه بن حمّاد انصارى، أبان بن عثمان: حضرت امام جعفر بن محمّد صادق عليه السلام فرمود: روزى رسول خدا صلى الله عليه و آله در بقيع بود كه على عليه السلام آمد و از رسول خدا صلى الله عليه و آله جويا شد. به او گفتند آن حضرت در بقيع است. على عليه السلام نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و سلام كرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: بنشين! و او را در سمت راست خود نشاند. پس از او جعفر بن ابى‌طالب آمد و از رسول خدا صلى الله عليه و آله جويا شد. به او گفتند آن حضرت در بقيع است. جعفر نزد آن حضرت آمد و سلام كرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله او را در سمت چپ خود نشانيد. آنگاه عبّاس آمد و از رسول خدا صلى الله عليه و آله جويا شد. به او گفتند پيامبر در بقيع است. عبّاس نزد آن حضرت آمد و سلام كرد. رسول خدا صلى الله عليه و آله او را مقابل خود نشانيد. رو به على عليه السلام كرد و گفت:... بعد رو به جعفر كرد و فرمود: مى‌خواهى تو را مژده و خبرى دهم؟ عرض كرد: بله، اى رسول خدا. فرمود:

«اندكى پيش جبرئيل نزد من بود و مرا خبر داد: كسى كه آن [پرچم] را به قائم مى‌سپارد از نسل تو است. مى‌دانى او كيست؟

عرض كرد: نه! فرمود:

او همان است كه صورتش همچون دينار (درخشان يا گرد) و دندانهايش همچون ارّه (رديف و مرتّب) و شمشيرش همچون شعلۀ آتش است، با خوارى داخل سپاه مى‌شود و با عزّت از آن بيرون مى‌آيد، و جبرئيل و ميكائيل او را حفاظت مى‌كنند...».⁽¹⁾

(377) الزام الناصب: محمّد بن احمد جرجانى قاضى رى، طوق بن مالك از پدرش و او نيز از پدرش، عبداللّه بن مسعود: على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن ايراد خطبة البيان فرمود:

«... با لشكريان حركت مى‌كند تا به عراق مى‌رسد، و مردم اطراف او هستند، سردار پيشروان سپاهش شخصى به نام عقيل، و سردار نيروهاى پشتيبانى شخصى به نام حارث است، بعد مردى از اولاد حسن عليه السلام با دوازده هزار نفر به آن حضرت ملحق مى‌شود و مى‌گويد: پسرعمو، من به اين امر5.

سزاوارترم، زيرا من از نوادگان حسن عليه السلام هستم و او از حسين عليه السلام بزرگتر بود.

مهدى به حسنى مى‌گويد: من مهدى هستم. او در جواب گويد: نشانه يا معجزه يا علامتى دارى؟ آن حضرت با نگاه به پرنده اشاره مى‌كند، همان‌جا داخل دستش مى‌افتد و به قدرت خداى تعالى زبانش باز مى‌شود و به امامت آن حضرت شهادت مى‌دهد، آنگاه عصايى را در زمين مرتفع و بى‌آبى مى‌كارد كه بلافاصله سبز مى‌شود و برگ مى‌دهد، و نيز تكه سنگى از روى زمين برداشته با دست مالش مى‌دهد و مثل شمع خمير مى‌كند. حسنى مى‌گويد: امر ازآن شماست. و خودش و لشكريانش تسليم آن حضرت مى‌شوند...».⁽¹⁾

(378) اصول كافى: محمّد بن يحيى، احمد بن محمّد، ابن محبوب، يعقوب سرّاج: به امام صادق عليه السلام عرض كردم: فرَج [و گشايش كار] شيعيان شما كى خواهد بود؟ فرمود:

«هنگامى كه... يمانى بيايد، و حسنى جنبش كند، و صاحب امر ميراث رسول خدا صلى الله عليه و آله را بردارد و از مدينه به مكّه رود».⁽²⁾

فصل پنجم: فضايل و خصوصيات اصحاب

روايات اهل سنّت:

(379) مصنَّف عبدالرزّاق: معمّر، قتادة: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

«... طايفه‌هاى عراق و ابدال (اولياى خدا) شام نزد مهدى عليه السلام مى‌آيند و با او بيعت مى‌كنند».⁽³⁾

(380) مصنّف ابن ابى‌شيبه: عفّان، عمران القطّان، قتادة، ابو الخليل، عبداللّه بن حارث، أمّسَلَمه: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«عدّه‌اى به تعداد اهل بدر بين ركن و مقام با مردى بيعت مى‌كنند، و طايفه‌هاى عراق و ابدال شام نزد او مى‌آيند».⁽¹⁾

(381) فائق: على عليه السلام ضمن حديثى درباره مهدى فرمود:

«از ابدال شام، و نُجَباى مصر و طايفه‌هاى عراق هستند...».⁽²⁾

(382) مسند احمد: ابو مُغيره، صفوان، شريح (يعنى ابن عبيد): على بن ابى‌طالب عليه السلام در عراق بود كه در حضور آن حضرت ذكر اهل شام به ميان آمد. گفتند: اى اميرمؤمنان آنها را لعنت بفرست. فرمود: نه، از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود:

«ابدال در شام‌اند، آنها چهل مَرد هستند كه هر كدام از آنها مى‌ميرد، خداوند يك نفر ديگر را بَدل او قرار مى‌دهد، باران را به بركت آنها مى‌باراند، توسط آنها بر دشمنان پيروز مى‌گردد، و از بركت آنها عذاب را از اهل شام برمى‌گرداند».⁽³⁾

(383) فتن سليلى: حسن بن على مالكى، ابو النصر على حميد رافعى، محمّد بن هيثم بصرى، سليمان بن عثمان نخعى، سعيد بن طارق، سلمة بن انَس، اصبغ بن نُباته: اميرالمؤمنين على عليه السلام در خطبه‌اى از مهدى و قيام همراهانش سخن به ميان آورد و نام‌هاى آنها را ذكر فرمود. ابوخالد حلبى به آن حضرت گفت: اى امير مؤمنان! خصوصيات او را براى ما بگوييد. على عليه السلام فرمود:

«گويى آنها را مى‌بينم كه همگى يك شكل و يك قامت، و در زيبايى و لباس عين يكديگرند، مثل اينكه در پى چيزى هستند كه از دست داده‌اند و در آن متحيّرند، تا آنكه مردى... از پشت پردۀ كعبه نزد آنها مى‌آيد، به او گويند: تو مهدى هستى؟...».⁽⁴⁾

(384) حلية الأولياء: محمّد بن احمد جرجانى، عمران بن موسى سختيانى، عثمان بن5.

ابى شيبة، مالك بن اسماعيل، مسعود بن سعد جُعفى، جابر: ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام فرمود:

«خداى تعالى به دل شيعيان ما وحشت مى‌اندازد، پس چون قائم ما قيام كند و مهدى ما ظاهر گردد هر كدام از آنها از شير باجرأت‌تر و از نيزه برنده‌تر خواهند شد».⁽¹⁾

(385) فتن ابن حمّاد: سعيد ابو عثمان، جابر: ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام فرمود:

«(ياران مهدى) عابدانِ شب و شيران روزند».⁽²⁾

روايات شيعه:

(386) اختصاص مفيد: جابر: ابوجعفر امام محمّد باقر عليه السلام فرمودند:

«دل شيعيان ما را وحشت فرا گرفته، امّا وقتى امر ما محقّق گردد و مهدى ما قيام كند، هر كدام از آنها از شير با جرأت‌تر و از نيزه برنده‌تر شود، دشمن ما را زير پاى خود لگد مى‌كند و با دستانش او را مى‌كُشد».⁽³⁾

(387) غيبة النعمانى: على بن حسين، محمّد بن يحيى عطّار، محمّد بن حسّان رازى، محمّد بن على صيرفى، عبدالرحمن بن ابى هاشم، عمرو بن ابى مقدام، عمران بن ظبيان، ابو يحيى حكيم بن سعد: از على عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«ياران قائم جوان هستند و پير ميانشان نيست، مگر به مقدار سُرمه در چشم يا نمك در توشه، و كمترين توشه نمك است».⁽⁴⁾

(388) كمال الدين: على بن احمد بن موسى، محمّد بن ابى عبداللّه كوفى، محمّد بن اسماعيل برمكى، اسماعيل بن مالك، محمّد بن سنان، ابو جارود زياد بن المنذر، حضرت3.

ابو جعفر محمّد بن على الباقر از پدران گرامى‌اش عليهم السلام روايت فرمود: اميرمؤمنان عليه السلام بر منبر بود و از ياران مهدى عليه السلام مى‌گفت:

«... و دل هر مؤمنى از پاره‌هاى آهن استوارتر گردد، و خداوند توانايى چهل مرد به وى دهد...».⁽¹⁾

فصل ششم: زنان، بين اصحاب مهدى عليه السلام

روايات اهل سنّت:

(389) فردوس الاَخبار: ابو هُريره: پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند:

«عيسى بن مريم عليهما السلام (براى يارى مهدى) بر هشتصد مرد و چهارصد زن نازل مى‌شود كه بهترين انسان‌هاى روى زمين و صالح‌ترين گذشتگان هستند».⁽²⁾

روايات شيعه:

(390) دلائل الامامة: ابو عبداللّه، ابو محمّد هارون بن موسى، ابو على محمّد بن همام، ابراهيم بن صالح نخعى، محمّد بن عمران، مفضّل بن عمر: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى‌فرمود:

«سيزده نفر از همراهان قائم، زن هستند.

گفتم: آنها را براى چه مى‌خواهد؟ فرمود:

مجروحان را مداوا مى‌كنند، و به بيماران رسيدگى مى‌نمايند، همان‌طور كه زنان همراه رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند».⁽³⁾

باب پانزدهم: سفيانى

اشاره

اين باب شامل شش فصل است:

فصل اوّل: خروج حتمىِ سفيانى

روايات اهل سنّت:

(391) عقد الدرر: حضرت ابوجعفر (امام محمّد باقر عليه السلام) فرمود:

«خروج سفيانى و مهدى در يك سال خواهد بود».⁽¹⁾

(392) فتن ابن حمّاد: عبدالقدّوس، ابو بكر بن ابى مريم عن أشياخه:

«... سفيانى با آنها خروج مى‌كند، و مردمانى از روستاهاى وادى يابس دنبال او به راه مى‌افتند، پس صاحب (امير) دمشق به سوى او خارج مى‌شود تا با او مقابله و جنگ نمايد».⁽²⁾

(393) البدء و التاريخ: از جمله اخبارى كه از على بن ابى‌طالب عليه السلام در ذكر فتنه‌هاى شام نقل شده اين است كه فرمود:

«... در آن موقع پسر زن جگرخوار (سفيانى) از وادى يابس (بيابان خشك) خروج كند تا آنكه بر منبر دمشق بنشيند، و آنگاه كه چنين شود منتظر خروج مهدى باشيد».⁽³⁾

(394) فتن ابن حمّاد: بقيّة و عبدالقدّوس، ابو بكر، الاشياخ:

«سفيانى از وادى يابس (بيابان خشك) خروج كند، صاحب (امير) دمشق نيز براى جنگ با او خارج مى‌گردد، و چون سفيانى بيرق او را ببيند فرار مى‌كند».⁽¹⁾

(395) فتن ابن حمّاد: وليد، ابو عبداللّه، وليد بن هشام معيطى، أبان بن وليد بن عقبة بن ابى معيط، ابن عبّاس:

«سفيانى شورش مى‌كند، شكم زن‌ها را مى‌درَد و كودكان را در ديگ آب جوش مى‌پزد».⁽²⁾

روايات شيعه:

(396) كمال الدين: محمّد بن موسى بن المتوكّل، عبداللّه بن جعفر حميرى، احمد بن محمّد بن عيسى، حسن بن محبوب، ابو حمزه ثمالى: به حضرت امام صادق عليه السلام گفتم: ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام مى‌فرمود:

«خروج سفيانى از امور حتمى است».

فرمود: «بله [حتمى است]».⁽³⁾

(397) ارشاد: فضل بن شاذان به نقل از شخصى، ابو حمزه ثمالى: به ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام عرض كردم: خروج سفيانى حتمى است؟ فرمود:

«بله، ندا [ى آسمانى] و طلوع خورشيد از مغرب و اختلاف بنى‌عبّاس در حكومت و قتل نفس زكيّه و خروج قائم آل محمّد صلى الله عليه و آله هم حتمى است».⁽⁴⁾

(398) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، قاسم بن محمّد بن حسن بن حازم،7.

عبيس بن هشام، عبداللّه بن جبلة، محمّد بن سليمان، علاء، محمّد بن مسلم: حضرت ابوجعفر محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«(خروج) سفيانى و قائم در يك سال خواهد بود».⁽¹⁾

(399) كمال الدين: محمّد بن على ماجيلويه، محمّد بن ابى القاسم، محمّد بن على كوفى، محمّد بن ابى عمير، عمر بن اذَينه، امام صادق عليه السلام: پدرم به نقل از امير مؤمنان عليه السلام فرمود:

«پسر زن جگرخوار از وادى يابس خروج خواهد كرد...».⁽²⁾

(400) كشف نورى: فضل بن شاذان نيشابورى، حسن بن رباب: حضرت امام صادق عليه السلام براى ما حديثى طولانى از امير مؤمنان عليه السلام نقل كرد كه آخر آن چنين بود:

«و همواره اختلاف خواهند داشت تا آنكه حكومت به دست مردى از فرزندان ابوسفيان بيفتد».⁽³⁾

فصل دوم: ويژگى‌هاى جسمى سفيانى

روايات اهل سنّت:

(401) فتن ابن حمّاد: عبدالقدّوس و غيره، ابن عيّاش به نقل از شخصى، محمّد بن جعفر:

على عليه السلام فرمود:

«سفيانى از فرزندان خالد بن يزيد بن ابوسفيان است، او مردى بزرگ سَر مى‌باشد و در صورتش لكّه‌هاى آبله و در چشمش نقطه سفيدى است».⁽⁴⁾

(402) فتن ابن حمّاد: ابو عمر، ابن لهيعة، عبدالوهّاب بن حسين، محمّد بن ثابت به نقل از پدرش، حارث بن عبداللّه:

«مردى از فرزندان ابوسفيان در وادى يابس با بيرق‌هايى سرخ خروج مى‌كند، كه ساعد دست‌ها و ساق پاهايش لاغر و گردنش دراز است، بسيار زرد و آثار عبادت در او پيداست».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(403) كمال الدين: محمّد بن على ماجيلويه، محمّد بن ابى القاسم، محمّد بن على كوفى، محمّد بن ابى عمير، عمر بن اذَينه، حضرت امام صادق عليه السلام: پدرم عليه السلام به نقل از اميرالمؤمنين عليه السلام در وصف سفيانى فرمود:

«او (سفيانى) مردى است چهارشانه، زشت‌رو و بزرگ سَر، در صورتش لكّه‌هاى آبله دارد، چون او را بنگرى مى‌پندارى يك چشم است، نامش عثمان و پدرش عنبسه و از اولاد ابوسفيان مى‌باشد».⁽²⁾

(404) غيبة النعمانى: احمد بن محمّد بن سعيد، حميد بن زياد، على بن الصباح بن ضحّاك، ابو على حسن بن محمّد حضرمى، جعفر بن محمّد، ابراهيم بن عبدالحميد، ابو أيّوب خزّاز، محمّد بن مسلم: حضرت ابوجعفر (امام باقر) عليه السلام فرمود:

«سفيانى مردى سرخ و سفيد و كبود چشم است، هرگز خداوند را نپرستيده، و هيچ گاه مكّه و مدينه را نديده...».⁽³⁾

(405) كمال الدين: احمد بن زياد بن جعفر همدانى، على بن ابراهيم بن هاشم به نقل از پدرش، محمّد بن ابى عمير، حمّاد بن عثمان، عمر بن يزيد: حضرت امام صادق عليه السلام به من فرمود:6.

«سفيانى را كه ببينى، خواهى ديد كه خبيث‌ترين مردم و سرخ و سفيد و كبود چشم است. مى‌گويد: خدايا اوّل خون من، خون من، آنگاه آتش! و خباثتش به حدّى است كه كنيزى را كه از او صاحب فرزند است از ترس آنكه مبادا او را لو دهد زنده به گور مى‌نمايد».⁽¹⁾

فصل سوم: مدّت حكومت سفيانى

روايات اهل سنّت:

(406) فتن ابن حمّاد: الحكم بن نافع، جرّاح، أرطاة:

«در طول شش ماه سفيانى هر كه را نافرمانى‌اش كند مى‌كُشد، با اره تكه تكه مى‌نمايد و در ديگ مى‌پزد».⁽²⁾

(407) فتن ابن حمّاد: سعيد ابو عثمان، جابر: امام باقر عليه السلام فرمود:

«سفيانى به اندازه دوران حاملگى يك زن، حكومت مى‌كند».⁽³⁾

(408) عقد الدرر: امام باقر عليه السلام فرمود:

«هنگامى كه سفيانى بر مناطق پنجگانه مسلّط شد، نُه ماه حساب كنيد».

يعنى بعد از آن مهدى عليه السلام ظاهر مى‌گردد. راوى گويد: هشام معتقد بود كه آن پنج منطقه: دمشق، فلسطين، اردن، حمص و حلب است.⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(409) غيبة الطوسى: محمّد بن خلف، حسن بن صالح بن اسود، عبدالجبّار بن عبّاس همدانى، عمّار دهنى: امام باقر عليه السلام فرمود:

«فكر مى‌كنيد سفيانى تا چه مدّت در ميان شما باشد؟

گفتم: به مقدار حمل يك زن، نه ماه. فرمود:

اى اهل كوفه، چقدر شما داناييد!».⁽¹⁾

فصل چهارم: وطن سفيانى

روايات اهل سنّت:

(410) فتن ابن حمّاد: عبدالقدوس، ابو بكر بن ابى مريم عن أشياخه:

«... سفيانى با آنها خروج مى‌كند، و مردمانى از روستاهاى وادى يابس (دره خشك) دنبال او به راه مى‌افتند».⁽²⁾

(411) فتن سليلى: عمر بن عبدالوهّاب، أبوبكر محمّد بن عبدالمؤمن، احمد بن محمّد بن غالب، الخليل بن سالم بزّاز، علاء بن رشيد، عبدالواحد بن زيد، الحسن به نقل از شخصى: على بن ابى‌طالب عليه السلام به ابن عبّاس فرمود:

«سفيانى در شام است».⁽³⁾

(412) فتن ابن حمّاد: عبدالقدوس و غيره، ابن عيّاش به نقل از شخصى، محمّد بن جعفر:

على عليه السلام فرمود:

«... (سفيانى) از نواحى شهر دمشق در جايى به نام وادى يابس (دره خشك) خروج مى‌كند».⁽⁴⁾

روايات شيعه:

(413) كمال الدين: محمّد بن على ماجيلويه، محمّد بن ابى القاسم، محمّد بن على كوفى، محمّد بن ابى عمير، عمر بن أذينة: حضرت امام صادق عليه السلام فرمود: پدرم عليه السلام به نقل از اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود:

«پسر زن جگرخوار از وادى يابس خروج خواهد كرد...».⁽¹⁾

فصل پنجم: خشونت و اعمال زشت سفيانى

روايات اهل سنّت:

(414) فتن ابن حمّاد: وليد و رشدين، ابن لهيعة، ابو قبيل:

«... مردى از بنى‌اميّه خروج مى‌كند، در مقابل هر نفر دو نفر را مى‌كُشد، تا اينكه فقط زنان باقى مى‌مانند، آنگاه مهدى خروج مى‌كند».⁽²⁾

(415) فتن ابن حمّاد: الحكم بن نافع، جرّاح، أرطاة:

«سفيانى هر كه را نافرمانيش كند مى‌كشد، با ارّه تكه تكه مى‌نمايد و در ديگ مى‌پزد».⁽³⁾

(416) عقد الدرر: اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«سفيانى اهل علم را مى‌كُشد، قرآنها را مى‌سوزاند، مساجد را خراب، و حرام را حلال مى‌كند، دستور مى‌دهد در بازارها آلات لهو و لعب و عود و

دف بنوازند، و كنار خيابان‌ها مشروب بنوشند، فساد و اعمال شرم‌آور را آزاد مى‌كند، و هر عملى را كه خداوند عزّوجل واجب كرده غيرمجاز اعلام مى‌نمايد، از ظلم و ستم دست برنمى‌دارد، بلكه دائم بر گردنكشى و ويرانگرى و گستاخى‌اش مى‌افزايد، از شدّت خشم و دشمنى و كينه‌اى كه با اهل‌بيت پيامبر صلى الله عليه و آله دارد، هر كس را كه به نام محمّد، احمد، على، جعفر، حمزه، حسن، حسين، فاطمه، زينب، رقيّه، امّكلثوم، خديجه و عاتكه باشد به قتل مى‌رساند، آنگاه مى‌فرستد تا كودكان را جمع نمايند، و براى آنها روغن داغ مى‌گذارد، كودكان مى‌گويند: اگر پدران ما از تو نافرمانى كرده‌اند ما چه گناهى داريم؟ او دو نفر از آنها را به نام حسن و حسين مى‌گيرد و به دار مى‌آويزد. بعد به كوفه مى‌رود، و همان كارى كه با آن كودكان كرد در آنجا نيز مرتكب مى‌شود، دو كودك را به نام‌هاى حسن و حسين كنار درِ مسجد به دار مى‌آويزد، و خون آنها را مى‌جوشاند، همان‌طور كه خون يحيى بن زكريا عليهما السلام را جوشاندند، و وقتى [احساس خطر كرده و] به هلاكت و فرودآمدن بلا مطمئن مى‌شود از آنجا مى‌گريزد و به سمت شام مى‌رود، در راه با كسى كه مقابلش بايستد مواجه نمى‌گردد، وقتى وارد دمشق شود، همّ و غمّش شرب خمر و ارتكاب گناه است و يارانش را به همان دستور مى‌دهد. چون سفيانى خروج كند خنجرى در دست دارد، زن باردارى را مى‌گيرد و به طرف يكى از يارانش هل مى‌دهد و مى‌گويد: در وسط راه به او تجاوز كن! او اين كار را مى‌كند، و شكم زن را مى‌شكافد و جنين از شكم او مى‌افتد. پس هيچ كس نمى‌تواند اين وضع را تغيير دهد، ملائكۀ آسمان مضطرب مى‌شوند، خداوند عزّوجل به جبرئيل دستور مى‌دهد تا بر ديوار مسجد دمشق فرياد بزند: اى امّت محمّد صلى الله عليه و آله، آگاه باشيد كه فريادرس شما آمد، اى امّت محمّد صلى الله عليه و آله فريادرس شما آمد، گره‌گشا آمد، او مهدى است».⁽¹⁾6.

روايات شيعه:

(417) الزام الناصب: محمّد بن احمد انبارى، محمّد بن احمد جرجانى قاضى رى، طوق بن مالك از پدر خود و او نيز از پدرش، عبداللّه بن مسعود: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«... نام او (سفيانى) حرب بن عنبسة بن مرّة بن كليب بن ساهمة بن يزيد بن عثمان بن خالد، و از نسل يزيد بن معاوية بن ابوسفيان است، آسمان و زمين او را لعنت فرستند، شرورترين خلق خدا و كسى است كه جدّش ملعون‌ترين مردم و خودش ظالم‌ترين آنهاست».⁽¹⁾

(418) كمال الدين: محمّد بن على ماجيلويه، محمّد بن ابى القاسم، محمّد بن على كوفى، محمّد بن ابى عمير، عمر بن اذَينه، حضرت امام صادق عليه السلام: پدرم به نقل از امير مؤمنان عليه السلام فرمود:

«پسر زن جگرخوار (هند) خروج مى‌كند... تا به سرزمينى آرام و خرّم مى‌رسد و بر منبر آنجا مى‌نشيند (به حكومت مى‌رسد)».⁽²⁾

فصل ششم: سرنوشت سفيانى

روايات اهل سنّت:

(419) عقد الدرر: امير مؤمنان على بن ابى‌طالب عليه السلام ضمن سخنانى درباره حوادث آخرالزمان فرمود:

«غوغا و همهمه‌اى در شام واقع مى‌گردد كه اعراب حجاز [براى حمله] به جانب شما خارج شده‌اند. آنها (شاميان) در دمشق اطراف سفيانى اجتماع مى‌كنند و مى‌گويند: اعراب حجاز عليه ما متّحد شده‌اند.

سفيانى به يارانش مى‌گويد: نظرتان در مورد اين قوم چيست؟

مى‌گويند: آنها نجابت و مركب دارند، ما ابزار جنگى و سلاح داريم، به كمك ما بر آنها بتاز.

پس مى‌بينند كه او ترسيده، زيرا مى‌داند چه چيزى از او مى‌خواهند، براى همين هم آن قدر به او اصرار مى‌ورزند تا او را [راضى به] خروج كنند، و او با اسب‌ها و مردان و سپاه خود كه دويست و شصت هزار نفرند خارج مى‌شود، و به درياچه طبريه كه مى‌رسند اردو مى‌زنند.

مهدى عليه السلام [نيز] با همراهانش حركت مى‌كند، در هيچ شهرى كارى جز امنيت و امان و بشارت انجام نمى‌دهد، سمت راستش جبرئيل عليه السلام، سمت چپش ميكائيل عليه السلام، و مردم از همه جا به او مى‌پيوندند، تا اينكه در كنار درياچه طبريه با سفيانى برخورد مى‌نمايند.

خداوند عزوجلّ و خلقش بر سفيانى و سپاه او خشمناك مى‌شوند، و حتّى پرندگان در آسمان با بال‌هايشان به آنها تير مى‌زنند، و كوه‌ها سنگ‌هاى خود را به طرف آنها پرتاب مى‌كنند، پس جنگى درمى‌گيرد كه به هلاكت سپاه سفيانى مى‌انجامد، سفيانى فرار مى‌كند، و مردى از موالى به نام «صباح» او را گرفته نزد مهدى مى‌آورد، و در حالى كه آن حضرت مشغول نماز عشا است به او بشارت مى‌دهد، مهدى عليه السلام نماز را كوتاه كرده و بيرون مى‌آيد، [و مى‌بيند كه] عمامه سفيانى را در گردنش انداخته و او را مى‌كِشند. مهدى او را مقابل خود نگاه مى‌دارد، آنگاه سفيانى به مهدى گويد: پسر عمو، بر من منّت گذار و زندگى را به من بازگردان، من هم از ياران شمشيرزن تو خواهم شد و با دشمنانت جهاد مى‌كنم. مهدى كه باحياتر از دوشيزگان بين يارانش نشسته مى‌گويد: رهايش كنيد!

اصحاب مهدى گويند: اى فرزند دختر رسول خدا، او را زنده مى‌گذارى؟ او فرزندان رسول خدا صلى الله عليه و آله را كشته، و ما طاقت آن را نداريم.

مهدى گويد: او براى شما، هر كارى مى‌خواهيد با او بكنيد، در حالى كه از قبل او را آزاد كرده و فرارى داده است. سرانجام صباح با عدّه‌اى در سدره

به او مى‌رسد، خوابانيده و ذبحش مى‌نمايد و سرش را براى مهدى مى‌آورد، شيعيان او به سر نگاه مى‌كنند و تكبير و تهليل سر مى‌دهند، و خداوند را به خاطر آن حمد مى‌گويند، آنگاه مهدى دستور مى‌دهد دفنش كنند».⁽¹⁾

روايات شيعه:

(420) الزام الناصب: محمّد بن احمد جرجانى قاضى الرى، طوق بن مالك به نقل از پدر خود و او نيز از پدرش، عبداللّه بن مسعود: على بن ابى‌طالب عليه السلام فرمود:

«... آنگاه كه براى جنگ با سفيانى به طرف شام حركت مى‌كند، فريادى در شام مى‌پيچد كه: اعراب حجاز به جنگ شما مى‌آيند.

سفيانى به يارانش مى‌گويد: نظرتان چيست؟

مى‌گويند: ما جنگاور و شريف هستيم و سلاح و ابزار جنگ داريم. و سفيانى را تشويق مى‌كنند و او مقصودشان را مى‌فهمد... سفيانى با سپاهيان و مردان و اسب‌هاى خود و هزار مرد جنگى حركت مى‌كند و در حيره اردو مى‌زند.

مهدى عليه السلام هم با اسب‌ها و مردان و سپاه و گردان خود در حالى كه جبرئيل عليه السلام سمت راست، ميكائيل عليه السلام سمت چپ و پيروزى پيشاپيش او و مردم از همه مناطق پشت سر او هستند، حركت مى‌كند تا اينكه به اوّل حيره نزديك همان جايى كه سفيانى است مى‌رسد. به غضب خدا غضبناك مى‌شود، و با مخلوقات خداوند حركت مى‌كند، حتّى پرندگان كه با پرهاى خود از آسمان به طرف لشكر سفيانى تيراندازى، و كوه‌ها سنگ‌هاى خود را به سمت آنان پرتاب مى‌كنند. جنگى بسيار عظيم بين سفيانى و مهدى عليه السلام در مى‌گيرد كه همۀ لشكر سفيانى هلاك مى‌شوند، امّا خود او با عده كمى4.

فرار مى‌كنند. مردى از ياران قائم به نام «صياح» (صباح) همراه با سپاهى او را دنبال نموده، اسيرش مى‌كند و نزد مهدى عليه السلام مى‌آورد. مهدى عليه السلام كه مشغول نماز عشا است نماز را سبك مى‌خواند و تمام مى‌كند. سفيانى به او مى‌گويد: پسر عمو، مرا نكُش تا از يارانت باشم.

او به يارانش مى‌فرمايد: نظرتان در مورد اين پيشنهاد چيست؟ من سوگند خورده‌ام كه بدون رضايت شما كارى نكنم!

پاسخ مى‌دهند: به خدا قسم ما جز به قتل او راضى نيستيم، او خون‌هايى را به ناحق ريخته و تو مى‌خواهى زنده‌اش بگذارى؟

مهدى عليه السلام مى‌گويد: هر كارى مى‌خواهيد با او بكنيد.

او را گرفته، كنار بركه زير درختى كه شاخه‌هاى آويزان دارد مى‌خوابانند و مثل گوسفند ذبحش مى‌كنند، و خداوند بى‌درنگ روحش را به جهنم واصل مى‌فرمايد».⁽¹⁾

(421) منتخب الانوار المضيئة: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«مهدى سفيانى و لشكرش را شكست داده و همه آنها را مى‌كُشد، و سفيانى را در طرف رو به شام از درياچه طبريه [70] زير درختى كه شاخه‌هايش آويزان است ذبح مى‌كند⁽²⁾».⁽³⁾

(422) بحار الانوار: امام محمّد باقر عليه السلام فرمود:

«هرگاه به سفيانى خبر دهند قائم از ناحيه كوفه به طرف او در حركت است، با عجله سپاه خود را حركت مى‌دهد تا او را ملاقات نمايد. [چون به هم رسيدند] بيرون آمده مى‌گويد: پسرعموى مرا جلو بفرستيد! قائم عليه السلام2.

بيرون مى‌آيد و با او صحبت مى‌كند و سفيانى با آن حضرت بيعت مى‌نمايد. آنگاه كه نزد يارانش بازمى‌گردد به او مى‌گويند: چه كردى؟ مى‌گويد: تسليم شده و بيعت نمودم.

به او مى‌گويند: اف به اين رأى و نظرت! تو خليفه‌اى هستى كه ديگران از تو اطاعت مى‌كنند، حال خودت مطيع شخص ديگرى شدى!

سفيانى مقابل قائم مى‌ايستد و با او مى‌جنگد، شب را استراحت مى‌كنند و دوباره صبحگاه جنگ را با قائم از سر مى‌گيرند، و تا پايان روز مى‌جنگند. خداوند به شانه‌هاى مهدى و يارانش نيروى تازه مى‌بخشد و آنها [سپاه سفيانى] را تار و مار مى‌كنند، به طورى كه هر كدامشان پشت درخت يا سنگى پنهان مى‌شود، درخت يا سنگ مى‌گويد: اى مؤمن، اين مردى كافر است، او را بكُش، و [مؤمن] او را مى‌كشد.

امام فرمود: درندگان و پرندگان از گوشت آنها سير مى‌شوند، و قائم تا هر وقت بخواهد آنجا مى‌ماند...».⁽¹⁾5.

باب شانزدهم: سپاه خسف [40]

روايات اهل سنّت:

(423) مصنّف ابن ابى‌شيبه: جرير، عبدالعزيز بن رفيع، عبيداللّه بن القبطية: حارث بن ابى‌ربيعه و عبداللّه بن صفوان نزد امّسلمه رفتند و من نيز با آنها بودم. آن دو از امّسلمه در مورد سپاهى كه به زمين فرو مى‌رود سؤال كردند. و اين ماجرا در زمان ابن زبير بود. امّ سلمه گفت: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«شخصى [از بيم جان خود] به خانۀ خدا پناه مى‌برد. لشكرى براى [گرفتنِ] او مأمور مى‌شوند. موقعى كه لشكر به بيداء مى‌رسند، در زمين فرو مى‌روند.

ما گفتيم: اى رسول خدا، كسى كه مجبور باشد چطور؟ فرمود:

با آنها فرو مى‌رود، امّا روز قيامت بر حسب نيّتش محشور مى‌گردد».⁽¹⁾

(424) فتن ابن حمّاد: رشدين، ابن لهيعة، ابو زرعه، محمّد بن على:

«شخصى [از بيم جان خود] به مكّه پناه مى‌برد. هفتاد هزار نفر به فرماندهى مردى به نام قيس مأمور [گرفتنِ] او مى‌شوند. چون به منطقه

«ثَنيّه» برسند و آخرين نفر آنها وارد شود، پيش از آنكه اولينشان خارج گردد جبرئيل سه مرتبه ندا مى‌دهد: اى بيداء [26]! - شرق و غرب بيابان صداى او را مى‌شنود - آنها را بگير كه خيرى در آنها نيست! كسى شاهد هلاكت آنها نخواهد بود جز چوپانى كه گوسفندانش را در كوه مى‌چراند، و فرو رفتن آنها را مى‌بيند، و خبرشان را منتشر مى‌سازد. وقتى آن شخص پناهنده خبر را بشنود خارج مى‌گردد».⁽¹⁾

(425) صحيح مسلم: ابو بكر بن ابى شيبة، يونس بن محمّد، قاسم بن فضل حدانى، محمّد بن زياد، عبداللّه بن زبير، عايشه: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«... عجب از مردمى كه نزد كعبه به مردى اقتدا مى‌نمايند كه به كعبه پناهنده شده، و وقتى به بيداء [26] مى‌رسند در زمين فرو مى‌روند. ما گفتيم:

مردم در راه با هم جمع مى‌شوند⁽²⁾. فرمود: بله، در بين آنها افرادى در جست و جوى حق هستند و بعضى مجبورند و عدّه‌اى در راه مانده‌اند، امّا همگى يكباره هلاك مى‌گردند، ولى به صورت‌هاى مختلف بيرون مى‌آيند و خداوند آنها را بر حسب نيّتشان محشور مى‌فرمايد».⁽³⁾

(426) مصنّف ابن ابى‌شيبه: فضل بن دكين، سفيان، سلمة بن كهيل، ابو ادريس مرهبى، مسلم بن صفوان، صفيّة: رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«افرادى از حمله به كعبه دست برنمى‌دارند تا آنگاه كه سپاهى براى حمله به آن حركت مى‌كنند. وقتى به بيداء [26] مى‌رسند زمين از اول تا آخر آنها را فرو مى‌برد.3.