کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 1

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور: کلام امیر (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 484 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

-978-622-5710-27-6 ج.1

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام،اول 23 قبل از هجرت - 40 ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق . نهج البلاغه - نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب کلام امیر جلد 1

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 6 - 27 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

مقدمه...35

خطبه 1...45

11 .3 .3. راكعين...91

خطبه 2...155

5 .1 .2. معجزات...165

6 .2. 1. گرفتاری در فتنه ها...171

6 .2. 5. پراکندگی در کارها...173

6 .2. 9. فراگیری گمراهی...174

خطبه 3...193

خطبه 4...237

خطبه 5...251

خطبه 6...261

غافلگیر نشدن در برابر دشمن...263

خطبه 7...269

خطبه 8...277

خطبه 9...281

خطبة 10...285

خطبه 11...

خطبه 12...297

خطبه 13...301

خطبه 14...309

خطبه 15...313

خطبه 16...317

خطبه 17...337

خطبه 18...355

خطبه 19...365

خطبه 20...371

خطبه 21...377

خطبه 22...381

5 پیش بینی نتیجه جنگ جمل...386

خطبه 23...391

خطبه 24...409

خطبه 25...415

خطبه 26...423

خطبه 27...437

خطبه 28...455

خطبه 29...467

خطبه 30...477

کتابنامه...481

مقدمه

1. معرفی نهج البلاغه

نهج البلاغه از نظر محتوا جزء کتب حدیثی به شمار می رود که در آن به صورت مستقیم سخنان، مکتوبات و تقریرات حضرت امیر علیه السلام منعکس شده است؛ از سویی دیگر با توجه به تعریف سنت که آن را به معنای قول و تقریر معصوم می دانند نهج البلاغه را باید مجموعه ای دانست که در آن سنت امیر مؤمنان اسلام علیه السلام گرد آمده است؛ از دیگر سو، کتاب های حدیثی را از نظر نوع چینش احادیث به ده دسته تقسیم می کنند ⁽¹⁾که مشهورترین آن ها مسانید، ⁽²⁾سنن ⁽³⁾و جوامع حدیثی است. با توجه به نوع چیدمان احادیث در نهج البلاغه می توان آن را از نوع مسانید دانست که در آن تنها روایات حضرت امیر علیه السلام آمده است. در واقع نهج البلاغه را می توان «مسند علی بن ابیطالب» نام نهاد.

عنوان «نهج البلاغه» از دو واژه ترکیب یافته است: «نهج» به معنای روش و شیوه؛ «بلاغت» به معنای «رسایی». بلاغت در اصطلاح عبارت است از برخورداری گفتار از فصاحت و مطابقت آن با مقتضای حال. ⁽⁴⁾

به بیانی روشن تر اگر گفتاری از نظر درون ساخت از واژه های رسا و ترکیب زیبا برخوردار

باشد و از نگاه برون ساخت مطابق با مقتضا و شرایط حال مخاطب بیان گردد، آن را «گفتار بلیغ» گویند. با این توضیح می توان نتیجه گرفت که مراد سید رضی از انتخاب عنوان «نهج البلاغه» آن است که از نظر او سخنان حضرت امیر علیه السلام شیوۀ بلاغت و رسایی در گفتار را به ما می آموزد. نهج البلاغه دارای 239 خطبه 79 نامه و 480 حکمت یا کلمات قصار است.

2. جایگاه نهج البلاغه

اشاره

در این مقام، بخشی از گفتار صاحب نظران نامی را در ستایش نهج البلاغه نقل می کنیم. سید رضی مؤلف نهج البلاغه در بخشی از مقدمۀ خود در نهج البلاغه چنین آورده است: گفتار امام عجایب بلاغت غرایب فصاحت عربیت ناب و ناب ترین سخن در زمینه دین و دنیا را آن چنان در خود جای داده که در هیچ گفتار و کتابی هرچند جامع، نظیر آن یافت نمی شود؛ زیرا امیرالمؤمنین علیه السلام آبشخور فصاحت [و] منشأ و پدیدآورنده بلاغت است. و بر کلام او رشحه ای از علم الهی و عطری از گفتار نبوی مشهود است. سید رضی همچنین در لابه لای برخی از خطبه ها و کلمات قصار از بلندای سخن حضرت امیر علیه السلام سخن گفته است؛ برای نمونه پس از نقل این سخن امام که فرمود: قِيمَةُ كُلِّ امْرِى مَا يُحْسِنُهُ ⁽¹⁾چنین آورده است: «و هذه الكلمه التى لا تصاب لها قيمه، ولا توزن بها حكمه، ولا تقرن إليها كلمه» ⁽²⁾این سخن را بها نتوان داد هیچ سخن حکمت آمیزی هم سنگ آن نیست و هیچ کلامی قرین آن نتواند بود.

نیز در جایی دیگر از این سخن حضرت علیه السلام که فرمود: تَخَفَّفوا تَلحَقُوا ⁽³⁾این چنین تمجید می کند اگر این گفتار صرف نظر از سخن خداوند و سخن پیامبر با تمام گفتارها سنجیده شود، بر آن ها برتری داشته و گوی سبقت را از همۀ آن ها ربوده است هیچ سخنی به کوتاهی و پرمغزی و زلالی این جمله شنیده نشده است. او همچنین هنگامی که خطبه «غراء» را که در نکوهش دنیاست، نقل می کند، در ستایش از آن میگوید این از خطبه های شگفت است... و در خبری آمده است وقتی حضرت امیر علیه السلام این خطبه را ایراد ،کردند، مو بر پوست ها راست شد و چشم ها گریست و دل ها لرزید بدین خاطر برخی این خطبه را خطبۀ «غراء» نامیدند. میرزا حبیب اله خویی از شارحان نهج البلاغه در این باره چنین می گوید: به جان خودم سوگند!

نهج البلاغه کتابی است که برای اهل شریعت، عبادات را تشریع می کند و برای اهل سلوک، راه سیر و سلوک را می نمایاند. برای آنان که در گرداب هلاکت غرق شده اند، وسیله نجات و برای آنان که دچار حیرت شده اند راه گریز است. ظاهر آن زیبا و باطن آن عمیق است. ⁽¹⁾

از دیگر صاحب نظرانی که دربارۀ جایگاه نهج البلاغه سخن گفته اند، ابن ابی الحدید معتزلی است. او در تمجید از گفتار توحیدی امام علیه السلام در خطبه 108 چنین آورده است: کسی که بخواهد فصاحت و بلاغت بیاموزد و امتیاز سخن را دریابد باید در این خطبه تأمل کند؛ زیرا نسبت این سخن با هر سخنی دیگر غیر از کلام خدا و رسول، همانا نسبت ستاره درخشان با سنگ سیاه و تاریک است؛ سپس بیننده باید بنگرد که چه روشنی و جلالت و درخشندگی دارد و چه خوف و خشیتی ایجاد می کند خدا گوینده اش را جزای خیر دهد که گاهی با دست و شمشیرش از اسلام دفاع کرد و گاهی با زبان و بیانش و زمانی با فکر و قلبش در جهاد او سید مجاهدان است و در موعظه بلیغ ترین وعاظ و در فقه و تفسیر، رئیس فقها و مفسران و در عدل و توحید، پیشوای عادلان و موحدان. ⁽²⁾

ابن ابی الحدید در ضمن خطبۀ 84 چنین می گوید بدان که توحید، عدل و سایر مباحث شریف الهی جز از سخن این رجل الهی دانسته نشد؛ زیرا سخن دیگران از بزرگان صحابه حاوی این مطلب نیست بلکه این مطالب به فکر آن ها خطور هم نمی کرد. اگر خطور می کرد، بیان می کردند همانا این بزرگ ترین فضیلت علی علیه السلام است.

شیخ محمود شکری آلوسی می گوید این کتاب که حاوی خطبه های امام علی بن ابیطالب است، پرتوی از نور سخن الهی دارد و خورشیدی است که با فصاحت منطق نبوی می درخشد. ⁽³⁾

2. 1. جایگاه نهج البلاغه نزد علمای شیعه

نهج البلاغه از همان آغاز ،تدوین مورد اقبال فراوان عالمان فریقین قرار گرفت. در میان شیعه گرچه از چهار کتاب کافی من لایحضره الفقیه، تهذیب و استبصار به عنوان کتب اربعه یاد می شود، عملاً نهج البلاغه از نظر میزان اهتمام عالمان شیعه به آن حتی از این چهار کتاب نیز برتر است.

عموم تحقیقاتی که در هزار سال اخیر در حوزه مطالعات دینی انجام شده، نشان می دهد

که این آثار به صورت مستقیم یا غیر مستقیم از نهج البلاغه تأثیر پذیرفته است.

3. نهج البلاغه؛ منبعی برای شناخت دین

اسلام جامع ترین و کامل ترین دینی است که مجموعه و منظومهٔ کاملی از پیام های خداوند را به منظور هدایت فرد و جامعه عرضه کرده است بر همین اساس، قرآن از اسلام با عنوان دین کامل و مرضی خداوند یاد کرده است ⁽¹⁾از سویی دیگر به اذعان همه صاحب نظران فریقین برای بازشناخت آموزه های دینی دو منبع اساسی وجود دارد: قرآن و سنت.

مراد از سنت مجموعه ای از روایات است که در جوامع و نگاشته های حدیثی گرد آمده است حضرت امیر علیه السلام در نهج البلاغه در تبیین جایگاه سنت چنین می فرماید: و این قرآن خطی است نوشته شده که در میان دو جلد جای ،دارد به زبان سخن نمی گوید نیازمند ترجمانی است و خدای تعالی گفته است اگر در چیزی خصومت کردید، آن را به خدا و پیامبرش بازگردانید بازگردانیدن به خدا این است که بر طبق کتاب او داوری کنیم و بازگردانیدن به رسول خدا صلی الله علیه و آله این است که سنت او را بگیریم. ⁽²⁾

نهج البلاغه نمودار سیره قولی و عملی حضرت امیر علیه السلام است و ما را به آن امام مرتبط می سازد؛ اثری لبریز از آموزه های دینی که راه و رسم زندگی را به ما می آموزاند و ما را با دین گره می زند.

4. آموزه های حیات بخش اسلام

زمانی می توان یک دین و مکتب را در ارائۀ برنامۀ خود موفق ارزیابی کرد که بتواند الگوهای عینی فردی و اجتماعی را عرضه کند. در این بین اسلام با ارائه منظومه ای کامل از نظام بینشی ارزشی و کنشی معتقد است که می تواند آدمیان را در عالی ترین حد تربیت کند و به مقام انسان کامل و خلیفۀ الهی برساند و به جهانیان جامعه ای آرمانی و پر از عدالت و پاکی عرضه کند.

حال اگر کسی بپرسد چنین دین و برنامه کاملی در زندگی کدام انسان تجسم یافته و کدام فرد معتقد به اسلام توانسته تصویری کامل از این دین را در زندگی خود ارائه کند، پاسخ چیست؟ باری، اسلام با تمام افتخار اعلام می کند که در نخستین مرحله باید از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نام برد که خداوند در قرآن از او با عنوان «اسوة حسنه یاد کرده است؛ در مرحله بعد می توان

حضرت امیر علیه السلام و سایر ائمه را معرفی کرد که آموزه های اعتقادی و اخلاقی به تمامی در اندیشه و منش آنان تجلی یافته است و سپس اصحاب و شاگردان پاک آنان همچون سلمان و ابوذر و مقداد را برشمرد.

با چنین تحلیلی، بازشناخت نهج البلاغه از آن جهت اهمیت می یابد که می توان از آن به عنوان شکلی از آموزه های حیات بخش اسلام یاد کرد به بیانی روشن تر، واکاوی این کتاب بیش از هر چیز انسان را متوجه پدیدآورنده آن می سازد.

5. سندی برای شناخت هویت شیعه

شیعه خود را فرقه ای در کنار سایر فرق که از اسلام انشعاب یافته، نمی داند بلکه خود را عین اسلام و قرائت ناب و جامعی از آن می شمرد شیعه معتقد است پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم از آغازین روز رسالت، استمرار نبوت به واسطه امامت و جانشینی حضرت امیر علیه السلام را مورد تأکید قرار داد و در تمام 23 سال رسالت به صورت های گوناگون اهمیت و جایگاه امامت را به مسلمانان گوشزد کرد تا آن که در سال آخر حیات خود و در حجة الوداع رسماً و آشکارا با حضور 120هزار مسلمان علی علیه السلام را به عنوان «ولی» همۀ مسلمانان معرفی نمود؛ بنابراین تاریخ ظهور تشیع با مؤلفه هایی همچون امامت و عصمت با عصر رسالت گره خورده است. ⁽¹⁾بازخوانی نهج البلاغه به خوبی نشان می دهد که آن چه شیعه دربارهٔ تاریخ و هویت خود معتقد است درست همان چیزی است که در این کتاب و از زبان حضرت امیر علیه السلام بیان شده است. اگر در گفتار حضرت امیر علیه السلام هویت شیعه و مؤلفه های آن مورد تأکید قرار گرفته باشد، دیگر معنا ندارد کسی شبهه کند که شیعه دهه ها یا سده ها پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله به دست این و آن پدید آمده یا مؤلفه های فکری آن به تدریج در طول چند سده سامان یافته است.

6. سندی برای بازشناخت جایگاه امامت

همان گونه که عبدالکریم شهرستانی ⁽²⁾تصریح کرده مسئلۀ امامت مهمترین وجه اختلاف شیعه و اهل سنت است که قرن هاست از آن ها دو فرقه جداگانه ساخته است. امامت از نگاه ،شیعه امری الهی ملکوتی و آسمانی است که وجود و استمرار آن منوط به اراده خداوند

و نص پیامبر است؛ در حالی که امامت از نگاه اهل سنت پدیده ای زمینی است که بسان زمامداران جوامع مختلف می تواند توسط مردم تعیین گردد.

براساس تفکر شیعه امام جانشین پیامبر است و همۀ شئونات پیامبری به استثنای دریافت حی را بر عهده دارد. او باید فردی معصوم، برترین فرد عصر خود در علم و معنویت و فاقد هرگونه عیب در بدن مال و شخصیت باشد.

از جمله شواهدی که می تواند جایگاه امامت را ترسیم کند روایات صادر شده از اهل بیت علیهم السلام و به ویژه کلمات امام علی علیه السلام در نهج البلاغه است که در آن ها سیمای علمی، اخلاقی و معنوی خود را به تصویر کشیده اند. ⁽¹⁾

7. بازتاب تصویر امام در این کتاب

اشاره

از جمله آموزه های بلند نهج البلاغه تصویری است که این کتاب از صاحب این سخنان، یعنی حضرت امیر علیه السلام ارائه کرده است.

7. 1. مقام بصیرت و یقین

به استناد آموزه های دینی، مؤمنان واقعی به تناسب درجه ایمان و تقوا در کنار علم از دو مقام برخوردارند: مقام بصيرت و مقام يقين.

بصیرت را می توان نوعی از دانش دانست که به انسان توان تشخیص و تمییز میان حق و باطل را ارزانی می کند؛ از این رو بصیرت، بینش است و علم نیز دانش است که به انسان آگاهی می دهد. از سوی دیگر یقین از مقولۀ علم و عالی ترین مرتبه آن به شمار می آید که ذره ای شک و شبهه در آن راه نمی یابد؛ هر چند ،یقین خود به مراتب سه گانه یعنی علم الیقین، عين اليقين و حق الیقین منقسم است.

امیر مؤمنان علیه السلام در مواردی خود را صاحب مقام بصیرت و یقین دانسته است. برای نمونه امام در جایی فرمود: وَ إِنَّ مَعی لَبَصيرتى ما لَبِستُ عَلى نَفْسِى وَ لا لُبِّسَ عَلَىّ؛ ⁽²⁾همان بصیرت دیرین هنوز هم با من است. چنان نیستم که چهرۀ حقیقت را نبینم و حقیقت نیز بر من پوشیده نبوده است.

در بخشی دیگر پس از یادکرد شجاعت و جنگاوری خود در برخورد با دشمنان چنین فرمود: وَ إِنِّى مِن ضَلَالِهِمُ الَّذِى هُم فِيهِ وَالهُدَى الَّذى أَنا عَليهِ لَعَلَى بَصِيرَةٍ مِن نَفْسِي وَ يَقِينِ

مِن رَبِّی؛ ⁽¹⁾به آن گمراهی ای که آنان در آن غرقه اند و آن هدایتی که خود بدان آراسته ام، نیک آگاهم و از جانب پروردگارم با یقین همراهم. معنای این سخنان آن است که امام به گمراهی مخالفان و هدایت خود از درون جان بصیرت و بینش داشته اند و از جانب خدای خود نیز به مرحله یقین و قطع رسیده است.

7. 2. عبودیت و پرهیزکاری

عبادت حضرت امیر علیه السلام مثال زدنی است؛ چنان که در توصیف عبادت آن حضرت آمده است که گاهی در یک شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند ⁽²⁾و گاه شب ها در بیابان چنان در مناجات و راز و نیاز با خداوند غرق می شد که از هوش می رفت تا جایی که برخی از یاران ایشان گمان می کردند که امام از دنیا رفته است. ⁽³⁾مراتب عبودیت حضرت امیر علیه السلام به گونه ای بود که امام سجاد علیه السلام که خود بر اثر کثرت عبادت به «سید ساجدین» و «زین العابدین» ملقب شده بود در برابر عبادت حضرت امیر علیه السلام اظهار عجز و ناتوانی می کرد. ⁽⁴⁾

7. 3. زهد و دنیا گریزی

از جمله ویژگی های اخلاقی حضرت علیه السلام زهد و دنیا گریزی ایشان حتی در دوران خلافت است تا آن جا که خلافت را تا فروترین حد متصور خُرد و ناچیز ساخت و آن را از نعلین وصله دار خود که فاقد قیمت بود یا از آب بینی بز، پست تر شمرد. ⁽⁵⁾

امام هدف خود را از به دست گرفتن خلافت نه از باب چنگ زدن به خوشی های دنیا، بلکه از باب پیمانی دانسته که خداوند از علما گرفته است تا در برابر ستم ستمگران و به غارت رفتن حق ستمدیدگان سکوت نکنند و از این راه بتوانند دین الهی را بر پای دارند و احکام و حدود خداوند را احیا نمایند امام در بخشی دیگر از نهج البلاغه، زهد خود را این چنین ترسیم کرده است:

به خدا سوگند! که این جبه خود را چندان وصله زده ام که دیگر از وصله زننده آن شرم دارم. یکی مرا گفت: آیا وقت آن نرسیده که به دورش افکنی، گفتم: از من کناره گیر که به وقت صبح

از رهروان شب تمجید و ستایش می شود. ⁽¹⁾

البته امام می توانست از لذت های دنیا بهره گیرد؛ چنان که در نامه خود به عثمان بن حنیف فرمود: وَلَو شِئتُ لَا هتَدَيتُ الطَّريقَ إِلَى مُصَفَّى هَذا العَسَلِ وَلُبَابِ هَذا القَمحَ وَ نَسَائِجِ هَذا القزّ ⁽²⁾اگر بخواهم به عسل مصفا و مغز گندم و جامه های ابریشمین دست می یابم.

7. 4. عدالت خواهی

حضرت امیر علیه السلام را باید نماد عدالت دانست بی تردید وقتی نام عدالت برده شد نخستین نمونه و الگویی که بلافاصله به ذهن بسیاری از دوست و دشمن تداعی می شود، نام امام علی علیه السلام است.

عدالت امام چنان در دل ها تأثیر می گذارد که اندیشمندی مسیحی که به ظاهر هم کیش با امام نیست، با نگاشتن سه جلد کتاب با عنوان «الامام على، صوت العدالة الانسانيه» مقام شامخ و منش عدالت مدارانه امام را تمام قد می ستاید. ⁽³⁾

باری، امام علیه السلام نه تنها در دوران حکومت بلکه در تمام دوران حیات خود به عدالت عشق می ورزید و همواره بر محور آن گام نهاد و آن را در تمام عرصه های زندگی فردی و اجتماعی باز نمایاند.

شیدایی امام علیه السلام و پایبندی ایشان به عدالت را در این عبارات می توان به نظاره نشست:

• به خدا سوگند اگر شب را تا بامداد بر بستری از خار سخت بیدار بمانم یا بسته به زنجیرم بر روی زمین بکشانند مرا دوست داشتنی تر از آن است که روز قیامت به دیدار خدا و پیامبرش روم در حالی که به یکی از بندگانش ستمی کرده یا پشیزی از مال مردم را به غصب گرفته باشم. ⁽⁴⁾

در ادامه همین خطبه نیز می فرماید:

• به خدا سوگند! اگر همۀ هفت اقلیم عالم را و هرچه در زیر آسمان است، به من دهند تا

نافرمانی خدا کنم آن قدر که پوست جوی را از مورچه ای بربایم نپذیرم. ⁽¹⁾

7. 5. شجاعت

حد اعتدال قوۀ غضبیه شجاعت است و حد افراط آن تهور و حد تفریط آن نیز جُبن. عالمان اخلاق معتقدند شجاعت بسان پستانی است که جود و کرامت انسانی و خوش خلقی از آن سیراب می شوند؛ ⁽²⁾از این رو صفت عدالت که جامع بین صفات معتدل نفسانی است، بدون وجود شجاعت متجلی نمی شود؛ به بیانی روشن تر بدون برخورداری از صفت شجاعت کمال انسانی محقق نمیگردد و چون ما حضرت امیر علیه السلام را انسان کامل میدانیم بهره داشتن ایشان از صفات کمال از جمله شجاعت بدیهی خواهد بود.

البته متکلمان به این صفات کمال از زاویه دیگری نگریسته و به اثبات آن پرداخته اند و آن ضرورت برخورداری امام از صفات کمال و عاری بودن از صفات نقص است. ⁽³⁾

حضرت امیر علیه السلام در این باره در بخشی از خطبه قاصعه چنین فرموده است: «من در خُردی، پشت عرب را به خاک رسانیدم و شاخ های ربیعه و مضر را شکستم.» ⁽⁴⁾

بنا به تصریح امام، قریش نیز به شجاعت امام اذعان داشت اما با این حال بر این باور بود که آن حضرت از تدبیر و مدیریت جنگ بهره ای ندارد!

امام در پاسخ آنان فرمود که من در حالی که بیست سال بیشتر نداشتم، اهل جنگاوری بودم و اینک که شصت ساله شده ام، چگونه تدبیر جنگ نمی دانم؟!

قریش گفتند: پسر ابوطالب مردی دلیر است ولی از آیین لشکرکشی و فنون نبرد آگاه نیست. خدا پدرشان را بیامرزد! آیا در میان رزم آوران رزم دیده تر از من می شناسند یا کسی را که پیش از من قدم به میدان جنگ نهاده باشد؟! وقتی که من به آوردگاه میرفتم، هنوز به بیست سالگی نرسیده بودم و حال آن که اکنون از شصت سالگی برگذشته ام. ⁽⁵⁾

امام در جایی دیگر درباره شجاعت خود فرمود: ما ضَعُفتُ ولا جَنبت؛ ⁽⁶⁾ناتوان نشدم و

ترس در من راه نیافت.

8. هدف تدوین کتاب حاضر

با توجه به شأن و عظمت کتاب فاخر نهج البلاغه و نبود روش بهره وری آسان در آموزش، کتاب حاضر با هدف آسان سازی و انس بیشتر با نهج البلاغه تدوین شده است؛ همچنین با ارائه روشی نو در نحوه استفاده از نهج البلاغه سعی شده است برای علاقه مندان به این اثر شریف، ایجاد انگیزه کند.

9. ویژگی های کتاب

در تهیه این کتاب از منابع بسیاری استفاده شده است که در کتاب نامه معرفی خواهند شد. حال که نوشتن این کتاب با لطف الهی و همراهی اهل بیت علیهم السلام به پایان رسیده است لازم می دانم از همکاری تمام عزیزانی که در این کار مرا یاری نمودند، تشکر کنم؛ به ویژه از سرکار خانم طاهره جوکار که خالصانه متعهدانه و دلسوزانه به کار ارزشمند غنی سازی و مستندسازی مطالب کتاب اهتمام ورزیدند، صمیمانه سپاسگزارم.

محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز

اسفند 97

خطبه 1

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، علمی، تاریخی

ویژگی، توحید و خداشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه شامل یک دوره کامل جهان بینی اسلامی است؛ از صفات جمال و کمال خداوند بحث می کند و سپس به مسئله آفرینش جهان به طور کلی و آفرینش آسمان ها و زمین، آفرینش فرشتگان، آفرینش آدم داستان سجده ، فرشتگان، مخالفت ابلیس و هبوط آدم به زمین می پردازد.

در ادامه خطبه از بعثت پیامبران و فلسفۀ آن و سرانجام از بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله عظمت قرآن مجید و اهمیت سنت پیامبر صلی الله علیه و آله سخن می گوید؛ به مسئله حج و فلسفه آن می پردازد و به طور کلی بینشی جامع و کلی نسبت به مهمترین مسائل اسلامی در اختیار انسان قرار می دهد.

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ وَلَا يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ وَلَا يُؤَدِّى حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ الَّذِى لَا يُدْرِكْهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا يَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ الَّذِي لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌ مَحْدُودٌ وَ لَا نَعْتُ مَوْجُودٌ وَ لَا وَقْتُ مَعْدُودٌ وَ لَا أَجَلٌ مَمْدُودٌ فَطَرَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ نَشَرَ الرِّيَاحَ بِرَحْمَتِهِ وَ وَتَّدَ بِالصُّحُورِ مَيَدَانَ أَرْضِهِ.

1. اوصاف خداوند

1. 1. بلندای ستایش

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى لا يَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ ⁽¹⁾

لا يبلُغُ: نمی رسد؛ بلوغ و بلاغ یعنی رسیدن به انتهای مقصد اعم از آن که مکان باشد یا زمان یا امری معین و گاهی نزدیک شدن به مقصد مراد است؛ هرچند به آخر آن نرسد؛ هو الوصول أو المشارفة؛ يقال : بلغ المكان بلوغا من باب نصر إذا وصل إليه أو شارف عليه و الثانى أكمل و أبلغ بالنسبة إلى المقام.

مِدْحَتَهُ: مدح او؛ از مادۀ مَدَحَ مَدحَاً به معنای نیکو ستایش کردن فردی به خاطر ویژگی های ذاتی او مانند زیرکی و شجاعت.

سپاس از آن خدایی است که ستایشگران به مدح او نرسند.

نکته ها

«الف» و «لام» در «اَلْحَمْدُ یا از نوع «جنس» است یا «استغراق»؛ در معنای اول هر جنس حمدی که در هر جای هستی تحقق یابد متعلق به خداوند است اما معنای دوم عمومیت را اثبات می کند؛ به این معنی که همۀ حمدها از ابتدای آفرینش تا انتهای هستی و در هر زاویه ای از خلقت متعلق به پروردگار است. ⁽²⁾

حرف «لِ» در ترکیب «لله» دو معنا دارد: یا بیانگر مالکیت است یا اختصاص. در معنای اول، تمام حمدها از آن خداوند است و در معنای دیگر حمد اختصاص به حضرت حق دارد و در آفرینش کسی را نمی توان محمود نامید. ⁽³⁾

درباره کلمۀ «الله» بحثی وجود دارد که آیا این کلمه اسم جامد و عَلَم است برای خدا یا مشتق است. بعضی گفته اند که «الله» مشتق است و روایتی از امام باقر علیه السلام وجود دارد که متضمن این معناست: اللَّهُ مَعْنَاهُ الْمَعْبُودُ الَّذِي أَلِهَ الْخَلْقُ عَنْ دَرْكَ مَاهِيتِهِ وَ الْإِحَاطَةِ بكيفيتِهِ ⁽¹⁾«الله» به معنای معبودی است که خلق از دریافتن ماهیت او و احاطه داشتن به کیفیتش حیران و سرگردان شده اند.

«حمد» هرگونه ستایش در برابر کارهای خوب اختیاری است؛ در حالی که «مدح» مفهوم وسیع تری دارد و ستایش در برابر خوبی های اختیاری و غیراختیاری را شامل می شود؛ بنابراین مدح دریا صحیح است ولی حمدِ آن صحیح نیست. شکر، منحصراً در جایی گفته می شود که نعمتی از کسی به کسی برسد و او را در برابر آن سپاس گوید. حَمْداً يَكونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَلِشُكرِهِ أَدَاءً وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرّباً وَ لِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً ⁽²⁾ستایشی که حق او را ادا کند و شکر شایسته او را به جا آورد و به ثواب الهی ما را نزدیک کند و موجب فراوانی نیکی و احسان او گردد.

در معنای «الحمد لله» دو احتمال وجود دارد: 1. منظور این است که شما نباید غیر خدا را ستایش کنید؛ چون ستایش انسان برای کمال است و هر موجودی هر کمالی دارد از خداست پس ستایش هایی که برای غیر خدا انجام می شود ناصواب است. احتمالاً این جمله جنبه تکلیف و انشاء دارد؛ 2. احتمال دیگر این که جنبه تکلیف و انشاء نیست بلکه خبر است و می خواهد بگوید در واقع ستایش هر ستاینده ای به خدا باز می گردد؛ زیرا هر ستایشی با هر منظوری که انجام بشود در برابر کمال خداست و کمال به خدا منتهی می شود.

نوع مدح بشر هر اندازه کامل شود نمی تواند به آن نوع مدحی که لایق خداست، برسد. پیامبر بالاترین بشر است ولی چون او هم مخلوق خداست و مخلوق نمی تواند محیط به خالق شود، پیامبر هم به آن نوع مدحی که لایق خداست، نمیرسد.

مشابه

قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله: أَنَا لَا أُحْصِي ثَنَاءً عَلَيْكَ أَنْتَ كَمَا أَثْنَيْتَ عَلَى نَفْسِک ⁽³⁾من نمی توانم تو را ثنا گویم به آن طوری که تو خودت را ثنا گفته ای.

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ مِفْتَاحاً لِذِكرِهِ وَ سَبَباً لِلْمَزِيدِ مِنْ فَضْلِهِ وَ دَلِيلًا عَلَى آلَائِهِ و عَظَمَتِهِ ⁽¹⁾سپاس خدایی را که حمد را کلید یادش و سبب فزونی فضلش و دلیل بر نعمت ها و بزرگی اش قرار داد.

1. 2. نامتناهی بودن نعمت های خداوند

وَ لا يُحْصِي نَعْمَاءَهُ الْعَادُّونَ ⁽²⁾

الْعَادُّونَ: حسابگران؛ جمع العاد، از ماده «عَدَّ» به معنی شمردن؛ عدد اسم مصدر است به معنی شمرده.

و حسابگران نتوانند نعمت هایش را شمارش کنند.

نکته ها

• این جمله می تواند به منزله علتی برای جمله قبل باشد؛ زیرا وقتی نتوان نعمت های او را شمارش کرد، چگونه می توان مدح و ستایش و حمد او را به جا آورد؟ و همچنین یادآور نعمت های فراوان و غیر قابل شمارش خداوند به بندگان است پس انسان ستمکار نعمت های خداوند را ناسپاسی می کند و از عقل و اندیشه ای که خداوند به او عطا کرده است در راه گمراهی و فریب استفاده می نماید. ⁽³⁾

ناتوانی ما در ستایش خداوند ناشی از عجز ما در شناخت خداوند است که موجب می شود نتوانیم نعمت های او را شمارش کنیم.

مشابه

وَ آتَاكُمْ مِنْ كلّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ ⁽⁴⁾و از هرچه از او خواستید به شما عطا کرد و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی توانید آن را به شماره آورید قطعاً انسان، ستم پیشه و ناسپاس است. قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً ⁽⁵⁾بگو اگر دریا برای کلمات پروردگارم مرکب ،شود قطعاً دریا پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان پذیرد، تمام می شود؛ هر چند نظیرش را به مدد آوریم.

1. 3. عجز از ادای حق خداوند

وَ لا يُؤَدِّى حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ ⁽¹⁾ و تلاشگران هرگز قادر به ادای حق او نیستند.

نکته

این جمله در حقیقت نتیجه ای است از جمله سابق؛ زیرا وقتی نتوان نعمت های او را شمارش کرد چگونه می توان حق او را ادا نمود؟ و به تعبیر دیگر حق او به اندازه عظمت ذات اوست و شکر و حمد ما به مقدار توان ناچیز ماست. ⁽²⁾

مشابه

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُونِ ⁽³⁾و به پیمانم وفا کنید تا به پیمانتان وفا کنم، و تنها از من بترسید.

1. 4. عجز از ادراک خداوند

الَّذِي لاَ يُدْرِكهُ بُعْدُ الْهِمَمِ وَ لَا يَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ ⁽⁴⁾

لایَنالُ: دست نمی یابند؛ از ریشهٔ «نیل» به معنای رسیدن؛ الاصابة.

غَوصُ: فرورفتن در آب؛ از مادۀ «غاصَ، يَغوصُ»، به ورود در هر کار مهمی نیز اطلاق شده است؛ واژه غواص به معنای کسی که در دل آب فرو می رود؛ النزول تحت الماء لاستخراج ما فيه، ومنه قيل: غاص في المعاني إذا بلغ أقصاها حتى استخرج ما بعد منها.

فِطَنِ: هوش ها؛ جمع فِطنه «بر وزن «فتنه» به معنای فهم و هوش و ذکاوت است ترکیب «غوص الفطن» اضافه صفت به موصوف است و معنای حقیقی آن «الفطن الغائصه» یعنی زیرکی ها و ذکاوت های فرورونده است. در اینجا از اندیشه های والا و زیرکی های عمیقی سخن میرود که از سطح می گذرد و تا منتهای حقیقت پیش میرود؛ جمع الفطنة و هى الجودة و الحذاقة.

خدایی که اندیشه های بلند او را درک ننمایند و هوش های ژرف به حقیقتش دست نیابند.

نکته

ذات خداوند نامحدود است و صفات او عین ذات اوست پس صفات او نیز نامحدود و شناخت حقیقت آن ناممکن است.

مشابه

لَمْ تُحِطْ بِهِ الْأَوْهَامُ بَلْ تَجَلَّى لَهَا بِهَا وَ بِهَا امْتَنَعَ مِنْهَا وَ إِلَيْهَا حَاكَمَهَا ⁽¹⁾اندیشه ها هرگز به او احاطه پیدا نکرده بلکه به وسیله اندیشه بر آن ها متجلی شده است و با نیروی عقل، مسلم گشته که گنه ذاتش را نتوان درک کرد و اندیشه های ژرف، افکار سستی را که دعوی احاطه بر گنه ذاتش دارند به محاکمه کشیده است. يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَلا يُحيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِما شاء ⁽²⁾آن چه پیش رو و آن چه پشت سرشان است می داند و به علم او جز آن چه خود خواهد، احاطه نتوانند یافت. أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحیط ⁽³⁾آگاه باشید که او بر هر چیزی احاطه دارد. استعاره

مستعار: غوص

مستعار منه: غواص مستعارله فطن

جامع: صفات جلال و کمال خداوند در نامتناهی بودن و در دست نیافتن بر حقایق و عمق آن ها به دریای عظیمی تشبیه کرده که شناگر به ساحل آن دست نمی یابد و غواص به جایگاه استواری منتهی نمی شود و چون شناگری در این دریا و فرورفتن در عمق آن کمال تیزهوشی ،است بنابراین تیزهوشی به غواص دریا تشبیه شده و غوص به آن نسبت داده شده است.

نوع استعاره: مکنیه اصلیه

استعاره

مستعار: ادراک

مستعار منه: جسم

مستعار له: همت

جامع: نسبت دادن ادراک به همت بلند از باب استعاره است؛ زیرا ادراک در حقیقت متصل شدن جسمی به جسم دیگر است و در اینجا اتصال جسم در کار نیست بلکه ادراک به همت نسبت داده شده است.

نوع استعاره: مکنیه تبعیه

1. 5. نامحدود بودن خداوند

الَّذِى لَيْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌ مَحْدُودٌ وَلاَ نَعْتُ مَوْجُودٌ وَلا وَقْتُ مَعْدُودٌ وَ لَا أَجَلٌ مَمْدُودٌ ⁽¹⁾

أجل: سرآمدی مشخص؛ أَجل مدتی است که برای چیزی معین شود و أجل انسان مدت حیات اوست؛ هو الوقت المضروب للشّيء الذي يحلّ فيه، و منه أجل الانسان للوقت المقدر فيه موته، وأجل الدين للوقت الذي يحل فيه قضاؤه.

پروردگاری که برای صفات او حدومرزی وجود ندارد و تعریف کاملی نمی توان برای او یافت و وقتی معین و سرآمدی مشخص نمی توان برایش تعیین کرد.

نکته ها

برای خداوند هیچ قید و شرطی نیست و هستی مطلق است؛ زیرا اگر قید و شرطی به ذاتش راه یابد مرکب خواهد بود در حالی که واجب الوجود ذاتی نامحدود است و ترکیب در آن راه ندارد.

«وقت معدود» وقتی است که معلوم باشد و به شمارش و محاسبه در آید. اشاره به ابتدا است و «اجل ممدود» اشاره به انتها و پایان است. ⁽²⁾

مشابه

هُوَ الْأَوَّلُ وَ لَمْ يَزَلْ وَ الْبَاقِي بِلَا أَجَلٍ ⁽³⁾او اوّل بی آغاز و باقی بی آخر است.

وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ ⁽¹⁾ما آن را به تأخیر نینداختیم مگر برای مدتی معدود. صفات فعل پروردگار

منظور از صفات فعل خداوند، صفاتی است که زائد بر ذات خداست و زمانی به وجود می آیند که خدا بخواهد فعلی را ایجاد کند، مثل قدرت. البته زائد بودن صفات فعل بر ذات خدا هرگز به این معنا نیست که این صفات در خدا نبوده و بعداً به وجود آمده اند و حادث گشته اند ⁽²⁾بلکه به این معناست که اصل و حقیقت این صفات در ذات خداوند وجود دارد و تحقق آن صفت که فعلی از افعال خداست در خارج وابسته به خواست و اراده خداست. گاهی به خاطر آن که آن فعل قابلیت ندارد در زمان معینی به وقوع بپیوندد خداوند تحقق آن فعل را موکول به وقتی می کند که همه شرایط برای پدیدار شدن فراهم آید پس با توجه به این که خداوند همه کمالاتش را از ازل داراست و از سویی علت تامه برای هر چیزی است حتماً از ازل صفات فعلی داشته است که به دست او پدید آمده اند؛ ولی از آن جا که این افعال در تحققشان شرایط یکسانی نداشته اند برخی از آن ها مقدم بر افعال دیگر بوده اند و برخی متأخر از دیگران به وجود آمده اند.

1. 6. قدرت خداوند

فَطَرَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ ⁽³⁾ [خداوند] مخلوقات را با قدرت خود آفرید.

مشابه

فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها ⁽⁴⁾این فطرتی است که خداوند، انسان ها را بر آن آفریده.

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽¹⁾ستایش از آن خداوند است، آفریننده آسمان ها و زمین. الْمُنْشِيُّ أَصْنَافَ الْأَشْيَاءِ بِلَا رَوِيَّةِ فِكرِ آلَ إِلَيْهَا وَلَا قَرِيحَةِ غَرِيزَةٍ أَضْمَرَ عَلَيْهَا وَلَا تَجْرِبَةٍ أَفَادَهَا مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُور ⁽²⁾اوست به وجود آورنده انواع موجودات بی آن که اندیشه ای به کار برد و بدون این که تصوری در باطن علمش پنهان داشته باشد و بدون این که از تجربه ای از حوادث روزگاران گذشته استفاده نماید. تشبیه

مشبه: آفرینش

مشبهٌ به: شکافتن پرده ظلمانی عدم

وجه شبه: امام علیه السلام آفرینش مخلوقات را تشبیه می کند به پرده ای که یکپارچه و منسجم و خالی از هرگونه شکاف است ولی قدرت بی پایان حق آن را می شکافد و مخلوقات را از آن بیرون می فرستد و این تنها از قدرت او ساخته است.

1. 7. رحمت خداوند

1. 7. 1. انتشار بادها

وَ نَشَرَ الرِّيَاحَ بِرَحْمَتِهِ ⁽³⁾

[خداوند] با رحمت خود بادها را به حرکت درآورد.

نکته ها

بادها یکی از مظاهر رحمت خداوند هستند که به تعدیل هوا، انتقال ابرها و گرده افشانی درختان و... کمک می کنند.

علت اینکه رحمت خداوند با «ریاح» و عذاب با «ریح» بیان می شود این است که اگر عذاب باشد باد از یک سو می آید و با فشار همه چیز را با خود می برد ولی اگر رحمت باشد از چند سو باد می وزد و فشاری وارد نمی شود؛ زیرا فشارهای چندسویه یکدیگر را خنثی می کنند و آن چه به شکل رحمت است، می ماند و در این جا هم چون رحمت خدا منظور است حضرت علیه السلام «ریاح» به کار برده اند.

مشابه

وَ أَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَواقِح ⁽¹⁾و بادها را باردارکننده فرستادیم. و هو الَّذى يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ⁽²⁾و اوست که پیشاپیش رحمت خود بادها را به بشارت می فرستد. يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ ⁽³⁾بادها را به عنوان بشارت دهنده مهمی می فرستد تا شما را از رحمتش بچشاند. وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِكُوا بِريحِ صَرْصَرٍ عاتية ⁽⁴⁾و اما عاد، به وسیله تندبادی توفنده و سرکش هلاک شدند. وَ فى عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقيمَ ⁽⁵⁾و نیز در قوم عاد که بر هلاکشان تندباد خزان فرستادیم.

1. 7. 2. کوه ها وسیله آرامش زمین

وَوَتَّدَ بِالصُّحُورِ مَيَدَانَ أَرْضِه ⁽⁶⁾

مَیَدانَ: اضطراب و لرزش؛ از ماده «مید» (بر وزن صید) است که به معنای تحرک و اضطراب شدید است؛ بفتح الميم و الياء مصدر يقال: ماذا الشيء يميد ميدا من باب ضرب و میدانا، مثل نزعان إذا تحرّك.

(خداوند) به وسیلهٔ کوه ها اضطراب و لرزش زمین را به آرامش تبدیل کرد.

نکته ها

وجود کوه ها بر سطح زمین سبب می شود که اثر جزر و مد که نتیجه جاذبه ماه و خورشید است در خشکی ها به حداقل برسد.

کوه ها همچون دندانه های یک چرخ پنجه در قشر هوای اطراف زمین افکنده و آن را با خود حرکت می دهند اگر سطح زمین صاف بود حرکت سریع دورانی زمین به دور خود سبب برخورد دائمی با قشر هوا می شد؛ از یک سو دائماً طوفان های شدید همه جا را در هم می کوبید و از سوی دیگر حرارت فوق العاده ای بر اثر این تماس پیدا می شد و زندگی برای انسان مشکل بود. ⁽¹⁾

مراد از «مَيَدَانَ» زلزله است؛ از این جهت هرجا که کوه ها کمتر باشند، زلزله بیشتر می شود و برای سکونت مناسب نیست.

مشابه

وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ ⁽²⁾و در زمین کوه هایی استوار افکند تا [زمین] شما را نجنباند أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَاداً وَ الْجِبال أوتاداً ⁽³⁾آیا زمین را گهواره ای نگردانیدیم و کوه ها را چون میخ هایی [قرار ندادیم]؟

أَوَّلُ اَلدِّینِ مَعْرِفَتُهُ وَ کَمَالُ مَعْرِفَتِهِ اَلتَّصْدِیقُ بِهِ وَ کَمَالُ اَلتَّصْدِیقِ بِهِ تَوْحِیدُهُ وَ کَمَالُ تَوْحِیدِهِ اَلْإِخْلاَصُ لَهُ وَ کَمَالُ اَلْإِخْلاَصِ لَهُ نَفْیُ اَلصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَهِ کُلِّ صِفَهٍ أَنَّهَا غَیْرُ اَلْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَهِ کُلِّ مَوْصُوفٍ أَنَّهُ غَیْرُ اَلصِّفَهِ فَمَنْ وَصَفَ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ وَ مَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَیْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَیْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ.

2. توحید ذات و صفات

2. 1. گام اول

أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ ⁽¹⁾

مَعْرِفَتُهُ: شناخت او؛ از ریشه عَرَفَ و عرفان به معنای شناختن است در واقع معرفت ادراک است؛ العلم، هي إدراك البسائط و الجزئيات، والعلم إدراك المركبات والكليات.

سر آغاز دین، خداشناسی است.

نکته ها

اولین گام دین، معرفت خداوند است؛ زیرا کسی که در وادی دین قدم می گذارد پیش از هر چیز باید سرمنشأ و مبدأ دین را بشناسد تا بتواند در این راه به کمال برسد.

معرفت اجمالی در درون فطرت و نهاد آدمی نهفته است و کار عقل و پیامبران آن است که معرفت اجمالی را به تفصیلی تبدیل کنند.

واژه دین معانی متفاوتی دارد که در اینجا به معنای اطاعت از خداوند و دنباله روی از اوامر و نواهی اوست.

مشابه

عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلَّ الْعُقُودِ وَنَقْضِ الْهِمَمِ ⁽²⁾خدا را از سست شدن

اراده های قوی، گشوده شدن گره های دشوار و درهم شکسته شدن تصمیم ها، شناختم.

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ ⁽¹⁾هر آینه دین در نزد خدا، اسلام است. الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكم ⁽²⁾امروز دینتان را برایتان به کمال رسانیدم.

2. 2. منتهای معرفت

وَ كَمَالُ مَعْرِفَتِهِ التَّصْدِيقُ بِهِ کمال شناخت خداوند باور یقینی به او است.

نکته ها

کمال شناخت خداوند آن است که انسان خداوند را بیابد و وجود او را تصدیق کند و در ذات خود، خداوند را با همۀ خصوصیاتش ببیند مسئله شناخت در جایی مطرح می شود که انسان با تمام ویژگی های چیزی سروکار داشته باشد و همه آن ویژگی ها را به دست آورده باشد.

این جمله ممکن است اشاره به این باشد که کمال معرفت خداوند به این است که انسان خدا را بیابد و باور کند باید خدا را در وجودمان بیابیم و در درون ذاتمان تصدیق کنیم؛ همان طوری که هست یعنی هستی است و نیستی و فقر در وجودش راه ندارد.

منظور امام علیه السلام از معرفت و تصدیق (در این بیان) و مقایسه آن ها چنین است:

معرفت: شناخت معرفت، شناخت اجمالی، اشاره به علم و آگاهی نبت به خداوند ⁽³⁾

تصدیق: شناخت علمی و استدلالی، شناخت تفصیلی، اشاره به ایمان

مشابه

بک عَرَفْتُک وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِي عَلَيْكَ وَ دَعَوْتَنِی إِلَيْكَ وَ لَوْ لَا أَنْتَ لَمْ أَدْرِ مَا أَنْت ⁽⁴⁾تو را به وسیله خودت شناختم و تو مرا به سوی خود راهنمایی کردی و به سوی خود فراخواندی

و اگر نبودی نمی دانستم که تو چیستی.

2. 3. منتهای یقین

وَ كَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ ⁽¹⁾ کمال باور داشتن به خدا شهادت به یگانگی اوست.

نکته ها

تصدیق کامل خداوند به این است که خداوند را همان طوری که هست بیابیم به نقل از امام علی علیه السلام توحید خداوند به دو معناست: 1. خداوند حقیقتی است که دومی ندارد، برای این که خداوند حقیقت هستی است که نیستی در آن راه ندارد؛ 2. ذات خداوند بسیط است یعنی نیستی در ذاتش راه ندارد جزء ندارد و مرکب از اجزاء نیست.

در ذات خداوند ترکیب وجود ندارد و ایمان به خداوند در صورتی صادقانه خواهد بود که ذات مقدس او را یگانه و یکتا باور کنیم.

2. 4. منتهای توحید

وَ كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ ⁽²⁾ و کمال توحید، اخلاص برای خداوند است.

نکته

منظور از اخلاص در این جا اخلاص عملی (پرستش فقط خدا) یا قلبی (قلب به جز او به کسی نیندیشد) یا اعتقادی (باور فکری به وحدانیت خدا) است. ⁽³⁾

2. 5. منتهای اخلاص

وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُّ الصِّفَاتِ عَنْهُ

و کمال اخلاص جدا کردن خدا از صفات مخلوقات است.

نکته ها

«نَفْیُ الصِّفَاتِ عَنْهُ» به معنای این است که صفات او عین ذات اوست؛ نه همچون اوصاف مخلوقین زائد بر ذات آن هاست.

صفات خداوند بر چند قسم است: 1. صفات سلبیه که صفات جلال هم به آن می گویند زیرا منزّه بودن خدا را می رساند؛ 2. صفات اضافیه عبارت است از رابطه بین دو چیز مثل این که خدا مبدأ و موجودات دیگر منتهی به او هستند این ها را صفات اضافی می گویند، یعنی خدا مبدأ و رازق ماست؛ 3. صفات حقیقیه: صفاتی که حقیقت دارند. این صفات حقیقی در انسان ها زائد بر ذات است ولی دربارۀ خداوند عین ذات اوست، مانند قدرت، علم و حيات ...

• اخلاص سه مرتبه دارد اعتقادی عملی، قلبی (اخلاص اعتقادی، اوج باور به یگانگی خداوند است اخلاص عملی آن است که انسان فقط خدا را در عمل خویش می بیند، خواه عمل عبادی باشد یا غیر عبادی اخلاص قلبی بالاترین مرحله اخلاص است که فرد چنان به اوج میرسد که در دلش فقط حضور خداوند را حس می کند.)

مشابه

لا يَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْويرِ، وَ لا يُجْرُونَ عَلَيْهِ صِفاتِ الْمَصْنُوعینَ ⁽¹⁾در خیال خود برای خداوند صورتی تصویر ننمایند و صفات او را چون اوصاف مخلوقات نینگارند.

2. 6. جدایی صفات از ذات در ممکنات

لِشَهَادَةِ كل صِفَةٍ أَنَّهَا غَيْرُ الْمَوْصُوفِ وَ شَهَادَةِ الْمَوْصُوفِ أَنَّهُ غَيْرُ الصَّفَةِ هر صفتی نشان می دهد که غیر از موصوف است و هر موصوفی گواهی می دهد که غیر از صفت است.

نکته

خداوند همه صفات کمال را دارد اما آن صفات همچون صفات انسانی نقص و محدودیت ندارند و جدای از ذات و در معرض فنا و زوال نیستند.

2. 7. ملازمت توصیف با قرین شدن

فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَّنَهُ ⁽²⁾

هر کس خداوند سبحان را توصیف کند، او را با امور دیگر قرین دانسته است.

2. 8. ملازمت اقتران با دوگانگی

وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ و هر کس خدا را با قرینی پیوند، دهد دوتایش انگاشته است.

2. 9. ملازمت دوگانگی با تجزیه

وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَاهُ ⁽¹⁾

با طرح شدن دو خدا، اجزایی برای او تصور نموده است.

2. 10. ملازمت تجزیه با جهل

وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَه و با تصور اجزا برای خدا او را نشناخته است.

نکته

«قَرَنَه» در عبارت بالا به این معنا است که صفاتی بیگانه و جدای از ذات خداوند را با او قرار داده و غیر او را با او آمیخته است.

مشابه

وَالْحِقْنِي بِنُورِعِزَّك الانهج، فَأَكونَ لَكَ عارِفاً، وَعَنْ سِواكَ مُنْحَرِفاً، وَمِنْكَ خائِفاً مُراقباً ⁽²⁾مرا به نور عزت بسیار زیبا و شکوهمندت برسان تا عارف به وجود تو گردم و از غیر تو روی گردانم و از تو هراسان و بر حذر و مراقب باشم.

2. 11. ملازمت جهل با اشاره کردن مکانی به خداوند

وَ مَنْ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ و کسی که خدا را نشناسد به او اشاره می کند.

نکته ها

• درباره «اشاره به سوی خداوند» دو احتمال وجود دارد اشاره عقلی؛ هم اشاره عقلی و

هم اشاره حسی. ⁽¹⁾

کسی که خدا را نشناخته باشد به ناچار او را در حد موجودات پایین عالم ماده تنزّل می دهد که جزء دارند و قابل اشاره حسی هستند.

2. 12. ملازمت اشاره با محدودیت

وَ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ و هر کس به سوی وی خداوند اشاره کند او را محدود شمرده است.

2. 13. ملازمت محدودیت با قابل شمارش شدن

وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ ⁽²⁾ و هر کس وی (خداوند) را محدود بداند او را متعدد دانسته است.

وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلَامَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ: كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَى الْحَرَكَاتِ وَالآلَةِ بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحّدُ إِذْ لَا سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ.

3. جلوه های توحید

3. 1. نامحدود مکانی

وَ مَنْ قَالَ فِيمَ ؟ فَقَدْ ضَمَّنَهُ، وَ مَنْ قَالَ: عَلامَ ؟ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ ⁽¹⁾

عَلامَ: علی ما بوده است؛ به معنای «بالای چیست».

و آن کس که بگوید خدا در کجا است؟ وی را در ضمن چیزی تصوّر کرده است و هر کس بپرسد بر روی چه قرار دارد؟ جایی را از او خالی دانسته است.

نکته ها

فعل «ضمّن» به معنای محصور کردن در زمان یا مکان معین است. هیچ زمان یا مکانی از وجود خداوند تهی نیست و نسبت خداوند به همۀ اشیا یکسان است و هیچ ابزار و حرکتی ندارد.

«فیم» در اصل همان «فیما» است و «ما» در آن مای استفهامیه است که در استفهام «الف» آن افتاده است.

بعضی پنداشته اند که آیه شريفه الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوی ⁽²⁾دلیل بر جسمانیت خداوند و قرار گرفتن او بر عرش است در حالی که عبارت «اسْتَوى» به معنای سلطه بر چیزی می باشد. ⁽³⁾

مشابه

هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُم ⁽⁴⁾هرکجا باشید او با شماست.

نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريدِ ⁽¹⁾و ما از شاهرگ [او] به او نزدیک تریم. وَ هُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهُ وَ فِى الْأَرْضِ إِله ⁽²⁾اوست که هم در آسمان خداست و هم در زمین.

3. 2. نامحدود زمانی

كائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ ⁽³⁾

[خداوند] وجودی است که همواره بوده و از چیزی به وجود نیامده است.

نکته ها

مقصود این است که وجود خداوند حادث نیست. توضیح این که موجود از آن جهت که موجود است یا وجودش مسبوق به عدم و حاصل از عدم می باشد که چنین موجودی را حادث می گویند یا مسبوق به عدم نیست چنین موجودی را قدیم می گویند. اثبات این حقیقت که خداوند وجود مسبوق به عدم نیست بدین شرح است: اگر خداوند حادث باشد ممکن خواهد بود و اگر ممکن باشد واجب الوجود ،نیست، در نتیجه اگر خداوند حادث باشد واجب الوجود نیست لیکن خداوند واجب الوجود است پس حادث نیست. ⁽⁴⁾

«کان» در کلام عرب به سه گونه معنا می شود. 1. «کان تامه» است به معنای «وجد» می آید و اسم و خبر نمی خواهد که «کان» در این صورت برحسب لغت بر حدوث و زمان دلالت دارد؛ 2. «کان ناقصه» که بر زمان و نسبت دلالت می کند نه بر حدوث؛ 3. «کان زائده که معنا ندارد. در این جا که حضرت اسلام می فرماید «کائن» این لفظ اسم فاعل از «کان تامه» است و بر حدوث دلالت دارد

«عَن» به معنای «مِن» نشویه است؛ یعنی وجود خدا ناشی از حدوث نیست که حادث

شده باشد.

3. 3. وجودِ بدون عدم

مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ [خداوند] موجود است اما نه اینکه از عدم پا به عرصه وجود گذاشته باشد.

نکته ها

واژه موجود اسم مفعول است ولی به معنای نفس وجود می باشد؛ زیرا کسی خدا را ایجاد نمی کند تا معنای اسم مفعول در باب او صدق کند. خداوند موجود است نه آن که قبل از موجود بودن ریشه در عدم داشته باشد. این عبارت به امتناع حدوث ذاتی اشاره دارد؛ یعنی در ذات خدا تصور نبودن که پس از آن بودن بیاید معنا ندارد.

در جمله اول می فرماید: خداوند هرگز زمانی نداشته که در آن حادث شود و در جمله دوم می گوید قطع نظر از زمان، در ذات او هم حدوثی نیست بلکه واجب الوجود است. ⁽¹⁾

جمله اول «كائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ» را اشاره به عدم حدوث زمانی و جمله دوم «مَوْجُودٌ لا عَنْ عَدَمِ» را اشاره به عدم حدوث ذاتی دانسته اند. ⁽²⁾

3. 4. با همه و غیر از همه

مَعَ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ ⁽³⁾

او با همه چیز است اما نه این که قرین آن ها باشد؛ و غیر همه چیز است، اما نه اینکه از آن ها بیگانه و جدا باشد.

نکته ها

رابطه خداوند با موجودات رابطه دو وجود مستقل از یکدیگر نیست، بلکه رابطه یک وجود مستقل در تمام جهات و یک وجود وابسته است. ⁽⁴⁾

کلمه مزایله به معنای جدا شدن است؛ خداوند به واسطۀ علم و قدرت خود همراه همه موجودات است و به سبب گوهر و حقیقت خود از همگان دور و جدا می باشد.

مشابه

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَينَ الْمَرْءِ وَ قَلْبه ⁽¹⁾و بدانید که خدا میان آدمی و دلش حائل می گردد.

3. 5. بی نیاز از ابزار

فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَى الْحَرَكاتِ وَالآلَةِ (خداوند) انجام دهنده همه کارهاست بدون نیاز به حرکت و ابزار و وسیله.

نکته

ذات خداوند فاعل بر کل هستی است اما برای انجام کارها نه نیازی به حرکت دارد و نه ابزار و وسایل کار بلکه فعل خداوند با اراده او انجام می شود.

مشابه

فَاعِلٌ لَا بِاضْطِرَابٍ آلَةٍ مُقَدِّرُ لَا بِجَوْلِ فِكرَةٍ غَنِيٌّ لَا بِاسْتِفَادَةِ ⁽²⁾انجام دهنده است بدون به کار بردن ابزار تقدیر کننده است بدون جولان ،اندیشه به تحصیل اسباب بی نیاز است. إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكونُ ⁽³⁾چون به چیزی اراده فرماید، کارش این بس که می گوید «باش!» پس [بی درنگ] موجود می شود.

3. 6. بالاتر از بصیرت

بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ ⁽⁴⁾

[خداوند] بینا است حتی در آن هنگام که پدیده ای برای دیدن وجود نداشت.

نکته ها

درست است که «بصیر» به معنای بینا از مادۀ «بصر» به معنای چشم گرفته شده است، ولی در مورد خداوند هرگز به معنای حقیقی به کار نمی رود. یا به تعبیر دیگر، مجازی

است بالاتر از حقیقت بصیر بودن خداوند به معنای آگاهی او از تمام اشیایی است که قابل رؤیت می باشد او حتی قبل از آن که اشیای قابل رؤیت آفریده شوند، بصیر بوده است. ⁽¹⁾

«المنظور الیه» به معنای آن چیزی است که دیده بر آن میافتد و مقصود عبارت این است که خداوند پیش از خلقت به آن چه آفرید آگاه بود. ⁽²⁾

مشابه

لا تُدْرِكَهُ الْأَبْصارُ ⁽³⁾چشم ها او را در نمی یابند. در خطبه اشباح این مسئله به وضوح بیان شده است آن جا که می فرماید: وَ الرَّادِعُ أَنَاسِيَ الْأَبْصَارِ عَنْ أَنْ تَنَالَهُ أَوْ تُدْرِكه ⁽⁴⁾آن کس که چشم ها را از مشاهده ذات پاکش و رسیدن به او بازداشته است.

در خطبۀ دیگری با بیان فصیح و رسایش می فرماید: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا تُدْرِكَهُ الشَّوَاهِدُ وَ لَا تَحْوِيهِ الْمَشَاهِدُ وَ لَا تَرَاهُ النَّوَاظِرُ وَ لَا تَحْجُبُهُ السَّوَاتِر ⁽⁵⁾حمد و ستایش خدایی را سزاست که حواس، او را درک نکند و مکان ها وی را در بر نگیرد و دیده ها او را نبیند و پوشش ها او را مستور نسازد.

لَمْ يُطْلِعِ الْعُقُولَ عَلَى تَحْدِيدِ صِفَتِهِ وَ لَمْ يَحْجُبُهَا عَنْ وَاجِبِ مَعْرِفَتِهِ فَهُوَ الَّذِي تَشْهَدُ لَهُ أَعْلَامُ الْوُجُودِ عَلَى إِقْرَارِ قَلْبِ ذِي الْجُحُودِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يَقُولُهُ الْمُشَبِّهُونَ بِهِ وَالْجَاحِدُونَ لَهُ عُلُوّاً كبيرا ⁽⁶⁾عقل ها و خردها را بر کنه صفاتش آگاه نساخت و [با این حال] آن ها را از مقدار لازم معرفت و شناخت خود بازنداشته است؛ هم اوست که نشانه های هستی، دل های منکران را به اقرار بر وجودش و اداشته است. آری او بسیار برتر است از گفتار تشبیه کنندگان یعنی آن ها که او را به مخلوقاتش تشبیه می کنند و منکران آن ها که یا ایمان به او ندارند و یا شناخت او را غیر ممکن می پندارند.

3. 7. وحدانیت خداوند

اشاره

مُتَوَحّدٌ إِذْ لا سَكن يَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ ⁽¹⁾

يَسْتَوْحِشُ احساس وحشت کند متوحش شدن؛ از مادۀ وحش به معنای احساس ترس کرد یا ترسید. این کلمه ضد انس است؛ الرّجل إذا وجد الوحشة.

[خداوند] تنها است زیرا کسی وجود ندارد تا با او انس گیرد و از نبودش احساس تنهایی و وحشت کند.

نکته

گاه واژه واحد در ردیف شماره ها قرار می گیرد و گاه به موجود ناتوانی اطلاق می شود که یاری رسانی برای او نیست و گاه فردی واحد خوانده می شود که به سبب فقدان همنشین و مونس به ترس و هراس افتاده است. مراد از واحد بودن خداوند یگانگی و بی همتایی او در فرمانروایی و کمال است.

مشابه

لِتَسْكُنُوا إِلَيْها ⁽²⁾تا بدانها آرام گیرید. مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَدا ⁽³⁾نه همسری گزیده است و نه فرزندی.

أَنْشَأَ اَلْخَلْقَ إِنْشَاءً وَ اِبْتَدَأَهُ اِبْتِدَاءً بِلاَ رَوِیَّهٍ أَجَالَهَا وَ لاَ تَجْرِبَهٍ اِسْتَفَادَهَا وَ لاَ حَرَکَهٍ أَحْدَثَهَا وَ لاَ هَمَامَهِ نَفْسٍ اِضْطَرَبَ فِیهَا أَحَالَ اَلْأَشْیَاءَ لِأَوْقَاتِهَا وَ لَأَمَ بَیْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا عَالِماً بِهَا قَبْلَ اِبْتِدَائِهَا مُحِیطاً بِحُدُودِهَا وَ اِنْتِهَائِهَا عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحْنَائِهَا. ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ اَلْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ اَلْأَرْجَاءِ وَ سَکَائِکَ اَلْهَوَاءِ فَأَجْرَی فِیهَا مَاءً مُتَلاَطِماً تَیَّارُهُ مُتَرَاکِماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَی مَتْنِ اَلرِّیحِ اَلْعَاصِفَهِ وَ اَلزَّعْزَعِ اَلْقَاصِفَهِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَی شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَی حَدِّهِ اَلْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِیقٌ وَ اَلْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِیقٌ ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِیحاً اِعْتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا فَأَمَرَهَا بِتَصْفِیقِ اَلْمَاءِ اَلزَّخَّارِ وَ إِثَارَهِ مَوْجِ اَلْبِحَارِ فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ اَلسِّقَاءِ وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَی آخِرِهِ وَ سَاجِیَهُ إِلَی مَائِرِهِ حَتَّی عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَی بِالزَّبَدِ رُکَامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّی مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفْلاَهُنَّ مَوْجاً مَکْفُوفاً وَ عُلْیَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً بِغَیْرِ عَمَدٍ یَدْعَمُهَا وَ لاَ دِسَارٍ یَنْظِمُهَا ثُمَّ زَیَّنَهَا بِزِینَهِ اَلْکَوَاکِبِ وَ ضِیَاءِ اَلثَّوَاقِبِ وَ أَجْرَی فِیهَا سِرَاجاً مُسْتَطِیراً وَ قَمَراً مُنِیراً فِی فَلَکٍ دَائِرٍ وَ سَقْفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ.

آفرینش جهان

پیدایش جهان هستی و مراحلی که گذرانده است یکی از پرسش های دیرین بشریت بوده و هست. هرگاه انسان به آسمان پرستاره کوه ها دریاها و ... خیره می شود با خود می اندیشد که چه کسی و چگونه این ها را به وجود آورده و چه دوران و مراحلی را گذرانده است.

امام علی علیه السلام در چند خطبه به این موضوع اشاراتی کرده است در این بخش از خطبه نیز به بیان چگونگی آفرینش جهان می پردازد.

امام علیه السلام در خطبه 91 فایده کوه ها را بیان می کند و این که به دلیل فرورفتن ریشه کوه ها در زمین از زلزله های ناشی از فشارهای درونی زمین جلوگیری می کند. در ادامه به نقش بادها می پردازد؛ این که بادها باعث می شوند تا ابرهای پراکنده به هم بپیوندد، سپس ابرها را بر یکدیگر متراکم و فشرده می کند و در نهایت جرقه های برق ابرها را در ریزش باران کمک می کند. سپس به زیبایی های طبیعت که ثمره بارش باران ،است، اشاره می کند و این که بر طرف کننده نیازهای انسان می باشد؛ و اشاره دارد به راه ها و جاده هایی که برای عبور و مرور انسان ها و حیوانات در نظر گرفته شده است و وجود نشانه ها و علامت ها برای راهنمایی

انسان ها در پیدا کردن راه مانند رنگ و اشکال مختلف کوه ها.

بدین ترتیب خداوندِ حکیم قبل از آفرینش انسان ها همه وسایل زندگی او را فراهم ساخت. از پیدایش آسمان ها گرفته تا آرام کردن سطح زمین به وسیله کوه ها قرار دادن جاده ها در وسط کوه ها برای ارتباط دادن انسان ها در مناطق مختلف و به وجود آوردن چشمه ها، نهرها و باران برای آبیاری زمین که نتیجه آن روییدن انواع گیاهان برای تغذیه انسان ها و حیوانات می باشد. همه اینها از یک سو انسان را متوجه علم و قدرت و حکمت خداوند می کند و از سوی دیگر حس شکرگزاری را در بنده ایجاد می نماید. ⁽¹⁾

بیشتر ستاره شناسان بر این عقیده اند که جهان با یک انفجار بزرگ در حدود 14 میلیارد سال قبل آغاز شد. در آن زمان، تمام جهان درون حبابی هزاران بار کوچکتر از سر سوزن قرار داشت در حالی که داغتر و متراکمتر از هر چیزی بود که بتوان تصور کرد سپس ناگهان منفجر شد و جهانی که می شناسیم پا به عرصه وجود گذاشت ،زمان فضا و ماده با این انفجار بزرگ (مهبانگ) به وجود آمدند در کسری از ثانیه اندازۀ جهان از ریزتر از اتم به پهناورتر از کهکشان گسترش یافت و با سرعتی شگفت آور به انبساط خود ادامه داد جهان همچنان در حال انبساط .است سه دقیقه پس از انفجار بزرگ، دما تا کمتر از یک میلیارد درجه سلسیوس کاهش یافت حالا آنقدر سرد بود که پروتونها و نوترونها بتوانند در کنار هم قرار گرفته، هسته های هیدروژن و هلیوم را بسازند پس از سیصد هزار سال دمای جهان به حدود 3000 درجه رسیده بود. هسته ها توانستند الکترونها را به چنگ انداخته اتمها را بسازند جهان انباشته از ابرهای گاز هیدروژن و هلیوم بود. جهان در برگیرنده میلیاردها کهکشان است؛ و هر کهکشان از میلیونها تا میلیاردها ستاره را در خود جای داده است. فضای بین ستاره ها و کهکشانها تقریباً خالی است ،باوجوداین حتی در مناطق بسیار دور از ستارگان و سیارات، می توان ذرات پراکنده غبار یا تعدادی اتم هیدروژن را در واحد حجم یافت.

وسعت جهان باورنکردنی است. بیش از یک میلون سال طول می کشد تا یک هواپیمای جت مدرن به نزدیک ترین ستاره بعد از خورشید برسد با سرعت نور (سیصد هزار کیلومتر در ثانیه) صدهزار سال وقت لازم است تا تنها از یک سوی کهکشان راه شیری به سوی دیگر آن سفر کنیم هیچ کس اندازه دقیق کیهان را نمی داند، چرا که ما نمی توانیم لبه آن را (اگر وجود داشته باشد) ببینیم. تمام آن چه می دانیم آن است که وسعت جهان دست کم 93 میلیارد سال نوری است (سال نوری عبارت است از مسافتی که نور در مدت یک سال می پیماید؛ حدود 9 تریلیون کیلومتر!) وبگاه آژانس فضایی اروپا https://www.esa.it)}.

4. خلقت جهان

4. 1. آفرینش بی نیاز از الگو

أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءَ وَإِبْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً ⁽¹⁾

(خداوند) خلقت را آغاز کرد و موجودات را بیافرید.

نکته ها

«انشاء» را دربارۀ آفرینشی به کار می برند که الگو و نمونه قبلی ندارد؛ یعنی وقتی چیزی نو پدید می آید که پیش از آن هیچ سابقه و پیشینه ای ندارد انشاء است و «ابتداء» به معنای ایجاد است که نه علتی در به وجود آمدن آن دخیل است و نه رفع حاجتی مبنای آن قرار گرفته است. ⁽²⁾

امام علیه السلام با واژۀ «ابتداء» اثبات می کند که خداوند محتاج علت و غایت نیست و قرار نبوده که این خلقت منفعتی برای او ایجاد کند؛ هر چند منفعت و سودی که در این هستی است به موجودات بر می گردد. ⁽³⁾

مشابه

أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرينَ ⁽⁴⁾و پس از آنان نسل های دیگری پدید آوردیم.

4. 2. آفرینش بی نیاز از اندیشه

اشاره

بِلا رَوِيَّةٍ أَجَالَهَا ⁽¹⁾

[خداوند آفرینش را آغاز کرد] بی آن که اندیشه ای به کار برد.

نکته

اراده خداوند عین ایجاد است. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُون ⁽²⁾همانا فرمان خداوند متعال این است که هرگاه چیزی را اراده کند به او می گوید «موجود باش» آن چیز بلافاصله موجود می شود.

4. 3. آفرینش بی نیاز از تجربه

وَ لَا تَجْرِبَةِ اسْتَفَادَهَا ⁽³⁾ و [خداوند آفرینش را آغاز کرد] بدون آن که از آزمایشی سودی بردارد.

4. 4. آفرینش بی نیاز از تلاش

وَ لاَ حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا ⁽⁴⁾ و [خداوند آفرینش را آغاز کرد] بدون آن که جنبشی پدید آورد.

4. 5. آفرینش بدون سستی

وَ لَا هَمَامَةِ نَفْسِ اضْطَرَبَ فِيهَا ⁽¹⁾

و [خداوند آفرینش را آغاز کرد] بدون فکر و خیالی که تردید و اضطراب در آن روا دارد.

نکته

این جمله با جملهٔ «بلا وریّه» هماهنگ است و آن جمله اشاره است به مقدمات عملی و فکری انجام هر کاری و این جمله اشاره است به مقدمات عملی. انسان ها قبل از تصمیم نهایی بر انجام هر کاری دو مرحله مقدماتی را طی می کنند؛ یعنی بعد از تصور و تصدیق شوق پیدا می شود و سپس فکر و اضطراب و در نهایت تصمیم و اراده ولی در خداوند هیچ یک از این مقدمات وجود ندارد؛ زیرا این مقدمات همگی در حوادث است و ذات خداوند محل حدوث نیست.

4. 6. آفرینش در وقت مناسب

أَحَالَ الْأَشْيَاءَ لِأَوْقَاتِهَا ⁽²⁾ ]خداوند] هر چیز را در وقت خودش دگرگون کرد.

نکته ها

امام علیه السلام در این جا بر این قاعده تأکید می کند که حضور و ظهور هر پدیده در عالم به زمان مناسب و مساعد خود موکول شد.

واژۀ «لِأَوْقَاتِهَا» اشاره به خلقت تدریجی جهان و در زمان های متفاوت دارد.

4. 7. هماهنگی موجودات

وَ لَأَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا ⁽³⁾ و [خداوند] موجودات گوناگون را هماهنگ کرد.

4. 8. ایجاد غریزه

وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا ⁽¹⁾ و آن [موجودات گوناگون] را همراه با غرایز و طبیعتی خاص [ایجاد کرد].

4. 9. همراهی صفات و غرایز

وَأَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا ⁽²⁾ و [خداوند] غرایز را همراه بدن های آنان گردانید.

4. 10. آگاهی خداوند به آفرینش

عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا خداوند به آن ها پیش از آفریدنشان آگاهی داشت.

نکته

مرجع ضمیر در «بها» می تواند غرایز و اشباح باشد یا خود اشیا؛ یعنی خداوند به همهٔ اشیا و موجودات قبل از آن که آن ها را خلق کند علم داشته است و علت اینکه در اینجا تعبیر «ابتداء» به کار رفته این است که این موجودات مسبوق به سابقه نبوده اند بلکه خداوند خلقت این موجودات را ابتدا کرده است؛ یعنی اصلاً نبوده اند و خدا آن ها را از عدم به وجود آورده است.

مشابه

عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ اسلام يَسْأَلْهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَ كَانَ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْأَشْيَاءَ وَ كَوَّنَهَا أَوْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ حَتَّى خَلَقَهَا وَأَرَادَ خَلْقَهَا وَتَكوِينَهَا فَعَلِمَ مَا خَلَقَ عِنْدَ مَا خَلَقَ وَ مَا كَوَّنَ. فَوَقَعَ بِخَطَّهِ لَمْ يَزَلِ اللَّهُ عَالِماً بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَشْيَاءَ بِعِلْمِهِ بِالْأَشْيَاء ⁽³⁾از ایوب بن نوح است که به ابوالحسن علیه السلام [امام موسی کاظم علیه السلام] نوشت و از او پرسید از خدای عز و جل که آیا می دانست همه چیز را پیش از آن که

همه چیز را بیافریند و هستی به آن ها دهد یا آن را نمی دانست تا آن ها را آفرید و آفرینش و بودن آن ها را اراده کرد و هنگام آفرینش آن چه آفرید آن را دانست و هنگام به وجود آوردن موجودات به آن ها علم پیدا کرد؟ پس [امام علیه السلام] به خط خودش نگارش کرد که: «همیشه خدا همه چیز را می دانست پیش از آن که آن ها را بیافریند به همان نحوی که آن ها را پس از آفریدن می دانست.»

مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: ﴿سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ هَلْ يَكونُ الْيَوْمَ شَيْءٌ لَمْ يَكُنْ فِي عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل بالْأَمْسِ؟ قَالَ: «لَا، مَنْ قَالَ هَذَا فَأَخْزَاهُ اللَّهُ» قُلْتُ أَرَأَيْتَ، مَا كَانَ وَ مَا هُوَ كَائِنُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَلَيْسَ فِي عِلْمِ اللَّهِ؟ قَالَ: «بَلَى، قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ ⁽¹⁾منصور بن حازم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم که: آیا ممکن است امروز چیزی واقع شود که دیروز در علم خدا نبوده باشد فرمود: نه، هر که چنین گوید خدایش رسوا کند عرض کردم بفرمائید مگر نه اینست که آن چه واقع شده و آن چه تا روز قیامت واقع می شود در علم خدا هست فرمود: ،چرا پیش از آن که خلق را بیافریند (همه چیز را می دانست). وَ لا يُحيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلا بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظیم ⁽²⁾و به چیزی از علم ،او جز به آن چه بخواهد، احاطه نمی یابند. کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته و نگهداری آن ها بر او دشوار نیست، و اوست والای بزرگ. عَالِمٌ إِذْ لَا مَعْلُومٌ وَرَبِّ إِذْ لَا مَرْبُوبٌ وَ قَادِرٌ إِذْ لَا مَقْدُورٌ ⁽³⁾[خدا] عالم بود آن گاه که معلومی وجود نداشت پرورنده بود آن گاه که پدیده ای ،نبود و توانا بود آنگاه که توانایی نبود.

4. 11. محیط به جوانب

مُحِيطاً بحُدُودِهَا وَ إِنْتِهَائِهَا ⁽⁴⁾ [خداوند] به حدود و انجام کارشان احاطه داشت.

نکته

احاطه خدا بر دو نوع است احاطه به حسب قدرت و احاطه علمی، و در این جا ممکن است که هر دو احاطه مراد باشد؛ احاطه به حسب قدرت را تعبیر به «قیّوم» هم می کنند، یعنی قدرت خداوند احاطه بر قدرت و حتی خواست ما دارد.

4. 12. عارف به جوانب آن

عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحْنَائِهَا ⁽¹⁾

[خداوند] به اجزاء و جوانب همه آن ها دانا و آشنا بود.

5. مراحل آفرینش جهان

5. 1. ایجاد فضا

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ ⁽²⁾

سپس خداوند سبحان طبقات جو را از هم گشود و فضا را ایجاد کرد.

نکته

کلمۀ «ثُمَّ» در این جا به معنای ترتیب تکوینی نیست بلکه ترتیب و تأخیر بیانی است. ⁽³⁾

مشابه

أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كَانَتا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا وَ جَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٌّ أَفَلا يُؤْمِنُون ⁽⁴⁾آیا کافران نمی دانند که آسمان ها و زمین بسته بودند، ما آن ها را گشودیم و هر چیز زنده ای را از آب پدید آوردیم؟ چرا ایمان نمی آورند؟

5. 2. گشودن اطراف فضا

وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ ⁽¹⁾

و اطراف [آسمان[ را از هم باز نمود.

نکته

این جمله به خلاً و فضای نامتناهی که اطراف و کناره های فضا است و واژه ارجاء از آن حکایت می کند اشاره دارد. ⁽²⁾

5. 3. ایجاد طبقات در فضا

وَ سَكَائِكَ الْهَوَاءِ ⁽³⁾

و طبقات فضا و هوا را [به وجود آورد]

نکته

تمام این جمله ها نشان می دهد که نخستین آفرینش در جهان ماده، آفرینش فضای جهان بوده است فضایی که استعداد پذیرش کرات آسمانی و منظومه ها و کهکشان ها را داشته باشد. ⁽⁴⁾

آیا جهان ماده، حادث است؟

در این که آیا عالم ماده حادث است یا قدیم و ازلی در میان دانشمندان و فلاسفه گفت و گوست. بعضی آن را قدیم و ازلی می دانند و گروه زیادی آن را حادث می شمارند. مفهوم این سخن آن نیست که زمانی بوده که خداوند هیچ مخلوقی نداشته است، بلکه به عکس می توان گفت خداوند همیشه مخلوقی داشته اما این مخلوقات دائماً در تغییر و تبدیل بوده اند و مجموع این مخلوقات وابسته به ذات پاک او بوده و یا با تعبیری دیگر

حدوث ذاتی داشته اند نه حدوث زمانی؛ زیرا برای مجموع حدوث زمانی تصور نمی شود و این که در روایات آمده کانَ اللهُ ولا شَيْءَ مَعَهُ (خداوند همیشه بوده و چیزی با او نبوده است) منظور آن است که با ذات پاکش همراه نبوده، بلکه مخلوق او بوده است. ⁽¹⁾

6. آب نخستین مخلوق

6. 1. جاری ساختن آب در فضا

فَأَجْرَى فِيهَا مَاءً مُتَلاَطِماً تَيَّارُهُ ⁽²⁾

تَیارُ: موج و حرکت شدید؛ در اصل به معنای امواجی از دریاست که خروشان است؛ الموج وقيل: شدة الجريان، و هو فيعال أصله ،تيوار فاجتمعت الواو والياء فادغم بعد القلب، وبعضهم جعله من تير، فهو فعال، و الرّمل.

خداوند در آن فضای عظیمی که قبلاً آفریده بود آبی جاری ساخت؛ آبی متلاطم که امواج آن شدیداً در حرکت بود.

6. 2. جوش وخروش آب

مُتَرَاكماً زَخَارُهُ ⁽³⁾

امواج از دریای خروشان بر می خاست و بر یکدیگر سوار می شد.

6. 3. سوار کردن آب بر تندباد

حَمَلَهُ عَلَى مَتْنِ الرِّيحِ الْعَاصِفَةِ وَالزَّعْزَعِ الْقَاصِفَةِ ⁽⁴⁾

الزَّعْزَع: شیء متحرک و کوبنده؛ زعزعان وزعزاع إذا كانت تزعزع الاشياء و تحرّكها بشدّة.

الْقَاصِفَةِ: باد تند و شکننده؛ از مادهٔ «قصف» (بر وزن حذف)؛ من القصف، يقال: قصف الرّعد و غيره قصيفا، إذا اشتدّ صوته (و سلّطته) على الشّيء تسليطا مكنته، فتسلط أي تحكم و تمكن.

خداوند آب را بر پشت تندبادی شدید و طوفانی کوبنده سوار کرد.

مشابه

الذَّارِياتِ ذَرُوا ⁽¹⁾سوگند به بادهایی که خاک می پراکنند.

6. 4. حفظ امواج آب به وسیلهٔ طوفان

فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَسَلَّطَهَا عَلَى شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَى حَدِّهِ ⁽²⁾ پس [خداوند] به آن باد فرمود تا آب را از جریان بازدارد و آن را بر نگهداری آب تسلّط داد، و حد و مرز آن را به خوبی تعیین فرمود.

6. 5. حرکت آب در بالای فضا

أَلْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِيقٌ وَالْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِيقٌ ⁽³⁾

شَدّهِ: محکم گرفتن آن در اصل به معنای قوت و قدرت چیزی است شدید، رکن شدید، بأس شدید زلزله شدید.

اشّدّ جمع شدّ است مثل اضرّ جمع ضرّ و شد به معنی قوه است و مراد از اشدّ استحکام نیروی جوانی و سن است.

قَرَنَهَا إِلَى حَدِّهِ: آن باد را قرین آب ساخت که تمام آن را کنترل کند؛ ضمیر «ها» به ریح برمی گردد و ضمیر «ه» در حدّه به ماء.

هوا در زیر آن باز و گشوده، و آب (آن گاز فشرده مایع گون) در بالای آن در حرکت بود.

نکته ها

دو واژه «متلاطما» و «متراکما» کنایه از فراوانی آب و امتداد و ارتفاع آن دارد و حاکی از آن است که آب نخستین مخلوق خداوند است و خداوند آن را در فضا و بر روی تندبادی سهمگین و بسیار توفنده آفرید.

عبارت «قرن ها الى حده» به این معنا است که خداوند آب و باد را از جهت مساحت و طول و عرض به یک اندازه قرار داد و پس از آفرینش آب بر فراز باد به باد کشش و نیرویی داد که بتواند آب را محکم نگاه دارد به طوری که قطره آبی از میان یا اطراف آن نچکد.

مشابه

خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دافق ⁽⁴⁾از آبی جهنده آفریده شده است.

7. نقش طوفان ها در آغاز آفرینش

7. 1. ویژگی های این طوفان

7. 1. 1. نازا بودن

ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِيحا اعْتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا سپس خداوندِ پاک و منزه باد دیگری به وجود آورد که منشأ وزش آن را مهار کرد و این باد را آفرید تا پیاپی بوزد.

نکته

بین خلق و انشاء فرق است در جایی که چیزی از چیز دیگر به وجود آمده باشد، خلق گفته می شود؛ مثل خلقت انسان از نطفه و اگر چیزی ابتدا از عدم به وجود بیاید به آن انشاء می گویند.

7. 1. 2. قوی بودن

وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا ⁽¹⁾

و آن (باد) را به تندی وزانید.

نکته

این باد از بادهای معمولی دنیا نیست؛ زیرا بادی است که می خواهد از آن آسمان ها و زمین خلق شود و ماده مذاب را به حرکت درآورد.

7. 1. 3. برانگیخته شدن از نقطه ای دوردست

وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا ⁽²⁾ و از جایی دور برانگیخت.

7. 2. مأموریت طوفان ها

7. 2. 1. در هم کوبیدن

فَأَمَرَهَا بتَصْفِيقِ الْمَاءِ الزَّخَارِ ⁽¹⁾

پس باد را به برهم زدن آب متراکم، فرمان داد.

7. 2. 2. حرکت دادن

وَ إِثَارَةِ ⁽²مَوْجِ الْبِحَارِ) و [باد را] به برانگیختن امواج دریا [فرمان داد].

7. 3. 3. بر هم زدن

فَمَخَضَتْهُ مَحْضَ السِّقَاءِ ⁽³⁾

پس [این تندباد عظیم] آن را چون مشک سقایان به هم زد.

مشابه

فَأَجاءَهَا اَلْمَخاضُ إِلی جِذْعِ اَلنَّخْلَهِ قالَتْ یا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هذا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا ⁽⁴⁾ پس درد زاییدن او را به سوی تنه درخت خرمایی کشانید :گفت ای کاش پیش از این مرده بودم و از یادها فراموش شده بودم.

7. 2. 4. بالا بردن

وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ و آب را به شدت به سوی فضا بالا برد آن گونه که فضا را طوفانی کند.

7. 2. 5. جابه جایی آب

تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَى آخِرِهِ وَ سَاجِيَهُ إِلَى مَائِرِهِ ⁽¹⁾

(این تندباد) قسمت های نخست این آب را بر آخرش میری خت و بخش های ساکن را به سوی قسمت های متحرک می بُرد.

مشابه

وَ اللَّيْلِ إِذا سَجی ⁽²⁾سوگند به شب هنگامی که آرام گیرد. يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْرا ⁽³⁾روزی که آسمان سخت بچرخد.

8. آفرینش باد

8. 1. تراکم بادها

حَتَّى عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَى بِالزَّبَدِ رُكَامُهُ ⁽⁴⁾

رَمَی: پرتاب کرد انداخت

زبَد: کره، کف برآمده از آب؛ لعاب أبيض على مِشْفَر الجمل، و أكثر ما يكون في الاغتلام. و البحر واللبن.

رُکَامُهُ: قسمت متراکم شده و فشرده آن؛ روی هم جمع شده؛ کغراب معظم الماء و كثرته و طغيانه.

تا این که انبوهی از آن آب بالا آمد و آن قسمتی که متراکم و بر روی هم جمع شده بود کف کرد.

نکته

وَ رَمَى بِالزَّبَدِ رُکامُهُ: منظور این است که قسمتی که روی هم خیلی متراکم بود، کف پیدا کرد؛ یعنی سرانجام کف بالا آمد و به اصطلاح آب، کف انداخت.

«عَبَّ عُبَابُهُ» اشاره به دست یافتن فرشتگان به کمالاتی است که بالفعل از فرمان خداوند برای آن ها حاصل می شود و تا آن درجه ارتقاء می یابد که به واسطه آن ها به دیگران فیض داده می شود. ⁽¹⁾

«بِالزَّبَدِ رُکامُهُ» اشاره به صور افلاک و کمالات آن هاست که به واسطه فرشتگان انجام گرفته است ولی چون صور افلاک در قیام وجودی محتاج به جسم هستند نسبت دادن آن ها به فرشتگان مجرّد نسبت شیء پست به شیء برتر می باشد و به همین دلیل سزاوار است که نام زبد بر آن اطلاق شود. ⁽²⁾

مشابه

أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعِ زَبَدُ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثال ⁽³⁾از آسمان آب فرستاد و هر رودخانه به اندازه خویش جاری شد و آب روان کف بر سر آورد و از آن چه بر آتش می گدازند تا زیور و متاعی سازند نیز کفی بر سر آید خدا برای حق و باطل چنین مثل زند؛ اما کف به کناری افتد و نابود شود و آن چه برای مردم سودمند است در زمین پایدار بماند خدا این چنین مثل می زند.

8. 2. رفعت بادها

فَرَفَعَهُ فِي هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوِّ مُنْفَهِقٍ آن گاه خداوند آن کف را در هوای گشاده و فضای فراخ بالا برد.

9. آفرینش آسمان های هفت گانه

اشاره

فَسَوَّى مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ ⁽⁴⁾ و آسمان های هفتگانه را از آن کف ساخت

مشابه

يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الكريم * الَّذى خَلَقَک فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ * فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکبَک ⁽¹⁾ای انسان چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است. همان خدائی که تو را آفرید و منظم ساخت و در هر صورتی که می خواست تو را ترکیب ساخت.

9. 1. هر طبقۀ آسمان مانند سقفی برای طبقه پایین

جَعَلَ سُفْلَاهُنَّ مَوْجاً مَكفُوفاً وَ عُلْيَاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْكَاً مَرْفُوعاً ⁽²⁾

سَقْفاً: پوشش اتاق

سمكاً: سقف؛ در اصل به معنای بلندی و ارتفاع است و به سقف خانه «سمک» می گویند چون مرتفع است؛ البناء، قال سبحانه: رفع سمكها، أى بنائها.

این در حالی بود که قسمت های پایین را همچون موج مهار شده ای قرار داد و قسمت های بالا را همانند سقفی محفوظ و بلند ساخت.

نکته

منظور حضرت از «محفوظا» یعنی از شیطان های آسمان در امان باشد.

استعاره

مستعار: سقف

مستعار منه: خانه

مستعار له: آسمان

جامع: لفظ سقف خانه را برای محل بلند استعاره آورده است، زیرا میان خانه و آسمان در بلندی و احاطه مشابهت است. سماء که به معنی محل مرتفع است درباره آسمان فراوان به کار رفته است تا جایی که اسمی از اسم های آسمان شده است.

نوع استعاره: مکنیه اصلیه

استعاره

مستعار: موج

مستعار منه: آب متصاعد

مستعار له: آسمان

جامع: میان آسمان و آب متصاعد از جهت ارتفاع و رنگ مشابهت وجود دارد.

نوع استعاره: مکنیه اصلیه

9. 2. آفرینش آسمان ها بدون ستون

بِغَيْرِ عَمَدٍ يَدْعَمُهَا وَلَا دِسَارِ يَنْظُمُهَا ⁽¹⁾

دِسَارٍ: میخ؛ همچنین به معنای ریسمانی است که چیزی را با آن محکم می بندند به معنای آن نخ هایی که گاهی اوقات اجزای کشتی را به وسیلۀ آن ها به هم می بندند؛ ککتاب المسمار والحبل الذى يشدّ به الأخشاب ويرتب.

يَنْظِمُها: آن را به نظم کشد؛ از ریشۀ نظم به معنای به رشته کشیدن و متصل کردن است.

بدون ستونی که آن (آسمان) را نگه دارد، و میخی که آن را به نظم کشد.

نکته

معنایش این است که قوه و نیرویی هست که این ها را حفظ می کند، قوه جاذبه یا میل به سوی مرکز نیرویی هست که آن ها را در مدار خاصی حفظ می کند؛ لذا می فرماید ستونی که شما بتوانید با چشم ببینید ندارد.

مشابه

اللَّهُ الَّذِى رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ⁽²⁾خدا [همان] کسی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که آن ها را ببینید برافراشت. وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُک ⁽³⁾سوگند به آسمان مشتک. ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَ هِيَ دُخان ⁽⁴⁾سپس به آسمان پرداخت در حالی که آن دودی بود.

10. آفرینش ستارگان

اشاره

ثُمَّ زَيَّنَهَا بِزِينَةِ الْكَوَاكِبِ وَ ضِيَاءِ الثّوَاقِبِ ⁽¹⁾ خداوند آسمان ها را به زینت کواکب و نور ستارگان درخشنده بیار است.

نکته

واژه ثواقب تمام ستارگان و سیارات به جز خورشید و ماه را در بر می گیرد و به این دو به طور جداگانه اشاره شده است.

مشابه

النَّجْمُ الثَّاقِب ⁽²⁾ستاره درخشنده. إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةِ الْكواكب ⁽³⁾ما آسمان پایین را به زیور اختران آراستیم.

10. 1. خورشید تابان

وَ أَجْرَى فِيهَا سِرَاجاً مُسْتَطِيراً ⁽⁴⁾سِراجاً: چراغ به منبع نوری اطلاق می شود که نور را از درون خود بگیرد؛ البته پدیده ای که هم منبع نور باشد و هم منبع گرما مثل خورشید. مُسْتَطِيرا: نور آن پراکنده و پخش می گردد؛ روشن و نورافشان؛ از ریشهٔ سطر مشتق می شود. استطاره: به معنای کشیده شده و مستمر؛ استطار الفجر إذا انتشر ضوئه. ⁽⁵⁾

و در آن چراغی روشن و نورافشان روان ساخت.

نکته ها

عبارت «سراج مستطیر» کنایه از خورشید است.

واژه سراج به منبع نوری اطلاق می شود که نور را از درون خود بگیرد. البته پدیده ای که هم منبع نور باشد و هم منبع گرما مثل خورشید دو ویژگی در این واژه وجود دارد. یکی استقلال در تولید نور و دوم کارکرد دوگانه گرمایشی و روشنایی

مشابه

وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً ⁽⁶⁾و ماه را در میان آن ها روشنایی بخش

گردانید و خورشید را [چون] چراغی قرار داد.

استعاره

مستعار: لفظ سراج

مستعار منه: سراج

مستعارله خورشید

جامع: سراجا مستطیرا برای خورشید استعاره آورده شده است. وجه مشابهت این است که چراغ نیرومندی که دارای نور گسترده ای است اقتضای وجودیش این است که اطراف خود را روشن کند و در همه جای خانه پرتو افکند و در تاریکی راهنما شود خورشید نیز عالم را روشن می کند و به وسیله نور آن همگان هدایت می شوند.

نوع استعاره: مصرحه اصلیه

10. 2. ماه

و قَمَراً مُنِيراً فِي فَلَك دَائِرِ ⁽¹⁾

دائر: چرخنده، دور زننده اسم فاعل از «دار یدور» در اقرب الموارد می گوید: دَور به معنی حرکت و برگشتن شیء به جای اولی است.

و ماهی روشنگر در مداری متحرک ایجاد کرد.

نکته

یعنی در مداری دایره وار هستند و هر کدام مدار مخصوصی دارند. ممکن هم هست که عبارت «فلک مدار» فقط مربوط به ماه باشد؛ یعنی ماه در مداری دایره ای دور می زند.

مشابه

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَك يَسْبَحُونَ ⁽²⁾اوست کسی که شب و روز و آفتاب و ماه را که هر یک در مداری شناورند، بیافرید.

10. 3. صفحه ای جنبنده

وَ سَقْفٍ سَائِرِ وَ رَقِيمِ مَائِرِ ⁽¹⁾

و سقفی سیار و آسمانی متحرک (ایجاد کرد).

نکته

«سَائِر»: یعنی سقف یا مداری که خود آن سیرکننده است و شاید اشاره به این باشد که خورشید با این که ثابت است و در منظومه خودش حرکت دوری ندارد ولی خودش مجذوب ستاره دیگری است که به طرف آن در جو حرکت دارد.

مشابه

قَالَ عَلِي الْمَطَرُ الَّذِي مِنْهُ أَرْزَاقُ الْحَيَوَانِ مِنْ بَحْرِ تَحْتَ الْعَرْشِ فَمِنْ ثَمَّ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَمْطِرُ أَوَّلَ مَطْرَةٍ وَ يَقُومُ حَتَّى يَبْل رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ ثُمَّ يَقُولُ إِنَّ هَذَا قَرِيبُ عَهْدِ بِالْعَرْشِ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُمْطِرَ أَنْزَلَهُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى سَمَاءِ بَعْدَ سَمَاءٍ حَتَّى يَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ وَيُقَالُ الْمُزْنُ ذَلِكَ الْبَحْرُ وَ تَهُبُّ رِيحٌ مِنْ تَحْتِ سَاقِ عُرُوشِ اللَّهِ تَعَالَى تَلْقَحُ السَّحَابَ ثُمَّ يَنْزِلُ مِنَ الْمُزْنِ الْمَاءُ وَ مَعَ كُلَّ قَطْرَةٍ مَلَك حَتَّى يَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ فِي مَوْضِعِهَا ⁽²⁾علی علیه السلام فرمود: بارانی که از آن روزی حیوانات تأمین می شود از دریایی سرازیر می گردد که زیر «عرش الهی» قرار دارد بدین جهت شیوه رسول خدا این گونه بود که وقتی باران شروع می شد، زیر باران قرار می گرفت تا این که سر و محاسن او تر شود، سپس می فرمود: این باران با عرش نزدیکی دارد و آن گاه که خداوند اراده فرماید که باران بیاید، آن را از آسمانی به آسمان دیگر نازل می کند تا به زمین برسد. گفته شده زن همان دریاست، و باد از زیر عرش الهی می وزد ابرها را آبستن می کند سپس از «مزن» آب سرازیر می گردد، و با هر قطره ای که روی زمین در جای خود قرار میگیرد یک فرشته همراه خواهد بود.

ثُمَّ فَتَقَ مَا بَيْنَ السَّمَوَاتِ الْعُلاَ فَمَلَأَهُنَّ أَطْوَاراً مِنْ مَلاَئِكَتِهِ مِنْهُمْ سُجُودٌ لاَ يَرْكَعُونَ وَ رُكُوعٌ لاَ يَنْتَصِبُونَ وَ صَافُّونَ لاَ يَتَزَايَلُونَ وَ مُسَبِّحُونَ لاَ يَسْأَمُونَ لاَ يَغْشَاهُمْ نَوْمُ الْعَيْنِ وَ لاَ سَهْوُ الْعُقُولِ وَ لاَ فَتْرَةُ الْأَبْدَانِ وَ لاَ غَفْلَةُ النِّسْيَانِ وَ مِنْهُمْ أُمَنَاءُ عَلَى وَحْيِهِ وَ أَلْسِنَةٌ إِلَى رُسُلِهِ وَ مُخْتَلِفُونَ بِقَضَائِهِ وَ أَمْرِهِ وَ مِنْهُمُ الْحَفَظَةُ لِعِبَادِهِ وَ السَّدَنَةُ لِأَبْوَابِ جِنَانِهِ وَ مِنْهُمُ الثَّابِتَةُ فِي الْأَرَضِينَ السُّفْلَى أَقْدَامُهُمْ وَ الْمَارِقَةُ مِنَ السَّمَاءِ الْعُلْيَا أَعْنَاقُهُمْ وَ الْخَارِجَةُ مِنَ الْأَقْطَارِ أَرْكَانُهُمْ وَ الْمُنَاسِبَةُ لِقَوَائِمِ الْعَرْشِ أَكْتَافُهُمْ نَاكِسَةٌ دُونَهُ أَبْصَارُهُمْ مُتَلَفِّعُونَ تَحْتَهُ بِأَجْنِحَتِهِمْ مَضْرُوبَةٌ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَنْ دُونَهُمْ حُجُبُ الْعِزَّةِ وَ أَسْتَارُ الْقُدْرَةِ لاَ يَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِيرِ وَ لاَ يُجْرُونَ عَلَيْهِ صِفَاتِ الْمَصْنُوعِينَ وَ لاَ يَحُدُّونَهُ بِالْأَ ماكِنِ وَ لاَ يُشِيرُونَ إِلَيْهِ بِالنَّظَائِرِ

11. عالم فرشتگان

اشاره

موجوداتی مجرد از ماده هستند؛ لذا خصوصیات ماده مثل شکل و رنگ را ندارند. فرشته از داشتن زمان و مکان و حرکت به معنی خروج از قوه به فعل، منزه است. در قرآن کریم در آیات متعددی درباره ملائکه و وظایف و حالات آن ها سخن گفته شده است، مانند: بَلْ عِبادُ مُکرَمون بلکه آنان بندگانی گرامی هستند لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ در سخن بر او پیشی نمی گیرند و به فرمان او کار می کنند لا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ مطيع امر و فرمان خداوند هستند و او را معصیت نمی کنند وَ الْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ و فرشتگان به ستایش پروردگارشان تسبیح می گویند و برای ساکنان زمین آمرزش می طلبند گاه به صورت انسان در می آیند و بر انبیا و حتی غیر انبیا ظاهر می شوند. چنان که در سوره مریم می خوانیم: فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَراً سَوِيًّا ⁽¹⁾ما روح خود را نزدش فرستادیم و چون انسانی تمام بر مریم نمودار شد.

امام علی علیه السلام در این خطبه پس از بحثی که درباره آفرینش آسمان ها و چگونگی پیدایش جهان مطرح فرمود به سراغ آفرینش موجوداتِ آسمان و فرشتگانِ عالم بالا می رود و به اقسام فرشتگان پرداخته آن ها را به چهار گروه تقسیم می فرماید:

نخست به مجموعه ای از فرشتگانی که کارشان عبادت است اشاره می کند و آن ها را نیز به چند گروه تقسیم می کند الف: گروهی که پیوسته در حال سجده اند و رکوع نمی کنند.» ب: «گروهی که همواره در رکوع اند و قیام نمی کنند.» ج: گروهی که پیوسته در حال قیام اند و

هرگز از این حالت جدا نمی شوند.» د: «گروه دیگری که پیوسته در حال تسبیح خدا هستند و هرگز خسته نمی شوند.»

فلسفه خلقت فرشتگان عبادت کننده احتمالاً آن است که انسان ها به عبادت خویش مغرور نشوند و تصوّر نکنند عبادت کردن یا نکردن آن ها اثری در کبریایی خداوند می گذارد.

سپس به اوصاف فرشتگان پرداخته میفرماید نه خواب چشمان آن ها را می پوشاند و نه عقل آن ها گرفتار سهو و خطا می شود، نه بدن آن ها سستی می گیرد و نه غفلت و نسیان بر آنان عارض می گردد.»

پس از آن به بیان مجموعه دوّم از فرشتگان پرداخته می فرماید: «گروهی از آنان امنای وحی خدا و زبان گویای او به سوی پیامبران بوده پیوسته برای رساندن حکم و فرمانش در آمدوشد هستند» در واقع آن ها واسطه میان پروردگار و پیامبران و ترجمان وحی او میباشند. از این تعبیر استفاده می شود که تنها جبرئیل نیست که سفیر وحی خداست. او در حقیقت رئیس سفرای الهی است.

سپس به مجموعه سوّم از فرشتگان اشاره کرده می فرماید: «گروهی از آنان حافظان بندگان اویند و دربانان بهشت های او».

و در نهایت به مجموعه چهارم از فرشتگان بزرگ که حاملان عرش الهی هستند اشاره کرده، می فرماید: «گروهی از آنان (آن قدر عظیم و بزرگ اند که) پاهایشان در طبقات پایین زمین، ثابت و گردن هایشان از آسمان بالا گذشته است و ارکان وجود و پیکرشان از کرانه های جهان بیرون رفته و شانه های آن ها برای حفظ پایه های عرش خدا آماده و متناسب است.»

آن گاه به بیان اوصافی از آن ها پرداخته می افزاید چشمهای آن ها در برابر عرش او فرو افتاده و در زیر آن بال های خود را به خود پیچیده و میان آن ها و کسانی که در مراتب پایین ترند حجاب های عزت و پرده های قدرت زده شده است.»

سپس به توصیف بیشتری پرداخته می فرماید: «(سطح معرفت و شناخت آن ها به قدری بالاست که) هرگز پروردگار خود را با نیروی و هم به تصویر نمی کشند و صفات مخلوقات را بر او جاری نمی سازند. هرگز او را در مکانی محدود نمی کنند و با نظایر و امثال به او اشاره نمی نمایند.» قدرت آن ها جسمانی نیست بلکه از قدرت فوق العاده روحانی برخوردارند و به همین دلیل شایستگی حمل عرش الهی را پیدا کرده اند.

در واقع، آن ها عالی ترین مقام توحید را پیدا کرده اند؛ مقامی که شایسته است سرمشق برای همه بندگان الهی مخصوصاً انسان های برجسته باشد. آن ها هیچ شبیه و مانند و نظیر و مثالی