فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 28

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

محو و اثبات

اشاره

محو و اثبات

محو در لغت به معنای برطرف کردن اثر، پاک کردن نوشته و نقش و از میان بردن، و اثبات به معنای ثابت گردانیدن و ضدّ سلب آمده است. ⁽¹⁾در قرآن محو در مقابل اثبات و هر دو در کنار امّ‌الکتاب قرار گرفته است. ⁽²⁾از واژۀ محو و اثبات به لوح محو و اثبات و از امّ‌الکتاب به لوح محفوظ نیز یاد شده است و گفته شده: آنچه در لوح محو و اثبات ثبت است قابل تغییر بوده و ممکن است تغییر یافته و محو گردد، امّا آنچه در لوح محفوظ آمده غیر قابل تغییر است، البته حکم محو و اثبات، بر همۀ حوادث عالم عمومیّت دارد. ⁽³⁾

امکان محو و اثبات

1. قابل محو و اثبات (تغییر و تحوّل) بودن تقدیرهای پیشین الهی براساس مشیّت او:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . رعد (13) 39

سنّت محو و اثبات

2. محو باطل و تثبیت حق، سنّت همیشگی خداوند:

أَمْ یَقُولُونَ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَإِنْ یَشَإِ اللّٰهُ یَخْتِمْ عَلیٰ قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. شوری (42) 24

عامل محو و اثبات

3. وحی الهی (قرآن)، موجب تحکیم حق و نابودی باطل:

أَمْ یَقُولُونَ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَإِنْ یَشَإِ اللّٰهُ یَخْتِمْ عَلیٰ قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. شوری (42) 24

علم به محو و اثبات

4. آگاه نبودن هیچ‌کس به زیربنای قوانین ایجاب‌کنندۀ چیزی (اثبات) یا عامل نابودی آن (محو):

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . ⁽⁴⁾رعد (13) 39

کتاب محو و اثبات

5. وجود دو کتاب به نام محو و اثبات، غیر از امّ‌الکتاب:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . ⁽⁵⁾رعد (13) 39

1) 1) . مفردات، ص 762،«محو»؛ ص 171«ثبت»؛لسان العرب، ج 13، ص 43،«محا»؛ ج 2، ص 79،«ثبت»

2) 2) . سورۀ رعد(13)، آیۀ 39؛ لغت‌نامه، ج 12، ص18064،«محو»؛ ج 1، ص 855 ،«اثبات»

3) 3) . المیزان، ج 11، ص 375 -\377

4) 4) . از مصادیق«امّ‌الکتاب»به قرینۀ عبارت قبل قوانینی است که براساس آن محو و اثبات انجام می‌گیرد.«امّ‌الکتاب»ریشه و مرجع قوانین است

5) 5) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که آنها [محو و اثبات] دو کتابند: کتابی غیر از امّ‌الکتاب که خداوند هرچه را بخواهد از آن محو می‌کند و [آنچه را بخواهد در آن] ایجاد می‌کند و [دیگری]«امّ‌الکتاب»که چیزی در آن تغییر داده نمی‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 458؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 517، ح 184)

محو و اثبات در شب قدر

6. محو و اثبات امور، در شب قدر:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . ⁽¹⁾رعد (13) 39

محو و اثبات شب و روز

7. خداوند، محوکنندۀ شب و جایگزین‌کنندۀ (اثبات) روز به جای آن:

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً. اسراء (17) 12

8. از بین رفتن و محو تاریکی شب، با آمدن (اثبات) روشنایی روز، نشانه‌ای از تدبیر خداوند:

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً. اسراء (17) 12

9. بهره‌مندی انسانها از فضل و روزی خدا، به دنبال محو شب و آمدن (اثبات) روز:

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ

1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: زمانی که شب قدر فرارسد، فرشتگان روح و نویسندگان الهی به آسمان دنیا فرود می‌آیند. پس می‌نویسند آنچه را که در آن سال از قضای الهی باشد. پس زمانی که خداوند اراده کند چیزی را مقدّم یا مؤخّر سازد، یا آن را بکاهد یا بر او بیفزاید، امر می‌کند که محو کنند آنچه را او بخواهد، سپس محقّق می‌سازد آنچه را اراده کرده است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 366؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 515، ح 174)

وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً. اسراء (17) 12

منشأ محو و اثبات

10. محو و اثبات هر چیزی، قانونمند و به مشیّت الهی:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . رعد (13) 39

11. خداوند، قادر بر محو و از میان برداشتن هر چیز و آثار آن:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . رعد (13) 39

أَمْ یَقُولُونَ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَإِنْ یَشَإِ اللّٰهُ یَخْتِمْ عَلیٰ قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. شوری (42) 24

12. امکان کم و زیاد شدن (محو و اثبات) خلقت، از سوی خداوند:

یَمْحُوا اللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتٰابِ . ⁽¹⁾رعد (13) 39

13. خداوند، محوکنندۀ اتّهامهای منکران بر حقایق وحی و اثبات‌کنندۀ حق (سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ) با وحی:

أَمْ یَقُولُونَ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَإِنْ یَشَإِ اللّٰهُ یَخْتِمْ عَلیٰ قَلْبِکَ وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. شوری (42) 24

نیز ==> احباط، بدا، تکفیر، توبه، قدر، قضا، مشیّت، مغفرت و نسخ

محیط / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از باب افعال [احاطه] به معنای دربرگیرنده و حفاظت است. وصف خداوند به محیط یعنی هیچ‌چیز بر خداوند غلبه نتواند کرد و همۀ اشیا مغلوب او خواهند بود. این صفت به صورت اسمی [محیط] 8 بار و به صورت فعلی (احاط، احطنا) پنج بار در مورد خداوند در قرآن به‌کاررفته‌است : ⁽²⁾

... وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطاً. نساء (4) 126

بقره (2) 19؛ آل عمران (3) 120؛ نساء (4) 108؛ انفال (8) 47؛ هود (11) 92؛ اسراء (17) 60؛ کهف (18) 91؛ فصلت (41) 54؛ فتح (48) 21؛ طلاق (65) 12؛ جن (72) 28؛ بروج (85) 20

محیط زیست

==>بهداشت

محیط زیست بهداشت

مُحیل / اسما و صفات

این صفت فعل خداوندی، یا از«احاله»به معنای تغییر یعنی او تغییردهندۀ هر چیزی است، یا از «حول»به معنای سنه و سال می‌باشد، یعنی او تحویل احوال و سالها را دارد. ⁽³⁾این صفت فعلی خداوندی از آیۀ «وَ حِیلَ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مٰا یَشْتَهُونَ ...» (سبأ (34) 54) استفاده شده است. لازم به یادآوری است در دعای جوشن کبیر می‌خوانیم: یا مقیل یا محیل سبحانک... . ⁽⁴⁾برخی نیز خواسته‌اند از آیۀ«... أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ ...» (انفال (8) 24) معنای جداکنندۀ میان انسان و دل او استفاده نمایند. ⁽⁵⁾این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. ⁽⁶⁾

1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: دربارۀ قول خدای - عزّ و جلّ - :«و قالت الیهود ید اللّه مغلولة»فرمود: منظور یهود این نبود که واقعاً دستهای خدا در غل بسته است، بلکه آنان می‌گفتند: خدا از کار خلقت فارغ شده و دیگر چیزی را کم و زیاد نمی‌کند. خداوند - جلّ جلاله - برای تکذیب سخن آنان فرمود:«دستهای خودشان در غل بسته باد و به سبب سخنی که گفتند لعنت بر آنان باد، بلکه دستهای خدا باز است و هرگونه می‌خواهد می‌بخشد»آیا نشنیده‌ای که خدای - عزّ و جلّ - می‌فرماید:«یمحوا اللّه ما یشاء و یثبّت و عنده امّ الکتاب». (توحید صدوق، ص 167؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 514، ح 172)

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 340 -\343

3) 3) . شرح الاسماء و شرح دعای جوشن، سبزواری، ص219

4) 4) . دعای جوشن کبیر، بند 13

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 384

6) 6) . دعای جوشن کبیر، بند 13؛ بحار الانوار، ج 91، ص 386

محیی / اسما و صفات

==>حیات

محیی / اسما و صفات حیات

مختار / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افتعال [اختیار] به معنای اختیار، گزینش و برگزیدگی است. این صفت سه‌بار در قرآن برای خداوند استعمال گردیده است. ⁽¹⁾این صفت الهی در ادعیه نیز به‌همین‌صورت آمده است. ⁽²⁾

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 13

قصص (28) 68 ؛ زخرف (43) 32

مُخْرج / اسما و صفات

این صفت خداوندی از باب افعال [اخراج] به معنای بیرون آوردن است که به صورت اسمی [مخرج] 3 بار و به صورت فعلی 43 بار در قرآن به کار رفته است. موارد استعمال آن اخراج درون سینه‌ها، بیرون آوردن گیاهان از زمین و یا مردگان از قبرها و... است: ⁽³⁾

... وَ اللّٰهُ مُخْرِجٌ مٰا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ . بقره (2) 72

بقره (2) 22 و 257 و 267؛ آل عمران (3) 27؛ مائده (5) 16؛ انعام (6) 95 و 99؛ اعراف (7) 32 و 57؛ انفال (8) 5؛ توبه (9) 64؛ یونس (10) 31؛ یوسف (12) 100؛ ابراهیم (14) 32؛ نحل (16) 78؛ اسراء (17) 13؛ طه (20) 53 و 55؛ مؤمنون (23) 5؛ نمل (27) 25 و 82؛ عنکبوت (29) 79؛ روم (30) 19؛ سجده (32) 27؛ احزاب (33) 43؛ فاطر (35) 27؛ یس (36) 33؛ زمر (39) 21؛ غافر (40) 67؛ محمد (47) 37؛ ذاریات (51) 35؛ حدید (57) 9؛ حشر (59) 2؛ طلاق (65) 11؛ نوح (71) 18؛ نبأ (78) 15؛ نازعات (79) 31؛ اعلیٰ (87) 4

مخزی الکافرین / اسما و صفات

این صفت الهی به معنای خوارکننده و رسواکننده است که به صورت اسمی [مخزی] یک‌بار و به صورت فعلی 4 بار در مورد خداوند در قرآن به کار رفته است: ⁽⁴⁾

... وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 2

آل عمران (3) 192؛ توبه (9) 14؛ نحل (16) 27؛ حشر (59) 5

مخشی بن حُمیّر اشجعی

مخشی بن حمیر اشجعی از همپیمانان انصار و از منافقان و از بانیان مسجد ضرار بود. گویند: او توبه نمود و در واقعۀ یمامه شهید شد. ⁽⁵⁾مفسّران آیۀ 61

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 454

2) 2) . بحار الانوار، ج 91، ص 392؛ المقام الاسنی، ص 95

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 411 -\420

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 420

5) 5) . تاریخ طبری، ج 1، ص 185؛ اسد الغابه، ج 5، ص121

توبه (9) را مربوط به شماری از منافقان از جمله مخشی بن حمیر دانسته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله را به ساده‌لوحی متّهم کردند، ⁽¹⁾نیز آیۀ 66 توبه (9) را که وعدۀ پذیرش توبه به طایفه‌ای داده شده، مربوط به وی دانسته‌اند که خداوند وی را عفو کرد. ⁽²⁾

مُخفِّف الاحکام / اسما و صفات

==>حکم

مُخفِّف الاحکام / اسما و صفات حکم

مُخْفی / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب افعال [اخفاء] به معنای پنهان کردن و پوشیده داشتن است و تنها یک‌بار در قرآن در مورد پنهان داشتن رستاخیز به کار رفته است. ⁽³⁾این صفت الهی در ادعیه نیز به‌همین‌صورت آمده است. ⁽⁴⁾

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا .... طه (20) 15

مُخوِّف / اسما و صفات

این صفت الهی از باب تفعیل [تخویف] به معنای ترساندن و بیم دادن است و 2 بار در قرآن برای خداوند به کار رفته است. ⁽⁵⁾این صفت الهی نیز در ادعیه به‌همین‌صورت آمده است. ⁽⁶⁾

... وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ .... اسراء (17) 60

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ . زمر (39) 16

مُدبّر / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعیل به معنای نگرندۀ پایان امور و تدبیر کنندۀ آنها است و 4 بار در قرآن از فعل مضارع آمده است. ⁽⁷⁾این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. ⁽⁸⁾

... یُدَبِّرُ الْأَمْرَ .... یونس (10) 3

یونس (10) 31؛ رعد (13) 2؛ سجده (32) 5

مدح

اشاره

مدح

«مدح»نقیض«هجاء»، ⁽⁹⁾به معنای ستایش در برابر کار اختیاری و غیر اختیاری است، در حالی که «حمد»ستایش در امور اختیاری، و«شکر»تنها در مقابل نعمت انجام می‌شود. ⁽¹⁰⁾در این مدخل از واژه‌های«احسن»،«نِعْمَ»،«حمید»و از بیان اوصاف

1) 1) . مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 68

2) 2) . التبیان، ج 5، ص 253؛ تفسیر مبهمات القرآن، بلنسی، ج 1، ص 550؛ تفسیر الدر المنثور، ج 4، ص 231

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 449

4) 4) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 358

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 452

6) 6) . دعای جوشن کبیر، بند 97؛ جنّة الامان، ص 358

7) 7) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 457

8) 8) . دعای جوشن کبیر، بند 25؛ دعای مشلول؛ البلد الامین، ص 178

9) 9) . ترتیب العین، ج 3، ص 1684«مدح»

10) 10) . مفردات، ص 256،«حمد»

خوب استفاده شده است.

اهمّ عناوین: زمینه‌های مدح، مدح خود و مدح‌شدگان.

آثار مدح

1. توجّه به ستایش خداوند از انفاق‌گران، برانگیزندۀ انسان به انفاق از اموال پاک خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لاٰ تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِیهِ إِلاّٰ أَنْ تُغْمِضُوا فِیهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. ⁽¹⁾بقره (2) 267

انتظار مدح

2. انتظار مدح و ثنا در برابر عمل انجام نشده، ناپسند و زمینه‌ساز عذاب دنیا و آخرت:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . آل عمران (3) 188

3. انتظار مدح و ستایش برخی عالمان اهل کتاب، از پیروان خویش، برای کار (بیان حقایق) نکرده:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . آل عمران (3) 187 و 188

4. ناپسند بودن انتظار سپاس و ستایش، در برابر انجام ندادن کاری:

لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . آل عمران (3) 188

دعا برای مدح

5. درخواست و دعای ابراهیم علیه السلام برای مورد ستایش واقع شدن خود، نزد آیندگان:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ . ⁽²⁾شعراء (26) 69 و 84

زمینه‌های مدح

1. اجتناب از تکبر

6. اجتناب مسیحیان از تکبر، زمینۀ مدح و ستایش خداوند از آنان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ . مائده (5) 82 و 83

2. احسان

7. احسان، از زمینه‌های ستایش و مدح خداوند از انسان:

... وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 195

... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ

1) 1) . عده‌ای گفته‌اند:«حمید»به معنای حامد و ستایشگر است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 656)

2) 2) . مراد از جملۀ«لسان صدق...»ثنا و مدح نیکو در امتهای آینده است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 304؛ المیزان، ج 15، ص 312)

عَظِیمٌ . آل عمران (3) 172

... وَ أَحْسَنُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . مائده (5) 93

... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنیٰ وَ زِیٰادَةٌ .... یونس (10) 26

... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دٰارُ الْمُتَّقِینَ . نحل (16) 30

مَنْ جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْهٰا وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ . نمل (27) 89

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

... وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی . نجم (53) 31

3. اخبات

8. اخبات و فروتنی در برابر خداوند، از عوامل مدح خداوند:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ . حجّ (22) 34

4. اخلاص

9. اخلاص در عبادت خدا و اطاعت از او، از زمینه‌های ستایش خداوند از انسان:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ ....

کهف (18) 28

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ. ص (38) 45 و 46

10. قصد قربت و اخلاص در اطعام نیازمندان، مورد ستایش خداوند:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 و 7 -\9

5. اخلاق نیکو

11. اخلاق بزرگوارانه، مورد ستایش خداوند:

وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ . قلم (68) 4

12. حُسن خُلق پیامبر صلی الله علیه و آله از موجبات ستایش و مدح آن حضرت در پیشگاه خداوند:

وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ . قلم (68) 4

6 . ادب

13. رعایت ادب در برخورد با دیگران، زمینۀ تمجید و ستایش خداوند:

أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 54 و 55

7. اطعام

14. اطعام خالصانه، از عوامل مدح خداوند:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا

کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. انسان (76) 5 - 10 و 12

8 . اعراض از باطل

15. ستایش خداوند از مؤمنان اهل کتاب، به جهت اعراض آنان از رفتار و گفتار باطل:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 52 و 55

9. اقامه نماز

16. اقامۀ نماز، موجب مدح خداوند:

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ ... وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ .... حجّ (22) 35

10. امانت‌داری

17. امانت‌داری و امین بودن، زمینۀ مدح و ستایش انسان از سوی خداوند:

قٰالَتْ إِحْدٰاهُمٰا یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ . قصص (28) 26

11. امر به زکات

18. امر خانواده به زکات، از موجبات مدح و ستایش خداوند:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

12. امربه‌معروف

19. امربه‌معروف و وادار نمودن دیگران به خیر و نیکی، مقتضی ستایش و مدح خداوند از انسان:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ . آل عمران (3) 110

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

... اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 41

13. امر به نماز

20. امر خانواده به نماز، از عوامل مدح و ستایش خداوند:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

14. انابه

21. انابه و رجوع مکرّر انسان به خداوند و توجّه به او، سزاوار تمجید و ستایش او:

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ . هود (11) 75

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ⁽¹⁾ص (38) 17

... أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ . ص (38) 24

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 30

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ

وَ خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 41 و 44

15. اندوه بی‌ایمانی

22. اندوه پیامبر صلی الله علیه و آله به سبب ایمان نیاوردن کافران به قرآن، از مدح و ستایش آن حضرت، در پیشگاه خداوند:

فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً. کهف (18) 6

16. انفاق

23. انفاق به دیگران، سزاوار تمجید و ستایش خداوندی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. ⁽²⁾بقره (2) 267

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 35

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 51 - 54

17. ایثار

24. ایثارگری و ترجیح انفاق به دیگران، در صورت احتیاج و نیاز شخصی، زمینه‌ساز ستایش:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً. انسان (76) 8

18. ایمان

25. ایمان انسان به خدا، سزاوار تمجید و ستایش خداوند از وی:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ النَّصٰاریٰ وَ الصّٰابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ

1) 1) .«اوّاب»، مبالغۀ اوب، به معنای رجوع است. (التحقیق، ج 1 - 2، ص 171)

2) 2) . حمید، در برداشت یادشده به معنای حامد است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 256)

عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ . آل عمران (3) 110

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ .... آل عمران (3) 113 و 114

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ .... آل عمران (3) 199

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰادُوا وَ الصّٰابِئُونَ وَ النَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ ... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً ... وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ ... یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ .... مائده (5) 82 - 84

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ .... توبه (9) 61

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً. اسراء (17) 107 و 108

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 51 و 54

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ وَ الْمُشْرِکِینَ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أُولٰئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ . بیّنه (98) 6 و 7

19. باقیات الصالحات

26. باقیات الصالحات، مورد مدح و ستایش خداوند:

اَلْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً. کهف (18) 46

وَ یَزِیدُ اللّٰهُ الَّذِینَ اهْتَدَوْا هُدیً وَ الْبٰاقِیٰاتُ الصّٰالِحٰاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا. مریم (19) 76

20. بردباری

27. بردباری ابراهیم علیه السلام ، موجب مدح و ستایش خداوند از او:

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ .... هود (11) 75

21. برگزیدگی

28. برگزیدگی، از موجبات مدح و ستایش الهی:

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْنٰاهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ . بقره (2) 130

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

وَ إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 42

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّٰاسِ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ بَصِیرٌ. حجّ (22) 75

قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ سَلاٰمٌ عَلیٰ عِبٰادِهِ الَّذِینَ اصْطَفیٰ آللّٰهُ خَیْرٌ أَمّٰا یُشْرِکُونَ . نمل (27) 59

ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتٰابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنٰا مِنْ عِبٰادِنٰا فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَیْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ. فاطر (35) 32

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 47

22. بصیرت

29. بصیرت و بینش درونی انسان، زمینۀ مدح و ستایش خداوند:

قَدْ جٰاءَکُمْ بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهٰا وَ مٰا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٍ. انعام (6) 104

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ. ص (38) 45

23. پاکی

30. پاکی و تزکیۀ نفس، از عوامل مدح خداوند از یحیی علیه السلام :

یٰا یَحْییٰ ... وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. مریم (19) 12 و 13

31. تزکیه و پاکی نفس، زمینۀ مدح و ستایش خداوند:

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. مریم (19) 13

جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی . طه (20) 76

وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 7 و 9

24. تبرّی از ظالمان

32. تبرّی از اعمال ظالمان، از زمینه‌های مدح خداوند از آسیه (همسر فرعون):

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . تحریم (66) 11

25. تبلیغ اسلام

33. تبلیغ اسلام و رسالت الهی، همراه با خشیت از خداوند، زمینۀ مدح خداوند از انسان:

اَلَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اللّٰهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ .... احزاب (33) 39

26. تسلیم

34. تسلیم در برابر کتاب خدا، هنگام تلاوت آن، زمینۀ مدح و ستایش الهی:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاٰوَتِهِ أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ .... بقره (2) 121

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ . آل عمران (3) 113

... إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً. اسراء (17) 107

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . قصص (28) 53

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ. فاطر (35) 29

27. تشویق به ثواب

35. تشویق به ثواب و تبلیغ آن در پرتو ایمان و عمل صالح، از عوامل مدح:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . قصص (28) 79 و 80

28. تشویق به صبر

36. تشویق به صبر در راه ایمان و عمل صالح برای نیل به ثواب الهی، از موجبات مدح انسان:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . قصص (28) 79 و 80

29. تقوا

37. تقواپیشگی انسان، از زمینه‌های مدح و ستایش خداوند از انسان:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ . بقره (2) 197

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. آل عمران (3) 15 - 17

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ

اَلْمُتَّقِینَ . آل عمران (3) 76

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . آل عمران (3) 172 و 173

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرٰارِ. آل عمران (3) 198

یٰا بَنِی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنٰا عَلَیْکُمْ لِبٰاساً یُوٰارِی سَوْآتِکُمْ وَ رِیشاً وَ لِبٰاسُ التَّقْویٰ ذٰلِکَ خَیْرٌ ذٰلِکَ مِنْ آیٰاتِ اللّٰهِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . اعراف (7) 26

... إِنْ أَوْلِیٰاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ .... انفال (8) 34

... إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 4

... إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 7

... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 49

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ أُکُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا .... رعد (13) 35

إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ . نحل (16) 128

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. مریم (19) 13

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ . شعراء (26) 90

وَ اذْکُرْ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ

هٰذٰا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ . ص (38) 48 و 49

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی مَقٰامٍ أَمِینٍ . دخان (44) 51

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ . حجرات (49) 3

30. تلاوت آیات خدا

38. تلاوت آیات خداوند، زمینۀ ستایش و مدح و تمجید از انسان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاٰوَتِهِ أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . بقره (2) 121

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ . آل عمران (3) 113

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً.

اسراء (17) 107

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 58

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . قصص (28) 53

إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتٰابَ اللّٰهِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً یَرْجُونَ تِجٰارَةً لَنْ تَبُورَ. فاطر (35) 29

31. تهجّد

39. مقام ارجمند حاصل شده از تهجّد در شب، جایگاهی مورد ستایش و تمجید الهی برای

محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً. اسراء (17) 79

40. تهجّد و شب‌زنده‌داری ، از زمینه‌های ستایش و تمجید خداوند:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... حَسَناً وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مزمّل (73) 20

32. جهاد

41. جهاد در راه خدا، از موجبات مدح و ستایش خداوند از انسان مجاهد:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 95

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . مائده (5) 54

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . توبه (9) 41

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ هُوَ اجْتَبٰاکُمْ .... حجّ (22) 78

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حجرات (49) 15

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . صفّ (61) 11

33. حکمت

42. بهره‌مندی از حکمت الهی، از زمینه‌های مدح:

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ ... وَ الْحِکْمَةَ .... بقره (2) 251

یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . بقره (2) 269

... فَقَدْ آتَیْنٰا آلَ إِبْرٰاهِیمَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْنٰاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً. نساء (4) 54

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . ص (38) 20

34. حکومت

43. حکومت مورد تأیید الهی، از موجبات ستایش و مدح خداوند:

... وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ .... بقره (2) 251

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . ص (38) 20

یٰا دٰاوُدُ إِنّٰا جَعَلْنٰاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُمْ بَیْنَ النّٰاسِ بِالْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعِ الْهَویٰ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا نَسُوا یَوْمَ الْحِسٰابِ . ص (38) 26

35. خشوع

44. خشوع و فروتنی در برابر خداوند، از زمینه‌های مدح و ستایش انسان:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خٰاشِعِینَ لِلّٰهِ لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . آل عمران (3) 199

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. اسراء (17) 107 - 109

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 90

اَلَّذِینَ هُمْ فِی صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ . مؤمنون (23) 2

إِنَّ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمٰاتِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْقٰانِتٰاتِ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الصّٰادِقٰاتِ وَ الصّٰابِرِینَ وَ الصّٰابِرٰاتِ وَ الْخٰاشِعِینَ وَ الْخٰاشِعٰاتِ وَ الْمُتَصَدِّقِینَ وَ الْمُتَصَدِّقٰاتِ وَ الصّٰائِمِینَ وَ الصّٰائِمٰاتِ وَ الْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحٰافِظٰاتِ وَ الذّٰاکِرِینَ اللّٰهَ کَثِیراً وَ الذّٰاکِرٰاتِ أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 35

36. خوف از خدا

45. خوف از خداوند، از زمینه‌های مدح او:

وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ یَخٰافُونَ سُوءَ الْحِسٰابِ . رعد (13) 21

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ . طه (20) 3

... وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ . انبیاء (21) 28

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ هُمْ مِنَ السّٰاعَةِ مُشْفِقُونَ . انبیاء (21) 49

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 35

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . مؤمنون (23) 57

اَلَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اللّٰهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. احزاب (33) 39

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ مَنْ تَزَکّٰی فَإِنَّمٰا یَتَزَکّٰی لِنَفْسِهِ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. فاطر (35) 18

... إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ. فاطر (35) 28

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... زمر (39) 23

إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. ملک (67) 12

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

وَ هُوَ یَخْشیٰ

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی . عبس (80) 8 - 10

37. خوف از قیامت

46. خوف ابرار از قیامت، از موجبات مدح و ستایش آنان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 و 7 و 9

38. خوف و امید

47. داشتن حالت خوف و امید به هنگام مناجات و دعا به درگاه خدا، از موجبات مدح انسان:

وَ زَکَرِیّٰا إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ رَبِّ لاٰ تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوٰارِثِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 89 و 90

39. دعا

48. دعا به درگاه خداوند با خوف و امید، از عوامل مدح و ستایش انسان:

وَ زَکَرِیّٰا إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ رَبِّ لاٰ تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوٰارِثِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 89 و 90

40. دفع بدی به خوبی

49. دفع رفتار بد افراد به خوشرفتاری، زمینۀ ثنا و ستایش:

أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 54

41. دوستی با مؤمنان

50. دوستی با مؤمنان مهاجر، از عوامل مدح خداوند از انصار:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

51. دوستی و محبت نصارا نسبت به مسلمانان و مؤمنان، موجب مدح و ستایش خداوند از آنان:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

42. رضایت خدا

52. رضایت خداوند از انسان، از عوامل مدح او:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ. بقره (2) 207

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ وَ تَثْبِیتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصٰابَهٰا وٰابِلٌ فَآتَتْ أُکُلَهٰا ضِعْفَیْنِ فَإِنْ لَمْ یُصِبْهٰا وٰابِلٌ فَطَلٌّ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 265

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ. آل عمران (3) 15

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ . آل عمران (3) 174

... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 114

یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . مائده (5) 16

قٰالَ اللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . مائده (5) 119

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 21

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 72

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 55

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 18

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً . فجر (89) 28

جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ . بیّنه (98) 8

53. مهاجرت برای تحصیل رضایت خداوند، موجب مدح خداوند:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ .

حشر (59) 8

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمٰا أَخْفَیْتُمْ وَ مٰا أَعْلَنْتُمْ وَ مَنْ یَفْعَلْهُ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . ممتحنه (60) 1

43. رغبت به بهشت

54. رغبت به بهشت، از عوامل مدح آسیه (همسر فرعون):

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . تحریم (66) 11

44. رفع اندوه

55. رفع اندوه از انسان، زمینۀ شکر و ستایش خداوند از وی:

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنٰا لَغَفُورٌ شَکُورٌ. فاطر (35) 34

45. رهبانیّت

56. رهبانیّت مسیحیان، موجب مدح و ستایش خداوند از آنان:

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ فَمٰا رَعَوْهٰا حَقَّ رِعٰایَتِهٰا فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . ⁽¹⁾حدید (57) 27

46. سعۀ‌صدر

57. سعۀ‌صدر و برخورد خوب با مخاطبان،

1) 1) . هرچند رهبانیّت برطبق آیۀ 27 سورۀ حدید (57) بدعتی از سوی خداوند، و امری غیر مشروع است، ولی خداوند با عنوان وصف پیروان عیسی ستایش می‌کند، و نمی‌توان گفت برای همگان ممدوح است

هنگام سخن گفتن با آنان، از عوامل مدح خداوند از انسان:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ .... توبه (9) 61

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوٰاناً عَلیٰ سُرُرٍ مُتَقٰابِلِینَ . حجر (15) 47

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ .... زمر (39) 22

أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ . انشراح (94) 1

47. شب‌زنده‌داری

58. شب‌زنده‌داری در مناجات با خدا و قرائت قرآن، از عوامل مدح:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... مزمّل (73) 20

48. شتاب در خیرات

59. شتاب در انجام دادن کارهای نیک، خصلتی ارجمند و از عوامل تمجید و ستایش:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ ... وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ . آل عمران (3) 133

... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 90

أُولٰئِکَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ . مؤمنون (23) 61

49. شکر نعمت

60. شکر نعمتهای الهی، از عوامل مدح و ستایش:

... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 145

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ کٰانَ أُمَّةً قٰانِتاً لِلّٰهِ حَنِیفاً وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

شٰاکِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَبٰاهُ وَ هَدٰاهُ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . نحل (16) 120 و 121

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... نمل (27) 15 و 19

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ .... نمل (27) 40

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا لُقْمٰانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ وَ مَنْ

یَشْکُرْ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ .... لقمان (31) 12

50. صالح بودن

61. صالح بودن و اصلاح خویشتن، از عوامل مدح و ستایش:

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْنٰاهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ . بقره (2) 130

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 39

وَ یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 46

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا ... وَ سُلَیْمٰانَ ... وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 82 - 85

إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ . اعراف (7) 196

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ

وَ أَدْخَلْنٰاهُ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 73 و 75

وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 86

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ . شعراء (26) 83

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 9

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 27

رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصّٰالِحِینَ . صافّات (37) 100

وَ بَشَّرْنٰاهُ بِإِسْحٰاقَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . صافّات (37) 112

فَاجْتَبٰاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصّٰالِحِینَ . قلم (68) 50

نیز ==> عمل صالح، پاداش عمل صالح

51. صبر

62. صبر و بردباری، از عوامل مدح:

... وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 155

... وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

اَلصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ الْقٰانِتِینَ وَ الْمُنْفِقِینَ

وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ. آل عمران (3) 17

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ . آل عمران (3) 146

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً .... فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 65 و 66

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ . هود (11) 75

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

... وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصّٰابِرِینَ . نحل (16) 126

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ

وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 85 و 86

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 35

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . قصص (28) 80

... وَ الصّٰابِرِینَ وَ الصّٰابِرٰاتِ ... أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. احزاب (33) 35

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ .... إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 41 و 44

... إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

52. صداقت

63. صداقت و درستی در ایمان، زمینۀ تمجید و مدح:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ ... وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

مَا الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ الطَّعٰامَ .... مائده (5) 75

... قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . یوسف (12) 51

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا.

مریم (19) 41

... وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا. مریم (19) 49 و 50

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا. مریم (19) 56 و 57

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ .

حشر (59) 8

53. عبادت

64. عبادت و بندگی خداوند، زمینۀ ثنا و ستایش:

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 133

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ .... نساء (4) 172

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. اسراء (17) 1

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً. اسراء (17) 3

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. کهف (18) 65

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا. مریم (19) 2

تَبٰارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقٰانَ عَلیٰ عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعٰالَمِینَ نَذِیراً. فرقان (25) 1

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 81

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 111

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 122

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 132

وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ . صافّات (37) 171

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 17

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 30

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ .... ص (38) 41

وَ خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 44

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ. ص (38) 45

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ . زخرف (43) 59

تَبْصِرَةً وَ ذِکْریٰ لِکُلِّ عَبْدٍ مُنِیبٍ . ق (50) 8

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ إِنَّ اللّٰهَ بِکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 9

... عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ .... تحریم (66) 10

54. عفّت

65. عفّت و پاکدامنی انسان، از عوامل ستایش و مدح او:

وَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهٰا مِنْ رُوحِنٰا وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 91

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ . تحریم (66) 12

55. عفو

66. عفو و گذشت یوسف علیه السلام از لغزش و خطای برادران خود، موجب مدح و ستایش خداوند از وی:

قٰالُوا تَاللّٰهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللّٰهُ عَلَیْنٰا وَ إِنْ کُنّٰا

لَخٰاطِئِینَ

قٰالَ لاٰ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّٰهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ . یوسف (12) 91 و 92

56. علم

67. بهره‌مندی انسان از علم، موجب مدح و ستایش او:

وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمٰاءَ کُلَّهٰا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلاٰئِکَةِ فَقٰالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 31

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . بقره (2) 151

... قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ .... بقره (2) 247

... یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا وَ إِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمٰا عَلَّمْنٰاهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . یوسف (12) 68

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا. مریم (19) 43

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ .... قصص (28) 80

بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ .... عنکبوت (29) 49

... یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. مجادله (58) 11

57. عمل صالح

68. اجرای کارهای شایسته، زمینۀ ثنا و ستایش:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 62

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . مائده (5) 69

... کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . توبه (9) 120

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمٰانِهِمْ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . یونس (10) 9

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . هود (11) 23

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . نحل (16) 97

وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 88

إِلاّٰ مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ شَیْئاً. مریم (19) 60

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ فَأُولٰئِکَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ . طه (20) 75

وَ مَنْ تٰابَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَی اللّٰهِ مَتٰاباً. فرقان (25) 71

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ . قصص (28) 17

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ . قصص (28) 67

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . قصص (28) 80

وَ مَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صٰالِحاً نُؤْتِهٰا أَجْرَهٰا مَرَّتَیْنِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهٰا رِزْقاً کَرِیماً. احزاب (33) 31

... مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَأُولٰئِکَ لَهُمْ جَزٰاءُ الضِّعْفِ بِمٰا عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفٰاتِ آمِنُونَ . سبأ (34) 37

... وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ یَرْفَعُهُ .... فاطر (35) 10

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ . غافر (40) 40

وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعٰا إِلَی اللّٰهِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ قٰالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ . فصّلت (41) 33

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِی رَوْضٰاتِ الْجَنّٰاتِ لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ ذٰلِکَ الَّذِی یُبَشِّرُ اللّٰهُ عِبٰادَهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... شوری (42) 22 و 23

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً. طلاق (65) 11

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ . بیّنه (98) 7

58. قدرت

69. داشتن قدرت جسمانی، از عوامل مدح و ستایش انسان:

... قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 17

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

59. مهار غضب

70. مهار و تعدیل نیروی غضب، زمینۀ ستایش خداوند:

وَ الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ وَ إِذٰا مٰا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ . شوری (42) 37

60. مهار تمایلات جنسی

71. مهار تمایلات جنسی، زمینۀ ستایش خداوند:

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ

اَلصّٰالِحِینَ . ⁽¹⁾آل عمران (3) 39

61. مهربانی

72. مهربانی با دیگران، از عوامل مدح و ستایش:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

لَقَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مٰا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ .

توبه (9) 128

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا. مریم (19) 13

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

62. نرم‌دلی

73. نرم‌دلی و نرم‌خویی ، از عوامل مدح:

... إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ . توبه (9) 114

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ . ⁽²⁾هود (11) 75

1) 1) . مقصود از«سیّداً»بزرگ قومش حضرت یحیی علیه السلام است که بر تمام مردم بزرگی و برتری دارد، ازاین‌جهت که قصد معصیّت نکرد؛ و«حصور»بود، یعنی بسیار قوی بود در مهار غریزۀ جنسی، تمایل به شهوات و لهویات. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 742؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 253)

2) 2) .«أوّاه»کسی که زیاد آه می‌کشد و کسی که زیاد آه کشند از گناهان است، دلسوز مردم. (مفردات، ص 101«اوه»؛ انوار التنزیل بیضاوی، ج 2، ص 274)

63. نصرت دین خدا

74. نصرت و یاری دین خدا، از عوامل مدح مهاجران راه خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ .... انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ .

حشر (59) 8

64. نصرت نبی صلی الله علیه و آله

75. نصرت و یاری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، از موجبات مدح و ستایش آنان:

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ ... فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

65. نعمت الهی

76. برخورداری از نعمت الهی، از عوامل مدح:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 6

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 110

وَ کَذٰلِکَ یَجْتَبِیکَ رَبُّکَ وَ یُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ آلِ یَعْقُوبَ کَمٰا أَتَمَّهٰا عَلیٰ أَبَوَیْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . یوسف (12) 6

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمّٰا خَلَقَ ظِلاٰلاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبٰالِ أَکْنٰاناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرٰابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذٰلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ . نحل (16) 81

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 56 - 58

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبٰادِکَ الصّٰالِحِینَ . نمل (27) 15 و 19

إِنّٰا سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْرٰاقِ

وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . ص (38) 18 - 20

... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ . احقاف (46) 15

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً. انسان (76) 20

66. نهی از منکر

77. نهی از منکر، از عوامل ستایش و مدح انسان:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ . آل عمران (3) 110

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 114

اَلْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ

وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

... اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 41

67. نیک بودن

78. نیکی و از اخیار بودن انسان، عامل مدح و ستایش از او:

وَ اذْکُرْ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 48

68. نیکی

79. نیکی، از موجبات مدح و ستایش:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقیٰ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . بقره (2) 189

لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 92

80. نیکی و رفتار خوب با پدر و مادر، از عوامل مدح یحیی علیه السلام

یٰا یَحْییٰ ... وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا. مریم (19) 12 -\14

69. وفاء به عهد

81. وفای به عهد، زمینۀ تمجید و ستایش:

... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ فَإِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . آل عمران (3) 76

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ . رعد (13) 20

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 54

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . مؤمنون (23) 8

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ .... احزاب (33) 23

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . معارج (70) 32

70. وفاء به نذر

82. وفای به نذر ابرار، از موجبات مدح آنان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ ... إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 و 7 و 9

83. وفای به نذر، از موجبات مدح و ستایش:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ

یَعْلَمُهُ .... بقره (2) 270

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . آل عمران (3) 35

... إِنِّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمٰنِ صَوْماً فَلَنْ أُکَلِّمَ الْیَوْمَ إِنْسِیًّا. مریم (19) 26

71. هجرت

84. هجرت در راه خدا، زمینۀ مدح و ستایش مهاجران:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ .

حشر (59) 8

72. هدایت

85. پذیرش هدایتهای الهی، بسترساز ستایش و تمجید:

... فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰایَ فَلاٰ

خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . بقره (2) 38

أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ . بقره (2) 157

یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . مائده (5) 16

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . انعام (6) 82

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 87 و 88

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 90

قُلْ إِنَّنِی هَدٰانِی رَبِّی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ .... انعام (6) 161

... وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . اعراف (7) 43

وَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ .

اعراف (7) 159

وَ مِمَّنْ خَلَقْنٰا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ . اعراف (7) 181

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . ابراهیم (14) 12

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً . کهف (18) 13

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اهْتَدیٰ . طه (20) 82

... فَإِمّٰا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدیً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدٰایَ فَلاٰ یَضِلُّ وَ لاٰ یَشْقیٰ . طه (20) 123

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 73

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . لقمان (31) 5

وَ جَعَلْنٰا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا لَمّٰا صَبَرُوا وَ کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یُوقِنُونَ . سجده (32) 24

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صافّات (37) 118

... بَلِ اللّٰهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدٰاکُمْ لِلْإِیمٰانِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . حجرات (49) 17

73. همسر صالح

86. داشتن همسر صالح، از عوامل مدح انسان:

وَ زَکَرِیّٰا إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ .... وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 89 و 90

مدح پادشاه ظالم

87. آتش جهنم، عذاب مدح‌کنندۀ پادشاه ستمگر:

وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ . ⁽¹⁾هود (11) 113

مدح خود

88.لزوم اجتناب انسان از ستایش و مدح خویش ( خودستایی):

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 49

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ ... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . نجم (53) 32

89. اجتناب یوسف علیه السلام از خودستایی و مدح خویش:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽²⁾یوسف (12) 53

90. توجّه به غفران و رحمت الهی، موجب اجتناب یوسف علیه السلام از خودستایی:

وَ مٰا أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاّٰ مٰا رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ . یوسف (12) 53

91. خودستایی، ناپسند و مورد سرزنش و توبیخ خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 49

92. خودستایی و مدح انسان از خود و مبرّا دانستن خود از لغزش، مورد نهی خداوند:

... فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ .... نجم (53) 32

93. سرزنش اهل کتاب از جانب خداوند، به سبب و مدح و ستایش خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللّٰهُ یُزَکِّی مَنْ یَشٰاءُ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً. ⁽³⁾نساء (4) 49

94. مدح و ستایش فرعون از خود، به سبب حکومت وی بر سرزمین مصر و با تحقیر موسی علیه السلام :

وَ نٰادیٰ فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هٰذِهِ الْأَنْهٰارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلاٰ تُبْصِرُونَ

أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هٰذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لاٰ یَکٰادُ یُبِینُ . زخرف (43) 51 و 52

95. مدح و ستایش نمرود از خویشتن، با به رخ کشیدن قدرت خود بر نجات زندانی و کشتن انسان بی‌گناه :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ فِی رَبِّهِ أَنْ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ قٰالَ أَنَا أُحْیِی وَ أُمِیتُ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ فَإِنَّ

1) 1) . از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت شده است: کسی که سلطان ستمگری را به علت طمع به او ستایش کند، در آتش همنشین او می‌گردد. خداوند - عزّ و جل - فرمود: و لا ترکنوا... . (امالی صدوق، ج 5، ص 426، ح 1؛ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 11)

2) 2) . متوغّلین در توحید و مخلصین، برای غیر خداوند، حول و قوتی معتقد نیستند، ازاین‌رو حضرت یوسف علیه السلام آن شائبه دعوی قدرت بر نفس را که از عمل صالح و صفات جمیل او ظاهر شده بود، به رحمت و عنایت الهی نسبت داد و نفس خویش را از این شائبه تبرئه کرد. (المیزان، ج 11، ص 197)

3) 3) . آیه در مورد یهود و نصارا نازل شده است که خود رابه خداوند نزدیک دانسته، ستایش می‌نمودند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 90 -\91؛ تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 292)

اَللّٰهَ یَأْتِی بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهٰا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 258

96. خودستایی، زاییدۀ غفلت انسان از احاطۀ علمی خداوند به انسان:

اَلَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبٰائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَوٰاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وٰاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِکُمْ إِذْ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ فَلاٰ تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقیٰ . نجم (53) 32

مدح شدگان

1. آدم علیه السلام

97. آدم علیه السلام از برگزیدگان مورد ستایش خداوند:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ ... عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

2. آسیه علیها السلام

98. مدح خداوند از آسیه (همسر فرعون)، به سبب تبرّی او از فرعون و اعمال او:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . تحریم (66) 11

3. آل ابراهیم

99. آل ابراهیم، از برگزیدگان ممدوح الهی:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ ... وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ ... عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

4. آل عمران

100. آل عمران، از برگزیدگان مورد ستایش خداوند:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ ... وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

5. ابرار

101. ثناگویی خداوند از ابرار، به سبب وفای به نذر آنان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... انسان (76) 5 و 7

102. مدح خدا از ابرار، به سبب اطعام ایثارگرانۀ آنان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ ...

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً. انسان (76) 5 و 6 و 8 و 9 و 12

103. مدح خداوند از ابرار، به علّت خوف از قیامت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً. انسان (76) 5 و 7 و 10

6 . ابراهیم علیه السلام

104. تمجید و ستایش خداوند از ابراهیم علیه السلام :

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْنٰاهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ

اَلصّٰالِحِینَ . بقره (2) 130

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا .... انعام (6) 83 - 84

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ . هود (11) 73 - 75

... یٰا إِبْرٰاهِیمُ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا. مریم (19) 46 و 50

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

105. اخلاص ابراهیم علیه السلام ، مورد ستایش خداوند:

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

106. برگزیدگی ابراهیم علیه السلام ، مورد ستایش الهی:

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْنٰاهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ . بقره (2) 130

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

107. صالح بودن ابراهیم علیه السلام مورد ستایش و مدح خدا:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 83 - 85

108. نیکوکاری ابراهیم علیه السلام ، مورد مدح و ستایش خداوند:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجٰاتٍ مَنْ نَشٰاءُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 83 و 84

109. مدح و ستایش خداوند از ابراهیم علیه السلام به سبب بردباری و نرم‌دلی و انابۀ او به درگاه خداوند:

... إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ . توبه (9) 114

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ . هود (11) 75

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، اوصاف ابراهیم علیه السلام ، مقامات ابراهیم علیه السلام

7. ادریس علیه السلام

110. ستودگی ادریس علیه السلام از جهت صدیق بودن و جایگاه رفیع و والای او:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً

نَبِیًّا

وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا. مریم (19) 56 و 57

111. صبرپیشگی و شایستگی، از ویژگیهای ستایش خداوند از ادریس علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ

وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 85 و 86

112. ستایش و مدح خدا از ادریس علیه السلام به سبب برخورداری او از نعمت و هدایت خاص و برگزیدگی از جانب خدا:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 56 - 58

8. اسحاق علیه السلام

113. اسحاق علیه السلام پیامبر ستایش شده از نسل ابراهیم، به دلیل صالح و محسن بودن و برخورداری از هدایت خاص الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 84 و 85

114. اخلاص، برگزیدگی و نیکوکاری، از ویژگیهای مورد ستایش خداوند از اسحاق علیه السلام :

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

115. بلندآوازگی و صداقت، از ویژگیهای مورد ستایش خداوند از اسحاق علیه السلام :

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ .... وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا. مریم (19) 49 و 50

نیز ==> اسحاق علیه السلام ، اوصاف اسحاق علیه السلام

9. اسماعیل علیه السلام

116. صبرپیشگی و صالح بودن، از ویژگیهای مورد ستایش خداوند از اسماعیل علیه السلام :

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِدْرِیسَ وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ

وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 85 و 86

117. مدح خداوند از اسماعیل علیه السلام به علت داشتن مقام رضا:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا ... نَبِیًّا وَ رَفَعْنٰاهُ مَکٰاناً عَلِیًّا أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 54 - 58

118. ستایش و حمد اسماعیل علیه السلام به سبب برتری وی بر مردم عصرش و برگزیدگی از جانب خدا:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا ... وَ کَذٰلِکَ

نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 - 87

نیز ==> اسماعیل علیه السلام ، اوصاف اسماعیل علیه السلام

10. اسماعیل صادق الوعد علیه السلام

119. ستایش و حمد خداوند از اسماعیل علیه السلام صادق الوعد، به علت صداقت او در وعده‌هایش:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِیًّا. مریم (19) 54 و 55

11. اصحاب پیامبر

120. مدح و ستایش خداوند از اصحاب پیامبر، به دلیل شب‌زنده‌داری و قرائت قرآن آنان:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً .... مزمّل (73) 20

12. الیاس علیه السلام

121. برگزیدگی الیاس علیه السلام ، مورد ستایش خداوند:

... وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 85 و 86

122. مدح و ستایش خداوند از الیاس، به سبب نیکی و صالح بودن او:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ .... انعام (6) 84 -\87

نیز ==> الیاس علیه السلام ، اوصاف الیاس علیه السلام

13. آل یاسین

123. ستایش و مدح خداوند از آل یاسین، به علت مؤمن و نیکوکار بودن وی:

سَلاٰمٌ عَلیٰ إِلْ‌یٰاسِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 130 - 132

14. الیسع علیه السلام

124. نیکویی و تقواپیشگی، صفات مورد ستایش خداوند از الیسع علیه السلام :

وَ اذْکُرْ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ

هٰذٰا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ . ص (38) 48 و 49

125. مدح خداوند از الیسع علیه السلام با بیان برتری او بر مردم دوران خویش:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیّٰا ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ

وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 - 87

15. امام حسن علیه السلام

126. ستایش اطعام یا اخلاص امام حسن علیه السلام از سوی خداوند:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ ... إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. ⁽¹⁾انسان (76) 5 - 9

16. امام حسین علیه السلام

127. امام حسین علیه السلام از ابرار و مورد ستایش خداوند، با اطعام خالصانه به نیازمندان:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 - 9

17. امام علی علیه السلام

128. امام علی علیه السلام از ابرار و مورد ستایش خداوند، با خلوص در اطعام مساکین و ترس از قیامت و وفاکنندۀ به نذر:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ .... وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 -\9

129. امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیهما السلام ، مورد مدح و ستایش خداوند، با ذکر تصدیق وفاداری به عهد خویش با خدا و از منتظران شهادت در راه او:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. ⁽²⁾احزاب (33) 23

18. انصار

130. ایثار انصار در برابر مهاجران، در عین نیازمندی خود، و حسادت نکردن به آنان، مورد ستایش خداوند:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . ⁽³⁾حشر (59) 9

131. ثنا و ستایش خداوند از انصار، از جهت برخورد مطلوب و محبت‌آمیز آنان با مهاجران:

1) 1) . براساس روایات کتابهای شیعه و سنی، آیات دربارۀ امیرالمؤمنین علیه السلام و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 611 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 5، ص 270؛ بحر العلوم، ج 3، ص 526)

2) 2) . حاکم ابو القاسم حسکانی از علمای اهل سنّت با اسناد خود از امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، روایت می‌کند: این آیه در شأن ما نازل شده است به خدا قسم من از منتظران هستم و هیچ تغییرپذیر نیست. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 549)

3) 3) . مقصود از«الّذین تبوءوا الدّار»انصاراند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 393)

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ .... حشر (59) 9

19. انفاق گران

132. انفاق به دیگران، سزاوار تمجید و ستایش خداوندی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا کَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ. ⁽¹⁾بقره (2) 267

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 35

وَ لَقَدْ وَصَّلْنٰا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ ... أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 51 - 54

20. اهل کتاب

133. ثناگویی خداوند از شتاب مؤمنان اهل کتاب، به سبب شب‌زنده‌داری و تلاوت آیات خدا:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... آل عمران (3) 113 و 114

134. تمجید خداوند از مؤمنان اهل کتاب، به علت امربه‌معروف و نهی از منکر، و سرعت آنان در خیرات و صالح بودن آنان:

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 113 و 114

135. ثناگویی خداوند از ایمان اهل کتاب به قرآن و تسلیم آنان در برابر قرآن، هنگام تلاوت آنان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ یُؤْمِنُونَ

وَ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ قٰالُوا آمَنّٰا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنٰا إِنّٰا کُنّٰا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِینَ . قصص (28) 52 و 53

136. تمجید و ستایش خداوند از ایمان‌آورندگان اهل کتاب، به دلیل رفتار و گفتار نیک آنان در مقابل گفتار و کردار بد دیگران:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ ... أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 52 و 54

137. ستایش الهی از ایمان‌آورندگان اهل کتاب، به سبب خصلت انفاق‌گری آنان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ ... أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 52 و 54

138. ستایش خداوند از مؤمنان اهل کتاب به قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله ، با وعدۀ پاداش مضاعف، به

1) 1) . حمید، در برداشت یادشده به معنای حامد است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 256)

سبب صبر آنان در راه ایمان:

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ ... أُولٰئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بِمٰا صَبَرُوا وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . قصص (28) 52 و 54

139. ستایش خداوند از ایمان‌آورندگان اهل کتاب، به دلیل رفتار پسندیدۀ آنان در برابر یاوه‌گویان :

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِهِ ... وَ إِذٰا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قٰالُوا لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لاٰ نَبْتَغِی الْجٰاهِلِینَ . قصص (28) 52 و 55

21. ایّوب علیه السلام

140. ستایش خداوند از ایّوب علیه السلام به سبب صبر، انابه و بندگی خاص او به درگاه الهی:

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ

اُرْکُضْ بِرِجْلِکَ هٰذٰا مُغْتَسَلٌ بٰارِدٌ وَ شَرٰابٌ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنّٰا وَ ذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ ... إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 41 - 44

141. مدح و ستایش خداوند از ایّوب علیه السلام به سبب نیکوکاری، صالح بودن و بهره‌مندی او از هدایت خاص الهی:

... وَ أَیُّوبَ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 84 و 85

22. خدا ترسان

142. مدح خداوند از فروتنان بیمناک از خداوند، به علت صبر آنان در مصیبت و اقامۀ نماز و انفاق در راه خدا:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ الصّٰابِرِینَ عَلیٰ مٰا أَصٰابَهُمْ وَ الْمُقِیمِی الصَّلاٰةِ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . حجّ (22) 34 و 35

23. خضر علیه السلام

143. مدح و ستایش خداوند از خضر علیه السلام با بیان بندگی او در برابر خدا و اعطای علم لدنی به وی:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً. ⁽¹⁾کهف (18) 65

24. داود علیه السلام

144. مدح خداوند از داود علیه السلام به سبب اعطای قدرت و بهره‌مندی او از نعمتهای ویژۀ الهی:

... وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ إِنّٰا سَخَّرْنَا الْجِبٰالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِشْرٰاقِ وَ الطَّیْرَ مَحْشُورَةً کُلٌّ لَهُ أَوّٰابٌ وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ ... وَ ظَنَّ دٰاوُدُ أَنَّمٰا فَتَنّٰاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ رٰاکِعاً وَ أَنٰابَ فَغَفَرْنٰا لَهُ ذٰلِکَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنٰا لَزُلْفیٰ وَ حُسْنَ مَآبٍ . ص (38) 17 - 20 و 24 و 25

25. ذا الکفل علیه السلام

1) 1) . مقصود از«عبد»در آیه، خضر علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 745)

145. ستایش خدا از ذا الکفل علیه السلام به علت نیکی و تقواپیشگی او:

وَ اذْکُرْ ... ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ هٰذٰا ذِکْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ لَحُسْنَ مَآبٍ . ص (38) 48 و 49

146. صبرپیشگی و صالح بودن، از موجبات مدح خداوند از ذا الکفل علیه السلام :

... وَ ذَا الْکِفْلِ کُلٌّ مِنَ الصّٰابِرِینَ وَ أَدْخَلْنٰاهُمْ فِی رَحْمَتِنٰا إِنَّهُمْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انبیاء (21) 85 و 86

26. راهبان

147. راهبان مسیحیان، مورد تمجید و ستایش خداوند، به علت دوری از تکبر:

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

27. زکریّا علیه السلام

148. مدح خداوند از زکریّا علیه السلام با بیان اجابت دعا و اعطای فرزند و همسر صالح به وی و شتاب در خیرات و دعای وی به درگاه خدا با خوف و امید:

وَ زَکَرِیّٰا إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ رَبِّ لاٰ تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوٰارِثِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 89 و 90

28. سلیمان علیه السلام

149. تمجید خداوند از سلیمان علیه السلام با بیان سپاسگزاری از نعمتهای الهی عطا شده به وی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا ... وَ سُلَیْمٰانَ عِلْماً وَ قٰالاَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی فَضَّلَنٰا عَلیٰ کَثِیرٍ مِنْ عِبٰادِهِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَرِثَ سُلَیْمٰانُ دٰاوُدَ وَ قٰالَ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ وَ أُوتِینٰا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ ... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ .... نمل (27) 15 و 16 و 19

150. ستایش خداوند از سلیمان علیه السلام با وصف نیکی و صالح بودن او و فضیلت او بر مردم جهان خود و بهره‌مندی از هدایت خاص الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... سُلَیْمٰانَ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 84 - 86

151. بندگی به نحو شایسته و رجوع مکرّر و دایمی سلیمان علیه السلام به خدا، از موجبات تمجید و ستایش او از جانب خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 30

29. شهیدان

152. مدح خداوند از شهیدان جنگ احد، با بیان وفاداری آنان به عهد خود با خداوند تا مرز شهادت و کشته شدن در راه خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. ⁽¹⁾احزاب (33) 23

1) 1) . بنا بر یک احتمال، مراد از«من المؤمنین رجال صدقوا...»شهیدان غزوۀ احُد است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 549)

153. ستایش و مدح خداوند از شهیدان جنگ بدر، با بیان وفاداری آنان به عهد خود با خدا تا مرز شهادت و کشته شدن در راه خدا:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضیٰ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مٰا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً. ⁽¹⁾احزاب (33) 23

30. طالوت علیه السلام

154. طالوت علیه السلام از پادشاهان برگزیده و مورد ستایش خداوند:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

31. عالمان اهل کتاب

155. عالمان اهل کتاب، مورد مدح و ستایش خداوند، به سبب اوصاف خوب و خشوع آنان در برابر خداوند:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً

وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ یَبْکُونَ وَ یَزِیدُهُمْ خُشُوعاً. ⁽²⁾اسراء (17) 107 - 109

1) 1) . بنا بر احتمال دیگر، مقصود از«من المؤمنین رجال صدقوا...»شهیدان غزوۀ احُد و بدر است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 549؛ معالم التنزیل، ج 3، ص 624)

2) 2) .«الذین اوتوا العلم»کسانی‌اند که پیش از نزول قرآن به آنان علم تورات داده شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 688)

32. عالمان بنی اسرائیل

156. مدح و ستایش خداوند از عالمان بنی اسرائیل، به علت بهره‌مندی آنان از علم به کتاب الهی:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . ⁽¹⁾قصص (28) 79 و 80

157. عالمان بنی اسرائیل، مورد تمجید، به علت برخورد با دلباختگان به دنیا و تشویق آنان به ایمان و عمل صالح:

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قٰالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا یٰا لَیْتَ لَنٰا مِثْلَ مٰا أُوتِیَ قٰارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً وَ لاٰ یُلَقّٰاهٰا إِلاَّ الصّٰابِرُونَ . قصص (28) 79 و 80

33. عبد اللّٰه ابن امّ مکتوم

158. حال خشیت و تلاش عبد اللّٰه ابن امّ مکتوم برای هدایت، ستایش‌آمیز و قابل تمجید در پیشگاه خداوند:

عَبَسَ وَ تَوَلّٰی

أَنْ جٰاءَهُ الْأَعْمیٰ

وَ مٰا یُدْرِیکَ لَعَلَّهُ یَزَّکّٰی

وَ أَمّٰا مَنْ جٰاءَکَ یَسْعیٰ

وَ هُوَ یَخْشیٰ

فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهّٰی . عبس (80) 1 - 3 و 8 - 10

34. عیسی علیه السلام

159. عیسی علیه السلام ، از پیامبران مورد مدح و ستایش الهی:

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 87

... وَ آتَیْنٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنٰاتِ وَ أَیَّدْنٰاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ .... بقره (2) 253

إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ . آل عمران (3) 45

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . آل عمران (3) 59

... إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّٰهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقٰاهٰا إِلیٰ مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ .... نساء (4) 171

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ .... مائده (5) 46

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... مائده (5) 110

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . زخرف (43) 63

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً .... حدید (57) 27

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ .... صفّ (61) 6

35. فاطمه علیها السلام

160. فاطمۀ زهرا علیها السلام از ابرار و مورد ثنای خداوند، به سبب اخلاص در اطعام نیازمندان، وفای به نذر و ترس از قیامت:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

عَیْناً یَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ یُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِیراً

یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. ⁽²⁾انسان (76) 5 - 9

36. کشیشان

1) 1) .«فخرج علیٰ قومه»یعنی قارون بر بنی اسرائیل ظاهر شد. تکیه بر وصف«اوتوا العلم»، مشعر به علیّت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 417)

2) 2) . براساس روایات در کتابهای شیعه و سنی، آیات دربارۀ امام علی علیه السلام و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 611؛ بحر العلوم، ج 3، ص 526)

161. کشیشهای مسیحیان، ستایش شده از جانب خداوند، به سبب دوری آنان از تکبّر:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

37. لقمان

38. محمّد صلی الله علیه و آله

162. تمجید خداوند از پیامبر صلی الله علیه و آله به علّت شب‌زنده‌داری و قرائت قرآن:

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً .... مزمّل (73) 20

163. ستایش خداوند از پیامبر صلی الله علیه و آله به سبب سعۀ‌صدر و گوش فرادادن به سخنان مؤمنان و اعتماد به آنان:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

164. اندوهناک بودن پیامبر صلی الله علیه و آله برحال کافران، به سبب ایمان نیاوردن آنان به قرآن، حالتی ستوده در پیشگاه خداوند:

فَلَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ عَلیٰ آثٰارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهٰذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً. کهف (18) 6

165. ستایش خداوند از محمّد صلی الله علیه و آله به جهت اخلاق نیکو، در پی انجام دادن ارزشهای اخلاقی:

وَ إِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ . ⁽¹⁾قلم (68) 4

166. ستایش و تمجید خداوند، از ایمان محمّد صلی الله علیه و آله به او:

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 61

39. مریم علیها السلام

167. شخصیّت ارجمند حضرت مریم علیها السلام مورد مدح و تمجید خداوند، به سبب پاکدامنی وی:

وَ إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 42

وَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهٰا مِنْ رُوحِنٰا وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 91

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ . ⁽²⁾تحریم (66) 12

168. مریم علیها السلام ، از برگزیدگان زنان زمان خویش،

1) 1) . از امام صادق علیه السلام روایت شده است: خداوند پیامبر خود [محمد صلی الله علیه و آله ] را تربیت کرد، پس چه نیکو او را ادب کرد، و به او فرمود:«و أمر بالعرف و اعرض عن الجاهلین»چون رسول خدا صلی الله علیه و آله آن فرمان را انجام داد، خداوند او را به پاکی ستود و فرمود:«انک لعلی خلق عظیم». (بصائر الدرجات، ص 379، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 389، ح 12)

2) 2) . تصریح به نام حضرت مریم علیها السلام در جریان شرح حال زنان الگو، همانند آسیه، همسر فرعون می‌تواند اشاره به نکتۀ یادشده باشد

مورد مدح و ستایش الهی:

وَ إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 42

40. مسلمانان

169. مدح خداوند از امّت اسلامی، با عنوان بهترین امّت و به سبب امربه‌معروف و نهی از منکر:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ . ⁽¹⁾آل عمران (3) 110

41. موسی علیه السلام

170. موسی علیه السلام ، از برگزیدگان مورد مدح و ستایش خداوند:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

171. تعریف و تمجید دختر شعیب از موسی علیه السلام نزد پدر، با بیان قوی بودن و امین بودن وی:

قٰالَتْ إِحْدٰاهُمٰا یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ . قصص (28) 26

42. مهاجران

172. مهاجران فقیر صدر اسلام، مورد ستایش و تمجید خداوند، به سبب یاری کردن دین خدا و صداقت آنان در ایمان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ .

حشر (59) 8

173. تمجید خداوند از مهاجران مسلمانان، به سبب جهاد و صبر آنان در راه دین خدا:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

43. نصارا

174. مدح خداوند از نصارا با بیان رئوف بودن و ترحّم آنان نسبت به دیگران و رهبانیت آنان:

ثُمَّ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِرُسُلِنٰا وَ قَفَّیْنٰا بِعِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ... وَ جَعَلْنٰا فِی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَ رَحْمَةً وَ رَهْبٰانِیَّةً ابْتَدَعُوهٰا مٰا کَتَبْنٰاهٰا عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ رِضْوٰانِ اللّٰهِ ... فَآتَیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ .... حدید (57) 27

175. مدح خداوند از نصارا با بیان رابطۀ صمیمانۀ آنان با مسلمانان:

... وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . مائده (5) 82

44. نوح علیه السلام

176. نوح علیه السلام ، از مدح شدگان الهی:

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 33

1) 1) . هرچند ظاهراً خطاب به اصحاب پیامبر است، ولی این خطاب برای همۀ امت عمومیت دارد. (التفسیر الکبیر، ج 3 (6)، ص 156)

45. یحیی علیه السلام

177. مدح خداوند از یحیی علیه السلام با بیان پاکدامنی، صالح بودن و تقواپیشگی وی:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا

وَ حَنٰاناً مِنْ لَدُنّٰا وَ زَکٰاةً وَ کٰانَ تَقِیًّا

وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 12 - 15

178. دعا و تضرع خاشعانه و انجام دادن خیرات بدون تأمّل و درنگ، از زمینه‌های ستایش یحیی علیه السلام :

وَ زَکَرِیّٰا إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ رَبِّ لاٰ تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوٰارِثِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 89 و 90

46. یعقوب علیه السلام

179. مدح یعقوب علیه السلام به علت قدرت، بصیرت، اخلاص و برگزیدگی او از جانب خداوند:

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَةٍ ذِکْرَی الدّٰارِ

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنٰا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 - 47

180. برخورداری از هدایت‌یافتگی، احسان، شایستگی، و نبوّت یعقوب علیه السلام موجب ستایش خداوند از او:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 82 و 84 و 85

181. مدح خداوند از یعقوب علیه السلام به سبب برخورداری از رحمت الهی و صداقت و بلندمرتبگی وی:

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ عَلِیًّا.

مریم (19) 49 و 50

182. مدح خداوند از یعقوب علیه السلام با بیان بهره‌مندی او از هدایت خاص و صالح بودن او:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 84 و 85

47. یوسف علیه السلام

183. مدح زنان اشراف مصر از یوسف علیه السلام با بیان صداقت او و عدم مشاهدۀ امر ناروا از سوی وی:

قٰالَ مٰا خَطْبُکُنَّ إِذْ رٰاوَدْتُنَّ یُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حٰاشَ لِلّٰهِ مٰا عَلِمْنٰا عَلَیْهِ مِنْ سُوءٍ قٰالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِیزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ . یوسف (12) 51

نیز ==> همین مدخل، مدح خود

مدح ناپسند

==> همین مدخل، انتظار مدح

نیز ==> حمد، شکر

مدح نامحرم

184. جواز تمجید و مدح زنان، از مردان نامحرم:

قٰالَتْ إِحْدٰاهُمٰا یٰا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ . قصص (28) 26

مدحهای خدا

==> اسما و صفات، خدا، مدح خدا، حمد، حمد خدا

مُدْرک / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب افعال [ادراک] به معنای دریابنده و دریافت است و برای خداوند در قرآن یک‌بار آمده است. ⁽¹⁾این صفت الهی به صورت مطلق (مدرِک) و مضاف (مدرک الهاربین) در ادعیه آمده است. ⁽²⁾

... وَ هُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصٰارَ .... انعام (6) 103

مدلج بن عمرو

مورّخان و مفسّران آیۀ 58 نور (24) را که بیانگر استیذان بردگان به هنگام ورود به خلوتگاه صاحبان خود است را در ارتباط با مدلج دانسته‌اند و گفته‌اند: او در حالی که غلامی بیش نبود بدون اجازه وارد بر عُمر شد و عمر را در حالتی مکشوف مشاهده نمود. ⁽³⁾

مدیریّت

اشاره

مدیریّت

مدیریّت در لغت به معنای مدیر بودن و مدیری است ⁽⁴⁾و در اصطلاح برای آن تعاریف گوناگونی ارائه شده است. برخی آن را هنر دانسته و گفته‌اند: هنر مدیریّت عبارت است از هدایت، ایجاد هماهنگی و نظارت بر تعداد زیادی از افراد، برای نیل به هدف یا مقصودی معیّن، ⁽⁵⁾و بعضی آن را ترکیبی از علم و هنر دانسته و گفته‌اند: [مدیریّت] علم و هنر متشکّل و هماهنگ کردن، رهبری و مهار فعالیّتهای دسته‌جمعی برای نیل به هدفهای مطلوب با حد اکثر کارآیی. ⁽⁶⁾برخی دیگر آن را روش و تکنیک ادارۀ امور دانسته و گفته‌اند: مدیریّت، عبارت است از کاربرد تکنیکهای مختلف برای ادارۀ امور یک گروه انسانی و هماهنگ نمودن کلیّۀ فعالیّتهای یک سازمان برای نیل به هدف معیّن و مشخص، و راهنمایی و راهبری رهبران سازمان که آنها را مدیران و یا

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 467

2) 2) . دعای مشلول؛ دعای افتتاح؛ البلد الامین، ص 383

3) 3) . اسد الغابه، ج 5، ص 127؛ اسباب النزول، واحدی، ص 275؛ روح المعانی، ج 10، جزء 18، ص 307

4) 4) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3973،«مدیریّت»

5) 5) . فرهنگ علوم اجتماعی، ص 766

6) 6) . مدیریّت اسلامی، ص 32، به نقل از: سازمان و مدیریّت، ص 61

سرپرستان می‌نامند. ⁽¹⁾در اینجا صرف نظر از اینکه مدیریّت، هنر است یا علم و هنر یا روش و تکنیکهای خاصّ ادارۀ امور، مجموعه اطّلاعاتی که از آیات قرآن دربارۀ آن قابل استفاده است جمع‌آوری شده و از واژه‌های «امام»، مشتقّات«ولیّ»و جملاتی مانند«إنّ اللّه یأمرکم أن تؤدّوا الأمانات إلیٰ أهلها» استفاده گردیده است.

اهمّ عناوین: شرایط مدیریّت، مدیریّت اقتصادی، مدیریّت خانواده، مدیریّت قوای نظامی.

حق مدیریّت

1. مؤثّر بودن تأمین هزینه، در پیدایش حق مدیریّت:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ ... ⁽²⁾نساء (4) 34

درخواست مدیریّت

2. درخواست مدیریّت جامعۀ دینی، امری پسندیده:

1) 1) . مدیریّت اسلامی، ص 32 به نقل از: تئوریهای مدیریّت، ص 23

2) 2) .«بما فضّل اللّه...و بما أنفقوا...»بیان علّت تسلّط و ولایت مردان بر زنان است و از عموم علّت می‌توان برداشت عام نمود. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 69)

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. فرقان (25) 74

3. جواز درخواست مدیریّت امور اقتصادی، برای افراد لایق و واجد شرایط:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

شرایط مدیریّت

اشاره

4. لزوم آزمون برای احراز شایستگی افراد، قبل از انتخاب آنان برای مدیریّت و رهبری جامعه:

وَ إِذِ ابْتَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمٰاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قٰالَ إِنِّی جٰاعِلُکَ لِلنّٰاسِ إِمٰاماً قٰالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قٰالَ لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 124

1. امانتداری

5. امانتداری، از شرایط مدیریّت در امور مالی مردم، از دیدگاه یوسف علیه السلام :

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

2. امکانات

6. برخورداری از امکانات لازم، از شرایط واگذاری مدیریّت:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً

إِنّٰا مَکَّنّٰا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَ آتَیْنٰاهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَباً. کهف (18) 83 و 84

3. اهلیّت

7. اهلیّت و شایستگی، از شرایط مدیریّت:

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا .... نساء (4) 58

4. ایمان

8. اختصاص سرپرستی و مدیریّت در جامعۀ اسلامی به مؤمنان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. ⁽¹⁾آل عمران (3) 28

5. برتری

9. برتری (در فضایل و عطایای الهی)، از شرایط سرپرستی و مدیریّت:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

6 . توکّل به خدا

10. توکّل به خداوند در عین مشورت با صاحب‌نظران و قاطعیّت در تصمیم، از شرایط مدیریّت دینی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ ... وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

7. علم

11. برخورداری از علم و دانش، شرط لازم برای مدیریّت در امور مالی، از دیدگاه یوسف علیه السلام :

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

8 . قاطعیّت

12. لزوم قاطعیّت مدیر، در تصمیم‌گیری و ادارۀ امور، در عین مشورت با صاحب‌نظران:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ ... وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ . آل عمران (3) 159

9. مشورت

13. لزوم مشورت مؤمنان، برای ادارۀ امور:

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ .... شوری (42) 36 و 38

14. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور مشورت با مؤمنان، در ادارۀ امور:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ ... وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

15. مشورت با صاحب‌نظران، پیش از تصمیم‌گیری، امری مهم در مدیریّت، از دیدگاه ملکۀ سبأ (بلقیس):

فَمَکَثَ غَیْرَ بَعِیدٍ فَقٰالَ أَحَطْتُ بِمٰا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی مٰا کُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰی تَشْهَدُونِ . نمل (27) 22 و 32

ضرورت مدیریّت

16. اصل رهبری و مدیریّت اجتماعی و نیاز جامعه به آن، امری پذیرفته شده و مسلّم، در

1) 1) .«اولیاء»جمع«ولیّ»و ولیّ از ولایت به معنای مالک و صاحب تدبیر امر چیز [یا شخصی] است. (المیزان، ج 3، ص 151)

نگاه وحی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نور (24) 62

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . ص (38) 20

ضعف در مدیریّت

17. تقویت مدیریّتهای شایسته و جبران نقاط ضعف آنان شرطی ضروری برای پیشرفت کارها:

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

یَفْقَهُوا قَوْلِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 24 -\32

مدیران مؤمن

18. مشورت در ادارۀ امور، از خصلتهای مدیران مؤمن:

فَمٰا أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَمَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

وَ الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوریٰ بَیْنَهُمْ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . شوری (42) 36 و 38

مدیریّت اقتصادی

19. جایز نبودن واگذاری مدیریّت اقتصادی به سفیهان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. نساء (4) 5

20. لزوم رسیدن به مرحلۀ رشد (فهم و بصیرت در امور مالی) برای ادارۀ ثروتها:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ ....

21. امانتداری، از شرایط مدیریّت اقتصادی:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

22. داشتن دانش درزمینۀ امور مالی شرط لازم برای مدیریّت اقتصادی:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

23. جواز درخواست مدیریّت امور اقتصادی، از سوی افراد لایق:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

مدیریّت انبیا

24. سرپرستی و مدیریّت انبیا بر جامعۀ مدیریّتی، مبتنی بر اصلاح امور و دوری از فساد:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ

هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

نیز ==> همین مدخل، مدیریّت داود علیه السلام ، مدیریّت سلیمان علیه السلام ، مدیریّت قوای نظامی، مدیریّت نوح علیه السلام و مدیریّت یوسف علیه السلام

مدیریّت جامعه

25. جواز درخواست مدیریّت جامعه، از جانب بندگان شایستۀ خدا:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. ⁽¹⁾فرقان (25) 74

نیز ==> همین مدخل، شرایط مدیریّت

مدیریّت جامعۀ دینی

26. تنها خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان، دارای حق مدیریّت بر جامعۀ دینی:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 55 و 56

27. ناشایستگی کافران، برای ولایت و مدیریّت جامعۀ ایمانی:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

مدیریّت خانواده

28. شوهران، وظیفه‌دار سرپرستی و مدیریّت همسران خویش:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

29. برتری مردان، فلسفۀ اختصاص حق مدیریّت آنان در خانواده:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

30. تأمین هزینه‌های زندگی به دست مردان، فلسفۀ اختصاص حق مدیریّت و سرپرستی آنان در خانواده:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ

1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«امام»، مدیریّت جامعۀ اسلامی باشد

أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

31. سلامت خانواده، در گرو مدیریّت مرد، تأمین زندگی از سوی او و اطاعت و حفظ حقوق شوهر از ناحیۀ زن:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

مدیریّت داود علیه السلام

32. داود علیه السلام ، عهده‌دار مدیریّت جامعۀ خویش:

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . ص (38) 17 و 20

مدیریّت در مورچگان

33. وجود شعور و نظام رهبری و مدیریّت، در مورچگان:

حَتّٰی إِذٰا أَتَوْا عَلیٰ وٰادِ النَّمْلِ قٰالَتْ نَمْلَةٌ یٰا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسٰاکِنَکُمْ لاٰ یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمٰانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ . نمل (27) 18

مدیریّت ذو القرنین

34. واگذاری مدیریّت مردم به ذو القرنین:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِنْدَهٰا قَوْماً قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً. کهف (18) 83 و 86

35. سخت‌گیری بر ظالمان و متجاوزان و آسان‌گیری بر مؤمنان راست کردار، شیوۀ مدیریّتی ذو القرنین:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً

حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهٰا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَ وَجَدَ عِنْدَهٰا قَوْماً قُلْنٰا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّٰا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّٰا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً

قٰالَ أَمّٰا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلیٰ رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذٰاباً نُکْراً. کهف (18) 83 و 86 و 87

36. نظارت و مدیریّت مستقیم ذو القرنین، بر احداث سدّ و مراحل آن:

قٰالُوا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجاً عَلیٰ أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَهُمْ سَدًّا

قٰالَ مٰا مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ رَدْماً

آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ حَتّٰی إِذٰا سٰاویٰ بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قٰالَ انْفُخُوا حَتّٰی إِذٰا جَعَلَهُ نٰاراً قٰالَ آتُونِی أُفْرِغْ عَلَیْهِ قِطْراً

فَمَا اسْطٰاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطٰاعُوا لَهُ نَقْباً. کهف (18) 94 -\97

مدیریّت سلیمان علیه السلام

37. نظارت دقیق سلیمان علیه السلام بر نیروهای تحت فرمان خویش:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقٰالَ مٰا لِیَ لاٰ أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کٰانَ مِنَ الْغٰائِبِینَ . نمل (27) 17 و 20

38. احتیاط و خویشتنداری سلیمان علیه السلام در برخورد با نیروهای تحت امر خویش:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ

وَ تَفَقَّدَ الطَّیْرَ فَقٰالَ مٰا لِیَ لاٰ أَرَی الْهُدْهُدَ أَمْ کٰانَ مِنَ الْغٰائِبِینَ

لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذٰاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . نمل (27) 17 و 20 و 21

مدیریّت قوای نظامی

39. داشتن مدیر و فرمانده، اصلی ضروری برای قوای نظامی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً .... بقره (2) 246 و 247

40. توانایی جسمی، از شرایط مدیریّت قوای نظامی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ .... بقره (2) 246 و 247

41. بهره‌مندی از علم و دانش، از شرایط مدیریّت قوای نظامی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ .... بقره (2) 246 و 247

42. فرماندهی قوای نظامی، بخشی از مدیریّت پیامبر صلی الله علیه و آله بر جامعۀ اسلامی:

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 121

مدیریّت مردان

43. مدیریّت و سرپرستی زنان هر جامعه به عهدۀ مردان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

نیز ==> همین مدخل، مدیریت خانواده

مدیریّت ملائکه

44. گروهی از فرشتگان، مدیر و مدبّر امور عالم:

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً. ⁽¹⁾نازعات (79) 5

1) 1) . برخی گفته‌اند: مقصود از«فالمدبّرات أمراً»مطلق فرشتگان است که تدبیر امور می‌کنند و بعضی نیز گفته‌اند: مقصود، چهار فرشتۀ تدبیر کنندۀ امور دنیا است که عبارتند از: جبرئیل، میکائیل، عزرائیل و اسرافیل. (المیزان، ج 20، ص 180)

45. سوگند خداوند به فرشتگان مدیر و مدبّر:

وَ النّٰازِعٰاتِ غَرْقاً

فَالْمُدَبِّرٰاتِ أَمْراً. نازعات (79) 1 و 5

مدیریّت ناسالم

46. مدیریّت ناسالم، نتیجۀ ظلم و عملکرد بد افراد و جوامع:

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . ⁽¹⁾انعام (6) 129

مدیریّت نوح علیه السلام

47. نقش بارز و محوری نوح علیه السلام در مدیریّت نظام مادّی و معنوی مؤمنان قوم خویش:

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا فَإِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَی الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی نَجّٰانٰا مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبٰارَکاً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . ⁽²⁾مؤمنون (23) 27 -\29

1) 1) . بنا بر قول برخی مفسّران، مقصود از«نولّی بعض الظّالمین بعضاً...»والی و حاکم قرار دادن ظالمان بر ظالمان است و مقصود از ظلم نیز می‌تواند هر نوع ظلم باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8 ، ص 74)

2) 2) . با توجّه به این نکته که در جریان ساختن کشتی و سوار شدن و استقرار در آن، تنها حضرت نوح علیه السلام مورد خطاب الهی است و قوم او طفیلی اویند

مدیریّت یوسف علیه السلام

48. یوسف علیه السلام ، بهره‌مند از دانایی و توانایی لازم، برای ادارۀ امور اقتصادی:

یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا فِی سَبْعِ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ

قٰالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِینَ دَأَباً فَمٰا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِی سُنْبُلِهِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تَأْکُلُونَ

ثُمَّ یَأْتِی مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ سَبْعٌ شِدٰادٌ یَأْکُلْنَ مٰا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمّٰا تُحْصِنُونَ

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 46 -\48 و 55

49. مدیریّت اقتصادی با پیشنهاد یوسف علیه السلام به پادشاه عصر خویش:

یُوسُفُ أَیُّهَا الصِّدِّیقُ أَفْتِنٰا فِی سَبْعِ بَقَرٰاتٍ سِمٰانٍ یَأْکُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجٰافٌ وَ سَبْعِ سُنْبُلاٰتٍ خُضْرٍ وَ أُخَرَ یٰابِسٰاتٍ لَعَلِّی أَرْجِعُ إِلَی النّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَعْلَمُونَ

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 46 و 55

نیز ==> حکومت

مُدیل / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب مفاعله [مداوله] به معنای گرداننده است.«تداول ایّام»یعنی چرخش زمان و گردش روزگار. این صفت فعلی یک‌بار در قرآن برای خداوند به‌کاررفته‌است . ⁽¹⁾این صفت الهی به‌همین‌صورت در ادعیه نیز آمده است. ⁽²⁾

... وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ .... آل عمران (3) 140

مدین

==>اهل مدین

مدین اهل مدین

مدینه

اشاره

مدینه

مدینه، شهر رسول خدا صلی الله علیه و آله است، و اگر مدینه بدون اضافه و یا نسبت به چیزی، گفته شد مقصود همان شهر رسول خدا صلی الله علیه و آله است که به آن یثرب هم گفته می‌شود ⁽³⁾و مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله در وسط آن قرار گرفته، در قسمت شرقی آن قبر پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽⁴⁾در این مدخل از واژه‌های«مدینه»،«یثرب»و نیز بعضی آیات که مفید این معنا باشد استفاده شده است.

اهمّ عناوین: اهل مدینه، گروههای اجتماعی مدینه، مساجد مدینه.

اصحاب صُفّه در مدینه

==> اصحاب صُفّه

امنیّت مدینه

1. شهر مدینه، محلّ امن، برای مؤمنان صدر اسلام:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ ... ⁽⁵⁾انفال (8) 26

2. ادّعای دروغین منافقان و بیماردلان، مبنی بر ناامن بودن خانه‌های‌شان در مدینه، برای فرار از جنگ:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 12 و 13

اهل مدینه

3. اختلاف شدید در میان مردم مدینه، قبل از رواج اسلام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . ⁽⁶⁾آل عمران (3) 100 و 103

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 473

2) 2) . دعای جوشن کبیر، بند 13

3) 3) . معجم ما استعجم، ج 4، ص 1201

4) 4) . المسالک و الممالک، ص 23

5) 5) . مقصود از«فَآواکُمْ»هجرت به مدینه است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 822)

6) 6) . براساس شأن نزول، آیات یادشده مربوط به اختلاف دو قبیلۀ اوس و خزرج در مدینه است. (الدر المنثور، ج 2، ص 287؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 804 -\805)

... هُوَ الَّذِی أَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِینَ وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . ⁽¹⁾انفال (8) 62 و 63

4. اتّحاد و الفت دلهای مردم مدینه با یکدیگر، پس از عداوت و دشمنی آنان:

... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً .... آل عمران (3) 103

وَ أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ ... بَیْنَهُمْ .... انفال (8) 63

5. بهره‌مندی مردم مدینه، از فرهنگ و عقایدی برتر از بادیه‌نشینان اطراف آن:

اَلْأَعْرٰابُ أَشَدُّ کُفْراً وَ نِفٰاقاً ... وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ ... ⁽²⁾توبه (9) 97 و 101

6. امیدبخشی خداوند به مؤمنان مدینه، دربارۀ دوستی آنان و اهل مکّه:

عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ الَّذِینَ عٰادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً وَ اللّٰهُ قَدِیرٌ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽³⁾ممتحنه (60) 7

نیز ==> همین مدخل، گروههای اجتماعی مدینه

بازار مدینه

7. تشکیل بازارهای موسمی به‌وسیلۀ کاروانهای تجاری در مدینه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً ... ⁽⁴⁾جمعه (62) 9 -\11

تبعید از مدینه

8. تبعید اهل کتاب (یهود بنی نضیر) از اطراف مدینه، سرنوشتی تعیین شده از سوی خداوند برای آنان:

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ ... وَ لَوْ لاٰ أَنْ کَتَبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاٰءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیٰا .... حشر (59) 2 و 3

9. تهدید بیماردلان و شایعه‌سازان مدینه به تبعید و اخراج از شهر:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ

1) 1) . از امام محمّد باقر علیه السلام نقل شده است: مراد از مؤمنان در آیۀ شریفه انصار [مدینه] از دو قبیلۀ اوس و خزرج است. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 165، ح 145)

2) 2) . با توجّه به تعبیر«الاعراب اشدّ کفراً و نفاقاً»مطلب مزبور استفاده شده است

3) 3) . معنای آیۀ شریفه این است که خداوند سبحان قادر است کفّار را برای ایمان آوردن و حصول محبّت بین شما و آنان توفیق دهد. شما به این امر امیدوار باشید. خداوند هم در«یوم الفتح»چنین کرده و در نتیجه، بین مردم مکّه و مسلمانان مودّت حاصل شد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 408)

4) 4) . آیات، مربوط به اقامۀ نماز جمعه به‌وسیلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله است (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 434؛ الکشف و البیان، ج 9، ص 308) که در مدینه بوده است

اَلْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 59 -\61

نیز ==> تبعید، تبعید بنی نضیر

ثروتمندان مدینه

10. افرادی غنی و توانگر در میان مسلمانان مدینه، در صدر اسلام:

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ ... لاٰ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیٰاءِ مِنْکُمْ ... ⁽¹⁾حشر (59) 7

جنگ در مدینه

==> احُد/غزوه، احزاب/غزوۀ بنی قریظه و بنی نضیر

حاکمیّت در مدینه

11. حاکمیّت مقتدرانۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مدینه:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . منافقون (63) 8

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 19

حمله به مدینه

12. هجوم احزاب متّحد به مدینه، روزهایی بس سخت و نگران‌کننده برای مسلمانان:

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ .... احزاب (33) 10

نیز ==> همین مدخل، محاصره مدینه

خانه‌های مدینه

==> انصار، بنی قریظه و بنی نضیر

درختان مدینه

==> بنی نضیر

سوگند به مدینه

13. سوگند خداوند به مدینه:

وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ

وَ طُورِ سِینِینَ

وَ هٰذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ . ⁽²⁾تین (95) 1 -\3

1) 1) . مراد از«اهل القریٰ»بنی نضیر است [که در مدینه زندگی می‌کردند]. (التبیان، ج 9، ص 564؛ الکشاف، ج 4، ص 502)

2) 2) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که خداوند از هر چیزی چهار تا برگزید، و از میان شهرها، چهار شهر را، پس فرمود:«و التین و الزیتون و طور سینین و هذا البلد الامین»، پس مراد از«تین»مدینه و«الزّیتون»بیت‌المقدّس و«طور سینین»کوفه و«هذا البلد»مکّه است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 606 ، ح 4)

شایعه‌سازان مدینه

14. افرادی شایعه‌ساز و بحران‌آفرین در شهر مدینه:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

15. تهدید شایعه‌سازان مدینه به اخراج از شهر، در صورت آزاررسانی و شایعه‌سازی در شهر:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً

مَلْعُونِینَ أَیْنَمٰا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلاً. احزاب (33) 59 - 61

شهر مدینه

16. بهره‌مندی مدینه، از مزایای شهری:

... وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ ... ⁽¹⁾توبه (9) 101

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ .... توبه (9) 120

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ

1) 1) .«مدینه»بر شهر و ناحیه‌ای که در آن حدود اقامه شود و از مرزهای آن حفاظت شود (ترتیب العین، ج 3، ص 1686،«مدن»)، مراد از«المدینه»در آیه، مدینة النّبی است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 11، ص 19)

مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ... إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .... منافقون (63) 8

عمران مدینه

17. مدینه (یثرب)، شهری آباد و مسکونی در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ .... توبه (9) 101

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ .... توبه (9) 120

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ .... احزاب (33) 13

... وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ .... احزاب (33) 60

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ .... منافقون (63) 8

قبایل مدینه

==> اوس، بنی قریظه، بنی قینقاع، بنی نضیر و خزرج

قداست مدینه

18. مدینه، شهری با قداست و مورد سوگند خداوند:

وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ . ⁽¹⁾تین (95) 1

قلعه‌های مدینه

==> بنی قریظه، قلعه‌های بنی قریظه و بنی نضیر، قلعه‌های بنی نضیر

کم‌فروشی در مدینه

19. رواج کم‌فروشی در میان مردم مدینه، در عصر بعثت:

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ

وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ . ⁽²⁾مطفّفین (83) 1 -\3

گروههای اجتماعی مدینه

1. انصار

==> انصار

2. بادیه‌نشینان

20. زندگی مردم بادیه‌نشین، در اطراف مدینه:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ .... توبه (9) 101

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ .... توبه (9) 120

21. تخلّف بادیه‌نشینان اطراف مدینه، از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله مورد نهی خداوند:

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ .... توبه (9) 120

22. بادیه‌نشینان اهل مدینه، موظّف به ایثار جان خود برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ .... توبه (9) 120

نیز ==> بادیه‌نشینی، بادیه‌نشینان

4. منافقان

23. برخی از اهل مدینه، مردمانی منافق:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

نیز ==> منافقان

5. مؤمنان

24. مؤمنان مدینه، موظّف به ایثار جان خود برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ ... وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ .... توبه (9) 120

25. اضطراب مؤمنان مدینه در غزوۀ احزاب و به هنگام محاصرۀ آنان از سوی دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ ...

... وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 9 -\11

26. ایثار مؤمنان مدینه در میزبانی از مهاجران، در عین فقر و تنگدستی خود:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ

1) 1) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که مقصود از«تین»مدینه است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 606 ، ح 4)

2) 2) . براساس شأن نزول، آیات مذکور، مربوط به کم‌فروشی در مدینه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 687 ؛ الکشاف، ج 4، ص 718)

حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

27. مؤمنان مدینه، مردمی عزّتمند، در دیدگاه الهی:

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ .... منافقون (63) 8

28. وعدۀ پاداش به مؤمنان مدینه، در صورت همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله در جهاد:

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ لاٰ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لاٰ نَصَبٌ وَ لاٰ مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَطَؤُنَ مَوْطِئاً یَغِیظُ الْکُفّٰارَ وَ لاٰ یَنٰالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیْلاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صٰالِحٌ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ

وَ لاٰ یُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً وَ لاٰ یَقْطَعُونَ وٰادِیاً إِلاّٰ کُتِبَ لَهُمْ لِیَجْزِیَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . توبه (9) 120 و 121

29. نهی خداوند از تخلّف و سرپیچی اهل مدینه، از فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله :

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ ... أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ .... توبه (9) 120

30. پیشگامی مردم مدینه، در پذیرش اسلام:

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ ... ⁽¹⁾توبه (9) 100

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ .... حشر (59) 9

31. نقش بنیادی مؤمنان مدینه (انصار)، در فراهم‌سازی محیط اجتماعی و دینی در این شهر:

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ ... ⁽²⁾حشر (59) 9

6 . مهاجران

==> مهاجران

7. یهود

==> بنی قریظه، بنی قینقاع و بنی نضیر

محاصرۀ مدینه

32. مدینه، مورد محاصرۀ دشمنان، در جنگ احزاب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا

هُنٰالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزٰالاً شَدِیداً. احزاب (33) 9 -\11

نیز ==> محاصره، محاصرۀ مدینه

مساجد مدینه

1. مسجد النّبی

33. مسجد النّبی، مسجدی بنا نهاده شده در مدینه:

1) 1) . مراد از«السّابقون الاوّلون»سبقت‌گیرندگان در ایمان و پذیرش اسلام است. (التبیان، ج 5، ص 287)

2) 2) .«تبوّء»که به معنای مهیا ساختن و آماده کردن می‌باشد. (مفردات، ص 158،«باء») کنایه از فراهم‌سازی محیط دینی است

... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ ... فِیهِ ... ⁽¹⁾توبه (9) 108

34. اقامۀ نماز جمعه، در مسجد النّبی، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . ⁽²⁾جمعه (62) 9

2. مسجد بنی سالم

35. اقامۀ اوّلین نماز جمعه در مدینه، در مسجد بنی سالم بن عوف از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ... ⁽³⁾جمعه (62) 9

3. مسجد ضرار

36. ساخت مسجد ضرار در مدینه به دست منافقان، با انگیزۀ ترویج کفر و تفرقه بین مؤمنان:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ .... توبه (9) 107

4. مسجد قبا

37. مسجد قبا، مسجدی بنا شده در مدینه:

... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ ... ⁽⁴⁾توبه (9) 108

موقعیّت مدینه

38. مدینه، محلّ هجرت مسلمانان مهاجر از مکّه و جایگاهی شایسته و مناسب برای آنان:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... ⁽⁵⁾انفال (8) 26

39. دوری مسافت مدینه تا تبوک، موجب دشواری پیمودن آن برای منافقان:

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ ... ⁽⁶⁾توبه (9) 42

نام پیشین مدینه

1) 1) . بنا بر قولی مقصود از«لمسجد أسّس...»مسجد النّبی است. (جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 36 -\38؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 111؛ الکشاف، ج 2، ص 311)

2) 2) . گرچه اوّلین نماز جمعه در مسجد نبوی اقامه نشد، لیکن در جمعه‌های بعدی نماز جمعه در این مسجد اقامه شد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 28، ص 220)

3) 3) . پیامبر صلی الله علیه و آله روز جمعه وارد مدینه شد و در قبیلۀ بنی سالم و در مسجد آنان اقامۀ جمعه کرد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 28، ص 220؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 18، ص 65)

4) 4) . حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مسجدی که براساس تقوا بنیان نهاده شده کدام است؟ فرمود: مسجد قبا. (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 267، ح 345)

5) 5) . برداشت مذکور از عبارت«فَآواکُمْ»استفاده شده و به این معنا است که خداوند برای شما مهاجران شهر مدینه را به صورت مأوا و جایی امن قرار داد، در حالی که پیش از آن در شهر مکّه در ناامنی به سر می‌بردید. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 822)

6) 6) . براساس شأن نزول، آیۀ مزبور مربوط به جنگ تبوک است که رسول خدا صلی الله علیه و آله مسلمانان مدینه را برای شرکت در آن مأمور کرده بود،«الشُّقّة»به معنای مسافت طولانی است. (التبیان، ج 5، ص 225؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 6 ، جزء 10، ص 208)

40. یثرب، نام پیشین مدینه، قبل از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ ... ⁽¹⁾احزاب (33) 13

هجرت به مدینه

==> هجرت، هجرت به مدینه

مُذلّ / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب افعال [اذلال] از ثلاثی مجرد ذلّ، یذلّ به معنای خوار گرداننده و ذلیل‌کننده است و در قرآن یک‌بار آمده است. ⁽²⁾

این صفت الهی به صورت مطلق و مضاف در روایات و ادعیه آمده است. ⁽³⁾

... وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ .... آل عمران (3) 26

مُذَلِّل / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از باب تفعیل [تذلیل] به معنای رام کردن است و دربارۀ خداوند، در مورد رام کردن چهارپایان برای انسانها یک‌بار به‌کاررفته‌است . ⁽⁴⁾این صفت الهی به صورت مطلق و مضاف در روایات و ادعیه نیز آمده است. ⁽⁵⁾

وَ ذَلَّلْنٰاهٰا لَهُمْ فَمِنْهٰا رَکُوبُهُمْ وَ مِنْهٰا یَأْکُلُونَ . یس (36) 72

مذمّت

==>ملامت

مذمّت ملامت

مُذْهِب / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی از فعل ثلاثی ذَهَبَ و باب افعال [اذهاب] به معنای بردن، بردارنده است.

استعمال این واژه عمدتاً در امور درونی و گاهی ذهاب اشخاص می‌باشد و در مجموع 11 بار در قرآن آمده است. ⁽⁶⁾این صفت الهی به صورت مضاف در ادعیه نیز آمده است. ⁽⁷⁾

... ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ .... بقره (2) 17

بقره (2) 20؛ نساء (4) 133؛ انعام (6) 133؛ انفال (8) 11؛ توبه (9) 15؛ ابراهیم (14) 19؛ احزاب (33) 33؛ فاطر (35) 16 و 34؛ فصلت (41) 43

1) 1) .«یثرب»نام پیشین مدینه است. (التبیان، ج 8 ، ص 323) بنای یثرب را به«یثرب بن مهلائیل»که از عمالقه است نسبت می‌دهند. (دانشنامۀ قرآنی، ج 2، ص 2023 -\2024)

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 492

3) 3) . بحار الانوار، ج 83 ، ص 218؛ دعای جوشن کبیر، بند 73

4) 4) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 493

5) 5) . بحار الانوار، ج 91، ص 39؛ الاقبال بالاعمال، ج 3، ص 351

6) 6) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 498 -\501

7) 7) . المقام الاسنی، ص 95؛ جنّة الامان، ص 152

مرتضی / اسما و صفات

==>رضوان خدا

مرتضی / اسما و صفات رضوان خدا

مرتع

اشاره

مرتع

مرتع، چراگاه ⁽¹⁾و سبزه‌زاری است که بهائم در آن می‌چرند و چراگاهی که آب و علف بسیار داشته باشد. ⁽²⁾در این مدخل از واژۀ«رعی»و مشتقّات آن و از جملۀ«أرسله معنا غداً یرتع...»استفاده شده است.

تشبیه به مرتع

1. تشبیه ناپایداری زندگی دنیا به ناپایداری گیاهان و مراتع:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

خلقت مراتع

2. خداوند، خالق و آفریدگار مراتع، و رویانندۀ نباتات آن از زمین:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ . نحل (16) 10

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسٰاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ أَ فَلاٰ یَسْمَعُونَ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْفَتْحُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قُلْ یَوْمَ الْفَتْحِ لاٰ یَنْفَعُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِیمٰانُهُمْ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ . سجده (32) 26 -\29

وَ الْأَرْضَ ... أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا. نازعات (79) 30 و 31

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ . اعلی (87) 1 و 4

3. بیرون آوردن مراتع از دل زمین، نشانۀ قدرت خداوند بر احیای دوبارۀ انسانها:

أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّمٰاءُ بَنٰاهٰا

أَخْرَجَ

1) 1) . فرهنگ فارسی، ج 3، ص 3992؛ لاروس، ج 2، ص1868،«مرتع»

2) 2) . لغت‌نامه، ج 12، ص 18202،«مرتع»

مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا. نازعات (79) 27 و 31

4. خلقت مرتع و پیدایش آن، در پی ریزش باران:

... کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ .... یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ . نحل (16) 10

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

5. آفرینش مراتع و چراگاهها، از جلوه‌های ربوبیّت خداوند:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ . اعلی (87) 1 و 4

6. اخراج و خلقت مراتع از دل زمین از جانب خداوند، مقتضی تسبیح‌گویی در برابر وی:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی

وَ الَّذِی أَخْرَجَ الْمَرْعیٰ . اعلی (87) 1 و 4

7. رویش گیاهان مراتع با بارش باران، از سوی خداوند، شایستۀ تفکّر:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 24 -\32

8. چگونگی آفرینش مرتع، از آیات و نشانه‌های الهی، برای صاحبان اندیشه:

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ . نحل (16) 10

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنٰابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 11

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 54

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 24 -\32

9. تفکر و اندیشه در چگونگی آفرینش مراتع، مایۀ بصیرت آدمی:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

وَ عِنَباً وَ قَضْباً

وَ زَیْتُوناً وَ نَخْلاً

وَ حَدٰائِقَ غُلْباً

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 24 -\32

فواید مرتع

1. تغذیه

10. تنوّع نباتات مراتع، فراهم‌آورندۀ زمینۀ مناسب برای تغذیۀ انسان و انواع دامها:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ . نحل (16) 10

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 31 و 33

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 25 و 27 و 32

11. جواز بهره‌برداری انسان، از روییدنیهای مراتع زمین، برای تغذیۀ خود و دامهایش:

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 12

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 31 و 33

12. تغذیۀ انسان و دامهایش، از روییدنیهای مراتع زمین، حاوی آیات الهی برای خردمندان:

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

13. تغذیۀ انسان از گیاهان و روییدنیهای مراتع زمین، از اهداف خلقت نباتات:

... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا

وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ .... طه (20) 53 و 54

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 31 و 33

2. تفریح

14. پیشنهاد تفریح یوسف علیه السلام در مرتع، از سوی برادران وی به پدرش یعقوب علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ ...

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ .... یوسف (12) 11 و 12

15. حضور در مراتع برای بازی و گردش، از نیازهای طبیعی کودکان:

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 12

16. اصرار بر بردن یوسف علیه السلام به تفریحگاه مرتع، با طرح توطئۀ شوم علیه وی، از سوی برادرانش:

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ ... قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 9 و 11 و 12

17. تفریح و بازی در مرتع، کاری رایج در زمان یعقوب علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مٰا لَکَ لاٰ تَأْمَنّٰا عَلیٰ یُوسُفَ وَ إِنّٰا لَهُ لَنٰاصِحُونَ

أَرْسِلْهُ مَعَنٰا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . یوسف (12) 11 و 12

3. چراگاه

==> همین مدخل، فواید مرتع، تغذیه و انعام، چرای انعام

منشأ مرتع

18. خداوند، منشأ پیدایش مراتع و منابع تغذیۀ انسانها و حیوانات:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ .... یونس (10) 24

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لَکُمْ مِنْهُ شَرٰابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ . نحل (16) 10

اَلَّذِی جَعَلَ ... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ .... طه (20) 53 و 54

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَسُوقُ الْمٰاءَ إِلَی الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْکُلُ مِنْهُ أَنْعٰامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ أَ فَلاٰ یُبْصِرُونَ . سجده (32) 27

أَخْرَجَ مِنْهٰا مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 31 و 33

أَنّٰا صَبَبْنَا الْمٰاءَ صَبًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 25 و 27 و 32

19. زمین و آب، منشأ پیدایش مراتع و گیاهان، برای تغذیۀ انسان و حیوانات:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ .... یونس (10) 24

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 53 و 54

وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذٰلِکَ دَحٰاهٰا

أَخْرَجَ مِنْهٰا

مٰاءَهٰا وَ مَرْعٰاهٰا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . نازعات (79) 30 و 31 و 33

ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا

فَأَنْبَتْنٰا فِیهٰا حَبًّا. عبس (80) 26 و 27

وَ فٰاکِهَةً وَ أَبًّا

مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعٰامِکُمْ . عبس (80) 31 و 32

نیز ==> همین مدخل، خلقت مرتع

ناپایداری مرتع

20. ناپایداری مرتع و گیاهان آن، مثلی برای ناپایداری زندگی دنیا:

إِنَّمٰا مَثَلُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمٰاءٍ أَنْزَلْنٰاهُ مِنَ السَّمٰاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ مِمّٰا یَأْکُلُ النّٰاسُ وَ الْأَنْعٰامُ حَتّٰی إِذٰا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهٰا وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُهٰا أَنَّهُمْ قٰادِرُونَ عَلَیْهٰا أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً فَجَعَلْنٰاهٰا حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . یونس (10) 24

نیز ==> انعام، تغذیۀ انعام و گیاه

مرجان

==>مروارید

مرجان مروارید

مرد

اشاره

مرد

مرد که در زبان عربی به«رجل» ⁽¹⁾تعبیر می‌شود، مفهوم آن روشن است، و آن مختصّ به جنس مذکّر از مردم است، [مخالف زن]. ⁽²⁾در این مدخل از واژه‌های«ذکر»،«رجل»، و مشتقّات آنها و برخی آیات مفید معنای آن دو استفاده شده است.

اهمّ عناوین: پناهندگی مردان، حقوق مرد، خلقت مرد و مرد و زن.

ارث مرد

==> ارث، ارث مرد

پناهندگی مردان

1. پناه بردن عدّه‌ای از مردان انسی به مردان جنّی:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ .... جنّ (72) 6

2. پناه بردن برخی از مردان انسی به مردان جنّی موجب افزایش گناه جنّ:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽³⁾جنّ (72) 6

3. پناه بردن برخی از مردان انسی به مردان جنّی در مشکلات، موجب افزایش سفاهت و سبک‌سری جنّ:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ

1) 1) . قاموس قرآن، ج 3، ص 58،«رجل»

2) 2) . لسان العرب، ج 11، ص 265،«رجل»؛ مفردات، ص344،«رجل»؛ لغت‌نامه، ج 12، ص 18215،«مرد»

3) 3) .«رهق»به معنای گناه آمده است. (لسان العرب، ج 10، ص 129،«رهق»؛ مجمع البحرین، ج 5، ص 174،«رهق») ممکن است که ضمیر«هم»به«رجال من الجن...»بازگردد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 556)

اَلْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽¹⁾جنّ (72) 6

4. پناه بردن برخی مردان انسی در مشکلات و اضطرابها به مردان جنّی، موجب افزایش گناه و زشت‌کاری مردان انسی:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽²⁾جنّ (72) 6

5. پناه بردن برخی مردان انسی در مشکلات و اضطرابها به مردان جنّی، موجب افزایش سفاهت و سبک‌سری مردان انسی:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽³⁾جنّ (72) 6

6. پناه بردن مردانی از انس به مردانی از جنّ، موجب افزایش طغیان مردان انس:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽⁴⁾جنّ (72) 6

7. پناه بردن مردانی از انس به مردانی از جنّ، موجب افزایش طغیان مردان جنّ:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. جنّ (72) 6

8. پناه بردن مردانی از انس به مردانی از جنّ، موجب افزایش شرّ مردان انس:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽⁵⁾جنّ (72) 6

9. پناه بردن مردانی از انس به مردانی از جنّ، موجب افزایش شرّ مردان جنّ:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. جنّ (72) 6

10. پناه بردن مردان انس به مردان جنّ، موجب افزایش ذلّت و خفت مردان انس:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزٰادُوهُمْ رَهَقاً. ⁽⁶⁾جنّ (72) 6

پوشش مرد

11. وجوب پوشاندن عورت و شرمگاه خویش از دید دیگران، از سوی مردان:

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . مؤمنون (23) 5

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ ... وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

1) 1) .«رهق»به معنای سفاهت و سبکسری نیز آمده است. (لسان العرب، ج 11، ص 128،«رهق»؛ کتاب العین، ج 3، ص 366،«رهق»؛ مجمع البحرین، ج 5، ص 174)

2) 2) . ممکن است که ضمیر فاعلی«فزادوهم»به رجال جن و ضمیر«هم»به رجال انس بازگردد . (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 556)

3) 3) .«رهق»به معنای سفاهت هم آمده است و ضمیر فاعلی«فزادوهم»به رجال جن و ضمیر«هم»به رجال انس بازمی‌گردد . (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 556)

4) 4) .«الرهق»به معنای طغیان نیز آمده است.(مجمع البحرین، ج 5، ص 174،«رهق») از مجاهد نیز نقل شده است که«رهق»در آیه به معنای طغیان است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 556)

5) 5) .«رهق»به معنای«شر»آمده است. (لسان العرب، ج 11، ص 128،«رهق») از حسن نیز نقل شده است که در آیۀ مذکور«رهق»به معنای شرّ است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 556)

6) 6) .«رهق»در لغت به معنای ذلّت و خفت آمده است. (مجمع البحرین، ج 5، ص 174،«رهق»)

... وَ الْحٰافِظِینَ فُرُوجَهُمْ .... احزاب (33) 35

وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حٰافِظُونَ . معارج (70) 29

تقیۀ مرد

12. مردی در میان آل فرعون، با پنهان کردن ایمانش (به صورت تقیّه):

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ ... ⁽¹⁾غافر (40) 28

13. تقیۀ مؤمن آل فرعون، کاری پسندیده و بجا:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ .... غافر (40) 28

14. مردان مؤمن مکه قبل از صلح حدیبیه، دارای شرایطی دشوار و ناگزیر از تقیۀ شدید:

... لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ ... ⁽²⁾فتح (48) 25

تمثیل به مرد

15. مردی مرفّه، ولی مغرور در کنار مردی دیگر، تمثیلی از جانب خداوند:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنٰا لِأَحَدِهِمٰا جَنَّتَیْنِ .... فَقٰالَ لِصٰاحِبِهِ ... أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مٰالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. کهف (18) 32 و 34

16. مَثَل زدن خدا به مرد لال و ناشنوا و بدون خیر در برابر مرد شنوا و توانا و معتدل:

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُمٰا أَبْکَمُ لاٰ یَقْدِرُ عَلیٰ شَیْءٍ ... هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ .... نحل (16) 76

توانایی مرد

17. توانایی و قدرت مرد، در میدان بحث و جدال و درگیری با خصم:

أَ وَ مَنْ یُنَشَّؤُا فِی الْحِلْیَةِ وَ هُوَ فِی الْخِصٰامِ غَیْرُ مُبِینٍ . ⁽³⁾زخرف (43) 18

جنسیت مرد

18. ایمان و عمل صالح، معیار ارزش انسانها نزد خدا، نه جنسیت مرد یا زن:

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ .... نساء (4) 124

حقوق مرد

1. حق ارث

19. ارث بردن از پدر و مادر و خویشاوندان، حقی برای مرد:

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ .... نساء (4) 7

1) 1) . مقصود از«یکتم ایمانه»این است که ایمان را در سینۀ خود از روی تقیّه پنهان داشت. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 810؛ المیزان، ج 17، ص 328)

2) 2) . آگاهی نداشتن مؤمنان مدینه از مؤمنان مکه بدان جهت بوده است که مؤمنان مکه در آن محیط قادر به ابراز ایمان نبوده و از روی ترس ایمان خود را پنهان می‌کرده‌اند. (التفسیر المنیر، ج 26، ص 195)

3) 3) . از آیۀ شریفه چنین استفاده می‌شود که زن در وقت احتیاج به مخاصمه با غیر خود قدرت جدال و اقامۀ حجت ندارد [فرض مذکور براساس مفهوم آیۀ شریفه است]. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 67؛ التفسیر المنیر، ج 25، ص 132؛ تفسیر جلالین، ج 1، ص 493؛ الکشاف، ج 4، ص 243)

20. دو برابر بودن حق مرد بر زن در ارث، به‌واسطۀ پرداخت نفقه مهریه و هزینه به زن و جهاد او در راه خدا:

... لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... ⁽¹⁾نساء (4) 11

2. حق طلاق

21. اختیار طلاق همسر با مرد:

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ .... بقره (2) 230

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... بقره (2) 231

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... بقره (2) 232

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ .... بقره (2) 236

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ .... بقره (2) 237

... ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ .... احزاب (33) 49

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ .... طلاق (65) 1

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ .... تحریم (66) 5

3. حق قصاص

22. قصاص مرد در برابر مرد، در صورت ارتکاب قتل، از احکام الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ ... وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ .... بقره (2) 178

23. تفاوت حق قصاص مرد با زن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ ...

وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ ... ⁽²⁾بقره (2) 178

4. حق کسب

24. مرد، دارای حق کسب و کار و تجارت، با امید به فضل خدا:

... لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا ... وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ .... نساء (4) 32

5. حق مدیریت

25. مدیریت و سرپرستی زنان بر عهدۀ مردان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... ⁽³⁾نساء (4) 34

خلقت از مرد

26. خداوند، به‌وجودآورندۀ زنان از مردان:

... مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ ... آل عمران (3) 195

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ... ⁽⁴⁾نساء (4) 1

1) 1) . مطابق روایتی از امام رضا و امام صادق علیهما السلام . (البرهان، ج 2، ص 34، ح 2 - 6؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 451، ح 96)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که مرد در برابر کشتن زن به قتل نمی‌رسد، مگر اینکه نصف دیۀ مرد به اهلش پرداخت شود. (جوامع الجامع، ج 1، ص 100؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 157، ح 514)

3) 3) . آیۀ شریفه دارای اطلاق تامّ است؛ یعنی برتری عمومی مردان بر زنان را افاده می‌کند نه فقط بر زنان و همسران خویش (المیزان، ج 4، ص 343) و قوّام به قیّم و مسلط بودن مردان بر زنان در امر تدبیر تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 68؛ الکشاف، ج 1، ص 505)

4) 4) . بنا بر اینکه خلقت حوا از پهلوی آدم علیه السلام باشد، چنان که نظر اکثر مفسران است. در این زمینه روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمود: زن از پهلوی آدم علیه السلام آفریده شد. اگر [در برابرش] بایستی و استقامت نشان دهی می‌شکند و اگر رهایش کنی در حالی که در وی کجی است، از او تمتع و بهره بردی. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 5)

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... نحل (16) 72

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ... ⁽¹⁾روم (30) 21

فٰاطِرُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... شوری (42) 11

27. آفرینش بشر از یک مرد و زن، به‌وسیلۀ خداوند:

... اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ .... حجرات (49) 13

28. آفرینش نسل گستردۀ بشر از یک مرد و زن به‌وسیلۀ خداوند، نمود عظمت آفریدگار:

... رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ .... حجرات (49) 13

نیز ==> انسان، خلقت انسان

خلقت مرد

29. مرد یا زن شدن، طبق مشیت الهی:

... یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ إِنٰاثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشٰاءُ الذُّکُورَ. شوری (42) 49

30. پیدایش مرد و زن از نطفه به ارادۀ خداوند:

وَ أَنَّ إِلیٰ رَبِّکَ ... وَ أَنَّهُ خَلَقَ ... اَلذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 42 و 45 و 46

31. پیدایش مرد و زن از نطفه، جلوه‌ای از ربوبیت الهی:

وَ أَنَّ إِلیٰ رَبِّکَ ... وَ أَنَّهُ خَلَقَ ... اَلذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 42 و 45 و 46

32. پیدایش مرد و زن از نطفه، نمودی از قدرت الهی:

وَ أَنَّ إِلیٰ رَبِّکَ ... وَ أَنَّهُ خَلَقَ ... اَلذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 42 و 45 و 46

وَ مٰا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . لیل (92) 3

33. مشخص شدن مرد بودن، پس از استقرار نطفه در رحم:

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . ⁽²⁾نجم (53) 45 و 46

34. مردان و زنان، آفریده شده از یکدیگر:

... مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ ... ⁽³⁾آل عمران (3) 195

35. سیر تکاملی آفرینش انسان از خاک تا به صورت مردی کامل درآمدن، زمینه‌ای برای توجه او به خداوند:

1) 1) . گفته شده: زنان از نطفه‌های مردان خلق شده‌اند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 470)

2) 2) . وصف«اذا تمنی»می‌تواند بیانگر این معنا باشد که نوع زوجین و جنسیت آنها، پس از جریان نطفه و استقرار در رحم صورت می‌گیرد

3) 3) . در برداشت یادشده «من»نشویه گرفته شده است

... أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوّٰاکَ رَجُلاً. ⁽¹⁾کهف (18) 37

36. خداوند، آفرینندۀ انسان از خاک و قراردهندۀ وی به صورت مردی کامل:

... أَ کَفَرْتَ بِالَّذِی خَلَقَکَ مِنْ تُرٰابٍ ... ثُمَّ سَوّٰاکَ رَجُلاً. کهف (18) 37

37. سوگند خداوند به آفرینش جنس نر (مرد) و ماده (زن)، در مخلوقات:

وَ مٰا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . ⁽²⁾لیل (92) 3

38. تحول نطفه به علقه و تکامل علقه به موجودی معتدل و هماهنگ از دو جنس مرد و زن، فرایند آفرینش انسان:

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 37 -\39

39. تقسیم شدن انسانها به هنگام شکل‌گیری در رحم به دو صنف مرد و زن، از نشانه‌های قدرت خداوند:

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 37 -\39

دو مرد

40. یوشع و کالب، دو مرد از نقبای موسی:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ... ⁽³⁾مائده (5) 23

41. یوشع بن نون و کالب، دو مرد برخوردار از نعمت الهی عصمت و رازداری:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ... ⁽⁴⁾مائده (5) 23

42. یوشع و کالب، برخوردار از نعمت اسلام:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ... ⁽⁵⁾مائده (5) 23

43. یوشع و کالب، دو مرد خدا ترس از یاران موسی:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا .... مائده (5) 23

44. پیشنهاد دو مرد از یاران موسی برای یورش

1) 1) . تسویه به معنای تعدیل است و«سوّاک رجلاً»یعنی تو را به صورت و حالت یک مرد معتدل ساخت. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 727)

2) 2) . حرف«ما»مصدریه بوده و مفاد آیۀ شریفه، سوگند به خلقت مذکر و مؤنث است. این احتمال نیز وجود دارد که«ما»موصول باشد، ولی مصدریه بودن آن‌که در نتیجه سوگند به مخلوقات خواهد بود نه خالق، با سوگند به«لیل و نهار»که در دو آیۀ قبل آمده، تناسب بیشتری دارد

3) 3) . این آیه خبر دادن خدای متعال دربارۀ دو مرد از نقبای موسی است که آن حضرت آنها را فرستاد تا مردم بیت المقدس را شناسایی کنند و اطلاعاتی از آنها بیاورند که گفته شده است آنها«یوشع بن نون»و«کالب»بودند. (التبیان، ج 3، ص 486؛ مجمع البیان، ج 3-4، ص 280؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 6، ص164؛ تفسیر جلالین، ج 1، ص 114)

4) 4) . مقصود از این نعمت، نعمت عصمت است که اخبار و اطلاعات مربوط به بیت المقدس را پنهان داشتند و به هیچ‌کس جز حضرت موسی علیه السلام نگفتند، برخلاف دیگر نقبای آن حضرت که آن را افشا کردند. (تفسیر جلالین، ج 1، ص 114)

5) 5) . نقل شده است که آن دو برخوردار از نعمت الهی اسلام بودند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 280)

به سرزمین مقدس، از طریق دروازۀ آن:

قٰالَ رَجُلاٰنِ ... اُدْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ .... مائده (5) 23

عقیم بودن مرد

45. عقیم بودن مرد، تابع مشیت خداوند:

أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْرٰاناً وَ إِنٰاثاً وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشٰاءُ عَقِیماً .... شوری (42) 50

قتل مرد قبطی

46. افشا شدن راز قتل مرد قبطی، به‌وسیلۀ مرد اسرائیلی:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ فَقَضیٰ عَلَیْهِ قٰالَ هٰذٰا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ

فَلَمّٰا أَنْ أَرٰادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمٰا قٰالَ یٰا مُوسیٰ أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمٰا قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ .... قصص (28) 15 و 19

قلب مرد

47. قرار داده نشدن دو قلب، در سینۀ مرد:

مٰا جَعَلَ اللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ ... ⁽¹⁾احزاب (33) 4

گسترش مردان

48. خداوند، گسترش‌دهندۀ مردان بسیار، از یک زن و مرد:

... خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ... وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً ... ⁽²⁾نساء (4) 1

گواهی مرد

49. تقدّم و اولویّت مردان نسبت به زنان، در ادای شهادت:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ .... بقره (2) 282

50. ضرورت گواه و شاهد بودن دو مرد مسلمان یا یک مرد و دو زن، در ثبت و تنظیم دیون و مبادلات:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ .... بقره (2) 282

51. لزوم گواهی چهار مرد مسلمان، برای اثبات زنا:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ .... نساء (4) 15

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ

1) 1) . این جمله کنایه است از اینکه ممکن نیست کسی بین دو اعتقاد متنافی و دو رأی متناقض جمع کند، اگر دو اعتقاد متنافی دیدیم باید بدانیم که دو قلب به آن معتقد است، یعنی دو فرد مخالف هریک به یکی از آن دو اعتقاد دارند و ممکن نیست یک فرد به هر دو معتقد باشد. (المیزان، ج 16، ص 274؛ مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 527)

2) 2) .«بث»در اصل به معنای پراکندن و منتشر کردن است. (مجمع البحرین، ج 1، ص 132،«ب ث ث»؛ کتاب العین، ج 1، ص 131،«بث»؛ لسان العرب، ج 1، ص 312،«بثث»)

أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ . نور (24) 6 و 13

52. تقدّم و اولویّت گواهی مردان نسبت به زنان، در مسائل حقوقی:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ .... بقره (2) 282

نیز ==> همین مدخل، مرد و زن، تفاوت مرد با زن، تفاوت در گواهی

مالکیت مرد

53. ارث، از اسباب مالکیت مرد:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ .... نساء (4) 11

نیز ==> ارث، مالکیت

مردان برگزیده

54. مردان برگزیدۀ موسی، هفتاد نفر از قوم وی برای حضور در میعادگاه مناجات با خدا:

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا ... ⁽¹⁾اعراف (7) 155

مردان بلندمرتبه

55. حضور مردانی بلندمرتبه بر اعراف:

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ ... ⁽²⁾اعراف (7) 46

مردان پاک

56. مردان پاکیزه، محبوب خداوند:

... فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 108

57. مسجد، جایگاه عبادت مردان پاکیزه:

... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ ... فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا .... توبه (9) 108

58. مردانی پاک، در مساجد بنا شده براساس تقوا:

... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ ... فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا .... توبه (9) 108

59. مردان پاکیزه، خواهان پاک شدن از گناهان:

... رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا ... ⁽³⁾توبه (9) 108

مردان جن

60. گوش دادن گروهی از مردان جن، به قرائت قرآن پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ

1) 1) .«میقات»وقت معین برای کاری و وعده‌ای که وقت آن مشخص است. (قاموس قرآن، ج 7، ص 232،«وقت»)

2) 2) . مفسران گفته‌اند: بین اهل بهشت و جهنم پرده‌ای است و بر اعراف که مکان عالی و مرتفعی است، مردانی هستند که جلالت قدر و مقامشان به درجه‌ای است که هرکسی را به سیما و علاماتی می‌شناسند و مقصود از«بینهما»بهشت و جهنم است. (مخزن العرفان، ج 5، ص 211)

3) 3) . از حسن روایت شده است که مقصود از جملۀ مزبور، دوست داشتن آنها به پاک شدن از گناهان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 111)

اَلْجِنِّ ... ⁽¹⁾جنّ (72) 1

61. جن، موجودی متشکل از دو جنس مرد و زن:

وَ أَنَّهُ کٰانَ رِجٰالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجٰالٍ مِنَ الْجِنِّ .... جنّ (72) 6

مردان خدا

62. غافل نشدن مردان خدا از پرداخت زکات، به‌وسیله هرگونه دادوستد و تجارت:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ... وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ .... نور (24) 37

63. غافل نشدن مردان خدا از یاد خدا، به‌وسیله هرگونه دادوستد و تجارت:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ .... نور (24) 37

64. غافل نشدن مردان خدا از اقامۀ نماز، به‌وسیله هرگونه دادوستد و تجارت:

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ... وَ إِقٰامِ الصَّلاٰةِ .... نور (24) 37

مردان دورۀ پیامبر صلی الله علیه و آله

65. نبودن پیامبر صلی الله علیه و آله ، پدر هیچ‌یک از مردان زمان خود:

مٰا کٰانَ مُحَمَّدٌ أَبٰا أَحَدٍ مِنْ رِجٰالِکُمْ ... ⁽²⁾احزاب (33) 40

مردان شرّ

66. طاغیان و دوزخیان در قیامت، در جستجوی علل ناتوانی‌شان از دیدن مردان شرور (مؤمنان) از نظر آنها:

وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ. ص (38) 62

67. اظهار تعجب و حسرت طاغیان و دوزخیان در قیامت، از ناتوانی شان در دیدن مردان شرور (مؤمنان) از دیدگاه آنان:

وَ قٰالُوا مٰا لَنٰا لاٰ نَریٰ رِجٰالاً کُنّٰا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرٰارِ. ص (38) 62

مردان صادق

68. وفاداران به عهد خود از مسلمانان مدینه، مردانی مورد ستایش خداوند:

مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجٰالٌ صَدَقُوا مٰا عٰاهَدُوا اللّٰهَ عَلَیْهِ .... احزاب (33) 23

مردان قوم لوط

1) 1) .«نفر من الجن»یعنی طایفه‌ای از جن. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 553)

2) 2) . شکی نیست در اینکه آیۀ شریفه در مقام این است که اعتراضی را که مردم به رسول خدا صلی الله علیه و آله کردند که چرا با همسر پسر خوانده‌اش ازدواج کرد؟ جواب گوید. حاصل جواب این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر هیچ‌یک از مردان موجود فعلی شما نیست، تا ازدواجش با همسر یکی از شما ازدواج با همسر پسرش باشد و بنا بر این، خطاب در«من رجالکم»به مردم موجود در زمان نزول آیه است و مراد از رجال، مقابل زنان و فرزندان است و نفی پدری، نفی تکوینی است، یعنی هیچ‌یک از مردان شما از صلب او متولد نشده‌اند، نه نفی تشریعی. (المیزان، ج 16، ص 325)

69. بی‌توجهی مردان قوم لوط به جنس مخالف (زنان):

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 165 و 166

نیز ==> لواط

مردان مستکبر

70. شماتت اصحاب اعراف از مردان زراندوز و مستکبر در قیامت، به سبب بی‌ثمر بودن امکانات مادی آنها در برابر عذاب خداوند:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً ... قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ . اعراف (7) 48

مردان ناشناس

71. مردان مؤمن اما ناشناخته در میان کافران مکه، قبل از صلح حدیبیه:

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ ... لَمْ تَعْلَمُوهُمْ ... ⁽¹⁾فتح (48) 25

72. بی‌اطلاعی مهاجران و انصار، از وجود مردان مؤمن در میان مکیان، قبل از صلح حدیبیه:

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ ... لَمْ تَعْلَمُوهُمْ .... فتح (48) 25

73. تدبیر صلح حدیبیه از جانب خداوند، به منظور حفظ جان مردان مؤمن ناشناخته:

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ ... لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ .... فتح (48) 25

مرد برده

74. مساوی نبودن یک مرد برده، تحت سیطرۀ چند مالک ناسازگار، با مرد برده، تحت فرمان یک مالک:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً .... زمر (39) 29

75. تمثیل خداوند بر مردی تحت سیطرۀ چند مالک ناسازگار و سخت‌گیر و مردی زیر نظر یک مالک:

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ .... زمر (39) 29

مرد بودن پیامبران

76. نوح علیه السلام مردی برانگیخته شده از طرف خداوند، از خود مردم:

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ .... اعراف (7) 59 و 63

77. هود علیه السلام مردی برانگیخته شده از طرف خداوند، از خود مردم:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ .... اعراف (7) 65 و 69

1) 1) . آیۀ شریفه با توجه به سیاق آن و آیات قبل، مربوط به صلح حدیبیه است. (مجمع البیان، ج 9-10، ص 187؛ المیزان، ج 18، ص 288)

78. محمد صلی الله علیه و آله مردی برانگیخته شده از طرف خداوند از خود مردم:

... تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْحَکِیمِ أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 1 و 2

79. نزول معارف الهی بر مردی در میان یک قوم، با عنوان پیامبر انذاردهنده، مورد تعجب آن قوم:

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ .... اعراف (7) 63

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ .... اعراف (7) 69

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... یونس (10) 2

80. پیامبران خدا، از صنف مردان:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ الْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً .... انعام (6) 8 و 9

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . یوسف (12) 109

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . انبیاء (21) 7

مرد بی‌نیاز از زن

81. عدم وجوب پوشاندن زینتها و مواضع آنها (بدن) از مردان بی‌نیاز به زن بر زنان مؤمن:

... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ ... ⁽¹⁾نور (24) 31

مرد در جاهلیّت

82. برتری مردان بر زنان در زمان جاهلیت، در پندار مشرکان جاهل با اختصاص دادن بچۀ بعضی از حیوانات به مردان:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا .... انعام (6) 139

نیز ==> همین مدخل، مرد و زن، برتری مرد بر زن و جاهلیت

مرد در قوم لوط

83. قوم لوط، فاقد حتی یک مرد فهمیده، غیور و خدا ترس:

... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

مرد دروغگو

84. متهم شدن فرستادۀ الهی پس از نوح علیه السلام ،

1) 1) .«غیر اولی الاربة»مردی است که قدرت جنسی ندارد و چون قدرت بر انجام دادن مسائل جنسی ندارد نیاز به زن ندارد. (مجمع البیان، ج 7-8، ص 218)

به مرد دروغگو، از سوی اشراف کافر قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً .... مؤمنون (23) 23 و 31 و 33 و 38

مرد ساده‌لوح

85. عدم وجوب پوشاندن زینتها و مواضع آنها (بدن)، از مردان ساده‌لوح بر زنان مؤمن:

... وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ ... أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ ... ⁽¹⁾نور (24) 31

مرد سحر شده

86. مرد سحر شده، یکی از تهمتهای مشرکان ستمگر به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. اسراء (17) 47

... وَ قٰالَ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً. فرقان (25) 8

مرد قبطی

87. اتهام زورگویی به موسی علیه السلام از سوی مرد قبطی دیگر، هنگام درگیری با آن اسرائیلی:

فَلَمّٰا أَنْ أَرٰادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُمٰا قٰالَ یٰا مُوسیٰ أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَمٰا قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ جَبّٰاراً فِی الْأَرْضِ .... قصص (28) 19

مرد کم‌عقل

88. مردانِ دارای عقل کودکانه، مستضعف فکری و خارج از مشمولیت تکالیف الهی:

إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ ... ⁽²⁾نساء (4) 98

مرد مجنون

89. متهم شدن حضرت نوح علیه السلام به مردی مجنون، از سوی اشراف کافر قومش:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... إِنْ هُوَ إِلاّٰ رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ .... مؤمنون (23) 23 -\25

مرد مخبر

90. استهزای پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی کافران، به مردی خبردهنده از زنده شدن مردم، پس از متلاشی شدن در قیامت:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ

1) 1) . یکی از معانی و موارد کاربرد واژۀ«اربه»بصیرت در امور و عقل است، بنابراین«غیر اولی الاربة»یعنی کسانی که ساده‌لوح ساده‌لوح‌اند و از عقل و بصیرت کافی از جمله در امور جنسی برخوردار نیستند. (لسان العرب، ج 1، ص 209،«ارب»)

2) 2) . امام باقر علیه السلام در مورد مستضعف در آیۀ یادشده فرمودند: مراد، کودکان و مردانی‌اند که عقل آنها چون عقل کودکان است و قلم تکلیف از آنها برداشته شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 537، ح 506)

جَدِیدٍ. سبأ (34) 7

مرد مظلوم

91. مردان مظلوم و ستمدیده در بند ستمگران، مستحق نجات و رهایی به‌وسیلۀ مؤمنان:

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ ... یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا .... نساء (4) 75

نیز ==> استغاثه، ظلم

مرد معمولی

92. اظهار شگفتی و ناباوری مشرکان مکه نسبت به نزول وحی، بر مردی معمولی و غیر اشرافی:

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ . زخرف (43) 31

93. پیامبر صلی الله علیه و آله مردی معمولی با هدف بازداشتن مردم از دین و آیین پدرانشان، در دیدگاه مشرکان:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ رَجُلٌ یُرِیدُ أَنْ یَصُدَّکُمْ عَمّٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُکُمْ ....

سبأ (34) 43

مرد مؤمن

94. مردی مؤمن، در میان آل فرعون:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ .... غافر (40) 28

95. اعتراض و اظهار مخالفت مؤمن آل فرعون، نسبت به تصمیم فرعون به قتل موسی علیه السلام :

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ .... غافر (40) 28

مرد ناشناس

96. ورود شتاب‌زدۀ مردی ناشناس از دورترین نقطۀ شهر، به حضور موسی علیه السلام :

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ .... قصص (28) 20

97. مرد ناشناس، حامل خبری مهم و سرنوشت‌ساز برای موسی علیه السلام :

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ .... قصص (28) 20

98. شنود گفتگوهای سران حکومت فرعون، به‌وسیلۀ مرد ناشناس و رساندن آن به موسی علیه السلام :

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ .... قصص (28) 20

99. مرد ناشناس، خواهان خروج بی‌درنگ موسی علیه السلام از شهر:

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ .... قصص (28) 20

100. مرد ناشناس، از جمله خیرخواهان موسی علیه السلام :

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ . قصص (28) 20

101. توصیه به خروج از شهر، نمود خیرخواهی مرد ناشناس نسبت به موسی علیه السلام :

وَ جٰاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّٰاصِحِینَ . قصص (28) 20

مرد و زن

برتری مرد بر زن

102. برتری و فضیلت مردان بر زنان:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽¹⁾بقره (2) 228

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ .... نساء (4) 34

103. توبیخ مشرکان صدر اسلام از سوی خداوند، به علت اعتقادشان به دختر داشتن خدا، به رغم برتری پسر (مرد) در نزد ایشان:

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ . نجم (53) 21

104. برتری مردان بر زنان به‌واسطۀ قیام مردان به مصالح زنان و دفاع از آنان در برابر ناملایمات، حوادث و آفات:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽²⁾بقره (2) 228

105. برتری مردان بر زنان به‌واسطۀ رعایت حقوق زنان و کوتاه آمدن از حقوق خویش به سود آنان:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽³⁾بقره (2) 228

106. برتری مردان بر زنان، به جهت لزوم اطاعت زنان از مردان:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽⁴⁾بقره (2) 228

107. حق برتری مرد بر زن، به‌واسطۀ جهاد او در راه خدا:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽⁵⁾بقره (2) 228

108. برتری مرد بر زن، به‌واسطۀ ارث بردن بیشتر از او:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽⁶⁾بقره (2) 228

109. برتری مردان بر زنان، به‌واسطۀ حق نفقه بر مرد:

... وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ ... ⁽⁷⁾بقره (2) 228

110. برتری جنس مرد بر جنس زن، از دیدگاه مشرکان جاهلیت:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ

1) 1) .«درجه»به معنای فضیلت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 575)

2) 2) . یکی از اعمال مردان، قیام به مصالح زنان و دفاع از آنان در برابر آفات است. (التفسیر الکبیر، ج 2، ص 441)

3) 3) . نقل شده که مراد از«درجه»برتری حق مرد به‌واسطۀ گذشت از حقوق خود و رعایت حقوق زنان است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 575)

4) 4) . یکی از وجوه برتری مردان بر زنان می‌تواند به لحاظ اطاعت زنان از مردان باشد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 575)

5) 5) . نقل شده که مراد از«درجه»برتری حق مرد به‌واسطۀ جهاد کردن او است که زن این عمل را ندارد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 423)

6) 6) . نقل شده که مراد از«درجه»برتری حق الارث و دو برابر بودن آن است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 423)

7) 7) . نقل شده که مراد از«درجه»برتری مرد بر زن، است به‌واسطۀ وجوب نفقه بر مرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 423؛ التفسیر الکبیر، ج 2، ص 441)

لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ ... قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ ... ⁽¹⁾انعام (6) 139 و 140

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَنٰاتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ . صافّات (37) 149

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ . طور (52) 39

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ .

نجم (53) 21 و 22

تبعیض مرد و زن

111. ضرورت پرهیز از تبعیضهای ناروا و جاهلانه در امور مربوط به تغذیۀ مرد و زن:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا ... سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ ... ⁽²⁾انعام (6) 139

112. تبعیض ناروا بین مرد و زن و برتری مرد بر زن، از نظر مشرکان عصر جاهلی:

... خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ .... انعام (6) 139

113. تبعیض ناروا میان مردان و زنان در امر تغذیه، موجب سرزنش الهی:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ . انعام (6) 139

تساوی مرد با زن

1. تساوی در استفاده از جنین مرده

114. جواز استفاده از جنین مردۀ حیوانات وقف شده برای خدا و یا بتها برای مردان و زنان به طور یکسان، از دیدگاه مشرکان عصر جاهلی:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ ... وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ .... انعام (6) 139

2. تساوی در پاداش

115. یکسان بودن مرد با زن در ماهیت انسانی، فلسفۀ تساوی آنان در برخورداری از اجر و پاداش اعمال نیک:

... أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ .... آل عمران (3) 195

116. عمل و نوع رفتار آدمی، معیار کیفر آخرتی، نه جنسیت مرد و یا زن بودن او:

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاٰ یُجْزیٰ إِلاّٰ مِثْلَهٰا ... مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ .... غافر (40) 40

117. برابری مرد با زن، در بهره‌مند شدن از پاداشهای آخرتی و نعمتهای بهشتی:

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ

1) 1) . این آیه در شأن اقوامی از عرب [در دورۀ جاهلیت] نظیر ربیعة و مضر و... نازل شده است که دختران خود را زنده به گور می‌کردند و این کار را به جهت بیم از فقر و یا ننگ و عار دانستن دختر و نیز سنگینی نفقه و خرج زندگی انجام می‌دادند. (کشف الاسرار، ج 3، ص 500؛ روح المعانی، ج 5، جزء 8، ص 55؛ الموسوعة القرآنیه، ج 9، ص 468)

2) 2) . مقصود از«ما فی بطون»بچه‌هایی است که در شکم بحیره و سائبه باشند که اگر زنده به دنیا می‌آمدند مشرکان آنها را بر زنان حرام می‌دانستند و اگر مرده به دنیا می‌آمدند هم مردان از آن می‌خوردند و هم زنان. برخی گفته‌اند: مقصود از«ما فی بطون»شیر آن حیوانات و بعضی دیگر گفته‌اند: مقصود هم شیر و هم جنین آنان است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 575؛ تفسیر مقاتل ابن سلیمان، ج 1، ص 592)

مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ . غافر (40) 40

118. ایمان و عمل صالح، شرط ورود به بهشت، نه جنسیت مرد یا زن:

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ .... غافر (40) 40

119. مردان و زنان، همسان در بهره‌مندی از پاداش ایمان و عمل صالح خویش:

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ .... نساء (4) 124

120. مرد و زن، مساوی در کسب پاداش، به‌واسطۀ انجام دادن اعمال نیک:

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ .... آل عمران (3) 195

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ نَقِیراً. نساء (4) 124

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً .... نحل (16) 97

... وَ مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهٰا بِغَیْرِ حِسٰابٍ . غافر (40) 40

3. تساوی در حرمت

121. مردان مؤمن، دارای ارج و حرمتی همسان با زن مؤمن:

... وَ لَوْ لاٰ رِجٰالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِسٰاءٌ مُؤْمِنٰاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِیبَکُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَیْرِ عِلْمٍ لِیُدْخِلَ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ .... فتح (48) 25

4. تساوی در حق حیات پاک

122. تساوی مرد با زن در کسب زندگی پاک و طیب، براثر انجام دادن اعمال نیک، به شرط ایمان:

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً .... نحل (16) 97

5. تساوی در خلقت

123. خلقت و آفرینش مرد و زن از یک جنس (نفس):

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... نحل (16) 72

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ....

روم (30) 21

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ....

زمر (39) 6

124. همگونی مرد و زن در اصل خلقت (نطفه):

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 45 و 46

125. آفرینش و خلقت مرد و زن از یکدیگر:

... مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ .... آل عمران (3) 195

126. آفرینش مرد و زن از علقه، مرحله‌ای از

خلقت، به ارادۀ الهی:

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 36 -\39

خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ عَلَقٍ . علق (96) 2

127. تساوی مرد و زن از جهت مراحل تکوین آفرینش آنها:

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ ... أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 36 -\39

6. تساوی در شخصیّت

128. یکسان بودن شخصیّت مرد و زن مؤمن، از جهت حفظ حرمت انسانی آنها:

... لاٰ یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ... وَ لاٰ نِسٰاءٌ مِنْ نِسٰاءٍ .... إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ .... حجرات (49) 11 و 13

7. تساوی در مالکیت

129. مرد و زن، دارای حقوق مساوی در مالکیت و بهره‌وری از تلاش خویش:

... لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ .... نساء (4) 32

8. تساوی در ماهیت انسانی

130. مرد و زن، دارای نفس و حقیقت واحد انسانی و فاقد تمایز در انسانیت:

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ .... آل عمران (3) 195

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً .... نساء (4) 1

وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً .... نحل (16) 72

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ....

روم (30) 21

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوٰاجاً .... فاطر (35) 11

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ .... حجرات (49) 13

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 45 و 46

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 36 -\39

131. آفرینش و پیدایش مرد و زن از نطفه، مرحله‌ای از خلقت، به ارادۀ الهی:

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ .... فاطر (35) 11

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

مِنْ نُطْفَةٍ إِذٰا تُمْنیٰ . نجم (53) 45 و 46

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَنْ یُتْرَکَ سُدیً

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . قیامت (75) 36 و 37 و 39

تفاوت مرد با زن

اشاره

132. تفاوت جنس مرد با جنس زن، در دیدگاه

مشرکان عرب جاهلی:

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا ... قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ قَتَلُوا أَوْلاٰدَهُمْ سَفَهاً بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ حَرَّمُوا مٰا رَزَقَهُمُ اللّٰهُ افْتِرٰاءً عَلَی اللّٰهِ .... انعام (6) 139 و 140

فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَنٰاتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ

أَمْ خَلَقْنَا الْمَلاٰئِکَةَ إِنٰاثاً وَ هُمْ شٰاهِدُونَ

أَصْطَفَی الْبَنٰاتِ عَلَی الْبَنِینَ . صافّات (37) 149 و 150 و 153

أَمْ لَهُ الْبَنٰاتُ وَ لَکُمُ الْبَنُونَ . طور (52) 39

أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثیٰ

تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزیٰ .

نجم (53) 21 و 22

نیز ==> احکام، ارث

1. تفاوت در حقوق

133. تفاوت مرد و زن، در مسائل حقوقی:

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً. نساء (4) 7

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ .... نساء (4) 11

... لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ .... نساء (4) 32

نیز ==> همین مدخل، مرد و زن، تفاوت مرد با زن، تفاوت در سهم الارث

2. تفاوت در خدمت

134. تفاوت صلاحیت مرد با زن در عصر مریم علیها السلام ، برای خدمت در عبادتگاه:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ ... وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ .... آل عمران (3) 35 و 36

3. تفاوت در سهم الارث

135. تفاوت داشتن مرد با زن، در مقدار سهم الارث:

... لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ . نساء (4) 11 و 12

یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّٰهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلاٰلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهٰا نِصْفُ مٰا تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُهٰا إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهٰا وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثٰانِ مِمّٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانُوا إِخْوَةً رِجٰالاً وَ نِسٰاءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . نساء (4) 176

4. تفاوت در گواهی

136. تفاوت داشتن مرد با زن، در گواهی دادن:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ .... بقره (2) 282

137. گواهی یک مرد، برابر با گواهی دو زن، در مسائل حقوقی:

... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ .... بقره (2) 282

5. تفاوت در مناصب

138. تفاوت مناصب و موقعیت مرد و زن، دارای سابقه‌ای تاریخی:

إِذْ قٰالَتِ امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً .... فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ .... آل عمران (3) 35 و 36

139. تفاوت مرد و زن در عصر تولد مریم علیها السلام دارای صلاحیت برای احراز مشاغل و مسئولیتهای اجتماعی:

... رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ ... وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ ... ⁽¹⁾آل عمران (3) 36

مردی

140. مردی و زنی (زوجیت) در میان بشر، دارای اهمیت و زمینه‌ساز پی بردن به خالقیت یگانه خداوند:

وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . نجم (53) 45

141. نظام مردی و زنی (زوجیت) در حیات بشر، نمودی از ربوبیت یگانه خداوند:

وَ أَنَّ إِلیٰ رَبِّکَ ... وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . نجم (53) 42 و 45

نزاع دو مرد

142. درگیری مرد بنی اسرائیلی با مرد قبطی، با مشاهدۀ موسی علیه السلام در شهر مصر:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ .... قصص (28) 15

143. اقدام بی‌درنگ موسی علیه السلام برای حمایت از مرد بنی اسرائیلی، علیه مرد قبطی:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسیٰ .... قصص (28) 15

144. استغاثۀ مرد بنی اسرائیلی از موسی علیه السلام علیه مرد قبطی:

وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلیٰ حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهٰا فَوَجَدَ فِیهٰا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلاٰنِ هٰذٰا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هٰذٰا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغٰاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ .... قصص (28) 15

نیز ==> استغاثه

نطفه مرد

145. نقش اصلی نطفه و منی مرد، در تعیین جنسیت:

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ . ⁽²⁾قیامت (75) 37 و 39

1) 1) . بنا بر اینکه«لیس الذکر کالانثی»کلام مادر مریم باشد

2) 2) . ضمیر در«منه الزوجین...»به«منی»بازمی‌گردد (مجمع البیان، ج 9-10، ص 607) بر این اساس می‌توان گفت که احتمالاً این نطفۀ مرد است که زوجین [مرد و زن] را پدید می‌آورد و جنسیت فرزند را تعیین می‌کند

نقش مرد

146. مرد، دارای نقشی همانند زن، در گسترش نسل انسان:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثیٰ .... حجرات (49) 13

هجرت مردان

147. ضرورت هجرتِ مردانِ تحت ستم و سیطرۀ مشرکان، به شرط توانایی آنها:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ .... نساء (4) 97 و 98

هم‌جنس‌بازی مردان

148. هم‌جنس‌بازی مردان قوم لوط با یکدیگر:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 165

149. توبیخ و سرزنش لوط علیه السلام از مردان هم جنس باز:

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . اعراف (7) 81

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

وَ تَذَرُونَ مٰا خَلَقَ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عٰادُونَ . شعراء (26) 165 و 166

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ . نمل (27) 55

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 29

مردار

اشاره

مردار

مردار، حیوانی دارای خون جهنده است که به مرگ طبیعی بمیرد یا کشته شود و یا به روشی غیر شرعی ذبح شود. ⁽¹⁾ظاهر لفظ میته می‌فهماند که اجزای بی‌روح آن [مثل مو، کرک، پشم،ناخن و...] حرام نیست. ⁽²⁾بعضی از فقها قائل به عدم جواز استفاده از مردار به نحو مطلق‌اند ولی گروهی دیگر استفاده‌های خاصّ را مجاز شمرده‌اند. ⁽³⁾در این مدخل از واژۀ «میته»و عبارت«عمّا لم یذکر اسم اللّٰه علیه» استفاده شده است.

پلیدی مردار

==> همین مدخل، حکم مردار

1) 1) . عروةالوثقیٰ، ج 1، ص 131

2) 2) . زبدة البیان، ص 74

3) 3) . جواهر الکلام، ج 8 ، ص 49؛ ج 22، ص 17

حکم مردار

1. جایز نبودن استفاده از میته، در لباس نمازگزار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ ... ⁽¹⁾بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... . مائده (5) 3

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... . نحل (16) 115

2. حرمت خوردن از مردار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ ... . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... . مائده (5) 3

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ .... انعام (6) 121

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً .... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ ... .

نحل (16) 115

3. جواز خوردن از گوشت مردار، در حال اضطرار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ .... بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ .... انعام (6) 119

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

4. رفع حرمت و جواز خوردن مردار، هنگام اضطرار، تنها به مقدار رفع ضرورت:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ ... ⁽²⁾بقره (2) 173

1) 1) . گفته شده که همه‌گونه استفاده از میته حرام است، چون اعیان قابل تحریم نیست [لذا باید فعلی در تقدیر گرفت] و تقدیر اعمّ بهتر است، چون اجمال و ترجیح بلا مرجّح لازم نمی‌آید و قرینه‌ای بر خصوص نیز نداریم. در این صورت بر عدم جواز پوشیدن پوست مردار در نماز و غیر آن دلالت می‌کند. (زبدة البیان، ج 1، ص 116؛ مسالک الافهام، ج 1، ص 179 -\180، با اندکی تغییر)

2) 2) .«فمن اضطرّ»یعنی خوردن موارد ذکر شده در آیه، به میزان رفع گرسنگی. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 476)

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽¹⁾مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ .... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

5. رفع حرمت خوردن میته در حال اضطرار، مشروط به عدم بغی و سرکشی:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ .... بقره (2) 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

6. رفع حرمت خوردن از مردار بر مضطرّ، مشروط به عدم ستم‌پیشگی و تجاوزگری:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... ⁽²⁾بقره (2) 173

1) 1) . امام باقر علیه السلام در روایتی فرمود: خداوند [خوردن مردار] را برای مضطر در وقتی که بدن به آن نیاز پیدا کرد، حلال شمرده است که به‌اندازۀ کفاف بخورد نه بیشتر. (علل الشرائع، ص 483، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 153، ح 497)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ«فمن اضطرّ غیر باغ و لا عاد»روایت شده است: مراد از«باغی»ستمگر و مراد از«عادی»غاصب است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 74، ح 151؛ بحار الانوار، ج 62 ، ص 136، ح 5)

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

7. برداشته نشدن حرمت خوردن از مردار در حال اضطرار، برای صیّاد خوشگذران:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽¹⁾بقره (2) 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

8. دزدی و راهزنی، موجب بقای حرمت خوردن از مردار، در حال اضطرار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽²⁾نحل (16) 115

9. اضطرار به گرسنگی بدون تمایل به گناه، موجب رفع حرمت خوردن مردار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

10. باقی ماندن حرمت خوردن از مردار در حال اضطرار، بر غاصب:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... ⁽³⁾بقره (2) 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

11. آلودگی و پلیدی گوشت مردار، فلسفۀ تحریم آن از سوی خداوند:

... کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ .... بقره (2) 172 و 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ .... انعام (6) 145

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً ... إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ .... نحل (16) 114 و 115

12. مرتفع نشدن حرمت خوردن از مردار، در اضطرار خود خواسته:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... ⁽⁴⁾بقره (2) 173

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ .... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

13. بهره‌گیری مضطرّ از مردار، مشروط به عمدی نبودن اضطرار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ

1) 1) . عبد العظیم حسنی گوید: از امام جواد علیه السلام دربارۀ معنای«باغی»و«عادی»در آیۀ مزبور پرسیدم، امام علیه السلام فرمودند:«عادی»یعنی دزد، و باغی کسی است که به علّت خوشگذرانی یا سرگرمی به شکار می‌رود نه برای استفادۀ خانوادۀ خود. (من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص 217، ح 9؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 154، ح 501)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام روایت شده: دربارۀ سخن خداوند«فمن اضطرّ غیر باغ و لا عاد»فرمود:«عادی»کسی است که راهزنی می‌کند و مردار [در حال اضطرار] بر او حلال نیست. (معانی الاخبار، ص 213، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 155، ح 503)

3) 3) . از امام صادق علیه السلام روایت شده: دربارۀ سخن خداوند«فمن اضطرّ غیر باغ و لا عاد»فرمود:«عادی»کسی است که راهزنی می‌کند و مردار [در حال اضطرار] بر او حلال نیست. (معانی الاخبار، ص 213، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 155، ح 503)

4) 4) .«باغ»از«بغی»به معنای طلب است، (لسان العرب، ج 1، ص 455،«بغا») به قرینۀ جملات قبل یعنی«غیر طالب للاضطرار»، بنابراین کسی که خود را مضطرّ کند مشمول حکم آیه نیست

فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽¹⁾بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . ⁽²⁾مائده (5) 3

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ مٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاّٰ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ ... . انعام (6) 119

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 115

خوردن مردار

14. گناه نشمردن خوردن مردار در حال اضطرار، پرتوی از آمرزشگری خدا:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً .... انعام (6) 145

15. تجویز خوردن مردار در حال اضطرار، برخاسته از رحمت الهی:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً ... فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 145

16. خوردن مردار، فسق و خروج از طاعت خداوند:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... ذٰلِکُمْ فِسْقٌ .... مائده (5) 3

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ .... انعام (6) 121

17. خوردن مردار، از اعمال مرسوم در دوران جاهلیّت:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ .... بقره (2) 173

1) 1) . فعل مجهول«اضطرّ»و«اضطررتم»و نیز قید«غیر باغ و لا عاد»نشان می‌دهد که جواز استفاده از محرّمات در حال اضطرار، مخصوص زمانی است که بدون اختیار عارض کسی شود، نه اینکه انسان خود را از روی عمد و اختیار مضطرّ سازد

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده که منظور از«غیر متجانف»این است که از روی تعمّد بر گناه نباشد. (تفسیر قمی، ج 1، ص 162؛ البرهان، ج 2، ص 247، ح 1)

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ ... فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 3

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ .... انعام (6) 139

مصادیق مردار

1. حیوان پرت شده

18. حیوان مرده به‌وسیلۀ پرت شدن از بلندی قبل از تذکیه، از مصادیق مردار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ الْمُتَرَدِّیَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... ⁽¹⁾مائده (5) 3

2. حیوان خفه شده

19. حیوان مرده براثر خفگی قبل از تذکیه، از مصادیق مردار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ الْمُنْخَنِقَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... ⁽²⁾مائده (5) 3

3. حیوان خودبخود مرده

20. حیوان خود به خود مرده، از مصادیق مردار:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... . بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ .... مائده (5) 3

... أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً .... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ ... . نحل (16) 115

4. حیوان خورده‌شدۀ حیوان دیگر

21. حیوان مرده براثر خورده شدن حیوان دیگر قبل از تذکیه، از مصادیق مردار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ .... مائده (5) 3

5. حیوان دریده شده

22. مردار بودن حیوان مرده، با دریده شدن به‌وسیلۀ حیوانات:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... وَ النَّطِیحَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... ⁽³⁾مائده (5) 3

6 . حیوان مرده با بیماری

23. حیوان مرده به‌وسیلۀ بیماری قبل از تذکیه، از مصادیق مردار:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ ... اَلْمَوْقُوذَةُ ... إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ ... ⁽⁴⁾مائده (5) 3

مرارة بن ربیع (ربیعه)

مرارة بن ربیع انصاری از بنی عمرو بن عوف و از بدریّون ⁽⁵⁾و از متخلّفان غزوۀ تبوک بود. ⁽⁶⁾

مفسّران آیۀ 118 سورۀ توبه (9) را دربارۀ

1) 1) . از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که«متردیة»یعنی [حیوان] پرت شده از مکان بلند به پایین. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 585، ح 18)

2) 2) . از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که«منخنقه»یعنی [حیوان] خفه شده. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 585، ح 18)

3) 3) . از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که«نطیحة»یعنی حیوان دریده شده به‌وسیلۀ حیوان دیگر. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 585، ح 18)

4) 4) . از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که«موقوذة»یعنی حیوان مرده براثر بیماری. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 585، ح 18)

5) 5) . اسد الغابه، ج 5، ص 129

6) 6) . تاریخ طبری، ج 2، ص 182

تخلّف وی و هلال و کعب از غزوۀ تبوک دانسته‌اند که خداوند توبۀ آنان را پذیرفت و آنان به جمع مؤمنان بازگشتند. ⁽¹⁾نیز در همین ارتباط آیۀ 106 سورۀ توبه (9) را مربوط به همین سه نفر دانسته‌اند که به پذیرش توبۀ خود از سوی پروردگار امیدوار بودند. ⁽²⁾همچنین نزول آیۀ 95 نساء (4) را که متخلّفان از جهاد را با مجاهدان یکسان ندانسته، در ارتباط با همین موضوع دانسته‌اند. ⁽³⁾

مرثد بن ابی مرثد

مرثد بن ابی مرثد از بدریّون ⁽⁴⁾و از شهدای غزوۀ رجیع بود. ⁽⁵⁾برخی مفسّران آیۀ 221 بقره (2) را در پی آن دانسته‌اند که مرثد قصد داشت با زنی از مشرکان به نام عَنّاق ازدواج نماید که با نزول آیه، ازدواج با مشرکان ممنوع شد. ⁽⁶⁾

مرثد بن زید

مرثد بن زید از قبیلۀ غَطفان بود. ⁽⁷⁾برخی مفسّران آیۀ 10 نساء (4) را دربارۀ وی دانسته‌اند که تصرّفات ناروا در اموال برادرزادۀ یتیم خود داشت و آیه هرگونه تصرّفات ظالمانه در اموال یتیمان را آتش‌خواری دانست. ⁽⁸⁾

مرحب بن زید

برخی مفسّران آیۀ 49 نساء (4) را دربارۀ طایفه‌ای از سران یهود از جمله مرحب بن زید دانسته‌اند که ضمن خودستایی خویش بر این باور بودند که از هر نوع آلودگی و گناه پاک و مبرّا هستند. ⁽⁹⁾

مرداس بن نهیک

مفسّران و مورّخان وی را از ساکنان فدک دانسته‌اند و گفته‌اند: وی در نزد اسامة بن زید شهادتین را به زبان آورد، اما اسامه وی را به قتل رساند و ادّعا نمود که ایمان او برای حفظ خود از قتل بوده است و با نزول آیۀ 94 نساء (4) هرگونه اقدامی در کشتن افراد، قبل از تحقیق از

1) 1) . جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 77؛ مجمع البیان، ج5 -\6، ص 120

2) 2) . جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 30؛ الکشاف، ج 2،ص 309

3) 3) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 147

4) 4) . اسد الغابه، ج 5، ص 132

5) 5) . تاریخ طبری، ج 2، ص 77

6) 6) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 560؛ الکشاف، ج 1، ص 264

7) 7) . الاصابة، ج 6، ص 54

8) 8) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6، ص 36؛ اسباب النزول، واحدی، ص 121؛ روض الجنان، ج 5، ص 266

9) 9) . روض الجنان، ج 5، ص 391؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 350؛ زاد المسیر، ج 2، ص 104

حال آنان محکوم شناخته شد. ⁽¹⁾

مردگان

اشاره

مردگان

اهمّ عناوین: احیای میّت، دعا برای میّت، دفن میّت، قبر میّت، مصادیق میّت، نماز بر میّت.

احیای مردگان

اشاره

1.احیای گروهی از بنی اسرائیل در کوه طور پس از هلاکتشان با صاعقه مقتضی شکرگزاری:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ ... ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 54 -\56

2. امکان زنده شدن مردگان در دنیا:

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً .... فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ ⁽²⁾.... بقره (2) 72 و 73

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً .... بقره (2) 259

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ ...

قٰالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ... ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً .... بقره (2) 260

... وَ أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... آل عمران (3) 49

... وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

3. خداوند، احیاکنندۀ مردگان در دنیا:

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ... . بقره (2) 28

... کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 73

... رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 260

... کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . ⁽³⁾اعراف (7) 57

... وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ .... حجّ (22) 6

... إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... روم (30) 50

إِنّٰا نَحْنُ نُحْیِ الْمَوْتیٰ .... یس (36) 12

... إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 39

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ .... شوری (42) 9

أَ لَیْسَ ذٰلِکَ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ . قیامت (75) 40

4. ابراهیم علیه السلام ، خواستار مشاهدۀ چگونگی احیای مردگان در دنیا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ ....

بقره (2) 260

5. عملی شدن درخواست ابراهیم علیه السلام مبنی

1) 1) . تفسیر قمی، ج 1، ص 176؛ جامع البیان، ج 4، جزء 5، ص 304

2) 2) . برداشت فوق بدان احتمال است که«وجه شبه»میان زنده شدن مقتول بنی اسرائیل و زنده شدن مردگان در قیامت، به کارگیری اسباب باشد

3) 3) . مراد از«نخرج \بیرون می‌کشیم»زنده کردن آنهاست. (التبیان، ج 3، ص 431)

بر احیای مردگان در دنیا:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ ...

قٰالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّیْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَیْکَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلیٰ کُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ یَأْتِینَکَ سَعْیاً .... بقره (2) 260

احیای مرده بنی اسرائیل

6. حیات بخشی به مقتول بنی اسرائیل، کار خداوند:

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً .... فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 72 و 73

7. زنده شدن مقتول بنی اسرائیل، از آیات و نشانه‌های خداوند:

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً ... فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ وَ یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . ⁽¹⁾بقره (2) 72 و 73

8. حیات بخشی به مقتول بنی اسرائیل، زمینه‌ساز درک و اندیشه در انسان‌ها:

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً .... فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 72 و 73

عزیر علیه السلام و احیای مردگان

9. عزیر علیه السلام خواستار چگونگی احیای مردگان از خداوند:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... ⁽²⁾بقره (2) 259

10. میراندن عزیر علیه السلام و زنده کردن او پس از صد سال از سوی خداوند در دنیا:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا ... فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ... . بقره (2) 259

11. گمان عزیر علیه السلام از مرگ طولانی (صدسال) خود، به درنگ یک‌روزه یا کمتر آن:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا ... فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ ... . بقره (2) 259

12. چگونه زنده شدن الاغ عزیر بعد از اماتۀ آن، پاسخی به پرسش عزیر علیه السلام از کیفیت احیای مردگان:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا ...

وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ ... وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً ... . بقره (2) 259

عیسی علیه السلام و احیای مردگان

13. حیات بخشیدن به مردگان در پرتو اذن خداوند، معجزۀ عیسی علیه السلام :

... اِسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... وَ أُحْیِ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... آل عمران (3) 45 و 49

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

1) 1) . از مصادیق«آیاته»زنده شدن مقتول بنی اسرائیل می‌باشد

2) 2) .«کالذی مرّ...»به عزیر علیه السلام تفسیر شده است. (جامع البیان، ج 3، جزء 3 و 4، ص 29؛ مجمع البیان، ج 1 و 2، ص 639)

بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

14. توانایی عیسی علیه السلام بر احیای مردگان، از نعمتهای ویژۀ خداوند به آن حضرت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ ... وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی .... مائده (5) 110

ارث مردگان

==> ارث

ارزش مردگان

15. عدم برابری زندگان با مردگان:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ .... فاطر (35) 22

16. برتری زنده بر میّت:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْأَحْیٰاءُ وَ لاَ الْأَمْوٰاتُ .... فاطر (35) 22

اولیای مردگان

17. خیانت شاهدان وصیّت، موجب انتقال شهادت به اولیای میّت:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 107

18. لزوم قسم یاد کردن اولیای میّت در صورت بروز خیانت شهود:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 107

بدهی مردگان

19. پرداخت دیون میّت قبل از تقسیم ارث، توصیه و سفارش خداوند به مردم:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ .... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ...

مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ .... نساء (4) 11 و 12

20. هشدار خداوند به مؤمنان در مورد دیون میت:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ . ⁽¹⁾نساء (4) 12

21. عدم لزوم پرداخت دیون ضرری میّت:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ .... نساء (4) 12

22. پرداخت دیون میّت، بی‌نیاز از وصیّت از جانب او:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ .... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ .... نساء (4) 11 و 12

1) 1) . بیان صفت‌های«علیم»و«حلیم»برای خداوند، هشداری است به مؤمنان برای پرداخت دیون میّت

23. پرداخت دیون میّت، شرط مالکیّت وارثان نسبت به میراث:

... لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ .... وَ لَکُمْ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً ... ⁽¹⁾نساء (4) 11 و 12

تشبیه به مردگان

24. کافران حق‌ناپذیر، ناشنوا و غیر قابل تفهیم چونان مردگان:

إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ ... مُدْبِرِینَ . ⁽²⁾نمل (27) 80

... یَکْفُرُونَ فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ .... روم (30) 51 و 52

25. مشرکان همانند انسان‌های مرده در تأثیرناپذیری از پندها:

إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ .... انعام (6) 36

... إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ أَ وَ مَنْ کٰانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّٰاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُمٰاتِ لَیْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا .... انعام (6) 121 و 122

حشر مردگان

26. برانگیختن مردگان در قیامت توسط خداوند:

... وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ .... انعام (6) 36

وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حجّ (22) 7

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تُبْعَثُونَ . مؤمنون (23) 16

وَ قٰالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِلیٰ یَوْمِ الْبَعْثِ .... روم (30) 56

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ .... یس (36) 52

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُهُمْ بِمٰا عَمِلُوا أَحْصٰاهُ اللّٰهُ وَ نَسُوهُ .... مجادله (58) 6

یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ .... مجادله (58) 18

27. برانگیختن مردگان در قیامت از سوی خداوند، همانند زنده شدن سرزمین مرده با روییدن گیاه و بارش باران:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 57

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ

1) 1) .«لام»در«للذکر»و«لکم»و«لهنّ»و«لکلّ»برای تملیک و«من بعد وصیة توصون بها او دین»ظرف تحقق آن است. (الکشاف، ج 1، ص 483)

2) 2) . در این آیه کسانی که حق را پذیرا نیستند به گونه استعاره به مرده تشبیه شدند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 20، ص 34)

کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حجّ (22) 5 -\7

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 9 -\11

28. توجه به رویش گیاهان و احیای آنها، زمینه‌ساز باور به حیات مجدد انسان‌های مرده و برانگیختن آنها از سوی خداوند در قیامت:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 57

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ .... ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حجّ (22) 5 -\7

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ.

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 9 -\11

29. توجه به خلقت و احیای اولین انسان‌ها، زمینه‌ساز باور به برانگیخته شدن آنان پس از مردن از سوی خداوند در قیامت:

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . ⁽¹⁾بقره (2) 28

30. برانگیخته شدن انسان‌ها در روز قیامت، مورد پرسش انکارآمیز منکران قیامت:

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً. اسراء (17) 49

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . مؤمنون (23) 82

31. برانگیخته شدن مردگان در روز قیامت، مورد پرسش انکارآمیز کافران:

ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً. اسراء (17) 98

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . صافّات (37) 16

32. افسانه پنداشتن حشر مردگان در قیامت، از سوی منکران معاد:

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 82 و 83

1) 1) . واژه«کنتم امواتا»به خلق اول تفسیر شده است. (تفسیر روح المعانی، ج 1، ص 341)

33. گرفتار شدن اصحاب شمال به آتش دوزخ به سبب انکار برانگیخته شدن مردگان در قیامت:

وَ أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ مٰا أَصْحٰابُ الشِّمٰالِ

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . واقعه (56) 41 و 47

34. برانگیخته شدن گروهی از مردگان بنی اسرائیل در کوه طور همراهی موسی علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی نَرَی اللّٰهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْکُمُ الصّٰاعِقَةُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

ثُمَّ بَعَثْنٰاکُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . ⁽¹⁾بقره (2) 55 و 56

35. برانگیخته شدن حتمی مردگان در روز قیامت، پاسخ خداوند به پندار کافران:

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ. تغابن (64) 7

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً. اسراء (17) 49 و 51

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ دٰاخِرُونَ . صافّات (37) 16 و 18

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

أَ وَ آبٰاؤُنَا الْأَوَّلُونَ

قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ

لَمَجْمُوعُونَ إِلیٰ مِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ . واقعه (56) 47 -\50

36. مرگ صدسالۀ عزیر و احیای وی پس از آن، شاهد و نشانه‌ای برای همگان بر زنده شدن مردگان در قیامت:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً .... بقره (2) 259

37. آشکار شدن چگونگی برانگیخته شدن و احیای مردگان در قیامت برای عزیر علیه السلام پس از مرگ صدساله و احیای وی و مرگ الاغ و زنده شدن آن در برابر دیدگان وی:

أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلیٰ قَرْیَةٍ وَ هِیَ خٰاوِیَةٌ عَلیٰ عُرُوشِهٰا قٰالَ أَنّٰی یُحْیِی هٰذِهِ اللّٰهُ بَعْدَ مَوْتِهٰا فَأَمٰاتَهُ اللّٰهُ مِائَةَ عٰامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قٰالَ کَمْ لَبِثْتَ قٰالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عٰامٍ فَانْظُرْ إِلیٰ طَعٰامِکَ وَ شَرٰابِکَ لَمْ یَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلیٰ حِمٰارِکَ وَ لِنَجْعَلَکَ آیَةً لِلنّٰاسِ وَ انْظُرْ إِلَی الْعِظٰامِ کَیْفَ نُنْشِزُهٰا ثُمَّ نَکْسُوهٰا لَحْماً فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ

1) 1) . موسی علیه السلام از میان قومش هفتاد نفر را انتخاب کرد و به کوه طور برد آنان از موسی علیه السلام خواستند که از خدا بخواهد تا سخنش را بشنوند... سپس گفتند ای موسی به تو ایمان نمی‌آوریم تا خدا را آشکارا ببینیم در اینجا خداوند صاعقه‌ای فرستاد و همۀ آنان مردند، و سپس برای زنده شدن آنان دست به دعا برداشت و خداوند دعایش را اجابت کرد و ارواح آنان را به اجسادشان برگرداند. (تفسیر کبیر، ج 2 (3)، ص 78)

قٰالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 259

38. عیسی علیه السلام ، در آغاز تولد معتقد و معترف به برانگیخته شدن خود پس از مرگ در قیامت:

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ ... وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ ... وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 30 و 33 و 34

39. برخورداری عیسی علیه السلام از سلامتی و امنیت،، هنگام برانگیخته شدن خود پس از مرگ در قیامت:

وَ السَّلاٰمُ عَلَیَّ ... وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیًّا ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 33 و 34

40. یحیی علیه السلام برخوردار از سلامتی و امنیت هنگام برانگیخته شدن خود پس از مرگ در قیامت:

یٰا یَحْییٰ ... وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ ... وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 12 و 15

41. برانگیخته نشدن مردگان در روز قیامت، از پندارهای کافران:

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا .... تغابن (64) 7

نیز ==> همین مدخل، احیای میت، عزیر علیه السلام و احیای میت

42. برانگیختن و احیای اموات در قیامت، امری حتمی و غیر قابل تردید:

... إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... روم (30) 50

... اَلَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... ⁽¹⁾فصّلت (41) 39

43. اعطای حیات در دنیا نمودی از قدرت خدا در حشر مردگان:

وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً .... فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 72 و 73

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 5 و 6

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . زخرف (43) 11

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ.

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 9 -\11

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

أَ لَیْسَ ذٰلِکَ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ . قیامت (75) 37 -\40

44. حیات‌بخشی دوباره به مردگان به هنگام برپایی قیامت، همانند رویش گیاهان در زمین مرده پس از ریزش باران:

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ

1) 1) . از کلمۀ«انّ»و«لام»در«لمحی»حتمی بودن احیای اموات استفاده می‌شود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 21، ص 76)

حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ ... . اعراف (7) 57

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ .... حجّ (22) 5 و 6

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ ... . فصّلت (41) 39

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ جَنّٰاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ

وَ النَّخْلَ بٰاسِقٰاتٍ لَهٰا طَلْعٌ نَضِیدٌ

رِزْقاً لِلْعِبٰادِ وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 9 -\11

45. ایمان ابراهیم علیه السلام به اصل معاد و برانگیخته شده مردگان در قیامت:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ قٰالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قٰالَ بَلیٰ .... بقره (2) 260

تشبیه بر حشر مردگان

اشاره

46. شباهت احیای اموات در رستاخیز، به سرسبزی زمین پس از مرگ و پژمردگی:

وَ اللّٰهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ فَتُثِیرُ سَحٰاباً فَسُقْنٰاهُ إِلیٰ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا کَذٰلِکَ النُّشُورُ. فاطر (35) 9

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . زخرف (43) 11

وَ نَزَّلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً مُبٰارَکاً .... وَ أَحْیَیْنٰا بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً کَذٰلِکَ الْخُرُوجُ. ق (50) 9 و 11

منشأ حشر مردگان

الوهیّت خدا

47. حشر مردگان در قیامت، مقتضای الوهیّت خداوند:

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . بقره (2) 28

... کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 73

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 6

... رَحْمَتِ اللّٰهِ ... إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... روم (30) 50

... أَنَّ اللّٰهَ ... بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ .... احقاف (46) 33

ربوبیّت خدا

48. حشر مردگان و برانگیختن آنان، از شئون ربوبیّت خداوند:

... رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتیٰ .... بقره (2) 260

... فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ .... إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ .... فصّلت (41) 38 و 39

عزّت خدا

49. عزّت و شکست‌ناپذیری خداوند، منشأ حشر مردگان:

... خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ... کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . زخرف (43) 9 و 11

علم خدا

50. برانگیخته شدن اموات، برخاسته از علم

گستردۀ خداوند:

... خَلَقَهُنَّ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ ... کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . زخرف (43) 9 و 11

قدرت خدا

51. برانگیختن انسان‌های مرده در روز رستاخیز، برخاسته از قدرت مطلق خداوند:

... وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 6

... إِنَّ ذٰلِکَ لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. روم (30) 50

... إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. شوری (42) 9

... أَنَّ اللّٰهَ ... بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ بَلیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. احقاف (46) 33

أَ لَیْسَ ذٰلِکَ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ . قیامت (75) 40

52. رویش گیاهان از بستر خاک مرده و بی‌جان ، نمایشی از خداوند بر مردگان در قیامت:

... وَ تَرَی الْأَرْضَ هٰامِدَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 5 و 6

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خٰاشِعَةً فَإِذٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْهَا الْمٰاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیٰاهٰا لَمُحْیِ الْمَوْتیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. فصّلت (41) 39

53. آفرینش انسان، نمایشی از قدرتمندی و توانایی خداوند بر حشر مردگان در روز رستاخیز:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ .... ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حجّ (22) 5 و 6

أَ لَمْ یَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنیٰ

ثُمَّ کٰانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوّٰی

فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثیٰ

أَ لَیْسَ ذٰلِکَ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ . قیامت (75) 37 -\40

54. آفرینش توانمندانۀ آسمان‌ها و زمین از سوی خداوند، دلیل قدرت او حشر مردگان:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللّٰهَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ لَمْ یَعْیَ بِخَلْقِهِنَّ بِقٰادِرٍ عَلیٰ أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتیٰ بَلیٰ إِنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. احقاف (46) 33

ولایت خدا

55. حشر مردگان در قیامت، از شئون ولایت و سرپرستی خداوند:

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ .... شوری (42) 9

دعا برای مردگان

دعا برای مردگان کافر

56. دعا برای کافران مرده، عملی ناروا و حرام:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ

وَ رَسُولِهِ ... ⁽¹⁾توبه (9) 84

57. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از دعا برای میّت کافر:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

58. کفر به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، سبب محرومیّت مردگان کافر، از دعای پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

دعا برای مردگان مسلمان

59. مشروعیت و پسندیده بودن دعا و استغفار برای میّت مسلمان:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ ... ⁽²⁾توبه (9) 84

60. وجود سنت دعا برای میّت مسلمان در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ ... ⁽³⁾توبه (9) 84

دعا برای مردگان منافق

61. حرمت دعا، برای میّت منافق:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

62. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از دعا برای میّت منافق:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

63. کفر به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، موجب محرومیت منافقِ مرده، از دعای پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 77 و 84

64. نفاق، عامل محرومیّت مردگان منافق، از دعای پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

دفن مردگان

دفن مردگان در تاریخ

65. سابقۀ دیرینۀ دفن و خاکسپاری مردگان:

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ .... مائده (5) 31

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . عبس (80) 21

66. خاک‌سپاری مردگان در گورستان‌های عمومی، دارای پیشینه در اقوام گذشته:

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. تکاثر (102) 2

دفن مردگان در جاهلیّت

67. خاک‌سپاری مردگان، شیوه‌ای سابقه‌دار در

1) 1) .«لا تقم علی قبره»یعنی برای دعا بر روی قبر آنان قیام نکن. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 87)

2) 2) . آنچه در آیه نهی شده در خصوص منافقان است و همین تخصیص می‌رساند که دعا برای مردگان مسلمان امری جایز بلکه پسندیده است. (التفسیر الکبیر، ج 16، ص 153)

3) 3) . جمله«لا تقم علی قبره»به ایستادن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سر قبر، برای دعا تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 87)

دوران جاهلیت:

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . ⁽¹⁾عبس (80) 21

حَتّٰی زُرْتُمُ الْمَقٰابِرَ. تکاثر (102) 2

کلاغ و دفن مردگان

68. کلاغ آموزگار بشر، برای دفن میّت:

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ .... مائده (5) 31

منشأ دفن مردگان

69. خداوند الهام‌بخش دفن مردگان در قبرها:

ثُمَّ أَمٰاتَهُ فَأَقْبَرَهُ . عبس (80) 21

سخن مردگان

70. عدم ایمان کافران و لو با به تکلم آوردن مردگان از سوی خداوند:

پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ .... أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتیٰ ... ⁽²⁾رعد (13) 30 و 31

71. سخن گفتن مردگان با مشرکان از معجزات درخواستی آنان از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکُوا .... لَئِنْ جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ ... وَ لَوْ أَنَّنٰا نَزَّلْنٰا إِلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتیٰ ... ⁽³⁾انعام (6) 107 و 109 و 111

قبر مردگان

72. زمین، جایگاه و بستر مناسب برای مردگان:

أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ کِفٰاتاً

أَحْیٰاءً وَ أَمْوٰاتاً. مرسلات (77) 25 و 26

73. حرمت حضور یافتن بر سر قبر مردگان کافر جهت استغفار و دعا برای آنان:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

74. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از حضور بر سر قبر میّت کافر:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

75. مشروعیت و پسندیده بودن حضور در کنار قبر میّت مسلمان:

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ ... ⁽⁴⁾توبه (9) 84

76. وجود سنّت رفتن بر سر قبر میّتِ مسلمان، در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ ... ⁽⁵⁾توبه (9) 84

77. حرمت حضور یافتن بر سر قبر مردۀ منافق:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

78. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از حضور بر سر قبر میّت منافق:

1) 1) . یادآوری مراسم خاک‌سپاری در ضمن برشمردن نعمت‌های خداوند برای مردم عصر بعثت، نشانۀ جاری بودن آن مراسم در آن روزگار است

2) 2) . مفسران ذیل این جمله آورده‌اند خبر این جمله که عدم ایمان کافران است در تقدیر است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 451)

3) 3) . ذکر سخن گفتن با مردگان در آیه حکایت از آن دارد که این قبیل معجزات مورد درخواست مشرکان بوده است

4) 4) . نهی در آیۀ شریفه مخصوص منافقان است و همین تخصیص می‌رساند که رفتن بر سر قبر میّت مسلمان امری جایز بلکه پسندیده است

5) 5) . آنچه در آیه نهی شده است در خصوص منافقان است و مفهوم آن می‌رساند که رفتن بر سر مزار مردگان در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله سنّت بوده است (روح المعانی، ج 10، ص 155)

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

79. کفر به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، سبب محرومیت مردگان منافق، از حضور پیامبر صلی الله علیه و آله بر سر قبر آنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 77 و 84

80. نفاق، موجب حرمان مردگان منافق، از حضور پیامبر صلی الله علیه و آله بر سر قبر آنان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ .... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ .... توبه (9) 77 و 84

گوشت مردگان

81. عدم محبت انسان به خوردن گوشت بدن برادر مرده:

... أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً ... ⁽¹⁾حجرات (49) 12

82. ناخوشایند و تنفرآمیز بودن خوردن گوشت بدن بی‌جان برادر مؤمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ .... حجرات (49) 12

83. ریختن آبروی برادر مؤمن با غیبت، به منزلۀ خوردن گوشت بدن بی‌جان او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً .... حجرات (49) 12

مردگان انسانها

84. قرار گرفتن انسان در گروه مردگان سرنوشت محتوم آنان:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنْ سُلاٰلَةٍ مِنْ طِینٍ

ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ لَمَیِّتُونَ . مؤمنون (23) 12 و 15

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ . زمر (39) 30

مردگان بنی اسرائیل

==> همین مدخل، احیای مردگان، احیای مردگان بنی اسرائیل

مردگان معبود

85. معبودان مشرکان، موجوداتی مرده و بی‌جان :

وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... أَمْوٰاتٌ غَیْرُ أَحْیٰاءٍ ... ⁽²⁾نحل (16) 20 و 21

مردگان مؤمن

==> همین مدخل، گوشت مردگان

مردگان و حیات

86. پدید آمدن زندگان از مردگان به دست خداوند قانون مستمر طبیعت:

... وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... آل عمران (3) 27

... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... انعام (6) 95

1) 1) . ممکن است استفهام در«أ یحب»برای انکار باشد. (التفسیر الکبیر، ج 14 (28)، ص 116)

2) 2) . توصیف سنگ به مرده به این اعتبار است که مرگ به معنای فقدان حیات است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 14، ص 126)

... وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ .... یونس (10) 31

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... روم (30) 19

87. رویش گیاهان و درختان از دانه‌ها و هسته‌ها، نمودی از بیرون آوردن موجود زنده از مرده:

إِنَّ اللّٰهَ فٰالِقُ الْحَبِّ وَ النَّویٰ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... انعام (6) 95

88. پدید آوردن موجود زنده از مرده، دلیل بر قدرت مطلق خداوند:

... إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ... وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... آل عمران (3) 26 و 27

89. پدید آوردن موجود جان دار از موجود بی‌جان ، نشانۀ قدرت‌مندی خداوند بر احیای مجدد انسان:

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . روم (30) 19

90. تفکّر در چگونگی پیدایش موجود زنده از مرده، زمینۀ راهیابی به توحید و پرهیز از شرک:

إِنَّ اللّٰهَ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . انعام (6) 95

91. تفکر در پدید آمدن موجود زنده از مرده، زمینه‌ساز تسبیح خداوند:

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... روم (30) 17 و 19

92. تفکر در پدید آمدن موجود زنده از مرده، زمینه‌ساز حمد و ستایش خداوند:

وَ لَهُ الْحَمْدُ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ .... روم (30) 18 و 19

93. تفکر در پدید آمدن موجود زنده از مرده توسط خداوند، زمینه‌ساز تقواپیشگی:

قُلْ ... وَ مَنْ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . یونس (10) 31

94. الوهیت خداوند، منشأ خروج موجودات زنده از مرده:

قُلِ اللّٰهُمَّ .... وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... آل عمران (3) 26 و 27

إِنَّ اللّٰهَ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... انعام (6) 95

قُلْ مَنْ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ .... یونس (10) 31

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ .... روم (30) 17 و 19

95. پدید آمدن مرده از زنده به قدرت خداوند:

... وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... آل عمران (3) 27

... وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ .... انعام (6) 95

قُلْ ... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ... فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ .... یونس (10) 31

... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... روم (30) 19

96. پیدایش مرده از دل‌زندگان از سوی خدا، قانونی مستمر در طبیعت:

... وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ... ⁽¹⁾آل عمران (3) 27

... وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ... ⁽²⁾انعام (6) 95

1) 1) . جملۀ«تخرج المیت»که با فعل مضارع آغاز شده، دال بر استمرار و تجدید است

2) 2) . جملۀ«مخرج المیت»که به صورت اسمیه آمده، دالّ بر دوام و ثبوت است

... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... یونس (10) 31

... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... روم (30) 19

97. پدید آوردن مردگان از دل موجودات زنده، دلیل بر قدرت مطلق خداوند:

... إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ... وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... آل عمران (3) 26 و 27

98. پدید آوردن موجود بی‌جان از جان دار، دلیل توانایی خداوند بر احیای دوباره انسان:

... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . روم (30) 19

99. تفکر در پدید آمدن موجود مرده از موجود زنده، زمینه‌ساز تسبیح خداوند:

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ .... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . روم (30) 17 و 19

100. تفکر در پدید آمدن مردگان از موجود زنده، زمینه‌ساز حمد و ستایش خداوند:

وَ لَهُ الْحَمْدُ .... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ...

وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . روم (30) 18 و 19

101. اندیشه در چگونگی پدید آمدن مردگان از موجودات زنده، زمینۀ دستیابی به توحید و پرهیز از شرک:

... وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . انعام (6) 95

102. تقواپیشگی از آثار تفکر در پدید آمدن موجود مرده از زنده:

قُلْ مَنْ ... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَنْ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . یونس (10) 31

103. خروج مردگان از موجودات زنده، مقتضای الوهیت خداوند:

قُلِ اللّٰهُمَّ .... وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... آل عمران (3) 26 و 27

إِنَّ اللّٰهَ ... وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذٰلِکُمُ .... انعام (6) 95

قُلْ مَنْ ... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ ... فَسَیَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُلْ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . یونس (10) 31

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ .... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ .... روم (30) 17 و 19

مردگان و شنوایی

104. مردگان فاقد شنوایی:

إِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ .... نمل (27) 80

فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ .... روم (30) 52

مردگان و شهدا

105. مرده پنداشتن کشته شدگان راه خدا (شهیدان)، مورد نهی و نکوهش خداوند:

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً .... آل عمران (3) 169

106. میت خواندن شهیدان، مورد نهی خداوند:

وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتٌ بَلْ أَحْیٰاءٌ .... بقره (2) 154

نماز بر مردگان

نماز بر مردگان کافر

107. حرمت نمازگزاردن بر میّت کافر:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ... إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

108. نهی شدن پیغمبر صلی الله علیه و آله از نماز بر مردۀ کافر:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ... إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 84

نماز بر مردگان مسلمان

109. مشروعیت و پسندیده بودن نماز بر میّت مسلمان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ... ⁽¹⁾توبه (9) 84

110. وجود سنّت نماز برای میّت مسلمان در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ... ⁽²⁾توبه (9) 84

نماز بر مردگان منافق

111. نماز خواندن بر میّت منافق، امری ناروا و حرام:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً .... توبه (9) 77 و 84

112. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از نماز بر مردۀ منافقان:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً .... توبه (9) 77 و 84

113. کفر به خدا و رسول صلی الله علیه و آله ، موجب محرومیّت میّت منافق، از نماز پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً ... إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 77 و 84

114. نفاق، سبب محرومیت منافق مرده، از نماز پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ ... وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً .... توبه (9) 77 و 84

نیز ==> ارث، حیات، برزخ، شهیدان، مرگ

مرزبانی

اشاره

مرزبانی

در این مدخل از واژۀ«رابطوا»استفاده شده است.

آثار مرزبانی

1. مرزبانی از جامعۀ اسلامی، زمینه‌ساز رستگاری و سعادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ رٰابِطُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . ⁽³⁾آل عمران (3) 200

2. مرزبانی از مرزهای کشور اسلامی، زمینه‌ساز پیروزی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا

1) 1) . نهی در آیۀ شریفه مخصوص منافقان است و همین تخصیص می‌رساند که خواندن نماز بر میّت مسلمان امری جایز بلکه راجح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 87) برداشت مزبور براساس ظاهر آیه و با قطع نظر از فتوا وجوب نماز میت از سوی فقیهان است.

2) 2) . از مفهوم آیه استفاده می‌شود که نماز برای میت مسلمان در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سنت بوده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 87)

3) 3) . واژۀ«فلح»به معنای پیروزی و ظفر آمده است. (لسان العرب، ج 10، ص 316،«فلح»)

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . ⁽¹⁾آل عمران (3) 200

اهمیّت مرزبانی

3. مرزبانی و نگهبانی از مرزها و حدود جغرافیایی کشور اسلامی، دارای جایگاه مهم در تعالیم اسلامی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . ⁽²⁾آل عمران (3) 200

زمینه‌های مرزبانی

4. صبر و شکیبایی، زمینه‌ساز مرزبانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا ... وَ رٰابِطُوا .... آل عمران (3) 200

5. رعایت تقوای الهی، زمینه‌ساز مرزبانی و حفاظت از حدود و ثغور وطن اسلامی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

شرایط مرزبانی

==> همین مدخل، زمینه‌های مرزبانی

مرزبانی مؤمنان

6. مؤمنان، مورد خطاب خداوند، دربارۀ مرزبانی از حدود و ثغور وطن اسلامی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ...

وَ رٰابِطُوا .... آل عمران (3) 200

7. مرزبانی از حدود و ثغور وطن اسلامی، وظیفۀ همگانی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ رٰابِطُوا .... آل عمران (3) 200

مُرسِل / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی از باب افعال [ارسال] به معنای فرستندۀ پیغام‌برنده است که به صورت اسمی [مُرسِل] 3 بار و به صورت فعلی 93 بار در قرآن آمده است: ⁽³⁾

... وَ لٰکِنّٰا کُنّٰا مُرْسِلِینَ . قصص (28) 45

بقره (2) 151 و 119 ؛ نساء (4) 64 و 79؛ مائده (5) 70؛ انعام (6) 6 و 42 و 43 و 48 و 61؛ اعراف (7) 57 و 59 و 94 و 133 و 163؛ توبه (9) 33؛ هود (11) 25 و 52 و 96؛ یوسف (12) 109؛ رعد (13) 13 و 30 و 38؛ ابراهیم (14) 4 و 5؛ حجر (15) 10 و 22؛ نحل (16) 43 و 63؛ اسراء (17) 59 و 77 و 68 و 105؛

1) 1) . واژۀ«رباط و مرابطه»به معنای محافظت و ملازمت و حفظ مرزها است. (رک: لسان العرب، ج 5، ص 112«ربط») و حفظ و نگهبانی از مرزهای [کشورهای] مسلمانان است. (مفردات، ص 338 - 339،«ربط») برداشت با توجه به استعمال این واژه در چنین معنایی صورت گرفته است. بعضی از مفسران«رابطوا»را اقامه و ماندن در مرزها و [آماده کردن] بستن اسبها و آمادگی و در انتظار برای جنگ بودن معنا و تفسیر نموده‌اند. (الکشاف، ج 1، ص 460)

2) 2) . از اینکه قبل و بعد«رابطوا»[امر به حفظ مرزهای کشور اسلامی] با توصیه به صبر و تقوا صورت گرفته و انجام دادن آن را زمینۀ دستیابی به رستگاری و سعادت دانسته، چنین برداشتی امکان‌پذیر است

3) 3) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 578 -\592

کهف (18) 40 و 56؛ مریم (19) 17 و 83؛ انبیاء (21) 7 و 25 و 107؛ حج (22) 52؛ مؤمنون (23) 23 و 32 و 44 و 45؛ فرقان (25) 20 و 48 و 56؛ نمل (27) 45 و 63؛ عنکبوت (29) 14 و 40؛ روم (30) 46 و 47 و 48 و 51؛ احزاب (33) 9 و 45؛ سبأ (34) 16 و 28 و 34؛ فاطر (35) 9 و 24؛ یس (36) 14؛ صافّات (37) 72 و 147؛ زمر (39) 42؛ غافر (40) 23 و 70 و 78؛ فصلت (41) 16؛ شوری (42) 51؛ زخرف (43) 23 و 45 و 46؛ دخان (44) 5؛ فتح (48) 8 و 28؛ ذاریات (51) 38 و 41؛ قمر (54) 19 و 27 و 31 و 34؛ حدید (57) 25 و 26؛ صف (61) 9؛ ملک (67) 17؛ حاقه (69) 17؛ نوح (71) 1 و 11؛ مزمل (73) 15؛ فیل (105) 3

مرسی الجبال / اسما و صفات

این صفت فعلی خداوندی از باب افعال [ارسا] به معنای استواردارنده و بر جای ایستادن است و در قرآن یک‌بار دربارۀ خداوند و در مورد استوار کردن کوهها به‌کاررفته‌است . ⁽¹⁾این صفت الهی با اضافۀ به«جبال»در ادعیه نیز آمده است. ⁽²⁾

وَ الْجِبٰالَ أَرْسٰاهٰا. نازعات (79) 32

مرض

اشاره

مرض

مرض، خارج شدن از حدِّ اعتدالِ مخصوص به انسان را گویند و آن بر دو قسم است: نخست:

مرض جسمی، چنانکه در آیۀ شریفۀ«...و لا علی المریض حرج»(نور (24) 61) چنین است و دوم عبارت است از رذایل اخلاقی از قبیل جهل، ترس، بخل، نفاق و... مانند آیۀ شریفۀ«فی قلوبهم مرض فزادهم اللّه مرضاً» (بقره (2) 10). ⁽³⁾فاعل آن«مریض»و جمع آن «مرضی»می‌باشد. ⁽⁴⁾در این مدخل از واژه‌های «مرض»و مشتقّات آن،«سقیم»،«شفاء»و برخی دیگر از واژه‌ها و برخی آیات که مفید معنای مرض می‌باشند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: انواع مرض و مریض.

آثار مرض

1. مرض، موجب تخفیف در تکلیف شرعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ...

فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ

1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 1، ص 611

2) 2) . بحار الانوار، ج 86 ، ص 335؛ المقام الاسنی، ص 95

3) 3) . مفردات، ص 765،«مرض»

4) 4) . المصباح، ص 568 و 569،«مرض»

أُخَرَ .... بقره (2) 183 -\185

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ .... نساء (4) 102

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ ... حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... توبه (9) 88 و 91

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً .... نور (24) 61

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ ... فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ .... فتح (48) 16 و 17

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ ...

فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ ... فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنْهُ .... مزمّل (73) 20

انواع مرض

1. پیسی

==> پیسی

2. جنون

==> جنون

3. مرض تشنگی

2. همانندی جهنّمیان، در تشنگی با شتران مبتلا به مرض تشنگی:

ثُمَّ إِنَّکُمْ أَیُّهَا الضّٰالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ

لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ

فَمٰالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ

فَشٰارِبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْحَمِیمِ

فَشٰارِبُونَ شُرْبَ الْهِیمِ . ⁽¹⁾واقعه (56) 51 -\55

1) 1) . مراد از«الهیم»در آیۀ 55 شتری است که بیماری تشنگی به آن عارض شده که به هیچ‌چیزی رفع تشنگی از آن نمی‌شود. (من وحی القرآن، ج 21، ص 333؛ البرهان، ج 5، ص 268، ح 3)

4. مرض روحی

3. قرآن، شفای امراض روحی همۀ بشر:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ شِفٰاءٌ لِمٰا فِی الصُّدُورِ ... ⁽¹⁾یونس (10) 57

5. مرض قلبی

4. گرفتاری کافران به ناراحتی و تنگنای قلبی:

... وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً ... ⁽²⁾انعام (6) 125

5. داشتن ولایت و دوستی کافران، نشانۀ مرض قلب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ ... ⁽³⁾مائده (5) 51 و 52

6. دل و اندیشۀ منافقان، مبتلا به مرض سخت قلب:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً .... بقره (2) 8 و 10

7. ترس بیمار دلان، از آثار و پیامدهای مریضی قلب و روح:

1) 1) . در معنای آیه گفته شده است: شفادهندۀ بیماریهای هلاک‌کنندۀ درون دلها مانند جهل، شک، شرک و نفاق و... است. (روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 203)

2) 2) .«ضیق و حرج»در قلوب کافران، عقوبتی است از جانب خداوند، به سبب ترک ایمان از سوی آنان. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 560)

3) 3) . بر این اساس که ولایت در این آیه به معنای محبت، اتحاد و مودت باشد. (المیزان، ج 5، ص 371)

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ .... مائده (5) 52

8. قلبهای مریض و قسی، زمینۀ نفوذ شیطان:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ .... حج (22) 53

9. قساوت قلب، از نشانه‌های بیماری آن:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ .... حجّ (22) 53

10. نفاق و دورویی، از بیماری قلب و روح منافقان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً .... بقره (2) 8 و 10

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 52

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَإِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . ⁽¹⁾انفال (8) 49

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کٰافِرُونَ . توبه (9) 125

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَفِی شِقٰاقٍ بَعِیدٍ. حج (22) 53

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ لَنُغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لاٰ یُجٰاوِرُونَکَ فِیهٰا إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 60

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 29

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

11. بیماردلی، باعث گمراه شدن به‌وسیلۀ خداوند:

وَ مٰا جَعَلْنٰا أَصْحٰابَ النّٰارِ إِلاّٰ مَلاٰئِکَةً وَ مٰا جَعَلْنٰا عِدَّتَهُمْ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا لِیَسْتَیْقِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ یَزْدٰادَ الَّذِینَ آمَنُوا إِیمٰاناً وَ لاٰ یَرْتٰابَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً کَذٰلِکَ یُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ وَ مٰا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلاّٰ هُوَ وَ مٰا هِیَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْبَشَرِ. مدّثر (74) 31

12. کینه‌ورزی، از نشانه‌های بیماری قلبی و روحی:

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 29

6. نابینایی

13. گرفتاری عده‌ای از مردم به نابینایی مادر زادی، در زمان حضرت عیسی علیه السلام :

... إِنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ ... ⁽²⁾آل عمران (3) 45 و 49

سلامت از مرض

14. تنزیه پیامبر صلی الله علیه و آله و سالم دانستن وی از بیماری جنون، از جانب خداوند:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . ⁽³⁾اعراف (7) 184

1) 1) . مراد از«و الذین فی قلوبهم مرض»منافقان است که بنا بر عطف تفسیری به جملۀ«ان یقول المنافقون»عطف شده است. (من وحی القرآن، ج 10، ص 399)

2) 2) .«اکمه»به کسی می‌گویند که به طور مادر زاد نابینا باشد و گاهی به کسی که نور چشم خود را از دست دهد گفته می‌شود. (التبیان، ج 2، ص 469؛ مجمع البیان، ج 1-\ 2، ص 753؛ آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 285)

3) 3) . براساس شأن نزول، مشرکان ادعا کردند پیامبر صلی الله علیه و آله دچار جنون شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 776؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 4، ص 312)

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ . حجر (15) 6

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ نَدُلُّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ یُنَبِّئُکُمْ إِذٰا مُزِّقْتُمْ کُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّکُمْ لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ

أَفْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِی الْعَذٰابِ وَ الضَّلاٰلِ الْبَعِیدِ

قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُکُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ لَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذٰابٍ شَدِیدٍ. سبأ (34) 7 و 8 و 46

وَ یَقُولُونَ أَ إِنّٰا لَتٰارِکُوا آلِهَتِنٰا لِشٰاعِرٍ مَجْنُونٍ . صافّات (37) 36

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ

ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ قٰالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ . دخان (44) 13 و 14

فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ . ⁽¹⁾طور (52) 29

مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ . قلم (68) 2

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ . ⁽²⁾تکویر (81) 22

15. سلامت پیامبر صلی الله علیه و آله از مرض جنون، نعمتی الهی برآن حضرت:

فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ . طور (52) 29

مٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ . قلم (68) 2

شفای مرض

==> شفا

مریض

تهجّد مریض

16. رعایت حال بیماران، فلسفۀ آسان‌گیری، در مورد نماز شب و شب‌زنده‌داری :

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ وَ اللّٰهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا مٰا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضیٰ .... مزمّل (73) 20

جهاد مریض

17. بیماری، سبب جواز کناره‌گیری و رفع وجوب از جهاد:

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ ... لَیْسَ عَلَی الضُّعَفٰاءِ وَ لاٰ عَلَی الْمَرْضیٰ ... حَرَجٌ إِذٰا نَصَحُوا لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 88 و 91

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ ...

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ .... فتح (48) 16 و 17

18. بیماری مجاهدان در میدان نبرد، سبب برداشته شدن وجوب حمل سلاح از آنان:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَ لاٰ جُنٰاحَ

1) 1) . کافران از روی تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله به وی نسبت جنون می‌دادند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 253)

2) 2) . اهل مکه به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت جنون می‌دادند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 677؛ کشف الاسرار، ج 10، ص 398)

عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ .... نساء (4) 102

حجّ مریض

19. تراشیدن سر، قبل از قربانی، جایز برای مُحرِم بیمار:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

20. وجوب کفارۀ روزه یا صدقه و یا قربانی بر بیمار، در صورت تراشیدن سر قبل از قربانی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

خوردن مریض

21. جواز استفادۀ بیماران از مواد خوراکی در خانۀ خویشاوندان و دوستانشان، بدون اجازۀ ایشان:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلَی الْمَرِیضِ حَرَجٌ وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ إِخْوٰانِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخَوٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَعْمٰامِکُمْ أَوْ بُیُوتِ عَمّٰاتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أَخْوٰالِکُمْ أَوْ بُیُوتِ خٰالاٰتِکُمْ أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ أَوْ صَدِیقِکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً .... نور (24) 61

22. سقوط وجوب روزه از مکلف در ماه رمضان، در پی بیماری:

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ ... شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 184 و 185

روزۀ مریض

23. وجوب قضای روزۀ رمضان بر بیماران، در آن ماه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ ... وَ لِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ .... بقره (2) 185

24. عدم مشروعیت روزه بر بیمار، در ماه رمضان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ

سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

25. سختی و دشواری روزه بر مریض، حکمت برداشته شدن آن از ایشان:

... وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ یُرِیدُ اللّٰهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لاٰ یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ .... بقره (2) 185

26. وجوب پرداخت کفاره (یک مد طعام) بر اشخاص مریض، در صورت عدم قدرت بر گرفتن روزه تا سال دیگر:

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . ⁽¹⁾بقره (2) 184

سجدۀ مریض

27. سجده با چانه، وظیفۀ بیمار معذور از سجده با پیشانی:

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لاٰ تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً. ⁽²⁾اسراء (17) 107

طهارت مریض

28. وجوب تیمم بر مریض، در صورت ضرر داشتن آب برای او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

مریضی ابراهیم علیه السلام

29. پیشگویی ابراهیم علیه السلام ، از بیماری خویش با نظر به ستارگان:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَنَظَرَ نَظْرَةً فِی النُّجُومِ

فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ . ⁽³⁾صافّات (37) 83 و88 و 89

30. مریضی ابراهیم علیه السلام بهانه‌ای از جانب آن

1) 1) . در روایتی ابو بصیر می‌گوید: از آن حضرت [امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام ] از بیماری که بیماری‌اش از این رمضان تا رمضان سال آینده طول کشیده و توان روزه گرفتن ندارد سؤال کردم، امام فرمود: به ازای هرروزی که روزه نگرفته یک مد طعام [از نوع گندم] به تهیدست صدقه دهد و اگر گندم نبود از خرما صدقه دهد و این سخن خدا است که می‌فرماید: فدیه طعام مسکین است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 79، ح 178، البرهان، ج 1، ص 388، ح 15)

2) 2) . علی بن محمد علیه السلام گفت: از امام صادق علیه السلام دربارۀ کسی که در پیشانی او علتی [زخم، یا دمل و یا...] است که نمی‌تواند سجده کند سؤال شد، حضرت فرمود: چانه‌اش را روی زمین بگذارد، زیرا خداوند می‌فرماید:«و یخرون للاذقان سجداً». (الکافی، ج 3، ص 334، ح 6؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 231، ح 469)

3) 3) . شکی نیست که ظاهر دو آیۀ 88 و 89 دلالت دارد که خبر دادن ابراهیم علیه السلام از بیماری خود مرتبط با نگاه کردن وی در نجوم و مبتنی برآن است. (المیزان، ج 17، ص 145) برخی گفته‌اند: مراد از نظر در«نجوم»نظر در علم نجوم و در معانی آن است که نه از روی تعظیم و تقدیس در علم نجوم بود، آن‌گونه که قوم او این‌گونه بودند، بلکه آن حضرت می‌خواست تا آنها گمان کنند که آنچه آنان از علم نجوم می‌دانند وی نیز می‌داند. (التفسیر المنیر، ج 23، ص 111)

حضرت، برای تخلف از همراهی مردم در خروج از شهر:

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ .... فَقٰالَ إِنِّی سَقِیمٌ . ⁽¹⁾

صافّات (37) 83 و 89

مریضی ایوب علیه السلام

31. مبتلا شدن ایوب علیه السلام به انواع مرض:

وَ أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الضُّرُّ ....

فَکَشَفْنٰا مٰا بِهِ مِنْ ضُرٍّ ... ⁽²⁾انبیاء (21) 83 و 84

مریضی بیماردلان

32. تهدید خداوند به بیمار دلان مدینه:

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... فِی الْمَدِینَةِ .... احزاب (33) 60

33. پیش‌بینی توهم‌آمیز و نادرست بیماردلان، در خصوص شکست مسلمانان در بدر:

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِینُهُمْ ... ⁽³⁾انفال (8) 49

34. القائات شیطانی، امتحانی الهی برای بیماردلان:

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... حج (22) 53

35. نزول سوره‌های قرآن، سبب افزایش پلیدی بیماردلان:

وَ إِذٰا مٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ .... وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ .... توبه (9) 124 و 125

36. بیماردلان، مدعی فریب بودن وعده‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و خدا:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

مریضی سامری

37. گرفتاری سامری به بیماری شدید، در پی نفرین موسی علیه السلام :

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً. ⁽⁴⁾طه (20) 95 و 97

مریضی منافقان

38. منافقان، اشخاصی مریض القلب و بیمار:

فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضاً .... بقره (2) 10

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 52

إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... انفال (8) 49

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزٰادَتْهُمْ رِجْساً

1) 1) . براساس شأن نزولی است که دربارۀ آیات مذکور نقل شده است. (تفسیر بیان السعادة، ج 3، ص 299؛ من هدی القرآن، ج 11، ص 255)

2) 2) . مراد از«ضرّ»دردها و امراض است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 94)

3) 3) . براساس شأن نزول است. (مجمع البیان، ج 3-\4، ص 846)

4) 4) . ممکن است مقصود از«لا مساس»گرفتار شدن سامری به بیماری مُسری باشد که تا زنده بود کسی نمی‌توانست با او تماس بگیرد. (الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 11، ص 160)

إِلَی رِجْسِهِمْ .... توبه (9) 125

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... حج (22) 53

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا ... ⁽¹⁾نور (24) 50

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

... إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ .... احزاب (33) 32

لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ .... احزاب (33) 60

... رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ .... محمّد (47) 20

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّٰهُ أَضْغٰانَهُمْ . محمّد (47) 29

... وَ لِیَقُولَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْکٰافِرُونَ مٰا ذٰا أَرٰادَ اللّٰهُ بِهٰذٰا مَثَلاً .... مدّثر (74) 31

39. نجواهای ایذایی منافقان و مریض‌القلبها، در صدر اسلام:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجْویٰ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ یَتَنٰاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ مَعْصِیَةِ الرَّسُولِ ... إِنَّمَا النَّجْویٰ مِنَ الشَّیْطٰانِ لِیَحْزُنَ الَّذِینَ آمَنُوا ... ⁽²⁾مجادله (58) 8 و 10

40. تردید و دودلی، مرضی پایدار در قلب منافقان:

لاٰ یَزٰالُ بُنْیٰانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَةً فِی قُلُوبِهِمْ .... توبه (9) 110

أَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتٰابُوا .... نور (24) 50

41. مریضی قلب منافقان، موجب هرزگی و زنبارگی آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ... لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ... ⁽³⁾احزاب (33) 59 و 60

مریضی یونس علیه السلام

42. مریض شدن یونس پیغمبر علیه السلام در شکم ماهی:

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ

لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ . صافّات (37) 139 و 142 و 144 و 145

43. انداخته شدن یونس علیه السلام به خشکی، با حالت بیماری:

1) 1) . مراد از مرض،«شک»است و به جهت اینکه شک، آفتی است که قلب را از ادراک حقیقت بازمی‌دارد ، به آن«مرض»گفته شده است. (التبیان، ج7، ص 451)

2) 2) . مراد از«انما النجوی»نجوای منافقان و کفار است که موجب ایذا و غم و اندوه مؤمنان می‌شود. (التبیان، ج 9، ص 549؛ التفسیر المنیر، ج 28، ص 31)

3) 3) . منافقان، علاوه بر کنیزان با زنان آزاده نیز شوخی می‌کردند، اما وقتی به آنان اعتراض می‌شد می‌گفتند: ما گمان کردیم آنها کنیزند، و خداوند با دستور مذکور در آیه بهانه‌شان را از بین برد، همچنین طبق آیۀ 60 خداوند منافقان را تهدید کرد تا از مراوده با زنان و مزاحمت نسبت به آنان دست بردارند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 580)

وَ إِنَّ یُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِیمٌ

لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ

فَنَبَذْنٰاهُ بِالْعَرٰاءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ . صافّات (37) 139 و 142 و 144 و 145

نماز مریض

44. عدم وجوب حمل سلاح بر مجاهدان بیمار، هنگام نماز خوف و لزوم هوشیاری و مراقبت برای آنان:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ ... وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ ... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ ... أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ ....

نساء (4) 101 و 102

مرگ

اشاره

مرگ

«مرگ»اسم از مردن، مردن، باطل شدن قوّت حیوانی و قدرت غریزی، فنای حیات و نیست شدن زندگانی، موت، وفات، اجل و از گیتی رفتن است. ⁽¹⁾در این مدخل از واژه‌های «موت»،«هلک»و«وفی»،«اجل»و برخی از آیات همراه با قرائن، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آرزوی مرگ، تفکّر در مرگ، خوف از مرگ، عوامل مرگ و مرگ کافران.

آثار مرگ

1. ارث

==> ارث

2. بازگشت به خدا

1. بازگشت انسان به خداوند دانا، پس از مرگ:

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . جمعه (62) 8

3. جدایی از خانواده

2. جدایی از خانواده و خویشان و دوستان، از آثار مرگ:

کَلاّٰ إِذٰا بَلَغَتِ التَّرٰاقِیَ

وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرٰاقُ . قیامت (75) 26 و 28

4. جدایی از دنیا

3. جدایی از دنیا، از آثار مرگ:

کَلاّٰ إِذٰا بَلَغَتِ التَّرٰاقِیَ

وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرٰاقُ . قیامت (75) 26 و 28

5. فراموش شدن

4. به فراموشی سپرده شدن مرده، از آثار مرگ:

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا. مریم (19) 23

6 . عدّه

==> عدّه، عدّۀ وفات

نیز ==> همین مدخل، بدن پس از مرگ، حسرت هنگام مرگ و روح پس از مرگ

آرزوی مرگ

1) 1) . لغت‌نامه، ج 12، ص 18281،«مرگ»

5. آرزوی مرگ، علامت و نشان صداقت در ادعای ولیّ‌الله بودن:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جمعه (62) 6

6. خودداری یهود از آرزوی مرگ، به رغم ادعای ولیّ خدا بودن:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . جمعه (62) 6 و 7

7. اعمال زشت یهود، سبب خودداری آنان از آرزوی مرگ:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . جمعه (62) 6 و 7

8. پیامبر صلی الله علیه و آله ، مأمور احتجاج بر ضدّ یهود، با پیشنهاد آرزوی مرگ از سوی آنان:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 94

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . ⁽¹⁾جمعه (62) 6

9. آرزو نکردن مرگ از سوی یهود حجت پیامبر صلی الله علیه و آله بر ردّ ادعای آنان مبنی بر اختصاص آخرت (بهشت) به آنان:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

10. آرزو نکردن مرگ از سوی یهود، حجت پیامبر صلی الله علیه و آله بر ردّ ادعاهای آنان مبنی بر ولیّ خدا بودن:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . جمعه (62) 6 و 7

11. دعوت خداوند از یهودیان به آرزو کردن مرگ، در صورت صداقت در ادعای اختصاص داشتن بهشت به آنان:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . بقره (2) 94

12. خودداری همیشگی یهود از آرزوی مرگ، برای اثبات ادعای اختصاص داشتن بهشت به آنان، به دلیل اعمال زشت‌شان:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ

1) 1) . مخاطب این آیه به قرینۀ آیات سابق برآن ، یهود است

صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . جمعه (62) 6 و 7

13. آرزوی مرگ (شهادت) در راه خدا از سوی گروهی از مسلمانان حاضر نشده در غزوۀ بدر، بعد از اتمام آن:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . ⁽¹⁾آل عمران (3) 143

14. آرزوی مرگ از طرف مریم علیها السلام ، هنگام زایمان، به دلیل ترس از آبروریزی:

فَأَجٰاءَهَا الْمَخٰاضُ إِلیٰ جِذْعِ النَّخْلَةِ قٰالَتْ یٰا لَیْتَنِی مِتُّ قَبْلَ هٰذٰا وَ کُنْتُ نَسْیاً مَنْسِیًّا. مریم (19) 23

15. جلوه‌گر شدن صحنۀ مرگ برای مجاهدان در غزوۀ احد، به دنبال آرزوی آن:

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ . آل عمران (3) 143

16. آرزوی مرگ مداوم و مستمرّ جهنّمیان:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ

خُذُوهُ فَغُلُّوهُ

ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ . ⁽²⁾حاقّه (69) 25 و 27 و 30 و 31

17. آرزوی مرگ و یکسان شدن با زمین از سوی کافران، پس از گواهی شاهدان و ظهور اعمال در قیامت:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 41 و 42

18. آرزوی مرگ و یکسان شدن با زمین از سوی عصیانگران در برابر پیامبر صلی الله علیه و آله ، پس از گواهی شاهدان و ظهور اعمال در قیامت:

فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً

یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوّٰی بِهِمُ الْأَرْضُ وَ لاٰ یَکْتُمُونَ اللّٰهَ حَدِیثاً. نساء (4) 41 و 42

نیز ==> همین مدخل، انتظار مرگ

اختیاردار مرگ

19. انسان، فاقد اختیار مرگ خود:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل عمران (3) 145

20. خداوند، تنها اختیاردار مرگ موجودات و جانداران:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل عمران (3) 145

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ

1) 1) . مقصود از مرگ«مرگ در راه خدا»یعنی شهادت، و خطاب به مؤمنان حاضر نشده در غزوۀ بدر است. (روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 111)

2) 2) . مرجع ضمیر«یا لیتها»مقدر است و از سیاق آیۀ شریفه استفاده می‌شود که لفظی مانند«الموته»باید در تقدیر باشد، بنابراین پیام آیه چنین می‌شود: ای‌کاش ، مرگ نخستین، پایان حیاتم بود!

فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ .... زمر (39) 42

21. مرگ موجودات زنده، تنها به فرمان تکوینی خداوند:

هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ فَإِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . غافر (40) 68

22. مرگ بسیاری از بنی اسرائیل، به امر تکوینی خداوند:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

23. خداوند، زمامدار مرگ و حیات:

... قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ .... بقره (2) 258

... إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ ... قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ .... آل عمران (3) 154

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ ... قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ .... نساء (4) 78

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . نحل (16) 61

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفّٰاکُمْ .... نحل (16) 70

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ .

مؤمنون (23) 99

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَفْعَلُ مِنْ ذٰلِکُمْ مِنْ شَیْءٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . روم (30) 40

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِمٰا کَسَبُوا مٰا تَرَکَ عَلیٰ ظَهْرِهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِعِبٰادِهِ بَصِیراً. فاطر (35) 45

قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ .... غافر (40) 11

هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ فَإِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ . غافر (40) 68

... وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... شوری (42) 14

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ یُحْیِی وَ یُمِیتُ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . دخان (44) 8

نَحْنُ قَدَّرْنٰا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ . واقعه (56) 60

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. حدید (57) 2

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . منافقون (63) 10

... وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ .... ملک (67) 1 و 2

24. به دست خدا بودن مرگ و زندگی، از آموزه‌های کتاب موسی علیه السلام (تورات) و ابراهیم علیه السلام :

أَمْ لَمْ یُنَبَّأْ بِمٰا فِی صُحُفِ مُوسیٰ

وَ إِبْرٰاهِیمَ

اَلَّذِی وَفّٰی

وَ أَنَّهُ هُوَ أَمٰاتَ وَ أَحْیٰا. نجم (53) 36 و 37 و 44

25. فرمان خداوند، موجب مرگ هزاران بنی اسرائیلی خارج شده از شهر و دیار خود، به علت خوف و فرار از مرگ:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

26. مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل عمران (3) 145

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ . انعام (6) 2

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . اعراف (7) 34

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَلاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . یونس (10) 49

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... هود (11) 3

قٰالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللّٰهِ شَکٌّ فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَدْعُوکُمْ لِیَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرَکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... ابراهیم (14) 10

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ . حجر (15) 5

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . نحل (16) 61

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ . مؤمنون (23) 43

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . زمر (39) 42

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . منافقون (63) 10 و 11

نیز ==> همین مدخل، اذن مرگ

اذن مرگ

27. مرگ و نابودی هرکس به اذن خداوند:

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل عمران (3) 145

استمرار مرگ

28. اصحاب شمال در قیامت، آرزومند استمرار مرگ، و زنده‌نشدنشان پس از مرگ:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ . حاقّه (69) 25 و 27

29. آگاهی اصحاب شمال از اعمال زشت خود،

عامل آرزوی استمرار مرگ خود و زنده نشدن، پس از مردن:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِشِمٰالِهِ فَیَقُولُ یٰا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ کِتٰابِیَهْ

وَ لَمْ أَدْرِ مٰا حِسٰابِیَهْ

یٰا لَیْتَهٰا کٰانَتِ الْقٰاضِیَةَ . حاقّه (69) 25 -\27

امتحان با مرگ

30. آزموده شدن انسانها، از اهداف آفرینش مرگ و زندگی به فرمان خداوند:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. آل عمران (3) 154

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ. ملک (67) 2

31. مرگ برگزیدگان قوم موسی (بنی اسرائیل) در میقات، امتحانی برای بنی اسرائیل:

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا فَلَمّٰا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قٰالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیّٰایَ أَ تُهْلِکُنٰا بِمٰا فَعَلَ السُّفَهٰاءُ مِنّٰا إِنْ هِیَ إِلاّٰ فِتْنَتُکَ .... اعراف (7) 155

انتظار مرگ

32. اشراف قوم نوح، در انتظار مرگ آن حضرت:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتّٰی حِینٍ . مؤمنون (23) 23 -\25

33. انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان مکه:

وَ مٰا جَعَلْنٰا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخٰالِدُونَ . انبیاء (21) 34

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ . طور (52) 30

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ ⁽¹⁾.... حدید (57) 14

34. بی‌ثمر بودن انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله از ناحیۀ مشرکان مکه:

وَ مٰا جَعَلْنٰا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِکَ الْخُلْدَ أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخٰالِدُونَ . انبیاء (21) 34

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ . طور (52) 30 و 31

یُنٰادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَ تَرَبَّصْتُمْ ... ⁽²⁾حدید (57) 14

35. تهدید مشرکان مکه به هلاکت و عذاب پس از انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی آنان:

1) 1) . مقصود از«تربصتم»انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 355)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«تربصتم»انتظار مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله است. (التفسیر الکبیر، ج 10، ص 459)

أَمْ یَقُولُونَ شٰاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِینَ . طور (52) 30 و 31

نیز ==> همین مدخل، آرزوی مرگ

ایمنی از مرگ

36. ایمنی جبرئیل، از مرگ ناشی از نفخ صور:

وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ وَ کُلٌّ أَتَوْهُ دٰاخِرِینَ . ⁽¹⁾نمل (27) 87

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ . ⁽²⁾زمر (39) 68

بدن پس از مرگ

37. دفن بدن در خاک و پنهان کردن آن از دید مردم پس از مرگ، امری لازم و پسندیده:

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . مائده (5) 31

38. تبدیل شدن گوشت بدن انسان به خاک و باقی ماندن استخوانها پس از مرگ، در یک مرحله:

أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذٰا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ . مؤمنون (23) 35

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . مؤمنون (23) 82

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . صافّات (37) 16

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَدِینُونَ . صافّات (37) 53

وَ کٰانُوا یَقُولُونَ أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ . واقعه (56) 47

39. پوسیدن استخوان، پس از مرگ:

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً. اسراء (17) 49

ذٰلِکَ جَزٰاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِآیٰاتِنٰا وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً. اسراء (17) 98

وَ ضَرَبَ لَنٰا مَثَلاً وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قٰالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظٰامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ . یس (36) 78

أَ یَحْسَبُ الْإِنْسٰانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظٰامَهُ . قیامت (75) 3

40. تبدیل شدن تمام بدن انسان به خاک، بعد از مرگ، پس از مراحلی:

1) 1) . مقصود از«فزع»و«صعق»در اینجا مرگ همراه با خوف است و از مصادیق«ماشاءاللّه»بعضی از ملائکه ذکر شده است که از جملۀ آنان جبرئیل است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 370 و 792) گفتنی است برداشت مذکور در روایتی منقول از پیامبر صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه نیز آمده است. (جامع البیان، ج 12، جزء 24، ص 37)

2) 2) . مقصود از«فزع»و«صعق»در اینجا مرگ همراه با خوف است و از مصادیق«ماشاءاللّه»بعضی از ملائکه ذکر شده است که از جملۀ آنان جبرئیل است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 370 و 792) گفتنی است برداشت مذکور در روایتی منقول از پیامبر صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه نیز آمده است. (جامع البیان، ج 12، جزء 24، ص 37)

وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً أَ إِنّٰا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ .... رعد (13) 5

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ . نمل (27) 67

أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً ذٰلِکَ رَجْعٌ بَعِیدٌ. ق (50) 3

41. از بین رفتن و متلاشی شدن بدن انسان پس از مرگ، مورد علم خداوند:

قَدْ عَلِمْنٰا مٰا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنٰا کِتٰابٌ حَفِیظٌ. ق (50) 4

نیز ==> همین مدخل، روح پس از مرگ

تأخیر مرگ

42. برخی از انسانها خواهان تأخیر مرگ خود برای مدتی اندک، به منظور صدقه دادن و صالح شدن:

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . منافقون (63) 10

43. درخواست تأخیر مرگ، خواهشی بیجا و غیر مقبول:

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . منافقون (63) 10 و 11

44. به تأخیر نیفتادن مرگ (اجل مسمی)، پس از پایان گرفتن مدت زمان زندگی:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . اعراف (7) 34

... لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَلاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . یونس (10) 49

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ . حجر (15) 5

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . نحل (16) 61

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . منافقون (63) 11

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . نوح (71) 4

45. تقواپیشگی و اطاعت از نوح علیه السلام ، زمینۀ مصونیت از نزول عذاب و مرگ مفاجات و تأخیر افتادن مرگ انسانها تا اجل مسمّی:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . نوح (71) 1 و 3 و 4

ترس از مرگ

==> همین مدخل، خوف از مرگ

تشبیه به مرگ

46. تشبیه عذابهای پی‌درپی وارد شده بر

جهنّمیان، به روی‌آور شدن مرگهای پی‌درپی به آنان:

... وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ مٰا هُوَ بِمَیِّتٍ ....

ابراهیم (14) 17

نیز ==> همین مدخل، مرگ و خواب

تعجیل مرگ

47. عدم تعجیل خداوند در مرگ امتها، قبل از پایان زندگی مقدر آنان:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . اعراف (7) 34

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَلاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . یونس (10) 49

مٰا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهٰا وَ مٰا یَسْتَأْخِرُونَ . حجر (15) 5

وَ لَوْ یُؤٰاخِذُ اللّٰهُ النّٰاسَ بِظُلْمِهِمْ مٰا تَرَکَ عَلَیْهٰا مِنْ دَابَّةٍ وَ لٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . نحل (16) 61

تفکر در مرگ

اشاره

48. پدیدۀ مرگ و مشابهت آن با خواب، از آیات الهی برای متفکران:

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . زمر (39) 42

49. تفکر نکردن در مورد مرگ و حتمی بودن آن و عدم امکان فرار از آن، مورد توبیخ خداوند:

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَقُولُوا هٰذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. نساء (4) 78

50. جریان مستمر مرگ و حیات موجودات، از آیات خداوند و شایستۀ تعقّل:

فَقُلْنٰا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهٰا کَذٰلِکَ یُحْیِ اللّٰهُ الْمَوْتیٰ وَ یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 73

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِمٰا یَنْفَعُ النّٰاسَ وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ مٰاءٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ بَثَّ فِیهٰا مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ وَ السَّحٰابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . بقره (2) 164

وَ اللّٰهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ . نحل (16) 65

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلاٰفُ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . مؤمنون (23) 80

أَ لَمْ تَرَ إِلیٰ رَبِّکَ کَیْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شٰاءَ لَجَعَلَهُ سٰاکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیْهِ دَلِیلاً

وَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً طَهُوراً

لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمّٰا خَلَقْنٰا أَنْعٰاماً وَ أَنٰاسِیَّ

کَثِیراً. فرقان (25) 45 و 48 و 49

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . روم (30) 24

وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمٰاءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ تَصْرِیفِ الرِّیٰاحِ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . جاثیه (45) 5

51. تفکر در پدیده‌های حیات و مرگ، راهی برای خداشناسی:

أَ فَلَمْ یَهْدِ لَهُمْ کَمْ أَهْلَکْنٰا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ یَمْشُونَ فِی مَسٰاکِنِهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ . طه (20) 128

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . زمر (39) 42

آثار تفکر در مرگ

1. انفاق

52. یاد مرگ و ایمان و توجه به ویژگی آن و حوادث پس از آن، برانگیزانندۀ انسان به انفاق و اجرای عمل صالح:

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . منافقون (63) 10

2. اجتناب از اطاعت کافران

53. توجه به عمر محدود دنیا و گرفتاریهای لحظۀ مرگ، بازدارندۀ انسان از ارتداد و نفاق در ایمان به قرآن و ایمان به همۀ آیات آن:

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ

فَکَیْفَ إِذٰا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ یَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ . محمّد (47) 25 -\27

3. ایمان

54. توجه به مرگ و نزدیک بودن پایان عمر، زمینه‌ساز ایمان به قرآن و پرهیز از انکار حق و معارف دین:

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا مٰا بِصٰاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ وَ أَنْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 184 و 185

4. توحید

55. یادآوری مرگ و تفکر در آن، زمینۀ توجه به خدا و توحید در عبادت و اجتناب از شرک:

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً .... بقره (2) 28

إِنَّ اللّٰهَ فٰالِقُ الْحَبِّ وَ النَّویٰ یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَیِّتِ مِنَ الْحَیِّ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ فَأَنّٰی تُؤْفَکُونَ . انعام (6) 95

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی فَلاٰ أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ أَعْبُدُ اللّٰهَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 104

56. توجه انسان به آفرینش و مرگ خویش و تفکر در آن، زمینۀ شناخت ربوبیت خدای یگانه:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً ... ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ . انعام (6) 2

تقدیر مرگ

57. مرگ هر انسانی، مقدر شده نزد خداوند و دارای زمان معین:

... وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ . بقره (2) 36

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً .... آل عمران (3) 145

... یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ .... آل عمران (3) 154

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ .... نساء (4) 78

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ . انعام (6) 2

وَ هُوَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی .... انعام (6) 60

... وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ . اعراف (7) 24 و 25

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . اعراف (7) 34

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ فَلاٰ یَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَةً وَ لاٰ یَسْتَقْدِمُونَ . یونس (10) 49

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ . سبأ (34) 30

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . زمر (39) 42

نَحْنُ قَدَّرْنٰا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِینَ . واقعه (56) 60

58. تأثیر نداشتن تخلف و فرار از جهاد، در نجات انسان از مرگ مقدر:

... وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ ...

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. آل عمران (3) 154 و 156

... وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا

إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ .... نساء (4) 77 و 78

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 16

توبه هنگام مرگ

==> احتضار، احتضار فرعون، احتضار کافران، احتضار گناهکاران، احتضار مشرکان، ایمان در حال احتضار، توبه در حال احتضار و توبه، فرصت توبه

توجه به مرگ

59. توجه به مرگ و احتمال پایان پذیرفتن عمر انسان، زمینه‌ساز ایمان به قرآن:

أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ وَ أَنْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 185

60. توجه به مرگ، زمینه‌ساز ایمان به خدای یگانه:

کَیْفَ تَکْفُرُونَ بِاللّٰهِ وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . بقره (2) 28

61. توجه به مرگ و حیات و قدرت خالق بر میراندن انسان، زمینه‌ساز دوری از شرک و بت‌پرستی:

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی فَلاٰ أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ أَعْبُدُ اللّٰهَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 104

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَفْعَلُ مِنْ ذٰلِکُمْ مِنْ شَیْءٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . روم (30) 40

62. توجه به حتمیّت مرگ و امتناع رهایی از آن با سکونت در برجها و کاخها، زمینه‌ساز درک وابستگی همۀ امور به خداوند:

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ ... قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ فَمٰا لِهٰؤُلاٰءِ الْقَوْمِ لاٰ یَکٰادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً. نساء (4) 78

جهل به مرگ

63. جهل و بی‌خبر بودن جنّیان خدمتگزار سلیمان علیه السلام از مرگ وی، با گذشت مدتی از آن، موجب رنج و خفّت آنان:

فَلَمّٰا قَضَیْنٰا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مٰا دَلَّهُمْ عَلیٰ مَوْتِهِ إِلاّٰ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّٰا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مٰا لَبِثُوا فِی الْعَذٰابِ الْمُهِینِ . سبأ (34) 14

64. جهل دهریون به کیفیّت مرگ و منشأ آن، سبب منتسب ساختن مرگ به دهر:

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 24

حتمیّت مرگ

65. مرگ، سرنوشت محتوم هر چیزی جز خدا:

... کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ .... قصص (28) 88

66. حتمی بودن مرگ، و ممکن نبودن دور کردن آن از خویشتن:

... قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . آل عمران (3) 168

67. مرگ و فنای موجودات، قضای محتوم الهی و جلوۀ ربوبیت او:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ .... الرّحمن (55) 26 و 27

68. حتمی بودن مرگ برای انسانها، و مانع نبودن سکونت در برجها و کاخهای محکم از آن:

أَیْنَمٰا تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَةٍ .... نساء (4) 78

69. مرگ، سرنوشت محتومۀ موجودات دارای حیات:

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... آل عمران (3) 185

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... انبیاء (21) 35

... کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ .... قصص (28) 88

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... عنکبوت (29) 57

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ . زمر (39) 30

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ . الرّحمن (55) 27

نیز ==> همین مدخل، مرگ امتها، مرگ انسانها، تقدیر مرگ

حسرت هنگام مرگ

70. حسرت گروهی از انسانها هنگام مرگ، به سبب نداشتن عمل صالح، و درخواست بازگشت به دنیا از سوی آنان:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . مؤمنون (23) 99 و 100

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ . منافقون (63) 10

71. بی‌ثمر بودن حسرت، هنگام مرگ و برآورده نشدن درخواست بازگشت به دنیا از سوی خداوند:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً فِیمٰا تَرَکْتُ کَلاّٰ إِنَّهٰا کَلِمَةٌ هُوَ قٰائِلُهٰا وَ مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ . مؤمنون (23) 99 و 100

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . منافقون (63) 10 و 11

حقیقت مرگ

72. جدا شدن روح از بدن، حقیقت مرگ:

... وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ

وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ .... انعام (6) 93

قُلْ یَتَوَفّٰاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ . سجده (32) 11

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی .... زمر (39) 42

... فَإِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ ....

غافر (40) 77

حیات بعد از مرگ

73. تداوم حیات انسان پس از مرگ:

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ... وَ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ . انبیاء (21) 35

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ . عنکبوت (29) 57

74. جدا شدن روح از بدن، هنگام مرگ، و بقای آن پس از مرگ:

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . زمر (39) 42

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَإِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ . غافر (40) 77

75. بازگشت موجودات به‌سوی خداوند، پس از مرگ:

وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ .

قصص (28) 88

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ . عنکبوت (29) 57

وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِرٰاقُ

وَ الْتَفَّتِ السّٰاقُ بِالسّٰاقِ

إِلیٰ رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَسٰاقُ . قیامت (75) 28 -\30

نیز ==> برزخ، حیات برزخی، حیات و تجدید حیات

خطر مرگ

76. خطر مرگ برای یعقوب علیه السلام در فراق یوسف علیه السلام :

قٰالُوا تَاللّٰهِ تَفْتَؤُا تَذْکُرُ یُوسُفَ حَتّٰی تَکُونَ حَرَضاً أَوْ تَکُونَ مِنَ الْهٰالِکِینَ . یوسف (12) 85

77. احساس خطر مرگ، زمینه‌ساز خالص شدن و گرایش به توحید:

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . یونس (10) 22

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ . عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاّٰ کُلُّ خَتّٰارٍ کَفُورٍ. لقمان (31) 32

خلقت مرگ

78. مرگ، پدیده‌ای آفریده شده به دست خداوند:

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ. ملک (67) 2

79. خلقت مرگ به دست خداوند، به هدف امتحان انسانها در راستای انجام عمل نیک:

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ. ملک (67) 2

خوف از مرگ

اشاره

80. خوف از مرگ، سبب انگشت به گوش کردن، هنگام شنیدن صداهای وحشتناک:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 19

81. خوف از مرگ در غزوۀ احد، وادارکنندۀ گروهی از مؤمنان به فکر جان خویش بودن و جان سالم به در بردن از آن:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... ⁽¹⁾آل عمران (3) 154

82. خوف از مرگ، موجب اعتراض برخی مسلمانان به حکم جهاد:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 77

83. خوف گروهی از مسلمانان، از مرگ و کشته شدن، موجب جدال بی‌جای آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ شرکت در غزوۀ بدر:

کَمٰا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکٰارِهُونَ

یُجٰادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ مٰا تَبَیَّنَ کَأَنَّمٰا یُسٰاقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ . ⁽²⁾انفال (8) 5 و 6

84. خوف از مرگ و کشته شدن، دلیل اجازه گرفتن منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله ، جهت گریز از جنگ احزاب:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 13

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 16

85. خوف از مرگ، مانع شرکت در جهاد و اطاعت

1) 1) . شأن نزول آیه، جنگ احد است. (روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 146)

2) 2) . شأن نزول آیه، غزوه بدر است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 801)

از فرمان خداوند، برای جنگیدن با دشمن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 77

86. خوف از مرگ، نشان دروغ گویی مدعیان دوستی با خداوند:

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . جمعه (62) 6

خائفان از مرگ

1. بنی اسرائیل

87. خارج شدن گروهی از بنی اسرائیل از شهر و دیار خود، به سبب خوف از مرگ و کشته شدن در میدان جهاد:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . ⁽¹⁾بقره (2) 243

88. بی‌اثر بودن خوف از مرگ و خروج بنی اسرائیل از شهر و دیار خود، در نجات از مرگ مقدرشدۀ الهی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقٰالَ لَهُمُ اللّٰهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْیٰاهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ . بقره (2) 243

2. بیماردلان

89. ظاهر شدن خوف بیماردلان از مرگ و کشته شدن، با نازل شدن آیات جهاد:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

3. منافقان

90. منافقان، انسانهایی خائف از مرگ:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مٰا هُمْ بِمُؤْمِنِینَ

مَثَلُهُمْ کَمَثَلِ الَّذِی اسْتَوْقَدَ نٰاراً فَلَمّٰا أَضٰاءَتْ مٰا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِمْ وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُمٰاتٍ لاٰ یُبْصِرُونَ

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللّٰهُ مُحِیطٌ بِالْکٰافِرِینَ . بقره (2) 8 و 17 و 19

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ

1) 1) . گفته شده که مقصود از«الذین»گروهی از بنی اسرائیل بودند که با پیامبر خود مخالفت ورزیدن و دعوت او را به جهاد نپذیرفتند و این قول، اظهر است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 2، جزء 2، ص 478)

اَلْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. احزاب (33) 12 و 13 و 16

91. تأثیر خوف از مرگ و کشته شدن، در چهره و دیدگان منافقان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 19

92. خوف منافقان از مرگ و کشته شدن در میدان جهاد، نشانۀ بی‌ایمانی آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 19

93. خوف منافقان از مرگ و فرار آنان از میدان جهاد، موجب حبط اعمال آنان:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 12 و 19

4. یهود

94. خوف یهود از مرگ، و خودداری آنان از آرزوی مرگ، به رغم ادعای اختصاص آخرت به آنان:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

95. اعمال گذشته و خصوصیت ظالمانۀ یهود، عامل خوف و هراس آنان از مرگ و خودداری آنان از آرزوی مرگ:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 94 و 95

96. حرص و دلبستگی فراوان یهود به زندگی دنیا، عامل خوف و هراس آنان از مرگ و خودداری از آرزوی مرگ:

قُلْ إِنْ کٰانَتْ لَکُمُ الدّٰارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللّٰهِ خٰالِصَةً مِنْ دُونِ النّٰاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ لَنْ یَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّٰاسِ عَلیٰ حَیٰاةٍ وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَ مٰا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذٰابِ أَنْ یُعَمَّرَ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ . بقره (2) 94 -\96

دهریّون و مرگ

97. دهریّون، معتقد به عامل بودن دهر در مرگ انسان و عدم دخالت خداوند در آن:

أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 23 و 24

98. اعتقاد دهریّون به عامل بودن دهر برای مرگ انسان، ناشی از گمان بیجا و فقدان آگاهی آنان:

وَ قٰالُوا مٰا هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا نَمُوتُ وَ نَحْیٰا وَ مٰا یُهْلِکُنٰا إِلاَّ الدَّهْرُ وَ مٰا لَهُمْ بِذٰلِکَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاّٰ یَظُنُّونَ . جاثیه (45) 24

روح پس از مرگ

99. باقی ماندن روح، پس از مرگ بدن:

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ... ⁽¹⁾آل عمران (3) 185

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... انبیاء (21) 35

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... عنکبوت (29) 57

زمان مرگ

100. مرگ هر انسان، دارای زمان معیّن و معلوم در نزد خداوند: