با کودکان کودکی کنید گفتگوی صمیمانه با اهل بیت علیهم السلام در باره تربیت کودک

مشخصات کتاب

سرشناسه:پوریزدی، رحمت، 1365-

عنوان و نام پديدآور:با کودکان کودکی کنید: گفتگوی صمیمانه با اهل بیت علیهم‌السلام در باره تربیت کودک/ رحمت پوریزدی.

مشخصات نشر:کرمان: مهرتا،1399.

مشخصات ظاهری:54ص.؛5/14×5/21س‌م.

شابک:978-622-974391-1

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه:ص.54؛همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:گفتگوی صمیمانه با اهل بیت علیهم‌السلام در باره تربیت کودک.

موضوع:کودکان -- سرپرستی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام -- پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع:Child rearing‪ -- Religious aspects -- Islam -- Questions and answers

رده بندی کنگره:BP253/4

رده بندی دیویی:297/644

شماره کتابشناسی ملی:7351593

وضعيت ركورد:فیپا

اشاره

تقدیم به:

امام هادی (علیه السلام) و همه کودکان ایران زمین

با کودکان کودکی کنید

گفتگوی صمیمانه با اهل بیت(علیهم السلام) درباره تربیت کودک

رحمت پوریزدی

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

تصویر

تصویر

تصویر

دیباچه:

بی گمان آنچه که والدین به دنبال آن هستند تربیت صحیح و سالم فرزندشان و نیز آگاهی از اندیشه و نظر رهبران دینی در این باره است. چرا که والدین خواستار سعادت و خوشبختی فرزند خویش هستند و از طرفی کامل و درست ترین نظر ها نزد کسانی است که از سرچشمه وحی الهی صحبت می کنند.

از این رو در این دفتر کوچک تربیت فرزند را از زمان قبل از بارداری تا هفت سالگی از نگاه اهل بیت (علیهم السلام) در قالب مصاحبه گرد آوری شد. به امید آنکه این گلبرگ کوچک منجر به آشنایی و عمل به فرمایشات پیشوایان دینی و نیز سر نخ هایی برای تحقیق و کنکاش بیش تر باشد. و از خوانندگان هوشیار و هوشمند خواستارم تا کاستی ها را بر بنده ببخشایند و صمیمانه منتظر نقد ها و پیشنهادهای سازنده هستم.

ryazdi1395@gmail.com

محرم/1399

الحمدلله رب العالمین

1.برای اولین سوال لطف کنید بفرمائید به چه امید و هدفی تشکیل خانواده بدهیم؟

نباید چیزی شخص باایمان را از تشکیل خانواده بازدارد؛ {زیرا با ازدواج} امید می‌رود خداوند، فرزندی روزیِ او گردانَد که زمین را با {گفتن} «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» گران‌بها سازد.⁽¹⁾

علاوه بر آن تشکیل خانواده مایه فزونی روزیِ شماست.⁽²⁾

2. فرزند خواهی در نگاه شما چه ثمری دارد؟

هر چیزی میوه‌ای دارد و میوه‌ی دل، فرزند است.⁽³⁾

در خانه‌ای که کودک در آن نباشد، هیچ برکتی در آن نیست.⁽⁴⁾فرزند مایه‌روشنی چشم و شادیِ قلب است.⁽⁵⁾

هیچ‌یک از شما نباید فرزند خواهی را

ترک کند؛ چراکه وقتی انسان بمیرد و فرزندی نداشته باشد، نامش از میان می‌رود.⁽¹⁾

و کسی خوشبخت است که نمیرد تا این‌که جانشینی از {نسل} خود را ببیند.⁽²⁾

بچه‌دار شو؛ چراکه خداوند روزیِ آنان را می‌دهد.⁽⁴⁾

4. آیا انتخاب همسر در سعادت و شقاوت فرزند نقشی دارد؟

بله. همسری که امروز برای خویش انتخاب می‌کنید در حقیقت مادر فرزندان شما است و مادر نقش فراوانی در سعادت و شقاوت فرزند

دارد. ازاین‌رو هر زمان خواستید ازدواج کنید دو رکعت نماز بخوانید و خدا را سپاس بگوید و این دعا را بخوانید:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَزَوَّجَ فَقَدِّرْ لِي مِنَ النِّسَاءِ أَعَفَّهُنَّ فَرْجاً وَ أَحْفَظَهُنَّ لِي فِي نَفْسِهَا وَ فِي مَالِي وَ أَوْسَعَهُنَّ رِزْقاً وَ أَعْظَمَهُنَّ بَرَكَةً وَ قَدِّرْ لِي وَلَداً طَيِّباً تَجْعَلُهُ خَلَفاً صَالِحاً فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَمَاتِي؛

بار الها! من می‌خواهم ازدواج کنم. پس‌زنی برای من مقدّر کن که عفیف‌ترین آن‌ها و پُر برکت ترینِ آن‌ها باشد و برای من، فرزندی پاک مقدّر کن که او را جانشینی شایسته در زندگی‌ام و پس از مرگم قرار دهی».⁽¹⁾نیز حضرت علی (علیه السلام) پس از شهادت حضرت زهرا Bدر گزینش همسر جدید تحقیق کردند و از خانواده‌ای شجاع همسری همچون ام‌البنین انتخاب کردند که نتیجه‌ی آن چهار فرزند شد که همگی در کربلا در رکاب امام حسین (علیه السلام) شهید شدند و یکی از آن فرزندان شجاع و وفادار حضرت ابوالفضل (علیه السلام) است.⁽²⁾

5. آیا رگ و ریشه خانوادگی در تربیت فرزند تأثیرگذار است؟

بله. با خانواده‌های شایسته ازدواج کنید؛ چراکه رگ و ریشه، تاثیرگذاراست.⁽¹⁾

و برای نطفه‌های خود، بهترین{رَحِم ها} را برگزینید؛ چراکه زنان، فرزندانی همانند برادران و خواهران خود به دنیا می‌آورند.⁽²⁾

و سه چیز برای فرزند بر عهده پدر است: ٍ

«اخْتِيَارُهُ لِوَالِدَتِه» مادر خوب برای او برگزیدن، نام نیک بر او نهادن، و تلاش فراوان در تربیت او نمودن.⁽³⁾و حتی خوش‌اخلاقی، دلیل کرامت ریشه‌هاست.⁽⁴⁾

6. به نظر شما چند تا فرزند داشته باشیم خوب است؟

توصیه من این است که با دختران باکره و فرزند زا ازدواج کنید، نه با زنان نیکو و زیبا؛ ولی نازا؛ چراکه من روز قیامت، بر دیگر امت‌ها، به {فراوانی} شما می‌بالم.⁽¹⁾

در این زمینه داستانی را نقل می‌کنم:

وقتی یوسف (علیه السلام) برادرش (بنیامین) را ملاقات کرد، به وی گفت: «ای برادر! چگونه توانستی پس از من، با زنان ازدواج کنی؟»

گفت: پدرم به من امر کرد و گفت: «إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ لَكَ ذُرِّيَّةٌ تُثْقِلُ الْأَرْضَ بِالتَّسْبِيحِ فَافْعَلْ؛ اگر می‌توانی فرزندانی داشته باشی که با تسبیحِ خداوند، زمین را گران‌بها سازند، چنین کن».⁽²⁾

7. به نظر شما فرزند پسر خوب است یا دختر؟

پسرها نعمت‌اند و دخترها نیکی. خداوند از نعمت‌ها سؤال می‌کند و بر نیکی‌ها پاداش می‌دهد.⁽³⁾

هرچند از مبارکیِ زن این است که فرزند نخست او، دختر باشد.⁽¹⁾و دختران، دلسوز و مددکار و بابرکت‌اند⁽²⁾

در این زمینه داستانی را نقل می‌کنم:

شخصی فرزندی درراه داشت. ازاین‌رو، به امام هادی (علیه السلام) نوشت: من، فرزندی درراه دارم. از خدا بخواه که پسری روزی‌ام کند.

امام (علیه السلام) در پاسخ وی نوشت: «ِ رُبَّ ابْنَةٍ خَيْرٌ مِنْ ابْن؛ چه‌بسا دختری که از پسر بهتر باشد»؛ و برای او دختری زاده شد.⁽³⁾

8.. شما توصیه به فرزند آوری می‌کنید حالا بفرمائید بین فرزند صالح و ناشایست فرقی هست؟

فرزند شایسته، گُلی ازگل‌های بهشت است.⁽⁴⁾و از سعادت و خوشبختی مرد، داشتن فرزند شایسته است.⁽⁵⁾

فرزند ناشایست، شرافت را تباه و نیاکان را بدنام می‌کند.⁽¹⁾و مایه رنج و شومی است.⁽²⁾و سخت‌ترین مصیبت‌ها ناشایستی نسل است.⁽³⁾

9. آیا درآمد حلال یا حرام در فرزند تأثیری دارد؟

{اثر} درآمد حرام، در نسل آشکار می‌شود.⁽⁴⁾

همتای شیطان، فرزندی است که از مال حرام به وجود آید که {درواقع} از مشارکت شیطان، متولدشده است. اگر مال، حرام باشد، شیطان، همراه مرد خواهد بود تا این‌که آمیزش کند و نطفه‌اش با نطفه‌ی مرد می‌آمیزد و هر دو (نطفه) باهم آمیخته هستند و گاهی فرزند از یک نطفه آفریده می‌شود و گاهی از هر دو باهم.⁽⁵⁾

10. آیا در دوران بارداری غذای زن در فرزند تأثیرگذار است؟

بله. به زنان باردارتان کُندُر نر⁽¹⁾بدهید که اگر در شکم او پسر باشد، هوشمند، دانا و دلیر خارج می‌شود و اگر دختر باشد، خوش‌رو وخوش خُو می‌گردد و سَرین او بزرگ می‌شود و موردعلاقه شوهرش قرار می‌گیرد.⁽²⁾و نیز به زنان باردارتان «بِه» بدهید؛ که اخلاق فرزندانتان را نیکو می گردانَد.⁽³⁾و به زن در ماهی که زایمان می‌کند، خرما بدهید؛ چراکه فرزند او بردبار و پاک می‌شود.⁽⁴⁾

11. آیا برای زائو غذایی را سفارش می‌کنید؟

رُطَب⁽¹⁾، باید نخستین چیزی باشد که زائو می‌خورد؛ چراکه خداوند متعال به مریم{پس از تولد مسیح} فرمود «وَ هُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا⁽²⁾و تنه‌ی درخت خرما را به‌سوی خود تکان ده، بر تو خرمای تازه فرومی‌ریزد». و اگر رطب نبود هفت خرما از خرمای مدینه. اگر نبود، هفت خرما از خرمای شهرهایتان؛ چراکه خداوند می‌فرماید«به عزت و جلا

و عظمت و والایی جایگاهم، سوگند، زائو، روز زایمان رطب نمی خورَد، مگر این‌که فرزند او، پسر باشد یا دختر، بردبار خواهد شد.⁽³⁾

12. اولین سؤالی پس‌ازاینکه متوجه شدیم کسی بچه‌دار شده چه سوالی می‌تواند باشد؟

هرگاه بشارت فرزندی را به حضرت سجاد (علیه السلام) می‌دادند. ایشان نمی‌پرسید که پسر است یا دختر، اول می‌پرسیدند «آیا سالم و کامل

است؟» اگر سالم بود می‌فرمود: سپاس، خدایی را که از من، چیز ناقص و ناسالمی نیافرید.⁽¹⁾

13. چگونه به والدین تولد فرزندشان را تبریک بگوییم؟

هنگام تبریک به خاطر فرزند دار شدن کسی چنین بگویید «از خدا می‌خواهم که او را با تو و پس از تو، جانشین{شایسته} تو قرار دهد؛ چراکه فرزند، جانشین پدر در زندگی و مرگ اوست».⁽²⁾و نیز چنین می‌توانید بگویید «سپاسگزار بخشنده اين نوزاد باش و خدا اين بخشيده را بر تو مبارك نمايد و او را به جوانى رساند و از نيكى او تو را برخوردار فرمايد».⁽³⁾

14. اذان و اقامه را چگونه و چه وقت به گوش نوزاد بگوییم؟

برای هر کس فرزندی زاده شود، باید در گوش راست او اذان نماز و در گوش چپ او اقامه بگوید؛ چراکه این کار، مایه‌ی ایمنی از شیطانِ رانده‌شده است.⁽¹⁾

و این کار را پیش از بُریدن ناف انجام بده.⁽²⁾همچنان‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در گوش حسنین (علیهما السلام) اذان گفت و به چنین کاری سفارش فرمود.⁽³⁾

15. کام نوزاد را با چه چیزی بردایم بهتر است؟

کام فرزندانتان را با خرما⁽¹⁾بردارید. پیامبر

(صلی الله علیه و آله) با حسن و حسین (علیهما السلام) این‌گونه کرد.⁽²⁾

ونیز کام فرزندانتان را با تربت امام حسین (علیه السلام) بردارید؛ چراکه مایه‌ی ایمنی است.⁽³⁾

16. چه زمانی برای فرزندانمان نام انتخاب کنیم؟

نخستین نیکیِ انسان به فرزندش، این است که نام نیک بر او نهد، پس هرکدام از شما باید نام نیک بر فرزندش بگذارد.⁽⁴⁾

بر فرزندانتان، پیش از آن‌که زاده شوند، نام بگذارید و اگر نمی‌دانید دخترند یا پسر، آنان را به نام‌هایی که هم برای پسر است وهم برای دختر، بنامید؛ چراکه فرزندان سقط شده‌ی شما اگر روز قیامت در حالی با شما ملاقات کنند که نام بر آن‌ها نگذاشته باشید، به پدر خود

می‌گوید: چرا بر من نام ننهادی؟ پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نیز محسن (فرزند سقط شده‌ی زهرا B) را پیش از آن‌که به دنیا بیایید، نام نهاده بود.⁽¹⁾و هرگاه فرزندى برايمان به دنيا آيد تا يك هفته نامش را «محمد» مى‌گزاريم، پس‌ازآن، اگر خواستيم تغيير مى‌دهيم وگرنه همان نام را اختيار مى‌نماييم.⁽²⁾

نام نیک از چند جهت در انسان تأثیر می‌گذارد:

تأثیر در رفتار دیگران: نام هر انسان نمادی از او و بیانگر هویت و شخصیت او برای دیگران است.

اثر تلقینی: نام انسان بر چسبی است که از آغاز تا پایان عمر و حتی قیامت همراه انسان است و بر او اثر تلقینی دارد.

اثر انگیزشی: انسان به‌طور ناخودآگاه می‌خواهد با بزرگانی که نام او را از آن‌ها گرفته اند و هم نام اویند، همانند شود و خود را مشابه آنان سازد.⁽³⁾

17. چرا و چه زمان مناسب است سرِ نوزاد تراشیده شود؟

به جهت پاک کردن او از موی{دورانِ} رَحِم است.⁽¹⁾

و در روز هفتم انجام می‌شود.⁽²⁾

و فاطمه B سر دو فرزند خود (حسنین (علیهما السلام)را تراشید وهم وزن موی آنان نقره صدقه داد.⁽³⁾

18. عقیقه کردن چه آدابی دارد؟

هر نوزادی در گِرو{رهن} عقیقه است.⁽⁴⁾

نکاتی درباره عقیقه:

عقیقه باید گوسفند، گاو یا شتر باشد و حیوان دیگر کفایت نمی‌کند. مستحب است عقیقه را در روز هفتم تولد کودک بدهند و اگر فرزند بالغ شد و برایش عقیقه نداده باشند، مستحب است خودش عقیقه

را بدهد. در عقیقه می‌توانند گوشت خام یا پخته‌شده را تقسیم کنند یا بپزند و گروهی از مؤمنین را دعوت کنند و به آن‌ها غذا بدهند.⁽¹⁾

و دعای عقیقه نیز مستحب است و آن این دعاست:

«اللَّهُمَّ لَحْمُهَا بِلَحْمِهِ وَ دَمُهَا بِدَمِهِ وَ عَظْمُهَا بِعَظْمِهِ وَ شَعْرُهَا بِشَعْرِهِ وَ جِلْدُهَا بِجِلْدِهِ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ وِقَاءً لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ{نام فرزند و پدر فرزند را بگویید؛ محمد پسر علی}؛

خدایا، گوشت این حیوان را در برابر گوشت او، خون آن را در برابر خون او، استخوان آن را در برابر استخوان او، موی آن را در برابر موی او و پوست آن را در برابر پوست او می‌دهم. خدایا، این قربانی را مایه حفظ و سلامت او قرار ده».⁽²⁾

19. ختنه کردن چه زمانی مناسب است؟

روز هفتم{تولد}، فرزندانتان را ختنه کنید؛ چراکه مایه‌ی پاکیزگی بیشتر و رویش زودتر گوشت است و زمین، بول ختنه نشده را ناپسند می‌دارد.⁽¹⁾

برای کودک، هیچ شیری بهتر از شیر مادرش نیست.⁽²⁾

قرآن کریم می‌فرماید «وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ؛ و مادرانی که بخواهند شیر دادن به فرزندانشان را کامل سازند، دو سال تمام شیرشان بدهند».⁽³⁾

و شیر خوردن، (حداقل) تا بیست‌ویک ماه است. پس هر چه کم شود، ستم بر کودک است.⁽⁴⁾

پس حداقل مدت شیر دادن 21 ماه و حداکثر آن 24 ماه است.

21. آیا می‌شود برای نوزاد دایه گرفت؟

بله. برای شیر دادن، {دایه‌های شایسته را} گزینش کنید، همان‌گونه که برای ازدواج گزینش می‌کنید؛ چراکه شیر، طبیعت‌ها را تغییر می‌دهد.⁽¹⁾

و باید دایه‌های پاکیزه و پُر عاطفه انتخاب کنید؛ زیرا شیر، {خصلت‌ها را} منتقل می‌کند.⁽²⁾

دایه هر ویژگی اخلاقی و رفتاری را که داشته باشد همان اخلاق نیز در کودک منتقل می شود.

22. لطف کنید داستانی از رفتار پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) با نوزادان شیرخوار نقل کنید؟

معمولاً نوزاد را نزد پیامبر

(صلی الله علیه و آله) می‌آوردند تا برای خجستگی و مبارکی او، دعا کند یا بر او نام بگذارد. ایشان، او را می‌گرفت و به جهت تکریم خانواده‌اش، او را روی دامن خود می‌گذاشت. گاهی کودک به لباس ایشان بول می‌کرد و برخی کسانی که بول کردن

کودک را می‌دیدند، فریاد می‌کشیدند؛ ولی ایشان می‌فرمود: «لَا تُزْرِمُوا بِالصَّبِي»

بول کردن او را قطع نکنید. ازاین‌رو، او را رها می‌کردند تا بول او تمام شود. سپس دعا کردن برای او یا نام‌گذاری او را به پایان می‌برد و خانواده‌اش را به خاطر فرزندشان خیلی خوش‌حال می‌ساخت، {به‌گونه‌ای که} آنان مشاهده نمی‌کردند که ایشان از بول کردن کودکشان ناراحت شده باشد. سپس، وقتی آنان می‌رفتند، لباس خود را می شُست.⁽¹⁾

23. کودکی داریم که تمام شب را گریه می‌کند و از گریه‌های او خسته و رنجوریم نمی‌دانیم چه‌کار بکنیم؟

برای تسکین و آرامش تو داستانی را نقل می‌کنم:

روزی جبرئیل نزد پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و دراین‌باره چنین گفت:

«ای محمد! صبر کن، چراکه به‌زودی برای این قوم، پیروانی برانگیخته می‌شوند که هرگاه یکی از آنان گریه کند، گریه‌اش تا

هفت‌سالگی «لااله‌الاالله» است و وقتی از هفت‌سالگی گذشت، گریه‌اش تا بلوغ، َ «فَبُكَاؤُهُ اسْتِغْفَارٌ لِوَالِدَيْه»

آمرزش‌خواهی برای پدر و مادرش است و چون از بلوغ گذشت، هر کار نیکی که انجام دهد، به نفع پدر و مادرش باشد و هر کار ناشایستی که انجام دهد، به زیان آنان نباشد.⁽¹⁾

24. وقتی برای فرزندانمان هدیه می‌خریم اول به دختر هدیه بدهیم یا پسر؟

هر کس وارد بازار شود و چیزی بخرد و آن را برای خانواده‌اش ببرد، مانند کسی است که صدقه‌ای را برای گروهی نیازمند می‌برد «وَ لْيَبْدَأْ بِالْإِنَاثِ قَبْلَ الذُّكُورِ» و باید پیش از پسران، از دختران آغاز کند؛ چراکه هر کس دخترکی{ از فرزندان خود} را شاد کند، گویا برده‌ای از فرزندان اسماعیل را آزادکرده است و هر کس چشمِ پسری را روشن کند، گویا از ترس خداوند گریسته است و هر کس از ترس خداوند بگِرید، خداوند، او را وارد بهشت‌های پُر نعمت می‌سازد.⁽²⁾

25. آیا از کودکان می‌شود عیب‌جویی کرد؟

خیر. داستانی برایتان نقل می‌کنم:

روزی مردی در حضور پیامبر

(صلی الله علیه و آله) به خاطر عملی که فرزندش انجام داده بود از او عیب‌جویی کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«فرزندت تیری از تیرهای تیر دان توست».⁽¹⁾

یعنی فرزندت پاره تن تو و ذخیره آینده توست و تو با توهین به شخصیت او، هم به خود ضربه می‌زنی و هم کسی را تضعیف و بی‌مقدار می‌کنی که در آینده به تو یاری خواهد رساند و پشتیبان تو خواهد بود و هر عمل نیکی که انجام دهد، تو نیز از ا جر و پاداش آن بهره‌مند خواهی شد.⁽²⁾

26. آیا علم‌آموزی در دوران کودکی اهمیت دارد؟

کسی که در کودکی نیاموزد، در بزرگ‌سالی پیش نمی‌افتد.⁽³⁾و حکایت کسی که در دوران کودکی می‌آموزد، ِ «كَالنَّقْشِ فِي الْحَجَرِ» همانند

نقش کَندن بر سنگ است و حکایت کسی که در بزرگ‌سالی می‌آموزد، همانند کسی است که بر آب می‌نویسد.⁽¹⁾لقمان حکیم این‌چنین فرزندش را تشویق به علم‌آموزی می‌کرد: فرزندم! در روزها و شب‌ها و ساعات سهمی قرار ده که در آن علم و دانش بجویی، زیرا هیچ ازدست‌رفته‌ای همانند از دست رفتن علم و دانش نیست.⁽²⁾

27. به نظر شما بهترین هدیه پدر به فرزند چه چیز می‌تواند باشد؟

بهترین چیزی که پدران برای پسرانشان به ارث می‌گذارند، تربیت است، نه مال؛ چراکه مال می‌رود و تربیت می‌ماند.⁽³⁾و هیچ پدری، هدیه‌ای برتر از تربیتِ نیک به فرزندش نبخشیده است.⁽⁴⁾

28. از د یدگاه شما حق فرزند به گردن پدر و مادر چیست؟

حق فرزند این است که بدانی او از توست و با خوب و بدش در دنیا منسوب به توست «أَنَّكَ مَسْئُولٌ عَمَّا وُلِّيتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَةِ عَلَى رَبِّهِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُ عَلَى طَاعَتِهِ فِيك» وتو درباره آنچه بر عهده‌ات است، یعنی: خوب تربیت کردن او، راه نمایی او به‌سوی خداوند، و کمک کردن به او در کار فرمان‌برداری از خداوند در حق تو و خودش، مسئولی و بر آن، هم پاداش می‌گیری و هم مجازات می‌شوی. پس در کار {تربیت} او، همانند کسی رفتار کن که در این دنیا با اثر نیکش در حق او کارش را می‌آراید و در آنچه میان تو و پروردگارت است، به خاطر انجام دادن درستِ آن و نتیجه‌ای که از آن می‌گیری، نزد او معذور است و نیرویی نیست، جز از خدا.⁽¹⁾و نیز مهر ورزیدن به او، پرورش و آموزش وی و گذشت و پرده پوشی از خطاهای کودکانه وی و نرمش و کمک کردن به او است، زیرا آن سبب توبه است و مدارا و تحریک نکردن او نیز کوتاه ترین راه برای رشد او است.⁽²⁾

29. مهم‌ترین چیزهایی که شایسته است به کودک آموزش دهیم چیست؟

مهم‌ترین مواد آموزشی که برای هر کودکی لازم است چنین است:

الف: باورهای توحیدی؛

کسی که خردسالی را تربیت کند تا بگوید «لا اله الا الله»، خداوند از او حساب نمی‌کشد.⁽¹⁾

ب: دوستی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خاندانش (علیهم السلام)؛

فرزندانتان را بر سه ویژگی تربیت کنید: دوستیِ پیامبرتان، دوستی اهل‌بیت (علیهم السلام) او و خواندن قرآن.⁽²⁾

ج: واجبات، به‌ویژه نماز و روز؛

قرآن کریم می‌فرماید «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ ناراً؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده‌تان را از آتش،

نگه‌دارید»⁽¹⁾معنای آن چنین است که به آنان{خانواده} چیزهایی را بیاموزید که به‌وسیله آن از آتش، نجات یابند.⁽²⁾

د: قرآن؛

یکی از حق‌های فرزند بر پدر آن است که «يُعَلِّمَهُ الْقُرْآن» پدر قرآن را به او بیاموزد.⁽³⁾و کسی که پیش از بلوغ قرآن بخواند، به تحقیق، در کودکی به او حکمت داده‌شده است.⁽⁴⁾و حق فرزند بر پدر آن است که اگر دختر بود سوره نور را به او تعلیم دهد.⁽⁵⁾و به فرزندانتان سوره «یس» بیاموزید، زیرا این سوره، گل{باغ} قرآن است.⁽⁶⁾

ه: نوشتن؛

یکی از حق‌های فرزند بر پدر آن است که پدر نوشتن را به کودک خویش بیاموزد.⁽¹⁾

و: بهداشت؛

روزی امام (علیه السلام) به فرزندش امام حسن مجتبی (علیه السلام) فرمود: پسرم! آیا به تو چهار نکته نیاموزم که به کمک آن‌ها از طب، بی‌نیاز شوی؟ گفت: چرا، ای امیرمومنان!

فرمود: بر سر سفره ننشین، مگر آن هنگام که گرسنه‌ای؛ و از سفره برنخیز، مگر درحالی‌که هنوز، میل به خوردن داری؛ خوب بجو؛ و به گاه خُفتن، به مستراح برو. اگر این چهار نکته را به کاربستی، از طب، بی‌نیاز می‌شوی.⁽²⁾نیز لقمان حکیم به

فرزندش چنین می‌گفت: فرزندم! چون معده از غذا پر شود، اندیشه فرو می‌خوابد و از کار می‌افتد و زبان حکمت گنگ می‌شود و اعضای بدن از عبادت بازمی‌مانند.⁽³⁾

و امام حسین (علیه السلام) فرمود: پدرم امیر مؤمنان (علیه السلام) به ما دستور می‌داد که: هرگاه مسواک کردیم، آب ننوشیم، مگر آن‌که اول سه بار مضمضه کنیم.⁽¹⁾(آب دردهان بچرخانیم و دور بریزیم).

ز: حکمت‌های اخلاقی؛

روزی امیر مؤمنان (علیه السلام) از پسرش امام حسن مجتبی (علیه السلام) پرسید: فرزندم! عقل چیست؟ گفت: نگهداری آنچه در قلبت به ودیعه گذاشته‌ای. فرمود: بخل چیست؟ گفت: این‌که {مصرف} اندک را اسراف، و آنچه را انفاق کرده‌ای، از بین رفتن بدانی. فرمود: بی‌نیازی چیست؟ گفت: کمی ِ آرزوهایت و رضایت به آنچه تو را بسنده است؛ و... سپس حضرت علی (علیه السلام) فرمودند این حکمت‌ها را به فرزندانتان بیاموزید؛ چراکه مایه‌ی فزونیِ خِرد و دوراندیشی و صاحب‌نظر شدن است.⁽²⁾

ح: شعرهای سودمند؛

امیر مؤمنان (علیه السلام) از این‌که شعر{پدرش} ابوطالب، روایت و تدوین شود، خُرسند می‌شد و می‌فرمود: آن را فراگیرید و به فرزندانتان یاد بدهید؛ چراکه او بر دین خدا بود و در آن، دانشِ بسیار است.⁽¹⁾

ط: شنا و تیراندازی:

به پسرانتان، شنا و تیراندازی یاد دهید و به دختر، ریسندگی.⁽²⁾

30. لطف می کنید مراحل آموزش معارف دین را توضیح دهید؟

بله. چون پسر به سه‌سالگی رسید، باید به او بگویند: هفت مرتبه بگو «لااله‌الاالله» سپس، رهایش کنند تا سه سال و هفت ماه و بیست روزِ او کامل شود. سپس باید به او بگویند: هفت مرتبه بگو «محمد رسول‌الله»؛ و او را رها کنند تا چهار سال او تمام شود. آنگاه باید به او بگویند هفت مرتبه بگو «صلی‌الله علی‌محمد و آله». سپس رهایش کنند تا پنج سال او تمام شود. آنگاه از او بپرسند: دست چپ و راستت کدام است؟ اگر شناخت، باید صورتش را به سمت قبله

برگردانده، به او بگویند: سجده کن. سپس رهایش کنند تا هفت سال او تمام شود. پس وقتی هفت سال او تمام شد، باید به او بگویند: صورت و دودستت را بشوی. وقتی آن دو را شُست، باید به او بگویند: نماز بخوان. سپس رهایش کنند تا نُه سال او تمام شود. وقتی تمام شد، وضو به او یاد داده شود و بر {ترک} آن، تنبیه گردد و به نماز، امر شود و بر {ترک}آن، تنبیه گردد. وقتی وضو و نماز را فراگرفت، خداوند او و پدر و مادرش را می‌آمرزد؛ ان شاالله!⁽¹⁾

31. از دیدگاه شما زمان تربیت و تأدیب کودک از چه سالی است؟

فرزند، هفت سال آقاست، هفت سال خدمتکار و هفت سال وزیر است. اگر در بیست‌سالگی از تربیت او راضی بودی که خوب؛ وگرنه، به پهلویش بزن{تا دنبال کار خودش برود} که نزد خداوند، معذوری.⁽²⁾

و پسر، هفت سال باید بازی کند، هفت سال آموزش قرآن ببیند و هفت سال، حلال و حرام را فراگیرد.⁽¹⁾و در اهمیت آن همین بس که اگر پدری فرزندش را تربیت کند بهتر از این است که روزی یک و نیم کیلوگرم طعام صدقه بدهد.⁽²⁾

32. به نظر شما بدترین پدر و بدترین فرزند چه ویژگی دارند؟

بدترین پدر، کسی است که نیکی کردن، او را به زیاده‌روی وا‌دارد و بدترین فرزند، کسی است که کوتاهی کردن، او به نافرمانی و آزردن{والدین} وا دارد.⁽³⁾

افراط و تفریط در محبت به کودک آسیب زا است.

33. سرزنش چه اثراتی در تربیت دارد؟

زیاده‌روی در سرزنش کردن، آتش لجاجت را شعله‌ور‌می سازد.⁽¹⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به کارهای کودکان عیب و ایراد نمی‌گرفت بلکه کار صحیح را به آن‌ها یاد می‌داد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) هرگاه کاری را قبول نداشت، می‌فرمود این‌گونه انجام بده.⁽²⁾

34. آیا تربیت باخشم ممکن است؟

خیر. باخشم تربیت {ممکن }نیست.⁽³⁾و پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از ادب کردن به هنگام خشم، نهی فرمود.⁽⁴⁾

35. گاهی اوقات فرزندم خیلی اذیت می‌کند در این هنگام چه‌کار کنم بهتر است؟

او را نزن. با او قهر کن؛ ولی طول نده.⁽⁵⁾

مدت قهر نباید طولانی باشد.

36. در چه سنی مناسب است رختخواب‌های فرزندان از یکدیگر جدا می‌شود؟

بسترهای پسر و پسر، پسر و دختر، و دختر و دختر را از ده‌سالگی از هم جدا کنید.⁽¹⁾

37. آیا بوسیدن کودک جز شیوه‌های محبت ورزی است؟

بله. هر کس فرزندش را ببوسد خداوند برای او حسنه‌ای می‌نویسد و کسی که نوردیده‌اش را شاد کند خداوند نیز او را روز قیامت شاد گرداند.⁽²⁾

در این زمینه داستانی نقل می‌کنم:

مردی خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رسید و گفت: هرگز کودکی را نبوسیده‌ام. وقتی بازگشت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: این کسی است که در

نظر من از اهل آتش است.⁽¹⁾و بنا بر احتیاط واجب بوسیدن دختربچه‌ی شش‌ساله برای مرد نامحرم جایز نیست.⁽²⁾

38. آیا فرزندان برای رفتن به اتاق‌خواب والدین باید اجازه بگیرند؟

بله باید اجازه بگیرند. در این زمینه داستانی برایتان نقل می‌کنم:

کسی خدمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: ای پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) ! آیا هرگاه خواستم نزد مادرم بروم، از او اجازه بگیرم؟ فرمود: آری. آیا خوشَت می‌آید او را برهنه ببینی؟ گفت: نه. فرمود: پس در این صورت، از او اجازه بگیر.⁽³⁾

39. آیا هنگام آمیزش والدین کودک می‌تواند داخل اتاق‌خواب باشد؟

خیر. درحالی‌که کودکی در اتاق باشد، مرد نباید با زن و کنیزش آمیزش کند؛ چراکه این، از آن چیزهایی است که زنا را در پی

می‌آورد.⁽¹⁾و پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نهی کرد از این‌که مرد، در حالی با زنش آمیزش کند که در گهواره، کودکی باشد و به آنان بنگرد.⁽²⁾

40. در زمینه تربیت کودک کدام عمل نزد خداوند برتر است؟

روزی موسی بن عمران (علیه السلام) گفت: پروردگارا! کدام عمل، نزد تو برترین است؟ فرمود: دوست داشتن کودکان؛ چراکه من، آنان را بر توحید خود سرشته‌ام. اگر آنان را بمیرانم، به رحمت خودم آنان را وارد بهشت خواهم کرد.⁽³⁾

41. آیا سلام کردن به کودکان از سنت‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) است؟

بله. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) هرگاه بر کودکان می‌گذشت، به آنان سلام می‌کرد.⁽¹⁾نیز رسول (صلی الله علیه و آله) می‌فرمود: پنج چیز است که تا هنگام مرگ، آن‌ها را ترک نمی‌کنم. یکی از آن‌ها سلام کردن به کودکان، تا پس از من سنت شود.⁽²⁾

ص 271.

42. آیا والدین عاق فرزندان می‌شوند؟

بله. همان‌طور که فرزندان عاق والدین می‌شوند. والدین نیز عاق فرزندان می‌شوند. و بین والدین و فرزندان حقوقی است که هرکدام از حقوق خود کوتاهی و سهل‌انگاری کنند به همان اندازه خطاکار هستند.

پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) چنین فرمود: ای علی! خدا لعنت کند پدر و مادری که فرزندانشان را به عاق کردن خویش وادار نمایند، ای علی! همان‌گونه که فرزند عاق والدین می‌شود. والدین نیز

متقابلاً ( در صورت عدم رعایت وظایف خود) عاق فرزندان خود خواهند شد.⁽¹⁾

43. از دیدگاه شما قلمرو محبت به فرزندان تا کجاست؟

دلسوزی نسبت به خانواده و فرزندانت، نباید تو را به نافرمانی‌ها{ای از خدا} و حرام، وادار سازد؛ چراکه خداوند متعال می‌فرماید: «{قیامت} روزی {است} که نه مال سود می‌دهد و نه فرزندان؛ مگر کسی که با دلی سالم، نزد خدا آید».⁽²⁾

همسر و فرزندانت را همه‌ی فکر و ذکر خود قرار نده؛ چراکه اگر همسر و فرزندانت از دوستان خدا باشند، خدا آنها را تباه نخواهد كرد و اگر دشمنان خدايند چرا {باید} اهتمام و فکر و ذکر تو مشغول به دشمنان خدا باشد؟⁽³⁾داستانی برایتان نقل می‌کنم:

روزی امیر مؤمنان (علیه السلام) پسر خویش را در حضور دختر بوسید.{دختر} گفت: پدر جان! او را دوست می‌داری؟ فرمود: آری.

{دختر} گفت: می‌پنداشتم که کسی جز خداوند را دوست نمی‌داری. حضرت گریست و سپس فرمود: «الْحُبُّ لِلَّهِ» محبت برای خداست و «الشَّفَقَةُ لِلْأَوْلَادِ» دلسوزی برای فرزندان.⁽¹⁾

44. آیا عدالت بین فرزندان باید رعایت شود؟

بله. خداوند متعال، دوست دارد که میان فرزندانتان عدالت ورزید، حتی در بوسیدن.⁽²⁾حتی در هدیه دادن به فرزندانتان، عدالت ورزید.⁽³⁾داستانی برایتان نقل می‌کنم:

روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) مردی ر ا دید که دو فرزند داشت. یکی را بوسید و دیگر را رها کرد. {در این هنگام} پیامبر خدا{به وی } فرمود: چرا میان آنان یکسان عمل نکردی؟⁽¹⁾

45. نظرتان درباره وفای به عهده با کودکان چیست؟

هرگاه یکی از شما به کودکش وعده داد، باید بدان عمل کند⁽²⁾زیرا آنان بر این باورند که شما روزی‌شان را می‌دهید.⁽³⁾

شخصی می‌گوید پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خانه ما آمد و من، درحالی‌که کودکی خردسال بودم، رفتم تا بازی کنم که مادرم به من گفت: ای عبدالله! بیا چیزی به تو بدهم. پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: می‌خواهی به او چه بدهی؟

گفت: می‌خواهم به او خرما بدهم. فرمود: آگاه باش که اگر چنین نکنی، برای تو دروغی نوشته می‌شود.⁽¹⁾

46. نظرتان در مورد شاد کردن کودک چیست؟

خانه‌ای در بهشت است که به آن، {خانه‌ی} شادی گفته می‌شود و جز کسی که کودکان را شاد کرده باشد، وارد آن نمی‌گردد.⁽²⁾نیز{جمعه‌ها} برای کودکانتان، گوشت بخرید و روز جمعه را به یاد آنان بیاورید.⁽³⁾

مقصود این است که با خریدن هدیه، خوارکی، این روز راگرامی و به کودکان آموزش دهید.

47. نظرتان درباره شیطنت و بازیگوشی چیست؟

بازی گوشی (شیطنت) بچه در کودکی، مایه‌ی فزونی خِرد او در بزرگ‌سالی است.⁽¹⁾و خوب است بچه در کودکی بازی گوش باشد تا در بزرگ‌سالی بردبار گردد؛ و شایسته نیست که جز این باشد.⁽²⁾

48. گاهی در بین نماز فرزندم از سر و کول من بالا می‌رود چه کاری انجام بدهم بهتر است؟

اجازه دهید داستانی برایتان نقل کنم:

شخصی می‌گوید پیامبر (صلی الله علیه و آله) به نمازی فراخوانده شده و حسن (علیه السلام) در آغوش ایشان بود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را مقابل خود بر زمین گذاشت و نماز خواند. وقتی به سجده رفت، سجده را طولانی کرد. از میان مردم، من سرم را بلند کردم. در آن هنگام، حسن (علیه السلام) روی شانه‌ی پیامبر خدا بود. وقتی سلامِ نماز را داد، مردم به ایشان گفتند: ای پیامبر خدا! در نمازت سجده‌ای به‌جای آوردی که معمولاً این‌گونه سجده نمی‌کردی گویا به شما وحی می‌شد.

فرمود: به من وحی نشد؛ لیکن فرزندم بر شانه‌ی من بود و من، خوش نداشتم او را به‌شتاب بیندازم تا این‌که خودش پایین بیاید.⁽¹⁾

داستان دیگری برایتان نقل می‌کنم:

شخصی می‌گوید درحالی‌که پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) نماز می‌خواند، حسین (علیه السلام) آمد و گردن پیامبر (صلی الله علیه و آله) را گرفت. ایشان با او برخاست و دست او را گرفت و همچنان او را نگه داشت تا به رکوع رفت.⁽²⁾

و کودکان را به‌صف آخر{نماز جماعت} نفرستید، بلکه بین آن‌ها{به‌وسیله بزرگان} فاصله ایجاد کنید.⁽³⁾

49. آیا در شأن اهل‌بیت (علیهم السلام) است که با کودکان بازی کنند؟

بله. به‌طوری کلی نزد هرکسی کودکی هست، باید با او کودکی کند.⁽⁴⁾در این زمینه چند داستان برایتان نقل می‌کنم:

شخصی می‌گوید رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را دیدم که دستان حسین بن علی (علیه السلام) را گرفته و پایش را روی پای خود گذاشته است و می‌فرماید: «بالا بیا، چشم کوچولو؛ بالا بیا، چشم کوچولو!».⁽¹⁾

شخصی می‌گوید پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) برای حسن و حسین (علیهما السلام) نیم‌خیز نشست و آنان را سوار کرد و دست‌ها و پاهایشان را مخالف یکدیگر قرارداد و فرمود: «شترِ شما، شتر خوبی است».⁽²⁾

50. شنیده‌ایم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کودکان را به خاطر پنج ویژگی دوست می‌داشت، لطفاً بفرمائید آن ویژگی‌ها کدامند؟

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کودکان را به خاطر پنج ویژگی دوست می‌داشت: اول آن‌که بسیار می گِریند؛ دوم آن‌که با خاک‌بازی می‌کنند؛ سوم آن‌که بدون کینه دشمنی می‌کنند؛ چهارم آن‌که چیزی برای فردا ذخیره نمی‌کنند؛ پنجم آن‌که می‌سازند و سپس خراب می‌کنند.⁽³⁾

51. آیا دعای والدین تأثیری در تربیت فرزند دارد؟

بله حتماً. دعای پدر برای فرزند، همانند آب مفید برای زراعت است.⁽¹⁾و رحمت خدا بر کسی که فرزندش را در نیکو بودنش یاری کند و آن به این است که لغزش‌هایش را درگذرد و میان خود و خدا، برای او دعا کند.⁽²⁾

اشاره می‌کنم به دعایی جامع و زیبا از صحیفه سجادیه:

بار خدایا! بازویم را به وجودشان نیرومند گردان و نا به سامانی امورم را به وجودشان استوار کن و نفرات مرا با آنان، فراوان نما و محضر مرا به وجودشان آراسته کن و یادم را به‌وسیله آنان، زند دار... و مرا در تربیت کردن و ادب آموختن و نیکی کردن به آنان، یاری فرما ...⁽³⁾

ونیز امام باقر (علیه السلام) هرگاه غمگین می‌شد زنان و کودکان را جمع می‌کرد و دعا می‌کرد و آن‌ها امین می‌گفتند.⁽¹⁾و این‌گونه ادب دعا کردن را به کودکان می‌آموخت.

52. آیا نفرین در تربیت فرزند اثرگذار است؟

بله. فرزندانتان را نفرین نکنید، مبادا با اجابت خداوند، همراه شود.⁽²⁾و هر کس فرزندش را نفرین کند، خداوند او را فقیر می‌گرداند.⁽³⁾

53. برای مصیبت از دست دادن کودک توصیه‌ای بفرمائید.

زمانی که فرزند معاذ بن جبل از دنیا رفت. پیامبر (صلی الله علیه و آله) در نامه‌ای چنین فرمودند: سلام بر تو. سپاس می‌گذارم خداوندی را که جز او شایسته ستایش نیست_اما بعد_ به من خبر رسیده که تو درباره فرزندت بی‌تابی می‌کنی، خداوند تا هنگام مرگ فرزندت تو را از نعمت وجود او بهره‌مند ساخت و در موعد مقرر جان او را گرفت،

انالله و اناالیه راجعون مبادا بی‌تابی تو ثواب تو را از بین ببرد و اگر{به فرض هم} به ثواب مصیبت خود برسی می‌دانی که ثواب بزرگی که خدا برای آن آماده کرده، نسبت به کسانی که تسلیم رضا خدا شدند و صبر پیشه کردند بسیار کم است. بدان که بی‌تابی تو هرگز مرده را زنده نمی‌کند و جلو مقدرات را نمی‌گیرد. خوش‌دل باش و وعده مقرر را بپذیر، مبادا بر چیزی افسوس بخوری که تو و هیچ‌یک از مردم از آن جدایی ندارید و در موعد مقرر فرا خواهد رسید رسید والسلام علیکم و رحمه الله وبرکاته⁽¹⁾

در پایان از اینکه وقت باارزش خود را در اختیار ما قرار دادید سپاسگزاریم و امیدواریم که با عمل به این دستورات آسمانی لبخند و شادی را بر لبان شما بنشانیم.

شُکر که این نامه به عنوان رسید

پیشتر از عمر به پایان رسید

(نظامی)

کتاب‌نامه:

حکمت نامه کودک، محمدی ری‌شهری، مترجم: عباس پسندیده، دارالحدیث، قم،1385.

تربیت فرزند (سیره تربیتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام))، سید علی حسینی زاده، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم،1393.

حقوق فرزندان در مکتب اهل‌بیت (علیهم السلام)، محمدجواد مروجی طبسی، بوستان کتاب، قم،1383.

نحن و الأولاد فی مآثر اهل‌بیت النُبوه (علیهم السلام)، حمزه عندلیب، دلیل ما، قم،1380.