راه بهشت زندگی به سبک قرآن 52 هفته 52 آیه جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : بیات، ابوالفضل

عنوان و نام پديدآور : راه بهشت: زندگی به سبک قرآن[ 52 هفته، 52 آیه]/ گردآوری و تنظیم ابوالفضل بیات؛ تهیه دفتر مطالعات و پژوهش‌های مرکز رسیدگی به امور مساجد.

مشخصات نشر : قم: مرکز رسیدگی به امور مساجد، دفتر مطالعات و پژوهش‌ها، 1394.

مشخصات ظاهری : 2 ج.؛ 12/5×21/5 س‌م.

یادداشت : کتابنامه.

عنوان دیگر : زندگی به سبک قرآن[ 52 هفته، 52 آیه].

موضوع : شیوه زندگی -- جنبه‌های قرآنی

Lifestyles -- Qur'anic teaching

راه و رسم زندگی -- جنبه‌های قرآنی

Conduct of life -- Qur'anic teaching

شیوه زندگی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

Lifestyles -- *Religious aspects -- Islam

راه و رسم زندگی (اسلام)

Conduct of life -- *Religious aspects -- Islam

شناسه افزوده : مرکز رسیدگی به امور مساجد. دفتر مطالعات و پژوهش‌ها

رده بندی کنگره : BP104

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : 5742588

اطلاعات رکورد کتابشناسی : ركورد كامل

ویراستار دیجیتال: حدیثه کریمی

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

جلد اول

راه بهشت

زندگی به سبک قرآن 52 هفته، 52 آیه

عنوان کتاب: راه بهشت (جلد اول) زندگی به سبک قرآن [52 هفته، 52 آیه]

تهیه: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد

گردآوری و تنظیم: حجة الاسلام ابوالفضل بيات

طراح جلد: محمد حسین مؤیدی

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

نوبت چاپ: اول / شهریور ماه 1394

ناشر: دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد

نشانی: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه 30 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

کدپستی: 3713163431

تلفن: 36-3293835-025

دورنگار: 32923837-025

شمارگان: 3000 نسخه چاپ: اسراء

نشانی: اینترنتی asar.masjed.ir

مراکز پخش:

(مرکز رسیدگی به امور مساجد) تلفن: 4- 66346941- 021

ویراستار دیجیتال: شهناز محققیان

فهرست

مقدمه

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: وَ مَن أَحَبَّ القُرآنَ فَلَيُحِبَّ المَسَاجِدَ «کسی که دوست دار قرآن است مساجد را نیز دوست دارد.»

قرآن کلام خدا و مسجد خانه خدا است هر دو جلوه نور خدا هستند. بین قرآن و مسجد پیوندی عمیق و ناگسستنی است لذا دوست دار قرآن، دوست دار مسجد است و دوست دار مسجد دوست دار قرآن اوج این پیوند را که در صدر اسلام جلوه بیشتری داشت می توان در روایت زیر مشاهده نمود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: إِنَّا نُصِبَتِ المَساجِدَ لِلقِرآنِ «مسجدها را برای قرآن خواندن ساخته اند.»

این گفتار نشانه اهمیت پرداختن به قرآن در مساجد است و براین اساس می توان دریافت که از اصلی ترین کارکردهای مسجد که در مبحث مسجد طراز به آن پرداخته می شود، ایجاد زمینه ای برای فراهم شدن ارتباط با قرآن و در نتیجه فهم و درک آن می باشد.

اگر در مساجد جلسات تلاوت، حفظ و تفسیر قرآن عمومیت پیدا کند و دارای جاذبه و استمرار باشد جامعه را دچار تحول فرهنگی بزرگی خواهد کرد و مساجد به عنوان پایگاه نشر فرهنگ قرآن و ایمان جایگاه حقیقی خود را باز می یابد و عطر ایمان به خدا و قرآن از آن به مشام می رسد و جان ها را حیاتی نو می بخشد.

امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: تَعَلَّمُوا الْقرْآن فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ وَتَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ، وَاسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ وَأَحْسِنُوا تِلاَوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ «قرآن را بیاموزید که بهترین گفتار است و آن را نيك بفهمید که بهار دل هاست از نورآن شفا و بهبودی خواهید که شفای سینه هاي بيمار است، و قرآن را نیکو تلاوت کنید که سود بخش ترین داستان ها است».

مقام معظم رهبری در این خصوص می فرمایند:

به شما جوانان عزیز توصیه می کنم انستان را با قرآن زیاد کنید؛ آن کسانی که با قرآن ارتباط پیدا کردند، قدر این ارتباط را بدانند؛ اگر با قرآن مأنوس شدیم، به قرآن نزدیک شدیم، مفاهیم قرآنی در دل ما توانست اثر بگذارد، آن وقت می توانیم امیدوار باشیم که امت اسلام عزّت وعده داده شده از سوی خدای متعال را به دست خواهد آورد وَاللهِ العِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنين؛

در چند سال گذشته مسئله تلاوت قرآن کریم در اکثر مساجد کشور تا حدودی تثبیت شده و زمان و جایگاهی مشخص را به خود اختصاص داده است. اما مسئله تفسیر مورد غفلت قرار گرفته است. و این در حالی است که قرآن کریم در اهمیت تدبر و اندیشیدن در آیاتش سخن گفته است و مسلمانان را به مطالعه و تفکر در کلامش تشویق کرده است.

كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (این کتابي مبارك است که آن را به سوی تو نازل کرده ایم تا در [باره] آیات آن بیندیشند، و خردمندان پند گیرند.) ⁽¹⁾ از سوی دیگر، درست است که قرآن به زبان مردم نازل شده و کتابی مبین و آشکار است، اما به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و دستور داده تا قرآن را شرح و توضیح دهد:

وأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُون (و این قرآن را به سوی تو فرود آوردیم، تا برای مردم آن چه را به سوی ایشان نازل شده است توضیح دهی و امید که آنان بیندیشند.) ⁽²⁾ لذا یکی از ارکان اصلی طرح نهضت قرآنی مساجد که چندی است توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد دنبال می شود به تفسیر موضوعی قرآن کریم اختصاص پیدا کرد تا زمینه انس بیشتر و در نتیجه فهم عمیق ترآیات شریفه فراهم گردد.

کتابی که پیش رو دارید در راستای تحقق این مهم تدوین شده و در آن 52 آیه از آیات کلام الله مجید در قالب موضوعات مختلف هر هفته یک آیه ) مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است و ذیل هر آیه مطالب تفسیری از روایات مختلف (شان نزول، روایات مرتبط با نکات تفسیری و داستان های پند آموز) ارائه گردیده است. ترتیب آیات در این کتاب کاملاً منطبق بر آیاتی است که در مطالب ارائه شده، در سالنامه 1394 مرکز رسیدگی به امور مساجد خدمت شما گرامیان ارسال شده است.

ضمن تقدیر و تشکر از محقق و نویسنده ارجمند حجة الاسلام ابوالفضل بیات و

همچنین همکاران دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد که در تهیه و تنظیم این اثر تلاش و مساعی داشتند، امید می رود اعزه گرانقدر و اساتید معزز، با ارائه دیدگاه و مطالب ارزشمند خویش یاری گر این رویداد مبارک در ادامه مسیر باشند.

جعلنا الله من عامری مساجد الله معاونت فرهنگی- اجتماعی

مرکز رسیدگی به امور مساجد

1- گردش روزگار

اشاره

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللهُ الَّذينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ * وَ لِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَيَحَقَ الْكَفِرِين سوره آل عمران، آیه 141-140]

«اگر (در میدان احد)، به شما جراحتی رسید و (ضربه ای وارد شد)، به آن جمعیت نیز در میدان بدر، جراحتی همانند آن وارد گردید و ما این روزهای پیروزی و شکست را در میان مردم می گردانیم؛ (-و این خاصیت زندگی دنیاست-) تا خدا افرادی را که ایمان آورده اند، بداند و شناخته شوند؛ و خداوند از میان شما شاهدانی بگیرد. و خدا ظالمان را دوست نمی دارد و تا خداوند افراد با ایمان را خالص گرداند )و ورزیده شوند)؛ و کافران را به تدریج نابود سازد.»

شأن نزول

درباره شأن نزول این آیات روایات متعددی وارد شده است، از مجموع آن ها استفاده می شود که این آیات دنباله آیاتی است که قبلا درباره جنگ احد داشتیم.

در حقیقت این آیات، تجزیه و تحلیلی است روی نتائج جنگ احد و عوامل پیدایش آن به عنوان یک سرمشق بزرگ برای مسلمانان. و در ضمن وسیله ای است برای تسلی، دلداری و تقویت روحی آن ها؛ زیرا جنگ احد براثر نافرمانی و عدم انضباط نظامی جمعی از سربازان اسلام در پایان به شکست انجامید و جمعی از شخصیت ها و چهره های برجسته اسلام از جمله «حمزه» عموی پیامبر، در این میدان شربت شهادت نوشیدند.

پیامبر صلی الله علیه و آله همان شب با یاران خود به میان کشتگان رفت و برای بزرگداشت ارواح شهدا بر سر جنازه یکایک آن ها می نشست، اشک می ریخت و طلب آمرزش می نمود و سپس اجساد همه آن ها در دامنه کوه احد درمیان اندوه فراوان بخاک سپرده شد. در این لحظات حساس که مسلمانان نیاز شدید به تقویت روحی و استفاده معنوی از نتایج شکست داشتند آیات فوق نازل گردید. ⁽¹⁾

واژگان مهم

1- کلمه قرح

کلمه «قرح» با فتحه قاف به معنای اثری است که از جراحت و آسیب وارده بر بدن به خاطر برخورد با شیء برنده ای از خارج باقی می ماند و اما قرح با ضمه قاف اثر جراحتی است که از داخل بدن پیدا می شود، از قبیل دمل و جوش و امثال آن ⁽²⁾و این کلمه در آیه مورد بحث کنایه است از آسیبی که در جنگ احد به مسلمین که یک فرد واحد فرض شده اند از ناحیه دشمن رسید، یعنی جمعی از ایشان کشته و گروهی مجروح گردیدند و موقعیت نصرت و فتح با این که نزدیک شده بود از ایشان فوت گردید.

2- كلمه يوم

کلمه «یوم» به معنای مقدار قابل ملاحظه از زمان است که حادثه ای از حوادث را در بر گرفته باشد و به همین جهت کوتاهی و بلندی این زمان بر حسب اختلاف حوادث مختلف می شود هر چند که استعمالش در مدت زمان بین طلوع و غروب خورشید شایع شده است ولی چه بسا که در ملک و سلطنت و قهر و غلبه و امثال آن نیز استعمال بشود و این استعمالی است مجازی به علاقه ظرف و مظروف، (ظرف را که همان کلمه «یوم» باشد در مظروفش یعنی قهر و غلبه ای که در ظرف واقع شده استعمال می کنند و در نتیجه به جای این که بگویند: «روزی که فلان جماعت در آن اجتماع کردند، می گویند: « روز فلان جماعت» و به جای این که بگویند: «روزگاری که آل بویه زمام را به دست داشتند» یا «آل فرعون» قدرت را به دست گرفته بودند می گویند: «روزآل بویه» و یا «روزآل فرعون».

3- کلمه «محص» و «محق»

«محص» مصدر تمحیص که فعل «یمحص» از آن مشتق است به معنای خالص کردن چیزی است از آمیختگی و ناخالصی هایی که از خارج داخل آن چیز شده و کلمه «محق» به معنای نابود کردن تدریجی یک چیز است.

4. كلمه مداوله

از ریشه دول و به معنای گردش روزگار است. در اقرب آمده: «دال الايام دولة: دارت» یعنی ایام گردش کرد وَ تِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِها بَيْنَ النَّاسِ (آل عمران، 140)؛ یعنی آن ایام را میان مردم می گردانیم گاهی بقومی و گاهی بقوم دیگری می دهیم.

نکات تفسیری

1. سنت الهی گردش قدرت بین تمدن ها

معنای آیه شریفه این است که: «سنت الهی براین جاری شده است که روزگار را در بین مردم دست به دست بگرداند بدون این که برای همیشه به كام يك قوم چرخانده شود و قومی دیگر را از آن محروم سازد. این سنت به خاطر مصالحی است عمومی که فهم شما انسان ها جزبه برخی از آن مصالح احاطه نمی یابد و نمی تواند همه آن مصالح را درك كند.» ⁽¹⁾

2- مراد از علم خداوند به مومنین چیست؟

مراد از علم الهی در فراز و لیعلم الله الذین آمنوا ظاهر شدن ایمان مومنین بعد از مخفی بودن آن است. و گرنه خدای تعالی جاهل به حال مؤمنین نیست» چون علم او به حوادث و اشیا و از آن جمله ایمان،مؤمنین همان وجود آن ها در عالم است و لازمه این حرف این است که وقتی خدای تعالی بخواهد به چیزی عالم شود او را خلق می کند پس اراده دانستن در خدا عبارت است از اراده ایجاد کردن و چون در جمله مورد بحث مؤمنین را موجود و محقق گرفته قهرا معنای «لیعلم...» این است که خدا خواسته ایمان مؤمنین ظاهر شود و چون ظاهر شدن ایمان مانند هر چیز دیگر باید بر طبق سنت جاریه در اسباب و مسببات صورت بگیرد، لذا چاره ای نیست جز این که امورو صحنه هایی را به وجود بیاورد تا ایمان مؤمنین که قبل از وقوع آن صحنه ها مخفی و در باطنشان پنهان بود ظاهر شود، (دقت بفرمائید). ⁽¹⁾

3- منظور از اتخاذ شهداء از بین مومنین واما جمله: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ (که می فرماید: خدای تعالی از شما گواهانی می گیرد)، منظور از گواهان گواهان اعمال،است نه شهیدان به معنای کشتگان در معرکه جنگ چون شهید به این معنا در هیچ جای قرآن نیامده و به این معنا از الفاظی است مستحدث، که اخیرا در جامعه اسلامی اصطلاح شده. ⁽²⁾

باید دانست که در جمله وَلِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ که سخن از خالص سازی مومنان است این خالص سازی یکی از خواص مصالح مداوله ایام (گردش روزگار) است خاصیت دیگرش یعنی معلوم کردن ایمان مؤمنین، چون جدا سازی مؤمن از غیر مؤمن یک امر است و خالص کردن ایمان او از شوائب و ناخالصی های کفر و نفاق و فسق بعد از جداسازی امری دیگر است و به همین جهت در مقابل محق کفار قرار گرفته، پس خدای سبحان اجزای کفر و نفاق و فسق را کم کم از مؤمن زایل می سازد تا جز ایمانش چیزی باقی نماند. و ایمانش خالص برای خدا شود بنابراین همه این ها و جوهی است از حکمت و مصلحت که در مداوله ایام بین مردم وجود دارد و خدای تعالی دولت را برای همیشه به قومی خاص اختصاص نمی دهد. ⁽³⁾

4- درس از پایداری دشمن

در این آیه درس دیگری برای رسیدن به پیروزی نهایی به مسلمانان داده شده است که شما نباید از دشمنان کمتر باشید، آن ها در میدان «بدر» شکستی سخت و سنگین از شما خوردند و هفتاد نفر کشته و تعداد زیادی مجروح و اسیر دادند و با آن همه از پای ننشستند و در این میدان شکست خود را براثر غفلت شما جبران کردند اگر شما در این میدان گرفتار شکست شدید باید از پای ننشینید تا آن را جبران کنید و لذا می فرماید: «اگر به شما جراحتی رسید به آن ها هم جراحتی همانند آن رسید بنابراین سستی و اندوه شما برای چیست؟!»

5- شکست، پلی برای پیروزی

عبارت وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ اشاره به یکی از سنن الهی دارد و آن این که در زندگی بشر حوادث تلخ و شیرینی رخ می دهد که هیچ کدام پایدار نیست، شکست ها، پیروزی ها، قدرت ها، عظمت ها و ناتوانی ها همه در حال دگرگونی هستند بنابراین نباید شکست در یک میدان و آثار آن را پایدار فرض کرد بلکه باید با بررسی عوامل و انگیزه های شکست، از سنت تحوّل استفاده نمود و آن را به پیروزی تبدیل کرد دنیا فراز و نشیب دارد و زندگی در حال دگرگونی است و خداوند این ایام را در میان مردم بطور مداوم گردش می دهد تا سنت تکامل از لابلای این حوادث آشکار شود.

سپس اشاره به نتیجه این حوادث ناگوار کرده و می فرماید: وَلِيَعْلَمَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا... این ها به خاطر آن است که افراد با ایمان از مدعیان ایمان، شناخته شوند و به عبارت دیگر تا حوادث دردناک در تاریخ ملتی روی ندهد صفوف از هم مشخص نخواهند شد، زیرا پیروزی ها خواب آور و اغفال کننده است در حالی که شکست ها برای افراد آماده بیدار کننده و نشان دهنده ارزش ها است. ⁽¹⁾

6- دشمنان هم مانند شما آسیب می بینند

در آیه شریفه به مؤمنان یادآوری می کند که در این جنگ اگر به شما آسیبی رسید، به دشمن شما هم آسیب رسیده و مشرکان هم در احد تعدادی کشته و زخمی داده بودند ⁽²⁾و روزهای پیروزی و شکست میان مردم به نوبت است. آن طور نیست که

پیروزی همیشه از آن یک گروه باشد؛ چنان چه شکست مشرکان در غزوه بدر را بیان می کند که در آن، برابر خسارتی که به مؤمنان وارد شده به دشمن وارد آمده است.

7- غزوه احد صحنه آزمایش

قرآن به صراحت غزوه احد را صحنه آزمایش و امتحان مؤمنان می داند و چنین حوادثی را سبب شناخته شدن افراد با ایمان از مدعیان ایمان بیان می کند:

در این آیات، به مسلمانانی که شهادت در راه خدا را آرزو می کردند، یادآوری می شود که سنت الهی بر امتحان و آزمایش افراد استوار است؛ چنان که در آیه 154 آل عمران که لحظات پس از جنگ را بیان می کند به آن دسته از مسلمانان که ایمان ضعیفی داشتند همین مطلب را یادآور می شود: ... ولِيَبتَلِيَ اللهُ ما في صُدورِكُم ولِيُمَحِّصَ ما فی قُلوبِكُم... و تا خدای آن چه در سینه های شما است بیازماید و آن چه را در دل های شما است پاک کند... خداوند در آیاتی دیگر، آن چه را در روز احد اتفاق افتاد برای آزمودن مؤمنان از منافقان بیان می کند: و ما اصبَكُم يَومَ التَقَى الجَمعَانِ فَبِاذْنِ اللهِ وَلِيَعْلَمَ المُؤْمِنِينَ * وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا. ⁽¹⁾

پیام ها

• حرکت و جریان های تاریخی به اراده خداوند است. «نُداوِها» ⁽²⁾

روایات

از امام صادق علیه السلام آمده است که آن حضرت درباره ی قول خداوند: (و آن روزگاران

را در میان مردم به اختلاف می گردانیم) فرمود: «همواره- از هنگامی که خداوند آدم را آفرید- حکومتی از آن خدا و حکومتی برای ابلیس بوده است. پس حکومت خداوند کو؟ آیا به جز یک قائم هست؟. ⁽¹⁾

از ابن عباس است که در روز احد، ابو سفیان از کوه بالا رفت. پیامبر صلی الله عله و آله عرضه داشت خداوندا! ابو سفیان را نرسد که بر ما بلندی یابد ابوسفیان ساعتی درنگ کرد و فریاد برآورد که: این روز تقاص آن روز (یعنی رنج و کشته شدگان و جراحات امروز شما تقاص و در برابر جراحات و مقتولین روز بدر ما همانا روزگار همواره در گردش و دگرگونی است و هر روزی بکام کسی است و جنگ یک روز به نفع ماست و دیگر روز به زیان ما پیامبر و به اصحاب فرمود پاسخش گویید اصحاب فریاد برآوردند که مقتولین شما و ما یکسان نیستند که کشته شدگان شما در دوزخند و از ما شهید و اهل بهشتند.

ابی سفیان فریاد برآورد که (ولنا عزّى ولا عزّى لكکم) یعنی ما عزّی داریم و شما را عزّایی ⁽⁴⁾نیست. پیامبر فریاد برآورد که: «الله مولانا و لا مولی لکم»، یعنی خدا مولای ماست و شما را مولایی نیست. ابوسفیان گفت: «اعل هبل» ⁽⁵⁾(هبل بلند است و بزرگ) پیامبر فرمود: الله اعلی و اجل (خدا بلندتر و بزرگتر است).

كَانَ مِنْهَا لَكَ أَتَاكَ عَلَى ضَعْفِكَ وَمَا كَانَ مِنْهَا عَلَيْكَ لَمْ تَدْفَعْهُ بِقُوَّتِكَ. ⁽¹⁾ و بدان روزگار دو روز است یک روز به نفع توست و یک روز به زیان تو. و بدان که دنیا در حال چرخش است و از دست این به دست آن انتقال می گردد بنابراین هر چه از دنیا به سود تو باشد به تو خواهد رسید گرچه ناتوان و ضعیف باشی و هر چه از آن به زیان تو باشد با زور و قدرت نمی توان از آن جلوگیری کنی.

داستان

حجة الاسلام آقای سید ابوالقاسم شجاعی نقل نمودند شبی منزل دکتری مهمان بودم، او گفت قضیه عجیبی را که خودم شاهد آن بودم برای شما نقل می کنم:

در سال های قبل که من کودک بودم ایامی مصادف با قحطی شد، پدرم برای خرید گندم نزد یکی از فروشندگان گندم رفت که در همسایگی ما بود.

پدرم از او تقاضا کرد که مثلا مقداری گندم به فلان قیمت به من بفروش و آن مرد گفت برو بالاتر. پدرم قیمت را بالاتر برد باز او گفت برو بالاتر چند بار این سخن تکرار شد تا آن روز گذشت.

من در مدرسه درس خواندم تا به دانشگاه رسیدم و در رشته پزشکی تحصیل می کردم روزی در اتاق عمل با پزشک جراح همکاری می کردم، او به من دستور داد که پای مریضی را از مچ ببرم. من محض احتیاط از او سؤال کردم از این جای مچ ؟؟ گفت برو بالاتر گفتم از این جا؟ گفت برو بالاتر، همین طور هرجایی را نشان می دادم می گفت برو بالاتر تا به بالای ران راست رسیدم از این کلمه برو بالاتر برایم برو بالاتری را که در زمان کودکی شنیده بودم تداعی شد. از آن مریض پرسیدم اهل کجایی؟ گفت فلان محله تا این که بالاخره معلوم شد او همان شخصی است که روزی پدرم برای خرید گندم در سال قحطی نزد او رفته بود و او به پدرم می گفت برو بالاتر و من در شگفت شدم که روزگار چگونه جزای اعمال را می دهد. ⁽²⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- ایام در بین مردم تقسیم شده است.

2- غرض از این تقسیم امتحان و جداسازی مؤمن از کافر است.

3- خالص کردن مؤمنین و نابود کردن تدریجی کفر و کافران.

توضیح این که مؤمنین اکثرا پنداشته بودند از آن جا که دینشان دین حق است علت تامه آن است که همیشه و در هر جنگی که پیش آید غلبه کنند و دشمن را که بر باطل است هر قدر هم که باشند و هر کیفیتی که داشته باشند شکست دهند، پس در حقیقت خود مالک امر خویشند، خدای تعالی هم ایشان را در داستان جنگ بدر در این پندارشان جری کرد چون در آن جنگ به طور عجیب و خارق العاده ای بر دشمن ظفر یافتند، ملائکه نصرت به کمکشان آمد در حالی که این پندار پنداری باطل بود و باعث بطلان نظام امتحان و تمحیص و در آخر موجب بطلان مصلحت امر و نهی و ثواب و عقاب می شد که معلوم است انهدام اساس دین را به دنبال دارد، لذا خدای تعالی برای ابطال این خیال بعد از تذکر این معنا که مداوله ایام به منظور امتحان و خالص ساختن است شروع به ملامت کردن آنان در این پندار باطل نمود و حقیقت حال را روشن ساخت. ⁽¹⁾

2- قرض الحسنه

اشاره

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [سوره بقره، آیه 245] «کیست که به خدا «قرض الحسنه ای» دهد، (و از اموالی که خدا به او بخشیده انفاق کند) تا آن را برای او چندین برابر کند؟ و خداوند است (که روزی بندگان) را محدود یا گسترده می سازد؛ و انفاق، هرگز باعث کمبود روزی آن ها نمی شود. و به سوی او باز می گردید (و پاداش خود را خواهید گرفت).»

شأن نزول

شأن نزول ⁽¹⁾

«ابن عباس» می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله نامه ای به یهود «بنی قینقاع» نوشت و درطی آن آن ها را به انجام نماز، پرداخت زکات و دادن قرض به خدا دعوت نمود. منظور از قرض، انفاق در راه خدا است که برای تحریک حداکثر عواطف مردم از آن چنین تعبیر شده است.

فرستاده پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه ای که مرکز تدریس مذهبی یهودیان بود و «بیت المدارس» نام داشت وارد شد و نامه را به دست «فنحاص» دانشمند بزرگ یهود داد. او پس از مطالعه نامه بالحن تمسخر آمیزی گفت اگر سخنان شما راست باشد، باید گفت خدا فقیر است و ما غنی و بی نیاز زیرا اگر او فقیر نبود از ما قرض نمی خواست! (اشاره به آیه مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً).

به علاوه محمّد صلی الله علیه و آله و معتقد است خدا شما را از رباخواری نهی کرده، در حالی که خود او در برابر انفاق ها به شما وعده ربا و فزونی می دهد! (اشاره به آیه «یربی الصَّدَقاتِ»). ولى بعداً فنحاص انکار کرد که چنین سخنانی را گفته باشد. ⁽²⁾

واژگان مهم

1- قرض

در اصل بمعنای بریدن با دندان است و این که به وام قرض می گویند از این باب است که آن قسمت از مال را از بقیه اموال جدا می کند و بدیگری می دهد که عین یا مثل آن را پس از مدتی بازگرداند.

2- قبض و بسط

کلمه «قبض» به معنای گرفتن چیزی و کشیدن آن به طرف خویش است، در مقابل کلمه «بسط» و همچنین «بصط» که به معنای دادن و از خود دور کردن

است، مراد از «واللهُ يَقبِضُ ويَبصُط» این است که قبض و بسط روزی به دست خداست و او توانایی آن را دارد که در عوض آن چه از مال انفاق کننده کم می شود چند برابر آن را بدهد. ⁽¹⁾

3- اضعاف

«اضعاف» جمع «ضعف» (بر وزن شعر) به معنی دو یا چند برابر کردن چیزی است و با توجه این که این واژه به صورت جمع در آیه آمده و با کلمه «کثیرة»، تاکید شده، به علاوه جمله «يضاعف» نیز تاکید بیشتری را از یضعف می رساند؛ ⁽²⁾از مجموع این جهات، استفاده می شود که خداوند برای انفاق کنندگان پاداش بسیار فراوانی قرار داده و انفاق در راه خدا همچون بذر مستعدی است که در زمین آماده ای افشانده شود، (این نکته در آیه 261 همین سوره نیز گوشزد شده است). ⁽³⁾

نکات تفسیری

1- قرض دادن همان انفاق فی سبیل الله است

وام دادن به خداوند به معنی «انفاق فی سبیل الله» است و به گفته بعضی از مفسران، انفاق هایی است که در راه جهاد می شود زیرا در آن زمان تهیه هزینه های مختلف جهاد بردوش مبارزان مسلمان بود در حالی که بعضی دیگر معتقدند هر گونه انفاقی را شامل می شود هر چند بعد از آیه جهاد وارد شده است. ⁽⁴⁾ولی تفسیر دوم با ظاهر آیه سازگارتر است، به خصوص این که معنی اول را نیز در بر می گیرد و اصولا انفاق در راه خدا و کمک به نیازمندان و حمایت از محرومان، همان کار جهاد را می کند زیرا هر دو مایه استقلال و سربلندی جامعه اسلامی است. ⁽⁵⁾

2- آثار انفاق

اشاره

انفاق کردن در راه خدا و رفع حاجت نیازمندان آثار و برکات فردی و اجتماعی متعددی در بردارد. این آثار اعم از مادی و معنوی و دنیوی و اخروی است.

الف) تزکیه و طهارت نفس

انفاق موجب پاک شدن نفس از بسیاری از رذایل اخلاقی است؛ چنان که وجود این ویژگی برای زکات دادن که خود گونه ای از انفاق به شمار می رود، تصریح شده است: خُذ مِن اموهِم صَدَقَةً تُطَهَّرُهُم وتُزَكِّيهِم بِها وَصَلَّ عَلَيهِم.... ⁽¹⁾

ب) آرامش روحی

پیامد دیگر انفاق، آرامش روحی انفاقگر در دنیا و آخرت است: الَّذِينَ يُنفِقُونَ امولهم في سبيل الله... لا خَوفٌ عَلَيهِم ولاهُم يَحْزَنون. ⁽²⁾«خوف» را نگرانی از آینده و «حزن» را ناراحتی و اندوه از گذشته معنا کرده اند.

به نظر شماری از مفسران مراد از تَثْبِيتاً مِنْ أَنفُسِهِم ⁽³⁾در آیه 265 بقره آرامشی است که پس از انفاق برای انفاق کننده و انفاق شونده و در پی آن برای جامعه حاصل می شود. ⁽⁴⁾

ج) جبران و افزایش اموال

خداوند کمبود مادی را که براثر انفاق در مال انفاق کننده پدید می آید، جبران می کند: وما انفقتُم مِن شَيْءٍ فَهُوَيُخلِفُهُ. مفسران مراد از «يُخلِفه» را در این آیه جبران مادی اموال در دنیا یا ثواب و پاداش اخروی دانسته اند. ⁽⁵⁾

آیه 272 بقره نیز همین گونه تفسیر شده است ⁽⁶⁾و ما تُنفِقُوا مِن خَيرِ يُوَفَّ اللَيكُم...

د) امنیت اجتماعی

از جمله آثار خوشایند گسترش انفاق در جامعه نقش مهم آن در گسترش امنیت و سلامت جامعه است آن چنان که آن را از لوازم حیات اجتماعی شمرده اند. گاه این ویژگی انفاق را از آیه 38 محمد برداشت کرده اند. ⁽⁷⁾مفسران مراد از هلاکت را در آیه 195 بقره، ⁽⁸⁾غلبه دشمنان بر مسلمانان بر اثر خودداری از صرف مال در راه جهاد و به طور کلی امتناع از انفاق کردن در راه خدا دانسته اند که در نهایت به ضعف مسلمانان و گسترش ناامنی در جامعه می انجامد. ⁽⁹⁾

ه) رحمت و بخشش الهی

انفاق کردن در راه خدا در شمار اعمالی است که جلب رحمت خداوند و آمرزش گناهان را در پی دارد: سَيُدخِلُهُمُ اللهُ في رَحمَتِه، ⁽¹⁾قال الله... لن اقتُمُ الصَّلوة... واقرَضتُمُ اللهَ قَرْضًا حَسَنًا لَا كَفَرَنَّ عَنكُم سَيَاتِكُم. ⁽²⁾آیات 102- 103 توبه ⁽³⁾درباره ابولبابه و یارانش نازل شده که پس از ارتکاب گناه توبه کرده و از خداوند عفو طلبیدند.

خداوند ضمن پذیرش توبه آنان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمان داد تا برای پاک شدن آنان بخشی از اموالشان را بگیرد.

و) پاداش اخروی و فرجام نيك

انفاق مالی یا غیر مالی، هرچند کوچک باشد بر خداوند مخفی نیست: وما تفعلوا مِن خَيرِ فَانَّ اللَّهَ بِهِ عَليم ⁽⁴⁾و ما انفَقتُم مِن نَفَقَةٍ او نَذَرتُم مِن نَدْرِ فَانَّ اللهَ يَعْلَمُهُ.... ⁽⁵⁾کم ترین انفاق در پرونده اعمال انسان نوشته می شود: ولا يُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً ولا كَبيرَةً ولا يقطعونَ وادِيًا الا كُتِبَ لهَم، ⁽⁶⁾تا وی را بهتر از آن چه انفاق کرده، پاداش دهد: لِيَجْزِيَهُمُ اللهُ احْسَنَ ما كانوا يعملون. ⁽⁷⁾

در آیات متعددی از قرآن کریم به پاداش اخروی انفاق تصریح شده؛ از جمله با تعابیری چون: «اجراً عظیماً»، «اجر کبیر» «اجر کریم» و «رزق کریم»؛ همچنین در آیه 261 بقره انفاق کنندگان اموال در راه خدا را مانند بذری دانسته که 7 خوشه برویاند و در هر خوشه 100 دانه باشد: ⁽⁸⁾مفسران از این آیه چنین استفاده کرده اند که پاداش اخروی انفاق 700 برابر کار خیر یا حتی بیش از آن است: واللهُ يُضعِفُ لِمَن يَشَاءُ. ⁽⁹⁾

3- پاداش قرض بیشتر از صدقه است

برخی مراد از «قَرْضًا حَسَنًا» را وام بدون ربا دانسته اند، ⁽¹⁾گرچه به نظر می رسد مقصود از آن مطلق انفاق در راه خدا باشد. ⁽²⁾در این صورت قرض الحسنه می تواند از عنوان کلی انفاق و همچنین از دستور وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ⁽³⁾و از إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ ⁽⁴⁾با توجه به روایاتی که معروف را به قرض تفسیر کرده است، ⁽⁵⁾برداشت شود. در برخی روایات نیز پاداش قرض، بیشتر از صدقه دانسته شده است که شاید بر این دلالت داشته باشد که قرض باعث گشایش مشکلات افراد بیشتری می شود زیرا می توان پولی را چندین بار قرض داد. ⁽⁶⁾

4- صدقه بر دو قسم است

الف) صدقه بدون عوض که همان انفاق و بخشش به نیازمندان است.

ب صدقه با عوض، که آن را وام یا قرض الحسنه نامیده اند.

در صورتی که وام بدون دریافت سود و اضافه،باشد، قرض الحسنه است وگرنه ربا و حرام خواهد بود در روایات اسلامی وارد شده است که صدقه و بخشش بدون عوض، ثوابش ده برابر است و قرض الحسنه و صدقه با عوض اجر و پاداشش هجده برابر است. ⁽⁷⁾دلیل این امر روشن است؛ زیرا وام گیرندگان افراد آبرومند و محتاج هستند بنابراین در «وام» دو کارنیک صورت می گیرد:

1- رفع حاجت نیازمند، 2- حفظ آبرو و حیثیت او. ⁽⁸⁾

روایات

با اموال خود انفاق کنید، از جسم خود بگیرید و برجان خود بیفزایید و در بخشش بخل نورزید که خدای سبحان فرمود: «اگر خدا را یاری کنید، شما را پیروز می گرداند و قدم های شما را استوار می دارد» و فرمود: «کیست که به خدا قرض نیکو دهد؟ تا خداوند چند برابر عطا فرماید و برای او پاداش بی عیب و نقصی قرار دهد؟» درخواست یاری از شما به جهت ناتوانی نیست و قرض گرفتن از شما برای کمبود نمی باشد، در حالی که ازشمایاری خواسته که: «لشکرهای آسمان و زمین در اختیار اوست و خدا نیرومند و حکیم است» و در حالی طلب و ام از شما دارد که گنج های آسمان و زمین به او تعلق دارد و خدا بی نیاز و حمید است، بلکه خواسته است شما را بیازماید که کدام یک از شما نیکوکارترید، پس به اعمال نیکو مبادرت کنید تا با همسایگان خدا در سرای او باشید که هم نشینان آن ها پیامبران و زیارت کنندگانشان فرشتگانند و چنان گرامی داشته می شوند که صدای آهسته آتش را نشنوند و بربدن هایشان هیچ گونه رنج و ناراحتی نرسد. این بخشش خداست به هرکس بخواهد می دهد و خدا صاحب بخشش بزرگ است. من آن چه را می شنوید می گویم و خداوند را به یاری خود و شما می خوانم که او کفایت کننده و بهترین وکیل است.

2- عن النبي صلی الله علیه و آله: ينادى مناد كل ليلة لدواللموت ينادى مناد ابنوا للخراب ! وینادی مناد اللهم هب للمنفق خلفا ! وينادى مناد اللهم هب للممسك تلفاً! وينادى مناد ليت النّاس لم يخلقوا ! وينادى مناد ليتهم إذ خلقوا فكروا فيما له خلقوا! ⁽⁴⁾

در هر شب منادی آسمان ندا می دهد: بزایید برای مردن!

و منادی دیگری ندا می دهد: بنا کنید برای ویرانی!

و منادی ندا می دهد: خداوندا! برای آن ها که انفاق می کنند عوضی قرار ده!

و منادی دیگری ندا می کند: خداوندا! برای آن ها که امساک می کنند تلفی قرارده!

و منادی دیگری می گوید ای کاش مردم آفریده نمی شدند!

و منادی دیگری صدا می زند ای کاش اکنون که آفریده شدند، اندیشه می کردند که برای چه آفریده شده اند!

منظور از این منادی ها که ندا می دهند فرشتگانند که به فرمان خدا تدبیر امور این عالم می کنند.

کسی که یقین به عوض و جانشین داشته باشد در انفاق کردن سخاوتمند خواهد بود پس رزق خود را با صدقه طلب کنید.

پیغمبر گرامی اسلام صلی الله عله و آله و فرمود: هر کار نیکی به هر صورت باشد صدقه و انفاق در راه خدا محسوب می شود (و منحصر به انفاق های مالی نیست). و هر چه انسان برای حوایج زندگی خود و خانواده خود صرف می کند صدقه نوشته می شود و آن چه را که انسان آبروی خود را با آن حفظ می کند صدقه محسوب می گردد. و آن چه را انسان در راه خدا انفاق می کند عوض آن را به او خواهد داد مگر چیزی که صرف بنا شود (همچون بنای (خانه یا در راه معصیت صرف گردد.

داستان

1- چون آیه مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ، نازل شد، ابو دحداح ⁽³⁾گفت: یا رسول الله فدایت شوم خداوند از ما قرض خواسته است و حال آن که او غنی است ؟

فرمود: آری می خواهد بدان سبب شما را داخل بهشت گرداند. عرض کرد: اگر من به خدای خود قرض دهم تو ضامن بهشت می شوی؟ فرمود: آری، هر که خدا را قرض دهد، در بهشت خدای او را عوض دهد گفت زن من ام دحداح با من در بهشت باشد؟ فرمود: آری، عرض کرد دخترم هم با من در بهشت باشد؟ فرمود:،آری عرض کرد دست به من بده به همین فرمایش که فرمودی!

پیامبر صلی الله علیه و آله دست به او دادند. عرض کرد مرا دو بوستان است هر دو را به خدا قرض دادم و مرا جز این دو باغ نیست!

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: یکی را برای خود نگاهدار و یکی را قرض بده گفت: گواه می گیرم تو را که رسول خدا صلی الله علیه و آلهئی که بهترین این دو بوستان را به خدا قرض دادم؛ و در آن بوستان شش صد درخت خرما بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا تو را بر آن بهشت عوض داد. بعد از این ماجرا ابو دحداح نزد زوجه اش رفت و واقعه را گفت آن زن هم گفت خدا مبارک کند بر آن چه خریدی. ⁽¹⁾

2- شیخ زین العابدین مازندرانی از شاگران صاحب جواهر و شیخ انصاری، از مراجع تقلید بود او از وجهه و اعتبار خود در نزد مردم استفاده کرده و از آن ها پول قرض می نمود و به فقرا می داد تا بعد پولی برسد و قرض ادا گردد. در یکی از سفرها که به سامرا رفت سخت.بیمار شد

میرزای شیرازی از او عیادت کرده و او را دلداری می دهد. شیخ می گوید: «من هیچ گونه نگرانی از فوت ندارم ولی ناراحتی من از این است که به عقیده ما امامیه وقتی بعد از موت روح به امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) عرضه می شود اگر امام علیه السلام سؤال بفرمایند: ما به تو اعتبار و آبرو دادیم تا بتوانی بیشتر قرض کنی و به مستمندان برسی، چرا نکردی، چه جواب می توانم بدهم؟!» می گویند این حرف آن قدر در میرزای شیرازی اثر کرد که بعد از رفتن به خانه تمام نقدینه خود را بین فقرا تقسیم کرد. ⁽²⁾

پیام ها

1- كمك به خلق خدا كمك به خداست. يُقْرِضُ الله بجای یقرض الناس

2- برای ترغیب مردم به کارهای خیر تشویق لازم است. فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً كَثِيرَةً

3- اگر ما گشایش و تنگ دستی را بدست خدا بدانیم راحت انفاق می کنیم. وَ اللَّهُ يَقْبِضُ وَ يَبْصُطُ

4- اگر بدانیم که ما به سوی او باز می گردیم و هر چه داده ایم پس می گیریم، راحت انفاق خواهیم کرد. إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

خلاصه و نتیجه گیری

3- قرآن

اشاره

وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلا خسارا [سوره اسراء، آیه 82]

«و ما قرآن را که برای مؤمنان مایه شفا و رحمت است فرو می فرستیم، و ستمکاران (کافران و مشرکان) را چیزی جز زیان نمی افزاید.»

برای آیه شریفه شأن نزولی بیان نشده است لکن نکات تفسیری بسیاری وجود دارد که به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

واژگان مهم

1- شفا

شفا: (بفتح ش) یعنی کنار حاشیه «شفا البئر» یعنی کنار چاه

شفاء: بكسر (ش) بمعنی صحت و سلامت است راغب گوید: الشفاء من المرض رسیدن بکنار سلامتی است و آن اسم گردیده بصحت در اقرب دوا نیز گفته است از باب تسمیه سبب باسم مسبّب که دوا سبب صحت است وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (شعراء،80) ⁽¹⁾

معمولا در مقابل بیماری ها و عیب ها و نقص ها است، بنابراین نخستین کاری که قرآن در وجود انسان ها می کند همان پاکسازی از انواع بیماری های فکری و اخلاقی فرد و جامعه است.

2- رحمت

کلمه رحمت به معنای تاثر قلب است اما نه هر تاثری بلکه تاثر خاصی که از مشاهده ضرر و یا نقص در دیگران به آدمی دست می دهد و آدمی را وا می دارد که در مقام جبران ضرر و اتمام نقص او برآید ولی وقتی این کلمه به خدای تعالی که اجل از داشتن قلب است نسبت داده شود دیگر به معنای تاثر قلبی نیست، بلکه به معنای نتیجه آن تاثر است، نتیجه تاثر در ما آدمیان این بود که در مقام جبران نقص طرف برآئیم رحمت خدای تعالی نیز به همین معنا است. پس این که می گوئیم خدا رحیم است معنایش این است که نقص بنده را جبران نموده حاجتش را برآورده و بیماریش را شفا می دهد و در یک عبارت جامع رحمت خدا منطبق است به اعطای او و افاضه وجود بر خلقش. ⁽²⁾

به تعبیر دیگر «شفا» اشاره به پاکسازی و رحمت اشاره به نوسازی است و یا به

تعبیر فلاسفه و عرفاء اولی به مقام تخلیه اشاره می کند و دومی به مقام تحلیه. ⁽¹⁾

3- خسران

به طور کلی خسران در لغت به معنی زیان کردن کم شدن و نیز نقصان، گمراهی و هلاکی است. ⁽²⁾«خَسر» بر وزن های مختلف آمده است، اما در قرآن فقط بروزن «فُعل» و در باب «فَعِلَ يَفْعَلُ» و به دو حالت لازم و متعدی ذکر گردیده است. ⁽³⁾در قرآن کریم، «غرم»، «غبن» و «تب» تقریباً مترادف با «خسر» به کار رفته اند.

در مفردات راغب درباره معنای خسران مطلبی گفته که حاصل آن چنین است: «خُسران» در اصطلاح یعنی کم شدن سرمایه ی زندگی که به انسان نسبت داده می شود و می گویند: «خَسِرَفُلانَّ» یعنی او زیانمند شد و خسارت دید. گاهی نیز خسران به کار و عمل تعلق می گیرد و می گویند: «خَسِرَتْ تِجارَتُه». گاهی واژه خسران درباره دستاوردهای زندگی مثل مال و مقام دنیایی است و گاهی درباره زیانمندی در دستاوردها و نتایجی که از حالات نفسانی حاصل می شود مثل از دست دادن صحت و سلامت و عقل و ایمان و ثواب که این قسم همان چیزی است که خداوند در قرآن آن را «خُسران مُبین» نامیده است. ⁽⁴⁾و مقصود ما از خسران معنوی آدمی نیز همین است.

نکات تفسیری

1- شفای امراض و رحمت فراگیر

انسان همان طور که سلامتی و ناسلامتی جسمی دارد یک سلامتی و ناسلامتی روحی هم دارد و همان طور که اختلال در نظام جسمی او باعث می شود که دچار مرض هایی جسمی گردد همچنین اختلال در نظام روح او باعث می شود به مرض های روحی مبتلا شود و همان طور که برای مرض های جسمیش دوائی است، برای مرض های روحیش نیز دوائی است. هم چنان که خدای سبحان درمیان مؤمنین گروهی را چنین معرفی می کند که در دل هاشان مرض دارند و این مرض غیر از کفر و نفاق است که صریح می باشند و می فرماید: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَ

﴿الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ⁽¹⁾و نیز می فرماید: وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَا ذَا أَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلًا. ⁽²⁾ و این که قرآن کریم آن را مرض خوانده قطعا چیزی است که ثبات قلب و استقامت نفس را مختل می سازد از قبیل شک و ریب که هم آدمی را در باطن دچار اضطراب و تزلزل نموده به سوی باطل و پیروی از نفس متمایل می سازد و هم با ایمان (البته با نازل ترین درجه ایمان) منافات نداشته عموم مردم با ایمان نیز دچار آن هستند و خود یکی از نواقص و نسبت به مراتب عالیه ایمان شرک شمرده می شود و خدای تعالی در این باره فرموده: وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ ⁽³⁾و نیز فرموده: فَلَاوَ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً ⁽⁴⁾

و قرآن کریم با حجت های قاطع و براهین ساطع خود، انواع شک و تردیدها و شبهاتی را که در راه عقاید حق و معارف حقیقی می شود از بین برده با مواعظ شفابخش خود و داستانهای آموزنده و عبرت انگیز و مثلهای دلنشین و وعده و وعید و انذار و تبشیرش و احکام و شرایعش با تمامی آفات و عاهات دل ها مبارزه نموده همه را ریشه کن می سازد، بدین جهت خداوند قرآن را شفای دل مؤمنین نامیده است.

و اما این که آن را رحمت برای مؤمنین خوانده با در نظر داشتن این که رحمت افاضه ای است که به وسیله آن کمبودها جبران گشته حوائج برآورده می شود. دلیلش این است که قرآن دل آدمی را به نور علم و یقین روشن می سازد و تاریکی های جهل و کوری و شک را از آن دور می نماید و آن را به زیور ملکات فاضله و حالت شریفه آراسته این گونه زیورها را جایگزین پلیدی ها و صورت های زشت و صفات نکوهیده می سازد.

پس قرآن کریم از آن جهت شفا است که اول صفحه دل را از انواع مرض ها و انحرافات پاک می کند و زمینه را برای جای دادن فضائل آماده می سازد و از آن

جهت رحمت است که صحت و استقامت اصلی و فطری آن را به وی باز می گرداند پس از آن جهت شفا است که محل دل را از موانعی که ضد سعادت است پاک نموده و آماده پذیرشش می سازد و از آن جهت رحمت است که هیات سعادت به دل مؤمن داده نعمت استقامت و یقین را در آن جایگزین می کند. پس قرآن کریم هم شفا است برای دل ها و هم رحمت، هم چنان که هدایت و رحمت برای نفوس در معرض ضلالت است، این را بدان جهت تذکر دادیم که نکته متفرع شدن «رحمت» بر «شفا» در جمله ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ روشن شود، پس این جمله نظیر آیه: هُدى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ⁽¹⁾و جمله وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً ⁽²⁾است.

و بنابر آن چه گذشت معنای آیه وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ این است که ما چیزی بر تو نازل می کنیم که مرض های قلب ها را از بین برده و حالت صحت و استقامت اصلیش را به آن باز می گرداند پس آن را از نعمت سعادت و کرامت برخوردار می سازد. ⁽³⁾

تفاوت فضل و رحمت

در این که میان «فضل» و «رحمت» که در آیه دوم به آن اشاره شده است چه تفاوتی است در میان مفسران گفتگو بسیار است:

یکم: بعضی فضل الهی را اشاره به نعمت های ظاهری و رحمت را اشاره به نعمت های باطنی دانسته اند و یا به تعبیر دیگر یکی نعمت مادی و دیگری نعمت معنوی را می گوید کرا را در آیات قرآن جمله و ابتغوا من فضله يا لتبتغوا من فضله به معنی تحصیل روزی و درآمد مادی آمده است.

دوم: بعضی دیگر گفته اند فضل الهی آغاز نعمت و رحمت او دوام نعمت است (البته با توجه به این که فضل به معنی بخشیدن نعمت می باشد و با توجه به این که ذکر رحمت پس از آن باید چیزی اضافه بر آن بوده باشد تفسیر فوق قابل درک است) و این که در روایت متعددی می خوانیم منظور از فضل الهی وجود پیامبر صلی الله علیه و آله و نعمت نبوت و منظور از رحمت پروردگار وجود علی علیه السلام و نعمت ولایت است نیز شاید اشاره به همین تفسیر باشد، زیرا پیامبر سر آغاز اسلام بود و علی سبب بقا و ادامه حیات آن شد (یکی علت محدثه و ایجاد کننده و دیگری مبقیه و بقا دهنده) ⁽⁴⁾بعضی دیگر احتمال داده اند که فضل اشاره به نعمت های بهشتی و رحمت اشاره به آمرزش از گناه است.

سوم: این احتمال نیز داده شده که فضل اشاره به نعمت عام پروردگار به دوست و دشمن می باشد و رحمت با توجه به کلمه «للمؤمنین» که در آیه قبل به صورت قید رحمت ذکر شده اشاره به رحمت ویژه او نسبت به افراد با ایمان است.

چهارم: تفسیر دیگری که برای این دو ذکر شده این است که فضل پروردگار اشاره به مسئله ایمان و رحمت اشاره به قرآن مجید است که در آیه قبل از آن سخن گفته شد. البته غالب این معانی با هم تضادی ندارند و ممکن است همه در مفهوم جامع فضل و رحمت جمع باشد. ⁽¹⁾

2- چهار خصوصیت قرآن که موجب شفای قلوب است

در آیه 57 سوره یونس می فرماید ای مردم از سوی پروردگارتان، موعظه و اندرزی برای شما آمد.

يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ، وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَ هُدى وَ رَحْمَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ ای مردم! اندرزی از سوی پروردگارتان برای شما آمده است؛ و درمانی برای آن چه در سینه هاست؛ (درمانی برای دل های شما) و هدایت و رحمتی است برای مؤمنان! در این آیه چهار صفت برای قرآن بیان شده است که برای فهم بیشتر باید نخست روی لغات آن تکیه کنیم.

البته مفهوم این سخن آن نیست که هر موعظه ای باید تاثیر داشته باشد، بلکه منظور آن است که در قلب های آماده بتواند چنین اثری بگذارد.

2- منظور از شفا دادن بیماری دله ا و یا به تعبیر قرآن شفای چیزی که در سینه ها است، همان آلودگی های معنوی و روحانی است مانند بخل و کینه و حسد و جبن و شرک و نفاق و امثال این ها که همه از بیماری های روحی و معنوی است.

3- منظور از «هدایت» راهیابی به سوی مقصود یعنی تکامل و پیشرفت انسان در تمام جنبه های مثبت است.

4- منظور از «رحمت» همان نعمت های مادی و معنوی الهی است که شامل حال انسان های شایسته می شود همان گونه که در کتاب مفردات می خوانیم رحمت هرگاه به خدا نسبت داده شود به معنی نعمت بخشیدن او است و هنگامی که به

انسان ها نسبت داده شود به معنی رقت قلب و عطوفت است.

در واقع آیه فوق چهار مرحله از مراحل تربیت و تکامل انسان را در سایه قرآن شرح می دهد.

مرحله اول مرحله «موعظه و اندرز» است.

مرحله دوم مرحله پاکسازی روح انسان از انواع رذائل اخلاقی است.

مرحله سوم مرحله هدایت است که پس از پاکسازی انجام می گیرد.

و مرحله چهارم مرحله ای است که انسان لیاقت آن را پیدا کرده است که مشمول رحمت و نعمت پروردگار شود و هر یک از این مراحل به دنبال دیگری قرار دارد و جالب این که تمام آن ها در پرتو قرآن انجام می گیرد.

قرآن است که انسان ها را اندرز می دهد و قرآن است که زنگار گناه و صفات زشت را از قلب آن ها می شوید و قرآن است که نور هدایت را به دل ها می تاباند و نیز قرآن است که نعمت های الهی را بر فرد و جامعه نازل می گرداند.

و این خود می رساند که قرآن نسخه ای است برای بهبودی فرد و جامعه از انواع بیماری های اخلاقی و اجتماعی و این همان حقیقتی است که مسلمانان آن را بدست فراموشی سپرده و به جای این که از این داروی شفا بخش بهره گیرند درمان خود را در مکتب های دیگر جستجو می کنند و این کتاب بزرگ آسمانی را فقط یک کتاب خواندنی قرار داده اند نه اندیشیدنی و عمل کردنی. ⁽¹⁾

قرآن شفا دهنده

بهترین دلیل برای اثبات این که قرآن می تواند بیماری های اخلاقی و اجتماعی را شفا دهد، مقایسه وضع عرب جاهلی با تربیت شدگان مکتب پیامبر در آغاز اسلام است، دیدیم چگونه آن قوم خونخوار و جاهل و نادان که انواع بیماری های اجتماعی و اخلاقی سرتا پای وجودشان را فرا گرفته بود با استفاده از این نسخه شفا بخش نه تنها درمان یافتند، بلکه آن چنان قوی و نیرومند شدند که ابرقدرت های جبار جهان را به زانو در آوردند.

و این درست همان حقیقتی است که مسلمانان امروز آن را از یاد برده اند و به این حال و روزگار که می دانیم و می دانید گرفتار گشته اند.

تفرقه در میانشان غوغا می کند غارتگران بر منابعشان مسلط شده اند، سرنوشتشان به دست دیگران تعیین می شود و انواع وابستگی ها آن ها را به ضعف و زبونی و ذلت کشانده است.

و این است سرانجام کار کسانی که نسخه شفا بخش در خانه هاشان باشد و برای شفای دردهای خود دست به سوی کسانی دراز کنند که از آن ها بیمارترند! قرآن نه فقط شفا می بخشد بلکه بعد از بهبودی یعنی در دوران نقاهت بیماران را با پیام های گوناگونش تقویت می کند چرا که بعد از شفا رحمت است.

جالب این که داروهای دردهای جسمانی غالبا اثرهای نامطلوبی روی بدن می گذارند تا آن جا که در حدیث معروفی آمده: «هیچ دارویی نیست مگر این که خود سرچشمه بیماری دیگر است.» «ما من دواء الا ويهيج داء» ⁽¹⁾

اما این داروی شفابخش هیچ گونه اثر نامطلوب روی جان و فکر و روح آدمی ندارد، بلکه به عکس تمام آن خیر و برکت است.

در یکی از عبارات نهج البلاغه می خوانیم: شِفَاءً لَا تُخْشَى أَسْقَامُهُ ⁽²⁾قرآن داروی شفابخشی است که هیچ بیماری از آن برنمی خیزد.

کافی است یک ماه خود را متعهد به پیروی از این نسخه شفابخش کنیم، فرمانش را در زمینه علم و آگاهی و عدل و داد و تقوی و پرهیزگاری اتحاد و صمیمیت، از خود گذشتگی و جهاد و... پذیرا گردیم، خواهیم دید به سرعت نابسامانی هامان سامان می یابد.

ذکر این نکته نیز ضرورت دارد که این نسخه مانند نسخه های دیگر وقتی مؤثر است که به آن عمل شود و الا صد بار اگر بهترین نسخه های شفا بخش را بخوانیم و روی سر بگذاریم ولی به آن عمل نکنیم، نتیجه ای نخواهیم گرفت. ⁽³⁾

3- ادله خسارت زایی قرآن برای ظالمین

عبارت «ولا يزيد الظالمين الاخسارا» در صدد بیان نکته بسیار مهمی است و آن این که قرآن برای عده ای نه تنها موعظه و نور و رحمت و شفاء نیست بلکه آنان را به انحطاط کشانده سرمایه های آنان را نیز ابطال می کند. نه تنها در این آیه که در بسیاری دیگر از آیات قرآن می خوانیم دشمنان حق به جای این که از نور آیات الهی دل و جان خود را روشن سازند و تیرگی ها را بزدایند، برجهل و شقاوتشان افزوده می شود.

دلایل وقوع این امر عبارت است از:

الف) تغییر هویت انسانی براثر حق گریزی

این به دلیل آن ست که خمیرمایه وجودشان براثر کفر و ظلم و نفاق به شکل دیگری درآمده، لذا هر جا نور حق را می بینند به ستیز با آن برمی خیزند و این مقابله و ستیز با حق، برپلیدی آن ها می افزاید و روح طغیان و سرکشی را در آن ها تقویت می کند.

یک غذای نیرو بخش را اگر به عالم مجاهد و دانشمند مبارزی بدهیم از آن نیروی کافی برای تعلیم و تربیت و یا جهاد در راه حق می گیرد ولی همین غذای نیروبخش را اگر به ظالم بیدادگری بدهیم از نیروی آن برای ظلم بیشتر استفاده می کند، تفاوت در غذا نیست تفاوت در مزاج ها و طرز تفکرها است!

آیات قرآن طبق مثل معروف همچون قطره های حیاتبخش باران است که در باغ ها، لاله می روید و در شوره زارها خس و درست به همین دلیل، برای استفاده از قرآن باید قبلا آمادگی پذیرش را پیدا کرد و به اصطلاح علاوه بر فاعلیت فاعل، قابلیت محل نیز شرط است.

و از این جا پاسخ این سؤال که چگونه قرآن که مایه هدایت است این افراد را هدایت نمی کند روشن می گردد زیرا قرآن بدون شک مایه هدایت گمراهان است اما به یک شرط، گمراهانی که در جستجوی حق هستند، به همین انگیزه به سراغ دعوت قرآن می آیند و اندیشه خود را برای درک حق به کار می گیرند اما متعصبان لجوج و دشمنان قسم خورده حق که با حالت صد درصد منفی به سراغ قرآن می آیند مسلما بهره ای از آن نخواهند داشت، بلکه بر عناد و کفرشان افزوده می شود چرا که تکرار عمل خلاف به آن عمق بیشتر در جان آدمی می دهد. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی در پاسخ این سوال که چرا قرآن برای عده ای عامل خسران است می فرماید این خسران درباره کافران است که سرمایه اصلی خود، یعنی فطرتشان را به خاطر کفر به خدا و آیات او از دست داده اند و همین کفر سبب شد که بدون منطق و دلیل به پیام های فطری آیات قرآن پشت کنند؛ طبیعی است نتیجه چنین رفتاری بی بهره ماندن از هدایت قرآن و در نتیجه اضلال آنان است. ⁽²⁾

ب) افراط و بی نیاز دانستن خود از اهل بیت علیهم السلام

پس از رحلت پیامبر و انزوای تحمیلی اهل بیت علیهم السلام، بر اثر فقدان مرجعیت فکری چالش هایی جدی در حوزه مسائل اعتقادی و فقهی پدید آمد و امت اسلامی از دو سوی با جریان های انحرافی رو به رو شدند؛ از سویی جهان اسلام روز به روز گسترش

می یافت و پرسش ها و شبهاتی به ویژه درباره قرآن کریم مطرح می شد که نیازمند پاسخگویی بود و از سوی دیگر مسلمانان و صحابه پیامبر، روشمندانه به تفسیر قرآن نمی پرداختند، بلکه عده ای با تکیه بر آرای ظنی و استحسان و استمداد از اسرائیلیات و جدل های ناآگاهانه به تفسیر روی آوردند. گروهی نیز می گفتند: چون در بخش های فراوانی از قرآن تفسیری از پیامبر وجود ندارد باید سکوت کرد.

4- جایگاه انحصاری اهل بیت علیهم السلام در تفسیر و فهم قرآن

اهل بیت پیامبر با تحمل دشواری های دوران انزوا زندان و هجمه های پیاپی به ویژه در عصر امویان و عباسیان با دو روش ایجابی و سلبی به تصحیح حرکت علمی تفسیر قرآن پرداختند از سویی خود روش درست تفسیر را به کار گرفته، چگونگی استنباط از آیات را به مسلمانان آموختند و عملا به مراجعان خود تفسیر قرآن را به ویژه در آیات کلیدی آموزش دادند ⁽¹⁾و از سوی دیگر با تفسیرها و شیوه های نادرست تفسیر مانند تفسیر به رأی و تقطیع آیات مبارزه کردند و راه را بر اسرائیلیات بسته، راه تفسیر صحیح را هموار ساختند. ⁽²⁾این روایات شاهد بسیار محکمی برجایگاه انحصاری اهل بیت علیهم السلام در هدایت به تفسیر صحیح و تصحیح بدفهمی قرآن است. از موارد بسیار روشن این موضع ممنوع کردن قیاس خاص یعنی دستیابی به علل واقعی احکام شرعی از طریق عقل برای سنجش صحت نصوص شرعی است. ⁽³⁾نهی از قیاس از این روست که به تفسیر به رأی و تصرف در احکام شریعت و آیات احکام می انجامد. برخی روایات تفسیری نیز به تفسیر واژگانی قرآن می پردازد و در جهت فهم صحیح و پیشگیری از بدفهمی واژگانی مانند واحد، صمد، هدایت، ضلالت، استوای بر عرش کرسی صراط، امانت، ابتلای به کلمات، رجس، غیب، شهادت، خائنة الأعين قنطار، باغى و عادی را تفسیر می کند. ⁽⁴⁾

5- صاحبان علم تأویل آیات

با تأویل لایه های چندگانه معانی قرآن کشف می گردد. کشف لایه ها از طریق تأویل همانند تفسیر فرصتی است برای کاوش متن که علم آن به انسان ها هدیه داده شده است و یکی از ویژگی های اهل بیت علیهم السلام آگاهی آنان به تأویل است. گرچه

درباره علم به تأویل اختلاف شده که جز خداوند تأویل قرآن را کسی می داند یا نه؛ اما تردیدی نیست که قرآن دلالت دارد که علم به تأویل برای غیر خدا جایز است. از سوی دیگر تأویل قرآن میسور همگان نیست بلکه ویژه کسانی است که قرآن از آنان به راسخان در علم و خردمندان (اولوا الألباب) یاد می کند: ... و ما يَعلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللهُ والرّسِخونَ فِي العِلمِ... و ما يَذَّكَّرُالا اولوا الالبب. (آل عمران، 7) راسخان در علم بی واسطه یا با واسطه علم تأویل را از خداوند می گیرند. رسوخ در علم و خردمندی نیز درجات و مراتبی دارد که افراد به اندازه احاطه علمی و تقرب معنوی و اتصال به سرچشمه علم الهی از آن بهره می برند مثل اعلای این آگاهی شخص پیامبر است که خداوند او را برای ابلاغ و حی برگزیده و به او کتاب و حکمت آموخته است. (نساء، 113)

در مرتبه بعد نیز به اهل بیت پیامبر علم تأویل آموخته شد و یکی از فضایل آنان آگاهی به تأویل قرآن است. اگرچه دیگران نیز به بخشی از تأویل به معنای یاد شده دسترسی دارند اما افزون براین که انسان ها در ادراک مطالب علمی به ویژه تأويل قرآن یکسان نیستند و به میزان فهم خود از معانی و حقایق بهره می برند، تأویل های قرآن نیز یکسان نیست و مراتبی دارد.

از روایات فراوان استفاده می شود که اهل بیت پیامبر چون از راسخان در علم اند و تأویل را از پیامبر آموخته و در بیت وحی تربیت شده اند، ⁽¹⁾جایگاه انحصاری بهره مندی از کمال تأویل را دارند.

6- رفع اختلاف ها

از دیگر ویژگی های اهل بیت علیهم السلام به تصریح روایات و برپایه واقعیت تاریخی، رفع اختلاف در تفسیر و فهم قرآن و بیان معارف قرآن است. در احتجاجی از سوی هشام بن حکم که به تأیید امام صادق علیه السلام رسیده به این نکته اشاره شده و حجت خدا را مرجع نهایی حل اختلاف ها معرفی کرده است، ⁽²⁾چنان که در روایت امام هادی همین معنا مورد توجه قرار گرفته و با صراحت به نقش امیرمؤمنان، علی پس از رحلت پیامبر و جانشینی آن حضرت در رفع اختلاف در تفسیر و تداوم بخشیدن به سنت اشاره شده است. ⁽³⁾

اصحاب ائمه نیز نقش ضروری و انحصاری اهل بیت علیهم السلام را، رفع اختلاف ها

می دانسته اند، چنان که در احتجاج و مناظره هشام بن حکم به آن اشاره شده است. ⁽¹⁾در مواردی دیگر امامان معصوم علیهم السلام عملا در میان عالمان عصر خود به اختلاف های تفسیری در حد مقدور پایان داده اند با آن که برخی عالمان آن عصر چنین پذیرشی نداشتند. از نکات قابل توجه این است که معصومان علیهم السلام با استدلال و استناد به قرآن به داوری در اختلاف ها می پرداختند تا پذیرش آن آسان باشد. نمونه ای از این روایات، توضیح امام موسی بن جعفر درباره توحید است که در آغاز می فرماید در توحید از آن چه خداوند در کتابش یاد کرده است تجاوز نکن، آن گاه با کلمات و تعبیرهای قرآنی واحد، احد، صمد لم يلد ولم يولد و... خداوند وصف می شود ⁽²⁾یا در برابر عقاید مرجئه قدریه و مجسمه تشبیه و تعطیل را نفی می کند. ⁽³⁾

7- ایستادگی در برابر انحرافات

بر پایه برخی روایات اهل بیت علیهم السلام مسئولیت ایستادگی در برابر انحرافات را داشتند؛ به عنوان نمونه روایاتی از پیامبر آمده است که بار حفظ این دین را در دفاع از اسلام و رد انحراف ها در هر دوره ای مردی از فرزندان من بر دوش می گیرد که تأویل های باطل اندیشان و تحریف های کژاف کاران و ساخته های نادانان را از آن دورو نابود می سازد. ⁽⁴⁾این ایستادگی به طور گسترده در دوره های مختلف حتی با دشواری انجام مسئولیت و فشارهای طاقت فرسا مشاهده می شود؛ آنان با تفسیر به رأی، ⁽⁵⁾اسرائیلیات و نسبت های ناروا به پیامبران، ⁽⁶⁾قیاس، استحسان ⁽⁷⁾و مانند آن مبارزه می کردند امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام به شبهات مربوط به تناقض در قرآن پاسخ می داد. ⁽⁸⁾

روایات مربوط به این بخش به ویژه در پاسخ به شبهات و اشکالات و توضیح بدفهمی ها در کتاب توحید صدوق، احتجاج طبرسی و کتاب الاحتجاج بحارالانوار ⁽⁹⁾

دیده می شود و گستردگی آن نشان اهتمام اهل بیت علیهم السلام به این مسئله است.

روش آنان استدلال عقلی توأم با شرح صدر و استناد به قرآن و حدیث نبوی بود. البته ایستادگی آنان در برابر انحرافها به تفسیر آیات و معارف قرآنی محدود نمی شد و شامل موضوعات عام مربوط به قرآن نیز می شد چنان که اسحاق کندی یکی از دانشمندان معاصر امام حسن عسکری علیه السلام به فکر تألیف کتابی برای اثبات تناقض در قرآن افتاد؛ ولی امام عسکری فردی را مأمور کرد تا به شیوه ای خاص و با استدلال او را از این پندار برهاند و از این کار بیهوده باز دارد. ⁽¹⁾

ج) تحریف معنوی قرآن کج فهمی و تفسیر به رأی طبیعی است که وقتی این جایگاه بی بدیل نادیده گرفته شود منجر به انحرافات، تحریفات و کج فهمیهای بسیاری از آیات خدا خواهد شد و این جاست که قرآن برای کسانی که مرتکب چنین ظلمی شده و قرآن را از اهل بیت علیهم السلام جدا کرده اند جز خسارت نخواهد بود.

این نکته در قرآن به صراحت بیان شده است که قرآن را خداوند فرو فرستاده و او خود نگهدار این کتاب است: انّا نَحنُ نَزَّلْنَا الذِّكروانَا لَهُ لَحَفِظون. (حجر، 9) اهل بیت علیهم السلام همواره کوشیده اند تا قرآن را به عنوان تراز و منبع دائمی معارف و احکام دین مورد تأکید قرار دهند تا نادانان در کیان این کتاب عزیز تردید نکنند و در غوغای نزاع های مذهبی، استواری آن را زیر سؤال نبرند. در نگاه اهل بیت علیهم السلام قرآن محفوظ و ثابت است و هیچ گونه تصرفی در آن نشده است. آنان با هرگونه گزارشی که به ظاهر بر تحریف قرآن دلالت دارد و در استواری آن تردید می افکند مبارزه کرده اند. این روایات که به صورت مستفیض نقل شده چند دسته است:

الف. روایاتی که امت اسلامی را به قرآن ارجاع می دهد و پیش از این به آن اشاره کردیم.

اگر قرآن در عصر ائمه علیهم السلام تحریف شده بود یا امکان تحریف آن در آینده بود معنا نداشت که انسان ها را در فتنه هایی که مانند پاره های شب تاریک به آنان هجوم می آورد به قرآن ارجاع دهند و بگویند قرآن برطرف کننده شبهات، ملجأ و پناهگاه، داروی شفا بخش و آیات آن گنجینه هاست. ⁽²⁾دائرة المعارف قرآن کریم (5)،

ص: 109

ب. روایاتی که اهل بیت علیهم السلام را همتای قرآن معرفی و از پیامبر نقل می کند که دو چیز گرانسنگ در میان شما برجای می گذارم کتاب خدا و عترتم که اهل بیت علیهم السلام من

هستند. این روایات پرشمار و از راه های گوناگون از جمله از قول امام صادق و دیگر امامان نقل شده و صدوق در کمال الدین آن ها را گزارش کرده است. ⁽¹⁾

همچنین روایاتی که اهل بیت علیهم السلام را با قرآن می داند چنان که در روایتی آمده است: به درستی که خداوند متعالی ما را پاک و معصوم گرداند و ناظران بر آفریده های خود و حجت در روی زمین قرار داد و قرآن را با ما و ما را با قرآن همراه کرد که نه قرآن از ما جدا گردد و نه ما از قرآن. ⁽²⁾

ج. روایاتی که معیار استواری سنت و به طور اخص روایات اهل بیت علیهم السلام را هماهنگی با قرآن قرار می دهد و به وضوح بر پیراستگی قرآن از تحریف دلالت دارد. ⁽³⁾

د. روایاتی که در آن ها اهل بیت علیهم السلام به قرآن تمسک کرده و اعتبار سخن خود را با استناد به کلام وحی نمایانده یا گفته اند سخنان ما مستند به قرآن است: إِذَا حَدَّثْتُکُمْ بِشَیْءٍ فَسْأَلُونِی عَنْهُ مِنْ کِتَابِ اَللَّهِ / «وقتی درباره چیزی سخن گفتم از جایگاه آن در قرآن بپرسید»؛ ⁽⁴⁾همچنین آن گاه که در وصف قرآن سخن گفته اند و آن را دارای فصل و وصل و ظاهر و باطن دانسته اند ⁽⁵⁾به همین کتاب موجود اشاره و بر موجودیت و استواری آن تأکید داشته اند.

ه-. روایاتی که اصل قرآن را مسلّم گرفته؛ ولی درباره تفسیرهای نادرست و تحریف های معنوی آن هشدار داده اند که نشان اهتمام ویژه به نگهداری محتوایی قرآن است. دغدغه اهل بیت علیهم السلام بیش از حفظ الفاظ و کلمات قرآن، درباره حفظ و صیانت محتوایی آن بوده است، چنان که در روایتی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: أَکْثَرَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی رَجُلٌ یُنَاوِلُ اَلْقُرْآنَ یَضَعُهُ عَلَی غَیْرِ مَوَاضِعِهِ / «بیشترین چیزی که از آن برامت خود بیمناکم این است که پس از من قرآن را در جایگاه واقعی و معنای درستش قرار ندهند» ⁽⁶⁾یا نسبت به تفسیر به رأی یا بی توجهی به سیاق و صدر و ذیل آیات هشدار داده شده است. ⁽⁷⁾

8- ابزار فهم قرآن

آشنایی با سبک و سیاق آیات

قرآن برای بیان منظور خودگاه از عبارات بسیار ساده گاه از اصطلاحات خاص خود بهره برده است گاه از محکمات و گاه از متشابهات استفاده نموده، گاه صریح و گاه به اشاره منظور خود را بیان کرده است. کسی که برای فهم قرآن به اهل آن رجوع کرده و سبک و سیاق قرآن را بشناسد و قلبا طالب هدایت باشد، در فهم آن معطل نمی ماند.

قرآن کریم هم احسن الحدیث است هم احسن القصص؛ اَللّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ (زمر، 23) نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ (یوسف، 3). قرآن کریم، هم مشهور است هم مستور؛ إِنَّهُ لَقُرءَانٌ كَرِيمٌ * فِى كِتَابٍ مَكْنُونٍ * لاَ يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (واقعه، 77- 79) قرآن کریم هم قریب است، هم بعید از این رو با دو اسم اشاره ی نزدیک و دور از آن یاد شده است وَ هذا كتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَك (انعام 92)، ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ (بقره، 2) و جهت قرب و بعد آن این است که مظهر خدایی است که او هم به بندگان نزدیک است وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ (بقره، 186) هم از علو مرتبه برخوردار است: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى (اعلی، 1) و خداوند در کتاب خویش تجلی کرده: فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ ⁽¹⁾

قرآن کریم هم کتابی است صامت و هم کلامی است ناطق؛ حضرت علی علیه السلام می فرماید:

فالقرآنُ آمِرٌ زاجِرٌ، و صامِتٌ ناطِقٌ ⁽²⁾ صامت یعنی مقاصد خویش را به طور آشکار بیان نمی کند و تعبیرات آن چند پهلو است.

لاَ تُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّ اَلْقُرْآنَ حَمَّالٌ ذُو وُجُوهٍ ⁽³⁾ یعنی فهم مقاصد آن تابع شرایطی است و سخن شناسان باید او را به نطق در آورند. امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید:

ذلكَ القرآنَ فاستَنطِقُوهُ، ولن يَنطِقَ، ولكن اُخبِرُكُم عَنهُ ⁽⁴⁾

ناطق بودن قرآن از آن روست که این کتاب در هدایتگری خویش قصوری ندارد و کامل است، آیات ناظر به یکدیگرند؛

ويَنطِقُ بَعضُهُ بِبَعضٍ، و يَشهَدُ بَعضُهُ عَلى بَعضٍ ⁽¹⁾ قرآن کریم هم نعمت است هم رحمت؛ نعمت است از آن جهت که در سوره ی مبارکه ی الرحمن که سوره ی نعمت ها است به عنوان نخستین نعمت از آن یاد شده است: الرَّحْمَنُ * عَلَّمَ الْقُرْءَانَ، رحمت است؛ زیرا خداوند از او به این عنوان یاد نموده وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْءَانِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ. (اسراء، 82)

قرآن کریم کتابی است که در قیامت هم از بیگانگان شکایت می کند؛ ثَلاَثَهٌ یَشْکُونَ إِلَی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْجِدٌ خَرَابٌ لاَ یُصَلِّی فِیهِ أَهْلُهُ وَ عَالِمٌ بَیْنَ جُهَّالٍ وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ اَلْغُبَارُ لاَ یُقْرَأُ فِیهِ ⁽²⁾هم از علاقه مندان شفاعت می کند. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: اعْلَمُوا أَنَّهُ القُرْآنُ شَافِعٌ مُشَفِّعٌ ⁽³⁾

قرآن کریم هم ثقیل است هم آسان؛ ثقیل است یعنی خفیف نیست: إِنَّا سَنُلْقِى عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلاً (مزمل، 5)، آسان است وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْءَانَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِن مَّدَّکِرٍ (قمر، 17). آسان است یعنی قابل فهم برای همگان است و فطرت همه ی انسان ها او را می پذیرد.

امیرالمؤمنین علیه السلام آیات قرآن کریم را به سه قسم تقسیم کرده و می فرماید:

إِنَّ اللَّهَ قَسَمَ کَلَامَهُ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ فَجَعَلَ قِسْماً مِنْهُ یَعْرِفُهُ الْعَالِمُ وَ الْجَاهِلُ وَ قِسْماً لَا یَعْرِفُهُ إِلَّا مَنْ صَفَا ذِهْنُهُ وَ لَطُفَ حِسُّهُ وَ صَحَّ تَمْیِیزُهُ مِمَّنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ قِسْماً لَا یَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ وَ مَلَائِکَتُهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ⁽⁴⁾ «خداوند کلام خویش را به سه قسم تقسیم کرده؛ بخشی از آن را عالم و جاهل می شناسند و بخش دیگری را جز کسی که صفای ذهن و لطافت حس وصحت تمییز و شرح صدر دارد نمی شناسد و به قسمت دیگر جز خدا و ملائکه و راسخان در علم پی نمی برند.»

9- آشنایی با تفسیر قرآن

تفسیر روشن ساختن مفهوم آیات قرآن و واضح کردن منظور پروردگار است بنابراین، در تفسیر نباید به مدارک ظنی و غیر قابل اطمینان، استناد نمود بلکه باید

به دلایلی تکیه کرد که عقلا و یا شرعا حجیت و اعتبار آن ثابت و مسلّم است زیرا:

اولا: پیروی از دلایل ظنی و غیر یقینی، شرعا ممنوع و نارواست.

و ثانيا: نسبت دادن مطلبی به خدا بدون اذن وی حرام و گناه بزرگ و نابخشودنی است چنان که خداوند می فرماید:

قُلْ اللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ. [يونس، 59.] [به آنان] بگو که آیا [در این گفتار] خدا به شما اذن داده است یا به وی افترا می بندید؟

وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ. [ بنی اسرائیل، 36.] از آن چه علم و آگاهی کامل بر آن نداری پیروی مکن! در این مورد، آیات و روایات فراوانی در دست داریم که انسان را از استناد و عمل نمودن به آن چه که اطلاع دقیقی از آن در دست نیست سخت برحذر می دارد علاوه بر آن، روایات فراوان دیگری از طریق شیعه و سنی به ما رسیده که در قرآن از تفسیر به رأی و سلیقه ای و از تأویلات دلبخواهی شدیداً نهی و جلوگیری می کنند.

با این بیان روشن می شود که در تفسیر قرآن اعتماد نمودن به آرای شخصی مفسرین و پیروی کردن از رأی و نظر آنان صحیح و روا نیست زیرا تبعیت از آرا و نظرات شخصی افراد جز پیروی از ظن و گمان چیز دیگر را به حق و واقعیت نمی رساند إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً. ⁽¹⁾

10- منابع تفسیر

1- ظواهر الفاظ قرآن یکی از منابع و مدارک معتبر تفسیر است

2- عقل فطری و سالم از تأثیرات افکار و سلیقه های شخصی نیز در مسیر تفسیر یکی از منابع قابل تبعیت است زیرا عقل حجت و راهنمای صحیح و معتبر درونی است، همان طور که پیامبر حجت و راهنمای برونی است.

3- دستورها و گفتارهایی که به طور حتم از ناحیه معصوم علیه السلام رسیده، در تفسیر قرآن کاملا دارای اعتبار و قابل تبعیت است زیرا آنان در مسائل دینی مرجع معتبر و اطمینان بخشی هستند و پیامبراکرم صلى الله عليه وسلم نیز لزوم تمسک به گفتار آنان را برای ما به صراحت و قاطعیت اعلان کرده و فرموده است: من در میان شما دو امانت سنگین به یادگار می گذارم که اگر بدانها تمسک بجویید، هرگز به ضلالت و گمراهی نخواهید افتاد.»

4- اخبار ظنی معتبرهم در تفسیر قرآن قابل استناد و اتکا می باشند. توضیح این که روایات صحیحی که به طور قطع از معصوم علیه السلام صادر گردیده، در تفسیر قرآن بدون شک قابل اتکا و استناد است و استناد کردن به روایات ضعیف هم مسلما جایز و روا نیست ولی آیا از روایات غیر قطعی اما معتبر یعنی از «خبر واحدی» که دارای شرایط حجیت و اعتبار است، می توان در تفسیر قرآن پیروی نمود یا نه؛ مسئله ای است که در میان مفسرین و دانشمندان تفسیر و حدیث، بسیار مورد اختلاف است و به نظر ما این گونه روایات در تفسیر قرآن، قابل اعتماد و تبعیت است و مفسر می تواند در مسیرش به آن ها استناد کند زیرا اقتضای حجیت و اعتبار، همین است. ⁽¹⁾

روایات

1- پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرمایند خانه هایتان را با خواندن قرآن نورانی کنید و آن ها را گورستان قرار ندهید چنان که جهودان و ترسایان کردند که در همان کلیساها و معبدهای خود عبادت نمودند و خانههای خود را معطل و بی عبادت گذاردند؛ زیرا وقتی در خانه بسیار قرآن خوانده شود خیرش فراوان گردد و اهل آن توسعه یافته و رشد نمایند و برای اهل آسمان بدرخشند چنان که اختران آسمان برای اهل زمین می درخشند. ⁽²⁾

2- با قرآن کسی ننشست جز آن که پس از برخاستن با فزونی یا کاستی برخاست: فزونی در راهیابی و کاستی در کوری و گمراهی. بدانید که هیچ کس پس از داشتن قرآن فقر معنوی ندارد و برای هیچ کس پیش از آن غنا و توانگری (معنوی) نیست؛ پس شفای دردهای خود را از آن بخواهید و در سختی های خود از آن یاری جویید، که در آن شفای بزرگترین درد یعنی کفر و نفاق و گمراهی است؛ از خدا به وسیله قرآن چیز بخواهید و با دوستی قرآن رو به خدا کنید. ⁽³⁾

قرآن کریم، هم کتاب دواء است و هم نسخه ی شفاء؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: القرآن هو الدواء ⁽⁴⁾

علی علیه السلام فرموده است:

از این کتاب بزرگ آسمانی برای بیماری های خود شفا بخواهید و برای حل مشکلاتتان از آن یاری بطلبید، چرا که در این کتاب درمان بزرگترین دردها است درد کفر و نفاق و گمراهی و ضلالت.

أَلا إِنَّ فِيهِ عِلْمَ مَا يَأْتِي، وَالْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي، وَ دَوَاءَ دَائِكُمْ، وَ نَظْمَ مَا بَيْنَكُمْ ⁽³⁾ آگاه باشید در این خبرهای آینده است و بیان حوادث اقوام گذشته و درمان بیماری های شما و برنامه نظم زندگی اجتماعی شما.

وَ عَلَيْكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ الْحَبْلُ الْمَتِينُ وَالنُّورُ المُبِینُ، وَالشِّفَاءُ النَّافِعُ، وَالرِّيُّ النَّاقِعُ، وَالْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّكِ، وَالنَّجَاةُ لِلْمَتَعَلِّقِ؛ لَا يَعْوَجُّ فَيُقَامَ، وَلَا يَزِيغُ فَيُسْتَعْتَبَ، وَلَا تُخْلِقُهُ كَثْرَةُ الرَّدِّ، وَ وُلُوجُ السَّمْعِ، مَنْ قَالَ بِهِ صَدَقَ، وَمَنْ عَمِلَ بِهِ سَبَقَ ⁽⁴⁾ کتاب خدا را محکم بگیرید زیرا رشته ای است بسیار مستحکم و نوری است آشکار دارویی است شفا بخش و پربرکت و آب حیاتی است که عطش تشنگان حق را فرو می نشاند هر کس به آن تمسک جوید او را حفظ می کند و آن کس که به دامنش چنگ زن-د نجاتش می بخشد، انحراف در آن راه ندارد تا نیاز به راست نمودن داشته باشد و هرگز خطا نمی کند تا از خوانندگانش پوزش بطلبد، تکرارش موجب کهنگی و یا ناراحتی گوش نمی گردد و هر قدر آن را بخوانند، شیرین تر و دلپذیرتر خواهد بود کسی که با قرآن سخن بگوید راست می گوید و کسی که به آن عمل کند گوی سبقت را از همگان می برد.

خلاصه و نتیجه گیری

مرحله اول مرحله «موعظه و اندرز» است.

مرحله دوم مرحله پاکسازی روح انسان از انواع رذائل اخلاقی است.

مرحله سوم مرحله هدایت است که پس از پاکسازی انجام می گیرد.

و مرحله چهارم مرحله ای است که انسان لیاقت آن را پیدا کرده است که مشمول رحمت و نعمت پروردگار شود.

4- پدرو مادر

اشاره

وَ قَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَنًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَاتَقُلَ هُمَا أُفٍ وَلَا تَنهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا * وَاخْفِضْ هَمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا [سوره اسراء، آیه 24-23] «و پروردگار تو مقرر داشته است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر خود نیکی کنید. اگر یکی از آن دو یا هردو در کنار تو به کهنسالی رسیدند به آنان کلمه ای ناخوشایند مگوی، و با آنان پرخاشگری مکن و با ادب و احترام با آنان سخن بگوی * و از سر مهربانی بال فروتنی را برای آن دو بگستر و بگو پروردگارا، بر آنان رحمت آور چنان که مرا در کودکی پروردند.»

واژگان مهم

1- قضی

«قضی» از ماده «قضاء» در اصل به معنی جدا ساختن چیزی است یا با عمل و یا با سخن و بعضی گفته اند در اصل به معنی پایان دادن به چیزی است و هر دو معنی در واقع قریب الافق می باشند.

«قرطبی» ضمن بیان شش معنی برای قضی» در این آیه می گوید:

«قضاء» به معنی «امر» و فرمان مانند وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ⁽¹⁾

منظور از «و قضی ربک» قضای تشریعی است که متعلق به احکام و مسائل تشریعی می شود یعنی حکم قاطع نمودن و این قضاء همان طور که شامل اوامر خدا می شود شامل نواهی او نیز می گردد. ⁽²⁾

مفسران معانی «قضاء» را تا سیزده مورد هم گفته اند ⁽³⁾لکن در حقیقت غالب معانی بیان شده از قبیل «اشتباه» مصداق به «مفهوم است، چه این که هر یک از این ها مصداقی است برای آن معنی کلی و جامع یعنی پایان دادن و جدا ساختن». ⁽⁴⁾

«قضاء» مفهوم مؤکدتری از امر دارد و امر و فرمان قطعی و محکم را می رساند و این نخستین تأکید در این مسئله است. ⁽⁵⁾

2- «اف»

«راغب» در کتاب مفردات می گوید: «اُف» در اصل به معنی هر چیز کثیف و آلوده است و به عنوان توهین نیز گفته می شود این کلمه تنها معنی اسمی ندارد، بلکه فعل از او نیز ساخته می شود مثلاً می گویند: «أففتُ بكذا» یعنی من فلان چیز را آلوده شمردم و از آن اظهار نفرت کردم.

از جمع بندی نظر مفسران و قرائن دیگر چنین استفاده می شود که این کلمه در

اصل «اسم صوت» بوده است، (صدایی که انسان به هنگام اظهار نفرت یا ابراز تالم و درد جزئی و یا فوت کردن چیز آلوده ای از دهانش خارج می شود).

سپس این اسم صوت به صورت کلمه ای درآمده و حتی افعالی از آن مشتق شده است و در ناراحتی های جزئی و یا اظهار تنفر به خاطر مسائل کوچکی، به کار رفته، معانی مختلفی که در بالا ذکر شد به نظر می رسد از مصداق های همین معنی جامع و کلی بوده باشد.

به هر حال، آیه فوق می خواهد در یک عبارت کوتاه و در نهایت فصاحت و بلاغت این معنی را برساند که احترام پدر و مادر چندان زیاد است که حتی نباید در برابر آن ها کمترین سخنی که دلیل بر ناراحتی از آن ها و یا بی میلی و تنفر بوده باشد بر زبان جاری ساخت. ⁽¹⁾

3- خفض جناح

«خَفْض» بر وزن «خشم» در اصل به معنی پایین آوردن است و «جناح» به معنی بال می باشد. بنابراین «وَاخَفض جناح» کنایه از تواضع آمیخته با محبت است، همان گونه که پرندگان هرگاه می خواهند به جوجه های خود اظهار محبت کنند بال و پرخود می گسترانند و آن ها را زیر بال و پر می گیرند تا هم در برابر حوادث احتمالی مصون بمانند. ⁽²⁾

4- ذل

«اذِلَّةٍ» جمع «ذلول» و «ذلیل» از ماده « ذُلّ» (بر وزن خر) در اصل به معنی نرمی و ملایمت و تسلیم است. ⁽³⁾

نکات تفسیری

1- خلاصه آیات

الف) اهمیت اخلاص در پرستش در مقابل شرک به خداوند

مسئله «امر به اخلاص در پرستش» بزرگ ترین اوامر دینی و اخلاص در عبادت از واجب ترین واجبات شرعی است هم چنان که در مقابل شرک ورزیدن به خدای

عز و جل بزرگترین گناه است و به همین جهت فرمود: «خدا نمی آمرزد این گناه را که بدو شرک بورزند و پائین تر از آن را از هر که بخواهد می آمرزد».

ب) برگشت تمامی گناهان به شرک است

و ما اگر یک یک معاصی را تحلیل و تجزیه کنیم خواهیم دید که برگشت تمامی گناهان به شرک است زیرا اگر انسان غیر خدا یعنی شیطان های جنی و انسی و یا هوای نفس و یا جهل را اطاعت نکند هرگز اقدام به هیچ معصیتی نمی کند و هیچ امر و نهیی را از خدا نافرمانی نمی کند پس هر گناهی اطاعت از غیر خدا است و اطاعت هم خود یک نوع عبادت است، هم چنان که در آیات زیر اطاعت شیطان را پرستش وی خوانده و فرمود: أَلَم أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ ⁽¹⁾و نیز فرمود: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَواهُ. ⁽²⁾

نیکی کردن به والدین، از مهمترین واجبات بعد از توحید و عقوق بعد از شرک از بزرگترین گناهان کبیره است.

وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً این جمله عطف است بر جمله قبلی و معنایش چنین است «پروردگارت چنین حکم رانده که: تحسنوا بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً و احسان در فعل، مقابل بدی و آزار است. معلوم می شود مسئله احسان به پدر و مادر بعد از مسئله توحید خدا واجب ترین واجبات است هم چنان که مسئله عقوق بعد از شرک و رزیدن به خدا از بزرگترین گناهان کبیره است و به همین جهت این مسئله را بعد از مسئله توحید و قبل از سایر احکام اسم برده و این نکته را نه تنها در این آیات متذکر شده، بلکه در موارد متعددی از کلام خود همین ترتیب را به کار بسته.

ج) احسان به والدین متضمن قوام عاطفی اجتماع است

در سوره انعام پیرامون تفسیر آیه 151 که شبیه به آیه مورد بحث است گفته شدکه رابطه عاطفی میان پدر و مادر از یک طرف و میان فرزندان از طرف دیگر از بزرگترین روابط اجتماعی است که قوام و استواری جامعه انسانی بدانها است و همین وسیله ای است طبیعی که زن و شوهر را به حال اجتماع نگه داشته و نمی گذارد از هم جدا شوند، بنابراین از نظر سنت اجتماعی و به حکم فطرت، لازم است آدمی پدر و مادر خود را احترام کند و به ایشان احسان نماید زیرا که اگر این حکم در اجتماع جریان نیابد و فرزندان با پدر و مادر خود معامله یک بیگانه را بکنند قطعا آن عاطفه از بین رفته و شیرازه اجتماع به کلی از هم گسیخته می گردد.

حکم به احسان اختصاص به دوران کهولت ندارد

اگر حکم را اختصاص به دوران پیری پدر و مادر داده از این جهت بوده که پدر و مادر در آن دوران سخت ترین حالات را دارند و بیشتر احساس احتیاج به کمک فرزند می نمایند زیرا از بسیاری از واجبات زندگی خود ناتوانند و همین معنا یکی از آمال پدر و مادر است که همواره از فرزندان خود آرزو می کنند، آری روزگاری که پرستاری از فرزند را می کردند و روزگار دیگری که مشقات آنان را تحمل می نمودند و باز در روزگاری که زحمت تربیت آن ها را به دوش می کشیدند، در همه این ادوار که فرزند از تامین واجبات خود عاجز بود آن ها این آرزو را در سر می پروراندند که در روزگار پیری از دستگیری فرزند برخوردار شوند.

پس آیه شریفه نمی خواهد حکم را منحصر در دوران پیری پدر و مادر کند، بلکه می خواهد وجوب احترام پدر و مادر و رعایت احترام تام در معاشرت و سخن گفتن با ایشان را بفهماند حال چه در هنگام احتیاجشان به مساعدت فرزند و چه در هر حال دیگر و معنای آیه روشن است. ⁽¹⁾

د) منظور از «اف» گفتن به والدین

افّ که در آیه مورد بحث از آن نهی شده، همان کلمه و حرکتی است که ناخشنودی شخص را نشان می دهد و از کراهت و سختی او درباره طرف مقابل حکایت می کند. در روایات، از اف به کمترین چیزی که سبب عقوق والدین است، یاد می شود نهر» در این آیه نیز به معنای تند شدن فریاد زدن، بالا بردن دست به نشانه اعتراض و «قول «کریم به سخن نرم، فرمان برداری از آنان، صدا نکردن پدر و مادر به اسم، ترک ناسزا و فحش به آنان، پیشی نگرفتن از ایشان، ننشستن پیش از آنان و «خفض جناح ذلّ» در آیه بعد به معنای اطاعت از پدر و مادر و عدم مخالفت از خواسته های ایشان خاکساری و تواضع نزد آنان رأفت و رحمت و نرمی در حق ایشان دانسته شده است. ⁽²⁾

2- چگونگی احسان به والدین در رفتار

در حقیقت آیات مورد بحث قسمتی از ریزه کاری های برخورد مؤدبانه و فوق العاده احترام آمیز فرزندان را نسبت به پدران و مادران بازگو می کند:

الف) از یک سو انگشت روی حالات پیری آن ها که در آن موقع از همیشه نیازمندتر

به حمایت و محبت و احترامند گذارده می گوید کمترین سخن اهانت آمیز را به آن ها مگو!

آن ها ممکن است بر اثر کهولت به جایی برسند که نتوانند بدون کمک دیگری حرکت کنند و از جا برخیزند و حتی ممکن است قادر به دفع آلودگی از خود نباشند، در این موقع آزمایش بزرگ فرزندان شروع می شود.

آیا وجود چنین پدر و مادری را مایه رحمت می دانند و یا بلا و مصیبت و عذاب آیا صبر و حوصله کافی برای نگهداری احترام آمیز از چنین پدرو مادری را دارند و یا هر زمان با نیش زبان با کلمات سبک و اهانت آمیز و حتی گاه با تقاضای مرگ او از خدا قلبش را می فشارند و آزار می دهند؟

ب) از سوی دیگر قرآن می گوید: در این هنگام به آن ها اف مگو، یعنی اظهار ناراحتی و ابراز تنفر مکن و باز اضافه می کند با صدای بلند و اهانت آمیز و داد و فریاد با آن ها سخن مگو و باز تاکید می کند که با قول کریم و گفتار بزرگوارانه با آن ها سخن بگو که همه آن ها نهایت ادب در سخن را می رساند که زبان کلید قلب است.

ج) از سوی دیگر دستور به تواضع و فروتنی می دهد تواضعی که نشان دهنده محبت و علاقه باشد و نه چیز دیگر.

د) سرانجام می گوید: حتی موقعی که رو به سوی درگاه خدا می آوری پدر و مادر را (چه در حیات و چه در ممات) فراموش مکن و تقاضای رحمت پروردگار برای آن ها بنما.

مخصوصا این تقاضایت را با این دلیل همراه ساز و بگو «خداوندا همان گونه که آن ها در کودکی مرا تربیت کردند تو مشمول رحمتشان فرما»؟

نکته مهمی که از این تعبیر علاوه بر آن چه گفته شد استفاده می شود این است که اگر پدر و مادر آن چنان مسن و ناتوان شوند که به تنهایی قادر بر حرکت و دفع آلودگی ها از خود نباشند، فراموش نکن که تو هم در کودکی چنین بودی و آن ها از هر گونه حمایت و محبت از تو دریغ نداشتند محبت آن ها را جبران نما.

و از آن جا که گاهی در رابطه با حفظ حقوق پدر و مادر و احترام آن ها و تواضعی که بر فرزند لازم است ممکن است لغزشهایی پیش بیاید که انسان آگاهانه یا ناآگاه به سوی آن کشیده شود در آخرین آیه مورد بحث می گوید پروردگار شما به آن چه در دل و جان شما است از شما آگاه تر است رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ چرا که علم او در همه زمینه ها حضوری و ثابت و ازلی و ابدی و خالی از هرگونه اشتباه است در حالی که علوم شما واجد این صفات نیست.

بنابراین اگر بدون قصد طغیان و سرکشی در برابر فرمان خدالغزشی در زمینه احترام و نیکی به پدر و مادر از شما سرزند و بلافاصله پشیمان شدید و در مقام جبران

برآئید مسلما مشمول عفو خدا خواهید شد اگر شما صالح باشید و تو به کار خداوند توبه کاران را می آمرزد» إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً. ⁽¹⁾

3- حق والدین

الف) منظور از «حقوق والدین» چیست؟

رعایت حقوق والدین از سوی فرزندان یکی از مباحث اخلاقی مطرح شده در قرآن کریم است که در زبان قرآن از آن به «ب» و «احسان به والدین (نیکی به والدین) یاد می شود. وجود این بحث در قرآن کریم ما را بر آن داشت تا در این مقاله به بررسی اجمالی آیات مرتبط با این موضوع و فهم موضع قرآن درباره ی آن بپردازیم.

در لغت «حق» را «قرار گرفتن چیزی در جایی که شایسته ی آن است» و نیز «امری ثابت که انکار آن جایز نیست معنا کرده اند «حقوق» نیز جمع حق است و با در نظر گرفتن این که به والدین اضافه شده منظور از آن همه ی امور ثابت (اخلاقی) است که باید چنان که شایسته ی والدین است به جای آورده شوند و تخطی از آن ها نیز جایز نیست و البته سزاوارترین افراد برای رعایت این حقوق، فرزندان آن ها هستند. از «رعایت حقوق والدین» به «احترام به والدین» و یا «نیکی (نیکوکاری) به (با) والدین» نیزیاد می شود.

ب) چرا پرداختن به حقوق والدین ضرورت دارد؟

مطالعه ی متون دینی مختلف نشان می دهد که احترام به پدر و مادر همواره به عنوان فضیلتی اخلاقی در حوزه ی مسائل دینی مطرح بوده است. در عهد عتیق (تورات) می بینیم که حضرت یعقوب از برخی فرزندانش به خاطر انجام اعمالی که آبروی ایشان را خدشه دار کرده است بیزاری می جوید و آن ها را سرزنش می کند ⁽²⁾همچنین در بین ده فرمانی که خداوند به حضرت موسی وحی فرموده بود این فرمان نیز وجود داشت که: «پدر و مادر را احترام کن تا در سرزمینی که خداوند به تو خواهد بخشید، عمر طولانی داشته باشی» ⁽³⁾در عهد جدید (انجیل) نیز دیده می شود که حضرت عیسی علیه السلام بزرگان یهود را به خاطر تحریف فرمان یاد شده مورد عتاب قرار می دهد ⁽⁴⁾همچنین در انجیل لوقا از این که مسیح علیه السلام همواره مطیع والدین خود بود سخن رفته است. ⁽⁵⁾

در دین اسلام نیز علاوه بر متن مقدس آن یعنی قرآن کریم که ذکر آن خواهد آمد در سخنان پیشوایان دینی آن هم به موضوع رعایت حقوق والدین توجه فراوانی شده است؛ چنان که پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله بر (نیکویی) به والدین» را پس از «نماز اول وقت» و پیش از «جهاد در راه خدا» به عنوان یکی از محبوب ترین اعمال در نزد خداوند معرفی فرموده اند ⁽¹⁾. همچنین ایشان در روایتی دیگر حقوق والدین را بر فرزندان چنین بیان فرموده اند که فرزند نباید والدین خود را به نام صدا بزند و در راه رفتن و نشستن بر آن ها سبقت گیرد و موجب توهین دیگران به ایشان شود. ⁽²⁾

آیات قرآن را برحسب چگونگی پرداختن به موضوع حقوق والدین می توان به دو گروه تقسیم کرد درگروه اول مدلول مستقیم آیات بحث حقوق والدین است. ⁽³⁾

اما در گروه دوم آیات بحث اصلی آیه حقوق والدین نیست و فقط مضمون آن ها با این موضوع مرتبط است؛ مثلاً آیات 135 سوره ی نساء، 141 سوره ی ابراهیم، 14 و 32 سوره ی مریم، 28 سوره ی نوح و 102 سوره ی صافات. ⁽⁴⁾

وجود مفاهیمی چون «احسان به والدین» (بقره، 83) «بربه والدین» (مریم، 14) و سفارش شدن انسان به والدینش (عنکبوت، 8) در آیات گروه اول ما را به وجود بحث حقوق والدین در قرآن رهنمون می شود در این آیات توصیه به رعایت حقوق والدین و بیان وظایف فرزندان (و در واقع بیان مصادیق این حقوق) نمود دارد.

ج) ارث بردن والدین از اموال فرزندان

بنا بر آیات قرآن مجید والدین از اموال فرزندان درگذشته ی خویش ارث می برند و این امریکی دیگر از حقوق والدین است که فرزندان در وصیت خود پیش از مرگ و یا بازماندگان آن ها پس از مرگشان باید به آن توجه کنند و آن را به انجام برسانند.

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ⁽⁵⁾ بر شما فرض است که چون نشانه های مرگ شما آشکار شود اگر مال [قابل

توجهی] در اختیار دارد به نحو عادلانه ای آن را برای والدین و نزدیکان خود وصیت کند که این امر بر پرهیزکاران الزامی است.

از این گذشته، آیه ی 11 سوره ی مبارکه ی نساء هم به نسبت اموالی که وارثان، از جمله والدین به ارث خواهند برد اشاره کرده است.

د) حد رعایت حقوق والدین

ممکن است مطالب گذشته این نکته را به ذهن متبادر سازد که لازمه ی احترام به والدین اطاعت مطلق از ایشان در تمامی امور است، اما باید گفت که از دیدگاه قرآن چنین روشی در برخورد با ایشان صحیح نیست. بنا بر آیات قرآن احترام به پدر و مادر و رعایت حقوق ایشان در جای خود محفوظ است، اما اطاعت از ایشان و حفظ منافع آنان تنها تا جایی واجب است که به خروج فرزندان از دایره ی عبودیت الاهی و مسیر حق و عدالت منتهی نشود چنان که آیه ی 135 سوره ی مبارکه ی نساء افراد را به برپایی قسط عدل و داد و شهادت دادن به حقیقت و راستی امر می کند حتا اگر برضد خود و یا والدین و نزدیکانشان تمام شود: ... کُونُواْ قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لله وَلَوْ عَلَی أَنفُسِکُمْ أو الْوَالِدَیْنِ وَالأَقْرَبِینَ....

افزون براین آیه ی 8 سوره ی مبارکه ی عنکبوت به صراحت انسان را از این که در برابر تلاش والدینش در شرک ورزیدن او به خداوند عقب نشینی کند و به خدا مشرک شود نهی کرده است، چنان که با آوردن عبارت «الی مرجعکم» (بازگشت شما به سوی من است) نیز بر شدت این نهی افزوده چرا که یادآور گرفتار شدن به عذاب اخروی الاهی در صورت شرک به اوست:

وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِن جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا إِلَى مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ [ عنكبوت، 8] به انسان سفارش کردیم که به والدینش نیکی کند و اگر آن دو سعی کردند که چیزی را که به آن علم نداری شریک من قرار دهی از آن ها اطاعت نکن، [آگاه باش] که به سوی من باز خواهید گشت و شما را به آن چه می کردید آگاه خواهم ساخت.

اما خداوند در آیه ی 15 سوره ی مبارکه ی لقمان به این نکته اشاره می کند که عدم اطاعت فرزند از والدین در اموری که موجب خلل و سستی در ایمان و اعتقادش به خداوند می شود مجوز بدرفتاری او با ایشان و ترک اطاعت وی از آن ها در امور غیر اعتقادی نمی شود.

قرآن در همین باره به ارائه ی الگویی از والدینی می پردازد که فرزندان خود را به اطاعت امر خدا فرا می خوانند و فرزندان نیز خالصانه از این دعوت اطاعت می کنند. آیه ی 102 سوره ی مبارکه صافات به داستان مشهور حضرت اسماعیل علیه السلام در

اطاعت از امر پدرش، مبنی بر ذبح کردن او به فرمان الاهی اشاره می کند: ... قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَی فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَی قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ.

گفت: پسرم در خواب دیدم که تو را ذبح می کنم در این باره چه نظری داری؟ گفت: ای پدر، آن چه را که به آن فرمان داده شده ای انجام بده که به خواست خداوند [در سختی ها و امتحان های الاهی] مرا از صابران خواهی یافت.

در مقابل آیه ی 17 سوره ی مبارکه ی احقاف از کسی صحبت می کند که بالحنی عتاب آمیز والدین خود را به خاطر آن که وی را به ایمان آوردن به وعده های الاهی دعوت می کردند مورد خطاب قرار می دهد و از اطاعت ایشان سرباز می زند:

وَ الَّذِی قَالَ لِوَالِدَیْهِ أُفٍّ لَّکُمَا أَتَعِدَانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِن قَبْلِی... و آن که به والدینش گفت اف بر شما باد! آیا مرا وعده می دهید که [زنده از گور] بیرون آورده شوم در حالی که نسل های زیادی] پیش از من بوده اند [و زنده از گور بیرون نشدند]...

ه) هشتاد حق والدین برفرزندان

برخی گفته اند ⁽¹⁾که والدین را بر فرزند هشتاد حق است: چهل، در حال حیات ایشان و چهل در حال ممات آن ها اما آن چهل که در حال حیات است، ده تا به تن، ده تا به زبان، ده تا به دل و ده تا به مال است.

آن ده که به تن است؛ عبارت است از:

اما آن ده حق که به زبان است، عبارت اند از:

اما آن ده چیزکه به دل است، عبارت اند از:

اما آن ده چیز که به مال تعلق دارد عبارت اند از:

7- اگر مسکن ندارند، برایشان تهیه کند یا اجاره خانه شان را بدهد؛

اما آن چہل حق که بعد از وفات ایشان است؛ عبارت اند از:

4 . طبق وصیتشان عمل کند و خلاف آن را انجام ندهد؛

5 . شب دفن نماز وحشت بخواند و آنان را دعا کند؛

4- اهمیت احسان به والدین در قرآن

الف) احسان به والدین ضرورت یا تفضل

این احسان و خیرخواهی و خدمت به پدر و مادر را باید به عنوان تشکر و سپاس از زحمات طاقت فرسای آنان انجام دهد و گمان نکند که در حق آنان تفضل می کند و یا بر آن ها منت بگذارد.

ب) درباره این نکته چند مطلب قابل توجه است

ج) احسان باید هم در گفتار باشد هم در عمل

همان گونه که در شکر نعمت های الهی نباید به زبان و تعظیم اکتفا کرد، بلکه باید با اطاعت و عمل نیز خدا را سپاس گفت، در مقابل الطاف و محبتهای پدر و مادر هم باید عملاً تشکر کرد و آن چه را که سزاوار مقام آنان است؛ از احترام و خدمت و کمک به عنوان تشکر، دریغ نکرد.

د) نیکی به پدر و مادر در کنار توحید

تأکید قرآن بر ذکر احسان و مراعات پدر و مادر در سطح توحید و نفی شرک و عبادت و پرستش و شکر نعمت های الهی به روشنی این مطلب را ثابت می کند که عدم رعایت حق آنان بزرگ ترین گناه پس از شرک به خداوند است و لذا آن را در (سوره اسراء) در ردیف گناهان کبیره ذکر فرموده است.

به عنوان نمونه به چند قسمت اشاره می کنیم:

در پنج آیه از قرآن مجید ⁽¹⁾نیکی به والدین بلافاصله بعد از مسئله توحید قرار گرفته این هم ردیف بودن بیانگر این است که اسلام تا چه حد برای پدر و مادر احترام قائل است.

اهمیت این موضوع تا آن پایه است که هم قرآن و هم روایات صریحا توصیه می کنند که حتی اگر پدر و مادر کافر باشند رعایت احترامشان لازم است.

شکرگزاری در برابر پدر و مادر در قرآن مجید در ردیف شکرگزاری در برابر نعمت های خدا قرار داده شده است.

قرآن حتی کمترین بی احترامی را در برابر پدر و مادر اجازه نداده است.

با این که جهاد یکی از مهمترین برنامه های اسلامی است، مادامی که جنبه وجوب عینی پیدا نکند یعنی داوطلب به قدر کافی باشد، بودن در خدمت پدر و مادر از آن مهم تر است و اگر موجب ناراحتی آن ها شود، جایز نیست. ⁽¹⁾

ه-) احسان به والدین از صفات انبیاء

لزوم نیکی به والدین اختصاص به شریعت اسلام ندارد بلکه در طول تاریخ و در شرایع آسمانی همواره مورد تأکید قرار گرفته است. قرآن در سوره بقره، آیه 83 وجوب احسان به والدین را پیرو عبادت خداوند جزء پیمان ها و وظایف حتمی بنی اسرائیل شمرده است.

1- از بعضی آیات این درس مهم را از انبیاء می آموزیم خداوند در مورد یحیی - علیه السلام- می فرماید: وَ بَرَّا بِوَالِدَيْهِ (سوره مریم آیه 14) و در مورد عیسی می فرماید: وَبَرا بوالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيَّا (سوره مریم آیه 32) «خداوند مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده است و جبار و شقی قرار نداده است.»

2- حضرت نوح علیه السلام برای پدر و مادر خود چنین دعا می فرماید: رَبِّ اغْفِرْلِی وَ لِوَالِدَيَّ وَمِنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَاراً ⁽²⁾خدایا! مرا و پدر و مادرم را و هر که با ایمان وارد خانه من می شود و نیز مردان مؤمن و زنان مؤمن را بیامرز و ستم کاران را جزء برهلاک و عذابشان میفزای.

3- احترام به پدر و مادر از آیه 100 یوسف 12 نیز فهمیده می شود. آن جا که حضرت یوسف با دیدار پدر و مادر خود آن ها را بر تخت خویش نشاند: و رَفَعَ ابَوَيهِ عَلَى العَرشِ.

4- برخورد مؤدبانه اسماعیل با پدرش ابراهیم در مواجهه با پیشنهاد ذبح وی، نمونه دیگری از ادب برخورد با والدین است. او در برابر پیش نهاد ذبح، بدون بهانه آوری به پدر گفت: آن چه پروردگارت به تو فرمان داده، همان را انجام بده که

مرا از بردباران خواهی یافت قالَ بُنَيَّ انّى ارى في المنامِ أَنِّي اذْبَحُكَ فَانظُر ماذا تَرى قال يابَتِ افعل ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنى ان شاءَ اللهُ مِنَ الصبرين. ⁽¹⁾

5- مصاديق احسان به والدین

الف) انفاق به والدین

آیه 215 سوره مبارکه بقره فرزندان را به انفاق از اموال خود به والدین و یا انجام اعمال خیر- انفاق عملی- در حق آنان دعوت می کند:

يَسْأَلُونَكَ مَا ذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرِ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَ... [ای پیامبر] از تو می پرسند که چه انفاق کنند بگو هر مالی که می بخشید پس [بهتر است] به والدین و نزدیکان و... ببخشید.

ب) نیکی در عواطف، گفتار و رفتار

مفسران، احسان به والدین را شامل این امور دانسته اند: برخورد پسندیده با ایشان به کار بردن جملات زیبا با آنان، تواضع و افتادگی در برابر آن ها، مهربانی با آنان و دعای خیر برای ایشان. ⁽²⁾

در آیات 23 24 اسراء، برروا نداشتن کمترین اهانت به پدر و مادر گفتار نرم نیکو و سنجیده نهایت فروتنی از سر مهر و شفقت (و نه از سرناچاری)، طلب آمرزش و رحمت الهی و نیز کمک مالی به صورت مصادیق نیکی به پدر و مادر به ویژه در اوان پیری، تأکید شده است.

در پاره ای از آیات نیکی در عواطف، گفتار و رفتار به افراد خاصی از جامعه که توجه بیشتری را می طلبند، همراه با تأکید بیشتر به برخی از آن ها به چشم می خورد. در این میان نیکی به پدر و مادر به سبب این که دست کم بیش از ده بار و به طور معمول پس از توحید به آن سفارش شده است. ⁽³⁾

ج) توجه به رنج های والدین درباره فرزندان

در آیه 15 احقاف بر رنج های مادر در دوران بارداری زایمان، شیردهی و کودکی فرزند به صورت عاملی که نیکی به وی را می طلبد، تصریح شده است: ووصينا الانسن بولديه احسنًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرهًا و وضَعَتهُ كُرْهًا و حَمَلُهُ وَفِصَلُهُ ثَلَثونَ شَهْرًا حَتَّى

اذا بَلَغَ أَشُدَّهُ.... این آیه می رساند که باید به مادر بیش از پدر نیکی کرد. در آیاتی که به نیکی به پدر و مادر سفارش شده از پاداش آن و نیز نیکوکار بودن فرزند به سبب آن سخنی نیامده است و این می تواند بدین سبب باشد که احسان یاد شده در برابر زحمات و رنج های پدر و مادر است و نباید انتظار پاداش و ستایش داشت. ⁽¹⁾ دعا برای والدین

از وجوه دیگر احترام به پدر و مادر دعا برای ایشان حتی پس از وفات است.

برخی از مفسران ارتباط با دوستان و آشنایان پدر و مادر را نوعی احترام به آنان می دانند. در روایت اهل بیت علیهم السلام «احسان به والدین» به معنای برخورد نیکو و رسیدگی به نیازهای آنان پیش از درخواست و «قول کریم» به معنای طلب مغفرت آمده است.

جناح ذلّ» نیز به نگاه با رأفت و رحمت و ترک نگاه تند و تیز به آنان، بلند نکردن صدا، بالا نبردن دست پیش نیفتادن از آنان معنا شده است. ⁽²⁾

6- نظر فخررازی درباره احسان به والدین

فخرالدین رازی می گوید: به چند دلیل بعد از وجوب عبادت پروردگار، نیکی به پدر و مادر ذکر شده است:

1- نعمت های پروردگار بالاترین نعمت ها بربنده است و بعد از پروردگار عالم، پدرو مادر که ریشه و سبب وجود فرزند هستند نعمت های برتر عالم می باشند. پس شکر اولین نعمت (خداوند) و بعد از آن شکر نعمت های برتر عالم (پدر و مادر) واجب است.

2- خداوند مؤثر حقیقی در وجود انسان و پدر و مادر مؤثر وجود او در ظاهر (طبیعت) هستند، پس آن جا که نام مؤثر حقیقی ذکر شده، بعد از آن مؤثر ظاهری را آورده است.

3- خداوند در مقابل نعمت های خود از بنده چیزی نمی خواهد، پدر و مادر نیز در مقابل نعمت خود از فرزند چیزی طلب نمی کنند (نه طلب مالی و نه طلب ثوابی) لذا این نعمت آن ها شبیه نعمت خداوند است.

4- خداوند نعمت خود را از بنده اش دریغ نمی دارد اگر چه بدترین گناهان را انجام داده باشد همچنین است جای پدر و مادر که نعمت و فداکاری خود را از کودکشان دریغ نمی دارند هر چند به آن ها بد کرده باشد.

5- پدر مهربان در مال فرزندش تصرف می کند تا سود بیشتری عاید وی شود و از ضایع شدن مال او جلوگیری می کند خداوند نیز در اعمال عبادی بنده خود تصرف

می کند و آن را از آفات دور می سازد و عملش را زیاد تر می نماید، زیرا خود فرموده است مثل کسانی که در راه خدا انفاق می کنند مانند دانه گندمی است که هفت خوشه از آن می روید و در هر خوشه صد دانه گندم وجود دارد.

روایات

1- امام صادق خطاب به میسر فرمود ای میسر چندین بار اجل تو فرا رسید اما به علت رسیدگی به خویشاوندانت و به جا آوردن صله رحم، هر بار خداوند آن را به تأخیر انداخت (اگر می خواهی عمرت زیاد شود به دو پیر خود نیکی کن. مراد حضرت والدین او بود). ⁽¹⁾

2- پیامبر خدا صلی الله عله و آله: دو کار است که خداوند در همین دنیا کیفرش را می دهد: تعدّی کردن و نافرمانی والدین. ⁽²⁾

3- امام صادق: نافرمانی والدین از گناهان کبیره است؛ زیرا خداوند متعال فرزند نافرمان را عصیانگر بدبخت قرار داده است. ⁽³⁾

4- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «بترسید از این که عاق پدر و مادر و مغضوب آن ها شوید، زیرا بوی بهشت از پانصد سال راه به مشام می رسد ولی هیچ گاه کسانی که مورد خشم پدر و مادر هستند بوی آن را نخواهند یافت».

5- در حدیث دیگری از امام کاظم علیه السلام می خوانیم: «کسی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و از حق پدر و فرزند سؤال،کرد فرمود: «باید او را با نام صدا نزند (بلکه بگوید پدرم!) و جلوتر از او راه نرود و قبل از او ننشیند و کاری نکند که مردم به پدرش بدگویی کنند» نگویند خدا پدرت را نیامرزد که چنین کردی!

لَو عَلِمَ شَیئاً اَدنی مِنَ الاُفِّ لَنَهی عَنهُ و هُوَ مِن اَدنَی العُقوقِ و مِنَ العُقوقِ أَن یَنظُرَ الرَّجُلُ اِلی والِدَیهِ فَیُحِدَّ النَّظَرَ اِلَیها: اگر چیزی کمتر از «اف» وجود داشت خدا از آن نهی می کرد (اف همان طور که گفتیم کمترین اظهار ناراحتی است) و این حداقل مخالفت و بی احترامی نسبت به پدر و مادر است و از این جمله نظرتند و غضب آلود به پدر و مادر کردن می باشد. ⁽⁴⁾

7- در حدیثی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد من جوان با نشاط و ورزیده ای هستم و جهاد را دوست دارم ولی مادری دارم که از این موضوع ناراحت می شود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

اِرْجعْ فَكُنْ مَعَ وَالِدَتِكَ فَوَالَّذي بَعَثَنيِ بِالحَقِّ لَاُنْسَها بِكَ لَيْلَةً ، خَيْرٌ مِنْ جِهادٍ في سبيلِ الله سَنَةً؛ «برگرد و با مادر خویش باش قسم به آن خدایی که مرا به حق مبعوث ساخته است یک شب مادر با تو مانوس گردد از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است.» ⁽¹⁾ 8- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

إِیّاکُمْ وَعُقُوقَ الْوالِدَیْنِ فَإِنَّ رِیحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَةِ أَلْفَ عامٍ وَلا یَجِدُها عاقٌّ؛ «بترسید از این که عاق پدر و مادر و مغضوب آن ها شوید، زیرا بوی بهشت از پانصد سال راه به مشام می رسد ولی هیچ گاه به کسانی که در مورد خشم پدر و مادر هستند نخواهد رسید.» ⁽²⁾ 9- سید قطب در تفسیر فی ظلال حدیثی به این مضمون از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که مردی مشغول طواف بود و مادرش را بر دوش گرفته طواف می داد، پیامبر صلی الله علیه و آله را در همان حال مشاهده کرد عرض کرد آیا حق مادرم را با این کار انجام دادم، فرمود: نه حتی جبران یکی از ناله های او را (به هنگام وضع حمل) نمی کند. ⁽³⁾

روزی مردی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: من تمام گناهان را انجام داده ام، ایا راه توبه برای من هست؟ فرمود: آیا پدر و مادرت زنده اند؟گفت: تنها پدرم زنده است. فرمود: به پدر خود احترام و نیکی کن تا خداوند تو را ببخشد. وقتی که آن مرد رفت، حضرت به اطرافیانش فرمود: ای کاش مادرش زنده بود». ⁽⁴⁾

10- امام صادق علیه السلام می فرماید نیکی به پدر و مادر از معرفت عمیق شخص به پروردگارش سرچشمه می گیرد زیرا هیچ عبادتی در رساندن یک فرزند به رضایت

پروردگار متعال، سریع تر و نزدیک تر از نیکی به پدر و مادر مسلمان به خاطر خدا نیست، چون که حقوق والدین از حق خدا ناشی می شود به شرطی که پدر و مادر در راه دین خدا و سنت پیامبر باشند چون چنین پدر و مادری هیچ گاه فرزندشان را از راه خیر به سوی شر و از طاعت به سوی عصیان دعوت نمی کنند، پس در معاشرت با آنان مدارا و ملایمت کن ! اذیت و ناراحتی های آنان را تحمل نما، هم چنان که آنان آزار و اذیت تو را در دوران کودکی به جان خریدند و در خوراک و پوشاک همچنان که خداوند متعال به تو وسعت داده تو هم آنان را در مضیقه قرار مده، چهره ات را از آنان بر مگردان، صدایت را از صدای آنان بالاتر مبر، که این در حقیقت تعظیم خداست و با آنان نیکو سخن بگو و نرم و لطیف باش، همانا که خداوند پاداش نیکو کاران را ضایع نمی کند. ⁽¹⁾

داستان

جناب شیخ رجبعلی خیاط رحمه الله علیه گاه به بعضی از افراد اجازه حضور در جلسه های خود را نمی داد و یا شرطی برای آنان می گذاشت. یکی از ارادتمندان شیخ که قریب بیست سال با ایشان بود آغاز ارتباط خود با شیخ را این گونه تعریف می کند: در آغاز هر چه تلاش می کردم که به محضر او راه پیدا کنم اجازه نمی داد تا این که یک روز در مسجد جامع ایشان را دیدم پس از سلام و احوال پرسی گفتم: چرا مرا در جلسات خود راه نمی دهید؟ فرمودند: اول پدرت را را از خود راضی کن بعد با شما صحبت می کنم وقتی پدرم را با التماس و اصرار راضی کردم و خدمت شیخ رسیدم تا مرا دید فرمود: «بارک الله! خوب آمدی، حالا پهلوی من بنشین.» ⁽²⁾

داستان دیگر از ادب رفتاری

خدا رحمت کند مرحوم آیت الله سید شهاب الدین نجفی مرعشی را از ایشان سئوال کردند شما چه کردید به این مقام رسیدید؟

ایشان فرمودند: همه این الطاف از یک دعای پدرم بود.

روزی مادرم غذا آماده کرده بود به من فرمود سید شهاب الدین، مادرجان برو پدرت را خبر کن برای ناهار تشریف بیاورند.

من آمدم پشت در اتاق پدرم (سید محمود مرعشی نجفی)، از پشت شیشه نگاه کردم دیدم خواب است خدایا چه کنم او را صدا بزنم که خواب ناز است صدا نزنم که امر مادرم

را اطاعت نکردم با احتیاط و بیصدا وارد شدم آمدم پایین پای بابا و صورتم را کف پای بابا می کشیدم که او تحریک شود و با نوازش صورتم به کف پایش او بیدار شود نه با صدا زدن.

چشمانش را باز کرد لبخندی زد فرمود: سید شهاب الدین تویی بابا؟. عرض کردم بله. غذا آماده است بفرمایید.

بلند شدند نشستند و دست بلند کردند و دعا کردند که خدایا سید شهاب الدین مرا از علوم اهل بیت علیهم السلام سیراب کن من هم گفتم الهی آمین. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- توحید، در رأس همه ی سفارش های الهی است.

2- خدمتگزاری و احسان به پدر و مادر از اوصاف موحد واقعی است.

3- فرمانِ نیکی به والدین مانند فرمان،توحید قطعی و نسخ نشدنی است.

4- احسان به والدین در کنار توحید و اطاعت از خداوند آمده است تا نشان دهد این کار هم واجب عقلی و وظیفه ی انسانی است، هم واجب شرعی.

5- نسل نو باید در سایه ی ایمان با نسل گذشته پیوند محکم داشته باشند.

6- در احسان به والدین مسلمان بودن آن ها شرط نیست.

7- در احسان به پدر و مادر مادر در اولویت است.

8- نیکی به پدر و مادر را بی واسطه و به دست خود انجام دهیم.

9- احسان بالاتر از انفاق است و شامل محبّت ادب، آموزش، مشورت، اطاعت، تشکر مراقبت و امثال این ها می شود.

10- احسان به والدین حد و مرز ندارد (نه مثل فقیر، که تا سیر شود و جهاد که تا رفع فتنه باشد و روزه که تا افطار باشد.

11- سفارش قرآن به احسان متوجه فرزندان است نه والدین. زیرا والدین نیازی به سفارش ندارند و به طور طبیعی به فرزندان خود احسان می کنند.

12- هرچه نیاز جسمی و روحی والدین بیشتر باشد، احسان به آنان ضروری تر است.

13- پدر و مادر سالمند را به آسایشگاه نبریم، بلکه نزد خود نگهداریم.

14- وقتی قرآن از رنجاندن سائل بیگانه ای نهی می کند، تکلیف پدر و مادر روشن است.

15- هم احسان لازم است هم سخن زیبا و خوب. إحْساناً... (بعد از احسان، گفتار کریمانه مهمترین شیوه ی برخورد با والدین است). ⁽²⁾

5- يأس ممنوع

اشاره

قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَميعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ * وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُواْ لَهُ مِن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ * وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ. [سوره زمر، آیه 55-53]

«بگو: «ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می آمرزد زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است * و به درگاه پروردگارتان بازگردید و در برابر او تسلیم شوید پیش از آن که عذاب به سراغ شما آید سپس از سوی هیچ کس یاری نشوید! * و از بهترین دستورهایی که از سوی پروردگارتان برشما نازل شده پیروی کنید پیش از آنکه عذاب (الهی) ناگهان به سراغ شما آید در حالی که از آن خبر ندارید!» »

شأن نزول

در مورد این آیه، شأن نزول های متعددی نقل شده است، از جمله: از «کلبی» نقل شده که این درباره مشرکین نازل گردیده، به این بیان:

«جوانی گریان، خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و سخت ناراحت بود، می گفت: از خشم خدا می ترسم.

فرمود: شرک آورده ای؟!

گفت: نه.

فرمود: خون ناحق ریخته ای؟

عرض کرد: نه.

فرمود: خدا گناه تو را می آمرزد هر قدر زیاد باشد.

عرض کرد: گناه من از آسمان و زمین و «عرش» و «کرسی» بزرگ تر است.

فرمود: گناهت از خدا هم بزرگ تر است ؟!

عرض کرد: نه، خدا از همه چیز بزرگ تر است.

فرمود: برو (توبه کن) که خدای عظیم گناه عظیم را می آمرزد.

بعد فرمود: بگو ببینم گناه تو چیست؟

عرض کرد: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله از روی تو شرم دارم که بازگو کنم.

فرمود: آخر بگو، ببینم چه کرده ای؟!

عرض کرد: هفت سال نبش قبر می کردم و کفن های مردگان را برمی داشتم تا این که: روزی به هنگام نبش قبر به جسد دختری از «انصار» برخورد کردم، بعد از آن که او را برهنه کردم دیو نفس در درونم به هیجان درآمد... (سپس ماجرای تجاوز خود را شرح داد).

هنگامی که سخنش به این جا رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله سخت برآشفت و ناراحت شد فرمود: این فاسق را بیرون کنید و رو به سوی او کرده اضافه نمود: تو چقدر به دوزخ نزدیکی؟!

جوان بیرون آمد، سخت گریه می کرد سر به بیابان گذاشت و عرض می کرد: ای خدای محمد! اگر توبه مرا می پذیری، پیامبرت را از آن با خبر کن و اگر نه آتشی از آسمان بفرست و مرا بسوزان و از عذاب آخرت برهان، این جا بود که پیک وحی خدا بر

پیامبر نازل شد و آیه قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِيْنَ اسْرَفُوا... را بر آن حضرت خواند». ⁽¹⁾

تلاوت این آیه از سوی «جبرئیل» در این جا ممکن است به عنوان نخستین بار نباشد، که جنبه شأن نزول پیدا کند بلکه تکرار آیه ای باشد که قبلا نازل شده، برای تأکید و توجه بیشتر و اعلام قبول توبه آن مرد گنهکار باز تکرار می کنیم این گونه اشخاص که بارسنگین از گناه را به دوش می کشند مسئولیت سنگین تری در مقام جبران از طریق اعمال صالح خود دارند. ⁽²⁾

«فخررازی» شأن نزول دیگری برای آیات فوق آورده است، نقل می کند: بعضی گفته اند: این آیات درباره اهل «مکه» نازل شده آن ها می گفتند: محمد چنین فکر می کند که هرکس پرستش «بت کند، یا دستش به خون انسانی آغشته شود، هرگز بخشوده نخواهد شد، در عین حال به ما می گوید: اسلام بیاورید، ما چگونه اسلام بیاوریم در حالی که هم «بت» پرستیده ایم و هم خون بی گناهان را ریخته ایم؟! (آیات فوق نازل شد و درهای توبه را به روی آنان گشود). ⁽³⁾

واژگان مهم

1- اسراف

کلمه «أسرفوا» جمع غایب ماضی از مصدر «اسراف» است و به طوری که راغب ⁽⁴⁾گفته «اسراف» به معنای تجاوز از حد در هر عملی است که کسی انجام دهد، هر چند که در خصوص خرج کردن مال مشهور تر است و گویی در آیه مورد بحث متضمن معنای جنایت و یا معنایی قریب به آن نیز هست چون با کلمه «علی» متعدی شده. و اسراف بر نفس تعدی بر نفس به جنایت کردن و به ارتکاب گناه است چه شرک باشد و چه گناهان کبیره و چه گناهان صغیره، چون سیاق این عمومیت را افاده می کند. ⁽⁵⁾

2- قنوط

کلمه «يؤس» و «قنوط» در لغت هر دو به معنای قطع شدن امید است. ⁽⁶⁾

«قنوط» در اصل به معنی مایوس شدن از خیر است به تنهایی دلیل بر این است که گنهکاران نباید از «لطف الهی» نومید گردند. ⁽¹⁾

3- عبد

عبد در لغت به معنای برده، بنده، زرخرید، عبید غلام، نوکر می باشد. عُبُودِيَّة یعنی اظهار فروتنی و طاعت و فرمانبرداری. ⁽²⁾

4- استغفار

واژه استغفار به معنای درخواست مغفرت از ریشه «غ- ف- ر» در لغت به معنای پوشش است، ⁽³⁾چنان که گفته می شود: «اصبغ ثوبک بالسواد فهو أغفر لوسخه/ لباست را رنگ سیاه کن تا در برابر چرک پوشاننده تر باشد». ⁽⁴⁾به کلاه خود نیز از آن جهت که سر را از آسیب ها می پوشاند مغفَر می گویند و پارچه ای را که به صورت آستر، یک سوی لباس را پوشش می دهد غَفَر می نامند. ⁽⁵⁾

5- ذنوب

عبارت «ذنوب» مطلق و شامل همه گناهان است اعم از شرک و گناهان کبیره چرا که کلمه «اسراف» با علی متعدی شده و به معنای جنایت بر نفس است که شامل همه گناهان می شود لکن آمرزش هیچ گناهی گزاف و بی علت نخواهد بود و آمرزشی که در آیه شریفه نوید داده شده، مشروط به توبه است. ⁽⁶⁾

نکات تفسیری

1- معنای اصطلاحی استغفار در قرآن

استغفار در اصطلاح به معنای درخواست زبانی یا عملی ⁽⁷⁾آمرزش ⁽⁸⁾و پوشش گناه ⁽⁹⁾از

پیشگاه خداوند و هدف از آن درخواست مصونیت از آثار بد گناه و عذاب الهی است. ⁽¹⁾کیفیت پوشاندن گناه از بحث استغفار خارج است و از جمله افعال الهی به شمار می رود

و از آن تحت عناوین غفران، عفو، تکفیر سیئه و تبدیل آن به حسنه بحث می شود.

برخی واژه استغفار در آیاتی از قرآن را به ایمان، ⁽²⁾اسلام ⁽³⁾یا گزاردن نماز ⁽⁴⁾تفسیر کرده اند که به مصادیق استغفار در مقام عمل اشاره دارند.

در شریعت اسلامی استغفار به صورت بهترین عبادت و دعا مطرح و فراوانی انجام دادن آن توصیه شده و شاخص ترین تعبیر از آن، با جمله «استغفر الله» است. ⁽⁵⁾

مفهوم آمرزش خواهی 68 بار در قرآن آمده است: 43 مورد از آن در هیئت های گوناگون باب استفعال، 17 مورد در قالب «إغفر»، سه مورد به صیغه «یغفر»، دو مورد «تغفر» و یک بار به صورت «مغفرة» به کار رفته است. در دو آیه نیز فرمان استغفار با واژه «حِطَة» آمده و نقل شده است که خداوند به بنی اسرائیل فرمان استغفار داد تا مشمول مغفرت الهی قرار گیرند. ⁽⁶⁾

2- اهمیت استغفار

اهمیت استغفار از جهات گوناگونی قابل تبیین است:

الف) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دیگر پیامبران به استغفار سفارش کرده و عموم مردم بدان فرمان داده شده اند چنان که 8 آیه، به آمرزش خواهی ترغیب عمومی کرده و نزدیک به 30 آیه، از استغفار پیامبران سخن به میان آورده و 5 آیه نیز شخص رسول اکرم را به آن مأمور کرده است.

ب) فرشتگان برای مؤمنان و اهل زمین استغفار می کنند. درخواست آمرزش گناه، صفت پرهیزکاران معرفی شده است. ⁽⁷⁾.... لِلَّذِينَ اتَّقَوا... * الَّذِينَ يَقولونَ رَبَّنَا إِنَّنَا امَنًا فَاغْفِرْ لَنا. ⁽⁸⁾

3- تفاوت استغفار و توبه

فرمان توبه پس از امر به استغفار در آیات 3، 52 و 90 هود وانِ استَغفِرُوا رَبَّكُم ثُم توبوا اليه به دو دلیل نشان دهنده مغایرت مفهوم استغفار و توبه است: 1. عطف توبه بر استغفار با کلمه « ثم که فاصله و ترتیب را می رساند. 2. اصل در کلام هر گوینده ای تأسیس و اراده معنای جدید است. ⁽¹⁾

درباره تفاوت استغفار با توبه وجوهی گفته شده که می توان آن ها را در دو وجه خلاصه کرد:

الف) استغفار، آمرزش خواهی از گناهان برای پیراستن روح از آلودگی ها و نابودی باورها و اعمالی مانند شرک و معصیت است و توبه اقدام برای آراستن روح به صفات پسندیده مانند توحید و ایمان و امتثال فرمان های الهی است، در نتیجه استغفار طلب آمرزش؛ ولی توبه بازگشت به خدا در مقام عمل است. ⁽²⁾

ب) بمنظور از استغفار درخواست آمرزش از گناهان پیشین و مقصود از توبه، پشیمانی و بازگشت به خدا درباره گناهانی است که امکان دارد در آینده واقع شود. ⁽³⁾

با توجه به تفاوت معنای توبه و استغفار توبه به صورت مکمل استغفار در جهت رسیدن به هدف آن یعنی آمرزش مطرح است. ⁽⁴⁾عده ای در تفاوت میان استغفار و توبه به تفاوت متعلّق آن دو اشاره کرده و استغفار را به گناهان کوچک و توبه را به گناهان بزرگ مربوط دانسته اند. ⁽⁵⁾در یک آیه استغفار پس از توبه آمده و برآن عطف شده است: افَلا يَتوبونَ الَى اللهِ و يَستَغفِرونَهُ؛ ⁽⁶⁾اما چون عطف در این آیه با «واو» که برای جمع است صورت پذیرفته با مغایرت استغفار و توبه منافاتی ندارد.

4- آثار استغفار

اشاره

استغفار آثار مهم معنوی و مادی را در پی دارد؛ مانند:

الف) پیشگیری از عذاب الهی

براساس آیه 8-33 انفال تا زمانی که مردم اهل استغفار باشند، خداوند آنان را عذاب نخواهد کرد: ... وما كانَ اللهُ مُعَذِّبَهُم وهُم يَستَغفِرون.

ب) آمرزش گناهان

در آیه 10 نوح در پی فرمان حضرت نوح علیه السلام به استغفار، صفت بسیار بخشنده بودن خداوند مطرح شده است: فَقُلتُ استَغفِرُوا رَبَّكُم إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا. وصف غفار همانند اوصاف غفور، رحیم و ودود.... به وعده مهم و بشارت بزرگ الهی به آمرزش گناهان و نزول رحمت بر بندگان اشاره دارد. ⁽¹⁾در روایتی استغفار از گناه عامل زدوده شدن زنگارهای گناه از روح انسان و بخشیدن جلای معنوی به روح دانسته شده است. ⁽²⁾

ج) افزایش روزی

آیات 11- 12 نوح به نجات از خشکسالی با آمدن باران های فراوان، رفع فقر و تنگدستی و زیاد شدن درآمد و روزی اشاره دارد. ⁽³⁾

د) ازدیاد فرزندان

بر اساس آیه 12 نوح رفع مشکل بی فرزندی یا ازدیاد فرزندان از آثار استغفار شمرده شده است. ⁽⁴⁾

ه) رفاه و عمر طولانی

استغفار واقعی عامل دستیابی انسان به زندگی خوب و زیبای توأم با ثروت، رفاه، امنیت و عزّت است: ⁽⁵⁾و يَجعَل لَكُم جَنتٍ ويَجْعَل لَكُم انهرا، چنان که در آیه 3 هود، از این دنیای مادی به متاع نیکو یاد شده است. ⁽⁶⁾برخی نیز متاع حسن را عمر دراز قناعت، رها کردن مردم و روی آوری به خداوند در نتیجه آمرزش خواهی دانسته اند. ⁽⁷⁾در نقلی، حسن بصری اشخاصی را که از خشکسالی، فقر و تنگدستی و نداشتن فرزند رنج می بردند و برای رفع آن در پی راه حلی بودند، به استغفار سفارش و به آیات 10- 12 نوح استناد کرده است. ⁽⁸⁾

5- ضرورت استغفار

فرمان و تشویق به استغفار در بسیاری از آیات ⁽¹⁾و توبیخ ترک آن در برخی دیگر، چون افَلا يَتوبونَ إِلَى اللهِ و يَستَغفِرونَهُ (مائده/ 74،5)، ضرورت استغفار همگان را روشن می سازد، زیرا از یک سو انسان های عادی براثر غفلت، نادانی و سرکشی غرایز حیوانی و هوای نفس همواره در معرض گناه هستند از این رو نیاز به استغفار و ضرورت آن، جهت پالایش و تصفیه روحشان امری بدیهی می نماید و از سوی دیگر، هیچ کس نمی تواند حقوق الهی را آن گونه که شایسته مقام ربوبی است، به جای آورد، بلکه به اندازه معرفت و شناخت خویش به این مهم می پردازد بر این اساس، حتی پارسایان حقیقی نیز از کارها و عبادت های خود شرم داشته، خویش را در پیشگاه خداوند متهم، بلکه مقصر می دانند و ضرورت استغفار را درک می کنند. ⁽²⁾

6- برترین زمان استغفار

استغفار به زمان و مکان خاص و وضعیت ویژه ای محدود نیست؛ ولی در حالات و موقعیت های مختلف زمانی و مکانی نقش ویژه خود را دارد و بیشتر مقرون به پذیرش از ناحیه خداوند است چنان که شب بستر مناسبی برای نزول فیض الهى: إِنَّآ أَنزَلْنَهُ فِی لَیْلَۀِ الْقَدْرِ (قدر، 1) و برای عروج عبد: سُبْحَنَ الَّذِي أَسْرَي بِعَبْدِهِ ي لَيْلاً (اسراء، 1) است.

قرآن کریم در آیات 17 آل عمران المُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ و 18 ذاریات وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ با صراحت، سحر را برای استغفار برمی گزیند و در آیه 98 یوسف، قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی طبق نظر قریب به اتفاق مفسران، برتری استغفار در سحر در مقایسه با زمان های دیگر را گوشزد می کند.

در آیه اخیر، آن گاه که فرزندان خطا کار یعقوب علیه السلام از وی خواستند تا برای گناهانی که در حق پدر و برادر خود مرتکب شده اند برای آنان از خداوند آمرزش بطلبد، یعقوب علیه السلام گفت: در آینده برایتان از خدا آمرزش می طلبم. بیشتر روایات ناظر به آیه یاد شده تصریح می کنند که منظور او از آینده، سحر بوده است. ⁽³⁾

برخی دیگر از مفسران نیز زمان های دیگری چون شب جمعه، شب های سیزدهم تا پانزدهم رجب و وقت نماز شب را مناسب برای این آمرزش طلبی دانسته اند. ⁽⁴⁾

7- نشانه های الطاف خداوند در آیه شریفه

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: در قرآن هیچ آیه ای [از جهت بیان رحمت خدا در آمرزش گناهان] گسترده تر از این آیه نیست. ⁽¹⁾شایان ذکر است که از آن حضرت روایت شده است که سخن خداوند در سوره ضحی آیه 5 که می فرماید: وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی ⁽²⁾از این آیه، امیدوار کننده تر است. ⁽³⁾

الف) تعبیر به «یا عبادی» (ای بندگان من آغازگر لطفی است از ناحیه پروردگار.

ب) تعبیر به اسراف به جای ظلم و گناه و جنایت نیز لطف دیگری است.

ج) تعبیر به «عَلى أَنْفُسِهِمْ» که نشان می دهد گناهان آدمی همه به خود او باز می گردد نشانه دیگری از محبت پروردگار است همان گونه که یک پدر دلسوز به فرزند خویش می گوید اینهمه برخود ستم مکن

د) تعبیر به «لا تقنطوا» (مایوس نشوید) با توجه به این که «قنوط» در اصل به معنی مایوس شدن از خیر است به تنهایی دلیل بر این است که گنهکاران نباید از «لطف الهی» نومید گردند.

ه-) تعبیر «مِنْ رَحْمَةِ اللهِ» بعد از جمله «لا تقنطوا» تاکید بیشتری براین خیرو محبت می باشد.

و) هنگامی که به جمله «إِنَّ اللهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ» می رسیم که با حرف تاکید آغاز شده و كلمه «الذنوب» (جمع با الف و لام) همه گناهان را بدون استثنا در بر می گیرد سخن اوج می گیرد و دریای رحمت مواج می شود.

ز) هنگامی که «جمیعا به عنوان تاکید دیگری بر آن افزوده می شود امیدواری به آخرین مرحله می رسد.

ح) توصیف خداوند به غفور و رحیم که دو وصف از اوصاف امید بخش پروردگار است در پایان آیه جایی برای کمترین یاس و نومیدی باقی نمی گذارد.

آری به همین دلیل آیه فوق گسترده ترین آیات قرآن است که شمول آن هر گونه گناه را در بر می گیرد و نیز به همین دلیل از امیدبخش ترین آیات قرآن مجید محسوب می شود. ⁽⁴⁾

8- یأس از رحمت خدا مکر شیطان است

آن چه باید به شدت از آن پرهیز کرد ناامیدی از رحمت خدای متعال است. که این

یاس و ناامیدی از مکر شیطان می باشد شیطان قبل از ارتکاب گناه، با رحمت خدا انسان را وسوسه می کند تا او را به گناه تشویق نموده و بعد از ارتکاب گناه، انسان را به یاس می کشاند و در جان او این گونه وسوسه می کند که خدا نخواهد بخشید!

در حالی که باید این وارونگی را اصلاح کرد. قبل از گناه همیشه باید در نزد خود متذکر شد، شاید با این گناه به قعر دوزخ بیفتم شاید هرگز فرصتی برای توبه به دست نیاورم!

و بعد از گناه باید به دامان خدا چنگ زد و متضرعانه از او عذر خواست. ناامیدی مثل آن است که کسی در آب افتاده و علیرغم مهارت در شنا، به دلیل ترس از غرق، جان خود را تباه کند:

لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ ⁽¹⁾ از رحمت خدا مأیوس نشوید که تنها گروه کافران از رحمت خدا مأیوس می شوند! خدای متعال بخشندگی را به اوج می رساند تا آن جا که همان زشتی را به حسنه تبدیل می کند:

إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَأُوْلِئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَ كانَ اللهُ غَفُوراً رَحِيماً ⁽²⁾ «مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند که خداوند گناهان آنان را به حسنات مبدل می کند و خداوند همواره آمرزنده و مهربان بوده است!»

9- یأس از بخشش از بزرگ ترین گناهان

هنگامی که فساد فراگیر می شود و اکثریت یا جمع کثیری را به آلودگی می کشاند گاهی افراد پاک در یک بنبست سخت روانی قرار می گیرند؛ بن بستی که از یاس از اصلاح جامعه سرچشمه می گیرد.

گاهی آن ها فکر می کنند کار از کار گذشته و دیگر امیدی به اصلاح نیست؛ و تلاش و کوشش برای پاک نگاه داشتن خویش بیهوده است؛ این نومیدی و یأس ممکن است آن ها را تدریجاً به سوی فساد و همرنگی با محیط بکشاند و نتوانند خود را به صورت یک اقلیت صالح در برابر اکثریت ناسالم حافظ کنند و همرنگ جماعت شدن را موجب رسوایی بدانند!

تنها چیزی که می تواند در آن ها امید بدمد و به مقاومت و خویشتن داری دعوت

کند و نگذارد در محیط فاسد حل شوند امید به اصلاح نهایی است؛ تنها در این صورت است که آن ها دست از تلاش و کوشش برای حفظ پاکی خویش و اصلاح دیگران بر نخواهند داشت.

و اگر می بینیم در دستورات اسلامی یأس از آمرزش، یکی از بزرگترین گناهان شمرده شده است و ممکن است افراد ناوارد تعجب کنند که چرا یاس از رحمت خدا اینقدر مهم تلقی شده؛ حتی مهمتر از بسیاری از گناهان، فلسفه اش در حقیقت همین است که گناه کار مأیوس از رحمت، هیچ دلیلی نمی بیند که به فکر جبران بیفتد و یا لااقل دست از ادامه گناه بردارد و منطق او این است اکنون که آب از سرمن گذشته است چه یک قامت چه صد قامت من که رسوای جهانم غم دنیا هیچ است، بالاتر از سیاهی رنگ دیگر نباشد آخرش جهنم است من که هم اکنون آنرا برای خود خریده ام دیگر از چه می ترسم ؟! و مانند این منطق ها...

اما هنگامی که روزنه امید برای او گشوده شود امید به عفو پروردگار، امید به تغییر وضع موجود، نقطه عطفی در زندگی او خواهد شد و او را به توقف کردن در مسیر گناه و بازگشت به سوی پاکی و اصلاح دعوت می کند.

به همین دلیل امید را می توان همواره به عنوان یک عامل مؤثر تربیتی در مورد افراد فاسد شناخت همچنین افراد صالحی که در محیط های فاسد گرفتاراند، بدون امید نمی توانند خویشتن را حفظ کنند. ⁽¹⁾

10- مسیر وصول به رحمت خداوند در سه گام

در این جا دو مسئله فکر مفسران را به خود مشغول ساخته که اتفاقا راه حل آن در خود آیه و آیات بعد نهفته است.

نخست این که: آیا عمومیت مغفرت همه گناهان حتی شرک و گناهان کبیره دیگر را فرامی گیرد؟ اگر چنین است پس چرا در آیه 48 سوره نساء شرک از گناهان قابل بخشش استثناء شده است؟ إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ خداوند شرک را نمی بخشد، اما کمتر از آن را برای هرکس که بخواهد می بخشد.

دیگر این که آیا این وعده غفران که در آیه مورد بحث آمده است مطلق است یا مشروط به توبه و مانند آن؟

البته این دو سؤال به هم مربوط است و پاسخ آن را در آیات بعد به خوبی می توان یافت زیرا سه دستور در آیات بعد داده شده که همه چیز را روشن می سازد:

أنيبُوا إِلى رَبِّكُمْ (به سوی پروردگارتان بازگردید) وَ أَسْلِمُوا لَهُ (در برابر فرمان

او تسليم شويد) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ (پیروی کنید از بهترین دستوراتی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده).

بعد از پیمودن این دو مرحله (مرحله «انابه» و «اسلام») سخن از مرحله سوم که مرحله «عمل» به میان آورده می افزاید: از بهترین دستوراتی که از سوی پروردگارتان برشما نازل شده پیروی کنید پیش از آنکه عذاب الهی به طور ناگهانی به سراغتان آید در حالی که از آن خبر ندارید» وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ.

و به این ترتیب مسیر وصول به رحمت خدا سه گام بیشتر نیست:

گام اول توبه و پشیمانی از گناه و روی آوردن به سوی خدا است.

گام دوم ایمان و تسلیم در برابر فرمان او.

گام سوم عمل صالح است.

و بعد از این سه گام ورود در دریای بیکران رحمتش طبق وعده ای که فرموده قطعی است هر چند بار گناهان انسان سنگین باشد.

این دستورهای سه گانه می گوید درهای غفران و رحمت به روی همه بندگان بدون استثنا گشوده است مشروط بر این که بعد از ارتکاب گناه به خود آیند و تغییر مسیر دهند، رو به سوی درگاه خدا آورند در برابر فرمانش تسلیم باشند و با عمل، صداقت خود را در این توبه و انابه نشان دهند به این ترتیب نه شرک از آن مستثناست و نه غیر آن و نیز مشروط بودن این عفو عمومی و رحمت واسعه به شرائطی غیر قابل انکار است.

بنابراین بدیهی است این بازگشت به سوی رحمت الهی نمی تواند بی قید و شرط باشد که او حکیم است و کاری بی حساب نمی کند، اگر آغوش رحمتش را به روی همگان گشوده و پیوسته آن ها را به سوی خود می خواند وجود آمادگی هایی در بندگان نیز لازم است.

از یک سو باید با تمام وجود خواهان بازگشت باشند و انقلاب درونی و دگرگونی بنیادی پیدا کنند. از سوی دیگر باید بعد از بازگشت پایه های ایمان و اعتقاداتشان که بر اثر طوفان گناه فرو ریخته نوسازی و تجدید بنا شود و از سوی سوم باید با اعمال صالح ناتوانی روحی و ضعف اخلاقی خود را جبران نمایند، البته هر قدر گناهان سابق سنگینتر بوده باید اعمال صالح تری انجام دهند و این دقیقا همانست که قرآن درسه آیه فوق تحت عنوان «انابه» و «اسلام» و «اتباع از احسن» بیان کرده است. ⁽¹⁾

«وحشی» جنایتکار معروف تاریخ اسلام و قاتل «حمزه سید الشهداء» هنگامی که می خواست مسلمان شود از این می ترسید که توبه اش پذیرفته نگردد، زیرا به

راستی گناه او بسیار سنگین بود جمعی از مفسران می گویند: آیه فوق نازل شد و درهای رحمت الهی را به روی وحشی و وحشی های توبه کار گشود! گرچه این سوره از سوره های مکی است و آن روز که این آیات نازل شد نه جنگ احد رخ داده بود و نه داستان شهادت حمزه و توبه، وحشی بنا بر این این ماجرا نمی تواند شان نزولی برای آیه باشد بلکه از قبیل تطبیق یک قانون کلی بر یکی از مصادیق آن است، اما به هر حال گستردگی مفهوم آیه را می تواند مشخص کند. ⁽¹⁾

11- بحثی درباره اسراف

واژه اسراف و مشتقات آن که جمعاً 23 بار در قرآن به کار رفته، مفهومی گسترده دارد و هرگونه تجاوز از حد اعتدال و گرایش به افراط یا تفریط را در برمی گیرد. ⁽²⁾

از این رو برخی با تقسیم این معنای عام «اسراف» را در خصوص زیاده روی و «سرف» را تنها در مفهوم «کوتاهی» به کار برده اند. ⁽³⁾البته این واژه در همه موارد شامل کوتاهی از حد اعتدال نمی شود و بیشتر در زیاده روی ظهور دارد، بدین جهت بسیاری آن را مرادف افراط و متضاد تقصیر و «تقتیر» (فرقان، 67) که به معنای تضییق و بخل است دانسته اند. ⁽⁴⁾

افزون بر موارد پیشین از واژه «قوام» (حد وسط و اعتدال) نیز در قرآن یاد شده است (فرقان، 25، 67) که مرز تعیین اسراف به شمار می رود و تشخیص آن برعهده عقل، شرع یا عرف است. ⁽⁵⁾

چون اسراف همواره با نوعی زیاده روی و یا کوتاهی ملازم بوده و در همه مصادیق آن به نحوی سرپیچی از فرمان های الهی نمایان است، ⁽⁶⁾با فساد ارتباط مستقیم دارد. ⁽⁷⁾زیرا بر هم زدن حالت تعادل در هر امری موجب فساد در آن می شود، ⁽⁸⁾بر همین اساس، اسراف را که نابود کننده امکانات و دارایی های گوناگون انسان است، با شرفه (کرمی که درختان را می خورد و از درون می پوساند) هم ریشه دانسته اند. ⁽⁹⁾

افزون براین بررسی موارد کاربرد اسراف در قرآن نشان می دهد که بین آن و دیگر مفاهیم فراگیر و کلیدی در محدوده ضد ارزش ها چون،کفر، ظلم، فسق و... ارتباط عمیق مفهومی و پیوند گسترده مصداقی برقرار است. ⁽¹⁾

اسراف اخلاقی و رفتاری اسراف برنفس

اسراف در قرآن شاخه های متعددی چون اسراف عقیدتی، ⁽³⁾اسراف اجتماعی ⁽⁴⁾

اسراف قضایی و کیفری ⁽⁵⁾اسراف اقتصادی ⁽⁶⁾و اسراف اخلاقی و رفتاری دارد.

اکنون به مناسبت آیه مورد بحث توضیح مختصری درباره اسراف اخلاقی خواهیم داد.

ارتکاب گناهان و گرایش به مادیات و قطع علاقه از خداوند، موجب خروج انسان از راه حق شده، او را در یکی از منازل تاریک اسراف قرار می دهد.

خداوند در آیه شریفه گنهکارانی که جان خویش را در معرض اسراف قرار داده اند، به توبه فرا می خواند و آنان را از یأس و ناامیدی پرهیز و به ایشان وعده آمرزش مي دهد: قُل يعِبادِيَ الَّذينَ أَسرَفوا على أنفسِهِم لَا تَقْنَطُوا مِن رَحمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَعْفِرُ الذُّنوبَ جَمِيعًا.... برای آیه شأن نزول های خاصی مطرح شده است؛ اما هیچ یک موجب انحصار آن در مورد خاصی نمی شود و شمول آن را بر همه مسلمانان و هر نوع خطا و گناهی از بین نمی برد، ⁽¹⁾بر همین اساس، پیامبر صلی الله علیه و آله در تفسیر این آیه فرموده اند: بل للمسلمين عامة. ⁽²⁾

خداوند در آیه 12 یونس کسی را که هنگام بلا و مصیبت از خداوند یاری می طلبد و دروقت آسایش و راحتی از یاد او غافل می شود از مسرفانی می شمارد که اعمال زشت خود را زیبا می پندارند: كَذلك زُيِّنَ لِلمُسرِفِينَ مَا كَانُوا يَعمَلون. برخی، توجه بیش از حد به امور غیر مهم چون مسائل دنیایی در مقابل امور آخرتی و اصالت بخشیدن به دنیا در مقابل خدا را نوعی اسراف شمرده اند؛ مانند کسی که سرمایه ای گران را در برابر امری ناچیز هدر دهد. ⁽³⁾

از دیگر مصادیق اسراف در زمینه امور اخلاقی انحراف جنسی است. ⁽⁴⁾قوم لوط نخستین کسانی بودند که از زنان روی گردانده به همجنس بازی گراییدند. حضرت لوط به در آیات 80 81 اعراف آنان را از ارتکاب این عمل زشت، پرهیز داده، از اسرافکاران می شمرد: بَل أَنتُم قَومٌ مُسرِفون. در ادامه این آیات و در آیات 32-34 ذاریات به سرانجام رقتبار آن قوم اشاره می کند: لِنُرسِلَ عَليهم حِجَارَةً مِن طِينٍ * مُسوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ لِلمُسرِفین. خداوند، فرشتگان عذاب را با سنگ هایی ویژه بر سر آنان فرو فرستاد و همه مسرفان را نابود کرد. ⁽⁵⁾

هرگونه رفتار نادرست و خارج از حد اعتدال نیز در فرهنگ قرآن، اسراف شمرده شده است؛ ⁽⁶⁾در آیه 147 آل عمران مردان الهی و یاران پیامبران از خداوند درباره گناهان خود و افراط و تفریط در کارهای خویش طلب آمرزش کرده و ثبات قدم و پیروزی بر قوم کافران را از او درخواست می کنند: رَبَّنَا اغْفِرْلَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسرافَنَا فِي أَمرِنا.

برخی تعبیر «إسرافنا في أمرنا» را به معنای گناهان کبیره دانسته اند؛ ⁽¹⁾ولی اطلاق واژه «اسراف» و «امر» با محدود ساختن آن منافات دارد بنابراین در آیه پیش گفته هرگونه خروج از حد اعتدال بر اثر جهل و غفلت یا از روی عمد، نکوهش شده است. ⁽²⁾خداوند در آیه 28 کهف از پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهد به سوی کسانی نگراید که غفلت بر قلبشان چیره شده و از هوای نفس پیروی می کنند: وَلَا تُطِعْ مَن أَعْفَلَنا قَلبهُ عَن ذكرنا واتَّبَعَ هَواهُ و كَانَ أَمرُه فُرُطًا. خداوند این اشخاص را به افراطکاری و اسراف وصف کرده است. ⁽³⁾برخی تعبیر وَ كَانَ أَمرُه فُرُطًا را به معنای نابودی یا مخالفت با حق دانسته اند؛ ⁽⁴⁾اما گویا گمراهی و نابودی نتیجه افراط بوده و مخالفت با حق نیز از مصادیق آن است.

12- آیه شریفه مجوز گناه نیست

مراد قرآن از این که می فرماید: خداوند همه گناهان را می بخشد، آن نیست که انسان گناه کند و بگوید خدا می آمرزد بلکه مراد آن است که همه گناهان هرقدر هم بزرگ باشند قابل آمرزش است و نباید از رحمت الهی مأیوس بود و طبیعتا راه دریافت آمرزش الهی، توبه و جبران گناه است که در آیه بعد آمده است. ⁽⁵⁾

روایات

1 امام علی علیه السلام: به هرکس [توفیق] توبه داده شود از قبول آن محروم نمی شود و به هرکس [توفیق] استغفار عطا گردد از آمرزش محروم نمی ماند. ⁽⁶⁾

2- پیامبر خدا: برای هر گناهی تو بهای قرارده برای گناه پنهانی توبه پنهانی و برای گناه آشکار تو به آشکار. ⁽⁷⁾

التّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ

کسی که از گناه توبه کند همانند کسی است که اصلا گناه نکرده است. ⁽¹⁾

از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود:

4- التّائِبُ مِنَ الذَّنبِ كَمَن لا ذَنبَ لَهُ، وَالمُقيمُ عَلَى الذَّنبِ وَ هُوَ مُستَغفِرٌ مِنهُ كالمُستَهزِءِ «کسی که از گناه توبه کند همچون کسی است که گناه نکرده و کسی که استغفار می کند و با اینحال به گناه ادامه می دهد مانند کسی است که مسخره می کند. ⁽²⁾

5- در مجمع البیان از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: در قرآن کریم هیچ آیه ای به قدرآیه يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ... گشایش آورتر نیست. ⁽³⁾

داستان

نقل می کنند: روزی ابوعلی سینا در جلسه موعظه (ابوسعید ابوالخیر)- که از اکابر عرفا است- شرکت کرد. ابوسعید آن روز این مسئله را مطرح کرده بود که: کرم الهی نباید موجب غرور بشود و عفو خدا نباید بهانه ترک گناه و اصلاح و تهذیب نفس بشود. بوعلی جوان و مغرور همین جا یک رباعی ساخت

مائیم به عفو تو تولّی کرده *** و ز طاعت و معصیت تبری کرده

آن جا که عفو تو باشد باشد *** ناکرده چو کرده کرده چون ناکرده

ابوسعید که شاعر خوش ذوقی بود فورا با یک رباعی جواب او را داد:

ای نیک نکرده و بدی ها کرده *** وانگه به خلاص خود تمنا کرده

بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود *** ناکرده چو کرده، کرده چون ناکرده ⁽⁴⁾

خلاصه و نتیجه گیری

از بررسی تفسیری آیات مورد بحث به این نتایج دست می یابیم:

1- قوانین و احکام الهی در حد اعتدال است و نافرمانی مردم تجاوز از حد اعتدال است.

2- در بخشش الهی نوع گناه و مقدار آن تفاوتی ندارد. یأس از رحمت الهی جایز نیست.

3- آمرزش گناه اقتضای رحمت خداوند است امید به مغفرت زمینه آمرزش است. این خداوند است که همه لغزش ها را می بخشد توبه، شرط بهره مند شدن از آمرزش الهی است. توبه باید همراه با تسلیم باشد وگرنه نفاق است.

4- مغفرت الهی مشروط به تسلیم شدن و پیروی از دستورات الهی است. فرصت ها را غنیمت شمریم که تو به پیش از آمدن عذاب پذیرفته می شود. ⁽¹⁾

6- تهجد

اشاره

وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةٌ لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً * وَقُل رَّبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَل لِي مِن لَّدُنكَ سُلْطَنًا نَّصِيرًا [سوره اسراء، آیه 80- 79] «و پاره ای از شب را به نماز بیدار باش که این برای تو افزون بر نمازهای واجب است باشد که پروردگارت به تو مقامی عطا کند که همه آن را بستایند و تو را با آن مقام مقام شفاعت در قیامت برانگیزد * و بگو: «پروردگارا! مرا (در هر کار) با صداقت وارد کن و با صداقت خارج ساز و از سوی خود حجتی یاری کننده برایم قرار ده!» »

شأن نزول

برای آیه شریفه شأن نزولی بیان نشده لکن روایات بسیاری درباره مقام شفاعت حضرت بیان شده است من جمله در شأن مقام شفاعت کبرای نبی مکرم صلی الله علیه و آله آمده است که: «رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود چون در مقام محمود برای معصیت کاران گناه کبیره از امتم شفاعت کنم خدا بپذیرد و به خدا که درباره کسانی که ذریه مرا آزار کرده اند شفاعت نکنم.» ⁽¹⁾

در جای دیگر می فرماید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود یا علی! تو برادر منی و من برادر تو من برای نبوت برگزیده ام و تو برای امامت من صاحب تنزیلم و تو صاحب تاویل. من و تو دو پدر این امت باشیم ای علی تو وصی و خلیفه و وزیر و وارث منی و پدر دو فرزندم. شیعیانت شیعیان منند و یارانت یارانم دوستانت دوستانم و دشمنانت دشمنانم ای علی تو رفیق منی سر حوض در فردای قیامت تو همراه منی در مقام محمود تو پرچمدار من هستی.» ⁽²⁾

واژگان مهم

1- تهجد

کلمه «تهجد» از ماده «هجود» است که در اصل به معنای خواب است و تهجد به طوری که بسیاری از اهل لغت گفته اند به معنای بیداری بعد از خواب است، کلمه «من الليل» نوعی تهیج و مانند «علیک باللیل» است. ⁽³⁾

2- نافله

«نافله» به معنی «زیاده» است، اشاره به این که این فریضه اضافی مربوط به تو است. ⁽⁴⁾سپس می گوید این یک برنامه اضافی است علاوه بر نمازهای فریضه برای تو نافله لک بسیاری این جمله را دلیل بر آن دانسته اند که نماز شب بر

پیامبر صلی الله علیه و آله و واجب بوده است زیرا نافله» به معنی «زیاده» است، اشاره به این که این فریضه اضافی مربوط به تو است. ⁽¹⁾

3- مقام محمود

کلمه مقام در جمله « مَقاماً مَحْمُوداً» ممکن است مصدر میمی و به معنای بعث باشد، که در این صورت مفعول مطلق جمله « ليبعثك » خواهد بود، هر چند که لفظ بعث در بین نیامده باشد و معنا چنین می شود باشد که پروردگارت تو را بعث کند بعثی پسندیده و ممکن هم هست اسم مکان بوده و آن گاه بعث به معنای اقامه و يا متضمن معنای اعطاء و امثال آن باشد که بنا بر این احتمال، معنای آیه چنین می شود «باشد که پروردگارت تو را به مقامی محمود به پا دارد»

کلمه «مدخل» (به ضم میم و فتح خاء) مصدر میمی به معنای داخل کردن است و همین طور مخرج که آن نیز هم وزن همان صیغه است و به معنای خارج کردن است. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1- منظور از تهجد

مجاهد و اسود و علقمه گویند: تهجد، بعد از خواب شب است. بیشتر مفسران همین طور گفته اند. برخی گفته اند نماز نافله ای که در شب خوانده شود، تهجد است. متهجد کسی است که خواب را از خود دور سازد.

برخی گویند: یعنی نماز شب برای تو فضیلت و برای دیگران کفاره است، زیرا انسان بیم دارد که نمازهای واجبش قبول نشود بنابراین نماز مستحبش کفاره است. ولی پیامبر نیازی به کفاره ندارد.

برخی گویند: یعنی نماز شب برای تو و دیگران، نافله است. علت این که فقط پیامبر را مخاطب ساخته این است که دیگران را تشویق کند که بحضرتش اقتدا و سنتش را پیروی کنند. ⁽³⁾

و چه بسا گفته شده که کلمه من اللیل از قبیل اغراء «تحریک و تهیج» و نظیر «عليك باللیل- بر تو باد شب» می باشد و حرف «فاء» که بر سر «فتهجد» آمده نظیر

فاء در فَإِيَّايَ فَارْهَبُون ⁽¹⁾به معنای قطعیت عمل است و معنای آیه چنین است که قسمتی از شب را پس از خوابیدنت بیدار باش و به قرآن (یعنی نماز) مشغول شو، نمازی که بیشتر از نماز واجب، بر تو لازم است. ⁽²⁾(لذا از آیه شریفه استفاده می شود که نماز شب برای پیامبر واجب بوده است).

آری رسول خدا صلی الله علیه و آله را امر می کند به این که در تمامی مهماتش و کارهایی که درامر دعوت دینی دارد به پروردگارش پناه ببرد و همچنین در دخول و خروج هر مکانی که سکونت می کند و یا صرفا داخل و خارج می شود و این معنا واضح است. ⁽³⁾

گرچه مخاطب در این آیه ظاهرا پیامبر صلی الله علیه و آله است ولی از یک نظر می توان حکم آن را تعمیم داد و گفت همه افراد با ایمان که برنامه الهی روحانی تلاوت و نماز شب را انجام می دهند سهمی از مقام محمود خواهند داشت و به میزان ایمان و عمل خود به بارگاه قرب پروردگار راه خواهند یافت و به همان نسبت می توانند شفیع و دستگیرواماندگان در راه شوند. زیرا می دانیم هر مؤمنی در شعاع ایمان خود از مقام شفاعت برخوردار خواهد بود ولی مصداق اتم و اکمل این آیه شخص پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽⁴⁾

2- منظور از مقام محمود

معنای آیه، این است: خداوند ترا در مقامی ستوده وامی دارد که اولین و آخرین ترا ستایش کنند این مقام همان مقام شفاعت است که پیامبر در آن مقام برتمام خلائق، شرافت و برتری پیدا می کند در این مقام هر چه از او سؤال کنند عطا می کند و هر کس از او شفاعت،بخواهد، شفاعتش می کند.

مفسران قرآن کریم اتفاق دارند که مقام محمود همان مقام شفاعت است. در این مقام پیامبر گرامی مردم را شفاعت می.کند در این مقام پرچم حمد بدست او برافراشته می شود و پیامبران و فرشتگان در زیر آن جمع می شوند، بنابر این او اول شفاعت کننده و اول کسی است که شفاعت او بدرگاه خدا قبول می شود. ⁽⁵⁾

رسیدن به مقام «محمود»، حتّی برای حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در سایه نماز شب ممکن است. البته لازم نیست که انسان تمام آداب نماز شب را انجام دهد، مخصوصاً برای کسانی که تازه قصد نیل به این سعادت بزرگ را دارند؛ بلکه بجا

آوردن همان یازده رکعت نماز به صورت عادی و بدون آداب، کافی است؛ هر چند کسانی که سعادت بجا آوردن تمام آداب و دعاها را دارند به طور قطع ثواب افزونتری در پیشگاه خداوند متعال دارند. امید آن که با توفیق انجام این عبادت بزرگ، به تدریج لذت رسیدن به مقام محمود را احساس کنیم. ⁽¹⁾

بدون شک «مقام محمود» مقام بسیار برجسته ای است که ستایش برانگیز است (چرا که محمود از ماده حمد به معنی ستایش می باشد). و از آن جا که این کلمه به طور مطلق آمده است شاید اشاره به این باشد که ستایش همگان را از اولین و آخرین متوجه تو می کند.

روایات اسلامی اعم از روایات اهل بیت علیهم السلام و روایاتی که از طرق برادران اهل تسنن نقل شده است مقام محمود را به عنوان مقام شفاعت کبری تفسیر کرده است، چرا که پیامبر و بزرگترین شفیعان در عالم دیگر است و آن ها که شایسته شفاعت باشند مشمول این شفاعت بزرگ خواهند شد. ⁽²⁾

3- صدق فراگیر (عوامل سه گانه پیروزی)

آیه بعد به یکی از دستورات اصولی اسلام که از روح ایمان و توحید، سرچشمه می گیرد اشاره کرده می گوید بگو پروردگارا! ورود مرا در هر کارنیز صادقانه قرارده وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ.

هیچ کار فردی و اجتماعی را جز با صدق و راستی آغاز نکنم، همچنین هیچ برنامه ای را جز به راستی پایان ندهم راستی و صداقت و درستی و امانت خط اصلی من در همه کارها باشد و آغاز و انجام همه چیز با آن صورت گیرد.

در حقیقت رمز اصلی پیروزی در همین جا نهفته شده است و راه و روش انبیاء و اولیای الهی همین بوده که فکرشان، گفتارشان و اعمالشان از هرگونه غش و تقلب و خدعه و نیرنگ و هر چه بر خلاف صدق و راستی است پاک باشد.

اصولاً بسیاری از بدبختی هایی که امروز با چشم خود می بینیم که دامنگیر افراد و اقوام و ملت ها شده به خاطر انحراف از همین اصل است، گاهی پایه اصلی کارشان بر اساس دروغ و نیرنگ است و گاه که ورودشان در کارها بر اساس راستی است این خط اصیل را تا پایان حفظ نمی کنند و همین عامل شکست آن ها خواهد بود. ⁽³⁾

غالبا در میدان های مبارزه حق و باطل لشکر باطل از عِده و عده بیشتری برخوردار

است و در عین حال لشکر حق با کمی نفرات و کمبود وسائل ظاهری از پیروزی های چشمگیری برخوردار می شود که نمونه های آن را در جنگ های اسلامی بدر و احزاب و حنین و مانند آن و همچنین در عصر خود ما در انقلاب های پیروزمند ملتهای مستضعف در برابر ابرقدرت های مستکبر مشاهده می کنیم.

این به خاطر آن است که حامیان حق از نیروی معنوی خاصی برخوردارند که از یک «انسان» یک «امت» می سازد.

در آیات فوق به سه عامل مهم پیروزی اشاره شد عواملی که مسلمانان امروز غالبا از آن فاصله گرفته اند و به همین دلیل شاهد شکست های پی در پی از دشمنان مستکبرند.

این سه عامل عبارتند از ورود صادقانه و صمیمانه در کارها و ادامه این برنامه تا پایان کار رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ.

تکیه بر قدرت پروردگار و اعتماد به نفس و ترک هر گونه اتکاء و وابستگی دیگران وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَاناً نَصِيراً.

و به این ترتیب هیچ سیاستی در مسیر پیروزی مؤثرتر از صدق و راستی نیست و هیچ تکیه گاهی برتر از استقلال و نفی وابستگی و توکل بر خدا نمی باشد مسلمانان چگونه می خواهند بر دشمنانی که سرزمین هایشان را غصب کرده اند و منابع حیاتیشان را به غارت می برند پیروز شوند، در حالی که از نظر نظامی و اقتصادی و سیاسی وابسته به همان ها هستند؟

آیا می توان با سلاحی که از دشمن خریداری می کنیم بردشمن پیروز شویم چه خیال خام و فکر باطلی؟!. ⁽¹⁾

4- اهمیت نماز شب

الف) نماز شب یک عبادت بزرگ روحانی

غوغای زندگی روزانه از جهات مختلف توجه انسان را به خود جلب می کند و فکر آدمی را به وادی های گوناگون می کشاند، به طوری که حضور قلب کامل، در آن بسیار مشکل است اما در دل شب و به هنگام سحر و فرو نشستن غوغای زندگی مادی و آرامش روح و جسم انسان در پرتو مقداری،خواب، حالت توجه و نشاط خاصی به انسان دست می دهد که بی نظیر است.

آری در این محیط آرام و دور از هرگونه ریا و تظاهر و خودنمایی و توأم با حضور قلب حالت توجهی به انسان دست می دهد که فوق العاده روح پرور و تکامل آفرین است.

به همین دلیل دوستان خدا همیشه از عبادت های آخر شب، برای تصفیه روح و حیات قلب و تقویت اراده و تکمیل اخلاص، نیرو می گرفته اند.

در آغاز اسلام نیز پیامبر صلی الله علیه و آله با استفاده از همین برنامه روحانی مسلمانان را پرورش داد و شخصیت آن ها را آن قدر بالا برد که گویی آن انسان سابق نیستند، یعنی از آن ها انسان های تازه ای،آفرید، مصمم، شجاع، با ایمان، پاک و با اخلاص و شاید مقام محمود که در آیات فوق به عنوان نتیجه نافله شب آمده است اشاره به همین حقیقت نیز باشد.

البته نماز شب آداب فراوانی دارد ولی بد نیست ساده ترین صورت آن را در این جا بیاوریم تا عاشقان این عمل روحانی بتوانند بهره بیشتر گیرند، نماز شب بطور کاملا ساده یازده رکعت است که به ترتیب ذیل به سه بخش تقسیم می شود.

الف) چهار نماز دو رکعتی که مجموعا هشت رکعت می شود و نامش نافله شب است.

ب) یک نماز دو رکعتی که نامش نافله «شفع» است.

ج) نماز یک رکعتی که نامش نافله «وتر» است و طرز انجام این نمازها درست همانند نماز صبح می باشد ولی اذان و اقامه ندارند و قنوت وتر را هر چه طولانی تر کنند بهتر است. ⁽¹⁾

در سوره مزمل می فرماید:

قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا یعنی برخیز شب را برای نماز (همان) مگر اندکی؛ زیرا قیام در شب عبارت از نماز شب است. ⁽²⁾

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ این فراز را دو جور تفسیر کرده اند که عبارتند از:

خداوند سبحان مخیر نموده پیامبرش را در این ساعات برای قیام شب و آن را موکول به نظر و خواست آن حضرت نموده و پیامبر با جمعی از مؤمنان برنامه و عادتشان بر این بود که این مقدار از شب را برخاسته و نماز می خواندند.

ب) نماز شب مصداق یاد خداوند

در آیه هفت می فرماید: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلا و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند!

بعد از دستور قیام عبادت شبانه و اشاره اجمالی به آثار عمیق آن به ذکر پنج دستور که مکمل آن است پرداخته می فرماید: وَ اذْكُرِاسْمَ رَبِّكَ (نام پروردگارت را یاد کن) مسلم است منظور تنها ذکر نام نیست بلکه توجه به معنی است چرا که یاد لفظی مقدمه یاد قلبی است و ذکر قلبی روح و جان را صفا می بخشد و نهال معرفت و تقوا را در دل آبیاری می کند. چنان که در در آیه 205 سوره اعراف می فرماید: وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً پروردگارت را در دل خود از روی تضرع و خوف یاد کن. ⁽¹⁾

ج) همراهی مؤمنان با پیامبر صلی الله علیه و آله در عبادت های شبانه

باز در همان سوره آیه 20 می فرماید:

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ إِنَّكَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللهُ يُقَدِرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ.... وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ⁽²⁾ پروردگارت می داند که تو و گروهی از آن ها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می خیزند؛ خداوند شب و روز را اندازه گیری می کند؛ او می داند که شما نمی توانید مقدار آن را به دقت اندازه گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید؛ اکنون آن چه برای شما میسر است قرآن بخوانید او می داند... و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است!

گروهی از مؤمنان نیز در این عبادت شبانه، پیامبر صلی الله علیه و آله را همراهی می کردند (به عنوان یک حکم استحبابی و یا احتمالا یک حکم وجوبی زیرا شرائط آغاز اسلام ایجاب می کرد که آن ها با تلاوت قرآن که مشتمل بر انواع درس های عقیدتی و عملی و اخلاقی است و همچنین عبادات شبانه خود را بسازند و آماده تبلیغ اسلام و دفاع از آن گردند).

ولی به گونه ای که از بعضی روایات استفاده می شود جمعی از مسلمانان در

نگهداشتن حساب ثلث و نصف و دو ثلث گرفتار اشکال و دردسر می شدند چرا که وسیله سنجش زمان در آن عصر وجود نداشت و به همین جهت ناچار احتیاط می کردند و این امر سبب می شد که گاه تمام شب را بیدار بمانند و مشغول عبادت باشند، تا آن جا که پاهای آن ها به خاطر قیام شبانه ورم کرد! لذا خداوند این حکم را بر آن ها تخفیف داد و فرمود: «او می داند که شما نمی توانید مقدار مزبور را دقیقا اندازه گیری کنید به همین جهت شما را بخشید، اکنون آن مقداری که از قرآن برای شما میسر است تلاوت کنید» عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ. یعنی شما نمی توانید دقیقا وقت شب را از نظر مقدار دو ثلث و نصف و یک ثلث تعیین کنید و به زحمت می افتید.

بعضی نیز گفته اند منظور این است که شما نمی توانید براین کار در تمام ایام سال مداومت کنید.

حتی امروز هم که با وسائلی می توان به موقع از خواب بیدار شد تعیین دقیق این مقادیر، در تمام طول سال، مخصوصاً با تفاوت مستمر شب و روز، کار آسانی نیست.

جمله «فَتابَ عَلَيْكُمْ» را غالب مفسران به معنی «تخفیف این تکلیف» ذکر کرده اند نه به معنی توبه از گناه این احتمال نیز وجود دارد که وقتی حکم وجوب برداشته شود گناهی صورت نمی پذیرد و در نتیجه همچون آمرزش الهی خواهد بود.

در این که منظور از جمله فاقرؤوا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ (آن چه از قرآن برای شما میسر است بخوانید) چیست؟ گفتگو بسیار است جمعی آن را به نماز شب تفسیر کرده اند که در لابلای آن حتما آیات قرآن خوانده می شود و بعضی گفته اند منظور همان تلاوت قرآن است هر چند در اثناء نماز نباشد، سپس بعضی مقدار آن را به پنجاه آیه و بعضی به یکصد آیه و بعضی دویست آیه، تفسیر کرده اند ولی هیچ یک از این اعداد دلیل خاصی ندارد بلکه مفهوم آیه این است که هر مقداری که انسان به زحمت نمی افتد از قرآن بخواند.

بدیهی است منظور از تلاوت قرآن در این جا تلاوتی است به عنوان درس و فراگیری برای خودسازی و پرورش ایمان و تقوا. ⁽¹⁾

د) مستغفرین سحرگاهان

الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ ⁽²⁾

«آنان که صبر کنندگان و راستگویان و فرمانبرداران و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرهایند»

وَبِالْأَسْحَارِهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ⁽¹⁾و سحرگاهان از خدا درخواست آمرزش می کردند. در آن هنگام که چشم های غافلان و بی خبران در خواب است و غوغای جهان مادی فرو نشسته و به همین دلیل حالت حضور قلب و توجه خاص به ارزش های اصیل در قلب مردان خدا زنده می شود به پا می خیزند و در پیشگاه با عظمتش سجده می کنند و از گناهان خود آمرزش می طلبند و محو انوار جلال کبریایی او می شوند و تمام ذرات وجودشان زمزمه توحید سر می دهد و همان گونه که با طلوع صبح، ظلمت شب برچیده می شود و فیض عام پروردگار بر صفحه جهان می نشیند، آن ها نیز به دنبال زمزمه های عاشقانه سحرگاهان همراه با طلوع صبح، پرده های ظلمت غفلت و گناه از دل هایشان برچیده می شود و انوار رحمت و مغفرت و معرفت الهی بر دل هایشان فرو می نشیند. ⁽²⁾

ه) لذت نماز شب در بیان شهید مطهری

استاد شهید، می گوید:

«ما یک سلسله لذت های معنوی داریم که معنویت ما را بالا می برد. برای کسی که اهل تهجد و نماز شب است جزو صادقین و صابرین و مستغفرين بالاسحار باشد، نماز شب لذت و بهجت دارد آن لذتی که یک نفر نماز شب خوان حقیقی و واقعی از نماز شب خودش می برد، از آن استغفر الله ربّی واتوب والیه ها می برد، از آن (العفو گفتن ها) و یادکردن و دعا کردن های حداقل چهار مؤمن می برد و آن لذتی که از آن (یا ربّ یا ربّ) گفتن ها می برد هیچ وقت یک آدم عیاش احساس نمی کند. لذت آن نماز شب خوان خیلی عمیق تر نیرومندتر و نشاطب خش تر است. ولی اگر ما خودمان را غرق در لذت مادی دنیا کنیم مثلاً سر شب بنشینیم دور هم و شروع کنیم به گفتن و خندیدن و فرضاً غیبت هم نکنیم که حرام است، صرفاً شوخی های مباح هم بکنیم و بعد هم سفره را پهن کنیم و آنقدر بخوریم که نفس کشیدن برایمان دشوار شود بعد مثل یک مرده در رختخواب بیفتیم. آیا در این صورت توفیق پیدا می کنیم که سحر از دو ساعت مانده به طلوع صبح بلند شویم و بعد از عمق روح خودمان یا ربّ یا ربّ بگوییم؟ اساساً بیدار نمی شویم و اگر هم شویم مثل مستی که چند جام شراب خورده است، تلو تلو می خوریم.

پس اگر انسان بخواهد لذت های معنوی و الهی را در این دنیا درک کند، چاره ای ندارد جز این که از لذت های مادی کسر کند به خدا قسم لذتی که یک مرد با ایمان در آن وقت شب که بلند می شود و چشمش می افتد به آسمان پرستاره و آیات آخر سوره آل عمران را که صدای هستی است و از قلب وجود برخاسته است، می خواند و با هستی همصدا می شود احساس می کند برابر است با یک عمر لذت مادی در این دنیا.

یک چنین آدمی، نمی تواند مثل ما زندگی کند نمی تواند سرسفره شام بنشیند در حالی که ظهر غذاهای سنگین انواع گوشت ها روغن های حیوانی و نباتی، انواع شیرینی ها و انواع محرّک اشتها را خورده است؛ تازه مقداری سوپ بخورد تا اشتهایش تحریک شود این روح خود به خود می میرد، این آدم نمی تواند در نیمه های شب بلند شود و اگر هم بلند شود نمی تواند لذت ببرد.

لهذا کسانی که چنین توفیقاتی داشته اند و ما چنین اشخاصی را دیده ایم به لذت های مادیی که ما دل بسته ایم هیچ اعتنا ندارند چه مانعی دارد که من ذکر خیری از پدر بزرگوار خودم بکنم. از وقتی که یادم می آید می دیدم این مرد بزرگ و شريف هیچ وقت نمی گذاشت و نمی گذارد که وقت خوابش از سه ساعت از شب گذشته تأخیر بیفتد شام را سر شب می خورد و سه ساعت از شب گذشته می خوابد و حداقل دو ساعت به طلوع صبح مانده بیدار می شود.

و حداقل قرآنی که تلاوت می کند یک جزء است و با چه فراغت و آرامشی نماز شب می خواند حالا تقریباً صد سال از عمرش می گذرد هیچ وقت نمی بینم که یک خواب نا آرام داشته باشد... این ها دل را زنده می کند، آدمی که می خواهد از چنین لذتی بهره مند شود ناچار، از لذت های مادی تخفیف می دهد تا به آن لذت عمیق تر الهی برسد. ⁽¹⁾

5- آثار نماز شب

الف) حالات معنوی نیمه شب

در همان سوره آیه 6 می فرماید: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلاً بی تردید عبادت [ی که در دل شب [انجام می گیرد] محکم تر و پایدارتر و گفتار در آن استوارتر و درست تر است.

برخی گفته اند: مراد از «ناشِئَةَ اللَّيْلِ» همان نفوس زکیه شب زنده داران است که

جهت عبادت پروردگار از رختخواب های خود برمی خیزند و به عبادت و راز و نیاز الهی مشغول می شوند. ⁽¹⁾

منظور آن حالات معنوی و روحانی و نشاط و جذبه ملکوتی است که در دل و جان انسان در این ساعات مخصوص شب به وجود می آید که آثارش در روح انسان عمیقتر و دوامش بیشتر است. البته این تفسیر و تفسیر قبل از آن لازم و ملزوم یکدیگرند و مناسب است که هر دو در معنی آیه جمع باشد.

تعبیر به اشد و طئاً یا به معنی مشقت و زحمتی است که قیام و عبادت شبانه دارد و یا به معنی تاثیرات ثابت و راسخی است که در پرتو این عبادات در روح و جان انسان پیدا می شود (البته معنی دوم مناسب تر است).

این احتمال نیز وجود دارد که به معنی توافق بیشتری است که در این لحظات درمیان قلب و چشم و گوش انسان و بسیج همه آن ها در مسیر عبادت پیدا می شود.

روی هم رفته این آیه از آیاتی است که با تعبیرات پرمحتوایش رساترین سخن را درباره عبادت شبانه و نیایش سحرگاهان و راز و نیاز با محبوب، در ساعاتی که اسباب فراغت خاطر از هر زمان فراهم تر است و همچنین تاثیر آن در تهذیب نفس و پرورش روح و جان انسانی بیان کرده است و نشان می دهد که روح آدمی در آن ساعات آمادگی خاصی برای نیایش و مناجات و ذکر و فکر دارد. ⁽²⁾

ب) نماز شب باعث تقویت معنوی انسان در طول روز خواهد شد

در آیه بعد می افزاید: إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِیلا. ⁽³⁾این به خاطر آن است که در روز تلاش و کوشش مستمر و فراوانی خواهی داشت.

دائماً مشغول هدایت خلق و ابلاغ رسالت پروردگار و حل مشکلات زندگی جمعی و فردی هستی و مجال کافی برای عبادت و نیایش حاصل نمی شود، بنابراین عبادت شبانه را جانشین آن کن

احتمال دیگری که در تفسیر آیه وجود دارد و از جهاتی جالب تر و با آیات قبل و بعد هماهنگ تر است این است که می فرماید: چون در طول روز وظائف سنگین و تلاش و کوشش فراوان بردوش داری باید با عبادت شبانه خود را تقویت کنی و آمادگی لازم برای این فعالیت های بزرگ و گسترده را از آن قیام شب به دست آوری. ⁽⁴⁾

ج) پاداش متهجدین را جز خدا نمی داند

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ * فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أَخْفِى هُم مِّن قَرَةِ أَعْينُ جَزَاءَ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ * أَفَمَن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَن كَانَ فَاسِقًا لَّا يَسْتَوُنَ ⁽¹⁾ پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می شود (و بپا می خیزند و رو به درگاه خدا می آورند) و پروردگار خود را با بیم و امید می خوانند و از آن چه به آنان روزی داده ایم انفاق می کنند هیچ کس نمی داند چه پاداش های مهمی که مایه روشنی چشم هاست برای آن ها نهفته شده، این پاداش کارهایی است که انجام می دادند! آیا کسی که با ایمان باشد همچون کسی است که فاسق است؟! نه، هرگز این دو برابر نیستند.

در حدیث می خوانیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می گوید: إنَّ اللَّهَ يَقُولُ: اعْدَدْتُ لِعِبادِيَ الصّالِحينَ ما لا عَيْنٌ رَأتْ، وَلا اذُنٌ سَمِعَتْ، وَلا خَطَرَ عَلَي قَلْبِ بَشَرٍ؛ خدا می فرماید: من برای بندگان صالحم نعمت هایی فراهم کرده ام که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و بر فکر کسی نگذشته است»! ⁽²⁾

در این جا سؤالی پیش می آید که مفسر بزرگ مرحوم طبرسی در مجمع البیان آن را مطرح کرده و آن این که چرا این پاداش عظیم مخفی نگاهداشته شده است؟

سپس او سه جواب برای این سؤال ذکر می کند:

1- امور مهم و بسیار پرارزش چنان است که با الفاظ و سخن به آسانی حقیقت آن را نمی توان درک کرد و با این حال گاهی اخفا و ابهام آن نشاط انگیزتر است و از نظر فصاحت بلیغ تر.

2- اصولا چیزی که مایه روشنی چشم ها است آن قدر دامنه اش گسترده است که علم و دانش آدمی به تمام خصوصیات آن نمی رسد.

3- چون این پاداش برای نماز شب که مخفی است قرار داده شده است متناسب این است که جزای عمل نیز بزرگ و مخفی باشد. ⁽³⁾

روایات

اشاره

در قیامت پس از آن که خداوند همه انسان ها را جمع کند منادی ندا می کند و می گوید:

پیش آیند کسانی که در نیمه های شب از بستر خواب دور می شدند و خدا را می خواندند و از خشم و غضبش بیمناک و به رحمتش امیدوار بودند.

آن گاه جمعی پیش روند و قبل از دیگران به جایگاه های خود (در بهشت) وارد شوند و بعد از آنان به حساب مردم دیگر رسیدگی نمایند. ⁽¹⁾

خَیرُکُم مَن أطابَ الکلامَ، وأطْعَمَ الطَّعامَ، وصلّی باللّیلِ والنّاسُ نِیامٌ ⁽²⁾ بهترین شما کسانی هستند که در سخن گفتن مؤد بند گرسنگان را سیر می کنند و در شب در آن هنگام که مردم خوابند نماز می خوانند.

قِیَامُ اَللَّیْلِ مَصَحَّهٌ لِلْبَدَنِ وَ مَرْضَاهٌ لِلرَّبِّ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَعَرُّضٌ لِلرَّحْمَهِ وَ تَمَسُّکٌ بِأَخْلاَقِ اَلنَّبِیِّینَ ⁽³⁾ قیام شب موجب صحت جسم و خشنودی پروردگار و در معرض رحمت او قرار گرفتن و تمسک به اخلاق پیامبران است.

لاَ تَدَعْ قِیَامَ اَللَّیْلِ فَإِنَّ اَلْمَغْبُونَ مَنْ حُرِمَ قِیَامَ اَللَّیْلِ ⁽⁴⁾ دست از قیام شب برمدار، مغبون کسی است که از قیام و عبادت شب محروم گردد.

5 رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

مَنْ صَلَّی بِاللَّیْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ ⁽⁵⁾ کسی که نماز شب بخواند صورت و سیرتش در روز نیکو خواهد بود.⁽⁶⁾

انَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.... و باز تکرار می کند، گوئی عقل او به پرواز در آمده است.

سپس رو به من کرد و گفت: «ای حبّه بیداری یا خواب؟» عرض کردم «بیدارم، تو در این حالتی ما چگونه (خواب) باشیم؟»

سپس شروع کرد به اشک ریختن بعد فرمود: ای حبّه! خداوند موقفی دارد و ما را در پیشگاه او موقفی است؛ چیزی از اعمال ما بر او مکتوم نمی ماند و او به من و تو از رگ گردنمان نزدیک تر است...» ⁽¹⁾

این روایات نشان می دهد که اولیاء الله هیچ گاه از این مطالعه اندیشه برانگیز و ایمان آفرین غافل نمی شدند؛ و از آفرینش آسمان ها و نظام حاکم بر آن همیشه الهام می گرفتند.

12- امام صادق می فرماید: صَلَاهُ الْمُؤْمِنِ بِاللَّیْلِ تَذْهَبُ بِمَا عَمِلَ مِنْ ذَنْبٍ بِالنَّهَارِ؛ نماز شب گناهانی را که مومن در روز مرتکب شده است را از بین می برد.» ⁽¹⁾

14- حضرت عیسی می فرماید: طُوبَی لِلَّذِینَ یَتَهَجَّدُونَ مِنَ اللَّیْلِ أُولَئِكَ الَّذِینَ یَرِثُونَ النُّورَ الدَّائِمَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمْ قَامُوا فِی ظُلْمَةِ اللَّیْلِ خوشا به حال کسانی که شب را بیدار می مانند. اینانند که نوردائم را از آن رو که در تاریکی شب به پا خاسته اند به ارث می برند.» ⁽³⁾

15- رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: مَنْ کَثُرَتْ صَلاَتُهُ بِاللَّیْلِ حَسُنَ وَجْهُهُ بِالنَّهَارِ؛ هر که بیشتر نماز شب بخواند هنگام روز زیبا و نورانی است.» ⁽⁴⁾

16- امام صادق علیه السلام می فرماید: «کسی که در قنوت نماز وتر، چهل مومن و سپس برای خود دعا کند خداوند دعاهای وی را مستجاب می گرداند.»⁽⁵⁾

17- حضرت هادی علیه السلام می فرمود: «گاه هست که بنده برای نماز شب برخیزد و خواب بروی غلبه کند چندان که او را به راست و چپ کشاند و گاهی چانه اش به سینه اش رسد، حق تعالی امر فرماید که درهای آسمان را بگشایند و فرشتگان را ندا دهند که نظر کنید که این بنده من در راه نزدیکی به من چه سختی ها می کشد در چیزی که بروی واجب نساخته ام به امید سه چیز یا گناهش را بیامرزم یا توبه روزیش گردانم و یا رزق و روزی او را زیاد کنم. ای فرشتگان شما را گواه می گیرم که من همه را بدو عطا کردم» ⁽⁶⁾

18- رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «برشما باد به اقامه نماز شب، زیرا نماز شب سنتی

است از پیامبرتان رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز شب عادت و رسم صالحان و پاکان است که قبل از شما بودند و نماز شب موجب دفع بلا و بیماری ها و دردها از بدن می شود.» ⁽¹⁾

داستان

از یکی از آقایان که معاصر ایشان بود نقل شده که ایشان (آقا شیخ محمد علی) نماز صبح را با وضوی نماز مغرب و عشاء می خوانده است. ⁽²⁾

«پنجاه سال است که نماز شب امام خمینی ترک نشده. امام در بیماری، در صحت، در زندان، در خلاصی در تبعید، حتی برروی تخت بیمارستان قلب هم، نماز شب می خواندند امام در قم بیمار شدند و به دستور اطباء می بایست به تهران منتقل شوند هوا بسیار سرد بود و برف می بارید و یخبندان عجیبی در جاده ها وجود داشت امام چندین ساعت در آمبولانس بودند و پس از انتقال به بیمارستان قلب بازنماز شب خواندند. شبی که از پاریس به سوی تهران می آمدند تمام افراد در هواپیما خوابیده بودند و امام تنها در طبقه بالای هواپیما نماز شب می خواندند.

و شما اگر امام را از نزدیک دیده باشید آثار اشک برگونه های مبارک امام، حکایت از شب زنده داری و گریه های نیمه شب وی دارد.

بعضی از پاسداران در قم نقل می کردند که گاهی اوقات که امام برای تهجّد بیدار می شدند آن ها را مورد نوازش و تفقد قرار می دادند.» ⁽³⁾

در یکی از نشریه ها از قول فرزند امام خمینی آمده است:

«شبی که از پاریس عازم ایران بودیم امام در هواپیما برای نماز شب برخاستند و چنان می گریستند که خدمه هواپیما تعجب کرده بودند و شنیدم که پرسیده

بودند: آیا امام از چیزی ناراحت هستند؟ من گفتم که کار هر شب امام است.

وقتی امام را از قم می بردند برای زندان [در عصر طاغوت] امام با حالتی نماز شب خواندند که یکی از همراهان بعداً به من گفت که ما تحت تأثیر شدید نماز امام واقع شدیم و یکی از آن ها تا تهران گریه کرده بود.

روزی که از نجف عازم کویت شدیم از صبح ساعت چهار حرکت کردیم و شاید هم زودتر درست بعد از اذان صبح و بعد از آن همه گرفتاری ها ساعت دوازده و شاید بیشتر، سرانجام امام در هتل بصره استراحت کردند.

دو ساعت نخوابیده بودند که ساعتشان زنگ زد و بیدار شدند و نماز شب خواندند و بعد هم نماز صبح...» ⁽¹⁾

4- شهید محراب مرحوم صدوقی می گوید:

«ما مسافرت هایی با امام کرده ایم، در مسافرت مشهد یک اخلاق پدرانه نسبت به ما مبذول داشتند وقتی از ارض اقدس بر می گشتیم در بین راه روس ها برای بازرسی جلوی ماشین ما را گرفتند (در آن زمان قسمت هایی از ایران زیر نظر دولت های شوروی و آمریکا و انگلستان بود) همگی پیاده شدیم و چون امام از اوّل تکلیف، مراقب نماز شب بودند و این عمل صد در صد از ایشان ترک نشده بعد از پیاده شدن خواستند که نماز شب بخوانند آن جا که وسط بیابان بود آبی وجود نداشت. یک وقت نگاه کردیم آبی جاری شده ایشان آستین بالا زد و وضو گرفت. بعداً نفهمیدیم که تا ایشان نمازش تمام شد آب بود یا نبود. به هر حال ما در آن سفر یک چنین کرامتی از ایشان دیدیم»

و در اثر همین شب زنده داری هاست که می بینیم این مرد بزرگ، متصل به (معدن عظمت) شده است و در راه خدا از هیچ چیز نمی هراسد.

بنا به نوشته بعضی، امام خمینی در ضمن بیان ماجرای زندان رفتن خود فرموده اند:

همان طور که در آن جاده مستقیم [قم- تهران] می رفتیم، من متوجه شدم آن دو نفری که جلو نشسته بودند یکی از آن ها اشاره کرد به سمت راست [سمت راست آن جاده دریاچه نمک است که برخی از مؤمنینی را که علیه دولت فعالیت شدید داشتند آن جا می انداختند. ] با دست که به آن طرف اشاره کرد، من فهمیدم مقصودش چیست ولی من از اوّل که با آن ها رفتم هیچ نترسیدم و آن وقت که اشاره کردند هم والله نترسیدم.

ناقل این قضیه ادامه می دهد یکی از مراجع که در آن مجلس بود وقتی این عبارت را شنید دگرگون شد و در برابر عظمت این مرد بزرگ الهی انگشت به دندان گرفت.» ⁽¹⁾

«مرحوم ملکی رحمه الله علیه چه شب ها که برای تهجد و نماز شب به پا می خاست، ابتدا در بسترش مدتی صدا به گریه بلند می کرد؛ سپس بیرون می آمد و نگاه به آسمان می کرد و آیات إِنَّ فِي خَلْق السَّمواتِ وَالارض... را می خواند و سر به دیوار می گذاشت و مدتی گریه می کرد و پس از تطهیر نیز کنار حوض مدتی پیش از وضو می نشست و می گریست.

و خلاصه از هنگام بیدار شدن، تا آمدن به محل نماز و خواندن نماز شب، چند جا می نشست و برمی خاست و گریه سر می داد و چون به مصلایش می رسید، دیگر حالش قابل وصف نبود.»

«وی در تمام دوره سال در چهار فصل، حداقل یک ساعت قبل از طلوع فجر بیدار و مشغول نماز و تهجّد بود.

به عبادت آخر شب و قبل از سپیده دم اهمیت زیاد می داد و معتقد بود که بهترین اعمال مستحبّى عبادت و تهجد است فرزند بزرگش می گوید: تا آن جا که من به خاطر دارم بیداری آخر شب از او فوت نشد حتی در سفرها، این شیوه عملی می شد.

محدّث قمی درباره استادش حاج میرزا حسین نوری می نویسد: او در زهد و عبادت سخت کوشا بود نماز شب او فوت نشد و راز و نیازش با خداوند متعال در تمام شب ها برقرار بود.». ⁽²⁾

«طلبه ای می گفت شخصی به ظاهر با سواد و متقی به من گفت: بهتر است انسان نماز شب نخواند و نماز صبح را هم نزدیک طلوع آفتاب به جای آورد، برای این که دچارعُجب و خودبینی نشود و چون نماز شب غرور می آورد باید آن را ترک کرد!

آن طلبه گفت: در اثر این کلام (چون گوینده آن را مورد اعتماد می دانستم) چندین سال نماز شب نخواندم با این که سحرهم بیدار بودم!

ببینید بدآموزی و کج اندیشی را! به آن طلبه گفته شد:

آن شخص شیطان بوده که چنین سخن مزخرفی را بر زبان رانده است ؛ زیرا اگر این سخن صحیح باشد در همه مستحبّات جاری است بنابراین باید گفت نماز جماعت و قرآن و دعا و... نخوانیم زیرا مغرور می شویم! بی ارزش بودن این گفتار به قدری واضح است که نیازی به تفصیل ندارد چون بدیهی است که انسان در کنار انجام مستحبّات باید رذائل اخلاقی را از خود دور کند. و اصلاً خود نماز شب باعث توفیق انسان برای ستردن و زدودن صفات رذیله می شود و آن خدایی که توفیق سحرخیزی می دهد توفیق پیراسته شدن از مرض خطرناک عجب را نیز عطا می کند.

ثانیاً، چنین شخصی که این قدر لاابالی و بی تعهد است که نماز صبح خود را در آخر وقت می خواند، معنی ندارد دچار عُجب بشود و اصلا دلیلی برای عجب او نیست مانند کوری است که نامحرم را نمی بیند بلکه هنر است که انسان با رعایت و انجام مستحبّات دچار خود پسندی نشود و خلاصه تقوای منفی به درد نمی خورد، آن چه سودمند است تقوای مثبت است. ⁽¹⁾

«گاهی از بعضی متهجّدین، نماز شب فوت می شود ولی این خود لطفی از سوی خداوند است ؛ برای این که آن شخص از تأسف خوردن برای فوت نماز شب و موفق نشدن به این امر مهم اجر بیشتری ببرد و نیز از عجب محفوظ و مصون بماند؛ ولی طبق آن چه از احادیث استفاده می شود این امر بسیار نادر است و بیش از یکی دو شب نمی شود.» ⁽²⁾

برخی دیگر نیز چنین می پندارند که شب زنده داری و نافله شب با درس خواندن منافات دارد و مانع تحصیل است و خلاصه اتلاف وقت است و باید آن وقت را صرف درس خواندن و مطالعه کرد.

این گروه نیز سخت در اشتباهند و نمی دانند که تهجد بهترین وسیله برای ازدیاد توفیق تحصیل است و چه بسیار از تارکین تهجد را دیده ایم که نه تنها موفق به تحصیل نشده اند بلکه در گرداب گناه غرق گشته اند.

در این باره مرحوم ملکی می گوید:

«من بسیاری از محصلین را می شناسم که از شب زنده داران بودند و همین موضوع سبب شد که فهمی عمیق و استقامتی بی نظیر در امر تحصیل نصیبشان شد و به مراتب و مقامات والایی رسیدند و بالعکس، کسانی هستند که در مطالعه

کتب علمی کوشش بسیار دارند ولی به جایی نمی رسند و از علم خویش سودی نمی برند و برکتی نمی بینند.» ⁽¹⁾

«معلوم نیست کسانی که دارای این منطقند جواب، لَيْسَ مِنْ شِعَتِنا و نيز لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُصَلِّ صَلوةَ اللَّيْلَ را چه می گویند؟ چه پاسخی برای قُم اللَّيْلَ إلا قليلا ⁽²⁾دارند؟» ⁽³⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- از آیه شریفه استفاده می شود که گرچه مخاطب در این آیه ظاهرا پیامبر صلی الله علیه و آله است ولی از یک نظر می توان حکم آن را تعمیم داد و گفت همه افراد با ایمان که برنامه الهی روحانی تلاوت و نماز شب را انجام می دهند سهمی از مقام محمود خواهند داشت و به میزان ایمان و عمل خود به بارگاه قرب پروردگار راه خواهند یافت و به همان نسبت می توانند شفیع و دستگیر واماندگان در راه شوند. زیرا می دانیم هر مؤمنی در شعاع ایمان خود از مقام شفاعت برخوردار خواهد بود ولی مصداق اتم و اکمل این آیه شخص پیامبر است.

2- روایات اسلامی اعم از روایات اهل بیت علیهم السلام و روایاتی که از طرق برادران اهل تسنن نقل شده است مقام محمود را به عنوان مقام شفاعت کبری تفسیر کرده است، چرا که پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگ ترین شفیعان در عالم دیگر است و آن ها که شایسته شفاعت باشند مشمول این شفاعت بزرگ خواهند شد.

3- بر اساس آیه شریفه انسان مؤمن هیچ کار فردی و اجتماعی را جز با صدق و راستی آغاز نکرده همچنین هیچ برنامه ای را جز به راستی پایان نمی دهد، راستی و صداقت و درستی و امانت، خط اصلی او در همه کارها می باشد.

7- ولى

اشاره

إِنَّا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ [سوره مائده، آیه 55] «ولی و سرپرست شما تنها خداوند و پیامبرش و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند»

شأن نزول

ابوذر می گوید: روزی همراه با پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم نماز ظهر را به جماعت اقامه کردیم پس (از نماز) نیازمندی تقاضای کمک کرد. (بر اثر فقری که برغالب مسلمانان حاکم بود) کسی از حاضران کمکی به او نکرد، سائل (که از دریافت کمک ناامید شده بود) دستانش را به سوی آسمان بلند کرد و چنین گفت: خدایا! تو شاهد باش که در مسجد پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم تقاضای کمک کردم کسی کمکم نکرد! علی علیه السلام که در آن هنگام مشغول نماز (مستحبی و نافله) بود با انگشت خِنْصِرُ (یعنی انگشت کوچک دست،راستش که انگشتری در آن بود) به آن نیازمند اشاره کرد! شخص نیازمند به سوی آن حضرت آمد و انگشتر آن حضرت را در آورد و رفت این صحنه در حضور و جلوی چشمان پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب انجام شد. پیامبر (پس از دیدن این صحنه زیبا و با شکوه دست به آسمان بلند کرد و) فرمود: پروردگارا! برادرم موسی بن عمران از تو تقاضایی کرد و گفت: «پروردگارا! سینه ام را گشاده کن و کارم را برایم آسان گردان؛ و گره از زبانم بگشای؛ تا سخنان مرا بفهمند و وزیری از خاندانم برای من قرارده، برادرم هارون را با او پشتم را محکم گردان؛ و او را در کارم شریک ساز». و تو (در مقام اجابت خواسته اش) در قرآن چنین فرمودی: بزودی بازوان تو را به وسیله برادرت محکم (و نیرومند) می کنیم؛ و برای شما سلطه و برتری قرار می دهیم.»

پروردگارا! من محمد، پیامبر و برگزیده تو هستم، سینه ام را گشاده کن؛ و کارم را برایم آسان گردان و وزیری از خاندانم؛ یعنی علی برایم قرارده، با او پشتم را محکم گردان.»

ابوذر در ادامه این حدیث می گوید: «به خدا قسم هنوز سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله به پایان نرسیده بود که جبرئيل نازل شد و آيه إنّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ... را بر پیامبر خواند!» ⁽¹⁾

واژگان مهم

1- اولى

گروهی از لغت شناسان، ریشه واژه ولایت را ولی و به معنای قرب، شمرده اند. ⁽¹⁾

برخی مانند طریحی و راغب اصفهانی ولایت «با کسره» را به نصرت و ولایت «با فتحه» را به امارت و اختیاری معنا کرده اند. ⁽²⁾

ابن اثیر بر این نظر است که واژه ولایت اشعار به تدبیر، قدرت و فعل دارد و تا این سه معنا جمع نگردند کاربرد واژه والی دشوار است. ⁽³⁾

برای واژه ولی، حدود 21 معنا مانند محب، ناصر، سلطان، معتق و.... ذكر کرده اند. ⁽⁴⁾

روشن است معانی یاد شده به عنوان معانی اصلی و به نحو اشتراک لفظی، به شمار نمی روند؛ بلکه این ها موارد کاربرد این واژه می باشند.

راغب اصفهانی در تحلیل واژه مورد نظر می نویسد:

«ولاء وتوالی یعنی دو شییء یا بیشتر چنان واقع شوند که بین آن ها، چیزی غیر از خودشان، قرار نگیرد؛ این واژه به نحو استعاره در قرب به لحاظ مکان، نسبت، دین، دوستی، نصرت و اعتقاد به کار می رود» ⁽⁵⁾

واژه ولی، 44 بارو واژه اولیاء 42 بار در قرآن به کار رفته اند. تدبیر و تصرف کننده، متكفل مصالح، ناصر، دوست، پیرو، حلیف، وصی، وکیل، فرزند، قریب، ارباب، آلهه، خویشاوند، معتق، ناصح، ولی نعمت، بنده، کارگزار، شریک، مدافع، از جمله معانی هستند که قرآن پژوهان برای واژه ولی، ذکر کرده اند. ⁽⁶⁾

«فیومی» نیز می گوید: ولیّ شخص کسی است که به امر او قیام کند و آیه اللهُ وَليُّ الّذينَ ءَامَنوا ⁽⁷⁾از همین قبیل است. ⁽⁸⁾بنابراین از گفتار لغویان ⁽⁹⁾می توان استفاده

کرد که معنای «ولایت»، همان سرپرستی و عهده دار بودن کار دیگری است و معانی دیگری که برای آن گفته اند از قلمرو همین معنا است؛ پس وقتی گفته می شود: دوست، هم سایه، هم پیمان، پدر، خدا و پیامبر ولیّ هستند، در همه موارد، این معنا (اولویّت در قیام به امور) موجود است و چنان که ادیبان تصریح کرده اند، اصل، عدم اشتراک لفظی است ⁽¹⁾و در صورتی که اشتراک لفظی را بپذیریم؛ یعنی معانی متعددی برای لفظ ولایت قائل شویم قراین حالی و لفظی دلالت می کند بر این که مقصود از «ولایت» در این آیه همان سرپرستی است؛ زیرا ولایت که به صورت مفرد و با یک تعبیر به همه (خدا، پیامبر مؤمنانی که...) نسبت داده شده، به یک معنا است و چنان که خداوند اللهُ وَلِيَ الّذین ءَامَنوا ⁽²⁾و پیامبر النَّبِيُّ أولى بِالمُؤْمِنِينَ مِن أَنفُسهم ⁽³⁾ولایت به معنای سرپرستی بر مؤمنان را دارا هستند: الذین امنوا... نیز همان ولایت خدا و پیامبر را دارد؛ البته این ولایت برای خداوند بالاصاله و برای پیامبرو الّذينَ ءَامنوا... تبعی و با اذن پروردگار است. از سوی دیگر، پیامبر که وظیفه تبیین آیات را بر عهده دارد: و أنزلنا إلَيكَ الذِّكَرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزَلَ إليهم ⁽⁴⁾خود به روشنی ولایت در این آیه را تفسیر کرده است. ⁽⁵⁾

نکات تفسیری

منظور از «الذین آمنوا»

می دانیم که کلمه إِنَّما در ادبیات عرب از الفاظ حصر شمرده شده است و معادل فارسی،آن کلمه «فقط» یا جمله «این است و جز این نیست» می باشد؛ بنابراین ولی و سرپرست شما مؤمنان فقط سه دسته ای هستند که در آیه شریفه آمده است و غیر از این سه هیچ کس ولی مؤمنان محسوب نمی شود؛ سه دسته مذکور عبارتند از: 1- خداوند 2- رسول خدا صلی الله علیه و آله 3- «الَّذِینَ آمَنُوا؛ آن ها که ایمان آورده اند» البته نه تمام مؤمنان؛ بلکه بعضی از آن ها طبق شرائطی که در ادامه آیه آمده است.

الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ راكِعُونَ- گروه سوم از اولیاء مؤمنان، مؤمنان هستند، اما نه همه مؤمنان؛ بلکه مؤمنانی که اولا اقامه نماز می کنند و علاوه بر اقامه نماز زکات می پردازند و ثالثاً زکات را در حال رکوع نماز به مستحق آن می دهند. نتیجه این که ولی و سرپرست شما مؤمنان فقط سه دسته هستند:

1- خداوند 2- پیامبر صلی الله علیه و آله- آن ها که ایمان آورده اند و نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند. ⁽¹⁾

مصداق الَّذِينَ آمَنُوا... راكِعُونَ کیست ؟

از مجموع ابحاث گذشته معنای «انّما» و «ولی» روشن شد ولی هنوز ابهام آیه کاملا برطرف نشده است؛ زیرا از بحث های گذشته معلوم نشد که مراد از وَالَّذِينَ آمَنُوا... راكِعُونَ کیست؟

علامه امینی در کتاب بینظیرش، الغدیر از بیست منبع معروف اهل سنت روایاتی پیرامون آیه شریفه محل بحث نقل می کند؛ منابع معروفی چون تفسیر طبری، تفسیر اسباب النزول، تفسیر فخر رازی، تذکره سبط ابن جوزی و الصواعق ابن حجرو نور الابصار شبلنجی و تفسیر ابن کثیر و مانند آن که از اعتبار خاصی در نزد اهل سنت برخوردار است. راویان این احادیث ده نفر از صحابه معروف به شرح زیر می باشند:

بنابراین براساس روایات فراوانی در منابع شیعه و اهل سنت این آیه در شأن امام علی نازل شده است. برپایه این روایات که برخی از آن ها با اندکی تفاوت نقل شده، فقیری وارد مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و شد و تقاضای کمک کرد؛ ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت خدایا! شاهد باش که من در مسجد رسول تو تقاضای کمک کردم؛ ولی کسی به من چیزی نداد. در همین حال، على علیه السلام که در حال رکوع بود، با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست حضرت بیرون آورد و این آیه نازل شد. ⁽³⁾

ابوذر غفاری نیز همین شأن نزول را روایت کرده و در ادامه آورده است: در آن هنگام پیامبر در حال نماز بود و این ماجرا را مشاهده کرد. هنگامی که از نماز فارغ شد، سر به سوی آسمان برداشت و گفت خدایا برادرم موسی از تو خواست که روح او را وسیع و کارها را بر او آسان کنی و گره از زبانش بگشایی تا مردم گفتارش را درک کنند و نیز تقاضا کرد هارون را که برادرش بود و زیر و یاورش قراردهی و به وسیله او، برنیرویش بیفزایی و در کارهایش شریک سازی. خداوندا! من محمد، پیامبر و برگزیده توام سینه مرا گشاده کن و کارها را بر من آسان ساز. از خاندانم، علی را وزیر من گردان تا به وسیله اش پشتم قوی و محکم شود.

هنوز دعای پیامبر صلی الله علیه و آله و پایان نیافته بود که جبرئیل آیه ولایت را نازل کرد. ⁽¹⁾این شأن نزول از طرق گوناگون در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است. از جمله اصحابی که این حادثه را نقل کرده اند. امام علی علیه السلام (1) عبدالله بن عبّاس «2» ابورافع مدنی «3» عمار بن یاسر «4» ابوذر غفاری، «5» انس بن مالک، «6» و مقداد بن اسود هستند. «7»

از تابعان نیز مسلمة بن کهیل، «8 » عتبة بن ابی حکیم، «9» شدی «10» و مجاهد «11» به نقل این حادثه پرداخته اند. ⁽²⁾

در كتاب غاية المرام تعداد 24 حدیث در این باره از اهل تسنن و 19 حدیث از شیعه نقل شده است. ⁽³⁾در هر صورت، از نظر شیعه تردیدی نیست که این آیه درباره امام علی علیه السلام فرود آمده و از نظر اهل سنت نیز شهرت این روایات به حدی است که متكلّم معروف اهل سنّت، قاضی ایجی در کتاب مواقف تصریح کرده است که مفسران برنزول این آیه در شأن علی علیه السلام اجماع دارند. ⁽⁴⁾جرجانی در شرح مواقف، «14» سعدالدین تفتازانی در شرح مقاصد «15» و قوشچی در شرح تجرید «16» نیز بر این اجماع اعتراف دارند. ⁽⁵⁾

محدثان بزرگی از اهل سنّت در اعصار گوناگون مانند حافظ عبدالرزاق صنعانی (شیخ بخاری) حافظ عبد بن حمید حافظ رزین بن معاویه، حافظ نسائی (مؤلف صحیح)، حافظ محمد بن جریر طبری، ابن ابی حاتم، ابن عساکر، ابوبکربن مردویه ابوالقاسم طبرانی خطیب بغدادی، هیثمی، ابن جوزی، محب طبری، جلال الدین سیوطی و متقی هندی، این روایت را در کتاب هایشان آورده اند. ⁽¹⁾آلوسی هم گفته است بیشتر اخباریان برآنند که این آیه در شأن امام علی علیه السلام نازل شده ⁽²⁾و شهرت این خبر به حدی بوده که حسان بن ثابت، شاعر رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز این منقبت علی علیه السلام را به نظم آورده است:

فانت الذي اعطيت اذ كنت راكعاً *** زكاة فدتك النفس یا خیر راکع

فانزل فیک الله خیر ولاية *** و اثبتها اثنى كتاب الشرايع

منظور از «ولی»

الف) نقل معانی متعدد از طرف اهل سنت

ابتدا به تبیین و تشریح کلمه «ولی» می پردازیم؛ زیرا اگر معنای این کلمه روشن شود، بسیاری از مسائل حل خواهد شد برخی از مفسران اهل سنت برای دور کردن مخاطبان خویش از معنای روشن آیه، معانی بسیاری بیست و هفت معنی ⁽³⁾برای ولی ذکر کرده اند تا بگویند این کلمه لفظ مشترکی است که معانی مختلفی دارد و ما نمی دانیم که خداوند در این آیه کدام یک از آن معانی را اراده کرده است؛ پس آیه مبهم است و دلالت بر چیزی ندارد!

ب) اهل لغت بیشتر از سه معنی برای ولی نیاورده اند

ولی هنگامی که به لغت مراجعه می کنیم و کلمات و نظریات متخصصین لغت را مطالعه می نمائیم، مشاهده می کنیم که آنان بیش از دو تا سه معنی برای کلمه «ولی» نگفته اند. بنابراین بقیه،معانی، همه به این سه معنی باز می گردد! این سه معنی عبارتند از:

1- «ولی» به معنای یارو یاور و ناصر و ولایت به معنای نصرت و یاری است.

2- معنی دومی که برای ولایت گفته اند سرپرستی و صاحب اختیار بودن است، بنابراین «ولی» سرپرست و صاحب اختیار است.

3- سومین معنای «ولی» دوست و رفیق است؛ هر چند انسان را نصرت و یاری نکند. ولی از آن جا که دوست در عالم رفاقت، غالباً به یاری انسان می شتابد، معنای سوم نیز به معنای اول باز می گردد؛ بنابراین از نظر دانشمندان لغت «ولی» دارای دو معنای عمده است و بقیه معانی به این دو بازمی گردد. ⁽¹⁾

با بررسی آیات قرآن در می یابیم که کلمه ولی در معانی مختلفی استعمال شده است؛ ⁽²⁾ولی در اکثر موارد به معنای سرپرست و صاحب اختیار است.

ج) منظور از ولی در آیه مورد بحث

انصاف این است که «ولی» در این آیه به معنای سرپرست و صاحب اختیار است؛ نه به معنای دوست و یار و یاور؛ زیرا:

اوّلاً: «انّما» که در صدر آیه آمده دلیل بر حصر است. یعنی فقط این سه دسته ولى مؤمنان هستند نه غیر آن ها؛ در حالی که اگر ولی به معنای دوست باشد حصر معنی نخواهد داشت، زیرا در این صورت واضح است که غیر از سه گروه فوق کسان دیگری هم یارو یاورمؤمنان هستند علاوه بر این که اگر ولی به معنای یارو یاور باشد این همه قید برای الَّذِینَ آمَنُوا لازم نبود که در حال اقامه نماز زکات بدهند. زیرا همه مؤمنان حتی در غیر حال نماز و بلکه حتی مؤمن بی نماز، می تواند یارو یاور برادر مسلمان خویش باشد؛ بنابراین از کلمه «انّما» که دلالت بر حصر می کند و قیود متعدّدی که در مورد «الَّذِینَ آمَنُوا» آمده است، استفاده می شود که ولایت در آیه شریفه به معنای دوستی و نصرت نیست؛ بلکه به معنای سرپرستی و صاحب اختیار بودن است. خداوند و پیامبر و مؤمنین (با آن شرایطی که در آیه آمده) ولی و صاحب اختیار و سرپرست شما می باشند.

ثانیاً: آیه 56 سوره مائده که بعد از آیه مورد بحث آمده است، بهترین قرینه و دلیل بر مدعای ماست؛ خداوند متعال در این آیه می فرماید:

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ

و کسانی که ولایت خدا و پیامبر او و افراد با ایمان را بپذیرند، ( پیروزند؛ زیرا) حزب و جمعیت خدا پیروز است.

حزب به معنای جمعیت متشکّل است پیروزی یک حزب به معنای غلبه و پیروزی آن ها در یک حرکت و جهش اجتماعی است؛ بنابراین، از این آیه شریفه که در ارتباط با آیه قبل و مورد بحث است و ظاهراً همزمان نازل شده اند، استفاده می شود که ولایت مطرح شده در آیه مذکور یک ولایت سیاسی و حکومتی است.

بنابراین، معنای آیه چنین می شود «کسی که حکومت خدا و پیامبر و حکومتِ الذین آمنوا.... را بپذیرد چنین حزب و جمعیتی پیروز است.» نتیجه این که با تفکر و تعمق در کلمه کلمه و جمله جمله آیه ولایت و با صرفنظر از روایات فراوانی که در تفسیر آیه وارد شده است معلوم شد که ولی در این آیه به معنای امام و پیشوا و سرپرست است و هر کس حکومت خدا و رسول و «الَّذِينَ آمَنُوا را با آن شرایطی که در آیه آمده بپذیرد پیروز و منصور خواهد بود.

د) بیان علامه طباطبایی

علامه ابتدا اثبات می کنند که خداوند متعال ولایت تشریعی خود را به برخی از بندگان برگزیده اعطاء نموده است لذا می فرمایند قرآن برای خداوند متعال دو سنخ از ولایت قایل است ولایت تکوینی و تشریعی ولایت تکوینی خاص خداوند متعال.

الف) آیاتی که ولایت تشریعی را که در آیات قبل برای خداوند ثابت می کرد در آن ها همان را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله ثابت می کند و قیام به تشریع و دعوت به دین و تربیت امت و حکومت بین آنان و قضاوت در آنان را از شؤون و مناصب رسالت وی می داند. ⁽¹⁾

جامع و فشرده این آیات اینست که رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز دارای چنین ولایتی هست که امت را بسوی خدای تعالی سوق دهد و در بین آن ها حکومت و فصل خصومت کند و در تمامی شؤون آن ها دخالت نماید و همین طور که بر مردم اطاعت خدای تعالی واجب کرده است اطاعت او نیز بدون قید و شرط واجب است پس برگشت ولایت آن حضرت بسوی ولایت تشریعی خداوند عالم است به این معنا که چون اطاعت خداوند در امور تشریعی واجب است و اطاعت رسول خدا صلی الله علیه و آله هم اطاعت خداست پس رسول خدا صلی الله علیه و آله مقدم و پیشوای آنان و در نتیجه ولایت او هم همان ولایت خداوند خواهد بود. کما این که بعضی از آیات گذشته مانند آیه أطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وآيه وَمَا كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللهُ وَرَسُولُهُ... و آیاتی دیگر به این معنا تصریح می کردند.

ب) آیاتی که همین ولایتی را که دسته سوم برای رسول خدا صلی الله علیه و آله ثابت می نمود برای امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام ثابت می کند و آن آیات یکی همین آیه مورد بحث ما است که بعد از اثبات ولایت تشریع برای خدا و رسول با واو عاطفه عنوان الذین آمنوا را که جز بر امیر المؤمنین علیه السلام منطبق نیست به آن دو عطف نموده و به یک سیاق این سخن ولایت را که گفتیم در هر سه مورد ولایت واحده ای است برای پروردگار متعال، البته بطور اصالت و برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام بطور تبعیت و به اذن خدا ثابت می کند. ⁽¹⁾

بیان ایشان به طور خلاصه در آیه مورد بحث این است که هر جا در قرآن ولایت را به پیغمبر و نسبت داده است مقصود از آن ولایت در تصرف یا محبت است مانند آيه شريفه: النَّبِيُّ أوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ⁽²⁾و آيه إِنَّا وَلِيُّكُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا... چون در این دو آیه روی سخن با مؤمنین است و معنا ندارد رسول خدا صلی الله علیه و آله یاور آن ها باشد چنان که مفصلا بیان کردیم.

پس معلوم شد که این دو آیه مورد بحث در سیاق با آیات سابق خود شرکت ندارند ولو این که فرض هم بکنیم که ولایت به معنای نصرت است و نباید فریب جمله آخر آیه یعنی:

فَإِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْغالِبُونَ را خورد و خیال کرد که این جمله تنها مناسب با ولایت به معنای نصرت است زیرا این جمله با معانی دیگر ولایت یعنی تصرف و محبت نیز مناسبت دارد برای این که غلبه دینی و انتشار دین خدا در همه عالم که یگانه هدف اهل دین است محتاج است به این که اهل دین به هر وسیله شده به خدا و رسول متصل و مربوط شوند چه این که این اتصال به نصرت خدا و رسول باشد و یا به قبول تصرفاتشان و یا به محبت و دوست داشتنشان، پس جمله آخر آیه با هر سه معنا سازگاری دارد. ⁽³⁾

پاسخ به برخی شبهات

الف) ادعای فخررازی درباره آیه ولایت

ادعای فخررازی، مبنی براین که مجموعه روایات موجود پیرامون آیه شریفه محل بحث تنها سه روایت مذکور است، سخن بی اساسی است؛ زیرا بیش از چهل

روایت در این زمینه وجود دارد ⁽¹⁾و جالب این که بیشتر این روایات از خود اهل سنت نقل شده است ولی امان از تعصب و لجاجت که وقتی دامنگیر انسان می گردد باعث می شود که او سخنان غیر منتظره بگوید، هر چند دانشمندی چون فخر رازی باشد علاوه بر این که اگر در مسئله ای مانند آیه فوق، بیش از چهل روایت به ما رسیده باشد می توان ادعا کرد که چندین برابر آن، روایت وجود داشته که در طول تاریخ از بین رفته است؛ مخصوصاً در دوران سیاه و تاریک بنی امیه که رسماً با فضائل و مناقب اهل البیت، مخصوصاً آن چه مربوط به امیرمؤمنان بود مبارزه می شد و کسی جرأت بیان و نشر فضائل آن حضرت را نداشت و چه بسا افرادی بودند که فضائلی از حضرت می دانستند و جرأت بیان آن را نداشتند و آن فضائل را با خود به گور بردند! جو خفقان و اختناق بقدری شدید بود که افرادی که فضائل اهل بیت علیهم السلام را می گفتند تحت تعقیب قرار می گرفتند، بلکه اگر کسی نام فرزندش را علی می نهاد نیز مورد مؤاخذه قرار می گرفت!

با این شرایط سخت اگر در مسئله ای 40 روایت به ما برسد به جرات می توان ادعا کرد که چند برابر این مقدار روایت بوده که در طول تاریخ از بین رفته است!

نتیجه این که با توجه به روایات فراوان که در حد تواتر است و برخی از آن ها به طور مفصل مطرح شد شگی باقی نمی ماند که آیه شریفه إِنَمّا وَلِيُّكُمُ اللهُ در شأن حضرت امیر مؤمنان وارد شده و آن،حضرت پس از خداوند و پیامبرش سرپرست مسلمان ها و امام و رهبر و پیشوای آن هاست. ⁽²⁾

ب) چرا تمام ضمیرها در آیه شریفه جمع آمده

همان گونه که گذشت آیه شریفه برای سه گروه ولایت قائل شده است و در مورد گروه سوم تمام ضمیرها، فعل ها و موصول ها بصورت جمع آمده است.

توجّه کنید:

هفت کلمه مذکور همه متناسب با جمع است معنای این جملات این است که افراد مختلفی در حال رکوع به فقیر کمک کردند در حالی که در تمام روایات فقط از علی به عنوان کسی که در حال رکوع صدقه داد نام برده شده است. با توجه به این مطلب، آیا روایاتی که در شأن نزول آیه شریفه وجود دارد، با آیه سازگار است؟ و روشن است که اگر بین آیه ای از قرآن مجید و روایت یا روایاتی تعارض وجود داشته

باشد، باید دست از آن روایت یا روایات برداریم و به مضمون و محتوای آیه قرآن عمل کنیم پس تعارض فوق بین آیه شریفه و روایات، روایات را بی اعتبار می کند. پاسخ دانشمندان و مفسران اهل سنّت خود پاسخ این اشکال را داده اند؛ فخر رازی در جواب این سؤال می گوید:

«جمع گاهی برای احترام است یعنی گاهی با این که مخاطب یک نفر بیشتر نیست، برای احترام لفظ جمع به کار برده می شود همان گونه که در فارسی نیز چنین است و به جای تو رفتی گفتی آمدی و مانند آن» گفته می شود: «شما رفتید، گفتید آمدید و مانند آن» بنابراین در ادبیات عرب گاهی جهت احترام لفظ جمع به جای مفرد به کار برده می شود و در آیه فوق نیز چنین است.» ⁽¹⁾

آلوسی در روح المعانی پاسخ دیگری داده است؛ او می گوید:

«گاه برای عظمت شخص و گاه برای عظمت کار به جای صیغه مفرد از صیغه جمع استفاده می شود و این در لغت عرب مرسوم است ولی چون این استعمال مجازی است نیاز به قرینه دارد.» ⁽²⁾

و اما پاسخ ما اوّلا: همان طور که گفتید استعمال صیغه جمع به جای مفرد جهت احترام شخص یا عظمت،کار مرسوم و متداول است و در آیه مورد بحث نیز به همین جهت صیغه جمع به کار رفته است و قرینه این استعمال مجازی این است که هیچ کس از دانشمندان حتی دانشمندان متعصب اهل سنت، معتقد نیستند غیراز علی، کسی در حال رکوع صدقه داده باشد تا مشمول آیه باشد و این خود بهترین قرینه بر استعمال لفظ جمع در موردی است که باید لفظ مفرد بیاید.

ثانیاً: در آیات قرآن مجید بطور گسترده صیغه جمع در جایی که باید مفرد استعمال شود به کار رفته است. ⁽³⁾

مثلا در آیه الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْواهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَ عَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون ⁽⁴⁾نيز كلمات «الذين، ينفقون، اموالهم، فلهم، اجرهم، ربّهم، عليهم، هم یحزنون» همه به صیغه جمع آمده است؛ ولی بسیاری از مفسران گفته اند که منظور، علی بن أبی طالب علیه السلام بوده است که شب و روز پنهان و آشکار انفاق می کرده است. طبق روایتی آن حضرت چهار درهم

داشت، یکی را شبانه و دیگری را در روز سومی را آشکار و چهارمی را پنهان انفاق کرد و آیه فوق در شأن انفاق او نازل شد! ⁽¹⁾

سؤال: مگر می شود برای کارهای بسیار جزئی همچون انفاق چهار درهم آیه ای نازل می شود؟

پاسخ: آن چه از نظر اسلام مهم است کیفیت و چگونگی عمل است نه مقدار عمل. بنابراین اگر عمل مخلصانه باشد ممکن است در شأن انفاق کمتر از چهار درهم نیز آیه ای نازل شود، اما اگر کسی کوهی از طلاهم انفاق کند ولی از سر اخلاص نباشد، هیچ ارزشی نخواهد داشت و آیه ای در شأن آن نازل نمی شود. ⁽²⁾

ج) چگونه ممکن است علی در زمان حیات پیامبر ولایت داشته باشد

اشکال دیگری که فخر رازی ⁽³⁾و دیگران مطرح نموده اند این است که:

«اگر ولایت در این آیه شریفه به معنای سرپرستی و صاحب اختیار بودن و امامت و رهبری باشد ولایت علی علیه السلام در حال حیات پیامبر چه معنایی دارد؟

زیرا بر فرض ثبوت این معنی برای علی بن أبی طالب علیه السلام ولایت بعد از رحلت پیامبر برای او ثابت می شود ولی در زمان حیات پیامبر چنین ولایتی برای او ثابت نیست اما اگر ولایت را به معنای دوستی و نصرت بگیریم هیچ اشکالی ندارد زیرا علی حتی در زمان پیامبر دوست و یار مؤمنان بوده است!».

پاسخ: جواب این اشکال هم روشن است زیرا ولایت ولی و وصی و خلیفه و جانشین همواره بالقوه بوده نه بالفعل و اساساً این مطلب در درون این کلمات نهفته است؛ حضرت زکریا که از خداوند فرزندی طلب می کند تا ولی و جانشین و وارث او باشد و خداوند نیز خواسته اش را اجابت نموده و یحیی را به او می دهد، ⁽⁴⁾آیا یحیی در زمان حیات پدروارث و ولی و جانشین اوست یا پس از رحلت پدر؟ روشن است که این امور بعد از مرگ پدر است.

این مسأله یک امر عرفی و عقلائی است؛ کسانی که وصیتنامه می نویسند و برای خود وصی تعیین می کنند، آیا برای وصی قبل از مرگ خویش ولایت و اختیاری قائل می شوند یا این ها مربوط به پس از مرگ است؟ آقای فخررازی حتماً وصیت نامه داشته است و برای خود وصی انتخاب کرده است آیا وصی او در زمان حیاتش جانشین او

بوده است یا بعد از مماتش؟ از این بالاتر تمام زمامداران دنیا برای خویشتن خلیفه و جانشینی تعیین می کنند ولی هیچ کدام از آن ها در حیات زمامدار فعلی، قدرتی ندارند، بلکه قدرت و اختیارات آن ها برای پس از مرگ زمامدار فعلی است

بنابراین ولایت در آیه شریفه به معنای صاحب اختیار و سرپرست و امامت امت است ولی تمام این معانی بعد از رحلت پیامبر و برای علی فعلیت پیدا می کند.

علاوه براین، مسئله تعیین جانشینی پیامبر اختصاص به این آیه ندارد، بلکه پیامبر اسلام و در طول دوران بیست و سه ساله پیامبری اش بطور مکرر مسئله خلافت علی علیه السلام را مطرح کردند که کرارا در کتب حدیثی مطرح شده است، نتیجه این که این قبیل اشکالات که جواب روشنی دارد در واقع بهانه جویی است!

بنابراین علی رغم اشکالات و بهانه جویی های فراوانی که پیرامون دلالت آیه شریفه ولایت مطرح شده که مهمترین آن ها در بالا ذکر شد و پاسخ آن بیان گشت دلالت آیه شریفه بر ولایت روشن است و آیه فوق ولایت و سرپرستی و امامت و رهبری را برای سه کس ثابت می کند نخست خداوند متعال و سپس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و پس از او، حضرت امیرالمؤمنین علی بن أبي طالب علیه السلام. ⁽¹⁾

پیام آیه ولایت

آیه شریفه محل بحث علاوه بر اثبات ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام، پیام مهمی نیز برای شیعیان آن حضرت، بلکه برای تمام مسلمانان جهان دارد و آن این که:

علی علیه السلام بطور تصادفی و اتفاقی ولی و سرپرست مؤمنان و جانشین پیامبر آخر الزمان صلى الله عليه وسلم و خلیفه شایسته خدای منان نشده بلکه رسیدن به این جایگاه بزرگ عواملی دارد که در خود آیه محل بحث آمده است. ایمان قوی و ریشه دار و اقامه نماز و حفظ رابطه بین خویشتن و خالق خویشتن و پرداخت زکات و برقراری رابطه بین خویشتن و سایر انسان ها سبب شد که علی امیرالمؤمنین علیه السلام گردد.

داستان

در امالی شیخ طوسی رحمه الله علیه است که ابو رافع می گوید روزی من وارد بر رسول الله صلى الله عليه وسلم شدم در حالی که آن جناب خواب بود و ماری در طرف دیگر خانه آن حضرت به چشم می خورد من به ملاحظه این که نکند آن حضرت از سر و صدای من بیدار شود از کشتن

مار کراهت داشتم و خیال کردم که آن حضرت در آن ساعت در حال گرفتن و حی بود ناگزیر برای این که مبادا این مار به آن حضرت آسیبی بزند بین مارو آن جناب خوابیدم تا اگر آسیبی زد به من بزند نه به آن جناب چیزی نگذشت بیدار شد در حالتی که آیه إِنَّا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا- تا آخر آیه- را می خواند.

آن گاه فرمود: حمد خدای را که نعمت را بر علی تمام کرد و گوارا باد برعلی فضیلتی که خدا به او ارزانی داشت، آن گاه از من پرسیدند این جا چه می کنی؟ من داستان مار را برایشان عرض کردم، بمن فرمود بکش آن را من آن را کشتم. آن گاه فرمود ای ابا رافع چگونه ای تو با مردمی که با علی مقاتله می کنند با این که او برحق و آن قوم برباطلند؟ جهاد در رکاب علی حقی است از حقوق خدای متعال و هر کس قدرت بر آن نداشته باشد باید در قلب خود دشمنانش را دشمن بدارد و آرزو کند ای کاش می توانستم در این جهاد شرکت کنم که در این صورت چیزی بر او نیست و خداوند همین نیت را جهاد او حساب می کند، عرض کردم یا رسول الله از خدای تعالی بخواهید که اگر من آن زمان و آن مردم را درک کردم مرا بر قتال با آن ها قوت و نیرو دهد. رسول خدا صلی الله علیه و آله دست به دعا برداشت و حاجتم را از خدا خواست آن گاه فرمود: برای هر پیغمبری امینی است و امین من ابو رافع است. ابو رافع می گوید وقتی که پس از مرگ عثمان مردم با امیرالمؤمنین علیه السلام علی بیعت کردند و طلحه و زبیر نقض بیعت نموده و خروج کردند بیاد فرمایش پیغمبر افتادم، لذا خانه ام را که در مدینه بود با زمینی که در خیبر داشتم فروختم و خودم و بچه هایم در رکاب آن جناب بیرون آمدم به این امید که شاید در رکابش شهید شوم، لیکن موفق نشدم تا آن که با آن جناب به بصره آمدیم و همچنین زنده بودم تا آن جناب به صفین رفت، من نیز در این جنگ و جنگ نهروان شرکت داشتم و همه جا در خدمتشان بودم تا این که شهید شدند، من نیز به مدینه برگشتم در حالی که دیگر در آن شهر که وطن من است خانه و زمینی نداشتم حسن بن علی زمینی را که در ینبع داشت به من واگذار نمود و نیز یک قسمت از خانه پدر بزرگوارش امیرالمؤمنین علیه السلام را به من داد و من با زن و بچه ام در آن جا منزل کردم. ⁽¹⁾

روایات

یکی از معانی ولایت سرپرستی و اداره جامعه است غیر از قرآن، در روایاتی که از

معصومان به ما رسیده واژه «ولایت» در همین معنا بسیار به کار رفته است، در این جا برای نمونه چند روایت را نقل می کنیم:

1- حضرت امیرمومنان در عبارت های مختلفی از نهج البلاغه واژه ولایت را به همین معنای سرپرستی به کار برده است؛ مثلا:

در خطبه دوم نهج البلاغه بعد از این که درباره اهل بیت علیهم السلام می فرماید: هُمْ مَوْضِعُ سِرِّهِ وَلَجَأَ أَمْرِهِ وَعَيْبَةُ عِلْمِهِ وَمَوْئِلُ حُكْمِهِ وَ كُهُوفُ كُتُبِهِ وَجِبَالُ دِينِهِ بِهِمْ أَقَامَ اغْحِنَاءَ ظَهْرِهِ وَ أَذْهَبَ ارْتِعَادَ فَرَائِصِه ⁽¹⁾

آن ها موضع اسرار خدایند و ملجأ فرمانش، ظرف علم اویند و مرجع احکامش پناهگاه کتاب های او هستند و کوه های استوار دین او، به وسیله آنان خمیدگی پشت دین راست نمود و لرزش های وجود آن را از میان برد.

لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ ص مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَلَا يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ وَعِمَادُ الْيَقِينِ إِلَيْهِمْ يَفِيءُ الْغَالِي وَبِهِمْ يُلْحَقُ التَّالِي وَ هَهُمْ خَصَائِصُ حَقَّ الْوِلَايَةِ وَفِيهِمُ الْوَصِيَّةُ وَالْوِرَاثَةُ الْآنَ إِذْ رَجَعَ الْحَقُّ إِلَى أَهْلِهِ وَنُقِلَ إِلَى مُنْتَقَلِه. ⁽²⁾ از این امت کسی را با خاندان رسالت هم مرتبه نتوان پنداشت و هرگز نمی توان پرورده نعمت ایشان را در رتبت آنان داشت که آل محمد صلی الله علیه و آله پایه دین و ستون یقینند. هر که از حد درگذرد به آنان بازگردد و آن که وامانده، بدیشان پیوندد. حق ولایت خاص ایشان است و میراث پیامبر مخصوص آنان. اکنون حق به خداوند آن رسید و رخت بدانجا که بایسته اوست کشید.

ویژگی های ولایت و حکومت از آن آن ها است و وصیت پیغمبر صلی الله علیه و آله و وراثت او در میان آنان هم اکنون حق به اهلش برگشته و دوباره به جائی که از آن جا منتقل شده بود باز گردیده است. ⁽³⁾

2- از ابی الجارود از حضرت ابی جعفر علیه السلام روایت می کند که فرمود: طایفه ای از یهود مسلمان شدند از آن جمله عبد الله بن سلام، اسد، ثعلبه، ابن یامین و ابن صوریا بودند که همگی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و عرض کردند یا نبی الله حضرت موسی وصیت کرد به يوشع بن نون و او را جانشین خود قرار داد وصی شما کیست یا رسول الله؟ و بعد از تو ولی و سرپرست ما کیست ؟

در پاسخ این سؤال این آیه نازل شد: إِنَّا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ َراكِعُونَ آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود برخیزید، همه برخاسته و به مسجد آمدند مردی فقیر و سائل داشت از مسجد بطرف آن جناب می،آمد حضرت فرمود: ای مرد آیا کسی بتو چیزی داده؟ عرض کرد: آری، این انگشتر را یک نفر همین اکنون به من داد حضرت پرسید چه کسی؟ عرض کرد آن مردی که مشغول نماز است پرسید در چه حالی بتو داد؟ عرض کرد در حال رکوع، حضرت تکبیر گفت اهل مسجد همه تکبیر گفتند حضرت رو به آن مردم کرد و فرمود: پس از من علی ولی شماست، آنان نیز گفتند ما به خداوندی خدای تعالی و به نبوت محمد صلی الله علیه و آله و ولایت علی علیه السلام راضی و خشنودیم، آن گاه این آیه نازل شد: وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْعَالِبُونَ ⁽¹⁾

3- فضایل علی علیه السلام

إنّ اللهَ تَعالى جَعَلَ لأخى عَلى فضائِلَ لا تُحْصى كِثْرَةً فَمَنْ ذَكَرَ فَضِيلةً مِنْ فَضَائِلِهِ مُقِرّاً بِهَا، غَفَرَ اللهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ، وَمَنْ كَتَبَ فَضِيلَةً مِنْ فَضائِلِهِ، لَمْ تَزَلِ الْمَلائِكَةُ تَسْتَغْفِرِلَهُ مَا بَقِ لِتِلْكَ الْكِتَابَةِ رَسْمُ، وَمَنْ اسْتَمَعَ فَضيلَةٌ مِنْ فَضَائِلِهِ، غَفَرَ اللَّهُ لَهُ الذَّنُوبَ الَّتِي اكْتَسَبَهَا بِالِاسْتِمَاعِ، وَمَنْ نَظَرَ إِلَى كِتَابٍ مِنْ فَضائِلِهِ كَفَرَ اللهُ لَهُ الذَّنوبَ الَّتى اكْتَسَبَهَا بِالنَّظَرِ ⁽²⁾ خداوند برای برادرم علی علیه السلام فضائل بیشماری قرار داده است که اگر کسی از روی اعتقاد یکی از آن فضائل را بیان نماید خداوند گناهان گذشته و آینده او را می بخشد، اگر کسی یکی از فضائل آن حضرت را بنویسد، تا هنگامی که آن نوشته باقی است، ملائکه برای او استغفار می کنند و اگر کسی یکی از فضائل آن حضرت را بشنود خداوند همه گناهانی را که از راه گوش انجام داده است می بخشد و اگر کسی به نوشته ای درباره فضائل علی علیه السلام نگاه کند، خداوند از تمام گناهانی که از راه چشم کسب کرده است در می گذرد.

4- آیات فراوانی را علمای اهل سنت در شأن امام علی علیه السلام تفسیر کرده اند و در تأیید آن روایاتی را از پیغمبر اکرم صلی الله عله و آله آورده اند به طوری که بعضی از علمای اهل تسنن مانند ابن حجر، خطیب بغدادی، سیوطی، گنجی شافعی، ابن عساکر، شیخ سلیمان قندوزی حنفی و... از ابن عباس روایت کرده اند که گفت: نَزَلَتْ فِي عَليّ ثَلاثُ مِائَةِ آية ⁽¹⁾

گنجی شافعی در باب 62 از کتاب كفاية الطالب، ص231. سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 172. ابن حجر صواعق المحرقه، ص 76.

و گروه دیگری از علماء عامه از یزید بن رمان چنین روایت کرده اند: عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُمَان قَالَ: مَا نَزَلَ فِي أَحَدٍ مِنَ القرآنِ مَا نَزَلَ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِب ⁽²⁾

«تعداد آیاتی که در شأن علی علیه السلام نازل شده در مورد هیچ کس نازل نشده است.» عَنْ ضُرَيش عَنْ عَلَى قَالَ: (نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ: ( إِنَّا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنوُا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ (5) فَخَرَجَ رَسولُ اللَّهُم فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ بَيْنَ رَاكِعِ وَقَائِم وَادَا سَائِلُ فَقَالَ: يَا سَائِلُ هَلْ أَعْطَاكَ أَحَدٌ شَيْئَاً؟ فَقَالَ: لا إِلا هَاذَاكَ الرَّاكِعُ (لِعَلَى علیه السلام) أَعْطَانِي خَاتَمَةً). ⁽³⁾

ضریس از علی علیه السلام نقل می کند این آیه إِنَّا وَلِيُّكُمُ الله... بر پیامبر نازل شد، پس از آن در حالی که مردم مشغول نماز بودند پیامبر وارد مسجد شد و دید یک نفر سائل ایستاده است حضرت رو به سائل کرد و فرمود ای سائل آیا کسی چیزی به تو داده است؟ عرض کرد نه یا رسول الله جز آن رکوع کننده (به علی علیه السلام اشاره کرد) که انگشتر خود را به من داد غیر از او کسی چیزی به من نداده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «علی هزاران شاهد در غدیر خم داشت ولی نتوانست حق خود را بگیرد، در حالی که اگر یک مسلمان دو شاهد داشته باشد، حق خود را می گیرد!» ⁽¹⁾

ولایت فقیه در راستای ولایت امام معصوم است. در مقبوله ی عمربن حنظله از امام صادق می خوانیم: «به آن کس که حدیث ما را روایت کند و در حلال و حرام ما نظر کند و احکام ما را بشناسد بنگرید پس به حکومت او راضی باشید که من او را بر شما حاکم قرار دادم. فانّی قد جعلته عليكم حاكماً....⁽²⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- با تفکّر و تعمّق در کلمه کلمه و جمله جمله آیه ولایت و با صرفنظر از روایات فراوانی که در تفسیر آیه وارد شده است معلوم شد که ولی در این آیه به معنای امام و پیشوا و سرپرست است و هر کس حکومت خدا و رسول و «الَّذِینَ آمَنُوا» را با آن شرایطی که در آیه آمده بپذیرد پیروز و منصور خواهد بود. آن چه از نظر اسلام مهم است کیفیت و چگونگی عمل است نه مقدار عمل. بنابراین، اگر عمل مخلصانه باشد، ممکن است در شأن انفاق کمتر از چهار درهم نیز آیه ای نازل شود، اما اگر کسی کوهی از طلاهم انفاق کند ولی از سر اخلاص نباشد، هیچ ارزشی نخواهد داشت و آیه ای در شأن آن نازل نمی شود.

2- ولایت در آیه شریفه به معنای صاحب اختیار و سرپرست و امامت امت است ولی تمام این معانی بعد از رحلت پیامبر برای علی فعلیت پیدا می کند.

3- بنابراین علی رغم اشکالات و بهانه جویی های فراوانی که پیرامون دلالت آیه شريفه ولایت مطرح شده که مهمترین آن ها در بالا ذکر شد و پاسخ آن بیان گشت دلالت آیه شریفه برولایت روشن است و آیه فوق ولایت و سرپرستی و امامت و رهبری را برای سه کس ثابت می کند نخست خداوند متعال و سپس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و پس از او، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام على بن أبى طالب علیه السلام. ⁽³⁾

4- کلمه ولی در قرآن هم به معنای دوست و محب به کار رفته هم به معنای یاور و هم به معنای متولی و حاکم برامور (رهبر) به کار رفته است.

اما این واژه در آیه مورد بحث صرفا به معنای حاکم و رهبر است به دلیل این که

کلمه انّما در آیه مفید حصر و اختصاص است و این کلمه ولایت را به خدا و رسول او و حضرت علی علیه السلام اختصاص داده است پس کلمه ولی در آیه نمی تواند به معنای دوست باشد چون ولایت محبت اختصاص به این سه نفر ندارد بلکه همه مومنین نسبت به یکدیگر ولایت محبت دارند همچنین این کلمه در آیه به معنای ولایت نصرت (یاور) نمی باشد چون نصرت و یاری دادن اختصاصی به پیامبراکرمصلى الله عليه وسلم و علی ندارد بلکه همه باید نسبت به یک دیگر یاور باشند.

8- استقامت

اشاره

إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَ تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتى كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَفِي الْأُخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهى أَنفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ * نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَّحِيمٍ [سوره فصلت، آیه 32-30]

به یقین کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداوند یگانه است!» سپس استقامت کردند فرشتگان بر آنان نازل می شوند که: «نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد برشما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است! ما یاران و مددکاران شما در زندگی دنیا و آخرت هستیم؛ و برای شما هر چه دلتان بخواهد در بهشت فراهم است و هر چه طلب کنید به شما داده می شود این ها وسیله پذیرایی از سوی خداوند غفور و رحیم است!»

واژگان مهم

استقامت

این واژه از ریشه «ق- و- م» است و برای آن معانی مختلفی مانند اعتدال، ثبات و مداومت استمرار پایداری، ایستادن درست شدن و قیمت نهادن را بازگو کرده اند و معنای اعتدال شهرت بیشتری دارد برخی گفته اند: استقامت همان اقامه است؛ ولی اضافه شدن دو حرف «س» و «ت» معنای آن را تأکید می کند. ⁽¹⁾

راغب می گوید: کلمه استقامت در اصل در خصوص طریقی به کار می رفته که به خط مستقیم کشیده شده باشد و در آیه شریفه اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ حق را به چنین راهی تشبیه کرده سپس می گوید و استقامت انسان به این معنی است که همواره ملازم طریقه مستقیم باشد که خدای تعالی درباره چنین انسان هایی فرموده: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا ⁽²⁾

ولی در صحاح اللغة استقامت را به معنای اعتدال گرفته و گفته: وقتی می گویند «استقام له الامر» معنایش این است که این امر برای او در حد اعتدال بود. ⁽³⁾پس مراد از جمله «ثُمَّ اسْتَقامُوا» این است که ملازم وسط راه باشند و دچار انحراف نگردند و بر سخنی که آیه شریفه بیان فرموده استوار باقی بمانند. مثلا در آیه فَمَا اسْتَقَامُوالَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ﴾ ⁽⁴⁾معنایش این است که ما دام که کفار با شما معتدل بودند، شماهم برای آنان اعتدال داشته باشید و از وسط راه منحرف نگردید. و در آیه وَاسْتَقِمْ كَما أمِرْتَ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ ⁽⁵⁾معنایش این است که آن طور که مامور شده ای عمل کن، یعنی راه میانه را پیش بگیرو هواهای ایشان را پیروی مکن همه تفسیرهای مختلفی که برای این آیه کرده اند به همین معنا که ما گفتیم برمی گردد. ⁽⁶⁾

در معنایی جامع می توان گفت اصل واحد در این ماده، مفهومی است در برابر قعود و معنای اصلی آن به پاداشتن و فعلیت «عمل است. استقامت با توجه به معنای طلبی باب استفعال به معنای طلب قیام است و استمرار و استدامت و مانند آن از لوازم معنای اصلی به شمار می آید. ⁽¹⁾استقامت در مفهوم قرآنی آن اصطلاحی برای پایداری در دین و مسیر حق در برابر کژی هاست. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1. معانی قرآنی استقامت

بیشتر مباحث قرآنی استقامت مربوط به 9 آیه ای است که متضمن مشتقات فعلی استقامت است. در این آیات جزآیه 7 سوره توبه که به موضوع استقامت در عهد و پیمان پرداخته سایر آیات، استقامت را در مورد توحید و سیر به سوی خدا مطرح کرده است. ⁽³⁾

همان گونه که واژه پژوهان برای استقامت چندین معنا برشمرده اند مفسران نیز در معنا و تفسیر آن معانی اعتدال و دوری از افراط و تفریط، ثبات و دوام و طلب قیام را بازگو کرده اند. ⁽⁴⁾

2. تفسیر استقامت به طلب قیام

تفسیر استقامت به طلب قیام به این صورت است که انسان در حال قیام وایستادن در متعادل ترین حالت و مسلط بر توانایی ها و کارهای خود است و این تسلط انسان را به شخصیت و شأن انسانی خود می رساند تا بتواند کارهای مناسب با استعداد انسانی خود را انجام دهد به این جهت، از متعادل ترین حالت هر چیز به گونه ای که امکان نمایان شدن همه آثار و توانایی های آن وجود داشته باشد، به صورت استعاره با واژه «قیام یاد می شود استقامت نیز چون مصدر باب استفعال است و معنای طلب دارد به معنای طلب قیام و استدعای ظهور همه آثار و منافع است.

استقامت انسان در امری آن است که شخص قیام به آن امر و اصلاح آن را از خود طلب کند به گونه ای که کامل شود و فساد و نقص در آن راه نیابد، بنابراین معنای استقامت در هر آیه ای با توجه به زمین های که استقامت در آن مطرح شده، متفاوت است؛ مانند قیام به حق توحید در عبودیت: قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ ⁽¹⁾و ثبات بر ربوبیت حق در همه شئون زندگی و محافظت بر توحید در همه امور باطنی و ظاهری: انَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ استقموا و قیام به وظایف دینی: فَاقِم وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفًا. ⁽²⁾و شاید به همین جهت مفسران، تفسیرهای گوناگونی از استقامت در آیات مربوط ارائه کرده اند. ⁽³⁾

3. تفاوت صبر و استقامت

براساس این تفسیر استقامت مفهومی جامع تر از آن چه دیگر مفسران در معنای آن گفته اند دارد زیرا چیزی را برپا داشتن به گونه ای که همه آثار آن ظاهر گردد مستلزم اعتدال صبر و ثبات در آن است از این رو هر یک از این تعریف ها را می توان تعریف به لازم استقامت و آن ها را به لحاظ مفهومی مستقل از استقامت دانست، زیرا صبر در لغت به معنای حبس نفس و بردباری در ناملایمات است و جنبه سلبی در آن لحاظ شده است برخلاف استقامت که ویژگی اثباتی و ایجابی دارد و همچنین الزاماً در ناملایمات به کار گرفته نمی شود. شاید بتوان گفت با توجه به موارد کاربرد استقامت و صبر در قرآن، استقامت به معنای پافشاری و پایداری در اصل دین و ارزش های دینی و عدم انحراف از راه حق به بیراهه های کفرو شرک و نفاق است که بیشتر بعد فکری و عقیدتی در آن لحاظ شده است و صبر به معنای شکیبایی در برابر سختی های اطاعت و دشواری های مصائب و عدم تمکین در برابر طغیان شهوات است که بیشتر در مقام عمل متصور است، ⁽⁴⁾افزون براین، کاربرد استقامت و صبر در روایات به صورت قسیم یکدیگر و به صورت دو مفهوم جدا از هم، بر استقلال مفهومی هریک دلالت دارد.

این ویژگی های مفهومی و گستردگی ارتباط با مفاهیمی بنیادین چون هدایت و عبودیت استقامت را در تعالیم قرآن و روایات دینی در جایگاه ویژه ای نشانده

است، چنان که در قرآن دو بار به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و فرمان به استقامت داده شده است: «فاستَقِم كَما امرت» ⁽¹⁾و در ادامه یکی از این دو خطاب پیروان پیامبر نیز به استقامت مکلف شده اند: فاستَقِم كَما امِرتَ ومَن تَابَ مَعَكَ. از موسی و هارون ها نیز استقامت خواسته شده است.

4. آثار استقامت

در قرآن آثاری چند برای استقامت بازگو شده که بخشی از آن، پاداش اهل استقامت در دنیا و پاره ای دیگر پاداش استقامت در آخرت است؛ اما ویژگی بهره مندی از ولایت،الهی در دنیا و آخرت شامل بندگان با استقامت می گردد الَّذِينَ قالوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ استَقموا تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلكَةُ... نَحنُ أُولِياؤُكُم فِي الحَيوة الدنيا وفي الآخِرَةِ.

می توان عبارت «نَحنُ اولیاؤُكُم» را از جانب ملائکه دانست؛ اما چون فرشتگان واسطه رحمت خداوند بوده از خود ولایتی ندارند این عبارت به ولایت الهی تفسیر می شود. ⁽²⁾اهل استقامت از رهگذر بهره ای که از ولایت الهی و نزول فرشتگان بشارت دهنده دارند از چنبره ترس و اندوه آزادند الا تخافوا ولا تَحْزَنُوا... نَحنُ اولياؤُكُم فى الحيوةِ الدُّنيا وفِي الآخِرَةِ. اهل استقامت در دنیا از برکات خداوند بهره مند می شوند: والواستَقموا عَلَى الطَّريقَةِ لاسقينهُم ماءً غَدَقا. ⁽³⁾عبارت «ماءً غَدَقا» در این آیه که به آب فراوان معنا شده کنایه از وسعت و فراوانی روزی است.

5- موانع استقامت

استقامت ورزی برای مؤمنان به سبب عوامل بازدارنده ای در بیرون و درون وجود آدمی همواره با موانع و دشواری هایی همراه است که با توجه به مفهوم استقامت هر کوتاهی و نقصی در عبودیت خدا را می توان مانع استقامت تلقی کرد، از این رو در بعضی از آیات مرتبط با استقامت به چند عامل کلی اشاره شده است. این موانع عبارتند از فراموشی یاد خدا، ⁽⁴⁾پیروی از هوا و هوس، ⁽⁵⁾پیروی از راه نادانان، ⁽⁶⁾

ممانعت شیطان از حرکت انسان در صراط مستقیم، ⁽¹⁾اختلاف و تنازع و دنیا طلبی. ⁽²⁾

6. الطاف خداوند به اهل استقامت

این آیه درست در مقابل کسانی است که برخلاف مدعای خود به انکار و لجاجت پرداخته و بر کفر پافشاری داشتند که آیات قبل درباره آنان بود پس این جا سخن از مؤمنانی است که نه تنها اهل انکار حق نیستند بلکه در ایمان خود استوار و پابرجا بوده و به همین دلیل ذیل این آیه و آیه بعد شش پاداش و موهبت از جانب خداوند به آن ها بشارت داده شده است.

نخست می فرماید: «کسانی که می گویند پروردگار ما الله است، سپس برگفته خود می ایستند و کمترین انحرافی پیدا نمی کنند و آن چه لازمه آن است در عمل و گفتار نشان می دهند فرشتگان الهی بر آن ها نازل می شوند که نترسید و غمگین مباشید».

چون این ها دل به خدا بستند و ایمان محکم به او پیدا کردند و سپس تمام زندگی را به رنگ ایمان در آوردند و در محور آن قرار دادند؛ خداوند به آن ها موهبت ایمنی از خوف و حزن را اعطاء می نماید. چرا که این ها اصل ایمان را بر منافع مادی ترجیح دادند. بسیارند کسانی که دم از عشق الله می زنند ولی در عمل استقامت ندارند، افرادی سست و ناتوانند که وقتی در برابر طوفان شهوات قرار می گیرند با ایمان و داع کرده و در عمل مشرک می شوند و هنگامی که منافعشان به خطر می افتد همان ایمان ضعیف و مختصر را نیز از دست می دهند.

دومین موهبت، بشارت به بهشتی است که به آن ها وعده داده شده و آن ها این وعده را باور کرده و به آن پابند بودند.

سومین بشارت این است که ملائکه یار و مددکار اهل استقامت می باشند.

در چهارمین بشارت می گویند: در بهشت برای شما هر چه بخواهید از مواهب و نعمت ها فراهم است و هیچ قید و شرطی در کار نیست.

پنجمین بشارت این که نه تنها نعمت های مادی و آن چه دل خواه شما است به شما می رسد، بلکه آن چه از مواهب معنوی طلب کنید در اختیار شما است وَلَكُمْ فِيها ما تَدَّعُونَ.

و بالآخره ششمین و آخرین مژده ای که به آن ها می دهند این است که شما میهمان خدا در بهشت جاویدان او هستید و همه این نعمت ها به عنوان پذیرایی یک

میزبان از یک میهمان گرامی از سوی پروردگار غفور و رحیم به شما ارزانی می شود نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ. ⁽¹⁾

البته نباید فراموش کرد که «استقامت» همچون عمل صالح میوه درخت «ایمان» است زیرا ایمان هنگامی که عمق و نفوذ کافی پیدا کند انسان را دعوت به استقامت خواهد کرد همان گونه استقامت در مسیر حق بر عمق ایمان نیز می افزاید و این دو تأثیر متقابل دارند.

از آیات دیگر قرآن نیز استفاده می شود که ایمان و استقامت نه تنها برکات معنوی را به سوی انسان سرازیر می کند بلکه از برکات مادی این جهان نیز در سایه این دو بهره مند خواهد شد. ⁽²⁾

7. معنای ولایت ملائکه بر مومنین

عبارت نحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ فِي الآخِرَةِ این سوال را به وجود می آورد که منظور از ولایت ملائکه در آیه شریفه چیست؟ پاسخ این است که اولاً چون ملائکه واسطه رحمت و کرامت خداوند هستند دارای ولایت می باشند بنابراین ولایت داشتن آن ها به این معنا نیست که از نزد خود اختیاری داشته باشند و ثانیاً خواسته بین اولیای خدا و دشمنان او مقابله و مقایسه کند چون در حق دشمنانش فرموده بود: وَقَيَّضْناهُمْ قُرناءَ ⁽³⁾(ما برای کفار قرین های بدی قرار دادیم) و در آیه مورد بحث در مقابل آن قرین ها از قول ملائکه اش می فرماید: «ما اولیای شما هستیم».

و نتیجه این مقابله آن است که معلوم شود که مراد از ولایت ملائکه برای مؤمنین تسدید و تأیید مؤمنین است چون ملائکه مؤید آن هایند که مختص به اهل ولایت خدایند و اما ملائکه ای که حارس و نگهبان خلقند و یا آن هایی که موکل برارزاق و اجلهای مردم و سایر شؤون آن هایند اختصاصی به مؤمنین ندارند، بلکه مؤمن و کافر برایشان یکسان است. ⁽⁴⁾

بعضی از مفسرین گفته اند اصلاً این آیه شریفه کلام خدا است نه کلام ملائکه. ⁽⁵⁾

حدیث

علی علیه السلام در یکی از خطبه های نهج البلاغه این آیه را با عبارت گویا و پر معنایی تفسیر می کند و بعد از تلاوت آن می فرماید: «شما گفتید پروردگار ما «الله» است اکنون بر سر این سخن پایمردی کنید برانجام دستورهای کتاب او و در راهی که فرمان داده و در طریق پرستش شایسته او استقامت به خرج دهید، از دایره فرمانش خارج نشوید در آئین او بدعت مگذارید و هرگز با آن مخالفت نکنید».

در حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام نقل شده در پاسخ سؤال از تفسیر استقام فرمود: استقامت همان روش ولایتی است که شما دارید. ⁽²⁾

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده که شخصی خدمتش عرض کرد: «دستوری به من ده که به آن چنگ زنم و در دنیا و آخرت اهل نجات شوم». پیامبر فرمود: بگو پروردگار من الله است و براین گفته خود به ایست! سپس می گوید پرسیدم خطرناک ترین چیزی که باید از آن بترسم چیست؟ پیامبر زبانش را گرفت و فرمود: این! ⁽⁴⁾

داستان

پدر و مادر وی کسانی بودند که از حبشه به حالت اسارت وارد جزيرة العرب شده بودند، بلال که بعدها مؤذن رسول خدا صلی الله علیه و آله شد غلام امیه بن خلف بود. امیه، از

دشمنان سرسخت پیشوای بزرگ مسلمانان بود چون عشیره رسول خدا صلی الله علیه و آله دفاع از حضرت را به عهده گرفته بودند وی برای انتقام غلام تازه مسلمان خود را در ملاء عام شکنجه می داد، او را در گرمترین روزها با بدن برهنه روی ریگ های داغ می خوابانید، سنگ بسیار بزرگ و تفتیده ای را روی سینه او می نهاد و او را با جمله زیر مخاطب می ساخت دست از تو برنمی دارم تا این که به همین حالت جان بسپاری یا از اعتقاد به خدای محمد برگردی ولات و عزی را پرستش کنی ولی بلال در برابر آن همه شکنجه گفتار او را با دو کلمه که روشنگر پایه استقامت او بود پاسخ می داد و می گفت احد احد یعنی خدا یکی است خدا یکی است و هرگز به آیین شرک و بت پرستی ایمان ندارم. استقامت این غلام سیاه که در دست سنگدلی اسیر بود مورد اعجاب دیگران واقع گشت حتی ورقه بن نوفل دانشمند مسیحی عرب بر وضع رقت بار بلال گریست و به امیه گفت به خدا سوگند هرگاه او را با این وضع بكشيد من قبر او را زیارتگاه خواهم ساخت. گاهی امیه شدت عمل بیشتری نشان می داد، ریسمانی به گردن بلال می افکند و به دست بچه ها می داد، تا او را در کوچه ها بگردانند.

در جنگ بدر نخستین جنگ اسلام و کفر امیه با فرزندش اسیر شدند، برخی از مسلمانان به کشتن امیه رأی نمی دادند ولی بلال می گفت: او پیشوای کفر است، باید کشته شود و بر اثر اصرار او پدر و پسر به کیفر اعمال ظالمانه خود رسیدند و هر دو کشته شدند.

خلاصه و نتیجه گیری

بسیاری از ما تا زمانی که بتوانیم بین دیانت و منافع، کشش ها و آرزوهای مان جمع کنیم دین دار هستیم اما اگر لازم باشد برای دین از منافع بگذریم، در مقابل تمایلات نفسانی بایستیم به خاطر دفاع از دین آسیب ببنیم و غرایز را کنترل کنیم غالباً اهل استقامت نیستیم و دفاع از دین را به دیگران واگذار می کنیم به همین دلیل خداوند متعال در آیه 54 سوره مائده صریحاً فرموده: ای اهل ایمان اگر شما به بهانه های مختلف روی از دین برمیگردانید خداوند به زودی جمیعیتی را جایگزین شما می کند که آن ها خدا را دوست دارند و خداوند هم آنان را و از سرزنش شنیدن و ملامت شدن در راه دین خدا باکی ندارند

9- فضل مجاهدین

اشاره

لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِى الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاً وَعَدَ اللهُ الْحُسْنِى وَفَضَّلَ اللهُ المجاهدينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظيماً [ سوره نساء، آیه 95]

«(هرگز) افراد با ایمانی که بدون بیماری و ناراحتی از جهاد بازنشستند، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند، یکسان نیستند! خداوند مجاهدانی را که با مال و جان خود جهاد نمودند بر قاعدان ترک کنندگان جهاد برتری مهمی بخشیده؛ و به هر یک از این دو گروه به نسبت اعمال نیکشان وعده پاداش نیک داده و مجاهدان را بر قاعدان، با پاداش عظیمی برتری بخشیده است.»

شأن نزول

این آیه درباره کعب بن مالک، از طایفه بنی سلمه و مرارة بن ربیع از طایفه بنی عمرو بن عوف و هلال بن امیه از طایفه بنی واقف، که در جنگ تبوک از حرکت با پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله متخلف شدند نازل گردید و خداوند عبد الله بن ام مکتوم را که نابینا بود، معذور دانست و آن عده را که سالم بودند ملامت کرد این مطلب را ابو حمزه ثمالی در تفسیر خود روایت کرده است. ⁽¹⁾

واژگان مهم

1- ضرر

کلمه «ضرر» به معنای کمبود در وجود است کمبودی که مانع شود از این که آدمی به امر جهاد و قتال قیام نماید، نظیر کوری و شلی و بیماری. ⁽²⁾

2- درجه

کلمه درجه» به معنای مقام و منزلت است و درجات به معنای منزلتی بالاتر است بعد از منزلتی پائین تر. ⁽³⁾

قتاده در تفسیر آیه شریفه گفته است منظور از «درجه» درجات اعمال است، چنان که گفته می شود اسلام درجه ای است فقه، درجه ای است، هجرت، درجه است جهاد در هجرت درجه ای است و کشته شدن در راه هجرت، نیز درجه ایست به طور کلی چون ایمان دارای درجات متفاوتی است آن اعمالی که بر اساس ایمان از انسان ها صادر می شود نیز درجات مختلفی دارد. ⁽⁴⁾

3- حسنی

کلمه «حسنی» صفتی است که موصوف آن حذف شده و تقدیر کلام «کلا وعد الله

العاقبة الحسنی» و یا «مثوبة «الحسنی» و یا چیزی نظیر این ها است. ⁽¹⁾

4- قعود

به قول راغب اصفهانی نوعی کسالت نشان دادن در جنگ و کارهای مهم است؛ یعنی کسی که نسبت به جنگ دچار سستی و بی رغبتی است. ⁽²⁾

نکات تفسیری

1- قاعدين معذور

این آیه به مقام شامخ مجاهدان و نیروهای نظامی اسلام و فضیلت و برتری چشمگیر آنان بر دیگران اشاره کرده به این ترتیب قرآن مجید مسلمانان را به دو گروه مجاهدان و قاعدان تقسیم می کند و قاعدان را نیز به دو بخش تقسیم می نماید افراد ناتوان و معذور و افراد توانا و غیر معذور که براثر سستی و کاهلی از شرکت در جهاد خودداری کرده اند سپس درجات عظیم و فضل کبیر و مغفرت و رحمت الهی را تنها شامل حال مجاهدان می داند. ⁽³⁾

2- وعده حسنی به قاعدین معذور

جمله: وَكُلًّا وَعَدَ اللهُ الْحُشنى... دلالت دارد بر این که مراد از این اشخاصی که قعود کردند (نشستند) کسانی هستند که رفتن به جنگ را در زمانی ترک کردند که احتیاجی به رفتن آنان به جبهه جنگ نبوده چون به مقدار کفایت دیگران رفته بودند، چون می فرماید: خدای تعالی به هر دو طائفه آن ها که به جهاد رفتند و آن ها که نرفتند وعده حسنی داده پس غرض از جمله مورد بحث ترغیب و تحریک مسلمانان بر قیام به امر جهاد است تا مسلمین در رفتن به جهاد شتاب نموده، از یکدیگر سبقت بگیرند. ⁽⁴⁾

3- فضیلت مجاهدین بر قاعدین معذور

به فرضی هم که بگوییم خدای تعالی ثواب و مصلحتی که از اولی الضرر به خاطر نرفتنشان به جبهه جنگ بر طبق نیاتشان تلافی می کند، اگر واقعا نابینایی متأسف

است از این که چرا نمی تواند در جهاد شرکت کند خدای تعالی ثواب مجاهد به او می دهد این معنا را نمی توانیم انکار کنیم که این گونه افراد فضیلت آن افرادی که به جهاد رفتند یا شهید شدند و یا بردشمن پیروز گشتند را ندارند، خدای تعالی مجاهدین را بر قاعدین برتری داده هر چند که قاعدین عذر موجه داشته باشند و سخن کوتاه این که این آیه شریفه می خواهد مؤمنین را تحریک و تشویق به جهاد نموده و روح ایمان آنان را برای سبقت گیری در خیر و فضیلت بیدار کند. ⁽¹⁾

4- گستره وجوب جهاد

برخلاف کسانی که وظیفه پیکار با دشمن را مخصوص گروه خاصی می دانند در اسلام این وظیفه برعهده تمام کسانی است که توانایی گرفتن اسلحه به دست و جهاد با دشمن را دارند و به همین دلیل در تمام دوران حکومت پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم گروه خاصی به عنوان نیروهای نظامی تشکیل نشد و به هنگام بروز جنگ ها تمام کسانی که توانایی حمل اسلحه داشتند با الهام گرفتن از قرآن مجید اسلحه برداشته و به سوی میدان جنگ حرکت می کردند و به تعبیر امروز همه در صف بسیجیان جای داشتند؛ و همین امر سبب قدرت عظیم نظامی مسلمین بود. ⁽²⁾

5- استثناء قاعدان «اولی الضرر»

خدای تعالی به هر دو طائفه (آن ها که به جهاد رفتند و آن ها که نرفتند) وعده برخورداری از اجر و بهره اخروی داده، دلیل ما این است که خداوند «اولی الضرر» یعنی بیماران و نابینایان را استثناء کرده است. ⁽³⁾

6- متخلفان از جهاد

کسانی که به جبهه ی جهاد نمی روند چند گروهند: منافقان بی ایمان، مسلمانان ترسو، رفاه طلبان، شکاکان، بی همتان که می گویند با مال و بیان و قلم و دعا، رزمندگان را دعا و حمایت می کنیم و جهاد برای ما واجب عینی نیست. این آیه به این گروه آخر مربوط می شود و از آنان انتقاد می کند. زیرا گروه های دیگر در موارد متعدد به شدت مورد انتقاد قرار گرفته اند و هیچ گونه مقام و درجه ای ندارند تا مجاهدان یک درجه بالاتر از آنان باشند در روایات آمده است، کسانی که

به خاطر بیماری نمی توانند بجنگند ولی دلشان همراه رزمندگان است، با آنان در ثواب جهاد برابرند. ⁽¹⁾

7- موانع حضور فراگیر مسلمانان در جنگ تبوک

اشاره

جنگ تبوک ⁽²⁾از جنگ های بسیار سخت و حساس برای مسلمانان بود که عده ای به بهانه های مختلف از شرکت در جهاد خود داری کردند به همین جهت، می تواند برای ارزیابی رفتار مسلمین هنگام نیاز به جهاد، قابل توجه و بررسی باشد. بنابراین به طور خلاصه در این جا تحت عنوان موانع شرکت در جهاد به آن می پردازیم.

الف) قدرت نظامی دشمن و شرایط جوّی

از دید بسیاری از مسلمانان، قدرت و شوکت روم عظیم تر از آن بود که خود را قادر به رویارویی با آن بدانند به خصوص آن که در نبرد موته (سال 8 ق.) طعم سخت شکست را از رومیان چشیده بودند؛ افزون براین مسافت طولانی مدینه تا تبوک، آن هم در تابستان سالی که مسلمانان دچار قحطی بودند و هنوز محصولات کشاورزی نیز برداشت نشده بود و بسیاری نیز دوست داشتند که در گرمای شدید تابستان در زیر درختان خود استراحت کنند این عوامل و شرایط، نگرانی های فراوانی را برای برخی از مسلمانان از نبرد با روم فراهم آورده و روند تجهیز سپاه را کُند کرده ⁽³⁾و بسیاری از مسلمانان را در تجهیز و عزیمت به تبوک به سستی واداشت تا جایی که خداوند با فرو فرستادن آیات 38 تا 41 سوره توبه، مسلمانان را به تلاش بیشتر برای شرکت در جنگ و دوری از هرگونه سستی واداشت. ⁽⁴⁾

ب) دنیا طلبی

خداوند در این آیات زندگی دنیا را در برابر آخرت اندک معرفی می کند و منشأ سستی مسلمانان در همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله را رضایت آنان به زندگی دنیا به جای

آخرت می داند و این افراد را به مجازات دردناک تهدید می کند؛ همچنین با یادآوری پشتیبانی خود از پیامبر در آن زمان که وی از مکه تنها با همراهی یک تن خارج شده بود مسلمانان را مخاطب ساخته که اگر شما پیامبر خود را یاری نکنید خداوند همراه و یاور او خواهد بود: یايُّهَا الَّذِينَ ءامَنوا مَا لَكُم اذا قيلَ لَكُمُ انفروا في سَبيلِ اللهِ انَا قَلتُم إِلَى الارْضِ ارَضِيتُم بِالحَيوةِ الدُّنْيا مِنَ الآخِرَةِ فَا مَتَعُ الحيوةِ الدُّنيا فِي الآخِرَةِ الّا قَليل الّا تَنفِرُوا يُعَذِّبكُم عَذَابًا أَلِيمًا ويَستَبدِل قَوْمًا غَيرَكُم ولا تَضُرُوهُ شَيًا واللهُ عَلى كُلّ شَيءٍ قَدير الا تَنصُرُوهُ فَقَد نَصَرَهُ اللهُ اذ اخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرواثانِيَ اثنينِ اذهُما فِي الغارِ اذ يَقولُ لِصحِبِهِ لَا تَحْزَن أَنَّ اللَّهَ مَعَنا فَانزَلَ اللهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَم تَرَوها و جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلِي وكَلِمَةُ اللهِ هِيَ العُليا واللهُ عَزيزٌ حَکیم. ⁽¹⁾خداوند در ادامه این آیات، همه مسلمانان را چه آنان که می توانستند زاد و توشه فراوان فراهم کنند و چه آنان که چنین توانی نداشتند به جهاد و همراهی با پیامبر و امر می کند: انفروا خِفافًا وثقالًا و جهدوا با مولِكُم وانفُسِكُم في سَبيلِ اللهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُم إِن كُنتُم تَعلَمون. ⁽²⁾

ج) بهانه اذن از والدین برای جهاد

برخی از مسلمانان نیز به این بهانه که باید از پدر و مادر خود اجازه عزیمت بگیرند از همراهی سپاه خودداری می کردند. در روایتی نیز از باب تطبیق نزول آیه 6 احزاب در شأن این افراد دانسته شده است. ⁽³⁾در این آیه خداوند پیامبر را نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر می داند و بدین شکل دستور پیامبر بر اجازه و اذن پدر و مادر مقدم و برتر گردید: النَّبِيُّ اولى بِالمُؤمِنينَ مِن انفُسِهِم وازوجُهُ امَّهُتُهُم و اولوا الارحام بَعضُهُم أولى بِبَعض فى كتب اللهِ مِنَ المُؤمِنينَ والمهجرينَ إِلَّا أَن تَفْعَلُوا الى اولِياكُمْ معروفًا كانَ ذلِكَ فِي الكِتب مسطورا. ⁽⁴⁾

د) عذر و اجازه از پیامبر به دلیل دشواری جهاد

گروهی هم به رغم توانمندی مالی کوتاهی کرده عذر آورده و برای ماندن از پیامبر اجازه خواستند و حتی برخی از آنان متعهد شدند تا پس از تجهیز و آماده کردن خود رهسپار تبوک شده و خود را به آن حضرت برسانند. افرادی چون مرارة بن ربیاز تیره اوسی بنی عمرو بن عوف، کعب بن مالک خزرجی از تیره بنی سلمه، هلال بن

امیه از تیره اوسی بنی واقف و ابو خثیمه مالک بن قیس خزرجی از تیره بن سالم بن عوف از این گروه اند. ⁽¹⁾

آیات 43- 42 توبه ناظر به این گروه از متخلفان متموّل و عذر آورندگان دانسته شده است ⁽²⁾لوکانَ عَرَضًا قَرِيبًا وسَفَرًا قاصِدًا لَا تَبَعوكَ ولكِن بَعُدَت عَلَيهِمُ الشُّقَّةُ وسَيَحلِفونَ بِاللهِ لَوِ استطعنا لخرجنا مَعَكُم يُهْلِكُونَ أَنفُسَهُم واللهُ يَعْلَمُ أَنَّهُم لَكَذِبون * عَفَا اللَّهُ عَنكَ لِمَ اذِنتَ هُم حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الكَذِبين اگر کالایی (غنیمتی) نزدیک و دسترس و سفری کوتاه و آسان بود هرآینه تو را پیروی می کردند؛ اما آن راه بر آنان دراز و دشوار آمد؛ و به زودی به خدا سوگند یاد می کنند که اگر می توانستیم توشه راه و ساز و برگ داشتیم با شما بیرون می شدیم. خویشتن را تباه و هلاک می کنند و خدا می داند که آن ها دروغگویاند. خدای از تو درگذرد. چرا پیش از آنکه کسانی که راست گفتند برایت پدیدار و شناخته شوند و دروغگویان را بشناسی به آنان در نشستن از جنگ] رخصت دادی؟».

8- کمک مالی به افراد بی سلاح

ناتوانی مالی بسیاری از مسلمانان می توانست در حد خود حرکت سپاه را به مخاطره اندازد، از این رو پیامبر از همه افراد توانمند خواست تا برای فراهم شدن زمینه حضور بیشتر مسلمانان در این نبرد انفاق و از ناتوانان دستگیری کنند. ⁽³⁾

پیام ها

حدیث

خداوند تبارک و تعالی ایمان را واجب کرد برای پاکیزه شدن از شرک، نماز را واجب نمود برای پرهیز از کبر و خودپسندی زکات را واجب کرد تا وسیله ای برای رسیدن به روزی گردد روزه را واجب فرمود برای امتحان اخلاص در مردم، حج را واجب فرمود برای تقویت دین و جهاد را مقرر فرمود برای عزّت اسلام.

و از پیغمبر اکرم صلى الله عليه و سلم روایت شده برای بهشت دریست که آن را در مجاهدین و پیکارکنندگان در راه خدا می گویند از همان در وارد می شوند و فرشتگان به آنان مرحبا می گویند و اهل محشر تماشای کرامتی که خدا به آنان فرموده می کنند.

جهاد دری است از درب های بهشت که خداوند آن را به روی دوستان خاص خود گشوده است جهاد لباس پرفضیلت تقوی است، جهاد، زره نفوذناپذیر الهی است جهاد سپر محکم پروردگار است آن کس که جهاد را ترک گوید، خداوند براندام او لباس ذلت و بلا می پوشاند و او را در مقابل دیدگاه مردم خوار و ذلیل جلوه می دهد.

از ابی عبد الله روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر آن کس که جهاد را ترک کند، خداوند او را در زندگی اش دچار خواری و فقر و پوچی در دینش می سازد. به راستی که خداوند «عزّوجلّ» امت مرا باسم های اسبان و جای نیزه هایش بی نیاز ساخته است»

در حدیثی از پیامبر اسلام صلى الله عليه وسلم نقل شده که به سربازان اسلام فرمود:

افرادی را در مدینه پشت سرگذاشتید که هر گام در این مسیر با شما بودند (و در پاداش های الهی شرکت داشتند) آن ها کسانی بودند که نیتی پاک داشتند و به اندازه کافی خیرخواهی کردند و قلب های آن ها مشتاق به جهاد بود ولی موانعی همچون بیماری و زیان و غیر آن آن ها را از این کار باز داشت. ⁽⁴⁾

داستان

در جنگ صفین که بین سپاه علی و سپاه معاویه در گرفت و هیجده ماه طول کشید، روزهای بسیار سخت و وحشت انگیزی پیش آمد، در این روزها یکی از یاران علی به نام زیاد بن نضر حارثی به هم رزم خود (( عبد الله بن بدیل)) گفت: در روز بسیار سخت و دشواری قرار گرفته ایم که هیچ کس نمی تواند صبر و پایداری کند جز شخصی که قوی دل، پاک نیت و پرصلابت باشد، سوگند به خدا گمان ندارم در چنین روز سختی کسی از مایا دشمن در جبهه باقی بماند جز افراد فرومایه یعنی افراد شجاع و پرمایه از طرفین کشته می شوند ولی افراد ترسو و کم مایه با فرارو گریز خود را حفظ می کنند.

عبدالله به حضور علی علیه السلام رفته و همین سخن را به عرض آن حضرت رساندند.

امام علی علیه السلام به آن ها فرمود این سخن را فاش نکنید و در دل خود نگهدارید و کسی از شما نشنود خداوند برای قومی، مقام شهادت را مقدر کرده چرا که شایسته آن (مقامند و برای قومی مرگ طبیعی را مقدر نموده است و هر کس فراخور شایستگی اش مرگ تقدیر شده خود را ملاقات می کند.

خلاصه و نتیجه گیری

جهاد یک قانون عمومی در عالم آفرینش است و همه موجودات زنده جهان اعم از نباتات و حیوانات به وسیله جهاد موانع را از سر راه خود بر می دارند تا بتوانند به کمالات مطلوب خود برسند کسانی که از جهاد سرباز می زنند بر خلاف فطرت و فلسفه وجودی خود عمل می کنند اسلام طی نمودن راه کمال را تنها در کنار زدن موانع درونی و فردی نمی داند اگرچه جهاد با نفس از مرتبه بسیار والایی برخوردار است اما پیام آیات مورد بحث این است که کسانی که به بهانه های مختلف و بدون عذر، تن به جهاد با دشمنان محارب نمی دهند راهشان به کمال نخواهد رسید و گویا به همه حقیقت دین پی نبرده اند.... ضمناً باید توجه داشت که جهاد، تنها به معنی جنگ و نبرد مسلحانه نیست بلکه هر نوع تلاش و کوششی را که برای پیشبرد اهداف مقدس الهی انجام گیرد، شامل می شود و به این ترتیب علاوه بر نبردهای دفاعی و گاهی تهاجمی مبارزات علمی، منطقی اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را نیز در بر می گیرد.

10- وعده حكومت مستضعفین

اشاره

وَ نُرِيدُ أَنْ تَمَنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَيْتَةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَ تُمَكِّنَ هُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فَرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَ جُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُوا يَحْذَرُونَ [سوره قصص، آیه 5]

«ما می خواهیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم و حکومتشان را در زمین پابرجا سازیم؛ و به فرعون و هامان و لشکریانشان، آن چه را از آن ها [بنی اسرائیل] بیم داشتند نشان دهیم!»

واژگان مهم

1- منّت

کلمه «مَنَّ» به طوری که از کلام راغب استفاده می شود. در اصل به معنای ثقل و سنگینی بوده و از همین جهت واحد وزن را هم در سابق «من» می گفتند و منت به معنای نعمت سنگین است و فلانی برفلانی منت نهاد معنایش این است که او را از نعمت گرانبار کرد و نیز همو گفته و این کلمه به دو نحو استعمال می شود، یکی منت عملی مانند آیه وَنُرِيدُ أَنْ غَنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا یعنی می خواهیم به آنان که در زندگی ضعیف شمرده شدند نعمتی بدهیم که از سنگینی آن گرانبار شوند و دوم منت زبانی، مانند آیه يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا برتو منت می نهند که مسلمان شده اند و این از جمله کارهای زشت است مگر در صورت کفران نعمت این بود خلاصه کلام راغب. ⁽¹⁾بنابراین کلمه ی «منت» در این جا به معنای نعمت بزرگ و با ارزش است، نه منت زبانی که بازگو کردن نعمت به قصد تحقیر دیگران باشد و مسلّماً کارزشت و ناپسندی است. ⁽²⁾

2- تمكين

و تمکین ضعفا در زمین به این است که مکانی و جایی به ایشان دهد که مالک آن جا شوند و در آن استقرار یابند. ⁽³⁾

3- اراده

«اراده» از ماده رَود (بر وزن موج) در اصل به معنای رفت و آمد توأم با ملایمت در طلب چیزی است؛ لذا به کسی که دنبال مرتع برای چرای حیوانات می رود می گویند. واژه اراده که از این ریشه گرفته شده در واقع مرکب از سه عنصر است: خواستن چیزی توأم با علاقه و همراه با امیدواری به وصول آن و حکم به انجام آن از سوی خودش یا دیگری. ⁽⁴⁾

4- وراثت

همه لغویان کاربردارث را در انتقال مال حقیقت می دانند؛ ⁽¹⁾ولی در حقیقت یا مجاز بودن استعمال این واژه در انتقال غیر مال بر یک رأی نیستند. ⁽²⁾به شخصی که چیزی به او منتقل می شود وارث و شخصی که از او منتقل شده، موروث و مورّث اطلاق می شود و چون لازمه این انتقال وجود و بقای وارث و میراث است، به نظر می رسد که تعریف ارث به بقیه و وارث به باقی... تعریف به لازم معنا باشد.

در آیاتی از قرآن وراثت بهشت مطرح شده است که گویا کاربرد وراثت در این باره، بلکه درباره کتاب آسمانی و حتی زمین در بعضی موارد، مجازی است. علامه طباطبایی رحمه الله علیه می فرماید: «وراثت و ارث به طوری که راغب گفته به معنای انتقال مال است بدون این که معامله ای کرده باشی و مراد از وراثت زمین این است که سلطنت بر منافع از دیگران به صالحان منتقل شود و برکات زندگی در زمین مختص ایشان شود و این برکات یا دنیایی است که بر می گردد به تمتّع صالحان از حیات دنیوی که در این صورت خلاصه مفاد آیه این می شود که: «به زودی زمین از لوث شرک و گناه پاک گشته جامعه بشری صالح که خدای را بندگی کنند و به وی شرک نورزند در آن زندگی خواهند کرد.» ⁽³⁾

بعضی آیات، زمین یا بخشی از آن را میراث دانسته مستضعفان، ⁽⁴⁾بندگان صالح، ⁽⁵⁾یا گروهی از انسان ها را ⁽⁶⁾نیز وارثان آن معرفی می کند از همه این آیات و آیه مورد بحث می توان نتیجه گرفت که دوره جولان و ظهور باطل موقت و همچون کفی بر روی آب نمودی مجازی دارد و این حاکی از وجود توهمی و غیر واقعی باطل و وجود حقیقی حق است که به زودی در روی زمین چیزی جز حق حاکم نخواهد بود.

5- استضعاف

واژه استضعاف در قرآن نیامده است؛ اما مشتقات آن مجموعاً 13 بار به کار رفته که 8 مورد آن به صورت فعلی و در قالب واژه های «اسْتُضْعِفُوا»، «استَضْعَفُونی» و

«يَستضعِفُ» آمده است و 5 مورد دیگر به گونه اسم مفعول به صورت «مستضعفین» و «مستضعفون» استعمال شده است. ⁽¹⁾

اگر چه مراد از مستضفان در آیه شریفه کسانی هستند که در سرزمین کفر تحت سیطره کافران بوده و چون راهی برای رهایی از دست آنان ندارند نتوانسته اند به وظایف دینی خود عمل کنند (استضفاف سیاسی) و آیه شریفه وعده می دهد که خداوند نهایتاً عوامل تحمیلی استضعاف را برطرف و آنان را حاکم بر زمین خواهد کرد، لکن استضعاف در قرآن معانی دیگری هم دارد که به برخی از آن ها اشاره می کنیم:

نکات تفسیری

1- حکومت مستضفعان سنت جاوید خداوند

تعبیر به «نرید» به صورت فعل مضارع که دلیل بر استمرار است نشان می دهد که این یک قانون همیشگی و سنت جاودانی است که خداوند حکومت روی زمین را سرانجام در اختیار مستضعفان قرار می دهد و زورمندان مستکبر را درهم می شکند. ولی باید توجه داشت که سخن از مستضعفان است نه ضعیفان، یعنی کسانی که در حال تلاش و کوشش و جهادند ولی از سوی دشمنان تضعیف می گردند، نه آن ها که تن به ضعف و ذلت داده اند.

2- حکومت مسضعفان همان حکومت صالحان است

با ضمیمه کردن این آیه و آیه 105 سوره انبياء: أَنَّ الْأَرْضَ يَرتُها عِبادِيَ الصّالِحُونَ معلوم می شود که منظور از مستضعفان همان صالحان و مؤمنان مجاهد مبارز است.

درباره این سنت الهی، یعنی حکومت مستضعفان برجهان، بحث های زیادی است که در جای خود به خواست خداوند خواهد آمد آن چه در این جا شایان ذکر است این که: توجه به اراده تکوینی خداوند در این قسمت نیز اثر تربیتی فوق العاده ای دارد و به مؤمنان صالح و دربند، امید و نیرو و توان می بخشد و در پیکار با ظالمان ستمگر، مصمم و مقاوم و امیدوار به پیروزی می سازد. ⁽¹⁾

3- شرایط تحقق استضعاف

بنا بر آن چه گفته شد در قرآن استضعاف در دو ساحت شناخت حق و عمل به آن مطرح است. در نتیجه کسی که دست کم در یکی از این دو محدوده دچار ناتوانی و محرومیت شده باشد مستضعف خوانده می شود. ⁽²⁾

با توجه به این که مستضعف در قیامت از شفاعت شفیعان و بخشش خداوند بهره مند است ⁽³⁾قرآن و روایات دینی برای شناساندن ویژگی های مستضعفان، پدیده استضعاف را در هر یک از دو مؤلفه زیست مؤمنانه، (شناختِ دین و عمل به آن) همراه با شرایطی معرفی کرده است بر این اساس استضعاف در شناخت دین یا باید

از زمینه های درونی چون ناتوانی در ادراک برخاسته باشد، یا آن که به سبب عوامل بیرونی مانند دسترسی نداشتن به عالمان یا متون دینی زمینه شناخت دین فراهم نباشد، ⁽¹⁾از این رو کسی که با وجود توانایی همچنان به مبانی دینی جاهل باشد اصطلاحاً «جاهل مُقصِّر» خوانده می شود. ⁽²⁾

4- عوامل اجتماعی استضعاف

به هراندازه که مناسبات اجتماعی از عدالت تهی شود و رابطه حاکمان یا مردم بر پایه برتری طلبی بر ضعف کشاندن حاکمان برحق و نافرمانی از آنان فساد گرایی و محرومیت افراد زیر سلطه از حقوق انسانی باشد، استضعاف رخ می نماید.

بررسی آیات مربوط به استضعاف نشان می دهد که انباشت ثروت و اشرافیت در بخشی از جامعه به همراه کمی نفرات و تفرقه در طبقات دیگر اجتماع، زمینه زبونی و استضعاف فرودستان را به وسیله مستکبران فراهم می آورد.

و در آیه 150 اعراف هارون، قومش را که به دست آنان از جایگاه رهبری برکنار و در معرض کشته شدن به وسیله قوم موسی قرار گرفته بود، سبب استضعاف خود می داند. براساس این آیات امیرمؤمنان علی و دیگر ائمه خود را مستضعف می دانستند و اراده خداوند بر امامت و استخلاف مستضعفان در زمین را در حق خود با ظهور مهدی موعود صادق می دانستند.

همه کسانی که در هر دوره ای در استضعاف مستکبران روزگار خود گرفتار آمده اند باید با عبرت آموزی از سرنوشت مستضعفان اقوام گذشته، صابرانه در راه حق بایستند و تسلیم تبلیغات مستکبران نگردند و پیروی از آنان را برنگزینند و اگر مستکبران امکان زندگی مؤمنانه را از آنان گرفتند در صورت توانایی مهاجرت کنند و همه مسلمانان نیز وظیفه دارند در راه نجات مستضعفان تلاش کنند. ⁽³⁾

5- اراده خداوند بر نجات بنی اسرائیل

جمله «وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً» عطف تفسیر است برای «نمن» و همچنین جملات دیگری که بعد از آن پی در پی آمده همه منت مذکور را تفسیر می کنند.

و معنایش این است که جوی که ما موسی را در آن پروریدیم جو علوّ فرعون در زمین و تفرقه افکنی وی در میان مردم و استضعاف بنی اسرائیل بود، استضعافی که به کلی

نابودشان می کرد در حالی که ما خواستیم برهمان ضعیف شدگان از هر جهت، نعمتی ارزانی بداریم که از سنگینی آن گرانبار شوند به این که خواستیم آنان را پیشوا کنیم تا دیگران به ایشان اقتدا کنند و در نتیجه پیشرو دیگران باشند، در حالی که سالها تابع دیگران بودند و نیز خواستیم آنان را وارث دیگران در زمین کنیم، بعد از آن که زمین در دست دیگران بود و خواستیم تا در زمین مکنتشان دهیم به این که قسمتی از زمین را ملک آنان کنیم تا در آن استقرار یابند و مالک آن باشند بعد از آن که در زمین هیچ جایی نداشتند، جزهمان جایی که فرعون می خواست آنان را در آن جا مستقر کند و خواستیم تا به فرعون پادشاه مصر وهامان و زیرش و لشکریان آن دو از همین مستضعفین، آن سرنوشت را نشان دهیم که از آن بیمناک بودند و آن این بود که روزی بنی اسرائیل برایشان چیره شوند و ملک و سلطنت و مال و ثروت و رسم و سنت آنان را از دستشان بگیرند. ⁽¹⁾

6- ارکان اراده و مشیت خداوند در آیه شریفه

در دو آیه 5 و 6 خداوند پرده از روی اراده و مشیت خود در مورد مستضعفان برداشته و پنج امر را در این زمینه بیان می کند که با هم پیوند و ارتباط نزدیک دارند.

می خواهیم آن ها را مشمول نعمت های خود کنیم «وَنُرِيدُ أَنْ نَنَّ...».

می خواهیم آن ها را پیشوایان نمائیم «نَجْعَلَهُمْ أَعْتَةٌ»

می خواهیم آن ها را وارثان حکومت جباران قرار دهیم «وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ».

می خواهیم حکومت قوی و پا برجا به آن ها می دهیم «وَغُكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ».

آن چه را دشمنانشان از آن بیم داشتند و تمام نیروهای خود را بر ضد آن بسیج کرده بودند به آن ها نشان دهیم وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهامَانَ وَجُنُودَهُما مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ ⁽²⁾

روایات

1- ابو بصیر از امام صادق از پدران گرامی آن حضرت نقل کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: ای،علی خداوند دوستی و محبت بینوایان و مستضعفان در زمین را به تو بخشیده است. من به برادری با آن ها راضی شدم چون آن ها به امامت و پیشوایی تو خشنود شدند. پس خوشا به حال کسی که تو را دوست می دارد و تصدیقت می کند و وای برکسی که با تو دشمن است و تکذیبت می نماید. ای علی، تو عالم به این امت هستی. ⁽³⁾

2- امام سجاد فرمود: به خدایی که محمد صلى الله عليه وسلم را برای بشارت و انذار برگزید که نیکان خاندان ما و شیعیانشان به منزله موسی و پیروانش و دشمنان ما و طرفدارانشان به منزله فرعون و پیروانش خواهند بود. ⁽¹⁾

3- در غیبت شیخ از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند که در تفسیر این آیه فرمود: اینان که در زمین ضعیف گشته اند آل پیغمبرند که خداوند مهدی آن ها را برانگیزد تا آنان را عزیز و دشمنانشان را ذلیل گرداند. ⁽²⁾

علامه در بحث روایی ذیل این آیه اشاره دارد؛ در این که آیه مذکور درباره ائمه اهل بیت علیهم السلام است، روایات بسیاری از طریق شیعه رسیده است و از این روایت برمی آید که همه روایات این باب از قبیل جری و تطبیق مصداق برکلی است. ⁽³⁾

داستان

حکیمه خاتون گوید: ابو محمد حسن بن علی دنبال من فرستاد و گفت: ای عمه افطارت را در نزد ما باش، زیرا امشب نیمه شعبان است و خداوند حجت خود را ظاهر می کند گوید گفتم مادر او کیست؟ فرمود: نرجس، گفتم: فدایت گردم دروی آثار حمل نیست فرمود مطلب همین است که گفتم، حکیمه گوید: من به منزل ابو محمد رفتم پس از این که سلام کردم نرجس خاتون آمد و کفش ها را از پایم بیرون کرد و گفت ای سیده من امشب حالت چگونه است؟

حکیمه گفت: سیده من و خانواده ام شما هستید گوید وی از این کلام من ناراحت شد و تعجب کرد و گفت این چه سخن است می گویید گفتم: ای دخترک من ! خداوند در این شب کودکی به تو خواهد داد که سید دنیا و آخرت خواهد بود، گوید: وی از این کلام شرمنده شد گوید پس از این که افطار کردم و نماز عشا را اداء نمودم به خواب رفتم. پس از نیمه شب باردیگر بیدار شدم و شروع به ادای نماز شب کردم، هنگامی که از نماز خود فارغ شدم نرجس هم چنان در خواب بود پس از تعقیب نماز همان طور که نشسته بودم خوابم ربود، بار دیگر که بیدار شدم باز نرجس را خوابیده یافتم، بعد از مختصری نرجس از خواب بیدار شد و نماز خود را خواند و باز به خواب رفت.

حکیمه گوید: من بیرون شدم تا از طلوع فجر مطلع شوم، فجر اول گذشت نرجس باز هم در خواب بود در این هنگام برای من شک عارض شد، ناگهان ابومحمد فریاد زد:

ای عمه شتاب مکن که اینک موضوع انجام خواهد گرفت و فرزندم متولد خواهد گردید من نشستم و سوره «الم سجده» و «یس» را خواندم در این بین که مشغول قرائت قرآن بودم ناگهان نرجس با ناراحتی از خواب بیدار شد، من خود را به او رساندم و گفتم: نام خدا را بر زبان جاری کن.

در این هنگام امام متولد شد. حضرت ابو محمد فریاد زد: ای عمه فرزندم را نزد من بیاور، پس از این کودک را نزد وی بردم دست خود را بر پشت او قرار داد و پاهایش را هم به سینه چسبانید و زبانش را بدهان او آورد و دستش را هم برگوش و چشم و مفاصل او کشید و بعد فرمود: ای فرزند من سخن بگو، فرمود: أشهد أن لا اله إلا الله وأشهد أن محمدا رسول الله صلی الله علیه و آله بعد از این بر امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه اطهار صلوات فرستاد تا آن گاه که به پدرش رسید توقف کرد حضرت ابو محمد فرمود: ای عمه اکنون کودک را نزد مادرش ببرید تا بر او سلام کند و بعد از آن بار دیگر نزد ما بیاورید، حکیمه گوید: کودک را نزد مادرش بردم و بار دیگر نزد پدرش برگردانیدم و مقابل او گذاشتم.

پس از این فرمود: ای پسرک من اکنون تکلم کنيد، فرمود: أشهد أن لا إله إلا الله و بعد بر حضرت رسول و امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه اطهار صلوات فرستاد و در پدرش توقف کرد و بعد این آیه شریفه را قرائت کرد: وَ نُرِيدُ أَنْ نَنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَعْتَةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُكِّنَ هُمْ فِي الْأَرْضِ وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هَامَانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

درباره این سنت الهی، یعنی حکومت مستضعفان برجهان، باید توجه به اراده تکوینی خداوند نمود که در این قسمت نیز اثر تربیتی فوق العاده ای دارد و به مؤمنان صالح و دربند، امید و نیرو و توان می بخشد و در پیکار با ظالمان ستمگر، مصمم و مقاوم و امیدوار به پیروزی می سازد. آیه گرچه در داستان بنی اسرائیل ذکر شده که خداوند به آن ها وعده داد بر فرعونیان پیروز می شوند و سرانجام پیروز شدند؛ ولی منحصر به آن ها نیست؛ افراد مستعضف هرگاه تکیه برذات پاک پروردگار کنند و از اویاری بطلبند و انجام وظیفه نمایند سرانجام برظالمان و مستکبران پیروز می شوند، ائمه و پیشوایان روی زمین می گردند و وارث امکانات وسیع ظالمان و مستکبران. ضمنا این آیه از آیاتی است که اشاره به ظهور حضرت مهدی (ارواحنا فداه) دارد.

11- وعده حکومت صالحان

اشاره

وَ لَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [سوره انبیاء، آیه 105]

«و به یقین در زبور کتاب آسمانی داود پس از تورات نوشتیم که زمین را از شرک و گناه پاک خواهیم ساخت و بندگان شایسته من آن را به ارث خواهند برد».

شأن نزول

بعضی از مفسران معتقدند که این آیه هنگامی نازل شد که یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت نموده و یک جنبش نوین آغاز شده بود جنبشی که لرزه بر ارکان جامعه کهنه و پوسیده پر از خرافات و پر از جهل و ظلم و تبعیض جاهلی افکنده و طبعاً پرچم های مخالفت از هر سو برافراشته بود.

زمانی که یاران پیامبر غالباً در حال آماده باش و خطر هجوم مشرکان بودند و از شدت نگرانی از خود می پرسیدند که آیا می شود زمانی فرا رسد که بتوانند آزادانه خدا را بپرستند و در سایه حکومت عدالت پرور قرآن زندگی آسوده ای داشته باشد؟ آیه شریفه و آیات مشابه در پاسخ به این سؤال نازل شد و به آن ها بشارت داد: آری چنان روزی فرا می رسد و این وعده بزرگ خدا است؛ وعده ای قطعی و تخلف ناپذیر. ⁽¹⁾

واژگان مهم

1- زبور

ظاهراً منظور از «زبور» آن کتابی است که به حضرت داوود نازل شد چه در جای دیگر نیز آن را به این نام اسم برده و فرموده: «وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً» ⁽²⁾

بعضی از مفسرین ⁽³⁾گفته اند مراد از آن قرآن است بعضی دیگر ⁽⁴⁾گفته اند مراد از آن مطلق کتبی است که برانبیاء نازل شده و یا برانبیاء بعد از موسی نازل شده. ولی هیچ دلیلی بر آن وجوه نیست. بعضی از مفسرین ⁽⁵⁾گفته اند مراد از «ذکر» تورات است به دلیل این که خدای تعالی آن را در دو جای از این سوره ذکر نامیده یکی در آیه

فَسْتَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾دوم در آیه وَذِكْرالِلْمُتَّقِين. ⁽²⁾و بعضی ⁽³⁾دیگر گفته اند: منظور از «ذکر» قرآن است به دلیل این که خدای عزّ و جلّ آن را در چند جای از کلامش ذکر نامیده است. ⁽⁴⁾

2- وراثت

وراثت و ارث به طوری که راغب گفته به معنای انتقال مال است بدون این که معامله ای کرده باشی. ⁽⁵⁾و مراد از وراثت زمین این است که سلطنت بر منافع، از دیگران ⁽⁶⁾به صالحان منتقل شود و برکات زندگی در زمین مختص ایشان شود و این برکات یا دنیایی است که بر می گردد به تمتّع صالحان از حیات دنیوی که در این صورت خلاصه مفاد آیه این می شود که: «به زودی زمین از لوث شرک و گناه پاک گشته جامعه بشری صالح که خدای را بندگی کنند و به وی شرک نورزند در آن زندگی خواهند کرد». ⁽⁷⁾

3- ارض

«ارض» به مجموع کره زمین گفته می شود و سراسر جهان را شامل می گردد مگر این که قرینه خاصی در کار باشد گرچه بعضی احتمال داده اند که مراد وارث شدن سراسر زمین در قیامت است ولی ظاهر کلمه «ارض» هنگامی که به طور مطلق گفته می شود، زمین این جهان است. ⁽⁸⁾

نکات تفسیری

1- تشکیل حکومت اسلامی مخصوص حضرت حجت نیست

در قرآن تصریح شده است که داوود علیه السلام یکی از بزرگترین پیامبرانی بود که تشکیل

حکومت حق و عدالت داد. ⁽¹⁾نیز مرحوم علامه طباطبایی می فرمایند: «عده ای از مفسرین منظور از وراثت زمین را به دوران ظهور اسلام و یا دوران حضرت مهدی علیه السلام تفسیر کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در اخبار متواتره از آن خبر داده و شیعه و سنی آن ها را نقل کرده اند ولی به نظر ما روایات مذکور هر چند متواتر است اما آیه را تخصیص نمی زند. بنابراین تشکیل حکومت اسلامی مخصوص حضرت حجت نیست هر چند حکومت ایشان مصداق اتم حکومت اسلامی است.» ⁽²⁾

2- بندگان صالح خدا (الصَّالِحُونَ) چه کسانی هستند؟

با توجه به اضافه شدن بندگان به خدا مسئله ایمان و توحید آن ها روشن می شود و با توجه به کلمه «صالحون» که معنی گسترده و وسیعی دارد، همه شایستگی ها به ذهن می آید: شایستگی از نظر عمل و تقوا شایستگی از نظر علم و آگاهی، شایستگی از نظر قدرت و قوّت و شایستگی از نظر تدبیر و نظم و درک اجتماعی. هنگامی که بندگان با ایمان این شایستگی ها را برای خود فراهم سازند، خداوند نیز کمک و یاری می کند تا آن ها بینی مستکبران را به خاک بمالند، دست های آلوده شان را از حکومت زمین کوتاه کنند و وارث میراث های آن ها گردند. ⁽³⁾

3- اشاره تورات به حکومت صالحان

در کتاب «مزامیر داوود» که امروز جزء كتب عهد قدیم (تورات) است موضوع وراثت جهانی صالحین به تعبیرات گوناگون دیده می شود.

از جمله در مزمور 37 می خوانیم:

«زیرا که شریران منقطع خواهند شد و اما متوکّلان به خداوند وارث زمین خواهند شد هان بعد از اندک مدتی شریر نخواهند بود در مکانش تأمل خواهی کرد و نخواهد بود اما حکیمان وارث زمین خواهند شد.»

در همان «مزمور 37» همین موضوع به تعبیرات دیگری نیز آمده است:

«... زیرا متبرّکان خداوند وارث زمین خواهند شد اما ملعونان وی منقطع خواهند شد صدیقان وارث زمین شده ابداً در آن ساکن خواهند شد» ⁽⁴⁾

همان گونه که ملاحظه می کنید کلمه صالحون که در قرآن آمده کلمه جامعی است که هم «حکیمان» و هم «صدّیقان» و هم «متوکلان» و هم متبرکان» را در بر می گیرد و همان طور که یادآور شدیم از آیه اخیر يعني إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ ⁽¹⁾استفاده می شود که حکومت روی زمین، هدف نهایی صالحان و شایستگان نیست بلکه وسیله ای است که با آن به هدف نهایی یعنی تکامل انسان در همه زمینه ها خواهند رسید زیرا بلاغ به معنی «چیزی که با آن به هدفشان خواهند رسید می باشد. ⁽²⁾

4- لزوم تشکیل حکومت برای تحقق وعده خداوند

مسلّم است که تأمین اهداف ادیان الهی و انبیا بدون تشکیل چنین حکومتی کامل نخواهد شد زیرا تجربه نشان داده که تنها از طریق توصیه و نصیحت و اندرز، احکام الهی به طور کامل پیاده نمی شود بلکه باید از اهرم حکومت، در تمام ابعاد استفاده کرد و زندگی انسان ها را از لحظه تولد تا هنگام مرگ زیر پوشش تعلیمات آسمانی قرار دارد تعبیر به «عَبَادِيَ الصَّالِحُونَ» تعبیری است بسیار جامع و گویا که تمام شایستگی ها را از نظر «ایمان» و «علم» و «تقوا» و مدیریت و تدبیر شامل می شود آری چنین اشخاصی هستند که می توانند وارث حکومت زمین گردند. ⁽³⁾

5- نکاتی درباره استخلاف صالحان در زمین

در سوره نور، آیه 55، می خوانیم:

وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ در این آیه سه وعده صریح به آن ها که گروه افراد با ایمان و شایسته را تشکیل می دهند داده شده است. و می دانیم در هر وعده سه رکن وجود دارد:

وعده دهنده که در این جا خدا است و وعده گیرنده که اَلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ یعنی مؤمنان صالح هستند؛ و مواد مورد وعده که امورسه گانه زیر است:

6- وقایعی که در آخر الزمان واقع خواهد شد

در آیات و روایات وقایع بی شماری درباره آخر الزمان پیش بینی شده که بیشتر به دوره پایانی آن (مقارن با ظهور مهدی) مربوط می شود.

وقایعی مانند:

بحران معنویت پیش از ظهور امام زمان جو حاکم برجهان، جوستم، گناه و فساد خواهد بود. ⁽²⁾

وقوع اختلاف ها و درگیری های بسیار: ⁽³⁾روایات، این آیه را به ظهور فرقه های مختلف در جهان اسلام مربوط دانسته اند که در آخرالزمان پدید آمده، موجب اختلاف های بسیار خواهند شد. ⁽⁴⁾

ظهور دجّال: در هر سه دین آسمانی یهود مسیحیت و اسلام، ظهور فاسدترین و مخرب ترین جریان منحط در طول تاریخ پیش بینی و از خطر آن پرهیز داده شده است. ⁽⁵⁾دجال که تجسّم،کفر فریب و گمراهی است در آخرالزمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خویش می خواند.

وقوع مصائب: برخی از آیات عذاب بر کافران و گنهکاران آخرالزمان که نزول عذاب را انکار می کنند؛ تطبیق داده شده است. ⁽⁶⁾وقایعی مانند صدایی هراسناک و دود در آسمان و حاکمان ستمگر، اختلافات بسیار در دین، قتل و کشتار ترس و ناامنی، گرسنگی و قحطی و فقر و کشتار نیز بسیار رخ خواهد داد.

خروج سفیانی: بیشتر مفسّران، از ظهور لشکری طغیانگر که آخرالزمان در کشورهای اسلامی به ستم و تعدّی پرداخته، سرانجام در صحرایی بیرون از مکه،

گرفتار عذاب الهی می شوند، خبر داده اند.

ندای آسمانی: بنابر روایات شیعه، جبرئیل نخستین کسی است که با امام زمان علیه السلام بیعت و با صدایی بلند به گونه ای که به گوش همه جهانیان برسد این آیه را تلاوت می کند: أتى أَمْرُ اللَّهِ فَلَاتَسْتَعْجِلُوهُ ⁽¹⁾

ظهور منجی بزرگ بشر: مهم ترین رخ داد آخر الزمان ظهور دوازدهمین امام شیعیان برای رهایی انسان ها است.

نزول عیسی علیه السلام: یکی از رخ دادهای آخر الزمان، فرود آمدن عیسی از آسمان است. ⁽²⁾

خروج جنبندهای از زمین قرآن با رمز و ابهام از خروج جنبده ای حکایت می کند که هنگام روی گردانی مردم از معنویت از زمین خارج شده با مردم سخن می گوید. ⁽³⁾

هجوم يأجوج ومأجوج: قومی وحشی و فاسد با تخریب سد ذوالقرنین، در اندک زمانی سرتاسر جهان را پر از ظلم و فساد خواهد کرد تا آن که بنابر روایات، در عصر ظهور مهدی، به طور کلی از بین خواهد رفت. ⁽⁴⁾

رجعت در آخرالزمان برخی از نیکوکاران و بدکاران زمان های گذشته، دوباره زنده می شوند. ⁽⁵⁾

صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان پس از پیروزی حضرت مهدی و یارانش، آرامش و معنویت برجهان حاکم خواهد شد. ⁽⁶⁾

حدیث

عیاشی به اسناد خود از «عمران بن «میثم» از عبایه چنین نقل می کند: امیر مؤمنان علی هنگامی که آیه هُوَالَّذی اَرسَلَ رَسُولَهُ بِالهُدی وَ دینِ الحَقِّ... را تلاوت فرمود از یاران خود پرسید (آیا این پیروزی حاصل شده است ؟) عرض

کردند: آری! فرمود نه سوگند به کسی که جانم به دست او است این پیروزی آشکار نمی شود مگر زمانی که هیچ آبادی روی زمین باقی نماند مگر این که صبح و شام بانگ لا اله إلا الله از آن به گوش می رسد! ⁽¹⁾

و این پیروزی به هنگام قیام مهدی از آل محمد صلی الله علیه و آله و خواهد بود، آن چنان که هیچ کس در جهان باقی نمی ماند مگر این که اقرار به محمد صلی الله علیه و آله خواهد کرد.

سمعت رسول الله يقول لا يبقى على ظهر الارض بيت مدرولا و برالّا ادخله الله كلمة الاسلام. ⁽³⁾ بر سراسر روی زمین خانه ای از خشت و گل و خیمه ای (در بیابان باقی نمی ماند) مگر این که آئین اسلام در آن ورود خواهد کرد.

در آخر زمان بلای شدیدی برامّت من از سوی سلطان آن ها وارد می شود؛ بلایی که شدیدتر از آن شنیده نشده! تا آن جا که زمین وسیع و گسترده، بر آن ها تنگ می شود و تا آن جا که زمین پر از جور و ظلم می گردد؛ و مؤمن پناهگاهی برای پناه جستن به آن از ظلم نمی یابد در این هنگام خداوند متعال مردی از عترتم را مبعوث می کند که زمین را پر از عدل و داد کند؛ آن گونه که از ظلم و ستم پر شده بود. ساکنان آسمان (فرشتگان) از او خشنود می شوند؛ و همچنین ساکنان زمین، زمین تمام بذرهای خود را بیرون می فرستد و بارور می شود؛ و آسمان تمام دانه های باران را بر آن ها فرو می بارد (و همه جا را سیراب و پربرکت می کند)» ⁽⁴⁾

خلاصه و نتیجه گیری

1- پیروزی ایمان بر کفر ارسال رسل و نزول کتب آسمانی، فرآیند تعلیم و تربیت را کامل و ستیز بی امان حق و باطل جهان را به سوی خواسته های منطبق با فطرت الهی سوق می دهد. اگر چه این فرآیند در کوتاه مدت حاصل نخواهد شد لكن وعده صدق خداوند ما را به برقراری حاکمیت عدل امیدوار می کند.

2- وراثت صالحان: در آن زمان بسان وضعیتی که اکنون برجهان حاکم است نخواهد بود. قدرت های باطل در مقابل اراده خداوند تاب مقاومت نخواهند داشت و مردم به دلیل رشد همه جانبه اخلاق و ایمان معین و پیرو حق خواهند بود.چنین شرایطی زمینه را برای حاکمیت مطلق صالحان آماده خواهد کرد.

3- وعده قطعی و دیرین الهی بر اساس اصل قرآنی وَعْدَ اللّهِ لا یُخْلِفُ اللّهُ وَعْدَهُ ⁽¹⁾جانشینی صالحان امری قطعی است که چیزی مانع آن نخواهد بود.

حاکمان و وارثان حقیقی زمین دارای ویژگی های علمی و عملی جامع می باشند بنابراین وراثت صالحان برزمین همراه با اجرای کامل آموزه های دین و برقراری آرامش امنیت و رفاه فراگیر خواهد بود.

«زمانی که حاکمیت جهانی در اختیار صالحان قرار گیرد، تعلیمات الهی بطور ریشه دار و پابرجا در تمام شئون زندگی نفوذ خواهد داشت، نه همانند الفاظ صلح و آزادی و حقوق بشر که امروز بازیچه دست مدافعان قلابی آن است و تنها گلوهایشان را برای شعارهای داغ در این زمینه پاره می کنند و در خارج از آن اثری نیست؛ گوئی الفاظی هستند رؤیایی که جز در عالم خیال نمی توان به آن ها دست یافت.» ⁽²⁾

12- شرط امامت

اشاره

وَ إِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَتَهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتى قالَ لا يَنالُ عَهْدِى الظَّالِمِينَ [سوره بقره، آیه 124]

و [یاد کنید] هنگامی که ابراهیم را پروردگارش به اموری [دشوار و سخت] آزمایش کرد پس او همه را به طور کامل به انجام رسانید، پروردگارش [به خاطر شایستگی و لیاقت او] فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار خواهم داد. ابراهیم:گفت آیا از فرزندان من نیز کسی را پیشوای مردم قرار می دهی؟ فرمود: امامت عهد من است، و عهد من به کسانی از فرزندان تو که ستمکارند نمی رسد.

واژگان مهم

1- ابتلاء

ابتلاء و بلاء یک معنی دارد اگر بخواهی بگویی: کسی را با فلان عمل آزمودم، هم می توانی بگویی: (ابتلیته بکذا) و هم می توانی بگویی (بلوته بكذا) و اثر این امتحان این است که صفات باطنی او را از قبیل اطاعت و شجاعت و سخاوت و عفت و علم و مقدار وفاء و نیز صفات متقابل این نامبرده را ظاهر سازد. و به همین جهت امتحان جز با برنامهای عملی صورت نمی گیرد عمل است که صفات درونی انسان را ظاهر می سازد نه گفتار. ⁽¹⁾

2- كلمات

«كلمات» جمع است و «کلمه» در قرآن کریم بر موجودات و اعیان خارجی اطلاق شده نه بر الفاظ و اقوال بنابراین مراد از (کلمات) در آیه مورد بحث قضایایی است که ابراهیم با آن ها آزمایش شد و عهدهایی است الهی، که وفای بدانها را از او خواسته بودند، مانند قضیه کواکب و بت ها و آتش و هجرت و قربانی کردن فرزند و غیره و اگر درآیه مورد بحث نامی از این امتحانات نبرده، برای این بود که غرضی به ذکر آن ها نداشته بله همین که فرموده: چون از آن امتحانات پیروز درآمدی ماتو را امام خواهیم کرد، می فهماند که آن امور اموری بوده که لیاقت آن جناب را برای مقام امامت اثبات می کرده چون امامت را مترتب بر آن امور کرد. اتمام کلمات هم به معنای این است که خداوند توفیق انجام آن ها را به ابراهیم اعطاء نمود. ⁽²⁾

3- امام

امام در لغت به معنای پیشوا- رهبری دین و دنیا- جانشین پیامبر و مانند آن می باشد.

شریف جرجانی در تعریف امام می گوید: «کسی است که ریاست عامه در دین و دنیا از آن اوست.»

امام در قاموس قرآن، هدایت کننده ای است که با امری ملکوتی که در اختیار دارد هدایت می کند پس امامت از نظر باطن یک نحوه ولایتی است که امام در اعمال مردم دارد و هدایتش چون هدایت انبیاء و رسولان و مؤمنین صرف راهنمایی از طریق نصیحت و موعظه حسنه و بالأخره صرف آدرس دادن نیست، بلکه هدایت امام دست خلق گرفتن و به راه حق رساندن است. توضیح این که گاهی کسی که از شما آدرس مکانی را می طلبد شما با دادن نشانی او را راهنمایی می کنی و گاهی دستش را گرفته و خود او را به مقصد می رسانی مقام هدایت امام مقام ایصال الى المطلوب است که در امر هدایت دستگیر خلایق می باشد. ⁽¹⁾

نکات تفسیری

1- امامت در اصطلاح مفسران

در این جهت بین مفسران شیعه و سنی اختلاف وجود دارد برخی امامت را همان نبوت و برخی رسالت و برخی به رهبری دین و دنیا تفسیر کرده اند اما علامه طباطبایی چنان که توضیح خواهیم داد قائلند که امامت در اصطلاح قرآن به هیچ یک از این معانی اطلاق نمی شود بلکه معنای ویژه و خاصی دارد که ایشان در توضیح مدعای خود می نویسد:

«مقام امامت از منظر علامه به معنای ظهور این مقام در کسی است که برای هدایت برگزیده شده و عالم به باطن و ملکوت کل هستی است.»

ایشان می فرمایند: در قرآن هر جا مسئله امامت مطرح شده، به دنبال آن از هدایت به امر سخن به میان آمده است به گونه ای که در واقع هدایت به امر همان تفسیر امامت است. مانند آيه وَجَعَلْنَاهُمْ أَعْتَةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَ آيهِ وَجَعَلْنَا مِنهُمْ أَعْتَةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ⁽²لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُواْ بَايَاتِنَا يُوقِنُون) ⁽³⁾که در این آیه علاوه بر این که هدایت و امامت قرین یکدیگر شدهاند علت رسیدن به مقام امامت که صبر و یقین است نیز بیان شده است و چون صبر، به صورت مطلق آمده است، تمام مواردی که مربوط به آزمایش بندگان در پرستش خداست را شامل می شود.

مرتبه یقین نیز مرتبه ایست که ملکوت آسمان ها و زمین به وسیله آن مشاهده می شود چنان چه آیه وَكَذَالِكَ نُرِى إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِین ⁽¹⁾در این مسئله صراحت دارد در سوره تکاثر هم می فرماید کلالو تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ * لَتَرَوُنَ الجَحِيمَ * ثُمَّ لَتَرَوْنَهَا عَينُ الْيَقِينِ ⁽²⁾

از مجموعه این آیات نتیجه می گیرند که امام کسی است که علاوه بر انجام همه دستورات الهی و پرهیز از تمامی گناهان دارای یقین نیز می باشد و ملکوت آسمان ها و زمین یعنی چهره باطنی آن ها را مشاهده می کند. چرا که امام در امر هدایت انسان ها می بایست از درون آن ها مطلع و همه خیرها و شرور و راه سعادت و شقاوت آنان را بشناسد. چنان چه در سوره یونس آیه 35 می فرماید: آیا کسی که به سوی حق هدایت می کند، برای پیروی شدن شایسته تر است یا کسی که چنین توانی ندارد بلکه خود محتاج هدایت است. ⁽³⁾بنابراین کسی که توان هدایت باطنی را ندارد، شایسته مقام امامت نیست. پس امام علاوه بر مقام یقین و صبر کسی است که از گناه و انحراف معصوم است بنابراین عبارت «ظالمین» در آیه شریفه همه کسانی که حتی لحظهای در عمر خود مرتکب کمترین ستمی شدهاند را در بر می گیرد و از مقام امامت خلع می کند. ⁽⁴⁾

علامه طباطبایی با تکیه بر آیات ناظر به مسئله امامت بر این نظرند که قرآن هفت اصل مهم درباره مقام امامت بیان کرده است:

و این هفت مسئله از امهات و رؤس مسائل امامت است که از آیه مورد بحث در صورتی که منضم با آیات دیگر شود استفاده می شود. ⁽¹⁾

2- آیا امامت همان نبوت است؟

مسأله امامت و رهبری تنها یک مسأله دینی و تشریعی نیست، بلکه مجموعه جهان آفرینش و تکوین را نیز زیر بال و پر خود گرفته و خداوند بزرگ، امام کل جهان هستی و مجموعه های مختلف آن است و همه آن را رهبری و هدایت و تدبیر می کند قرآن مجید نیز اهمیت خاصی برای امامت قائل است و آن را آخرین مرحله سیر تکاملی انسان شمرده که تنها پیامبران اولوالعزم به آن رسیده اند، مفسران در تفسیر معنی «امامت» در این جا گفتگو بسیار کرده اند و چون بعضی نخواسته یا نتوانسته اند به عمق معنی والای این واژه برسند، گرفتار سرگردانی عجیبی شده اند.

از همه عجیب تر این که جمعی از مفسران معروف، آن را به نبوت تفسیر کرده اند؛ در حالی که به طور قطع در آن هنگام ابراهیم علیه السلام، پیامبر بود؛ و سال ها از نبوت و رسالتش می گذشت و صاحب فرزندانی شده بود و در ادامه آیه تقاضای مقام امامت را برای فرزندان خویش و دودمانش نیز کرد.

بسیاری از مفسران کلماتی که خداوند ابراهیم علیه السلام را به وسیله آن آزمود، عبارت از یک سلسله از تعلیماتی که از سوی خداوند دریافت داشته بود می دانند یا مبارزه بابت پرستان و بنای خانه کعبه و قربانی فرزند ولی با این حال «امامت» را به معنی نبوت تفسیر کرده اند با این که هم آن دستورات و هم این ایثارگری ها بعد از رسیدن ابراهیم به مقام نبوت بود و جمله انى جاعِلُكَ لِلنّاس إماما در تفسير آن ها كاملًا نامفهوم است.

معنی دیگری که برای امامت گفته اند واجب الاطاعة بودن است، در حالی که هر پیامبری واجب الاطاعة است و نیاز به حائز شدن مقام دیگری ندارد.

بعضی تفسیر سومی برای آن ذکر کرده اند و گفته اند: منظور، ریاست در امور دین و دنیا است یا به تعبیر دیگر رئیس حکومت بودن.

این تفسیر هر چند از دو تفسیر سابق بهتر است ولی باز عمق معنی امامت را مشخص نمی کند

به عقیده ما با توجه به آیات دیگر قرآن که در زمینه امامت بحث می کند، منظور از امامت در این جا مقامی والاتر و بالاتر از همه این ها است و آن تحقق بخشیدن به برنامه های الهی اعم از حکومت و اجرای احکام الهی و تربیت و پرورش نفس انسانی در ظاهر و باطن است.

توضیح این که: هدف از بعثت انبیاء و ارسال رسل هدایت جامعه بشری است و این هدایت در دو بعد انجام می شود اول هدایت به معنی ارائه طریق (نشان دادن راه) یعنی همان چیزی که وظیفه هر پیامبری از پیامبرن خدا است، دوّم ایصال به مطلوب (رساندن به مقصود) است که آن نیز دو شاخه دارد:

شاخه اول هدایت تشریعی، تحقق بخشیدن به برنامه های دینی، خواه از طریق تشکیل حکومت و اجرای حدود و احکام الهی و عدالت اجتماعی باشد و خواه از طریق تربیت و پرورش نفوس به طور عملی و این هر دو سبب تحقق یافتن اهداف پیامبران می شود و برنامه ای بسیار سخت و سنگین و نیاز به ویژگی های فراوان از نظر علم و تقوا و شجاعت و مدیریت دارد.

شاخه دیگر هدایت تکوینی و رساندن به مقصود از طریق تأثیر و نفوذ معنوی و روحانی و تابش شعاع هدایت در قلب انسان های آماده است و این یک سیر معنوی و درونی است علاوه بر آن سیر ظاهری و برونی که انبیای بزرگ و پیشوایان الهی نسبت به پیروان خود داشتند و به یقین چنین برنامه ای صفات و ویژگی ها و آمادگی های بیشتری را می طلبد.

مجموعه این دو برنامه به اهداف مذهب و رسالت های الهی تحقق می بخشد و انسان های آماده را به تکامل مادی و معنی ظاهری و باطنی می رساند؛ و منظور از امامت در آیه فوق همین است و تا ابراهیم امتحان آن همه شایستگی ها و صفات ویژه را نداد لایق این مقام نگشت

از آن چه در بالا گفته شد این نکته نیز به دست آمد که مقام امامت» با مقام نبوت در بسیاری از موارد جمع می شود و پیامبر اولوالعزمی چون ابراهیم به مقام امامت نیز می رسد و از آن روشن تر جمع مقام نبوت و رسالت و امامت در شخص پیغمبر خاتم است.

و نیز ممکن است مقام امامت از نبوت و رسالت جدا شود مانند امامان معصوم که تنها وظیفه امامت را برعهده داشتند، بی آنکه وحی بر آن ها نازل شود و رسول و نبی باشند. به هر حال از صدر این آیه عظمت مقام امامت و منصوب بودن امام از سوی خداوند به خوبی روشن می شود. ⁽¹⁾

3- نظر مفسران اهل سنت درباره امامت

مفسّران اهل سنّت مقصود از امامت ابراهیم علیه السلام بر مردم را پیشوایی حضرت برای دیگران در زمینه طهارت های عشر ⁽¹⁾یا پیروی آیندگان از ابراهیم ⁽²⁾و بعضی، مراد از امامت وی را نبوّت دانسته اند. ⁽³⁾

لكن همان طور که گفتیم تفسیر امامت به نبوّت از سوی مفسران شیعه رد شده؛ «رازی» که خود در این آیه امامت را به نبوت تفسیر کرده، در جای دیگر تصریح می کند که امامت حضرت معلول اتمام کلمات بوده و سخن او نشان می دهد که مقصود او از اتمام کلمات، علم حضرت به شریعت خود و عمل به آن بوده است؛ ⁽⁴⁾هم چنین به تصریح طبری، درباره این که امامت ابراهیم پس از هجرت و در شام بوده، اجماع وجود دارد ⁽⁵⁾و بسیار روشن است که دریافت شریعت پیش از نبوت، بی معنا است؛ همان گونه که هجرت،حضرت مدتها پس از نبوت بوده است. بنابراین مفسران شیعه تأکید دارند که منصب امامت، غیر از منصب نبوت است و واپسین مرحله تکامل ابراهیم به شمار می آید روایتی از امام صادق بیان داشته که خداوند ابتدا ابراهیم را به بندگی برگزید؛ سپس نبوّت، رسالت، خلّت و در نهایت، منصب امامت را به وی عطا فرمود. ⁽⁶⁾

4- ابتلاء به كلمات

عنوان دوم آیه یاد شده شرط رسیدن حضرت ابراهیم به مقام امامت را ابتلاء به كلمات شمرده است مفسران در بیان مقصود از ابتلاء کلمات در آیه نظراتی بیان کرده اند لکن ما در این جا نظر علامه طباطبایی را می آوریم و تحقیق کامل را به اهل نظر و امیگذاریم.

علامه در این خصوص می فرمایند: «مراد به (کلمات) در آیه مورد بحث، قضایایی است که ابراهیم با آن ها آزمایش شد و عهدهایی است الهی، که وفای بدانها را از او خواسته بودند مانند قضیه کواکب، بتها، آتش هجرت و قربانی کردن فرزند و غیره. و اگر در آیه مورد بحث نامی از این امتحانات نبرده، برای این بود که غرضی

به ذکر آن ها نداشته، بله همین که فرموده: چون از آن امتحانات پیروز درآمدی ما تو را امام خواهیم کرد می فهماند که آن امور اموری بوده که لیاقت آن جناب را برای مقام امامت اثبات می کرده چون امامت را مترتب بر آن امور کرد.» ⁽¹⁾

5- آزمون های سخت برای مقام امامت

آزمون های الهی برای زمینه سازی مقام والای امامت از دشوارترین آزمون هاست و این نکته را از چگونگی اتصاف حضرت ابراهیم به وصف «خلیل الرحمان» که زمینه نیل آن حضرت به امامت بود نیز می توان دریافت.

ذکر ابتلای ابراهیم خلیل در آغاز نقل سرگذشت آن حضرت در قرآن، برای اعلام و تذکر این مطلب به مردم است که انبیا و اولیای الهی با آزمونهای دشوار به آن مراتب عالی رسیده اند. گرچه اصل نبوت، رسالت و امامت اکتسابی نیست لیکن تهیه زمینه مناسب و تعالی از مرتبه موجود و رسیدن به مقام فعلی می تواند کسبی باشد. ⁽²⁾

6- منطور از ظالمین چه کسانی هستند

ظالم در آیه شریفه به کسی اشاره دارد که ولو در یک لحظه عمر خود متصف به صفت ظلم شده باشد چرا که محال است ابراهیم چنین تقاضایی را برای آن دسته از ذریه اش که بالفعل ظالم هستند بکند و گذراندن آن همه امتحانات سنگین که او را مشمول چنین عنایتی نموده را نادیده انگارد، خواه این ظلم به معنای کفر باشد آن چنان که قرآن می گوید: انَّ الشِّرْكَ لَظُلمٌ عَظِيمٌ ⁽³⁾و یا به معنای گسترده آن که هرگونه فسق و فجور و گناهی را شامل شود منظور بنابراین مراد از «ظالم» در این جا کسی است که ولو در یک لحظه از عمر خود، هرچند در گذشته، موصوف به این صفت بوده و چنین مصداقی است که نیاز به بیان دارد.

از طرفی عظمت مقام و مفهوم امامت در قرآن به ما می گوید که تنها کسانی شایسته این موهبت بزرگ هستند که در تمام عمر از هرگونه شرک و کفر و گناه و عصیان پاک و به تعبیر دیگر معصوم باشند و لذا فخر رازی نیز به تفسیر آیه فوق که می رسد می گوید این آیه از دو راه دلالت بر عصمت انبیاء دارد:

نخست این که منظور از این عهد همان امامت است و می دانیم هر پیامبر امام

است و هنگامی که آیه دلالت بر این داشته باشد که امام نمی تواند فاسق باشد به طریق اولی پیامبر نمی تواند گنهکار باشد دوم این که تعبیر به «عهدی» اگر اشاره به نبوت باشد مفهومش این است که احدی از ظالمان به مقام نبوت نمی رسد و پیامبر باید معصوم باشد و اگر منظور امامت باشد باز دلالت آیه کامل است؛ زیرا هر پیامبری امام است؛ چرا که مردم- در همه کارها بدون قید و شرط- به او اقتدا می کنند» ⁽¹⁾اگرچه گفتار فخر در تفسیر امامت کمبودی دارد- چنان که در بالا آمد- ولی اعتراف صریح او در زمینه دلالت برلزوم عصمت انبیاء- و امام- قابل توجه است.

در تقاضای ابراهیم هر چند سخن از مقام امامت است ولی در جواب پروردگار لَا يَنَالُ عَهْدِى الظَّالِمِينَ واژه «عهد» آمده است که هم امامت» را شامل می شود و هم «نبوت» را؛ زیرا هر دو عهد الهی محسوب می شوند چرا که عهد را هرگونه تفسیر کنیم هر دو را در بر می گیرد و چنین موهبتی نصیب ظالمان نمی شود و در روح البیان نیز آمده است که: وَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مِنَ الْكَبَائِرِ قَبْلَ الْبِعْثَةِ وَبَعْدَهَا «این آیه دلالت بر عصمت انبیاء از کبائر دارد؛ خواه بعد از بعثت باشد یا قبل از آن.» ⁽²⁾

روایات

مرحوم شیخ طوسی در امالی با ذکر سند و ابن مغازلی در مناقب، بدون ذکر سند

از ابن مسعود روایت کرده که گفت رسول خدا صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه ای که حکایت کلام خدا به ابراهیم است فرمود کسی که به جای سجده برای من برای بتی سجده کند، من او را امام نمی کنم آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود این دعوت ابراهیم در من و برادرم علی که هیچ یک هرگز برای بتی سجده نکردیم منتهی شد. ⁽¹⁾

داستان

1- نقل است علی بن جعفر که پیرمردی کهن سال بود هرگاه امام جواد که نوجوانی نورس بود می دید تمام قد در مقابلش قیام می کرد و دست او را می بوسید. وقتی به او اعتراض می کردند می فرمود:

«ساکت باشید، هنگامی که خداوند صاحب این محاسن سفید را شایسته امامت ندانست و این جوان را شایسته نمود و مقام شامخ امامت را به او تفویض کرد آیا من فضل او را انکار کنم؟ پناه می برم به خدا از این سخن که شما می گوئید، بلکه من بنده امام جواد هستم.» ⁽²⁾

2- هنگامی که پیامبر برای اولین بار حضرت علی علیه السلام را به عنوان رهبر بعد از خود انتخاب کرد جمعی از قریش به حضور پیامبر آمده عرض کردند: «ای رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم تازه مسلمان هستند و هنوز اسلام براعماق دل و وجودشان نفوذ نکرده از این رو راضی نیستند که تو دارای مقام نبوت باشی ولی مقام امامت به پسر عمویت علی واگذار شود اگر در این مورد مدتی صبر کنی تا اسلام به خوبی در دل ها جا کند و بعد اعلام امامت علی نمائی، بهتر است.

پیامبر در پاسخ فرمود من این کار را به رأی و اختیار خود انجام نداده ام، بلکه فرمان خدا بوده است.

آن ها گفتند: اگر پیشنهاد ما را بخاطر این که مخالفت با دستور خدا می شود، نمی پذیری، پیشنهاد دیگری می کنیم و آن این که در امر خلافت، مردی از قریش را با علی شریک گردان تا دل های مردم به سوی علی متوجه و آرام شود و در نتیجه امر خلافت و رهبری آسیب پذیر نگردد و مردم در این مورد با تو مخالفت نکنند.

در این هنگام جبرئیل از طرف خدا آمد و این آیه (65 زمر) را نازل کرد: «لئن اشرکت لنحبطن عملك و لتكونن من الخاسرین اگر مشرک شوی تمام اعمالت نابود می شود و از زیانکاران خواهی بود

خلاصه و نتیجه گیری

1- امامت دارای شئونی همچون رهبری سیاسی و زعامت اجتماعی و مرجعیت دینی و تبیین و تفسیر وحی و ولایت باطنی و معنوی است و از این جهت امام به عنوان کامل ترین انسان خلیفه و حجت خدا در روی زمین خواهد بود. ⁽¹⁾

2- منصب امامت که همان ایصال انسان های خدا جوبه مقصد است، هرگز نمی تواند به کسانی سپرده شود که نفسشان آلوده به ظلم شده باشد حتی اگر از ظلم خود توبه کرده و یا با گرویدن به اسلام آن را جبران کرده باشند.

3- امام در مسیر دریافت این منصب مبتلا به بلاهای بسیار سنگینی خواهد شد تا عده ای گمان نکنند گزافی در اعطای آن به انسان های لایق واقع شده است.

13- برخی از مشکلات برای جلوگیری از غفلت

اشاره

وَلَوْبَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصير. [ سوره شوری، آیه 27]

هرگاه خداوند روزی را برای بندگانش وسعت بخشد در زمین طغیان و ستم می کنند؛ از این رو به مقداری که می خواهد و مصلحت می داند نازل می کند که نسبت به بندگانش آگاه و بیناست!

شأن نزول

از «خباب بن ارت صحابی معروف نقل شده که این آیه درباره ما نازل شد و این به خاطر آن بود که ما به اموال فراوان طوایف «بنی قریظه» و «بنی نظیر» و «بنی قینقاع» از یهود نظر افکندیم و آرزو داشتیم که ای کاش ما هم چنین اموالی داشتیم، آیه نازل شد و به ما هشدار داد که اگر خداوند روزی را برای بندگانش گسترده کند، طغیان خواهند کرد. ⁽¹⁾

در «تفسیر درالمنثور» حدیث دیگری نقل شده و آن این که این آیه در مورد اصحاب «صفه» نازل گردید چرا که آن ها آرزو داشتند دنیایشان رو به راه شود. ⁽²⁾

واژگان مهم

1- قدر

کلمه «قدر» در مقابل کلمه «بسط» است. اولی به معنای تنگ گرفتن رزق و دومی به معنای وسعت دادن به آن است در جمله سابق هم که می فرمود: يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ ⁽³⁾به همین معنا است و کلمه «قدر» به فتح قاف و دال، و هم به سکون دال به معنای کمیت و حجم هر چیز است و در جمله مورد بحث که می فرماید: وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ به این معنا است. خدای تعالی هرچه را بخواهد با کمیت و حجم نازل می کند و به معنای کمیت و حجم معین هم می آید، مانند آیه فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ⁽⁴⁾

2- بغی

کلمه «بغی» به معنای ظلم است. تعبیر يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ كرارا در آیات قرآن به معنی فساد و ظلم در زمین آمده است مانند فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ. ⁽¹⁾اگرچه «بغی» به معنی «طلب» نیز آمده، اما هنگامی که با « فی الارض» همراه شود به معنی فساد و ظلم در زمین است.

نکات تفسیری

1- وسعت و ضیق روزی براساس مصلحت

معنای آیه شریفه این است که اگر خداوند روزی را بر بندگان آن طور که می خواهند گسترش می داد نعمت خدا را سبک می شمردند و به چشم و هم چشمی می پرداختند و بر یکدیگر برتری می جستند و در روی زمین ستم روا می داشتند و برای پیروزی بر یکدیگر می کوشیدند و بدین وسیله از طاعت الهی بیرون می رفتند. لذا فرمود: وَ لكِنْ يُنَزِّلَ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ و لكن خداوند روزی را به میزان مصلحت آنان هر اندازه که بخواهد با توجه به حالشان فرو می فرستد، یعنی: روزی کسانی را که مصلحتشان در وسعت روزی است وسعت می دهد، و روزی کسانی را که صلاحشان در تنگی روزی است تنگ می سازد اگر بگویند: ما بسیاری از کسانی را که دارای وسعت روزی هستند می بینیم که در روی زمین ستمگری می کنند؟

خواهیم گفت: پس از آن که اجمالا دانستیم که خداوند امور بندگان را طبق مصالح آنان تدبیر می فرماید چه بسا این افراد کسانی بوده اند که چه روزی بسیار داشته باشند چه کم به حالشان فرق نمی کند و چه بسا اگر روزی آنان را وسعت نمی داد حالشان در ستمگری از این بدتر می شد و لذا روزی آنان را توسعه داده است. ⁽²⁾

2- منظور از عباد در آیه شریفه

نکته دیگر این که ظاهراً منظور از عباد در این آیه برخی از بندگان مؤمن است، نه تمامی بندگان. بنابراین معنی آیه چنین خواهد شد «اگر خداوند روزی برخی از بندگان مؤمنش را که خودش می داند فقر برایش بهتر است توسعه دهد چون ظرفیت ندارد طغیان می کند و موجب فساد و ستمگری می شود و در اثر ندادن حقوق واجبه و رعایت نکردن حال فقرا به خود و جامعه ستم می نماید، مانند جریان ثعلبه که مرد فقیر و بسیار

مؤمنی بود و همیشه پشت سر پیامبر به نماز می ایستاد چندین بار از حضرت خواست که برایش دعا کند ثروتمند شود حضرت می فرمود به صلاحش نیست اصرار کرد حضرت دعا فرمود ثروتمند شد در نتیجه طغیان کرد و از دادن زکات سرباز زد و نه تنها دیگربه نماز حاضر نمی شد بلکه کارش به انکار زکات و هلاکت رسید.

و گرنه در مورد بندگان کافر که خداوند به آنان ثروت داده و موجب ظلم و فساد هم هستند، و قرآن درباره آنان می فرماید: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْماً ⁽¹⁾به آنان مهلت می دهیم تا برگناهشان افزوده شود. ⁽²⁾

3- تطابق روزی با ظرفیت مرزوقین

خداوند متعال در آیه شریفه 12 سوره شوری می فرماید:

لَهُ مَقَالِيدُ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ علیم؛ «کلیدهای آسمان ها و زمین از آن او (خدا) ست؛ روزی را برای هر کس بخواهد گسترش می دهد یا محدود می سازد؛ او به همه چیز داناست». هر چند خداوند روزی همه کسانی که تلاش و کوشش می کنند را تضمین کرده، ولی مقدار روزی آن ها یکسان نیست بلکه بر حسب ظرفیت آن ها متفاوت است. زیرا ظرفیت بعضی انسان ها به قدری کم است که اگر زندگی آن ها مختصری رونق پیدا کند همه چیز حتی خدا را فراموش می کنند. لذا به هر کس به اندازه ظرفیتش می دهد. چرا که او حکیم است و این کار اقتضای حکمت اوست. علاوه براین که تفاوت در مقدار روزی نوعی آزمایش الهی محسوب می شود، تا روشن شود آن که روزی بیشتر نصیبش شده به نیازمندان کمک می کند یا نه؟ و می دانیم امتحان، سبب پیشرفت و تکامل انسان هاست. ⁽³⁾

4- هماهنگی سنن الهی در تقدیر روزی

جمله وَ لكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرِ ما يَشاءُ بیان سنت الهی در روزی دادن بر طبق حال مردم است، می فرماید: صلاح حال مردم در اندازه ارزاقشان دخالت دارد، و این با طغیانی که در بعضی ثروتمندان مشاهده می کنیم و می بینیم که روزبه روزثروتمندتر می شوند منافات ندارد برای این که خدای تعالی غیر از آن سنت سنتی دیگر نیز دارد که برسنت قبلی حاکم است و آن عبارت است از سنت آزمایش و امتحان و در این

باره فرموده: إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ، ⁽¹⁾و همچنین سنت سومی دارد، که آن ، سنت مکرو استدراج است که در آن باره می فرماید: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ أَمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينُ. ⁽²⁾

سنت اصلاح یعنی اندازه گیری رزق، سنتی است ابتدایی که با آن، حال انسان ها اصلاح می شود مگر آن که خداوند بخواهد انسانی را در بوته امتحان قرار دهد که در آن صورت دیگر به طور موقت از سنت قبلیش چشم می پوشد و در این باره می فرماید: وَلِيَبْتَلِيَ اللهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ ⁽³⁾

و یا به خاطر کفران نعمت و تغییر آن، سنت قبلی خود را که دادن رزق به مقتضای صلاح حال او بود تغییر دهد که در این صورت سنت دیگری به کار می برد، و آن این است که آن قدر رزقش را وسعت می دهد تا طغیان کند. ⁽⁴⁾

5- ارزاق معنوی هم به اندازه ظرفیت نازل می شوند

همان طور که دادن مال و فرزندان و سائر نعمت های مادی و صوری رزق مقسوم است و هر کسی از آن قسمتی دارد همچنین معارف حقه و شرایع آسمانی که منشأ همه آن ها و حی است نیز رزق مقسوم است. آن نیز از ناحیه خدا نازل می شود، و خداوند به وسیله آن نیز مردم را امتحان می کند چون همه در عمل به آن معارف و بکار بستن آن ها یکسان نیستند هم چنان که در بکار بستن نعمت های صوری یکسان نیستند.

و بنابراین اگر چنان چه معارف الهی و احکام خدایی همگی یك دفعه نازل می شد، با در نظر داشتن این که شامل تمامی شؤون حیاتی انسان است، مردم نمی توانستند آن را تحمل کنند و قهرا به آن ایمان نمی آورند مگرتک تکی از ایشان، و بدین جهت خدای سبحان آن را به تدریج بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و نازل کرد، تا مردم با پذیرفتن قسمت های اول آن آماده شوند برای پذیرفتن قسمت های بعدی و در این باره فرموده: وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثِ ⁽⁵⁾

و همچنین احکام و تکالیف شرعی را یکسان بر همه مردم تحمیل نکرد، چون اگر می کرد بعضی از مردم تاب تحملش را نمی داشتند و به همین جهت آن ها را به مقتضای ابتلائاتی که هر فردی از افراد دارد تقسیم کرد تا هرکس به تکلیفی که متوجه خود او است عمل کند.

پس روزی دادن از معارف و شرایع هم از هر جهت که فرض شود عینا مانند روزی دادن از مال و اولاد است که بین مردم تقسیم و برحسب حال فرد فرد آنان و به مقتضای صلاح ایشان تقسیم شده است.

پیام ها

روایات

1- الإمام على علیه السلام: إِنَّ الأَمْرَيَنزِلُ مِنَ السماءِ إِلى الأَرضِ كَقَطراتِ المطر إلى كُلِّ نَفس بما قُسِمَ لَهَا مِن زِيادَةٍ أَو نُقصان، فإن رأى أَحَدُكُم لَأَخِيهِ غَفِيرَةً فِي أَهْلَ، أَو مَالٍ، أو نفسٍ، فَلا تَكُونَنَّ لَهُ فِتْنَةٌ. ⁽¹⁾

امام علی فرمان [الهی به آن چه مقدّر است] همچون قطره های باران، از آسمان به زمین فرود می آید به هرکس کم و بیش آن چه سهم اوست می رسد. پس اگر یکی از شما در خانواده یا مال یا جان و توان برادرش، اندك فزونی دید، این نباید مایه فتنه (فساد) او شود.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: و نه حرص زدن حریص روزی را به سوی او می کشاند و نه ناخوش داشتن کسی، آن را از او باز می دارد.

انس از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده:

بعضی از بندگان من طوری هستند که چیزی جز بیماری به صلاحشان نیست بطوری که اگر آنان را سلامت دهم فاسد خواهند شد و برخی از بندگان من هستند که چیزی جز صحت به صلاحشان نیست که اگر بیمارشان کنم بیماری آنان را به فساد خواهد کشانید و برخی از بندگان هستند که جزبی نیازی چیزی به صلاحشان نیست که اگر فقیرشان سازم فقر آنان را تباه می سازد و برخی از بندگانم جز فقر چیزی به صلاحشان نیست که اگر آنان را بی نیاز سازم بی نیازی فاسدشان سازد، و اینست که من با آگاهی از وضع دل های بندگانم امور آنان را تدبیر می کنم...) ⁽²⁾

داستان

«قلیل تؤدی شکره خیر من کثیر لا تطيقه؛ مقدار کمی که حقش را بتوانی اداکنی، بهتر از مقدار زیادی است که توانایی اداء حقش را نداشته باشی.» آیا بهتر نیست که توبه پیامبر خدا تاسی جویی و به زندگی ساده ای بسازی، ولی ثعلبه دست بردار نبود، و سرانجام به پیامبرص عرض کرد به خدایی که ترا به حق فرستاده سوگند یاد می کنم اگر خداوند ثروتی به من عنایت کند تمام حقوق آن را می پردازم،

پیامبر صلی الله علیه و آله برای او دعا کرد.

چیزی نگذشت که طبق روایتی پسر عموی ثروتمندی داشت از دنیا رفت و ثروت سرشاری به او رسید و طبق روایت دیگری گوسفندی خرید و بزودی زاد ولد کرد، آن چنان که نگاهداری آن ها در مدینه ممکن نبود ناچار به آبادیهای اطراف مدینه روی آورد و آن چنان مشغول و سرگرم زندگی مادی شد که در جماعت و حتی نماز جمعه نیز شرکت نمی کرد.

پس از مدتی پیامبرص مامور جمع آوری زکات را نزد او فرستاد، تا زکات اموال او را بگیرد، ولی این مرد کم ظرفیت و تازه به نوارسیده و بخیل، از پرداخت حق الهی خودداری کرد، نه تنها خودداری کرد بلکه به اصل تشریع این حکم نیز اعتراض نمود و گفت این حکم برادر «جزیه» است یعنی ما مسلمان شده ایم که از پرداخت جزیه معاف باشیم و با پرداخت زکات چه فرقی میان ما و غیر مسلمانان باقی می ماند؟!

در حالی که او نه مفهوم «جزیه» را فهمیده بود و نه مفهوم زکات را، و یا فهمیده بود اما دنیا پرستی اجازه بیان حقیقت و اظهار حق به او نمی داد، بهرحال هنگامی که پیامبرص سخن او را شنید فرمود: «یا ویح ثعلبه! یا ویح ثعلبه!؛ وای برثعلبه ای وای بر ثعلبه!» و در این هنگام آیات 75 تا 78 سوره توبه نازل شد. ⁽¹⁾

خلاصه و نتیجه گیری

بنابر آن چه بیان شد معلوم شد که گسترش روزی گاهی وسیله ای است برای امتحان و آزمایش چرا که همه انسان ها باید در این جهان آزمایش شوند گروهی نیز با ثروت آزمایش می شوند.

و گاه به خاطر این است که هم خودشان و هم انسان های دیگر بدانند که ثروت خوشبختی نمی آفریند شاید راه را پیدا کنند و به سوی خدا بازگردند، هم اکنون جامعه هایی را می بینیم که غرق انواع نعمت و ثروت و رفاه اند و در عین حال گرفتار انواع مصائب و بدبختی ها می باشند ناامنی، کشتار، آلودگی فراوان اخلاقی، اضطراب و انواع نگرانی ها جسم و روح آن ها را فرا گرفته است.

گاهی نیز ثروت بی حساب یک مجازات الهی است که خدا بعضی را گرفتار آن می سازد، دورنمای زندگانیشان دل انگیز اما اگر از نزدیک نگاه کنیم می بینیم از خودشان بدبخت تر خودشانند در این زمینه سرگذشت های فراوانی از سلاطین ثروت دنیا وجود دارد که بسیاری شنیده اند و نقل آن ها سخن را به درازا می کشد.

گاهی کمبود روزی به خاطر سستی و تنبلی خود انسان است، این کمبودها و محرومیت ها خواست حتمی خداوند نیست بلکه نتیجه اعمال او است که دامنگیرش شده و اسلام بر اساس اصل سعی و کوشش که هم در آیات قرآن منعکس است و هم در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله ائمه هدی و همه را دعوت به تلاش و جهاد کرده است.

ولی هرگاه انسان نهایت تلاش خود را به کار گرفت در عین حال درها به روی او بسته شد، باید بداند در این امر مصلحتی بوده بیتابی نکند، مأیوس نشود، زبان به کفران نگشاید و به تلاش خود ادامه دهد و تسلیم رضای الهی نیز باشد. ⁽¹⁾

14- روزه

اشاره

يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ * أَيَّاماً مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أَخَرَوَ عَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرُلَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرُ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدَى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الهُدى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أَخَرَيرِيدُ اللهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُكَبِّرُوا الله عَلى ما هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. [سوره بقره، آیه 185-183] «ای کسانی که ایمان آورده اید، روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر امت هایی که پیش از شما بودند مقرر شده بود باشد که بر تمایلات خویش فایق آیید و تقوا پیشه کنید. چند روز معدودی را باید روزه بدارید و هرکس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را روزه بدارد و بر کسانی که روزه برای آن ها طاقت فرساست همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیرزنان لازم است کفاره بدهند مسکینی را اطعام کنند؛ و کسی که کار خیری انجام دهد برای او بهتر است؛ و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید (روزه، در چند روز معدود) ماه رمضان است؛ ماهی که قرآن برای راهنمایی مردم و نشانه های هدایت و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر،باشد روزه بدارد و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری را به جای آن، روزه بگیرد خداوند راحتی شما را می خواهد نه زحمت شما را هدف این است که این روزها را تکمیل کنید؛ و خدا را بر این که شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید؛ باشد که شکرگزاری کنید!»

واژگان مهم

1- صیام

کلمه (صیام) و کلمه (صوم) در لغت مصدرو به معنای خودداری از عمل است، مثلا صوم از خوردن و صوم از نوشیدن و از جماع و از سخن گفتن و راه رفتن و امثال آن به معنای خودداری از آن ها است و چه بسا در معنای آن این قید را اضافه کرده باشند، که به معنای خودداری از خصوص کارهایی است که دل آدمی مشتاق آن باشد و اشتهای آن را داشته باشد معنای صوم در اصل لغت خودداری از خصوص چنین کارهایی بوده ولیکن بعدها در شرع در خصوص خودداری از کارهای معینی استعمال شده و آن هم خودداری از طلوع فجر تا مغرب و توأم با نیت است و منظور از «الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» امتهای گذشته و قبل از ظهور اسلام است، امتهای انبیاء قبل، چون امت موسی و عیسی و غیر ایشان است.

2- يطيقونه

از ماده «طوق» در اصل به معنی حلقه ای است که به گردن می اندازند و یا بطور طبیعی در گردن وجود دارد (مانند حلقه رنگین گردن بعضی از پرندگان) سپس به معنی نهایت توانایی به کار رفته است، جمله «یطیقونه» در این جا با توجه به این که ضمیر آخر آن به روزه بر می گردد مفهومش این است که برای انجام روزه نهایت توانایی خود را باید به کار برند یعنی شدیدا به زحمت بیفتند و این در مورد پیران و بیماران غیر قابل علاج می باشد بنا بر این آن ها از حکم روزه معافند و تنها بجای آن فدیه می پردازند. ⁽¹⁾

3- تطوع

بعضی جمله «تطوع خیر» را اشاره به روزههای مستحبی می دانند و بعضی دیگر گفته اند مفهوم جمله این است که با توجه به اهمیت و فلسفه روزه باید آن را از روی میل و رغبت انجام داد نه از روی کراهت و اجبار.

4- أَيَّاماً مَعْدُودَاتٍ

منصوب آمدن کلمه (ایام) بنابرظرفیت و به تقدیر کلمه (فی) است و این ظرف (در ایامی معدود) متعلق است به کلمه صیام که نکره آمدن ایام و اتصاف آن به صفت (معدودات برای این است که بفهماند تکلیف نامبرده ناچیز و بدون مشقت است، تا به این وسیله مکلف را در انجام آن دل و جرأت دهد.

5- فديه

مالی که در عوض تأخیر صوم داده می شود.

نکات تفسیری

1- سیاق آیات شریفه دلالت دارد که هر سه با هم نازل شده اند

اولا آیات سه گانه مورد بحث به هم متصل و نظیر کلام واحدی است که یک غرض را دربر دارد و آن غرض عبارت است از بیان وجوب روزه ماه رمضان.

و ثانیا قسمتی از گفتار این سه آیه به منزله زمینه چینی برای قسمت دیگر آن است، یعنی دو آیه اول به منزله مقدمه است برای آیه سوم، چون در آیه سوم تکلیفی واجب می شود که صاحب،کلام اطمینان ندارد از این که شنونده از اطاعت آن سرپیچی نکند برای این که تکلیف نامبرده تکلیفی است که بالطبع برای مخاطب شاق و سنگین است و به این منظور دو آیه اول از جملاتی ترکیب شده که هیچ یک از آن ها از هدایت ذهن مخاطب به تشریع روزه رمضان خالی نیست، بلکه در همه آن ها به تدریج ذهن شنونده را به سوی آن توجه می دهد و به این وسیله استیحاش و اضطراب ذهن او را از بین می برد و در نتیجه علاقمند به روزه می کند، تا با اشاره به تخفیف و تسهیلی که در تشریع این حکم رعایت شده و نیز با ذکر فوائد و خیر دنیوی و اخروی که در آن است حدت و شدت دلخواهی و استکبار او را بشکند. ⁽¹⁾

2- وجوب روزه در امت های پیشین

از تورات و انجیل فعلی نیز بر می آید که روزه در میان یهود و نصاری بوده و اقوام و ملل دیگر هنگام مواجه شدن با غم و اندوه روزه می گرفته اند، چنان که در «قاموس کتاب مقدس» آمده است روزه کلیه در تمام اوقات در میان هر طائفه و هر ملت و مذهب، در موقع ورود اندوه و زحمت غیر مترقبه معمول بوده است. ⁽²⁾

و نیز از تورات بر می آید که موسی چهل روز روزه داشته است چنان که می خوانیم: «هنگام برآمدنم به کوه که لوح های سنگی یعنی لوح های عهدی که خداوند با شما بست بگیرم آن گاه در کوه چهل روز و چهل شب ماندم نه نان خوردم و نه آب نوشیدم. ⁽¹⁾

و همچنین به هنگام توبه و طلب خشنودی خداوند، یهود روزه می گرفتند:

«قوم یهود غالبا در موقعی که فرصت یافته می خواستند اظهار عجز و تواضع در حضور خدا نمایند روزه می داشتند تا به گناهان خود اعتراف نموده بواسطه روزه و توبه، رضای حضرت اقدس الهی را تحصیل نمایند.» ⁽²⁾

به این ترتیب اگر قرآن می گوید كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ (همان گونه که بر پیشینیان نوشته شد) شواهد تاریخی فراوانی دارد که در منابع مذاهب دیگر- حتی بعد از تحریف- به چشم می خورد. ⁽³⁾

3- علت ارزشمندی ماه مبارک رمضان

این که ماه رمضان برای روزه گرفتن انتخاب شده بخاطر این است که این ماه بر سایر ماه ها برتری دارد در آیه مورد بحث نکته برتری آن چنین بیان شده که قرآن کتاب هدایت و راهنمای بشر که فرقان است یعنی با دستورات و قوانین خود روش های صحیح را از ناصحیح جدا کرده و سعادت انسان ها را تضمین نموده است در این ماه نازل گردیده و در روایات اسلامی نیز چنین آمده است که همه کتاب های بزرگ آسمانی «تورات»، «انجیل»، «زبور»، «صحف» و «قرآن» همه در این ماه نازل شده اند.

امام صادق علیه السلام می فرماید «تورات» در ششم ماه مبارک رمضان و «انجیل» در دوازدهم و «زبور» در هیجدهم و قرآن مجید در شب قدر نازل گردیده است. ⁽⁴⁾

به این ترتیب ماه رمضان همواره ماه نزول کتاب های بزرگ آسمانی و ماه تعلیم و تربیت بوده است چرا که تربیت و پرورش بدون تعلیم و آموزش صحیح ممکن نیست برنامه تربیتی روزه نیز باید با آگاهی هر چه بیشتر و عمیق تر از تعلیمات آسمانی هماهنگ گردد، تا جسم و جان آدمی را از آلودگی گناه شستشو دهد. ⁽⁵⁾

خداوند متعال اهمیت و ارزش ماه رمضان را به خاطر نزول قرآن در این ماه می داند.

معنای این سخن آن است که قرآن آن قدر ارزشمند و والاست که شعاع آن، ماه رمضان، که بسان ظرفی برای قرآن است را نیز گران بها کرده است. سپس قرآن مجید را در سه جمله توصیف می کند

به نظر می رسد تفاوت آن ها به شرح زیر باشد:

قرآن مجید دارای سه مرحله است؛ در مرحله نخست (هدى للناس) برای تمام مردم با تمام تفاوت ها و اختلافاتی که در سطح درک و معرفت و علم و دانش و آگاهی و دیگر امور دارند مایه هدایت است و همگان را (البته در صورتی که قابلیت داشته باشند) هدایت می کند. این مرحله هدایت عامه است و شامل همه توده های مردم می گردد. اما در مرحله دوم (بینات من الهدی افراد خاصی را شامل می شود؛ کسانی که بینش عمیق تری دارند قرآن مجید برای این دسته از افراد نشانه های روشنی ذکر کرده است. بنابراین، بینات من الهدی؛ هدایت های مخصوصی است که ویژه گروه خاصی است.

و مرحله سوم (والفرقان) ویژه اخص الخواص است. آن ها که مراحل عالی ایمان و تقوا را پیموده و بر اثر آن نورانیت خاصی پیدا کرده اند تا آن جا که قادر بر تشخیص حق از باطل هستند.

این ها به مرحله ای از کمال دست یافته اند که چنانچه حق و باطل در مسائل مختلف فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اعتقادی و مانند آن مشتبه شود، با نور فرقان خویش به راحتی راه را از چاه تشخیص داده و به سوی حق گام بر می دارند. خداوند متعال در آیه شریفه 29 سوره انفال به روشنی به این مرحله اشاره کرده است:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَّكُمْ فُرْقَانَاً وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر (از مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، برای شما وسیله ای جهت جدا ساختن حق از باطل قرار می دهد؛ (روشن بینی خاصی که در پرتو آن، حق را از باطل خواهید شناخت؛ و گناهانتان را می پوشاند و شما را می آمرزد و خداوند صاحب فضل و بخشش عظیم است.)

دست یافتن به این مرحله از ایمان و بدست آوردن فرقان، صرفاً یک فرضیه نیست، بلکه از یاران پیامبر اسلا م صلی الله علیه و آله و کسانی را می شناسیم که با این دید، دوزخیان

را از همین دنیا می دیدند و بر سرنوشت آن ها حسرت می خوردند!

آری در سایه تقوا و ایمان و عمل به قرآن می توان به چنین مدارج والایی از کمال دست یافت.

نتیجه این که قرآن مجید همچون چشمه جوشان زلالی است که همگان بهره یکسانی از آن نمی برند، بلکه هر کس به اندازه ظرفیت و تلاش و کوشش و علم و دانش و آگاهی و دقت و تفکر و اندیشه و تقوا و بندگی اش از آن بهره مند خواهد شد. همان طور که طالبان آب چشمه هر کس به اندازه ظرف آبی که به همراه دارد می تواند از چشمه آب بردارد. بنابراین این تفاوت ها از ناحیه خداوند نیست، بلکه از جانب خود ماست. ⁽¹⁾

4- اثرات تربیتی روزه

الف) تقوی

تقوا و خداترسی، در ظاهر و باطن مهمترین اثر روزه است. روزه، یگانه عبادت مخفی است نماز، حج، جهاد، زکات و خمس را مردم می بینند، اما روزه دیدنی نیست روزه اراده انسان را تقویت می کند کسی که یک ماه نان و آب وهمسر خود را کنار گذاشت، می تواند نسبت به مال و ناموس دیگران خود را کنترل کند. روزه، باعث تقویت عاطفه است. کسی که یک ماه مزه ی گرسنگی را چشید، درد آشنا می شود و رنج گرسنگان را احساس و درک می کند رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «روزه، نصف صبر است». ⁽²⁾روزه ی مردمان عادی، همان خودداری از نان و آب و همسر است، اما در روزه خواص علاوه بر اجتناب از مفطرات، اجتناب از گناهان نیز لازم است و روزه ی خاص الخاص علاوه بر اجتناب از مفطرات و پرهیز از گناهان خالی بودن دل از غیر خداست. روزه انسان را شبیه فرشتگان می کند، فرشتگانی که از خوردن و آشامیدن و شهوت دورند. ⁽³⁾

«لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»، یعنی علاوه بر این که عمل به این دستور، همان فائده ای را دارد که شما به امید رسیدن به آن ایمان آوردید و آن عبارت است از تقوا و علاوه براین، این عمل که گفتیم در آن، امید تقوا برای شما هست، هم چنان که برای امتهای قبل از شما بود عملی نیست که تمامی اوقات شما را و حتی بیشتر اوقاتتان را بگیرد بلکه عملی است که در ایامی قلیل و معدود انجام می شود، «أَيَّاماً مَعْدُودَاتٍ»

علاوه بر این که ما در تشریع این حکم رعایت اشخاصی را هم که این تکلیف برایشان طاقت فرسا است کرده ایم و این گونه افراد باید به جای روزه فدیه بدهند، آن هم فدیه مختصری که همه بتوانند بدهند و آن عبارت است از طعام یک مسکین. ⁽¹⁾

ب) تلطیف روح، قوت اراده و تعدیل غرائض

از فوائد مهم روزه این است که روح انسان را تلطیف اراده انسان را قوی و غرائز او را تعدیل می کند. روزه دار باید در حال روزه با وجود گرسنگی و تشنگی از غذا و آب و همچنین لذت جنسی چشم بپوشد و عملا ثابت کند که او همچون حیوان در بند اصطبل و علف نیست، او می تواند زمام نفس سرکش را به دست گیرد و بر هوس ها و شهوات خود مسلط گردد.

روزه با محدودیت های موقت به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت می بخشد و چون غرائز سرکش را کنترل می کند بر قلب انسان نور و صفا می پاشد. خلاصه روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقی داده و به جهان فرشتگان صعود می دهد، جمله لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (باشد که پرهیزگار شوید) اشاره به همه این حقایق است.

5- اثر اجتماعی روزه تقویت حس نوع دوستی

بر کسی پوشیده نیست. روزه یک درس مساوات و برابری در میان افراد اجتماع است، با انجام این دستور مذهبی افراد متمکن هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس در می یابند و هم با صرفه جویی در غذای شبانه روزی خود می توانند به کمک آن ها بشتابند.

البته ممکن است با توصیف حال گرسنگان و محرومان، سیران را متوجه حال گرسنگان ساخت ولی اگر این مسئله جنبه حسی و عینی به خود بگیرد اثر دیگری دارد، روزه به این موضوع مهم اجتماعی رنگ حسی می دهد.

6- اثر بهداشتی و درمانی روزه

در طب امروز و همچنین طب قدیم اثر معجزه آسای «امساک» در درمان انواع بیماری ها به ثبوت رسیده و قابل انکار نیست کمتر طبیبی است که در نوشته های خود اشاره ای به این حقیقت نکرده باشد، زیرا می دانیم عامل بسیاری از بیماری ها زیاده روی در خوردن غذاهای مختلف است، چون مواد اضافی، جذب نشده به صورت چربیهای مزاحم در نقاط مختلف بدن یا چربی و قند اضافی درخون باقی می ماند،

این مواد اضافی در لابلای عضلات بدن در واقع لجنزارهای متعفنی برای پرورش انواع میکرب های بیماری های عفونی است و در این حال بهترین راه برای مبارزه با این بیماری ها نابود کردن این لجنزارها از طریق امساک و روزه است ! روزه زباله ها و مواد اضافی و جذب نشده بدن را می سوزاند و در واقع بدن را «خانه تکانی» می کند.

به علاوه یک نوع استراحت قابل ملاحظه برای دستگاه های گوارشی و عامل مؤثری برای سرویس کردن آن ها است و با توجه به این که این دستگاه از حساسترین دستگاه های بدن است و در تمام سال به طور دائم مشغول کار است، این استراحت برای آن ها نهایت لزوم را دارد.

بدیهی است شخص روزه دار طبق دستور اسلام به هنگام «افطار» و «سحور» نباید در غذا افراط و زیاده روی کند تا از این اثر بهداشتی نتیجه کامل بگیرد، در غیر این صورت ممکن است نتیجه برعکس شود.

«الکسی سوفورین» دانشمند روسی در کتاب خود می نویسد:

«درمان از طریق روزه فائده ویژه ای برای درمان کم خونی، ضعف روده ها التهاب بسیط و مزمن دمل های خارجی و داخلی، سل، اسکلیروز، روماتیسم، نقرس، استسقاء، نوراستنى، عرق النساء، خراز (ریختگی پوست)، بیماری های چشم، مرض قند بیماری های جلدی، بیماری های کلیه کبد و بیماری های دیگر دارد. معالجه از طریق امساک اختصاص به بیماری های فوق ندارد، بلکه بیماری هایی که مربوط به اصول جسم انسان است و با سلول های جسم آمیخته شده همانند: سرطان سفلیس، سل و طاعون را نیز شفا می بخشد». ⁽¹⁾

7- فواید و آثار روزه

اشاره

روزه آثار فراوانی از نظر مادی و معنوی در انسان دارد که نمونه هایی از آثار تربیتی، اجتماعی، بهداشتی و عرفانی روزه را بیان می کنیم روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقی داده و به جهان فرشتگان بالا می برد.