فرهنگ قرآن کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم جلد 32

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم / اکبر هاشمی‌رفسنجانی، محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۶-

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۸۳۰، ۱۳۲۷، ۱۳۸۲، ۱۳۹۳، ۱۳۵۴، ۱۴۴۰، ۱۴۶۷، ۱۴۶۸، ۱۵۱۴، ۱۵۲۷، ۱۵۴۶، ۱۶۳۹، ۱۶۴۰‌٬ ۱۶۳۸، ۱۷۸۳، ۱۶۹۱. علوم قرآن؛ ۴۸، ۶۳، ۶۴، ۶۶، ۷۰، ۸۰، ۸۲، ۸۳، ۸۴، ۹۳، ۹۶، ۱۰۱، ۱۰۷، ۱۱۷، ۱۱۸، ۱۳۷، ۱۲۰‌٬ ۱۱۶. قرآن؛ ۱۰۳، ۱۴۹،۱۵۰، ۱۵۸، ۱۶۲، ۱۷۳، ۱۷۷، ۱۷۸، ۱۸۹، ۱۹۳، ۱۹۸، ۲۲۰، ۲۲۱، ۲۳۴، ۲۴۵‌٬ ۲۱۹.

آثار مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۱۹، ۴۱،۴۲، ۴۴، ۴۷، ۵۴، ۵۷، ۵۸، ۶۴، ۶۶، ۶۹، ۸۰، ۸۱، ۹۰، ۹۴‌٬ ۷۹.

شابک : دوره‌978-964-548-712-4 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال: ج. ۱‌978-964-548-383-6 : ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۱، چاپ سوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۲، چاپ چهارم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۳، چاپ چهارم) ؛ ۵۵۰۰۰ ریال (ج. ۴، چاپ چهارم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ دوم) ؛ ۶۷۰۰۰ ریال (ج. ۵، چاپ سوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۶۸۰۰۰ ریال (ج. ۷، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج. ۹) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ دوم) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۰) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ دوم) ؛ ۸۵۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-548-839-8 ؛ ۷۲۰۰۰ ریال (ج. ۱۳) ؛ ۷۶۰۰۰ ریال(چاپ اول) : ج. ۱۴ ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج. ۱۷، چاپ اول) ؛ ۷۵۰۰۰ ریال (ج.۱۸) ؛ ۹۰۰۰۰ ریال (ج.۲۰) ؛ ۱۲۵۰۰۰ریال: ج. ۲۱: 978-964-09-0279-0 ؛ ۱۲۵۰۰۰ ریال (ج. ۲۱، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Farhang- e Ghoran: kelid- e rahyabi beh mowzu'at ....

یادداشت : ص. ع. به عربی: قاموس‌القرآن‌الکریم: مفتاح‌الوصول الی مفاهیم‌القرآن‌الکریم.

یادداشت : جلد بیست و یکم با همکاری پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : ج. ۱ (چاپ اول و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۲ ، ۳ و ۴ (چاپ چهارم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۵ و ۷ (چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۹ و ۱۰ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۴(چاپ اول : ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۱ ٬ ۱۳ ، ۱۶، ۱۷ و ۱۸ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۰ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج. ۲۱ (چاپ اول و دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. آب - آیین.- ج. ۲. ابابیل - ارض موعود.-ج.۳.ارض مقدس - اطاعت.- ج. ۴. اطعام - انار.- ج. ۵. انبیا - ایوب علیه السلام.- ج.۶. باب حطه - بهشت شداد.- ج. ۷. بیابان - ترور.- ج.۸. تزکیه - تنبیه.- ج. ۹. تنزیه - جنود ابلیس.- ج.۱۱.حکم. - ج.۱۰. جنودالهی - حق‌الیقین.- ج. ۱۳. خضوع - دعا.- ج. ۱۴. دفاع - رضاع.- ج.۱۶. سپاس- شرع. - ج. ۱۷. شرک - شنوایی.- ج. ۱۸. شورا - ضعف.- ج.۲۰. عبادالرحمن ـ علقه.- ج. ۲۱. علم - فاطمه علیهاالسلام

موضوع : قرآن -- فهرست مطالب

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

رده بندی کنگره : BP۶۶/۶/ھ۲ف۴ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۹۴۴۸۹

اشاره

پیشگفتار

اثر پربرگ«فرهنگ قرآن»کلید راهیابی آسان قرآن‌پژوهان به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم است.

سنگ نخست این بنای رفیع به همتِ دولتمردی فرهیخته و قرآن‌پژوهی آشنا با زمان و مقتضیات آن نهاده شد.«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دام عزّه - در پس این اندیشه و باور که چینش آیات، در ذیل واژگان قرآنی ما را به همۀ معارف قرآن رهنمون نمی‌سازد، طرحی نو در افکندند. در این طرح، کاخی سر بر آورد که بسی بلندتر از معجمهای لفظیِ قرآن است، زیرا با نگاهی فراگیر، آیات به صورت روشمند در ذیل موضوعات طبقه‌بندی شده است.

فراهم آوردن چنین معجمی که بسیار فراتر از معجمهای لفظی است و به صورت جامع و آسان، اطلاعات و آموزه‌های قرآنی در هر موضوع را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد، کاری بس دشوار، ظریف و نیازمند تبیین قواعد و اصولی است تا انتخاب مدخل، (موضوع) برداشتها، و طبقه‌بندی به صورت هماهنگ انجام شود. بخشی از اصولی که در شکل‌گیری این اثر مورد توجه بوده و به تفصیل در مقدمۀ جلد اوّل آمده، بدین شرح است:

یک. اصول و ضوابط مدخل‌گزینی

1.

ملاک انتخاب در مدخلها، قرآنی بودن و داشتن اطلاعات - هرچند اندک - است، به طوری که ذیل برخی از مدخلها، یک آیه و یا حتّی بخشی کوتاه از یک آیه ذکر شده است.

2.

در فارسی و یا عربی بودن، بیشتر به شناخته بودن آنها برای مخاطبان فارسی زبان توجّه شده است.

3.

اعلام مصرّح در قرآن، و اعلام غیر مصرّح که براساس روایات و کتابهای تفسیر و اسباب نزول، مُرادِ اشاره‌های قرآن‌اند، مدخل قرار گرفته‌اند.

4.

موضوعات علوم قرآن که در قرآن کریم به آنها اشاره شده باشد و از معارف قرآنی قلمداد شود، مدخل قرار گرفته است؛ مانند محکم و متشابه و نسخ.

دو. اصول و ضوابط برداشت از آیات

1.

در برداشت از آیات، چینش و نظم کنونی آیات مورد توجه بوده است، چنانکه برخی روایات، نظم فعلی آیات را توقیفی می‌داند. (1)

2.

در برداشتها از روایات شأن نزول و روایات تفسیری نیز استفاده شده است، البته مشروط به آنکه با


1) 1) . الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 126 -\153؛ القرآن و روایات المدرستین، ج 1، ص 211 -\214

مبانی شناخته‌شدۀ دینی سازگاری داشته باشد.

3.

در برداشتها مبنا بر این بوده که ظاهر کلمات قرآن براساس فهم عرف، دارای حجیّت و قابل استناد است. دعوت قرآن از مردم برای اندیشه‌ورزی در آیه‌های خود و توصیه به آنان برای عمل به مفاد آنها، همچنین روایاتی که مسلمانان را به مراجعه به قرآن و سنجش روایات براساس آیات، (1)دعوت می‌کند، دلیل گویایی بر این مبناست.

4.

در این اثر سعی برآن بوده است که به همه ابعاد کارکرد زبان عربی توجّه شود و براساس این قواعد، برداشتهای مختلف صورت پذیرد.

5.

به سیاق آیات در برداشتها توجّه شده است.

6 . برداشتها در این مجموعه براساس قرائت مشهور، یعنی روایت«حفص از عاصم»است.

7. در گزارشهای قرآنی از پیشینیان، باور و مبنا برآن است که هرآنچه قرآن نقل کرده و آن را نقد نکرده، مورد پذیرش قرآن بوده است.

8 . برخی از دریافتها و برداشتها، با نظر به روایات، شأن نزولها، لغت، احتمالها، تقدیم و تأخیر آیه‌ها، قرار گرفتن جمله‌ای در سیاق جمله و یا جمله‌هایی دیگر، الغای خصوصیت و مانند آنها استفاده شده است، به‌همین‌جهت، دلیل برداشت از آیه به صراحت بیان شده تا ابهامی باقی نماند.

سه. اصول و ضوابط طبقه‌بندی اطلاعات

1.

مدخلها در این مجموعه به صورت الفبایی تنظیم شده است.

2.

در ذیل مدخلها سرفصلهای اصلی و عناوین فرعی ذیل آن نیز به روش الفبایی طبقه‌بندی شده است.

3.

در بسیاری از موارد، عناوین فرعی در ردیف سرفصلهای اصلی، در جایگاه الفبایی خود آمده و ارجاع شده است؛ مثلاً«آب و آبادانی»گرچه فرعی«نقش آب»است، ولی به دلیل اهمیت، در جایگاه الفبایی خود آمده و به«نقش آب»ارجاع شده است.

4.

در ذیل برخی از مدخلهای عام، مانند«آشامیدنیها»و«اخلاق»که خود، مشتمل بر مدخلهای متعددی است، فقط به ارائه اطلاعات کلی مدخلهای مربوط پرداخته شده و مباحث مربوط به مصادیق و مدخلهای ریز به مدخلهای مربوط ارجاع شده است، مثلاً اطلاعات آب، شراب، و... در آشامیدنیها نیامده، چنانکه اطلاعات دروغ، غیبت، و... در«اخلاق»نیامده است، بلکه به جایگاه


1) 1) . الکافی، ج 1، ص 69

الفبایی خود ارجاع شده است.

ویژگیهای صوری

1.

پس از مشاوره با صاحب نظران و بررسی آثار مشابه، برآن شدیم تا این اثر را جهت سهولت در استفاده، با قطع وزیری چاپ کنیم.

2.

در آغاز اغلب مدخلها در شناسه‌ای به معنای لغوی، معنای اصطلاحی، محدودۀ مدخل، کلید واژه‌های اصلی قرآنی و اهمّ مباحث آن موضوع پرداخته شده است.

3.

در مدخلهای اعلام غیر مصرّح، از فیش‌نگاری پرهیز شده و فقط به گزارش شأن نزولها بسنده شده است، زیرا غالب شأن نزولهای نقل شده دربارۀ اعلام غیر مصرّح، قطعی نیست.

4.

گاهی در پانوشتها، عبارات و توضیحاتی افزوده شده است. این روش گرچه خلاف شیوۀ معجم نگاری است، ولی بیشتر بدان جهت است که استفادۀ همگانی از این مجموعه ممکن گردد، همچنین عناوین و موضوعات به ابهام و اجمال نگراید.

5.

از آنجا که در تدوین و تنظیم مطالب، مدار بر مدخلها بوده، گاه نیازی به ذکر کامل یک آیه دیده نمی‌شد و تنها بخشی از آن آیه که مربوط به مدخل بوده، ذکر شده است.

6 . توضیحات مشابه دربارۀ چند آیه، تنها یکجا نوشته شده و در سایر موارد به همان مورد اول ارجاع شده است.

7. غالباً واژه‌هایی که به صورت مدخل انتخاب شده در سرفصلهای اصلی و فرعی، مورد استفاده قرار گرفته است.

همکاران

مرکز فرهنگ و معارف قرآن، سپاس و تقدیر خود را نثار قلمها و همتهای بلندی می‌کند که چون جویبارهایی زلال، به این رودخانه پیوستند و هریک گوشه‌ای از این جمال را آراستند. بسیارند کسانی که در ظهور این معجم بزرگ ، سهم دارند و دریغا که آراستن این مقدمه به نام یکایک آنان میسور نیست، و اما عزیزانی که در آفرینش این اثر نقش جدّی‌تری برعهده گرفتند بدین شرح است:

همکاران علمی

1.

احمدی شاه‌رختی - ابوالحسن - ویراستار

2.

اورعی - مرتضی - مسئول بخش گزینش مدخلها

3.

باقریان - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

4.

بهرامی - حامد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

5.

پاینده - مصطفی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

6 . جانپور - عبد الحسین - پژوهشگر و مقابله و بازبینی

7. حسین‌زاده - قاسم - مقابله و بازبینی

8 . حسینی - سیّد تقی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

9.

حیدری موسوی - سیّد حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

10.

خراسانی -\لطف الله -\پژوهشگر، ارزیاب

11.

خیرخواه - احمد - پژوهشگر و ارزیاب علمی

12.

سادات - سیّد محسن - پژوهشگر و ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

13.

سحرخوان - محمّد - مسئول گروه مقابله و بازبینی

14.

سلیمانی - سیّد اسماعیل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

15.

شیرزاد کمان‌گر - حسن - پژوهشگر و ارزیاب علمی

16.

علی‌نقی‌پور - احمد - پژوهشگر، ارزیاب علمی و عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها

17.

عیسی‌زاده - عیسی - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی، عضو کمیتۀ هماهنگ‌سازی نمایه‌ها، عضو شورای علمی و سرپرست گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

18.

فیروزمهر - محمّد مهدی - پژوهشگر و ارزیاب علمی

19.

کریمی - علیجان - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

20.

کوثری - عبّاس - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی و عضو شورای علمی گروه فرهنگنامه‌های قرآنی

21.

مهدی‌زاده - حمزه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

22.

میرعرب - فرج اللّٰه - پژوهشگر و ارزیاب علمی

23.

یغمایی - ابو الفضل - پژوهشگر و ارزیاب علمی

24.

یوسفی مقدّم - محمّدصادق - پژوهشگر، ناظر و ارزیاب علمی

سایر همکاران

1.

آزادی - باب الله - کارشناس امور نشر

2.

ابراهیمی - سیّد فتاح - حروف‌نگار

3.

ابراهیمی - سیّد هادی - حروف‌نگار

4.

حسینی طایقانی - منصور - حروف‌نگار

5.

مزینانی - محمدجعفر - مدیر پژوهش

در پایان، بذل توجّه و عنایات ویژۀ«آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»- دامت افاضاته - را عرض امتنان و سپاس می‌داریم. بی‌گمان رهنمودها و تشویقهای ایشان در به ثمر نشستن این نهال، سهمی مهم دارد و از خدای رحمان خواستاریم که آن بزرگوار را همواره در راه خدمت به قرآن و معارف اهل‌بیت علیهم السلام توفیق روز افزون عنایت فرماید.

همچنین از حمایت و اهتمام ویژۀ شخصیت فرهیخته«حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای ربّانی»- سلمه الله تعالی - رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم و حجت‌الاسلام‌والمسلمین جناب حاج آقای مبلّغی - سلمه الله تعالی - ریاست محترم پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تقدیر و تشکر می‌نماییم.

آرزومندیم همۀ آنان که به خدمت‌گزاری در ساحت مقدس وحی کوشا و بی‌دریغ‌اند، از عنایات و مراحم مستمر حضرت حق برخوردار بوده، در سرای باقی از شفاعت قرآن برخوردار باشند.

محمّدصادق یوسفی مقدّم

مدیر مرکز فرهنگ و معارف قرآن

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم

نیایش

==>دعا

نیرنگ

==>مکر

نیروهای نظامی

اشاره

به نیروهای مسلّح منظّم، ثابت و یا ذخیره - زمینی، دریایی و یا هوایی و فضایی - یک کشور نیروی نظامی گویند. هدف عمدۀ این نیرو آن است که از حملۀ دشمن جلوگیری و یا چنین حمله‌ای را درهم شکند و یا طبق دستور در هرجا که لازم باشد با خصم از در رزم درآید. (1)در این مدخل از مادّۀ«جند»و آیاتی که دربارۀ جنگ و جهاد بوده، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: اختلاف نیروهای نظامی، ایمان نیروهای نظامی، فرماندهی نیروهای نظامی.

آرامش نیروهای نظامی

1. آرامش نیروهای نظامی، از جمله عوامل پیروزی آنها:

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . انفال (8) 10 و 11

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا .... توبه (9) 25 و 26

آمادگی نیروهای نظامی

==> آمادگی نظامی

اتّحاد نیروهای نظامی

2. لزوم اتّحاد نیروهای نظامی مسلمان و پرهیز آنان از نزاع در عرصۀ نبرد با دشمن:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا


1) 1) . فرهنگ اصطلاحات سیاسی استراتژیک، ص115

عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً ... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا .... انفال (8) 43 و 45 و 46

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . (1)توبه (9) 36

اختلاف نیروهای نظامی

3. اطّلاع یافتن از تعداد افراد و امکانات رزمی دشمن در غزوۀ بدر، مایۀ اختلاف نیروهای نظامی مسلمان:

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ . (2)انفال (8) 42

4. اختلاف نیروهای نظامی با یکدیگر، سبب شکست و از بین رفتن اقتدار آنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ .

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 45 و 46

5. اختلاف نیروهای نظامی مؤمن از سر طمع به غنایم، امری ناروا و مذموم:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . (3)آل عمران (3) 152

اسارت نیروهای نظامی

==> اسارت

استعانت نیروهای نظامی

6. استعانت از خداوند، عاملی مؤثّر در پیروزی

1) 1) . از خطاب جمعی به مسلمانان چنین استفاده می‌شود که همۀ نیروهای رزمی باید متحدانه بر ضدّ دشمن نبرد کنند. (التفسیر الکبیر، ج 6 ، ص 44)

2) 2) . آیۀ شریفه دربارۀ نصرت مسلمانان از سوی خداوند در غزوۀ بدر است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 839 ؛ الکشف و البیان، ج 4، ص 361)

3) 3) . مراد از«منکم من یرید الدّنیا»غنیمت در میدان جنگ است. (التبیان، ج 3، ص 19؛ الفواتح الالهیه، ج 1، ص 130)

نیروهای نظامی:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ .

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ .

بقره (2) 249 و 250

استقامت نیروهای نظامی

7. استقامت نیروهای نظامی مؤمن در برابر کثرت سپاه دشمن، عاملی مؤثّر در پیروزی آنان:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ .

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ .

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 249 - 251

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . آل عمران (3) 146 -\148

اطاعت نیروهای نظامی

8. نیروهای نظامی، موظّف به اطاعت از فرماندهی:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

9. اطاعت نیروهای نظامی مجروح در کارزار احُد از پیامبر صلی الله علیه و آله برای نبرد مجدّد با دشمن:

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . (1)آل عمران (3) 172 و 173

10. پا در رکاب بودن و آمادگی کامل، نشانۀ اطاعت از فرماندهی:

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً. نساء (4) 69 و 71

امتحان نیروهای نظامی

11. امتحان نیروهای نظامی، وسیله‌ای برای جدا کردن صف ثابت‌قدمان از سست‌عنصران:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

نیز ==> احُد، مؤمنان در غزوۀ احُد، امتحان مؤمنان در غزوۀ احُد

امداد به نیروهای نظامی

==> امداد، امداد به ذو القرنین، امداد به رومیان، امداد به سپاه طالوت، امداد به سلیمان علیه السلام ، امداد به مجاهدان، امداد در غزوۀ بدر، امدادهای خدا، امدادهای غیبی

اندکی نیروهای نظامی

12. اندکی نیروهای نظامی یک طرف نبرد، موجب تقویت روحیّۀ جبهۀ مقابل:

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. انفال (8) 43

نیز ==> همین مدخل، تعداد نیروهای نظامی

ایمان نیروهای نظامی

13. ایمان نیروهای نظامی، دارای نقشی مؤثّر در پیروزی آنان:

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَکُمُ الْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ . انفال (8) 19

14. ایمان و اعتقاد نیروهای اندک نظامی، دارای نقشی مؤثّر در پیروزی آنان:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ


1) 1) . آیات، دربارۀ به مجاهدان مجروح جنگ احُد است که آمادگی خود را برای شرکت مجدّد در جنگ اعلام کردند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 886)

فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

بازدید از نیروهای نظامی

15. بازدید و سان دیدن از نیروهای نظامی و بررسی وضعیّت آنها، از وظایف حاکمان:

وَ وَهَبْنٰا لِدٰاوُدَ سُلَیْمٰانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ

إِذْ عُرِضَ عَلَیْهِ بِالْعَشِیِّ الصّٰافِنٰاتُ الْجِیٰادُ

فَقٰالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتّٰی تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ

رُدُّوهٰا عَلَیَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْنٰاقِ . ص (38) 30 -\33

بهانه‌جویی نیروهای نظامی

16. خطر ابتلا به گناه، بهانه‌ای غیر مقبول برای نیروهای نظامی جهت ترک جنگ:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . توبه (9) 49

17. خطر ابتلا به گناه، به علّت وجود دختران رومی در سپاه روم، بهانۀ نیروهای نظامی منافق در سپاه اسلام برای ترک جهاد:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ . (1)توبه (9) 49

پیروزی نیروهای نظامی

18. خداوند، منشأ تمام پیروزیهای نیروهای نظامی:

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ . آل عمران (3) 126

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 10

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ قَتَلَهُمْ وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ وَ لِیُبْلِیَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْهُ بَلاٰءً حَسَناً إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . انفال (8) 17

غُلِبَتِ الرُّومُ .

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ .

بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ . روم (30) 2 و 3 و 5

19. صبر و فهم عمیق دارای نقشی مؤثّر در کارآمدی و پیروزی نیروهای نظامی:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ


1) 1) . در شأن نزول آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله به جد بن قیس منافق گفت: یا ابا وهب، به جنگ رومیان نمی‌آیی که غنیمت غلام و کنیز بگیری؟ او پاسخ داد: یا رسول‌اللّه صلی الله علیه و آله همه می‌دانند که من شیفتۀ زنانم و بیم آن دارم که اگر دختران بور رومی را ببینم تاب نیاورم، مرا به فتنه نیفکن و اجازۀ ماندن در مدینه بده و من کمک مالی می‌کنم. پیامبر صلی الله علیه و آله از وی روی گرداند و فرمود: بمان، که آیۀ شریفه نازل شد. (اسباب نزول القرآن، واحدی، ص 252؛ تفسیر قمی، ج 1، ص 292)

مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ .

اَلْآنَ خَفَّفَ اللّٰهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صٰابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 65 و 66

20. پیروزی نیروهای نظامی مؤمن و الهی از سنّتهای خداوند:

وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ .

وَ إِنَّ جُنْدَنٰا لَهُمُ الْغٰالِبُونَ . صافّات (37) 171 و 173

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً.

سُنَّةَ اللّٰهِ الَّتِی قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّٰهِ تَبْدِیلاً. فتح (48) 22 و 23

نیز ==> پیروزی

تخلّف نیروهای نظامی

21. ترس از سپاه دشمن، عامل تخلّف نیروهای نظامی:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 77

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ .

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ . مائده (5) 22 و 24

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا.

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 10 و 13

قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرٰارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَ إِذاً لاٰ تُمَتَّعُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً.

أَشِحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذٰا جٰاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذِی یُغْشیٰ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذٰا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدٰادٍ أَشِحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولٰئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیراً. احزاب (33) 16 و 19

22. تخلّف و نافرمانی نیروهای نظامی از فرماندهی، از عوامل شکست آنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ .

آل عمران (3) 152 و 153

نیز ==> جهاد، تخلّف از جهاد

تشکیل نیروهای نظامی

23. تشویق جامعۀ اسلامی به انفاق مالی جهت تشکیل نیروهای نظامی:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ . انفال (8) 60

تعداد نیروهای نظامی

24. غیر واقعی جلوه کردن تعداد نیروهای نظامی دشمن در جنگ بدر، امدادی از سوی خداوند به مسلمانان:

قَدْ کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتٰا فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ أُخْریٰ کٰافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَ اللّٰهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشٰاءُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ. (1)آل عمران (3) 13

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. (2)انفال (8) 43 و 44

25. اندک بودن نیروهای نظامی دشمن در غزوۀ بدر، در رؤیای پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. انفال (8) 43

26. کم جلوه کردن نیروهای دشمن در غزوۀ بدر، در دید مؤمنان:

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. انفال (8) 44

27. نیروهای نظامی دشمنان، دو برابر نیروهای مسلمان در جنگ بدر، در دید ظاهری مسلمانان:

قَدْ کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتٰا فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی


1) 1) . آیۀ شریفه، اشاره به غزوۀ بدر است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 97؛ کنز الدقائق، ج 3، ص 49)

2) 2) . آیه، دربارۀ جنگ بدر است. (تفسیر مقاتل، ج 2، ص 117؛ الکشف و البیان، ج 4، ص 362)

سَبِیلِ اللّٰهِ وَ أُخْریٰ کٰافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ ... (1)آل عمران (3) 13

خوف نیروهای نظامی

28. ترس و وحشت، از عوامل شکست نیروهای نظامی:

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 151 و 152

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنٰانٍ . انفال (8) 12

وَ أَنْزَلَ الَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً. احزاب (33) 26

هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مِنْ دِیٰارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مٰا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مٰانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَأَتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ فَاعْتَبِرُوا یٰا أُولِی الْأَبْصٰارِ. حشر (59) 2

نیز ==> همین مدخل، تخلّف نیروهای نظامی

دعای نیروهای نظامی

29. دعا و درخواست نیروهای نظامی مؤمن، برای پیروزی و غلبه بر کافران:

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 250

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . آل عمران (3) 146 -\148

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . انفال (8) 9 و 10

دنیاطلبی نیروهای نظامی

30. دنیاطلبی نیروهای نظامی در میدان جنگ، موجب به خطر افتادن موقعیّت آنان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا


1) 1) . بنا بر اینکه ضمیر«هم»در«یرونهم»به کافران و ضمیر«هم»در«مثلیهم»به مسلمانان برگردد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 709)

أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

31. نیروهای نظامی مسلمان، موظّف به دوری از دنیاطلبی:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

32. اتّهام نیروهای نظامی به دیگران، مبنی بر مسلمان نبودن به قصد کشتن او و به دست آوردن غنیمت و دنیاطلبی، مورد مذمّت خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

روحیّۀ نیروهای نظامی

33. کشته شدن همرزمان و بخشی از نیروهای نظامی دشمنان دین، عاملی مؤثّر در تخریب روحیّۀ سایر نیروها:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ .

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ . آل عمران (3) 123 و 127

سستی نیروهای نظامی

34. سستی نیروهای نظامی در جهاد، زمینۀ شکست مجاهدان:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 43 و 45 و 46

35. سستی نیروهای نظامی، دارای عواقب سخت برای مردم:

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا

فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ .

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 و 26

شجاعت نیروهای نظامی

36. شجاعت نیروهای نظامی، از جمله عوامل پیروزی آنان:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ .

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ .

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 249 -\251

شکست نیروهای نظامی

37. شکست نیروهای نظامی رومی، در برابر سپاه فارس، در صدر اسلام:

غُلِبَتِ الرُّومُ

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ . (1)روم (30) 2 و 3

38. شکست نیروهای فارس (ایران) از رومیان با امداد و نصرت الهی در صدر اسلام:

غُلِبَتِ الرُّومُ .

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ .

بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ . روم (30) 2 و 3 و 5

39. وجود نیروهای منافق در میان نیروهای نظامی مؤمن، زمینه‌ساز شکست آنان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ .

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ . (2)توبه (9) 47 و 48

40. شکست نیروهای مؤمن و مسلمان در غزوۀ احُد، سبب تردید مسلمانان سست‌عقیده:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ


1) 1) . آیات، مربوط به شکست رومیان از نیروهای ایرانیان در مرحلۀ اولیّه است. (جامع البیان، ج 13، جزء 26، ص 107 -\108؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 460)

2) 2) . آیۀ شریفه، دربارۀ اجازۀ منافقان از پیامبر صلی الله علیه و آله برای همراهی نکردن در جنگ است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 55؛ جامع البیان، ج 6 ، جزء 10، ص 186)

لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. (1)آل عمران (3) 154

نیز ==> جنگ، شکست در جنگ و جهاد، شکست در جهاد

غرور نیروهای نظامی

41. گرفتاری نیروهای نظامی به غرور، براثر کثرت نیروها:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . توبه (9) 25

42. گرفتاری نیروهای نظامی به غرور و غفلت از امدادهای الهی، زمینه‌ساز شکست و دچار شدن آنان به مشکلات:

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . توبه (9) 25

غفلت نیروهای نظامی

43. غفلت نیروهای نظامی مسلمانان از سلاح و تجهیزات جنگی خود به هنگام نماز، سبب هجوم دشمن به آنان:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

فرار نیروهای نظامی

44. فرار نیروهای نظامی و پشت کردن آنها به سپاه کفر، عملی حرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ.

وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّٰ مُتَحَرِّفاً لِقِتٰالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلیٰ فِئَةٍ فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. انفال (8) 15 و 16

45. نهی و سرزنش خداوند، از فرار نیروهای نظامی مؤمن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا


1) 1) . آیه دربارۀ غزوۀ احُد است. (اسباب النزول، واحدی، ج 1، ص 124؛ حجّة التفاسیر، ج 1، ص 309؛ تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 127)

قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 246

فرماندهی نیروهای نظامی

46. ارزیابی و آزمودن نیروهای نظامی پیش از آغاز درگیری و جهاد، از اختیارات فرماندهی آنان:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

47. آماده کردن نیروهای نظامی جهت نبرد، از اختیارات و مسئولیّتهای فرماندهی:

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . آل عمران (3) 121

نیز ==> جهاد، فرماندهی جهاد

موقعیّت نیروهای نظامی

48. برتری موقعیّت نیروهای نظامی مشرکان نسبت به موقعیّت نیروهای نظامی مسلمانان در غزوۀ بدر:

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ . (1)

آل عمران (3) 123 و 124

... یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ ... إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ . انفال (8) 41 و 42

49. صف‌آرایی نیروهای نظامی مسلمانان، در مقابل نیروهای مشرکان اطراف درّۀ بدر:

... یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ ... إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْویٰ وَ الرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ لَوْ تَوٰاعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعٰادِ وَ لٰکِنْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْییٰ مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ . انفال (8) 41 و 42

50. موقعیّت نیروهای نظامی مسلمانان، در غزوۀ احُد، در نزدیکی مدینه:

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (2)آل عمران (3) 121


1) 1) . عدد مسلمانان در بدر 313 نفر با دو اسب و 70شتر ولی مشرکان نزدیک به هزار نفر بودند. (جوامع الجامع، ج 1، ص 201؛ تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 96)

2) 2) . از آیۀ شریفه چنین برمی‌آید که معرکۀ جنگ، نزدیک منزل پیامبر صلی الله علیه و آله و ناظر به جنگ احُد بود. (المیزان، ج 4، ص 6)

نظم نیروهای نظامی

51. نظم نیروهای نظامی در میدان نبرد و جهاد، امری پسندیده و وظیفه‌ای بر عهدۀ آنان:

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ . صفّ (61) 4

52. نظم و برنامه در سپاه اسلام، در امر مرخصی افراد در غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ یٰا أَهْلَ یَثْرِبَ لاٰ مُقٰامَ لَکُمْ فَارْجِعُوا وَ یَسْتَأْذِنُ فَرِیقٌ مِنْهُمُ النَّبِیَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنٰا عَوْرَةٌ وَ مٰا هِیَ بِعَوْرَةٍ إِنْ یُرِیدُونَ إِلاّٰ فِرٰاراً. احزاب (33) 13

53. حرکت منظّم و یکپارچه و براساس دستور، از وظایف نیروهای نظامی مؤمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً. نساء (4) 71

نفوذ در نیروهای نظامی

54. نفوذ نیروهای فتنه‌گر در نیروهای نظامی مسلمان، برای فتنه‌جویی و ایجاد تفرقه:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ .

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ

خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 45 و 47

نماز نیروهای نظامی

55. امکان برگزاری نماز جماعت از سوی نیروهای نظامی، در جبهۀ نبرد به شیوۀ خاصّ (نماز خوف) و با شرایط ویژه:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

56. معافیت نیروهای نظامی از حمل سلاح، هنگام نماز، در صورت اذیّت شدن یا بیماری، به شرط حفظ هوشیاری:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

نیروهای نظامی ابرهه

==> اصحاب فیل

نیروهای نظامی ایرانیان

==> همین مدخل، نیروهای نظامی فارس

نیروهای نظامی بنی اسرائیل

57. ترک جهاد از سوی نیروهای نظامی کارآمد بنی اسرائیل، موجب گرفتاری همۀ قوم به تحیّر و سرگردانی:

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ .

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 و 26

نیروهای نظامی پادشاهان

58. ورود نیروهای نظامی پادشاهان به آبادیها، سبب خرابی و ویرانی آنها:

قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ

قٰالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذٰا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوهٰا وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهٰا أَذِلَّةً وَ کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

اِرْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . نمل (27) 33 و 34 و 37

نیروهای نظامی جالوت

59. فرار و شکست نیروهای نظامی جالوت، پس از کشته شدن وی به دست داود علیه السلام از مقابل نیروهای نظامی طالوت:

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 251

60. شکست نیروهای نظامی جالوت، در پی صبر و پایداری لشکریان و نظامیان طالوت:

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ .

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 250 و 251

61. جنگ نیروهای نظامی جالوت، با نیروهای نظامی طالوت:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ

اَلَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

نیز ==> جالوت، جهاد با جالوت، سپاه جالوت، شکست جالوت و فرماندهی جالوت

نیروهای نظامی دشمن

62. نیروهای نظامی مسلمان، موظّف به تار و مار کردن نیروهای نظامی دشمن، در میدان جنگ:

فَإِمّٰا تَثْقَفَنَّهُمْ فِی الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ . انفال (8) 57

63. کشتن نیروهای نظامی دشمن پس از اسارت، امری ممنوع:

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ وَ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 4

نیز ==> همین مدخل، تعداد نیروهای نظامی، نیروهای نظامی قریش و نیروهای نظامی مشرکان

نیروهای نظامی ذو القرنین

64. فراهم کردن ابزارها و نیروهای نظامی مورد نیاز برای هر سفر، از سوی ذو القرنین:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ ... فَأَتْبَعَ سَبَباً ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً. کهف (18) 83 و 85 و 89 و 92

نیروهای نظامی روم

65. پیروزی نیروهای نظامی روم بر سپاه فارس، پس از شکست از آنان در صدر اسلام:

غُلِبَتِ الرُّومُ

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ . روم (30) 2 و 3

66. شکست نیروهای نظامی روم، در برابر سپاه ایران در صدر اسلام:

غُلِبَتِ الرُّومُ . (1)روم (30) 2

نیروهای نظامی سلیمان

67. تهدید ملکۀ سبأ از سوی سلیمان علیه السلام به ارسال نیروهای نظامی قدرتمند با افراد بسیار زیاد، برای جنگیدن با آنها، در صورت عدم تسلیم آنان:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ ... فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ اِرْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . نمل (27) 22 و 23 و 36 و 37

68. جنّیان و پرندگان، بخشی از نیروهای نظامی

1) 1) . رومیها به‌وسیلۀ فارس شکست خوردند. (تفسیر شبّر، ص 351)

سلیمان:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ . نمل (27) 17

69. سلیمان علیه السلام ، دارای نیروهای نظامی با افراد بسیار و قدرتمند:

فَلَمّٰا جٰاءَ سُلَیْمٰانَ قٰالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمٰالٍ فَمٰا آتٰانِیَ اللّٰهُ خَیْرٌ مِمّٰا آتٰاکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِیَّتِکُمْ تَفْرَحُونَ

اِرْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . نمل (27) 36 و 37

نیز ==> سلیمان علیه السلام ، سپاهیان سلیمان

نیروهای نظامی طاغوتی

70. پیکارگران کافران، نیروهایی طاغوتی و از سپاه شیطان:

اَلَّذِینَ آمَنُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّٰاغُوتِ فَقٰاتِلُوا أَوْلِیٰاءَ الشَّیْطٰانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطٰانِ کٰانَ ضَعِیفاً. نساء (4) 76

نیروهای نظامی طالوت

71. داود علیه السلام ، عضوی از نیروهای نظامی طالوت:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 247 و 250 و 251

72. نیروهای نظامی طالوت، معتقدان به لقای خداوند در رستاخیز و امیدبخش دلهای نگران به پیروزی:

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 249

73. پیروزی نیروهای نظامی مؤمن سپاه طالوت، بر نیروهای نظامی جالوت:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ

فَلَمّٰا فَصَلَ طٰالُوتُ بِالْجُنُودِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ

شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّٰ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّٰا جٰاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قٰالُوا لاٰ طٰاقَةَ لَنَا الْیَوْمَ بِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 247 و 249 و 251

74. فرار اکثر نیروهای نظامی طالوت، هنگام رویارویی با نیروهای جنگی سپاه جالوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 246

نیز ==> طالوت، سپاه طالوت

نیروهای نظامی غیر متعارف

75. جنّیان و پرندگان، جزئی از نیروهای نظامی سپاه سلیمان:

وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ فَهُمْ یُوزَعُونَ . نمل (27) 17

76. نیروهای نامرئی الهی، سپاهی غیر متعارف و حمایتگر نیروهای نظامی مسلمان، در رویارویی با دشمن:

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

وَ إِذْ یُرِیکُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَیْتُمْ فِی أَعْیُنِکُمْ قَلِیلاً وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللّٰهُ أَمْراً کٰانَ مَفْعُولاً وَ إِلَی اللّٰهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ. انفال (8) 43 و 44

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . توبه (9) 25 و 26

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً.

وَ رَدَّ اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِغَیْظِهِمْ لَمْ یَنٰالُوا خَیْراً وَ کَفَی اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتٰالَ وَ کٰانَ اللّٰهُ قَوِیًّا عَزِیزاً. احزاب (33) 9 و 25

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدٰادُوا إِیمٰاناً مَعَ إِیمٰانِهِمْ وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً. (1)فتح (48) 4 و 7


1) 1) . براساس یک قول، آیات یادشده مربوط به صلح حدیبیّه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 166)

نیز ==> جنود الهی

نیروهای نظامی فارس

77. پیروزی نیروهای نظامی فارس بر روم، در صدر اسلام:

غُلِبَتِ الرُّومُ .

فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ . (1)روم (30) 2 و 3

نیروهای نظامی فرعون

==> فرعون، لشکریان فرعون

نیروهای نظامی قدرتمند

78. ایجاد ترس و وحشت در دل دشمنان خدا و جامعۀ اسلامی، فلسفۀ تشویق به ایجاد نیروهای نظامی قدرتمند:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ


1) 1) . مراد از«غلبت الرّوم»غلبۀ فارس بر روم است. (الصافی، ج 4، ص 125؛ جامع البیان، ج 11، جزء 21، ص 20)

تُظْلَمُونَ . انفال (8) 60

79. در اختیار داشتن نیروهای نظامی قدرتمند، ابزاری محوری در مقابله با تهدیدات دشمن:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ . انفال (8) 60

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی مٰا کُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰی تَشْهَدُونِ .

قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ

اِرْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . نمل (27) 32 و 33 و 37

80. داشتن نیروهای نظامی قدرتمند، فراهم‌کنندۀ امکان اخراج دشمن از سرزمین خودش و آواره کردن آنها:

قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ . نمل (27) 33

81. نیروهای نظامی قدرتمند، فراهم‌کنندۀ امکان خوار و ذلیل کردن دشمن:

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی مٰا کُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰی تَشْهَدُونِ .

قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ .

اِرْجِعْ إِلَیْهِمْ فَلَنَأْتِیَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّةً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . نمل (27) 32 و 33 و 37

نیروهای نظامی قریش

==> همین مدخل، نیروهای نظامی مشرکان

نیروهای نظامی مسلمان

82. اخلالگری و فتنه‌انگیزی، در نیروهای نظامی مسلمان:

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . توبه (9) 47

نیز ==> امداد، امداد به مجاهدان و جهاد و همین مدخل، اتّحاد نیروهای نظامی، اختلاف نیروهای نظامی، غفلت نیروهای نظامی، موقعیّت نیروهای نظامی، نظم نیروهای نظامی، نفوذ در نیروهای نظامی، نماز نیروهای نظامی

نیروهای نظامی مشرکان

83. سازمان‌دهی نیروهای نظامی، به‌وسیلۀ قریش برای جنگ با مسلمانان:

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ . (1)انفال (8) 7

84. اطمینان‌بخشی خداوند به مؤمنان پس از صلح حدیبیّه به ناتوانی و فرار نیروهای نظامی مشرکان در برابر آنان:

لَقَدْ رَضِیَ اللّٰهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبٰایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَ أَثٰابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. (2)فتح (48) 18 و 22

85. نیروهای نظامی مشرکان مکّه مجهّز به سلاحهای جنگی و دارای توانی برتر از نیروهای نظامی مسلمانان:

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ . انفال (8) 7

86. کمک نظامی نیروهای مشرکان به دشمنان اسلام، از موارد پیمان‌شکنی آنان و مجوّز حمله به آنان:

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ .

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 1 و 4

87. فتح و پیروزی بر سپاه مشرکان قریش، وعدۀ خدا به مسلمانان:

وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّٰهُ إِحْدَی الطّٰائِفَتَیْنِ أَنَّهٰا لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذٰاتِ الشَّوْکَةِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ


1) 1) . مقصود از«طائفتین»غیر [کاروان تجارتی] و نفیر [سپاه مسلّح] قریش است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 801 -\802)

2) 2) . آیۀ شریفه اشاره به بیعت مسلمانان با پیامبر صلی الله علیه و آله در حدیبیّه است. (التبیان، ج 9، ص 328؛ الدر المنثور، ج 7، ص 517)

یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ وَ یَقْطَعَ دٰابِرَ الْکٰافِرِینَ . انفال (8) 7

88. هجوم سپاه مشرکان قریش در غزوۀ احزاب به مسلمانان، موجب خوف و بدگمانی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جٰاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمْ رِیحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیراً

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا. (1)احزاب (33) 9 و 10

نیز ==> احُد، احزاب، بدر

نیروهای نظامی ملکۀ سبأ

89. ملکۀ سبأ، برخوردار از نیروهای نظامی قدرتمند:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَهٰا عَرْشٌ عَظِیمٌ قٰالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ فَانْظُرِی مٰا ذٰا تَأْمُرِینَ . نمل (27) 22 و 23 و 33

هوشیاری نیروهای نظامی

90. هوشیاری نیروهای نظامی به هنگام نماز، زمینه‌ساز زبونی و خواری دشمن کافر:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

نیز ==> آمادگی نظامی، ابلیس، سپاه ابلیس، احُد، احزاب، اسارت، امداد، امداد به مجاهدان، بدر، پیروزی، تبوک، جنگ، جهاد، حنین، خیبر، دفاع، ذو القرنین، سلیمان علیه السلام ، لشکریان سلیمان، طالوت، سپاه طالوت، فرعون، لشکریان فرعون، قدرت، قدرت نظامی، محمّد صلی الله علیه و آله ، پیروزی محمّد صلی الله علیه و آله و غزوات محمّد صلی الله علیه و آله

نیزه

اشاره

نیزه، حربۀ معروفی است که به عربی به آن رُمح می‌گویند و چوبی است باریک و استوانه‌ای شکل، مانند نی، که در سرِ آن پیکانی نصب کرده‌اند. (2)


1) 1) . آیات، مربوط به غزوۀ احزاب است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 531 و 533)

2) 2) . لغت‌نامه، ج 14، ص 20283،«نیزه»

تیررس نیزه

1. قرار گرفتن شکار در تیررس نیزۀ حاجی و مُحرم، وسیلۀ امتحان او در تقیّد به احکام الهی حج:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)مائده (5) 94

2. مشخص شدن مؤمنان خداترس، از اهداف آزمایش الهی با قرار دادن شکار، در تیررس نیزۀ آنان در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94

شکار با نیزه

3. نیزه، وسیله‌ای برای شکار:

... مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ .... مائده (5) 94

4. حرمت شکار با دست یا به‌وسیلۀ نیزه بر مُحرم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ .... مائده (5) 94 و 95

5. ترس در نهان از خداوند در شکار با نیزه و غیر آن در حال احرام، نشانۀ ایمان واقعی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94

6. اجتناب از شکار با نیزه در حال احرام، جلوه و نشانه‌ای از ترس و خوف خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94

7. شکار به‌وسیلۀ نیزه در حال احرام، عامل تجاوز و تعدّی از احکام و حدود الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94

8. شکار با نیزه در حال احرام، عامل تهدید خداوند به عذاب دردناک:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94


1) 1) .«لیبلونّکم»یعنی در حال احرام شما را به صید و شکار امتحان می‌کند. (تفسیر القرآن الکریم، شبّر، ص 146؛ احکام القرآن، جصاص، ج 4، ص 129؛ فقه القرآن، راوندی، ج 1، ص 307)

نیکان

==>ابرار

نیکوکاری

==>احسان

نیل

==>رود نیل

واجد به معنای نیرومند، توانا و دریابنده است.

این صفت فعلی الهی در قرآن 5 بار آمده، (1)امّا به صورت اسمی در قرآن نیامده است، لیکن علمای کلام به تأثیر از احادیث وارده، آن را از اسمای حسنای الهی دانسته‌اند. (2)این صفت الهی به صورت اسمی نیز در ادعیه آمده است. (3)

... إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً ... (4)ص (38) 44

نیز ==> اعراف (7) 102؛ ضحی (93) 7 ، 8

واحد / اسما و صفات

این اسم و صفت الهی به صورت فاعل (واحد) به معنای یکتایی و وحدانیّت است. و واحد بودن خداوند، دارای وجوهی است: 1. قدیمی غیر از او نیست و شریکی ندارد تا حکم عدد بر او جاری شود؛ 2. ذات او ذاتی است که در آن تکثّر راه ندارد؛ 3. واحد به معنای قدیم، در برابر ممکن است. بنابراین خداوند واحد است، یعنی ممکن نیست. (5)و باید توجّه داشت که این وحدت عددی نیست، زیرا وحدت عددی موجب محدود شدن حق می‌گردد و این‌گونه نسبتها بر خدا جایز نیست. (6)این اسم و صفت الهی 22 بار، در قرآن آمده است. 6 بار صفت«اللّه»و 16 مرتبه صفت«اله»قرار گرفته است. (لازم به یادآوری است که صفت قهّار در قرآن، 6 بار و در تمامی


1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص1497

2) 2) . شرح اسماء الحسنی، رازی، ص 296؛ شرح اسماء الحسنی، غزالی، ص 125

3) 3) . بحار الانوار، ج 83 ، ص 315؛ البلد الامین، ص 363

4) 4) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1582

5) 5) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1449و 1451

6) 6) . المیزان، ج 6 ، ص 92

موارد با وصف«واحد»(واحد القهّار»آمده است.

وَ إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... بقره (2) 163

نیز ==> بقره (2) 133؛ نساء (4) 171؛ مائده (5) 73؛ انعام (6) 19؛ توبه (9) 31؛ یوسف (12) 39؛ رعد (13) 16؛ ابراهیم (14) 48 و 52؛ نحل (16) 22 و 51؛ کهف (18) 110؛ انبیاء (21) 108؛ حج (22) 34؛ عنکبوت (29) 46؛ صافات (37) 4؛ ص (38) 5 و 65 ؛ زمر (39) 4؛ غافر (40) 16؛

وادی مقدّس

==>ارض مقدّس

وادی نمل

==>مورچه

وارث / اسما و صفات

وارث، از اسمای حسنای الهی است. این صفت به معنای ارث‌برنده است. خداوند را ازآن‌جهت وارث گویند که تمامی اشیا به خدا برمی‌گردد و او است که گیرندۀ همۀ آنها است. این اسم و صفت دو بار در قرآن آمده است:

... وَ نَحْنُ الْوٰارِثُونَ . حجر (15) 23

نیز ==> قصص (28) 58

و به صورت فعلی نیز دو بار ذکر گردیده است:

إِنّٰا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْهٰا وَ إِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ . مریم (19) 40

وَ نَرِثُهُ مٰا یَقُولُ وَ یَأْتِینٰا فَرْداً. (1)مریم (19) 80

واسع / اسما و صفات

واسع از اسمای حسنای الهی به معنای گشایشگر و وسعت‌دهنده است. این اسم و صفت الهی 9 بار در قرآن ذکر شده است. لازم به یادآوری است که این صفت الهی به صورت فعلی نیز چهار بار در قرآن آمده است. (2)

... وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

نیز ==> بقره (2) 261 و 268 ؛ آل عمران (3) 73 ؛ نساء (4) 130 ؛ مائده (5) 54 ؛ انعام (6) 80 ؛ اعراف (7) 89 ؛ طه (20) 98 ؛ نور (24) 32 ؛ غافر (40) 7 نجم (53) 32

واضع / اسما و صفات


1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1477

2) 2) . همان، ص 1479 -\1484

این صفت فعلی الهی از باب،«وضع، یَضع، وضعاً»به معنای گذارنده و نهنده است. این صفت فعلی 4 بار در قرآن، به صورت صفت خداوند آمده و به صورت اسمی و با اضافه نیز در ادعیه آمده است. (1)

وَ نَضَعُ الْمَوٰازِینَ الْقِسْطَ .... انبیاء (21) 47

نیز ==> الرّحمن (55) 7؛ الرّحمن (55) 10؛ انشراح (94) 2 (2)

واقد بن عبد اللّه حنظلی

واقد بن عبد اللّه بن عبد مناف بن عرین از حُلفای بنی عدی بن کعب بود. (3)برخی مفسّران آیۀ 218 بقره (2) را دربارۀ قتل فردی از مشرکان به دست واقد بن عبد اللّه در ماه حرام دانسته‌اند که با نزول آیه، وی و کسانی را که به اشتباه دست به قتل در ماه حرام زده‌اند مورد رحمت و مغفرت الهی دانسته است. (4)نیز آیۀ 52 انعام (6) را دربارۀ گروهی از مؤمنان فقیر، از جمله واقد بن عبد اللّه دانسته‌اند که خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را از طرد آنان برحذر داشت. (5)

الواقعه

واقعه، از نامهای قیامت است (6)و این وصف عَلَم بالغَلَبه برای قیامت شده است. همان‌طوری‌که نامهای دیگر چون«الصّاخة»،«الطامّة»، و«الآزفة» اسم قیامت گردیده است. (7)این اسم دو بار در قرآن آمده است:

إِذٰا وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ . واقعه (56) 1

فَیَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوٰاقِعَةُ . حاقّه (69) 15

واقی / اسما و صفات

این صفت فعلی الهی اسم فاعل از«وقیٰ، یَقی، وقیاً»به معنای نگهداشتن و حفظ کردن است.

این صفت الهی به معنای مثبت آن [نگهدارنده]


1) 1) . جنّة الامان، ص 362؛ جامع السعادات، ج 1، ص 379

2) 2) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1519

3) 3) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 1، ص 260

4) 4) . جامع البیان، ج 2، جزء 2، ص 474؛ مجمع البیان،ج 1 -\2، ص 553

5) 5) . جامع البیان، ج 5، جزء 7، ص 265؛ روح المعانی، ج 5، جزء 7، ص 231

6) 6) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 324؛ الکشاف، ج 4،ص 455

7) 7) . تفسیر التحریر و التنویر، ج 13، جزء 27، ص 281

در مورد خداوند در قرآن 5 بار ذکر شده است. (1)

فَوَقٰاهُ اللّٰهُ سَیِّئٰاتِ مٰا مَکَرُوا وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ . غافر (40) 45

نیز ==> دخان (44) 56 ؛ طور (52) 18 و 27 ؛

والدین

اشاره

مراد از والدین، پدر و مادر است. (2)در این مدخل از واژه‌های«والدین»،«والدیّ»،«ابویه»و همچنین آیاتی که بر والدین دلالت می‌کند، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احسان به والدین و اهانت به والدین.


1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1530

2) 2) . فرهنگ فارسی، ج 4، ص 4966،«والدین»

احترام به والدین

1. لزوم رفتار شایسته با والدین مشرک، در امور دنیایی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً .... لقمان (31) 14 و 15

2. گناه بودن بی‌حرمتی به والدین و نیازمند بودن آن به توبه:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا ...

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 23 و 25

3. گستاخی و بی‌احترامی به والدین، محکوم به عذاب حتمی الهی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ .... احقاف (46) 15 و 17 و 18

4. احترام یوسف علیه السلام به والدین خود، هنگام ورود آنان به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . یوسف (12) 99 و 100

5. پرخاش به والدین، از اعمال ناپسند و منفور خداوند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ ... کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً. اسراء (17) 23 و 25 و 38

نیز ==> همین مدخل، احسان به والدین و زحمات والدین و والدین ابراهیم، والدین یحیی، والدین یوسف

احسان به والدین

اشاره

6. وجوب احسان و ملاطفت با والدین:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... نساء (4) 36

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... انعام (6) 151

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... اسراء (17) 23

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً .... لقمان (31) 14 وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً .... احقاف (46) 15

7. احسان و نیکی به پدر و مادر، از واجبات و ترک آن، از محرّمات الهی:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... انعام (6) 151

8. احسان به والدین، از جملۀ برترین اعمال انسان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا .... احقاف (46) 15 و 16

9.احسان و نیکی به والدین، از مصادیق حسنه، نزد خداوند:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضٰاعِفْهٰا .... نساء (4) 36 و 40

10. تساوی هریک از پدر و مادر سالخورده نزد فرزند، در مقدار احسان و احترام به آن دو:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا .... اسراء (17) 23

11. احسان و خدمتگزاری به والدین، از خصائص انسان موحّد:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... نساء (4) 36

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً .... احقاف (46) 15

12.احسان به والدین، از مصادیق عمل صالح:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... عنکبوت (29) 8 و 9

13. اولویّت احسان به والدین، در مقایسه با خویشاوندان:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ .... بقره (2) 83

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 180

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ وَ الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ .... نساء (4) 36

14. وجوب احسان به والدین، از تعالیم حکیمانۀ الهی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 39

15. احسان به والدین، از تعالیم مطابق با عقل:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 151

16. عمل به توصیه‌های الهی از جمله احسان به والدین، نشانۀ رشد و شکوفایی عقل:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 151

17. نیکی به پدر و مادر، موجب ستایش و مدح خداوند:

وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا. مریم (19) 14

18. احسان به والدین، از مصادیق صراط مستقیم:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً .... انعام (6) 151 و 153

19. احسان به پدر و مادر، تحت نظارت خداوند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 23 و 25

20. به یاد داشتن والدین به هنگام نیایش، از مصادیق احسان به آنان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... احقاف (46) 15

21. وجوب احسان و خوشرفتاری با والدین، هنگام پیری آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24

22. احسان به والدین، از جمله پیمانهای خداوند با بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

23. پایبندی عدّه‌ای از بنی اسرائیل به عهد

الهی‌شان در احسان به والدین:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

24. اعراض اکثر بنی اسرائیل، از احسان به والدین، به رغم پیمان خود با خداوند:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

25. احسان به پدر و مادر، زمینه‌ساز فرجامی سرشار از سلامت و امنیّت کامل:

وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 14 و 15

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

26. وجوب احسان و رعایت ادب و ملاطفت با والدین، حتی در صورت مشرک بودن آنان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً .... لقمان (31) 14 و 15

27. عمل نکردن به دستورات و میثاق الهی در احسان به والدین، به منزلۀ انکار کتاب الهی و نشانۀ کافر شدن به آن:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ... أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ .... بقره (2) 83 و 85

آثار احسان به والدین

اشاره
28. قرار گرفتن حکم احسان به والدین، پس از حکم به پرستش خداوند، نشانۀ اهمّیّت آن:

... لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... نساء (4) 36

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... انعام (6) 151

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... اسراء (17) 23

1. تقوا
29. احسان به والدین، زمینۀ تقوا و پرهیزکاری انسان:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . انعام (6) 151 و 153

2. صالح شدن
30. احسان به والدین، از مصادیق عمل صالح و

موجب قرار گرفتن در جایگاه صالحان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 8 و 9

3. عفو خدا
31. احسان به والدین، موجب برخورداری از عفو و مغفرت الهی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ .... احقاف (46) 15 و 16

4. قبول اعمال
32. احسان و نیکی به والدین، زمینه‌ساز قبول اعمال انسان به بهترین وجه:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا .... احقاف (46) 15 و 16

33. احسان به والدین، موجب پذیرش اعمال نیک انسان به درگاه الهی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا .... احقاف (46) 15 و 16

5. محبّت خدا
34. احسان به والدین، زمینۀ جلب محبّت خداوند:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

پاداش احسان به والدین

35.نیکی به والدین، حسنه، و درپی‌دارندۀ پاداش مضاعف از سوی خداوند:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضٰاعِفْهٰا .... نساء (4) 36 و 40

36. نیکی به والدین، حسنه، و درپی‌دارندۀ پاداش بزرگ نزد خدا:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً یُضٰاعِفْهٰا .... نساء (4) 36 و 40

ترک احسان به والدین

37. ترک احسان به والدین، راهی غیر الهی و موجب تفرقه و جدا شدن از راه خدا:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ .... انعام (6) 151 و 153

38. تخلّف کردن از میثاق الهی در احسان به والدین، موجب گرفتار شدن به ذلّت و خواری در دنیا:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ... فَمٰا جَزٰاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذٰلِکَ مِنْکُمْ إِلاّٰ خِزْیٌ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... بقره (2) 83 و 85

زمینۀ احسان به والدین

39. احسان به والدین، نشانۀ دور بودن از صفات

تکبّر و فخرفروشی:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

اختیارات والدین

40. والدین، مخیّر به گرفتن فرزند از شیر، پیش از اتمام دو سال:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا .... بقره (2) 233

ادب با والدین

41. ادب یوسف علیه السلام هنگام استقبال از والدین:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . یوسف (12) 99 و 100

42. لزوم مراعات احترام و ادب به والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24

اذن از والدین

43. لزوم کسب اجازۀ فرزندان نابالغ، پیش از وقت نماز صبح، هنگام ورود به خلوتگاه والدین خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... نور (24) 58

44. لزوم اجازه گرفتن فرزندان نابالغ، هنگام استراحت نیمروز، برای ورود به خلوتگاه والدین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... نور (24) 58

45. لزوم اجازه گرفتن فرزندان نابالغ از والدین خویش، برای ورود به خلوتگاه آنان، پس از نماز عشا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58

46. احکام اجازۀ ورود فرزندان به خوابگاه والدین، برگرفته از آیات الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

47. حفظ حریم خانواده، با اجازه گرفتن فرزندان از والدین خویش، برای ورود به خلوتگاه آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . نور (24) 58 و 59

نیز ==> همین مدخل، خلوتگاه والدین و منازل والدین

اذیّت به والدین

48. حرمت هرگونه اذیّت و آزاررسانی به پدر و مادر:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا .... اسراء (17) 23

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ .... احقاف (46) 15 و 17 و 18

ارث بردن والدین

49. والدین، وارث اموال فرزندان میّت خود:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ .... نساء (4) 11

50. سهم ارث هریک از والدین، یک‌ششم از کل مال با وجود فرزندی برای میّت:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ... وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ .... نساء (4) 11

ارزش والدین

51. والدین، دارای بالاترین و مهم‌ترین حق، در میان مجموعۀ حقوق انسانها بر یکدیگر:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ وَ الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ .... نساء (4) 36

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ... (1)اسراء (17) 23 و 26

استغفار برای والدین

52. پسندیده بودن استغفار، برای والدین خود:

رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ ... یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . ابراهیم (14) 41

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ .... نوح (71) 28

نیز ==> همین مدخل، والدین ابراهیم، والدین نوح

استیذان از والدین

==> همین مدخل، خلوتگاه والدین

اطاعت از والدین

53. اطاعت از والدین، حقّی بر عهدۀ فرزندان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً ... لقمان (31) 14 و 15

54.توصیۀ خداوند به اطاعت فرزند از پدر و مادر، در صورت وادار نشدن او به شرک از سوی آن دو:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

55. فرزندان، موظّف به اطاعت از والدین مشرک خویش، جز در صورت مخالف بودن فرمان آنان با فرمان خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ


1) 1) . از اینکه خداوند در مقام بیان حقوق متقابل گروههایی از انسانها، حق والدین را مقدّم بر همۀ آنها و پس از حق خویش قرار داده است، نکتۀ یادشده به دست می‌آید

لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... لقمان (31) 14 و 15

56. مشروع نبودن اطاعت از والدین، در صورت واداشتن فرزندان به شرک و بی‌دینی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا .... لقمان (31) 14 و 15

نیز ==> همین مدخل، احترام به والدین و احسان به والدین

الحاق به والدین

57. الحاق فرزندان با ایمان به والدین مؤمن خود، در بهشت:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُمْ بِإِیمٰانٍ أَلْحَقْنٰا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ .... طور (52) 21

انفاق به والدین

58. استحباب اعطای بخشی از مال به والدین، هنگام نوشتن وصیّت و تقسیم اموال:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 180

اهانت به والدین

اشاره

59. حرمت گفتار و رفتار اهانت‌آمیز به والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا .... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ .... اسراء (17) 23 و 25

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ .... احقاف (46) 15 و 17 و 18

60. حرمت هرگونه پرخاش و اهانت به والدین، حتّی در حدّ گفتن«اف»:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ .... اسراء (17) 23

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ ...

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 15 و 17 و 18

61. گستاخی در برابر والدین، مورد نکوهش خداوند:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی ... فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

62. اهانت به والدین، در شأن منکران معاد:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ

اَلْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 15 و 17

63. حرمت هرگونه پرخاش و اهانت به والدین، در حدّ گفتن اف:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا .... اسراء (17) 23

64.گفتار و رفتار اهانت‌آمیز به والدین، مورد نهی خداوند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

آثار اهانت به والدین

1. خسران
65. اهانت فرزند به والدین، عامل خسران به خویش:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

2. غضب خدا
66. جسارت و اهانت به والدین، موجب غضب پروردگار:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ .... احقاف (46) 15 و 17 و 18

برخورد با والدین

67. سفارش خداوند به گفتار کریمانه و لزوم پرهیز از تندخویی با ایشان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24

نیز ==> همین مدخل، احترام به والدین و احسان به والدین و پیری والدین

پیری والدین

68. والدین در سنّ پیری و سالخوردگی، در معرض بی‌احترامی از سوی فرزندان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

69. پیری و سالخوردگی والدین، موجب سنگین‌تر شدن وظایف فرزند نسبت به آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا

قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

پیشواز از والدین

70. پیشواز یوسف علیه السلام از پدر و مادرش، در بیرون شهر مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ .... وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ .... یوسف (12) 99 و 100

71. ابراز محبّت یوسف علیه السلام و در آغوش گرفتن والدین خویش، هنگام پیشواز از آنان:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِمٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . یوسف (12) 99 و 100

تشکّر از والدین

72. سفارش خداوند به تشکّر از والدین در مقابل زحمات آنان، با نیکی و کمک کردن به آنان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ ... (1)لقمان (31) 14

73. توجّه فرزند به حمل او از سوی مادر و تربیت او از سوی والدین، موجب شکرگزاری از آنان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ .... لقمان (31) 14

74. توجّه به بازگشت به خدا، زمینه‌ای برای شکر و سپاس انسانها از والدین خویش:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

75. اهمّیّت تشکّر از والدین، بعد از عبادت و شکر از خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ .... لقمان (31) 14

تقوای والدین

76. تقوا و خداترسی والدین، موجب رعایت مصالح نوزادان خود:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233


1) 1) . مراد از«ان اشکر لی و لوالدیک»شکر والدین، به نیکی کردن و کمک کردن به آنها است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 495)

تواضع برای والدین

77. خداوند، خواهان تواضع و رحمت قلبی فرزندان به والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا ... وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24

78. فرزندان، موظّف به تواضع و فروتنی در برابر والدین از روی ترحّم و مهربانی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ... (1)اسراء (17) 23 و 24

چشم‌روشنی والدین

79. فرزند، مایۀ چشم‌روشنی و سرور والدین:

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ .... فرقان (25) 74

وَ قٰالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ ... أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً .... قصص (28) 9

حرمت والدین

==> همین مدخل، احترام به والدین و خلوتگاه والدین

حقوق والدین

80. والدین، دارای حقوقی بر فرزندان به سبب تربیت آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

81. تهدید و هشدار خداوند به انسانهای ناشکر و ناسپاس، در مقابل زحمات و حقوق والدین:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. (2)لقمان (31) 14

82. انسانها، حتّی صالحان، در معرض لغزش و کوتاهی نسبت به حقوق پدر و مادر خویش:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً. اسراء (17) 23 و 25

83. ممنوعیّت والدین، از تضییع حقوق یکدیگر با وسیله قرار دادن فرزندان خود:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

84. رعایت عدّۀ اندکی از بنی اسرائیل، نسبت به حقوق والدین:

1) 1) .«خفض جناح»کنایه از مبالغه در تواضع و خضوع زبانی و عملی است. (المیزان، ج 13، ص 80 ؛ التفسیر المنیر، ج 15، ص 55)

2) 2) . در عبارت«الیّ المصیر»نوعی تهدید است، یعنی بازگشت شما به‌سوی ماست و برحسب اعمالتان، پاداش می‌دهیم. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 495؛ تفسیر مقاتل، ج 3، ص 434)

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

خشونت با والدین

85. حرمت خشونت و بدرفتاری فرزند، با والدین خود:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. اسراء (17) 23

خلوتگاه والدین

86. ضرورت اتاق خلوت و جدای از فرزندان، برای والدین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ ... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 58 و 59

87. لزوم اجازه گرفتن فرزندان نابالغ از والدین خویش، برای ورود به خلوتگاه آنان پیش از نماز صبح، هنگام استراحت نیمروز و پس از نماز عشا به خاطر حفظ حرمت آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... نور (24) 58

88.لزوم کسب اجازۀ فرزندان نابالغ از والدین خویش، هنگام ورود به خلوتگاه آن دو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 58 و 59

خواسته‌های والدین

89. فرزندان، موظّف به پاسخ مثبت به خواسته‌های والدین کهنسال و دریغ نکردن از تأمین خواسته‌های آنها:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. (1)اسراء (17) 23

دعا برای والدین

90. توصیۀ خداوند به دعا کردن در حق والدین،

1) 1) . جملۀ«و لا تنهرهما»بنا بر قولی به این معنا است که چیزی را که از تو خواستند امتناع نورز. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 631)

برای بهره‌مندی آن دو از رحمت الهی، همانند بهره‌مندی فرزند از رحمت الهی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

91. تربیت فرزندان هنگام کودکی، مقتضی دعا برای رحمت والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

92. دعا و طلب رحمت برای والدین، از دستورات حکیمانۀ خداوند:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24 و 39

93. دعا برای والدین از مصادیق احسان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... احقاف (46) 15

94. دعای فرشتگان در حق والدین صالح و پیرو راه خدا، از درگاه الهی برای ورود به بهشت:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ .... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

95. دعای فرشتگان در حق والدین صالح، به سبب داشتن فرزندان تائب و پیرو راه خدا:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ .... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

96. وجود والدین تائب و پیرو راه خدا، موجب شمول دعای فرشتگان در حق فرزندان صالح آنان:

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ .... رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... غافر (40) 7 و 8

دعای والدین

97. فرزندان، مورد توجّه والدین و مشمول دعای خیر آنان:

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. فرقان (25) 74

98. بندگی والدین در برابر خدای رحمان، موجب دعای آنان دربارۀ فرزندان:

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ ... وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. فرقان (25) 63 و 74

99. دعای پدر و مادر در حق فرزندان، تأثیرگذار در سرنوشت و سعادت آنان:

وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا هَبْ لَنٰا مِنْ أَزْوٰاجِنٰا وَ ذُرِّیّٰاتِنٰا

قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنٰا لِلْمُتَّقِینَ إِمٰاماً. فرقان (25) 74

... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ ... وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی .... احقاف (46) 15

100. مورد استجابت قرار نگرفتن دعای والدین در حق فرزند، در صورت کفرورزی وی:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ .... احقاف (46) 17 و 18

101. دعای والدین در دوران بارداری، برای درخواست فرزندی سالم و بی‌عیب:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . (1)اعراف (7) 189

102. اعتقاد والدین (آدم و حوّا علیهما السلام ) به تأثیر دعای خود در پیشگاه خداوند، برای اعطای فرزند سالم و صالح به آن دو:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . (2)اعراف (7) 189

103. شریک قرار دادن والدین برای خداوند، پس از اعطای فرزندی سالم به آنان در پی دعای خود:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا ... (3)اعراف (7) 189 و 190

رحمت برای والدین

==> همین مدخل، دعا برای والدین

رفتار با والدین

104. رفتار ناصحیح با والدین، مورد هشدار خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ ...

... وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

105. لزوم رفتار خوب با والدین مشرک، براساس

1) 1) .«صالحاً»یعنی صالح برای زندگی و بقا، به اینکه فرزندی سالم باشد. (المیزان، ج 8 ، ص 374)

2) 2) . مقصود از ضمایر تثنیه در آیه، آدم و حوّا علیهما السلام است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 781)

3) 3) .«صالحاً»یعنی صالح برای زندگی و بقا، به اینکه فرزندی تامّ الخلقه و بی‌عیب و آفت باشد. (المیزان، ج 8 ، ص 374)

عرف، بدون تسلیم شدن در برابر پیشنهادهای شرک‌آلود آن دو:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ... وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً .... لقمان (31) 14 و 15

رفتار والدین

106. رفتار والدین، تأثیرگذار در سرنوشت فرزندان:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. (1)نساء (4) 9

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ .... کهف (18) 82

زحمات والدین

107. فرزند، موظّف به دعا و درخواست رحمت از پروردگار برای والدین، در قبال زحمات بی‌دریغ آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

108. انسان موظّف به شکرگزاری در مقابل زحمات و خدمات والدین:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... احقاف (46) 15

109. ارج نهادن به زحمات والدین در چهل‌سالگی، از نمودهای رشد عقلی و کمالی در این سن:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ .... احقاف (46) 15

110. لزوم توجّه فرزندان به زحمات تربیتی والدین خویش:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24


1) 1) . مراد از«قول»رفتار است. (المیزان، ج 4، ص 201)

زیان به والدین

111. لزوم ادای شهادت به حق، به رغم ضرر به والدین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ .... نساء (4) 135

112. لزوم رعایت عدالت، به رغم ضرر به والدین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

سخن با والدین

113. وجوب برخورد عاطفی و مؤدّبانه همراه با تکریم به والدین، هنگام سخن گفتن با آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ .... اسراء (17) 23 و 24

شرک والدین

==> همین مدخل، احترام به والدین و دعای والدین

شکر والدین

114. التزام والدین انسانها (آدم و حوّا علیهما السلام ) به شکرگزاری در برابر خداوند، هنگام اعطای فرزند صالح و سالم به آن دو:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَی اللّٰهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . اعراف (7) 189 و 190

115. تخلّف والدین دعاکننده به درگاه خداوند برای اعطای فرزند صالح و سالم، از وعدۀ خود برای شکرگزاری در برابر خداوند:

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا لِیَسْکُنَ إِلَیْهٰا فَلَمّٰا تَغَشّٰاهٰا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمّٰا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللّٰهَ رَبَّهُمٰا لَئِنْ آتَیْتَنٰا صٰالِحاً لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

فَلَمّٰا آتٰاهُمٰا صٰالِحاً جَعَلاٰ لَهُ شُرَکٰاءَ فِیمٰا آتٰاهُمٰا فَتَعٰالَی اللّٰهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . اعراف (7) 189 و 190

طغیان والدین

116. فرزند ناخلف، زمینه‌ساز طغیان و کفر والدین:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. (1)کهف (18) 80


1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: آن غلام [فرزند] کافر و پدر و مادرش، مؤمن بودند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 752)

عاقّ والدین

117. عاقّ والدین، موجب شقاوت و تیره‌بختی انسان:

وَ بَرًّا بِوٰالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبّٰاراً شَقِیًّا. (1)مریم (19) 32

عواطف به والدین

118. توجّه انسان به ضعفها و نیازهای دوران کودکی و زحمات پدر و مادر، برانگیزانندۀ عواطف او نسبت به آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

فقر والدین

119. کشتن فرزندان از سوی والدین در عصر جاهلی، به علّت فقر و تنگدستی:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ .... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

120. حرمت فرزندکشی، به سبب فقر و تنگدستی از سوی والدین:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ .... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

121. باور والدین به رزّاقیّت خداوند، مانع فرزندکشی به جهت فقر و تنگدستی:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ .... انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

122. خداوند، توجّه‌دهندۀ والدین به رزّاقیّت خداوند، برای بازداشتن آنان از قتل فرزندان خود، به سبب خوف از فقر:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

کفر والدین

==> همین مدخل، طغیان والدین


1) 1) . براساس ارتباط دو جمله و استفاده از مفهوم و سلب خصوصیّت از مادر است، به اینکه نیکی نکردن به والدین موجب شقاوت می‌شود

محافظت از والدین

123. حضور پدر و مادر نزد فرزند، درپی‌دارندۀ مسئولیّت فزون‌تری برای محافظت از آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً. (1)اسراء (17) 23

محبّت والدین

124. محبّت والدین به فرزند، تأثیرگذار در همراهی کردن در اعتقادات با او:

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 80

مشورت والدین

125. لزوم مشورت والدین با یکدیگر، در امر شیر دادن به کودک خود:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ ... فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا .... بقره (2) 233

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ .... طلاق (65) 6

126. لزوم مشورت و تفاهم مرد و زن مطلّقه، در مورد وضع شیر دادن و حضانت فرزندان خود:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . (2)طلاق (65) 6

معاشرت با والدین

127. لزوم رفتار شایسته در معاشرت با والدین:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... نساء (4) 36

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... انعام (6) 151

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... اسراء (17) 23

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ .... لقمان (31) 15

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً .... احقاف (46) 15

128. اطاعت از دستورات والدین، از آداب معاشرت با ایشان:

فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا مُنِعَ مِنَّا الْکَیْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا أَخٰانٰا نَکْتَلْ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ ... وَ لَمّٰا دَخَلُوا مِنْ حَیْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مٰا کٰانَ یُغْنِی عَنْهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ حٰاجَةً فِی


1) 1) .«امّا یبلغنّ عندک الکبر»یعنی اگر پدر و مادرتان تا زمان پیری نزد تو زندگی می‌کنند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 631)

2) 2) . ضمیر«هن»به مطلّقات یعنی زنان طلاق داده شده بر می‌گردد. (المیزان، ج 19، ص 317 ؛ روض الجنان، ج 19، ص 275)

نَفْسِ یَعْقُوبَ قَضٰاهٰا .... یوسف (12) 63 و 67 و 68

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

129. رفتار پسندیده با پدر و مادر در معاشرت با آنان، حتّی در صورت مشرک بودن آنان مورد سفارش خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ .... لقمان (31) 14 و 15

130. منافات نداشتن معاشرت نیک با والدین، در عین اطاعت نکردن از آنان در دعوت فرزندان به شرک‌ورزی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

131. بایسته بودن گفتار مؤدّبانه و عاطفی، در معاشرت و همنشینی با والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 15 -\17

132. عادّی بودن معاشرت و روابط با والدین، از سوی فرزندان در هم غذا و هم‌سفره شدن با آنان:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ أَوْ بُیُوتِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَأْکُلُوا جَمِیعاً أَوْ أَشْتٰاتاً .... نور (24) 61

133. معاشرت ناپسند با والدین، درپی‌دارندۀ

خسارت و زیان:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

134. پاسخ مثبت ندادن به دعوت حق والدین، از معاشرتهای ناپسند و درپی‌دارندۀ عذاب:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

135. تشکّر و سپاسگزاری از والدین در معاشرت با آنان، مورد سفارش خداوند:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ. لقمان (31) 14

نیز ==> پدر، معاشرت با پدر و مادر

منازل والدین

136. عدم لزوم اجازۀ فرزندان از والدین، برای استفاده از خوراکیهای منازل آنان:

... وَ لاٰ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ أَوْ بُیُوتِ آبٰائِکُمْ .... نور (24) 61

مهربانی با والدین

==> همین مدخل، احترام به والدین و احسان به والدین

نگرانی والدین

137. پدر و مادر با ایمان، نگران و دلواپس تربیت ایمانی فرزند خود:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

وارث والدین

138. پسران، وارث والدین خود:

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ ... مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ .... نساء (4) 7

139. ارث بردن دختران، از والدین خود:

... وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ .... نساء (4) 7

والدین ابراهیم

140. آمرزش‌طلبی ابراهیم علیه السلام برای والدین خود:

... قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ ... یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . ابراهیم (14) 35 و 41

141. والدین ابراهیم، مشمول دعای آن حضرت:

... قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ ... یَوْمَ یَقُومُ الْحِسٰابُ . ابراهیم (14) 35 و 41

والدین در بهشت

==> همین مدخل، الحاق به والدین

والدین در جاهلیّت

142. والدین در عصر جاهلیّت، قاتل فرزندان خویش به سبب خوف از فقر و تنگدستی:

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ مِنْ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیّٰاهُمْ وَ لاٰ تَقْرَبُوا الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ . انعام (6) 151

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

143. قتل فرزندان به دست والدین، در عصر جاهلیّت، خطایی بزرگ از آنان:

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً. اسراء (17) 31

والدین در قیامت

144. والدین، حاضر به فدا کردن فرزندان خویش در قیامت، به جهت رهایی از عذاب الهی:

یُبَصَّرُونَهُمْ یَوَدُّ الْمُجْرِمُ لَوْ یَفْتَدِی مِنْ عَذٰابِ یَوْمِئِذٍ بِبَنِیهِ . معارج (70) 11

145. حوادث سهمگین قیامت موجب فرار و جدایی فرزندان از والدین خویش:

فَإِذٰا جٰاءَتِ الصَّاخَّةُ

یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ

وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ . عبس (80) 33 -\35

والدین سلیمان

146. والدین سلیمان، برخوردار از نعمتهای ویژۀ الهی:

... لاٰ یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمٰانُ .... وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... نمل (27) 18 و 19

147. سلیمان علیه السلام خواهان شکرگزاری در برابر خداوند، به پاس نعمتهای عطا شده به والدین خود:

حَتّٰی إِذٰا أَتَوْا عَلیٰ وٰادِ النَّمْلِ قٰالَتْ نَمْلَةٌ یٰا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسٰاکِنَکُمْ لاٰ یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمٰانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

فَتَبَسَّمَ ضٰاحِکاً مِنْ قَوْلِهٰا وَ قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبٰادِکَ الصّٰالِحِینَ . نمل (27) 18 و 19

والدین قاتل

==> همین مدخل، والدین در جاهلیّت

والدین مریم

148. والدین مریم، عفیف و دارای حسن پیشینه در نزد مردم:

... قٰالُوا یٰا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئاً فَرِیًّا یٰا أُخْتَ هٰارُونَ مٰا کٰانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ مٰا کٰانَتْ أُمُّکِ بَغِیًّا. مریم (19) 27 و 28

والدین مشرک

==> همین مدخل، اطاعت از والدین، برخورد با والدین

والدین مؤمن

149. مبغوضیّت و زیانبار بودن جسارت به والدین صالح و مؤمن:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی ... فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ .... احقاف (46) 17 و 18

150. عذاب حتمی الهی، سرنوشت انسان جسارت‌کننده به والدین مؤمن خود:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

نیز ==> همین مدخل، والدین نوجوان قصّۀ خضر علیه السلام و والدین نوح

والدین نوجوان قصّۀ خضر علیه السلام

151. والدین نوجوان مقتول به دست خضر علیه السلام افرادی مؤمن و به دور از سرکشی و عصیان:

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ ... وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. کهف (18) 74 و 80

152. قتل نوجوان به دست خضر علیه السلام ، برای پیشگیری از تأثیر او در گرایش والدین خود به کفر:

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ ... وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً. (1)کهف (18) 74 و 80

والدین نوح

153. مؤمن بودن والدین نوح:

وَ قٰالَ نُوحٌ رَبِّ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ .... نوح (71) 26 و 28

154. آمرزش‌خواهی نوح علیه السلام برای والدین خویش:

وَ قٰالَ نُوحٌ ... رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ .... نوح (71) 26 و 28

155. والدین نوح، مشمول دعای آن حضرت:

وَ قٰالَ نُوحٌ .... رَبِّ اغْفِرْ لِی


1) 1) . مراد از«فانطلقا»حضرت موسی و خضر علیهما السلام هستند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 747)

وَ لِوٰالِدَیَّ .... نوح (71) 26 و 28

والدین یحیی

156. اطاعت محض یحیی علیه السلام از والدین خویش:

یٰا یَحْییٰ ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا.

مریم (19) 12 و 14

157. مهربانی یحیی علیه السلام نسبت به پدر و مادر خویش:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ ... وَ بَرًّا بِوٰالِدَیْهِ وَ لَمْ یَکُنْ جَبّٰاراً عَصِیًّا. مریم (19) 12 و 14

والدین یوسف

158. احترام یوسف علیه السلام به والدین خود، هنگام ورود آنان به مصر:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً ...

. یوسف (12) 99 و 100

159. ابراز محبّت یوسف علیه السلام و در آغوش گرفتن والدین خویش، هنگام پیشواز از آنان:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . یوسف (12) 99

160. احترام والدین یوسف بر او با سجده کردن بر وی:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ ...

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً .... یوسف (12) 99 و 100

نیز ==> همین مدخل، پیشواز از والدین

وصیّت برای والدین

161. وجوب وصیّت برای پرداخت اموالی به والدین خود، هنگام فرارسیدن مرگ:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (1)بقره (2) 180

162. اولویّت والدین نسبت به دیگر خویشاوندان در امر وصیّت، به دادن بخشی از اموال به آنان:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 180

163. وصیّت برای پرداخت اموالی به والدین، مقتضای تقوا و پرهیزگاری:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 180

وظایف والدین

164. لزوم رعایت حقوق نوزادان، از سوی والدین:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ


1) 1) . بنا بر قولی این آیه در مورد وارثان نسخ شده است و بنا بر قولی اصلاً نسخ نشده و این قول صحیح است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483)

أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ .... بقره (2) 233

165. والدین، موظّف به آموزش و ابلاغ فرزندان به چگونگی وارد شدن به خلوتگاه آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ ... وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 58 و 59

166. والدین، موظّف به آموزش و تعلیم مسائل عقیدتی به فرزندان خویش:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

167. تربیت فرزند، از وظایف والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

168. رحمت و ترحّم، اساس تربیت فرزند به دست والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. (1)اسراء (17) 23 و 24

169. توجّه فرزند به تربیت او از سوی والدین در دوران کودکی، برانگیزندۀ عواطف نسبت به آنان:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

170. والدین، موظّف به اجیر کردن دایه‌ای جهت شیر دادن فرزندشان، در صورت سختگیری و عدم توافق آنان:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ ... فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ . طلاق (65) 6

171. والدین، موظّف به رشد معنوی فرزندان، همپای پرورش جسمانی آنان:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً وَ حَمْلُهُ وَ فِصٰالُهُ ثَلاٰثُونَ شَهْراً .... وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... احقاف (46) 15 و 17

172. والدین، موظّف به پنهان نگه‌داشتن هرگونه روابط جنسی از فرزندان خود:

1) 1) .«کما ربّیانی صغیراً»یعنی چنانکه در خردسالی‌ات بر تو ترحم کرده و تربیت کرده‌اند. (المیزان، ج 13، ص 81)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ ... ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... نور (24) 58

173. تربیت فرزندان در دامان پدر و مادر، نعمتی بس بزرگ و شایستۀ قدردانی و موجب استحقاق هرگونه احسان و احترام:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

174. ممنوعیّت ضرر زدن والدین به فرزند خود، حتّی در صورت طلاق:

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ ... لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ .... بقره (2) 232 و 233

وعدۀ والدین

==> همین مدخل، شکر والدین

یادآوری والدین

175. چهل‌سالگی، زمانی شایسته برای یادآوری والدین:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ ... حَتّٰی إِذٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ بَلَغَ أَرْبَعِینَ سَنَةً قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ .... احقاف (46) 15

نیز ==> پدر و مادر

والی / اسما و صفات

==>ولی / اسما و صفات

واهب / اسما و صفات

==>وهّاب / اسما و صفات

وجوب

اشاره

وجوب در لغت به معنای ثبوت و لزوم (1)و در اصطلاح فقیهان یکی از احکام پنج‌گانۀ تکلیفی است. حقیقت وجوب یا ارادۀ مؤکّد حاصل شده در نفس امرکننده است که به فعل مأمور تعلّق می‌گیرد و یا امر انتزاعی است که نزد عرف، از انشاء طلب به‌واسطۀ لفظ و یا غیر لفظ با نبودن قرینه بر ترخیص در ترک، انتزاع می‌شود. (2)در این مدخل از آیاتی که متضمّن مادّۀ امر یا هیئت [صیغۀ] امر و یا از افعال و جمله‌های خبریّه به معنای انشاء و امر باشد، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: وجوب اطاعت، وجوب جهاد، وجوب حج، وجوب روزه و وجوب نماز.


1) 1) . لسان العرب، ج 15، ص 215،«وجب»

2) 2) . اصطلاحات الأصول، ص 280،«الوجوب»

وجوب آتش‌بس

1. وجوب آتش‌بس و متارکۀ جنگ با اهل کتاب، در صورت تسلیم شدن و پرداخت جزیه:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . توبه (9) 29

2. وجوب آتش‌بس و ترک جنگ در ماههای حرام:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... بقره (2) 194

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ .... بقره (2) 217

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ ... وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ .... مائده (5) 2

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ .... توبه (9) 5

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ .... توبه (9) 36

3. وجوب وفاداری به آتش‌بس با دشمن، در صورت پایبندی آنان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ...

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ .... توبه (9) 5 و 7

وجوب آزاد کردن اسیر

4. وجوب آزاد کردن اسیران، در صورت توبه و پذیرش اسلام از سوی آنان:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ .... توبه (9) 5

وجوب آزاد کردن برده

5. وجوب آزاد کردن برده برای کفّارۀ ظهار در صورت وجود برده قبل از تماس با زوجه:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً ذٰلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مجادله (58) 3 و 4

6. وجوب آزاد کردن بردۀ مؤمن در صورت ارتکاب قتل خطایی:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ

قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

7. وجوب تخییری آزاد کردن بردۀ مؤمن برای حنث قسم:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

وجوب آسان‌گیری بر مدیون

8. وجوب آسان گرفتن بر مدیون تنگدست تا زمان توان وی بر پرداخت بدهی خویش به سهولت:

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 280

وجوب آشتی

9. وجوب صلح و آشتی مؤمنان با یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . (1)بقره (2) 208

نیز ==> همین مدخل، وجوب اصلاح و وجوب صلح

وجوب آمادگی نظامی

10. وجوب تحصیل امکانات و آمادگی نظامی، برای ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان:

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ .... انفال (8) 60

11. وجوب آمادگی نظامی جهادگران، در حال نماز:

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

12. وجوب آمادگی نظامی مؤمنان با مرزبانی و حراست از مرزها در برابر متجاوزان:

1) 1) . به نظر بعضی مفسّران«سِلم»به معنای صلح و مسالمت است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 2، جزء 2، ص 276)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 200

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً وٰاحِدَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ .... نساء (4) 102 و 104

وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبٰاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّٰهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لاٰ تَعْلَمُونَهُمُ اللّٰهُ یَعْلَمُهُمْ .... انفال (8) 60

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ .... توبه (9) 5

13. وجوب آمادگی کامل نیروهای نظامی، پیش از حرکت برای نبرد با دشمن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِیعاً. نساء (4) 71

نیز ==> همین مدخل، وجوب دفاع

وجوب آمیزش

14. وجوب آمیزش مردان با همسران خویش، (حد اقل) در هر چهار ماه:

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 226

15. وجوب آمیزش با همسر یا طلاق دادن وی، پس از گذشت چهار ماه از ایلاء:

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (2)بقره (2) 226 و 227

وجوب ابلاغ امامت

16. وجوب ابلاغ امامت علی علیه السلام و خلافت الهی او بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ ... (3)مائده (5) 67

وجوب اتحاد


1) 1) . بر این اساس که«رابطوا»به معنای مرزبانی و حفظ ثغور باشد

2) 2) .«ایلاء»در اصطلاح فقه، سوگند مرد بر ترک مجامعت با همسر به صورت دائم یا بیشتر از چهار ماه به قصد اضرار به او را گویند. (تحریر الوسیله، ج 2، ص 320، کتاب الایلاء)

3) 3) . طبق روایت منقول از امام باقر و امام صادق علیهما السلام و غیر ایشان، مقصود از«ما انزل الیک»امامت علی علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 344؛ روح المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 282؛ الدر المنثور، ج 3، ص 117)

17. وجوب اتحاد همۀ مسلمانان، و پرهیز آنان از هرگونه اختلاف:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً .... آل عمران (3) 103

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 105

وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . انعام (6) 153

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . حجرات (49) 10

18. وجوب اتحاد مؤمنان، در برابر منافقان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ .... نساء (4) 88

19. وجوب اتحاد و یکپارچگی مسلمانان، در جنگ با مشرکان:

... وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً ... (1)توبه (9) 36

وجوب اجتهاد

20. وجوب (کفایی) تفقه و اجتهاد در دین بر مؤمنان:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

وجوب اجرت

21. وجوب پرداخت اجرت به زن شیرده، برای شیر دادن به فرزند:

... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 233

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ .... طلاق (65) 6

وجوب احترام

موارد وجوب احترام

1. احترام به انبیا
22. وجوب زنده نگهداشتن یاد انبیا و ارج نهادن بر کوششهای آنان:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 41

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 51

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 54


1) 1) .«کافه»می‌تواند حال برای ضمیر فاعلی«قاتلوا»یا حال برای«المشرکین»باشد، برداشت براساس احتمال اول است.

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِدْرِیسَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا. مریم (19) 56

قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ وَ سَلاٰمٌ عَلیٰ عِبٰادِهِ الَّذِینَ اصْطَفیٰ .... نمل (27) 59

وَ سَلاٰمٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ . صافّات (37) 181

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 17

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ . ص (38) 41

وَ اذْکُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدِی وَ الْأَبْصٰارِ

وَ اذْکُرْ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ ذَا الْکِفْلِ وَ کُلٌّ مِنَ الْأَخْیٰارِ. ص (38) 45 و 48

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . احقاف (46) 21

2. احترام به عالمان
23. وجوب احترام به دانشمندان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ ... یَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. (1)مجادله (58) 11

3. احترام به قرآن
24. وجوب حفظ احترام قرآن:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیْکُمْ فِی الْکِتٰابِ أَنْ إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ إِنَّکُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ ... (2)نساء (4) 140

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْریٰ مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . (3)انعام (6) 68

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ اعراف (7) 204

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ

لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ . واقعه (56) 77 - 79

4. احترام به محمد صلی الله علیه و آله
25. وجوب حفظ احترام محمد صلی الله علیه و آله بر مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا انْظُرْنٰا وَ اسْمَعُوا وَ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (4)بقره (2) 104


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«درجات»درجات در مجلس پیامبر صلی الله علیه و آله است. خداوند فرمان داده که پیامبر صلی الله علیه و آله عالمان را نسبت به مؤمنان غیر عالم، به خویشتن نزدیک‌تر نماید تا فضل عالمان بر غیرشان آشکار گردد. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 379) در نظر برخی مفسّران: آیه بر تعظیم عالمان و ارج نهادن به آنان و اهمیت عظمت آنان دلالت دارد. (المیزان، ج 19، ص 188)

2) 2) . دستور به دوری جستن از استهزاگران قرآن، از ضرورت وجوب حفظ حرمت آن حکایت می‌کند

3) 3) . مقصود از«یخوضون فی آیاتنا»به سخره گرفتن قرآن است (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 489؛ الکشاف، ج 4، ص 157) و لزوم اعراض از استهزاگران قرآن بیانگر لزوم احترام به قرآن است

4) 4) . یهود«راعنا»را به قصد بی‌احترامی به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌گفتند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 343؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 1، ص 251)

مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ رٰاعِنٰا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنٰا لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لٰکِنْ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ بِکُفْرِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُونَ إِلاّٰ قَلِیلاً. نساء (4) 46

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ ... فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

لاٰ تَجْعَلُوا دُعٰاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعٰاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً .... نور (24) 63

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ ... وَ لاٰ مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیثٍ إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ یُؤْذِی النَّبِیَّ فَیَسْتَحْیِی مِنْکُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مٰا کٰانَ لَکُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللّٰهِ وَ لاٰ أَنْ تَنْکِحُوا أَزْوٰاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذٰلِکُمْ کٰانَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیماً. احزاب (33) 53

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا

تَسْلِیماً. احزاب (33) 56

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُعَزِّرُوهُ وَ تُوَقِّرُوهُ وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فتح (48) 8 و 9

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَرْفَعُوا أَصْوٰاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لاٰ تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمٰالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوٰاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْویٰ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ

إِنَّ الَّذِینَ یُنٰادُونَکَ مِنْ وَرٰاءِ الْحُجُرٰاتِ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

وَ لَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتّٰی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حجرات (49) 2 - 5

5. احترام به مؤمنان
26. وجوب احترام به مؤمنان:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 54

... وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 88

وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 215

27. وجوب احترام و حفظ حرمت مؤمنان در مجالس:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجٰالِسِ فَافْسَحُوا یَفْسَحِ اللّٰهُ لَکُمْ وَ إِذٰا قِیلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا .... مجادله (58) 11

6. احترام به والدین
28. وجوب احترام به والدین:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً. اسراء (17) 23 و 24

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

وجوب احسان

موارد وجوب احسان

1. احسان به ابن السبیل
29. وجوب احسان به ابن سبیل (راه مانده):

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ .... نساء (4) 36

2. احسان به بردگان
30. وجوب احسان به بردگان، از سوی موالی آنان:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ .... نساء (4) 36

3. احسان به خویشان
31. وجوب احسان به نزدیکان و خویشاوندان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ ... (1)بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ .... نساء (4) 36

4. احسان به مسکین
32. وجوب احسان به نیازمندان:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ .... نساء (4) 36

5. احسان به مطلّقه
33. وجوب احسان به زن (همسر) مطلّقه:

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ .... بقره (2) 229

6 . احسان به والدین
34. ضرورت خوش‌رفتاری و احسان به پدر و مادر، در زندگی دنیایی آنان:

إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ


1) 1) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«ذی القربی»مطلق خویشاوندان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 633؛ زاد المسیر، ج 1، ص 84)

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... نساء (4) 36

قُلْ تَعٰالَوْا أَتْلُ مٰا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلاّٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... انعام (6) 151

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً .... اسراء (17) 23

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ ... وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً ....

لقمان (31) 14 و 15

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ إِحْسٰاناً .... احقاف (46) 15

7. احسان به همسایه
35. وجوب احسان به همسایه‌های دور و نزدیک:

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ .... نساء (4) 36

8 . احسان به یتیمان
36. وجوب احسان به یتیمان:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ الْیَتٰامیٰ .... بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ الْیَتٰامیٰ ....

نساء (4) 36

9. احسان به همنشین
37. وجوب احسان به دوست و همنشین:

... وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ .... نساء (4) 36

وجوب اخراج کافران مکه

38. وجوب اخراج و آواره ساختن مشرکان مکّه بر مسلمانان:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ .... بقره (2) 191

وجوب اخلاص

موارد وجوب اخلاص

1. اخلاص در انفاق
39. وجوب اخلاص و قصد تقرّب به خدا، در انفاق مال:

وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 195

مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 261

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 262

وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ ....

بقره (2) 265

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ مٰا تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ اللّٰهِ .... بقره (2) 272

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ . انفال (8) 60

2. اخلاص در توبه
40. وجوب اخلاص، در توبه و بازگشت به‌سوی خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... (1)

تحریم (66) 8

3. اخلاص در حج
41. وجوب اخلاص، در ادای مناسک حج و عمره:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (2)بقره (2) 196

... وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ... (3)آل عمران (3) 97

4. اخلاص در خمس
42. وجوب اخلاص، در پرداخت خمس:

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ ... (4)روم (30) 38

5. اخلاص در دعا
43. وجوب اخلاص در دعا، سؤال و درخواست از خداوند:

وَ إِذٰا سَأَلَکَ عِبٰادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی .... بقره (2) 186

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... اعراف (7) 29

هُوَ الَّذِی یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتّٰی إِذٰا کُنْتُمْ فِی الْفُلْکِ وَ جَرَیْنَ بِهِمْ بِرِیحٍ طَیِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِهٰا جٰاءَتْهٰا رِیحٌ عٰاصِفٌ وَ جٰاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ کُلِّ مَکٰانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِیطَ بِهِمْ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . یونس (10) 22

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ .... کهف (18) 14 و 28

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا. مریم (19) 48

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... عنکبوت (29) 65

وَ إِذٰا مَسَّ النّٰاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِیبِینَ إِلَیْهِ .... روم (30) 33

وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مٰا


1) 1) .«نصوح»از«نَصَحَ»به معنای خلوص نیز آمده است (مفردات، ص 808) و از آنجا که تأمین سعادت، در تلاش برای نیل به بهشت عقلاً واجب است، توبه و اخلاص در آن هم واجب است

2) 2) .«لله»یعنی در انجام دادن حج و عمره، قصد تقرب به خدا داشته باشید. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 518)

3) 3) .«للّه»یعنی«لوجه اللّه»یعنی حج و عمره را فقط برای خدا به‌جاآورید. (زبدة البیان، ص 306 - 307)

4) 4) . آیۀ مزبور با توجه به قرائن موجود در آن، ظهور در تکلیف به خمس دارد. در ظاهر، خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله است، ولی مؤمنان نیز در این حکم، پیرو آن حضرت می‌باشند. (المیزان، ج 16، ص 185)

یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاّٰ کُلُّ خَتّٰارٍ کَفُورٍ. لقمان (31) 32

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ ....

زمر (39) 8

فَادْعُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

وَ قٰالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبٰادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دٰاخِرِینَ

هُوَ الْحَیُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... غافر (40) 14 و 60 و 65

6. اخلاص در دین
44. وجوب اخلاص در دین و پایبندی به توحید:

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِینَهُمْ لِلّٰهِ فَأُولٰئِکَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 146

... وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... اعراف (7) 29

... دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ لَئِنْ أَنْجَیْتَنٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . یونس (10) 22

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی فَلاٰ أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ أَعْبُدُ اللّٰهَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لاٰ تَدْعُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُکَ وَ لاٰ یَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظّٰالِمِینَ . یونس (10) 104 و 106

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ . عنکبوت (29) 65

وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقیٰ وَ إِلَی اللّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ.

لقمان (31) 22

وَ إِذٰا غَشِیَهُمْ مَوْجٌ کَالظُّلَلِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاّٰ کُلُّ خَتّٰارٍ کَفُورٍ. لقمان (31) 32

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ .... زمر (39) 2 و 3

فَادْعُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ .

غافر (40) 14

هُوَ الْحَیُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... غافر (40) 65

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 5

نیز ==> همین مدخل، وجوب توحید

7. اخلاص در سجده
45. اخلاص در سجده، امری واجب:

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

8. اخلاص در عمره

==> همین مدخل، وجوب اخلاص، موارد وجوب اخلاص، اخلاص در حج.

9. اخلاص در عمل
46. وجوب رعایت اخلاص، در اعمال فردی و

اجتماعی:

قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُکُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ .... سبأ (34) 46

10. اخلاص در نماز
47. وجوب اخلاص، در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ وَ لاٰ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ إِلاّٰ قَلِیلاً. (1)نساء (4) 142

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ . انعام (6) 162 و 163

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 5

وجوب ادای دین

48. وجوب ادای دین بر بدهکار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ .... بقره (2) 282 و 283

وجوب اذن

موارد وجوب اذن

1. اذن از صاحبخانه
49. وجوب اذن، برای ورود به منازل دیگران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتّٰی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلیٰ أَهْلِهٰا ... فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِیهٰا أَحَداً فَلاٰ تَدْخُلُوهٰا حَتّٰی یُؤْذَنَ لَکُمْ وَ إِنْ قِیلَ لَکُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ . نور (24) 27 و 28

2. اذن از مالک
50. وجوب اذن خواستن بردگان، هنگام ورود به خلوتگاه مالکان خویش، در سه وقت (پیش از نماز صبح، هنگام ظهر و پس از نماز عشا):

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ الَّذِینَ مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ .... نور (24) 58

3. اذن از محمّد صلی الله علیه و آله
51. وجوب اذن خواستن مردم از پیامبر صلی الله علیه و آله در امور مهم اجتماعی:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذٰا کٰانُوا مَعَهُ عَلیٰ أَمْرٍ جٰامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتّٰی یَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَأْذِنُونَکَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نور (24) 62


1) 1) . از سرزنش ریا، وجوب اخلاص قابل فهم است

52. وجوب اذن خواستن مسلمانان،از پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام ورود به خانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلاّٰ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ إِلیٰ طَعٰامٍ غَیْرَ نٰاظِرِینَ إِنٰاهُ .... احزاب (33) 53

4. اذن از والدین
53. وجوب اذن گرفتن کودکان ممیّز، از والدین خود، هنگام ورود به خلوتگاه آن دو، در سه وقت (پیش از طلوع فجر، استراحت نیمروزی و هنگام خواب شب):

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیَسْتَأْذِنْکُمُ ... وَ الَّذِینَ لَمْ یَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکُمْ ثَلاٰثَ مَرّٰاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاٰةِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیٰابَکُمْ مِنَ الظَّهِیرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاٰةِ الْعِشٰاءِ ثَلاٰثُ عَوْرٰاتٍ لَکُمْ لَیْسَ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ عَلَیْهِمْ جُنٰاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّٰافُونَ عَلَیْکُمْ بَعْضُکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ .... نور (24) 58

54. وجوب اذن خواستن فرزندان بالغ، هنگام ورود به جایگاه اختصاصی پدر و مادر:

وَ إِذٰا بَلَغَ الْأَطْفٰالُ مِنْکُمُ الْحُلُمَ فَلْیَسْتَأْذِنُوا کَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 59

وجوب استعاذه

55. استعاذۀ به خداوند، از شرّ جدالگران بی‌منطق و متکبّر نسبت به آیات خدا، امری واجب:

إِنَّ الَّذِینَ یُجٰادِلُونَ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ بِغَیْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلاّٰ کِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. (1)غافر (40) 56

وجوب استعانت

56. وجوب استعانت از خداوند، برای رسیدن به هدف:

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ . اعراف (7) 128

57. وجوب استعانت از صبر، در انجام دادن تکالیف الهی:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ ... وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 40 - 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ ... إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

58. وجوب استعانت از نماز، در ادای وظایف دینی:

1) 1) . آیه بر وجوب استعاذه از همۀ چیزهایی دلالت دارد که استعاذه از آن واجب است. (مجمع البیان ، ج 7 - 8، ص 822)

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ

وَ لاٰ تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 40 - 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰةِ .... بقره (2) 153

وجوب استغفار

59. وجوب استغفار انسان، از گناهان:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ .... بقره (2) 58

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ . آل عمران (3) 133

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 106

... وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ .... غافر (40) 55

... وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مُتَقَلَّبَکُمْ وَ مَثْوٰاکُمْ . محمّد (47) 19

... فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کٰانَ تَوّٰاباً. نصر (110) 3

60. وجوب استغفار مشرکان از شرک و کفر خود، در پیشگاه پروردگار:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ .... بقره (2) 58

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 106

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. (1)هود (11) 3

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ . هود (11) 50 و 52

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ . هود (11) 61

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ


1) 1) . سیاق آیات دلالت دارد که مقصود خداوند، استغفار از شرک است

تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ. هود (11) 84 و 90

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 6

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ ... أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً. نوح (71) 1 - 3 و 10

61. وجوب شتاب و عجله کردن در استغفار از گناهان:

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 133 و 135

62. استغفار در پیشگاه خداوند، امری واجب، حتی بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 106

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ .... غافر (40) 55

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کٰانَ تَوّٰاباً. نصر (110) 3

63. وجوب استغفار بنی اسرائیل در پیشگاه خداوند، هنگام ورود به بیت المقدس:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . (1)بقره (2) 58

64. وجوب استغفار، از قول به تثلیث:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 73 و 74

وجوب استقامت

موارد وجوب استقامت

1. استقامت بر امر خدا
65. وجوب استقامت، در اجرای دستورهای خداوند:

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ وَ لاٰ تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. هود (11) 112

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ .... فصّلت (41) 6

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ .... شوری (42) 15

2. استقامت بر ایمان
66. وجوب استقامت مؤمنان بر ایمان خود:

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ


1) 1) .«حطّة»یعنی گناهان ما را بریز، و«قولوا حطة»أمر به استغفار است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 247؛ الکشاف، ج 1، ص 143)

یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ

قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ . اعراف (7) 88 و 89

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ .

اعراف (7) 124 - 126

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ وَ لاٰ تَطْغَوْا .... هود (11) 112

یُثَبِّتُ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّٰابِتِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ .... ابراهیم (14) 27

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا .... نحل (16) 102

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا. طه (20) 70 - 72

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . شعراء (26) 47 و 49 و 50

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . فصّلت (41) 30

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . احقاف (46) 13

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حجرات (49) 15

3. استقامت بر تبلیغ دین
67. وجوب استقامت در راه تبلیغ دین و انجام دادن رسالت دینی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَکُمْ وَ شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ لاٰ یَکُنْ أَمْرُکُمْ عَلَیْکُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَیَّ وَ لاٰ تُنْظِرُونِ

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِی بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ . یونس (10) 71 و 75 و 78 و 79

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ . هود (11) 25 و 26 و 28 -\31 و 33 - 35

فَاسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ مَنْ تٰابَ مَعَکَ وَ لاٰ تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. هود (11) 112

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جٰاءَهَا الْمُرْسَلُونَ

إِذْ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمٰا فَعَزَّزْنٰا بِثٰالِثٍ فَقٰالُوا إِنّٰا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ

قٰالُوا مٰا أَنْتُمْ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا وَ مٰا أَنْزَلَ الرَّحْمٰنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَکْذِبُونَ

قٰالُوا رَبُّنٰا یَعْلَمُ إِنّٰا إِلَیْکُمْ لَمُرْسَلُونَ

وَ مٰا عَلَیْنٰا إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

قٰالُوا إِنّٰا تَطَیَّرْنٰا بِکُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّکُمْ وَ لَیَمَسَّنَّکُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالُوا طٰائِرُکُمْ مَعَکُمْ أَ إِنْ ذُکِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ . یس (36) 13 - 19

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ لَنٰا أَعْمٰالُنٰا وَ لَکُمْ أَعْمٰالُکُمْ لاٰ حُجَّةَ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ یَجْمَعُ بَیْنَنٰا وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ. شوری (42) 15

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلاً وَ نَهٰاراً

فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعٰائِی إِلاّٰ فِرٰاراً

ثُمَّ إِنِّی دَعَوْتُهُمْ جِهٰاراً. نوح (71) 1 و 2 و 5 و 6 و 8

نیز ==> همین مدخل، وجوب صبر

4. استقامت بر ترک گناه
68. وجوب استقامت و پایداری در برابر گناه، و نپذیرفتن دعوت به گناه:

وَ رٰاوَدَتْهُ الَّتِی هُوَ فِی بَیْتِهٰا عَنْ نَفْسِهِ وَ غَلَّقَتِ الْأَبْوٰابَ وَ قٰالَتْ هَیْتَ لَکَ قٰالَ مَعٰاذَ اللّٰهِ إِنَّهُ رَبِّی أَحْسَنَ مَثْوٰایَ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ الظّٰالِمُونَ

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِهٰا لَوْ لاٰ أَنْ رَأیٰ بُرْهٰانَ رَبِّهِ کَذٰلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشٰاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبٰادِنَا الْمُخْلَصِینَ

وَ اسْتَبَقَا الْبٰابَ وَ قَدَّتْ قَمِیصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَ أَلْفَیٰا سَیِّدَهٰا لَدَی الْبٰابِ قٰالَتْ مٰا جَزٰاءُ مَنْ أَرٰادَ بِأَهْلِکَ سُوءاً إِلاّٰ أَنْ یُسْجَنَ أَوْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . یوسف (12) 23 - 25

قٰالَتْ فَذٰلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ وَ لَقَدْ رٰاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَ لَئِنْ لَمْ یَفْعَلْ مٰا آمُرُهُ لَیُسْجَنَنَّ وَ لَیَکُوناً مِنَ الصّٰاغِرِینَ

قٰالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمّٰا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ وَ إِلاّٰ تَصْرِفْ عَنِّی کَیْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیْهِنَّ وَ أَکُنْ مِنَ الْجٰاهِلِینَ . یوسف (12) 32 و 33

5. استقامت بر توحید
69. وجوب استقامت بر توحید:

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ . اعراف (7) 85 و 88 و 89

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً

إِنَّهُمْ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ یَرْجُمُوکُمْ أَوْ یُعِیدُوکُمْ فِی مِلَّتِهِمْ وَ لَنْ تُفْلِحُوا إِذاً أَبَداً. کهف (18) 14 و 16 و 20

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا

یٰا أَبَتِ لاٰ تَعْبُدِ الشَّیْطٰانَ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلرَّحْمٰنِ عَصِیًّا

یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا

قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا

قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا. مریم (19) 42 - 48

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

قٰالُوا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا لَهٰا عٰابِدِینَ

قٰالَ لَقَدْ کُنْتُمْ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللاّٰعِبِینَ

قٰالَ بَلْ رَبُّکُمْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الَّذِی فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلیٰ ذٰلِکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

وَ تَاللّٰهِ لَأَکِیدَنَّ أَصْنٰامَکُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ

قٰالَ أَ فَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُکُمْ شَیْئاً وَ لاٰ یَضُرُّکُمْ

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

قٰالُوا حَرِّقُوهُ وَ انْصُرُوا آلِهَتَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 52 -\57 و 66 - 68

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 6

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ

اَلْمَلاٰئِکَةُ أَلاّٰ تَخٰافُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ .... فصّلت (41) 30 و 31

إِنَّ الَّذِینَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ . احقاف (46) 13

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ مٰا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ رَبَّنٰا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنٰا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. ممتحنه (60) 4

6. استقامت در جهاد
70. وجوب استقامت و پایمردی مجاهدان در میدان جهاد، در مقابل دشمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ ... وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 46

71. وجوب استقامت، در پیکار و جهاد با دشمنان:

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسٰاءُ وَ الضَّرّٰاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّٰی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتیٰ نَصْرُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ نَصْرَ اللّٰهِ قَرِیبٌ . بقره (2) 214

... قٰالَ الَّذِینَ یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا اللّٰهِ کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ مَعَ الصّٰابِرِینَ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ ... وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ ....

بقره (2) 249 و 251

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . آل عمران (3) 121 و 122

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ . آل عمران (3) 139 -\142 و 144

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . آل عمران (3) 146 و 148

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا

أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 152

وَ لاٰ تَهِنُوا فِی ابْتِغٰاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمٰا تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَرْجُونَ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 104

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ ... وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . انفال (8) 11

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنٰانٍ . انفال (8) 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ

وَ مَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاّٰ مُتَحَرِّفاً لِقِتٰالٍ أَوْ مُتَحَیِّزاً إِلیٰ فِئَةٍ فَقَدْ بٰاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. انفال (8) 15 و 16

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. انفال (8) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 45 و 46

فَلاٰ تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّٰهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 35

مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ ... ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَویٰ عَلیٰ سُوقِهِ یُعْجِبُ الزُّرّٰاعَ لِیَغِیظَ بِهِمُ الْکُفّٰارَ .... فتح (48) 29

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ . صفّ (61) 4

7. استقامت در دین

==> همین مدخل، وجوب استقامت، موارد وجوب استقامت، استقامت بر تبلیغ دین و استقامت بر توحید

8 . استقامت در رسالت
72. وجوب استقامت در اجرای رسالت بر موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 89

نیز ==> همین مدخل، وجوب استقامت، موارد وجوب استقامت، استقامت در تبلیغ دین

وجوب استماع قرآن

73. وجوب استماع سورۀ حمد و سورۀ تلاوت شده از سوی امام جماعت:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ اعراف (7) 204

وجوب اسیر گرفتن

74. وجوب اسیر گرفتن از کافران حربی، پس از سرکوبی آنان:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 89 و 91

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ .... محمّد (47) 4

75. وجوب قتل یا اسیر کردن مشرکان پیمان‌شکن، پس از گذشت ماههای حرام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ .... توبه (9) 5

76. وجوب اسیر گرفتن از کافران حربی و محکم بستن آنان، هنگام نبرد:

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا .... محمّد (47) 4

وجوب اصلاح

77. وجوب تلاش خویشاوندان زن و شوهر، برای اصلاح میان آنان:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا .... نساء (4) 35

78. وجوب انتخاب حَکَم از سوی حاکم اسلامی، برای ایجاد آشتی میان زن و شوهر:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً. (1)نساء (4) 35

79. وجوب ایجاد صلح و آشتی، میان مؤمنان متخاصم:

... وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ .... انفال (8) 1

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ .... حجرات (49) 10

80. وجوب اصلاحگری، در جامعه:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ .... اعراف (7) 142

81. وجوب اصلاح امور یتیمان، از سوی اولیای

1) 1) . طبق ظاهر روایات شیعه، تعیین حکم، وظیفۀ حاکمی است که زن و شوهر به او رجوع کردند. (التبیان، ج 3، ص 192)

آنان:

... وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ... (1)بقره (2) 220

82. وجوب تلاش برای صلح و حلّ اختلاف، میان زن و شوهر:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا .... نساء (4) 35

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ .... احزاب (33) 37

83. وجوب تلاش برای صلح و رفع اختلاف از میان پیروان ادیان آسمانی، براساس توحید عبادی و ربوبی و نفی شرک:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 64

نیز ==> همین مدخل، وجوب آشتی و وجوب صلح

وجوب اطاعت

موارد وجوب اطاعت

1. اطاعت از امامان علیهم السلام
84. وجوب اطاعت از امامان معصوم علیهم السلام :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. (2)نساء (4) 59

2. اطاعت از انبیا
85. وجوب اطاعت و اقتدای پیامبر صلی الله علیه و آله به هدایت انبیای پیشین:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 89 و 90

86. وجوب اطاعت از انبیا و پیامبران الهی:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 32

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ لِیُطٰاعَ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... نساء (4) 64

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً


1) 1) . گرچه از«قل اصلاح لهم خیر»رجحان اصلاح قابل استفاده است، اما با توجه به«و اللّه یعلم المفسد من المصلح»که دربردارندۀ تهدید است، می‌توان لزوم را استفاده کرد.

2) 2) . بنا بر روایتی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام مراد از«اولوالأمر»ائمه از آل محمد صلی الله علیه و آله است که خداوند اطاعت از آنان را به طور مطلق واجب کرده است. (التبیان، ج 3، ص 236)

کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ . مائده (5) 70

یَوْمَ یَجْمَعُ اللّٰهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ . مائده (5) 109

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْعٰالَمِینَ .

انعام (6) 89 و 90

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ . انعام (6) 130

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ. هود (11) 59

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ . ابراهیم (14) 44

وَ لَوْ أَنّٰا أَهْلَکْنٰاهُمْ بِعَذٰابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقٰالُوا رَبَّنٰا لَوْ لاٰ أَرْسَلْتَ إِلَیْنٰا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیٰاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزیٰ . طه (20) 134

یٰا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ اعْمَلُوا صٰالِحاً إِنِّی بِمٰا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ

وَ إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ . مؤمنون (23) 51 و 52

وَ یَوْمَ یُنٰادِیهِمْ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 65

یَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِی النّٰارِ یَقُولُونَ یٰا لَیْتَنٰا أَطَعْنَا اللّٰهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ. احزاب (33) 66

وَ جٰاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَةِ رَجُلٌ یَسْعیٰ قٰالَ یٰا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ

اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . یس (36) 20 و 21

87. مشترک بودن جنّ و انس، در وجوب اطاعت و پیروی از رسولان الهی:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ . انعام (6) 130

88. شایستگیهای ویژۀ انبیا، علت وجوب اطاعت مردم از آنان:

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ

إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 32 و 33

3. اطاعت از اولوالأمر
89. وجوب اطاعت همه‌جانبۀ مؤمنان، از اوامر اولوالأمر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ

وَ أُولِی الْأَمْرِ ... (1)نساء (4) 59

4. اطاعت از جبرئیل
90. اطاعت از جبرئیل در قرائت قرآن، امری واجب بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . (2)قیامت (75) 18

5. اطاعت از حق
91. وجوب اطاعت از حق:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ... ذٰلِکَ بِأَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبٰاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ .... محمّد (47) 2 و 3

6. اطاعت از خدا
92. وجوب اطاعت از اوامر خدا:

وَ إِذٰا سَأَلَکَ عِبٰادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ . بقره (2) 186


1) 1) . علمای شیعه از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت کرده‌اند که«اولوالأمر»ائمه آل محمد صلی الله علیه و آله هستند که خداوند به طور مطلق، اطاعت از آنان را واجب کرده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 100)

2) 2) . مقصود از«قرآنه»قرائت، و مقصود از«قرأناه»قرائت جبرئیل به امر الهی است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 600؛ الکشاف، ج 4، ص 662)

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 32

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . آل عمران (3) 132

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. نساء (4) 59

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 92 و 108

... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ ....

انفال (8) 20 و 24

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 46

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ . یونس (10) 35

لِلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنیٰ وَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ أُولٰئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسٰابِ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهٰادُ. رعد (13) 18

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ . حجّ (22) 34

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ .

نور (24) 51 و 54

اِسْتَجِیبُوا لِرَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ یَوْمٌ لاٰ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَکُمْ مِنْ مَلْجَإٍ یَوْمَئِذٍ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نَکِیرٍ.

شوری (42) 47

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . جاثیه (45) 18

طٰاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذٰا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللّٰهَ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 21 و 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا .... تغابن (64) 12 و 16

93. وجوب اطاعت از حکم خدا و رسول صلی الله علیه و آله دربارۀ مالکیت و تقسیم انفال:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

94. اطاعت و فرمانبرداری از خدا و موسی علیه السلام ، امری واجب بر بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 93

7. اطاعت از دین
95. وجوب اطاعت از دین:

وَ لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّینُ وٰاصِباً أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ . (1)نحل (16) 52

96. وجوب اطاعت از دین ابراهیم علیه السلام :

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرٰاهِیمَ إِلاّٰ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ .... بقره (2) 130

قُلْ صَدَقَ اللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . آل عمران (3) 95

ثُمَّ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . نحل (16) 123


1) 1) .«سماعه»می‌گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ«و له الدین واصباً»پرسیدم، در پاسخ فرمود: یعنی واجب است. (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 262، ح 37؛ البرهان، ج 3، ص 431، ح 1)

8. اطاعت از راستگویان
97. وجوب اطاعت مؤمنان، از مؤمنان صادق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّٰادِقِینَ . توبه (9) 119

9. اطاعت از راه مؤمنان
98. وجوب اطاعت و پیروی از راه مؤمنان (اطاعت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ):

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدیٰ وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (1)نساء (4) 115

... مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ... (2)لقمان (31) 15

10. اطاعت از شریعت اسلام
99. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظف به پیروی از شریعت اسلام:

ثُمَّ جَعَلْنٰاکَ عَلیٰ شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهٰا .... جاثیه (45) 18

11. اطاعت از شعیب علیه السلام
100. وجوب اطاعت قوم شعیب، از آن حضرت:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 177 و 179

12. اطاعت از شوهران
101. وجوب اطاعت همسران (زنان) از شوهران خود:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً .... نساء (4) 34

13. اطاعت از صالح علیه السلام
102. وجوب اطاعت قوم ثمود از صالح علیه السلام :

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ

اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ . شعراء (26) 141 و 150 - 152

14. اطاعت از صراط مستقیم
103. وجوب اطاعت و پیروی از صراط مستقیم:

وَ أَنَّ هٰذٰا صِرٰاطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . انعام (6) 153

15. اطاعت از عیسی علیه السلام
104. وجوب اطاعت بنی اسرائیل از عیسی علیه السلام :

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . آل عمران (3) 49 و 50

إِنْ هُوَ إِلاّٰ عَبْدٌ أَنْعَمْنٰا عَلَیْهِ وَ جَعَلْنٰاهُ مَثَلاً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ ...


1) 1) .«سبیل مؤمنین»از جهت اجتماعشان بر ایمان همان اجتماع بر اطاعت از خدا و پیامبرش است که می‌توان گفت، اطاعت از پیغمبرش است. (المیزان، ج 5، ص 82)

2) 2) . مقصود از«مَنْ أَنابَ»پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 495)

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . زخرف (43) 59 و 63

16. اطاعت از قرآن
105. وجوب اطاعت از کتاب نازل شده، از سوی خداوند (قرآن):

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ .... بقره (2) 170

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ .... نساء (4) 61

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ .... مائده (5) 104

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ .... انعام (6) 155

اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... اعراف (7) 3

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ .... لقمان (31) 21

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ . زمر (39) 55

17. اطاعت از محمد صلی الله علیه و آله
106. وجوب تبعیت مردم از فرمانهای محمد صلی الله علیه و آله و رهبران الهی:

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ .... آل عمران (3) 132

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ .... نساء (4) 61

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقُولُوا رٰاعِنٰا وَ قُولُوا انْظُرْنٰا وَ اسْمَعُوا .... بقره (2) 104

قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ .... آل عمران (3) 31

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ .... آل عمران (3) 32

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ .... نساء (4) 59

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ .... مائده (5) 92

... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ . انفال (8) 20

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ .... انفال (8) 24

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ .... انفال (8) 46

مٰا کٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ أَنْ یَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ .... توبه (9) 120

... وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ .... نور (24) 54

107. وجوب اطاعت از حکم خدا و رسول صلی الله علیه و آله دربارۀ مالکیت و تقسیم انفال:

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

18. اطاعت از موسی علیه السلام
108. وجوب اطاعت بنی اسرائیل از موسی علیه السلام ، برای ورود به سرزمین مقدس:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا

عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ .

مائده (5) 20 و 21

109. اطاعت و فرمانبرداری از خدا و موسی علیه السلام ، امری واجب بر بنی اسرائیل:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ وَ رَفَعْنٰا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُوا مٰا آتَیْنٰاکُمْ بِقُوَّةٍ وَ اسْمَعُوا قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ عَصَیْنٰا وَ أُشْرِبُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمٰا یَأْمُرُکُمْ بِهِ إِیمٰانُکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 93

19. اطاعت از مؤمنان
110. وجوب اطاعت مؤمنان، از مؤمنان صادق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّٰادِقِینَ . (1)توبه (9) 119

20. اطاعت از نوح علیه السلام
111. وجوب اطاعت قوم نوح، از آن حضرت:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 106 و 108 و 110

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

21. اطاعت از والدین
112. وجوب اطاعت از فرمان پدر و مادر در صورت عدم مخالفت با توحید و یکتاپرستی:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً .... عنکبوت (29) 8

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلیٰ وَهْنٍ وَ فِصٰالُهُ فِی عٰامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوٰالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ عَلیٰ أَنْ تُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا وَ صٰاحِبْهُمٰا فِی الدُّنْیٰا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنٰابَ إِلَیَّ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . لقمان (31) 14 و 15

22. اطاعت از وحی
113. وجوب اطاعت و پیروی پیامبر صلی الله علیه و آله از وحی الهی:

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... یونس (10) 109

23. اطاعت از هارون علیه السلام
114. وجوب اطاعت بنی اسرائیل از هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی . طه (20) 90

24. اطاعت از هود علیه السلام
115. وجوب اطاعت قوم هود، از آن حضرت:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 124 - 126

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 131

وجوب اطعام


1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام«کونوا مع الصادقین»به اطاعت از آنان تفسیر شده است. (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 117، ح 156)

116. وجوب ترغیب و تشویق دیگران به اطعام نیازمندان:

ثُمَّ فِی سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهٰا سَبْعُونَ ذِرٰاعاً فَاسْلُکُوهُ

إِنَّهُ کٰانَ لاٰ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ الْعَظِیمِ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . حاقّه (69) 32 - 34

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . ماعون (107) 1 - 3

117. وجوب احکام فقرا، از گوشت قربانی حج:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. (1)حجّ (22) 27 و 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ کَذٰلِکَ سَخَّرْنٰاهٰا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . حجّ (22) 36

118. اطعام به نیازمندان و مساکین، امری واجب:

فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

وَ لَمْ نَکُ نُطْعِمُ الْمِسْکِینَ . مدّثر (74) 40 - 44

119. وجوب اطعام به یتیم و ترغیب دیگران برآن :

فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مَا الْعَقَبَةُ

أَوْ إِطْعٰامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ

یَتِیماً ذٰا مَقْرَبَةٍ . بلد (90) 11 و 12 و 14 و 15

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ

فَذٰلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ

وَ لاٰ یَحُضُّ عَلیٰ طَعٰامِ الْمِسْکِینِ . ماعون (107) 1 - 3

120. وجوب اطعام شصت مسکین بر ظهارکننده، در صورت عدم امکان آزادسازی برده، و عدم توانایی بر شصت روز روزۀ پی‌درپی :

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً ذٰلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مجادله (58) 3 و 4

121. وجوب اطعام به ده مسکین و یا تهیۀ پوشاک برای آنان و یا آزاد کردن یک برده، برای کفاره شکستن قسم:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

122. وجوب اطعام به مساکین در کفارۀ شکستن قسم، به نحو متوسط و متعارف، از خوراک

1) 1) . بنا بر نظر بعضی فقها، اطعام از گوشت قربانی واجب است. (زبدة البیان، ص 300)

خانواده:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 89

123. وجوب اطعام (فدیه) به مسکین، در صورت طاقت‌فرسا بودن روزۀ ماه رمضان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ... وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ ... (1)بقره (2) 183 و 184

124. وجوب برابری اطعام به مسکینان، در کفارۀ کشتن عمدی شکار به دست مُحرِم، با قیمت حیوان صیدشده :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ ... (2)مائده (5) 95

وجوب اظهار ایمان

125. وجوب اظهار و اعلان ایمان بر پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

... وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . عنکبوت (29) 46

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ .... ملک (67) 29

وجوب اعتدال

اشاره


1) 1) .«او کفّارة»عطف بر«فجزاء»است و مقدار طعام موکول به حکمین است. برخی گفته‌اند: ابتدا باید حیوان مشابه حیوان شکار شده قیمت‌گذاری شود، سپس با قیمت طعام سنجیده شود و باید تعداد مساکین به تعداد مد طعام باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 48) روایتی از امام صادق علیه السلام مؤیّد همین مطلب است. (دعائم الاسلام، ج 1، ص 307)

2) 2) .«او کفّارة»عطف بر«فجزاء»است و مقدار طعام موکول به حکمین است. برخی گفته‌اند: ابتدا باید حیوان مشابه حیوان شکار شده قیمت‌گذاری شود، سپس با قیمت طعام سنجیده شود و باید تعداد مساکین به تعداد مد طعام باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 48) روایتی از امام صادق علیه السلام مؤیّد همین مطلب است. (دعائم الإسلام، ج 1، ص 307)

موارد وجوب اعتدال

1. اعتدال در انفاق
126. وجوب رعایت اعتدال، در انفاق:

... وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ... (1)بقره (2) 219

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً. اسراء (17) 29

وَ الَّذِینَ إِذٰا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کٰانَ بَیْنَ ذٰلِکَ قَوٰاماً. فرقان (25) 67

2. اعتدال در تبلیغ
127. وجوب اعتدال و میانه‌روی پیامبر صلی الله علیه و آله ، در تبلیغ دین و ارتباط مردم:

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدیٰ لاٰ یَسْمَعُوا وَ تَرٰاهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ . (2)اعراف (7) 198 و 199

128. وجوب اعتدال مبلّغان دینی، در تبلیغ دین و ارتباط با مردم:

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَی الْهُدیٰ لاٰ یَسْمَعُوا وَ تَرٰاهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لاٰ یُبْصِرُونَ

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ . اعراف (7) 198 و 199

3. اعتدال در راه رفتن
129. وجوب اعتدال، در راه رفتن:

وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ ... (3)لقمان (31) 19

4. اعتدال در صدا
130. وجوب رعایت اعتدال و موازین شرع در صدا، از سوی زنان، هنگام گفتگو با نامحرم:

یٰا نِسٰاءَ النَّبِیِّ لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّسٰاءِ إِنِ اتَّقَیْتُنَّ فَلاٰ تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً. احزاب (33) 32

5. اعتدال در نماز
131. وجوب اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط، در قرائت نماز:

قُلِ ادْعُوا اللّٰهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمٰنَ أَیًّا مٰا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. (4)اسراء (17) 110

6 . اعتدال در وصیّت
132. وجوب در نظر گرفتن نیازهای اولاد و وارثان ضعیف، هنگام وصیّت:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً


1) 1) . در روایتی امام صادق علیه السلام عفو را به حد وسط [در انفاق] تفسیر کرده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 210، ح 795)

2) 2) .«عفو»در روایتی از امام صادق علیه السلام به وسط [و اعتدال] معنا شده است. (تفسیر عیاشی، ج 2، ص 43، ح 126) آیه در بیان وظیفۀ تبلیغی پیامبر صلی الله علیه و آله است، پس«عفو»به معنای اعتدال در تبلیغ خواهد بود

3) 3) .«و اقصد فی مشیک»به معنای اعتدال در راه رفتن است. (المیزان، ج 16، ص 219)

4) 4) . مقصود آیه، بنا بر روایت امام صادق علیه السلام پرهیز از جهر و اخفات شدید در نماز و رعایت اعتدال در قرائت نماز است. (زبدة البیان، ص 129)

سَدِیداً. (1)نساء (4) 9

وجوب اعتصام

133. وجوب اعتصام به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا ... (2)آل عمران (3) 103

134. وجوب اعتصام به حبل اللّه و ریسمان الهی:

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا .... آل عمران (3) 103

135. وجوب اعتصام و تمسّک مؤمنان، به خداوند:

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 175

... وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ وَ نِعْمَ النَّصِیرُ. حجّ (22) 78


1) 1) . طبق شأن نزول، آیه درصدد جلوگیری از سفارشهای افراد به فرد محتضر بود که به وی می‌گفتند: فرزندان تو در برابر خداوند هیچ‌گونه سود و فایده‌ای ندارند، تمام اموال خودت را در راه خدا انفاق نما. (کنز العرفان، ج 2، ص 108)

2) 2) . در روایتی از امام باقر علیه السلام«حبل اللّه»به اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است. (تفسیر عیاشی، ج 1، ص 194، ح 123)

136. وجوب اعتصام و تمسّک به قرآن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا ... (1)آل عمران (3) 102 و 103

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (2)نساء (4) 174 و 175

137. وجوب اعتصام محمد صلی الله علیه و آله ، به قرآن و وحی الهی:

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ .... زخرف (43) 43

138. وجوب اعتصام و تمسّک به محمد صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمْ بُرْهٰانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ یَهْدِیهِمْ إِلَیْهِ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (3)نساء (4) 174 و 175

وجوب اعراض

مصادیق وجوب اعراض

1. اعراض از اهل باطل
139. وجوب اعراض از اهل باطل:

وَ إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ .... انعام (6) 68

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا .... انعام (6) 70

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ . انعام (6) 112

وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ فَادْعُوهُ بِهٰا وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمٰائِهِ سَیُجْزَوْنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . اعراف (7) 180

2. اعراض از باطل
140. وجوب اعراض از باطل:

... وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. حجّ (22) 30

3. اعراض از جاهلان
141. وجوب اعراض از جاهلان:

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ . اعراف (7) 199

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ . مؤمنون (23) 53 و 54

4. اعراض از کافران
142. وجوب اعراض از کافران:

رُبَمٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کٰانُوا مُسْلِمِینَ

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ . حجر (15) 2 و 3

فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتّٰی حِینٍ . مؤمنون (23) 54

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْفَتْحُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ . سجده (32) 28 و 30

5. اعراض از متخلفان از جهاد
143. وجوب اعراض و روی‌گردانی از متخلفان از جهاد:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (4)توبه (9) 95

6. اعراض از مشرکان
144. وجوب اعراض از مشرکان:

... وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 106

145. وجوب اعراض و بی‌اعتنایی از مشرکان استهزاگر، در اجرای رسالت:

... وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ إِنّٰا کَفَیْنٰاکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ . حجر (15) 94 و 95

7. اعراض از منافقان
146. وجوب اعراض از منافقان:

1) 1) . از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است: مقصود از«حبل اللّه»قرآن است. (التبیان، ج 2، ص 545؛ الکشاف، ج 1، ص 394)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«نور»قرآن است، و ضمیر در«به»به آن بر می‌گردد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 226 - 227؛ زاد المسیر، ج 1، ص 503)

3) 3) . مقصود از«برهان»حجت الهی است که صحت اوامر وارد شده را مبرهن می‌کند و او محمد صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 226؛ التفسیر المنیر، ج 6، ص 51)

4) 4) . این آیه در ردیف آیات مربوط به منافقانی است که از جهاد تخلف کرده بودند

وَ یَقُولُونَ طٰاعَةٌ فَإِذٰا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِکَ بَیَّتَ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ غَیْرَ الَّذِی تَقُولُ وَ اللّٰهُ یَکْتُبُ مٰا یُبَیِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 81

147. پلیدی شدید منافقان جهادگریز، ملاک وجوب اعراض و روی‌گردانی از آنان:

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَیْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . توبه (9) 95

وجوب اقرار

148. وجوب اقرار انسان به حق دیگران، علیه خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً .... بقره (2) 282

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ .... نساء (4) 135

149. وجوب اقرار انبیا به پیمان خداوند، دربارۀ ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

وجوب امان

150. وجوب پناه دادن مسلمانان به مشرکان، برای شنیدن کلام خدا و آشنایی با معارف اسلام:

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ .... توبه (9) 6

وجوب امانتداری

151. وجوب امانتداری، و ردّ امانت به صاحبش:

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ .... بقره (2) 283

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . آل عمران (3) 75

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمٰانٰاتِ إِلیٰ أَهْلِهٰا .... نساء (4) 58

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . مؤمنون (23) 1 و 8

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ

أُولٰئِکَ فِی جَنّٰاتٍ مُکْرَمُونَ . معارج (70) 32 و 35

152. وجوب امانتداری همسران، دربارۀ حقوق شوهران خویش:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی ....

نساء (4) 34

153. وجوب امانتدار بودن کارگزاران حکومت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

وجوب امتحان

154. وجوب امتحان از یتیم، جهت اطلاع از رشد و بلوغ او و واگذاری اموالش به وی:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ .... نساء (4) 6

155. وجوب آزمایش زنان مشرکان مدّعی ایمان، از سوی مؤمنان، برای پناه دادن به آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ ....

ممتحنه (60) 10

وجوب امداد

156. وجوب امداد مهاجران و انصار به مؤمنان غیر مهاجر، در صورت کمک خواهی در راه دین:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ .... انفال (8) 72

وجوب امربه‌معروف

157. امربه‌معروف ، واجب و مورد امر خداوند:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... آل عمران (3) 110

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ...

وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 114

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ .... اعراف (7) 199

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... توبه (9) 71

اَلتّٰائِبُونَ ... اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ .... توبه (9) 112

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ .... حجّ (22) 41

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ .... لقمان (31) 17

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ . تحریم (66) 6

158. وجوب ایجاد تشکیلات منظم، برای امربه‌معروف

و نهی از منکر:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 104

159. امربه‌معروف و نهی از منکر، از واجبات کفایی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (2)آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ. آل عمران (3) 110

160. امربه‌معروف و نهی از منکر، از وظایف واجب عالمان:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

161. امربه‌معروف و نهی از منکر، از واجبات کفایی امت اسلامی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... (3)آل عمران (3) 104

وجوب امهال

162. وجوب مهلت دادن به بدهکار تنگدست، تا هنگام توانایی او بر پرداخت بدهی خویش به سهولت و آسانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

وَ إِنْ کٰانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلیٰ مَیْسَرَةٍ .... بقره (2) 278 و 280

وجوب امید

163. وجوب امیدواری به رحمت خدا، در عین بیم داشتن از او:

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ . بقره (2) 235

... وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 56

نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِیمُ . حجر (15) 49 و 50

... وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 90

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... سجده (32) 16

164. وجوب امید بستن به حلّ مشکلات زندگی، در پرتو لطف و عنایت خداوند:

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ


1) 1) .«امت»به معنای هر گروه و جمعی است که مقصد واحدی آنان را گرد هم آورده باشد، مانند دین واحد، مکان واحد یا زمان واحد (مفردات، ص 86،«أم») بنابراین از تعبیر امّت دربارۀ دعوت‌کنندگان به معروف می‌توان استفاده کرد که آنان باید یک گروه متشکل باشند

2) 2) . بنا بر یک احتمال«من»در«منکم»بیانیه است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 806)

3) 3) . بنا بر یک احتمال«من»در«منکم»تبعیضیه است. (کنز العرفان، ص 373 ؛ زبدة البیان، ص 411)

فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 7

165. وجوب امید داشتن به خدا، در پی بروز مشکلات و از دست رفتن امکانات:

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. هود (11) 9 و 11

وجوب انابه

166. وجوب انابۀ گناهکاران به پیشگاه پروردگار:

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ ...

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ . زمر (39) 53 و 54

وجوب انذار

167. وجوب انذار مردم، از ناحیۀ مبلغان دینی:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

168. وجوب انذار مردم، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ .... انعام (6) 19

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . انعام (6) 51

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا .... انعام (6) 92

کِتٰابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلاٰ یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ .... اعراف (7) 2

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ .... اعراف (7) 63

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ .... اعراف (7) 69

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ .... یونس (10) 2

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ .... ابراهیم (14) 44

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... ابراهیم (14) 52

نَبِّئْ عِبٰادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

وَ أَنَّ عَذٰابِی هُوَ الْعَذٰابُ الْأَلِیمُ . حجر (15) 49 و 50

قَیِّماً لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ ... وَ یُنْذِرَ الَّذِینَ قٰالُوا اتَّخَذَ اللّٰهُ وَلَداً. کهف (18) 2 و 4

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فِی غَفْلَةٍ وَ هُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ

فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ وَ تُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا. مریم (19) 39 و 97

قُلْ إِنَّمٰا أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ وَ لاٰ یَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعٰاءَ إِذٰا مٰا یُنْذَرُونَ . انبیاء (21) 45

وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ . شعراء (26) 214

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قصص (28) 46

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ .

سجده (32) 3

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ .... فاطر (35) 18

لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أُنْذِرَ آبٰاؤُهُمْ فَهُمْ غٰافِلُونَ . یس (36) 6

إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیمٍ . یس (36) 11

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنٰاجِرِ کٰاظِمِینَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لاٰ شَفِیعٍ یُطٰاعُ .

غافر (40) 18

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ .... شوری (42) 7

قُمْ فَأَنْذِرْ. مدّثر (74) 2

169. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظف به انذار اقربا و خویشاوندان:

وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ . شعراء (26) 214

170. وجوب انذار مردم، از سوی انبیا و رسولان الهی:

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ . (1)نحل (16) 2

171. وجوب انذار مردم از سوی امام معصوم علیه السلام :

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . (2)انعام (6) 19

وجوب انفاق

==> همین مدخل، وجوب خمس، وجوب زکات، وجوب نفقه

وجوب ایمان

اشاره

172. وجوب سعی و تلاش برای حفظ ایمان و اسلام، تا لحظۀ مرگ:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 102

173. وجوب اظهار و اعلان ایمان بر پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا


1) 1) .«علی من یشاء من عباده»کسانی‌اند که شایستگی و صلاحیت برای مقام پیامبری و سفیر شدن را دارند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 537)

2) 2) . امام باقر و امام صادق علیهما السلام دربارۀ«وَ مَن بلغ»فرمودند:«معنایش این است که هرکسی از آل محمّد صلی الله علیه و آله که به امامت رسیده باشد، در این صورت جملۀ«و من بلغ»در موضع رفع و عطف بر ضمیر«انذر»است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 437)

أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . ملک (67) 29

موارد وجوب ایمان

1. آخرت
174. وجوب ایمان به آخرت:

ذٰلِکَ الْکِتٰابُ لاٰ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ

وَ الَّذِینَ ... وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ . بقره (2) 2 و 4

نیز ==> بقره (2) 62 و 126 و 177 و 228 و 232 و 264؛ آل عمران (3) 114؛ نساء (4) 38 و 39 و 59 و 136 و 162؛ مائده (5) 69؛ انعام (6) 92 و 112 و 113 و 150؛ اعراف (7) 44 و 45 و 147؛ توبه (9) 18 و 19 و 29 و 44 و 45 و 99؛ هود (11) 19؛ یوسف (12) 37؛ نحل (16) 22 و 60؛ اسراء (17) 10 و 19 و 45 و 46؛ مؤمنون (23) 33 و 74؛ نور (24) 2؛ نمل (27) 66؛ روم (30) 16؛ لقمان (31) 4 و 5؛ احزاب (33) 21؛ سبأ (34) 20 و 21؛ زمر (39) 9 و 45؛ فصلت (41) 6 و 7؛ مجادله 58) 22؛ ممتحنه (60) 6؛ طلاق (65) 2

2. آیات الهی
175. وجوب ایمان به آیات الهی:

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتٰابَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . بقره (2) 39 و 44

وَ لَقَدْ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ وَ مٰا یَکْفُرُ بِهٰا إِلاَّ الْفٰاسِقُونَ . بقره (2) 99

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ . انعام (6) 61

نیز ==> آل عمران (3) 4 و 11 و 19 و 21 و 70 و 98 و 101 و 112؛ نساء (4) 56 و 140 و 155؛ مائده (5) 10 و 75 و 86؛ انعام (6) 4 و 5 و 21 و 27 و 31 و 33 و 37 و 39 و 46 و 49 و 54 و 93 و 109 و 110 و 150 و 157؛ اعراف (7) 36 و 40 و 51 و 64 و 72 و 103 و 136 و 146 و 147 و 156 و 174 - 177 و 182؛ انفال (8) 31 - 33 و 52 و 54؛ توبه (9) 9 و 65؛ یونس (10) 7 - 8 و 15 - 17 و 21 و 73 و 75 و 95 و 101 - 102؛ هود (11) 59 و 96 - 99؛ حجر (15) 80 - 81؛ نحل (16) 104 و 105؛ اسراء (17) 59 و 98؛ کهف (18) 56 - 57 و 105 - 106؛ مریم (19) 73 - 74 و 77 - 79؛ طه (20) 56 - 57 و 61 و 71 و 124 - 127 و 133 - 134؛ انبیاء (21) 77؛ حجّ (22) 49 و 51 و 57 و 72؛ مؤمنون (23) 45 - 48 و 58 و 66 و 105؛ فرقان (25) 36 - 37؛ نمل (27) 13 و 81 - 84؛ قصص (28) 35 - 36 و 47؛ عنکبوت (29) 23 و 47 و 49؛ روم (30) 10 و 16 و

53؛ لقمان (31) 32؛ سجده (32) 22؛ سبأ (34) 8 و 38 و 43؛ یس (36) 46؛ زمر (39) 63 و 59 و 71؛ غافر (40) 4 و 23 و 35 و 56 و 63 و 69 و 81؛ فصلت (41) 15 و 28 و 40؛ شوری (42) 35؛ زخرف (43) 46 - 48؛ جاثیه (45) 6 - 9 و 11 و 31 و 35؛ احقاف (46) 7 و 26 و 27؛ قمر (54) 42؛ حدید (57) 19؛ مجادله (58) 5؛ جمعه (62) 5؛ تغابن (64) 10؛ قلم (68) 15؛ مدثر (74) 16؛ نبأ (78) 28؛ مطفّفین (83) 13

نیز ==> ایمان، ایمان به آیات خدا، تکذیب، تکذیب به آیات خدا، کفر، کفر به آیات خدا

3. انبیا
176. وجوب ایمان به همۀ انبیا و پیامبران الهی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ .... بقره (2) 285

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ .... آل عمران (3) 179

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ .... نساء (4) 171

... لَئِنْ ... آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ . مائده (5) 12

177. وجوب ایمان و تصدیق به تعالیم انبیا و استمرار برآن :

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ .... بقره (2) 4

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیٰاءَ اللّٰهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 91

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا غُفْرٰانَکَ رَبَّنٰا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ. بقره (2) 285

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 59

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لاٰ یَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّٰهُ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ .... ابراهیم (14) 9

4. خدا
178. وجوب ایمان به خدا:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ .... بقره (2) 136

... وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ . بقره (2) 186

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ .... آل عمران (3) 84

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ ... وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ . آل عمران (3) 179

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا .... آل عمران (3) 193

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ ... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّٰهُ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ سُبْحٰانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ .... نساء (4) 171

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی .... مائده (5) 111

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ ... لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ . اعراف (7) 158

وَ إِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللّٰهِ .... توبه (9) 86

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ . غافر (40) 10

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ .... فتح (48) 9

آمِنُوا بِاللّٰهِ ... فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ ... لَهُمْ أَجْرٌ کَبِیرٌ وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ...

. حدید (57) 7 و 8

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ ...

. ممتحنه (60) 4

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ

تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . صفّ (61) 10 و 11

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ .... تغابن (64) 8

5. عیسی علیه السلام
179. وجوب ایمان به عیسی علیه السلام :

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی .... مائده (5) 111

6. قرآن
180. وجوب ایمان به قرآن:

... لِلْمُتَّقِینَ وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ .... بقره (2) 2 و 4

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ .... بقره (2) 41

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ .... بقره (2) 91

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا .... آل عمران (3) 84

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ ... . نساء (4) 47

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ ... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ ...

وَ کُتُبِهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا .... تغابن (64) 8

فَبِأَیِّ حَدِیثٍ بَعْدَهُ یُؤْمِنُونَ . (1)مرسلات (77) 50

7. قیامت
181. وجوب ایمان به قیامت:

یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِی وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا شَهِدْنٰا عَلیٰ أَنْفُسِنٰا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ شَهِدُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ کٰانُوا کٰافِرِینَ . انعام (6) 130

نیز ==> انعام (6) 30 و 31؛ اعراف (7) 51 و 147؛ یونس (10) 7 و 8 و 11 و 15 و 45؛ کهف (18) 104 - 106؛ مؤمنون (23) 33 - 37؛ فرقان (25) 21 - 23؛ عنکبوت (29) 23؛ روم (30) 8 - 10 و 16 سجده (32) 10 و 14؛ زمر (39) 71؛ غافر (40) 27؛ فصلت (41) 52 -\54؛ جاثیه (45) 34؛ احقاف (46) 34؛ ذاریات (51) 12 - 14؛ تغابن (64) 7 و 9؛ معارج (70) 20 - 22 و 26؛ مدثر (74) 38 - 43 و 46؛ مرسلات (77) 13 - 15؛ مطففین (83) 10 - 12.

8. کتابهای آسمانی
182. وجوب ایمان به کتابهای آسمانی:

... لِلْمُتَّقِینَ وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ .... بقره (2) 2 و 4

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ .... بقره (2) 91

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ


1) 1) . ضمیر مفعولی«بعده»به قرآن بر می‌گردد. (الکشاف، ج 4، ص 183؛ المیزان، ج 20، ص 156)

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ الْکِتٰابِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی نَزَّلَ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ الْکِتٰابِ الَّذِی أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ ... وَ کُتُبِهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

9. محمد صلی الله علیه و آله
183. وجوب ایمان به محمد صلی الله علیه و آله :

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمٰا آمَنَ النّٰاسُ قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ کَمٰا آمَنَ السُّفَهٰاءُ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهٰاءُ وَ لٰکِنْ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)بقره (2) 13

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ...

. نساء (4) 136

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ قَدْ جٰاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ فَآمِنُوا خَیْراً لَکُمْ وَ إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً. نساء (4) 170

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ .... اعراف (7) 158

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ ... (2)هود (11) 17

یٰا قَوْمَنٰا أَجِیبُوا دٰاعِیَ اللّٰهِ وَ آمِنُوا بِهِ یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُجِرْکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ . احقاف (46) 31

آمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... حدید (57) 7

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . حدید (57) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . صفّ (61) 10 و 11

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... تغابن (64) 8

10. ملائکه
184. وجوب ایمان به ملائکه:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ الْمَلاٰئِکَةِ ... أُولٰئِکَ


1) 1) . متعلق«آمنوا»تصدیق و ایمان به محمد صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 139؛ زاد المسیر، ج 1، ص 33)

2) 2) . بنا بر قولی، مرجع ضمیر«به»محمد صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 227؛ زاد المسیر، ج 2، ص 364)

اَلَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا آمِنُوا ... وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللّٰهِ وَ مَلاٰئِکَتِهِ ... فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 136

11. وحی

==> همین مدخل، وجوب ایمان، موارد وجوب ایمان، قرآن و کتابهای آسمانی

وجوب بسمله

185. وجوب بسمله، هنگام فرستادن سگ شکاری برای صید:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ .... مائده (5) 4

186. وجوب بسمله، هنگام نحر شتر قربانی:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا .... حجّ (22) 36

وجوب بشارت

187. بشارت دهی، از وظایف و واجبات تبلیغی پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْنٰاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً .... اسراء (17) 105

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ مُبَشِّراً .... فرقان (25) 56

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً .... احزاب (33) 45

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ کَافَّةً لِلنّٰاسِ بَشِیراً .... سبأ (34) 28

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً .... فاطر (35) 24

إِنّٰا أَرْسَلْنٰاکَ شٰاهِداً وَ مُبَشِّراً .... فتح (48) 8

188. بشارت به مؤمنان، از وظایف و واجبات موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (1)یونس (10) 87

189. بشارت به مؤمنان، از وظایف و واجبات بر پیامبر صلی الله علیه و آله

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ .... بقره (2) 25

... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . بقره (2) 223

قُلْ لاٰ أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ وَ لَوْ کُنْتُ أَعْلَمُ الْغَیْبَ لاَسْتَکْثَرْتُ مِنَ الْخَیْرِ وَ مٰا مَسَّنِیَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 188

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . توبه (9) 112

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ قٰالَ الْکٰافِرُونَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ


1) 1) . بنا بر احتمالی،«اقیموا»خطاب موسی علیه السلام [به بنی اسرائیل] است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 195؛ کشف الاسرار، ج 4، ص 329)

مُبِینٌ . یونس (10) 2

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلیٰ عَبْدِهِ الْکِتٰابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً

قَیِّماً لِیُنْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ وَ یُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً. کهف (18) 1 و 2

وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ فَضْلاً کَبِیراً. احزاب (33) 47

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . صفّ (61) 13

190. بشارت به اهل تقوا، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَإِنَّمٰا یَسَّرْنٰاهُ بِلِسٰانِکَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِینَ .... مریم (19) 97

191. بشارت به پیروان قرآن و خداترسان، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ وَ أَجْرٍ کَرِیمٍ . یس (36) 11

192. بشارت به محبان و متواضعان، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَإِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ . حجّ (22) 34

193. بشارت به محسنان، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ . حجّ (22) 37

194. بشارت به صابران، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 155

195. بشارت به بندگان گوش‌کنندۀ آرا و گفتارها و پیروی‌کنندۀ بهترین آنها، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

... فَبَشِّرْ عِبٰادِ اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ .... زمر (39) 17 و 18

وجوب بصیرت

196. وجوب بهره‌مندی مبلغان دینی، از بصیرت و داشتن حجت روشن، در کارشان:

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی .... یوسف (12) 108

وجوب بهداشت

197. وجوب رعایت بهداشت، در آمیزش (مرد با زن):

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ ... وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ . بقره (2) 222

وجوب بیّنه

198. وجوب اقامۀ شهود و بینه بر مدّعی، در دعاوی و منازعات:

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ

اَلْخِطٰابِ . (1)ص (38) 20

وجوب پرداخت مهریه

199. وجوب پرداخت مهریۀ زنان به خود آنان:

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً .... نساء (4) 24

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ .... مائده (5) 5

200. وجوب پرداخت مهریۀ زن کتابی و رعایت حقوق او، در صورت ازدواج با وی:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ .... مائده (5) 5

201. وجوب پرداخت اجرت (مهریه) در مقابل بهره‌گیری جنسی از زنان در ازدواج موقت:

... فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ ... (2)نساء (4) 24

202. وجوب پرداخت اجرت (مهریه) به کنیزان، طبق معیارهای متعارف جامعه:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ .... نساء (4) 25

203. وجوب پرداخت مهریه، با رغبت و به دور از هرگونه منت و چشم‌داشت:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ... (3)نساء (4) 4

204. وجوب پرداخت مهریه به کنیزان، طبق معیارهای متعارف، در صورت ازدواج با آنان:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ .... نساء (4) 25

205. وجوب پرداخت تمام مهریۀ زن از طرف شوهر، در صورت آمیزش:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا


1) 1) . مقصود از«فصل الخطاب»شهود و قسم است، یعنی مدّعی باید بینه اقامه کند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 732؛ کشف الاسرار، ج 8، ص 333)

2) 2) . بنا بر قولی، مقصود از«فما استمتعتم»نکاح متعه است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 52؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 286)

3) 3) . گفته شده: مراد از«نحلة»این است که [مرد] مهریه را بدون مطالبه از سوی زن و بدون مخاصمه و کشمکش بپردازد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 12؛ الکشاف، ج 1، ص 470)

تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

206. وجوب پرداخت نصف مهریۀ زن، در صورت طلاق قبل از آمیزش:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

207. وجوب پرداخت مهریۀ زن کتابی، در صورت ازدواج با وی:

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ ... وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ .... مائده (5) 5

وجوب پرسش

208. وجوب پرسش جاهل از اهل خبره (اهل ذکر):

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . انبیاء (21) 7

وجوب تبرّی

موارد وجوب تبرّی

1. تبرّی از بتها
209. وجوب تبرّی جستن از بتها و معبودان باطل:

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 48 و 49

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ ... إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انبیاء (21) 51 و 52 و 67

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ شعراء (26) 69 -\71 و 74 و 77

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ

وَ جَعَلَهٰا کَلِمَةً بٰاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . زخرف (43) 26 و 28

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ .... ممتحنه (60) 4

نیز ==> همین مدخل، وجوب تبری، تبری از شرک و تبری از مشرکان

2. تبرّی از شرک
210. وجوب تبرّی و بیزاری جستن از شرک:

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی

وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . انعام (6) 19

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

فَلَمّٰا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأیٰ کَوْکَباً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لاٰ أُحِبُّ الْآفِلِینَ

فَلَمّٰا رَأَی الْقَمَرَ بٰازِغاً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی فَلَمّٰا أَفَلَ قٰالَ لَئِنْ لَمْ یَهْدِنِی رَبِّی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّٰالِّینَ

فَلَمّٰا رَأَی الشَّمْسَ بٰازِغَةً قٰالَ هٰذٰا رَبِّی هٰذٰا أَکْبَرُ فَلَمّٰا أَفَلَتْ قٰالَ یٰا قَوْمِ إِنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . انعام (6) 74 و 76 - 78

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . هود (11) 53 و 54

قٰالَ لاٰ یَأْتِیکُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُکُمٰا بِتَأْوِیلِهِ قَبْلَ أَنْ یَأْتِیَکُمٰا ذٰلِکُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِی رَبِّی إِنِّی تَرَکْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبٰائِی إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ مٰا کٰانَ لَنٰا أَنْ نُشْرِکَ بِاللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ ذٰلِکَ مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ عَلَیْنٰا وَ عَلَی النّٰاسِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَشْکُرُونَ

یٰا صٰاحِبَیِ السِّجْنِ أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . یوسف (12) 37 -\40

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 48 و 49

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ ... إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انبیاء (21) 51 و 52 و 67

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 69 - 71 و 74 و 77

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِی بَرٰاءٌ مِمّٰا تَعْبُدُونَ . زخرف (43) 26

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ وَ بَدٰا بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةُ وَ الْبَغْضٰاءُ أَبَداً حَتّٰی تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ وَحْدَهُ .... ممتحنه (60) 4

قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ

لاٰ أَعْبُدُ مٰا تَعْبُدُونَ

وَ لاٰ أَنْتُمْ عٰابِدُونَ مٰا أَعْبُدُ

وَ لاٰ أَنٰا عٰابِدٌ مٰا

عَبَدْتُّمْ

لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ . کافرون (109) 1 - 4 و 6

3. تبرّی از مشرکان
211. وجوب بیزاری جستن از مشرکان:

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْدٰاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّٰهِ ... وَ لَوْ یَرَی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذٰابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً وَ أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعَذٰابِ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبٰابُ وَ قٰالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا کَذٰلِکَ یُرِیهِمُ اللّٰهُ أَعْمٰالَهُمْ حَسَرٰاتٍ عَلَیْهِمْ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنَ النّٰارِ. بقره (2) 165 -\167

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . توبه (9) 1

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ .... توبه (9) 3

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ .... توبه (9) 114

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... مریم (19) 41 و 42 و 48 و 49

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا إِبْرٰاهِیمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ کُنّٰا بِهِ عٰالِمِینَ

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا هٰذِهِ التَّمٰاثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَهٰا عٰاکِفُونَ

أُفٍّ لَکُمْ وَ لِمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . انبیاء (21) 51 و 52 و 67

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ کَفَرْنٰا بِکُمْ .... ممتحنه (60) 4

4. تبرّی از هم‌جنس‌بازی
212. وجوب تبرّی جستن و بیزاری از عمل هم‌جنس‌بازی:

کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَ تَأْتُونَ الذُّکْرٰانَ مِنَ الْعٰالَمِینَ

قٰالَ إِنِّی لِعَمَلِکُمْ مِنَ الْقٰالِینَ

رَبِّ نَجِّنِی وَ أَهْلِی مِمّٰا یَعْمَلُونَ . شعراء (26) 160 و 161 و 165 و 168 و 169

وجوب تبعید محارب

213. وجوب تبعید، یکی از راههای مجازات محارب:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا ... أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا ... (1)مائده (5) 33

وجوب تبلیغ

214. وجوب تبلیغ تعالیم خداوند، به نحو روشن برطبق

1) 1) . روایات، تبعید، مربوط به موردی است که شخص محارب، تنها در راهها خوف و وحشت ایجاد کند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 291 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 622، ح 165)

پیامبران:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ فَیُضِلُّ اللّٰهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشٰاءُ .... ابراهیم (14) 4

... فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نحل (16) 35

وَ مٰا عَلَیْنٰا إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . یس (36) 17

215. تبلیغ پیام الهی، امری واجب بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْأُمِّیِّینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ .... آل عمران (3) 20

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ .... مائده (5) 67

مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ .... مائده (5) 99

وَ إِنْ مٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسٰابُ . رعد (13) 40

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیْکَ إِلاَّ الْبَلاٰغُ .... شوری (42) 48

216. وجوب تبلیغ بر پیامبر صلی الله علیه و آله به نحو روشن:

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 63

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ . مائده (5) 15

یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ عَلیٰ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مٰا جٰاءَنٰا مِنْ بَشِیرٍ وَ لاٰ نَذِیرٍ فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. مائده (5) 19

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نحل (16) 82

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . عنکبوت (29) 18

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . تغابن (64) 12

217. وجوب اظهار معارف دینی و تبلیغ آنها برای مردمان:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ . آل عمران (3) 187

218. وجوب تبلیغ حق با گفتار نرم:

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً .... طه (20) 44

219. وجوب تبلیغ دین، با بصیرت و حجت روشن:

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی .... یوسف (12) 108

220. وجوب تبلیغ دین از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله با

استفاده از پند و موعظۀ نیکو و پسندیده:

اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ .... نحل (16) 125

221. وجوب تبلیغ و دعوت به اسلام به صورت آشکار و بدون هیچ خوف و تقیه‌ای از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَاصْدَعْ بِمٰا تُؤْمَرُ ... (1)حجر (15) 94

222. دعوت مردم به توحید، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ هٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّٰهِ عَلیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ . یوسف (12) 108

فَلِذٰلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمٰا أُمِرْتَ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ قُلْ آمَنْتُ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ مِنْ کِتٰابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَیْنَکُمُ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَ رَبُّکُمْ .... شوری (42) 15

نیز ==> همین مدخل، وجوب امربه‌معروف ، وجوب انذار، وجوب بشارت، وجوب نهی از منکر

وجوب تحقیق

223. وجوب تحقیق، جهت شناخت مؤمنان راستگو و جدا کردن آنان از نیروهای دشمن احتمالی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فَعِنْدَ اللّٰهِ مَغٰانِمُ کَثِیرَةٌ کَذٰلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَتَبَیَّنُوا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 94

224. وجوب مطالعه و تحقیق، دربارۀ سرگذشت تکذیب‌کنندگان حق، در زمانهای پیشین:

... فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . آل عمران (3) 137

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . انعام (6) 11

... فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . نحل (16) 36

225. وجوب تفحص و تحقیق، در خبر فاسق:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَکُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا فَعَلْتُمْ نٰادِمِینَ . حجرات (49) 6

وجوب تدبّر در قرآن

226. وجوب تدبّر، در معانی قرآن:

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلاٰفاً کَثِیراً. نساء (4) 82

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ یَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 68

کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ مُبٰارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیٰاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . ص (38) 29

أَ فَلاٰ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلیٰ قُلُوبٍ


1) 1) . ظاهراً وجوب دعوت آشکار و بدون خوف و تقیه، از خصایص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. (زبدة البیان، ص 517)

أَقْفٰالُهٰا. محمّد (47) 24

وجوب تذکّر

227. تذکّر و یادآوری ایام‌اللّٰه به بنی اسرائیل، امری واجب بر موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّٰامِ اللّٰهِ .... ابراهیم (14) 5

228. وجوب تذکّر و یادآوری پیامبر صلی الله علیه و آله به فریب‌خوردگان به دنیا:

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

229. وجوب تذکّر و یادآوری پیامبر صلی الله علیه و آله با توسّل به قرآن به خائفان، از هشدارهای خدا:

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَقُولُونَ وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ. ق (50) 45

230. پیامبر صلی الله علیه و آله موظّف به تذکّر و یادآوری به مؤمنان، برای بهره‌مند شدن آنان:

وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْریٰ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ . ذاریات (51) 55

231. تذکّر و یادآوری به مردم، امری واجب بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَذَکِّرْ فَمٰا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِکٰاهِنٍ وَ لاٰ مَجْنُونٍ . طور (52) 29

فَذَکِّرْ إِنَّمٰا أَنْتَ مُذَکِّرٌ. غاشیه (88) 21

232. وجوب تذکّر و یادآوری، مشروط به سودمند بودن و تأثیر آن:

فَذَکِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّکْریٰ . اعلی (87) 9

وجوب تربیت

233. وجوب تربیت اعضای خانواده، و خیرخواه بودن نسبت به آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ . تحریم (66) 6

234. وجوب تربیت فرزندان، به‌وسیلۀ پدر:

وَ وَصّٰی بِهٰا إِبْرٰاهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یٰا بَنِیَّ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ لَکُمُ الدِّینَ فَلاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِی قٰالُوا نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ إِلٰهاً وٰاحِداً وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . (1)بقره (2) 132 و 133

وَ إِذْ قٰالَ لُقْمٰانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یٰا بُنَیَّ لاٰ تُشْرِکْ بِاللّٰهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ

یٰا بُنَیَّ إِنَّهٰا إِنْ تَکُ مِثْقٰالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی


1) 1) . براساس دستور اسوه‌پذیری از پیامبران الهی، سیرۀ تربیتی آنان برای همگان حجت خواهد بود

اَلسَّمٰاوٰاتِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ

وَ اقْصِدْ فِی مَشْیِکَ وَ اغْضُضْ مِنْ صَوْتِکَ إِنَّ أَنْکَرَ الْأَصْوٰاتِ لَصَوْتُ الْحَمِیرِ. لقمان (31) 13 و 16 - 19

235. تربیت انسانها، از وظایف و واجبات پیامبران الهی:

کَمٰا أَرْسَلْنٰا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِنٰا وَ یُزَکِّیکُمْ وَ یُعَلِّمُکُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُعَلِّمُکُمْ مٰا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ . بقره (2) 151

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ . آل عمران (3) 79

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . آل عمران (3) 164

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . جمعه (62) 2

236. وجوب رعایت مراحل تربیتی و تصحیح رفتارهای زن، به‌وسیلۀ شوهر:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضٰاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً. نساء (4) 34

وجوب ترک تجارت

237. وجوب ترک تجارت و دادوستد، هنگام برپایی نماز جمعه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . جمعه (62) 9

وجوب تسبیح

238. وجوب تسبیح خداوند:

... وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. آل عمران (3) 41

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ .... حجر (15) 98

فَخَرَجَ عَلیٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرٰابِ فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. مریم (19) 11

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاٰ یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ .... فرقان (25) 58

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا ... وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. احزاب (33) 42

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. غافر (40) 55

لِتُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ ... وَ تُسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً. فتح (48) 9

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ . طور (52) 48

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 74

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 96

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . حاقّه (69) 52

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً. انسان (76) 26

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی . اعلی (87) 1

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ .... نصر (110) 3

239. تسبیح خداوند در نمازهای نافلۀ شب، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

240. تسبیح خداوند در نماز صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا، از واجبات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ . ق (50) 39

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

241. وجوب تسبیح خداوند از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله ، در برابر برخوردها و گفتار مخالفان:

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ . حجر (15) 97 و 98

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

242. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظف به تسبیح خداوند، در وقت طولانی از شب:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً. انسان (76) 26

243. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظف به تسبیح خداوند، در صبحگاهان و شبانگاهان:

قٰالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ إِلاّٰ رَمْزاً وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. آل عمران (3) 41

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. غافر (40) 55

244. تسبیح پروردگار، از وظایف و واجبات

پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ .... حجر (15) 98

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ .... طه (20) 130

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ . طور (52) 48

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 74

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . واقعه (56) 96

فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّکَ الْعَظِیمِ . حاقّه (69) 52

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی . اعلی (87) 1

245. تسبیح و ستایش خداوند، پس از پیروزی بر دشمنان، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِذٰا جٰاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَ الْفَتْحُ

وَ رَأَیْتَ النّٰاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللّٰهِ أَفْوٰاجاً

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ .... نصر (110) 1 - 3

وجوب تسلیم

246. وجوب تسلیم مؤمنان، در برابر اوامر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاٰ مُؤْمِنَةٍ إِذٰا قَضَی اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاٰلاً مُبِیناً. احزاب (33) 36

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. احزاب (33) 56

247. اظهار تسلیم در برابر خداوند، از واجبات و وظایف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ . زمر (39) 12

248. اقرار به تسلیم در برابر خداوند و معارف نازل شده بر انبیا، از وظایف و واجبات الهی برای مؤمنان:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 84

249. وجوب تسلیم در برابر پروردگار جهانیان:

وَ وَصّٰی بِهٰا إِبْرٰاهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ یٰا بَنِیَّ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ لَکُمُ الدِّینَ فَلاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ .

بقره (2) 132

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. نساء (4) 66

... قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ .... انعام (6) 14

... وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 71

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهٰا وَ لَهُ کُلُّ شَیْءٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . نمل (27) 91

... وَ أُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . غافر (40) 66

250. تسلیم بودن در پیشگاه پروردگار، امری واجب بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

... قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 71

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهٰا وَ لَهُ کُلُّ شَیْءٍ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ . نمل (27) 91

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ . زمر (39) 11 و 12

قُلْ إِنِّی ... وَ أُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . غافر (40) 66

251. وجوب تسلیم بودن متخاصمان، در برابر قاضی جامع‌الشرایط:

فَلاٰ وَ رَبِّکَ لاٰ یُؤْمِنُونَ حَتّٰی یُحَکِّمُوکَ فِیمٰا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً. نساء (4) 65

وَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِنْ یَکُنْ لَهُمُ الْحَقُّ یَأْتُوا إِلَیْهِ مُذْعِنِینَ . نور (24) 48 و 49

وجوب تسلیم قاتل

252. وجوب تسلیم شدن قاتل، برای اجرای قصاص:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ .... بقره (2) 178

وجوب تسمیه

==> همین مدخل، وجوب ذکر خدا

وجوب تطهیر

==> همین مدخل، وجوب طهارت

وجوب تعاون

253. وجوب تعاون مؤمنان با یکدیگر، در نیکی و تقوا:

... وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ .... مائده (5) 2

254. وجوب همکاری و تعاون در مراسم حج، براساس نیکی و تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ ... وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . مائده (5) 2

وجوب تعزیر

255. تشریع وجوب تعزیر زناکار، تا احراز توبۀ او قبل از تشریع حدّ زنا:

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا

فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. نساء (4) 16

256. تشریع وجوب آزار و تعزیر مرد و زن زناکار بی‌همسر قبل از تشریع حدّ زنا:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (1)نساء (4) 15 و 16

257. تشریع وجوب آزار رساندن به لواط کار، تا احراز توبه و اصلاح وی با تعزیر قبل از تشریع حدّ لواط:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (2)نساء (4) 15 و 16

وجوب تعظیم خدا

258. وجوب تعظیم خدا، هنگام قربانی یا گفتن تکبیر:

لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ التَّقْویٰ مِنْکُمْ کَذٰلِکَ سَخَّرَهٰا لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ بَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ . (3)حجّ (22) 37

وجوب تعظیم شعائر

259. وجوب تعظیم و تکریم شعائر الهی (مناسک حج):

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ . (4)حجّ (22) 32

260. وجوب اعتقاد قلبی به شعائر الهی:

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ . حجّ (22) 32

261. وجوب رعایت حرمت و تعظیم شعائر الهی حج، از سوی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا


1) 1) . محتمل است که مقصود از«اللّذان»مرد و زن، و مرجع ضمیر«یأتینها»،«الفاحشة»باشد که مقصود از آن زنا است، البته این آیه با نزول آیۀ 2 سورۀ نور نسخ شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 34؛ زاد المسیر، ج 1، ص 382) در روایتی از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه، نقل شده که مقصود از«اللّذان»مرد و زن بی‌همسر است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 456، ح 124)

2) 2) . بنا بر نظر ابو مسلم، مقصود از«فاحشه»در آیۀ اول، مساحقه و در آیۀ دوم، لواط است. (مجمع البیان، ج 4-\3، ص 34؛ الکشاف، ج 1، ص 488)

3) 3) . بنا بر قولی مقصود از«لتکبّروا اللّه»گفتن«اللّه اکبر علی ما هدانا»است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 138)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از«شعائر الله»مناسک حج است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 133؛ زاد المسیر، ج 3، ص 236)

حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا ... (1)مائده (5) 2

وجوب تعلّم

262. وجوب تعلّم و فراگیری معارف دینی و هجرت برای آن، بر گروهی از مؤمنان (به صورت وجوب کفایی):

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

وجوب تعیین مهریّه

263. وجوب تعیین مقدار مهر، در ازدواج موقّت:

وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ إِنَّ


1) 1) .«شعائر»جمع«شعیرة»به معنای علامت، و مقصود از آن اعلام و مناسک حج است. (المیزان، ج 5، ص 162)

اَللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. (1)نساء (4) 24

وجوب تفقّه

264. وجوب تفقّه در دین و شناخت عمیق از مبانی دین، بر مبلّغان دینی:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

وجوب تقسیم ارث

265. وجوب تقسیم ارث و پرداخت سهم هریک از ورثه، از ترکۀ میّت:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. نساء (4) 33

وجوب تقلید

266. وجوب رجوع انسانهای ناآگاه به عالمان، برای رفع جهل خویش، در امور:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

267. وجوب تقلید، از هدایت شدگان:

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . انعام (6) 56

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 90

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَکٰائِکُمْ مَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّٰهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لاٰ یَهِدِّی إِلاّٰ أَنْ یُهْدیٰ فَمٰا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ . یونس (10) 35

قُلْ فَأْتُوا بِکِتٰابٍ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ هُوَ أَهْدیٰ مِنْهُمٰا أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . قصص (28) 49

اِتَّبِعُوا مَنْ لاٰ یَسْئَلُکُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . یس (36) 21

وَ کَذٰلِکَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلاّٰ قٰالَ مُتْرَفُوهٰا إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلیٰ أُمَّةٍ وَ إِنّٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ مُقْتَدُونَ

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدیٰ مِمّٰا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبٰاءَکُمْ .... زخرف (43) 23 و 24

وجوب تقوا

268. وجوب رعایت تقوا، در تجارت و مبادلات اقتصادی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

وَ اتَّقُوا الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِینَ . شعراء (26) 181 - 184

269. وجوب رعایت تقوا در کم و زیاد نکردن در اسناد دیْن، از سوی مدیون، هنگام املا و ثبت اسناد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

270. وجوب تقواپیشگی و برحذر بودن از موجبات گرفتار شدن به سختیهای روز قیامت:

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ یُؤْخَذُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ . بقره (2) 48

وَ اتَّقُوا یَوْماً لاٰ تَجْزِی نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَیْئاً وَ لاٰ یُقْبَلُ مِنْهٰا عَدْلٌ وَ لاٰ تَنْفَعُهٰا شَفٰاعَةٌ وَ لاٰ هُمْ یُنْصَرُونَ . بقره (2) 123

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ . تحریم (66) 6

271. وجوب تقواپیشگی و اجتناب از مخالفت با دستورهای خداوند:

وَ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ وَ لاٰ تَکُونُوا أَوَّلَ کٰافِرٍ بِهِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ إِیّٰایَ فَاتَّقُونِ . بقره (2) 41


1) 1) . بنا بر قولی مقصود از«فما استمتعتم»نکاح متعه است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 286؛ مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 52)

نیز ==> بقره (2) 187 و 189 و 194 و 196 و 197 و 203 و 206 و 223 و 231 و 233 و 278 و 282 و 283؛ آل عمران (3) 50 و 102 و 123 و 130 و 131 و 200؛ نساء (4) 1 و 9 و 131؛ مائده (5) 2 و 4 و 7 و 8 و 11 و 35 و 57 و 88 و 96 و 100 و 108 و 112؛ انعام (6) 72 و 155؛ اعراف (7) 65؛ انفال (8) 1 و 25 و 69؛ توبه (9) 119؛ یونس (10) 31؛ هود (11) 78؛ حجر (15) 69؛ نحل (16) 52؛ حجّ (22) 1؛ مؤمنون (23) 23 و 32 و 87؛ شعراء (26) 106 و 108 و 110 و 124 و 126 و 131 و 132 و 142 و 144 و 150 و 161 و 163 و 177 و 179 و 184؛ عنکبوت (29) 16؛ روم (30) 31؛ لقمان (31) 33؛ احزاب (33) 1 و 37 و 55 و 70؛ یس (36) 45؛ صافات (37) 24؛ زمر (39) 10 و 16؛ حجرات (49) 1 و 10 و 12؛ حدید (57) 28؛ مجادله (58) 9؛ حشر (59) 7 و 18؛ ممتحنه (60) 11؛ تغابن (64) 16؛ طلاق (65) 1 و 10؛ نوح (71) 3.

272. وجوب تقواپیشگی و پرهیز از موجبات جهنمی شدن:

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 24

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ . تحریم (66) 6

273. وجوب رعایت تقوای الهی، در بنای مؤسّسات دینی:

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ تَقْویٰ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیٰانَهُ عَلیٰ شَفٰا جُرُفٍ هٰارٍ فَانْهٰارَ بِهِ فِی نٰارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . توبه (9) 108 و 109

274. وجوب رعایت تقوا، در راه تبلیغ دین و هدایت مردم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدِیداً.

احزاب (33) 70

275. لزوم رعایت تقوا، در آمیزش با همسر:

نِسٰاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنّٰی شِئْتُمْ وَ قَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... بقره (2) 223

276. وجوب رعایت تقوا و نظارت الهی، در پرداخت اجرت شیر دادن به فرزند:

... وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ .... بقره (2) 233

277. وجوب رعایت تقوای الهی بر شاهدان وصیت، در مقام قسم خوردن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ

اَلصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 106 و 107 و 108

278. وجوب رعایت تقوای الهی، از سوی شاهدان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ ...

وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ وَ لاٰ یُضَارَّ کٰاتِبٌ وَ لاٰ شَهِیدٌ وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللّٰهُ وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 282

279. وجوب رعایت تقوا و عدالت، در مقابله‌به‌مثل :

... فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 194

وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ ... إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا .... نحل (16) 126 و 128

وجوب تکمیل پیمانه

280. وجوب کامل کردن پیمانه، در تجارت:

... وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ .... انعام (6) 152

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ .... اسراء (17) 35

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ

وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ . مطفّفین (83) 1 -\3

وجوب تلاوت قرآن

281. وجوب تلاوت قرآن بر پیامبر صلی الله علیه و آله جهت انذار و هدایت مشرکان:

إِنَّمٰا أُمِرْتُ ... وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ .... نمل (27) 91 و 92

وجوب تواضع

282. وجوب تواضع و فروتنی، هنگام راه رفتن:

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً. اسراء (17) 37 و 38

وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْناً ... (1)فرقان (25) 63

وَ لاٰ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ کُلَّ مُخْتٰالٍ فَخُورٍ. لقمان (31) 18


1) 1) . آیات شریفه بر حسن اوصاف وجودی و تأثیر آنها در کمال ایمان دلالت دارد، بنابراین اتصاف به آنها لازم است. (زبدة البیان، ص 523)

283. لزوم و وجوب تواضع پیامبر صلی الله علیه و آله ، نسبت به مؤمنان:

... وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ . حجر (15) 88

وَ اخْفِضْ جَنٰاحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . شعراء (26) 215

284. وجوب تواضع بر بنی اسرائیل، هنگام ورود به بیت المقدس:

... وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً ... (1)بقره (2) 58

... وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً .... نساء (4) 154

... وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئٰاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 161

وجوب توبه

285. وجوب توبه از گناهان، به درگاه خداوند:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 17 و 18

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ .... توبه (9) 3

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ...

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 73 و 74

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. هود (11) 3

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ... وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ . هود (11) 52

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ . هود (11) 61

وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ. هود (11) 90

... وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 31

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... تحریم (66) 8

إِنَّ الَّذِینَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَتُوبُوا


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«سجّداً»تواضع است. (الکشف و البیان، ج 1، ص 201؛ مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 247)

فَلَهُمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذٰابُ الْحَرِیقِ . بروج (85) 10

286. وجوب فوری توبه، پس از ارتکاب گناه و پیش از فرارسیدن مرگ:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ وَ لاَ الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 17 و 18

287. وجوب توبۀ بنی اسرائیل، از گوساله‌پرستی:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ .... بقره (2) 54

وجوب توکّل

288. وجوب توکل به خداوند، در همۀ امور:

... فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . آل عمران (3) 159 و 160

... وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. نساء (4) 81

... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مائده (5) 11

... وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . مائده (5) 23

... وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . انفال (8) 61

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . توبه (9) 51

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ . توبه (9) 129

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکُمْ مَقٰامِی وَ تَذْکِیرِی بِآیٰاتِ اللّٰهِ فَعَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْتُ .... یونس (10) 71

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ

فَقٰالُوا عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا .... یونس (10) 84 و 85

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . هود (11) 123

... وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . یوسف (12) 67

... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . ابراهیم (14) 11 و 12

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 42

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 99

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاٰ یَمُوتُ .... فرقان (25) 58

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْعَزِیزِ الرَّحِیمِ . شعراء (26) 217

فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّکَ عَلَی الْحَقِّ

اَلْمُبِینِ . نمل (27) 79

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . عنکبوت (29) 59

وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. احزاب (33) 3

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. احزاب (33) 48

... قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ . زمر (39) 38

وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیْءٍ فَحُکْمُهُ إِلَی اللّٰهِ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبِّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ . شوری (42) 10

... وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . شوری (42) 36

... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . مجادله (58) 10

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . تغابن (64) 13

قُلْ هُوَ الرَّحْمٰنُ آمَنّٰا بِهِ وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنٰا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . ملک (67) 29

289. وجوب توکل بر خداوند، هنگام دعا و نیایش:

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ

فَقٰالُوا عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . یونس (10) 84 و 85

290. کفایت‌کنندگی و کارسازی خداوند، دلیل وجوب توکل بر او در همۀ امور:

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. احزاب (33) 48

وجوب تولّی

موارد وجوب تولّی

1. تولّی اهل‌بیت علیهم السلام
291. وجوب تولّی (دوستی و محبت به) اهل بیت علیهم السلام :

... قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبیٰ ... (1)شوری (42) 23

2. تولّی خدا
292. وجوب پذیرش ولایت خداوند:

إِنَّ أَوْلَی النّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 68

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 55 و 56

3. تولّی علی علیه السلام
293. وجوب پذیرش ولایت علی علیه السلام :

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ


1) 1) . از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد: آنان که دوست‌داشتنشان بر ما واجب گردیده، چه کسانی‌اند؟ حضرت فرمود: [آن‌ها] علی، فاطمه علیهما السلام و دو فرزندانشان [حسن و حسین علیهما السلام ] هستند.(الکشاف، ج 4، ص 219 -\220)

اَللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . (1)مائده (5) 55 و 56

4. تولّی محمّد صلی الله علیه و آله
294. وجوب پذیرش ولایت محمّد صلی الله علیه و آله :

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . (2)مائده (5) 55 و 56

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

وجوب تهجّد

295. وجوب شب‌زنده‌داری و نماز شب و تهجّد بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ ... (3)اسراء (17) 79

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً. مزمّل (73) 1 و 2

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً. انسان (76) 26

وجوب تیمّم

296. وجوب تیمّم، وجوبی غیری برای نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا .... مائده (5) 6

297. وجوب تیمّم به جای غسل یا وضو بر بیمار، جهت نماز گزاردن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً


1) 1) . آیۀ شریفه دربارۀ علی علیه السلام نازل شده، در آن هنگام که در حال رکوع سائلی از او درخواست کمک کرد، و حضرت انگشتر خود را به او داد. (الکشاف، ج 1، ص 649؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 132) روایات از طرق شیعه و سنی فراوان است بر اینکه دو آیه دربارۀ امیرالمؤمنین علی علیه السلام نازل شده است، هر دو آیه خاص است، نه اینکه عام [شامل همۀ مؤمنان] باشد. (المیزان، ج 5، ص 8)

2) 2) . خداوند در پی نهی از پذیرش ولایت کسانی که دشمنی با آنان واجب است، به ذکر کسانی پرداخت که پذیرش ولایت آنان واجب است، ولایت خداوند را بالاصالة و ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان را تبعاً ثابت کرده است. (الکشاف، ج 1، ص 648) مراد از ولایت نسبت داده شده به پیامبر صلی الله علیه و آله در قرآن ولایت تصرف یا محبت و مودت است، مانند«النَّبِیُّ اولیٰ بِالمُؤمِنینَ مِن انفُسِهِم»(احزاب (33) 6) و«انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا»که خطاب به مؤمنان است و معنا ندارد که پیامبر صلی الله علیه و آله ولیّ آنان به معنای ولایت نصرت باشد. (المیزان، ج 6، ص 8)

3) 3) .«نافلة لک»یعنی زیاده بر فرائض، زیرا نماز شب بر پیامبر صلی الله علیه و آله واجب بوده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670 - 671)

فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

298. وجوب تیمّم بدل از غسل جنابت یا وضو، در صورت فقدان آب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

نیز ==> تیمّم

وجوب جزیه

299. وجوب پرداخت جزیه به دولت اسلامی، از جانب اهل ذمّه با انقیاد کامل:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . توبه (9) 29

300. وجوب پرداخت جزیه از سوی یهود به حکومت اسلامی:

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ ... (1)آل عمران (3) 112

وجوب جهاد

301. وجوب جهاد در راه خدا، با جان و مال:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتٰابُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ


1) 1) .«ضربت علیهم الذلة»به معنای واجب کردن جزیه بر آنان است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 814)

أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حجرات (49) 15

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . صفّ (61) 11

302. جهاد، از واجبات کفایی:

لاٰ یَسْتَوِی الْقٰاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقٰاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِینَ عَلَی الْقٰاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً. (1)نساء (4) 95

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . (2)توبه (9) 122

303. وجوب رفتن به‌سوی جهاد در راه خدا، در هر حال و با هر امکانات:

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 41

304. وجوب جهاد علیه کافران، در صورت اهانت کردن آنان به دین:

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ . توبه (9) 12

305. وجوب جهاد علیه اهل کتاب تا تسلیم شدن کامل آنان و پرداخت جزیه به حکومت اسلامی:

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ . توبه (9) 29

306. وجوب جهاد و مبارزه با ظالمان، برای رهایی مستضعفان موحّد از زیر بار ستم:

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً. نساء (4) 75

307. وجوب جهاد بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

فَقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا .... نساء (4) 84

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... توبه (9) 73

فَلاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ جٰاهِدْهُمْ بِهِ جِهٰاداً کَبِیراً. فرقان (25) 52


1) 1) . آیه بر وجوب کفایی جهاد دلالت دارد، زیرا اگر جهاد واجب عینی بود، تارکان بدون عذر جهاد، مستحق هیچ اجر و پاداشی نبودند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 148)

2) 2) . برخی مفسران گفته‌اند: معنای آیه این است که همۀ مؤمنان نباید روانۀ جنگ شوند و پیامبر صلی الله علیه و آله را در مدینه تنها بگذارند، بلکه عده‌ای باید بمانند تا [در دین] تفقّه کنند و جهادکنندگان را انذار نمایند. (التبیان، ج 5، ص 341)

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... تحریم (66) 9

308. وجوب جهاد بر بادیه‌نشینان ، در صدر اسلام:

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 16

309. وجوب جهاد بر بنی اسرائیل، در دوران اشموئیل علیه السلام :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (1)بقره (2) 246

310. وجوب جهاد بر بنی اسرائیل، برای بازپس‌گیری بیت المقدس از جباران:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ ... یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 20 و 21

311. وجوب جهاد، بر مؤمنان:

کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ وَ هُوَ کُرْهٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 216

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 244

فَلْیُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یَشْرُونَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ یُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیُقْتَلْ أَوْ یَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 74

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا .... نساء (4) 75

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ إِذٰا فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَخْشَوْنَ النّٰاسَ کَخَشْیَةِ اللّٰهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْیَةً وَ قٰالُوا رَبَّنٰا لِمَ کَتَبْتَ عَلَیْنَا الْقِتٰالَ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ قُلْ مَتٰاعُ الدُّنْیٰا قَلِیلٌ وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ فَتِیلاً. نساء (4) 77

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 35

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . انفال (8) 65

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ جٰاهِدُوا فِی اللّٰهِ حَقَّ جِهٰادِهِ .... حجّ (22) 77 و 78


1) 1) . طبق روایت امام باقر علیه السلام و به نظر اکثر مفسران، مقصود از«لنبیٍّ»اشمویل علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 610)

وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذٰا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْکَمَةٌ وَ ذُکِرَ فِیهَا الْقِتٰالُ رَأَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ نَظَرَ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 20

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . صفّ (61) 10 و 11

312. وجوب جهاد با مسلمانان باغی و متجاوز، تا مرز تسلیم شدن آنان:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ .... حجرات (49) 9

313. وجوب جهاد، علیه کافران پیمان‌شکن:

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ . توبه (9) 12

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 13 و 14

314. جهاد علیه کافران و سختگیری بر آنان، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ ... وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... توبه (9) 73

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ ... وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... تحریم (66) 9

315. جهاد علیه کافران جنگ افروز و حربی، امری واجب بر مسلمانان:

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ ...

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ .... بقره (2) 190 و 191

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 193

فَقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ تُکَلَّفُ إِلاّٰ نَفْسَکَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَکُفَّ بَأْسَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ اللّٰهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْکِیلاً. نساء (4) 84

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 89

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 91

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً

فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَکُمُ الْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ . انفال (8) 15 و 19

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ مٰا قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ یَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِینَ

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 38 و 39

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتٰالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صٰابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَفْقَهُونَ . انفال (8) 65

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ . توبه (9) 12

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 14

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ .... توبه (9) 38

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . توبه (9) 39 و 41

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... توبه (9) 73

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قٰاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفّٰارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 123

فَإِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقٰابِ حَتّٰی إِذٰا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثٰاقَ فَإِمّٰا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمّٰا فِدٰاءً حَتّٰی تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزٰارَهٰا ذٰلِکَ وَ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 4

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ .... تحریم (66) 9

316. وجوب جهاد، علیه کافران فتنه‌گر:

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ ...

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ .... بقره (2) 190 و 191

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ . بقره (2) 193

وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰی لاٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلّٰهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 39

317. وجوب جهاد، علیه سردمداران کفر:

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی

دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ . توبه (9) 12

318. وجوب نبرد بی‌امان (جهاد) علیه مشرکان پیمان‌شکن، پس از پایان ماههای حرام:

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ .... توبه (9) 5

319. وجوب جهاد علیه منافقان، و سختگیری با آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ ... وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ ....

توبه (9) 73

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ ... وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ ....

تحریم (66) 9

320. وجوب جهاد علیه منافقان، تا تسلیم شدن آنان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 88 و 91

نیز ==> جهاد، دفاع و همین مدخل وجوب دفاع

وجوب حبس

321. وجوب حبس ابد زنان مسلمان، در صورت ارتکاب مساحقه (قبل از نسخ):

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. (1)نساء (4) 15

وجوب حج

اشاره

322. وجوب حج بر افراد مستطیع:

... وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ . آل عمران (3) 97

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْقٰائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ . (2)حجّ (22) 26 و 27

323. وجوب حج بر انسان، در صورت تأمین هزینۀ آن از جانب شخص دیگر:

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ


1) 1) . برخی مفسران معتقدند: مقصود از«الفاحشة»مساحقه است.(مجمع البیان، ج 3-\4، ص 34) لازم به ذکر است که حبس ابد از جملۀ«فامسکوهن فی البیوت حتی یتوفاهن الموت»استفاده شده است

2) 2) . جمهور مفسران گفته‌اند: مخاطب«أذّن»حضرت ابراهیم علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 128؛ الکشاف، ج 3، ص 232)

آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ . (1)

آل عمران (3) 97

324. وجوب حج بر امّتهای پس از ابراهیم علیه السلام :

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ . (2)حجّ (22) 27

325. وجوب به جای آوردن حج، با شرایط آن:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (3)بقره (2) 196

326. وجوب اتمام حج (واجب، مستحب) به طور کامل:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ .... بقره (2) 196

327. وجوب به جا آوردن مناسک حج، در ماههای خاص (شوّال، ذی‌قعده و ذی‌حجّه):

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ ... (4)بقره (2) 197

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ .... بقره (2) 189

328. وجوب فراهم کردن زاد و توشه، برای سفر حج:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا ... (5)بقره (2) 197

329. وجوب پرهیز از امتیازخواهی، در حج:

... فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ... ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (6)بقره (2) 198 و 199

330. وجوب اتمام حج، در صورت افساد و باطل بودن آن:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (7)بقره (2) 196

331. وجوب اتمام حج مستحبی:

1) 1) . امام صادق علیه السلام در پاسخ به این پرسش که اگر به کسی مالی برای به جا آوردن حج عرضه شد و او از پذیرش شرم نماید، مستطیع است یا نه؟ فرمود: آری، چرا باید شرم کند؟ (الکافی، ج 4، ص 266، ح 1)

2) 2) . از اینکه خداوند به ابراهیم علیه السلام فرمود: مردم را به حج دعوت کن، استفاده می‌شود که از موقع دعوت به بعد، حج بر همۀ امتها فرض شد

3) 3) . روایت امام صادق علیه السلام مؤید این برداشت است که فرمود: مقصود از تمام کردن حج و عمره، ادای کامل آن دو و پرهیز از آن چیزی است که مُحْرِم در حج و عمره اجتناب می‌کند. (الکافی، ج 4، ص 265، ح 1)

4) 4) . امام صادق علیه السلام«اشهر معلومات»را به ماههای شوّال، ذی‌قعده و ذی‌حجّه تفسیر فرمودند. (الکافی، ج 4، ص 289، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 193، ح 697)

5) 5) . براساس شأن نزول ذکر شده است که عدّه‌ای بدون توشه به سفر حج می‌آمدند (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 525؛ زاد المسیر، ج 1، ص 165) و آیه آنها را از این کار برحذر داشت

6) 6) . قریش می‌گفتند: ما اهل حرم خدا هستیم و از حرم بیرون نمی‌رویم، و وقوف در عرفات را انجام نمی‌دادند. خداوند به آنها دستور می‌دهد که همانند سایر مردم وقوف در عرفات را انجام دهند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 527؛ زاد المسیر، ج 1، ص 166)

7) 7) . جملۀ«اتمّوا الحج»صورت افساد حج را هم شامل می‌شود، که در صورت فاسد بودن حج، باید مجددا حج به جا بیاورد. (کنز العرفان، ج 1، ص 273)

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ .... بقره (2) 196

332. وجوب به جا آوردن حج تمتّع، برای غیر اهل مکّه:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... (1)بقره (2) 196

333. وجوب به جا آوردن حج، با قصد اخلاص:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (2)بقره (2) 196

... وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ... (3)آل عمران (3) 97

334. وجوب حفظ برقراری امنیّت در کعبه، برای حج‌گزاران:

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً ... (4)آل عمران (3) 97

335. وجوب انجام دادن عمرۀ تمتع، قبل از حج تمتع:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ .... بقره (2) 196

336. مخارج اهل‌وعیال ، علاوه بر هزینۀ حج، شرط وجوب حج:

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ . (5)

آل عمران (3) 97

337. حج، تکلیفی الهی، بر عهدۀ تمام مردم دور و نزدیک:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ . حجّ (22) 27

338. وجوب ادای مراسم حج، با محوریّت رهبری

1) 1) . غیر اهل مکه کسانی‌اند که بیرون از 48میلی [16 فرسخ] مکه باشند. (تهذیب الاحکام، ج 5، ص 33، ح 27؛ الاستبصار، ج 2، ص 158، ح 3)

2) 2) .«للّٰه»یعنی در انجام دادن حج و عمره قصد تقرّب به خدا [و اخلاص] داشته باشید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 518، ذیل آیه 196 بقره)

3) 3) . از«حِجُّ البیت»حج و عمره هر دو اراده شده، چون هر دو واجب‌اند و«للّٰه»یعنی بوجه اللّٰه، حج و عمره را برای خدا قصد کنید و فقط برای او به جای آورید. (زبدة البیان، ص 306 -\307)

4) 4) . در صورتی که جملۀ خبریه در مقام انشاء باشد، از مصادیق بارز«من دخله» حج‌گزاران‌اند

5) 5) . امام باقر علیه السلام در بیان استطاعت حج فرمود:توسعه در مال [و داشتن مال به‌اندازۀ کافی] است، به نحوی که [بتواند] با مقداری از آن مال، حج به جا آورد و مقداری باقی بماند که خرج و هزینۀ خانواده‌اش را تأمین نماید. (الکافی، ج 4، ص 267، ح 3؛ الاستبصار، ج 2، ص 139، ح 1، ب 1)

الهی:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ . (1)حجّ (22) 27

339. وجوب احرام عمرۀ تمتّع، در ماههای حج (شوّال، ذی‌قعده و ذی‌حجّه):

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللّٰهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزّٰادِ التَّقْویٰ وَ اتَّقُونِ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ . بقره (2) 197

340. وجوب رعایت حرمت به‌جاآورندگان حج و زائران خانۀ خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ .... مائده (5) 2

341. وجوب حفظ حرمت مناسک حج:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ ... (2)مائده (5) 2

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعٰامُ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثٰانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. (3)حج (22) 30

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ . (4)حج (22) 32

342. وجوب حج قِران و افراد، برای اهل مکّه و حاضران در آن:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... (5)بقره (2) 196

343. انکار وجوب حج، موجب کفر:

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ . (6)

آل عمران (3) 97

1. احصار در حج

344. واجب بودن قربانی در حدّ مقدور، بر محصور از حج و عمره، برای خروج از احرام:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ .... بقره (2) 196

345. گوسفند، اقلّ قربانی واجب بر محصور:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی


1) 1) . براساس ضمیر خطاب«یأتوک»است

2) 2) . در احتمالی، منظور از«شعائر اللّٰه»مناسک حج است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 237)

3) 3) . اکثر مفسران گفته‌اند: مقصود از«حرمات اللّٰه»مناسک حج است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 131)

4) 4) . بنا بر قولی، منظور از«شعائر اللّٰه»مناسک حج است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 133)

5) 5) . امام رضا علیه السلام فرمود: قِران و افراد درست نیست، مگر برای اهل مکه و حاضران در آن، آنگاه فرمود: قال الله تعالی و اتمّوا الحجّ و العمرة للّٰه. (عیون اخبار الرّضا، ج 1، ص 131، ح 1، ب 35؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 181، ح 641)

6) 6) . امام کاظم علیه السلام در پاسخ این سؤال که آیا اگر کسی حج به جا نیاورد کافر است؟ فرمود: نه، ولی اگر کسی بگوید: حج این گونه [واجب] نیست کافر شده است. (الکافی، ج 4، ص 265، ح 5)

یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (1)بقره (2) 196

346. وجوب قربانی از میان انعام (گاو، گوسفند و شتر) برای خروج انسان محصور از احرام:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... (2)بقره (2) 196

347. روزه، صدقه و یا قربانی، کفارۀ تراشیدن سر، قبل از قربانی، برای محصور:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

348. وجوب ذبح و یا نحر قربانی حج، در مکان مخصوص خود بر محصور:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (3)بقره (2) 196

349. عدم وجوب اتمام حج و عمره بر محصور:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ .... بقره (2) 196

350. خارج شدن محصور از احرام، پس از رسیدن قربانی به محلّ خود و تراشیدن سر:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (4)بقره (2) 196

2. امنیّت در حج

351. وجوب ایجاد امنیّت برای حاضران، در محیط خانۀ خدا:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً .... بقره (2) 125

352. لزوم حفظ امنیّت حیوانات در حرم، و عدم جواز آزار آنها:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ فِیهِ ... وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً ... (5)آل عمران (3) 96 و 97

353. وجوب برقراری امنیّت اقتصادی، برای حجّاج، در ایّام حج:

1) 1) . امام رضا علیه السلام : مقصود از«فما استیسر من الهدی»گوسفند است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 185، ح 660)

2) 2) . منظور از«هَدْی»چهارپایان حلال‌گوشت، شتر، گاو و گوسفند است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 90، ح 233)

3) 3) . محلّ مخصوص برای قربانی حج‌گزار بیمار، منا و برای معتمر بیمار، مکّه و برای محرم بازداشت شده به‌وسیلۀ دشمن، محلّ مصدود بودن او است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 519)

4) 4) . محقّق اردبیلی از عبارت«حتّیٰ یبلغ الهدی محلّه...»خروج از احرام به طور کامل را استفاده کرده است. (زبدة البیان، ص 311 و 317)

5) 5) . مطابق روایت رسیده از معصومان علیهم السلام«من دخله کان آمنا»شامل وحوش و پرندگان نیز می‌شود. (الکافی، ج 4، ص 226، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 370، ح 267)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً .... مائده (5) 2

354. وجوب باور قلبی نسبت به شعائر الهی (مناسک حج):

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ . (1)حج (22) 32

3. ذکر خدا در حج

355. وجوب ذکر خداوند، در روزهای مشخص (ایّام تشریق) بر حج‌گزار:

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... (2)بقره (2) 203

4. غنا در حج

356. وجوب اجتناب از غنا، در حج:

ذٰلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُمٰاتِ اللّٰهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَکُمُ الْأَنْعٰامُ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثٰانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ. (3)حج (22) 30

5. کفّارات در حج

357. کشتن عمدی شکار، در حال احرام، موجب کفّاره:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

358. قربانی، یکی از کفّارات تخییری صید عمدی، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

359. اطعام مستمندان، یکی از کفّارات تخییری صید عمدی، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

360. وجوب تهیۀ غذا برای مساکین، در حد قیمت حیوان صیدشده ، برای کفّاره، از سوی شخص مُحْرِم:

1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«شعائر اللّٰه»مناسک حج است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 133؛ زاد المسیر، ج 3، ص 236)

2) 2) . منظور از روزهای مشخص، ایّام تشریق [یازده، دوازده و سیزدهم ذی‌حجّه] است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 201، ح 734؛ ج 3، ص 490، ح 84 -\85)

3) 3) .«قول الزّور»در روایات به غنا تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 495 -\496، ح 117 -\120)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

361. روزه، یکی از کفّارات تخییری صید عمدی، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ ... أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ ... (1)مائده (5) 95

362. نظر و گواهی دو مرد مسلمان عادل، مرجع تشخیص همسانی حیوان شکار شده با کفّارۀ آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ ... (2)مائده (5) 95

363. وجوب همسان بودن قربانی، طعام مستمندان و روزه در کفارۀ صید:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

364. وجوب کفّاره (سه روز روزه، یا صدقه به شش مسکین یا ذبح یک گوسفند) در صورت تراشیدن سر، قبل از قربانی، از سوی محرم بیمار یا گرفتار ناراحتی در ناحیۀ سر:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ فَإِذٰا أَمِنْتُمْ ... (3)بقره (2) 196

6. مناسک حج

1. احرام
365. وجوب حج با احرام:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی


1) 1) . حیوانی که صید شده است از سوی دو شخص عادل ارزش‌گذاری شده، قیمت آن با طعام مقایسه می‌شود، سپس هریک روز روزه مقابل یک مد طعام، طبق بعضی روایات و دو مد طعام طبق بعضی روایات دیگر قرار می‌گیرد. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 677 ، ح 381 -\384)

2) 2) . مشهور بین مفسّران و فقها این است که حیوان صیدشده با یکی از حیوانات حلال‌گوشت در شکل و اندازه، همسان و سپس قیمت‌گذاری می‌شود و روایات نیز مؤیّد این معنا است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 673 ، ح 364 -\367)

3) 3) . امام صادق علیه السلام : دربارۀ«ففدیة من صیام»فرموده است: روزۀ سه روز و صدقه به شش مسکین، هر مسکینی دو مدّ، و«نُسُک»ذبح یک گوسفند است. (الکافی، ج 4، ص 358، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 187، ح 664 و 666)

اَلْحَجُّ ... (1)بقره (2) 197

2. تلبیه
366. واجب شدن حج، به‌واسطۀ گفتن تلبیه یا اشعار و تقلید:

اَلْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومٰاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِیهِنَّ الْحَجَّ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِی الْحَجِّ ... (2)بقره (2) 197

3. حلق و تقصیر
367. حلق (تراشیدن سر،) از مناسک حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ .... بقره (2) 196

ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ ... (3)حج (22) 29

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ .... فتح (48) 27

368. تقصیر (کوتاه کردن مو و ناخن) از مناسک حج:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ .... فتح (48) 27

369. مخیّر بودن حج‌گزار بیمار، میان پرداخت صدقه، ذبح قربانی و گرفتن روزه، در صورت حلق اضطراری:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

370. وجوب حلق و تقصیر، پس از قربانی:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ .... وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ .... حج (22) 27 -\29

4. سعی صفا و مروه
371. سعی بین صفا و مروه، از مناسک حج:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا .... بقره (2) 158

372. وجوب شروع سعی، از کوه صفا به طرف مروه:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا ... (4)بقره (2) 158


1) 1) . مقصود از«فمن فرض فیهنّ الحج»کسی است که با احرام، حج را بر خود واجب می‌کند و روشن است که تحقق احرام، در تمام انواع حج با لبّیک گفتن است و در حج قران با اشعار و تقلید هم تحقّق می‌یابد

2) 2) . امام صادق علیه السلام فرمود: منظور از کلمۀ«فرض»تلبیه، اشعار و تقلید است که با به جا آوردن هرکدام از آنها حج را بر خود واجب کرده است. (الکافی، ج 4، ص 289، ح 2؛ البرهان، ج 1، ص 426، ح 2)

3) 3) .«ثمّ لیقضوا تفثهم»به تراشیدن سر و آنچه در پوست بدن است تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 492، ح 96)

4) 4) . امام صادق علیه السلام در مورد شروع سعی فرمود: همان گونه که خداوند در آیه با«انّ الصّفا»شروع کرده شما هم سعی را از صفا آغاز کنید. (الکافی، ج 4، ص 245، ح 4)

5. طواف
373. طواف، از مناسک و واجبات حج:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ .... بقره (2) 125

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ ... وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ . حج (22) 26 و 27 و 29

374. وجوب طواف، پس از تقصیر و خروج از احرام:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ . حج (22) 27 -\29

6. قربانی
375. قربانی، از مناسک حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا

رَجَعْتُمْ .... بقره (2) 196

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ .... مائده (5) 2

جَعَلَ اللّٰهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ .... مائده (5) 97

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ .... حج (22) 27 و 28 و 36

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (1)کوثر (108) 2

376. سلامت و لاغر نبودن، از شرایط شتر اختصاص یافته برای قربانی در حج:

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ ... (2)حج (22) 36

377. مؤمنان، موظّف به رعایت حرمت قربانی حج:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ .... مائده (5) 2

378. وجوب ذبح و یا نحر قربانی حج، در مکان مخصوص خود بر محصور:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... (3)بقره (2) 196

379. وجوب قربانی، در حج تمتع:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ .... بقره (2) 196

380. وجوب سه روز روزه در حج و هفت روز پس از بازگشت به وطن، در صورت ناتوانی حاجی از قربانی در حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ... (4)بقره (2) 196

381. سهولت و آسانی در تهیۀ قربانی، حد وجوب آن در حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ .... بقره (2) 196

382. یک گوسفند، اقلّ قربانی در حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ ... (5)بقره (2) 196

383. قربانی، یکی از کفّارات تخییری صید عمدی در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً .... مائده (5) 95

384. وجوب اطعام فقیر، از گوشت قربانی حج:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجٰالاً وَ عَلیٰ کُلِّ ضٰامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ

لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا ... فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ .... حج (22) 27 و 28 و 36

385. وجوب به زبان آوردن نام خدا، هنگام ذبح یا نحر قربانی:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ .... حج (22) 27 و 28

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا


1) 1) . برخی مفسّران گفته‌اند: مقصود از«و انحر»قربانی در منا است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 837؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 10، ص 310)

2) 2) . برخی از جملۀ«لکم فیها خیر»استفاده کرده‌اند که قربانی حج باید نقص عضو نداشته باشد و لاغر نباشد، زیرا در ناقص و لاغر خیری نیست. (کنز العرفان، ج 1، ص 314)

3) 3) . محل مخصوص، برای حج‌گزار بیمار، حرم، و برای محرم بازداشت شده در جای مصدود بودن او است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 519)

4) 4) . منظور از سه روز روزه در حج، روزهای هفتم، هشتم و نهم ذی‌حجّه است. (الکافی، ج 4، ص 508، ح 3؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 190، ح 677 و 679)

5) 5) . براساس روایت امام رضا علیه السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 185، ح 660)

رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... (1)حج (22) 34

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ .... حج (22) 36

386. وجوب تقسیم قربانی حج به سه قسمت (قسمتی برای حج‌گزار، قسمتی هدیه به مؤمنان و قسمتی هم برای فقیران):

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْبٰائِسَ الْفَقِیرَ. حج (22) 27 و 28

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا وَ أَطْعِمُوا الْقٰانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ .... حج (22) 36

387. وجوب تعظیم خدا، هنگام قربانی با گفتن تکبیر:

لَنْ یَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰکِنْ یَنٰالُهُ


1) 1) . مقصود از«بهیمة الانعام»شتر، گاو و گوسفند است و اضافۀ«بهیمة الانعام»از نوع عام به خاص است. (کنز العرفان، ج 1، ص 270)

اَلتَّقْویٰ مِنْکُمْ کَذٰلِکَ سَخَّرَهٰا لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ ... (1)حج (22) 37

7. نماز طواف
388. وجوب نماز طواف، نزد مقام ابراهیم علیه السلام :

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی .... بقره (2) 125

8. وقوف در عرفات
389. وقوف در عرفات، از واجبات و مناسک حج:

... فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ... (2)بقره (2) 198

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

فَإِذٰا قَضَیْتُمْ مَنٰاسِکَکُمْ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ کَذِکْرِکُمْ آبٰاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْراً ... (3)بقره (2) 199 و 200

390. وجوب کوچ از عرفات، همراه سایر حج‌گزاران:

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (4)بقره (2) 199

9. وقوف در مشعر الحرام
391. وجوب وقوف در مشعر الحرام، پس از وقوف به عرفات:

... فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ ... ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ وَ اسْتَغْفِرُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 198 و 199

392. وجوب کوچ از مشعر الحرام، همراه سایر زائران:

ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ ... (5)بقره (2) 199

10. وقوف در منا
393. وقوف در منا در ایّام تشریق (یازدهم تا سیزدهم ذی‌حجّه) از مناسک حج:

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ فِی أَیّٰامٍ مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِی یَوْمَیْنِ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ لِمَنِ اتَّقیٰ ... (6)بقره (2) 203

وجوب حجاب

394. وجوب پوشاندن عورت از دیگران:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ ... وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِکَ أَزْکیٰ لَهُمْ .... نور (24) 30

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ .... نور (24) 31

395. وجوب پوشش زینت بر زنان، به‌جز زینتهای ظاهری:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ ... (7)نور (24) 31

396. وجوب پوشیدن موی سر، گلو و سینه بر زنان مؤمن، از نامحرمان:

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ .... نور (24) 31

397. وجوب پوشاندن پاها و زینتهای آن (مانند خلخال):

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ ... وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ .... نور (24) 31

398. زنان مؤمن، موظّف به رعایت پوشش و حفظ خود از نامحرم:

... وَ إِذٰا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتٰاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ ذٰلِکُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِکُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ ... (8)احزاب (33) 53

399. وجوب حجاب و پوشش مناسب بر زنان آزاده،

1) 1) . بنا بر قولی، منظور از«لتکبّروا اللّه»گفتن«اللّه اکبر علیٰ ما هدانا»است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 138؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 7، ص 24)

2) 2) . از اینکه فرمود: از عرفات کوچ کنید، معلوم می‌شود وقوف در آن مسلم گرفته شده است

3) 3) . بنا بر اینکه مراد، افاضه از عرفات باشد، لازمۀ آن وقوف در عرفات خواهد بود. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 195، ح 710)

4) 4) . برخی گفته‌اند: مقصود از«ثمّ افیضوا ...»کوچ از عرفات است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 527)

5) 5) . واژۀ«ثم افیضوا»پس از«افضتم»در آیۀ قبل دلالت می‌کند که مراد از افاضه، افاضۀ از مشعر الحرام است

6) 6) . مقصود از آیۀ یادشده ، وقوف در منا در ایام تشریق است. (زبدة البیان، ص 359)

7) 7) . در روایتی زینت ظاهری به سرمه و انگشتر تفسیر شده است. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 592، ح 115)

8) 8) . گرچه آیه، مربوط به همسران پیامبر است، ولی آنان خصوصیتی ندارند و شامل همۀ زنان می‌شود

جهت تمایز از کنیزان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ وَ بَنٰاتِکَ وَ نِسٰاءِ الْمُؤْمِنِینَ یُدْنِینَ عَلَیْهِنَّ مِنْ جَلاَبِیبِهِنَّ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یُعْرَفْنَ فَلاٰ یُؤْذَیْنَ ... (1)احزاب (33) 59

وجوب حدّ

400. وجوب اجرای حدّ سرقت و قصاص در حرم، در صورت وقوع دزدی و قتل در آن:

اَلشَّهْرُ الْحَرٰامُ بِالشَّهْرِ الْحَرٰامِ وَ الْحُرُمٰاتُ قِصٰاصٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ .... بقره (2) 194

401. وجوب اجرای حدّ رجم (سنگسار)، بر زناکار محصن:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . (2)مائده (5) 41

402. وجوب اجرای حدّ بر زناکار، با زدن شلاق بر پوست او:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ .... نور (24) 2

403. وجوب اجرای حدّ زناکار، در حضور جمعی از مؤمنان:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . نور (24) 2

404. وجوب زدن صد تازیانه با عنوان حدّ زنا بر مرد و زن زناکار بی‌همسر:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ .... نور (24) 2

405. وجوب برهنه بودن بدن نسبت‌دهندگان زنا به زنان، به هنگام اجرای کیفر (حدّ قذف) بر آنان:

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 4

406. وجوب حدّ سرقت و قطع دست سارق:

وَ السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ


1) 1) . مقصود از«ذٰلک ادنیٰ ان یعرفن»این است که رعایت حجاب و پوشش محل زینتها برای آنها نزدیک‌تر [و بهتر] است که با صورت زنان آزاده شناخته شوند، نه به صورت کنیزان. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 580؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 6، ص 425)

2) 2) . برخی مفسران گفته‌اند: مقصود از«یحرفون الکلم من بعد مواضعه»تغییر حکم رجم زناکار به تازیانه است. (زاد المسیر، ج 2، ص 358؛ النکت و العیون، ماوردی، ج 2، ص 39)

حَکِیمٌ . مائده (5) 38

وجوب حفظ آبرو

407. وجوب حفظ آبروی فقیران:

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ لاٰ یُتْبِعُونَ مٰا أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لاٰ أَذیً ... قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَیْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ یَتْبَعُهٰا أَذیً ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُبْطِلُوا صَدَقٰاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذیٰ .... بقره (2) 262 -\264

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ... (1)بقره (2) 271

لِلْفُقَرٰاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجٰاهِلُ أَغْنِیٰاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمٰاهُمْ لاٰ یَسْئَلُونَ النّٰاسَ إِلْحٰافاً ... (2)بقره (2) 273

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ .

انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ... وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا ... (3)کهف (18) 28

408. وجوب حفظ آبروی افراد، در جامعه:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. (4)نساء (4) 15

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 4

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ ... لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ ... إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِکُمْ مٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّٰهِ عَظِیمٌ . نور (24) 11 و 13 و 15

409. وجوب حفظ آبروی میزبان، نزد مهمانانش:

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ. هود (11) 78


1) 1) . صدقه دادن به نیازمندان، در خفا برتر است از صدقۀ آشکار، زیرا در صدقۀ پنهانی وضع آنان پوشانده و کرامت ایشان محفوظ می‌ماند. (التّفسیر المنیر، ج 3، ص 71)

2) 2) . از اینکه فرموده: زکات، مختصّ نیازمندانی است که درصدد حفظ آبرو و حیثیّت خود هستند، استفاده می‌شود که حفظ آبروی آنان لازم است

3) 3) . عدّه‌ای [از ثروتمندان] به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: اگر این افراد بدبو [اصحاب فقیر] را از خودت دور کنی ما با تو همنشین می‌شویم. پس از نزول آیه، پیامبر صلی الله علیه و آله به‌سوی فقیران رفت و به آنان فرمود: سپاس خدایی را که مرا نمیراند تا آنکه به من دستور داد با مردانی از امّت خود باشم. زندگی و مرگ من با شما است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 718؛ زاد المسیر، ج 3، ص 79)

4) 4) . دستور به اقامۀ چهار شاهد، نشانگر اهتمام اسلام به حفظ آبروی متّهمان است

قٰالَ إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ضَیْفِی فَلاٰ تَفْضَحُونِ

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ . حجر (15) 68 و 69

وجوب حفظ امنیّت

410. وجوب ارائۀ اخبار امنیّتی جامعه به مقامات مسئول، پیش از انتشار آن:

وَ إِذٰا جٰاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذٰاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلیٰ أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ .... نساء (4) 83

411. وجوب حفظ امنیّت حاضران در حرم:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً .... بقره (2) 125

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ ... وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً ... (1)آل عمران (3) 96 و 97

412. وجوب برقراری امنیّت، برای راهیان خانۀ خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً ... (2)مائده (5) 2

وجوب حفظ اسرار

413. همسران محمّد، موظّف به حفظ اسرار آن حضرت:

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ. تحریم (66) 3 و 4

وجوب حفظ اموال

اموال سفیهان

414. وجوب حفظ و حراست اموال سفیهان، از ناحیۀ اولیای آنان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ .... نساء (4) 5

اموال یتیمان

415. وجوب حفظ اموال یتیمان تا هنگام بلوغ، به‌وسیلۀ اولیای آنان:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا


1) 1) . مطابق روایت رسیده از معصومان علیهم السلام :«من دخله کان آمنها»شامل وحوش و پرندگان نیز می‌شود. (الکافی، ج 4، ص 226، ح 1 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 370، ح 267)

2) 2) . از مصادیق مورد نظر برای حفظ حرمت راهیان حج، به قرینۀ«یبتغون»حفظ امنیت اقتصادی آنان است

دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

نیز ==> همین مدخل، وجوب ردّ اموال یتیمان

وجوب حق‌گویی

416. لزوم سخن گفتن براساس حق و عدل، حتّی در حمایت از خویشاوندان:

... وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ ... ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . انعام (6) 152

وجوب حمد خدا

417. وجوب اختصاص دادن همۀ حمدها به خداوند:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . حمد (1) 2

نیز ==> انعام (6) 1 و 45؛ اعراف (7) 43؛ یونس (10) 10؛ ابراهیم (14) 39؛ نحل (16) 75؛ اسراء (17) 111؛ کهف (18) 1؛ مؤمنون (23) 28؛ نمل (27) 15 و 59 و 93؛ عنکبوت (29) 63؛ روم (30) 18؛ لقمان (31) 25؛ سبأ (34) 1؛ فاطر (35) 1 و 34؛ صافات (37) 182؛ زمر (39) 29 و 74 و 75؛ جاثیه (45) 36؛ تغابن (64) 1

418. وجوب همراه بودن حمد خدا با تسبیح او:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ .... حجر (15) 98

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ .... طه (20) 130

وَ تَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لاٰ یَمُوتُ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَ کَفیٰ بِهِ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً. فرقان (25) 58

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِکَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. غافر (40) 55

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ . ق (50) 39

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ حِینَ تَقُومُ . طور (52) 48

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کٰانَ تَوّٰاباً. نصر (110) 3

وجوب خمس

419. وجوب پرداخت خمس غنایم جنگی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ ....

انفال (8) 41

420. وجوب پرداخت خمس درآمدهای مالی:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ ... (1)انفال (8) 41

421. وجوب پرداخت خمس به خویشاوندان پیامبر:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ .... انفال (8) 41

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسٰانِ وَ إِیتٰاءِ ذِی


1) 1) . امام صادق علیه السلام واژۀ غنیمت را به هر نوع درآمد مالی تفسیر فرمود. (الکافی، ج 1، ص 544، ح 10)

اَلْقُرْبیٰ ... (1)نحل (16) 90

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ... (2)

روم (30) 38

422. وجوب تأمین نفقۀ سادات یتیم، مستمند و در راه مانده از خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ ... (3)انفال (8) 41

423. ضرورت توجه مؤمنان، به دانستن احکام شرعی خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ .... انفال (8) 41

424. نصف خمس از آنِ خدا، پیامبر خدا و

1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«قربی»در آیۀ مزبور«ذی القربی»در آیۀ«و اعلموا انما غنمتم فان اللّٰه خمسه و للرسول و لذی القربی...»است و از امام باقر علیه السلام نقل شده مقصود از«ذی القربی»ما هستیم. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 586)

2) 2) . مقصود از آیه، ادای خمس به خویشان پیامبر است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 478)

3) 3) . براساس روایات متعددی است که در تفسیر آیه وارد شده است. (وسائل الشیعه، ج 9، ص 509 و 510، ح 1 و 2)

خویشاوندان آن حضرت:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ .... انفال (8) 41

وجوب خوف

1. خوف از جهنّم

425. وجوب داشتن ترس و هراس از جهنم:

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ . بقره (2) 24

وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 131

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ . زمر (39) 16

2 . خوف از خدا

426. وجوب ترس داشتن از خداوند:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ ... وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ . بقره (2) 40

وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی .... بقره (2) 150

... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ .... بقره (2) 235

... وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ .... آل عمران (3) 28

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 175

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ .... مائده (5) 3

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 28

... فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ وَ اخْشَوْنِ .... مائده (5) 44

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ الصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 94

وَ لَمّٰا سَکَتَ عَنْ مُوسَی الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوٰاحَ وَ فِی نُسْخَتِهٰا هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ هُمْ لِرَبِّهِمْ یَرْهَبُونَ . اعراف (7) 154

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 13

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ . توبه (9) 18

وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ .... رعد (13) 21

وَ قٰالَ اللّٰهُ ... فَإِیّٰایَ فَارْهَبُونِ ... أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَتَّقُونَ . نحل (16) 51 و 52

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 44

وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ بَلْ عِبٰادٌ مُکْرَمُونَ ... وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ . انبیاء (21) 26 و 28

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ .... انبیاء (21) 49

اَلَّذِینَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ .... حج (22) 35

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . مؤمنون (23) 57

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَخْشَ اللّٰهَ وَ یَتَّقْهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . نور (24) 52

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ .... احزاب (33) 37

اَلَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسٰالاٰتِ اللّٰهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لاٰ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللّٰهَ .... احزاب (33) 39

... إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ .... فاطر (35) 18

... إِنَّمٰا یَخْشَی اللّٰهَ مِنْ عِبٰادِهِ الْعُلَمٰاءُ .... فاطر (35) 28

إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ بِالْغَیْبِ .... یس (36) 11

لَوْ أَنْزَلْنٰا هٰذَا الْقُرْآنَ عَلیٰ جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خٰاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ .... حشر (59) 21

إِنَّ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ. ملک (67) 12

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً

قَمْطَرِیراً. انسان (76) 10

وَ أَهْدِیَکَ إِلیٰ رَبِّکَ فَتَخْشیٰ . نازعات (79) 19

جَزٰاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ . بیّنه (98) 8

427. وجوب ترس از مقام پروردگار:

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ. ابراهیم (14) 14

وَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ جَنَّتٰانِ . الرّحمن (55) 46

وَ أَمّٰا مَنْ خٰافَ مَقٰامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَویٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْویٰ . نازعات (79) 40 و 41

428. وجوب یاد خدا، همراه با تضرّع و خوف:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ . اعراف (7) 205

429. وجوب داشتن خوف و رجا، در برابر خداوند:

... وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 56

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً .... انبیاء (21) 90

تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً .... سجده (32) 16

430. شایسته نبودن خوف انبیا (از غیر خدا) در حضور پروردگار:

... یٰا مُوسیٰ لاٰ تَخَفْ إِنِّی لاٰ یَخٰافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ . نمل (27) 10

3. خوف از دشمن فریبکار

431. وجوب بر حذر بودن از دشمن فریبکار:

وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکَ .... مائده (5) 49

4. خوف از شرک به خدا

432. وجوب ترس و وحشت داشتن از شرک به خدا:

وَ کَیْفَ أَخٰافُ مٰا أَشْرَکْتُمْ وَ لاٰ تَخٰافُونَ أَنَّکُمْ أَشْرَکْتُمْ بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً فَأَیُّ الْفَرِیقَیْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . انعام (6) 81

5. خوف از عذاب خدا

433. وجوب ترسیدن از عذاب و عقاب خداوند:

... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . بقره (2) 196

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . انعام (6) 15

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

... إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. هود (11) 3

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ

أَلِیمٍ . هود (11) 26

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ. هود (11) 84

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِمَنْ خٰافَ عَذٰابَ الْآخِرَةِ ذٰلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّٰاسُ وَ ذٰلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ. هود (11) 103

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ. ابراهیم (14) 14

یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا. مریم (19) 45

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . شعراء (26) 135

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . زمر (39) 13

... فَذَکِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ یَخٰافُ وَعِیدِ. ق (50) 45

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ هُمْ مِنْ عَذٰابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ . معارج (70) 22 و 27

6. خوف از فرزندان

434. وجوب بیم و هراس داشتن از برخی فرزندان، به سبب دشمنی آنان با آدمی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ ... وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ .... تغابن (64) 14

7. خوف از محرّمات

435. وجوب اجتناب از مقدّمات حرام، در صورت ترس از ارتکاب آن:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. (1)نساء (4) 3

8. خوف از همسر

436. لزوم بیم و هراس داشتن از برخی همسران، به سبب دشمنی آنان با آدمی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ .... تغابن (64) 14

وجوب دفاع

437. وجوب دفاع مسلمانان از خویش، در مقابل جنگ‌افروزان متجاوز:

وَ قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ . بقره (2) 190

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ حَتّٰی یُقٰاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 191

سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولٰئِکُمْ


1) 1) . از«و ان خفتم ...»استفاده می‌شود که به محض ترس از وقوع در حرام، واجب است که از آن اجتناب گردد. (زبدة البیان، ص 643)

جَعَلْنٰا لَکُمْ عَلَیْهِمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 91

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفاً فَلاٰ تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبٰارَ. انفال (8) 15

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 36

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ. حجّ (22) 39

438. وجوب دفاع در برابر اشغالگران سرزمینهای اسلامی برای رهایی آن‌ها از اشغال آنان:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاٰ تُقٰاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ حَتّٰی یُقٰاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 191

وجوب دفن

439. وجوب دفن و خاکسپاری مردگان:

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 31

وجوب دقّت در خوردنیها

440. وجوب دقّت انسانها، دربارۀ خوردنیهای خود (چگونگی آفرینش آنها):

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسٰانُ إِلیٰ طَعٰامِهِ . (2)عبس (80) 24

وجوب دوستی

==> همین مدخل، وجوب تولّی

وجوب دیه

441. وجوب پرداخت دیه، از جانب قاتل، بدون تأخیر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدٰاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسٰانٍ ... (3)بقره (2) 178

442. وجوب پرداخت دیه (از ناحیۀ عاقله) در قتل

1) 1) . ممکن است هدف از آموزش خاکسپاری به قابیل، تنها امداد ویژۀ خداوند به وی نبوده، بلکه برخاسته از ضرورت دفن مردگان نیز بوده است. لذا برخی گفته‌اند: ممکن است وجوب دفن را از پایان آیه فهمید. (زبدة البیان، ص 49)

2) 2) . در تفسیر آیه آمده است: پس انسان باید دقت کند که چگونه خداوند خوردنی و طعامی را که به‌وسیلۀ آن زندگی می‌کند و سبب حیات او می‌باشد آفریده است. (التفسیر المنیر، ج 30، ص 71)

3) 3) . برخی گفته‌اند: مقصود از«و اداء الیه باحسان»این است که در صورت امکان، قاتل بدون تأخیر و چانه‌زنی باید دیه را بپردازد و این مطلب از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 480 ؛ زبدة البیان، ص 841)

خطایی، در صورت عدم عفو اولیا:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

443. وجوب پرداخت دیه از سوی قاتل به اولیای مقتول، در صورت گذشت آنان از حق قصاص و عدم عفو از دیه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصٰاصُ فِی الْقَتْلیٰ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثیٰ بِالْأُنْثیٰ فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْءٌ فَاتِّبٰاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَدٰاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسٰانٍ ذٰلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (1)بقره (2) 178

444. وجوب پرداخت دیه به طور کامل به خانوادۀ مقتول مؤمن، در صورت مؤمن بودن آنان، در قتل خطایی:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

445. وجوب پرداخت خونبهای مقتول مؤمن به خانوادۀ کافر وی، در قتل خطایی، در صورت هم‌پیمانی آنان با مسلمانان:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً ... فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ .... نساء (4) 92

وجوب ذکر خدا

446. وجوب یاد و ذکر خداوند، در هنگامۀ جهاد و میدان نبرد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

447. وجوب بردن نام خدا، هنگام شکار با سگ:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ ... (2)مائده (5) 4

448. وجوب ذکر نام خدا، هنگام ذبح و یا نحر کردن قربانی:

وَ أَذِّنْ فِی النّٰاسِ بِالْحَجِّ ... لِیَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِی أَیّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ .... حج (22) 27 و 28


1) 1) .«فاتباع بالمعروف»اشاره به این است که اگر ولی دم از حق قصاص گذشت و تقاضای دیه کرد، این حق را با روش نیکو طلب کند، زیادتر طلب نکند و قاتل را تحت فشار قرار ندهد. قاتل نیز دیه را به وجه نیکو پرداخت کند. (کنز العرفان، ج 2، ص 356)

2) 2) . ضمیر«علیه»به«ما علّمتم»بر می‌گردد، بنابراین معنای«و اذکروا اسم الله علیه»این است که هنگام فرستادن سگ [برای شکار] نام خدا را ببرید. (زبدة البیان، ص 796)

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ ... (1)حجّ (22) 34

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ .... حج (22) 36

449. وجوب ذکر نام خدا، هنگام ذبح و یا نحر حیوانات، برای استفاده از آنها:

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ .

بقره (2) 173

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ .... مائده (5) 3

فَکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ .... انعام (6) 118

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا ذُکِرَ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ .... انعام (6) 119

وَ لاٰ تَأْکُلُوا مِمّٰا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَیْهِ .... انعام (6) 121

وَ قٰالُوا ... وَ أَنْعٰامٌ لاٰ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهَا افْتِرٰاءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . انعام (6) 138

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ ... أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ .... انعام (6) 145

إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ ... وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ .... نحل (16) 115

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنٰا مَنْسَکاً لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلیٰ مٰا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعٰامِ .... حج (22) 34

وَ الْبُدْنَ جَعَلْنٰاهٰا لَکُمْ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ لَکُمْ فِیهٰا خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهٰا صَوٰافَّ فَإِذٰا وَجَبَتْ جُنُوبُهٰا فَکُلُوا مِنْهٰا .... حج (22) 36

450. وجوب ذکر و یاد خدا، همراه با تضرّع و خوف:

وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصٰالِ وَ لاٰ تَکُنْ مِنَ الْغٰافِلِینَ . اعراف (7) 205

وجوب ذلّت اهل کتاب

451. وجوب جلوگیری از توسعه و رشد اقتصادی متجاوزان اهل کتاب (یهود) تا مرحلۀ به مسکنت و درماندگی کشاندن آنان:

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا ... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ . (2)آل عمران (3) 112

وجوب راستی

452. وجوب ملازمت مؤمنان، با راستی و راستگویان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ کُونُوا مَعَ الصّٰادِقِینَ . توبه (9) 119


1) 1) . مقصود از«بهیمة الانعام»شتر، گاو و گوسفند است و اضافۀ«بهیمة الانعام»از نوع عام به خاص است. (کنز العرفان، ج 1، ص 270)

2) 2) . بنا بر یک احتمال، جملۀ«ضربت...»تشریعی است، نه اخبار از امر خارجی. (المیزان، ج 3، ص 384)

وجوب ردّ امانت

==> همین مدخل، وجوب امانتداری

وجوب ردّ اموال یتیمان

453. وجوب ردّ اموال یتیمان بر اولیای آنان، پس از احراز رشد اقتصادی آنان:

وَ آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً. نساء (4) 2

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

وجوب ردّ مرهونه

454. وجوب ردّ عین مرهونه به صاحب آن:

وَ إِنْ کُنْتُمْ عَلیٰ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا کٰاتِباً فَرِهٰانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمٰانَتَهُ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ ... (1)بقره (2) 283

وجوب رستگاری

455. وجوب فراهم ساختن اسباب رستگاری:

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (2)بقره (2) 3 -\5

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِیَ مَوٰاقِیتُ لِلنّٰاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ ظُهُورِهٰا وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقیٰ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوٰابِهٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . بقره (2) 189

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 130

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 35

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ وَ الْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . مائده (5) 90

قُلْ لاٰ یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ لَعَلَّکُمْ


1) 1) . محتمل است که مقصود از«امانته»رهن باشد. (زبدة البیان، ص 578)

2) 2) . از آیه استفاده می‌شود فلاح و رستگاری منحصر در رعایت تقوا، ایمان به غیب، و اقامۀ نماز و انفاق است و مشخص است که فلاح یعنی نجات از عذاب، و رسیدن به بهشت واجب است، بنابراین اجرای اموری که در دستیابی به فلاح دخیل است واجب است. (زبدة البیان، ص 27)

تُفْلِحُونَ . مائده (5) 100

وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 8

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . اعراف (7) 69

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبٰاتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبٰائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلاٰلَ الَّتِی کٰانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . اعراف (7) 157

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . انفال (8) 45

لٰکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ أُولٰئِکَ لَهُمُ الْخَیْرٰاتُ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . توبه (9) 88

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ . مؤمنون (23) 1

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوٰازِینُهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مؤمنون (23) 102

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِنٰاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصٰارِهِنَّ وَ یَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ لْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلیٰ جُیُوبِهِنَّ وَ لاٰ یُبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلاّٰ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبٰائِهِنَّ أَوْ آبٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنٰائِهِنَّ أَوْ أَبْنٰاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی إِخْوٰانِهِنَّ أَوْ بَنِی أَخَوٰاتِهِنَّ أَوْ نِسٰائِهِنَّ أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُنَّ أَوِ التّٰابِعِینَ غَیْرِ أُولِی الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجٰالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یَظْهَرُوا عَلیٰ عَوْرٰاتِ النِّسٰاءِ وَ لاٰ یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیُعْلَمَ مٰا یُخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ وَ تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ جَمِیعاً أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . نور (24) 31

إِنَّمٰا کٰانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِینَ إِذٰا دُعُوا إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ أَنْ یَقُولُوا سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . نور (24) 51

فَأَمّٰا مَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَعَسیٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ . قصص (28) 67

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . روم (30) 38

اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ

أُولٰئِکَ عَلیٰ هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . لقمان (31) 4 و 5

لاٰ تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوٰادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کٰانُوا آبٰاءَهُمْ أَوْ أَبْنٰاءَهُمْ أَوْ إِخْوٰانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُولٰئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمٰانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولٰئِکَ حِزْبُ اللّٰهِ أَلاٰ إِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . مجادله (58) 22

وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّٰارَ وَ الْإِیمٰانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ

مَنْ هٰاجَرَ إِلَیْهِمْ وَ لاٰ یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حٰاجَةً مِمّٰا أُوتُوا وَ یُؤْثِرُونَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کٰانَ بِهِمْ خَصٰاصَةٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . حشر (59) 9

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . جمعه (62) 10

فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . تغابن (64) 16

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی . اعلی (87) 14

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّٰاهٰا. شمس (91) 9

وجوب رعایت عرف

456. وجوب رعایت حدّ متعارف و جلوگیری از بروز هرگونه ستمگری در وصیتهای مالی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (1)بقره (2) 180

457. وجوب رعایت عرف، در تعیین اجرت، برای سرپرست مال یتیم:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ .... نساء (4) 6

458. وجوب رعایت عرف، در تعیین اجرتها:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضٰاعَةَ وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ وُسْعَهٰا لاٰ تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا وَ لاٰ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ فَإِنْ أَرٰادٰا فِصٰالاً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْهُمٰا وَ تَشٰاوُرٍ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلاٰدَکُمْ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِذٰا سَلَّمْتُمْ مٰا آتَیْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 233

... وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ .... نساء (4) 6

... فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ .... طلاق (65) 6

وجوب روزه

459. وجوب روزه در ماه رمضان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ .... بقره (2) 183 و 185

460. وجوب قضای روزۀ ماه رمضان بر بیمار:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ


1) 1) .«المعروف»یعنی چیزی که اهل درک و فهم آن را بشناسند و در آن ظلم و ستمی انجام نگیرد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 483؛ کشف الاسرار، ج 1، ص 477)

أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

461. وجوب قضای روزه‌های ترک شده از مسافر، در ماه رمضان:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

462. وجوب رعایت تعداد روزه‌های ترک شده، هنگام قضای آنها:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

463. وجوب امساک، از طلوع فجر تا شب بر روزه داران:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ ... وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ .... بقره (2) 187

464. وجوب روزه گرفتن، هنگام اعتکاف:

... ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ وَ لاٰ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عٰاکِفُونَ فِی الْمَسٰاجِدِ ... (1)بقره (2) 187

465. وجوب روزه بر امتهای پیشین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . بقره (2) 183

466. وجوب سه روز روزه در حج و هفت روز روزه پس از بازگشت، برای حج‌گزار فاقد قربانی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ .... بقره (2) 196

467. وجوب دو ماه روزۀ پی‌درپی بر قاتل در قتل خطایی، در صورت مؤمن بودن مقتول و پیمان داشتن مسلمانان با قوم وی و عدم امکان آزادسازی بردۀ مؤمن:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً ... وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ .... نساء (4) 92

468. وجوب دو ماه روزۀ پی‌درپی بر ظهارکننده، پیش از آمیزش جنسی، در صورت عدم امکان آزادسازی برده:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا


1) 1) . بیان مسئلۀ اعتکاف پس از طرح احکام روزه می‌تواند گویای این باشد که اعتکاف، مشروط به روزه است

فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا .... مجادله (58) 3 و 4

469. وجوب سه روز روزه، کفّارۀ شکستن سوگند، در صورت عدم امکان طعام به ده مسکین:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ .... مائده (5) 89

470. لزوم رعایت تعداد روزه‌ها در کفّارۀ صید، به تعداد مستمندان در آن کفّاره:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً .... مائده (5) 95

471. وجوب رعایت حدود و مقرّرات روزه:

أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَةَ الصِّیٰامِ ... ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ وَ لاٰ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عٰاکِفُونَ فِی الْمَسٰاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَقْرَبُوهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ آیٰاتِهِ لِلنّٰاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . بقره (2) 187

472. عدم مشروعیت روزه در ماه رمضان، برای بیمار:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ...

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً ... فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

473. عدم مشروعیّت روزه در ماه رمضان، برای مسافر:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ ... أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

474. عدم وجوب روزه، در صورت طاقت‌فرسا بودن آن:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ...

وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ .... بقره (2) 183 و 184

475. عدم وجوب روزه بر زن حامله یا شیرده، در صورت خوف بر فرزند خود:

... کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ... أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ...

وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ ... (1)بقره (2) 183 و 184

476. عدم وجوب روزه تا ثبوت ماه رمضان:

1) 1) . برخی مقصود از«و علی الذین یطیقونه»را زنان باردار و شیرده دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 494؛ زاد المسیر، ج 1، ص 142)

شَهْرُ رَمَضٰانَ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ....

بقره (2) 185

477. وجوب روزه، یکی از کفارات کشتن صید، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً .... مائده (5) 95

478. کفایت علم و احراز شخصی به حلول ماه رمضان، در وجوب روزه:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ... (1)بقره (2) 185

479. عدم کفایت احتمال حلول ماه رمضان، در وجوب روزه:

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ بَیِّنٰاتٍ مِنَ الْهُدیٰ وَ الْفُرْقٰانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ ... (2)بقره (2) 185

وجوب زکات

480. وجوب پرداخت زکات:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ .... بقره (2) 110

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ آتَی الزَّکٰاةَ ...

. بقره (2) 177

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. (3)آل عمران (3) 180

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ قِیلَ لَهُمْ کُفُّوا أَیْدِیَکُمْ ... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ... . نساء (4) 77

... وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ... أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

... وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَ الزَّیْتُونَ وَ الرُّمّٰانَ مُتَشٰابِهاً وَ غَیْرَ مُتَشٰابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذٰا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ .... انعام (6) 141

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا ... وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ .... توبه (9) 5

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . توبه (9) 11

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ آتَی الزَّکٰاةَ .... توبه (9) 18


1) 1) . کلمۀ«منکم»می‌تواند اشاره به برداشت یادشده باشد

2) 2) .«فمن شهد...»یعنی هرکس آن ماه را دریابد و به آن آگاه شود. بنابراین عدم کفایت احتمال حلول ماه از مفهوم این جمله به دست می‌آید

3) 3) . آیۀ یادشده دربارۀ مانعان زکات نازل شده است. (زبدة البیان، ص 276)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . (1)توبه (9) 34 و 35

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (2)توبه (9) 60

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ...

أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا .... توبه (9) 103

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ ... وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 41

... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ .... حجّ (22) 78

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ

وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکٰاةِ فٰاعِلُونَ .

مؤمنون (23) 1 و 4

رِجٰالٌ لاٰ تُلْهِیهِمْ تِجٰارَةٌ وَ لاٰ بَیْعٌ عَنْ ... وَ إِیتٰاءِ الزَّکٰاةِ یَخٰافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصٰارُ. نور (24) 37

... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . نور (24) 56

هُدیً وَ بُشْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ

اَلَّذِینَ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... نمل (27) 2 و 3

هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ

اَلَّذِینَ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... لقمان (31) 3 و 4

... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

إِلاَّ الْمُصَلِّینَ

وَ الَّذِینَ فِی أَمْوٰالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ

لِلسّٰائِلِ وَ الْمَحْرُومِ . معارج (70) 22 و 24 و 25

... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ... وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً .... مزمّل (73) 20

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی . (3)اعلی (87) 14

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی . لیل (92) 17 و 18

481. وجوب پرداخت بخشی از زکات به درراه‌ماندگان:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 60

482. وجوب پرداخت زکات بر مشرکان:

1) 1) . احتمال دارد که کنز و عدم انفاق، کنایه از عدم پرداخت زکات باشد، بنابراین آیه اجمالاً به وجوب زکات اشاره دارد. (زبدة البیان، ص 248)

2) 2) . این آیه بر وجوب زکات دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 256)

3) 3) . بنا بر یک احتمال، مقصود از«تزکی»زکات است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 721؛ الکشف و البیان، ج 10، ص 185)

... وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ... (1)فصّلت (41) 6 و 7

483. وجوب پرداخت زکات بر انبیای الهی:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ ... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ ... وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ .... انبیاء (21) 71 -\73

484. وجوب پرداخت زکات بر اهل کتاب:

وَ مٰا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ ...

وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 4 و 5

485. وجوب پرداخت زکات بر کافران:

... وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ . فصّلت (41) 6 و 7

486. وجوب پرداخت زکات طلا و نقره:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ . توبه (9) 34 و 35

487. وجوب زکات بر بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ .... وَ آتُوا الزَّکٰاةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ ...

وَ آتُوا الزَّکٰاةَ .... بقره (2) 83

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... لَئِنْ ... وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... مائده (5) 12

وَ اخْتٰارَ مُوسیٰ قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقٰاتِنٰا .... وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... اعراف (7) 155 و 156

488. وجوب زکات بر یهود:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا ... لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ... وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ... أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 160 و 162

489. وجوب صرف زکات، در جهت تأمین نیازهای فقیران، مساکین، کارگزاران زکات، آزادسازی بردگان، پرداخت بدهی بدهکاران و ابن سبیل:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 60

490. وجوب گرفتن زکات، از داراییها و اموال مردم، به فرمان امام مسلمانان:

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً ... (2)توبه (9) 103


1) 1) . آیۀ شریفه بر وجوب پرداخت زکات بر کافران دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 246)، زیرا«ویل»تهدید به عذاب است. (لسان العرب، ج 15، ص 422«ویل»)

2) 2) . در صورت قائل شدن به وجوب یا استحباب اخذ زکات بر پیامبر صلی الله علیه و آله این حکم دربارۀ جانشین حضرت و مأمور جمع‌آوری زکات و فقیه جاری خواهد بود. (کنز العرفان، ج 1، ص 228 - 229)

491. وجوب ادای زکات، در آیین اسماعیل علیه السلام :

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ ... وَ کٰانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ .... مریم (19) 54 و 55

492. وجوب پرداخت زکات، در آیین عیسی علیه السلام :

... وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ مٰا دُمْتُ حَیًّا ذٰلِکَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ .... مریم (19) 31 و 34

493. وجوب پرداخت زکات بر آل ابراهیم:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ ... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ ... وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ .... انبیاء (21) 69 و 72 و 73

494. وجوب پرداخت زکات فطره:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی . (1)اعلی (87) 14 و 15

495. اعتبار قصد قربت، در پرداخت زکات:

... وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ . روم (30) 39

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ ... وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 5


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«قد افلح من تزکی»زکات فطره است و این مطلب از امام صادق علیه السلام روایت شده است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 722)

496.«مؤلّفة قلوبهم»، از موارد واجب مصرف زکات:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ...

فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (1)توبه (9) 60

497. مالکیّت حدّ نصاب، شرط تعلّق و پرداخت زکات:

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا ... (2)توبه (9) 103

498. مصالح عمومی مسلمانان (فی سبیل اللّه)، از موارد واجب مصرف زکات:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ... وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... توبه (9) 60

499. تعلّق زکات به عین مال، نه به ذمّۀ شخص:

خُذْ مِنْ أَمْوٰالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِهٰا .... توبه (9) 103

وجوب سجده

500. موظف بودن فرشتگان به سجده برای آدم علیه السلام :

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا .... بقره (2) 34

وَ لَقَدْ خَلَقْنٰاکُمْ ثُمَّ صَوَّرْنٰاکُمْ ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا .... اعراف (7) 11

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . حجر (15) 28 و 29

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ .... اسراء (17) 61

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ .... کهف (18) 50

وَ لَقَدْ عَهِدْنٰا إِلیٰ آدَمَ مِنْ قَبْلُ ... وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ . طه (20) 115 و 116

إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ . ص (38) 71 و 72

501. سجده برای خداوند، از وظایف و واجبات الهی بر مریم علیها السلام :

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی .... آل عمران (3) 43

502. وجوب سجدۀ انسانها برای خداوند:

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ . حجر (15) 98

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اسْجُدُوا .... حجّ (22) 77

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمٰنِ .... فرقان (25) 60

أَلاّٰ یَسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی یُخْرِجُ الْخَبْءَ

فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُخْفُونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ . نمل (27) 25

إِنَّمٰا یُؤْمِنُ بِآیٰاتِنَا الَّذِینَ إِذٰا ذُکِّرُوا بِهٰا خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ . سجده (32) 15

وَ مِنْ آیٰاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهٰارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لاٰ تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لاٰ لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلّٰهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . فصّلت (41) 37

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

فَاسْجُدُوا لِلّٰهِ وَ اعْبُدُوا. نجم (53) 62

وَ إِذٰا قُرِئَ عَلَیْهِمُ الْقُرْآنُ لاٰ یَسْجُدُونَ . انشقاق (84) 21

... وَ اسْجُدْ .... علق (96) 19

وجوب سخن نرم

503. وجوب سخن و گفتار نرم با مؤمنان از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً. اسراء (17) 28

504. وجوب سخن نرم با یتیمان:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. نساء (4) 9

505. موسی و هارون علیهما السلام موظف به سخن نرم با فرعون:

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 44

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 16


1) 1) .«مؤلفة قلوبهم»به کسانی گفته می‌شود که پرداخت زکات، موجب گرایش آنان به اسلام می‌شود و می‌توان از آنان در جهت مصالح اسلام کمک گرفت. (التبیان، ج 5، ص 244؛ زاد المسیر، ج 2، ص 270)

2) 2) .«اموالهم»دلالت دارد بر اشتراط مالکیت نسبت به حدنصاب در پرداخت زکات. (کنز العرفان، ج 1، ص 228)

وجوب سلام

506. وجوب سلام کردن پیامبر صلی الله علیه و آله بر مؤمنان، هنگام حضور آن حضرت، نزد آنان:

وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ .... انعام (6) 54

507. سلام بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، امری واجب بر مسلمانان:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (1)احزاب (33) 56

508. وجوب پاسخگویی به سلام و تحیت دیگران به بهتر از سلام آنان و یا مثل آن:

وَ إِذٰا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهٰا أَوْ رُدُّوهٰا ....

نساء (4) 86

وجوب سؤال

509. وجوب سؤال و پرسش از اهل خبره، برای رفع تحیّر:

فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکَ لَقَدْ جٰاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِینَ . یونس (10) 94

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

... فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . انبیاء (21) 7

... فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً. فرقان (25) 59

وجوب شاهد گرفتن

==> همین مدخل، وجوب گواهی

وجوب شکر

510. وجوب شکر خدا، به سبب نعمتهای او:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . (2)حمد (1) 2

... وَ اشْکُرُوا لِی وَ لاٰ تَکْفُرُونِ . بقره (2) 152

... وَ اشْکُرُوا لِلّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . بقره (2) 172

... وَ لِتُکَبِّرُوا اللّٰهَ عَلیٰ مٰا هَدٰاکُمْ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . بقره (2) 185

... وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 144

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ وَ فِی ذٰلِکُمْ بَلاٰءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِی لَشَدِیدٌ. ابراهیم (14) 6 و 7

... وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 114

... فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ ....


1) 1) . بنا بر قولی«سلّموا تسلیما»یعنی به صورت دعا بر او سلام کنید یعنی بگویید«السلام علیک یا رسول اللّه». (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 579؛ الکشف و البیان، ج 8، ص 61)

2) 2) . آیه بر وجوب شکر خداوند در برابر نعمتهایش دلالت دارد. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 97)

عنکبوت (29) 17

... أَنِ اشْکُرْ لِلّٰهِ .... لقمان (31) 12

... اِعْمَلُوا آلَ دٰاوُدَ شُکْراً .... سبأ (34) 13

... کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ .... سبأ (34) 15

... لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

لِیَأْکُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَ مٰا عَمِلَتْهُ أَیْدِیهِمْ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ .

یس (36) 35

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ لَهُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ وَ مَشٰارِبُ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 و 73

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ .... زمر (39) 7

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . زمر (39) 66

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 - 70

511. وجوب شکر و سپاس از خداوند به جهت آفرینش آب گوارا و توانایی استفاده از آن برای رفع تشنگی:

وَ مٰا یَسْتَوِی الْبَحْرٰانِ هٰذٰا عَذْبٌ فُرٰاتٌ سٰائِغٌ شَرٰابُهُ وَ هٰذٰا مِلْحٌ أُجٰاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهٰا وَ تَرَی الْفُلْکَ فِیهِ مَوٰاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . فاطر (35) 12

أَ فَرَأَیْتُمُ الْمٰاءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً فَلَوْ لاٰ تَشْکُرُونَ . واقعه (56) 68 - 70

512. وجوب شکر و سپاس از خداوند به جهت امکان استفاده از گوشت و شیر و منافع دیگر انعام:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا خَلَقْنٰا لَهُمْ مِمّٰا عَمِلَتْ أَیْدِینٰا أَنْعٰاماً فَهُمْ لَهٰا مٰالِکُونَ

وَ لَهُمْ فِیهٰا مَنٰافِعُ وَ مَشٰارِبُ أَ فَلاٰ یَشْکُرُونَ . یس (36) 71 و 73

وجوب شورا

==> همین مدخل، وجوب مشورت

وجوب صبر

513. وجوب صبر بر پیامبر صلی الله علیه و آله برای پیاده کردن حکم خداوند در برابر سخنان ناروای مشرکان:

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ لَعَلَّکَ تَرْضیٰ . طه (20) 130

514. وجوب صبر و تحمل در برابر مشکلات و مصائب:

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ ... وَ إِنَّهٰا لَکَبِیرَةٌ إِلاّٰ عَلَی الْخٰاشِعِینَ . بقره (2) 45

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ ... إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . بقره (2) 153

وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوٰالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَرٰاتِ وَ بَشِّرِ الصّٰابِرِینَ

اَلَّذِینَ إِذٰا أَصٰابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قٰالُوا إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَیْهِ رٰاجِعُونَ

أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوٰاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ . بقره (2) 155 - 157

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ . اعراف (7) 87

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا .... اعراف (7) 128

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 46

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ اصْبِرْ حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ . یونس (10) 109

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 49

وَ اصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . هود (11) 115

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22

وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللّٰهِ وَ قَدْ هَدٰانٰا سُبُلَنٰا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلیٰ مٰا آذَیْتُمُونٰا .... ابراهیم (14) 12

وَ اصْبِرْ وَ مٰا صَبْرُکَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ .... نحل (16) 127

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ .... طه (20) 130

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ . روم (30) 60

یٰا بُنَیَّ ... وَ اصْبِرْ عَلیٰ مٰا أَصٰابَکَ إِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان (31) 17

اِصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 17

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... غافر (40) 55

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... غافر (40) 77

فَاصْبِرْ کَمٰا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لاٰ تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ .... احقاف (46) 35

وَ اصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ فَإِنَّکَ بِأَعْیُنِنٰا .... طور (52) 48

وَ لِرَبِّکَ فَاصْبِرْ. مدّثر (74) 7

فَاصْبِرْ لِحُکْمِ رَبِّکَ .... انسان (76) 24

515. وجوب دعوت مؤمنان از یکدیگر به صبر و شکیبایی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

ثُمَّ کٰانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْمَیْمَنَةِ . بلد (90) 17 و 18

إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ

إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ تَوٰاصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَوٰاصَوْا بِالصَّبْرِ. عصر (103) 2 و 3

وجوب صدقه

516. وجوب پرداختن صدقه، هنگام نجوا با پیامبر صلی الله علیه و آله ، قبل از نسخ آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نٰاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ .... أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 12 و 13

517. وجوب تخییری صدقه بر حج‌گزار، در صورت حلق اضطراری:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ ... ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . بقره (2) 196

وجوب صلح

518. وجوب برقراری صلح و آشتی و رعایت آن، بین مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً .... بقره (2) 208

لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 114

... وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ ... (1)انفال (8) 1

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا ... . حجرات (49) 9 و 10

519. وجوب برقراری صلح و آشتی عادلانه، بین مسلمانان درگیر با یکدیگر:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ . حجرات (49) 9

520. وجوب قبول صلح و آشتی بر مسلمانان، در صورت پیشنهاد آن از سوی مخالفان غیر حربی:

... فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً سَتَجِدُونَ آخَرِینَ یُرِیدُونَ أَنْ یَأْمَنُوکُمْ وَ یَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ کُلَّمٰا رُدُّوا إِلَی الْفِتْنَةِ أُرْکِسُوا فِیهٰا فَإِنْ لَمْ یَعْتَزِلُوکُمْ وَ یُلْقُوا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ وَ یَکُفُّوا أَیْدِیَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ .... نساء (4) 90 و 91

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَتَبَیَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقیٰ إِلَیْکُمُ السَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... نساء (4) 94

وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهٰا .... انفال (8) 61

521. وجوب تلاش برای جلوگیری از اختلاف خانوادگی، و اقدام به ایجاد صلح میان زن و شوهر، در صورت خوف از اختلاف و بروز علائم

1) 1) . مراد از آیۀ شریفه، منازعه و اختلاف مسلمانان در امر غنیمت جنگ بدر است که آنان را به اصلاح این خصومت و منازعه امر می‌کند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 795 و 797)

ناسازگاری:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً. نساء (4) 35

وَ إِنِ امْرَأَةٌ خٰافَتْ مِنْ بَعْلِهٰا نُشُوزاً أَوْ إِعْرٰاضاً فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یُصْلِحٰا بَیْنَهُمٰا صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 128

نیز ==> همین مدخل، وجوب آشتی و وجوب اصلاح

وجوب صلوات

522. صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، امری واجب بر مؤمنان:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً. (1)احزاب (33) 56

وجوب صلۀ رحم

523. وجوب صلۀ رحم و پیوند و ارتباط با خویشاوندان:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . (2)

بقره (2) 27

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحٰامَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً. (3)نساء (4) 1

وجوب طلاق

524. وجوب بازگشت به زندگی زناشویی یا طلاق بر ایلاکننده ، پس از گذشت چهار ماه:

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 226 و 227

وجوب طهارت

525. وجوب پاکیزه نگه‌داشتن خانۀ خدا، از هرگونه آلودگی:

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ أَنْ طَهِّرٰا بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْعٰاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. بقره (2) 125


1) 1) . در روایتی آمده است که مردی از پیامبر صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه سؤال کرد که صلوات بر تو چگونه است؟ حضرت فرمود: بگو اللهم صل علی محمد و علی آل محمد. (جامع البیان، ج 12، جزء 22، ص 53) و احتمال دارد مقصود از صلوات واجب همان جزء تشهّد باشد. (زبدة البیان، ص 131)

2) 2) . بنا بر قولی مقصود از«ما امر اللّه به أن یوصل»صلۀ رحم است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 170؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 1، ص 173)

3) 3) .«و الأرحام»عطف بر«اللّه»و معنای آن می‌شود: بترسید از اینکه قطع رحم نمایید، بنابراین، آیه بر وجوب صلۀ رحم دلالت دارد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 6؛ کشف الاسرار، ج 2، ص 406)

وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِیمَ مَکٰانَ الْبَیْتِ أَنْ لاٰ تُشْرِکْ بِی شَیْئاً وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطّٰائِفِینَ وَ الْقٰائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ. حجّ (22) 26

526. وجوب تطهیر لباس از نجاسات، جهت نماز خواندن با آن:

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ

وَ ثِیٰابَکَ فَطَهِّرْ

وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ. (1)مدّثر (74) 3 - 5

527. وجوب تحصیل طهارت از سوی حایض، پس از قطع حیض، جهت آمیزش:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ . (2)بقره (2) 222

528. وجوب تحصیل طهارت (تیمم، وضو و غسل) برای مس کتابت قرآن:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ

لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ . (3)واقعه (56) 77 - 79

وجوب عبادت

529. وجوب عبادت و بندگی خداوند:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . بقره (2) 21

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ ...

ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ . بقره (2) 83

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً. نساء (4) 36

... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . یونس (10) 3

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ. هود (11) 2

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 26

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ . هود (11) 50

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا .... هود (11) 61

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ .... هود (11) 84

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ .... هود (11) 123

وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ . حجر (15) 99

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ .... اسراء (17) 23

... فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً


1) 1) . مراد از«فطهر»تطهیر لباس از نجاسات برای خواندن نماز با آن است. (التبیان، ج 10، ص 173)

2) 2) .«حتی یطهرن فاذا تطهرن»به تحصیل غسل، یا تحصیل وضو و نیز به شستن محل خون [فرج] تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 563)

3) 3) . ضمیر در«لا یمسّه»به قرآن بر می‌گردد،«لا یمسّه»خبر در مقام انشاء است و ظاهر آن بر طهارت ظاهری دلالت دارد و این برداشت را روایت امام باقر علیه السلام تأیید می‌کند. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 341)

صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. کهف (18) 110

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 92

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حجّ (22) 77

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهٰا وَ لَهُ کُلُّ شَیْءٍ .... نمل (27) 91

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . عنکبوت (29) 17

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... عنکبوت (29) 36

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ .... بیّنه (98) 5

فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَیْتِ . قریش (106) 3

530. امنیت بخشیدن خداوند به قریش و از بین بردن ترس آنان، موجب وجوب عبادت خداوند بر آنان:

لِإِیلاٰفِ قُرَیْشٍ

فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَیْتِ

اَلَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ. قریش (106) 1 و 3 و 4

531. وجوب عبادت خداوند بر اهل کتاب:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 64

... وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 31

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ ... وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 5

نیز ==> همین مدخل، وجوب توحید

وجوب عدالت

موارد وجوب عدالت

1. اصلاح
532. وجوب رعایت عدالت در اصلاح بین مسلمانان متخاصم:

وَ إِنْ طٰائِفَتٰانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدٰاهُمٰا عَلَی الْأُخْریٰ فَقٰاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّٰی تَفِیءَ إِلیٰ أَمْرِ اللّٰهِ فَإِنْ فٰاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمٰا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ . حجرات (49) 9

2. املای اسناد
533. وجوب رعایت عدالت در املا و تنظیم اسناد دین از سوی مدیون، ولیّ ضعیف، ولیّ سفیه و ناتوان از املای اسناد دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ .... بقره (2) 282

3. انتقام
534. وجوب رعایت عدالت، در انتقام از ستمگران:

وَ جَزٰاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهٰا فَمَنْ عَفٰا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ . شوری (42) 40

4. سنجش کالا
535. لزوم رعایت کامل عدالت در سنجش اشیا، هنگام دادوستد:

... وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ ... ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . انعام (6) 152

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ وَ لاٰ تَنْقُصُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ إِنِّی أَرٰاکُمْ بِخَیْرٍ وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ

وَ یٰا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیٰالَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . هود (11) 84 و 85

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. اسراء (17) 35

کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِینَ

وَ اتَّقُوا الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِینَ . شعراء (26) 176 و 177 و 181 و 184

أَلاّٰ تَطْغَوْا فِی الْمِیزٰانِ

وَ أَقِیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ تُخْسِرُوا الْمِیزٰانَ . الرّحمن (55) 8 و 9

وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ

اَلَّذِینَ إِذَا اکْتٰالُوا عَلَی النّٰاسِ یَسْتَوْفُونَ

وَ إِذٰا کٰالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ

أَ لاٰ یَظُنُّ أُولٰئِکَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ

لِیَوْمٍ عَظِیمٍ . مطفّفین (83) 1 -\5

5. قضاوت
536. وجوب مراعات عدالت، در قضاوت:

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ ... وَ إِذٰا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّٰاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ .... نساء (4) 58

... وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا ... (1)انعام (6) 152

6. گفتار
537. وجوب رعایت عدالت در گفتار:

1) 1) .«اذا قلتم فاعدلوا»بنا بر یک قول یعنی آنگاه که شهادت می‌دهید و یا قضاوت [حکم] می‌کنید، عدالت داشته باشید. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 593؛ کشف الاسرار، ج 3، ص 524)

... وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا .... انعام (6) 152

7. گواهی
538. وجوب رعایت عدالت در گواهی دادن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مائده (5) 8

539. وجوب رعایت عدالت در گواهی، در هر شرایط:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

... وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا .... انعام (6) 152

8. مولی علیهم
540. وجوب رعایت عدالت از سوی اولیا و سرپرستان در شئون أفراد تحت ولایت خود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَ لْیَکْتُبْ بَیْنَکُمْ کٰاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَ لاٰ یَأْبَ کٰاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمٰا عَلَّمَهُ اللّٰهُ فَلْیَکْتُبْ وَ لْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَ لْیَتَّقِ اللّٰهَ رَبَّهُ وَ لاٰ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئاً فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً أَوْ ضَعِیفاً أَوْ لاٰ یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ .... بقره (2) 282

9. همسران
541. وجوب رعایت عدالت بین زنان از جانب مردان، در صورت ازدواج با همسران متعدّد:

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی الْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ النِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا. نساء (4) 3

10. یتیمان
542. وجوب رعایت قسط، در مورد یتیمان:

... وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْیَتٰامیٰ بِالْقِسْطِ .... نساء (4) 127

وجوب عدّه

543. وجوب نگهداری عدّۀ طلاق و شمارش دقیق آن:

... فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا

اَلْعِدَّةَ .... طلاق (65) 1

544. وجوب عدۀ زنان شوهر مرده، به مدت چهار ماه و ده روز:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 234

545. وجوب نگهداری عدۀ طلاق به مدت سه ماه بر زنان بالغ، در صورت عادت نشدن و آمیزش شوهر با آنان:

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ مِنْ نِسٰائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاّٰئِی لَمْ یَحِضْنَ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً. طلاق (65) 4

546. وجوب عده نگه‌داشتن زنان مطلّقه، در صورت آمیزش شوهران با آنان:

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ .... بقره (2) 228

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمٰا لَکُمْ عَلَیْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهٰا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرٰاحاً جَمِیلاً. (1)احزاب (33) 49

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ ... وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ... . طلاق (65) 1

وجوب عفّت

547. وجوب عفّت و پاکدامنی، در صورت نداشتن امکانات برای ازدواج:

وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ .... نور (24) 33

548. وجوب عفّت و پاکدامنی زن، هنگام غیاب شوهر:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ ... (2)نساء (4) 34

وجوب عفو

549. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به عفو خطاهای دیگران:

خُذِ الْعَفْوَ ... وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ . اعراف (7) 199

550. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به عفو (خطاهای) مسلمانان:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ .... آل عمران (3) 159

551. وجوب عفو و گذشت پیامبر صلی الله علیه و آله ، نسبت به بدرفتاری برخی اهل کتاب، پیش از فرمان جهاد:

وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ


1) 1) . از مفهوم آیه استفاده می‌شود که در صورت آمیزش، عده لازم است

2) 2) .«حافظات للغیب»به معنای حفظ عفت در غیاب شوهر است

إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. بقره (2) 109

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ وَ لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ . (1)مائده (5) 13

552. پیامبر صلی الله علیه و آله ، مکلّف به عفو و گذشت، در مسیر دعوت افراد به هدایت:

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجٰاهِلِینَ . اعراف (7) 199

553. وجوب عفو محارب، در صورت توبه پیش از دستگیری:

إِنَّمٰا جَزٰاءُ الَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . مائده (5) 34

وجوب عقیده به توحید

554. وجوب اعتقاد و ایمان داشتن به توحید و وحدانیّت خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ

خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ

وَ إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِیمُ . بقره (2) 161 -\163

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . آل عمران (3) 62

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . مائده (5) 73

وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِینَ وَ بَنٰاتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَصِفُونَ

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ . انعام (6) 100 و 102

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . اعراف (7) 59 و 65

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ .... اعراف (7) 73

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ ...


1) 1) . برخی مفسران گفته‌اند: فرمان عفو و گذشت منسوخ به فرمان جهاد«قاتلوا الذین لا یؤمنون بالاخره...»است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 268)

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 30 و 31

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ . هود (11) 50

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ . هود (11) 61

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ. هود (11) 84

هٰذٰا بَلاٰغٌ لِلنّٰاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ لِیَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبٰابِ . ابراهیم (14) 52

وَ قٰالَ اللّٰهُ لاٰ تَتَّخِذُوا إِلٰهَیْنِ اثْنَیْنِ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَإِیّٰایَ فَارْهَبُونِ . نحل (16) 51

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً. اسراء (17) 22

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً. طه (20) 97 و 98

وَ مَنْ یَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّی إِلٰهٌ مِنْ دُونِهِ فَذٰلِکَ نَجْزِیهِ جَهَنَّمَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الظّٰالِمِینَ . انبیاء (21) 29

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُکُمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ وَ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ أَمْ بَعِیدٌ مٰا تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 108 و 109

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 32

مَا اتَّخَذَ اللّٰهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مٰا کٰانَ مَعَهُ مِنْ إِلٰهٍ إِذاً لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ سُبْحٰانَ اللّٰهِ عَمّٰا یَصِفُونَ

عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَتَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . مؤمنون (23) 91 و 92

555. وجوب عقیده به توحید و اخلاص، در عبادت و بندگی:

إِیّٰاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ . حمد (1) 5

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ . بقره (2) 21

إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ .

آل عمران (3) 51

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ . آل عمران (3) 64

وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً .... نساء (4) 36

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. مائده (5) 117

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ . انعام (6) 102

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیٰایَ وَ مَمٰاتِی لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

لاٰ شَرِیکَ لَهُ وَ بِذٰلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ . انعام (6) 162 و 163

قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... اعراف (7) 29

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . اعراف (7) 59

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . اعراف (7) 65

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ .... اعراف (7) 73

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ ...

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 85

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . توبه (9) 31

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مٰا مِنْ شَفِیعٍ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ . یونس (10) 3

قُلْ یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی فَلاٰ أَعْبُدُ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لٰکِنْ أَعْبُدُ اللّٰهَ الَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ وَ أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ لاٰ تَدْعُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُکَ وَ لاٰ یَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظّٰالِمِینَ . یونس (10) 104 و 106

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ. هود (11) 2

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ . هود (11) 26

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ . هود (11) 50

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا .... هود (11) 61

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... وَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ مُحِیطٍ. هود (11) 84

وَ لِلّٰهِ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَکَّلْ عَلَیْهِ وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا

تَعْمَلُونَ . هود (11) 123

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ .... یوسف (12) 40

وَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مِنَ الْأَحْزٰابِ مَنْ یُنْکِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ وَ لاٰ أُشْرِکَ بِهِ إِلَیْهِ أَدْعُوا وَ إِلَیْهِ مَآبِ . رعد (13) 36

وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتّٰی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ . حجر (15) 99

فَکُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیّٰاهُ تَعْبُدُونَ . نحل (16) 114

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ .... اسراء (17) 23

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً. کهف (18) 14

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ ... وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. کهف (18) 110

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی .... طه (20) 14

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 25

إِنَّ هٰذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 92

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . حجّ (22) 77

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 23

فَأَرْسَلْنٰا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ . مؤمنون (23) 32

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

وَ الَّذِینَ لاٰ یَدْعُونَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ یَلْقَ أَثٰاماً. فرقان (25) 68

فَلاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَکُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِینَ .

شعراء (26) 213

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَهٰا وَ لَهُ کُلُّ شَیْءٍ .... نمل (27) 91

وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . قصص (28) 88

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 16

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . عنکبوت (29) 17

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ .... عنکبوت (29) 36

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

وَ مٰا لِیَ لاٰ أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . یس (36) 22

وَ أَنِ اعْبُدُونِی هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ . یس (36) 61

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ . زمر (39) 2

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ . زمر (39) 11

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی . زمر (39) 14

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . زمر (39) 66

فَادْعُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ .

غافر (40) 14

هُوَ الْحَیُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ .... غافر (40) 65

إِذْ جٰاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ .... فصّلت (41) 14

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . احقاف (46) 21

فَاسْجُدُوا لِلّٰهِ وَ اعْبُدُوا. نجم (53) 62

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً. جنّ (72) 18

قُلْ إِنَّمٰا أَدْعُوا رَبِّی وَ لاٰ أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً. جنّ (72) 20

فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ

وَ إِلیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ . انشراح (94) 7 و 8

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ ... وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 5

فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَیْتِ . قریش (106) 3

قُلْ یٰا أَیُّهَا الْکٰافِرُونَ

لاٰ أَعْبُدُ مٰا تَعْبُدُونَ

وَ لاٰ أَنٰا عٰابِدٌ مٰا عَبَدْتُّمْ

لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ . کافرون (109) 1 و 2 و 4 و 6

وجوب عمره

556. وجوب به جا آوردن عمره، با شرایط آن:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (1)بقره (2) 196

557. وجوب عمره و اتمام آن، همانند حج:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (2)بقره (2) 196

... وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ ... (3)آل عمران (3) 97

558. وجوب به جا آوردن عمره، با شرایط آن:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (4)بقره (2) 196


1) 1) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که مقصود از تمام کردن حج و عمره، ادای کامل آن دو و اجتناب از مواردی است که لازم است از آنها پرهیز کند. (الکافی، ج 4، ص 264، ح 1)

2) 2) . آیه درصدد بیان وجوب حج و عمره است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 518)

3) 3) . از«حجّ البیت»حج و عمره هر دو اراده شده، زیرا هر دو واجب‌اند. (الکافی، ج 4، ص 264، ح 1؛ زبدة البیان، ص 306 -\307)

4) 4) . در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که مقصود از تمام کردن حج و عمره، ادای کامل آن دو و اجتناب از مواردی است که لازم است از آنها پرهیز کند. (الکافی، ج 4، ص 264، ح 1)

559. لزوم اخلاص در انجام دادن عمره:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (1)بقره (2) 196

... وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ ... (2)آل عمران (3) 97

560. وجوب تقدّم اعمال عمره بر حج، در حج تمتّع:

... فَإِذٰا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ .... بقره (2) 196

561. وجوب به پایان رساندن عمرۀ مستحبی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... (3)بقره (2) 196

562. لزوم به پایان رساندن عمرۀ فاسد و باطل شده:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ .... بقره (2) 196

563. سعی صفا و مروه، از مناسک عمره:

إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِمٰا وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیْراً فَإِنَّ اللّٰهَ شٰاکِرٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 158

564. حلق (تراشیدن سر)، از مناسک عمره:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ


1) 1) .«للّه»یعنی در انجام دادن حج و عمره قصد تقرّب به خدا [و اخلاص] داشته باشید. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 518)

2) 2) .«و للّه»یعنی لوجه اللّه؛ حج و عمره را فقط برای خدا به جا آورید. (زبدة البیان، ص 306 -\307)

3) 3) . اطلاق«أتمّوا...»شامل عمرۀ واجب و مستحبی و همچنین صحیح و فاسد می‌شود

فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ .... بقره (2) 196

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ .... فتح (48) 27

565. تقصیر (کوتاه کردن مو و ناخن)، از مناسک عمره:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ ... (1)فتح (48) 27

وجوب غسل

566. وجوب (غیری) غسل، مقدمه برای مثل نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا .... مائده (5) 6

567. وجوب غسل جنابت، برای اقامۀ نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا .... مائده (5) 6

568. وجوب جستجو برای یافتن آب، جهت وضو و غسل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً ... (2)نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً .... مائده (5) 6

569. جماع، از موجبات غسل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً ... (3)نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً ....

مائده (5) 6

570. ضرورت شستن تمام بدن، در غسل:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا ... (4)نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا .... مائده (5) 6

571. تیمم، جانشین غسل، در صورت یافت نشدن آب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

572. تیمم، جانشین غسل، در صورت ضرر داشتن آب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ


1) 1) . آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله در ارتباط با این آیه انجام دادند عمره بوده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 191)

2) 2) .«فلم تجدوا»ظهور دارد که برای تهیّۀ آب باید تلاش کرد

3) 3) . امام صادق علیه السلام«لامستم النّساء»را به جماع تفسیر فرمودند و برداشت بر همین اساس است. (الکافی، ج 5، ص 555، ح 5)

4) 4) . از اینکه در وضو و تیمّم مقدار مشخص شده و در غسل مطلق آمده است، مطلب مذکور استفاده شده است. برخی از مفسران نیز نوشته‌اند: غسل فراگرفتن آب به تمام بدن است. (التّفسیر المنیر، ج 5، ص 83)

سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

وجوب فدیه

573. وجوب فدیه، بر ترک‌کنندگان روزه، به سبب ضعف و ناتوانی و طاقت فرسا بودن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ ... (1)بقره (2) 183 و 184

نیز ==> حکم، حکم اسیر

وجوب قتل

574. وجوب کشتن رباخوار از سوی حاکم شرع، در صورت اصرار بر رباخواری :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ ذَرُوا مٰا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِکُمْ لاٰ تَظْلِمُونَ وَ لاٰ تُظْلَمُونَ . (2)بقره (2) 278 و 279

575. وجوب کشتن کافران تجاوزگر فتنه‌انگیز:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ .... بقره (2) 191

576. وجوب کشتن مشرکان پیمان‌شکن:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . توبه (9) 13 و 14

577. وجوب کشتن مشرکان (غیر معاهد) صدر اسلام، در صورت خودداری از توبه، اقامۀ نماز و پرداخت زکات:

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ


1) 1) . فدیه، اعطای دو مد طعام [بیست سیر] در صورت توانمندی و یک مد در صورت ناتوانی به مسکین است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 494)

2) 2) .«فاذنوا بحرب من اللّه»یعنی یقین کنید شما [رباخواران] مستحق قتل در دنیا [از سوی حاکم شرع] و عذاب در آخرت هستید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 674؛ الکشف و البیان، ج 2، ص 285)

فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 4 و 5

نیز ==> همین مدخل، وجوب تبعید، محارب

وجوب قربانی

==> همین مدخل، وجوب حج، مناسک حج، قربانی

وجوب قسم

578. وجوب سوگند به نام خدا، در شهادت اهل کتاب بر وصیّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . (1)مائده (5) 106

579. وجوب سوگند شاهدان جایگزین، در أمر وصیّت بر حقّانیّت شهادت خویش:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 106 و 107

580. وجوب قسم خوردن بر منکر، در دعاوی و مرافعات:

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . (2)ص (38) 20

نیز ==> حکم، حکم اسیر

وجوب قضای روزه

581. وجوب قضای روزۀ رمضان، بر بیماران و مسافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ...

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 183 -\185

وجوب کفّارات

1. کفّاره در حج

582. وجوب سه روز روزه یا صدقه به شش مسکین

1) 1) . آیه، مربوط به شاهد بودن دو نصرانی بر وصیت یک مسلمان است که تخلف آن دو باعث حکم به سوگند آنان گردید. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 395؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 92)

2) 2) . مقصود از«فصل الخطاب»شهود و قسم است، یعنی مدعی باید بینه اقامه کند و در صورت ناتوانی یا نکول، منکر قسم بخورد. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 732؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 58)

یا قربانی یک گوسفند، کفّارۀ حلق در حج، قبل از قربانی از سوی بیمار و شخص مبتلا به ناراحتی، در ناحیۀ سر:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ ... وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذیً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَةٌ مِنْ صِیٰامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُکٍ ... (1)بقره (2) 196

583. وجوب کفّاره، با قربانی کردن حیوان همسان با صید، به جهت صید در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

584. وجوب کفاره، با اطعام مساکین، در صورت ناتوانی از قربانی حیوان همسان با صید، در صید در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ .... مائده (5) 95

585. وجوب کفّارۀ صید در حال احرام، در صورت ناتوانی از قربانی حیوان همسان با صید و اطعام مساکین با روزه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ .... مائده (5) 95

586. وجوب کفاره با قربانی کردن شتر، در صورت شکار شتر مرغ و کفاره با قربانی کردن گاو در صورت شکار الاغ وحشی و گاو وحشی و کفاره با قربانی کردن گوسفند، در صورت شکار آهو برای محرم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ... (2)مائده (5) 95

587. وجوب کفارۀ شکار در حال احرام با روزه به‌اندازۀ قیمت حیوان صیدشده (هریک مد طعام، یک روز روزه، حد اکثر تا 60 مُد):

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ ... (3)مائده (5) 95


1) 1) . امام صادق علیه السلام : روزۀ سه روز، صدقه به شش مسکین [هر مسکینی دو مدّ طعام] و«نسک»قربانی کردن یک گوسفند است. (الکافی، ج 4، ص 358، ح 2؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 187، ح 664 و 666)

2) 2) . براساس روایت امام صادق علیه السلام در توضیح آیۀ مزبور است. (تهذیب الاحکام، ج 5، ص 341، ح 94؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 673 ، ح 367) می‌باشد

3) 3) . براساس روایت امام صادق علیه السلام در توضیح آیۀ یادشده است. (الکافی، ج 4، ص 386، ح 3)

588. وجوب برابری اطعام مسکینان در کفّارۀ کشتن عمدی شکار به دست محرم، با قیمت حیوان صیدشده :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً ... (1)

مائده (5) 95

589. اطراف کعبه، محلّ ذبح کفّارۀ شکار، در حال احرام:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ ... (2)مائده (5) 95

2. کفّارۀ روزه

590. وجوب کفاره با اطعام به مسکین (فدیه)، در صورت طاقت‌فرسا بودن روزۀ ماه رمضان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ ...

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ ... وَ عَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدْیَةٌ طَعٰامُ مِسْکِینٍ .... بقره (2) 183 و 184

3. کفّارۀ ظهار

591. وجوب کفّارۀ ظهار، قبل از آمیزش با زن ظهار شده با آزاد کردن یک بنده:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا .... مجادله (58) 3

592. وجوب کفّارۀ ظهار قبل از آمیزش با دو ماه روزه گرفتن، در صورت ناتوانی از آزاد کردن بنده:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا .... مجادله (58) 3 و 4

593. وجوب کفارۀ ظهار با اطعام شصت مسکین، در صورت ناتوانی از آزاد کردن بنده یا دو ماه پی‌درپی روزه گرفتن:

وَ الَّذِینَ یُظٰاهِرُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ ثُمَّ یَعُودُونَ لِمٰا قٰالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ ... فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَتَمَاسّٰا فَمَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ فَإِطْعٰامُ سِتِّینَ مِسْکِیناً .... مجادله (58) 3 و 4

4. کفّارۀ قتل

594. وجوب کفارۀ قتل خطایی مؤمن با آزادسازی برده‌ای مؤمن، حتّی در صورت دشمنی قوم او با مسلمانان:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ


1) 1) .«أو کفّارة»عطف بر«فجزاء»است و مقدار طعام،موکول به حکمین است. برخی گفته‌اند: ابتدا باید حیوان مشابه حیوان شکار شده قیمت‌گذاری شود، سپس با قیمت طعام سنجیده شود و باید تعداد مساکین به تعداد مدّ طعام باشد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 48) روایتی از امام صادق علیه السلام مؤیّد همین مطلب است. (دعائم الإسلام، ج 1، ص 307)

2) 2) . فقهای امامیّه گفته‌اند: اگر صید در حال احرام عمره بود کفّاره‌اش در مکّه و در آستانه و روبه‌روی کعبه ذبح و نحر شود و اگر احرام حج صید کرد محلّ ذبح و نحر کفّاره منا است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 379)

قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً ... فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ .... نساء (4) 92

595. وجوب کفّارۀ قتل خطایی فردی از هم‌پیمانان مسلمانان با آزاد کردن بردۀ مؤمن:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً ... وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ .... نساء (4) 92

596. وجوب کفّارۀ قتل خطایی، با دو ماه روزۀ متوالی، در صورت عدم توانایی بر آزادسازی بردۀ مؤمن:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً ... وَ إِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ شَهْرَیْنِ مُتَتٰابِعَیْنِ .... نساء (4) 92

597. کافی نبودن آزادسازی کودک برده برای کفّارۀ کشتن مؤمن، از روی خطا:

وَ مٰا کٰانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ یَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاّٰ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ... (1)نساء (4) 92

5. کفّارۀ نقض قسم

598. جواز نقض سوگند، با پرداخت کفّارۀ آن:

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ ... (2)تحریم (66) 2

599. وجوب کفّارۀ شکستن سوگند با اطعام به ده مسکین و یا تهیّۀ پوشاک برای آنان و یا آزاد کردن یک برده:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ .... مائده (5) 89

600. وجوب کفّارۀ شکستن قسم با اطعام به مساکین به نحو متوسط و متعارف از خوراک خانواده:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ .... مائده (5) 89

601. وجوب کفّارۀ شکستن سوگند، با سه روز روزه، در صورت ناتوانی از اطعام مسکین یا تهیّۀ پوشاک برای آنان و یا آزاد کردن برده:

1) 1) . امام صادق علیه السلام در پاسخ سؤال از جواز آزاد نمودن کودک برده در کفّاره فرمود: در آزاد کردن برده برای کفّاره، بردۀ کودک کافی است، مگر در کفّارۀ قتل، زیرا خدای - عزّ و جلّ - می‌فرماید:«فتحریر رقبة مؤمنة»و مقصود از مؤمنه این است که [به ایمان] اقرار کرده، به حدّ بلوغ رسیده باشد. (الکافی، ج 7، ص 463 ، ح 15؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 531، ح 483)

2) 2) . گفته شده است: مقصود از«قد فرض اللّٰه...»بیان کفّارۀ قسم با فرض آن از سوی خداوند است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 473 -\474)

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ .... مائده (5) 89

وجوب گروه امربه‌معروف

602. وجوب ایجاد تشکیلات منظم، برای امربه‌معروف و نهی از منکر:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 104

603. امربه‌معروف و نهی از منکر، از واجبات کفایی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (2)آل عمران (3) 104

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ. آل عمران (3) 110

604. امربه‌معروف و نهی از منکر، از وظایف واجب عالمان:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

605. امربه‌معروف و نهی از منکر، از واجبات کفایی امت اسلامی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... (3)آل عمران (3) 104

وجوب گواهی

606. وجوب احضار گروهی از مؤمنان، برای شاهد بودن بر اجرای حد زنا:

اَلزّٰانِیَةُ وَ الزّٰانِی فَاجْلِدُوا کُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لاٰ تَأْخُذْکُمْ بِهِمٰا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ لْیَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . (4)نور (24) 2

607. وجوب انتخاب افراد عادل، برای شهادت بر معاملات و دَیْن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ ... (5)بقره (2) 282


1) 1) .«امت»به معنای هر گروه و جمعی است که مقصد واحدی آنان را گرد هم آورده باشد، مانند دین واحد، مکان واحد یا زمان واحد (مفردات، ص 86،«أم») بنابراین از تعبیر امّت دربارۀ دعوت‌کنندگان به معروف می‌توان استفاده کرد که آنان باید یک گروه متشکل باشند

2) 2) . بنا بر یک احتمال«من»در«منکم»بیانیه است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 806)

3) 3) . بنا بر یک احتمال«من»در«منکم»تبعیضیه است. (کنز العرفان، ص 373 ؛ زبدة البیان، ص 411)

4) 4) . برخی با استناد به آیۀ مزبور، وجوب احضار گروهی از مؤمنان را برای گواه بودن بر اجرای حد استفاده کرده‌اند. (زبدة البیان، ص 829)

5) 5) .«ممن ترضون من الشهداء»یعنی مردان و زنانی که مرضیّ در دین باشند و این اشاره به اشتراط عدالت است. (کنز العرفان، ص ج 2، ص 53)

608. وجوب شاهد گرفتن، هنگام ردّ اموال یتیمان:

وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً. نساء (4) 6

609. وجوب گواه گرفتن دو مرد عادل بر وصیت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ .... مائده (5) 106

610. وجوب گواهی انبیا بر پیمان گرفته شده از آنان، دربارۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . (1)آل عمران (3) 81


1) 1) . از دیدگاه برخی مفسّران، پیمان یادشده از انبیا، دربارۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است.برخی با دید انتقادی به این برداشت گفته‌اند: آیه عامّ است، گرچه برداشت قبلی از سیاق آیات قابل استفاده است. (المیزان، ج 3، ص 335)

611. وجوب تحمّل و ادای شهادت از سوی انبیا، بر پیمانِ گرفته شده از آنان، دربارۀ یاری کردن یکدیگر:

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ . آل عمران (3) 81

612. لزوم رعایت تقوای الهی بر شاهدان وصیّت، در مقام سوگند خوردن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا .... مائده (5) 106 و 108

613. وجوب ادای شهادت به حق، بدون در نظر گرفتن فقر و غنای افراد:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ ... إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا .... نساء (4) 135

614. وجوب گواهی به حق، حتّی در صورت متوجّه بودن ضرر به خود و یا پدر و مادر و نزدیکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ .... نساء (4) 135

615. لزوم شاهد گرفتن دو مرد و یا یک مرد و دو زن مسلمان، هنگام ثبت و تنظیم دیون و معاملات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ .... بقره (2) 282

616. وجوب مقدّم داشتن مردان بر زنان، در تحمّل شهادت بر دیون و معاملات:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ مِنْ رِجٰالِکُمْ فَإِنْ لَمْ یَکُونٰا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتٰانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدٰاءِ .... بقره (2) 282

617. عدم وجوب تحمّل و ادای شهادت ابتدائاً و بدون دعوت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا تَدٰایَنْتُمْ بِدَیْنٍ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی فَاکْتُبُوهُ ... وَ اسْتَشْهِدُوا شَهِیدَیْنِ ... وَ لاٰ یَأْبَ الشُّهَدٰاءُ إِذٰا مٰا دُعُوا ... (1)بقره (2) 282

618. لزوم شاهد گرفتن، برای دادوستد و معامله:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰایَعْتُمْ .... بقره (2) 282

619. لزوم شهادت چهار مرد مسلمان، برای اثبات فحشای زنان:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً. نساء (4) 15

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ الْمُحْصَنٰاتِ ثُمَّ لَمْ یَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمٰانِینَ جَلْدَةً وَ لاٰ تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهٰادَةً أَبَداً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْوٰاجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَدٰاءُ إِلاّٰ أَنْفُسُهُمْ فَشَهٰادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهٰادٰاتٍ بِاللّٰهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصّٰادِقِینَ

وَ الْخٰامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَیْهِ إِنْ کٰانَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . نور (24) 4 و 6 و 7

إِنَّ الَّذِینَ جٰاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ لاٰ تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَکُمْ بَلْ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اکْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَ الَّذِی تَوَلّٰی کِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

لَوْ لاٰ جٰاؤُ عَلَیْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدٰاءَ فَإِذْ لَمْ یَأْتُوا بِالشُّهَدٰاءِ فَأُولٰئِکَ عِنْدَ اللّٰهِ هُمُ الْکٰاذِبُونَ .

نور (24) 11 و 13

620. لزوم گواهی چهار مرد مسلمان، برای اثبات مساحقه:

وَ اللاّٰتِی یَأْتِینَ الْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً

وَ الَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً. (2)نساء (4) 15 و 16

621. وجوب رعایت عدالت از سوی گواهان:

1) 1) . لزوم ادا و تحمّل شهادت را مشروط به دعوت برآن کرده و مفهوم شرط این است که در صورت نبود دعوت، شاهد بودن و شهادت دادن واجب نیست

2) 2) . برخی گفته‌اند: مقصود از«فاحشة»در آیۀ یادشده ، مساحقه است. (زبدة البیان، ص 827 ؛ کنز العرفان، ص 655 -\656)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقِیراً فَاللّٰهُ أَوْلیٰ بِهِمٰا فَلاٰ تَتَّبِعُوا الْهَویٰ أَنْ تَعْدِلُوا .... نساء (4) 135

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... مائده (5) 8

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ .... مائده (5) 106

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ .... طلاق (65) 2

622. لزوم اقامۀ بیّنه و شهود بر مدّعی و سوگند بر منکر:

وَ شَدَدْنٰا مُلْکَهُ وَ آتَیْنٰاهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطٰابِ . (1)ص (38) 20

623. لزوم شهادت دو مرد از خویشاوندان متوفّا علیه شاهدان دروغ‌پرداز در امر وصیّت (در صورت خیانت آنان) جهت نادرستی شهادت آن دو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . (2)مائده (5) 106 و 107

624. وجوب شاهد گرفتن دو مرد مسلمان عادل، هنگام طلاق:

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ .... طلاق (65) 2

625. وجوب ادای شهادت، با نیّت خالص:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ .... طلاق (65) 1 و 2

626. وجوب شهادت و گواهی به حق، حتّی نسبت به دشمنان:

1) 1) . مقصود از«فصل الخطاب»شهود و قسم است؛ یعنی مدّعی باید بیّنه اقامه کند و در صورت ناتوانی یا نکول، منکر سوگند بخورد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 732؛ الکشف و البیان، ج 8، ص 185)

2) 2) . بنا بر احتمالی، مقصود از آیه این است که دو مرد از کسانی که شهادت شاهدان بر وصیّت به ضرر آنان تمام شده می‌توانند در مقام شهادت برآمده و شهادت خویش را ادا نمایند که به این دو نفر، شاهدان جایگزین می‌گویند

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... مائده (5) 8

وجوب مبارزه با بدعت

627. وجوب مبارزه با بدعت (تحریم بعضی از خوردنی‌ها و اشیا):

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 143 -\145 و 148 و 150

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . (1)اعراف (7) 32

628. مقابله و مبارزۀ منطقی و استدلالی با بدعتهای کافران، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و آله :

ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ نَبِّئُونِی بِعِلْمٍ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ قُلْ آلذَّکَرَیْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَیَیْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحٰامُ الْأُنْثَیَیْنِ أَمْ کُنْتُمْ شُهَدٰاءَ إِذْ وَصّٰاکُمُ اللّٰهُ بِهٰذٰا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً لِیُضِلَّ النّٰاسَ بِغَیْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ مُحَرَّماً عَلیٰ طٰاعِمٍ یَطْعَمُهُ إِلاّٰ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ رَبَّکَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . انعام (6) 143 -\145

سَیَقُولُ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَکْنٰا وَ لاٰ


1) 1) . گروهی از جاهلان عرب، زینتها و روزیهای پاکیزه را بر خود حرام کرده بودند و پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور شد با آن مبارزه کند. (جامع البیان، ج 5، جزء 8، ص 214 -\216)

آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتّٰی ذٰاقُوا بَأْسَنٰا قُلْ هَلْ عِنْدَکُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنٰا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ تَخْرُصُونَ

قُلْ هَلُمَّ شُهَدٰاءَکُمُ الَّذِینَ یَشْهَدُونَ أَنَّ اللّٰهَ حَرَّمَ هٰذٰا فَإِنْ شَهِدُوا فَلاٰ تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ هُمْ بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ . انعام (6) 148 و 150

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّٰهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبٰادِهِ وَ الطَّیِّبٰاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا خٰالِصَةً یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

قُلْ إِنَّمٰا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوٰاحِشَ مٰا ظَهَرَ مِنْهٰا وَ مٰا بَطَنَ وَ الْإِثْمَ وَ الْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 32 و 33

وجوب مبارزه با توطئه

629. وجوب مبارزه با توطئه و نفوذ منافقان تفرقه‌افکن، در جامعۀ اسلامی:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ إِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنٰا إِلاَّ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

لاٰ تَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْویٰ مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجٰالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ . توبه (9) 107 و 108

وجوب مدارا کردن

630. وجوب رفق و مدارا، در مراحل اوّلیّۀ امربه‌معروف و نهی از منکر:

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 44

وجوب مشورت

631. وجوب مشورت و تفاهم مرد و زن مطلّقه‌اش، در مورد حضانت فرزند خویش:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ .... طلاق (65) 6

632. وجوب مشورت پیامبر صلی الله علیه و آله با مسلمانان، دربارۀ امور اجتماعی:

... وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

633. وجوب مشورت حاکمان با مردم، در امور اجتماعی:

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ .... آل عمران (3) 159

634. وجوب مشورت حاکمان با صاحب‌نظران، پیش از تصمیم‌گیری در امور مهم:

قٰالَتْ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِی فِی أَمْرِی مٰا کُنْتُ قٰاطِعَةً أَمْراً حَتّٰی تَشْهَدُونِ . نمل (27) 32

وجوب موعظه

635. وجوب موعظۀ نیکو از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله همراه با حکمت در اجرای تبلیغ و دعوت مردم:

اُدْعُ إِلیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ .... نحل (16) 125

636. وجوب موعظه به منافقان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ، در عین اعراض از آنان:

... فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِی أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِیغاً. نساء (4) 63

637. وجوب موعظۀ متخلّفان، جهت اتمام‌حجّت بر آنان:

وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . اعراف (7) 164

638. وجوب موعظۀ همسران از سوی شوهر، در صورت خوف نشوز و نافرمانی از جانب آنان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ اللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ ... (1)نساء (4) 34

نیز ==> همین مدخل، وجوب دعوت

وجوب نصرت

==> همین مدخل، وجوب امداد

وجوب نفقه

موارد وجوب نفقه

1. مادر شیرده
639. وجوب تأمین مخارج (نفقۀ) مادر برای شیر دادن فرزند، از سوی پدر:

وَ الْوٰالِدٰاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاٰدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کٰامِلَیْنِ ... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ .... بقره (2) 233

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... طلاق (65) 6

2. نفقۀ زن باردار
640. وجوب پرداخت نفقه به مطلّقۀ باردار، تا هنگام زایمان او:

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ .... طلاق (65) 6

3. نفقۀ زن شیرده
641. وجوب تأمین نفقۀ زن شیرده به فرزند از سوی پدر:

... وَ عَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاٰ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاّٰ

وُسْعَهٰا ... وَ عَلَی الْوٰارِثِ مِثْلُ ذٰلِکَ .... بقره (2) 233

... وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ...


1) 1) . احتمال داده می‌شود که امر در«فعظوهنّ»ارشاد به حکم عقل به لزوم موعظه باشد، نه اینکه امر مولوی و دال بر وجوب شرعی باشد.

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 6 و 7

4. نفقۀ زن مطلّقه
642. وجوب پرداخت نفقه به زن مطلّقه، برای شیر دادن به فرزند از سوی شوهران طلاق‌دهنده:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... طلاق (65) 6

643. وجوب پرداخت نفقه به زن مطلّقۀ باردار تا هنگام زایمان او:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ .... طلاق (65) 6

644. برخورداری زنان مطلّقۀ بیوه، از مسکن مناسب، به مقدار توانایی شوهرانشان، از جملۀ حقوق و نفقۀ آنان:

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ .... طلاق (65) 6

5. نفقۀ یتیم
645. وجوب تأمین یتیمان از نسل پیامبر از خمس:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ ... إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا ... (1)انفال (8) 41

646. وجوب تأمین نفقۀ یتیمان از نسل پیامبر از فیء:

وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّٰهِ وَ مٰا أَنْزَلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا یَوْمَ الْفُرْقٰانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. (2)انفال (8) 41

مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَلیٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ ... کَیْ لاٰ یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیٰاءِ مِنْکُمْ .... حشر (59) 7

6 . همسر (زن)
647. وجوب نفقه و تأمین مخارج زنان، از سوی شوهران:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ .... نساء (4) 34

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ .... طلاق (65) 6


1) 1) . از علی بن الحسین علیه السلام دربارۀ«و الیتامی و المساکین و ابن السبیل»پرسیده شد. در پاسخ گفت:«یتیمان ما و مساکین ما»(جامع البیان، ج 6، جزء 10، ص 12)

2) 2) . گروهی گفته‌اند: غنیمت و فیء به یک معنا هستند. (جامع البیان، ج 6، جزء 10، ص 4)

وجوب نماز

اشاره

648. وجوب اقامۀ نماز:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 110

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... نساء (4) 77

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ .... نساء (4) 102

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 103

وَ أَنْ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... انعام (6) 72

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... یونس (10) 87

قٰالُوا یٰا شُعَیْبُ أَ صَلاٰتُکَ تَأْمُرُکَ أَنْ نَتْرُکَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ .... هود (11) 87 و 114

رَبَّنٰا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوٰادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنٰا لِیُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ... رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاٰةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی رَبَّنٰا وَ تَقَبَّلْ دُعٰاءِ. ابراهیم (14) 37 و 40

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. اسراء (17) 78

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 14

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاٰةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهٰا ... (1)طه (20) 130 و 132

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 73

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... حج (22) 78

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... نور (24) 56

... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... عنکبوت (29) 45

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... روم (30) 31

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ .... لقمان (31) 17

... وَ أَقِمْنَ الصَّلاٰةَ .... احزاب (33) 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... مجادله (58) 13

... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... مزمّل (73) 20

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (2)کوثر (108) 2


1) 1) . مراد از آیه، نمازهای پنجگانه است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 57 -\58)

2) 2) . برخی گفته‌اند: مقصود از«فصلّ لربّک»نمازهای واجب است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 837)

649. وجوب و اهمّیّت نماز صبح:

أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً. اسراء (17) 78

650. وجوب نمازهای صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (1)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ... (2)اسراء (17) 78

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... (3)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (4)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

651. وجوب نماز بر کافران:

خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ . قلم (68) 43

إِلاّٰ أَصْحٰابَ الْیَمِینِ

فِی جَنّٰاتٍ یَتَسٰاءَلُونَ

عَنِ الْمُجْرِمِینَ

مٰا سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ

قٰالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ

وَ کُنّٰا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ . مدّثر (74) 39 -\43 و 46

فَلاٰ صَدَّقَ وَ لاٰ صَلّٰی . قیامت (75) 31

652. وجوب نماز بر بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 40 و 43

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... بقره (2) 83

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

653. وجوب اقامۀ نماز بر موسی علیه السلام :

... یٰا مُوسیٰ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 11 و 14

654. وجوب اقامۀ نماز جماعت بر بنی اسرائیل:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ ... وَ أَقِیمُوا


1) 1) . بنا بر قولی، نماز«طرفی النّهار»شامل نماز صبح، ظهر، عصر و نماز«زلفاً من اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 306)

2) 2) . آیۀ یادشده جامع نمازهای پنجگانه است، زیرا نماز به هنگام زوال خورشید شامل نماز ظهر و عصر و«غسق اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود و مقصود از«قرآن الفجر»نماز صبح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از تسبیح در آیه، نماز است. (زبدة البیان، ص 96)

4) 4) . از ابن عبّاس سؤال شد: آیا نمازهای پنجگانه را در قرآن می‌یابی؟ گفت: آری، و آیه یادشده را قرائت نمود، بنابراین مقصود از تسبیح در«حین تمسون»نماز مغرب و عشا است و در«حین تصبحون»نماز صبح می‌باشد و در«عشیّاً»نماز عصر و«حین تظهرون»نماز ظهر است. (زبدة البیان، ص 96)

اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . بقره (2) 40 و 43

655. ترس از خطر، از موجبات رفع وجوب تمام در نماز و تبدیل آن به نماز شکسته:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکٰافِرِینَ کٰانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِیناً. نساء (4) 101

656. وجوب تمام خواندن نماز، پس از بازگشت از سفر و استقرار در وطن:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ .... فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... نساء (4) 101 و 103

657. وجوب خضوع و به جا آوردن نماز برای خدا، از روی اطاعت و بندگی:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ ... وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

658. وجوب نماز بر اهل کتاب:

وَ مٰا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَیِّنَةُ

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ ...

وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . بیّنه (98) 4 و 5

659. وجوب اقامۀ نماز، حتّی در میدان جنگ و شرایط سخت:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ ... فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجٰالاً أَوْ رُکْبٰاناً .... بقره (2) 239

وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ .... نساء (4) 102

660. وجوب اقامۀ نماز، به دور از ریاکاری:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ....

نساء (4) 142

661. وجوب به‌جا آوردن نماز، در هر حال ممکن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ ... (1)آل عمران (3) 191

662. وجوب اقامۀ نماز به حالت ایستاده، در صورت توان مکلّف:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً .... آل عمران (3) 191

663. وجوب نماز به حالت نشسته، در صورت ناتوانی از ایستادن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً .... آل عمران (3) 191

664. وجوب نماز به پهلو، در صورت عدم امکان ایستادن یا نشستن:

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ


1) 1) . بنا بر احتمالی، مراد از«یذکرون»«یصلون»[نماز می‌خوانند] است که برحسب توان آن را انجام می‌دهند که روایات خاصّه و عامّه برآن دلالت دارد و بر خواندن نماز در همه حال با رعایت سلسله‌مراتب متذکّر شده است. (زبدة البیان، ص 197 -\198)

جُنُوبِهِمْ .... آل عمران (3) 191

1. اوقات نماز

665. وجوب نماز، در اوقات خاصّ و معیّن:

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ کٰانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتٰاباً مَوْقُوتاً. نساء (4) 103

666. وجوب نماز، در اوقات پنج‌گانۀ شبانه روز:

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ طَرَفَیِ النَّهٰارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنٰاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئٰاتِ ذٰلِکَ ذِکْریٰ لِلذّٰاکِرِینَ . (1)هود (11) 114

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ... (2)اسراء (17) 78

... وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهٰا وَ مِنْ آنٰاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَ أَطْرٰافَ النَّهٰارِ ... (3)طه (20) 130

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ . (4)روم (30) 17 و 18

فَاصْبِرْ عَلیٰ مٰا یَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 39 و 40

667. مطلوبیّت محافظت بر وقت نماز میانه:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (5)بقره (2) 238

2. قضای نماز

668. وجوب قضای نمازهای ترک شده:

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . (6)طه (20) 14

وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرٰادَ أَنْ یَذَّکَّرَ أَوْ أَرٰادَ شُکُوراً. (7)فرقان (25) 62


1) 1) . بنا بر قولی، نماز«طرفی النّهار»شامل نماز صبح، ظهر، عصر و نماز«زلفاً من اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 306)

2) 2) . آیۀ یادشده جامع نمازهای پنجگانه است، زیرا نماز به هنگام زوال خورشید شامل نماز ظهر و عصر و«غسق اللّیل»شامل نماز مغرب و عشا می‌شود و مقصود از«قرآن الفجر»نماز صبح است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 670)

3) 3) . بنا بر قولی، مراد از تسبیح در آیه، نماز است. (زبدة البیان، ص 96)

4) 4) . از ابن عبّاس سؤال شد: آیا نمازهای پنجگانه را در قرآن می‌یابی؟ گفت: آری، و آیه یادشده را قرائت نمود، بنابراین مقصود از تسبیح در«حین تمسون»نماز مغرب و عشا است و در«حین تصبحون»نماز صبح می‌باشد و در«عشیّاً»نماز عصر و«حین تظهرون»نماز ظهر است. (زبدة البیان، ص 96)

5) 5) . بنا بر روایت وارده از امام باقر و امام صادق علیهما السلام مقصود از«الوسطیٰ»نماز ظهر است و بنا بر قولی مراد از آن نماز عصر است و روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله هم برآن دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 81 -\82)

6) 6) .«اقم الصّلاة لذکری»یعنی اگر نماز فوت شد و آن را فراموش کردی هرگاه یادت آمده انجامش بده. (زبدة البیان، ص 162) این برداشت را روایت پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود: کسی که نماز را فراموش کرد هرگاه یادش آمد انجام دهد، زیرا خدای متعال فرمود:«اقم الصّلاة لذکری»(سنن ابن ماجه، ج 1، ص 228، ح 697 ؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 11)

7) 7) . امام صادق علیه السلام فرمود: هرچه [از نماز] در شب فوت شد در روز قضایش را انجام بده. خدای متعال فرمود:«و هو الّذی ...»مقصود این است آنچه از انسان در شب فوت شده در روز انجامش دهد و آنچه در روز فوت شده در شب قضایش را انجام دهد. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 26، ح 88)

3. نماز جماعت

669. وجوب همراهی با امام جماعت، در رکوع:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (1)بقره (2) 43

یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اسْجُدِی وَ ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ . آل عمران (3) 43

670. وجوب درک رکوع امام، در نماز جماعت:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (2)بقره (2) 43

671. وجوب سکوت و توجّه، هنگام قرائت امام در جماعت:

وَ إِذٰا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (3)اعراف (7) 204

4. نماز جمعه

672. وجوب اقامۀ نماز جمعه، به صورت جماعت:

1) 1) . آیه بر لزوم همراهی مأموم با امام در رکوع دلالت دارد. (زبدة البیان، ص 183)

2) 2) . احتمال دارد که این آیه اشاره داشته باشد به تحقّق جماعت با درک رکوع امام در نماز. (زبدة البیان، ص 183)

3) 3) . نقل شده که برخی مسلمانان، هنگام نماز جماعت صحبت می‌کردند. آیه نازل شد و دستور داد که در حال نماز به قرائت امام جماعت گوش فرادهند . (زبدة البیان، ص 186)

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (1)بقره (2) 43

673. وجوب شرکت در نماز جمعه، بعد از اذان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ .... جمعه (62) 9

5. نماز خوف

674. وجوب به پاداشتن نماز خوف، با همراه داشتن سلاح:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کٰانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُمْ وَ خُذُوا حِذْرَکُمْ .... نساء (4) 101 و 102

675. وجوب شکسته خواندن نماز، در حالت ترس و خوف:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... (2)نساء (4) 101

676. وجوب فُرادی خواندن رکعت دوم نماز خوف، پس از پایان دو سجدۀ رکعت اوّل در صورت اقامۀ آن به جماعت با دو گروه:

... فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ إِنْ خِفْتُمْ ... وَ إِذٰا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاٰةَ فَلْتَقُمْ طٰائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَکَ وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذٰا سَجَدُوا فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرٰائِکُمْ وَ لْتَأْتِ طٰائِفَةٌ أُخْریٰ لَمْ یُصَلُّوا فَلْیُصَلُّوا مَعَکَ ... (3)نساء (4) 101 و 102

6 . نماز طواف

677. وجوب اقامۀ نماز طواف، در مقام ابراهیم (پس از طواف):

وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقٰامِ إِبْرٰاهِیمَ مُصَلًّی ... (4)بقره (2) 125

7. نماز عید

678. وجوب اقامۀ عیدین (فطر و قربان) به صورت جماعت«در زمان حضور معصوم علیه السلام»:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (5)بقره (2) 43

679. وجوب نماز عید، پس از پرداخت زکات فطره:

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّٰی

وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّٰی . (6)اعلی (87) 14 و 15

680. وجوب نماز عید قربان«در زمان حضور معصوم علیه السلام»:

فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ. (7)کوثر (108) 2

8 . نماز مسافر

681. وجوب شکسته خواندن نماز، در سفر:

وَ إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنٰاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاٰةِ ... (8)نساء (4) 101

682. مأمور بودن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به تهجّد و نماز شب:

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً. (9)اسراء (17) 79

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ. ق (50) 40

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبٰارَ النُّجُومِ . طور (52) 49

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ


1) 1) . برخی احتمال داده‌اند: مقصود از«و ارکعوا مع الرّاکعین»نمازهایی باشد که خواندن آنها به صورت جماعت واجب است، مثل نماز جمعه. (زبدة البیان، ص 183)

2) 2) . ظاهر«فلیس علیکم جناح»بر جواز دلالت دارد، لیکن چون مطلق است، می‌توان از آن برداشت وجوب کرد و روایت امام باقر علیه السلام نیز مؤید این برداشت است. (من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 434، ح 1)

3) 3) . مراد از«فإذا سجدوا»سجدۀ دوم در رکعت اوّل است (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 156) و این حکم در صورتی است که جنگجویان بخواهند به صورت دو گروه با یک امام، نماز جماعت به جا آورند

4) 4) .«من»در آیه برای تبعیض است. مراد از تبعیض، این است که در بخشی از مقام نماز اقامه شود. از آیه وجوب [خواندن] دو رکعت نماز طواف در آن مقام فهمیده می‌شود. (زبدة البیان، ص 368)

5) 5) . برخی احتمال داده‌اند که مقصود از«و ارکعوا مع الرّاکعین»نمازهایی باشد که خواندن آنها به صورت جماعت واجب است، مثل عیدین. (زبدة البیان، ص 183) لازم به توضیح است که وجوب جماعت، مخصوص زمان حضور معصوم علیه السلام است. اما در زمان غیبت مستحبّ است. (تحریر الوسیله، ج 1، ص 241)

6) 6) . بنا بر قولی از آیه، صدقه [زکات] فطره و نماز عید اراده شده است و این برداشت هم براساس روایت منقول از امام صادق علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 722)

7) 7) . برخی گفته‌اند: مقصود از«فصلّ لربّک»نماز عید [قربان] است و این آیه دلیلی بر وجوب آن است. (زبدة البیان، ص 136)

8) 8) . از امام باقر علیه السلام دربارۀ چگونگی و مقدار نماز در سفر سؤال شد: حضرت با تمسک به آیه وجوب تقصیر، شکسته شدن نماز در سفر را استدلال فرمود. (زبدة البیان، ص 174)

9) 9) . بنا بر قولی، مقصود از«من اللیل فتهجد ...»نماز شب است. (زبدة البیان، ص 99)

تَرْتِیلاً

إِنَّ نٰاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً. مزمّل (73) 1 -\4 و 6

إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنیٰ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طٰائِفَةٌ مِنَ الَّذِینَ مَعَکَ .... مزمّل (73) 20

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَوِیلاً. انسان (76) 26

9. نماز میّت

683. وجوب نماز میّت بر جنازۀ مسلمانان:

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ . توبه (9) 84

10. واجبات نماز

1. تکبیرةالاحرام
684. تکبیرةالاحرام، از واجبات نماز:

... وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً. (1)اسراء (17) 111

وَ رَبَّکَ فَکَبِّرْ. (2)مدّثر (74) 3

2. رکوع
685. رکوع، از واجبات نماز:

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّٰاکِعِینَ . (3)بقره (2) 43

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحٰافِظُونَ لِحُدُودِ اللّٰهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . (4)توبه (9) 112

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ ... (5)حج (22) 77

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمُ ارْکَعُوا لاٰ یَرْکَعُونَ . (6)مرسلات(77) 48

3. سجده
686. سجده، از واجبات نماز:

اَلتّٰائِبُونَ الْعٰابِدُونَ الْحٰامِدُونَ السّٰائِحُونَ الرّٰاکِعُونَ السّٰاجِدُونَ ... (7)توبه (9) 112

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ . (8)حجر (15) 98

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا .... حج (22) 77

وَ الَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً


1) 1) . از این آیه بر وجوب تکبیرةالاحرام استدلال شده است. (زبدة البیان، ص 125)

2) 2) . مشهور علما از این آیه بر وجوب تکبیرة الاحرام، استدلال نموده‌اند. (زبدة البیان، ص 125)

3) 3) . این آیه دلالت می‌کند که رکوع، واجب است. (زبدة البیان، ص 182- 183)

4) 4) .«الراکعون»کسانی‌اند که در نماز واجب، رکوع را به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 114)

5) 5) . امر به رکوع و سجود مفید وجوب آنها است و ممکن است مقصود از«و ارکعوا...»نماز باشد و علت تعبیر از نماز به رکوع این است که رکوع از اعظم اجزای نماز است. (کنز العرفان، ج 1، ص 124 و 126)

6) 6) . از«ارکعوا»یعنی صلّوا [نماز بخوانید]. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 636 ؛ روح المعانی، ج 16، جزء 29، ص 307) وجه تعبیر نماز به رکوع این است که رکوع از واجبات نماز و از ارکان آن است

7) 7) .«الساجدون»کسانی‌اند که در نماز واجب سجده به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 114)

8) 8) . مقصود از«ساجدین»مصلین است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص534) بنابراین می‌توان فهمید که سجده از اجزای مهم نماز است

وَ قِیٰاماً. (1)فرقان (25) 64

وَ تَقَلُّبَکَ فِی السّٰاجِدِینَ . (2)شعراء (26) 219

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ .... زمر (39) 9

... وَ قَدْ کٰانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سٰالِمُونَ . (3)

قلم (68) 43

687. وجوب قرار دادن اعضای هفت‌گانه (پیشانی، دو کف دست، و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پا) بر زمین، هنگام سجده:

وَ أَنَّ الْمَسٰاجِدَ لِلّٰهِ فَلاٰ تَدْعُوا مَعَ اللّٰهِ أَحَداً. (4)جنّ (72) 18

4. صلوات
688. وجوب صلوات بر محمّد صلی الله علیه و آله در تشهّد:

إِنَّ اللّٰهَ وَ مَلاٰئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ ... (5)احزاب (33) 56

5. قرائت
689. وجوب اعتدال در صدا به هنگام قرائت نماز:

... وَ لاٰ تَجْهَرْ بِصَلاٰتِکَ وَ لاٰ تُخٰافِتْ بِهٰا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذٰلِکَ سَبِیلاً. اسراء (17) 110

6 . قصد قربت
690. وجوب اقامۀ نماز به قصد قربت و نیّت خالص:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . بقره (2) 238

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ وَ إِذٰا قٰامُوا إِلَی الصَّلاٰةِ قٰامُوا کُسٰالیٰ یُرٰاؤُنَ النّٰاسَ ....

نساء (4) 142

قُلْ إِنَّ صَلاٰتِی ... لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 162

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفٰاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکٰاةَ وَ ذٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ . (6)بیّنه (98) 5

7. قیام
691. وجوب نماز گزاردن، به صورت ایستادن:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (7)بقره (2) 238


1) 1) . مقصود از آیه این است که در شب برای پروردگارشان بیتوته می‌کنند و نماز شب می‌خوانند و در آن سجده به جا می‌آورند. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 279) بنابراین می‌شود استفاده کرد که سجده از اجزای واجب در نماز است

2) 2) . مراد از«تقلّبک فی السّاجدین»،«مصلّین»است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 322) و می‌شود از چنین تعبیری وجوب سجده را در نماز فهمید

3) 3) . امر به سجود، مفید وجوب آنها است.(کنز العرفان، ج 1، ص 124 و 126)

4) 4) . بنا بر قولی، مقصود از«المساجد»اعضای هفت‌گانۀ انسان است که به‌وسیلۀ آنها سجده می‌شود و این قول به‌واسطۀ سخن پیامبر صلی الله علیه و آله تأیید می‌گردد که فرمود: مأمور شدم که با هفت عضو سجده کنم. (زبدة البیان، ص 126)

5) 5) . ظاهر«صلوا»دالّ بر وجوب است و احتمال دارد مقصود از این وجوب [صلوات] همان صلواتی باشد که جزء تشهد است. (زبدة البیان، ص 131)

6) 6) . ذکر«و یقیموا الصّلاة»بعد از«لیعبدوا اللّٰه مخلصین»از باب ذکر خاصّ پس از عامّ است و اخلاص در آن جریان دارد

7) 7) . از این آیه به وجوب قیام در نماز استدلال شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 600 ؛ کنز العرفان، ج 1، ص 115)

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً ... (1)آل عمران (3) 191

فَإِذٰا قَضَیْتُمُ الصَّلاٰةَ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ قِیٰاماً ... (2)نساء (4) 103

8 . نیّت
692. وجوب نیّت، در نماز:

حٰافِظُوا عَلَی الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطیٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِینَ . (3)بقره (2) 238

وجوب نهی از منکر

693. وجوب نهی از منکر:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ ... وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ....

وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ .

آل عمران (3) 104 و 110 و 114

اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ ... وَ یَنْهٰاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ إِذْ قٰالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّٰهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً قٰالُوا مَعْذِرَةً إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . اعراف (7) 157 و 164

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ...

وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ ...

... اَلْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّٰاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... توبه (9) 71 و 112

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . هود (11) 116

إِنَّ اللّٰهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ ... وَ یَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . نحل (16) 90

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ ... بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ لِلّٰهِ عٰاقِبَةُ الْأُمُورِ. حجّ (22) 41

یٰا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ .... لقمان (31) 17

694. نهی از منکر، از واجبات کفایی:

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ ... وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . (4)آل عمران (3) 104


1) 1) . روایت امام باقر علیه السلام مؤید برداشت مزبور است که فرمود: مقصود از«الّذین یذکرون اللّٰه قیاماً»[نمازگزار] سالم است که باید نماز را به صورت ایستاده بخواند. (الکافی، ج 3، ص 411، ح 11؛ تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 211، ح 1745)

2) 2) . احتمال داده شده که«فاذکروا اللّه»... به این معنا باشد که نماز را در حال صحّت و سلامت، ایستاده بخوانید. (زبدة البیان، ص 179)

3) 3) .«للّه»اشاره بر وجوب نیّت در نماز دارد. (کنز العرفان، ج 1، ص 115)

4) 4) . طبق نظر بیشتر مفسران«مِن»در«منکم»تبعیضیه است، زیرا امربه‌معروف و نهی از منکر از واجبات کفایی است و اگر گروهی آن را انجام دهند از دیگران ساقط می‌شود و کسانی که قائلند امربه‌معروف و نهی از منکر واجب عینی است«من»در آیه را بیانیه گرفته‌اند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 806)

695. وجوب نهی از منکر بر عالمان دینی:

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ . مائده (5) 63

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . (1)هود (11) 116

696. وجوب نهی از منکر، در ادیان پیشین:

فَلَوْ لاٰ کٰانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسٰادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنٰا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا أُتْرِفُوا فِیهِ وَ کٰانُوا مُجْرِمِینَ .

هود (11) 116

نیز ==> همین مدخل، وجوب امربه‌معروف

وجوب وضو

697. وجوب وضو گرفتن وجوبی غیری، برای نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... مائده (5) 6

698. وجوب جستجو برای یافتن آب، جهت وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ .... مائده (5) 6

699. وجوب خرید آب برای وضو، در حدّ توان مالی:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... جُنُباً ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ... (2)نساء (4) 43

700. وجوب شستن صورت و دستها از آرنج تا سرانگشتان در وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ ... (3)مائده (5) 6

701. وجوب مسح نمودن قسمتی از سر، در وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا


1) 1) . مقصود از«أولو بقیة»صاحبان و بهره‌مندان از فضل، دین و علم به شریعت هستند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 6، جزء 12، ص 184)

2) 2) . مقصود از«فلم تجدوا ماءً»شامل نبود آب یا عدم امکان مصرف آن به علت ضرر یا نداشتن توان مالی برای تحصیل و فراهم کردن آن است. (زبدة البیان، ص 53)

3) 3) . براساس روایت امام باقر علیه السلام است. (الکافی، ج 3، ص 26، ح 5)

وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ ... (1)مائده (5) 6

702. مسح پا تا برآمدگی روی آن، از واجبات نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (2)مائده (5) 6

703. وجوب رعایت ترتیب در افعال وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (3)مائده (5) 6

نیز ==> وضو

وجوب وفا

موارد وجوب وفا

1. بیعت
704. وجوب وفاداری بیعت‌کنندگان با پیامبر صلی الله علیه و آله بر بیعت خود:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

2. عقد
705. وجوب وفا به عقود و دادوستدها:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ .... مائدة (5) 1

3. عهد
706. وجوب وفای انسانها به عهدها و پیمانهای خود:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. نساء (4) 21

إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ أَوْ جٰاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ یُقٰاتِلُوکُمْ أَوْ یُقٰاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَیْکُمْ فَلَقٰاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ یُقٰاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَیْکُمُ السَّلَمَ فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ عَلَیْهِمْ سَبِیلاً. نساء (4) 90

... وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ إِلاّٰ أَنْ یَصَّدَّقُوا فَإِنْ کٰانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ


1) 1) .«باء»در«برءوسکم»برای تبعیض است و«ارجلکم»برآن عطف شده است و روایت امام باقر علیه السلام نیز مؤید این معنا است. (الکافی، ج 3، ص 30، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 596، ح 70)

2) 2) .«کعب»به معنای برآمدگی روی پا محل الصاق ساق بر روی پا است و روایت امام باقر علیه السلام نیز مؤید این معنا است.(الکافی، ج 3، ص 26، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 598، ح 73)

3) 3) . تقدم ذکر صورت بر دستها و مسح سر بر پاها بر لزوم ترتیب در شستن و مسح اعضا دلالت دارد، و روایت منقول از امام باقر علیه السلام نیز مؤید این برداشت است. (الکافی، ج 3، ص 34، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 599، ح 79)

کٰانَ مِنْ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ فَدِیَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلیٰ أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ .... نساء (4) 92

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 4

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 7

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ . توبه (9) 10

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . مؤمنون (23) 8

وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمٰانٰاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رٰاعُونَ . معارج (70) 32

707. وجوب وفا به عهد و پیمان الهی:

اَلَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مِیثٰاقِهِ وَ یَقْطَعُونَ مٰا أَمَرَ اللّٰهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ وَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ . بقره (2) 27

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ أَوْفُوا بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیّٰایَ فَارْهَبُونِ . بقره (2) 40

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ .... بقره (2) 63

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ لاٰ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . بقره (2) 83 و 84

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ .... بقره (2) 93

أَ وَ کُلَّمٰا عٰاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِیقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ . بقره (2) 100

إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . آل عمران (3) 77

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

فَمَنْ تَوَلّٰی بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . آل عمران (3) 81 و 82

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ . آل عمران (3) 187

وَ رَفَعْنٰا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِیثٰاقِهِمْ وَ قُلْنٰا لَهُمُ ادْخُلُوا

اَلْبٰابَ سُجَّداً وَ قُلْنٰا لَهُمْ لاٰ تَعْدُوا فِی السَّبْتِ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ .... نساء (4) 154 و 155

وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ الَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ. مائده (5) 7

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً ... وَ مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ .... مائده (5) 12 -\14

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ .... مائده (5) 70

... وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . انعام (6) 152

... أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثٰاقُ الْکِتٰابِ أَنْ لاٰ یَقُولُوا عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مٰا فِیهِ وَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ . اعراف (7) 169

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

توبه (9) 12 و 13

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

اَلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَنْقُضُونَ الْمِیثٰاقَ . رعد (13) 19 و 20

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ . نحل (16) 91

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً. اسراء (17) 34

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثٰاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرٰاهِیمَ وَ مُوسیٰ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ وَ أَخَذْنٰا مِنْهُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً. احزاب (33) 7

... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ وَ قَدْ أَخَذَ مِیثٰاقَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

حدید (57) 8

708. وجوب وفا به عهد و پیمان با مشرکان، در صورت پایبندی آنان:

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ . توبه (9) 4 و 7

709. وجوب وفا به عهد و پیمان، در دین یعقوب علیه السلام :

قٰالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَکُمْ حَتّٰی تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ

لَتَأْتُنَّنِی بِهِ إِلاّٰ أَنْ یُحٰاطَ بِکُمْ فَلَمّٰا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قٰالَ اللّٰهُ عَلیٰ مٰا نَقُولُ وَکِیلٌ . یوسف (12) 66

710. وجوب وفا به عهد و پیمان، در دین ابراهیم علیه السلام :

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ .... توبه (9) 114

711. وجوب پایبندی مسلمانان به تعهدهای خود با اهل کتاب، در صورت پذیرش اسلام یا قبول تعهدات جامعۀ اسلامی از سوی آنان:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ ... وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ .... آل عمران (3) 110 و 112

4. قسم
712. وجوب وفا به سوگندهای جدّی و از روی قصد:

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا کَسَبَتْ قُلُوبُکُمْ .... بقره (2) 225

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ الْأَیْمٰانَ .... مائده (5) 89

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّٰهِ إِذٰا عٰاهَدْتُمْ وَ لاٰ تَنْقُضُوا الْأَیْمٰانَ بَعْدَ تَوْکِیدِهٰا وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللّٰهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا تَفْعَلُونَ

وَ لاٰ تَتَّخِذُوا أَیْمٰانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهٰا وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِمٰا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لَکُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . نحل (16) 91 و 94

وَ خُذْ بِیَدِکَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لاٰ تَحْنَثْ إِنّٰا وَجَدْنٰاهُ صٰابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّٰابٌ . ص (38) 44

5. نذر
713. وجوب وفا به نذر:

وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ. (1)بقره (2) 270

... وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ .... حجّ (22) 29

إِنَّ الْأَبْرٰارَ ... یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً. انسان (76) 5 و 7

وجوب هجرت

714. وجوب هجرت از دار الکفر:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (2)نساء (4) 97

715. وجوب هجرت از دار الشّرک:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ


1) 1) . بعید نیست که بتوان از آیه، وجوب وفای به نذر را استفاده کرد، زیرا مخالفت‌کننده با آن را ظالم نامیده است. (زبدة البیان، ص 623)

2) 2) . قید«ظالمی انفسهم»در آیه می‌رساند که هجرت از دار الکفر در صورتی ضرورت دارد که مسلمان در انجام دادن وظایف دینی خود آزاد نباشد و مجبور به شرک و بت‌پرستی گردد

مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

وَ مٰا لَکُمْ لاٰ تُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظّٰالِمِ أَهْلُهٰا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ نَصِیراً. نساء (4) 75

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. نساء (4) 89

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 97

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 74

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ .... انفال (8) 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 16

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . (1)صافّات (37) 99

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ . دخان (44) 23

716. توانایی بر هجرت، شرط وجوب آن بر مسلمانان تحت ستم (مستضعفان):

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ


1) 1) . مقصود از«ذاهب الی ربّی»هجرت از دار الکفر است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 704؛ کشف الاسرار، ج 8، ص 87)

سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

717. موسی علیه السلام موظّف به هجرت و کوچ شبانۀ بنی اسرائیل، برای نجات از فرعونیان:

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ . طه (20) 77

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ . شعراء (26) 52

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ

فَأَسْرِ بِعِبٰادِی لَیْلاً إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ . دخان (44) 17 و 23

718. وجوب هجرت و ترک وطن، در صورت فرمان خداوند به آن:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. نساء (4) 66

719. وجوب هجرت، حتّی بر زنان و کودکان مانده در سیطرۀ کافران:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

720. وجوب هجرت گروهی از مؤمنان، برای فراگیری عمیق معارف دین:

وَ مٰا کٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذٰا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ . توبه (9) 122

وجوب هدایت

721. وجوب هدایت مردم، از سوی انبیا:

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا .... انبیاء (21) 73

722. وجوب خارج نمودن بنی اسرائیل از ظلمات به نور، و هدایت آنان از سوی موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... ابراهیم (14) 5

723. وجوب هدایتگری مردم و خارج نمودن آنان از ظلمات به‌سوی نور، از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

الر کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّٰاسَ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلیٰ صِرٰاطِ الْعَزِیزِ الْحَمِیدِ. ابراهیم (14) 1

وجوب یادآوری

==> همین مدخل، وجوب

وجه اللّه

اشاره

وجه به معنای روی و صورت است. گاهی هم از «ذات»به وجه تعبیر می‌شود، نیز به معنای رضا و خشنودی و جهت هم به کار رفته است. (1)مراد از وجه ذات واجب‌الوجود، اسمای حسنای الهی، صفات علیا و انبیا، خلفای دین و اعمال متعلّق به آن‌که (2)به‌وسیلۀ آنها مردم به او توجّه پیدا می‌کنند. (3)در این مدخل از واژه‌های«وجه اللّه»، «وجه ربّهم»و«وجه ربّه»استفاده شده است.

بقای وجه اللّه

1. وجه اللّه، تنها حقیقت باقی و ابدی، در نظام آفرینش:

... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ .... قصص (28) 88

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ . الرّحمن (55) 27

2. بقا و جاودانگی وجه اللّه، دلیل الوهیّت و یکتایی خداوند:

... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ .... قصص (28) 88

3. جاودانه باقی ماندن وجه اللّه، دلیل پرستش و نیایش خالصانه به‌سوی او:

... وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ ... وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ .... قصص (28) 87 و 88

4. حاکمیّت مطلق خدا بر جهان آفرینش دلیل بر توحید و بقای ابدی وجه اللّه:

... کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ .... قصص (28) 88

5. هلاکت همۀ مخلوقات و بقای همیشگی وجه اللّه، دلیل بازگشت همۀ انسانها به‌سوی خدا:

... کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ ... وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ . قصص (28) 88

6. جاودانگی و بقای وجه اللّه، دلیل نهی از شرک‌ورزی، در عبادت:

... وَ ادْعُ إِلیٰ رَبِّکَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ لاٰ تَدْعُ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ .... قصص (28) 87 و 88

7. توجّه به فنای همه چیز و بقای وجه اللّه، نعمتی بزرگ و درخور تصدیق:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ

فَبِأَیِّ آلاٰءِ رَبِّکُمٰا تُکَذِّبٰانِ .

الرّحمن (55) 26 -\28

8. فنای ممکنات، بی‌تأثیر در بقا و جاودانگی وجه اللّه:

کُلُّ مَنْ عَلَیْهٰا فٰانٍ

وَ یَبْقیٰ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلاٰلِ وَ الْإِکْرٰامِ . الرّحمن (55) 26 و 27


1) 1) . مفردات، ص 855 ،«وجه»

2) 2) . المیزان، ج 16، ص 90 و 93 -\94

3) 3) . نثر طوبیٰ، ص 535،«وجه»؛ المیزان، ج 13، ص302

جلوه‌های وجه اللّه

9. هستی و جهان آفرینش، از جلوه‌های وجه اللّه:

وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ .... بقره (2) 115

10. پیامبران و رسولان و حجّتهای الهی، جلوه‌ای از وجه اللّه:

... کُلُّ شَیْءٍ هٰالِکٌ إِلاّٰ وَجْهَهُ ... (1)قصص (28) 88

طالبان وجه اللّه

1. ابرار

==> ابرار، اوصاف ابرار

2. اصحاب صُفّه

11. اصحاب صُفّه طالبان وجه اللّه:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . انعام (6) 52

نیز ==> اصحاب صُفّه

3. انفاق‌کنندگان

12. انفاق‌کنندگان طالب وجه اللّه به دور از آتش دوزخ:

فَأَنْذَرْتُکُمْ نٰاراً تَلَظّٰی

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 14 و 17 و 18 و 20

13. انفاق‌کنندگان طالب وجه اللّه افرادی رستگار:

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . روم (30) 38

4. اهل‌بیت علیهم السلام

==> اهل‌بیت علیهم السلام ، اخلاص اهل‌بیت علیهم السلام ، اطعام اهل‌بیت علیهم السلام

5. صابران

14. صابران، طلب‌کننده وجه اللّه:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 و 24

6 . متّقین

15. تقواپیشگان، طلب‌کننده وجه اللّه:

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 17 و 18 و 20

قصد وجه اللّه

16. ارزشمندی اعمال در پیشگاه خداوند، مشروط به داشتن قصد وجه اللّه:

... وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَلِأَنْفُسِکُمْ وَ مٰا تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ اللّٰهِ .... بقره (2) 272

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ .... رعد (13) 22

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ


1) 1) . از امام رضا علیه السلام نقل شده است:«وجه اللّه»پیامبران خدا، رسولان و حجّتهای اویند. (توحید صدوق، ص 117، ب 8 ، ح 21؛ بحار الانوار، ج 4، ص 3)

خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ... مِنْ زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ .... روم (30) 38 و 39

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ .... انسان (76) 9

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 20

17. خیر و صلاح بودن قصد وجه اللّه برای طالبان آن در گرو ادای حقوق خویشاوندان، مساکین و درماندگان در راه:

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . روم (30) 38

18. داشتن نیّت الهی و قصد وجه اللّه در کارها، باعث رستگاری:

فَآتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ ذٰلِکَ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . روم (30) 38

19. بهره‌مندی از پاداش مضاعف و کامل، در گرو داشتن قصد وجه اللّه، در انفاق:

... وَ مٰا تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ اللّٰهِ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاٰ تُظْلَمُونَ . بقره (2) 272

... وَ مٰا آتَیْتُمْ مِنْ زَکٰاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ . روم (30) 39

20. اطعام به نیازمندان به قصد وجه اللّه، موجب برخورداری ایشان از بهشت و نعمتهای آن:

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً

إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً

فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً

وَ جَزٰاهُمْ بِمٰا صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِیراً

مُتَّکِئِینَ فِیهٰا عَلَی الْأَرٰائِکِ لاٰ یَرَوْنَ فِیهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِیراً

وَ دٰانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلاٰلُهٰا وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِیلاً

وَ یُطٰافُ عَلَیْهِمْ بِآنِیَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ أَکْوٰابٍ کٰانَتْ قَوٰارِیرَا

قَوٰارِیرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوهٰا تَقْدِیراً

وَ یُسْقَوْنَ فِیهٰا کَأْساً کٰانَ مِزٰاجُهٰا زَنْجَبِیلاً

عَیْناً فِیهٰا تُسَمّٰی سَلْسَبِیلاً

وَ یَطُوفُ عَلَیْهِمْ وِلْدٰانٌ مُخَلَّدُونَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤاً مَنْثُوراً

وَ إِذٰا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً

عٰالِیَهُمْ ثِیٰابُ سُندُسٍ خُضْرٌ وَ إِسْتَبْرَقٌ وَ حُلُّوا أَسٰاوِرَ مِنْ فِضَّةٍ وَ سَقٰاهُمْ رَبُّهُمْ شَرٰاباً طَهُوراً

إِنَّ هٰذٰا کٰانَ لَکُمْ جَزٰاءً وَ کٰانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً. انسان (76) 8 -\22

21. ترس از قیامت، زمینۀ پیدایش قصد وجه اللّه، برای انجام دادن کارها:

... یَخٰافُونَ یَوْماً کٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً .... انسان (76) 7 -\9

22. داشتن قصد وجه اللّه هنگام کارهای خیر، باعث مصونیّت از سختیهای قیامت:

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ ... إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ .... انسان (76) 9 - 11

23. شادابی و سرور در قیامت، پاداش قصد وجه اللّه داشتن در کارها:

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ ... فَوَقٰاهُمُ اللّٰهُ شَرَّ ذٰلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّٰاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. انسان (76) 9 و 11

24. تنافی داشتن اجرای کارها به قصد وجه اللّه و توقع پاداش و تشکّر:

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 9

25. انفاق مال به قصد وجه اللّه، نشانۀ برخورداری از برترین درجۀ تقوا:

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 17 و 18 و 20

26. بذل مال به قصد وجه اللّه، مایۀ تزکیۀ نفس:

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 18 و 20

27. تزکیۀ نفس، در گرو داشتن قصد وجه اللّه و نیّت خالص:

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 18 -\20

28. خشنود شدن طالبان وجه اللّه، از پاداشهای خداوند:

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ

وَ لَسَوْفَ یَرْضیٰ . لیل (92) 18 و 20 و 21

29. صبر و استقامت برای کسب وجه و رضای پروردگار، از ویژگیهای خردمندان:

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمیٰ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 19 و 22

30. فرجام نیک، از آنِ طالبان وجه پروردگار و نمازگزاران و انفاق‌گران:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22

31. صبر و شکیبایی، به قصد وجه و رضایت پروردگار، مورد تقدیر خداوند:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22

32. بهشت عدن، پاداش صابرانِ طالب وجه پروردگار:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ . رعد (13) 22 و 23

33. الحاق پدران، همسران و فرزندان صالح به

طالبان وجه پروردگار، در بهشت:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 و 24

34. حضور یافتن فرشتگان از هر سو نزد طالبان وجه الهی، در بهشت:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بٰابٍ . رعد (13) 22 و 23

35. صابرانِ طالب وجه الهی، مورد تفقّد، سلام و تحیّت فرشتگان، در بهشت:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 و 24

36. صابرانِ طالب وجه پروردگار، دارای جایگاه نیکو، در قیامت:

وَ الَّذِینَ صَبَرُوا ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْفَقُوا مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ سِرًّا وَ عَلاٰنِیَةً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدّٰارِ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 22 و 24

37. قصد وجه و خشنودی خدا در اطعام و انفاق از صفات ابرار:

إِنَّ الْأَبْرٰارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کٰانَ مِزٰاجُهٰا کٰافُوراً

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعٰامَ عَلیٰ حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّمٰا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّٰهِ لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً. انسان (76) 5 و 8 و 9

38. انجام انفاق به قصد وجه الهی زمینه‌ساز نجات از آتش دوزخ الهی:

فَأَنْذَرْتُکُمْ نٰاراً تَلَظّٰی

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی

اَلَّذِی یُؤْتِی مٰالَهُ یَتَزَکّٰی

وَ مٰا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزیٰ

إِلاَّ ابْتِغٰاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلیٰ . لیل (92) 14 و 17 -\20

39. دعا و راز و نیاز به قصد وجه اللّه امری ارزشمند:

وَ لاٰ تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ . انعام (6) 52

وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَیْنٰاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لاٰ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنٰا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ وَ کٰانَ أَمْرُهُ فُرُطاً. کهف (18) 28

نیز ==> اخلاص، انفاق، اخلاص در انفاق

وحدت

==>اتّحاد

وحشت

اشاره

==>خوف

وحشی بن حرب

وحشی بن حرب [ابو دَسْمه] غلام جبیر بن مطعم بود. وی در جنگ احُد در صف مشرکان بود و حمزه، عموی پیامبر صلی الله علیه و آله را به شهادت رساند، (1)لیکن وی اسلام را پذیرفت و در قصّۀ مسجد ضرار همراه عمّار یاسر مسجد را به آتش کشاند. (2)بنا بر نقلی آیۀ 48 نساء (4)، دربارۀ وی نازل شد و خداوند وی را مشمول آمرزش خود قرار داد. (3)نیز مفسّران آیۀ 53 زمر (39) را دراین‌باره دانسته‌اند که شمول مغفرت الهی را برای وی

وَحْوَح بن الاَسْلَتْ

وحوح بن اسلت بن جشم انصاری از قبیله اوس و از تیرۀ بنی مرّه بود. (4)برخی مفسّران آیات 86 تا 89 آل عمران (3) را دربارۀ گروهی از مسلمانان مرتدّ دانسته‌اند که پس از پذیرش اسلام و اقرار به حقّانیّت پیامبر صلی الله علیه و آله دوباره کفر ورزیدند، سپس توبه نمودند و مورد آمرزش خداوند قرار گرفتند. (5)

وحوش

==>حیوان

وحی

اشاره

وحی در لغت به معنای اشارۀ سریع است و به خاطر در برداشتن معنای سرعت وحی [سریع] گفته شده است و این [وحی] گاهی با کلام است، به نحو رمزی و کنایه، گاهی به صورت صدای


1) 1) . اسد الغابه، ج 5، ص 409

2) 2) . مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 110

3) 3) . مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 88 ؛ التفسیر الکبیر، ج4، ص 99

4) 4) . جمهرة انساب العرب، ص 345؛ الاستیعاب، ج 4،ص 126

5) 5) . جامع البیان، ج 3، جزء 3، ص 461؛ الاتقان، ج 2، ص 325

مجرد از ترکیب، گاهی هم به‌وسیلۀ اشاره کردن با بعضی از اعضای بدن و بعضی وقتها هم با نوشتن و کتابت است. (1)وحی در قرآن به معنای لغوی [اشارۀ خفیّ] و به معنای ارتکاز غریزی فطری و به معنای الهام نفسی و نیز به معنای وحی رسالی به‌کاررفته‌است . وحی رسالی که تفاوت چندانی با معنای لغوی‌اش در اعلام خفی بودن ندارد عبارت است از رابطۀ غیبی بین خدا و پیامبرش که سه گونه است: 1. القای در قلب و افکندن در دل پیامبر؛ 2. سخن گفتن از پس پرده به‌وسیلۀ ایجاد صدا در هوا، به گونه‌ای که پیامبر بشنود، ولی شخص متکلّم را نبیند؛ 3. فرستادن فرشتۀ وحی برای رساندن آن [وحی] به پیامبر، چه پیامبر او را ببیند چه نبیند، ولی سخن او را می‌شنود. (2)در این مدخل فقط وحی رسالی مورد بحث است و از «وحی»و مشتقّات آن و یا«ما انزل اللّه»و...

استفاده شده است. وحی به معنای ارتکاز غریزی فطری و به معنای الهام نفسی در مدخل‌های «غریزه»و«الهام»آمده است.

اهمّ عناوین: تعالیم مورد تأکید وحی، دریافت وحی و نقش وحی.

ابلاغ وحی

اشاره

1. ابلاغ وحی خداوند به مردم، از وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ .... آل عمران (3) 20

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ .... مائده (5) 67

... فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ .... مائده (5) 99

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... یونس (10) 15

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... هود (11) 12

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... رعد (13) 30

... فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ .... رعد (13) 40

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ ... (3)کهف (18) 27

... وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

إِنَّمٰا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هٰذِهِ الْبَلْدَةِ ... وَ أَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ .... نمل (27) 91 و 92

... وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . عنکبوت (29) 18

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ .... عنکبوت (29) 45

2. بخل نورزیدن پیامبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ وحی الهی:

إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ


1) 1) . مفردات، ص 858،«وحی»

2) 2) . تلخیص التمهید، ج 1، ص 10 -\16

3) 3) .«و اتل...»یعنی آنچه خداوند به تو وحی کرده بر آنان قرائت کن. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 715)

بِمَجْنُونٍ

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ . (1)تکویر (81) 19 و 22 و 24

3. ابلاغ وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله در قالب الفاظ و به شکل گفتاری و قرائت:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ .... کهف (18) 27

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ .... عنکبوت (29) 45

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... رعد (13) 30

4. تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی کافران به سبب مطرح کردن قیامت و پیشنهادهای نابجای آنها، باعث پدید آمدن خطر عدم ابلاغ کامل وحی از سوی آن حضرت:

... وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ .... هود (11) 7 و 12

5. اندیشۀ ترک ابلاغ وحی، باعث دلتنگی پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ .... هود (11) 12

6. پرهیز از کتمان وحی و ابلاغ کامل آن به مردم، مسئولیت انبیا:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... (2)آل عمران (3) 161

7. ملائکه، واسطۀ ابلاغ وحی الهی به پیامبران:

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (3)نحل (16) 2

اَللّٰهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ رُسُلاً .... حجّ (22) 75

وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا

فَالزّٰاجِرٰاتِ زَجْراً

فَالتّٰالِیٰاتِ ذِکْراً. (4)صافّات (37) 1 -\3

وَ الْمُرْسَلاٰتِ عُرْفاً

وَ النّٰاشِرٰاتِ نَشْراً. (5)مرسلات (77) 1 و 3 و 4


1) 1) . ضمیر«هو»به پیامبر صلی الله علیه و آله بازمی‌گردد و مراد از«غیب»وحی‌ای است که بر او نازل شده است. (معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 218؛ المیزان، ج 20، ص 219)

2) 2) . در احتمالی معنای آیه این است که هیچ پیامبری نباید چیزی از وحی را کتمان کند و در آنچه به او ابلاغ شده به امتش خیانت کند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 873؛ زاد المسیر، ج 1، ص 342)

3) 3) . در احتمالی مراد از روح در آیۀ شریفه وحی است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 537؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 71)

4) 4) . بنا بر احتمالی، مراد از طوائف سه‌گانه ، مذکور در آیه، طوائف ملائکه است که وحی را نازل می‌کنند و مأمور تأمین امنیت راه وحی و دفع شیاطین از مداخله در آن و رساندن به پیامبران یا خصوص محمد صلی الله علیه و آله می‌باشند. (المیزان، ج 17، ص 121)

5) 5) .«و الناشرات نشراً»قسم به ملائکه‌ای است که صحیفه‌هایی که وحی بر آنها نوشته شده برای ابلاغ به انبیا منتشر می‌کنند. (المیزان، ج 20، ص 146)

فَالْمُلْقِیٰاتِ ذِکْراً. مرسلات (77) 5

8. فرستادن ملائکه برای ابلاغ وحی، منوط به تعلق مشیت الهی:

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... نحل (16) 2

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . شوری (42) 51 و 52

9. ابلاغ وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی جبرئیل:

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... بقره (2) 97

... وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یُنَزِّلُ قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مُفْتَرٍ ...

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ .... نحل (16) 101 و 102

وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ ... (1)مریم (19) 64

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ . شعراء (26) 192 و 193

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ . نجم (53) 4 و 5

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . (2)نجم (53) 8 -\10

اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ . (3)علق (96) 1

10. جبرئیل، مأمور ابلاغ وحی به پیامبران:

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً ... أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ... وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا .... شوری (42) 51 و 52

عجله در ابلاغ وحی

11. تعجیل پیامبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ وحی الهی، قبل از اتمام آن:

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ ... (4)طه (20) 114

لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ

إِنَّ عَلَیْنٰا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ

فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . قیامت (75) 16 -\18

12. نهی شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از عجله در ابلاغ وحی الهی:

1) 1) . در شأن نزول آیه گفته شده که پیامبر صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود: چه چیز مانع تو است از اینکه بیش از این تو را ببینم؟ (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 805؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 5، ص 220)

2) 2) . یعنی خدا بر زبان جبرئیل به محمد صلی الله علیه و آله وحی کرد. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 322)

3) 3) . اکثر مفسران بر این عقیده‌اند که این سوره اولین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده و این اولین روزی بود که جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرود آمد، در حالی که ایشان در غار حرا مشغول عبادت بود. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 780؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 279)

4) 4) . ابن عاشور از برخی مفسران نقل کرده که«و لا تعجل...»یعنی در قرائت آنچه بر تو نازل شده بر اصحاب و املای آن بر ایشان عجله نکن. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8، الجزء 16، ص 317)

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ .... طه (20) 114

لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ

إِنَّ عَلَیْنٰا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ

فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . قیامت (75) 16 -\18

عصمت در ابلاغ وحی

13. عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله در ابلاغ وحی:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ . نجم (53) 1 -\4

لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ

إِنَّ عَلَیْنٰا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ

فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . قیامت (75) 16 -\18

وَ مٰا صٰاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ

وَ مٰا هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ . (1)تکویر (81) 22 و 24

سَنُقْرِئُکَ فَلاٰ تَنْسیٰ . اعلی (87) 6

14. پیامبران، معصوم و مصون از خطا در ابلاغ کامل وحی الهی به مردم:

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ .... آل عمران (3) 161

15. عصمت و امانتداری جبرئیل، در ابلاغ وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . شعراء (26) 192 -\194

اخلال در وحی

16. شیطان، در صدد اخلال در وحی الهی، هنگام ابلاغ آن از سوی انبیا به مردم:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِیٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰی أَلْقَی الشَّیْطٰانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ ... (2)حجّ (22) 52

ادّعای وحی

17. ادّعای دروغین دریافت وحی، نشانۀ خودبرتربینی و استکبار:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ


1) 1) . ضمیر«هو»به پیامبر صلی الله علیه و آله بر می‌گردد و مراد از غیب، وحی است که بر او نازل شده و«ضنین»صفت مشبهه از«ضن»به معنای بخل است؛ یعنی آن حضرت در [ابلاغ] آنچه به او وحی شده بخل نمی‌ورزد، لذا نه کتمان و حبس می‌کند و نه تغییر می‌دهد، بلکه همان گونه که خداوند به او آموخته و هرآنچه مأمور به تبلیغ آن شده به مردم می‌آموزد و می‌رساند. (المیزان، ج 20، ص 219؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 218)

2) 2) . در احتمالی معنای«تمنی»[در آیه] تلاوت است. در این صورت معنای آیه چنین می‌شود: انبیای پیش از پیامبر صلی الله علیه و آله هنگامی که وحی را برای قومشان تلاوت می‌کردند آنها آن را تحریف می‌کردند و به آنچه انبیا گفته بودند چیزی می‌افزودند یا کم می‌کردند، همان‌طور که یهود این کار را کردند و [ ازاین‌جهت] این کار به شیطان نسبت داده شده، چون با گمراه‌گری او بوده است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 145)

شَیْءٌ ... بِمٰا کُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ وَ کُنْتُمْ عَنْ آیٰاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ . انعام (6) 93

18. ادّعای دریافت وحی، نیازمند دلیل قاطع و روشن:

أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ یَسْتَمِعُونَ فِیهِ فَلْیَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطٰانٍ مُبِینٍ . طور (52) 38

نیز ==> همین مدخل، مدّعیان وحی

اذن در وحی

19. وحی به انبیا به‌وسیلۀ ملائکه، منوط به اذن الهی:

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً ... أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ .... شوری (42) 51

استماع وحی

20. فرمان خداوند به موسی علیه السلام پس از انتخاب به پیامبری، مبنی بر گوش سپردن به وحی:

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 13

21. مجذوب شدن گروهی از جن، با استماع وحی از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقٰالُوا إِنّٰا سَمِعْنٰا قُرْآناً عَجَباً. جنّ (72) 1

استمرار وحی

22. وحی و بعثت پیامبران، جریانی مداوم و پیوسته در تاریخ، تا زمان محمد صلی الله علیه و آله :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. نساء (4) 163

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... یوسف (12) 109

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 7

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ .... انبیاء (21) 25

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . شوری (42) 3

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا .... شوری (42) 51 و 52

23. تدریجی بودن نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ ... (1)آل عمران (3) 44

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50


1) 1) . فعل مضارع«نوحی»دالّ بر استمرار و تدریج است

وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآیَةٍ قٰالُوا لَوْ لاٰ اجْتَبَیْتَهٰا قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... یونس (10) 15

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... یونس (10) 109

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... هود (11) 12

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ .... هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ .... یوسف (12) 102

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... کهف (18) 110

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انبیاء (21) 108

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

قُلْ ... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی .... سبأ (34) 50

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... فصّلت (41) 6

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... شوری (42) 3

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . احقاف (46) 9

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ . نجم (53) 2 -\5

استهزای وحی

24. استهزای کافران نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله پس از خارج شدن از محضر آن حضرت:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً ... (1)محمّد (47) 16

انتظار وحی

25. چشم دوختن پیامبر صلی الله علیه و آله به آسمان، هنگام انتظار وحی:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا .... بقره (2) 144

انقطاع وحی

26. پیدایش وقفه‌ای کوتاه در نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله جلوه‌ای از ربوبیت خدا و در راستای تدبیر امور رسالت:

مٰا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ مٰا قَلیٰ . (2)ضحی (93) 3


1) 1) . کافران از روی استهزا می‌گفتند:«ما ذا قال آنفاً». (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 154؛ زاد المسیر، ج 4،ص 118)

2) 2) . مفسّران گفته‌اند: مدتی بود که جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل نمی‌شد. مشرکان آن را دستاویز قرار داده گفتند، پروردگار، محمّد صلی الله علیه و آله را مورد بغض قرار داده و او را ترک کرده است. در پی آن، خدا«ما ودّعک ربّک و ما قلیٰ...»را نازل کرد. (روح المعانی، ج 16، جزء 30، ص 282)

27. دلگیر شدن پیامبر صلی الله علیه و آله از انقطاع وحی و تمایلش به نزول بیشتر ملائکه:

مٰا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَ مٰا قَلیٰ . ضحی (93) 3

ایمان به وحی

28. دعوت خداوند از اهل کتاب، برای ایمان آوردن به وحی:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیٰاءَ اللّٰهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . بقره (2) 91

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ مٰا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ . بقره (2) 135 و 136

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ آمِنُوا بِمٰا نَزَّلْنٰا مُصَدِّقاً لِمٰا مَعَکُمْ .... نساء (4) 47

29. نزول وحی بر فردی از نژاد بنی اسرائیل، شرط ایشان برای ایمان به وحی:

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ یَکْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ .... بقره (2) 91

30. ایمان گروهی از اهل کتاب به وحی و تعالیم نازل شده از سوی خداوند:

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ .... آل عمران (3) 199

31. ایمان پیامبر صلی الله علیه و آله به تعالیم وحی شده به خود:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ .... بقره (2) 285

... فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ الَّذِی یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ کَلِمٰاتِهِ ... (1)اعراف (7) 158

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ . نجم (53) 10 و 11

32. ایمان راسخان در علم به وحی، باعث برخورداری ایشان از اجر الهی:

لٰکِنِ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ... یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ ... أُولٰئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 162

33. ایمان به وحی الهی، عامل خرده‌گیری و کینه‌جویی اهل کتاب با مسلمانان:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ ... (2)مائده (5) 59

34. ایمان به وحی، باعث تکفیر گناه:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... محمّد (47) 2

35. اصلاح کارها، پیامد ایمان به وحی و عمل صالح:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ ... أَصْلَحَ بٰالَهُمْ . محمّد (47) 2

36. ایمان مریم علیها السلام به وحی و کتابهای آسمانی:

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا ...

وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ ... (3)تحریم (66) 12

بازپس‌گیری وحی

37. خداوند، قادر بر محو و زائل کردن تمامی معارف و حقایق وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... اسراء (17) 86

38. رحمت و فضل الهی، مانع بازپس‌گیری وحی از پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

پیروی از وحی

39. پیامبر صلی الله علیه و آله موظف به پیروی از وحی:

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

قُلْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... یونس (10) 15

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... یونس (10) 109

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً. اسراء (17) 73 -\75

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. کهف (18) 110

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ . انبیاء (21) 108

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ . سبأ (34) 50

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... فصّلت (41) 6

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ .... زخرف (43) 43


1) 1) . مراد از«کلماته»کتب [آسمانی] گذشته، وحی و قرآن است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 751)

2) 2) .«نقم»[مصدر«تنقمون»] به معنای انکار، خرده‌گیری، عیب‌جویی و کینه‌توزی است. (مجمع البحرین، ج 4، ص 366،«ن، ق، م»؛ نثر طوبی، ص 494،«نقم»

3) 3) . مراد از«کلمات رَبّ»چیزی است که خدا به آن تکلم کرده و آن را به انبیایش وحی نموده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 479)

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ .... احقاف (46) 9

40. پیامبر صلی الله علیه و آله مکلف به اعلام پیروی نمودنش از وحی:

قُلْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... اعراف (7) 203

... قُلْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... یونس (10) 15

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمٰا أَضِلُّ عَلیٰ نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ . سبأ (34) 50

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . احقاف (46) 9

41. منشأ خدایی داشتن وحی، دلیل لزوم پیروی از آن:

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

... إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ .... زمر (39) 55

42. پیروی نکردن از وحی، موجب گرفتاری به عذاب:

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً. اسراء (17) 73 -\75

43. پیامبر صلی الله علیه و آله نیازمند امداد الهی، برای پایدار ماندن بر طریق وحی:

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ...

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً.

اسراء (17) 73 و 74

44. علم و آگاهی خداوند به تمامی اعمال، دلیل ضرورت پیروی از وحی:

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. احزاب (33) 2

45. توجه به آگاهی همه‌جانبۀ خداوند بر اعمال، باعث پیروی از وحی:

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیراً. احزاب (33) 2

46. ناسازگاری اطاعت از کافران و منافقان، با پیروی از وحی الهی:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّٰهَ وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مٰا جَعَلَ اللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ ... (1)احزاب (33) 1 و 2 و 4

47. پیروان و تمسّک‌جویندگان به وحی، در صراط

1) 1) . بعید نیست که جملۀ [«ما جعل اللّه لرجل من قلبین فی جوفه»] در مقام تعلیل برای گفتۀ سابق«لا تطع الکافرین و المنافقین»و«و اتّبع ما یوحیٰ الیک»باشد. (المیزان، ج 16، ص 274)

مستقیم الهی:

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . زخرف (43) 43

48. پیروی پیامبر صلی الله علیه و آله و مسلمانان از وحی و استقامت در مسیر آن، از مسائل مهم مورد سؤال در قیامت:

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ ... وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ . زخرف (43) 43 و 44

پیشینۀ وحی

49. نزول وحی به امر خدا، دارای سابقۀ دیرین، در تاریخ بشر:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. نساء (4) 163

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... یوسف (12) 109

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 7

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ .... انبیاء (21) 25

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... زمر (39) 65

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . شوری (42) 3

تبلیغ وحی

==> همین مدخل، ابلاغ وحی

تثبیت وحی

50. تثبیت مفاهیم وحی و جاودانگی آنها در قلب پیامبر صلی الله علیه و آله جلوۀ ربوبیت خاص الهی نسبت به آن حضرت:

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

51. امتنان خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و آله به علت تثبیت مفاهیم وحی در قلب او:

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

52. تثبیت وحی و بقای مفاهیم قرآنی، جلوۀ رحمت الهی بر بندگان:

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

تصدیق وحی

==> همین مدخل، ایمان به وحی

تعالیم وحی

1. احسان به والدین

53. احسان و نیکی به پدر و مادر و خوش‌رفتاری با آنان، آموزه‌ای وحیانی:

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ ... (1)اسراء (17) 23 و 39

2. اعتدال

54. رعایت میانه روی و اعتدال در انفاق و مصرف، حکمتی وحیانی:

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 29 و 39

3. پرداخت حقوق

55. پرداخت حقوق خویشاوندان، مساکین و درراه‌ماندگان، سفارشی وحیانی:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ .... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 26 و 39

4. پرهیز از اسراف

56. توصیه شدن پیامبر صلی الله علیه و آله به پرهیز از اسراف و تبذیر، از طریق وحی:

... وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 26 و 39

5. پرهیز از زنا

57. حکم پرهیز از زنا، حکمتی وحیانی:

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ ....... اسراء (17) 32 و 39

6. پرهیز از فرزندکشی

58. اجتناب از فرزندکشی به علت ترس از تنگدستی و فقر، از حکمتهای وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 31 و 39

7. پرهیز از قتل

59. پرهیز از قتل انسانهای بی‌گناه و محترم شمردن جان آنها، دستوری وحی شده از جانب خدا:

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ ...

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 33 و 39

8. پرهیز از کم‌فروشی

60. پرهیز از کم‌فروشی و پر کردن پیمانه‌ها و استفاده از ترازوها، از دستورات وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 35 و 39


1) 1) . مراد از«ذلک»کلیۀ اوامر و نواهی است که قبلاً در آیات ذکر شده بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 642)

9. پرهیز از وساطت برای ظالمان

61. پرهیز از وساطت برای نجات ظالمان، آموزه‌ای وحی شده به نوح علیه السلام :

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا ... وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا .... مؤمنون (23) 27

10. پیروی از آیین ابراهیم علیه السلام

62. توصیه شدن پیامبر صلی الله علیه و آله به پیروی از دین ابراهیم علیه السلام فرمانی وحی شده از جانب خداوند:

ثُمَّ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً .... نحل (16) 123

11. تواضع

63. تواضع و فروتنی در برابر پدر و مادر و دعا برای ایشان، فرمانی وحیانی:

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 24 و 39

64. پرهیز از هرگونه تکبر و داشتن رفتار متواضعانه، از تعالیم وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 37 و 39

12. توحید

65. توحید، از تعالیم اساسی و شاخص وحی:

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 106

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ قُلْ هُوَ رَبِّی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ مَتٰابِ . رعد (13) 30

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ...

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ .... اسراء (17) 22 و 23 و 39

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... کهف (18) 110

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 13 و 14

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا .... انبیاء (21) 25

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... انبیاء (21) 108

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... فصّلت (41) 6

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... انبیاء (21) 108

14. حفظ مال یتیم

66. پرهیز از حیف و میل اموال یتیم و تصرف ناصحیح آن، فرمانی وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ...

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 34 و 39

15. خوشرفتاری با نیازمندان

67. خوشرفتاری با نیازمندان و عذرخواهی از

آنان، با زبانی نرم و دلپذیر، هنگام عدم امکان تأمین آنها، آموزه‌ای وحیانی:

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 26 و 28 و 39

16. دعوت به عبادت

68. دعوت به عبادت خدای یگانه، از آموزه‌های شاخص وحی:

... فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی .... طه (20) 13 و 14

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 25

17. زکات

69. توصیه شدن ابراهیم، لوط، اسحاق و یعقوب علیهم السلام به پرداخت زکات، به‌وسیلۀ وحی:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 69 و 71 -\73

18. شکرگزاری

70. توصیه به شکرگزاری، وحی خداوند به موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ ... قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی فَخُذْ مٰا آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ . اعراف (7) 143 و 144

19. عذاب ظالمان

71. حتمیت عذاب ستمگران، وعده‌ای وحی شده از سوی خدا به انبیا:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . ابراهیم (14) 13

20. عذاب مکذبان

72. حتمیت عذاب مکذبان و معرضان از حق، محتوای وحی به موسی و هارون علیهما السلام :

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 48

21. عمل خیر

73. اجرای کارهای خیر، از توصیه‌های وحی شده به ابراهیم، لوط، اسحاق و یعقوب علیهم السلام :

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ نٰافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ .... انبیاء (21) 69 و 71 -\73

22. ممنوعیت پیروی از غیر علم

74. ممنوعیت پیروی از امر غیر علمی، از تعالیم وحی شده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ... ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 36 و 39

23. نماز

75. اقامۀ نماز، از آموزه‌های وحی شده از سوی خداوند:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ .... یونس (10) 87

... فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ ... وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی . طه (20) 13 و 14

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ .... انبیاء (21) 73

24. وفای به عهد

76. ضرورت وفای به عهدها و پیمانها و مسئول بودن انسان در برابر آنها، تعلیمی وحیانی:

... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 34 و 39

تکذیب وحی

اشاره

77. یهود صدر اسلام، منکر نزول وحی بر بشر:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ ... (1)انعام (6) 91

78. تکذیب نزول وحی، از سوی مشرکان مکه:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... یوسف (12) 109

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً

وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلاً. مزمّل (73) 5 و 11

79. تکذیب وحی به انبیا، از ناحیۀ مردم انطاکیه:

وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً أَصْحٰابَ الْقَرْیَةِ ... قٰالُوا ... وَ مٰا أَنْزَلَ الرَّحْمٰنُ مِنْ شَیْءٍ .... یس (36) 13 و 15

80. تکذیب وحی، نشانۀ کفر به رحمانیت خدا:

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ .... رعد (13) 30

عوامل تکذیب وحی

1. استکبار
81. استکبار، موجب تکذیب وحی:

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ


1) 1) . در شأن نزول آیه گفته شده که یهود به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: [آیا] خداوند بر تو کتابی نازل کرده است؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بله. یهود گفتند: قسم به خدا که خداوند کتابی از آسمان نفرستاده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 515؛ زاد المسیر، ج 2، ص 53)

اَلظّٰالِمِینَ . احقاف (46) 9 و 10

2. جهل
82. جهل و نادانی، عامل تکذیب وحی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . انبیاء (21) 7

83. تکذیب نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب یهود، برخاسته از نقصان معرفت آنان نسبت به خداوند:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 91

3. حق‌ناپذیری
84. حق‌ناپذیری و هدایت‌گریزی کافران، منتهی به دروغ شمردن وحی:

قُلْ مٰا کُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ وَ شَهِدَ شٰاهِدٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ مِثْلِهِ فَآمَنَ وَ اسْتَکْبَرْتُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا لَوْ کٰانَ خَیْراً مٰا سَبَقُونٰا إِلَیْهِ وَ إِذْ لَمْ یَهْتَدُوا بِهِ فَسَیَقُولُونَ هٰذٰا إِفْکٌ قَدِیمٌ . احقاف (46) 9 -\11

4. فسق
85. فسق بنی اسرائیل، عامل ایمان نیاوردن ایشان به وحی الهی:

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 81

کیفر تکذیب وحی

86. تکذیب وحی، سبب عذاب آخرتی:

وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰابَ السَّعِیرِ

تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ کُلَّمٰا أُلْقِیَ فِیهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ

قٰالُوا بَلیٰ قَدْ جٰاءَنٰا نَذِیرٌ فَکَذَّبْنٰا وَ قُلْنٰا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ مِنْ شَیْءٍ .... ملک (67) 5 و 8 و 9

87. عذاب دنیوی، کیفر تکذیب نزول وحی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُریٰ أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... یوسف (12) 109

تلاوت وحی

==> همین مدخل، ابلاغ وحی

تلقی وحی

==> همین مدخل، دریافت وحی

جدال درباره وحی

88. مجادلات و اظهار تردیدهای مشرکان، دربارۀ وحی و مشاهدات قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا

یَریٰ . نجم (53) 10 - 12

حقّانیّت وحی

89. حقّانیّت وحی و تعالیم نازل شده از سوی خداوند:

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ وَ إِنَّ اللّٰهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . (1)آل عمران (3) 62

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ ... فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ الْحَقِّ .... مائده (5) 48

فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکَ لَقَدْ جٰاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ .... یونس (10) 94

... وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ ... وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ مٰا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَکَ وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ .... هود (11) 119 و 120

المر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ .... رعد (13) 1

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ .... رعد (13) 19

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ .... نحل (16) 102

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ .... کهف (18) 13

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ هُوَ الْحَقُّ .... فاطر (35) 31

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ .... محمّد (47) 2

90. گواهی خداوند و ملائکه به حقانیت وحی نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَشْهَدُونَ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً. نساء (4) 166

خشوع در برابر وحی

91. توصیۀ خداوند به مؤمنان، برای خشوع در برابر وحی:

أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّٰهِ وَ مٰا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ .... حدید (57) 16

خیریّت وحی

92. وحی نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، خیر برای مسلمانان:

مٰا یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ وَ لاَ الْمُشْرِکِینَ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْرٍ ... (2)بقره (2) 105

وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا مٰا ذٰا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قٰالُوا


1) 1) .«انّ هذا...»یعنی این چیزی که دربارۀ عیسی علیه السلام و جز او بر تو وحی کرده‌ایم سخن راست و درست است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 765)

2) 2) . مراد از خیری که مشرکان آرزوی عدم نزول آن را داشتند وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 344؛ الکشاف، ج 1، ص 175)

خَیْراً .... نحل (16) 30

در خواست وحی

93. اشراف مجرم، خواستار نزول وحی بر آنها، همانند وحی انبیا، جهت ایمان آوردن:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا فِی کُلِّ قَرْیَةٍ أَکٰابِرَ مُجْرِمِیهٰا لِیَمْکُرُوا فِیهٰا .... وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ ... (1)انعام (6) 123 و 124

دریافت وحی

اشاره

94. استعداد انسان، برای دریافت وحی:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ .... انعام (6) 91

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 2

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... یوسف (12) 109

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... نحل (16) 2

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... نحل (16) 43

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... کهف (18) 110

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 7

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... انبیاء (21) 107 و 108

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... فصّلت (41) 6

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . شوری (42) 3

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ . شوری (42) 51

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 10

95. تکذیب نزول وحی بر بشر نشانه نقصان معرفت آدمی به خداوند:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ .... انعام (6) 91

96. ادعای یهود صدر اسلام از عدم نزول وحی بر بشر، ادعایی پوچ و نشان بازیگری:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ


1) 1) . در شأن نزول آیه نقل شده که ابوجهل گفت: ما به او [محمد صلی الله علیه و آله ] ایمان نمی‌آوریم، مگر آنکه بر ما وحی نازل شود، همان گونه که بر او نازل می‌شود. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 559)

یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

97. انکار نزول وحی بر انسان، افترا به خداوند:

... إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ ...

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً .... انعام (6) 91 و 93

98. نزول قرآن، دلیلی دیگر بر بطلان ادعای عدم نزول وحی بر انسان:

... إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ ...

وَ هٰذٰا کِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذِی بَیْنَ یَدَیْهِ .... انعام (6) 91 و 92

99. ادعای نازل نشدن وحی بر انسان از سوی یهود صدر اسلام، در تناقض با عقیدۀ آنان به نبوت موسی علیه السلام و نزول تورات بر او:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ .... انعام (6) 91

100. تعجب کافران، از نزول وحی بر انسان:

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ ...

قٰالَ الْکٰافِرُونَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 2

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ .... ص (38) 2 و 4

بَلْ عَجِبُوا أَنْ جٰاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقٰالَ الْکٰافِرُونَ هٰذٰا شَیْءٌ عَجِیبٌ . ق (50) 2

101. نکوهش خداوند نسبت به تعجب‌کنندگان از نزول وحی بر بشری همانند خود:

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 2

102. تفکر در آیات قرآن، عامل کشف حقانیت و روا بودن نزول وحی بر بشر:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّٰاسِ مٰا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . نحل (16) 43 و 44

103. ملزم شدن مشرکان به پرسش از علمای اهل کتاب، دربارۀ نزول وحی بر بشر:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . انبیاء (21) 7

آداب دریافت وحی

104. تعلیم ادب دریافت وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا:

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ .... طه (20) 114

لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ

إِنَّ عَلَیْنٰا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ . قیامت (75) 16 و 17

105. توصیۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله جهت رعایت کامل سکوت، هنگام دریافت وحی:

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ

وَحْیُهُ .... طه (20) 114

لاٰ تُحَرِّکْ بِهِ لِسٰانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ

فَإِذٰا قَرَأْنٰاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ . قیامت (75) 16 و 18

اشتراک در دریافت وحی

106. شریک بودن هارون علیه السلام با موسی علیه السلام در دریافت وحی الهی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ .... یونس (10) 87

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ .... فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 42 و 47 و 48

دریافت‌کنندگان وحی

1. آدم علیه السلام
107. شنیدن صدای وحی الهی، از سوی آدم علیه السلام و حوا علیها السلام :

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ....

وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ . اعراف (7) 19 و 22

2. ابراهیم علیه السلام
108. ابراهیم علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ .... آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ .... نساء (4) 163

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 69 و 73

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ قٰالَ یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ

فَلَمّٰا أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ

وَ نٰادَیْنٰاهُ أَنْ یٰا إِبْرٰاهِیمُ

قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 83 و 102 -\105

3. اسباط
109. نزول وحی الهی بر اسباط:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ الْأَسْبٰاطِ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ ...

وَ الْأَسْبٰاطِ .... آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا ... إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ...

وَ الْأَسْبٰاطِ .... نساء (4) 163

4. اسحاق علیه السلام
110. دریافت وحی الهی، به‌وسیلۀ اسحاق علیه السلام :

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ إِسْحٰاقَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ ...

وَ إِسْحٰاقَ .... آل عمران (3) 84

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ ...

وَ إِسْحٰاقَ .... نساء (4) 163

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ .... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 72 و 73

5. اسماعیل علیه السلام
111. اسماعیل علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ إِسْمٰاعِیلَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ ...

وَ إِسْمٰاعِیلَ .... آل عمران (3) 84

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ .... نساء (4) 163

6. انبیا
112. دریافت وحی الهی، از سوی انبیا:

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ .... آل عمران (3) 84

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... یوسف (12) 109

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . ابراهیم (14) 13

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... نحل (16) 2

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... نحل (16) 43

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 7

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ .... انبیاء (21) 25

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 73

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... زمر (39) 65

رَفِیعُ الدَّرَجٰاتِ ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... غافر (40) 15

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... شوری (42) 3

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً .... شوری (42) 51

7. ایوب علیه السلام
113. وحی خداوند به ایوب علیه السلام همانند وحی به دیگر انبیا:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ...

وَ أَیُّوبَ .... نساء (4) 163

8. جبرئیل
114. دریافت پیام وحی به‌وسیلۀ جبرئیل از مقام الوهیت، جهت آوردن آن برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 4 -\10

9. داود علیه السلام
115. نزول وحی الهی بر داود علیه السلام :

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً. نساء (4) 163

10. زکریا علیه السلام
116. برخورداری زکریا علیه السلام از مقام نبوت و دریافت وحی:

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ وَ امْرَأَتِی عٰاقِرٌ قٰالَ کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ

قٰالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ إِلاّٰ رَمْزاً وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ الْإِبْکٰارِ. آل عمران (3) 38 -\41

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ .... قٰالَ کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ .... قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ .... مریم (19) 7 و 9 و 10

11. سلیمان علیه السلام
117. سلیمان علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ سُلَیْمٰانَ .... نساء (4) 163

12. صالح علیه السلام
118. نزول وحی الهی بر صالح علیه السلام :

کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ

أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنٰا .... قمر (54) 23 و 25

13. عیسی علیه السلام
119. وحی الهی به عیسی علیه السلام همانند دیگر انبیا:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ عِیسیٰ .... بقره (2) 136

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ ... وَ عِیسیٰ .... نساء (4) 163

14. محمد صلی الله علیه و آله
120. پیامبر صلی الله علیه و آله دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

وَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ .... بقره (2) 4

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا .... بقره (2) 23

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ .... بقره (2) 97

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ .... آل عمران (3) 44

... وَ الْمُؤْمِنُونَ یُؤْمِنُونَ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ .... نساء (4) 162

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... نساء (4) 163

لٰکِنِ اللّٰهُ یَشْهَدُ بِمٰا أَنْزَلَ إِلَیْکَ .... نساء (4) 166

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 67

... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 68

... وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ .... انعام (6) 19

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

قُلْ لاٰ أَجِدُ فِی مٰا أُوحِیَ إِلَیَّ .... انعام (6) 145

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 2

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی .... یونس (10) 15

فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ .... یونس (10) 94

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... یونس (10) 109

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... هود (11) 12

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ .... هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْقُریٰ نَقُصُّهُ عَلَیْکَ .... هود (11) 100

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... یوسف (12) 3

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ .... یوسف (12) 102

المر تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ وَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... رعد (13) 1

أَ فَمَنْ یَعْلَمُ أَنَّمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ .... رعد (13) 19

... لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... رعد (13) 30

وَ قٰالُوا یٰا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ .... حجر (15) 6

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ .... نحل (16) 102

ثُمَّ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ .... نحل (16) 123

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 39

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... اسراء (17) 73

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... اسراء (17) 86

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ .... کهف (18) 27

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... کهف (18) 110

... وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضیٰ إِلَیْکَ وَحْیُهُ .... طه (20) 114

قُلْ إِنَّمٰا أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ .... انبیاء (21) 45

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ .... انبیاء (21) 108

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . شعراء (26) 192 -\194

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ .... عنکبوت (29) 45

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی .... سبأ (34) 50

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ .... فاطر (35) 31

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... ص (38) 70

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... زمر (39) 65

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... فصّلت (41) 6

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... شوری (42) 3

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا .... شوری (42) 7

شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مٰا وَصّٰی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... شوری (42) 13

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا .... شوری (42) 52

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ .... زخرف (43) 43

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... احقاف (46) 9

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ . نجم (53) 2 و 4

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 10

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ .... حدید (57) 9

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ ... قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ. تحریم (66) 3

قُلْ أُوحِیَ إِلَیَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ .... جنّ (72) 1

121. ربوبیت خداوند، مقتضی وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله :

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ .... بقره (2) 285

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

... إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ قُلْ هُوَ رَبِّی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ مَتٰابِ . رعد (13) 30

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 39

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً. کهف (18) 27

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی .... سبأ (34) 50

122. وحی الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله دارای تمامی ویژگیهای وحی به پیامبران گذشته:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا ... (1)رعد (13) 37

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ .... وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا .... شوری (42) 51 و 52

123. تهجد و قیام شبانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله زمینه‌ساز دریافت وحی:

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ


1) 1) .«کذلک»یعنی همچنان که کتب آسمانی را به انبیای پیش از تو [ای پیامبر] به زبان آنها نازل کردیم. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 456؛ زاد المسیر، ج 2، ص 499)

تَرْتِیلاً

إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً. (1)مزمّل (73) 1 -\5

124. عبودیت محمد صلی الله علیه و آله دارای نقشی به‌سزا، در نزول وحی بر او:

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّٰا نَزَّلْنٰا عَلیٰ عَبْدِنٰا .... بقره (2) 23

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 10

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ .... حدید (57) 9

125. دریافت وحی از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله بدون دخالت حواس ظاهری:

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ .... بقره (2) 97

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . (2)شعراء (26) 192 -\194

15. ملائکه
126. ملائکه، دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا .... انفال (8) 12

... وَ أَوْحیٰ فِی کُلِّ سَمٰاءٍ أَمْرَهٰا ... (3)فصّلت (41) 12

16. موسی علیه السلام
127. نزول وحی بر موسی علیه السلام :

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ .... آل عمران (3) 84

... وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً. نساء (4) 164

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ .... اعراف (7) 117

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی .... اعراف (7) 144

وَ قَطَّعْنٰاهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْبٰاطاً أُمَماً وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ .... اعراف (7) 160

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً .... یونس (10) 87

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 11 و 13

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی


1) 1) . به باور گروهی مفسّران، منظور این است که ما به زودی برای تو پیام وحی می‌فرستیم که بر تو گران است. گرانی بر پیامبر به سبب بیان مفاهیم بلند و دگرگون‌سازی است که از واکنش مردم و اذیّت و آزارهای آنان دیده خواهد شد که با جهاد، تلاش، تهجّد و عبادت شبانه باید مسئولیّت رسالت را به آخر رساند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 479)

2) 2) . شاید وجه اینکه فرموده:«نزل به الروح الامین علی قلبک»و نفرموده:«علی علیک»اشاره به نحوه دریافت قرآن نازل شده باشد و آنکه [وحی] را از روح دریافت کرده نفس شریف ایشان است، بدون مشارکت حواس ظاهری که ابزار ادراک امور جزئیه است. (المیزان، ج 15، ص 317)

3) 3) . در احتمالی، مراد وحی به اهل آسمان، ملائکه است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 9)

إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 47 و 48

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی .... طه (20) 77

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ . شعراء (26) 52

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ .... شعراء (26) 63

إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 7 و 8

فَلَمّٰا قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ وَ سٰارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً قٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النّٰارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قصص (28) 29 و 30

128. وحی الهی به موسی علیه السلام با صدایی رسا و بلند:

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا.

مریم (19) 52

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 11

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . شعراء (26) 10

إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 7 و 8

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قصص (28) 30

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا .... قصص (28) 46

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً . نازعات (79) 16

129. طور سینا، محل نزول وحی بر موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَ خَرَّ مُوسیٰ صَعِقاً فَلَمّٰا أَفٰاقَ قٰالَ سُبْحٰانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ . اعراف (7) 143

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا.

مریم (19) 52

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنٰا إِلیٰ مُوسَی الْأَمْرَ وَ مٰا کُنْتَ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا .... قصص (28) 44 و 46

17. نوح علیه السلام
130. وحی خداوند به نوح علیه السلام :

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ

نُوحٍ .... نساء (4) 163

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ . هود (11) 36 و 37

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 48

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... مؤمنون (23) 27

18. هارون علیه السلام
131. هارون پیامبر، یکی از دریافت‌کنندگان وحی الهی:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ .... نساء (4) 163

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ .... یونس (10) 87

... فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی ... فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا .... طه (20) 40 و 42 و 44 و 47 و 48

19. یحیی علیه السلام
132. یحیی علیه السلام ، دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا.

مریم (19) 12

20. یعقوب علیه السلام
133. یعقوب علیه السلام ، یکی از دریافت‌کنندگان وحی الهی:

قُولُوا آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ إِلیٰ ...

وَ یَعْقُوبَ .... بقره (2) 136

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ ...

وَ یَعْقُوبَ .... آل عمران (3) 84

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ یَعْقُوبَ .... نساء (4) 163

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ .... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 72 و 73

21. یوسف علیه السلام
134. یوسف علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی در رؤیا:

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ .... یوسف (12) 15

22. یونس علیه السلام
135. یونس علیه السلام یکی از دریافت‌کنندگان وحی الهی:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ یُونُسَ .... نساء (4) 163

روشهای دریافت وحی

اشاره
136. تحقّق روشهای سه‌گانۀ وحی (تکلّم بی‌واسطه، نزول فرشته و وحی از پس حجاب) برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلیٰ صِرٰاطٍ

مُسْتَقِیمٍ . شوری (42) 51 و 52

1. تکلّم از پس حجاب
137. تکلّم از پس حجاب، از راههای وحی به انبیا:

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ . شوری (42) 51

2. تکلّم بی‌واسطه
138. سخن گفتن خدا با انبیا، یکی از روشهای وحی به آنان:

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّٰهُ .... بقره (2) 253

... وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً. نساء (4) 164

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ .... اعراف (7) 143

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی .... اعراف (7) 144

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ

قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ

فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ

قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا الْأُولیٰ

وَ اضْمُمْ یَدَکَ إِلیٰ جَنٰاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْریٰ

لِنُرِیَکَ مِنْ آیٰاتِنَا الْکُبْریٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

یَفْقَهُوا قَوْلِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً

وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ . طه (20) 11 -\46

139. وحی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله با سخن گفتن با ایشان در معراج:

وَ النَّجْمِ إِذٰا هَویٰ

مٰا ضَلَّ صٰاحِبُکُمْ وَ مٰا غَویٰ

وَ مٰا یَنْطِقُ عَنِ الْهَویٰ

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 1 -\10

3. رؤیای صادقه
140. دریافت وحی به‌وسیلۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در رؤیا:

إِذْ یُرِیکَهُمُ اللّٰهُ فِی مَنٰامِکَ قَلِیلاً وَ لَوْ أَرٰاکَهُمْ کَثِیراً لَفَشِلْتُمْ ... (1)انفال (8) 43

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ ... (2)اسراء (17) 60

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ ... (3)فتح (48) 27

141. یوسف علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی در رؤیا:

إِذْ قٰالَ یُوسُفُ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ إِنِّی رَأَیْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَیْتُهُمْ لِی سٰاجِدِینَ

قٰالَ یٰا بُنَیَّ لاٰ تَقْصُصْ رُؤْیٰاکَ عَلیٰ إِخْوَتِکَ ...

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا ... (4)یوسف (12) 4 و 5 و 100

142. ابراهیم علیه السلام دریافت‌کنندۀ وحی در رؤیا:

فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ .... قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا ... (5)صافّات (37) 102 و 105

4. نزول ملائکه
143. وحی فرستادن به انبیا به‌وسیلۀ ملائکه (جبرئیل):

... أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ .... شوری (42) 51

زمینه‌های دریافت وحی

1. برگزیدگی
144. برگزیدگی موسی علیه السلام باعث پیدایش شایستگی دریافت وحی:

1) 1) . امام رضا علیه السلام از جدّش امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: رؤیای پیامبران، وحی است. (امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 338، ح 28؛ بحار الانوار، ج 11، ص 64 ، ح 4)

2) 2) . امام رضا علیه السلام از جدّش امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: رؤیای پیامبران، وحی است. (امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 338، ح 28؛ بحار الانوار، ج 11، ص 64 ، ح 4)

3) 3) . امام رضا علیه السلام از جدّش امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: رؤیای پیامبران، وحی است. (امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 338، ح 28؛ بحار الانوار، ج 11، ص 64 ، ح 4)

4) 4) . امام رضا علیه السلام از جدّش امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: رؤیای پیامبران، وحی است. (امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 338، ح 28؛ بحار الانوار، ج 11، ص 64 ، ح 4)

5) 5) . امام رضا علیه السلام از جدّش امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: رؤیای پیامبران، وحی است. (امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 338، ح 28؛ بحار الانوار، ج 11، ص 64 ، ح 4)

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 9 و 13

2. ترتیل قرآن
145. ترتیل قرآن در نیمه‌شب، فراهم‌کنندۀ زمینۀ دریافت وحی الهی برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً

إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً. مزمّل (73) 1 و 2 و 4 و 5

3. تقرّب
146. تقرّب به خدا و کمال محمّد صلی الله علیه و آله زمینه‌ای برای دریافت وحی:

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . (1)نجم (53) 8 -\10

4. تهجّد
147. تهجّد و عبادتهای شبانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله زمینه‌ساز نزول وحی برآن حضرت:

یٰا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ

قُمِ اللَّیْلَ إِلاّٰ قَلِیلاً

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً

أَوْ زِدْ عَلَیْهِ ... إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً. مزمّل (73) 1 -\5

5. عبودیّت
148. عبودیّت خدا، زمینه‌ساز شایستگی انسان برای دریافت وحی:

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (2)نحل (16) 2

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ ... وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 73

... یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ....

غافر (40) 15

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 10

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ .... حدید (57) 9

شرایط دریافت وحی

149. دریافت وحی، نیازمند داشتن شرح صدر و زبانی گویا:

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی . طه (20) 13 و 25 و 27

150. شرطْ نبودن رسیدن به سنی خاص، برای صلاحیت دریافت وحی و امکان آن در سنین کودکی:

فَلَمّٰا ذَهَبُوا بِهِ وَ أَجْمَعُوا أَنْ یَجْعَلُوهُ فِی غَیٰابَتِ الْجُبِّ وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا .... یوسف (12) 15

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا.

مریم (19) 12

فَأَشٰارَتْ إِلَیْهِ قٰالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کٰانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا

قٰالَ إِنِّی عَبْدُ اللّٰهِ آتٰانِیَ الْکِتٰابَ


1) 1) . معنای آیه برفرض رجوع هر دو ضمیر در«دنا»و«فتدلّیٰ»به پیامبر صلی الله علیه و آله این است که سپس پیغمبر صلی الله علیه و آله به خدا نزدیک و نزدیک‌تر شد. (المیزان، ج 19، ص 28)

2) 2) . مراد از روح در این آیه، وحی است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 537؛ زاد المسیر، ج 2، ص 550)

وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا

وَ جَعَلَنِی مُبٰارَکاً أَیْنَ مٰا کُنْتُ وَ أَوْصٰانِی بِالصَّلاٰةِ وَ الزَّکٰاةِ .... مریم (19) 29 -\31

عصمت در دریافت وحی

151. عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله از هرگونه خطا، هنگام دریافت وحی:

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... بقره (2) 97

إِنّٰا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّٰا لَهُ لَحٰافِظُونَ . (1)حجر (15) 9

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . شعراء (26) 192 -\194

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

مٰا کَذَبَ الْفُؤٰادُ مٰا رَأیٰ . نجم (53) 10 و 11

سکوت هنگام وحی

==> همین مدخل، دریافت وحی آداب دریافت وحی

شک به وحی

152. شک و تردید مشرکان، دربارۀ وحی و مشاهدات قلبی پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ

أَ فَتُمٰارُونَهُ عَلیٰ مٰا یَریٰ . نجم (53) 10 و 12

صدای وحی

153. سخن خداوند با موسی علیهما السلام به صورت ایجاد صدا و قابل شنیدن:

وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْنٰاهُمْ عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَیْکَ وَ کَلَّمَ اللّٰهُ مُوسیٰ تَکْلِیماً. (2)نساء (4) 164

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی .... اعراف (7) 143

154. شنیدن صدای وحی از سوی آدم و حوّا علیهما السلام :

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ .... اعراف (7) 19 و 22

155. وحی الهی به موسی علیه السلام با صدایی رسا و بلند، در آغاز نبوت:

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا.

مریم (19) 52

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 11

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ


1) 1) . بعضی از مفسّران، مرجع ضمیر در«له»را پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 508) بنابراین خداوند او را از همه جهات محافظت می‌کند و این دلیلی بر عصمت او است

2) 2) . امام کاظم علیه السلام دربارۀ سخن گفتن خداوند با موسی علیه السلام فرمود: موسی علیه السلام با همراهان خود به طور سینا رفت، پس خداوند با او تکلّم کرد و همگی صدای آن را شنیدند، زیرا خدا کلام را در درخت ایجاد کرده به اطراف آن پراکند تا جایی که تمامی افراد حاضر در آنجا آن را شنیدند. (التوحید، صدوق، ص 121؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 574، ح 676)

اَلظّٰالِمِینَ . شعراء (26) 10

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 8

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قصص (28) 30

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا وَ لٰکِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مٰا أَتٰاهُمْ مِنْ نَذِیرٍ مِنْ قَبْلِکَ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قصص (28) 46

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً . نازعات (79) 16

156. ایجاد صدا از سوی خدا در درخت، هنگام وحی به موسی علیه السلام :

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قصص (28) 30

157. ابلاغ وحی با صدای بلند به ابراهیم علیه السلام برای خودداری از ذبح فرزند:

فَلَمّٰا أَسْلَمٰا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ

وَ نٰادَیْنٰاهُ أَنْ یٰا إِبْرٰاهِیمُ

قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیٰا إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 103 -\105

عظمت وحی

158. عظمت و گران‌باری وحی و تعالیم آن:

إِنّٰا سَنُلْقِی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقِیلاً. مزمّل (73) 5

159. تحمّل عبور وحی الهی، امری سخت و دشوار بر آسمانها و عامل شکافته شدن آنها:

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ ... تَکٰادُ السَّمٰاوٰاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ ... (1)شوری (42) 3 و 5

فلسفۀ وحی

1. انذار

==> همین مدخل، نقش وحی، انذار

2. تقوا

160. ایجاد زمینه‌های تقوا و تربیت انسانهای متقی، فلسفۀ نزول وحی:

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاتَّقُونِ . نحل (16) 2

3. ذکر خدا

161. ذکر خدا فلسفۀ نزول وحی:

فَاسْتَمْسِکْ بِالَّذِی أُوحِیَ إِلَیْکَ ... وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ... (2)زخرف (43) 43 و 44

4. عبادت

162. گرایش انسانها به عبادت خدای یگانه، فلسفۀ نزول وحی:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ نُوحِی إِلَیْهِ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدُونِ . انبیاء (21) 25

فهم وحی


1) 1) . مراد از شکافتن آسمانها، شکافتن آن از گذر وحی بر آنها است. (المیزان، ج 18، ص 10)

2) 2) . ظاهر این است که مقصود از«لذکر»ذکر خدا است. (المیزان، ج 18، ص 105)

163. مشرکان، مدعی قابل درک نبودن وحی بر ایشان:

تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

وَ قٰالُوا قُلُوبُنٰا فِی أَکِنَّةٍ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ وَ فِی آذٰانِنٰا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنٰا وَ بَیْنِکَ حِجٰابٌ ... قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ . فصّلت (41) 2 و 5 و 6

164. عدم درک کافران نسبت به وحی و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله ناشی از تیرگی قلب و هواپرستی آنان:

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ حَتّٰی إِذٰا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِکَ قٰالُوا لِلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مٰا ذٰا قٰالَ آنِفاً أُولٰئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْوٰاءَهُمْ . محمّد (47) 16

کفر به وحی

165. ایمان نیاوردن اکثر مردم به وحی، به رغم آرزوی پیامبر صلی الله علیه و آله :

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ ... وَ مٰا أَکْثَرُ النّٰاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِینَ . یوسف (12) 103

166. کفر ورزیدن به وحی، مصداق بارز ظلم و ستم‌پیشگی:

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ ... قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . احقاف (46) 9 و 10

167. استکبار و خودبرتربینی، باعث کفر به وحی:

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ کَفَرْتُمْ بِهِ ...

وَ اسْتَکْبَرْتُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . احقاف (46) 9 و 10

مبدأ وحی

اشاره

168. خداوند، مبدأ و منشأ وحی:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ .... آل عمران (3) 44

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ .... نساء (4) 163

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

... وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ ...

اعراف (7) 22

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ .... اعراف (7) 160

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ .... انفال (8) 12

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ .... یونس (10) 2

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ .... یونس (10) 87

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا .... هود (11) 37

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ .... هود (11) 49

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... یوسف (12) 3

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُمْ بِأَمْرِهِمْ هٰذٰا .... یوسف (12) 15

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ .... یوسف (12) 102

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... یوسف (12) 109

... لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... رعد (13) 30

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... نحل (16) 43

ثُمَّ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ .... نحل (16) 123

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ .... اسراء (17) 39

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... اسراء (17) 73

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... اسراء (17) 86

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ .... مریم (19) 52

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 11

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 13

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ .... طه (20) 77

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ .... انبیاء (21) 7

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ .... انبیاء (21) 73

فَأَوْحَیْنٰا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ .... مؤمنون (23) 27

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . شعراء (26) 10

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی .... شعراء (26) 52

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ .... شعراء (26) 63

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ .... نمل (27) 8

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ .... قصص (28) 30

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا .... قصص (28) 46

... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی .... سبأ (34) 50

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ .... فاطر (35) 31

وَ نٰادَیْنٰاهُ أَنْ یٰا إِبْرٰاهِیمُ . صافّات (37) 104

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... شوری (42) 7

... وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ .... شوری (42) 13

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا .... شوری (42) 52

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً . نازعات (79) 16

1. حکمت خدا

169. تکلم خداوند با بشر از طریق وحی، نشانۀ حکمت الهی:

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . شوری (42) 3

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً ... إِنَّهُ عَلِیٌّ

حَکِیمٌ . شوری (42) 51

2. ربوبیت خدا

170. ربوبیت خداوند، مقتضی وحی به پیامبران:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ .... بقره (2) 285

... وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 64

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 67

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . مائده (5) 68

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

... وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ .... اعراف (7) 22

وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآیَةٍ قٰالُوا لَوْ لاٰ اجْتَبَیْتَهٰا قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 203

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی .... یونس (10) 15

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ . ابراهیم (14) 13

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ .... اسراء (17) 39

وَ اتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتٰابِ رَبِّکَ .... کهف (18) 27

وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ .... مریم (19) 64

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ .... شعراء (26) 10

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 192

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... احزاب (33) 2

وَ یَرَی الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ هُوَ الْحَقَّ .... سبأ (34) 6

... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی إِنَّهُ سَمِیعٌ قَرِیبٌ . سبأ (34) 50

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ .... زمر (39) 55

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ ... تَکٰادُ السَّمٰاوٰاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ .... شوری (42) 3 و 5

إِذْ نٰادٰاهُ رَبُّهُ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً . نازعات (79) 16

3. رحمت خدا

171. وحی الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله پرتوی از رحمت گستردۀ او:

وَ إِذٰا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآیَةٍ قٰالُوا لَوْ لاٰ اجْتَبَیْتَهٰا قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 203

کَذٰلِکَ أَرْسَلْنٰاکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهٰا أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ وَ هُمْ یَکْفُرُونَ بِالرَّحْمٰنِ .... رعد (13) 30

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ .... أَلاٰ إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ . شوری (42) 3 و 5

هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلیٰ عَبْدِهِ آیٰاتٍ بَیِّنٰاتٍ .... حدید (57) 9

4. عزّت خدا

172. وحی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و انبیای پیش از او، جلوۀ عزّت الهی:

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . شوری (42) 3

5. فضل خدا

173. وحی خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله و استمرار آن، جلوۀ فضل الهی:

وَ لَئِنْ شِئْنٰا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنٰا وَکِیلاً

إِلاّٰ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کٰانَ عَلَیْکَ کَبِیراً. اسراء (17) 86 و 87

6 . مالکیّت خدا

174. وحی خداوند، مقتضای مالکیت او بر آفرینش:

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ .... شوری (42) 3 و 4

محافظت از وحی

175. گماشتن نگهبانانی برای محافظت از وحی، در اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند:

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً. (1)

جنّ (72) 27 و 28

176. ابلاغ کامل رسالت الهی از سوی انبیا به مردم، فلسفۀ محافظت از وحی:

إِلاّٰ مَنِ ارْتَضیٰ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً

لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسٰالاٰتِ رَبِّهِمْ وَ أَحٰاطَ بِمٰا لَدَیْهِمْ وَ أَحْصیٰ کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً. جنّ (72) 27 و 28

مدعیان وحی

177. تشنگی مدعیان دروغین دریافت وحی، هنگام احتضار و جان کندن:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ ... (2)انعام (6) 93

178. احتضار و جان کندن مدعیان دروغین دریافت وحی، سخت و طاقت فرسا:

1) 1) . گفته شده که«رصد»ملائکه‌ای هستند که در پیش‌رو و پشت سر پیامبر صلی الله علیه و آله از وحی محافظت می‌کنند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 563؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 5، ص 164)

2) 2) . امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ«اخرجوا انفسکم الیوم تجزون عذاب الهون»فرمود: منظور از عذاب خوارکننده، تشنگی [هنگام جان دادن] است. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 370، ح 63 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 746، ح 184)

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ ...

وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ .... انعام (6) 93

179. مدعیان دروغین وحی، مشمول عذاب خوارکنندۀ الهی:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ الْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ .... انعام (6) 93

180. مدعیان دروغین وحی، ستمکارترین مردم:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ .... انعام (6) 93

181. صحنۀ جان کندن مدعیان دروغین وحی، عبرت‌آموز:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ قٰالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قٰالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ لَوْ تَریٰ إِذِ الظّٰالِمُونَ فِی غَمَرٰاتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بٰاسِطُوا أَیْدِیهِمْ .... انعام (6) 93

ملائکه وحی

==> ملائکه، ملائکه وحی

نزول وحی

182. قلب پیامبر صلی الله علیه و آله محل نزول و دریافت وحی الهی:

... فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... بقره (2) 97

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . شعراء (26) 192 -\194

183. طور سینا، محل نزول وحی بر موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا جٰاءَ مُوسیٰ لِمِیقٰاتِنٰا وَ کَلَّمَهُ رَبُّهُ قٰالَ رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قٰالَ لَنْ تَرٰانِی وَ لٰکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکٰانَهُ فَسَوْفَ تَرٰانِی فَلَمّٰا تَجَلّٰی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا .... اعراف (7) 143

وَ نٰادَیْنٰاهُ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْنٰاهُ نَجِیًّا.

مریم (19) 52

إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً سَآتِیکُمْ مِنْهٰا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهٰابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَهٰا نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النّٰارِ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ سُبْحٰانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . نمل (27) 7 و 8

فَلَمّٰا قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ وَ سٰارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً ... فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قصص (28) 29 و 30

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الْغَرْبِیِّ إِذْ قَضَیْنٰا إِلیٰ مُوسَی الْأَمْرَ وَ مٰا کُنْتَ مِنَ الشّٰاهِدِینَ

وَ مٰا کُنْتَ بِجٰانِبِ الطُّورِ إِذْ نٰادَیْنٰا .... قصص (28) 44 و 46

184. نزول اولین وحی بر موسی علیه السلام در درۀ طوی:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ

نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ . طه (20) 11 -\13

فَلَمّٰا قَضیٰ مُوسَی الْأَجَلَ وَ سٰارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جٰانِبِ الطُّورِ نٰاراً ... فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ مِنْ شٰاطِئِ الْوٰادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبٰارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یٰا مُوسیٰ إِنِّی أَنَا اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ . (1)قصص (28) 29 و 30

185. نزول وحی از آسمان:

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا .... بقره (2) 144

یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتٰابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتٰاباً مِنَ السَّمٰاءِ .... نساء (4) 153

... لَنَزَّلْنٰا عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ مَلَکاً رَسُولاً. اسراء (17) 95

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ

عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُویٰ

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَویٰ

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلیٰ

ثُمَّ دَنٰا فَتَدَلّٰی

فَکٰانَ قٰابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنیٰ

فَأَوْحیٰ إِلیٰ عَبْدِهِ مٰا أَوْحیٰ . نجم (53) 4 -\10

186. عبور وحی الهی از آسمانها، هنگام نزول:

کَذٰلِکَ یُوحِی إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ اللّٰهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

تَکٰادُ السَّمٰاوٰاتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ .... شوری (42) 3 و 5

187. نزول وحی تابع مشیت و خواست خداوند:

قُلْ مَنْ کٰانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلیٰ قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّٰهِ .... بقره (2) 97

قٰالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَمُنُّ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... ابراهیم (14) 11

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... نحل (16) 2

... یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... غافر (40) 15

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ .... شوری (42) 51

تَنَزَّلُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهٰا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ. قدر (97) 4

188. نزول وحی، ناشی از مقام ربوبیت الهی:

آمَنَ الرَّسُولُ بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ .... بقره (2) 285

اِتَّبِعْ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... انعام (6) 106

وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّکَ .... مریم (19) 64

... وَ آمَنُوا بِمٰا نُزِّلَ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ .... محمّد (47) 2

189. تدریجی بودن نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله :

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انعام (6) 50

... إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی .... اعراف (7) 203

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... یونس (10) 15

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... یونس (10) 109


1) 1) .«بقعۀ مبارکه»، بقعه‌ای است که خداوند در آنجا به موسی علیه السلام فرمود: کفشهایت را درآور، زیرا تو در«وادی مقدّس طویٰ»گام نهادی. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 392)

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... هود (11) 12

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... کهف (18) 110

قُلْ إِنَّمٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... انبیاء (21) 108

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ .... احزاب (33) 2

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ إِلاّٰ أَنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ . ص (38) 70

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... فصّلت (41) 6

قُلْ ... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... احقاف (46) 9

إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْیٌ یُوحیٰ . نجم (53) 4

نقش وحی

1. اتمام حجت

190. وحی الهی به انبیا، باعث اتمام حجت بر مردم:

إِنّٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ کَمٰا أَوْحَیْنٰا إِلیٰ نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ وَ سُلَیْمٰانَ .... لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ .... نساء (4) 163 و 165

فَالْمُلْقِیٰاتِ ذِکْراً

عُذْراً .... مرسلات (77) 5 و 6

191. ابلاغ وحی به پیامبر صلی الله علیه و آله سبب تمام شدن حجت خدا بر وی، در پیروی نکردن از اهل کتاب:

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ لَئِنْ أَتَیْتَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ بِکُلِّ آیَةٍ مٰا تَبِعُوا قِبْلَتَکَ وَ مٰا أَنْتَ بِتٰابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَ مٰا بَعْضُهُمْ بِتٰابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّکَ إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . (1)بقره (2) 145

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

2. ازدیاد ایمان

192. افزایش ایمان پیامبر صلی الله علیه و آله در نتیجۀ نزول وحی:

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِنٰا .... شوری (42) 52

3. افشاگری

193. افشاگری وحی الهی نسبت به بازگو شدن راز محمد صلی الله علیه و آله از سوی همسرش (حفصه):

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ. تحریم (66) 3

نیز ==> افشاگری

4. انذار

194. انذار انسانها به‌وسیلۀ وحی:

1) 1) . مراد از«علم»در آیۀ شریفه، آیات و وحی است که طریق علم می‌باشد. (مجمع البیان، 1 -\2، ص 422؛ روح البیان، ج 1، ص 252)

... وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ .... انعام (6) 19

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ .... یونس (10) 2

یُنَزِّلُ الْمَلاٰئِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ ... أَنْ أَنْذِرُوا .... نحل (16) 2

قُلْ إِنَّمٰا أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ .... انبیاء (21) 45

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ

عَلیٰ قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ . شعراء (26) 192 -\194

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ لِتُنْذِرَ قَوْماً .... سجده (32) 3

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ إِلاّٰ أَنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ . (1)ص (38) 70

رَفِیعُ الدَّرَجٰاتِ ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاٰقِ . غافر (40) 15

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُریٰ وَ مَنْ حَوْلَهٰا وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ .... شوری (42) 7

... إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ وَ مٰا أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ . احقاف (46) 9

فَالْمُلْقِیٰاتِ ذِکْراً

عُذْراً أَوْ نُذْراً. مرسلات (77) 5 و 6

5. بشارت

195. برخورداری مؤمنان از شفاعت پیامبر صلی الله علیه و آله در قیامت، بشارتی وحی شده از سوی خداوند:

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... (2)یونس (10) 2

196. بشارت برخورداری از جایگاه بلند و حسن سابقه در پیشگاه خداوند به مؤمنان، به‌وسیلۀ وحی:

أَ کٰانَ لِلنّٰاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّٰاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ .... یونس (10) 2

6. بصیرت

197. وحی الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله باعث بصیرت ایشان:

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ . (3)

انعام (6) 50


1) 1) . معنای آیه این است که به من چیزی وحی نشده است، مگر انذار روشن. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 756؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 4، ص 76)

2) 2) . گفته شده: معنای«قدم صدق»شفاعت محمد صلی الله علیه و آله در روز قیامت از ایشان [مؤمنان] است و این معنا از امام صادق علیه السلام روایت شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 134؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 292، ح 9)

3) 3) . مدلول اول آیه با توجه به سیاق این است: هرچند من [پیامبر صلی الله علیه و آله ] و شما در بشر بودن و عجز مساوی هستیم ولی این مانع از این نمی‌شود که شما را به پیروی از خود فراخوانم، چون‌که پروردگارم به‌وسیلۀ وحی‌ای که بر من فرستاده به من بصیرت بخشیده ولی شما چنین نیستید. (المیزان، ج 7، ص 97)

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ .... اعراف (7) 203

7. تحکیم حق

198. وحی الهی، موجب تحکیم حق و نابودی باطل:

... وَ یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ .... انفال (8) 7

... وَ یَمْحُ اللّٰهُ الْبٰاطِلَ وَ یُحِقُّ الْحَقَّ بِکَلِمٰاتِهِ ... (1)شوری (42) 24

8. تعلیم

199. وحی الهی، باعث تعلیم و ازدیاد دانش انسانها:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِی خَوْضِهِمْ یَلْعَبُونَ . انعام (6) 91

9. تعلیم احکام

==> همین مدخل، تعالیم وحی

10. تعلیم علوم

200. وحی الهی، منبع بسیاری از علوم بشری:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرٰاطِیسَ تُبْدُونَهٰا وَ تُخْفُونَ کَثِیراً وَ عُلِّمْتُمْ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَ لاٰ آبٰاؤُکُمْ .... انعام (6) 91

201. وحی الهی، منشأ علم پیامبر صلی الله علیه و آله در بسیاری از حقایق:

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلْ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مٰا تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ . بقره (2) 215

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِیهِ قُلْ قِتٰالٌ فِیهِ کَبِیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ إِخْرٰاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَکْبَرُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ الْفِتْنَةُ أَکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لاٰ یَزٰالُونَ یُقٰاتِلُونَکُمْ حَتّٰی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطٰاعُوا وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کٰافِرٌ فَأُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 217

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا وَ یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمُ الْآیٰاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ

فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْیَتٰامیٰ قُلْ إِصْلاٰحٌ لَهُمْ خَیْرٌ وَ إِنْ تُخٰالِطُوهُمْ فَإِخْوٰانُکُمْ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 119 و 220

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذیً فَاعْتَزِلُوا النِّسٰاءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لاٰ تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰی یَطْهُرْنَ فَإِذٰا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ


1) 1) .«بکلماته»عام است و شامل هر کلامی که خداوند به‌وسیلۀ آن وحی کرده می‌شود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 12، جزء 25، ص 88)

یُحِبُّ التَّوّٰابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ . بقره (2) 222

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ .... آل عمران (3) 44

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ . انعام (6) 50

یَعْتَذِرُونَ إِلَیْکُمْ إِذٰا رَجَعْتُمْ إِلَیْهِمْ قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِکُمْ وَ سَیَرَی اللّٰهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . توبه (9) 94

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ .... هود (11) 49

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمٰا أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ هٰذَا الْقُرْآنَ وَ إِنْ کُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغٰافِلِینَ . یوسف (12) 3

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ . یوسف (12) 102

قُلْ لَوْ کٰانَ الْبَحْرُ مِدٰاداً لِکَلِمٰاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمٰاتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنٰا بِمِثْلِهِ مَدَداً

قُلْ إِنَّمٰا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحیٰ إِلَیَّ أَنَّمٰا إِلٰهُکُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ فَمَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صٰالِحاً وَ لاٰ یُشْرِکْ بِعِبٰادَةِ رَبِّهِ أَحَداً. کهف (18) 109 و 110

مٰا کٰانَ لِی مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلیٰ إِذْ یَخْتَصِمُونَ

إِنْ یُوحیٰ إِلَیَّ .... ص (38) 69 و 70

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ .... شوری (42) 52

... وَ مٰا أَدْرِی مٰا یُفْعَلُ بِی وَ لاٰ بِکُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ .... احقاف (46) 9

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ. تحریم (66) 3

11. تعیین وظایف محمد صلی الله علیه و آله

202. وحی الهی، تنها تعیین‌کنندۀ محدودۀ اختیارات و وظایف پیامبر صلی الله علیه و آله :

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ . انعام (6) 50

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالَ الَّذِینَ لاٰ یَرْجُونَ لِقٰاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هٰذٰا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقٰاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . یونس (10) 15

وَ اتَّبِعْ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ اصْبِرْ حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ .... یونس (10) 109

12. تمدن

203. وحی الهی به موسی و هارون علیهما السلام عاملی مهم در گسترش تمدن مصر:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً .... یونس (10) 87

13. حیات بخشی

204. وحی، حیات‌بخش انسان و جامعه:

رَفِیعُ الدَّرَجٰاتِ ذُو الْعَرْشِ یُلْقِی الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلاٰقِ . (1)غافر (40) 15

14. شناخت

205. وحی، راه شناخت حقایق و معارف الهی:

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ . آل عمران (3) 44

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ . انعام (6) 50

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 49

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَ هُمْ یَمْکُرُونَ . یوسف (12) 102

قُلْ إِنَّمٰا أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ وَ لاٰ یَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعٰاءَ إِذٰا مٰا یُنْذَرُونَ . انبیاء (21) 45

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰةِ وَ إِیتٰاءَ الزَّکٰاةِ وَ کٰانُوا لَنٰا عٰابِدِینَ . انبیاء (21) 73

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ لاٰ هُدیً وَ لاٰ کِتٰابٍ مُنِیرٍ. (2)حجّ (22) 8

وَ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ بِعِبٰادِهِ لَخَبِیرٌ بَصِیرٌ. فاطر (35) 31

وَ مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَرٰاءِ حِجٰابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مٰا یَشٰاءُ .... وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا مٰا کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتٰابُ وَ لاَ الْإِیمٰانُ .... شوری (42) 51 و 52

15. غفلت‌زدایی

206. وحی الهی، در راستای غفلت‌زدایی و احیای فطرت خفتۀ انسان و یادآوری دانسته‌های فراموش‌شدۀ او:

وَ کُلاًّ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الرُّسُلِ ... وَ جٰاءَکَ فِی هٰذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِکْریٰ لِلْمُؤْمِنِینَ . هود (11) 120

کَذٰلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ وَ قَدْ آتَیْنٰاکَ مِنْ لَدُنّٰا ذِکْراً. طه (20) 99

16. منشأ تحولات تاریخ

207. وحی الهی، منشأ بسیاری از تحولات تاریخ:

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ


1) 1) . مراد از [روح] در آیه، وحی است و ازاین‌جهت روح نامیده شده که باعث حیات قلبها و نفوس است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 805؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 8، ص 270)

2) 2) . مراد از«کتاب منیر»وحی آسمانی است. (المیزان، ج 14، ص 349)

تَخْشیٰ

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ . طه (20) 77 و 78

17. هدایتگری

208. وحی، باعث هدایت و راهنمایی مردم:

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قٰالُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ عَلیٰ بَشَرٍ مِنْ شَیْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْکِتٰابَ الَّذِی جٰاءَ بِهِ مُوسیٰ نُوراً وَ هُدیً لِلنّٰاسِ ... . انعام (6) 91

... قُلْ إِنَّمٰا أَتَّبِعُ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ مِنْ رَبِّی هٰذٰا بَصٰائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 203

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ . شعراء (26) 52 و 62 و 63

... وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ فَبِمٰا یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی .... سبأ (34) 50

209. هدایت انسان‌ها به‌وسیله وحی تابع مشیت الهی:

وَ کَذٰلِکَ أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنٰا ... وَ لٰکِنْ جَعَلْنٰاهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشٰاءُ .... شوری (42) 52

واسطۀ وحی

==> همین مدخل، ابلاغ وحی

وحی به آسمان

==> آسمان، الهام به آسمان

وحی به حواریّون

==> حواریّون، الهام به حواریّون

وحی به زمین

==> زمین، الهام به زمین

وحی به زنبور

==> زنبور عسل، الهام به زنبور عسل

وحی به مادر موسی

==> مادر موسی، الهام به مادر موسی

وحی در رؤیا

==> همین مدخل، دریافت وحی، روشهای دریافت وحی، رؤیای صادقه

وحی در کودکی

==> همین مدخل، دریافت وحی، سنّ دریافت وحی

وحی و قرآن

==> قرآن حقانیت قرآن، نزول قرآن

یهود و وحی

==> همین مدخل، تکذیب وحی

نیز ==> قرآن و کتب آسمانی

وَدّ / بت

وَدّ نام بتی بود و ازآن‌جهت که آنان (مشرکان) این بت را دوست می‌داشتند و یا رابطۀ دوستی بین آن و خداوند قائل بودند، نام ودّ بر او نهاده شد (1)و برخی بر این باورند که«ودّ»نام فرد صالحی بوده که پس از آدم علیه السلام زندگی می‌کرده و پس از وفاتش مردم راه او را در عبادت پیشۀ خود ساختند و شیطان به قوم نوح وسوسه کرد تا مجسّمۀ ودّ را ساخته، در محافل خود نصب نمایند و کم‌کم آن قوم او را عبادت کردند. (2)در این مدخل از واژۀ«ودّ»استفاده شده است.

بت ودّ

اشاره

1. ودّ، نام بت معبود قوم نوح:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا .... نوح (71) 21 و 23

پرستش ودّ

2. پرستش بت ودّ، از سوی قوم نوح:

قٰالَ نُوحٌ ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا .... نوح (71) 21 و 23

شهرت ودّ

3. بت ودّ از بتهای معروف و مورد احترام، در نزد قوم نوح:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا ... (3)نوح (71) 21 و 23

4. دعوت صاحبان زر و زور قوم نوح از مردم، برای حمایت از بت ودّ:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مٰالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلاّٰ خَسٰاراً

وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا ... (4)نوح (71) 21 و 23

محبّت به ودّ

5. دوستی و علاقۀ قوم نوح به بت ودّ:

قٰالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی ... وَ قٰالُوا لاٰ تَذَرُنَّ آلِهَتَکُمْ وَ لاٰ تَذَرُنَّ وَدًّا ... (5)نوح (71) 21 و 23

ودود / اسما و صفات

ودود از اسمای حسنای الهی است. این اسم و صفت الهی، مبالغه در دوستی و علاقه و محبّت است؛ یعنی خداوند بندگان خود را بسیار دوست


1) 1) . مفردات، ص 861 ،«ودد»

2) 2) . تفسیر التحریر و التنویر، ج 14، جزء 29، ص 208؛مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 547

3) 3) . ذکر بت [ودّ و...] پس از ذکر«آلهتکم»که عمومیّت دارد، بیانگر معروف بودن و احترام آنها است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 547)

4) 4) . با توجّه به این نکته است که«مال»مظهر زر و قدرت اقتصادی و«ولد»نماد زور و قدرت سیاسی است که از کثرت افراد نشأت می‌گیرد

5) 5) . در علّت نام‌گذاری بت ودّ به این اسم، گفته شده که برای علاقه و محبّت قوم نوح به این بت نام وی«ودّ»نامیده شده است. (مفردات، ص 861 ،«ودد»)

دارد و به آنان مهر می‌ورزد. این اسم الهی دو بار در قرآن آمده است: (1)

... إِنَّ رَبِّی رَحِیمٌ وَدُودٌ. هود (11) 90

نیز ==> بروج (85) 14

ودیعه

اشاره

==>امانت

ودیعة بن ثابت

ودیعة بن زید بن مالک از بنی امیّه و از بانیان مسجد ضرار بود. (2)بنا بر نقل مفسّران آیات 107 و 108 توبه (9) دربارۀ تعدادی از منافقان، از جمله وی دانسته شده است که به قصد زیان و اختلاف‌افکنی مسجدی را ساختند و از پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت کردند که در آن اقامۀ جماعت نماید. با نزول آیات مذکور پیامبر صلی الله علیه و آله از اقامۀ نماز در آن برحذر داشته شد. (3)

ورع

==>تقوا

وزارت

اشاره

وزارت (4)عبارت است از شغل و مقام«وزیر»، (5)و وزیر کسی است که بار گران امیر خود را تحمّل می‌کند (6)و این واژه در معانی معاون و هم‌پشت و مددکار و آن‌که بار گران کشور را عهده‌دار شود (7)به کار رفته است. در عرف سیاسی، وزیر، صاحب منصب عالی‌رتبه و عضو قوّۀ مجریّه است که ریاست قسمتی از امور عمومی را دارد و در رأس یک وزارتخانه قرار گرفته و دارای اختیاراتی نیز [مطابق قانون] هست. (8)در این مدخل از واژۀ «وزیر»و سیاق برخی آیات استفاده شده است.

انتخاب برای وزارت

1. موسی علیه السلام خواهان انتخاب هارون علیه السلام برای وزارت و کمک در امر رسالت، از سوی خداوند:

1) 1) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1455

2) 2) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 523

3) 3) . جامع البیان، ج 7، جزء 11، ص 32؛ روح المعانی، ج 7، جزء 11، ص 27

4) 4) . مفردات، ص 868 ،«وزر»

5) 5) . معارف و معاریف، ج 10، ص 344

6) 6) . مفردات، ص 868 ،«وزر»

7) 7) . مفردات، ص 868 ،«وزر»؛ نثر طوبیٰ، ج 2، ص548،«و - ز - ر»

8) 8) . فرهنگ علوم سیاسی، علی آقابخشی، ص 260،«وزیر»

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 29 -\32

2. استجابت دعای موسی علیه السلام برای انتخاب هارون علیه السلام جهت وزارت و کمک در امر رسالت:

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 29 -\32 و 36

اهمّیّت وزارت

3. وزارت، مسئولیّتی با اهمّیّت:

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی . (1)طه (20) 29

تلاش برای وزارت

4. ارزش ذاتی نداشتن طلب مقام وزارت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . (2)یوسف (12) 55

شرایط وزارت

1. امانتداری

5. امانتداری، از شرایط عمدۀ تصدّی مقام وزارت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

2. توانایی

6. توانایی ایفای مسئولیّت، از شرایط تصدّی وزارت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

3. دانش

7. دارا بودن دانش (کافی)، از شرایط تصدّی وزارت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . یوسف (12) 55

4. مردم‌شناسی

8. مردم‌شناسی و آگاهی از زبان و فرهنگ مردم، یکی از شرایط احراز مقام وزارت:

قٰالَ اجْعَلْنِی عَلیٰ خَزٰائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ . (3)یوسف (12) 55

وزارت عزیز مصر


1) 1) . تقدیم«وزیراً»به سبب اهمّیّت وزارت است. (جوامع الجامع، ج 2، ص 420)

2) 2) . از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است: خدا رحمت کند برادرم یوسف علیه السلام را اگر نمی‌گفت: مرا سرپرست خزاین زمین قرار بده همان وقت این مقام را به او می‌داد ولی [این تقاضا سبب شد] که سرپرستی او بر خزاین زمین یک سال به تأخیر افتد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 372؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 432، ح 98)

3) 3) . از امام رضا علیه السلام دربارۀ عبارت«انّی حفیظ علیم»روایت شده است: مراد این است که نگهدارندۀ چیزی‌ام که در تصرّف من است و آگاه به همۀ زبانها هستم. (علل الشرائع، ص 238، ح 2، ب 173؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 432، ح 100)

9. عزیز مصر، متصدّی مقام وزارت در مصر:

وَ قٰالَ الَّذِی اشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)یوسف (12) 21

وزارت علی علیه السلام

10. دستور خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله ، دربارۀ اعلام وزارت علی علیه السلام به مردم:

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ ... (2)هود (11) 12

وزارت هارون علیه السلام

==> هارون علیه السلام ، وزارت هارون علیه السلام

وزارت یوسف علیه السلام

==> یوسف علیه السلام ، وزارت یوسف علیه السلام

وزر

==>گناه

وزن

==>کیل و وزن

وسوسه

اشاره

وسوسه و وسواس به معنای صدای پنهان و مخفی برخاسته از باد است. (3)وسواس به معنای شیطان و دیو، همچنین خواطر نفسانیّۀ جسمانیّه، عقلی باشد، یا شرعی، حسّی یا غیر آن از چیزهایی که انسان را از قرب حق دور می‌سازد، آمده است. (4)در این مدخل از واژۀ«وسوسه»و مشتقّات آن، از مادّۀ«تسویل»،«أَزَّ»،«یؤُزُّ»و مشتقّات آن،«تزیین»،«مسّ»و... استفاده شده است.

اهمّ عناوین: استعاذه از وسوسه، وسوسه‌گران.


1) 1) . یوسف علیه السلام را به مصر آوردند و در معرض فروش گذاردند و طبق معمول، چون تحفۀ نفیس بود نصیب عزیز مصر، که در حقیقت مقام وزارت یا نخست‌وزیری فرعون مصر را داشت، گردید. (تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ج 4، ص 324؛ تفسیر نمونه، ج 2، ص 410)

2) 2) . مراد از«بعض ما یوحیٰ الیک»وزارت و وصایت و خلافت علی علیه السلام است که به طریق وحی نازل شده است. (تفسیر شریف لاهیجی، ج 2، ص 417؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 356)

3) 3) . لسان العرب، ج 15، ص 293«وسوس»

4) 4) . کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج 2، ص1784

آثار وسوسه

==> شیطان، وسوسه‌های شیطان، آثار وسوسه‌های شیطان

استعاذه از وسوسه

1. پناه بردن به خدا از وسوسه‌های شیطان، رهنمود الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . اعراف (7) 200

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . مؤمنون (23) 97

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . فصّلت (41) 36

2. پیامبر صلی الله علیه و آله ، موظّف به استعاذه به ربوبیّت، سلطنت و الوهیّت خدا، از شرور وسوسه‌گران جنّ و انس:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مَلِکِ النّٰاسِ

إِلٰهِ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 -\6

3. نقش مؤثّر دعا، در ایمن ماندن انسانها از خطر وسوسۀ وسوسه‌گران:

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . مؤمنون (23) 97

4. پناه بردن به خدا، سبب رهایی از وسوسه‌های شیطان:

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ . آل عمران (3) 36

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . اعراف (7) 200

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطٰانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 98 و 99

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ

وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ . مؤمنون (23) 97 و 98

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . فصّلت (41) 36

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4

5. پناه بردن به خداوند از خطر وسوسۀ انسانها، مایۀ مصونیّت او:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4 -\6

6. لزوم پناه بردن به خداوند از شرّ وسوسه‌گران جنّ و انس:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4 -\6

7. پناه بردن به خداوند، از خطر وسوسه‌های جنیّان، مایۀ مصونیّت انسان:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4 -\6

8. پناه بردن به خدا، از خطر وسوسه‌های جنیّان، توصیۀ الهی:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 و 4 -\6

ایّوب علیه السلام و وسوسۀ

9. گرفتار شدن ایّوب علیه السلام به رنج و عذاب، موجب وسوسه شدن او از سوی شیطان:

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ . ص (38) 41

تکرار وسوسه

10. وسوسۀ مکرّر شیطان، برای تأثیرگذاری در انسان:

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ . ناس (114) 4 و 5

زمینه‌های وسوسه

1. آرزو

11. آمال و آرزوهای انسانی، زمینه‌ساز وسوسۀ همنشینان و همدمان وسوسه‌گر:

وَ قَیَّضْنٰا لَهُمْ قُرَنٰاءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ مٰا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مٰا خَلْفَهُمْ ... (1)فصّلت (41) 25

2. ابتلائات

12. ابتلائات و مصیبتها، بستری مناسب برای وسوسۀ وسوسه‌گران:

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ . ص (38) 41

3. فقدان آب

13. گرفتار شدن برخی مجاهدان غزوۀ بدر به جنابت و فقدان آب، زمینۀ وسوسه شدن، از سوی شیطان:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ ... (2)انفال (8) 11

4. گناه

14. گناه آدمی، زمینۀ تأثیر وساوس شیطان در انسان:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا


1) 1) . مقصود از«ما بین ایدیهم»وضعیّت موجود، و مقصود از«ما خلفهم»آینده‌ای است که در پیش دارند و«قیّضنا»به معنای تبدیل است، یعنی تبدیل همدمان بد، به جای دوستان خوب. (المیزان، ج 17، ص 385«به اقتباس»)

2) 2) .«رجز الشّیطان»بنا بر قولی به وسوسه و بنا بر قولی به جنابت تفسیر شده است. برداشت براساس احتمال اوّل است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 807 -\808 ؛ انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 52)

کَسَبُوا ... (1)آل عمران (3) 155

نیز ==> شیطان، وسوسه‌های شیطان، زمینۀ وسوسه‌های شیطان

عوامل وسوسه

1. آدمیان

15. انسانهای شیطان‌صفت، از عوامل القای افکار پلید در ذهن بشر و موجب وسوسه شدن در همنوع خویش:

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 4 -\6

16. وسوسه شدن جنیّان از سوی بعضی انسانها، با گفتار مزیّن و فریبنده:

... شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً ... (2)انعام (6) 112


1) 1) . مقصود از جملۀ«ببعض ما کسبوا»ارتکاب گناهان است. (روح المعانی، ج 3، جزء 4، ص 154؛ تفسیر نسفی، ج 1، ص 137)

2) 2) .«یوحی بعضهم...»یعنی همدیگر را وسوسه می‌کنند. (تفسیر بیضاوی، ج 2، ص 44؛ التفسیر الکبیر، ج 13، ص 120)

2. آرزو

17. آرزو، سبب وسوسه شدن انسان و رو برگرداندن از حق:

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 119 و 120

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . ابراهیم (14) 22

إِنَّ الَّذِینَ ارْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَی الشَّیْطٰانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلیٰ لَهُمْ

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لِلَّذِینَ کَرِهُوا مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِسْرٰارَهُمْ . محمّد (47) 25 و 26

3. آهنگ باطل

18. تمایل به آهنگ باطل، موجب وسوسه شدن و روی آوردن به آن:

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً. (1)اسراء (17) 64 و 65

4. ترس

19. ترس از شکست، موجب وسوسه شدن مسلمانان در جنگ بدر:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . انفال (8) 11

5. جاودانگی

20. احساس جاودانگی، موجب وسوسه شدن انسان در نافرمانی از خداوند:

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَکُمٰا إِنَّ الشَّیْطٰانَ لَکُمٰا عَدُوٌّ مُبِینٌ . اعراف (7) 20 و 22

6 . جنیّان

21. جنیّان، از عوامل القای افکار پلید و وسوسه‌های پیاپی، در ذهن و سینۀ انسانها:

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 4 -\6

22. وسوسه شدن برخی انسانها از سوی بعضی جنیّان، با گفتار زیبا و فریبنده:

... شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً .... انعام (6) 112

7. حسادت

23. حسادت برادران یوسف نسبت به او، موجب وسوسه شدن برای قتل آن حضرت:

إِذْ قٰالُوا لَیُوسُفُ وَ أَخُوهُ أَحَبُّ إِلیٰ أَبِینٰا مِنّٰا وَ نَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبٰانٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ . یوسف (12) 8 و 9

8 . خوشگذرانی

24. خوشگذرانی، موجب وسوسه شدن آدمی برای کارهای اسراف‌گونه:

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً. اسراء (17) 27

9. زینت

25. زینت و آرامش پیدا کردن امور، موجب وسوسه شدن انسان در تمایل به‌سوی آن و غفلت از خدا:

قَدْ کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتٰا فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ أُخْریٰ کٰافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَ اللّٰهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشٰاءُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنٰاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعٰامِ وَ الْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ . آل عمران (3) 13 و 14

قٰالَ رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ


1) 1) . مراد از«صوت شیطان»غنا و مزامیر است. (منهج الصادقین، ج 5، ص 288؛ الجدید، ج 4، ص 302؛ التفسیر الکبیر، ج 21، ص 368)

اَلْغٰاوِینَ . حجر (15) 39 و 42

10. شیطان

26. شیطان، عامل وسوسه و اغوا:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ یَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحٰاکَمُوا إِلَی الطّٰاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ وَ یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُضِلَّهُمْ ضَلاٰلاً بَعِیداً. نساء (4) 60

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 119 و 120

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ

وَ لِتَصْغیٰ إِلَیْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ لِیَرْضَوْهُ وَ لِیَقْتَرِفُوا مٰا هُمْ مُقْتَرِفُونَ . انعام (6) 112 و 113

... وَ إِنَّ الشَّیٰاطِینَ لَیُوحُونَ إِلیٰ أَوْلِیٰائِهِمْ لِیُجٰادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ . انعام (6) 121

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . اعراف (7) 200

إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ . اعراف (7) 201

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ .... انفال (8) 11

وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قٰالَ یٰا أَبَتِ هٰذٰا تَأْوِیلُ رُءْیٰایَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهٰا رَبِّی حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جٰاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطٰانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی .... یوسف (12) 100

وَ بَرَزُوا لِلّٰهِ جَمِیعاً ... وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ .... ابراهیم (14) 21 و 22

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً. اسراء (17) 53

أَ لَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا الشَّیٰاطِینَ عَلَی الْکٰافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا. مریم (19) 83

لِیَجْعَلَ مٰا یُلْقِی الشَّیْطٰانُ فِتْنَةً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ .... حج (22) 53

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . مؤمنون (23) 97

وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظّٰالِمُ عَلیٰ یَدَیْهِ یَقُولُ یٰا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً

یٰا وَیْلَتیٰ لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِیلاً

لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جٰاءَنِی وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِلْإِنْسٰانِ خَذُولاً. فرقان (25) 27 -\29

هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلیٰ مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیٰاطِینُ

تَنَزَّلُ عَلیٰ

کُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ

یُلْقُونَ السَّمْعَ وَ أَکْثَرُهُمْ کٰاذِبُونَ . شعراء (26) 221 -\223

وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ .... نمل (27) 24

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یٰا بَنِی آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّیْطٰانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ

وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلاًّ کَثِیراً أَ فَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ . یس (36) 60 و 62

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ . ص (38) 41

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . فصّلت (41) 36

وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ

وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ . زخرف (43) 36 و 37

وَ لاٰ یَصُدَّنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ . زخرف (43) 62

اَلَّذِی جَعَلَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَأَلْقِیٰاهُ فِی الْعَذٰابِ الشَّدِیدِ

قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ. ق (50) 26 و 27

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 4 - 6

27. پرهیز از گمراه شدن براثر وسوسه‌های شیطان، توصیه و هشدار خداوند:

... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ .... بقره (2) 208

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 119 و 120

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ .... اعراف (7) 27

11. نفس

28. وسوسه شدن آدمی، از سوی نفس خویش:

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 30

وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 18

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً .... یوسف (12) 83

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی . طه (20) 96

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ وَ نَعْلَمُ مٰا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ. ق (50) 16

12. وعدۀ فریبنده

29. وعدۀ فریبنده، موجب وسوسه و فریفته شدن آدمی:

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً.

اسراء (17) 64

موانع وسوسه

اشاره

1. استعاذه به خدا

==> همین مدخل، استعاذه از وسوسه

2. ربوبیّت خداوند

30. ربوبیّت خداوند، دلیل توانایی او بر ناکام گذاشتن وسوسه‌گران:

وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزٰاتِ الشَّیٰاطِینِ . مؤمنون (23) 97

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مَلِکِ النّٰاسِ

إِلٰهِ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 -\6

3. نزول باران

31. نزول باران، موجب بی‌اثر شدن وسوسۀ وسوسه‌گران، در مجاهدان غزوۀ بدر:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ .... انفال (8) 11

4. یاد خدا

32. یاد خدا، از موانع وسوسه شیطان:

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ . (1)ناس (114) 4 و 5

33. تذکّر و یاد خدا، از موانع تأثیر وسوسۀ وسوسه‌گران شیاطین در اهل تقوا:

إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذٰا مَسَّهُمْ طٰائِفٌ مِنَ الشَّیْطٰانِ تَذَکَّرُوا فَإِذٰا هُمْ مُبْصِرُونَ . اعراف (7) 201

وسوسه‌گران

خطر وسوسه‌گران

34. خطر وسوسه‌گران جنّ و انس، بس بزرگ و سزاوار چاره‌اندیشی:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النّٰاسِ

مَلِکِ النّٰاسِ

إِلٰهِ النّٰاسِ

مِنْ شَرِّ الْوَسْوٰاسِ الْخَنّٰاسِ

اَلَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النّٰاسِ

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ . ناس (114) 1 -\6

روش وسوسه‌گران

35. زیباسازی ظاهر گفتار فریبکارانه و دلپسند، روش وسوسۀ وسوسه‌گران:

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْنٰا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیٰاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّکَ مٰا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مٰا یَفْتَرُونَ . (2)انعام (6) 112

شِکوه از وسوسه‌گران

36. شِکوۀ ایّوب علیه السلام به درگاه الهی، از خطر وسوسۀ وسوسه‌گران، در مورد ابتلای وی به سختیها و رنجها:

1) 1) .«خنوس»به معنای پنهان شدن پس از ظهور است. در روایت آمده است: شیطان وسوسه می‌کند، اما هنگامی که بنده، خدا را یاد کرد، پنهان می‌شود. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 868 - 869؛ بیان المعانی، ج 1، ص 184)

2) 2) .«زخرف القول»به کلام آراسته شده گویند که به ظاهر زیبا و دلپسند است. (مفردات،«زخرف»، ص 379)،«یوحی بعضهم الی بعض»به معنای وسوسه کردن همدیگر است. (تفسیر بیضاوی، ج 2، ص 44)

وَ اذْکُرْ عَبْدَنٰا أَیُّوبَ إِذْ نٰادیٰ رَبَّهُ أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطٰانُ بِنُصْبٍ وَ عَذٰابٍ . ص (38) 41

مصادیق وسوسه‌گران

1. ابلیس

==> ابلیس، وسوسۀ ابلیس

2. شیاطین انسی

==> همین مدخل، عوامل وسوسه، آدمیان

3. شیاطین جنّی

==> همین مدخل، عوامل وسوسه، جنّیان

4. شیطان

==> شیطان، وسوسۀ شیطان

5. نفس

==> همین مدخل، عوامل وسوسه، نفس

وسوسۀ آدم علیه السلام

==> ابلیس، وسوسۀ ابلیس

وسوسۀ ابلیس

==> ابلیس، وسوسۀ ابلیس

وسوسۀ انسانها

37. وسوسه شدن انسان از سوی شیطان، با دعوت و وعده‌های خلاف واقع:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی ... (1)ابراهیم (14) 22

وسوسۀ برادران یوسف

38. وسوسه‌های نفسانی برادران یوسف، عامل توطئۀ آنان علیه یوسف علیه السلام :

قٰالُوا یٰا أَبٰانٰا إِنّٰا ذَهَبْنٰا نَسْتَبِقُ وَ تَرَکْنٰا یُوسُفَ عِنْدَ مَتٰاعِنٰا فَأَکَلَهُ الذِّئْبُ ... وَ جٰاؤُ عَلیٰ قَمِیصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ وَ اللّٰهُ الْمُسْتَعٰانُ عَلیٰ مٰا تَصِفُونَ . یوسف (12) 17 و 18

39. نسبت سرقت به بنیامین از سوی برادران یوسف، برخاسته از وسوسه‌های نفسانی آنان، از دیدگاه پدرشان یعقوب علیه السلام :

... قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ .... اِرْجِعُوا إِلیٰ أَبِیکُمْ فَقُولُوا یٰا أَبٰانٰا إِنَّ ابْنَکَ سَرَقَ وَ مٰا شَهِدْنٰا إِلاّٰ بِمٰا عَلِمْنٰا وَ مٰا کُنّٰا لِلْغَیْبِ حٰافِظِینَ قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً ... (2)یوسف (12) 80 و 81 و 83

وسوسۀ حوّا علیها السلام

==> ابلیس، وسوسۀ ابلیس

وسوسۀ شیاطین انسی

==> همین مدخل، عوامل وسوسه، آدمیان

وسوسۀ شیاطین جنّی

==> همین مدخل،


1) 1) .«الّا أن دعوتکم...»یعنی شما را به گمراهی دعوت کردم، با وسوسه و تزیین اعمال شما و با گفتار خلاف خود، پس مرا ملامت مکنید. (الکشاف، ج 2، ص 550)

2) 2) . مراد از«ابنک»بنیامین است. (تفسیر مقاتل، ج 2، ص 347)

عوامل وسوسه، جنیان

وسوسۀ شیطان

==> شیطان، وسوسۀ شیطان

وسوسۀ قابیل

40. قابیل، فریفتۀ وسوسه‌های نفس خویش:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . (1)مائده (5) 27 و 30

41. وسوسه‌های نفسانی قابیل، هموارکنندۀ قتل برادر بر او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

42. وسوسه‌های نفسانی قابیل، وادارکنندۀ وی به کشتن هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

وسوسۀ قوم سبأ

43. قوم سبأ، گرفتار وسوسۀ شیطان، با تزیین اعمال آنان بر ایشان:

... وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقِینٍ وَجَدْتُهٰا وَ قَوْمَهٰا یَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ .... نمل (27) 22 و 24

وسوسۀ مؤمنان

44. مسلمانان، دچار وساوس شیطانی، قبل از شروع جنگ بدر:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ ... (2)انفال (8) 11

45. نزول باران، موجب زائل شدن وسوسه‌های شیطان از دل مسلمانان جنگ بدر:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ .... انفال (8) 11

46. در امان نبودن مؤمنان از وسوسۀ شیطان جز با پناه بردن به خدا:

وَ لاٰ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ .... فصّلت (41) 34 و 36

47. وسوسه و تلاش شیطان، در واداشتن مؤمنان

1) 1) . مراد از«ابنی آدم»هابیل و قابیل است. (لباب التأویل، ج 2، ص 32؛ روض الجنان، ج 6، ص 336)

2) 2) . آیۀ شریفه مربوط به جنگ بدر است. (روض الجنان، ج 9، ص 70؛ تفسیر ابن کثیر، ج 4، ص 16) مقصود از«رجز الشیطان»وسوسه‌های شیطان و ترساندن مسلمانان از عطش و مغلوب دشمن شدن است. (تفسیر بیضاوی، ج 2، ص 139؛ جلاء الاذهان، ج 3، ص 321 - 322)

به انتقامجویی:

وَ لاٰ تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدٰاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ

وَ إِمّٰا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ .... فصّلت (41) 34 و 36

نیز ==> ابلیس، تزیین، شیطان

وصیّت

اشاره

وصیّت در لغت به معنای از دیگری عمل به چیزی را پیشاپیش خواستن، عهد و پیمان و وصل کردن است (1)و در اصطلاح فقهی به معنای تملیک چیزی به دیگری نسبت به بعد از مرگ خویش می‌باشد. (2)و آن عقدی است محتاج به ایجاب و قبول. وصیّت کردن بر مسلمان واجب است.

در این مدخل معنای اصطلاحی مورد نظر است.

در این مدخل از واژۀ«وصیّ»،«الوصیّة»و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوین: تغییر وصیّت، حکم وصیّت و گواهان وصیّت.

آثار وصیّت

1. مالکیّت

1. وصیّت، از اسباب مالکیّت:

... إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 180

2. نفوذ

2. وصیّتهای میّت، نافذ و دارای ارزش حقوقی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ ... فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ .... بقره (2) 180 و 181

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ


1) 1) . مفردات، ص 873 ،«وصی»؛ لسان العرب، ج 15،ص 320 -\321،«وصی»

2) 2) . تحریر الاحکام، ج 3، ص 310

یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ .... نساء (4) 11 و 12

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

3. تنفیذ وصیّت میّت با پرداخت دیون او، شرط مالکیّت وارثان به میراث:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ .... نساء (4) 11 و 12

اولویّت در وصیّت

4. اولویّت پدر و مادر نسبت به دیگر خویشاوندان در امر وصیّت، جهت بهره‌مندی آنان:

... اَلْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ .... بقره (2) 180

5. توجّه به اولویّت در وصیّت نسبت به بهره‌مندی والدین و خویشاوندان از اموال میّت، مقتضای تقواپیشگی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (1)بقره (2) 180

6. ترک اولویّت در وصیّت نسبت به بهره‌مندی والدین و خویشان از اموال میّت، نشانۀ بی‌تقوایی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 180


1) 1) . مقصود از«خیر»دارایی و ثروت زیاد محتضر است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 1، ص 167)

اهمّیّت وصیّت

7. سفارش اکید خداوند، بر وصیّت داشتن شخص مسلمان:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا ... وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ .... نساء (4) 12

تغییر وصیّت

اشاره

8. عدم اثبات وصیّتهای میّت، با احتمال و گمان در تغییر آن:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ .... فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ .... بقره (2) 180 و 181

9. تغییر و تبدیل وصیّت، کاری حرام و گناه:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ ... فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ .... بقره (2) 180 -\182

10. جواز تغییر و اصلاح از جانب وصیّ، در وصیّتهای غیر متعارف و ناعادلانه:

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ ... فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ .... بقره (2) 181 و 182

11. جواز وادار کردن موصی به تغییر وصیّت خویش، در صورت غیر عادلانه بودن وصیّتهای او:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 180 و 182

12. وصیّ میّت، دارای حقّ ولایت، در تغییر و اصلاح وصیّتهای ناعادلانه:

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 182

گناه تغییر وصیّت

13.تبدیل و تغییر وصیّت، بعد از شنیدن آن، گناهی به عهدۀ مبدّل:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 180 و 181

14. گناهکار نبودن تغییر وصیّتهای مالی میّت، در صورت ناعادلانه بودن آن:

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 181

15. هرگونه تغییر و تبدیل دیگران، در وصیّت میّت، از سوی افراد مورد آگاهی همه‌جانبۀ خداوند:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً

اَلْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 180 و 181

16. ترس و خوف از انحراف وصیّت‌کننده در وصیّت خود براساس حق، موجب جواز تصرّف در تغییر آن:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... (1)بقره (2) 180 -\182

17. تمایل به بعضی از ورثه در وصیّت، موجب جواز تغییر آن:

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (2)بقره (2) 182

18. وصیّت به منکر از سوی میّت موجب جواز تغییر و عمل نکردن آن:

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (3)بقره (2) 182

موانع تغییر وصیّت

1. توجّه به شنوایی خدا
19. توجّه به سمیع و شنوا بودن خداوند، مانع تغییر دادن وصیّت میّت:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 180 و 181

2. توجّه به علم خدا
20. توجّه به علم خداوند نسبت به اعمال و افعال انسان، مانع تغییر دادن وصیّت میّت:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 180 و 181

حکم وصیّت

21. وصیّت برای پرداخت مال به وارثان، جایز و دارای اعتبار قانونی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً


1) 1) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ«فمن خاف من موص جنفاً او اثماً»روایت شده، یعنی هنگامی که«مُوصی»در وصیّت خود از اعتدال خارج گردد و بیش از ثلث را وصیّت کند. (علل الشرائع، ج 2، ص 567، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 161، ح 539)

2) 2) . از امام صادق علیه السلام دربارۀ«جنفاً»روایت شده که مراد از آن تمایل به بعضی از ورثه است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 65 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 161، ح 540)

3) 3) . امام صادق علیه السلام دربارۀ«اثماً»روایت شده که مراد از آن دستور به ساختن آتشکده و ساختن شراب دهد، پس برای وصیّ جایز نیست که به آنها عمل کند. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 161، ح 540)

اَلْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ .... بقره (2) 180

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ .... احزاب (33) 6

22. وجوب وصیّتهای مالی از سوی متّقین نسبت به والدین و خویشاوندان، هنگام فرارسیدن مرگ:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (1)بقره (2) 180

23. استحباب وصیّت به اعطای بخشی از مال به والدین و نزدیکان، هنگام فرارسیدن مرگ:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (2)بقره (2) 180

24. وجوب اهتمام‌ورزی و عمل نمودن به وصیّت میّت و پرداخت دیون او، قبل از تقسیم ارث:

یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ .... نساء (4) 11 و 12

25. لزوم در نظر گرفتن نیازهای اولاد و وارثان ضعیف، هنگام وصیّت:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. (3)نساء (4) 9

26. لزوم رعایت حدّ متعارف و جلوگیری از بروز هرگونه ستمگری در وصیّتهای مالی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (4)بقره (2) 180


1) 1) . مقصود از«خیراً»مال است و«کتب»به معنای واجب [فرض] می‌باشد و«حقّاً»تأکید برای مضمون جمله است و به معنای«ثبت ذٰلک و وجب و حقَّ حقّاً واجباً و ثابتاً علی الّذین یتّقون من عذاب اللّه...»است. (زبدة البیان، ج 2، ص 592 -\594)

2) 2) . ظاهر آیه بر وجوب وصیّت دلالت دارد، امّا گفته شده که وجوب آن نسخ شده است، لیکن بر جواز و استحباب دلالت دارد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483؛ کنز العرفان، ج 2، ص 90؛ المیزان، ج 1، ص 439)

3) 3) . طبق شأن نزول، آیۀ شریفه درصدد جلوگیری از سفارشهای افراد اطراف محتضر است که به وی می‌گفتند: فرزندان تو در برابر خداوند هیچ‌گونه سود و فایده‌ای ندارند و تمام اموال خودت را در راه خدا انفاق نما. (کنز العرفان، ج 2، ص 108؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 573)

4) 4) .«المعروف»چیزی است که اهل فهم و درک آن را بشناسند و در آن هیچ‌گونه ظلم و ستمی انجام نگیرد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483)

27. عدم اعتبار وصیّتهای غیر متعارف:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ ... فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ ... فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... (1)بقره (2) 180 -\182

28. وجوب عمل، طبق وصیّتهای عادلانۀ میّت:

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... (2)بقره (2) 181 و 182

29. عدم وجوب عمل به وصیّتهای غیر عادلانه:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ .... فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ .... بقره (2) 180 و 182

30. لزوم وادار نمودن وصیّت‌کننده به تغییر و اصلاح وصیّت، در صورت ستم و تضییع نمودن حقوق وارثان:

فَمَنْ خٰافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَیْنَهُمْ فَلاٰ إِثْمَ عَلَیْهِ ... (3)بقره (2) 182

31. عدم لزوم عمل به وصیّت ضرری به وارث:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ ... (4)

نساء (4) 12

32. تقدّم وصیّت بر تقسیم ارث، در صورت ضرری نبودن آن نسبت به وارثان:

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ ... (5)نساء (4) 12


1) 1) . دربارۀ جملۀ«فمن خاف من موص جنفاً أو إثماً»امام صادق علیه السلام فرمودند: یعنی وصیّت مالی بیش از ثلث مال باشد. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 161، ح 539)

2) 2) . امام صادق علیه السلام با تمسّک به آیه، در جواب سؤال از عمل به وصیّت مالی میّت در راه خدا فرمودند: آنچه را میّت برای آن وصیّت نموده است مصرف شود. (الکافی، ج 7، ص 14، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 159، ح 532)

3) 3) .«جنف»به معنای ستم و جور بوده (مجمع البحرین، ج 1، ص 412) در آیه به معنای نادیده گرفتن برخی بازماندگان، و خارج شدن از حدّ اعتدال و وصیّت بیشتر از یک‌سوم می‌باشد. مراد از«إثماً»نیز به همین معنا است و مقصود از«فاصلح»وادار کردن وصیّت‌کننده به تغییر وصیّت ناعادلانه برای رفع نزاع است. (کنز العرفان، ج 2، ص 92)

4) 4) . [از آیه می‌شود فهمید] که این گونه وصیّت[ضرری] و دَین جایز است که نشنیده گرفته شود. (زبدة البیان، ج 2، ص 821)

5) 5) . معنای«من بعد وصیّة غیر مضارّ»این است که وصیّت و دَین زمانی مقدّم بر ارث می‌شود که در آنها ضرری برای وارثان نباشد، مثل محروم کردن وارث از ارث، یا گرفتن قرضی که به آن نیازی نداشته است. (زبدة البیان، ج 2، ص 821)

33. جواز وصیّت محتضر، برای مصرف شدن ثلث اموال خویش، در راه خدا:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. (1)نساء (4) 9

34. لزوم وصیّت مردان، برای پرداخت هزینۀ نفقۀ یک سال به همسران خویش:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ غَیْرَ إِخْرٰاجٍ ... (2)بقره (2) 240

35. عدم جواز وصیّتهای ضرری به وارثان:

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا ... وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا ... غَیْرَ مُضَارٍّ .... نساء (4) 12

36. ممنوعیّت وصیّت ضرری به حال وارثان،

1) 1) . طبق شأن نزول، آیه درصدد جلوگیری از سفارشهای افراد به محتضر است که به وی می‌گفتند: فرزندان تو در برابر خداوند هیچ‌گونه سود و فایده‌ای برای تو ندارند و تمام اموال خودت را در راه خدا انفاق کن، ولی می‌شود از آیه برای جواز وصیّت به ثلث استفاده کرد. (کنز العرفان، ج 2، ص 108)

2) 2) . حکم مزبور، بعداً با آیات ارث نسخ گردید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 602)

جلوه‌ای از علم و حلم خداوند:

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ . نساء (4) 12

37. جواز وصیّت مالی و انفاق برای موالیان و دوستان دینی:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (1)احزاب (33) 6

زمان وصیّت

38. وصیّت، هنگام فرارسیدن مرگ و پیدایش آثار آن، امری جایز و پسندیده:

وَ وَصّٰی بِهٰا إِبْرٰاهِیمُ بَنِیهِ وَ یَعْقُوبُ .... إِذْ حَضَرَ یَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قٰالَ لِبَنِیهِ ... (2)بقره (2) 132 و 133

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ .... بقره (2) 180

... إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ .... مائده (5) 106

عمل به وصیّت

39. مسئول نبودن وصیّت‌کننده، در صورت انجام دادن وصیّت و عمل نشدن به آن:

... إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ ... فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ .... بقره (2) 180 و 181

کتمان بر وصیّت

40. کتمان‌کنندگان گواهی بر وصیّت، از زمرۀ گناهکاران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ ... وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

گواهان وصیّت

اشاره

41. لزوم توجّه به عدالت گواهان بر وصیّت مسلمان در سفر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

42. سقوط شرط عدالت و اسلام، برای گواهان وصیّت، در صورت نبودن مسلمانی در سفر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

43. وجوب گرفتن دو شاهد عادل، هنگام وصیّت کردن محتضر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

44. گواهی دو مرد مسلمان عادل، طریقی برای اثبات وصیّت و حدود آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً


1) 1) . آیه دلالت دارد که عمل به وصیّت نسبت به تقسیم ارث اولویّت دارد و برآن مقدّم است. (زبدة البیان، ج 2، ص 810)

2) 2) . در این آیه دلالت بر ترغیب در وصیّت است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 399)

لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

45. در صورت دروغ بودن شهادت گواهان اوّل بر وصیّت، انتقال حق ادای شهادت برآن ، به‌وسیلۀ دو مرد از وارثان میّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ ... (1)مائده (5) 106 و 107

46. اثبات وصیّت با گواهی گواهان، جایگزین بر کذب و خیانت گواهان اوّل، در صورت سوگند به خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 106 و 107

47. پرهیز گواهان وصیّت از خیانت در شهادت و تجاوز به حقوق دیگران، تکلیفی الهی و نشان تقواپیشگی:

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا .... مائده (5) 108

48. جواز توقیف گواهان بر وصیّت، برای ادای شهادت قانونی تا بعد از نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

49. قبول وصیّت از سوی وارثان با گواهی گواهان و تصدیق آنان، مقتضای تقوای الهی و هدایت او:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً


1) 1) . مقصود از«الاولیان»ورثۀ میّت است. (زبدة البیان، ج 2، ص 602)

فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اسْمَعُوا وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ . (1)مائده (5) 106 -\108

50. قوانین و شرایط شهادت بر وصیّت (عادل بودن شاهدان، ضمیمۀ قسم در موارد شک و...) بهترین قوانین و شرایط برای تحقّق شهادتها به درستی و راستی آن:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ .... مائده (5) 106 -\108

قسم گواهان وصیّت

51. ارزش شهادت گواهان بر وصیّت، منوط به سوگند بر درستی شهادتشان، هنگام تردید در گواهی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

52. سوگند شاهدان، مبنی بر عدم نفع‌رسانی به خویشان، در گواهی بر وصیّت میّت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

53. سوگند گواهان بر وصیّت، مبنی بر عدم کتمان چیزی از وصیّت میّت در سفر، هنگام تردید بر گواهی آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ


1) 1) . از جملۀ«و اسمعوا...»استفاده شده است.«ای و اسمعوا بسمع اجابة»یعنی با گوشِ قبول کردن و عمل کردن، گواهی گواهان وصیّت را بشنوید و قبول کنید. (زبدة البیان، ج 2، ص 605)

فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

54. سوگند گواهان بر وصیّت، مبنی بر تأکید گناهکار بودنشان، در صورت خیانت در ادای شهادت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

55. سوگند گواهان غیر مسلمان بر راستی وصیّت میّت مسلمان در سفر، و اعتبار قانونی آن، در صورت شک بر صحّت گواهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

56. اعتبار سوگند گواهان بر وصیّت، بعد از ادای نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِینَ . مائده (5) 106

57. سوگند شاهدان جایگزین در امر وصیّت، مبنی بر حقّانیّت گواهی خویش و نفی حقیقت از گواهان اوّل:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 107

58. سوگند شاهدان جایگزین در امر وصیّت، مبنی بر بیان تجاوز و تعدّی نکردن خویش در ادای شهادت:

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ الَّذِینَ اسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 107

نیز ==> حکم، حکم گواهی و گواهی

وصیّت برای اولاد

59. وصیّت برای اولاد و وارثان ضعیف خود، امری ارزشمند و مطلوب:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً

إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً. (1)نساء (4) 9 و 10

60. رعایت تقوای الهی، موجب مراعات حال اولاد و وارثان ضعیف خود، در وصیّت:

وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً. نساء (4) 9

وصیّت برای خویشاوندان

61. استحباب وصیّت به اعطای بخشی از مال به خویشاوندان و نزدیکان، هنگام فرارسیدن مرگ:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . (2)بقره (2) 180

62. وصیّت به اعطای بخشی از اموال به خویشاوندان، مقتضی تقواپیشگی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 180

63. اولویّت خویشاوندان نسبت به مؤمنان و مهاجران در وصیّت، جهت بهره‌مندی آنان از اموال میّت:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (3)احزاب (33) 6

وصیّت برای غیر وارثان

64. وصیّت مالی و انفاق برای غیر وارثان، حکمی ثبت شده در کتاب الهی:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ


1) 1) . احتمال دارد که خطاب آیه به حاضران، هنگام وصیّت موصی باشد که نباید بگذارند از سوی وی وصیّتی به ضرر اولاد خودش انجام دهد و بر فرزندان وی شفقت و مهربانی کنند، چنان‌که برای فرزندان خود چنین می‌کنند. (زبدة البیان، ج 2، ص 613 -\614)

2) 2) . ظاهر آیه بر وجوب وصیّت دلالت دارد، امّا گفته شده که وجوب آن نسخ شده و حد اقلّ بر جواز و استحباب آن دلالت می‌کند. (کنز العرفان، ج 2، ص 90؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483؛ المیزان، ج 1، ص 439)

3) 3) . اولو الأرحام و خویشاوندان به سبب حق قرابت نسبت به مؤمنان و مهاجران نسبت به میراث در حقّ ولایت در دین، اولویّت دارند. (زبدة البیان، ج 2، ص 810)

مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

65. وصیّت مالی برای غیر وارثان، مانع اولویّت در برخورداری وارثان نسبت به آن قسم از مال:

... أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً .... احزاب (33) 6

66. لزوم وصیّت برای غیر وارثان به اعطای بخشی از اموال میّت به آنان براساس متعارف:

... أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ ... إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً ... (1)احزاب (33) 6

67. وصیّت متعارف، معیار برخورداری غیر وارثان، از اموال میّت:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أَزْوٰاجُهُ أُمَّهٰاتُهُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ إِلاّٰ أَنْ تَفْعَلُوا إِلیٰ أَوْلِیٰائِکُمْ مَعْرُوفاً کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. احزاب (33) 6

وصیّت برای والدین

68. استحباب وصیّت به اعطای بخشی از مال به والدین، هنگام فرارسیدن مرگ:

... اَلْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ ... (2)بقره (2) 180

69. وصیّت به پرداخت اموالی به والدین، مقتضای تقواپیشگی:

کُتِبَ عَلَیْکُمْ ... اَلْوَصِیَّةُ لِلْوٰالِدَیْنِ ... بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ . بقره (2) 180

وصیّت به دین

70. نیاز نداشتن پرداخت دیون میّت به وصیّت کردن از سوی او:

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ .... نساء (4) 11

... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ ... مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ .... نساء (4) 12

وصیّت به نفقه

71. لزوم وصیّت مردان برای پرداخت هزینۀ نفقۀ یک سال به همسران خویش:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِیَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَی الْحَوْلِ ... (3)بقره (2) 240


1) 1) . مقصود از«بعضهم اولیٰ ببعض»اولویّت در توارث و مراد از«فعل معروف»وصیّت مالی به غیر از خویشان است، و در صورتی که براساس متعارف باشد مشکلی ندارد. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 373)

2) 2) . ظاهر آیه بر وجوب وصیّت دلالت دارد، امّا گفته شده که وجوب، نسخ شده است لیکن حد اقلّ آیه بر جواز و استحباب وصیّت دلالت دارد. (کنز العرفان، ج 2، ص 90؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 483؛ المیزان، ج 1، ص 439)

3) 3) . حکم مذکور، بعداً با آیات ارث نسخ گردید. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 602)

وصیله

==>جاهلیّت

وضع حمل

==>زایمان

وضو

اشاره

وضو به فتح به معنای آبی است که با آن وضو گرفته می‌شود و به ضمّ به معنای انجام دادن و شستن است (1)و در اصطلاح شرع شستن صورت و دستها به طرز مقرّر شرع پیش از نماز و مسح اعضای مخصوص است به نحوی که شارع حکیم بیان کرده است. (2)مقصود از وضوء در این مدخل معنای اصطلاحی است و از جملۀ«و اذا قمتم الی الصّلاة فاغسلوا...»و بعضی آیات مفید معنای طهارت و وضو استفاده شده است.

آسان‌گیری در وضو

1. آسان‌گیری در وضو، با تشریع تیمّم بدل از آن، برای بیماران و فاقدان آب:

... لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... نساء (4) 43

... إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ... مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ .... مائده (5) 6

2. آسان‌گیری در تکلیف وضو و غسل برای معذوران با تشریع تیمّم، پرتوی از عفو و غفران الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً إِلاّٰ عٰابِرِی سَبِیلٍ حَتَّیٰ تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ... إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَفُوًّا غَفُوراً. نساء (4) 43

تشریع وضو

اشاره

3. تشریع وضو، از نعمتهای الهی و شایستۀ سپاس از سوی اهل ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 6


1) 1) . المصباح المنیر، ج 1 -\2، ص 663

2) 2) . معجم لغة الفقهاء، ص 505،«وضو»

فلسفۀ تشریع وضو

1. اتمام نعمت
4. اتمام نعمت الهی بر اهل ایمان، دلیل تشریع وضو، از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . مائده (5) 6

2. طهارت
5. تحصیل طهارت برای نماز، دلیل تشریع وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ ....

مائده (5) 6

6. طهارت و پاکیزگی از گناهان، از فلسفه‌های وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ . (1)مائده (5) 6

حکم وضو

7. وجوب رعایت ترتیب، در افعال و اعضای وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (2)مائده (5) 6

8. مسح قسمتی از پا تا برآمدگی روی آن، از واجبات وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا ... وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (3)مائده (5) 6


1) 1) . در احتمالی مقصود از«لیطهّرکم»تطهیر از گناهان است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 259

2) 2) .«فاء»در«فاغسلوا»برای بیان تعقیب و ترتیب است. (التبیان، ج 3، ص 456) گفتنی است تقدّم ذکری صورت بر دستها و مسح سر بر پاها بر لزوم ترتیب در اعضا دلالت دارد و روایت منقول از امام باقر علیه السلام نیز مؤیّد این معنا است. (الکافی، ج 3، ص 34، ح 5؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 599، ح 79)

3) 3) .«باء»در«برءوسکم»برای تبعیض است و«ارجلکم»نیز عطف برآن شده و مقصود از«کعب»برآمدگی روی پا، محلّ بستن بند کفش است (نثر طوبیٰ، ج 2، ص 338،«کعب») و براساس گفتۀ مفسّران و برخی روایات شستن سر و پا واجب نیست، بلکه مسح مقداری از سر و پا واجب است. (التبیان، ج 3، ص 451 -\452؛ الکافی، ج 3، ص 26، ح 5؛ ص 30، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 596، ح 70؛ ص 598، ح 73)

9. وجوب مسح بر بشرۀ پاها، بدون واسطه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (1)مائده (5) 6

10. وجوب شستن دستها در وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ .... مائده (5) 6

11. وجوب مسح قسمتی از سر، در وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا ... وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ ... (2)مائده (5) 6

12. وجوب مسح بر سر، بدون مانع:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ ... وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ ... (3)مائده (5) 6


1) 1) . ظاهر«و ارجلکم»این است که مسح بر پا واقع شود و از آنجا که مسح بر مثل کفش و... صدق مسح بر پا نمی‌کند، حکم یادشده قابل استفاده است. (التبیان، ج 3، ص 457)

2) 2) .«باء»در«برءوسکم»برای تبعیض است و مسح بر قسمتی از سر کفایت می‌کند. (التبیان، ج 3، ص 451) روایت منقول از امام باقر علیه السلام که فرمود: وجوب مسح قسمتی از سر از«باء»فهمیده می‌شود نیز مؤیّد این معنا است. (الکافی، ج 3، ص 30، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 596، ح 70)

3) 3) . از جملۀ«فامسحوا برءوسکم»استفاده می‌شود مسح باید بر اصل بشرۀ سر باشد، زیرا مسح بر عمّامه و... صدق مسح بر سر نمی‌کند. (التبیان، ج 3، ص 457)

13. وجوب شستن صورت، در وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ .... مائده (5) 6

14. وجوب وضو برای نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ .... مائده (5) 6

15. لزوم جستجو برای یافتن آب، جهت وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ ...

أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا ... (1)نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا ... أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا .... مائده (5) 6

16. وجوب خرید آب برای وضو، در حدّ توان مالی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا ... (2)نساء (4) 43

17. تیمّم، جانشین وضو، در صورت یافت نشدن یا ضرر داشتن آب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ .... مائده (5) 6

18. وضو در هوای سرد با وجود خطر جانی، در حکم خودکشی:

... وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ... (3)نساء (4) 29

19. یافتن آب برای وضو، سبب بطلان تیمّم:

... وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ... (4)نساء (4) 43

مبطلات وضو

1. بول

20. خروج بول، موجب ابطال وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ ... أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ ... فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا ... (5)مائده (5) 6

2. جنابت

21. جنابت، موجب ابطال وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا الصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰاریٰ حَتّٰی تَعْلَمُوا مٰا تَقُولُونَ وَ لاٰ جُنُباً ... أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً .... نساء (4) 43

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا .... مائده (5) 6

3. خواب

22. خواب، از مبطلات وضو:

1) 1) . صاحب زبدة البیان می‌گوید: به«فلم تجدوا ماء»استدلال شده که جستجو و رفتن برای یافتن آب به‌اندازۀ یک تیر در سرزمین کوهستانی و دو برابر آن در دشت لازم است، امّا ایشان این دلالت را قبول ندارد و می‌گوید: جستجو به اندازه‌ای که نبود آب نزد مکلّف محقّق شود، مثلاً در اثاثیّه و حوالی خود، آنجاهایی که احتمال وجود آب را می‌دهند بررسی کند، شایسته است. (زبدة البیان، ص 45 -\46)

2) 2) . حسین بن ابی طلحه گوید: از عبد صالح [امام کاظم علیه السلام ] دربارۀ سخن خدای - عزّ و جلّ - :«او لامستم النّساء فلم تجدوا ماء...»پرسیدم: حدّ نیافتن آب چیست؟ فرمود: اگر با خریدن و غیر آن نتوانید آن را بیابید. در جواب این سؤال که تا چه مقدار پول باید برای تهیّۀ آب داد؟ فرمود: به‌اندازۀ توانایی و دارایی خود. (وسائل الشیعة، ج 2، ص 998؛ البرهان، ج 2، ص 85 ، ح 17 -\18)

3) 3) . رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ سؤال از وضو و غسل در هوای سرد با وجود خطر جانی فرمود:«و لا تقتلوا انفسکم...». (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 236، ح 102؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 472، ح 201؛ البرهان، ج 1، ص 363، ح 8)

4) 4) . از قید«فلم تجدوا ماءً فتیمّموا»برمی‌آید که هروقت آب یافت شود تیمّم باطل و تحصیل وضو برای نماز واجب است

5) 5) . لفظ«غائط»اسم«عَذَرَه»[مدفوع] است و گفته شده که هر قضای حاجتی [اعمّ از بول و مدفوع] را غائط گویند. (لسان العرب، ج 10، ص 145،«غوط»)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... (1)مائده (5) 6

4. غائط

23. خروج غائط (مدفوع)، از مبطلات وضو:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ... وَ إِنْ کُنْتُمْ ... أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا .... مائده (5) 6

معذورین از وضو

==> همین مدخل، آسان‌گیری در وضو

موجبات وضو

1. مسّ قرآن

24. لزوم وضو و تحصیل طهارت، برای مسّ کتابت قرآن:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ

لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ . (2)واقعه (56) 77 -\79

25. مطلوبیّت تحصیل طهارت با وضو، برای تلاوت قرآن:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ

فِی کِتٰابٍ مَکْنُونٍ

لاٰ یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ . واقعه (56) 77 -\79

2. نماز

26. وجوب وضو، برای اقامۀ نماز:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرٰافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ .... مائده (5) 6

وضوی مجاهدان بدر

27. فراهم شدن آب برای وضو و طهارت، با نزول باران برای مجاهدان بدر:

إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعٰاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ یُنَزِّلُ عَلَیْکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰانِ وَ لِیَرْبِطَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ وَ یُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدٰامَ . (3)انفال (8) 11

نیز ==> تیمّم و حکم، حکم وضو

وطن

اشاره

محلّ اقامت، مقام و مسکن، جایی که شخص


1) 1) . براساس روایتی از امام صادق علیه السلام در پاسخ سؤال از جملۀ«اذا قمتم»فرمود: مقصود وقتی است که از خواب بیدار می‌شوی. (تهذیب الاحکام، ج 1، ص 7، ح 9؛ البرهان، ج 1، ص 450، ح 1)

2) 2) . براساس برخی روایات و گفتۀ مفسّران، مقصود از«لا یمسّه إلاّ المطهّرون»تحصیل طهارت برای مسّ قرآن است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 226، ح 96؛ التبیان، ج 9، ص 510؛ الدر المنثور، ج 8 ، ص 27)

3) 3) . شأن نزول آیه دربارۀ غزوۀ بدر است که مسلمانان با مشکل آب مواجه شدند که باران بر آنان نازل شد و از آن وضو ساخته و غسل کردند. (الکشاف، ج 2، ص 203 -\204؛ جامع البیان، ج 6 ، جزء 9، ص 194)

زاییده شده و نشو و نما کرده و پرورش یافته باشد. شهر زادگاه. میهن و نشیمن. (1)مطالب مربوط به شهر در جایگاه خودش مطرح شده است. در این مدخل از واژه‌های«بلد»،«قریه»، «مدینه»و جملات مفید این معنا استفاده شده است.

اهمّ عناوین: بازگشت به وطن، علاقه به و ظن.

آزادسازی وطن

1. وجوب جهاد برای آزادسازی وطن:

وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ... فَإِنْ قٰاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 191

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا ... . بقره (2) 246

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... . توبه (9) 13

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... (2)حج (22) 39 و 40

2. دعای ستم‌دیدگان بنی اسرائیل، زمینۀ آزادی سرزمین آنان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

وَ لَمّٰا بَرَزُوا لِجٰالُوتَ وَ جُنُودِهِ قٰالُوا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعٰالَمِینَ . بقره (2) 246 و 250 و 251

3. احساس مسئولیّت گروهی از بنی اسرائیل برای آزادسازی وطن خویش:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا ... . بقره (2) 246

4. نقش مؤثر طالوت و داود علیه السلام در پیروزی بر دشمن و آزادسازی وطن بنی اسرائیل:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ


1) 1) . لغت‌نامه، ج 14، ص 20520،«وطن».

2) 2) . آیه بیانگر وجوب جهاد است. (التبیان، ج 7، ص 320)

قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً ... قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ ... فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ وَ آتٰاهُ اللّٰهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّٰا یَشٰاءُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ .... بقره (2) 246 و 247 و 251

آوارگی از وطن

==> آوارگی

اخراج از وطن

5. بیرون راندن انسان‌ها از وطن مألوف خویش از مصادیق روشن ظلم:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ .... حجّ (22) 39 و 40

6. اخراج اجباری از وطن زمینه‌ساز مشروعیت جهاد برای آنان:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... (1)حجّ (22) 39 و 40

اشغال وطن

7. اشغال وطن بنی اسرائیل توسط فلسطینیان در دوران شموئیل:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ . (2)بقره (2) 246

8. درخواست گروهی از بنی اسرائیل پس از موسی(ع) برای تعیین فرمانده جنگ برای بازپس‌گیری وطن اشغالی خود:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ


1) 1) . توصیف مجاهدان مجاز به جهاد به آنان که از وطن اخراج شده‌اند در پی اجازه جهاد اشاره به مشروعیت جهاد برای آنان می‌باشد. (التفسیر المنیر، ج 17، ص 229)

2) 2) . جنگ بنی اسرائیل با فلسطینیان در دوران را شموئیل برای اشغال وطن ایشان بود. (تفسیر التحریر التنویر، ج 2، جزء 2، ص 46)

بِالظّٰالِمِینَ . بقره (2) 246

9. حرمت اشغال وطن دیگران:

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... . توبه (9) 13

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... . حجّ (22) 39 و 40

10. یاری مبارزه‌کنندگان برای بازگشت به وطن اشغال‌شدۀ خویش از سوی خداوند:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... (1)حجّ (22) 39 و 40

11. امر خداوند به جهاد برای آزادسازی وطن از دست اشغالگران:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... (2)حجّ (22) 39 و 40

انتخاب وطن

12. انتخاب وطن حق طبیعی ملت‌ها:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ ... . بقره (2) 84 و 85

13. وجود شرایط مناسب برای دینداری، تقواپیشگی، از معیارهای شایسته در انتخاب وطن و محل زندگی:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... . نساء (4) 97

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ ... . زمر (39) 10

بازگشت به وطن

14. امیدواری یعقوب علیه السلام به بازگشت فرزندانش به وطن:

قٰالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . یوسف (12) 83

15. بازگشت کاروان کنعان پس از دریافت آذوقه به وطن خود:

وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ ...

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ .... إِذَا انْقَلَبُوا إِلیٰ


1) 1) . آیه امر به مهاجران مسلمان است که وطن آنان توسط مشرکان مکه اشغال شده بود. (التبیان، ج 7، ص 320)

2) 2) . جمله (و علی نصرهم لقدیر) اخبار به یاری جهادکنندگان برای بازگشت به وطن است. (التبیان، ج 7، ص 320)

أَهْلِهِمْ .... فَلَمّٰا رَجَعُوا إِلیٰ أَبِیهِمْ .... یوسف (12) 58 و 59 و 62 و 63

16. مشروط نمودن بازگشت به وطن به اذن پدر و یا حکم الهی از سوی فرزند بزرگ یعقوب پس از ناامیدی از رهایی بنیامین:

فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا قٰالَ کَبِیرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبٰاکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَیْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللّٰهِ وَ مِنْ قَبْلُ مٰا فَرَّطْتُمْ فِی یُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتّٰی یَأْذَنَ لِی أَبِی أَوْ یَحْکُمَ اللّٰهُ لِی ... . یوسف (12) 80

17. بازگشت به وطن در پی دفاع نظامی:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ ...

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ قَتَلَ دٰاوُدُ جٰالُوتَ .... بقره (2) 246 و 251

18. مراجعت یکی از اصحاب کهف به وطن خود پس از یک خواب 309 ساله:

وَ کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ لِیَتَسٰاءَلُوا بَیْنَهُمْ قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ ... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْیَتَلَطَّفْ ... وَ لَبِثُوا فِی کَهْفِهِمْ ثَلاٰثَ مِائَةٍ سِنِینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً. کهف (18) 19 و 25

19. وعدۀ خداوند به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مبنی بر بازگشت مجدد به وطن:

إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جٰاءَ بِالْهُدیٰ ... . قصص (28) 85

20. وجوب هفت روز روزه در بازگشت به وطن برای حاجی متمتع در صورت نیافتن قربانی:

وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لاٰ تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتّٰی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ فِی الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذٰا رَجَعْتُمْ تِلْکَ عَشَرَةٌ کٰامِلَةٌ ذٰلِکَ لِمَنْ لَمْ یَکُنْ أَهْلُهُ حٰاضِرِی الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ... . بقره (2) 196

تبعید از وطن

==> تبعید

توطّن در بیت المقدس

21. سکناگزینی قوم موسی در سرزمین بیت المقدس، فرمانی از جانب خداوند:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 58

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا ... . مائده (5) 21

وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ

سُجَّداً ... . اعراف (7) 161

وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنٰا بِکُمْ لَفِیفاً. اسراء (17) 104

22. ورود به سرزمین بیت المقدس و سکونت در آن، فرمان موسی علیه السلام به قوم خویش:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ ... . مائده (5) 21

جلای وطن

23. ضرورت ترک وطن در صورت توقف انجام تکلیف برآن :

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... . نساء (4) 97

حضور در وطن

24. حضور در وطن، از شرایط وجوب روزه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیٰامُ کَمٰا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ

أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ ... وَ أَنْ تَصُومُوا خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 183 و 184

شَهْرُ رَمَضٰانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ... فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ وَ مَنْ کٰانَ مَرِیضاً أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ .... بقره (2) 185

خارج شدن از وطن

25. تهیه آذوقه از مصر عامل حرکت کاروان کنعانیان از موطن خود:

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ ... وَ جٰاءَ إِخْوَةُ یُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَعَرَفَهُمْ ... وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ ... (1)یوسف (12) 56 و 58 و 59

وَ قٰالَ لِفِتْیٰانِهِ اجْعَلُوا بِضٰاعَتَهُمْ فِی رِحٰالِهِمْ لَعَلَّهُمْ یَعْرِفُونَهٰا إِذَا انْقَلَبُوا إِلیٰ أَهْلِهِمْ ... وَ لَمّٰا فَتَحُوا مَتٰاعَهُمْ وَجَدُوا بِضٰاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَیْهِمْ ... وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ ... فَلَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ جَعَلَ السِّقٰایَةَ فِی رَحْلِ أَخِیهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَیَّتُهَا الْعِیرُ إِنَّکُمْ لَسٰارِقُونَ . یوسف (12) 62 و 65 و 67 و 70

دعا برای وطن

==> همین مدخل، آزادسازی وطن

دفاع از وطن

26. حراست و پاسداری از حدود و ثغور وطن اسلامی، وظیفۀ همگانی مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . آل عمران (3) 200

27. دفاع از وطن و مرزهای آن، زمینه‌ساز

1) 1) . مراد از«الارض»مصر است. (معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 499)

رستگاری:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . (1)آل عمران (3) 200

28. دفاع از وطن و کیان خویش وظیفه‌ای ملی:

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ . آل عمران (3) 167

29. مشروعیت دفاع از وطن، برای اخراج‌شدگان به ظلم و ستم:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ ... . حجّ (22) 39 و 40

30. دفاع از وطن، خانه و کاشانه، انگیزۀ بنی اسرائیل عصر اشموئیل علیه السلام در درخواست فرمانده برای جنگیدن:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا ... . بقره (2) 246

31. ترغیب خداوند، به نصرت و یاری مدافعان از وطن خویش:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللّٰهِ کَثِیراً وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّٰهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ. حجّ (22) 39 و 40

دور کردن از وطن

32. دور کردن یوسف علیه السلام از وطن خود به سرزمین ناشناسی از جملۀ طرحهای برادران او برای کسب موقعیت خود در نزد یعقوب علیه السلام :

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ . یوسف (12) 9

سکونت در وطن

33. سکونت در زادگاه و موطن، حق مشروع انسانها:

وَ إِذْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَکُمْ لاٰ تَسْفِکُونَ دِمٰاءَکُمْ وَ لاٰ تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیٰارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . بقره (2) 84

ثُمَّ أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَکُمْ وَ تُخْرِجُونَ


1) 1) .«رابطوا»دستور به مرابط، به معنای اصطلاحی آن«حفظ مرزهای وطن»می‌باشد. (جامع البیان، ج 3، جزء 4، ص 294؛ التفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 4، ص 208)

فَرِیقاً مِنْکُمْ مِنْ دِیٰارِهِمْ تَظٰاهَرُونَ عَلَیْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُسٰاریٰ تُفٰادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَیْکُمْ إِخْرٰاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتٰابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ ... . بقره (2) 85

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ .... حجّ (22) 40

علاقه به وطن

اشاره

34. علاقه به وطن ابزاری برای تحریک دیگران:

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ . طه (20) 63 و 64

35. استفادۀ ابزاری فرعون از علاقۀ به وطن برای تحریک احساسات ملی مذهبی قبطیان در تبلیغات علیه موسی علیه السلام :

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ . طه (20) 63 و 64

آثار علاقه به وطن

1. پیکار با دشمن
36. اخراج از وطن و اسارت فرزندان بنی اسرائیل زمان طالوت، محرّک آنان به پیکار علیه متجاوزان:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا ... . بقره (2) 246

2. تکذیب موسی علیه السلام
37. شیفتگی فرعونیان به حکومت و سلطنت و وابستگی شدید آنان به موطن خویش، از عوامل تکذیب موسی علیه السلام و جبهه‌گیری آنان در برابر وی:

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ . اعراف (7) 109 -\111

3. فرار از هدایت
38. دلبستگی به زندگی دنیایی و مرز و بوم خویش، زمینه‌ساز گریز از حق و هدایت:

وَ قٰالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدیٰ مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبیٰ إِلَیْهِ ثَمَرٰاتُ کُلِّ شَیْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 57

4. نافرمانی
39. وابستگی انسان به خویش، شهر و دیار مانعی جهت تسلیم در برابر خداوند:

... وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ

قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. نساء (4) 65 و 66

وطن اصحاب کهف

40. شهر عمّان موطن اصحاب کهف:

وَ کَذٰلِکَ بَعَثْنٰاهُمْ لِیَتَسٰاءَلُوا بَیْنَهُمْ قٰالَ قٰائِلٌ مِنْهُمْ کَمْ لَبِثْتُمْ قٰالُوا لَبِثْنٰا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قٰالُوا رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَ لْیَتَلَطَّفْ وَ لاٰ یُشْعِرَنَّ بِکُمْ أَحَداً. (1)کهف (18) 19

وطن بنی اسرائیل

41. اشغال وطن بنی اسرائیل قبل از دوران پادشاهی طالوت:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ قٰالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِنْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتٰالُ أَلاّٰ تُقٰاتِلُوا قٰالُوا وَ مٰا لَنٰا أَلاّٰ نُقٰاتِلَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ قَدْ أُخْرِجْنٰا مِنْ دِیٰارِنٰا وَ أَبْنٰائِنٰا فَلَمّٰا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتٰالُ تَوَلَّوْا إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 246 و 247

وطن بیگانه

42. به قدرت و سلطنت رسیدن یوسف علیه السلام در غیر وطن خود:

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ

وَ قٰالَ الَّذِی اشْتَرٰاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَکْرِمِی مَثْوٰاهُ عَسیٰ أَنْ یَنْفَعَنٰا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ وَ لِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحٰادِیثِ وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . (2)یوسف (12) 9 و 21

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 56

وطن قوم ثمود

43. برخورداری ثمودیان در وطن خود از امکانات رفاهی:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ


1) 1) . مقصود از«المدینه»شهر عمّان، پایتخت اردن است. (المیزان، ج 13، ص 297)

2) 2) .«مکنّا»به معنای مکان دادن و نیز به معنای قدرت و سلطنت بخشیدن است. مراد از«مکنّا»در آیه شریفه، معنای دوم است

أَلِیمٌ

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . اعراف (7) 73 و 74

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ . شعراء (26) 141 و 146 -\149

44. شهر حجر، محل و وطن زندگی قوم ثمود:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ . (1)اعراف (7) 73 و 74

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحٰابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ . حجر (15) 80

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ . شعراء (26) 141 و 146 -\149

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

وَ کٰانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ . نمل (27) 45 و 48

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَرْیَةٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَهٰا فَتِلْکَ مَسٰاکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاّٰ قَلِیلاً وَ کُنّٰا نَحْنُ الْوٰارِثِینَ . قصص (28) 58

45. معذب شدن ثمودیان در وطن خود (شهر حجر):

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً ... هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . اعراف (7) 73 و 74 و 78

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ...

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . هود (11) 61 و 64 و 65 و 67

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا .... نمل (27) 45 و 52


1) 1) . مقصود از«بوّأکم فی الارض»سرزمین و شهر حجر است که میان حجاز و شام واقع است. (الکشاف، ج 2، ص 122)

46. پی کردن ناقه عامل معذب شدن ثمودیان در وطن خود:

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ... هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . اعراف (7) 73 و 74 و 77 و 78

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ ...

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . هود (11) 61 و 64 و 65 و 67

وطن قوم سبأ

47. یمن مسکن و مأوای قوم سبأ:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ. (1)سبأ (34) 15

48. برخورداری قوم سبأ از امکانات رفاهی در موطن خود:

لَقَدْ کٰانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتٰانِ عَنْ یَمِینٍ وَ شِمٰالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

وَ جَعَلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا قُریً ظٰاهِرَةً وَ قَدَّرْنٰا فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ . سبأ (34) 15 و 180

وطن قوم لوط

49. شهر سَدُوم، مسکن قوم لوط:

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . اعراف (7) 80 -\82

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . (2)توبه (9) 70

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

وَ جٰاءَ أَهْلُ


1) 1) . قوم سبأ از عربهای قدیمی بودند که در یمن زندگی می‌کردند. (المیزان، ج 16، ص 364)

2) 2) .«مؤتفکات»به معنای زیر و رو شدن با عذاب الهی است و مقصود از آن شهرهای«سدوم»و«عاموره»است که با عذاب الهی سرنگون شدند و بنا به نقلی شهرهای قوم لوط، پنج یا چهار شهر بوده‌اند: (سدوم، عامورا، دادوما، ضعوة و قتم) (التفسیر المنیر، ج 12، ص 120؛ مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 281)

اَلْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ . حجر (15) 61 و 67

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ وَ أَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ . نمل (27) 54 و 56

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ .

عنکبوت (29) 31

وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْویٰ

فَغَشّٰاهٰا مٰا غَشّٰی . نجم (53) 53 و 54

وَ جٰاءَ فِرْعَوْنُ وَ مَنْ قَبْلَهُ وَ الْمُؤْتَفِکٰاتُ بِالْخٰاطِئَةِ . حاقّه (69) 9

50. زیر و رو شدن موطن قوم لوط (سدوم) در پی عذاب الهی:

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . توبه (9) 70

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا جَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهٰا حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ مَنْضُودٍ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّکَ وَ مٰا هِیَ مِنَ الظّٰالِمِینَ بِبَعِیدٍ. هود (11) 82 و 83

فَلَمّٰا جٰاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ

فَجَعَلْنٰا عٰالِیَهٰا سٰافِلَهٰا وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ حِجٰارَةً مِنْ سِجِّیلٍ . حجر (15) 61 و 74

وَ الْمُؤْتَفِکَةَ أَهْویٰ . نجم (53) 53

... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتُ بِالْخٰاطِئَةِ . (1)حاقّه (69) 9

وطن قوم یونس

51. شهر نینوا، مسکن قوم یونس و نجات یافته از عذاب الهی:

فَلَوْ لاٰ کٰانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهٰا إِیمٰانُهٰا إِلاّٰ قَوْمَ یُونُسَ لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ مَتَّعْنٰاهُمْ إِلیٰ حِینٍ . (2)یونس (10) 98

وطن یوسف علیه السلام

52. دوری یوسف علیه السلام از وطن پدری، طرح از سوی برادران او:

اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ وَ تَکُونُوا مِنْ بَعْدِهِ قَوْماً صٰالِحِینَ . یوسف (12) 9

53. متوطّن شدن یوسف علیه السلام در مصر، تقدیری از سوی خداوند:

وَ کَذٰلِکَ مَکَّنّٰا لِیُوسُفَ فِی الْأَرْضِ یَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَیْثُ یَشٰاءُ نُصِیبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ . یوسف (12) 56

هجرت از وطن

==> هجرت

نیز ==> آوارگی، تبعید، شهر، هجرت


1) 1) .«مؤتفکات»به معنای زیر و رو شدن با عذاب الهی است. (التفسیر المنیر، ج 12، ص 120)

2) 2) . طبق روایتی یونس علیه السلام برای مردم شهر نینوا از شهرهای موصل مبعوث شده بود. (انوار التنزیل بیضاوی، ج 2، ص 248)

وعده

اشاره

وعده، نوید، عهد، پیمان، قول و قرار است (1)و در خیر و شرّ به کار رفته است. (2)و اصل در این مادّه تعهّد امری اعمّ از خیر و شرّ است و این معنا در تمامی مشتقات این کلمه جاری است. (3)در این مدخل از واژۀ«وعد»و مشتقّات آن و همچنین آیاتی که بیانگر معنای وعده است، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: خلف وعده، راستگویی در وعده، وعده‌های خدا، وعده‌های شیطان، وفای به وعده.

اعلام وعده

1. لزوم توجّه به مشیّت خدا و گفتن«ان‌شاءاللّه » به هنگام اعلان هرگونه وعده:

وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فٰاعِلٌ ذٰلِکَ غَداً

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ .... کهف (18) 23 و 24

تشبیه به وعده

2. وعده‌های عذاب الهی و دعوت به جهاد، مانند صاعقه:

أَوْ کَصَیِّبٍ مِنَ السَّمٰاءِ فِیهِ ظُلُمٰاتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یَجْعَلُونَ أَصٰابِعَهُمْ فِی آذٰانِهِمْ مِنَ الصَّوٰاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ... (4)بقره (2) 19

خلف وعده

3. حکم عقل، به قبح خُلف وعده:

رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ النّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 9

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 194

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ .... توبه (9) 114

وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبٰالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتیٰ بَلْ لِلّٰهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً أَ فَلَمْ یَیْأَسِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لَهَدَی النّٰاسَ جَمِیعاً وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31


1) 1) . لغتنامه، ج 14، ص 20523،«وعده»

2) 2) . مفردات، ص 875،«وعد»؛ القاموس المحیط، ج1، ص 470،«وعد»

3) 3) . التحقیق، ج 13، ص 143،«وعد»

4) 4) . در احتمالی، مقصود از«الصواعق»وعیدهای قرآن و دعوت به جهاد است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 150)

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ . حجّ (22) 47

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 6

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ. زمر (39) 20

4. تخلّف منافقان از وعده‌های خود، نسبت به خداوند:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

5. وعدۀ میان موسی علیه السلام و فرعون، دربارۀ تخلّف نکردن آنان، جهت حضور در میعادگاه:

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لاٰ أَنْتَ مَکٰاناً سُویً

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی . طه (20) 58 و 59

6. تخلّف بنی اسرائیل از وعده‌های خود، نسبت به موسی علیه السلام :

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی . طه (20) 86

7. تخلّف نکردن خدا، از وعده‌های خویش:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 9

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ ... إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 194

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ .... اعراف (7) 44

... وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ .... ابراهیم (14) 47

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... حجّ (22) 47

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... روم (30) 6

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ .... احزاب (33) 22

... هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ .... یس (36) 52

... وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ. زمر (39) 20

8. تخلّف‌ناپذیری و حق بودن وعده‌های خداوند، مورد اعتراف شیطان:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ .... ابراهیم (14) 22

9. تخلّف‌ناپذیری وعده‌های انبیا دربارۀ قیامت،

مورد اعتراف منکران، بعد از بعث و زنده شدن از مرگ:

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 52

10. خلف وعدۀ منافقان با خداوند، باعث گرفتاری آنان به نفاقی دائمی و تا هنگام مرگ:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

11. اقرار شیطان به خلف وعده‌های خویش، در قیامت:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ .... ابراهیم (14) 22

12. خلف وعده با مؤمن، موجب خشم خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ . (1)صفّ (61) 2 و 3

راستگویی در وعده

13. راستگویی و صداقت خداوند، نسبت به وعده‌های خود:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... آل عمران (3) 152

... وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 122

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 7 و 9

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ .... احزاب (33) 22

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 74

أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 16

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... احقاف (46) 17

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ .

احقاف (46) 18

وَ لِکُلٍّ دَرَجٰاتٌ مِمّٰا عَمِلُوا وَ لِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمٰالَهُمْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . احقاف (46) 19


1) 1) . هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم: وعدۀ مؤمن به برادر مؤمنش نذری است که کفاره ندارد. [ولی] کسی که خلف وعده کند، نخست با خدا خلف وعده کرده و خود را در معرض خشم او قرار داده و این سخن خداوند است که فرمود: یا ایها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون کبر مقتاً عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون. (الکافی، ج 2، ص 363، ح 1؛ تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 310، ح 4)

وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّٰارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّبٰاتِکُمْ فِی حَیٰاتِکُمُ الدُّنْیٰا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِهٰا فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذٰابَ الْهُونِ بِمٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَفْسُقُونَ . احقاف (46) 20

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . احقاف (46) 21

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . احقاف (46) 22

قٰالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُبَلِّغُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ . احقاف (46) 23

فَلَمّٰا رَأَوْهُ عٰارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . احقاف (46) 24

تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهٰا فَأَصْبَحُوا لاٰ یُریٰ إِلاّٰ مَسٰاکِنُهُمْ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمِینَ . احقاف (46) 25

... وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . احقاف (46) 26

وَ لَقَدْ أَهْلَکْنٰا مٰا حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُریٰ وَ صَرَّفْنَا الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ . احقاف (46) 27

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 27

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ . ذاریات (51) 5

14. راستگویی اسماعیل، نسبت به وعده‌های خود:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا. مریم (19) 54

15. راستگویی انبیا، نسبت به وعده‌های خویش:

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 52

16. راستگویی محمد صلی الله علیه و آله نسبت به وعده‌های خود:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 27

سؤال از وعده

17. سؤال و خواستۀ بندگان از خداوند، در مورد تحقق وعده‌های خود در بهشت:

لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً. فرقان (25) 16

18. سؤال موسی علیه السلام از بنی اسرائیل، از وعده‌های نیکوی خدا با آنان:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً .... طه (20) 86

وعده پنهانی

19. حرمت وعدۀ پنهانی با زنان بیوه، در حال عده:

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً .... لاٰ تُوٰاعِدُوهُنَّ سِرًّا .... بقره (2) 234 و 235

وعده خضر

20. وعده خضر به موسی علیه السلام در تبیین بخشی از اسرار کارهای خود به او:

قٰالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً

قٰالَ هٰذٰا فِرٰاقُ بَیْنِی وَ بَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مٰا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً. کهف (18) 70 و 78

وعده‌های ابراهیم علیه السلام

21. وعدۀ ابراهیم علیه السلام به آزر در مورد درخواست آمرزش از خدا، برای او:

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ .... توبه (9) 114

قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا. مریم (19) 47

... إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ .... ممتحنه (60) 4

22. شایستۀ الگو نبودن وعدۀ استغفار ابراهیم علیه السلام برای آزر:

قَدْ کٰانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قٰالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنّٰا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمّٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... إِلاّٰ قَوْلَ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ ... (1)

ممتحنه (60) 4

23. وعدۀ ابراهیم علیه السلام به استغفار برای پدرش (عمو یا جد مادری) بیش از یقین به دشمنی وی با خدا:

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ .... توبه (9) 114

24. وعدۀ ابراهیم علیه السلام به هدایت آزر، در صورت پیروی از وی:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

یٰا أَبَتِ إِنِّی قَدْ جٰاءَنِی مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَمْ یَأْتِکَ فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرٰاطاً سَوِیًّا. مریم (19) 41 -\43

25. وعدۀ استغفار ابراهیم علیه السلام به آزر، با هدف متمایل ساختن او به توحید:

قٰالَ سَلاٰمٌ عَلَیْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّی إِنَّهُ کٰانَ بِی حَفِیًّا. مریم (19) 47


1) 1) . بر این اساس که«الا قول ابراهیم»استثنای از«اسوة حسنه»باشد. (الکشاف، ج 4، ص 514)

وعده‌های ابلیس

26. وعده‌های ابلیس، فریبنده:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ .... وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. اسراء (17) 61 و 64

وعده‌های اسماعیل علیه السلام

27. وعدۀ شکیبایی اسماعیل علیه السلام به پدرش ابراهیم علیه السلام به هنگام اجرای مأموریت ذبح او:

... قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَریٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَریٰ قٰالَ یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ . صافّات (37) 102

28. وفای اسماعیل علیه السلام به وعده‌های خود، مورد ستایش خداوند:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ ... (1)مریم (19) 54

وعده‌های اسماعیل صادق الوعد

29. راستگویی اسماعیل صادق الوعد در عمل به وعده‌های خود، عامل یاد کرد از او در قرآن:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ .... مریم (19) 54

وعده‌های انبیا

30. وعدۀ انبیا به حشر انسانها، در پیشگاه خداوند:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 51 و 52

31. وعدۀ پیامبران به«اولو الألباب»مبنی بر بهره‌مندی از پاداشهای الهی و خوار نگشتن در قیامت:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 190 و 194

وعده‌های انجیل

32. وعدۀ انجیل، به حتمی بودن بهشت، با عنوان پاداش برای مجاهدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ .... توبه (9) 111

وعده‌های تورات


1) 1) . در احتمالی مراد از اسماعیل علیه السلام در آیه، اسماعیل بن ابراهیم علیهما السلام است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 800؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 6، ص 218)

33. وعده‌های تورات، به حتمی بودن بهشت برای مجاهدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ .... توبه (9) 111

وعده‌های خدا

ایمان به وعده‌های خدا

34. لزوم ایمان به وعده‌های خدا و پرهیز از بی‌اعتنایی به آنها:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی . طه (20) 86

35. ایمان به وعده‌های خدا در مورد نصرت جبهه حق، زمینه‌ساز پیدایش روحیۀ صبر و شکیبایی:

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ . روم (30) 60

36. ایمان راسخ مسلمانان مدینه، به وعده‌های خداوند و پیامبرش:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

37. ایمان به وعده‌های نیکوی خداوند، فراهم‌سازندۀ زمینه‌ای برای دستیابی به آینده‌ای آسوده و راحت:

فَأَمّٰا مَنْ ... وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ . (1)لیل (92) 5 -\7

بی‌اعتنایی به وعده‌های خدا

38. گمراهی بنی اسرائیل، به سبب بی‌توجّهی به وعده‌های خداوند:

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ . طه (20) 85 -\87

39. پیروی بنی اسرائیل از سامری و بی‌توجّهی به وعدۀ الهی، زمینه‌ساز گرفتاری آنان به غضب خداوند:

... وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی . طه (20) 85 و 86

بیماردلان و وعده‌های خدا


1) 1) . از ابن عباس، قتاده و عکرمه نقل شده است: مقصود از«و صدق بالحسنی»وعده نیکو است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 760)

40. گمان بیماردلان مدینه به خدعه بودن وعده‌های خدا:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

تصدیق وعده‌های خدا

==> همین مدخل، وعده‌های خدا، ایمان به وعده‌های خدا

تکذیب وعده‌های خدا

41. نادرست پنداشتن وعدۀ الهی به برپایی قیامت و دروغگو دانستن پیامبران، از نشانه‌های کافران:

... قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ .

یس (36) 47 و 48 و 52

42. تکذیب و انکار وعده‌های الهی، درپی‌دارندۀ کیفری حتمی:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کٰانُوا خٰاسِرِینَ . احقاف (46) 17 و 18

43. تکذیب منافقان و بیماردلان مدینه، نسبت به وعدۀ خداوند برای پیروزی مسلمانان:

إِذْ جٰاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ وَ إِذْ زٰاغَتِ الْأَبْصٰارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنٰاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّٰهِ الظُّنُونَا. احزاب (33) 10

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

44. وعده‌های الهی به ثواب و عقاب مورد تکذیب مکذّبان:

فَالْمُلْقِیٰاتِ ذِکْراً

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَوٰاقِعٌ . مرسلات (77) 5 و 7

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ

وَ مٰا یُغْنِی عَنْهُ مٰالُهُ إِذٰا تَرَدّٰی . (1)لیل (92) 9 -\11

45. تکذیب وعده‌های خداوند، درپی‌دارندۀ سختی و دشواری:

وَ کَذَّبَ بِالْحُسْنیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْعُسْریٰ . لیل (92) 9 و 10

توجّه به وعده‌های خدا

46. توجّه به وعده‌های خدا، مانع فریفتگی انسان به زندگی دنیا:

... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا .... لقمان (31) 33

حقّانیّت وعده‌های خدا

47. حقّانیّت وعده‌های خدا و تخلّف‌ناپذیری آن:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ .... آل عمران (3) 152


1) 1) . منظور از«حسنی»وعده‌های الهی و معنای«اذا تردّیٰ»زمان سقوط در آتش جهنم است. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 760)

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 194

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 122

وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا وَ لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ .... انعام (6) 34

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . انعام (6) 67

إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . انعام (6) 134

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 111

إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا .... یونس (10) 4

... أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 55

لَهُمُ الْبُشْریٰ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ لاٰ تَبْدِیلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ .... یونس (10) 64

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

حَتّٰی إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جٰاءَهُمْ نَصْرُنٰا فَنُجِّیَ مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ یُرَدُّ بَأْسُنٰا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِینَ . یوسف (12) 110

... وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ .... ابراهیم (14) 22

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

أَتیٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . نحل (16) 1

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 38

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ وَ کٰانَ وَعْداً مَفْعُولاً. اسراء (17) 5

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً. اسراء (17) 108

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا .... کهف (18) 21

قٰالَ هٰذٰا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکّٰاءَ وَ کٰانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا. کهف (18) 98

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا. مریم (19) 61

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا

أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 7 و 9

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 97

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 104

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... حج (22) 47

لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً. فرقان (25) 16

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 13

أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاٰقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ . قصص (28) 61

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 9

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 6

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... روم (30) 60

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 9

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... لقمان (31) 33

وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَیْنٰا کُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا وَ لٰکِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِینَ . سجده (32) 13

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. فاطر (35) 5

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 52

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکٰافِرِینَ . یس (36) 70

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ. زمر (39) 20

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 74

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... غافر (40) 55

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَإِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ . غافر (40) 77

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ . جاثیه (45) 32

... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... احقاف (46) 17

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ . ذاریات (51) 5

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ . ذاریات (51) 22 و 23

یَوْمَ تَرَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ یَسْعیٰ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ بُشْرٰاکُمُ الْیَوْمَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . حدید (57) 12

اَلسَّمٰاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کٰانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً. مزمّل (73) 18

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَوٰاقِعٌ . مرسلات (77) 7

فَعّٰالٌ لِمٰا یُرِیدُ. بروج (85) 16

إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ

وَ لَسَوْفَ یَرْضیٰ . لیل (92) 12 و 21

48. اعتقاد اندکی از مردم به حقانیت وعده‌های خداوند:

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 55

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 38

... أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 13

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 6

49. ایمان به خداوند، مقتضی اعتماد کامل به وعده‌های او:

إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجٰاهِلِیَّةِ فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ أَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْویٰ وَ کٰانُوا أَحَقَّ بِهٰا وَ أَهْلَهٰا وَ کٰانَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ فَعَلِمَ مٰا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِکَ فَتْحاً قَرِیباً. فتح (48) 26 و 27

50. حقانیت وعده‌های خداوند به اهل ایمان، براساس حکمت او:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

51. حقانیت وعده‌های خداوند، براساس علم گسترده او:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ وَ الصّٰالِحِینَ مِنْ عِبٰادِکُمْ وَ إِمٰائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . نور (24) 32

52. عجز انسانها، در ممانعت از تحقق وعده‌های خدا:

إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . انعام (6) 134

53. خداوند توانا، در تحقق بخشیدن به وعده‌های خود، با نشان دادن عذاب موعود مشرکان، به پیامبرش:

قُلْ رَبِّ إِمّٰا تُرِیَنِّی مٰا یُوعَدُونَ

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ . مؤمنون (23) 93 و 95

54. پایان یافتن تردیدها و سست‌انگاری‌های

منکران وحی با تحقق وعده‌های الهی در قیامت:

بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ یَلْعَبُونَ

فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّمٰاءُ بِدُخٰانٍ مُبِینٍ

یَغْشَی النّٰاسَ هٰذٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنّٰی لَهُمُ الذِّکْریٰ وَ قَدْ جٰاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِینٌ . دخان (44) 9 -\11 و 13

55. صبر و استقامت بنی اسرائیل در برابر ستمگری‌های فرعون موجب تحقق وعده الهی بر پیروزی آنان و نابودی دشمنانشان:

... وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ . (1)اعراف (7) 137

56. اطمینان ذو القرنین بر حقانیت وعده‌های خدا:

قٰالُوا یٰا ذَا الْقَرْنَیْنِ ... قٰالَ ... وَ کٰانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا. کهف (18) 94 و 98

57. تحقق وعده‌های الهی، به رغم تردید اکثر مردم در آن:

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 6

58. تحقق وعدۀ خداوند، مبنی بر نجات پیامبران و هلاکت مکذبان و مشرکان:

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ ... ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 7 و 9

59. شکرگزاری بهشتیان، به سبب تحقق وعدۀ الهی دربارۀ آنان و آزادی در انتخاب جایگاه بهشتی:

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

60. آگاهی اقلیتی از مردم به تحقق وعده‌های الهی، در یاری‌رسانی او طبق مشیت خود:

بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 5 و 6

61. تحقق وعده الهی به یاری و پیروزی پیکارگران احد، در آغاز جنگ:

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . (2)آل عمران (3) 152

62. نوح علیه السلام معتقد به حقانیت و تحقق وعده‌های

1) 1) . یعنی کلام پروردگار با تحقق وعده به بنی اسرائیل صحیح و کامل شد، با هلاک کردن دشمنانشان و جانشین ساختن آنان در زمین، به سبب صبر و استقامت آنان. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 725؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 4، ص 273)

2) 2) . شأن نزول آیۀ مذکور، مربوط به جنگ احد است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 858؛ زاد المسیر، ج 1، ص 333)

الهی:

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 45

63. ربوبیت یگانه و توانمند خداوند بر نظام هستی، گواه تحقق‌پذیری وعده‌های او:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . یونس (10) 48 و 53

قٰالَ هٰذٰا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکّٰاءَ وَ کٰانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا. کهف (18) 98

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ . ذاریات (51) 22 و 23

64. قدرت نامحدود خداوند، پشتوانۀ تحقق وعده‌های الهی:

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ . مؤمنون (23) 95

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا .... وَ کٰانَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیراً. فتح (48) 20 و 21

65. احاطۀ علمی خداوند، پشتوانۀ تحقق وعده‌های او:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا .... فتح (48) 20

وَ أُخْریٰ لَمْ تَقْدِرُوا عَلَیْهٰا قَدْ أَحٰاطَ اللّٰهُ بِهٰا .... فتح (48) 21

66. قیامت، زمان به وقوع پیوستن وعده‌های الهی:

وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَةً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً

وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً. کهف (18) 47 و 48

67. مالکیت مطلق و همه‌جانبۀ خداوند بر جهان هستی، منشأ تحقق بخشیدن او به تمامی وعده‌های خویش:

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 55

68. عزت الهی، عامل تحقق وعده‌های خداوند به مؤمنان:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

69. گذر زمان، شاهد حقانیت وعده‌های خداوند:

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . انعام (6) 67

70. سوگند خدا بر حقانیت و تخلف‌ناپذیری وعده‌های خویش:

وَ فِی السَّمٰاءِ رِزْقُکُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ

فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ . ذاریات (51) 22 و 23

71. وعدۀ بهشتهای جاوید به بندگان، وعده‌ای حتمی:

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا. مریم (19) 61

72. شکست‌ناپذیری و صاحب انتقام بودن خدا،

دلیل تخلف‌ناپذیری وعده‌هایش در یاری رسولان:

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

73. توجه به گسترش اسلام و توسعه روز افزون آن، دلیلی بر حقانیت وعده‌های الهی، به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ إِنْ مٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ وَ عَلَیْنَا الْحِسٰابُ

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُهٰا مِنْ أَطْرٰافِهٰا وَ اللّٰهُ یَحْکُمُ لاٰ مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . (1)رعد (13) 40 و 41

74. وعدۀ خداوند به کیفر معرضان از آیات خدا، وعده‌ای حق و تخلف‌ناپذیر:

وَ إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا وَلّٰی مُسْتَکْبِراً کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهٰا کَأَنَّ فِی أُذُنَیْهِ وَقْراً فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ ... وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 7 و 9

75. وعدۀ ورود مؤمنان دارای عمل صالح در بهشت و خلود در آن، وعده‌ای تخلف‌ناپذیر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

76. جانشینی اقوام به جای دیگری از سوی خداوند، دلیل حقانیت تحقق وعده الهی، در مورد حاکمیت اهل ایمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

77. تأمین تمامی خواسته‌های متقین در بهشت جاویدان، وعدۀ تخلف‌ناپذیر خداوند به آنان:

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ أُکُلُهٰا دٰائِمٌ وَ ظِلُّهٰا تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکٰافِرِینَ النّٰارُ. رعد (13) 35

... أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ ... لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً. فرقان (25) 15 و 16

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِینَ وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی وَ لَهُمْ فِیهٰا مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ کَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِی النّٰارِ وَ سُقُوا مٰاءً حَمِیماً فَقَطَّعَ أَمْعٰاءَهُمْ . محمّد (47) 15

78. بازگشت موسی علیه السلام به دامان مادر، نمود حقانیت وعده‌های خداوند:

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ


1) 1) . بنا بر یک تفسیر«ننقصها من اطرافها»در فتوحات اسلام و مسلمانان تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 461؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 27)

أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 13

79. حقانیت و حتمی بودن وعدۀ نصرت دین به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند:

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... (1)روم (30) 60

80. وعدۀ خداوند به قرار گرفتن مؤمنان دارای عمل صالح در زمرۀ صالحان، وعده‌ای تخلف‌ناپذیر:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ . عنکبوت (29) 9

81. حکمت خداوند، منشأ حتمیّت و حقانیت وعده‌های او:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

82. اعطای بناهای رفیع به همراه نهرهای جاری در بهشت، وعده حتمی خداوند به تقواپیشگان:

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ. زمر (39) 20

83. وعدۀ الهی به برپایی قیامت، وعده‌ای حتمی و تخلف‌ناپذیر:

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا .... کهف (18) 21

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 97

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... لقمان (31) 33

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ . جاثیه (45) 32

84. رحمت گستردۀ الهی، عامل تحقق یافتن وعده‌های او:

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدَ الرَّحْمٰنُ عِبٰادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کٰانَ وَعْدُهُ مَأْتِیًّا. مریم (19) 61

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 52

85. مقام الوهیت خداوند، مقتضی تخلف‌ناپذیری وعده‌های او:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 9

... لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... آل عمران (3) 152


1) 1) . مقصود از«وعد الله»وعدۀ الهی به محمد صلی الله علیه و آله دربارۀ نصرت و اعزاز دین آن حضرت است. (التبیان، ج 8، ص 267؛ روح المعانی، ج11، جزء 21، ص 94؛ جامع البیان، ج 11، جزء 21، ص 70؛ تفسیر المنیر، ج 21، ص 122)

... وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 122

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا .... توبه (9) 111

إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا .... یونس (10) 4

... أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... یونس (10) 55

... حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31

... إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ .... ابراهیم (14) 22

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ .... ابراهیم (14) 47

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لاٰ یَبْعَثُ اللّٰهُ مَنْ یَمُوتُ بَلیٰ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . نحل (16) 38

... لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... حجّ (22) 47

... لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... قصص (28) 13

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ .... روم (30) 6

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... روم (30) 60

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا .... لقمان (31) 9

... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... لقمان (31) 33

... وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ. زمر (39) 20

... اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ .... زمر (39) 74

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... غافر (40) 55

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... غافر (40) 77

... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... جاثیه (45) 32

... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... احقاف (46) 17

86. عزت خداوند، منشأ تخلف‌ناپذیری وعده‌های او:

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

87. وعدۀ خدا بر نصرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حق، و مقتضی صبر و شکیبایی:

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ . روم (30) 60

إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا ... فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ ... (1)

غافر (40) 54 و 55

88. اقرار بهشتیان به حقانیت وعدۀ بهشت:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا .... اعراف (7) 44

89. کشف غار اصحاب کهف و پرده برداشته شدن از راز خواب و بیداری آنان، زمینه‌ساز آگاهی مردم به حقانیت وعدۀ خدا دربارۀ قیامت:

1) 1) . فاعل«فاصبر»پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دانسته شده است.(مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 21؛ الکشاف، ج 4، ص 173)

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا .... کهف (18) 21

90. تحقق وعدۀ خداوند، به ورود پیروزمندانۀ مسلمانان به مکه:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . فتح (48) 27

91. اعتراف کافران در قیامت، به درستی وعده‌های خداوند رحمان:

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 52

92. اعتراف شیطان در قیامت، به حقانیت وعده‌های خداوند و پوچی وعده‌های خود:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ .... ابراهیم (14) 22

93. سپاسگزاری تقواپیشگان از خداوند، به علت تحقق یافتن وعده‌های الهی دربارۀ آنها:

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ ... وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

نیز ==> حق، موارد حق، وعده‌های خدا

درستی وعده‌های خدا

==> همین مدخل، حقانیت وعده‌های خدا

سند وعده‌های خدا

94. انجیل، سند وعده‌های خدا به مجاهدان و شهیدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 111

95. تورات، سند وعده‌های خدا به مجاهدان و شهیدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ... وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ ... وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 111

96. قرآن، سند وعده‌های خداوند به مجاهدان و شهیدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ .... توبه (9) 111

شک در وعده‌های خدا

97. شک و تردید شرک‌پیشگان به وعده‌های الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَ لَوْ لاٰ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ . (1)هود (11) 110

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَ لَوْ لاٰ


1) 1) . آیه، جهت تسلیت و دلداری پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به تکذیب مشرکان قومش است. (جامع البیان، ج 7، جزء 12، ص 160)

کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ . فصّلت (41) 45

98. شک و تردید منافقان، در وعده‌های الهی به مجاهدان:

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ . (1)

توبه (9) 45

99. تردید در تحقق وعده‌های خدا، برخاسته از جهل و نادانی:

... أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ .

یونس (10) 55

... وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 13

وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . روم (30) 6

ظن در وعده‌های خدا

100. توجه به عزت و صاحب انتقام بودن خداوند، دفع‌کنندۀ ظن به وعده‌های خداوند:

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

فلسفه وعده‌های خدا

101. وعدۀ خلافت خداوند به مؤمنان، با تمکین دین مرضی در امنیت کامل برای عبادت خالص او:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ . نور (24) 55

102. وعده و وعیدهای خداوند، برخاسته از ربوبیت او برای رشد و تربیت انسانها:

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 194

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 44

وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً. اسراء (17) 108

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی . طه (20) 86

لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً. فرقان (25) 16

منافقان و وعده‌های خدا

103. عقیدۀ منافقان به خدعه و فریب بودن وعده‌های خدا:

1) 1) . مقصود از«و ارتابت قلوبهم»شک منافقان و تحقیر آنان است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 53؛ جامع البیان، ج 6، جزء 10، ص 185)

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

موارد وعده‌های خدا

1. آرامش
104. تبدیل و جایگزین کردن ترس و اضطراب به امنیت و آرامش، وعدۀ خداوند به مؤمنان دارای عمل صالح:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً .... نور (24) 55

105. وعدۀ الهی به مؤمنان، درپی‌دارندۀ آرامش آنان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . (1)انبیاء (21) 101 و 103

2. آسانی
106. وعدۀ آسانی امور به انفاق‌گران و متقین، از سوی خداوند:

فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ

فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ . لیل (92) 5 و 7

107. آسان شدن امور، وعدۀ الهی به مؤمنان:

... سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً. طلاق (65) 7

108. حسابرسی آسان، وعدۀ خداوند به اصحاب یمین:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً. انشقاق (84) 7 و 8

109. آسانی شریعت، وعدۀ الهی خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ نُیَسِّرُکَ لِلْیُسْریٰ . (2)اعلی (87) 8

3. آمرزش
110. وعدۀ الهی به آمرزش گوساله‌پرستان تائب بنی اسرائیل:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ .... قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنٰا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرّٰاحِمِینَ وَ الَّذِینَ عَمِلُوا السَّیِّئٰاتِ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِهٰا وَ آمَنُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . اعراف (7) 150 و 151 و 153

111. وعدۀ حتمی خداوند به آمرزش تمام گناهان گذشتۀ اهل کتاب، در صورت ایمان (به خدا و پیامبران و کتابهای آسمانی):

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ النَّعِیمِ . مائده (5) 65

112. وعدۀ الهی بر بهره‌مندی مؤمنان نیک کردار،

1) 1) . منظور از«الذین سبقت»به قرینۀ مقابله با آیۀ پیشین که دربارۀ کافران و مشرکان است، می‌تواند مؤمنان راستین باشد

2) 2) .«یسری»وصف برای موصوف محذوف از قبیل«الطریقة»با«الشریعة»است، و مقصود در آیه این است که تو را بر شریعت آسان توفیق دادیم. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 721)

از مغفرت و آمرزش او:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ . مائده (5) 9

... وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 29

113. وعدۀ الهی به آمرزش بنی اسرائیل، در صورت ورود به سرزمین مقدس و طلب آمرزش:

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 58

وَ إِذْ قِیلَ لَهُمُ اسْکُنُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ وَ کُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ وَ قُولُوا حِطَّةٌ وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَکُمْ خَطِیئٰاتِکُمْ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 161

4. اجابت دعا
114. وعدۀ اجابت دعا به درخواست‌کنندگان از سوی خدا:

وَ إِذٰا سَأَلَکَ عِبٰادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّٰاعِ إِذٰا دَعٰانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی .... بقره (2) 186

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ

أُولٰئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمّٰا کَسَبُوا وَ اللّٰهُ سَرِیعُ الْحِسٰابِ . بقره (2) 201 و 202

... وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 56

وَ قٰالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ .... غافر (40) 60

5. ارائۀ آیات الهی
115. وعدۀ خداوند به آشکار ساختن آیات و نشانه‌های خود، در آینده‌ای نزدیک:

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَیُرِیکُمْ آیٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا .... نمل (27) 93

سَنُرِیهِمْ آیٰاتِنٰا فِی الْآفٰاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ. فصّلت (41) 53

6 . ارعاب کافران
116. وعدۀ الهی به القای دلهره و هراس، در دلهای کافران:

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ .... آل عمران (3) 151

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ ... سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ .... انفال (8) 12

117. ایجاد دلهره در دلهای کافران، وعدۀ خداوند به فرشتگان حاضر در کارزار بدر:

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنٰانٍ . (1)انفال (8) 12

7. اسکان انبیا
118. وعدۀ خداوند به اسکان انبیا در سرزمین خویش، در پی تهدید شدن آنان به اخراج از

1) 1) . با توجه به شان نزول، آیه در مورد جنگ بدر نازل شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 807)

سوی کافران:

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا فَأَوْحیٰ إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّٰالِمِینَ

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذٰلِکَ لِمَنْ خٰافَ مَقٰامِی وَ خٰافَ وَعِیدِ. ابراهیم (14) 13 و 14

8 . اسکان در بیت‌المقدّس
119. وعدۀ خداوند به بنی اسرائیل، جهت گردآوری و اسکان آنان در سرزمین بیت‌المقدّس:

وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنٰا بِکُمْ لَفِیفاً. اسراء (17) 104

9. امامت
120. وعدۀ خدا به امامت و حاکمیّت مستضعفان بر زمین:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ . قصص (28) 5

121. وعدۀ الهی، مبنی بر به امامت رساندن مستضعفان بنی اسرائیل:

إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاٰ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهٰا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طٰائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ . (1)قصص (28) 4 و 5

122. وعدۀ خداوند، مبنی بر به امامت رساندن خاندان پیامبر در زمین:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ . (2)قصص (28) 5

10. امداد
123. وعدۀ فرود ملائکه امدادگر از سوی خداوند به مجاهدان:

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ . آل عمران (3) 125

إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجٰابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُرْدِفِینَ . انفال (8) 9

124. وعدۀ مؤکّد خداوند، به امداد پیامبران خود:

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ فَجٰاؤُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَانْتَقَمْنٰا مِنَ الَّذِینَ أَجْرَمُوا وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ . روم (30) 47

وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ

إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ . صافّات (37) 171 و 172

إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهٰادُ. غافر (40) 51


1) 1) . مقصود از«مستضعفین»بنی اسرائیل‌اند که فرعونیان آنان را به استضعاف کشیده بودند و خداوند اراده کرد که بنی اسرائیل امام و مقتدا و متبوع باشند و نعمت سنگین از آل فرعون به بنی اسرائیل، بعد از نجات آنان منتقل شود. (المیزان، ج 16، ص 9، به اختصار)

2) 2) . در روایتی از علی علیه السلام مراد از«الذین استضعفوا»در آیه آل محمد علیهم السلام است. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 110، ح 11؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 557)

125. وعدۀ یاری به پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی خداوند:

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لاٰ یَسْتَخِفَّنَّکَ الَّذِینَ لاٰ یُوقِنُونَ . (1)روم (30) 60

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَإِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّیَنَّکَ فَإِلَیْنٰا یُرْجَعُونَ . (2)غافر (40) 77

11. امکانات دنیایی
126. وعدۀ خداوند به نوح علیه السلام مبنی بر برخوردار ساختن امّتهایی پس از وی از امکانات دنیایی:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ .... هود (11) 48

12. امنیّت
127. تحقّق وعدۀ الهی، مبنی بر وارد شدن پیامبر صلی الله علیه و آله به مسجد الحرام با امنیّت:

لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیٰا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ مُحَلِّقِینَ رُؤُسَکُمْ وَ مُقَصِّرِینَ لاٰ تَخٰافُونَ .... فتح (48) 27

128. تبدیل ترس و اضطراب به امنیّت و آرامش در آخرالزّمان، وعدۀ خداوند به مؤمنان دارای عمل صالح:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً ... (3)نور (24) 55

129. تبدیل و جایگزینی ترس و اضطراب به امنیّت و آرامش، وعدۀ خداوند به مؤمنان دارای عمل صالح:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً .... نور (24) 55

13. انتقام
130. وعدۀ خداوند به پیامبران، مبنی بر انتقام از ستمگران:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 44 و 47

131. قدرت شکست‌ناپذیر خداوند، ضامن تحقّق وعده‌های او در انتقام:

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

فَإِمّٰا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّٰا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ

أَوْ نُرِیَنَّکَ


1) 1) . متعلق وعده در این آیه به قرینۀ دعوت خداوند از پیامبر صلی الله علیه و آله برای صبرپیشه کردن در برابر مخالفتهای کافران می‌تواند نصرت خدا باشد. (الکشاف، ج 3، ص 488)

2) 2) . گفته شده: وعدۀ خدا به انبیا، نصرت و یاری آنان و انتقام از دشمنانشان حق و راست است و تخلف‌پذیر نیست. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 830)

3) 3) . از امام سجاد علیه السلام روایت شده که در پی تلاوت آیۀ«وعد الله الذین آمنوا...»فرمود: سوگند به خدا! آنان شیعیان ما اهل بیت‌اند که خداوند به دست مردی از خاندان ما - که مهدی این امت باشد - آنان را خلیفۀ روی زمین قرار خواهد داد. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 620، ح 226)

اَلَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ . زخرف (43) 41 و 42

14. بازگشت به دامان مادر
132. بازگشت موسی به دامان مادر، وعدۀ الهی به مادرش:

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ .... قصص (28) 13

15. بازگشت به وطن
133. بازگشت محمد صلی الله علیه و آله به زادگاه اصلی خود، مورد وعدۀ خداوند به آن حضرت:

إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ .... قصص (28) 85

16. برکت
134. وعدۀ خدا به اعطای برکت به نوح علیه السلام و پیروانش:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ .... هود (11) 48

17. برگزیدگی موسی علیه السلام
135. برگزیدن موسی علیه السلام به مقام رسالت، وعدۀ الهی به مادرش، جهت آرام بخشیدن خاطر وی:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ ... إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . قصص (28) 7

18. بقای اهل کتاب
136. وعدۀ خداوند به بقای اهل کتاب تا قیامت:

إِذْ قٰالَ اللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ ... (1)آل عمران (3) 55

19. بهشت

==> بهشت، پاداش بهشت و وعده بهشت

20. پاداش

==> پاداش

نیز ==> بهشت، پاداش بهشت و وعده بهشت

21. پیروزی

==> پیروزی، وعده پیروزی و جهاد، وعده پیروزی در جهاد

22. تأمین نیازها
137. وعدۀ خداوند به تأمین نیازمندیهای فقیران غیر متأهل، در صورت اقدام به ازدواج:

وَ أَنْکِحُوا الْأَیٰامیٰ مِنْکُمْ ... إِنْ یَکُونُوا فُقَرٰاءَ یُغْنِهِمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ .... نور (24) 32

138. وعدۀ خداوند به برطرف ساختن نیاز غیر متأهلان فاقد امکانات ازدواج، در صورت رعایت عفت و پاکدامنی:

وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ نِکٰاحاً حَتّٰی یُغْنِیَهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... وَ لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا .... نور (24) 33

23. تثبیت دین
139. استقرار و تثبیت دین مورد رضایت خداوند، وعدۀ الهی به مؤمنان صالح:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«الذین کفروا»یهود باشند، (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 730؛ الکشاف، ج 1، ص 367) نتیجۀ آن بقای هر دو دین غالب و مغلوب است

اَلصّٰالِحٰاتِ ... وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ .... نور (24) 55

24. تصرف سرزمین
140. تصرف سرزمین فاسقان و دیدن مناظر آن، وعده‌ای از جانب خداوند به امت موسی:

قٰالَ یٰا مُوسیٰ إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّٰاسِ بِرِسٰالاٰتِی وَ بِکَلاٰمِی .... وَ أْمُرْ قَوْمَکَ یَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهٰا سَأُرِیکُمْ دٰارَ الْفٰاسِقِینَ . اعراف (7) 144 و 145

141. وعدۀ خداوند به مسلمانان مدینه، برای تصرف سرزمینهایی علاوه بر سرزمین یهود و بنی قریظه:

وَ أَوْرَثَکُمْ أَرْضَهُمْ وَ دِیٰارَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ وَ أَرْضاً لَمْ تَطَؤُهٰا ... (1)احزاب (33) 27

142. وعدۀ خداوند به وارث شدن زمین در آخرالزّمان، از سوی بندگان صالح:

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

25. تعلیم قرآن
143. فراگیری قرآن و حفظ آن، وعدۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

سَنُقْرِئُکَ فَلاٰ تَنْسیٰ . اعلی (87) 6

26. تغییر قبله
144. تغییر قبله، وعدۀ خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

قَدْ نَریٰ تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمٰاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ .... بقره (2) 144

27. تکفیر گناهان
145. وعدۀ مشروط خدا، برای تکفیر گناهان:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... (2)آل عمران (3) 195

... وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... مائده (5) 12

... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ فِی أَصْحٰابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

146. وعدۀ مشروط خدا به بنی اسرائیل، برای تکفیر گناهان آنان:

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ


1) 1) . مراد، سرزمینهای مؤمنان است که هنوز به آنجا قدم نگذاشته‌اند و در آینده خداوند برای آنها فتح خواهد کرد که عبارت از خیبر یا مکه یا روم یا فارس است. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 551؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 8، ص 31)

2) 2) .«لاکفر»تأکید در تکفیر گناه و«لام»برای قسم است که از آن وعدۀ خداوند استفاده می‌شود. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 3، جزء 4، ص 205)

اِثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ .... مائده (5) 12

147. تکفیر و نادیده گرفته شدن گناهان مؤمنان دارای عمل صالح، وعده، حتمی خداوند:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... عنکبوت (29) 7

28. جبران خسارت
148. وعدۀ خداوند به جبران خسارتهای مادی مؤمنان صدر اسلام، ناشی از قطع رابطه با مشرکان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 28

29. جهنّم
149. آتش جهنّم، وعدۀ خداوند به منافقان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ .... توبه (9) 68

150. گرفتاری به آتش جهنّم، وعدۀ خدا به کافران:

وَعَدَ اللّٰهُ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ .... توبه (9) 68

... اَلنّٰارُ وَعَدَهَا اللّٰهُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... حجّ (22) 72

151. اعتراف اهل جهنّم به حقّانیّت وعدۀ الهی، بر افکندن آنها در دوزخ:

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ .... اعراف (7) 44

152. جهنّم، وعده‌گاه کافران به قرآن:

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ .... هود (11) 17

نیز ==> جهنّم، تهدید به جهنم، جاودانگی در جهنّم، مصادیق جهنّمیان، موجبات جهنّم

30. حاکمیّت
153. حاکمیّت بنی اسرائیل (بعد از هلاکت فرعونیان) بر سرزمین آنان از وعده‌های نیکوی خداوند به آنها:

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ ... فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ ... وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ . اعراف (7) 130 و 136 و 137

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . قصص (28) 5 و 6

154. وعدۀ خدا به آیندگان بنی اسرائیل برای حاکمیت آنان بعد از شکست اولیه:

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً. اسراء (17) 4 و 6

155. وعدۀ خداوند به وارث شدن زمین در آخرالزمان، از سوی بندگان صالح:

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

156. وعدۀ خداوند، مبنی بر حاکمیت و غلبۀ اسلام بر تمام ادیان:

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ . توبه (9) 32 و 33

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ .... نور (24) 55

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ شَهِیداً. فتح (48) 28

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ . صفّ (61) 8 و 9

157. وعدۀ الهی به پیدایش حکومت صالحان، در آخرالزمان:

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً .... نور (24) 55

نیز ==> همین مدخل، موارد وعده‌های خدا، خلافت

31. حبط عمل
158. وعدۀ حبط عمل به کافران سدکنندۀ راه خدا و دشمن پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مٰا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدیٰ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیُحْبِطُ أَعْمٰالَهُمْ . محمّد (47) 32

32. حسابرسی
159. وعدۀ خداوند به حسابرسی آسان، از اصحاب یمین:

فَأَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

فَسَوْفَ یُحٰاسَبُ حِسٰاباً یَسِیراً. انشقاق (84) 7 و 8

160. وعدۀ خداوند به اصحاب شمال، مبنی بر حسابرسی و دوزخی شدن آنان در قیامت:

وَ أَمّٰا مَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ وَرٰاءَ ظَهْرِهِ

فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً

وَ یَصْلیٰ سَعِیراً. انشقاق (84) 10 -\12

33. حشر
161. وعدۀ خداوند به انسانها، مبنی بر حشر آنان

در قیامت:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ الْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 51 و 52

وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ وَ تَرَی الْأَرْضَ بٰارِزَةً وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً

وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَکُمْ مَوْعِداً. کهف (18) 47 و 48

162. وعدۀ خداوند به کافران، مبنی بر حشر آنان به‌سوی دوزخ:

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلیٰ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهٰادُ. آل عمران (3) 12

163. وعدۀ خداوند به منکران معاد، مبنی بر حشر آنان همراه با شیاطین:

وَ یَقُولُ الْإِنْسٰانُ أَ إِذٰا مٰا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَیًّا

فَوَ رَبِّکَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّیٰاطِینَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِیًّا. مریم (19) 66 و 68

34. حیات جاودان
164. حیات جاودان در باغهای بهشت، با نهرهای روان، وعدۀ الهی:

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ کُلَّمٰا رُزِقُوا مِنْهٰا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قٰالُوا هٰذَا الَّذِی رُزِقْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ أُتُوا بِهِ مُتَشٰابِهاً وَ لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 25

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِیلاً. نساء (4) 57

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 122

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ

خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 21 و 22

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ .... توبه (9) 72

قُلْ أَ ذٰلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ کٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِیراً

لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ خٰالِدِینَ کٰانَ عَلیٰ رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً. فرقان (25) 15 و 16

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ جَنّٰاتُ النَّعِیمِ

خٰالِدِینَ فِیهٰا وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ . لقمان (31) 8 و 9

نیز ==> بهشت، بهشتیان، جاودانگی بهشتیان

35. خانه‌های پاکیزه
165. وعدۀ خداوند به مردان و زنان اهل ایمان، دربارۀ برخوردار شدن آنها از مساکن طیبه در

بهشتهای جاودان:

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ .... توبه (9) 72

36. خلافت
166. خلافت و وراثت مستضعفان در زمین، مورد وعدۀ خداوند:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ . قصص (28) 5

167. خلافت و جانشینی خدا در زمین وعده اکید الهی به مؤمنان نیکوکار:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ .... نور (24) 55

168. عبادت خدای یکتا و دوری از شرک، فلسفۀ وعدۀ الهی، دربارۀ اعطای خلافت بر زمین به مؤمنان صالح:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... یَعْبُدُونَنِی لاٰ یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً .... نور (24) 55

169. وعدۀ خداوند به برگزیدن مهدی آل محمّد علیهم السلام برای خلافت شیعیان مؤمن و صالح، در آخرالزّمان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... (1)نور (24) 55

170. وعدۀ خداوند به خلافت بندگان صالح در زمین:

وَ لَقَدْ کَتَبْنٰا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهٰا عِبٰادِیَ الصّٰالِحُونَ . انبیاء (21) 105

37. داوری
171. داوری میان مؤمنان و کافران، از سوی خداوند، مورد وعده به پیامبر صلی الله علیه و آله :

إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ بِحُکْمِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْعَلِیمُ

فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ إِنَّکَ عَلَی الْحَقِّ الْمُبِینِ . نمل (27) 78 و 79

38. دفع شرّ
172. وعدۀ خداوند به محمد صلی الله علیه و آله مبنی بر دفع شر نصرانیان و یهود از ایشان:

وَ قٰالُوا کُونُوا هُوداً أَوْ نَصٰاریٰ تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مٰا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا هُمْ فِی شِقٰاقٍ فَسَیَکْفِیکَهُمُ اللّٰهُ .... بقره (2) 135 و 137

39. رحمت
173. وعدۀ خداوند، به شمول رحمت الهی بر مؤمنان:

1) 1) . از امام سجاد علیه السلام روایت شده که در پی تلاوت آیۀ«وعد الله الذین آمنوا»فرمود: سوگند به خدا! آنان شیعیان ما اهل بیت‌اند که خداوند به سبب مردی از خاندان ما که مهدی علیه السلام این امت باشد آنان را خلیفۀ روی زمین قرار خواهد داد. (تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 620، ح 226)

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَیُدْخِلُهُمْ فِی رَحْمَةٍ مِنْهُ .... نساء (4) 175

... وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ ... وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 156

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ .... توبه (9) 71

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ أَلاٰ إِنَّهٰا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 99

174. وعدۀ الهی به برخوردار نمودن بنی اسرائیل از رحمت خاص خود در دنیا و آخرت، در صورت رعایت تقوا، ایمان و پرداخت زکات:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ ... وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیٰاتِنٰا یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 150 و 156

175. وعدۀ خداوند به برخوردار ساختن مؤمنان انفاقگر، از رحمت خویش:

وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَتَّخِذُ مٰا یُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ ... سَیُدْخِلُهُمُ اللّٰهُ فِی رَحْمَتِهِ .... توبه (9) 99

176. دست‌یابی به رحمت الهی، وعدۀ خدا به تقواپیشگان:

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ .... اعراف (7) 156

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ .... حدید (57) 28

177. وعدۀ خداوند به بهره‌مند شدن زکات‌دهندگان از رحمت:

وَ اکْتُبْ لَنٰا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ إِنّٰا هُدْنٰا إِلَیْکَ قٰالَ عَذٰابِی أُصِیبُ بِهِ مَنْ أَشٰاءُ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ .... اعراف (7) 156

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ...

وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ .... توبه (9) 71

40. رسالت
178. برگزیدن موسی علیه السلام برای مقام رسالت، وعدۀ الهی به مادرش:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . قصص (28) 7 و 14

41. رسوایی
179. رسوایی در قیامت، وعدۀ خداوند به افترازنندگان

به قرآن:

إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِ آیٰاتُنٰا قٰالَ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ

سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ . قلم (68) 15 و 16

42. رضای خدا
180. وعدۀ خداوند به اهل ایمان، در مورد برخورداری آنها از رضایت و رضوان خود:

اَلَّذِینَ آمَنُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ .... توبه (9) 72

43. رفاه
181. وعدۀ خداوند به رفاه و آسایش مؤمنان:

وَعَدَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضیٰ لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً .... نور (24) 55

182. وعدۀ خداوند به رفاه و آسایش نوح و همراهان وی در کشتی:

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ .... هود (11) 48

44. زندگی برتر
183. بهره‌مندی پیامبر صلی الله علیه و آله از زندگی برتر در آخرت، مورد وعدۀ خدا:

تَبٰارَکَ الَّذِی إِنْ شٰاءَ جَعَلَ لَکَ خَیْراً مِنْ ذٰلِکَ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ وَ یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً. فرقان (25) 10

وَ لَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولیٰ

وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ . ضحی (93) 4 و 5

45. سلامت
184. وعدۀ سلامت به متقین، هنگام استقبال از آنان، برای ورود به بهشت:

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ آمِنِینَ . حجر (15) 45 و 46

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ لَهُمْ فِیهٰا مٰا یَشٰاؤُنَ کَذٰلِکَ یَجْزِی اللّٰهُ الْمُتَّقِینَ

اَلَّذِینَ تَتَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ . نحل (16) 31 و 32

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . زمر (39) 73 و 74

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِیدٍ

هٰذٰا مٰا تُوعَدُونَ لِکُلِّ أَوّٰابٍ حَفِیظٍ

اُدْخُلُوهٰا بِسَلاٰمٍ ذٰلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ. ق (50) 31 و 32 و 34

185. وعدۀ سلامت به صابران، هنگام استقبال از آنان، در ورود به بهشت:

جَنّٰاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَهٰا وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ الْمَلاٰئِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ

مِنْ کُلِّ بٰابٍ

سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّٰارِ. رعد (13) 23 و 24

46. شفاعت
186. وعدۀ الهی به پیامبر صلی الله علیه و آله برای بهره‌مندی وی از مقام شفاعت:

وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضیٰ . (1)ضحی (93) 5

47. شکست بنی اسرائیل
187. وعدۀ خدا به بنی اسرائیل، مبنی بر شکست و نابودی آنان، در پی سرکشی و طغیان در زمین:

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ وَ کٰانَ وَعْداً مَفْعُولاً. اسراء (17) 4 و 5

48. شکست کافران
188. شکست کافران، وعدۀ خداوند به مؤمنان عصر بعثت:

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ .... آل عمران (3) 12

إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلاٰئِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنٰاقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ کُلَّ بَنٰانٍ . انفال (8) 12

إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جٰاءَکُمُ الْفَتْحُ وَ إِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَ لَنْ تُغْنِیَ عَنْکُمْ فِئَتُکُمْ شَیْئاً وَ لَوْ کَثُرَتْ وَ أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُؤْمِنِینَ . انفال (8) 19

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 151 و 152

... وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. (2)رعد (13) 31

أَ کُفّٰارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولٰئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَرٰاءَةٌ فِی الزُّبُرِ

أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ

سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ. قمر (54) 43 -\45

وَ أَکِیدُ کَیْداً

فَمَهِّلِ الْکٰافِرِینَ أَمْهِلْهُمْ رُوَیْداً. طارق (86) 16 و 17

نیز ==> شکست، شکست کافران

49. عذاب
189. تخلّف‌ناپذیری وعدۀ عذاب الهی، به تکذیب‌کنندگان پیامبران:

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ


1) 1) . براساس روایتی از امام باقر علیه السلام آیۀ مزبور مربوط به شفاعت است. (تفسیر فرات کوفی، ص 571؛ بحار الانوار، ج 8، ص 57، ح 72)

2) 2) . بنا بر یک تفسیر، فتح مکه وعدۀ خداوند است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 452؛ کشف الاسرار، ج 5، ص 201)

یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ . حج (22) 47

190. وعدۀ خداوند به عذاب استیصال مشرکان:

وَ إِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ .... یونس (10) 46

وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مٰا فِی الْأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدٰامَةَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 54 و 55

وَ إِنْ مٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ .... رعد (13) 40

وَ إِنّٰا عَلیٰ أَنْ نُرِیَکَ مٰا نَعِدُهُمْ لَقٰادِرُونَ . مؤمنون (23) 95

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَإِمّٰا نُرِیَنَّکَ بَعْضَ الَّذِی نَعِدُهُمْ .... غافر (40) 77

أَوْ نُرِیَنَّکَ الَّذِی وَعَدْنٰاهُمْ فَإِنّٰا عَلَیْهِمْ مُقْتَدِرُونَ . زخرف (43) 42

191. قبول‌کنندگان ولایت و دوستی مغضوبان خداوند، مشمول وعدۀ الهی به عذاب شدید:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لاٰ مِنْهُمْ وَ یَحْلِفُونَ عَلَی الْکَذِبِ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . مجادله (58) 14 و 15

192. وعدۀ الهی به عذاب گمراهان، حتمی و غیر قابل تغییر:

قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

قٰالَ لاٰ تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ

مٰا یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ مٰا أَنَا بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ. ق (50) 27 -\29

193. وعدۀ مکرر خداوند به عذاب دنیایی گمراهان:

... حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ .... مریم (19) 75

194. تحقّق وعده‌های عذاب الهی، در ظرف زمانی خود:

قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . انعام (6) 65 -\67

أَتیٰ أَمْرُ اللّٰهِ فَلاٰ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ . (1)نحل (16) 1

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ رَدِفَ لَکُمْ بَعْضُ الَّذِی تَسْتَعْجِلُونَ . نمل (27) 71 و 72

195. وعدۀ خداوند به عذاب شدن کافران حق‌ناپذیر:

إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . آل عمران (3) 21

فَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً فِی الدُّنْیٰا


1) 1) . در احتمالی مراد از«امر اللّٰه»فرمان خداوند به عقاب مشرکان است که درخواست عذاب کرده بودند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 536 - 537؛ معالم التنزیل، ج 3، ص 71)

وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 56

... وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 18

... أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 37

... إِنَّ اللّٰهَ أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 102

... أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً مُهِیناً. نساء (4) 151

... أَعْتَدْنٰا لِلْکٰافِرِینَ مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 161

قٰالَ اللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 115

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ .

توبه (9) 66

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

... سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 90

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. اسراء (17) 10

... أَعَدَّ لِلْکٰافِرِینَ عَذٰاباً أَلِیماً. احزاب (33) 8

لِیُنْذِرَ مَنْ کٰانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکٰافِرِینَ . (1)یس (36) 70

وَ أَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ یُبْصِرُونَ

أَ فَبِعَذٰابِنٰا یَسْتَعْجِلُونَ . صافّات (37) 175 و 176

فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذٰاباً شَدِیداً .... فصّلت (41) 27

سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ

لِلْکٰافِرینَ لَیْسَ لَهُ دٰافِعٌ . معارج (70) 1 و 2

إِلاّٰ بَلاٰغاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِسٰالاٰتِهِ وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ نٰاصِراً وَ أَقَلُّ عَدَداً. جنّ (72) 23 و 24

بَلِ الَّذِینَ کَفَرُوا ... فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . انشقاق (84) 22 و 24

196. اذیّت‌کنندگان خدا و پیامبر مشمول وعدۀ عذاب الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذٰاباً مُهِیناً. احزاب (33) 57

197. خداوند، وعده‌دهندۀ عذاب به منافقان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. نساء (4) 138

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . توبه (9) 64 و 66

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ


1) 1) . یعنی وعید و عذاب کافران واجب است.(مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 675)

عَذٰابٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 68

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ مُنٰافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفٰاقِ لاٰ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلیٰ عَذٰابٍ عَظِیمٍ . توبه (9) 101

198. وعدۀ الهی به عذاب گناهکاران:

وَ إِذٰا جٰاءَتْهُمْ آیَةٌ قٰالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتّٰی نُؤْتیٰ مِثْلَ مٰا أُوتِیَ رُسُلُ اللّٰهِ اللّٰهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسٰالَتَهُ سَیُصِیبُ الَّذِینَ أَجْرَمُوا صَغٰارٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عَذٰابٌ شَدِیدٌ بِمٰا کٰانُوا یَمْکُرُونَ . انعام (6) 124

وَیْلٌ لِکُلِّ أَفّٰاکٍ أَثِیمٍ ... فَبَشِّرْهُ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . جاثیه (45) 7 و 8

199. عذاب استدراجی، وعدۀ خداوند به مکذّبان:

وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ . اعراف (7) 182

فَذَرْنِی وَ مَنْ یُکَذِّبُ بِهٰذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَعْلَمُونَ

وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ . قلم (68) 44 و 45

200. تحقق وعدۀ عذاب الهی به اصحاب ایکه و قوم تبع:

وَ أَصْحٰابُ الْأَیْکَةِ وَ قَوْمُ تُبَّعٍ کُلٌّ کَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِیدِ. ق (50) 14

201. مجازات شدن با عذاب سخت، وعدۀ الهی به مکذبان و معرضان از آیات الهی:

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ صَدَفَ عَنْهٰا سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیٰاتِنٰا سُوءَ الْعَذٰابِ بِمٰا کٰانُوا یَصْدِفُونَ . انعام (6) 157

202. آویخته شدن دارایی‌های بخیلان در قیامت، عذاب وعده داده شده از سوی خداوند به ایشان:

... سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ .... آل عمران (3) 180

203. وعدۀ عذاب دردناک به ثروت‌اندوزان و تارکان انفاق، از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . توبه (9) 34

204. عذاب دردناک، وعدۀ خداوند به بادیه‌نشینان متخلف از جهاد:

... جٰاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرٰابِ ... سَیُصِیبُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . توبه (9) 90

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِیعُوا یُؤْتِکُمُ اللّٰهُ أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا کَمٰا تَوَلَّیْتُمْ مِنْ قَبْلُ یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً. فتح (48) 16

205. وعدۀ جباران لجوج به عذابی سنگین، از سوی خداوند:

... خٰابَ کُلُّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ ... مِنْ وَرٰائِهِ عَذٰابٌ غَلِیظٌ. ابراهیم (14) 15 و 17

206. قطعی شدن وعدۀ عذاب الهی به قوم ثمود، با پی کردن ناقۀ صالح:

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ . هود (11) 64 و 65

207. صبحگاه، ورود فرشتگان به دیار قوم لوط، زمان وعده داده شده برای نزول عذاب بر آنان:

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ . هود (11) 81

208. وعدۀ عذاب الهی به شیطان و مشرکان:

اَلَّذِی جَعَلَ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَأَلْقِیٰاهُ فِی الْعَذٰابِ الشَّدِیدِ

قٰالَ قَرِینُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَیْتُهُ وَ لٰکِنْ کٰانَ فِی ضَلاٰلٍ بَعِیدٍ

قٰالَ لاٰ تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ. (1)ق (50) 26 -\28

209. زمان دقیق وقوع عذاب وعده داده شده بر مشرکان و کافران، غیر معلوم حتی برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُکُمْ عَلیٰ سَوٰاءٍ وَ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ أَمْ بَعِیدٌ مٰا تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 109

قُلْ إِنْ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ مٰا تُوعَدُونَ أَمْ یَجْعَلُ لَهُ رَبِّی أَمَداً. جنّ (72) 25

210. عذاب و هلاکت ستم‌پیشگان، وعدۀ خداوند به آنان:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 44 و 46 و 47

211. استهزای وعدۀ عذاب الهی از سوی کافران:

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . انعام (6) 10

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . یونس (10) 48

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . هود (11) 7 و 8

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 32

وَ قٰالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا عَبَدْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ نَحْنُ وَ لاٰ آبٰاؤُنٰا وَ لاٰ حَرَّمْنٰا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ کَذٰلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نحل (16) 35

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ


1) 1) . مراد از«قرینه»شیطان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 220؛ زاد المسیر، ج 4، ص 163)

صٰادِقِینَ . انبیاء (21) 38

وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . انبیاء (21) 41

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . نمل (27) 71

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . عنکبوت (29) 29

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . یس (36) 48

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . زمر (39) 48

فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . غافر (40) 83

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا أَ فَلَمْ تَکُنْ آیٰاتِی تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ فَاسْتَکْبَرْتُمْ وَ کُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِینَ

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . جاثیه (45) 31 - 33

وَ لَقَدْ مَکَّنّٰاهُمْ فِیمٰا إِنْ مَکَّنّٰاکُمْ فِیهِ وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ سَمْعاً وَ أَبْصٰاراً وَ أَفْئِدَةً فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَ لاٰ أَبْصٰارُهُمْ وَ لاٰ أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِذْ کٰانُوا یَجْحَدُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . احقاف (46) 26

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . ملک (67) 25

50. عطایای خدا
212. بهره‌مندی از عطایای بیشتر، وعدۀ خدا به نیکوکاران بنی اسرائیل:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخٰاذِکُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلیٰ بٰارِئِکُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ عِنْدَ بٰارِئِکُمْ فَتٰابَ عَلَیْکُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ

وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هٰذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْهٰا حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبٰابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطٰایٰاکُمْ وَ سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 54 و 58

وَ مِنْ قَوْمِ مُوسیٰ أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ .... سَنَزِیدُ الْمُحْسِنِینَ . اعراف (7) 159 و 161

51. غنیمت
213. غنایم خیبر نزدیک‌ترین بخش از غنایم وعده‌داده‌شدۀ الهی به مؤمنان پس از صلح حدیبیّه:

وَعَدَکُمُ اللّٰهُ مَغٰانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَهٰا .... فتح (48) 20

52. فرار اهل کتاب
214. وعدۀ الهی به فرار کافران اهل کتاب، در صورت مواجه شدن با مؤمنان در جنگ:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ

یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . آل عمران (3) 110 و 111

وَ لَوْ قٰاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یَجِدُونَ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. فتح (48) 22

53. قبول توبه
215. وعدۀ قطعی خداوند به بادیه‌نشینان تائب و معترف به گناه خود برای پذیرش توبۀ آنان:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ ... وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صٰالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 101 و 102

216. قبولی توبۀ صالحان، از وعده‌های خداوند:

... وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ ... إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

217. پذیرش توبۀ بندگان، وعدۀ حتمی خدا به آنان:

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبٰادِهِ ... وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِیمُ . توبه (9) 104

218. قبولی توبۀ شاکران، از وعده‌های حتمی خداوند:

... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ ... إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

219. قبولی توبۀ اهل تسلیم، از وعده‌های حتمی پروردگار:

... إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ ... وَ نَتَجٰاوَزُ عَنْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

54. قبولی اعمال
220. قبولی اعمال نیک، وعدۀ راستین خدا به اهل شکر:

... قٰالَ رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ عَلیٰ وٰالِدَیَّ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

221. قبولی اعمال نیک، وعدۀ تخلف‌ناپذیر خدا به اهل تسلیم:

... قٰالَ رَبِّ ... وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ إِلَیْکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

222. قبولی اعمال نیک، وعدۀ حتمی خدا به صالحان:

... وَ أَنْ أَعْمَلَ صٰالِحاً تَرْضٰاهُ وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیَّتِی .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا ... وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . احقاف (46) 15 و 16

55. قیامت
223. برپایی قیامت، وعدۀ حتمی الهی:

رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ النّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ

یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 9

فَکَیْفَ إِذٰا جَمَعْنٰاهُمْ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . آل عمران (3) 25

إِنَّ مٰا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . انعام (6) 134

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ . (1)یونس (10) 53

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظّٰالِمِینَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . ابراهیم (14) 22

وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ . حجر (15) 85

وَ کَذٰلِکَ أَعْثَرْنٰا عَلَیْهِمْ لِیَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ أَنَّ السّٰاعَةَ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا إِذْ یَتَنٰازَعُونَ بَیْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقٰالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیٰاناً رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قٰالَ الَّذِینَ غَلَبُوا عَلیٰ أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً. کهف (18) 21

وَ رَبُّکَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ یُؤٰاخِذُهُمْ بِمٰا کَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذٰابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ یَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً. کهف (18) 58

قٰالَ هٰذٰا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکّٰاءَ وَ کٰانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّا. کهف (18) 98

قُلْ مَنْ کٰانَ فِی الضَّلاٰلَةِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمٰنُ مَدًّا حَتّٰی إِذٰا رَأَوْا مٰا یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذٰابَ وَ إِمَّا السّٰاعَةَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً. مریم (19) 75

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ . طه (20) 15

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذٰا هِیَ شٰاخِصَةٌ أَبْصٰارُ الَّذِینَ کَفَرُوا یٰا وَیْلَنٰا قَدْ کُنّٰا فِی غَفْلَةٍ مِنْ هٰذٰا بَلْ کُنّٰا ظٰالِمِینَ . انبیاء (21) 97

وَ أَنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ أَنَّ اللّٰهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. حجّ (22) 7

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَنْ یُخْلِفَ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ إِنَّ یَوْماً عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمّٰا تَعُدُّونَ . حجّ (22) 47

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. لقمان (31) 33

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَأْتِینَا السّٰاعَةُ قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عٰالِمِ الْغَیْبِ لاٰ یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقٰالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ لاٰ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ أَصْغَرُ مِنْ ذٰلِکَ وَ لاٰ أَکْبَرُ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ . سبأ (34) 3

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ


1) 1) . در احتمالی مراد از«هو»در آیۀ«احق هو»وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به بعث، قیامت و عذاب است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 175؛ الکشف و البیان، ج 5، ص 135)

تَسْتَقْدِمُونَ . سبأ (34) 30

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. فاطر (35) 5

إِنَّ السّٰاعَةَ لَآتِیَةٌ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ . غافر (40) 59

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ . زخرف (43) 83

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ مِیقٰاتُهُمْ أَجْمَعِینَ . دخان (44) 40

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ . جاثیه (45) 32

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ذٰلِکَ یَوْمُ الْوَعِیدِ. ق (50) 20

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَصٰادِقٌ

وَ إِنَّ الدِّینَ لَوٰاقِعٌ . ذاریات (51) 5 و 6

بَلِ السّٰاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَ السّٰاعَةُ أَدْهیٰ وَ أَمَرُّ. قمر (54) 46

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتّٰی یُلاٰقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ

خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذٰلِکَ الْیَوْمُ الَّذِی کٰانُوا یُوعَدُونَ . معارج (70) 42 و 44

فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدٰانَ شِیباً

اَلسَّمٰاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کٰانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً. مزمّل (73) 17 و 18

إِنَّمٰا تُوعَدُونَ لَوٰاقِعٌ . مرسلات (77) 7

إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً. نبأ (78) 17

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ. بروج (85) 2

224. برپایی قیامت با آفرینش و سازماندهی دوبارۀ جهان، وعدۀ قطعی خداوند:

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 104

225. نزدیک بودن، تحقق وعدۀ الهی دربارۀ برپایی قیامت، هنگام ظهور یأجوج و مأجوج:

حَتّٰی إِذٰا فُتِحَتْ یَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ کُلِّ حَدَبٍ یَنْسِلُونَ

وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ .... انبیاء (21) 96 و 97

226. پرسش امتها از وعدۀ الهی، در برپایی قیامت:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . یونس (10) 48

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انبیاء (21) 38

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . نمل (27) 71

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . سبأ (34) 29

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

مٰا یَنْظُرُونَ إِلاّٰ صَیْحَةً وٰاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ یَخِصِّمُونَ

فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَ لاٰ إِلیٰ أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذٰا هُمْ مِنَ

اَلْأَجْدٰاثِ إِلیٰ رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ

قٰالُوا یٰا وَیْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . یس (36) 48 -\52

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ . جاثیه (45) 32

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . ملک (67) 25

227. موضعگیری ناباورانۀ مشرکان، در قبال وعدۀ برپایی قیامت:

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 82 و 83

... وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ بَلِ ادّٰارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْهٰا بَلْ هُمْ مِنْهٰا عَمُونَ وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . نمل (27) 65 -\68

228. ایمان راسخان در علم به وقوع قیامت، براساس وعدۀ الهی:

... وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ ... رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ النّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 7 و 9

229. اساطیر، تلقی شدنِ وعدۀ رستاخیر، از سوی مشرکان عصر بعثت:

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 82 و 83

قُلْ لاٰ یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ مٰا یَشْعُرُونَ أَیّٰانَ یُبْعَثُونَ

بَلِ ادّٰارَکَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِی شَکٍّ مِنْهٰا بَلْ هُمْ مِنْهٰا عَمُونَ

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . نمل (27) 65 -\68

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

230. محقّق نشدن وعدۀ رستاخیز در گذشته، دلیل منکران برای اساطیر بودن آن:

بَلْ قٰالُوا مِثْلَ مٰا قٰالَ الْأَوَّلُونَ

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 81 -\83

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . نمل (27) 67 و 68

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ

وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

231. ناآگاهی اکثر مشرکان مکّه، از حقّانیّت وعدۀ خدا دربارۀ رستاخیز:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إِی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

أَلاٰ إِنَّ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَلاٰ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 48 و 53 و 55

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . انبیاء (21) 38

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . نمل (27) 71

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . سبأ (34) 29

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . یس (36) 48

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . ملک (67) 25

232. وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به مشرکان، مبنی بر وقوع قیامت در آینده:

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هٰذَا الْوَعْدُ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ . سبأ (34) 29 و 30

233. وعدۀ خداوند به بنی اسرائیل، جهت گردآوری آنان در روز رستاخیز:

وَ قُلْنٰا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنٰا بِکُمْ لَفِیفاً. (1)اسراء (17) 104

234. تبدیل شدن بدن انسانها به خاک (پس از مرگ) از ادلۀ منکران برای اساطیر بودن وعدۀ رستاخیز:

قٰالُوا أَ إِذٰا مِتْنٰا وَ کُنّٰا تُرٰاباً وَ عِظٰاماً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا هٰذٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . مؤمنون (23) 82 و 83

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَ إِذٰا کُنّٰا تُرٰاباً وَ آبٰاؤُنٰا أَ إِنّٰا لَمُخْرَجُونَ

لَقَدْ وُعِدْنٰا هٰذٰا نَحْنُ وَ آبٰاؤُنٰا مِنْ قَبْلُ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . نمل (27) 67 و 68

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

56. کیفر
235. وعدۀ خداوند مبنی بر عذاب نمودن وصف‌کنندگان او به نقص و کاستی:

1) 1) . مقصود از«وعد الآخرة»روز قیامت است و مراد از«لفیفاً»جمیع قوم بنی اسرائیل یا آنها به همراه قوم فرعون است که برای حکم الهی و جزاء گرد هم می‌آیند. (ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، ج 1، ص 297؛ التفسیر الکبیر، ج 7، ص 416؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 166)

... وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمٰائِهِ سَیُجْزَوْنَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . اعراف (7) 180

236. وعدۀ الهی نسبت به کیفر افترازنندگان به خداوند:

وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لاٰ یَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا وَ أَنْعٰامٌ لاٰ یَذْکُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهَا افْتِرٰاءً عَلَیْهِ سَیَجْزِیهِمْ بِمٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . انعام (6) 138

وَ قٰالُوا مٰا فِی بُطُونِ هٰذِهِ الْأَنْعٰامِ خٰالِصَةٌ لِذُکُورِنٰا وَ مُحَرَّمٌ عَلیٰ أَزْوٰاجِنٰا وَ إِنْ یَکُنْ مَیْتَةً فَهُمْ فِیهِ شُرَکٰاءُ سَیَجْزِیهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ . انعام (6) 139

237. کیفر عمل، وعدۀ خداوند به گناهکاران:

وَ ذَرُوا ظٰاهِرَ الْإِثْمِ وَ بٰاطِنَهُ إِنَّ الَّذِینَ یَکْسِبُونَ الْإِثْمَ سَیُجْزَوْنَ بِمٰا کٰانُوا یَقْتَرِفُونَ . انعام (6) 120

238. مجازات شدن هرکس در قبال عمل خود، وعدۀ حتمی و تخلف‌ناپذیر خداوند:

یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لاٰ یَجْزِی وٰالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لاٰ مَوْلُودٌ هُوَ جٰازٍ عَنْ وٰالِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلاٰ تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ لاٰ یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ. لقمان (31) 33

57. محبوبیّت
239. برخورداری از محبوبیّت مردمی، وعدۀ خداوند به مؤمنان نیکوکار:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمٰنُ وُدًّا. مریم (19) 96

58. معاد
240. معاد و بازگشت انسانها به‌سوی خدا، وعده‌ای الهی:

رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ النّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. آل عمران (3) 9

إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ .... یونس (10) 4

وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُیِّرَتْ بِهِ الْجِبٰالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتیٰ بَلْ لِلّٰهِ الْأَمْرُ جَمِیعاً أَ فَلَمْ یَیْأَسِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ لَوْ یَشٰاءُ اللّٰهُ لَهَدَی النّٰاسَ جَمِیعاً وَ لاٰ یَزٰالُ الَّذِینَ کَفَرُوا تُصِیبُهُمْ بِمٰا صَنَعُوا قٰارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِیباً مِنْ دٰارِهِمْ حَتّٰی یَأْتِیَ وَعْدُ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ. رعد (13) 31

یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 104

قُلْ لَکُمْ مِیعٰادُ یَوْمٍ لاٰ تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سٰاعَةً وَ لاٰ تَسْتَقْدِمُونَ . سبأ (34) 30

وَ إِذٰا قِیلَ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ السّٰاعَةُ لاٰ رَیْبَ فِیهٰا قُلْتُمْ مٰا نَدْرِی مَا السّٰاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاّٰ ظَنًّا وَ مٰا نَحْنُ بِمُسْتَیْقِنِینَ . جاثیه (45) 32

... أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ ... إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ .... احقاف (46) 17

241. سوگند خدا به روز موعود، دلیلی بر غیر قابل انکار بودن وقوع معاد:

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ. بروج (85) 2

242. حتمیت وعدۀ معاد از سوی خداوند، برای پاداش دادن به مؤمنان نیکوکار و کیفر رساندن کافران:

إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا إِنَّهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . یونس (10) 4

... هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ یَوْمَ نَطْوِی السَّمٰاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَمٰا بَدَأْنٰا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنٰا إِنّٰا کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 103 و 104

59. معجزه
243. وعدۀ نزول معجزه از سوی خدا به شرک‌پیشگانِ بهانه جوی عصر بعثت:

وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ إِذٰا لَهُمْ مَکْرٌ فِی آیٰاتِنٰا قُلِ اللّٰهُ أَسْرَعُ مَکْراً إِنَّ رُسُلَنٰا یَکْتُبُونَ مٰا تَمْکُرُونَ . یونس (10) 21

60 . مغفرت

==> همین مدخل، وعده‌های خدا، موارد وعده‌های خدا، آمرزش

61 . مقابله با مکر
244. خنثی و بی‌نتیجه کردن مکر ستمگران، وعدۀ خداوند به رسولان خویش:

وَ سَکَنْتُمْ فِی مَسٰاکِنِ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَیَّنَ لَکُمْ کَیْفَ فَعَلْنٰا بِهِمْ وَ ضَرَبْنٰا لَکُمُ الْأَمْثٰالَ

وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللّٰهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کٰانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبٰالُ

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 45 - 47

62 . مناجات
245. وعدۀ خدا به بنی اسرائیل برای مناجات در طور، پس از نجات آنان از ظلم دشمنانشان:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ ... (1)طه (20) 80

63 . موفقیّت در رسالت
246. موفقیّت پیامبر صلی الله علیه و آله در انجام دادن رسالت خویش، مورد وعده و نوید خداوند:

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ . هود (11) 49

64. میقات
247. سی شب، وعدۀ ابتدایی خدا با موسی علیه السلام برای میقات:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً .... اعراف (7) 142

248. سمت راست کوه طور، وعده‌گاه و میقات بنی اسرائیل با خداوند:

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ


1) 1) . مفعول مواعده، محذوف و تقدیرش مناجات است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8، جزء 16، ص 274)

وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ . طه (20) 80

65 . مؤمنان پایدار
249. پیدایش مؤمنان پایدار، به رغم کفرورزی مشرکان، وعده و نوید خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله :

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 89

66 . نجات از جهنّم
250. وعدۀ خداوند به صاحبان خصال نیکو و پسندیده، به دوری و نجات از آتش دوزخ:

إِنَّکُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهٰا وٰارِدُونَ

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ أُولٰئِکَ عَنْهٰا مُبْعَدُونَ

لاٰ یَسْمَعُونَ حَسِیسَهٰا .... هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 98 و 101 -\103

251. وعدۀ حتمی خداوند، به رهایی تقواپیشگان از آتش جهنّم:

فَأَنْذَرْتُکُمْ نٰاراً تَلَظّٰی

وَ سَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَی . لیل (92) 14 و 17

67 . نجات انبیا
252. تحقّق وعدۀ الهی، مبنی بر نجات انبیا:

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 9

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 47

68 . نجات خانوادۀ نوح
253. وعدۀ خداوند به نجات خانوادۀ نوح، مبنای درخواست او برای نجات فرزندش:

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ . هود (11) 40 و 45

69 . نجات مؤمنان
254. وعدۀ خداوند به نجات مؤمنان:

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 9

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ نَجَّیْنٰاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذٰلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ . انبیاء (21) 88

70. نزول تورات
255. به تأخیر نیفتادن وعدۀ اعطای تورات به بنی اسرائیل:

... قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ ... (1)طه (20) 86

71. نزول قرآن
256. نزول قرآن، وعدۀ الهی به صاحبان علم و تحقّق آن:

... إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذٰا یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقٰانِ سُجَّداً وَ یَقُولُونَ سُبْحٰانَ رَبِّنٰا


1) 1) . مقصود از«وعداً حسنا»نزول تورات است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 8، جزء 16، ص 282)

إِنْ کٰانَ وَعْدُ رَبِّنٰا لَمَفْعُولاً. (1)اسراء (17) 107 و 108

257. وعدۀ حتمی خداوند به ارائۀ مطالبی دربارۀ «ذی القرنین» به‌وسیلۀ آیاتی از قرآن:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً. کهف (18) 83

72. نصرت

==> همین مدخل، موارد وعده‌های خدا، پیروزی

73. نعمت
258. وعدۀ پروردگار به اعطای نعمت فراوان به بنی اسرائیل، در صورت شکرگزاری آنان:

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجٰاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذٰابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِسٰاءَکُمْ ... وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ .... ابراهیم (14) 6 و 7

74. وعدۀ نیکو
259. وعدۀ هلاکت فرعونیان و حاکمیّت یافتن بنی اسرائیل، از وعده‌های نیکوی خداوند به قوم موسی:

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ . اعراف (7) 137

260. وعدۀ نیک الهی به مؤمنان، درپی‌دارندۀ آرامش یافتن آنان در قیامت:

إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنیٰ ... لاٰ یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ هٰذٰا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ . انبیاء (21) 101 و 103

261. وعدۀ نیکوی خداوند به هدایت‌یافتگان، مبنی بر بهره‌مندی آنان از ثواب و پاداشهای آخرتی:

أَ فَمَنْ وَعَدْنٰاهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاٰقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْنٰاهُ مَتٰاعَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ . قصص (28) 61

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قٰاتَلَ أُولٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قٰاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

262. وعدۀ نیکوی خداوند به بهره‌مندی پاداش بزرگ‌تر انفاق‌گران، قبل از پیروزی و مجاهدان:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قٰاتَلَ أُولٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قٰاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

263. بهره‌مندی هر دو گروه انفاق‌کنندگان، قبل و بعد از پیروزی، و مجاهدان، از وعدۀ نیکوی خدا:

وَ مٰا لَکُمْ أَلاّٰ تُنْفِقُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ


1) 1) . مقصود از«وعد ربنا»بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و نزول قرآن است. (الکشاف، ج 2، ص 699)

قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قٰاتَلَ أُولٰئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قٰاتَلُوا وَ کُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. حدید (57) 10

75. هلاکت ظالمان
264. عذاب و هلاکت ستم‌پیشگان، وعدۀ خداوند به رسولان خویش:

وَ أَنْذِرِ النّٰاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذٰابُ فَیَقُولُ الَّذِینَ ظَلَمُوا رَبَّنٰا أَخِّرْنٰا إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مٰا لَکُمْ مِنْ زَوٰالٍ

فَلاٰ تَحْسَبَنَّ اللّٰهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ ذُو انتِقٰامٍ . ابراهیم (14) 46 و 47

76. هلاکت مسرفان
265. نابودی مسرفان، وعدۀ خداوند به پیامبران و مؤمنان:

ثُمَّ صَدَقْنٰاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَیْنٰاهُمْ وَ مَنْ نَشٰاءُ وَ أَهْلَکْنَا الْمُسْرِفِینَ . انبیاء (21) 9

نیز ==> خدا، وعیدهای خدا

وعده‌های دروغین

266. وعده‌های دروغین منافقان به اهل کتاب، مبنی بر امداد آنان، در صورت جنگ آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

نیز ==> همین مدخل، وعده‌های شیطان

وعده‌های ذو القرنین

267. وعدۀ ذو القرنین به اعطای پاداش نیک بر مؤمنان نیک‌کردار:

وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 88

268. وضع تکالیف و مقررات آسان، وعدۀ ذو القرنین به مؤمنان:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً

وَ أَمّٰا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُ جَزٰاءً الْحُسْنیٰ وَ سَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنٰا یُسْراً. کهف (18) 83 و 88

وعده‌های شیطان

269. فریب‌کارانه بودن وعده‌های شیطان:

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 120

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً.

اسراء (17) 64

270. بی‌اساس بودن وعده‌های شیطان:

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 120

... وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. اسراء (17) 64

271. اعتراف شیطان به حقانیت وعده‌های خدا و پوچی وعده‌های خود در قیامت:

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ .... ابراهیم (14) 22

272. ترس از فقر، از وعده‌های شیطان، هنگام انفاق:

اَلشَّیْطٰانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ .... بقره (2) 268

273. وعدۀ شیطان به مشرکان، جهت امداد آنان در غزه بدر:

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُمْ فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیْهِ .... انفال (8) 48

274. وعده‌های فریبنده، از ابزار شیطان، جهت گمراه کردن مردم:

إِنْ یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ إِنٰاثاً وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً

یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً. نساء (4) 117 و 120

وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ وَ قٰالَ لاٰ غٰالِبَ لَکُمُ الْیَوْمَ مِنَ النّٰاسِ وَ إِنِّی جٰارٌ لَکُمْ فَلَمّٰا تَرٰاءَتِ الْفِئَتٰانِ نَکَصَ عَلیٰ عَقِبَیْهِ وَ قٰالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِنْکُمْ إِنِّی أَریٰ مٰا لاٰ تَرَوْنَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ وَ اللّٰهُ شَدِیدُ الْعِقٰابِ . انفال (8) 48

وَ قٰالَ الشَّیْطٰانُ لَمّٰا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّٰهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ مٰا کٰانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلاٰ تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ مٰا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمٰا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ .... ابراهیم (14) 22

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً.

اسراء (17) 64

وعده‌های صالح علیه السلام

275. وعدۀ عذاب الهی به قوم ثمود از سوی صالح علیه السلام در صورت کشتن ناقه:

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ . اعراف (7) 77

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ . هود (11) 64

قٰالَ هٰذِهِ نٰاقَةٌ لَهٰا شِرْبٌ وَ لَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابُ یَوْمٍ عَظِیمٍ . شعراء (26) 155 و 156

276. ناباوری ثمودیان، نسبت به وعدۀ عذاب الهی داده شده از سوی صالح علیه السلام :

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ

اَلْمُرْسَلِینَ . اعراف (7) 77

وعده‌های ظالمان

277. وعدۀ فریب و نیرنگ، از سوی ظالمان به همدیگر:

... بَلْ إِنْ یَعِدُ الظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً.

فاطر (35) 40

وعده‌های فرعون

278. اطمینان دادن فرعون به موسی علیه السلام به تخلف نورزیدن از حضور در میعادگاه، برای مبارزه با اعجاز او:

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لاٰ أَنْتَ مَکٰاناً سُویً

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی . طه (20) 58 و 59

وعده‌های فریبنده

==> همین مدخل، وعده‌های شیطان، وعده‌های مشرکان

وعده‌های قرآن

279. وعدۀ قرآن به حتمی بودن بهشت، برای مجاهدان:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

280. ظهور حقانیت وعده‌های قرآن، در دنیا و آخرت:

وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ . انعام (6) 66 و 67

وعده‌های کالب

281. وعدۀ کالب (از یاران موسی) دربارۀ پیروزی بنی اسرائیل بر جباران، در صورت وارد شدن آنان به بیت المقدس:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 23

وعده‌های محمّد صلی الله علیه و آله

282. وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به ارائۀ آیاتی از سوی خدا بر مردم:

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ سَیُرِیکُمْ آیٰاتِهِ فَتَعْرِفُونَهٰا وَ مٰا رَبُّکَ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ . نمل (27) 93


1) 1) . بنا بر قولی، منظور از رجلان در آیۀ مزبور، یوشع بن نون، و کالب بن یوفنا است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 279)

283. اعتراف مسلمانان مدینه به حقّانیّت وعده‌های خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله با دیدن لشکر دشمن در غزوۀ احزاب:

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

284. ایمان راسخ مسلمانان مدینه، به وعده‌های محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 22

285. گمان منافقان به خدعه‌آمیز بودن وعده‌های محمّد صلی الله علیه و آله :

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً. احزاب (33) 12

286. وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به پیروزی مؤمنان در غزوۀ احزاب:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّٰ غُرُوراً

وَ لَمّٰا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزٰابَ قٰالُوا هٰذٰا مٰا وَعَدَنَا اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ مٰا زٰادَهُمْ إِلاّٰ إِیمٰاناً وَ تَسْلِیماً. احزاب (33) 12 و 22

287. وعدۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به متخلفان بادیه‌نشین ، مبنی بر فراخوانی آنان در برابر دشمنانی سرسخت و قوی:

قُلْ لِلْمُخَلَّفِینَ مِنَ الْأَعْرٰابِ سَتُدْعَوْنَ إِلیٰ قَوْمٍ أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ تُقٰاتِلُونَهُمْ أَوْ یُسْلِمُونَ .... فتح (48) 16

288. وعدۀ محمّد صلی الله علیه و آله به مردم، دربارۀ خبر زود هنگام، از احوال ذو القرنین:

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْراً. کهف (18) 83

289. وعدۀ محمّد صلی الله علیه و آله به مؤمنان، مبنی بر امداد به آنان، در صورت صبر و تقواپیشگی:

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ . آل عمران (3) 124 و 125

وعده‌های مشرکان

290. فریب‌کارانه بودن وعده‌های مشرکان به همدیگر:

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ شُرَکٰاءَکُمُ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... إِنْ یَعِدُ الظّٰالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاّٰ غُرُوراً. فاطر (35) 40

وعده‌های منافقان

291. وعدۀ منافقان، مبنی بر همیاری با اهل کتاب، در صورت جنگ آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ

مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ ... . حشر (59) 11

292. پیشگویی خداوند از تخلّف منافقان، در وعده‌های خود با اهل کتاب:

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نٰافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوٰانِهِمُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَ لاٰ نُطِیعُ فِیکُمْ أَحَداً أَبَداً وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ . حشر (59) 11

لَئِنْ أُخْرِجُوا لاٰ یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لاٰ یَنْصُرُونَهُمْ وَ لَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . حشر (59) 12

293. تخلّف منافقان، از وعده‌های خویش نسبت به خداوند:

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ . توبه (9) 77

وعده‌های موسی علیه السلام

294. وعدۀ موسی علیه السلام با فرعون، برای حضور خویش در میعادگاه:

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لاٰ أَنْتَ مَکٰاناً سُویً . طه (20) 58

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی . طه (20) 59

295. تخلف بنی اسرائیل، از وعده‌های موسی علیه السلام با آنان:

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی . طه (20) 86

296. وعدۀ موسی علیه السلام با فرعونیان به گرفتاری آنان به عذاب، در صورت ایمان نیاوردن به تعالیم وی:

وَ قٰالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمٰانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّٰهُ وَ قَدْ جٰاءَکُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ یَکُ کٰاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صٰادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ .... غافر (40) 28

وعده‌های نوح علیه السلام

297. قوم نوح، خواهان تحقق یافتن وعدۀ نوح علیه السلام در مورد نزول عذاب الهی:

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . هود (11) 26 و 32

298. آمرزش گناهان، مصونیت از عذاب الهی و تداوم زندگی تا فرارسیدن اجل مسمی، در صورت ایمان آوردن از وعده‌های نوح به قومش:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

یَغْفِرْ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ یُؤَخِّرْکُمْ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ إِذٰا جٰاءَ لاٰ

یُؤَخَّرُ لَوْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . نوح (71) 1 و 4

299. وعدۀ نوح علیه السلام به قوم خود، مبنی بر ریزش باران فراوان و پی‌درپی بر آنان، در صورت استغفار و ایمان آوردن:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً. نوح (71) 1 و 10 و 11

300. وعدۀ نوح علیه السلام به قومش، مبنی بر یاری‌شدنشان به اموال و فرزندان و آباد شدن باغها و نهرهایشان از سوی خداوند، در صورت ایمان آوردن و استغفار:

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کٰانَ غَفّٰاراً

وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّٰاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهٰاراً. نوح (71) 1 و 10 و 12

وعده‌های والدین

301. وعده‌های والدین به فرزند خود، مبنی بر زنده شدن او در قیامت:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

302. ناباوری فرزند منکر قیامت، از وعده‌های والدین خود، دربارۀ تحقّق آن:

وَ الَّذِی قٰالَ لِوٰالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمٰا أَ تَعِدٰانِنِی أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی وَ هُمٰا یَسْتَغِیثٰانِ اللّٰهَ وَیْلَکَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَیَقُولُ مٰا هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ . احقاف (46) 17

وعده‌های هود علیه السلام

303. اظهار ناباوری قوم عاد نسبت به وعده‌ها و سخنان هود علیه السلام :

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 65 و 70

ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ

هَیْهٰاتَ هَیْهٰاتَ لِمٰا تُوعَدُونَ

قٰالَ عَمّٰا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نٰادِمِینَ . (1)مؤمنون (23) 31 و 36 و 40

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . احقاف (46) 21 و 22

304. قوم عاد، خواهان وقوع عذاب وعده داده شده، از سوی هود علیه السلام به آنان:

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ


1) 1) . بنا بر اینکه مقصود از«قرناً آخرین»قوم عاد باشند که پیامبر آنان هود علیه السلام بوده است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 170)

اَللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . اعراف (7) 65 و 70

وَ اذْکُرْ أَخٰا عٰادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقٰافِ وَ قَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَأْفِکَنٰا عَنْ آلِهَتِنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ . احقاف (46) 21 و 22

وعده‌های یعقوب علیه السلام

305. وعدۀ آمرزش خواهی یعقوب علیه السلام برای فرزندان خطاکار خویش، در پی درخواست آنان:

قٰالُوا یٰا أَبٰانَا اسْتَغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا إِنّٰا کُنّٰا خٰاطِئِینَ

قٰالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ .

یوسف (12) 97 و 98

وعدۀ یوسف علیه السلام

306. وعدۀ یوسف علیه السلام به پرداخت یک‌بار شتر به یابندۀ جام شاهی:

قٰالُوا نَفْقِدُ صُوٰاعَ الْمَلِکِ وَ لِمَنْ جٰاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِیرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِیمٌ . (1)یوسف (12) 72

307. وعدۀ یوسف علیه السلام به برادرانش، مبنی بر پذیرایی خوب از آنان، در صورت آوردن بنیامین به مصر:

وَ لَمّٰا جَهَّزَهُمْ بِجَهٰازِهِمْ قٰالَ ائْتُونِی بِأَخٍ لَکُمْ مِنْ أَبِیکُمْ أَ لاٰ تَرَوْنَ أَنِّی أُوفِی الْکَیْلَ وَ أَنَا خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ . یوسف (12) 59

وعدۀ یوشع

308. وعدۀ یوشع (از یاران موسی) مبنی بر پیروزی بنی اسرائیل بر جباران، در صورت وارد شدن آنان به بیت المقدس:

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا ادْخُلُوا عَلَیْهِمُ الْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (2)مائده (5) 23

وفای به وعده

309. وفای ابراهیم علیه السلام به وعدۀ خویش، جهت طلب آمرزش برای پدر (عمو یا جد مادری):

وَ مٰا کٰانَ اسْتِغْفٰارُ إِبْرٰاهِیمَ لِأَبِیهِ إِلاّٰ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهٰا إِیّٰاهُ فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَأَوّٰاهٌ حَلِیمٌ . توبه (9) 114

وَ إِبْرٰاهِیمَ الَّذِی وَفّٰی . نجم (53) 37

310. وفای اسماعیل صادق الوعد علیه السلام به وعدۀ خود، امری مورد ستایش خداوند:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِسْمٰاعِیلَ إِنَّهُ کٰانَ صٰادِقَ الْوَعْدِ .... مریم (19) 54

311. تعجیل در وفای به وعده، موجب جلب رضایت

1) 1) . بنا بر اینکه گویندۀ«و لمن جاء به»یوسف علیه السلام باشد. (المیزان، ج 11، ص 223)

2) 2) . بنا بر قولی منظور از«رجلان»در آیۀ مزبور،«یوشع بن نون»و«کالب بن یوفنا»بوده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 279)

خدا:

... وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ ... وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ . طه (20) 80 و 83 و 84

312. وفای به وعده، موجب بهره‌مندی از پاداش الهی:

إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِمٰا عٰاهَدَ عَلَیْهُ اللّٰهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. فتح (48) 10

313. وفای خداوند به وعده‌های خود، مبنی بر بهره‌مندی مجاهدان از بهشت:

إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِیلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّٰهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بٰایَعْتُمْ بِهِ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 111

314. وفای به وعده، از سفارشهای خداوند به بندگان:

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ بِالْقِسْطِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا وَ إِذٰا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ بِعَهْدِ اللّٰهِ أَوْفُوا ذٰلِکُمْ وَصّٰاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ . انعام (6) 152

نیز ==> بهشت، جهنّم، انذار، بشارت، تهدید، کیفر، عذاب، پیروزی، عهد، نذر، پاداش، غیب، خبر غیبی، سنّت خدا

وفات

==>مرگ

وفد تمیم / قبیله

تمیم بن مرّ بن أدّ از کنانه و از اعراب عدنانی بود.

این قبیله دارای ریشه و شاخه‌های فراوان در قریش بود. در سال دهم هجری وفد بنی تمیم، همراه اشراف و رؤسای خود وارد مدینه شدند و با پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش مناشده و مفاخره کردند.

مفسّران آیات 1 تا 5 حجرات (49) را دربارۀ این قبیله دانسته‌اند (1)که خداوند ضمن برحذر داشتن آنان از این برخورد بی‌ادبانه با پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را افرادی فاقد تعقّل و بی‌خرد دانسته است. (2)


1) 1) . تاریخ طبری، ج 2، ص 377؛ الطبقات، ج 1، ص224

2) 2) . مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 194؛ الکشاف، ج 4، ص 357 -\358

وفد نجران

==>مباهله

وکالت

اشاره

وکالت، به فتح و کسر واو اسم مصدر (1)از توکیل به معنای سپردن امر به دیگری با اعتماد به او، (2)و از نظر شرع نیابت مخصوصی است که در مشروعیّتش هیچ‌گونه تردیدی نیست. (3)در این مدخل از جملۀ«فابعثوا حکماً من اهله و حکماً من اهلها»،«الّذی بیده عقدة النّکاح»و برخی جملات که مفید معنای وکالت است، استفاده شده است. گفتنی است وکالت خدا در مدخل اسما و صفات و بحث خدا مطرح شده است.

اختیارات وکالت

1. وکالت افراد در محافظت از اموال دیگران موجب جواز تصرّف آنان از خوراکیهای موکّلان خود بدون اذن آنان:

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ ... (4)نور (24) 61

2. اختیار داشتن وکلای زن و مرد، برای داوری بین آنان، در حکم به سازش یا طلاق و جدایی:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا .... نساء (4) 35

نیز ==> همین مدخل، وکالت در بخشش

تبدیل وکالت

3. مُجاز نبودن وکیل برای تبدیل وکالت خویش، با سپردن به دیگری، در صورت منع موکّل:

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (5)بقره (2) 181

تعدّد وکالت

4. جواز وکالت چند نفر از یک نفر، برای انجام دادن کاری:

اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ


1) 1) . لسان العرب، ج 15، ص 388

2) 2) . موسوعة کشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج2، ص 1805،«الوکالة»

3) 3) . جواهر الکلام، ج 27، ص 347

4) 4) . گفته شده: مقصود از«او ما ملکتم مفاتحه»مثل قیّم و وکیل است. (التبیان، ج 7، ص 463؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 246؛ الکشاف، ج 3، ص 257)

5) 5) . به آیۀ یادشده بر عدم جواز توکیل غیر از سوی وکیل، در صورت منع موکّل استدلال شده است. (الحدائق الناضره، ج 22، ص 48)

بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِینَ . یوسف (12) 93

حکم وکالت

5. جواز و مشروعیّت وکالت:

... إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (1)بقره (2) 237

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا .... نساء (4) 35

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا ... (2)توبه (9) 60

... قٰالَ أَنَا یُوسُفُ ... اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی ... (3)یوسف (12) 90 و 93

... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ ... (4)کهف (18) 19

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. (5)کهف (18) 62

لَیْسَ عَلَی الْأَعْمیٰ حَرَجٌ ... أَنْ تَأْکُلُوا مِنْ بُیُوتِکُمْ ... أَوْ مٰا مَلَکْتُمْ مَفٰاتِحَهُ ... (6)نور (24) 61

6. جواز وکالت، در امور خدماتی و تهیّۀ غذا:

... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ .... کهف (18) 19

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. کهف (18) 62

7. صحّت وکالت برای خرید طعام، با وضعیّت نامشخص بودن مقدار و جزئیّات نوع آن:

... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ ... (7)کهف (18) 19

8. جواز وکالت، از جانب خریدار:

... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً .... کهف (18) 19


1) 1) .«الّذی بیده»شامل ولیّ، وصیّ و وکیل است. (زبدة البیان، ص 583؛ کنز العرفان، ج 2، ص 69)

2) 2) . نقل شده:«و العاملین علیها»از باب وکالت است. (الحدائق الناضره، ج 22، ص 3)

3) 3) . به آیۀ مزبور بر مشروعیّت وکالت استدلال شده است. (الحدائق الناضره، ج 22، ص 3؛ جواهر الکلام، ج 27، ص 347)

4) 4) . از جملۀ«فابعثوا احدکم»به مشروعیّت وکالت استدلال شده است. (کنز العرفان، ج 2، ص 69) در واقع اصحاب کهف، فردی را جانشین خود، در خرید قرار داده‌اند. (المهذّب البارع، ج 3، ص 29)

5) 5) . از آیۀ مزبور به مشروعیّت وکالت استدلال شده است. (زبدة البیان، ص 583؛ فقه القرآن، راوندی، ج 1، ص 388 -\389) با این بیان که«فتیٰ»به معنای خادم و یا وکیل است و چون یوشع بن نون که همراه موسی علیه السلام بوده است خادم نبوده است معلوم می‌شود مقصود از آن وکیل است. (کنز العرفان، ج 2، ص 69) البته خود از این استدلال پاسخ می‌دهد

6) 6) . برخی مفسّران برآنند که مقصود از«ما ملکتم مفاتحه»کسانی‌اند که وکیل و قیّم دیگران در امر آب، ملک و خانه باشند. این افراد می‌توانند بدون اذن خواستن، از خوراکیهای موجود به مقدار مصرف شخصی استفاده کنند. (التبیان، ج 7، ص 463؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 246؛ الکشاف، ج 3، ص 257)

7) 7) . علّامۀ حلّی در«تذکره»به این آیه استدلال کرده است. (مسالک الافهام، کاظمینی، ج 3، ص 86)

ضمان در وکالت

9. عدم ضمان وکیل، در صورت امانتداری و کوتاهی نکردن در انجام وظیفۀ خویش:

... مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ .

توبه (9) 91

10. ضمانت وکیل، در صورت کوتاهی نمودن در انجام دادن وکالت خویش:

... مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)توبه (9) 91

وکالت در بخشش

11. اختیار داشتن وکیل زن، در بخشش (بذل) مهریّۀ او به شوهرش، در صورت آمیزش نداشتن شوهر با وی:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (2)بقره (2) 237

وکالت در تهیّۀ غذا

12. هم‌سفر موسی، وکیل و عهده‌دار تهیّه و تدارک غذای سفرشان:

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. (3)کهف (18) 62

13. وکالت فردی از اصحاب کهف از سوی دیگران، برای تهیّۀ غذا:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ...

... قٰالُوا ... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً فَلْیَأْتِکُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ .... کهف (18) 9 و 19

وکالت در داوری

14. مشروعیّت وکالت دادن به داوران زن و شوهر، برای حلّ اختلاف و اصلاح میان آن دو:

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا .... نساء (4) 35

وکالت در دین اصحاب کهف

15. مشروعیّت وکالت، در دین اصحاب کهف:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ...

... قٰالُوا ... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ


1) 1) . گفته شده: آیۀ یادشده شامل وکالت و... است (الحدائق الناضرة، ج 22، ص 107) و مفهوم آن می‌رساند وکیل در صورت کوتاهی در انجام مورد وکالت، ضامن است

2) 2) . گفته شده: مقصود از«الّذی بیده عقدة النّکاح»مثل وکیل است. (زبدة البیان، ص 583؛ کنز العرفان، ج 2، ص 69)

3) 3) . کلمۀ«فتیٰ»در اینجا بر خادم و وکیل اطلاق می‌شود و چون هم‌سفر موسی، یوشع بن نون بوده، متعیّن این است که حمل بر وکالت شود. (مسالک الافهام، کاظمینی، ج 3، ص 86 ؛ المهذّب البارع، ج 3، ص 29؛ فقه القرآن، راوندی، ج 1، ص 388 -\389)

فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً ... (1)کهف (18) 9 و 19

16. وکالت یافتن یکی از اصحاب کهف از جانب بقیّه، برای خریداری خوراک سالم و پاک از شهر:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ ...

... قٰالُوا ... فَابْعَثُوا أَحَدَکُمْ بِوَرِقِکُمْ هٰذِهِ إِلَی الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهٰا أَزْکیٰ طَعٰاماً .... کهف (18) 9 و 19

وکالت در دین موسی علیه السلام

17. مشروعیّت وکالت، در دین موسی علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. (2)کهف (18) 62

18. وکالت یافتن همراه موسی از جانب وی، برای آوردن خوراک نهار:

فَلَمّٰا جٰاوَزٰا قٰالَ لِفَتٰاهُ آتِنٰا غَدٰاءَنٰا لَقَدْ لَقِینٰا مِنْ سَفَرِنٰا هٰذٰا نَصَباً. کهف (18) 62

وکالت در دین یوسف علیه السلام

19. مشروعیّت وکالت، در دین یوسف علیه السلام :

... قٰالَ أَنَا یُوسُفُ ... اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً ... (3)یوسف (12) 90 و 93

20. وکالت یافتن برادران یوسف از سوی وی، برای قرار دادن پیراهن یوسف علیه السلام بر صورت یعقوب علیه السلام :

اِذْهَبُوا بِقَمِیصِی هٰذٰا فَأَلْقُوهُ عَلیٰ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً .... یوسف (12) 93

وکالت در زکات

21. مشروعیّت اعطای وکالت از سوی حاکم اسلامی، برای جمع زکوات:

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا ... (4)توبه (9) 60

وکالت در وصیّت

22. عدم جواز انتخاب وکیل از سوی وصیّ میّت، برای انجام دادن وصیّت، در صورت منع وصیّت‌کننده:

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مٰا سَمِعَهُ فَإِنَّمٰا إِثْمُهُ عَلَی الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . (5)بقره (2) 181

وکالت کافر


1) 1) . گفته شده: جملۀ«فابعثوا احدکم...»بر مشروعیّت وکالت دلالت می‌کند. (کنز العرفان، ج 2، ص 69 ؛ زبدة البیان، ص 583) در واقع، بقیّۀ افراد پول را داده و فردی را جانشین خود در خرید قرار داده‌اند. (المهذّب البارع، ج 3، ص 29)

2) 2) . برخی به آیۀ یادشده بر مشروعیّت وکالت استدلال کرده‌اند. (زبدة البیان، ص 583؛ فقه القرآن، راوندی، ج 1، ص 388 -\389)

3) 3) . گفته شده:«اذهبوا بقمیصی...»از باب وکالت است. (الحدائق الناضرة، ج 22، ص 3؛ جواهر الکلام، ج 27، ص 347)

4) 4) . گفته شده: جواز عمل عاملان از باب نیابت [و وکالت] است. (الحدائق الناضره، ج 22، ص 3)

5) 5) . به آیۀ یادشده بر عدم جواز انتخاب وکیل از سوی وصیّ برای انجام دادن وصیّت، در صورت منع وصیّت‌کننده استدلال شده است. (الحدائق الناضره، ج 22، ص 48)

23. عدم مشروعیّت وکالت دادن مسلمان به کافر:

... وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

وکیل / اسما و صفات

وکیل، فعیل به معنای مفعول است. (1)این اسم و صفت الهی به معنای سپردن و موکول نمودن امور بر خدا است، با علم و اعتماد به احسان و نیکویی خداوند بر بندگان. این صفت 14 بار در مورد خداوند به‌کاررفته‌است . (2)

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . آل عمران (3) 173

نیز ==> نساء (4) 81 و 132 و 171 ؛ انعام (6) 102 ؛ هود (11) 12 ؛ یوسف (12) 66 ؛ اسراء (17) 2 و 65 ؛ قصص (28) 28 ؛ احزاب (33) 3 و 48 ؛ زمر (39) 62 ؛

ولادت

اشاره

ولادت: به دنیا آوردن مادر فرزندش را (3)، زاییده شدن، و زمان زاییدن را گویند. (4)در این مدخل از برخی کلمات هم‌ریشۀ«بشارت»،«هبه»، «ولادت»و مانند آن و نیز سیاق بعضی آیات استفاده شده است.

تنزیه از ولادت

1. خدا منزّه از ولادت:

قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ

لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ. اخلاص (112) 1 و 3

نیز ==> خدا، تنزیه خدا.

ولادت اسحاق علیه السلام

==> اسحاق علیه السلام

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، بشارت به ابراهیم علیه السلام

ولادت اسماعیل

2. بشارت خداوند به ابراهیم علیه السلام درباره ولادت اسماعیل علیه السلام :

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

فَبَشَّرْنٰاهُ بِغُلاٰمٍ حَلِیمٍ . صافّات (37) 83 و 101

3. مسرت‌بخش بودن خبر ولادت اسماعیل علیه السلام برای ابراهیم علیه السلام :

1) 1) . مفردات، ص 882 ،«وکل»

2) 2) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1457

3) 3) . المصباح المنیر،«والد»، ص 671

4) 4) . فرهنگ بزرگ سخن، ج 8، ص 8270 ؛ فرهنگ معین، ج 4، ص 5053

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... . هود (11) 69

4. تولد اسماعیل علیه السلام در سن پیری ابراهیم علیه السلام ، امری خارق‌العاده:

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ ... اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ ... إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعٰاءِ. ابراهیم (14) 35 و 39

5. تولد اسماعیل علیه السلام پیش از اسحاق علیه السلام :

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ ... (1)ابراهیم (14) 39

6. حمد و ستایش خداوند از جانب ابراهیم علیه السلام به خاطر ولادت ابراهیم علیه السلام در زمان سالخوردگی وی:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْمٰاعِیلَ .... ابراهیم (14) 39

... وَ بَشَّرُوهُ بِغُلاٰمٍ عَلِیمٍ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَکَّتْ وَجْهَهٰا وَ قٰالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ قٰالُوا کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکِ إِنَّهُ هُوَ الْحَکِیمُ الْعَلِیمُ . ذاریات (51) 28 - 30

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، بشارت به ابراهیم علیه السلام .

ولادت انسان

7. ولادت انسان پس از تکمیل مراحل جنین در رحم مادر:

... فَإِنّٰا خَلَقْنٰاکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحٰامِ مٰا نَشٰاءُ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلاً .... حجّ (22) 5

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً .... غافر (40) 67

أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ

فَجَعَلْنٰاهُ فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

إِلیٰ قَدَرٍ مَعْلُومٍ . مرسلات (77) 20 - 22

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . عبس (80) 17 - 20

8. ولادت انسان از مادر جلوه‌ای از قدرت خداوند:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً .... نحل (16) 78

... ثُمَّ یُخْرِجُکُمْ طِفْلاً .... غافر (40) 67

أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ مٰاءٍ مَهِینٍ

فَجَعَلْنٰاهُ فِی قَرٰارٍ مَکِینٍ

إِلیٰ قَدَرٍ مَعْلُومٍ . مرسلات (77) 20 - 22

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (2)عبس (80) 19 و 20


1) 1) . از تقدم ذکری اسماعیل علیه السلام بر اسحاق علیه السلام در این آیه و آیات مشابه تقدم سنی استفاده می‌شود و تاریخ نیز مؤید این برداشت است. و به علاوه با توجه به روایات که اسماعیل علیه السلام در سن 99 سالگی ابراهیم علیه السلام و اسحاق در سن 112 سالگی وی به دنیا آمدند می‌توان گفت اسماعیل علیه السلام قبل از اسحاق علیه السلام به دنیا آمد. (تفسیر لاهیجی، ج 2، ص 144 ؛ تفسیر صافی، ج 3، ص 94 ؛ الجوهر الثمین، ج 3، ص 365 ؛ مجمع البیان، ج 6، ص 491)

2) 2) . برخی از اهل تأویل گفته‌اند: مراد از«السبیل یسره»خروج طفل از شکم مادرش است. (جامع البیان، ج 30، ص 35 ؛ مجمع البیان، ج 10، ص 666؛ روح المعانی، ج 15، ص 246 ؛ معالم التنزیل فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 211)

9. نادانی انسان در آغاز تولّد:

وَ اللّٰهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَیْئاً .... نحل (16) 78

10. زمان ولادت، لحظۀ مرگ و روز رستاخیز، سه مرحله اساسی برای انسان:

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. (1)مریم (19) 15

11. انسان در لحظۀ ولادت نیازمند سلامت و امنیّتی ویژه از جانب خداوند:

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ .... (2)مریم (19) 15

12. خداوند، آسان‌کنندۀ ولادت انسان:

قُتِلَ الْإِنْسٰانُ مٰا أَکْفَرَهُ

مِنْ أَیِّ شَیْءٍ خَلَقَهُ

مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ . (3)عبس (80) 17 -\20


1) 1) . ذکر احوال سه‌گانه مذکور (زمان ورود به دنیا و زمان ارتحال از آن و زمان ورود به آخرت) کنایه از توجه خداوند به این سه زمان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 16،ص 20)

2) 2) . در روایت از امام رضا علیه السلام آمده است که وحشتناک‌ترین حالات انسان سه حالت است، روزی که از رحم مادر خارج و داخل دنیای وسیع می‌شود، روزی که می‌میرد و خود را در میان کسانی می‌بیند که آنها را ندیده است و روزی که محشور می‌شود و خود را در محشری عظیم مشاهده می‌کند. (تفسیر صافی، ج 3، ص 276 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 327)

3) 3) . از ابن عباس و قتاده نقل شده است عبارت«ثم السبیل یسره»یعنی خداوند آسان کرده است راه خروج از شکم مادرش را تا از آن خارج شود. (مجمع البیان، ج 9 - 10، ص 666؛ جامع البیان، ج 30، ص 35؛ روح المعانی، ج 15، ص 246 ؛ معالم التنزیل، ج 5، ص 211)

13. محشور شدن انسان در قیامت، مانند زمان ولادت خود:

وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبٰالَ ... وَ عُرِضُوا عَلیٰ رَبِّکَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونٰا کَمٰا خَلَقْنٰاکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ .... کهف (18) 47 و 48

14. روز ولادت یکی از روزهای ترسناک حیات انسان:

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ ... (1)مریم (19) 15

ولادت دختر

15. بشارت به ولادت دختر میان عربهای جاهلی، باعث خشم و عصبانیّت و دگرگونی چهرۀ آنها:

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثیٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ . (2)نحل (16) 58

16. بشارت به ولادت دختر در میان عربهای جاهلی، امری زشت و ناپسند:

وَ إِذٰا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثیٰ ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ

یَتَوٰاریٰ مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مٰا بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلیٰ هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرٰابِ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ . نحل (16) 58 و 59

ولادت عیسی علیه السلام

==> عیسی علیه السلام ، ولادت عیسی علیه السلام .

ولادت یحیی علیه السلام

17. حضرت یحیی علیه السلام مشمول سلام ویژۀ خداوند به هنگام تولد، مرگ و رستاخیز وی:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَیْنٰاهُ الْحُکْمَ صَبِیًّا

وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 12 و 15

18. بشارت تولّد و دنیا آمدن یحیی علیه السلام ، به زکریّا علیه السلام در پی دعای آن حضرت:

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ

فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ الصّٰالِحِینَ . آل عمران (3) 38 و 39

ذِکْرُ رَحْمَتِ رَبِّکَ عَبْدَهُ زَکَرِیّٰا ... فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا. مریم (19) 2 و 5 و 7

19. بشارت تولد یحیی علیه السلام به زکریا علیه السلام در روزگار پیری وی و نازایی همسرش، برای او بشارتی شگفت‌انگیز:

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا. مریم (19) 7 و 8

20. ولادت یحیی علیه السلام از مادری عقیم امری خارق‌العاده:

قٰالَ رَبِّ إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیْباً وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعٰائِکَ رَبِّ شَقِیًّا

وَ إِنِّی خِفْتُ الْمَوٰالِیَ مِنْ وَرٰائِی وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا

یٰا زَکَرِیّٰا إِنّٰا نُبَشِّرُکَ بِغُلاٰمٍ اسْمُهُ یَحْییٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِیًّا

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ کٰانَتِ امْرَأَتِی عٰاقِراً وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْکِبَرِ عِتِیًّا

قٰالَ کَذٰلِکَ قٰالَ رَبُّکَ هُوَ عَلَیَّ هَیِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُکَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَکُ شَیْئاً. مریم (19) 4 و 5 و 7 و 8 و 9

21. یحیی علیه السلام مقرون سلامتی و امنیّت به هنگام ولادت و هنگام مرگ و در وقت رستاخیز:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ ... وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا. مریم (19) 12 و 15

22. در امان بودن یحیی علیه السلام به هنگام ولادت از گزند و کاستی و مهیّا بودن همۀ زمینه‌های رشد و کمال برای او:

یٰا یَحْییٰ خُذِ الْکِتٰابَ ... وَ سَلاٰمٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ ....

مریم (19) 12 و 15


1) 1) . از امام رضا علیه السلام نقل شده است که وحشتناک‌ترین حالات انسان سه حالت است: روزی که از رحم مادر خارج می‌شود و به دنیای وسیع وارد می‌شود... . (تفسیر صافی، ج 3، ص 276 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 327)

2) 2) . آیه شریفه در صدد بیان برخی از ویژگی‌های مشرکان (اعراب جاهلی) است. (الدر المنثور، ج 4، ص 121 ؛ انوار التنزیل و اسرار التأویل، ج 3، ص 230 ؛ تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج 2، ص 474 ؛ مخزن العرفان، ج 7، ص 205)

نیز ==> زکریّا علیه السلام ، بشارت به زکریّا علیه السلام ، بی‌فرزندی زکریّا علیه السلام ، تعجّب زکریّا علیه السلام ، دعای زکریّا علیه السلام ، فرزند زکریّا علیه السلام و فرزندخواهی زکریّا علیه السلام

ولادت یعقوب علیه السلام

23. بشارت ولادت اسحاق و یعقوب علیهما السلام از سوی فرشتگان به ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا ...

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . (1)هود (11) 69 و 71

24. مسرّت‌بخش بودن بشارت تولّد یعقوب علیه السلام برای حضرت ابراهیم علیه السلام :

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. هود (11) 69

25. فرشتگان بشارت‌دهندۀ ولادت یعقوب علیه السلام به ساره:

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . هود (11) 69 و 71

26. خوشحالی همسر ابراهیم علیه السلام در اثر بشارت ولادت یعقوب علیه السلام :

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ . هود (11) 71

27. ولادت یعقوب علیه السلام امری الهی:

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ .... هود (11) 71 - 73

نیز ==> ابراهیم علیه السلام ، بشارت به ابراهیم علیه السلام

نیز ==> زایمان

ولایت

اشاره

وَلایت به معنای نصرت و وِلایت به معنای سرپرستی است. (2)برخی وِلایت و وَلایت هر دو را به معنای نصرت دانسته‌اند. ولیّ نیز به معنای ناصر، متولّی امور عالَم، دوست، (3)یار، سرپرست، اختیاردار و... می‌باشد. (4)و مولی به معنای نصرت‌دهنده، یاری‌دهنده، کارساز، صاحب اختیار و... آمده است. در این مدخل ولایت به معنای سرپرستی مورد تحقیق قرار گرفته و ولایت به معنای دوستی به جایگاه خود ارجاع


1) 1) . به قرینه آیه 71، مورد بشارت، میلاد اسحاق و یعقوب علیهما السلام بوده است

2) 2) . مفردات، ص 885 ،«ولی»؛ التبیان، ج 7، ص 49،ذیل کهف (18) 44

3) 3) . لسان العرب، ج 15، ص 400 -\401 و 404،«ولی»؛ المصباح، ج 1 -\2، ص 672 ،«الولْی»

4) 4) . نثر طوبیٰ، ج 2، ص 582،«ول‌ی - - )

گردیده است. در این مدخل از واژه‌های «ولایت»و مشتقّات آن،«سلطان»،«حکم»، «توکّل»و مشتقّات آن و سیاق آیاتی که به نحوی از آنها ولایت استفاده می‌شود، استفاده شده است.

اهمّ عناوین: صاحبان ولایت و ولایت خدا.

استحقاق ولایت

1. ولایت و سرپرستی بر موجودات تنها شایستۀ خداوند:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ ... اَلْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ ... (1)شوری (42) 9

نیز ==> همین مدخل، ولایت خدا

پذیرش ولایت

==> همین مدخل، ولایت خدا، پذیرش ولایت خدا، ولایت مسیحیان،پذیرش ولایت مسیحیان، ولایت یهود، پذیرش ولایت یهود

خدا و ولایت

2. منزّه بودن خداوند از داشتن هرگونه ولیّ و سرپرست:

... وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ .... اسراء (17) 111

شرایط ولایت

1. علم

3. علم و آگاهی شرط ولایت و منشأ قدرت:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

وَ نَصَرْنٰاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ أَجْمَعِینَ

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنٰا مَعَ دٰاوُدَ الْجِبٰالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 77 و 79

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ . نمل (27) 40

2. قدرت

4. قدرت و توانایی از شرایط ولایت و سرپرستی:

1) 1) . مستحقّ ولایت در حقیقت خدا است، نه جز او. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 34؛ زاد المسیر، ج 4، ص 211)

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ مِنْ بَعْدِ مُوسیٰ إِذْ قٰالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنٰا مَلِکاً نُقٰاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 246 و 247

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. شوری (42) 9

صاحبان ولایت

1. آصف بن برخیا

5. ولایت تکوینی آصف بن برخیا و آوردن تخت بلقیس در کمتر از یک چشم بر هم زدن:

قٰالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتٰابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ فَلَمّٰا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قٰالَ هٰذٰا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیَبْلُوَنِی أَ أَشْکُرُ أَمْ أَکْفُرُ وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّمٰا یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ . نمل (27) 40

2. ابراهیم علیه السلام

6. ابراهیم علیه السلام دارای سرپرستی و ولایت الهی بر مردم:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (1)انعام (6) 83 و 89

3. اسحاق علیه السلام

7. خداوند اعطاکنندۀ منصب ولایت و سرپرستی به اسحاق علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

4. اسماعیل علیه السلام

8. اسماعیل علیه السلام صاحب ولایت و سرپرستی خدادادی:

وَ إِسْمٰاعِیلَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 86 و 89

5. الیاس علیه السلام

9. الیاس علیه السلام دارای منصب ولایت و سرپرستی از طرف خداوند:

... وَ إِلْیٰاسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 85 و 89

6 . الیسع علیه السلام

10. اعطای ولایت از جانب خداوند به الیسع علیه السلام :

... وَ الْیَسَعَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 86 و 89

7. امامان معصوم علیهم السلام

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، اولوالأمر

8. انصار

11. ولایت انصار و مهاجران بر یکدیگر:

1) 1) .«و الحکم»اشاره به این است که خداوند آنان را حاکمان بر مردم و در میان مردم (فرمان) آنان را نافذ قرار داده است. (التفسیر الکبیر، ج 5، ص 55)

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

12. مقرّر نشدن ولایت بین انصار و مؤمنان غیر مهاجر از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

13. شرکت در جهاد از سوی مهاجران، و یاری آنان از سوی انصار شرط برخورداری هریک از ولایت مقرّر شده از جانب خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

9. اولوالأمر

14. اعطای ولایت از جانب خداوند به اولی‌الامر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ... (1)نساء (4) 59

15. ایمان به خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله زمینۀ ولایت اولی‌الامر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ... (2)نساء (4) 59

16. ولایت اولوالأمر در طول ولایت خدا و رسول اکرم صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ .... نساء (4) 59

17. عدم انفکاک ولایت اولی‌الامر از ولایت خدا و رسول اکرم صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ .... نساء (4) 59

10-\ ایّوب علیه السلام


1) 1) . دربارۀ«اولی‌الامر»روایات فراوان از منابع شیعه داده شده است که مقصود، علی علیه السلام و ائمّۀ معصومین علیهم السلام است. (ر.ک: تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 497 -\507؛ ح 327 -\360) مفسّران اهل سنّت هرچند این قول را پذیرا نیستند ولی بعضی از آنان لااقل گفته‌اند:«اولی الامری که مقرون با پیامبر صلی الله علیه و آله است اگر آن را بر معصوم علیه السلام حمل کنیم بهتر از آن است که بر فاسق و فاجر حمل کنیم. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 117)

2) 2) . اینکه«اولی‌الامر»مقیّد به«منکم»شده است دلیلی است بر اینکه باید اولوالأمر از معتقدان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله باشد

18. ایّوب علیه السلام صاحب ولایت و سرپرستی خدادادی بر مردم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ أَیُّوبَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

11. پدر

==> همین مدخل، ولایت در ازدواج

12. خضر علیه السلام

19. بهره‌مندی خضر علیه السلام از ولایت الهی و تصرّف او در امور به فرمان خدا:

فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَیْنٰاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً

قٰالَ لَهُ مُوسیٰ هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلیٰ أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّٰا عُلِّمْتَ رُشْداً

قٰالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلاٰ تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْءٍ حَتّٰی أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا رَکِبٰا فِی السَّفِینَةِ خَرَقَهٰا قٰالَ أَ خَرَقْتَهٰا لِتُغْرِقَ أَهْلَهٰا لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً إِمْراً

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا لَقِیٰا غُلاٰماً فَقَتَلَهُ قٰالَ أَ قَتَلْتَ نَفْساً زَکِیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً

فَانْطَلَقٰا حَتّٰی إِذٰا أَتَیٰا أَهْلَ قَرْیَةٍ اسْتَطْعَمٰا أَهْلَهٰا فَأَبَوْا أَنْ یُضَیِّفُوهُمٰا فَوَجَدٰا فِیهٰا جِدٰاراً یُرِیدُ أَنْ یَنْقَضَّ فَأَقٰامَهُ قٰالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَیْهِ أَجْراً

أَمَّا السَّفِینَةُ فَکٰانَتْ لِمَسٰاکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِیبَهٰا وَ کٰانَ وَرٰاءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَةٍ غَصْباً

وَ أَمَّا الْغُلاٰمُ فَکٰانَ أَبَوٰاهُ مُؤْمِنَیْنِ فَخَشِینٰا أَنْ یُرْهِقَهُمٰا طُغْیٰاناً وَ کُفْراً

فَأَرَدْنٰا أَنْ یُبْدِلَهُمٰا رَبُّهُمٰا خَیْراً مِنْهُ زَکٰاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً

وَ أَمَّا الْجِدٰارُ فَکٰانَ لِغُلاٰمَیْنِ یَتِیمَیْنِ فِی الْمَدِینَةِ وَ کٰانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُمٰا وَ کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً فَأَرٰادَ رَبُّکَ أَنْ یَبْلُغٰا أَشُدَّهُمٰا وَ یَسْتَخْرِجٰا کَنزَهُمٰا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ وَ مٰا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِی ذٰلِکَ تَأْوِیلُ مٰا لَمْ تَسْطِعْ عَلَیْهِ صَبْراً. کهف (18) 65 و 66 و 70 و 71 و 74 و 77 و 79 -\82

13. خویشاوندان

20. ولایت خویشاوندان بر یکدیگر:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 75

21. ولایت خویشاوندان حکمی ثابت در علم الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . انفال (8) 75

14. داود علیه السلام

22. داود علیه السلام صاحب منصب ولایت و سرپرستی الهی بر مردم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنٰا مَعَ دٰاوُدَ الْجِبٰالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 79

15. زکریّا علیه السلام

23. زکریّا علیه السلام دارای منصب ولایت خدادادی بر

مردم:

وَ زَکَرِیّٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 85 و 89

16. سلیمان علیه السلام

24. خداوند اعطاکنندۀ ولایت و سرپرستی بر مردم به سلیمان علیه السلام :

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ سُلَیْمٰانَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

فَفَهَّمْنٰاهٰا سُلَیْمٰانَ وَ کُلاًّ آتَیْنٰا حُکْماً وَ عِلْماً وَ سَخَّرْنٰا مَعَ دٰاوُدَ الْجِبٰالَ یُسَبِّحْنَ وَ الطَّیْرَ وَ کُنّٰا فٰاعِلِینَ . انبیاء (21) 79

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ وَ أَلْقَیْنٰا عَلیٰ کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنٰابَ

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ

فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخٰاءً حَیْثُ أَصٰابَ

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ

وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ. ص (38) 34 -\38

25. انابۀ سلیمان علیه السلام به درگاه ربوبی سبب برخورداری وی از ولایت تکوینی:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ وَ أَلْقَیْنٰا عَلیٰ کُرْسِیِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنٰابَ

قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لاٰ یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ

فَسَخَّرْنٰا لَهُ الرِّیحَ تَجْرِی بِأَمْرِهِ رُخٰاءً حَیْثُ أَصٰابَ

وَ الشَّیٰاطِینَ کُلَّ بَنّٰاءٍ وَ غَوّٰاصٍ

وَ آخَرِینَ مُقَرَّنِینَ فِی الْأَصْفٰادِ. ص (38) 34 -\38

17. شعیب علیه السلام

26. پذیرش ولایت شعیب علیه السلام واجب بر قوم آن حضرت و مورد تأکید وی:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ شُعَیْبٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 177 و 179

27. شعیب علیه السلام دارای ولایت بر دختران خویش در امر ازدواج:

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ .... قصص (28) 27

18. شوهر

28. شوهر دارای حق ولایت و سرپرستی بر همسر خود در صورت بهره‌مندی از شرایط ولایت (دارا بودن عقل و علم):

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ... (1)نساء (4) 34

29. ولایت شوهران بر همسران خویش از فضل‌های خداوند:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ .... نساء (4) 34

30. تأمین هزینه‌های زندگی از سوی شوهران فلسفۀ ولایت و سرپرستی آنان بر زنان:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ


1) 1) .«قوّامون»یعنی قیّم و مسلّط در تدبیر، تأدیب، ریاضت و تعلیم. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 68 ؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 1، ص 611)«بما فضل اللّه»، بیان برای سبب ولایت مردان بر زنان است و مقصود از آن عقل و علم است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 68 -\69)

أَمْوٰالِهِمْ ... (1)نساء (4) 34

31. اطاعت از شوهر و حفظ حقوق وی وظیفۀ زن در برابر حق ولایت و سرپرستی او:

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ ... وَ بِمٰا أَنْفَقُوا ... فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ .... نساء (4) 34

نیز ==> همین مدخل، ولایت در ازدواج

19. صالح علیه السلام

32. صالح علیه السلام دارای حق ولایت و اطاعت بر قوم خویش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 142 و 144 و 150

20. طالوت

33. برگزیدگی طالوت از جانب خداوند برای سرپرستی و زمامداری بنی اسرائیل:

وَ قٰالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّٰهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طٰالُوتَ مَلِکاً قٰالُوا أَنّٰی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنٰا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمٰالِ قٰالَ إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاهُ عَلَیْکُمْ وَ زٰادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّٰهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 247

21. علی علیه السلام

34. ثبوت ولایت علی علیه السلام بر مؤمنان از جانب خداوند:

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (2)مائده (5) 55

35. خداوند حفظکنندۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از خطرهای احتمالی به هنگام ابلاغ ولایت علی علیه السلام :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ ... (3)مائده (5) 67

36. اعلام ولایت علی علیه السلام از جانب پیامبر صلی الله علیه و آله مساوی با انجام کامل رسالت:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ .... مائده (5) 67

37. نصب علی علیه السلام به ولایت و امامت، مقتضای ربوبیّت خدا:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 67

38. نصب امام علی علیه السلام به امامت و ولایت، موجب

1) 1) .«و بما انفقوا»عطف بر«بما فضّل اللّه»است. (اعراب القرآن، درویش، ج 2، ص 208)

2) 2) . در روایات فراوانی از شیعه و سنّی و نیز در تفاسیر آنان وارد شده است که مقصود از«و الّذین آمنوا...»علیّ بن ابی طالب علیه السلام است که در حال رکوع صدقه داده بود. (جامع البیان، ج 4، جزء 6 ، ص 389؛ مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 324 -\325؛ الکشاف، ج 1، ص 649)

3) 3) . مقصود از«ما انزل»ولایت علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله است چنانکه روایات فراوان در این زمینه وارد شده است. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 4، ص 92؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 651 -\657 ؛ الدر المنثور، ج 2، ص 116 -\117)

یأس دشمنان دین:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (1)مائده (5) 3

39. نصب علی علیه السلام از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به ولایت بر مسلمین، به فرمان خدا:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً .... مائده (5) 3

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ .... مائده (5) 67

40. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مأمور ابلاغ ولایت علی علیه السلام به مسلمانان از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ ... (2)مائده (5) 67

41. اعلان ولایت علی علیه السلام موجب اکمال دین و اتمام نعمت:

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (3)مائده (5) 3

42. اعلان ولایت علی علیه السلام باعث برطرف شدن ترس و نگرانی از جامعۀ مسلمانان:

... اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی .... مائده (5) 3

43. ولایت علی علیه السلام آخرین فریضۀ نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً ... (4)مائده (5) 3

44. احساس ترس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از ناحیه برخی مردم جهت ابلاغ ولایت امام علی علیه السلام :

یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ .... مائده (5) 67

45. اعتراض نعمان بن حرث به ولایت علی علیه السلام موجب نزول عذاب بر وی:

سَأَلَ سٰائِلٌ بِعَذٰابٍ وٰاقِعٍ . (5)معارج (70) 1


1) 1) . براساس روایاتی آیه مربوط به نصب علی علیه السلام به امامت و ولایت است و در روایات اهل سنّت نیز این مضمون مطرح می‌باشد. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 652 به بعد؛ الدر المنثور، ج 3، ص 19)

2) 2) . بنا بر روایت امام باقر و امام صادق علیهما السلام مقصود از«ما انزل الیک من ربّک»ولایت علی علیه السلام است و بعضی روایات اهل سنّت نیز مبیّن همین معنا است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 278؛ الدر المنثور، ج 3، ص 117)

3) 3) . از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده که آیۀ فوق پس از نصب امام علی علیه السلام [به عنوان ولیّ و خلیفۀ خود] از سوی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در غدیر خم نازل شد و آخرین فریضه‌ای که خداوند نازل کرد همین مسئله بود و بعد از آن هیچ فریضه‌ای نازل نشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 246)

4) 4) . از امام باقر علیه السلام نقل شده که آخرین فریضه‌ای که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد مسئله ولایت بود. (الکافی، ج 1، ص 289، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 587، ح 25)

5) 5) . گفته شده: نعمان بن حرث پس از اعلان ولایت علی علیه السلام از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ضمن اعتراض از خدا خواست در صورت حق بودن این مسئله بر او سنگ ببارد. (الکشف و البیان، ثعلبی، ج 10، ص 35؛ مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 530؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 286)

نیز ==> علی علیه السلام ، مقامات علی علیه السلام

22. عیسی علیه السلام

46. عیسی علیه السلام دارای ولایت بر بنی اسرائیل و خواستار رعایت آن از جانب آنان:

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . آل عمران (3) 49 و 50

وَ لَمّٰا جٰاءَ عِیسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالَ قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَ لِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . زخرف (43) 63

47. خداوند اعطاکنندۀ منصب ولایت و سرپرستی مردم به عیسی علیه السلام :

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ . انعام (6) 85 و 89

48. ولایت هدیه‌ای الهی به عیسی علیه السلام :

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اللّٰهُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ... (1)آل عمران (3) 79


1) 1) . وقوع آیۀ فوق در پی آیاتی که مربوط به حضرت عیسی علیه السلام است، بیانگر تنزّه ساحت آن حضرت از باوری است که اهل کتاب نسبت به آن حضرت داشتند خداوند فرموده: او بشری است مخلوق، دارای کتاب، منصب نبوّت و مقام حکم و زعامت بر مردم. (ر.ک: المیزان، ج 3، ص 274)

23. لوط علیه السلام

49. خداوند اعطاکنندۀ ولایت و سرپرستی مردم به لوط علیه السلام :

... وَ لُوطاً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 86 و 89

50. ولایت لوط علیه السلام واجب بر قوم وی و مورد سفارش آن حضرت:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ .

شعراء (26) 161 و 163

24. محمّد صلی الله علیه و آله

51. ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در طول ولایت خدا:

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 32

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . آل عمران (3) 132

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. نساء (4) 59

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (1)مائده (5) 55

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 56

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ . انفال (8) 20

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 46

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . تغابن (64) 12

52. ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ولایتی ثابت و نوشته شده در کتاب خدا:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً. (2)احزاب (33) 6

53. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله صاحب ولایت در دنیا و آخرت:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... (3)احزاب (33) 6

54. پیامبر صلی الله علیه و آله تنها پیام‌رسان ولایت و عدم مسئولیّت آن حضرت در مورد پذیرش و عدم پذیرش آن از سوی مردم:

مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ وَ مَنْ تَوَلّٰی فَمٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً. نساء (4) 80

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . تغابن (64) 12

55. ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله نشئت گرفته از مقام

1) 1) . تقدّم ذکر ولایت خدا بر ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌تواند دلیل این برداشت باشد. (المیزان، ج 6 ، ص 14)

2) 2) . جملۀ«کان ذٰلک فی الکتاب مسطوراً»اشاره به احکامی است که در این آیه و آیات قبل وجود دارد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 272)

3) 3) . بنا بر روایتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ولایت خویش را هم در دنیا و هم در آخرت دانست و به آیۀ فوق استناد فرمود. (الدر المنثور، ج 6 ، ص 566)

رسالت آن حضرت:

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ . آل عمران (3) 32

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . آل عمران (3) 132

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. نساء (4) 59

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 56

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ . انفال (8) 20

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِینَ . انفال (8) 46

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . توبه (9) 71

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . تغابن (64) 12

56. ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله نشئت گرفته از مقام نبوّت او:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .... احزاب (33) 6

57. خداوند آگاه به رعایت‌کنندگان شئون ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

58. ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر مؤمنان برتر از ولایت خود آنان بر امورشان:

اَلنَّبِیُّ أَوْلیٰ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ .... احزاب (33) 6

59. خداوند فراخوان منافقان به پذیرش ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

وَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَیَخْرُجُنَّ قُلْ لاٰ تُقْسِمُوا طٰاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . (1)نور (24) 53 و 54

60. پذیرش ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله باعث ورود به جمع حزب‌اللّه:

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 56

نیز ==> محمّد صلی الله علیه و آله ، ولایت محمّد صلی الله علیه و آله

25. مردان

61. ولیّ زن دارای ولایت در امر ازدواج او:

... اَلَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (2)بقره (2) 237

62. ولیّ زن قادر بر گذشت از نصف باقیماندۀ مهریّۀ زن مطلّقه در صورت طلاق قبل از آمیزش:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (3)بقره (2) 237

63. چشم‌پوشی ولیّ زن از نصف مهریّۀ زن مطلّقه قرین به تقوا:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ .... بقره (2) 237

نیز ==> همین مدخل، صاحبان ولایت، شوهر، و ولایت در ازدواج

26. موسی علیه السلام

64. موسی علیه السلام ، دارای ولایت بر بنی اسرائیل:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

65. موسی علیه السلام ، دارای ولایت بر هارون علیه السلام :

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی . طه (20) 91 -\93

66. موسی علیه السلام صاحب منصب ولایت الهی بر مردم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ مُوسیٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً


1) 1) . مورد آیه به منافقین تفسیر شده است. (روح المعانی، ج 10، جزء 18، ص 291)

2) 2) . مقصود از«بیده عقدة النّکاح»ولیّ زن است. (المیزان، ج 2، ص 245)

3) 3) . در صورت گذشت مهریّه از سوی ولیّ زن نصف مهریّه نیز ساقط می‌شود. (المیزان، ج 2، ص 245)

وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ . شعراء (26) 21

وَ لَمّٰا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَویٰ آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . قصص (28) 14

27. مؤمنان

67. مؤمنان دارای حق سرپرستی و ولایت بر یکدیگر:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ ... (1)نساء (4) 144

68. مؤمنان موظّف به پذیرش ولایت و سرپرستی یکدیگر:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 139

28. نوح علیه السلام

69. نوح علیه السلام دارای منصب ولایت و سرپرستی مردم از جانب خداوند:

... وَ نُوحاً هَدَیْنٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

70. نوح علیه السلام دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 106 و 108 و 110

إِنّٰا أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 1 و 3

29. هارون علیه السلام

71. هارون علیه السلام دارای حق ولایت و سرپرستی مردم بر بنی اسرائیل در زمان غیبت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی . طه (20) 90

72. خداوند اعطاکنندۀ حق ولایت و سرپرستی مردم به هارون علیه السلام :

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

30. هود علیه السلام

73. هود علیه السلام دارای حق ولایت بر امّت خویش:

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . شعراء (26) 124 و 126 و 131

31. یحیی علیه السلام

74. یحیی علیه السلام دارای منصب ولایت خدادادی بر مردم:

... وَ یَحْییٰ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 85 و 89

32. یعقوب علیه السلام

75. اعطای منصب سرپرستی و ولایت بر مردم از جانب خداوند به یعقوب علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

33. یوسف علیه السلام

76. یوسف علیه السلام دارای ولایت و سرپرستی

1) 1) . ولایت در این آیه به ولایت نصرت تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 199)

خدادادی بر مردم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ یُوسُفَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 89

34. یونس علیه السلام

77. یونس علیه السلام دارای ولایت الهی از جانب خداوند بر مردم:

... وَ یُونُسَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 86 و 89

فلسفۀ ولایت

78. نیاز و فقر انسانها فلسفۀ احتیاج او به ولیّ و سرپرست:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... وَ هُوَ یُطْعِمُ .... انعام (6) 14

منافقان و ولایت

==> همین مدخل، ولایت کافران

نیاز به ولایت

79. انسانها در جستجوی ولیّ و سرپرست و نیازمند به آن:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ ... (1)انعام (6) 14

ولایت ابلیس

80. پذیرش ولایت ابلیس و نسل آن از سوی گروهی از انسانها:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. کهف (18) 50

81. گزینش ولایت ابلیس به جای ولایت خدا انتخابی زشت و ظالمانه:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. کهف (18) 50

82. دخالت نداشتن ابلیس و نسل او در آفرینش دلیل صلاحیّت نداشتن آنان برای ولایت:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

83. پذیرش ولایت ابلیس و ذرّیّۀ وی عملی ظالمانه و موجب نکوهش خداوند:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ


1) 1) . برداشت فوق براساس سؤال انکاری است که در اوّل آیه نسبت به ولایت غیر خدا آمده است

بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. کهف (18) 50

84. ولایت ابلیس بر پیروان گمراه خود:

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغٰاوِینَ . حجر (15) 32 و 42

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. سبأ (34) 20 و 21

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

قٰالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ

إِلاّٰ عِبٰادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ . ص (38) 72 و 82 و 83

85. انکار آخرت و شک در آن زمینه‌ساز ولایت ابلیس بر آدمی:

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلاّٰ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

وَ مٰا کٰانَ لَهُ عَلَیْهِمْ مِنْ سُلْطٰانٍ إِلاّٰ لِنَعْلَمَ مَنْ یُؤْمِنُ بِالْآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْهٰا فِی شَکٍّ وَ رَبُّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ. سبأ (34) 20 و 21

ولایت اهل کتاب

86. حرمت موالات با اهل کتاب:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

87. پذیرش ولایت اهل کتاب، منافی ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

88. نکوهش خداوند از اهل کتاب به خاطر پذیرش ولایت کافران:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ . مائده (5) 77 و 80

89. فسق و انحراف اهل کتاب موجب رابطۀ ولایی آنان با کافران:

قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 77 و 80 و 81

ولایت بتها

90. اعتقاد مشرکان به ولایت بتها به رغم عدم مالکیّت آنها نسبت به نفع و ضرر خود:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا .... رعد (13) 16

91. اعتقاد مشرکان به ولایت بتها، به رغم خالق نبودن آنها:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ .... رعد (13) 16

نیز ==> بت، آثار بت‌پرستی، انگیزه‌های بت‌پرستی و همین مدخل، ولایت غیر خدا

ولایت بر بنی اسرائیل

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، موسی و هارون علیهما السلام

ولایت بر سفیه

92. نیاز افراد سفیه به ولایت و سرپرستی در مناسبات اقتصادی و زندگی:

... فَإِنْ کٰانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهاً ... فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ .... بقره (2) 282

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. نساء (4) 5

93. تأمین خوراک و پوشاک افراد سفیه بر عهدۀ اولیای آنان:

وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً. نساء (4) 5

ولایت بر ظالمان

==> همین مدخل، ولایت جنّیان

ولایت بر گناهکاران

==> همین مدخل، ولایت خدا

ولایت بر مسجد الحرام

==> همین مدخل، ولایت متّقین

ولایت بر مشرکان

==> همین مدخل، ولایت بتها و ولایت شیطان

ولایت بر موجودات آسمانی

==> همین مدخل، ولایت خدا

ولایت بر موسی علیه السلام

94. بازگشت موسی علیه السلام به دامان مادر جهت سرپرستی و کفالت وی:

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ

یٰا مُوسیٰ . طه (20) 38 و 40

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

وَ حَرَّمْنٰا عَلَیْهِ الْمَرٰاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقٰالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ نٰاصِحُونَ

فَرَدَدْنٰاهُ إِلیٰ أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . قصص (28) 7 و 12 و 13

ولایت بر مؤمنان

==> همین مدخل، ولایت خدا و صاحبان ولایت، علی علیه السلام ، محمّد صلی الله علیه و آله ، مؤمنان

ولایت بر همسر

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، شوهر

ولایت بر یتیم

==> یتیم

ولایت جنّیان

95. ظالمان مورد بازخواست خداوند به خاطر پذیرش ولایت جنّیان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (1)انعام (6) 128 و 129

96. ولایت جنّیان بر ظالمان، کیفری از جانب خداوند برای ظالمان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 128 و 129

97. پذیرش ولایت جنّیان کاری ناپسند و سزاوار سرزنش:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. (2)کهف (18) 50

98. برخی جنّیان دارای ولایت بر برخی دیگر:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ


1) 1) .«و کذلک نولّی»یعنی این‌گونه مهلت برای امتحان، بعضی از ظالمان را بر بعضی دیگر ولایت دادیم (متولی) امر بعضی دیگر قرار دادیم. (مجمع البیان، ج 3-4،ص 565)

2) 2) . استفهام در آیه برای انکار و توبیخ مشرکان استعمال شده است که جن را عبادت می‌کرده‌اند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 15، ص 341)

رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (1)انعام (6) 128 و 129

99. برخی از جنّیان دارای ولایت و سرپرستی بر برخی انسانها:

... یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ ... وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 128 و 129

100. پذیرش ولایت جنّیان موجب ظلم و ورود در زمرۀ ظالمان:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . (2)انعام (6) 128 و 129

101. جنّیان در تلاش برای پیدا کردن افراد بیشتر جهت پیروی از ولایت خویش:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً یٰا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قٰالَ أَوْلِیٰاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنٰا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنٰا أَجَلَنَا الَّذِی أَجَّلْتَ لَنٰا قٰالَ النّٰارُ مَثْوٰاکُمْ خٰالِدِینَ فِیهٰا إِلاّٰ مٰا شٰاءَ اللّٰهُ إِنَّ رَبَّکَ حَکِیمٌ عَلِیمٌ

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 128 و 129

ولایت خدا

اشاره

102. تنها خداوند، ولیّ انسانها و قادر بر دفع مصائب از گناهکاران:

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ.

شوری (42) 30 و 31

103. اقرار مؤمنان به ولایت خداوند:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ قٰالُوا ... رَبَّنٰا ...

... وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا .... بقره (2) 285 و 286

104. ایجاد رعب و وحشت در دل کافران نمونه‌ای از ولایت خدا بر آنان:

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ .... آل عمران (3) 150 و 151


1) 1) . مراد از«جنّ»شیاطین و اعوان آنها از هم‌جنسان آنها و مراد از«اولیائهم»کسانی‌اند که ولایت آنان را پذیرا شدند و اولیای شیاطین، مشرکان هستند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8 ، ص 67 -\68)

2) 2) . مراد از«جنّ»شیاطین و اعوان آنها از هم‌جنسان آنها و مراد از«اولیائهم»کسانی هستند که ولایت آنان را پذیرا شدند و اولیای شیاطین، مشرکان هستند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8 ، ص 67 -\68)

105. ولایت خداوند ولایتی کافی و مکفی برای انسانها:

... وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَلِیًّا وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ نَصِیراً. نساء (4) 45

106. خداوند مولا و سرپرست حقیقی انسانها:

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ .... انعام (6) 62

... وَ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ .... یونس (10) 30

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ .... کهف (18) 44

107. عدم پذیرش ولایت خداوند منجر به پذیرش ولایت طاغوت:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ .... بقره (2) 257

108. پی بردن انسانها به ولایت خدا در روز قیامت:

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ ... (1)کهف (18) 44

109. ولایت خدا، علت لزوم اعتصام مسلمانان به او:

... وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلیٰ .... حجّ (22) 78

110. ولایت و نصرت الهی جلوه‌ای از رحمت خداوند:

... یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. شوری (42) 8

111. ولایت خداوند مقتضی مرجعیّت او در حلّ اختلافات بشری:

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ ... وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیْءٍ فَحُکْمُهُ إِلَی اللّٰهِ .... شوری (42) 9 و 10

112. انسانها همواره تحت سرپرستی خداوند و عدم امکان خروج آنان از ولایت الهی:

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ.

شوری (42) 30 و 31

وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ دٰاعِیَ اللّٰهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ .

احقاف (46) 32

113. پایداری و دوام ولایت خداوند در دنیا و آخرت، از موجبات شایستگی او برای ولایت:

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . فصّلت (41) 31

114. ولایت تمام امور تکوینی و تشریعی، در انحصار خداوند:

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ الْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ . (2)انعام (6) 57

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ . (3)انعام (6) 62

مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاّٰ أَسْمٰاءً سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ


1) 1) . بنا بر قولی«هنالک»اشاره به روز قیامت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 729؛ جامع البیان، ج 9، جزء 15، ص 312)

2) 2) . برداشت فوق براساس عموم کلمۀ«حکم»و حصر نفی و استثنا است. (المیزان، ج 7 -\8، ص 115)

3) 3) . تقدیم جار و مجرور (له) به مسندالیه (الحکم) مفید حصر است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 280)

وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ أَمَرَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . (1)یوسف (12) 40

وَ قٰالَ یٰا بَنِیَّ لاٰ تَدْخُلُوا مِنْ بٰابٍ وٰاحِدٍ وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوٰابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَ مٰا أُغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ عَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ . یوسف (12) 67

115. آفرینش موجودات و تأمین نیازهای آنها از سوی خدا دلیل بر ولایت مطلقۀ او بر آنها:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

116. خلقت آسمان و زمین از دلایل شایستگی خداوند برای ولایت و سرپرستی:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ ... فٰاطِرُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... شوری (42) 9 و 11

وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مٰا قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ. شوری (42) 28

117. خلقت و قرار دادن زوجیّت در انسانها و موجودات از دلایل شایستگی خداوند برای ولایت و سرپرستی:

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ .... جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ أَزْوٰاجاً .... شوری (42) 9 و 11

118. قدرت خداوند بر دفع ضرر از موجودات از دلایل شایستگی او بر ولایت و سرپرستی:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا .... رعد (13) 16

119. علم مطلق الهی، از موجبات شایستگی و استحقاق او برای ولایت و سرپرستی:

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ


1) 1) . نفی و استثنا مفید حصر است

یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . شوری (42) 9 و 12

120. قدرت و توانایی خداوند بر هر کاری از موجبات شایستگی او برای سرپرستی و ولایت:

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. شوری (42) 9

121. قدرت خداوند بر نزول باران از دلایل شایستگی او برای ولایت و سرپرستی:

وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مٰا قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ. شوری (42) 28

122. اقتدار بر رساندن هرگونه خیر و شرّ از شئون ولایت الهی:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. انعام (6) 14 و 17

123. توان خداوند بر رفع اختلافات از ویژگیهای ولایت خداوند:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیْءٍ فَحُکْمُهُ إِلَی اللّٰهِ ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبِّی عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ . شوری (42) 9 و 10

124. قهّاریّت خدا ویژگی انحصاری خدا برای ولایت و سرپرستی:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

125. مالکیّت بر آسمان و زمین از ویژگیهای خداوند:

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ ... لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... شوری (42) 9 و 12

126. محبّت و دلسوزی خداوند برای بندگان دلیل شایستگی او برای ولایت و سرپرستی:

... أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ .... کهف (18) 50

127. نفع‌رسانی خداوند به موجودات از دلایل شایستگی او برای ولایت و سرپرستی:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

128. ولایت خدا به دور از ذلّت و کاستی و همراه با شوکت و قدرت:

وَ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی الْمُلْکِ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ کَبِّرْهُ تَکْبِیراً. اسراء (17) 111

129. ولایت خدا تنها ولایت پایدار در دنیا و آخرت:

... أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... یوسف (12) 101

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ .... فصّلت (41) 31

130. عدم محدودیّت ولایت خداوند به زمان و مکان:

... أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... یوسف (12) 101

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ .... فصّلت (41) 31

131. ولایت خدا ولایتی یگانه و بدون معارض:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

وَ مَنْ لاٰ یُجِبْ دٰاعِیَ اللّٰهِ فَلَیْسَ بِمُعْجِزٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَیْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءُ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ .

احقاف (46) 32

132. ولایت خدا بدون شریک:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ . سجده (32) 4

133. خداوند تنها ولیّ موجودات آسمان و زمین:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ

فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ . سجده (32) 4

134. یکتا و یگانه بودن خداوند از دلایل ولایت خداوند:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ. رعد (13) 16

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ .... لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ .... شوری (42) 9 و 11

135. بی‌نیازی خداوند دلیل شایستگی او برای ولایت و سرپرستی:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ .... انعام (6) 14

136. سمیع و بصیر بودن خداوند، دلیل لزوم اتّخاذ او به عنوان ولیّ و سرپرست:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

فٰاطِرُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً وَ مِنَ الْأَنْعٰامِ أَزْوٰاجاً یَذْرَؤُکُمْ فِیهِ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ. شوری (42) 9 و 11

آثار ولایت خدا

1. حق تشریع
137. حق ولایت الهی، تنها مجوّز برای تشریع و قانون‌گذاری:

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ .... حج (22) 78

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ . تحریم (66) 2

2. منشأ حیات
138. ولایت خدا منشأ حیات و مرگ انسانها:

وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ . انعام (6) 61 و 62

3. منشأ سنجش اعمال
139. محاسبه و سنجش سریع اعمال در قیامت از شئون ولایت خدا:

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ . انعام (6) 62

4. نزول باران
140. تنظیم معیشت و نزول باران، جلوه‌ای از ولایت خداوند:

وَ لَوْ بَسَطَ اللّٰهُ الرِّزْقَ ... وَ لٰکِنْ یُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مٰا یَشٰاءُ ... وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ ... وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ. شوری (42) 27 و 28

اولویّت ولایت خدا

141. تقدّم ولایت خدا بر ولایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . آل عمران (3) 132

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنٰازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّٰهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً. نساء (4) 59

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . مائده (5) 55

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 56

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ احْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . مائده (5) 92

یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفٰالِ قُلِ الْأَنْفٰالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَصْلِحُوا ذٰاتَ بَیْنِکُمْ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . انفال (8) 1

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ لاٰ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَ أَنْتُمْ تَسْمَعُونَ . انفال (8) 20

قُلْ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْهِ مٰا حُمِّلَ وَ عَلَیْکُمْ مٰا حُمِّلْتُمْ وَ إِنْ تُطِیعُوهُ تَهْتَدُوا وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . نور (24) 54

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ لاٰ تُبْطِلُوا أَعْمٰالَکُمْ . محمّد (47) 33

أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوٰاکُمْ صَدَقٰاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ . مجادله (58) 13

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ . تغابن (64) 12

پذیرش ولایت خدا

142. ولایت خدا تنها ولایت مورد پذیرش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

143. تدبیر امور آسمان و زمین دلیل لزوم تمسک به ولایت خداوند و پذیرش آن:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... رعد (13) 16

144. هماهنگی عقل و شرع، مقتضی پذیرش ولایت الهی از سوی انسانها:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . (1)انعام (6) 14


1) 1) . جملۀ«انّی امرت»دلالت بر فرمان تشریعی خداوند دارد و ضرورت تسلیم در برابر او را می‌رساند و جملۀ«اغیر اللّه اتّخذ»نیز اشاره به حکم عقل دارد لذا عقل و شرع به طور هماهنگ دلالت بر ضرورت پذیرش ولایت خدا دارد

145. قبول ولایت خدا مستلزم پیروی از قرآن مجید:

اِتَّبِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ قَلِیلاً مٰا تَذَکَّرُونَ . اعراف (7) 3

آثار پذیرش ولایت خدا

146. ادای تکالیف الهی برخاسته از حق ولایت خداوند:

... فَأَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ آتُوا الزَّکٰاةَ ... هُوَ مَوْلاٰکُمْ .... حجّ (22) 78

147. اعتقاد به مولویّت و سرپرستی خداوند و پذیرش آن مقتضی اعتصام به او و پرهیز از غیر او:

... وَ اعْتَصِمُوا بِاللّٰهِ هُوَ مَوْلاٰکُمْ .... حجّ (22) 78

148. ولایت خدا یاور انسانها هنگام سختی و قطع امید:

وَ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِئَةٌ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ مٰا کٰانَ مُنْتَصِراً

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً. کهف (18) 43 و 44

149. اعتقاد به ولایت خدا و پذیرش آن موجب روشنی دل و بصیرت:

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ .... رعد (13) 16

150. پذیرش ولایت خدا باعث بی‌نیازی از ولایت دیگران:

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 107

وَ لَنْ تَرْضیٰ عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصٰاریٰ حَتّٰی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ هُوَ الْهُدیٰ وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ أَنْذِرْ بِهِ الَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ . انعام (6) 51

وَ ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ الَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ . انعام (6) 70

فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ . اعراف (7) 30

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 74

إِنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 116

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ . هود (11) 20

وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ . هود (11) 113

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا لَهُ غَیْبُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَ أَسْمِعْ مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. کهف (18) 26

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 18

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. عنکبوت (29) 22

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ . سجده (32) 4

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ أَنْتَ وَلِیُّنٰا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ کٰانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ . سبأ (34) 41

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتیٰ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. شوری (42) 8 و 9

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. شوری (42) 31

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَ تَرَی الظّٰالِمِینَ لَمّٰا رَأَوُا الْعَذٰابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلیٰ مَرَدٍّ

وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِکَ رَفِیقاً. نساء (4) 69

151. پذیرش ولایت خدا عامل در امان ماندن از

توطئه‌های مشرکان:

... ثُمَّ کِیدُونِ فَلاٰ تُنْظِرُونِ ... وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ . اعراف (7) 195 و 196

پاداش پذیرش ولایت خدا

152. پذیرش ولایت خدا درپی‌دارندۀ بهترین پاداش و فرجام:

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً. کهف (18) 44

153. رهایی انسان از جهنّم در پرتو ولایت خداوند:

مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . جاثیه (45) 10

ترک ولایت خدا

154. ترک ولایت خدا و پذیرش ولایت شیطان، زیان آشکار:

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 119

توجّه به ولایت خدا

155. بلاها و تنگناها زمینه‌ساز توجّه انسان به ولایت خدا:

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. شوری (42) 30 و 31

جلوه‌های ولایت خدا

156. رحمت واسعۀ خداوند از جلوه‌های ولایت خدا بر مؤمنان:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ .... وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

... أَنْتَ وَلِیُّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغٰافِرِینَ . اعراف (7) 155

... وَ لٰکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (1)شوری (42) 8

157. غفران الهی از جلوه‌های ولایت خدا بر مؤمنان:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ .... وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

... أَنْتَ وَلِیُّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغٰافِرِینَ . اعراف (7) 155

158. نصرت و یاری مؤمنان در رویارویی با کافران از جلوه‌های ولایت خداوند بر مؤمنان:

... وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللّٰهِ .... أَنْتَ مَوْلاٰنٰا فَانْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ . بقره (2) 285 و 286

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ .... آل عمران (3) 150 و 151

159. قیامت روز ظهور و جلوۀ ولایت خداوند:

1) 1) . مقصود از موصول (من یشاء)، مؤمنان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 34؛ الکشاف، ج 4، ص 211)

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً .... وَ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ .... یونس (10) 28 و 30

160. نزول باران در زمین پس از ناامیدی از جلوه‌های ولایت خداوند:

وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مٰا قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ. شوری (42) 28

نیز ==> همین مدخل، ولایت خدا، مشمولان ولایت خدا

خروج از ولایت خدا

161. اطاعت و پیروی مسلمانان از کفرپیشگان موجب خروج آنان از ولایت خداوند:

... إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

زمینه‌های ولایت خدا

1.

ایمان

2.

ایمان به خدا، موجب جلب سرپرستی و ولایت خداوند:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا .... بقره (2) 257

163. ایمان به خدا درپی‌دارنده بهره‌مندی از ولایت خدا:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا .... محمّد (47) 11

2.

دوری از طاغوت

3.

فاصله گرفتن از طاغوت موجب برخورداری از ولایت خدا:

فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطّٰاغُوتِ ... اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا .... بقره (2) 256 و 257

محرومان از ولایت خدا

1.

پیروان هوای نفس

2.

پیروی‌کنندگان از آرای مبتنی بر هواهای نفسانی محروم از ولایت خدا:

... وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 120

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . رعد (13) 37

2.

تفرقه‌افکنان

3.

تفرقه‌افکنان بین مسلمانان، محروم از ولایت خداوند:

وَ مَنْ ... وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی .... نساء (4) 115

3.

دشمنان محمّد

4.

دشمنان و مخالفت‌کنندگان با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله محروم از ولایت خدا:

وَ مَنْ یُشٰاقِقِ الرَّسُولَ ... نُوَلِّهِ مٰا تَوَلّٰی .... نساء (4) 115

4.

ظالمان

5.

ستم‌پیشگان محروم از ولایت خداوند:

... وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. شوری (42) 8

5.

کافران

6.

کافران محروم از ولایت خداوند:

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ

مَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 11

170. هلاکت کافران معلول محرومیّت آنان از ولایت خدا:

... دَمَّرَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکٰافِرِینَ أَمْثٰالُهٰا ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکٰافِرِینَ لاٰ مَوْلیٰ لَهُمْ . محمّد (47) 10 و 11

6 . گمراهان

171. گمراه‌گشتکان محروم از ولایت و سرپرستی خداوند:

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ .... شوری (42) 44

7.

مشرکان

8.

مشرکان محروم از ولایت و سرپرستی خداوند:

أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بِهٰا أَمْ لَهُمْ آذٰانٌ یَسْمَعُونَ بِهٰا قُلِ ادْعُوا شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ کِیدُونِ فَلاٰ تُنْظِرُونِ

إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ . اعراف (7) 195 و 196

173. پیروی از آرا و هوای نفس مشرکان، موجب محرومیّت از ولایت خدا:

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰاهُ حُکْماً عَرَبِیًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوٰاءَهُمْ بَعْدَ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ مٰا لَکَ مِنَ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ وٰاقٍ . (1)رعد (13) 37

مشمولان ولایت خدا

1.

ابراهیم علیه السلام

2.

ابراهیم علیه السلام نمونه‌ای از پیروان ولایت الهی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ ... إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ .... بقره (2) 257 و 258

2.

اصحاب کهف

3.

ولایت و نظارت یگانۀ خدا بر اصحاب کهف دلیل علم برتر الهی و عدم آگاهی دیگران به سرگذشت آنان:

قُلِ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا لَبِثُوا ... مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ ....

کهف (18) 26

176. اصحاب کهف تنها پذیرشگر ولایت و سرپرستی خداوند:

أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحٰابَ الْکَهْفِ وَ الرَّقِیمِ کٰانُوا مِنْ آیٰاتِنٰا عَجَباً ... مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ ... (2)

کهف (18) 9 و 26

3.

پندپذیران

4.

مؤمنان پندپذیر تحت ولایت و سرپرستی خداوند:

... قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ ... وَ هُوَ


1) 1) . ضمیر«اهوائهم»به مشرکان برمی‌گردد. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 13، ص 180)

2) 2) . بنا بر قولی احتمال داده می‌شود که ضمیر«ما لهم»به اصحاب کهف برگردد. (روح المعانی، ج 9، جزء 15، ص 369)

وَلِیُّهُمْ .... انعام (6) 126 و 127

178. عملکرد درست پندپذیران، زمینۀ شمول ولایت الهی نسبت به آنان:

وَ هٰذٰا صِرٰاطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ

لَهُمْ دٰارُ السَّلاٰمِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 126 و 127

4.

صالحان

5.

خداوند سرپرست و یاری‌دهندۀ صالحان:

... اَللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ .

اعراف (7) 196

180. توجه و عنایت الهی به صالحان، موجب شکست مشرکان در برابر آنان:

... ثُمَّ کِیدُونِ فَلاٰ تُنْظِرُونِ ... وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّٰالِحِینَ . اعراف (7) 195 و 196

5.

متّقین

6.

تقواپیشگان برخوردار از ولایت و سرپرستی خداوند:

... وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 19

6 . محمّد صلی الله علیه و آله

182. خداوند ولیّ و سرپرست پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و یاور او در مقابل مشرکان:

... قُلِ ادْعُوا شُرَکٰاءَکُمْ ثُمَّ کِیدُونِ فَلاٰ تُنْظِرُونِ إِنَّ وَلِیِّیَ اللّٰهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتٰابَ .... اعراف (7) 195 و 196

183. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تحت ولایت و تربیت ویژۀ الهی:

... فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِیُّ .... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبِّی .... شوری (42) 9 و 10

7.

مسلمانان

8.

خداوند مولا و سرپرست امّت اسلامی:

... سَمّٰاکُمُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ قَبْلُ ... هُوَ مَوْلاٰکُمْ .... حجّ (22) 78

8 . موجودات

185. ولایت خدا بر اهل آسمانها و زمین:

... مٰا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ یُشْرِکُ فِی حُکْمِهِ أَحَداً. (1)کهف (18) 26

9.

مؤمنان

10.

تنها خداوند، ولیّ مؤمنان:

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ .... بقره (2) 107

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا .... بقره (2) 257

... وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 68

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. توبه (9) 116

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ .... هود (11) 113

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ یُدْخِلُ مَنْ


1) 1) . ضمیر در«ما لهم»به اهل آسمانها و زمین برمی‌گردد به دلیل«من دونه». (روح المعانی، ج 9، جزء 15، ص 369)

یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. (1)شوری (42) 8

... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ .... شوری (42) 31

ذٰلِکَ بِأَنَّ اللّٰهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا .... محمّد (47) 11

10.

یوسف علیه السلام

11.

برخورداری یوسف علیه السلام از قدرت، مکنت و دانش تعبیر رؤیا پرتوی از ولایت خدا بر او:

فَلَمّٰا دَخَلُوا عَلیٰ یُوسُفَ آویٰ إِلَیْهِ أَبَوَیْهِ وَ قٰالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ آمِنِینَ . یوسف (12) 99

... قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ ... أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ .... یوسف (12) 101

ولایت خدا در آخرت

188. ولایت خدا بر انسانها در دنیا و آخرت:

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ .... فصّلت (41) 31

نیز ==> توکّل و خدا، حاکمیّت خدا و همین مدخل، ولایت بر اصحاب کهف

ولایت خضر علیه السلام

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، خضر علیه السلام

ولایت در آخرت

==> همین مدخل، ولایت در قیامت

ولایت در ازدواج

189. ازدواج با کنیز، مشروط به اجازۀ مالک و ولیّ او:

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ... فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ .... نساء (4) 25

190. پدر دارای ولایت در ازدواج در شریعت شعیب علیه السلام :

قٰالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هٰاتَیْنِ عَلیٰ أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمٰانِیَ حِجَجٍ .... قصص (28) 27

191. جواز ازدواج بیوه بدون اجازۀ ولیّ خود:

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 228

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 230

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ


1) 1) . مقصود از«من یشاء»، مؤمنان است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 34؛ الکشاف، ج 4، ص 211)

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 228 و 232

وَ الَّذِینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْوٰاجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا فَعَلْنَ فِی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ. بقره (2) 234

192. ازدواج زنان باکره مشروط به اجازۀ ولیّ آنان:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (1)بقره (2) 237

ولایت در طلاق

193. ولایت در طلاق، امری وانهاده شده بر عهدۀ مردان:

لِلَّذِینَ یُؤْلُونَ مِنْ نِسٰائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فٰاؤُ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ فَإِنَّ اللّٰهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . بقره (2) 226 و 227

وَ الْمُطَلَّقٰاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاٰثَةَ قُرُوءٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ فِی أَرْحٰامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذٰلِکَ إِنْ أَرٰادُوا إِصْلاٰحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجٰالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ . بقره (2) 228

اَلطَّلاٰقُ مَرَّتٰانِ فَإِمْسٰاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسٰانٍ وَ لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمّٰا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئاً إِلاّٰ أَنْ یَخٰافٰا أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ فَلاٰ تَعْتَدُوهٰا وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ . بقره (2) 229

فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتّٰی تَنْکِحَ زَوْجاً غَیْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهٰا فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا أَنْ یَتَرٰاجَعٰا إِنْ ظَنّٰا أَنْ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ یُبَیِّنُهٰا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ . بقره (2) 230

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ لاٰ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا آیٰاتِ اللّٰهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مٰا أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنَ الْکِتٰابِ وَ الْحِکْمَةِ یَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . بقره (2) 231

وَ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلاٰ تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْوٰاجَهُنَّ إِذٰا تَرٰاضَوْا بَیْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذٰلِکَ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ مِنْکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ


1) 1) . جملۀ«من قبل ان تمسّوهنّ»و«یعفوا الّذی بیده عقدة النّکاح»قرینه بر این هستند که مراد از زن مطلّقه در آیه، زن باکره است. (مجمع البیان، ج 1 -\2 ، ص 597) بنابراین اجازۀ ولیّ در مورد زن باکره درست است

اَلْآخِرِ ذٰلِکُمْ أَزْکیٰ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ . بقره (2) 232

لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ مٰا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِیضَةً وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتٰاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنِینَ . بقره (2) 236

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً. نساء (4) 20

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْوٰاجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا فَتَعٰالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَ أُسَرِّحْکُنَّ سَرٰاحاً جَمِیلاً. احزاب (33) 28

وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِی أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللّٰهَ وَ تُخْفِی فِی نَفْسِکَ مَا اللّٰهُ مُبْدِیهِ وَ تَخْشَی النّٰاسَ وَ اللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشٰاهُ فَلَمّٰا قَضیٰ زَیْدٌ مِنْهٰا وَطَراً زَوَّجْنٰاکَهٰا لِکَیْ لاٰ یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فِی أَزْوٰاجِ أَدْعِیٰائِهِمْ إِذٰا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ کٰانَ أَمْرُ اللّٰهِ مَفْعُولاً. احزاب (33) 37

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمٰا لَکُمْ عَلَیْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهٰا فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَرٰاحاً جَمِیلاً. احزاب (33) 49

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً. طلاق (65) 1

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً. طلاق (65) 2

ولایت در قصاص

194. ولیّ دم برخوردار از حق قصاص:

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً. اسراء (17) 33

195. صالح علیه السلام دارای ولیّ دم و مورد حمایت وی، در صورت به قتل رسیدن به دست ثمود:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ فَإِذٰا هُمْ فَرِیقٰانِ یَخْتَصِمُونَ

قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَ أَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِیِّهِ مٰا شَهِدْنٰا مَهْلِکَ أَهْلِهِ وَ إِنّٰا لَصٰادِقُونَ . نمل (27) 45 و 49

ولایت در قیامت

196. قیامت روز ظهور و بروز ولایت خدا:

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ . انعام (6) 62

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا مَکٰانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکٰاؤُکُمْ فَزَیَّلْنٰا بَیْنَهُمْ وَ قٰالَ شُرَکٰاؤُهُمْ مٰا کُنْتُمْ إِیّٰانٰا تَعْبُدُونَ

هُنٰالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مٰا أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . یونس (10) 28 و 30

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً. کهف (18) 44

نَحْنُ أَوْلِیٰاؤُکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ فِی الْآخِرَةِ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیهٰا مٰا تَدَّعُونَ . فصّلت (41) 31

197. پی بردن انسانها به ولایت خدا در قیامت:

هُنٰالِکَ الْوَلاٰیَةُ لِلّٰهِ الْحَقِّ هُوَ خَیْرٌ ثَوٰاباً وَ خَیْرٌ عُقْباً. کهف (18) 44

198. رهایی انسان از جهنم و عذاب قیامت در پرتو ولایت الهی:

مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . جاثیه (45) 10

199. سنجش سریع اعمال در قیامت از شئون ولایت خداوند:

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ أَلاٰ لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ . انعام (6) 62

ولایت شوهر

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، شوهر

ولایت شیطان

اشاره

200. مشرکان، پذیرای ولایت شیطان و ناآگاه به گمراهی خویش:

فَرِیقاً هَدیٰ وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ . (1)اعراف (7) 30

201. آزر بت‌پرست تحت ولایت شیطان:

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا. مریم (19) 42 و 45

202. ولایت شیطان بر پیروان خود محدود به دنیا:

تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . (2)نحل (16) 63

203. پذیرش ولایت شیطان مایۀ سلطۀ او بر انسان:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ


1) 1) .«اتّخذوا الشّیاطین اولیاء»یعنی: نفوس آنان در وسوسۀ شیاطین قرار گرفت و از فرمان آن فرمانبری می‌کردند. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 5، جزء 8 ، قسم دوم، ص 91)

2) 2) . بنا بر یک احتمال منظور از«الیوم»دنیا است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 569)

اَلرَّجِیمِ

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ . نحل (16) 96 و 100

204. گزینش ولایت شیطان به جای ولایت خدا انتخابی ظالمانه:

... أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی ... بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. کهف (18) 50

205. پذیرش ولایت شیطان غیر قابل جمع با ولایت خداوند:

... أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی .... کهف (18) 50

206. پذیرش ولایت شیطان کاری ناپسند و سزاوار سرزنش:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً. (1)کهف (18) 50

207. عدم اطّلاع و آگاهی شیاطین به امور جهان دلیل عدم صلاحیّت آنان برای ولایت و سرپرستی:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

208. عدم دخالت شیطانها در خلقت جهان، دلیل عدم صلاحیّت آنان برای ولایت و سرپرستی:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

209. شیطان ترسانندۀ مؤالیان خویش:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ ... (2)آل عمران (3) 175

210. شیطان، ترسانندۀ دیگران به‌وسیلۀ موالیان خود:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ ... (3)آل عمران (3) 175

211. ایمان و نترسیدن از شیطان و موالیان او، موجب رهایی از ولایت او:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ ... وَ خٰافُونِ إِنْ


1) 1) . استفهام در«أ فتتّخذونه»برای انکار توبیخی نسبت به مشرکان است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 15، ص 341)

2) 2) . یک احتمال دربارۀ معنای آیه این است: شیطان اولیای خود را می‌ترساند تا از جنگ (علیه کافران دست بکشند) و مقصود از اولیا، کسانی از منافقان‌اند که او را اطاعت می‌کنند. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 435)

3) 3) . یک احتمال در معنای آیه این است که شیطان شما را به‌وسیلۀ اولیای خود می‌ترساند یعنی مفعول دوم حذف شد و سپس حرف جرّ حذف شد. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 435)

کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 175

212. مؤمنان دارای عمل صالح خارج از ولایت شیطان:

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ .... نساء (4) 119 و 121 و 122

پذیرش ولایت شیطان

213. پذیرش ولایت شیطان، از سوی مشرکان:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ . (1)نحل (16) 98 و 100

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

214. مشرکان پذیرای ولایت شیطانها، به رغم عدم دخالت آنان در خلقت جهان:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ کٰانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّیَّتَهُ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِی وَ هُمْ لَکُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظّٰالِمِینَ بَدَلاً

مٰا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لاٰ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَ مٰا کُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّینَ عَضُداً. کهف (18) 50 و 51

آثار پذیرش ولایت شیطان

215. پذیرش ولایت شیطان از سوی مشرکان، موجب تسلّط او بر آنان:

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ . نحل (16) 98 و 100

216. پذیرش ولایت شیطان باعث توجیه اعمال زشت و ناپسند:

... إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَیْهٰا آبٰاءَنٰا وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا قُلْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَأْمُرُ بِالْفَحْشٰاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ . اعراف (7) 27 و 28

217. پذیرش ولایت شیطان موجب گمراهی:

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 119

... وَ فَرِیقاً حَقَّ عَلَیْهِمُ الضَّلاٰلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... (2)اعراف (7) 30

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ

کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ .... حجّ (22) 3 و 4


1) 1) . علّت تسلّط شیطان بر مشرکان این است که پذیرش ولایت شیطان از سوی آنان قوی‌تر است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 14، ص 279)

2) 2) .«انّهم»برای تعلیل و بیان علّت برای گمراهی است

218. پذیرش ولایت شیطان مایۀ زیان و خسران آشکار:

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 119

زمینه‌های پذیرش ولایت شیطان

219. تزیین اعمال برای انسان زمینۀ پذیرش ولایت شیطان:

تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . نحل (16) 63

220. اطاعت از شیطان زمینه‌ساز پذیرش ولایت وی:

یٰا أَبَتِ لاٰ تَعْبُدِ الشَّیْطٰانَ ... یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا. (1)مریم (19) 44 و 45

221. شرک‌ورزی مایۀ قرار گرفتن در تحت ولایت شیطان:

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا. مریم (19) 42 و 45

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ .... وَ إِنْ یَدْعُونَ إِلاّٰ شَیْطٰاناً مَرِیداً ... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... نساء (4) 116 و 117 و 119

وَ یَجْعَلُونَ لِلّٰهِ مٰا یَکْرَهُونَ ... تَاللّٰهِ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ .... نحل (16) 62 و 63

فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ

إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ . نحل (16) 98 و 100

222. کفر موجب پذیرش ولایت شیطان:

... إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 27

223. تغییر دادن در خلق خدا از عوامل پذیرش ولایت شیطان:

... فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... (2)نساء (4) 119

224. ایجاد آرزوهای باطل زمینه‌ساز قبولی ولایت شیطان:

... وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ ... فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا .... نساء (4) 119

کیفر پذیرش ولایت شیطان

225. گرفتاری به عذاب دوزخ سرنوشت حتمی قرار گرفتن در قلمرو ولایت شیطان:

وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذٰانَ الْأَنْعٰامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّٰهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّٰهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرٰاناً مُبِیناً

أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یَجِدُونَ عَنْهٰا


1) 1) . مراد از عبادت در«لا تعبد الشّیطان»اطاعت است. (المیزان، ج 14، ص 59)

2) 2) . مقصود از تغییر خلق خدا چیزی است که بر مثل اخصا، انواع مثله و لواط منطبق می‌شود. (المیزان، ج 5، ص 58)

مَحِیصاً. نساء (4) 119 و 121

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یُجٰادِلُ فِی اللّٰهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطٰانٍ مَرِیدٍ

کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّٰهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلیٰ عَذٰابِ السَّعِیرِ. حج (22) 3 و 4

موانع ولایت شیطان

1. ایمان
226. ایمان به خدا مانع ولایت و حاکمیّت شیطان:

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . آل عمران (3) 175

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 119 و 121 و 122

... إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّیٰاطِینَ أَوْلِیٰاءَ لِلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ . اعراف (7) 27

2. عمل صالح
227. عمل صالح مؤمنان، مانع ولایت شیطان بر آنان و زمینۀ ورود آنان به بهشت:

... وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطٰانَ وَلِیًّا ... أُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ قِیلاً. نساء (4) 119 و 121 و 122

ولایت طاغوت

228. پذیرش ولایت طاغوت و پیروی از او از سوی نمرود:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ ... أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِی حَاجَّ إِبْرٰاهِیمَ ... فَبُهِتَ الَّذِی کَفَرَ ... (1)بقره (2) 257 و 258

229. ولایت طاغوت در تضادّ آشکار با ولایت خدا:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ .... بقره (2) 257

230. پذیرش ولایت طاغوت، موجب فرورفتن در تاریکی و گمراهی:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُمٰاتِ .... بقره (2) 257

231. پذیرش ولایت طاغوت موجب گرفتار شدن به ولایتهای متعدّد:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ .... بقره (2) 257

232. هر ولایتی جز در راستای ولایت الهی، ولایتی طاغوتی:

اَللّٰهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ .... بقره (2) 257


1) 1) . طاغوت به معنای طغیان و تجاوز از حدّ است و در هر چیزی استعمال می‌شود که طغیان با آن حاصل شود مثل اقسام معبودات غیر از خدا مثل بتها و شیطانها و جنّ و رهبران گمراه از جنس انسان و هرکه مورد پیروی قرار بگیرد و خدا به پیروی از او راضی نباشد (المیزان، ج 2، ص 344) و مراد از«الّذی حاجّ ابراهیم»نمرود است. (جامع البیان، ج 3، جزء 3، ص 34)

233. کافران پذیرای ولایت طاغوت:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ .... بقره (2) 257

234. پیروی از ولایت طاغوت موجب جهنّمی شدن و جاودانگی در آن:

... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیٰاؤُهُمُ الطّٰاغُوتُ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ . بقره (2) 257

ولایت طالوت

==> همین مدخل، صاحبان ولایت، طالوت

ولایت ظالمان

اشاره

235. ولایت و سرپرستی غیر شایسته برای ظالمان:

وَ لاٰ تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ . هود (11) 113

236. ولایت و سرپرستی ظالمان بر یکدیگر:

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 129

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 19

پذیرش ولایت ظالمان

237. پذیرش ولایت ظالمان سبب قرار گرفتن در زمرۀ آنان:

إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 19

238. پیروی از تمایلات جاهلانۀ ظالمان در حکم پذیرش ولایت و رهبری آنان:

... وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّهُمْ لَنْ یُغْنُوا عَنْکَ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً وَ إِنَّ الظّٰالِمِینَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ اللّٰهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ . جاثیه (45) 18 و 19

زمینه‌های ولایت ظالمان

239. ولایت یافتن ظالمان بر جوامع نتیجه و کیفر عملکرد مردم آن جامعه‌ها:

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 129

240. ولایت ظالمان بر یکدیگر، نتیجۀ عملکرد ستمگرانۀ آنان:

وَ کَذٰلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظّٰالِمِینَ بَعْضاً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ . انعام (6) 129

ولایت غیر خدا

اشاره

241. عدم لیاقت و صلاحیّت غیر خدا برای ولایت و سرپرستی در مقابل خداوند:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ .... انعام (6) 14

242. عدم صلاحیّت موجودات مخلوق خدا برای ولایت مستقلّ و بدون ارتباط با خدا:

... قُلِ اللّٰهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... قُلِ اللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ .... رعد (13) 16

243. اقرار موالی مشرکان در قیامت به ولایت

خداوند و بطلان ولایت غیر خدا:

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ .... فرقان (25) 18

پذیرش ولایت غیر خدا

244. روی‌گردانی از ولایت خدا موجب پذیرفتن ولایت‌های متعدد:

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ . هود (11) 20

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... رعد (13) 16

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً. کهف (18) 102

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... عنکبوت (29) 41

أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ . نوح (71) 3

245. نهی خدا از پیروی ولایت غیر خدا:

... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... نوح (7) 3

246. عذاب سهمگین در انتظار پیروان ولایت غیر خدا:

... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... وَ کَمْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْنٰاهٰا فَجٰاءَهٰا بَأْسُنٰا بَیٰاتاً أَوْ هُمْ قٰائِلُونَ . اعراف (7) 3 و 4

247. تبعیت از ولایت‌های غیر الهی، ناسپاسی از نعمت‌های خدا:

... وَ لاٰ تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... قَلِیلاً مٰا تَشْکُرُونَ . اعراف (7) 3 و 10

248. پذیرش ولایت غیر خدا سبب توجیه اعمال زشت و نیک پنداشتن آن‌ها:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 102 -\104

249. ندیدن آیات الهی و غفلت از یاد خدا سبب پذیرش ولایت غیر خدا:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ .... رعد (13) 16

اَلَّذِینَ کٰانَتْ أَعْیُنُهُمْ فِی غِطٰاءٍ عَنْ ذِکْرِی ...

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ .... کهف (18) 101 و 102

250. بندگی عیسی علیه السلام و فرشتگان در برابر خداوند، دلیل پوچی پندار ولایت آنان بر کافران بدون ارتباط به ولایت خدا:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً. (1)کهف (18) 102

251. موجودات نیازمند، غیر صالح برای ولایت و

1) 1) . جملۀ«عبادی من دونی»به عیسی علیه السلام و ملائکه تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 767؛ جامع البیان، ج 9، جزء 16، ص 40)

سرپرستی در مقابل خداوند:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

252. عدم استحقاق اولیای مشرکان برای ولایت، به سبب عدم قدرتشان بر نفع‌رسانی حتّی به خویشتن:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا .... رعد (13) 16

253. پذیرش ولایت غیر خدا از سوی مشرکان با توجّه به خلقت جهان از سوی خدا، امری غیر قابل قبول و ناروا:

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ شَفِیعٍ أَ فَلاٰ تَتَذَکَّرُونَ . (1)سجده (32) 4

254. پذیرش ولایت غیر خدا در حکم کفر به خدا و یکتایی او:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً. کهف (18) 102

255. پذیرش ولایت غیر خدا (فرشتگان و مسیح) از سوی کافران:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ ... (2)کهف (18) 102

256. مشرکان پذیرشگر معبودان باطل به عنوان ولیّ و سرپرست خویش:

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... شوری (42) 9

257. اعتقاد مشرکان به ولایت معبودهای باطل علی‌رغم مشاهدۀ عدم توانایی آنها بر خلقت:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشٰابَهَ الْخَلْقُ عَلَیْهِمْ .... رعد (13) 16

258. اولیای (معبودان باطل) مشرکان ناتوان از سود و زیان‌رسانی:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ لاٰ یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لاٰ ضَرًّا .... رعد (13) 16

259. پذیرش ولایت غیر خدا موجب عصیان در برابر ربوبیّت خدا:

... أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . انعام (6) 14 و 15

260. ولایت غیر خدا، چون خانۀ عنکبوت، سست و بی‌اساس:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ .... عنکبوت (29) 41

261. جهل، سبب پذیرش ولایت غیر خدا:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ


1) 1) .«أ فلا تتذکّرون»استفهام برای انکار است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 21، ص 212)

2) 2) . مقصود از«اولیاء»ارباب یاری‌دهنده و دفاع‌کننده از عقاب از کافران و مقصود از«عباد»مسیح و ملائکه هستند که کافران آنان را معبود خود قرار دادند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 767)

اَلْعَنْکَبُوتِ ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . عنکبوت (29) 41

262. خداوند، ناظر بر کارهای معتقدان و پذیرندگان ولایت غیر خدا:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ اللّٰهُ حَفِیظٌ عَلَیْهِمْ ... (1)شوری (42) 6

263. ترس از عذاب قیامت مانع پذیرش ولایت غیر خدا:

... أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... اَلْمُشْرِکِینَ ... قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . انعام (6) 14 و 15

264. مشرکان پذیرشگر ولایت معبودان غیر قادر بر اطعام و غیر روزی‌دهنده:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

265. پذیرش ولایت غیر خدا نوعی تاریکی و باعث فرورفتن در تاریکیها و گمراهیها:

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمٰاتُ وَ النُّورُ .... رعد (13) 16

266. پذیرش ولایت غیر خدا شرک به خداوند:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

... قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَکٰاءَ .... رعد (13) 16

267. امکانات و رفاه زیاد زمینۀ روی‌آوری به ولایت غیر خدا:

قٰالُوا سُبْحٰانَکَ مٰا کٰانَ یَنْبَغِی لَنٰا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آبٰاءَهُمْ حَتّٰی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کٰانُوا قَوْماً بُوراً. فرقان (25) 18

آثار پذیرش ولایت غیر خدا

268. پذیرش ولایت غیر خدا موجب محرومیّت از رحمت الهی در قیامت:

... وَ لٰکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشٰاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَ الظّٰالِمُونَ ... أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... شوری (42) 8 و 9

269. پذیرش ولایت غیر خدا از سوی انسانها ظلم و ستم به خویش:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ . هود (11) 18 و 20 و 21

... وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ .... شوری (42) 8 و 9


1) 1) .«حفیظ علیهم»یعنی مراقب حالات و اعمال آنان است و به‌وسیلۀ این اعمال آنان را مجازات می‌کند. (روح المعانی، ج 14، جزء 25، ص 20)

270. پذیرش ولایت غیر خدا، موجب بی‌فایده بودن تلاشها و امکانات دنیا در رهایی از عذاب بزرگ قیامت:

مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . جاثیه (45) 10

271. پذیرش ولایت غیر خدا ناسازگار با ایمان به خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن:

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 81

272. پذیرش ولایت غیر خدا موجب هدر رفتن سعی و کوشش صاحبان آن در دنیا:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً

اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً. کهف (18) 102 -\104

273. پذیرش ولایت غیر خدا، موجب خسران و زیان:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمٰالاً. کهف (18) 102 و 103

کیفر پذیرش ولایت غیر خدا

274. پذیرش ولایت غیر خدا موجب عذاب قیامت:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا ... قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ . انعام (6) 14 و 15

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ إِنّٰا أَعْتَدْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ نُزُلاً. کهف (18) 102

مِنْ وَرٰائِهِمْ جَهَنَّمُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْهُمْ مٰا کَسَبُوا شَیْئاً وَ لاٰ مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ . جاثیه (45) 10

275. پیروی از ولایت غیر خدا موجب جاودانگی در جهنّم:

... إِنَّ الظّٰالِمِینَ فِی عَذٰابٍ مُقِیمٍ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یَنْصُرُونَهُمْ .... شوری (42) 45 و 46

276. پذیرش ولایت غیر خدا در دنیا موجب محرومیّت از ولایت خدا در قیامت:

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ...

... وَ الظّٰالِمُونَ مٰا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. شوری (42) 6 و 8

277. پذیرش ولایت غیر خدا، موجب لعن و نفرین الهی:

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ . هود (11) 18 و 20

ولایت کافران

اشاره

278. پذیرش ولایت کافران موجب ورود در زمرۀ نفاق و منافقان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. (1)نساء (4) 138 و 139

279. پذیرش دوستی و سرپرستی کافران درپی‌دارندۀ عذابی دردناک:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... نساء (4) 138 و 139

280. حرمت پذیرش ولایت و سرپرستی کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... (2)آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

اَلَّذِینَ یَتَرَبَّصُونَ بِکُمْ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ قٰالُوا أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ وَ إِنْ کٰانَ لِلْکٰافِرِینَ نَصِیبٌ قٰالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَیْکُمْ وَ نَمْنَعْکُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَاللّٰهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

فَلاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ جٰاهِدْهُمْ بِهِ جِهٰاداً کَبِیراً. فرقان (25) 52

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللّٰهَ وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً. احزاب (33) 1

وَ لاٰ تُطِعِ الْکٰافِرِینَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ دَعْ أَذٰاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ وَکِیلاً. احزاب (33) 48

پذیرش ولایت کافران

281. پذیرشگران ولایت کافران بدون تقیّه مورد تهدید خداوند:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً .... قُلْ إِنْ تُخْفُوا ... یَعْلَمْهُ اللّٰهُ ... وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. آل عمران (3) 28 و 29

282. ضرورت پرهیز جامعۀ ایمانی از پذیرش ولایت

1) 1) . مفسّران اتّفاق دارند که مراد از«الّذین یتّخذون»منافقان و مراد از«کافرین»یهود هستند، منافقان با پذیرش ولایت یهود به یکدیگر می‌گفتند: امر محمّد تمام نمی‌شود و یهود می‌گفتند: عزّت و توان دفاعی از آنِ آنان است. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 246)

2) 2) . در شأن نزول آیه آمده است که آیه دربارۀ حاطب بن ابی بلتعه و دیگران نازل شد که ولایت یهود و مشرکان را پذیرفتند و امید داشتند که بر پیامبر صلی الله علیه و آله غلبه کنند پس آیه نازل شد. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 192)

و سرپرستی کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

283. کافران ناشایست برای ولایت و سرپرستی جامعۀ ایمانی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

284. دستیابی به عزت و شکوه هدف منافقان از پذیرش ولایت کافران:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

285. بی‌احترامی کافران به اسلام از دلایل تحریم پذیرش ولایت آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 57

286. توجّه به عزّت مطلق خداوند مانع از گرایش به ولایت کافران:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

287. پیمانهای منجرّ به ولایت و سلطۀ کافران بر مؤمنان نامشروع و باطل:

... وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. (2)نساء (4) 141

288. پذیرش ولایت کافران موجب ورود به زمرۀ منافقان:

... لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ .... نساء (4) 144 و 145

289. پذیرش ولایت کافران موجب ورود به پایین‌ترین طبقات جهنّم:

1) 1) . به قرینۀ تقابل آیه با آیه ولایت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام (در آیۀ 55) به دست می‌آید که مراد از ولایت در آیه، سرپرستی است

2) 2) . بنا بر یک قول آیۀ فوق عمومیّت دارد، و شافعی (در ذیل آیه) چند مسئله دارد: یکی اینکه کافر نمی‌تواند بردۀ مسلمان را بخرد به دلیل همین آیه و دیگر اینکه به دلیل همین آیه مسلمان در برابر کشتن کافر ذمی (به عنوان قصاص) نباید کشته شود. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 248)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ .... نساء (4) 144 و 145

290. اعتقاد به قدرت مطلق خدا مانع از پذیرش ولایت کافران:

قُلِ اللّٰهُمَّ مٰالِکَ الْمُلْکِ ... لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... آل عمران (3) 26 و 28

291. پذیرش ولایت کافران موجب قطع ارتباط و جدایی از خداوند:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ .... آل عمران (3) 28

292. پذیرش ولایت کافران در تضادّ آشکار با ولایت خداوند:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ .... آل عمران (3) 28

293. پذیرش ولایت کافران موجب انحطاط و بی‌ارزشی مؤمنان:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ .... آل عمران (3) 28

294. پذیرش ولایت کافران و اطاعت از آنان، موجب انحطاط و عقب‌ماندگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . آل عمران (3) 149 و 150

295. جواز پذیرش ولایت کافران در صورت اضطرار و تقیه:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

296. هشدار خداوند به مؤمنان در مورد پذیرش ولایت کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

297. ترس از خداوند موجب نپذیرفتن ولایت کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

298. اعتقاد به معاد و بازگشت انسان موجب نپذیرفتن ولایت کافران:

لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ

اَلْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ. آل عمران (3) 28

299. عدم رضایت و تشریع کمترین ولایت و سلطه‌ای از طرف کافران بر مؤمنان:

... وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً. نساء (4) 141

300. کافران فاقد صلاحیّت و سرپرستی و حق ولایت بر مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ .... نساء (4) 144

301. ایمان به خدا ناسازگار و در تضادّ با سرپرستی کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... نساء (4) 144

302. پذیرش ولایت کافران موجب فراهم شدن حجّت علیه پذیرندگان این‌گونه ولایت:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

303. پذیرش ولایت کافران نوعی جبهه‌گیری در مقابل خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. نساء (4) 144

304. کیفر الهی فرجام شوم پذیرش ولایت و سلطۀ کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. (1)نساء (4) 144

305. گزینش اولیا و معبودان باطل از سوی کافران حرکتی بی‌پایه و متّکی بر اوهام:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ .... کهف (18) 102

306. گمان کافران به سودمند بودن اولیای برگزیدۀ خویش:

أَ فَحَسِبَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ یَتَّخِذُوا عِبٰادِی مِنْ دُونِی أَوْلِیٰاءَ ... (2)کهف (18) 102

307. ایمان به خدا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مانع از پذیرش ولایت کافران:

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ ... مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ ... (3)مائده (5) 80 و 81

308. پذیرش ولایت کافران موجب فسق و خروج از

1) 1) . واژۀ«سلطاناً مبیناً»در آیه به حجّت و دلیل در عذاب تفسیر شده است. (روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 260)

2) 2) . بنا بر یک توجیه«ان یتّخذوا»مفعول اوّل«حسب»و«نافعاً»است که محذوف است. (روح المعانی، ج 9، جزء 16، ص 66)

3) 3) . در ذیل آیه از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود: آنان ولایت پادشاهان جبّار را پذیرفتند تا از دنیایشان بهره ببرند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 358)

حدود الهی:

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ النَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ . مائده (5) 81

309. پذیرش ولایت کافران ناسازگار با ایمان و تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

310. گروهی از مسلمان صدر اسلام پذیرای ولایت کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 57

311. لزوم پرهیز از پذیرش ولایت کافران مسخره‌کنندۀ دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

312. لزوم نهی مؤمنان و بازداشتن آنان از پذیرش ولایت کافران:

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ ... تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... (2)مائده (5) 79 و 80

313. پذیرش ولایت کافران، سبب خشم و غضب خداوند:

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ . مائده (5) 79 و 80

ولایت متّقین

314. شایستگی متّقین، برای سرپرستی و رسیدگی به امور مسجد الحرام:

وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ یُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ وَ هُمْ یَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ مٰا کٰانُوا أَوْلِیٰاءَهُ إِنْ أَوْلِیٰاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . انفال (8) 34

315. ناآگاهی اکثریّت اهل مکّه، از تولیت متّقین و سرپرستی آنان بر مسجد الحرام:

وَ مٰا لَهُمْ أَلاّٰ یُعَذِّبَهُمُ اللّٰهُ وَ هُمْ یَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ وَ مٰا کٰانُوا أَوْلِیٰاءَهُ إِنْ أَوْلِیٰاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ . انفال (8) 34

ولایت مسیحیان

اشاره

316. حرمت پذیرش ولایت مسیحیان از سوی مسلمانان:

1) 1) . براساس شأن نزول برخی از مسلمانان صدر اسلام پذیرای ولایت کافران بودند. (روح المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 251)

2) 2) . در ذیل آیه از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود: آنان ولایت پادشاهان جبّار را پذیرفتند تا از دنیایشان بهره ببرند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 358)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مائده (5) 51

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

317. پذیرش ولایت مسیحیان، زمینۀ محرومیّت از هدایت خاصّ الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

پذیرش ولایت مسیحیان

318. پذیرش ولایت مسیحیان در تضادّ با ایمان مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مائده (5) 51

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (1)مائده (5) 57

319. پذیرش ولایت مسیحیان از سوی مسلمانان موجب ورود در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

320. مسلمانان موظّف به تبرّی از ولایت مسیحیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

321. پذیرش ولایت مسیحیان، موجب گمراهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

322. پذیرش ولایت مسیحیان موجب ظلم و ورود در زمرۀ ظالمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

323. بیماردلان شتابان در پذیرش ولایت مسیحیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ ... (2)مائده (5) 51 و 52


1) 1) . در آیات قبل خداوند از پذیرش ولایت یهود و نصارا نهی کرد و در این آیه به صورت وسیع‌تری وارد بحث می‌شود. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 387)

2) 2) . هرچند ظاهر آیه مطابق با آنچه مفسّران گفته‌اند دلالت بر این دارد که ولایت در آیه به معنای محبّت و نصرت است، ولی از راه مفهوم اولویّت می‌توان گفت: ولایت به معنای سرپرست گرفتن یهود و نصارا نیز مورد نهی قرار گرفته است. چنانکه شأن نزول آیه نیز مؤیّد این برداشت است، از آنجا که هنگام جنگ بنی قینقاع بر ضدّ پیامبر صلی الله علیه و آله عبد الله بن ابی به امر آنان قیام کرد. (ر.ک: جامع البیان، ج 4، جزء 6 ، ص 373)

324. پذیرش ولایت مسیحیان از سوی بیماردلان موجب سرزنش آنان از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ ... أَوْلِیٰاءَ ...

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ ....

مائده (5) 51 و 52

325. پذیرش ولایت یهود و نصارا از سوی بیماردلان موجب پشیمانی و شرمساری آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ ... فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

326. نگرانی از سرنوشت و یافتن پناهگاهی امن دلیل بیماردلان برای پذیرش ولایت یهود و نصارا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

327. ناکامی پذیرندگان ولایت مسیحیان در بهره‌گیری از آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 و 53

328. پذیرش ولایت مسیحیان موجب ناکامی، زیانکاری و فرجام شوم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ .... مائده (5) 51 و 53

329. پذیرش ولایت مسیحیان موجب محرومیّت از فضل خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ ... ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ .... مائده (5) 51 و 54

330. پذیرش ولایت مسیحیان موجب از دست دادن محبّت الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ .... مائده (5) 51 و 54

331. پذیرش ولایت مسیحیان موجب ارتداد و خروج از دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ .... مائده (5) 51 و 54

332. ولایت مسیحیان در تضادّ آشکار با ولایت خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ . (1)مائده (5) 51 و 55

333. ناکامی و شکست سرنوشت حتمی پذیرندگان ولایت مسیحیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 51 و 56

334. برخی از مسلمانان صدر اسلام پذیرای ولایت مسیحیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . (2)مائده (5) 57

335. پذیرش ولایت مسیحیان مسخره‌کنندۀ اسلام ناسازگار با تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

336. تبرّی از ولایت مسیحیان اهل کتاب، نشانۀ ایمان و تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

ولایت مشرکان

337. پذیرش ولایت مشرکان، حرام و مورد مذمّت خداوند:

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ . مائده (5) 80

338. پذیرش ولایت مشرکان از اعمال ناپسند گروهی از یهود عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی الْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ . (3)مائده (5) 80


1) 1) . واژۀ«انّما»در جملۀ«انّما ولیّکم اللّه...»دلالت بر حصر می‌کند و مفهومش حصر ولایت در خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان است و ولایت دیگران مشروعیّت ندارد

2) 2) . این آیه در سیاق آیاتی است که از پذیرش ولایت یهود و نصارا نهی می‌کند. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 387)

3) 3) . ضمیر«منهم»به یهود و«الّذین کفروا»به مشرکان عصر پیامبر اکرم تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 358)

نیز ==> ولایت در بنی اسرائیل

ولایت معبودان باطل

339. پذیرش ولایت معبودان نیازمند نشانۀ بی‌خردی:

قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ ... اَلْمُشْرِکِینَ . انعام (6) 14

340. پذیرش ولایت معبودان از سوی مشرکان به عنوان ولیّ و کارساز:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً .... عنکبوت (29) 41

ولایت ممنوع

==> همین مدخل، ولایت بتها، ولایت جنّیان، ولایت شیطان، ولایت طاغوت، ولایت ظالمان، ولایت غیر خدا، ولایت کافران، ولایت مسیحیان، ولایت مشرکان، ولایت معبودان باطل، ولایت منافقان، ولایت یهود

ولایت منافقان

341. منافقان فاقد صلاحیّت برای سرپرستی و ولایت مؤمنان:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ فِئَتَیْنِ وَ اللّٰهُ أَرْکَسَهُمْ بِمٰا

کَسَبُوا أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِیلاً

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. (1)نساء (4) 88 و 89

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ تُرِیدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلّٰهِ عَلَیْکُمْ سُلْطٰاناً مُبِیناً. (2)نساء (4) 144

342. حرمت پذیرش ولایت و حکومت منافقان از سوی مؤمنان:

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّٰهَ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ ... (3)نساء (4) 142 و 144

343. پذیرش ولایت منافقان موجب ورود به زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ... (4)نساء (4) 144 و 145

ولایت مهاجران

344. ولایت مهاجران و انصار بر یکدیگر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

345. شرکت در جهاد از سوی مهاجران و یاری آنان از جانب انصار موجب برخورداری آنان از ولایت یکدیگر:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. انفال (8) 72

ولایت نامشروع

==> همین مدخل، ولایت بتها، ولایت جنّیان، ولایت شیطان، ولایت طاغوت، ولایت ظالمان، ولایت غیر خدا، ولایت کافران، ولایت مسیحیان، ولایت مشرکان، ولایت معبودان باطل، ولایت منافقان و ولایت یهود

ولایت یهود

اشاره

346. ضرورت پرهیز مسلمانان از پذیرش ولایت یهودیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

پذیرش ولایت یهود

347. پذیرش ولایت یهود از سوی منافقان صدر اسلام:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. (5)نساء (4) 138 و 139

348. حرمت پذیرش ولایت یهودیان بر مسلمانان:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ


1) 1) . مراد از منافقان در این آیات کسانی هستند که اظهار اسلام می‌کردند و حاضر به هجرت نبودند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 132)

2) 2) . منظور از«کافرین»در آیه، منافقان می‌باشند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 199)

3) 3) . با توجّه به سیاق آیات که دربارۀ منافقان است امکان دارد منظور از کافران در آیه همان منافقان باشند، و یک قول در تفسیر آیه مبیّن همین معنا است. (روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 260؛ مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 199)

4) 4) . برداشت بر این اساس است که جملۀ«انّ المنافقین...»علّت جملۀ«لا تتّخذوا...»باشد

5) 5) . مفسّران اتّفاق دارند بر اینکه مراد از«الّذین یتّخذون»منافقان و مراد از«کافرین»یهود هستند، منافقان با پذیرش ولایت آنان به یکدیگر می‌گفتند: امر محمّد تمام نمی‌شود و یهود می‌گفتند: عزّت و منعت از آنِ آنان است. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 246)

أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ ... أَوْلِیٰاءَ ...

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 51 و 57

349. پذیرش ولایت یهود، درپی‌دارندۀ عذابی دردناک:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

350. دستیابی به عزّت و شکوه، هدف منافقان از پذیرش ولایت یهود:

بَشِّرِ الْمُنٰافِقِینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 138 و 139

351. توجّه به عزّت مطلق خداوند، مانع از گرایش به ولایت یهود:

اَلَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَ یَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً. نساء (4) 139

352. پذیرش ولایت یهودیان در تضاد با ایمان مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ ... أَوْلِیٰاءَ .... مائده (5) 51

353. پذیرش ولایت یهودیان از سوی مسلمانان موجب ورود در زمرۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

354. مؤمنان موظّف به تبرّی و بیزاری از ولایت یهودیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

355. پذیرش ولایت یهودیان موجب گمراهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

356. پذیرش ولایت یهودیان موجب ظلم و ورود در زمرۀ ظالمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 51

357. بیماردلان سست ایمان شتابزده در پذیرش

ولایت یهودیان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ ... أَوْلِیٰاءَ ...

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ ... (1)مائده (5) 51 و 52

358. پذیرش ولایت یهود از سوی بیماردلان، موجب سرزنش آنان از سوی خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

359. پذیرش ولایت یهود از سوی بیماردلان، موجب پشیمانی و شرمساری آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

360. نگرانی از سرنوشت و یافتن پناهگاهی، دلیل بیماردلان برای پذیرش ولایت یهود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

361. محرومیّت از هدایت الهی زمینۀ پذیرش ولایت یهودیان:

... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ .... مائده (5) 51 و 52

362. ناکامی پذیرندگان ولایت یهود در بهره‌گیری از آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 و 53

363. پذیرش ولایت یهود موجب ناکامی، زیانکاری و فرجام شوم:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ . مائده (5) 51 و 53


1) 1) .«یسارعون فیهم»یعنی در دوستی با یهود و نصارا شتاب می‌گیرند، زیرا آنان (یهود و نصارا) دارای ثروت بودند و مسلمانان مرتبط با خود را در رفع مشکلات و حوائج کمک می‌کردند و منافقان می‌گفتند: ما با آنان رفت و آمد می‌کنیم زیرا می‌ترسیم که مشکلاتی بر ما وارد شود. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 375)

364. پیروی از ولایت یهود موجب محرومیت از فضل خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ ... ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ .... مائده (5) 51 و 54

365. پذیرش ولایت یهود موجب از دست دادن محبت الهی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ .... مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ .... مائده (5) 51 و 54

366. پذیرش ولایت یهود موجب ارتداد و خروج از دین:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ .... مائده (5) 51 و 54

367. پذیرش ولایت یهود ناسازگار و در تضاد با ولایت خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... (1)مائده (5) 51 و 55

368. ناکامی و شکست سرنوشت حتمی پذیرندگان ولایت یهود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ . مائده (5) 51 و 56

369. تبرّی و بیزاری از ولایت یهود اهل کتاب نشانۀ ایمان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

370. تبرّی و بیزاری از ولایت یهود (اهل کتاب) نشانۀ تقواپیشگی:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

371. پذیرش ولایت یهودیان استهزاگر در تضادّ با ایمان و تقوا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

372. برخی از مسلمانان صدر اسلام پذیرای ولایت یهود:

1) 1) . از واژۀ«انّما ولیّکم...»استفاده می‌شود که تنها خدا، پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان ولایت دارند و ولایت دیگران مشروعیّت ندارد

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ .

مائده (5) 57

373. پذیرش ولایت یهود و نصارا از سوی مسلمانان، موجب ارتداد آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ . مائده (5) 51 و 54

374. پشیمانی، فرجام پذیرش ولایت یهود برای مسلمانان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

375. داشتن پناهگاهی امن در صورت شکست اسلام انگیزۀ مسلمانان در پذیرش ولایت یهود:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

376. مسلمانان پذیرای ولایت یهود مورد سرزنش خداوند:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ . مائده (5) 51 و 52

ولیّ / اسما و صفات

ولیّ از اسمای الهی و صفت مشبّهه به معنای سرپرستی و یاری کردن است، لذا برخی ولیّ را به معنای والی و مالک دانسته‌اند و گروهی دیگر در معنای آن نصرت و دوستی را لحاظ کرده‌اند (1).

اطلاق این اسم در مورد خداوند به معنای متولّی


1) 1) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1462

و متصرّف در امور عالم است. (1)این اسم و صفت خداوندی در قرآن 25 بار برای خداوند آمده است. (2)

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ. بقره (2) 107

نیز ==> بقره (2) 257 ؛ آل عمران (3) 68 و 122 ؛ نساء (4) 45 و 123 و173 ؛ مائده (5) 55 ؛ انعام (6) 14 و 51 و 127 و 70 ؛ اعراف (7) 155 و 196 ؛ توبه (9) 116 ؛ یوسف (12) 101 ؛ کهف (18) 26 ؛ عنکبوت (29) 22 ؛ سجده (32) 4؛ احزاب (33) 17 ؛ سبأ (34) 41 ؛ شوری (42) 9 و 28 و 31 ؛ جاثیه (45) 19

ولید بن عتبه

ولید بن عتبة بن ربیعه از مشرکان و از جنگجویان روز بدر بود که به دست علی علیه السلام به هلاکت رسید. (3)مفسّران، مقصود از «هٰذٰانِ خَصْمٰانِ ...»


1) 1) . شرح الاسماء، سبزواری، ص 276

2) 2) . اسما و صفات الهی فقط در قرآن، ج 2، ص 1462

3) 3) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 709؛ جمهرة انساب العرب، ص 77

در آیۀ 19 حج (22) را وی و پدر و عمویش از یک‌سو و امام علی علیه السلام ، حمزه و عبیده دانسته‌اند که با یکدیگر به مبارزه برخاستند و در این نبرد ولید، عتبه و شیبه به هلاکت رسیدند. (1)نیز مفسّران آیۀ 21 جاثیه (45) (2)و آیات 41 و 42 شوری (42) را دربارۀ امام علی علیه السلام ، حمزه و عبیده از یک‌سو و ولید، عتبه و شیبه از دیگر سو دانسته‌اند. (3)

ولید بن عُقْبه

ولید بن عُقْبة بن ابی معیط از قریش و تیرۀ بنی امیّه است. وی برادر عثمان بن عفّان از طریق مادر می‌باشد که در عهد خلافت او، والی کوفه شد و داستان مشروب‌خواری، وی شهرۀ آفاق گشت. (4)

مفسّران، مقصود از«فاسق»در آیۀ نبأ (حجرات (49) 6) را، وی دانسته‌اند که به رغم اینکه سفیر پیامبر به‌سوی طایفۀ بنی المصطلق بود به دروغ خبر ارتداد آنان را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ، آورد و نزدیک بود که آتش جنگ برپاشود . (5)

همچنین شأن نزول آیۀ 18 سورۀ سجده (32) که صحبت از مساوی نبودن فاسق با مؤمن است را مربوط به وی دانسته‌اند که خداوند، وی را «فاسق»نامیده است. (6)

ولید بن مغیره

ولید بن مغیرۀ مخزومی [ابو عبد شمس]، از سران و مَلاحدۀ قریش است. (7)وی از دشمنان و مستهزءین پیامبر می‌باشد. (8)مفسّران، شأن نزول آیات 11 - 29 سورۀ مدثر (74) را دربارۀ وی دانسته‌اند که پس از نظرخواهی مشرکان از وی، دربارۀ آیات قرآن و آورندۀ آن - پیامبر صلی الله علیه و آله - را جادوگری چیره‌دست و آیات قرآن را افسونی

ولید بن ولید

ولید بن ولید مخزومی، فرزند ولید بن مغیره و برادر خالد بن ولید می‌باشد. (9)وی در جنگ بدر اسیر شد و پس از پرداخت فدیه آزاد و سپس مسلمان گشت. (10)برخی مفسّران شأن نزول آیۀ 110 سورۀ نحل (16) را دربارۀ شماری از مسلمانان از جمله ولید، دانسته‌اند که در چنگال مشرکان در مکّه گرفتار آمده بودند. (11)نیز در شمار «یا عبادی الّذین اسرفوا...»(زمر (39) 53) از وی، یاد شده که پس از قبول اسلام در مکّه و شکنجه شدن، دوبارۀ شرک را پذیرفتند و با نزول آیه و

وهّاب / اسما و صفات

«وهاب»از هبه قرار دادن ملک خود به غیر، بدون عوض است. خداوند را وهّاب گویند، چرا که به هرکس به اندازه استحقاق خود می‌بخشد (12)و چون فیّاض است، ابتدایی برای فواید و نهایتی برای عواید او نیست. (13)این اسم و صفت الهی سه‌بار در قرآن از زبان خود خداوند، و از جانب سلیمان علیه السلام و اولو الألباب در مورد خداوند به‌کاررفته‌است ، همچنین این وصف الهی به صورت فعلی نیز 13 بار در قرآن آمده است.

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ


1) 1) . جامع البیان، ج 10، جزء 17، ص 172؛مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 123

2) 2) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 16، ص 110؛تفسیر التحریر و التنویر، ج 12، جزء 25، ص 352

3) 3) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 16، ص 30

4) 4) . الاستیعاب، ج 4، ص 114؛ اسد الغابة، ج 5، ص420 -\421

5) 5) . جامع البیان، ج 13، جزء 26، ص 160؛مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 198

6) 6) . الکشاف، ج 3، ص 514؛ روح البیان، ج 7، ص 122

7) 7) . الاستیعاب، ج 4، ص 118؛ اسد الغابة، ج 5، ص423؛ اعلام، زرکلی، ج 8 ، ص 122

8) 8) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 409

9) 9) . السیرة النبویّه، ج 2، ص 410

10) 10) . الاستیعاب، ج 4، ص 118؛ الاصابه، ج 6 ، ص484

11) 11) . جامع البیان، ج 8 ، جزء 14، ص 240

12) 12) . مفردات، ص 884 ،«وهب»؛ شرح الاسماء،سبزواری، ص 777

13) 13) . اسما و صفات الهی، فقط در قرآن، ج 2، ص 1491-\ 1496

رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ . آل عمران (3) 8

نیز ==> ص (38) 9 ؛ ص (38) 35 ؛انعام (6) 84 ؛ ابراهیم (14) 39 ؛ مریم (19) 49 و 50 و 53 ؛ انبیاء (21) 72 و 90 ؛ شعراء (26) 21 ؛ عنکبوت (29) 27 ؛ ص (38) 30 ؛ زخرف (43) 38 ؛ شوری (42) 49

وهب بن زید

وهب بن زید از احبار یهود بنی قریظه و از دشمنان کینه‌توز پیامبر اکرم بود. (1)بنا بر نقلی آیۀ 108 بقره (2) در مورد بهانه‌جویی و درخواستهای نابجای او و دیگر احبار یهود نازل گشته که از رسول خدا صلی الله علیه و آله خواهان نزول کتابی قابل قرائت برای خویش و جاری شدن نهرهایی، جهت پذیرش اسلام و ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله شدند. (2)

وهب بن یهودا

وهب بن یهودا از سران و احبار یهود بود. (3)برخی مفسّران، نزول آیۀ 183 آل عمران (3) را در پی آن دانسته‌اند که وهب بن یهودا و جمعی دیگر از سران یهود به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: خداوند از ما پیمان گرفته که به رسولان الهی ایمان نیاوریم مگر اینکه آتشی از غیب پدید بیاید و قربانی را بسوزاند. (4)همچنین شأن نزول آیۀ 18 مائده (5) را در ردّ پندار وی و دیگر یهود دانسته‌اند که تصوّر می‌کردند، فرزندان خدا و از مقرّبان درگاه اویند. (5)

ویل

ویل در اصل به معنای قُبح، زشتی، عذاب و هلاکت است (6)و کسانی که ویل را به معنای درّه‌ای در جهنّم گرفته‌اند، نخواسته‌اند بگویند: ویل در لغت به این معنا وضع شده است. (7)لازم به یادآوری است که در مدخل«جهنّم»، (طبقات جهنّم) و مدخل«درّه»(درّه‌های جهنّم) آیات


1) 1) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 515 و 548

2) 2) . جامع البیان، ج 1، جزء 1، ص 676 ؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 351؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 2، ص 49

3) 3) . السیرة النبویّه، ابن هشام، ج 2، ص 515؛ دلائل النبوّه، بیهقی، ج 2، ص 535

4) 4) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 4، ص 188؛مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 900

5) 5) . الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ج 6 ، ص 80

6) 6) . مفردات، ص 888 ،«ویل»؛ لسان العرب، ج 15،ص 422،«ویل»

7) 7) . التبیان، ج 1، ص 321؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص292

«ویل»آمده است.

فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتٰابَ بِأَیْدِیهِمْ ... فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّٰا یَکْسِبُونَ . بقره (2) 79

نیز ==> ابراهیم (14) 2 ؛ مریم (19) 37 ؛ انبیاء (21) 18 ؛ ص (38) 27 ؛ زمر (39) 22 ؛ فصّلت (41) 6 ؛ زخرف (43) 65 ؛ جاثیه (45) 5 ؛ ذاریات (51) 60 ؛ طور (52) 11؛مرسلات (77) 15 و 19 و 24 و 28 و 34 و 40 و 37 و 45 و 47 و 49 ؛ مطفّفین (83) 1 و 10 ؛ همزه (104) 1 ؛ ماعون (107) 4

هابیل

اشاره

هابیل فرزند آدم و حوّاست. بعد ازآن‌که آدم علیه السلام به وحی الهی میراث نبوّت و علم را به هابیل واگذار کرد، قابیل نسبت به برادرش، حسد ورزید و بر او خشم آورد و گفت: من نسبت به او سزاوارترم، خداوند برای نشان دادن نادرستی ادّعای قابیل، به آن دو فرمان داد تا قربانی کنند و در نتیجۀ آن، قربانی قابیل پذیرفته نشد و معلوم شد که هابیل شایستۀ وصایت است و در پی آن قابیل با وسوسۀ ابلیس برادرش را به قتل رساند. (1)

در این مدخل از واژۀ«بنی آدم»و سیاق برخی آیات استفاده شده است.

ارادۀ هابیل

1. ارادۀ هابیل بر آلوده نساختن دست خویش به خون برادر و گرفتار نیامدن به پیامدهای آن:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ ... (2)مائده (5) 27 -\29

اندرزهای هابیل

2. قتل و برادرکشی، ظلمی موجب ورود به آتش دوزخ، از اندرزهای هابیل به قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

3. مسئول بودن مهاجم در برابر پیامدهای سوء عملکرد هر دو طرف درگیر، از اندرزهای هابیل به قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ


1) 1) . تفسیر الصافی، ج 2، ص 28؛ بحار الانوار، ج 11،ص 245؛ تفسیر برهان، ج 2، ص 279، ح 13؛ قصص الانبیا، راوندی، ص 62 -\68

2) 2) . مفسّران ( به‌جز حسن بصری) اجماع دارند که مراد از«ابنی آدم»فرزندان صلبی حضرت آدم علیه السلام (هابیل و قابیل) هستند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 282؛ روح المعانی، ج 3، جزء 6 ، ص 282)

لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

4. اندرز هابیل به قابیل دربارۀ خوف و خشیت داشتن از خدای متعال و منصرف شدن از قتل وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . (1)مائده (5) 27 و 28

5. بی‌اعتنایی قابیل به هشدارها و اندرزهای برادرش هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ ... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 27 -\30

پاداش هابیل

6. هابیل سزاوار بهره‌مندی از پاداش الهی با پذیرفته شدن قربانی وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ ... (2)مائده (5) 27

پدر هابیل

7. آدم علیه السلام ، پدر هابیل و قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ .... مائده (5) 27

تاریخ هابیل

8. تحریف تاریخ هابیل و قابیل در میان اهل کتاب:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... (3)مائده (5) 27

تهدید هابیل

9. تهدید شدن هابیل به قتل، از سوی برادرش قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ .... مائده (5) 27

جسد هابیل

10. تحیّر و سرگردانی قابیل در برابر جسد بی‌جان هابیل و ناآگاهی از کیفیّت دفن وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً


1) 1) . در عبارت«انّی اخاف اللّه ربّ العالمین»ارشاد قابیل به خشیت خدای متعال به نحو اتمّ است و تعریض است به اینکه قاتل خوفی از خدای متعال ندارد. (روح المعانی، ج 3، جزء 6 ، ص 284)

2) 2) .«تَقَبُّل»به پذیرفته شدنی اطلاق می‌گردد که مقتضی پاداش باشد. (مفردات، ص 653 ،«قبل»؛ مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 282)

3) 3) . مقصود از«و اتل علیهم»اهل کتاب‌اند و قید«بالحق»می‌رساند که تحریفاتی در نقل قصّه بوده است و حضرت موظّف شده حق را بیان کند. (المیزان، ج 5، ص 298 و 300)

فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی .... مائده (5) 27 و 31

11. رها شدن مدتی جسد هابیل بعد از کشته شدن:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 27 و 31

12. رها شدن پیکر بی‌جان هابیل، امری ناخوشایند برای قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی .... مائده (5) 27 و 31

نیز ==> همین مدخل، دفن هابیل

دفن هابیل

13. ناآگاهی قابیل از کیفیّت دفن هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ .... مائده (5) 27 و 31

14. فرستاده شدن کلاغی از جانب خدا برای آموزش دادن به قابیل در مورد چگونگی دفن هابیل با کشتن کلاغ دیگر و دفن آن:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ .... مائده (5) 27 و 31

15. قابیل، ملامتگر خویش به جهت ناآگاهی از کیفیّت پنهان ساختن جسد هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . مائده (5) 27 و 31


1) 1) . از جملۀ«یا ویلتی اعجزت ان اکون مثل هذا الغراب»معلوم می‌شود مدّتی جنازۀ هابیل بر زمین بوده و قابیل سرگردان بوده است. (المیزان، ج 5، ص 307)

16. پشیمانی قابیل از تقصیر خویش در مورد خاکسپاری برادرش هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 27 و 31

شخصیّت هابیل

17. سرشت و شخصیّت هابیل، برحذردارندۀ او از برادرکشی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ .... مائده (5) 27 و 28

نیز ==> همین مدخل، فضایل هابیل

عقیدۀ هابیل

18. هابیل معتقد به معاد و دارای یقین به بهشت و دوزخ و آگاه به کیفر و پاداش عمل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ .... مائده (5) 27 -\29

نیز ==> همین مدخل، فضایل هابیل، ایمان و خداترسی

فضایل هابیل

1. آرامش

19. پاسخ همراه با آرامش هابیل در برابر برخورد تند و تهدیدآمیز قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

2. از سابقان

20. هابیل از سابقان:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ . (2)واقعه (56) 10 و 13

3. اصلاح‌طلبی


1) 1) . جملۀ«فاصبح من النّادمین»اشاره به این است که قاتل از دفن نکردن جسد برادرش پشیمان شده بود. (المیزان، ج 5 -\6 ، ص 307)

2) 2) . از امام باقر علیه السلام نقل شده است که هابیل از سابقین می‌باشد (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 209، ح 18) و از مقرّبان و بهشتیان است

21. هابیل، درصدد اصلاح قابیل و بازداشتن وی از آدم‌کشی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 27 و 28

4. اهل بهشت

22. هابیل، از سابقین و برخوردار از نعمتهای بهشتی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

فِی جَنّٰاتِ النَّعِیمِ

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ . (1)واقعه (56) 10 -\13

5. ایمان

23. هابیل، انسانی مؤمن به خدا و ربوبیّت او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 27 و 28

6 . تقرّب

24. هابیل، از مقرّبان درگاه الهی:

وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ

أُولٰئِکَ الْمُقَرَّبُونَ

ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ . (2)واقعه (56) 10 و 11 و 13

25. قبولی قربانی هابیل از سوی خداوند، نشان‌دهندۀ تقرّب وی به پیشگاه الهی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ ... (3)مائده (5) 27

7. تقوا

26. هابیل، شخصیّتی بهره‌مند از تقوا:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . مائده (5) 27

27. تقوای هابیل، علّت پذیرفته شدن قربانی او از سوی خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . مائده (5) 27

8 . خداترسی

28. هابیل، انسانی خداترس:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ


1) 1) . از امام باقر علیه السلام نقل شده است که هابیل از سابقین می‌باشد (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 209، ح 18) و از مقرّبان و بهشتیان است

2) 2) . از امام باقر علیه السلام نقل شده است که هابیل از سابقین می‌باشد (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 209، ح 18) و از مقرّبان و بهشتیان است

3) 3) .«قرّبا قرباناً»یعنی به قصد تقرّب قربانی انجام دادند. (مجمع البیان، ج 3 -\4 ، ص 282) از امام باقر علیه السلام روایت شده، قربانی هابیل قبول شد. (کمال الدین، ص 213؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 612 ، ح 131)

اَلْعٰالَمِینَ . مائده (5) 27 و 28

29. خداترسی هابیل، مانع وی در اقدام به قتل برادرش قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 27 و 28

9. شجاعت

30. نهراسیدن هابیل از تهدید به قتل وی از سوی قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

10. علم

31. هابیل، آگاه به معارف الهی:

... قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

11. قبولی قربانی

==> همین مدخل، فضایل هابیل، تقرّب

12. قدرت

32. دست نیازیدن هابیل به قتل برادرش قابیل، به رغم قدرت وی بر کشتن او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ ...

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ ... (1)مائده (5) 27 و 28

13. قلب پاک

33. هابیل دارای قلبی پاک:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . (2)مائده (5) 27

14. مسالمت‌جویی

34. مسالمت‌جویی هابیل و تأکید بر دست نیازیدن به قتل قابیل، به رغم تهدید نمودنش به قتل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . مائده (5) 27 و 28


1) 1) . اگر هابیل از قتل برادرش ناتوان بود، اقدام نکردن به قتل را ناشی از خداترسی خویش نمی‌شمرد. (المیزان، ج 5، ص 302 -\303، به اقتباس)

2) 2) . از ابن عبّاس نقل شده است که معنای عبارت«انّما یتقبل اللّه من المتّقین»این است که خداوند تنها از کسی که قلب پاکی دارد، می‌پذیرد و از تو [قابیل] نپذیرفت؛ زیرا پاکیزه‌دل نیستی. (مجمع البیان، ج 4 -\3، ص 229)

قتل هابیل

اشاره

35. کشته شدن هابیل توسط برادرش قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 27 و 30

36. وسوسه‌های نفسانی قابیل موجب هموار شدن کشتن هابیل بر او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ .... مائده (5) 27 و 30

37. درگیری و کشمکش درونی قابیل با هوای نفس خویش در مورد قتل هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ ... (1)مائده (5) 27 و 30

38. وقوع قتل هابیل پس از جریان قربانی وی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً .... فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ ....

مائده (5) 27 و 30

آثار قتل هابیل

1. خسران
39. زیان‌کاری قابیل، پیامد کشتن برادرش هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

2. سختگیری بر بنی اسرائیل
40. حادثه برادرکشی قابیل، موجب یادآوری بزرگی گناه قتل بر بنی اسرائیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ ... مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ کَتَبْنٰا عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ ... فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً ... . مائده (5) 27 و 30 و 32

3. ندامت
41. ندامت و پشیمانی قابیل از کشتن برادرش هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ


1) 1) . مقصود از«طوعت له نفسه»این است که نفس او امر را برایش آسان کرد و زینت داد و این می‌رساند نفس او در ابتدای کار از انجام قتل ابا داشته است. (روح المعانی، ج 4، جزء 6 ، ص 168)

اَلْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . (1)مائده (5) 27 و 30 و 31

زمینه‌های قتل هابیل

1. پذیرفته شدن قربانی
42. پذیرفته شدن قربانی هابیل و ردّ قربانی قابیل، زمینۀ حسادت قابیل و قتل برادر:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... . مائده (5) 27

2. حسد
43. حسد عامل ارتکاب قتل هابیل توسط قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ ... (2)مائده (5) 27

3. وسوسۀ نفس
44. وسوسه‌های نفسانی قابیل، زمینه‌ساز اقدام وی بر قتل برادرش هابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 و 30

قربانی هابیل

45. داستان قربانی هابیل و قابیل، داستانی عبرت‌آموز و شایان ذکر:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً ....

مائده (5) 27

46. داستان قربانی هابیل و قابیل، داستانی واقعی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... (3)مائده (5) 27

47. آثار اهل کتاب مشتمل بر داستان هابیل و قابیل به‌گونه‌ای تحریف شده و آمیخته به باطل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً ... (4)مائده (5) 27

48. فرمان خداوند به هابیل و قابیل برای قربانی کردن به درگاه خدا:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً ... (5)مائده (5) 27


1) 1) . بنا بر اینکه«فاصبح...»متفرّع بر«فقتله»می‌باشد

2) 2) . برداشت فوق را فرمایش منقول از امام صادق علیه السلام تأیید می‌کند که فرمود: خداوند قربانی هابیل را قبول کرد، پس قابیل بر او حسد برد و او را کشت. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 312، ح 83 ؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 61، ح 125)

3) 3) . برداشت بر این اساس است که«بالحق»وصف نبأ باشد

4) 4) . کلمۀ«بالحق»به قرینه آیات گذشته که دربارۀ اهل کتاب بود، می‌تواند اشاره به تحریفهایی باشد که در آثار اهل کتاب نسبت به فرزندان آدم وجود دارد

5) 5) . خداوند به آدم علیه السلام وحی نمود که وصایت و اسم اعظم را به هابیل واگذار نماید و قابیل از هابیل بزرگ‌تر بود و وقتی با خبر شد، خشمناک گردید و گفت: من به این کرامت و وصیّت اولویّت دارم؛ ازاین‌رو وحی نازل شد که آن دو قربانی کنند، و در پی آن خداوند قربانی هابیل را پذیرفت. (تفسیر الصافی، ج 2، ص 28)

49. قربانی کردن هریک از هابیل و قابیل به پیشگاه خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً ....

مائده (5) 27

50. در گرفتن آتش و به کام خود فروبردن قربانی هابیل نشانۀ پذیرفته شدن آن از سوی خداوند:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ ... (1)مائده (5) 27

51. پذیرفته شدن قربانی هابیل و ردّ شدن قربانی قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ .... مائده (5) 27

52. قبولی قربانی هابیل به جهت تقوای او:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ


1) 1) . از امام باقر علیه السلام روایت شده قربانی هابیل پذیرفته شد و قربانی قابیل پذیرفته نشد؛ چنان‌که خداوند فرمود:«و اتل علیهم»و هرگاه قربانی مورد قبول قرار می‌گرفت، آتشی آن را می‌سوزاند. (کمال الدین، ص 213، ح 2، ب 22؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 612 ، ح 131)

لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . مائده (5) 27

53. قربانی هابیل، سزاوار پاداش الهی:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ ... إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ . (1)مائده (5) 27

54. تصمیم قطعی قابیل بر کشتن برادرش هابیل پس از ردّ شدن قربانی قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ .... مائده (5) 27

قصّۀ هابیل

55. قصّۀ هابیل و قابیل، خبری مهمّ و قابل توجّه:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ .... مائده (5) 27

56. قصّۀ هابیل و قابیل، ماجرایی واقعی نه افسانه و سمبلیک:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ .... مائده (5) 27

57. وجود قصّۀ هابیل و قابیل در میان اهل کتاب به صورت غیر واقعی و تحریف شده:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... (2)مائده (5) 27

58. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور تلاوت آیات دربردارندۀ داستان هابیل و قابیل برای مردم:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا الْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ . مائده (5) 27 -\31

مأموریّت هابیل

==> همین مدخل، قربانی هابیل

منطق هابیل

59. هابیل، برخوردار از منطق و عقلانیّت محکم در گفتمان:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ . مائده (5) 27 -\29

نزاع هابیل و قابیل

60. نزاع میان هابیل و قابیل در پی ردّ شدن قربانی قابیل از سوی خدا:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ . مائده (5) 27 -\30

هابیل و قابیل

==> همین مدخل، ارادۀ هابیل، اندرزهای هابیل، نزاع هابیل و قابیل، هشدار هابیل

هدیۀ هابیل

61. تقدیم هدیه‌ای به رسم تقرّب به پیشگاه خداوند، از سوی هابیل و قابیل:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً ....

مائده (5) 27

نیز ==> همین مدخل، قربانی هابیل

هشدار هابیل

62. هشدار هابیل به قابیل دربارۀ بزرگی گناه آدم‌کشی و سنگینی عقوبت آن در قیامت:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ... قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ .... إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ


1) 1) .«تَقَبُّل»به پذیرفته شدنی اطلاق می‌گردد که مقتضی پاداش باشد. (مفردات، ص 653 ،«قبل»)

2) 2) . مقصود از«و اتل علیهم»اهل کتاب‌اند و قید«بالحق»می‌رساند قصّه در میان آنان به صورت تحریف شده مطرح بوده است. (المیزان، ج 5، ص 298 و 300)

فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الظّٰالِمِینَ .

مائده (5) 27 و 29

هاجر

هاجر، همسر ابراهیم و مادر اسماعیل از قوم قبط بود. وی کنیز ساره دیگر همسر ابراهیم بود که پس از بخشیده شدن به ابراهیم علیه السلام و حامله گشتن، به علّت غیرت نشان دادن ساره و ناسازگاری او همراه فرزندش به مکّه هجرت کرد و آنجا بود که زمزم برای او و کودکش جوشید. (1)

گویند: قبر وی در کنار فرزندش در حجر اسماعیل علیه السلام قرار دارد. (2)

هادی / اسما و صفات

==>هدایت

هاروت و ماروت

اشاره

گفته شده، هاروت و ماروت، که«هوروت و موروت»نیز خوانده می‌شود، دو نام اعجمی برای دو فرشته از فرشتگان است (3)که خداوند آنها را به جهت انس با مردم به صورت انسان فرود آورد. (4)آنها آمدند تا مردم را به طرف خود بکشانند و راههای مبارزه با سحر را، که در دوران پس از سلیمان زندگی را بر مردم تلخ کرده بود، به آنان بیاموزند و نیز سحر و جادو را از معجزه‌ای که سند صداقت پیامبران است بازشناسانند و مردم را در برابر جادوگران یاری کنند، (5)نیز گفته شده که نام دو پادشاه (6)از پادشاهان بابل است که معاصر حضرت ادریس علیه السلام بودند، همچنین گفته شده که آن دو، بعد از حضرت نوح علیه السلام بودند، (7)نیز گفته شده است که هاروت و ماروت نام دو شیطان از«انس و جنّ»است و در آیۀ شریفه، بدل از«لکنّ الشّیاطین»قرار گرفته، از قبیل بدل بعض از کلّ. (8)تحقیق حاضر براساس برداشت نخست است.


1) 1) . تاریخ طبری، ج 1، ص 149 -\150 و 154؛ کتاب مقدّس، سفر پیدایش، باب 16

2) 2) . اخبار مکّه، ج 1، ص 313؛ الکافی، ج 4، ص 210، ح 14

3) 3) . اعلام القرآن، عبد الحسین شبستری، ص 1004؛مفردات، ص 840 ،«هرت»

4) 4) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 338

5) 5) . مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 338

6) 6) . شاید از همین رو و به دلایل دیگر بعضی چون ضحّاک و ابن عبّاس از حسن نقل کرده‌اند که وی«ملکین»را به کسر لام خوانده است. (التفسیر الکبیر، رازی، ج 1، جزء 3، ص 630)

7) 7) . اعلام القرآن، عبد الحسین شبستری، ص 1004

8) 8) . مفردات، ص 840 ،«هرت»

امتحان با هاروت و ماروت

1. هاروت و ماروت، وسیله‌ای برای امتحان مردم بابل:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ .... بقره (2) 102

تبعیّت از هاروت و ماروت

2. پیروی یهودیان از تعالیم هاروت و ماروت، در جهت مبارزه با پیامبر صلی الله علیه و آله :

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ ... (1)بقره (2) 102

3. پیروی یهودیان از تعالیم هاروت و ماروت، برای سوء استفاده‌هایی همچون جدایی انداختن بین زن و شوهر:

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ .... بقره (2) 102

تعلّم از هاروت و ماروت

4. سحرآموزی اهل بابل، از هاروت و ماروت:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ ... فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا .... بقره (2) 102

5. یادگیری مردم بابل نسبت به موارد زیانبار و غیر مفید سحر، از هاروت و ماروت:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ ... وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ .... بقره (2) 102

6. تعلّم و یاد گرفتن جادو از هاروت و ماروت، با هدف اختلاف‌افکنی بین خانواده‌ها:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ ... فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ .... بقره (2) 102

تعلیم هاروت و ماروت

7. هاروت و ماروت، ملائکۀ آموزش‌دهندۀ جادو به مردم بابل:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ .... بقره (2) 102

8. امکان تعلیم فرشته‌هایی، چون هاروت و ماروت به انسان:

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ


1) 1) .«ما انزل»عطف بر«ما تتلوا...»است و در احتمالی مرجع ضمیر فاعلی«اتّبعوا»یهودیان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشند. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 322 و 336)

هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ .... بقره (2) 102

9. روا بودن تعلیم سحر از سوی هاروت و ماروت به مردم:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ .... بقره (2) 102

10. امتحان مردم بابل با آموزش جادو به آنان، به‌وسیلۀ هاروت و ماروت:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ .... بقره (2) 102

11. تلاش هاروت و ماروت برای ایجاد تعهّد در متعلّمان، هنگام آموزش سحر به آنان:

... یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ ... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ .... بقره (2) 102

تمثّل هاروت و ماروت

12. تمثّل هاروت و ماروت به صورت انسان، برای آموزش مردم بابل:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا ... (1)بقره (2) 102

رسالت هاروت و ماروت

13. ارسال هاروت و ماروت،«برای دفع و رفع گرههای سحر و خنثی شدن سحر ساحران با تعلیم سحر»، در بین مردم بابل:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ .... بقره (2) 102

علم هاروت و ماروت

14. آگاهی هاروت و ماروت، به دانش جادوگری:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ... فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ .... بقره (2) 102

15. دریافت هاروت و ماروت دانش سحر خود را از خداوند:

1) 1) . در آیه از هم‌شکل بودن فرشتگان چیزی بیان نشده، ولی از اینکه انسانها در آن زمان از برخورد با فرشتگان تعجّب نمی‌کردند یا وحشت نداشتند یا سؤالی برایشان پیش نمی‌آمد معلوم می‌شود فرشتگان به صورت انسان معمولی درآمده بودند. این مطلب به‌وسیلۀ آیۀ 9 سورۀ انعام و همچنین نقل بعضی از مورّخان و مفسّران [چنانکه در شناسه نیز آمده] تأیید می‌شود. (اعلام القرآن، عبد الحسین شبستری، ص 1004؛ مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 338)

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ .... بقره (2) 102

ماهیّت هاروت و ماروت

16. هاروت و ماروت، دو فرشته از فرشتگان خدا:

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ .... بقره (2) 102

مأموریّت هاروت و ماروت

==> همین مدخل، رسالت هاروت و ماروت

مسکن هاروت و ماروت

17. هاروت و ماروت، فرشتگان ساکن در سرزمین بابل، برای تعلیم سحر به آنان:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ ... (1)بقره (2) 102

نافرمانی از هاروت و ماروت

18. زیان دیدن مردم بابل از سحر تعلیمی از هاروت و ماروت، در نتیجۀ نافرمانی آنان از فرشتگان و به کارگیری سحر در راه غیر مشروع:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ ... وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 102

19. نافرمانی مردم بابل از هاروت و ماروت، به رغم تأکید فرشتگان بر عدم سوءاستفاده از تعلّم سحر:

وَ اتَّبَعُوا مٰا تَتْلُوا الشَّیٰاطِینُ عَلیٰ مُلْکِ سُلَیْمٰانَ وَ مٰا کَفَرَ سُلَیْمٰانُ وَ لٰکِنَّ الشَّیٰاطِینَ کَفَرُوا یُعَلِّمُونَ النّٰاسَ السِّحْرَ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ فَیَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمٰا مٰا یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ وَ یَتَعَلَّمُونَ مٰا یَضُرُّهُمْ وَ لاٰ یَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرٰاهُ مٰا لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاٰقٍ وَ لَبِئْسَ مٰا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . بقره (2) 102

هشدار هاروت و ماروت

20. هشدار هاروت و ماروت نسبت به سوءاستفاده از سحر، پیش از تعلیم آن به مردم:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاٰ تَکْفُرْ .... بقره (2) 102

21. هشدار هاروت و ماروت به مردم بابل، در مورد

1) 1) .«ببابل»متعلّق به محذوف و حال برای«الملکین»است؛ یعنی«الملکین کائنین ببابل»و بابل بنا بر آنچه بسیاری از مفسّران گفته‌اند، شهری است بر ساحل رود فرات و نزدیک حلّه

امتحان بودن آموزش سحر به آنان:

... وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبٰابِلَ هٰارُوتَ وَ مٰارُوتَ وَ مٰا یُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ حَتّٰی یَقُولاٰ إِنَّمٰا نَحْنُ فِتْنَةٌ .... بقره (2) 102

هارون(علیه‌السّلام)

اشاره

هارون علیه السلام ، فرزند عمران و برادر بزرگ موسی علیه السلام از طرف پدر و مادر بود. او یکی از انبیای بنی اسرائیل بود و به جهت داشتن فصاحت و بلاغت در کلام و وجاهت در میان مردم بنا به درخواست حضرت موسی علیه السلام از طرف خداوند به یاری و همکاری با موسی علیه السلام مأمور گردید.

هر دو باهم به نزد فرعون رفتند و او را به خداپرستی دعوت نمودند و بنی اسرائیل را از مصر نجات بخشیدند و به جانب سرزمین مقدّس سوق دادند. هارون علیه السلام نیز جانشین موسی علیه السلام در زمان رفتن آن حضرت به میقات در طور سینا بود. پیامبران بنی اسرائیل از صُلب او بودند. آن حضرت سه سال قبل از موسی علیه السلام وفات کرد. (1)

در این مدخل از واژۀ«هارون»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: آرامش‌بخشی به هارون علیه السلام ، تبلیغ هارون علیه السلام ، ترس هارون علیه السلام ، رسالت هارون علیه السلام ، فضایل هارون علیه السلام ، مقامات هارون علیه السلام .

آرامش بخشی به هارون علیه السلام

1. آرامش‌بخشی خداوند به موسی و هارون علیهما السلام ، در هنگام اجرای مأموریّت و ابلاغ رسالت الهی:

... فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ . طه (20) 40 و 42 و 45 و 46

آرامش هارون علیه السلام

2. رهایی هارون علیه السلام از اندوهی سخت و آرامش یافتن وی در پی آن:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 114 و 115

آزادی‌خواهی هارون علیه السلام

3. موسی و هارون علیهما السلام ، خواستار آزادی بنی اسرائیل، از بند فرعون:

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ


1) 1) . اعلام القرآن، شبستری، ص 1006؛ دانشنامۀ قرآن،خرمشاهی، ج 2، ص 2330

هٰارُونَ

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 10 و 13 و 15 -\17

آل هارون

==> آل هارون

اتمام‌حجّت هارون علیه السلام

اشاره

4. حق‌ناپذیری فرعونیان در برابر اتمام‌حجّت موسی و هارون علیهما السلام ، سبب عذاب و نابودی آنان:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ . مؤمنون (23) 45 -\48

5. اتمام‌حجّت موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان، با ارائۀ آیات الهی و معجزات:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

موانع اتمام‌حجّت هارون علیه السلام

1. پندار باطل
6. پندار باطل مبنی بر استبعاد نبوّت از بشر، مانع تأثیر اتمام‌حجّت از سوی هارون علیه السلام :

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

2. تکبّر
7. تکبّر و برتری‌طلبی، از موانع اثربخشی اتمام‌حجّت موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

احتجاج با هارون علیه السلام

8. احتجاج فرعون و فرعونیان بر ضدّ موسی و هارون علیهما السلام به بشر بودن آنان و بردگی قومشان:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

نیز ==> همین مدخل، هارون علیه السلام و فرعون، هارون علیه السلام و فرعونیان

احتجاج هارون علیه السلام

9. احتجاج هارون علیه السلام در برابر موسی علیه السلام برای توجیه جلوگیری نکردنش از گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، به ناتوانی در برابر آنان و تصمیم ایشان بر قتلش:

وَ اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسیٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ .... وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ

أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 148 و 150

10. احتجاج هارون علیه السلام در برابر موسی علیه السلام برای توجیه جلوگیری نکردنش از گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، به ترس از ایجاد اختلاف:

... أَلْقَی السّٰامِرِیُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 87 و 88 و 92 -\94

احترام هارون علیه السلام

11. هارون علیه السلام ، مورد احترام و تکریم خداوند:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . صافّات (37) 120

احسان هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، احسان

اخلاق هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام

استضعاف هارون علیه السلام

12. استضعاف هارون علیه السلام از سوی قوم بنی اسرائیل، در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی .... اعراف (7) 150

استقامت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مسئولیّتهای هارون علیه السلام ، استقامت

استیضاح هارون علیه السلام

==> همین مدخل، پرسش از هارون علیه السلام

اسوه بودن هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، اسوه بودن

اشراف فرعونی و هارون علیه السلام

13. اشراف فرعونی، در قلمرو رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

14. فرعونیان، کافر به موسی و هارون علیهما السلام و آیات الهی:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

15. تحریک فرعون بر ضدّ موسی و هارون علیهما السلام از سوی اشراف درباری:

قٰالَ أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 57 و 62 و 63

16. اشراف فرعونی، منکر برتریها و امتیازهای موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

17. نجوای فرعونیان، برای ایجاد اتحاد و توطئه در برابر موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 57 و 60 و 62 و 63

18. تقلید از نیاکان، سبب ایستادگی اشراف فرعونی، در برابر موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالَ مُوسیٰ أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَکُمْ أَ سِحْرٌ هٰذٰا وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُونَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا .... یونس (10) 75 -\78

19. اتّهام سحر، از حربه‌های اشرافی فرعونی بر ضدّ موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 40 و 42 و 63

نیز ==> اشراف، اشراف فرعونی و همین مدخل، افترا به هارون علیه السلام

اصلاح‌طلبی هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، اصلاح‌طلبی

اطاعت از هارون علیه السلام

20. هارون علیه السلام ، دارای ولایت و حق اطاعت، در بنی اسرائیل:

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی . طه (20) 90

21. بنی اسرائیل مأمور به پیروی و اطاعت از هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی . طه (20) 90

22. وعدۀ خداوند به پیروزی اطاعت‌کنندگان از موسی و هارون علیهما السلام :

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 34 و 35

اطاعت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مسئولیّتهای هارون علیه السلام ، اطاعت

افترا به هارون علیه السلام

23. آواره ساختن قبطیان، از افتراهای فرعون و پیروانش به موسی و هارون علیهما السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی قٰالَ أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . (1)طه (20) 40 و 42 و 57 و 63

24. ارادۀ موسی و هارون علیهما السلام برای از بین بردن راه و رسم برتر قبطیان، از اتّهامات فرعون و فرعونیان:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 40 و 42 و 63

25. نسبت ناروای جادوگری به موسی و هارون علیهما السلام از سوی فرعون و قبطیان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

... یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی ...

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 40 و 42 و 43 و 63

26. تهمت جاه‌طلبی و ریاست‌خواهی به موسی و هارون علیهما السلام از جانب فرعون و اشراف مصر:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 78


1) 1) . مقصود از ضمیر مخاطب«کُم»قبطیان است. (المیزان، ج 14، ص 175)

امامت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات هارون علیه السلام ، امامت

امداد به هارون علیه السلام

27. وعدۀ امداد خداوند به موسی و هارون علیهما السلام :

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ . طه (20) 29 و 30 و 36 و 46

امدادهای هارون علیه السلام

28. هارون علیه السلام ، وزیر و یاری‌کنندۀ موسی علیه السلام در امر رسالت:

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 17 و 29 -\32 و 36

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... قٰالَ رَبِّ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 33 -\35

امیدواری هارون علیه السلام

29. امید هارون علیه السلام به استجابت دعایش از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً ... (1)انبیاء (21) 48 و 90

30. امیدواری هارون علیه السلام ، موجب بهره‌مندیش از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً ... (2)انبیاء (21) 48 و 90

انبیای پیش از هارون علیه السلام

31. پیامبرانی پس از نوح علیه السلام و پیش از هارون علیه السلام :

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ ... ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلیٰ قَوْمِهِمْ ... ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 71 و 74 و 75

انذارهای هارون علیه السلام

==> همین مدخل، تبلیغ هارون علیه السلام ، روشهای تبلیغی هارون علیه السلام ، انذار


1) 1) . بر این اساس که مرجع ضمیر«انهم کانوا»تمام انبیای ذکر شده در آیات پیشین باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 136)

2) 2) . بر این اساس که مرجع ضمیر«انهم کانوا»تمام انبیای ذکر شده در آیات پیشین باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 136)

ایمان به هارون علیه السلام

32. ایمان به موسی و هارون علیهما السلام ، مورد پرسش انکارآمیز فرعونیان:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

ایمان هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، ایمان

برادران هارون

33. برخی برادران هارون، از بندگان الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

34. برخی برادران هارون، پاک و منزّه از شرک و بت‌پرستی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ... وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 87 و 88

35. برگزیدگی برخی برادران هارون، از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

36. هدایت‌یافتگی برخی برادران هارون به صراط مستقیم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

37. برخی برادران هارون، الگویی برای هدایت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

38. لزوم الگوگیری از روشها و هدایت برخی برادران هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

39. پیامبر صلی الله علیه و آله ، مأمور الگوگیری از هدایتهای برخی برادران هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

40. اعطای کتاب آسمانی از سوی خداوند، به

برخی برادران هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... (1)انعام (6) 84 و 87 و 89

41. بهره‌مندی برخی برادران هارون، از حکمتهای الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (2)انعام (6) 84 و 87 و 89

42. قضاوت، مقام اعطایی خداوند به برخی برادران هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (3)انعام (6)84 و 87 و 89

43. برخی برادران هارون، از انبیای الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 87 و 89

برادر هارون

44. موسی علیه السلام برادر هارون: (4)

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی ... (5)مائده (5) 24 و 25

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ . اعراف (7) 104 و 111

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی .... اعراف (7) 142

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ ... وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ .... قٰالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی .... اعراف (7) 150 و 151

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ .... یونس (10) 87

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا. مریم (19) 51 و 53

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی . طه (20) 40 و 42

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ


1) 1) . بنا بر اینکه«اولٰئک»اشاره باشد به پیامبرانی که نامشان تصریح شده و آنان که نامشان مجمل ذکر شده [و من آبائهم و ذرّیاتهم و اخوانهم] است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 352)

2) 2) . حکمت، یکی از معانی«حکم»است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

3) 3) . قضاوت، یکی از معانی«حکم»است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

4) 4) . ضمن خطبه‌ای که از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده، چنین آمده است: ...هارون علیه السلام برادر پدر و مادری موسی علیه السلام بود. (الکافی، ج 8 ، ص 27، ح 4؛ تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 72، ح 272)

5) 5) . به قرینۀ آیاتی که اسم برادر موسی به هارون علیه السلام تصریح شده، مقصود از برادر موسی در این آیه و آیات دیگر، هارون علیه السلام است

بِلِحْیَتِی .... طه (20) 91 و 92 و 94

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا .... مؤمنون (23) 45

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 35

برتری هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، برتری

برگزیدگی هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، برگزیدگی

بشارت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، تبلیغ هارون علیه السلام ، روشهای تبلیغی هارون علیه السلام ، بشارت و مسئولیّتهای هارون علیه السلام ، بشارت

بشر بودن هارون علیه السلام

45. موسی و هارون علیهما السلام ، بشرهای معمولی، ولی مجهّز به آیات الهی و برهان:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

بعثت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، رسالت هارون علیه السلام

بنی اسرائیل و هارون علیه السلام

46. بردگی بنی اسرائیل به دست فرعون و فرعونیان، در دوران هارون علیه السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ .... طه (20) 40 و 42 و 43 و 47

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 16 و 17 و 22

47. مخالفت بنی اسرائیل با هارون علیه السلام در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 90 و 91

48. استضعاف هارون علیه السلام از سوی قوم بنی اسرائیل، در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

49. غلبۀ منحرفان بنی اسرائیل بر هارون علیه السلام ، در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

نیز ==> همین مدخل، قتل هارون علیه السلام

بیان هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، فصاحت

پاداش هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، احسان

پاسخ هارون علیه السلام

50. به استضعاف و ناتوانی کشانده شدن به‌وسیلۀ بنی اسرائیل، پاسخ هارون علیه السلام به اعتراض موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی .... اعراف (7) 150

51. مهیّا شدن بنی اسرائیل برای قتل هارون علیه السلام ، پاسخ آن جناب به اعتراض موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی .... اعراف (7) 150

52. ترس از ایجاد تفرقه در میان بنی اسرائیل، پاسخ هارون علیه السلام به اعتراض موسی علیه السلام :

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ ... قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 86 و 92 -\94

پرسش از هارون علیه السلام

53. علّت شدّت عمل نشان ندادن در مورد شرک بنی اسرائیل، پرسش موسی علیه السلام از هارون علیه السلام :

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 92 -\94

پیروزی هارون علیه السلام

54. پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان، پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 121

55. عبودیّت خداوند، موجب پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

56. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، سبب پیروزی آنان بر فرعونیان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

57. پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان، از نعمتهای بزرگ خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

نیز ==> همین مدخل، پاداش هارون علیه السلام ، پیروزی

تبلیغ هارون علیه السلام

اشاره

58. موسی و هارون علیهما السلام ، مأمور تبلیغ:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

59. تبلیغ هارون علیه السلام ، همراه با آیات الهی و برهانی آشکار:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ . شعراء (26) 13 و 15

60. موسی و هارون علیهما السلام ، مأمور استقامت در تبلیغ رسالت خویش:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 87 و 89

61. نهی موسی و هارون علیهما السلام از سستی در تبلیغ رسالت:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

62. مأموریّت موسی و هارون علیهما السلام به کانون اصلی طغیان در تبلیغ و دعوت خود:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

اهداف تبلیغ هارون علیه السلام

1. اتمام‌حجّت
63. اتمام‌حجّت خداوند بر مردم، از اهداف تبلیغ

هارون علیه السلام :

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ کٰانَ اللّٰهُ عَزِیزاً حَکِیماً. نساء (4) 163 و 165

2. بیان حق
64. بیان حق، از اهداف تبلیغ هارون علیه السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

3. تذکّر
65. تذکّر و پنددهی، از اهداف تبلیغی هارون علیه السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

4. خداترسی
66. ترس از مخالفت با خداوند، از اهداف تبلیغی هارون علیه السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

روشهای تبلیغی هارون علیه السلام

1. انذار
67. انذار، از روشهای تبلیغی هارون علیه السلام :

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

2. بشارت
68. بشارت دهی، از روشهای هارون علیه السلام برای تبلیغ رسالت:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

3. نرمش در گفتار
69. نرمش در گفتار، از شیوه‌های تبلیغی موسی و هارون علیهما السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

شرکت در تبلیغ هارون علیه السلام

70. شراکت موسی و هارون علیهما السلام در تبلیغ رسالت:

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ

جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . طه (20) 9 و 24 و 29 -\32 و 42 -\47

موانع تبلیغ هارون علیه السلام

1. اشراف
71. مانع‌تراشی اشراف قوم فرعون، در مقابل ابلاغ پیام الهی از سوی موسی و هارون علیهما السلام با متّهم کردن آنان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 76 و 78

2. فرعون
72. فرعون، از موانع جدّی تبلیغ موسی و هارون علیهما السلام با متّهم کردن ایشان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِتَلْفِتَنٰا عَمّٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیٰاءُ فِی الْأَرْضِ وَ مٰا نَحْنُ لَکُمٰا بِمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 75 و 76 و 78

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . طه (20) 42 و 43 و 60 و 63

3. مستکبران
73. مستکبران، از موانع تبلیغ موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

نیز ==> همین مدخل، افترا به هارون علیه السلام

تذکّر هارون علیه السلام

==> همین مدخل، رسالت هارون علیه السلام ، اهداف رسالت، تذکّر

ترس هارون علیه السلام

74. ترس موسی و هارون علیهما السلام از کیفر و طغیان فرعون:

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ . طه (20) 42 و 45

75. نترسیدن از فرعون، تکلیف خداوند به موسی و هارون علیهما السلام :

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ

وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی .... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ . طه (20) 40 و 42 و 43 و 45 و 46

76. ترس هارون علیه السلام از انتقاد و اعتراض موسی علیه السلام در پی گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، در غیاب آن حضرت:

... حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 91 و 92 و 94

77. وحشت هارون علیه السلام از عدم پذیرش عذرش به‌وسیلۀ موسی علیه السلام :

... حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 91 و 92 و 94

تسبیح هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، تسبیح

تکذیب هارون علیه السلام

78. تهدید شدن فرعون به عذاب الهی، در صورت تکذیب موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 36 و 42 و 43 و 48

توحید هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، توحید

توطئه علیه هارون علیه السلام

79. توطئۀ کشتن هارون علیه السلام در بنی اسرائیل:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ ... وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی .... اعراف (7) 150

تهدیدهای هارون علیه السلام

80. تهدید فرعون به عذاب از سوی موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 36 و 42 و 43 و 48

تهمت به هارون علیه السلام

==> همین مدخل، افترا به هارون علیه السلام

جرم‌ستیزی هارون علیه السلام

==> همین مدخل، رسالت هارون علیه السلام ، اهداف رسالت، جرم‌ستیزی

حزن هارون علیه السلام

81. حزن و اندوه هارون علیه السلام از شماتت دشمن، هنگام برگشتن موسی علیه السلام از میقات و مؤاخذۀ او بر گوساله‌پرستی قوم:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

حکمت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به هارون علیه السلام ، حکمت

خشوع هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، خشوع

خلافت هارون علیه السلام

82. تعیین خلافت هارون علیه السلام از سوی موسی علیه السلام میان بنی اسرائیل، در غیاب آن جناب:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ .... اعراف (7) 142

83. سفارش موسی علیه السلام به هارون علیه السلام به اصلاح امور، در ایّام خلافت:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

خوشنامی هارون علیه السلام

84. نام نیک و وجاهت هارون علیه السلام در تاریخ، از نعمتهای الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 114 و 119

خوف هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، خداترسی

دعای هارون علیه السلام

85. دعای مستمرّ هارون علیه السلام به درگاه خداوند، همراه امید به ثواب و ترس از عقاب الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (1)انبیاء (21) 48 و 90

86. دعای مستمرّ هارون علیه السلام ، زمینۀ بهره‌مندی آن جناب از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ


1) 1) . در جملۀ«انّهم کانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا رغبا و رهباً»کلمۀ«کانوا»و فعل مضارع«یدعوننا»مفید استمرار است و به همۀ انبیای مذکور در آیات پیشین مرتبط است، و«انّهم...»در مقام تعلیل بر کسب فضایل و اوصاف مذکور می‌باشد

کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً ... (1)انبیاء (21) 48 و 90

دین هارون علیه السلام

تعالیم دین هارون علیه السلام

87. اهمّیّت نماز، در دین هارون علیه السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

88. هارون و موسی علیهما السلام مأمور اقامۀ نماز در آیین خود، در میان بنی اسرائیل:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

89. اقامۀ نماز، زمینه‌ساز نجات هارون علیه السلام و بنی اسرائیل:

فَقٰالُوا عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ نَجِّنٰا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 85 -\87

نیز ==> همین مدخل، مسئولیّتهای هارون علیه السلام ، نماز

ذکر هارون علیه السلام

90. ذکر فراوان موسی و هارون علیهما السلام :

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً. (2)طه (20) 29 و 30 و 34

رسالت هارون علیه السلام

اشاره

91. هارون علیه السلام از رسولان الهی:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ ... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ .... طه (20) 40 و 42 و 47

... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 13 و 16

92. رسالت موسی و هارون علیهما السلام ، استوار بر آیات الهی و منطقی آشکار:

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . طه (20) 42 و 47

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ . مؤمنون (23) 45

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ


1) 1) . در جملۀ«انّهم کانوا یسارعون فی الخیرات و یدعوننا رغبا و رهباً»کلمۀ«کانوا»و فعل مضارع«یدعوننا»مفید استمرار است و به همۀ انبیای مذکور در آیات پیشین مرتبط است، و«انّهم...»در مقام تعلیل بر کسب فضایل و اوصاف مذکور می‌باشد

2) 2) . جملۀ«و یذکرک»عطف بر جملۀ«کی نسجک»غایت و هدف از وزارت هارون علیه السلام است که از سوی خدا مستجاب شد و در آیۀ 36 ذکر شده است

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 15 و 16

93. رسالت هارون علیه السلام ، همراه با ارائۀ برهان آشکار:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ . مؤمنون (23) 45

اهداف رسالت

1. تذکّر
94. تنبّه فرعون و تذکّر به وی، از اهداف رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 36 و 42 و 44

2. جرم‌ستیزی
95. مبارزه با جرم و تبهکاری، از اهداف رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

3. خداترسی
96. ترس و بیم فرعون از خداوند، از دلایل رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 36 و 42 -\44

4. مبارزه با اشراف
97. هدف رسالت موسی و هارون علیهما السلام ، مبارزه با انحرافات اشراف فرعونی:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

5. مبارزه با فرعون
98. مبارزه با طغیان و سرکشی فرعون، علّت رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ . طه (20) 36 و 42 و 43

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

6 . مبارزه با مکذّبان
99. مبارزه با مکذّبان آیات الهی، از اهداف رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً

فَقُلْنَا اذْهَبٰا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَدَمَّرْنٰاهُمْ تَدْمِیراً. فرقان (25) 35 و 36

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ قٰالُوا مٰا هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُفْتَریً وَ مٰا سَمِعْنٰا بِهٰذٰا فِی

آبٰائِنَا الْأَوَّلِینَ . قصص (28) 35و 36

7. نجات بنی اسرائیل
100. نجات بنی اسرائیل از ظلم فرعون، از اهداف رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . طه (20) 36 و 42 و 43 و 47

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . شعراء (26) 16 و 17

8 . هدایتگری
101. هدایت فرعونیان، دلیل رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . طه (20) 36 و 42 و 47

تکذیب رسالت هارون علیه السلام

102. تکذیب رسالت موسی و هارون علیهما السلام از سوی فرعون و اشراف قومش:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ . طه (20) 36 و 42 و 43 و 56

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46 و 48

103. هلاکت فرعون و فرعونیان، پیامد تکذیب رسالت موسی و هارون علیهما السلام از سوی آنان:

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَکَذَّبُوهُمٰا فَکٰانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46 و 48

شرکت در رسالت هارون علیه السلام

104. اشتراک موسی و هارون علیهما السلام در امر رسالت:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 11 و 24 و 29 -\32

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ

مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی . طه (20) 42 -\44 و 46 -\48

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . انبیاء (21) 48

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 35

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 10 و 12 و 13 و 15 و 16

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 34 و 35

105. هارون علیه السلام وزیر موسی علیه السلام در امر رسالت:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 11 و 24 و 25 و 29 -\32

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 35

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . (1)قصص (28) 34 و 35

106. اصالت موسی علیه السلام در رسالت نسبت به هارون علیه السلام :

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 11 و 24 و 25 و 29 -\32

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 35

اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا


1) 1) . کلمۀ«ردءا»به معنای معین و یاور است که قوّت بازوی برادر باشد و با جواب«سنشدّ عضدک باخیک»همۀ اینها به معنای وزیر و کمک‌کار تصدیق‌کننده است. (تفسیر بیضاوی، ج 4، ص 292)

وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 32 -\35

107. درخواست موسی علیه السلام از خدا به کمک قرار گرفتن برادرش هارون علیه السلام در ادای تکلیف رسالت:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 11 و 24 و 25 و 29 -\32

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . قصص (28) 34

108. اجابت درخواست موسی علیه السلام در خصوص کمک قرار گرفتن هارون علیه السلام در امر رسالت از سوی خداوند:

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ .

طه (20) 11 و 24 و 25 و 29 -\32 و 36

وَ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَلَمّٰا رَآهٰا تَهْتَزُّ کَأَنَّهٰا جَانٌّ وَلّٰی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ وَ لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 35

قلمرو رسالت هارون علیه السلام

109. فرعون، در قلمرو رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

... یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ . طه (20) 40 و 42 و 43

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ ... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 10 -\13 و 16

110. رسالت موسی و هارون علیهما السلام دربرگیرندۀ فرعونیان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

موانع رسالت هارون علیه السلام

==> همین مدخل،

تبلیغ هارون علیه السلام ، موانع تبلیغ هارون

سلام بر هارون علیه السلام

111. سلام و تحیّت الهی، نعمت بزرگ خداوند به هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . صافّات (37) 114 و 120

112. هارون علیه السلام ، مشمول تحیّت الهی:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . صافّات (37) 120

113. احسان هارون علیه السلام موجب بهره‌مندی از تحیّت الهی:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 120 و 121

114. ایمان هارون علیه السلام ، سبب بهره‌مندی آن جناب از سلام الهی:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

115. تحیّت الهی، ثمرۀ عبودیّت هارون علیه السلام :

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

شخصیّت هارون علیه السلام

ترور شخصیّت هارون علیه السلام

116. ترور شخصیّت موسی و هارون علیهما السلام از سوی فرعون و فرعونیان، با نسبت ناروای جادوگری به ایشان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا إِنَّ هٰذٰا لَسِحْرٌ مُبِینٌ . یونس (10) 75 و 76

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ . (1)طه (20) 42 و 63

نیز ==> همین مدخل، افترا به هارون علیه السلام

شعار هارون علیه السلام

117. سلام بر پیروان هدایت شعار موسی و هارون علیهما السلام :

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . (2)طه (20) 41 و 42 و 47


1) 1) . اتّهام به سحر و ساحری بدین سبب بود که این آقایان را تحقیر و ادّعایشان را حقیر و متّهم به دشمنی با ملّیّت و مذهب ایشان دارند و آن اعجاز بی‌نظیر را سحر و جادو معرّفی نمایند و این ترور شخصیّت است

2) 2) . مقصود از«السّلام...»دعوت به بقیّۀ اجزای ایمان است و اشاره به تمام رسالت و دعوت دینی است که سلامت و سعادت گسترده است به تمام پیروان هدایت. و این یک نحوۀ شعار است. (المیزان، ج 14، ص 157)

صفات هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام

عبادت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، عبادت

عبودیّت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، عبودیّت

عصمت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات هارون علیه السلام ، عصمت

عطایای خدا به هارون علیه السلام

1. برهان

118. هارون علیه السلام برخوردار از حجّت و برهان الهی:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ ... (1)انبیاء (21) 48

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ . مؤمنون (23) 45

2. حکمت

119. برخورداری هارون علیه السلام از حکمت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (2)انعام (6) 84 و 89

3. فرقان

120. اعطای فرقان به هارون علیه السلام برای روشنایی و یادآوری تقواپیشگان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . انبیاء (21) 48

121. امیدواری به رحمت خداوند، زمینۀ بهره‌مندی هارون علیه السلام از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (3)انبیاء (21) 48 و 90

122. خداترسی هارون علیه السلام ، زمینۀ عنایت فرقان از سوی خداوند به آن جناب:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً .... انبیاء (21) 48 و 90

123. خشوع و فروتنی در مقابل خداوند، موجب عطای فرقان از سوی خداوند به هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 48 و 90

124. دعای هارون علیه السلام ، موجب عطای فرقان به آن جناب از سوی خداوند:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ


1) 1) . یکی از معانی لغوی«فرقان»حجّت و برهان است. (لسان العرب، ج 11 ، ص 245،«فرق»)

2) 2) . یکی از معانی«حکم»، حکمت است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

3) 3) . براساس یک احتمال، مرجع ضمیر در«انّهم کانوا»تمام انبیای ذکر شده در آیات پیشین است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 8 ، جزء 17، ص 136)

وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً .... انبیاء (21) 48 و 90

125. شتاب در نیکوکاری، موجب بهره‌مندی هارون علیه السلام از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ .... انبیاء (21) 48 و 90

5. کتاب

126. هارون علیه السلام ، از جمله پیامبران بهره‌مند از کتاب آسمانی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 89

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ . انبیاء (21) 48

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ . صافّات (37) 114 و 117

127. احسان هارون علیه السلام ، عامل بهره‌مندی آن حضرت از کتاب الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 117 و 121

128. ایمان هارون علیه السلام ، موجب بهره‌مندی‌اش از کتاب الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

129. عبودیّت هارون علیه السلام ، سبب برخورداری آن جناب از کتاب آسمانی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

6 . هدایت

130. هارون علیه السلام مشمول هدایت خاصّ الهی به صراط مستقیم حق:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا .... مریم (19) 53 و 58

131. برخورداری از هدایت الهی، پاداش احسان هارون علیه السلام از سوی خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا

اَلصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 118 و 121

132. ایمان، زمینۀ هدایت هارون علیه السلام به صراط مستقیم:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

133. عبودیّت هارون علیه السلام ، سبب هدایت آن جناب به صراط مستقیم:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 87 و 88

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

نیز ==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، اسوه بودن

فرعون و هارون علیه السلام

134. تحریک احساسات مردم علیه موسی و هارون علیهما السلام از سوی فرعون:

قٰالَ أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ . طه (20) 57 و 63 و 64

135. فرعون، منکر برتریها و امتیازهای موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ

فَقٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنٰا وَ قَوْمُهُمٰا لَنٰا عٰابِدُونَ . مؤمنون (23) 45 -\47

نیز ==> همین مدخل، افترا به هارون علیه السلام

فرعونیان و هارون علیه السلام

==> همین مدخل، اشراف فرعونی و هارون علیه السلام

فصاحت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، فصاحت

فضایل هارون علیه السلام

1. احسان

136. پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان، پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 121

137. نام نیک هارون علیه السلام در آیندگان، پاداش

احسان او:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 121

138. تحیّت و سلام الهی، پاداش احسان موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 120 و 121

139. نجات یافتن موسی و هارون علیهما السلام از اندوه بزرگ پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 121

140. بهره‌مندی موسی و هارون علیهما السلام از نصرت الهی پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 121

141. هدایت به صراط مستقیم، پاداش احسان موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 118 و 121

142. هارون علیه السلام ، شخصیّتی احسان‌کننده و نیکوکار:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . (1)انعام (6) 84

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 120 و 121

143. احسان هارون علیه السلام ، موجب اسوه و مقتدا شدن آن جناب:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

144. احسان هارون علیه السلام ، موجب نجات آن جناب از اندوه، و بهره‌مند از نصرت الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 -\116 و 121

145. احسان هارون علیه السلام ، سبب اعطای کتاب به وی از جانب خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی


1) 1) . از آنجا که هدایت الهی، پاداش خداوند به محسنان است، برداشت مذکور استفاده می‌شود. (المیزان، ج 7، ص 243)

اَلْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 117 و 121

146. احسان هارون علیه السلام ، سبب پاداش خداوند با بهره‌مند کردن‌اش از هدایت ویژۀ خود:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 84

2. اسوه بودن

147. لزوم الگوگیری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از روشهای هدایتی هارون علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

148. احسان، زمینه‌ای برای الگو و مقتدا شدن هارون علیه السلام :

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

149. صالح بودن هارون علیه السلام ، زمینۀ شایستگی آن جناب برای الگو شدن:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 85 و 90

150. عبودیّت خداوند و دوری از شرک، موجب الگو شدن هارون علیه السلام برای دیگران:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 88 و 90

3. اصلاح‌طلبی

151. اصلاح‌طلبی و پرهیز از افساد در میان بنی اسرائیل، دستور موسی علیه السلام به هارون علیه السلام :

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

4. ایمان

152. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، سبب پیروزی آنان بر فرعونیان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

153. ایمان هارون علیه السلام ، سبب خوشنامی هارون علیه السلام در میان آیندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 122

154. ایمان هارون علیه السلام ، سبب بهره‌مندی از سلام

الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 120 و 122

155. ایمان موسی و هارون علیهما السلام سبب بهره‌مندی ایشان از کتاب الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

156. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، سبب نجات یافتن آنان از اندوه بزرگ:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 122

157. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، موجب بهره‌مندی آنان از یاری خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

158. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، سبب هدایت ایشان به صراط مستقیم:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

159. هارون علیه السلام از مؤمنان به خداوند:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

160. ایمان هارون علیه السلام به خداوند، سبب دستیابی به پاداش نیکوکاران:

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 -\122

161. ایمان هارون علیه السلام ، زمینه‌ساز نجات آن حضرت از اندوه و بهره‌مندی از نصرت الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 -\116 و 122

162. ایمان هارون علیه السلام ، موجب بهره‌مندی آن حضرت از کتاب آشکار الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

163. ایمان هارون علیه السلام ، موجب هدایت او به صراط مستقیم:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

164. ایمان، موجب اعطای خوشنامی و تحیّت الهی برای هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 120 و 122

5. برتری

165. برتری هارون علیه السلام ، بر مردم عصر خویش:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (1)انعام (6) 84 و 86

166. برتری هارون علیه السلام بر جهانیان:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (2)انعام (6) 84 و 86

167. احسان هارون علیه السلام ، زمینۀ برتری آن جناب:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . (3)انعام (6) 84 و 86

168. صالح بودن، زمینۀ هدایت و برتری هارون علیه السلام بر دیگران:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (4)انعام (6) 84 -\88

169. شمول هدایت ویژۀ الهی بر هارون علیه السلام بدون واسطۀ غیر، سبب برتری او بر جهانیان:

... وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ ... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... (5)انعام (6) 84 و 86 -\88

6 . برگزیدگی

170. هارون علیه السلام ، از بندگان برگزیدۀ خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ ... وَ مِمَّنْ


1) 1) . بنا بر این رأی که مراد از«فضّلنا علی العالمین»برتری بر مردم عصر خودشان باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 510)

2) 2) . بنا بر اینکه مراد از«فضّلنا علی العالمین»برتری بر تمامی انسانها در طول تاریخ باشد، (المیزان، ج 7، ص 243) ازاین‌جهت که مشمول هدایت الهی‌اند

3) 3) . دو صفت احسان و صالح از ممیّزات پیامبران مذکور در آیات پیشین مطرح شده و برمی‌آید که نقش اساسی در ارتقای درجه و مقامات معنوی دارد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 510؛ المیزان، ج 7، ص 243)

4) 4) . دو صفت احسان و صالح از ممیّزات پیامبران مذکور در آیات پیشین مطرح شده و برمی‌آید که نقش اساسی در ارتقای درجه و مقامات معنوی دارد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 510؛ المیزان، ج 7، ص 243)

5) 5) . ازاین‌جهت که مشمول هدایت ویژه و خاصّ الهی بوده‌اند بر دیگران برتری داشته و دارند. (المیزان، ج 7، ص 243)

هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا .... مریم (19) 53 و 58

171. احسان، موجب برگزیدگی هارون علیه السلام از سوی خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ ... (1)انعام (6) 84 و 87

172. خشوع و فروتنی در مقابل آیات الهی، زمینۀ گزینش هارون علیه السلام از جانب خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

173. سجدۀ هارون علیه السلام ، موجب برگزیدگی آن حضرت از طرف خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

174. صالح بودن هارون علیه السلام ، موجب برگزیدگی آن حضرت از ناحیۀ خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ ... (2)انعام (6) 84 و 85 و 87

175. گریۀ هارون علیه السلام سبب برگزیدگی آن جناب توسط خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

7. بیزاری از ظلم

176. بیزاری هارون علیه السلام از ظلم و ظالمان:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

8 . تسبیح


1) 1) . احسان و نیکوکاری، سبب برگزیدگی و هدایت خاصّ الهی بوده است. (المیزان، ج 7، ص 243)

2) 2) . دو صفت احسان و صالح از ممیّزات پیامبران مذکور در آیات پیشین مطرح شده و برمی‌آید که نقش اساسی در ارتقای درجه و مقامات معنوی دارد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 510؛ المیزان، ج 7، ص 243)

177. تسبیح فراوان موسی و هارون علیهما السلام :

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً. طه (20) 29 و 30 و 33

9. توحید

178. پاک و آراسته بودن هارون علیه السلام از شرک‌ورزی:

... وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . (1)انعام (6) 84 و 87 و 88

179. عدم شرکت هارون علیه السلام در انحراف گوساله‌پرستی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

10. خداترسی

180. بیم هارون علیه السلام از خداوند، در راز و نیاز با پروردگار:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ

فَاسْتَجَبْنٰا لَهُ وَ وَهَبْنٰا لَهُ یَحْییٰ وَ أَصْلَحْنٰا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 48 و 90

181. خداترسی هارون علیه السلام ، موجب برخورداری‌اش از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً ... (2)انبیاء (21) 48 و 90

11. خشوع

182. هارون علیه السلام از خاشعان و خاضعان در برابر آیات الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ .... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . انبیاء (21) 48 و 90

183. خشوع مستمرّ هارون علیه السلام در درگاه پروردگار:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (3)انبیاء (21) 48 و 90


1) 1) . حرف شرط«لو»غالباً در مواردی به کار می‌رود که شرط آن امری ممتنع و دست‌نیافتنی باشد، لذا در آیۀ شریفه«شرک»در مورد پیامبران امری حاصل‌نشدنی فرض شده است

2) 2) . بر این اساس که مرجع ضمیر در«انّهم کانوا»تمامی انبیای ذکر شده در آیات پیشین باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 197)

3) 3) . بر این اساس که مرجع ضمیر در«انّهم کانوا»تمامی انبیای ذکر شده در آیات پیشین باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 197)

184. خشوع هارون علیه السلام در برابر آیات الهی، زمینۀ هدایت آن جناب:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

185. خشوع در مقابل آیات الهی، زمینۀ برگزیدگی هارون علیه السلام از سوی خداوند:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

186. خشوع هارون علیه السلام در برابر خداوند، زمینۀ اعطای فرقان از جانب خداوند به آن جناب:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ وَ ضِیٰاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ ... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ یَدْعُونَنٰا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کٰانُوا لَنٰا خٰاشِعِینَ . (1)انبیاء (21) 48 و 90


1) 1) . بر این اساس که مرجع ضمیر در«انّهم کانوا»تمامی انبیای ذکر شده در آیات پیشین باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 197)

12. خوشنامی

187. بهره‌مندی هارون علیه السلام از نام نیک، نزد آیندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 114 و 119

188. احسان هارون علیه السلام موجب خوشنامی آن جناب، نزد آیندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 121

189. خوشنامی هارون علیه السلام نزد آیندگان، ثمرۀ ایمان آن جناب:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 122

190. عبودیّت هارون علیه السلام ، سبب خوشنامی آن حضرت در پیش آیندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 122

191. نام نیک و وجاهت هارون علیه السلام در تاریخ، از نعمتهای الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 114 و 119

13. رحمت

192. هارون علیه السلام رحمتی از سوی خداوند به موسی علیه السلام :

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ مُوسیٰ إِنَّهُ کٰانَ مُخْلَصاً وَ کٰانَ رَسُولاً نَبِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا. مریم (19) 51 و 53

14. سلطه بر فرعونیان

193. تعلّق ارادۀ الهی بر تسلّط بخشیدن موسی و هارون علیهما السلام بر فرعون و فرعونیان، با امدادهای غیبی:

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... وَ أَخِی هٰارُونُ ... قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 34 و 35

15. شتاب در کار خیر

194. شتاب هارون علیه السلام در انجام دادن کارهای خیر:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ ... (1)انبیاء (21) 48 و 90

195. نیکوکاری هارون علیه السلام ، موجب بهره‌مندی آن حضرت از فرقان:

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسیٰ وَ هٰارُونَ الْفُرْقٰانَ .... إِنَّهُمْ کٰانُوا یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ .... انبیاء (21) 48 و 90

16. صالح بودن

196. هارون علیه السلام از صالحان:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ . انعام (6) 84 و 85

197. صالح بودن هارون علیه السلام ، زمینه‌ای برای برتری آن جناب بر دیگران:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ . انعام (6) 84 -\86

198. صالح بودن هارون علیه السلام زمینۀ برگزیدگی آن جناب از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 85 و 87

199. صالح بودن هارون علیه السلام ، زمینۀ بهره‌مندی آن حضرت از حکمت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 85 و 89

200. صالح بودن، زمینۀ بهره‌مندی هارون علیه السلام از مقام قضاوت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 85 و 89

201. صالح بودن، زمینۀ بهره‌مندی هارون علیه السلام از کتاب الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ


1) 1) . برخی گفته‌اند: مقصود از«انّهم کانوا»پیامبران ذکر شده در آیات پیشین است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 97)

اَلْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 85 و 89

202. شایستگی، زمینۀ بهره‌مندی هارون علیه السلام از مقام نبوّت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 85 و 89

203. صالح بودن، زمینۀ هدایت هارون علیه السلام :

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ .

انعام (6) 84 و 85 و 87

17. عبادت

204. هارون علیه السلام از عبادت‌کنندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 122

205. عبادت هارون علیه السلام ، سبب نجات وی از گرفتاری:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 122

206. عبادت هارون علیه السلام ، سبب پیروزی وی بر باطل:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

207. اعطای کتاب آسمانی به هارون علیه السلام براثر عبادت و ایمان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

208. عبادت هارون علیه السلام ، عامل هدایت وی به صراط مستقیم از جانب خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

209. نام نیک در آیندگان، از آثار عبادت هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 122

18. عبودیّت

210. عبودیّت خداوند، موجب پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

211. عبودیّت، موجب خوشنامی هارون علیه السلام در میان آیندگان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 119 و 122

212. بندگی خداوند، موجب بهره‌مندی هارون علیه السلام از سلام و تحیّت الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ

مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 120 و 122

213. بندگی خداوند، موجب بهره‌مندی موسی و هارون علیهما السلام از کتاب الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 117 و 122

214. عبودیّت خداوند، موجب نجات موسی و هارون علیهما السلام از اندوه بزرگ:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 122

215. عبودیّت خداوند، سبب بهره‌مندی موسی و هارون علیهما السلام از نصرت الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

216. بندگی خداوند، موجب هدایت موسی و هارون علیهما السلام به صراط مستقیم:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ .

صافّات (37) 114 و 118 و 122

217. هارون علیه السلام از بندگان خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 120 و 122

218. عبودیّت خداوند، زمینۀ برتری هارون علیه السلام بر دیگران:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 86 و 88

219. بندگی خداوند، زمینۀ برگزیدگی هارون علیه السلام توسط خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

220. بندگی خداوند، زمینۀ بهره‌مندی هارون علیه السلام از حکمت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

221. بندگی خداوند، زمینۀ برخورداری هارون علیه السلام از مقام قضاوت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

222. عبودیّت، موجب بهره‌مندی هارون علیه السلام از کتاب الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

223. عبودیّت هارون علیه السلام ، زمینۀ اعطای مقام نبوّت از سوی خداوند به آن جناب:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

224. عبودیّت خداوند، موجب هدایت هارون علیه السلام :

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

19. فصاحت

225. هارون علیه السلام ، دارای زبانی گویا و بیانی رسا:

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . قصص (28) 34

226. برتری فصاحت هارون علیه السلام بر موسی علیه السلام موجب درخواست همراهی او از خدا:

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... قٰالَ رَبِّ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . قصص (28) 31 و 33 و 34

227. بهره‌گیری از منطق فصیح هارون علیه السلام ، انگیزۀ موسی علیه السلام در همراهی او برای تصدیق وی:

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... قٰالَ رَبِّ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . قصص (28) 31 و 33 و 34

20. مشمول نعمت

228. هارون علیه السلام ، مشمول نعمت خاصّ الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... مریم (19) 53 و 58

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . صافّات (37) 114

قتل هارون علیه السلام

229. نقشۀ بنی اسرائیل برای قتل هارون علیه السلام در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

قضاوت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات هارون علیه السلام ، قضاوت

کتاب هارون علیه السلام

==> همین مدخل، عطایای خدا به هارون علیه السلام ، کتاب

مبارزات هارون علیه السلام

230. مبارزۀ هارون علیه السلام با گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، در غیاب موسی علیه السلام :

... وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 88 و 90 و 91

نیز ==> همین مدخل، رسالت هارون علیه السلام ، اهداف رسالت، مبارزه با اشراف و مبارزه با فرعون و مبارزه با مکذّبان

مسئولیّتهای هارون علیه السلام

1. استقامت

231. هارون علیه السلام مأمور استقامت، در فراخواندن مردم به‌سوی خداوند:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 87 و 89

2. اطاعت

232. لزوم پیروی هارون علیه السلام از خداوند، در پیمودن راه مستقیم و پرهیز از راه و رسم جاهلان:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 87 و 89

3. بشارت

233. بشارت دهی به مؤمنان بنی اسرائیل، از مسئولیّتهای موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

4. تبلیغ

==> همین مدخل، تبلیغ هارون علیه السلام

5. تهیّۀ مسکن

234. تهیّۀ مسکنهایی رودررو و متمرکز برای بنی اسرائیل، از وظایف موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

6 . رسالت

==> همین مدخل، رسالت هارون علیه السلام

7. نماز

235. برپایی نماز، از وظایف موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

مستکبران و هارون علیه السلام

==> همین مدخل، تبلیغ هارون علیه السلام ، موانع تبلیغ هارون علیه السلام ، مستکبران

معجزۀ هارون علیه السلام

236. موسی و هارون علیهما السلام دارای معجزاتی از طرف خداوند:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً

مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . (1)طه (20) 42 و 43 و 47

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ .... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ . (2)شعراء (26) 10 و 13 و 15

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 34 و 35

مقامات هارون علیه السلام

1. امامت

237. هارون علیه السلام بهره‌مند از منصب و مقام امامت و پیشوایی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ ... (3)انعام (6) 84 و 90

238. لزوم پیروی از هدایت هارون علیه السلام :

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

2. عصمت

239. هارون علیه السلام پیامبری دارای عصمت:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ هٰارُونَ .... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ لِئَلاّٰ یَکُونَ لِلنّٰاسِ عَلَی اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ .... نساء (4) 163 و 165

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ

وَ زَکَرِیّٰا وَ یَحْییٰ وَ عِیسیٰ وَ إِلْیٰاسَ کُلٌّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ الْیَسَعَ وَ یُونُسَ وَ لُوطاً وَ کلاًّ فَضَّلْنٰا عَلَی الْعٰالَمِینَ

وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ


1) 1) . بنا بر قولی، مقصود از«آیاتی»معجزات نُه‌گانه است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 19)

2) 2) . مراد از«آیات»، معجزات است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 291)

3) 3) . هدایت خاصّ الهی شامل این انبیا بوده و دستور به پیروی از هدایت اینان، مفید مقام امامت است. (المیزان، ج 7، ص 249)

اَلْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ یَکْفُرْ بِهٰا هٰؤُلاٰءِ فَقَدْ وَکَّلْنٰا بِهٰا قَوْماً لَیْسُوا بِهٰا بِکٰافِرِینَ

أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاّٰ ذِکْریٰ لِلْعٰالَمِینَ . (1)انعام (6) 84 -\90

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. (2)مریم (19) 53 و 58

3. قضاوت

240.بهره‌مندی هارون علیه السلام از مقام قضاوت و داوری:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (3)انعام (6) 84 و 89

241. عبودیّت، سبب بهره‌مندی هارون علیه السلام از مقام قضاوت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

3. نبوّت

242. اعطای مقام نبوّت، از سوی خداوند به هارون علیه السلام :

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ .... رُسُلاً مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ .... نساء (4) 163 و 165

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 89

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ .... مریم (19) 53 و 58

243. هارون علیه السلام ، از جمله انبیای دریافت‌کنندۀ وحی الهی:

... وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبٰاطِ وَ عِیسیٰ وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هٰارُونَ .... نساء (4) 163

244. عبودیّت هارون علیه السلام ، موجب برخورداری‌اش از مقام نبوّت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ


1) 1) . آیات دلالت دارند به اعتصام انبیا و اوصیای آنان به عصمت الهی که اینان دارای عصمت و هدایتگری‌شان ایصال به مطلوب است. (المیزان، ج 7، ص 260)

2) 2) .«اجتباء»به معنای برگزیدن بر دیگران و مفید عصمت است. (المیزان، ج 14، ص 76) بنا بر اینکه مقصود از ضمیر مفعولی آن، انبیای مذکور در این سوره باشد. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 802)

3) 3) . یکی از معانی«حکم»، مقام قضاوت است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

اَلْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 88 و 89

4. وزارت

245. درخواست موسی علیه السلام از خداوند برای تعاون برادرش هارون علیه السلام با او در رهبری و مدیریّت جامعه:

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . (1)طه (20) 25 و 29 -\32

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... قٰالَ رَبِّ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . قصص (28) 31 و 33 و 34

246. پذیرفته شدن معاونت هارون علیه السلام با موسی علیه السلام از جانب خداوند، در رهبری و مدیریّت بنی اسرائیل:

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ . طه (20) 29 -\32 و 36

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... قٰالَ رَبِّ ... وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 31 و 33 و 35

وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 34 و 35

منّت بر هارون علیه السلام

247. امتنان خداوند بر هارون علیه السلام با نجات وی و برادر و قومش، از گرفتاری بزرگ:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . صافّات (37) 114 و 115

248. امدادرسانی به هارون علیه السلام ، منّتی الهی بر وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

249. غلبه و پیروزی هارون علیه السلام بر فرعونیان، امتنان خداوند بر وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

250. امتنان خدا بر هارون علیه السلام با اعطای کتاب (تورات) به وی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ . صافّات (37) 114 و 117

251. امتنان الهی بر هارون علیه السلام با هدایت وی به صراط مستقیم:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صافّات (37) 114 و 118

252. منّت خدا بر هارون علیه السلام با حفظ نام و آوازۀ وی، در میان آیندگان:

1) 1) . موازرت و معاونت دیگری یعنی تعاون با او در کار مورد نظرش. (مفردات، ص ؟،«وزر») فاعل«قال»موسی علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 15؛ التفسیر المنیر، ج 16، ص 203)

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ تَرَکْنٰا عَلَیْهِمٰا فِی الْآخِرِینَ . صافّات (37) 114 و 119

253. هدایت به صراط مستقیم، از نعمتهای بزرگ خداوند به موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ هَدَیْنٰاهُمَا الصِّرٰاطَ الْمُسْتَقِیمَ . صافّات (37) 114 و 118

نیز ==> همین مدخل، نعمتهای هارون علیه السلام

موسی و هارون علیهما السلام

254. موسی علیه السلام درخواست‌کنندۀ مقام وزارت برای برادرش هارون علیه السلام از خداوند:

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

هٰارُونَ أَخِی

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی . طه (20) 25 و 29 -\32

255. درخواست موسی علیه السلام از خداوند، برای جدایی خود و برادرش هارون علیه السلام از بنی اسرائیل، در پی عصیان آنان از فرمان ورود به بیت‌المقدّس:

یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 21 و 22 و 24 و 25

256. تفاوت درجۀ موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً. فرقان (25) 35

257. انتصاب هارون علیه السلام از سوی موسی علیه السلام به جانشینی خود، تا پایان میقات:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

258. اصلاح امور جامعۀ بنی اسرائیل، از دستورالعملهای موسی علیه السلام به هارون علیه السلام در غیاب خود:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

259. پرهیز از پیمودن راه و روش مفسدان، وظیفه‌ای تعیین شده از سوی موسی علیه السلام برای هارون علیه السلام در غیاب او:

وَ وٰاعَدْنٰا مُوسیٰ ثَلاٰثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْنٰاهٰا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقٰاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قٰالَ مُوسیٰ لِأَخِیهِ هٰارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لاٰ تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . اعراف (7) 142

260. انتقاد موسی علیه السلام به هارون علیه السلام بعد از برگشت از میقات، در پی گوساله‌پرستی بنی اسرائیل:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ

بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ .... اعراف (7) 150

261. غضب موسی علیه السلام به هارون علیه السلام و درگیر شدن با او، به دلیل جلوگیری نکردن از گوساله‌پرستی قومش:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 92 -\94

262. گرفته شدن سر و ریش هارون علیه السلام به دست موسی علیه السلام در حال خشم و غضب:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ .... اعراف (7) 150

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 88 و 92 و 94

نیز ==> همین مدخل، برادر هارون، پرسش از هارون علیه السلام ، تبلیغ هارون علیه السلام ، شرکت در تبلیغ، رسالت هارون علیه السلام ، شرکت در رسالت هارون علیه السلام ، غضب به هارون علیه السلام ، فصاحت هارون علیه السلام ، وزارت هارون علیه السلام

نبوّت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات هارون علیه السلام ، نبوّت

نجات هارون علیه السلام

263. نجات یافتن موسی و هارون علیهما السلام از اندوه بزرگ، پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 121

264. عبودیّت خداوند، موجب نجات موسی و هارون علیهما السلام از اندوه بزرگ:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 122

265. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، سبب نجات یافتن آنان از اندوه بزرگ:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 115 و 122

نسل هارون

266. برخی از نسل هارون، جزو بندگان الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

267. بعضی از نسل هارون، پاک و منزّه از شرک و بت‌پرستی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ... وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 87 و 88

268. برگزیدگی برخی نوادگان هارون، از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

269. هدایت‌یافتگی برخی از نسل هارون، به صراط مستقیم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

270. برخی از نوادگان هارون، الگویی برای هدایت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

271. لزوم الگوگیری از روشها و هدایتهای برخی از ذرّیّۀ هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

272. پیامبر صلی الله علیه و آله ، مأمور الگوگیری از هدایتهای برخی از نوادگان هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

273. اعطای کتاب آسمانی از سوی خداوند، به برخی از ذرّیّۀ هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... (1)انعام (6) 84 و 87 و 89

274. حکمت، هدیه‌ای الهی به ذریۀ هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ


1) 1) . بنا بر اینکه«اولٰئک»اشاره باشد به پیامبرانی که نامشان تصریح شده و آنان که نامشان مجمل آمده [و من آبائهم و ذرّیّاتهم] است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 352)

وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (1)انعام (6) 84 و 87 و 89

275. برخی از نسل هارون، دارای مقام قضاوت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (2)انعام (6) 84 و 87 و 89

276. اعطای مقام نبوّت از سوی خداوند، به برخی نوادگان هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 87 و 89

نصرت هارون علیه السلام

277. بهره‌مندی موسی و هارون علیهما السلام از نصرت الهی، پاداش احسان آنان:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنّٰا کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 121

278. عبودیّت خداوند، سبب بهره‌مندی موسی و هارون علیهما السلام از نصرت الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

279. ایمان موسی و هارون علیهما السلام ، موجب بهره‌مندی آنان از یاری خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

إِنَّهُمٰا مِنْ عِبٰادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . صافّات (37) 114 و 116 و 122

280. نصرت موسی و هارون علیهما السلام از سوی خداوند، از نعمتهای بزرگ الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

نعمتهای هارون علیه السلام

281. هارون علیه السلام ، برخوردار از نعمتهای خاصّ الهی:

وَ وَهَبْنٰا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنٰا أَخٰاهُ هٰارُونَ نَبِیًّا

أُولٰئِکَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ مِنْ ذُرِّیَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّیَّةِ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْرٰائِیلَ وَ مِمَّنْ هَدَیْنٰا وَ اجْتَبَیْنٰا إِذٰا تُتْلیٰ عَلَیْهِمْ آیٰاتُ الرَّحْمٰنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُکِیًّا. مریم (19) 53 و 58

282. پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان، از نعمتهای بزرگ خداوند:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

283. سلام و تحیّت الهی، نعمت بزرگ خداوند به هارون علیه السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

سَلاٰمٌ عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ . صافّات (37) 114 و 120

284. کتاب الهی، نعمتی بزرگ از سوی خداوند به

1) 1) . حکمت، یکی از معانی«حکم»است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

2) 2) . یکی از معانی«حکم»، قضاوت و داوری است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

موسی و هارون علیهما السلام :

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ آتَیْنٰاهُمَا الْکِتٰابَ الْمُسْتَبِینَ . صافّات (37) 114 و 117

285. رهایی موسی و هارون علیهما السلام از اندوه بزرگ، از نعمت‌های بزرگ الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَجَّیْنٰاهُمٰا وَ قَوْمَهُمٰا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ . (1)صافّات (37) 114 و 115

286. نصرت موسی و هارون علیهما السلام از سوی خداوند، از نعمتهای بزرگ الهی:

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلیٰ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

وَ نَصَرْنٰاهُمْ فَکٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ . صافّات (37) 114 و 116

نیز ==> همین مدخل، منّت بر هارون علیه السلام

نیاکان هارون

287. ابراهیم علیه السلام ، از نیاکان هارون:

وَ تِلْکَ حُجَّتُنٰا آتَیْنٰاهٰا إِبْرٰاهِیمَ عَلیٰ قَوْمِهِ ...

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ کُلاًّ هَدَیْنٰا وَ نُوحاً هَدَیْنٰا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ وَ سُلَیْمٰانَ وَ أَیُّوبَ وَ یُوسُفَ وَ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ وَ کَذٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . انعام (6) 83 و 84

288. برگزیدگی برخی اجداد هارون، از سوی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ .... انعام (6) 84 و 87

289. دست یافتن برخی نیاکان هارون به مقام بندگی خداوند:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ .... انعام (6) 84 و 87 و 88

290. برخی نیاکان هارون، منزّه از شرک و بت‌پرستی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ ... وَ لَوْ أَشْرَکُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . انعام (6) 84 و 87 و 88

291. هدایت‌یافتگی برخی از اجداد هارون به صراط مستقیم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ . انعام (6) 84 و 87

292. برخی نیاکان هارون، الگویی برای هدایت:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

293. لزوم الگوگیری از روشها و هدایتهای برخی نیاکان هارون:

1) 1) . کلمۀ«منّت»به معنای انعام است. (مفردات، ص 777،«منن»؛ المیزان، ج 17، ص 157)

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

294. پیامبر صلی الله علیه و آله مأمور الگوگیری از هدایتهای برخی اجداد هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

295. اعطای کتاب آسمانی از سوی خداوند به بعضی اجداد هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ ... (1)انعام (6) 84 و 87 و 89

296. بهره‌مندی برخی نیاکان هارون از حکمت الهی:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ .... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (2)انعام (6) 84 و 87 و 89

297. مقام قضاوت، عنایتی الهی به برخی نیاکان هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ ... (3)انعام (6) 84 و 87 و 89

298. اعطای مقام نبوّت به برخی اجداد هارون:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ دٰاوُدَ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ .... انعام (6) 84 و 87 و 89

نیکوکاری هارون علیه السلام

==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، احسان

وحی به هارون علیه السلام

299. اسکان بنی اسرائیل در سرزمین مصر و قبلۀ یکدیگر قرار دادن خانه‌های آنان، از موارد وحی خداوند به موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

300. برپایی نماز، از تعالیم وحی الهی به موسی و هارون علیهما السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

301. بشارت به مؤمنان، از موارد وحی خداوند به

1) 1) . بنا بر اینکه«اولٰئک»به پیامبرانی که نامشان تصریح شده و آنان که نامشان مجمل ذکر شده [و من آبائهم و ذرّیّاتهم] بازگردد . (تفسیر التحریر و التنویر، ج 4، جزء 7، ص 352)

2) 2) . یکی از معانی«حکم»، حکمت است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

3) 3) . یکی از معانی«حکم»، قضاوت است. (مفردات، ص 249،«حکم»)

موسی علیه السلام و هارون علیه السلام :

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءٰا لِقَوْمِکُمٰا بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ . یونس (10) 87

وزارت هارون علیه السلام

==> همین مدخل، مقامات هارون علیه السلام ، وزارت

هارون علیه السلام و بنی اسرائیل

302. مبارزۀ هارون علیه السلام با گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، در غیاب موسی علیه السلام :

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 88 و 90 و 91

303. هارون علیه السلام دارای ولایت و حق اطاعت، در بنی اسرائیل:

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی . طه (20) 90

304. شدت عمل نشان ندادن هارون علیه السلام در مقابل شرک بنی اسرائیل، سبب استیضاح او از سوی موسی علیه السلام :

... حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 91 -\94

305. اهتمام هارون علیه السلام به اتّحاد بنی اسرائیل:

... حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی . طه (20) 91 و 94

306. دشمنانی برای هارون علیه السلام در بنی اسرائیل:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

هارون علیه السلام و سبّ دشمن

307. ناراحتی هارون علیه السلام از بدگویی دشمن:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

هارون علیه السلام و فرعون

308. رسالت و تبلیغ هارون و موسی علیهما السلام دربرگیرندۀ فرعون:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ . طه (20) 40 و 42 و 43

309. اعلان رسالت رسمی به فرعون، فرمان خداوند به هارون علیه السلام :

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . شعراء (26) 10 و 12 و 13 و 16

310. نجات و آزادی بنی اسرائیل از شکنجه و ستم، خواستۀ موسی و هارون علیهما السلام از فرعون:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی .... اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ ...

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ . طه (20) 40 و 42 و 43 و 47

311. موسی و هارون علیهما السلام ، مأمور نرمش در گفتار با فرعون به امید متذکّر شدن و ترس او:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

312. هارون و موسی علیهما السلام ، موظّف به پایداری و استقامت در برابر فرعون:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 87 -\89

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ . طه (20) 40 و 42 و 43

313. وعدۀ خداوند به پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعون با امدادهای الهی:

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ .... فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 32 و 34 و 35

هارون علیه السلام و فرعونیان

314. رسالت موسی و هارون علیهما السلام ، دربرگیرندۀ فرعونیان:

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیٰاتِنٰا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ . یونس (10) 75

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

315. مبارزۀ با فرعونیان، دلیل رسالت موسی و هارون علیهما السلام :

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... اُسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَنٰاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً فٰاسِقِینَ وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ .

قصص (28) 31 و 32 و 34 و 35

316. هارون و موسی علیهما السلام ، موظّف به پایداری و استقامت در برابر فرعونیان:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ وَ أَخِیهِ ... وَ قٰالَ مُوسیٰ رَبَّنٰا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوٰالاً فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا رَبَّنٰا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلیٰ أَمْوٰالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَلاٰ یُؤْمِنُوا حَتّٰی یَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِیمَ قٰالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُمٰا فَاسْتَقِیمٰا وَ لاٰ تَتَّبِعٰانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ . یونس (10) 87 -\89

317. وعدۀ خداوند به پیروزی موسی و هارون علیهما السلام بر فرعونیان با امداد الهی:

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ .... فَذٰانِکَ بُرْهٰانٰانِ مِنْ رَبِّکَ إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 32 و 34 و 35

هارون علیه السلام و گوساله‌پرستی

318. عدم شرکت هارون علیه السلام در انحراف گوساله‌پرستی:

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

319. مبارزۀ هارون علیه السلام با گوساله‌پرستی بنی اسرائیل، در غیاب موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ . طه (20) 90 و 91

هارون و موسی علیهما السلام

320. هارون علیه السلام ، تسلیم امر موسی علیه السلام :

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ . مائده (5) 24 و 25

321. هارون علیه السلام همراه موسی علیه السلام در تبلیغ رسالت:

... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ . طه (20) 40 و 42 -\44

ثُمَّ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ وَ أَخٰاهُ هٰارُونَ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً عٰالِینَ . مؤمنون (23) 45 و 46

وَ لَقَدْ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰا مَعَهُ أَخٰاهُ هٰارُونَ وَزِیراً

فَقُلْنَا اذْهَبٰا إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَدَمَّرْنٰاهُمْ تَدْمِیراً. فرقان (25) 35 و 36

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ ... قٰالَ رَبِّ ...

... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ .

شعراء (26) 10 و 12 و 13 و 15 -\17

... یٰا مُوسیٰ أَقْبِلْ ... وَ أَخِی هٰارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسٰاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قٰالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ یَصِلُونَ إِلَیْکُمٰا بِآیٰاتِنٰا أَنْتُمٰا وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغٰالِبُونَ . قصص (28) 31 و 34 و 35

322. استفادۀ هارون علیه السلام از عواطف، برای فرونشاندن غضب موسی علیه السلام :

وَ لَمّٰا رَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ بِئْسَمٰا خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَ عَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَ أَلْقَی الْأَلْوٰاحَ وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یَجُرُّهُ إِلَیْهِ قٰالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَ کٰادُوا یَقْتُلُونَنِی فَلاٰ تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدٰاءَ وَ لاٰ تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . اعراف (7) 150

نیز ==> همین مدخل، برادر هارون، پاسخ هارون علیه السلام ، تبلیغ هارون علیه السلام ، شرکت در تبلیغ، ترس هارون علیه السلام ، خلافت هارون علیه السلام ، رسالت هارون علیه السلام ، شرکت در رسالت هارون علیه السلام ، فضایل هارون علیه السلام ، فصاحت، مقامات هارون علیه السلام ، وزارت

هدایتگری هارون علیه السلام

323. هدایتگری هارون علیه السلام به صراط مستقیم:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... وَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ وَ إِخْوٰانِهِمْ وَ اجْتَبَیْنٰاهُمْ وَ هَدَیْنٰاهُمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 87 و 90

324. روش هدایتی هارون علیه السلام الگو برای دیگران:

... وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ ... وَ هٰارُونَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللّٰهُ فَبِهُدٰاهُمُ اقْتَدِهْ .... انعام (6) 84 و 90

نیز ==> همین مدخل، فضایل هارون علیه السلام ، اسوه بودن

هارون (برادر مریم)

==>مریم(سلام‌اللّه‌علیها)

هامان

اشاره

هامان، وزیر فرعون (1)و نخستین کسی بود که آجر ساخت (2)و بعضی از مفسّران را گمان بر این است که«هامان»اسم عَلَم نیست بلکه لقب منصبی مانند فرعون، کسرا و قیصر است و ظاهر این است که هامان لقب وزیر پادشاه مصر در آن عصر بود. (3)

در این مدخل از لفظ«هامان»استفاده شده است.

اهمّ عناوین: احساس خطر هامان، حکومت هامان، سپاه هامان، گناه هامان، هامان در قیامت.

آجرپزی هامان

1. مأموریّت هامان از سوی فرعون در مورد آجرپزی برای ساختن برجی بلند به منظور آگاهی یافتن از خدای موسی علیه السلام :

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ ... (4)قصص (28) 38

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ .... غافر (40) 36 و 37

احساس خطر هامان

2. ترس و احساس خطر هامان از گسترش جمعیّت بنی اسرائیل و قوّت گرفتن حضرت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . (5)غافر (40) 23 -\25

3. ترس فرعون و هامان و سپاه آنان از خطر ساز بودن بنی اسرائیل برای حکومت آنان:

1) 1) . تاریخ طبری، ج 1، ص 405؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 808

2) 2) . جامع البیان، ج 11، جزء 20، ص 95

3) 3) . تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 20، ص 72

4) 4) .«فاوقد لی یا هامان علی الطّین»؛ یعنی گل را بر روی آتش بگذار و آجر بساز، و گفته شده: نخستین کسی که آجر ساخت، هامان بود. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 398؛ جامع البیان، ج 11، جزء 20، ص 95)

5) 5) . فرعون و هامان و قارون دستور دادند تا پسران قوم موسی را به قتل برسانند تا مبادا جمعیت آنها زیاد شوند و تا آن حضرت به سبب آنان تقویت نگردد. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 809)

... وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . (1)قصص (28) 6

استثمارگری هامان

4. دستور هامان به استثمار زنان مؤمن در بنی اسرائیل:

... وَ هٰامٰانَ .... قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ ... (2)غافر (40) 24 و 25

استکبار هامان

5. استکبار هامان در برابر دعوت موسی علیه السلام از وی برای پذیرش حق، به رغم برهان روشن آن حضرت:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ . قصص (28) 38 و 39

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

6. استکبار هامان در سرزمین مصر:

... وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ ... (3)عنکبوت (29) 39

افتراهای هامان

7. تهمت دروغ گویی به موسی علیه السلام از سوی هامان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ... فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

8. تهمت ساحر بودن موسی علیه السلام از سوی هامان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا ...

إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ... فَقٰالُوا سٰاحِرٌ .... غافر (40) 23 و 24

امکانات هامان

9. برخورداری هامان از امکانات گسترده در حکومت فرعون:

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . قصص (28) 6

اوامر هامان

10. کشتن فرزندان پسر مؤمنان، از اوامر هامان در مبارزه با موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا ... إِلیٰ


1) 1) . فرعون و هامان و لشکریان آن دو از آن می‌ترسیدند که ملک و حکومتشان به دست مردی از بنی اسرائیل از بین برود. (تفسیر بیان السعادة، ج 3، ص 184؛ تفسیر من وحی القرآن، ج 17، ص 265؛ الکشاف، ج 3، ص 393)

2) 2) . زنده نگه‌داشتن زنان بنی اسرائیل برای به خدمت گرفتن آنان بود. (تفسیر المراغی، ج 24، ص 60 ؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 809)

3) 3) . مقصود از«فی الارض»سرزمین مصر است. (روح البیان، ج 6 ، ص 597)

فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ .... قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... غافر (40) 23 -\25

11. زنده نگه‌داشتن زنان مؤمنان برای خدمت به فرعونیان، از اوامر هامان در مبارزه با موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ ... إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ...

... قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ .... غافر (40) 23 -\25

برج‌سازی هامان

12. مأموریّت یافتن هامان از سوی فرعون برای ساختن برجی بلند:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً .... قصص (28) 38

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ . غافر (40) 36

13. آگاهی یافتن از خدای موسی علیه السلام ، انگیزۀ برج‌سازی هامان به دستور فرعون:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ ....

قصص (28) 38

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً .... غافر (40) 36 و 37

14. دستور فرعون به هامان، مبنی بر ساختن برجی بلند برای رسیدن به راههای آسمانها:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ .... غافر (40)36 و 37

نیز ==> همین مدخل، آجرپزی هامان

حق‌ناپذیری هامان

15. حق‌ناپذیری و حق‌ستیزی هامان در برابر موسی علیه السلام :

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 24 و 25

حکومت هامان

16. حکومت فرعون و هامان بر سرزمین مصر:

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . (1)قصص (28) 6

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . (2)عنکبوت (29) 39

17. تعلّق ارادۀ الهی بر فروپاشی حکومت فرعون

1) 1) . هامان وزیر فرعون بود و ظاهر این است که هامان لقب وزیر پادشاه مصر در آن عصر بود. (روح المعانی، ج 10، جزء 20، ص 255؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 10، جزء 20، ص 72)

2) 2) . مقصود از«الارض»سرزمین مصر است. (روح البیان، ج 6 ، ص 469)

و هامان و سپاه آنها:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ .... وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . (1)قصص (28) 5 و 6

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 38 و 40

نیز ==> همین مدخل، عبرت‌گیری از هامان و فرجام هامان

خطاکاری هامان

18. خطاپیشگی هامان و سپاهیانش:

... إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . قصص (28) 8

19. گرفتن موسی علیه السلام از آب و تصمیم فرعون و هامان به بزرگ کردن وی، اقدامی ناخواسته و نشان‌دهندۀ خطای آنان:

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّ مُوسیٰ أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذٰا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لاٰ تَخٰافِی وَ لاٰ تَحْزَنِی إِنّٰا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جٰاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . قصص (28) 7 و 8

خوف هامان

20. ترس و وحشت هامان به جهت از بین رفتن حکومت فرعونی و هلاکتشان به دست مولودی از بنی اسرائیل:

... وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . (2)قصص (28) 6

دعوت از هامان

21. دعوت موسی علیه السلام از هامان برای گرایش به حق با دلایل روشن:

... وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ ... (3)عنکبوت (29) 39

ذلّت هامان

22. ذلّت و خواری هامان به هنگام افکنده شدن در دریا:

1) 1) .«ما کانوا یحذرون»مقصود از بین رفتن حکومت به دست مردی از بنی اسرائیل است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 375؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 10 ، جزء 20، ص 71)

2) 2) . فرعون و هامان می‌ترسیدند ملک و حکومتشان به دست پسری از بنی اسرائیل نابود شود. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 579؛ مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 311؛ التبیان، ج 8 ، ص 131)

3) 3) . مقصود از«بیّنات»حجّتهای روشن است که آنان (قارون، فرعون و هامان) استکبار ورزیدند و در برابر آنها تسلیم نشدند. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 445)

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 38 و 40

23. خواری هامان در قیامت با حالتی زشت و تنفرآور:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

سبقت هامان

24. پیشگامی هامان، در ورود به دوزخ:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ . قصص (28) 38 و 41

25. پیشی نگرفتن هامان بر اراده و قضای الهی:

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

سپاه هامان

26. قرار داشتن سپاهیان حکومت فرعون تحت فرماندهی هامان:

... فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا .... إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . قصص (28) 6 و 8

27. ناآگاهی سپاه فرعون و هامان نسبت به عامل نابودی قدرت و حکومت خویش:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . (1)قصص (28) 8

28. سپاهیان هامان، گرفتار خطا و اشتباه:

... إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . قصص (28) 8

29. ترس سپاهیان هامان از نابودی حکومت و از بین رفتن قدرت:

... وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . قصص (28) 6

شکست هامان

30. شکست، نتیجۀ نهایی مکر و توطئۀ هامان نسبت به موسی علیه السلام و مؤمنان همراه او و در برابر

1) 1) . فرعون، هامان و لشکر او از روی عدم شعور، نتوانستند به علّت زوال حکومتشان پی ببرند. (التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 580)

آیات حق خداوند:

وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوٰارِثِینَ

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . قصص (28) 5 و 6

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ... فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا ... وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 - 25

ضلالت هامان

31. هامان، فردی گمراه و گمراه‌گر:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 -\25

ظلم هامان

32. ظلم هامان بر خویشتن، با نپذیرفتن دعوت حق از جانب موسی علیه السلام ، و ارتکاب گناهان:

... وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 39 و 40

33. ظلم هامان به نفس خویش، موجب هلاکت وی با عذاب الهی:

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 39 و 40

عبرت‌گیری از هامان

34. عبرت‌آموزی سرگذشت هامان و مثل بودن آن برای سرگذشت انسانهای بدفرجام و نابود شده:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ . عنکبوت (29) 38 -\40

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ کٰانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ ...

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ .... غافر (40) 21 و 24

عمل هامان

35. اعمال هامان همانند قوم عاد، ثمود و فرعون، تزیین شده از سوی شیطان:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ ... وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ .... وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ... (1)عنکبوت (29) 38 و 39

غرق شدن هامان

==> همین مدخل، کیفر هامان

فرجام هامان

36. هلاکت در دنیا با عذاب الهی، فرجام هامان:

... وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا ... (2)عنکبوت (29) 39 و 40

نیز ==> همین مدخل، عبرت‌گیری از هامان

فرماندهی هامان

37. قرار داشتن سپاهیان حکومت فرعون تحت فرماندهی وی و وزیرش هامان:

... فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا ... فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . (3)قصص (28) 6 و 8

قتلهای هامان

==> همین مدخل، اوامر هامان و نسل‌کشی هامان

قدرت هامان

==> همین مدخل، امکانات هامان

کفر هامان

38. کفر هامان به آیات خداوند و رسالت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ... فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 -\25

کیفر هامان

39. غرق شدن، کیفر دنیوی هامان به خاطر گناه و استکبار وی:

... وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا .... عنکبوت (29) 39 و 40

40. ورود به دوزخ، کیفر اخروی هامان:

1) 1) .«فرعون و هامان»عطف بر«عاداً»می‌باشد و جملۀ«زیّن لهم الشّیطان...»بیان علّت هلاکت اقوام مذکور است؛ یعنی آنچه برای عاد و ثمود زینت داده شده بود، از سوی شیطان برای فرعون و هامان نیز همین‌گونه بود

2) 2) . عبارت«و منهم من اغرقنا»هم قوم نوح و هم فرعون، هامان و قوم آن دو را شامل است. (المیزان، ج 16، ص 127)

3) 3) . فرعون، پادشاه و هامان، وزیر او بود. (البدایة و النّهایه، ج 1، ص 259)

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ . قصص (28) 38 و 41

گناه هامان

41. گناه‌پیشگی فرعون و هامان:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا کٰانُوا خٰاطِئِینَ . (1)قصص (28) 8

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ .... عنکبوت (29) 39 و 40

42. گناه‌پیشگی و خطاکاری هامان، موجب هلاکت وی با عذاب الهی:

... وَ هٰامٰانَ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا .... عنکبوت (29) 39 و 40

لعن هامان

43. استکبار هامان، موجب لعن و طرد او از سوی خداوند:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 39 و 42

مسئولیّت هامان

44. مأموریّت یافتن هامان از سوی فرعون برای آجر و ساخت برج بلند:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . قصص (28) 38

مکر هامان

45. مکر و توطئۀ هامان در برابر حق و رسالت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ ... وَ هٰامٰانَ ... فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا ... وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 -\25

46. در گمراهی بودن و بی‌نتیجه ماندن مکر و حیلۀ هامان در برابر موسی علیه السلام و رسالت او:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ


1) 1) . مقصود از«خاطئین»گناه و عصیان است. (جامع البیان، ج 10، جزء 20، ص 41)

اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . (1)غافر (40) 23 -\25

47. توطئۀ مشترک فرعون، هامان و قارون بر کشتار فرزندان ذکور مؤمنان در عصر موسی علیه السلام ، نافرجام و محکوم به شکست:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا ... إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ .... قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 -\25

48. هامان، مجری مکر و فریب فرعون در مبارزه با موسی علیه السلام :

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ ... وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ ... (2)قصص (28) 36 و 38

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کٰاذِباً وَ کَذٰلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ مٰا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلاّٰ فِی تَبٰابٍ . غافر (40) 36 و 37

موقعیّت هامان

49. هامان، چهره‌ای سرشناس و کلیدی در حکومت فرعون:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . قصص (28) 38

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

نیز ==> همین مدخل، فرماندهی هامان، وزارت هامان

نسل‌کشی هامان

50. کشتار فرزندان ذکور مؤمنان، تنها راه پیشگیری از رواج آیین موسی علیه السلام در نگاه هامان:

... وَ هٰامٰانَ ... قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ .... غافر (40) 24 و 25

نیز ==> همین مدخل، اوامر هامان

نقش هامان

51. نقش هامان در انحرافهای عقیدتی مردم و گرایش آنان به راههای ناشایست:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ


1) 1) . مراد از عبارت«و ما کید الکافرین إلاّ فی ضلال»این است که مکر آنان فایده‌ای برایشان ندارد. (روح المعانی، ج 13، جزء 24، ص 94)

2) 2) . عبارت«لعلّی اطّلع الیٰ اله موسیٰ»را فرعون برای فریب دادن مردم گفت و می‌خواست وانمود کند که خدای موسی علیه السلام هم مانند خودش محتاج مکان و جهت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 398)

غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ . قصص (28) 38 و 41

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 38 و 39

52. نقش فریب‌کارانۀ هامان در حکومت فرعونی، برای سرگرمی مردم و تحمیق آنان:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ . قصص (28) 38

وزارت هامان

53. وزارت هامان در سرزمین مصر از جانب فرعون:

وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ جُنُودَهُمٰا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَحْذَرُونَ . (1)قصص (28) 6

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ ... وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً .... قصص (28) 36 و 38

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ . غافر (40) 36

هامان در قیامت

54. محشور شدن هامان با صورت زشت در قیامت:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . (2)قصص (28) 38 و 42

55. محرومیّت هامان در قیامت، از هرگونه امداد و نصرت الهی:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ . قصص (28) 38 و 41

56. هامان، از زمرۀ ملعونان و مطرودان در رستاخیز:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ


1) 1) . هامان، وزیر فرعون بود. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 808 ؛ الجوهر الثمین، ج 5، ص 7)

2) 2) . مقصود از«مقبوحین»بدترکیبی از جمله سیاهی صورت می‌باشد. (روح المعانی، ج 11، جزء 20، ص 124)

غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 42

57. پیشتازی هامان در قیامت در کشاندن قومش به دوزخ:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّٰارِ وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ لاٰ یُنْصَرُونَ . قصص (28) 38 و 41

هامان و شیطان

58. شیطان، تزیین‌دهندۀ کارهای هامان و عامل انحراف وی:

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 38 و 39

هامان و فرعون

==> همین مدخل، آجرپزی هامان، احساس خطر هامان، برج‌سازی هامان، حکومت هامان، فرماندهی هامان، گناه هامان، مکر هامان، وزارت هامان

هامان و قارون

59. همسویی هامان با قارون در مبارزه علیه موسی علیه السلام :

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

60. توطئۀ مشترک هامان و قارون علیه بنی اسرائیل و پیروان موسی:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنٰا قٰالُوا اقْتُلُوا أَبْنٰاءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیُوا نِسٰاءَهُمْ وَ مٰا کَیْدُ الْکٰافِرِینَ إِلاّٰ فِی ضَلاٰلٍ . غافر (40) 23 -\25

هامان و معاد

61. انکار معاد و رستاخیز از سوی هامان:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ

وَ أَتْبَعْنٰاهُمْ فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ هُمْ

مِنَ الْمَقْبُوحِینَ . قصص (28) 38 و 39 و 42

62. انکار رستاخیز از سوی هامان، ریشۀ انحرافها و استکبار وی در زمین:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنٰا لاٰ یُرْجَعُونَ . قصص (28) 38 و 39

هامان و موسی علیه السلام

63. زندگی هامان در زمان حضرت موسی علیه السلام :

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا بَیِّنٰاتٍ ... وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ ... فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ .... قصص (28) 36 و 38

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ .... عنکبوت (29) 39

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا هٰامٰانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبٰابَ

أَسْبٰابَ السَّمٰاوٰاتِ فَأَطَّلِعَ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ .... غافر (40) 36 و 37

64. ترور شخصیّت موسی علیه السلام از سوی هامان با نسبت دادن دروغ به وی:

وَ قٰالَ فِرْعَوْنُ یٰا أَیُّهَا الْمَلَأُ مٰا عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یٰا هٰامٰانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلیٰ إِلٰهِ مُوسیٰ وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

فَأَخَذْنٰاهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 38 و 40

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

65. متّهم نمودن موسی علیه السلام به سحر و جادو، از سوی هامان:

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا وَ سُلْطٰانٍ مُبِینٍ

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ قٰارُونَ فَقٰالُوا سٰاحِرٌ کَذّٰابٌ . غافر (40) 23 و 24

66. برخورد استکبارانۀ هامان با موسی علیه السلام و رسالت وی:

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . عنکبوت (29) 39

هاویه

هاویة، آتش [جهنّم] را گویند (1)و شاید به جهت عمیق بودن جهنّم، آن را هاویة گویند، چون اهل


1) 1) . مفردات، ص 849 ،«هوی»

آتش را به جایگاه دوری پرتاب می‌کنند. (1)این واژه با عنوان نام جهنّم در قرآن ذکر شده است: (2)

وَ أَمّٰا مَنْ خَفَّتْ مَوٰازِینُهُ

فَأُمُّهُ هٰاوِیَةٌ

وَ مٰا أَدْرٰاکَ مٰا هِیَهْ

نٰارٌ حٰامِیَةٌ . قارعه (101) 8 -\11

هبوط

اشاره

هبوط به معنای فرود آمدن (3)همراه با استقرار است. (4). (5)در این مدخل از مشتقّات واژه‌های «هبط»و«خرج»استفاده شده است.

هبوط آدم علیه السلام

اشاره

1. فرمان خدا به هبوط آدم و حوّا علیهما السلام از بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...


1) 1) . الکشاف، ج 4، ص 790

2) 2) . تفسیر التحریر و التنویر، ج 15، جزء 30، ص 514

3) 3) . القاموس المحیط، ج 1، ص 933،«هبط»

4) 4) . الفروق اللغویه، ص 555؛ التحقیق، ج 11، ص235،«هبط»

5) 5) . مفردات، ص 832 ،«هبط»

... وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... قٰالَ اهْبِطُوا .... اعراف (7) 19 و 24

فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ ... فَلاٰ یُخْرِجَنَّکُمٰا مِنَ الْجَنَّةِ ... قٰالَ اهْبِطٰا .... طه (20) 117 و 123

2. هبوط آدم و حوّا علیهما السلام همراه با شیطان:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ... (1)بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ....

اعراف (7) 19 و 20 و 24

3. یادآوری دشمنی بین شیطان، آدم و حوّا علیهما السلام از سوی خداوند، هنگام فرمان به هبوط آنان از بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ....

اعراف (7) 19 و 20 و 24

فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلاٰ یُخْرِجَنَّکُمٰا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقیٰ

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... طه (20) 117 و 120 و 123

4. هبوط آدم علیه السلام از بهشت و استقرار در زمین به فرمان خدا:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً .... بقره (2) 35 و 36 و 38

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ لِیُبْدِیَ لَهُمٰا مٰا وُورِیَ عَنْهُمٰا مِنْ سَوْآتِهِمٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِلیٰ حِینٍ قٰالَ فِیهٰا تَحْیَوْنَ وَ فِیهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ . اعراف (7) 19 و 20 و 24 و 25

5. اخراج و هبوط آدم و حوّا علیهما السلام از بهشت، در پی عصیان آن دو:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

... وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ ... قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا .... اعراف (7) 19 و 22 -\24

فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ ... فَأَکَلاٰ مِنْهٰا ... وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً .... طه (20) 117 و 121 و 123

6. توبۀ آدم علیه السلام پس از هبوط وی به زمین:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ ... وَ قُلْنَا اهْبِطُوا ... فَتَلَقّٰی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِمٰاتٍ فَتٰابَ عَلَیْهِ ... قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِیعاً ... (2)بقره (2) 35 -\38

7. هبوط آدم و حوّا علیهما السلام کیفر تخلّف آنان از فرمان خداوند:

... وَ نٰادٰاهُمٰا رَبُّهُمٰا أَ لَمْ أَنْهَکُمٰا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَةِ .... قٰالاٰ رَبَّنٰا ظَلَمْنٰا أَنْفُسَنٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا .... اعراف (7) 22 -\24

8. یادآوری دشمنی شیطان با فرزندان آدم و حوّا علیهما السلام هنگام هبوط آنان از بهشت:

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ ... وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... بقره (2) 34 -\36

وَ إِذْ قُلْنٰا ... فَقُلْنٰا یٰا آدَمُ إِنَّ هٰذٰا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلاٰ یُخْرِجَنَّکُمٰا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقیٰ قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ... (3)طه (20) 116 و 117 و 123


1) 1) . یکی از وجوه خطاب جمع«اهبطوا»این است که خداوند، آدم و حوّا علیهما السلام و ابلیس را مورد خطاب قرار داده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 198)

2) 2) . توبۀ آدم علیه السلام بعد از هبوط به زمین در روز جمعه بود. (تفسیر مقاتل، ج 1، ص 99)

3) 3) . ابلیس و نسل او، دشمن آدم علیه السلام و نسل اویند. (تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج 3، ص 44)

عوامل هبوط آدم علیه السلام

9. ظلم آدم و حوّا علیهما السلام سبب هبوط آنان از بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ ... وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

10. عصیان آدم علیه السلام عامل هبوط وی از بهشت:

... وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً .... طه (20) 121 و 123

11. وسوسه و اغواگری شیطان، عامل هبوط آدم و حوّا علیهما السلام از بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... بقره (2) 35 و 36

یٰا بَنِی آدَمَ لاٰ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطٰانُ کَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ .... اعراف (7) 27

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ

قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... طه (20) 120 و 121 و 123

12. فریب خوردن آدم و حوّا علیهما السلام از شیطان، در تناول از درخت ممنوع، باعث هبوط آنان:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ فَکُلاٰ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

وَ قٰاسَمَهُمٰا إِنِّی لَکُمٰا لَمِنَ النّٰاصِحِینَ

فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... اعراف (7) 19 و 21 و 22 و 24

فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطٰانُ قٰالَ یٰا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلیٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْکٍ لاٰ یَبْلیٰ

فَأَکَلاٰ مِنْهٰا فَبَدَتْ لَهُمٰا سَوْآتُهُمٰا وَ طَفِقٰا یَخْصِفٰانِ عَلَیْهِمٰا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصیٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَویٰ

قٰالَ اهْبِطٰا مِنْهٰا جَمِیعاً .... طه (20) 120 و 121 و 123

مکان هبوط آدم علیه السلام

13. زمین، محلّ هبوط آدم علیه السلام پس از اخراج از بهشت:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

... وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ .... بقره (2) 35 و 36

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ .... اعراف (7) 19 و 24

14. هبوط آدم و حوّا علیهما السلام در مکّه:

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ

وَ قُلْنَا اهْبِطُوا ... (1)بقره (2) 36

15. هبوط آدم علیه السلام بر کوه صفا در مکّه:

... فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا ... (2)بقره (2) 36

16. هبوط آدم علیه السلام در سراندیب:

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا ... (3)بقره (2) 36

هبوط ابلیس

اشاره

17. فرمان هبوط شیطان از مقام قرب الهی، همراه با خواری و ذلّت:

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ ... قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ... فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا .... اعراف (7) 11 و 13 و 18

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . حجر (15) 32 و 34

18. ابلیس، دارای سابقۀ تقرّب در پیشگاه الهی، قبل از هبوط:

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ ... قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ... فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا .... اعراف (7) 11 و 13 و 18

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . حجر (15) 32 و 34

19. هبوط شیطان، همراه آدم و حوّا علیهما السلام :

وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ ... قٰالَ اهْبِطُوا .... اعراف (7) 19 و 20 و 24

20. هبوط ابلیس از مقام رفیع خود (حضور در میان ملائکه):

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ ... قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ... فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً .... اعراف (7) 11 -\13 و 18

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . (4)حجر (15) 32 و 34


1) 1) . خداوند به جبرئیل وحی کرد که آدم و حوّا علیهما السلام را به شهر مبارک مکّه فرود آور. پس جبرئیل آدم علیه السلام را بر کوه صفا و حوّا علیها السلام را بر کوه مروه فرود آورد. (تفسیر عیّاشی، ج 1، ص 36، ح 21؛ البرهان، ج 1، ص 84 ، ح 15)

2) 2) . هبوط آدم علیه السلام بر کوه صفا بود، و ازاین‌جهت«صفا»را صفا گفته‌اند که حضرت آدم علیه السلام«صفوة اللّه»برآن نازل شده است. (تفسیر قمی، ج 1، ص 43)

3) 3) . از علی علیه السلام از شریف‌ترین مکانهای روی زمین سؤال شد، آن حضرت فرمود: آن مکان در سراندیب است که آدم علیه السلام از آسمان به آنجا نازل شد. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 64 ، ح 126) البتّه در روایات دیگری مکّه و آمده است که می‌توان آن را به این‌گونه توجیه نمود که در آغاز هبوط آدم علیه السلام در سراندیب بوده است. و پس از آن در مکه. (المیزان، ج 1، ص 150)

4) 4) . مراد از«فاخرج»از مقام و منزلتی است که در ملأ اعلی داشت. (التفسیر المنیر، ج 14، ص 32)

21. هبوط ابلیس از بهشت آدم علیه السلام :

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ ... قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ قٰالَ اخْرُجْ مِنْهٰا مَذْؤُماً مَدْحُوراً ... وَ یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ... قٰالَ اهْبِطُوا .... اعراف (7) 11 -\13 و 18 و 19 و 24

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . (1)حجر (15) 32 و 34

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . ص (38) 75 و 77

عوامل هبوط ابلیس

1. اغواگری
22. امر الهی به هبوط ابلیس از جایگاه خویش، در پی وسوسه کردن آدم و حوّا علیهما السلام به خوردن از درخت ممنوع:

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَ کُلاٰ مِنْهٰا رَغَداً حَیْثُ شِئْتُمٰا وَ لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونٰا مِنَ الظّٰالِمِینَ

فَأَزَلَّهُمَا الشَّیْطٰانُ عَنْهٰا فَأَخْرَجَهُمٰا مِمّٰا کٰانٰا فِیهِ وَ قُلْنَا اهْبِطُوا .... بقره (2) 35 و 36

وَ قُلْنٰا یٰا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُکَ الْجَنَّةَ ...

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطٰانُ ... وَ قٰالَ مٰا نَهٰاکُمٰا رَبُّکُمٰا عَنْ هٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونٰا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونٰا مِنَ الْخٰالِدِینَ فَدَلاّٰهُمٰا بِغُرُورٍ فَلَمّٰا ذٰاقَا الشَّجَرَةَ ... قٰالَ اهْبِطُوا بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ .... اعراف (7) 19 و 20 و 22 و 24

2. تکبّر
23. تکبّر ابلیس نسبت به آدم علیه السلام ، عامل هبوط وی:

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ . اعراف (7) 11 -\13

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . حجر (15) 32 -\34

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . ص (38) 75 و 77

3. خودبینی
24. انانیّت و خودبینی شیطان، موجب هبوط وی

1) 1) . مقصود از«فاخرج»از بهشت است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 517؛ التفسیر المنیر، ج 14، ص 30)

از بهشت:

إِلاّٰ إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . (1)ص (38) 74 -\77

25. انانیّت و خودبینی شیطان، سبب هبوط وی از جایگاه رفیع وی:

... فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ ... قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ .... اعراف (7) 11 -\13

إِلاّٰ إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . ص (38) 74 -\77

4. فرومایگی
26. فرومایگی ابلیس، عامل هبوط وی:

... فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ ... قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ... فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ . اعراف (7) 11 و 13

5. نافرمانی
27. هبوط ابلیس، در پی تمرّد از فرمان سجده برای آدم علیه السلام :

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا فَمٰا یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فِیهٰا فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصّٰاغِرِینَ . اعراف (7) 11 -\13

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . حجر (15) 32 -\34

28. فرمان خدا به ابلیس، برای خروج از آسمان، در پی تمرّد وی از دستور سجده بر آدم علیه السلام :

... ثُمَّ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السّٰاجِدِینَ قٰالَ مٰا مَنَعَکَ أَلاّٰ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ ... قٰالَ فَاهْبِطْ مِنْهٰا ... فَاخْرُجْ .... اعراف (7) 11 -\13

وَ إِذْ قٰالَ رَبُّکَ لِلْمَلاٰئِکَةِ إِنِّی خٰالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

فَإِذٰا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سٰاجِدِینَ

فَسَجَدَ الْمَلاٰئِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

إِلاّٰ إِبْلِیسَ أَبیٰ أَنْ یَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا لَکَ أَلاّٰ تَکُونَ مَعَ السّٰاجِدِینَ

قٰالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصٰالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . (2)حجر (15) 28 -\34


1) 1) . مراد از«اخرج منها»اخراج شیطان از بهشت است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 758)

2) 2) . از«ابی مسلم»نقل شده است که مراد از«اخرج منها»اخراج شیطان از آسمان است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 517)

إِلاّٰ إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کٰانَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

قٰالَ یٰا إِبْلِیسُ مٰا مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعٰالِینَ

قٰالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ

قٰالَ فَاخْرُجْ مِنْهٰا فَإِنَّکَ رَجِیمٌ . ص (38) 74 -\77

هبوط بنی اسرائیل

29. فرمان خداوند به بنی اسرائیل مبنی بر هبوط و فرود آمدن به مصر:

وَ إِذِ اسْتَسْقیٰ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... وَ إِذْ قُلْتُمْ یٰا مُوسیٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلیٰ طَعٰامٍ وٰاحِدٍ ... قٰالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنیٰ بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً .... بقره (2) 60 و 61

هبوط حوّا علیها السلام

==> همین مدخل، هبوط آدم علیه السلام

هبوط سنگها

30. هبوط برخی سنگها و فروریختن آنها براثر ترس از خداوند:

... وَ إِنَّ مِنَ الْحِجٰارَةِ ... وَ إِنَّ مِنْهٰا لَمٰا یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللّٰهِ .... بقره (2) 74

هبوط نوح علیه السلام

31. هبوط نوح علیه السلام و همراهانش از کشتی در پی فرمان خداوند:

وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْمٰاءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ . هود (11) 44 و 48

هبه

اشاره

هبه، در لغت به معنای بخشش خالی از عوض و غرض (1)و در اصطلاح، عقد [جائز] (2)را گویند که به ایجاب و قبول نیاز دارد (3)و تملیک عین به دیگری بدون عوض را اقتضا می‌کند (4)و گاهی از آن به«نحله»و«عطیه»تعبیر می‌شود (5)و با معاطات با تسلیم عین مال و دریافت آن به صورت هبه واقع می‌شود. (6)در این مدخل از واژه‌های«أتَی»،«وهب»و مشتقّات آن استفاده شده است.

آداب هبه

1. لزوم قصد قربت و تقرّب به خدا در بخشش:

وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ. (7)مدّثر (74) 6

2. لزوم پرهیز از مبتلا شدن به ربا، در بخشش:

وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ. (8)مدّثر (74) 6

3. لزوم پرهیز از منّت گذاشتن، هنگام بخشش:

وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ. (9)مدّثر (74) 6

احکام هبه

4. هبه، از اسباب ملکیّت برای هبه‌شونده:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. (10)نساء (4) 4

نیز ==> همین مدخل، آداب هبه، ازدواج هبه‌ای، موارد هبه و هبۀ مهریّه

اخلاص در هبه

5. ارزشمندی اخلاص و نیّت الهی، در هبۀ مال:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ ... (11)بقره (2) 177

6. اخلاص در هبه، از اوصاف ابرار:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... (12)بقره (2) 177

ارزش هبه

7. ارزش و برتری هبه بر امساک از آن، نزد خدا:

هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ ... (13)ص (38) 39

8. هبۀ مال با قصد قربت و اخلاص از سوی مؤمنان، نشانۀ تقواپیشگی آنان:

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

9. هبۀ مال با قصد قربت و اخلاص از سوی مؤمنان، نشانۀ صداقت آنان:

1) 1) . لسان العرب، ج 15، ص 411،«وهب»

2) 2) . کتاب الخلاف، ج 3، ص 233

3) 3) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 56

4) 4) . شرایع الاسلام، ج 2، ص 229

5) 5) . شرایع الاسلام، ج 2، ص 229

6) 6) . تحریر الوسیله، ج 2، ص 56

7) 7) . بنا بر قولی معنای آیه این است که اگر بخشش می‌کنی به نیّت پروردگارت بخشش کن. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 581)

8) 8) . بنا بر قولی آیه در مقام نهی از ربای حرام است. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 581)

9) 9) . بنا بر قولی معنای آیه این است: در بخشش خود منّت مگذار. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 581)

10) 10) .«کلوه»کنایه از استیلای کامل است و آن ملکیّت می‌باشد

11) 11) . محتمل است که ضمیر«حبّه»به«اللّه»برگردد. (مجمع البیان، ج 9 -\10 ، ص 476)

12) 12) . براساس یک احتمال، ضمیر«حبّه»به«اللّه»برمی‌گردد. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 476)

13) 13) . تقدّم بخشش بر منع در آیۀ شریفه می‌تواند گویای برداشت یادشده باشد

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِینَ فِی الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولٰئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . بقره (2) 177

ازدواج هبه‌ای

10. جواز ازدواج هبه‌ای، حکمی ویژه برای پیامبر صلی الله علیه و آله :

... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ ... (1)احزاب (33) 50

11. جواز هبه نمودن زن با ایمان خود را به پیامبر صلی الله علیه و آله بدون مهریّه:

... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ .... احزاب (33) 50

12. اختیار پیامبر صلی الله علیه و آله در ردّ کردن یا پذیرفتن ازدواج هبه‌ای:

... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا .... احزاب (33) 50

13. تنها زنان مؤمن، اختیاردار هبه کردن نفس خود بر پیامبر صلی الله علیه و آله برای ازدواج با آن حضرت:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ ... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 50

14. تشریع ازدواج هبه‌ای زنان مؤمن با پیامبر صلی الله علیه و آله به منظور رفع حرج از آن حضرت:

... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. احزاب (33) 50

15. تشریع ازدواج هبه‌ای برای پیامبر صلی الله علیه و آله ، و جواز هبۀ زنان مؤمنه به پیامبر صلی الله علیه و آله برای همسری، نشئت گرفته از غفران و رحمت الهی:

... وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهٰا لِلنَّبِیِّ إِنْ أَرٰادَ النَّبِیُّ أَنْ یَسْتَنْکِحَهٰا خٰالِصَةً لَکَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ قَدْ عَلِمْنٰا مٰا فَرَضْنٰا عَلَیْهِمْ فِی أَزْوٰاجِهِمْ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُهُمْ لِکَیْلاٰ یَکُونَ عَلَیْکَ حَرَجٌ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. (2)احزاب (33) 50


1) 1) . علاوه بر اینکه از تعبیر«للنّبی»که«لام اختصاص»است فهمیده می‌شود. از امام صادق علیه السلام نیز نقل شده است: هبه حلال نیست جز برای پیامبر صلی الله علیه و آله و امّا جز او نمی‌تواند ازدواج کند، مگر با مهریّه. (تفسیر نور الثقلین، ج 4، ص 292، ح 181)

2) 2) . در احتمالی، مقصود از«رحیماً»این است که خداوند نسبت به تو در برداشتن رفع حرج رحیم است. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 571)

موارد هبه

1. آزادی بردگان

16. استحباب بخشش مال، جهت آزاد شدن بندگان:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ آتَی الْمٰالَ ... وَ فِی الرِّقٰابِ .... بقره (2) 177

2. خویشاوندان

17. استحباب بخشش مال به خویشاوندان:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ .... بقره (2) 177

3. درراه‌ماندگان

18. استحباب بخشش مال، به راه‌ماندگان:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ ابْنَ السَّبِیلِ .... بقره (2) 177

4. گدایان

19. استحباب بخشش مال، به سائلان (گدایان):

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ آتَی الْمٰالَ ... وَ السّٰائِلِینَ .... بقره (2) 177

5. مساکین

20. استحباب بخشش مال به مساکین:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ ... وَ آتَی الْمٰالَ ... وَ الْمَسٰاکِینَ .... بقره (2) 177

6 . هبه به پیامبر صلی الله علیه و آله

==> همین مدخل، ازدواج هبه‌ای

7. هبه به شوهر

==> همین مدخل، هبۀ مهریّه

8 . یتیمان

21. استحباب بخشش مال، به یتیمان:

لَیْسَ الْبِرَّ ... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ... وَ الْیَتٰامیٰ .... بقره (2) 177

هبۀ ابرار

22. هبۀ مال به خویشاوندان، یتیمان، بینوایان، درراه‌ماندگان، گدایان و در راه آزاد کردن بردگان، از اوصاف ابرار:

... وَ لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّٰائِلِینَ وَ فِی الرِّقٰابِ ... (1)بقره (2) 177

هبۀ سلیمان علیه السلام

23. مختار بودن سلیمان علیه السلام در هبه نمودن از عطایای خدا و خودداری از آن:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . ص (38) 38 و 39

24. بازخواست نشدن سلیمان علیه السلام به علّت هبه نمودن و یا امساک از آن در قیامت:

وَ لَقَدْ فَتَنّٰا سُلَیْمٰانَ ... هٰذٰا عَطٰاؤُنٰا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . (2)ص (38) 38 و 39


1) 1) . از آیۀ مزبور شیخ طوسی رحمه الله برای جواز هبه استدلال کرده و هبه و صدقه و هدیه به یک معنا است. (المبسوط، کتاب الهیّات، ج 3، ص 307)

2) 2) .«بغیر حساب»یعنی در روز قیامت در برابر آنچه می‌بخشی و یا از آن خودداری می‌کنی محاسبه و بازخواست نمی‌شوی. (مجمع البیان، ج 7 -\8 ، ص 744)

هبۀ محمّد صلی الله علیه و آله

25. عدم جواز بخشش پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت بخشش بیشتر از سوی دیگران به آن حضرت:

وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَکْثِرُ. (1)مدّثر (74) 6

هبۀ مهریّه

26. جواز بخشش و هبۀ مهریّه به شوهران، از جانب همسران آنان:

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

27. حلال بودن مهریّۀ هبه شده، از سوی زن برای مرد:

... فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً. نساء (4) 4

28. جواز تصرّف مرد (شوهر) در مال هبه‌شده از جانب زن، برای جدایی از شوهرش با طلاق خلع:

... فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ یُقِیمٰا حُدُودَ اللّٰهِ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْهِمٰا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ ... وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. (2)بقره (2) 229 و 237

29. هبۀ مهریّه به مرد (شوهر) و گذشت از آن از طرف همسر مطلّقه‌اش، موجب رفع وجوب دفع مهریّه به آن زن:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

30. ولیّ زن مطلّقه، اختیاردار هبه کردن مهریّۀ آن زن به شوهر:

... أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (3)بقره (2) 237

31. جواز عفو مهریّه از سوی پدر، برادر، وصیّ و صاحب اختیار در فروش مال زن:

... أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ ... (4)بقره (2) 237

32. آگاهی و بصیرت خداوند از هبۀ مهریّه، به‌وسیلۀ همسر و یا ولیّ او به شوهر زن مطلّقه:

وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ


1) 1) . در تفسیر آیه آمده است: چیزی را بخشش نکن که هدفت بخشش به تو به بیش از آن از سوی دیگران باشد، و این حکم از اختصاصات پیامبر صلی الله علیه و آله است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 581)

2) 2) . مقصود از«ما افتدت به»طلاق خلع با فدیه از جانب زن است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 579)

3) 3) . نزد ما شیعۀ امامیّه برای زن باکرۀ غیر بالغ ولیّ او پدر و یا جدّ است، و برای غیر پدر و جدّ ولایتی نیست، مگر با اعطای ولایت از جانب خود آن زن. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 597)

4) 4) . ابو بصیر از امام صادق علیه السلام نقل کرد که مقصود [از«الّذی بیده عقدة النّکاح»] برادر، پدر و مردی است که به او سفارش می‌شود و کسی که رأی او در مال [مال زن] جایز است. (تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 233، ح 919)

فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِیضَةً فَنِصْفُ مٰا فَرَضْتُمْ إِلاّٰ أَنْ یَعْفُونَ أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکٰاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ. بقره (2) 237

هجرت

اشاره

هجرت در لغت از«هجر»است، همچنین «هجران»به معنای اختیار جدایی و مفارقت انسان از غیر خود می‌باشد و این یا به بدن است یا به زبان و قلب (1)و از باب مفاعله هاجر، یهاجر:

یعنی کسی که برای حفظ دین خود از شهری به شهر دیگر دوری اختیار کند. چون مردمان مکه که در مکه به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورده و از وطن و قبیلۀ خود جدا شده بودند، به آنان«مهاجرین» می‌گفتند. (2)و الهَجرُ و الهِجران، ترک تعهّدات لازم است و هجرت مهاجران، از اینجا مشتقّ است، زیرا آنان قبیله و خویشانشان را در راه خدا و برای خدا ترک کرده بودند. (3)در این مدخل از واژه‌های«اعتزل»،«هَجَر»،«خَرَجَ»و از عبارات مفید معنای آن با قرینۀ دالّ بر هجرت مثل«و نجَّیناه و لوطاً»استفاده شده است. با توجّه به اینکه«مهاجران»خودش مدخل مستقلّی است.

اهمّ عناوین: آثار هجرت، پاداش هجرت، ترک هجرت و فلسفۀ هجرت.

آثار هجرت

1. آزادی

==> آزادی، راههای کسب آزادی، هجرت

2. آسانی امور

1. هجرت اصحاب کهف از دار الکفر برای حفظ عقاید توحیدی، سبب آسان شدن امور آنان از ناحیۀ خدا:

هٰؤُلاٰءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً ... وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 15 و 16

3. ارث

2. هجرت در راه خدا در برهه‌ای از صدر اسلام، موجب بهره‌مندی از ارث:

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ الْوٰالِدٰانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً. (4)نساء (4) 33

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ


1) 1) . مفردات، ص 833،«هجر»، فرهنگ علوم سیاسی،ص 137؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج 5، ص 3879«هجرت»؛ نثر طوبی، ج 2، ص 509 - 510،«ه‍ - ج»

2) 2) . نثر طوبی، ج 2، ص 509 - 510،«ه‍ - ج»

3) 3) . ترتیب کتاب العین، ج 3، ص 1868«هجر»)

4) 4) . براساس یک قول در تفسیر«و الذین عقدت...»در صدر اسلام فقط مهاجران و انصار براساس پیمان برادری از یکدیگر ارث می‌بردند که بعداً این حکم نسخ شد. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 66؛ زاد المسیر، ج 1، ص 400)

اَللّٰهِ ... أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا مَعَکُمْ فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ . (1)انفال (8) 72 و 75

3. نسخ حکم ارث بردن، به سبب هجرت و پیمان برادری:

... وَ أُولُوا الْأَرْحٰامِ بَعْضُهُمْ أَوْلیٰ بِبَعْضٍ فِی کِتٰابِ اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً (2). احزاب (33) 6

4. امداد

4. هجرت مسلمانان در صدر اسلام، زمینۀ دریافت امدادهای الهی:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ ... (3)انفال (8) 26

5. هجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در راه خدا، زمینۀ نزول امداد الهی برآن حضرت:

... إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا .... توبه (9) 40

5. امیدواری به رحمت

==> همین مدخل، آثار هجرت، رحمت

نیز ==> امید، زمینه‌های امید، هجرت.

رحمت(مهربانی)، زمینه کسب رحمت، هجرت

6 . انجام تکالیف

6. هجرت به سرزمین دیگر در مواقعی از زمان، زمینۀ اجرای تکالیف الهی:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

7. ایمان حقیقی

7. هجرت در راه خدا، نشانۀ ایمان حقیقی به خداوند متعال:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

8. هجرت مهاجران مؤمن بعد از مهاجران نخستین، نشانۀ ایمان حقیقی آنان به خداوند:

... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ ... فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ .... انفال (8) 74 و 75

نیز ==> ایمان، آثار ایمان، هجرت

8 . بشارت

9. هجرت مؤمن، عامل بهره‌مندی او از بشارت به

1) 1) . مطابق شأن نزول آیۀ شریفه، کسانی که مهاجرت می‌کردند ارث می‌بردند، بدون اینکه ذوی الارحام باشند، لیکن بعداً آیۀ شریفه نسخ شد. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 862 و 865؛ الکشاف، ج 2، ص 239)

2) 2) . مقصود از«کتاب اللّٰه»قرآن است و مشارالیه«ذلک»نسخ حکم میراث‌بری به سبب هجرت می‌باشد. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 531)

3) 3) . فقرۀ«اذ انتم قلیل»در مورد مسلمانان قبل از هجرت بود که تعدادشان اندک بود و پس از هجرت خداوند آنها را یاری نمود. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 662؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 284)

رضوان الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ .... توبه (9) 20 و 21

10. هجرت مؤمن، عامل بهره‌مندی او از بشارت به بهشت الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 و 21

11. هجرت مؤمن، عامل بهره‌مندی او از بشارت به رحمت الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ .... توبه (9) 20 و 21

9. بصیرت

12. هجرت در راه خدا، زمینه‌ای بر کسب بصیرت در امر دین:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. (1)نساء (4) 66

10. بهره‌مندی از خیر

13. نیکی و خیریّت، پیامد هجرت‌کنندگان در راه خدا:

... اُخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ ... (2)نساء (4) 66

11. بهره‌مندی از موهبت الهی

14. هجرت در راه خدا، زمینه‌ساز بهره‌وری از موهبتهای الهی:

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ ... (3)مریم (19) 49

12. پاداش

15. پاداش بزرگ الهی، ثمرۀ هجرت در راه خدا:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً

وَ إِذاً لَآتَیْنٰاهُمْ مِنْ لَدُنّٰا أَجْراً عَظِیماً. نساء (4) 66 -\67

13. پیروزی

16. هجرت از جوامع ستم‌پیشه، زمینه‌ساز تقویت قوا و رسیدن به پیروزی:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... (4)نحل (16) 41


1) 1) . مراد از«اشدّ تثبیتاً»بصیرت در امر دین است و ازاین‌جهت به بصیرت کنایه آورده می‌شود که وقتی انسان در امر دینش بصیرت یافت اعتقادش به دین قوی‌تر و بادوام‌تر می‌شود، بنابراین ایمانش تقویت و تثبیت می‌گردد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 109)

2) 2) . بنا بر اینکه مراد از«اخرجوا من دیارکم»و«ما یوعظون به»هجرت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 109)

3) 3) .«اعتزال»به مفارقت و هجرت به سرزمین مقدّس تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 799؛ زاد المسیر، ج 3، ص 134)

4) 4) . بنا بر احتمالی منظور از حسنه در دنیا، فتح و پیروزی است. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 557؛ کشف الاسرار، ج 5، ص 388)

نیز ==> پیروزی، عوامل پیروزی، هجرت

14. تثبیت ایمان

17. هجرت در راه خدا، زمینه‌ای برای تثبیت ایمان انسان:

... اُخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ ... وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. (1)نساء (4) 66

نیز ==> ایمان، تثبیت ایمان، عامل تثبیت ایمان، هجرت

15. تقرّب

18. هجرت مؤمن در راه خدا، مایۀ تقرّب به خدا (تبارک و تعالیٰ):

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

16. تقوا

19. هجرت در راه خدا، از نشانه‌های تقوا:

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ .... زمر (39) 10

17. تکفیر گناهان

20. تحمل رنج و اذیت هجرت، زمینۀ محو گناهان:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 195

نیز ==> گناه، محو گناهان، عامل محو گناهان، هجرت

18. توحید

21. هجرت از محیط فاسد، زمینه‌ای برای توحید عبادی:

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

نیز ==> توحید، اقسام توحید، توحید عبادی، زمینه‌های توحید عبادی، هجرت.

نیز ==> رزق، توسعه رزق، عامل توسعه رزق، هجرت

19. توفیق

22. هجرت از سرزمین کفر و حاکمیت شرک، زمینه‌ساز برخورداری از توفیقات الهی:

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 16

نیز ==> توفیق، زمینه‌های توفیق، هجرت.

20. جواز ازدواج

23. جواز ازدواج با زنان مؤمن، در صورت هجرت و جدا شدن از شوهران کافر خود، با پرداخت مهریۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ


1) 1) . بنا بر اینکه مراد از«اخرجوا من دیارکم»و«ما یوعظون به»هجرت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 109)

أُجُورَهُنَّ .... ممتحنه (60) 10

24. جواز ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با دختر عموها و دختر عمّه‌ها و دختر داییها و دختر خاله‌ها، در صورت هجرت آنان با پیامبر صلی الله علیه و آله :

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ ... وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

21. جواز دوستی

25. رفع ممنوعیت دوستی با منافقان، در صورت دست برداشتن از نفاق با هجرت در راه خدا:

... اَلْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 88 و 89

22. دوری از کفر

26. هجرت در راه خدا، نشانۀ دست برداشتن از کفر:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ ... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

23. دوری از نفاق

27. هجرت در راه خدا، نشانۀ دست برداشتن از نفاق:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا ... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

24. رحمت

28. هجرت مؤمن در راه خدا، زمینۀ جلب رحمت الهی برای او:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی سٰاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مٰا کٰادَ یَزِیغُ قُلُوبُ فَرِیقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تٰابَ عَلَیْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِیمٌ . توبه (9) 117

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 -\21

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا ... إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. (1)کهف (18) 16

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا

وَ وَهَبْنٰا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنٰا وَ جَعَلْنٰا لَهُمْ لِسٰانَ صِدْقٍ


1) 1) . در این آیه دلالت بر بزرگی و عظمت مقام هجرت در دین هست. (مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 701)

عَلِیًّا. (1)مریم (19) 49 و 50

25. رزق

29. بهره‌مند شدن مسلمانان صدر اسلام، پس از هجرت در راه خدا، از روزیهای پاکیزه:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ ... وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ ... (2)انفال (8) 26

30. توسعه در رزق و روزی انسان، پیامد هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ ...

وَ سَعَةً ... (3)نساء (4) 100

31. بهره‌مندی از روزی نیکوی خدادادی، پیامد هجرت در راه خدا و دور شدن از شهر و دیار خود:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ .... حجّ (22) 58


1) 1) . مقصود از جملۀ«فلما اعتزلهم...»هجرت ابراهیم علیه السلام از بابل عراق به‌سوی شام است. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 3، ص 54)

2) 2) .«و اذکروا»خطاب به مهاجران است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 822؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 284)

3) 3) .«سعة»به توسعه در رزق تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 152؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 373)

26. رضایت خدا

32. هجرت در راه خدا، زمینۀ کسب رضایت خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . توبه (9) 20 -\21

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

27. رفع ترس

33. مسلمانان تا پیش از هجرت به مدینه، همواره هراسان از گرفتار آمدن به چنگ دشمنان و نابود شدن به دست آنان:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ ... (1)انفال (8) 26

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 21

28. رنج موقت

34. رنج و مشقت موقت، پیامد حتمی هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً ... (2)نساء (4) 100

29. سختی

35. ترک وطن و هجرت در راه خدا، دارای مشکلات و ناملایمات:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... اَلَّذِینَ صَبَرُوا .... نحل (16) 41 و 42

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ... (3). نحل (16) 110

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا ...

وَ إِنَّ اللّٰهَ لَعَلِیمٌ حَلِیمٌ . حجّ (22) 58 و 59

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

30. صراط مستقیم

36. دست‌یابی به صراط مستقیم، در سایۀ هجرت در راه خدا:

... اُخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ ... وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ .... وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. (4)

نساء (4) 66 و 68

نیز ==> صراط مستقیم، کسب صراط مستقیم، عامل کسب صراط مستقیم، هجرت

31. عزّت

37. به عزّت رسیده در شهر جدید، برای مهاجر راه خدا، سبب ذلّت دشمنان او در شهر اصلی‌اش:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً ... (5)نساء (4) 100

32. قبولی عذر

38. پذیرش عذر بر زبان راندن کلمات کفرآمیز، در شرایط سخت و ناچاری مشروط به نشان دادن صداقت خویش با هجرت در راه خدا:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ ... إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمٰانِ ... ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . (6)نحل (16) 106 و 110

33. کسب فضیلت

39. هجرت و آوارگی در راه خدا، فضیلتی ارزشمند و موجب پاداش الهی:

إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا


1) 1) .«و اذکروا»خطاب به مهاجران است و فقرۀ«اذ انتم قلیل»در مورد قبل از هجرت مسلمانان بود که تعدادشان اندک بود. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 822؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 284)

2) 2) . انسان مهاجر اگرچه به‌واسطۀ خوف از واقع شدن در مشقت و محنت در سفر، ممکن است از هجرت کراهت داشته باشد ولی نباید بترسد، زیرا خداوند وعده داده که جای مناسب زندگی به او خواهد داد که همان سبب ذلت دشمنانش خواهد شد. (التفسیر الکبیر، ج4، ص 198)

3) 3) .«فتنوا»یعنی در راه هجرتشان عذاب دیدند و اذیّت شدند. (مجمع البیان، ج 5 -\6 ، ص 599)

4) 4) . بنا بر اینکه مراد از«اخرجوا من دیارکم»و«ما یوعظون به»هجرت باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 108 -\109)

5) 5) .«رغم»به معنای ذلّت و پستی است و در اصل بینی به خاک مالیدن است. (الکشاف، ج 1، ص 556) با توجه به معنای لغوی مراغم، انسان مهاجر اگرچه از دیارش خارج می‌شود و با موانعی روبه‌رو می‌گردد ولی به‌واسطۀ هجرت در شهر جدید، توسعه و عزتی می‌یابد که به‌واسطۀ آن دشمنانش ذلیل و خوار می‌شوند. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 198)

6) 6) . این آیه با«الّا من اکره و قلبه مطمئنّ بالایمان»اتصال و ارتباط دارد. (المیزان، ج 12، ص 355)

وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 190 و 195

34. مأوا یافتن

40. هجرت در راه خدا در صدر اسلام، زمینۀ خارج شدن از سلطۀ مشرکان و مأوا یافتن در مدینه:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ تَخٰافُونَ أَنْ یَتَخَطَّفَکُمُ النّٰاسُ فَآوٰاکُمْ ... (1)انفال (8) 26

35. مانع دوستی با مشرکان

41. هجرت مسلمانان از مکّه به مدینه برای جلب رضای الهی، ناسازگار با مودّت نسبت به مشرکان مکّه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ .... ممتحنه (60) 1

36. محیط مناسب زندگی

42. محیطهای مناسب برای زندگی مؤمنان، در صورت مهاجرت، به‌رغم پندار دشمنان:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً .... نساء (4) 100

37. مدح

43. هجرت در راه خدا، درپی‌دارندۀ تمجید خداوند متعال:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ .... بقره (2) 218

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ... وَ صَبَرُوا .... نحل (16) 110

44. صبر و تحمّل در کوران مشکلات برآمده از هجرت، زمینۀ تمجید خداوند متعال برای مهاجران صابر:

... إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا .... نحل (16) 110

38. نجات از استضعاف

45. مؤمنان تحت ستم، موظّف به هجرت، برای رهایی از استضعاف:

... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

نیز ==> استضعاف، نجات از استضعاف، راههای نجات از استضعاف، هجرت

39. نجات از سختی

46. رهایی از تنگناها و دستیابی به توسعه در ابعاد مختلف زندگی، ثمره‌ای برای هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً .... نساء (4) 100

40. نجات از ظلم


1) 1) . مفسران آیۀ مورد بحث را دربارۀ مقایسه موقعیّت و وضعیّت مسلمانان مهاجر در مکه و مدینه دانسته‌اند. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 822؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 2، ص 284)

47. هجرت از جوامع ستم‌پیشه، از راههای گریز از ستم:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... نحل (16) 41

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 21

نیز ==> ظلم، گریز از ظلم، عامل گریز از ظلم، هجرت

41. نجات از فشار دشمنان

48. نجات از تضییق مشرکان و فشار دشمنان پیامبر، پیامد هجرت مؤمنان در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً ... (1)نساء (4) 100

42. نجات از گمراهی

49. هجرت در راه خدا از محیط گمراهان، باعث نجات انسان به‌سوی هدایت الهی:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً ... (2)نساء (4) 100

43. ولایت

50. هجرت در راه خدا، شرط برخورداری از ولایت مقرّر از جانب خداوند متعال:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

44. هدایت

51. هجرت در راه خدا، وسیلۀ رسیدن به هدایت خاصّ الهی:

... اُخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ ... وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ .... وَ لَهَدَیْنٰاهُمْ صِرٰاطاً مُسْتَقِیماً. نساء (4) 66 و 68

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . (3)صافّات (37) 99

احکام هجرت

52. توانایی، شرط وجوب هجرت برای مسلمانان تحت ستم (مستضعف):

... قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

53. عدم وجوب هجرت، بر مردان و زنان و کودکان درمانده و ناتوان از هجرت:

... فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

اخلاص در هجرت


1) 1) .«مراغماً کثیراً وسعة»به مورد مذکور تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 152)

2) 2) . گفته شده: مراد از«مراغما کثیراً وسعة»کنار شدن از چیزی است که انسان از آن کراهت دارد، چون نجات از گمراهی و وارد شدن در میدان هدایت می‌باشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 152)

3) 3) . در اینجا عمل کردن به وعدۀ مهاجرت است که در آیۀ 48 سورۀ مریم به آزر وعده داده بود و آن هجرت به سرزمین مقدّس است که در آنجا برای عبادت و دعا فراغت بال داشته باشد. (المیزان، ج 17، ص 151؛ زاد المسیر، ج 3، ص 546)

54. اهل ایمان وظیفه‌دار هجرت در راه خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا .... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نساء (4) 94 و 100

55. هجرت به‌سوی پیامبر صلی الله علیه و آله هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نساء (4) 100

56. کسب جایگاه وسیع و مناسب پیامد هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً .... نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... . نحل (16) 41

57. مؤمنان ستم دیده و هجرت کرده در راه خدا، مشمول دریافت پاداشی بزرگ‌تر از پاداشهای دنیایی در آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا ... وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ .... نحل (16) 41

58. پاداش اخروی هجرت در راه خدا، غیر قابل توصیف:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ ... لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

59. آگاه شدن از فواید دنیایی هجرت در راه خدا و پاداش آخرتی آن، مورد تمنّی خداوند:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

60. هجرت به‌سوی خدا، موجب برخورداری از اجر و پاداش الهی:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

61. هجرت به‌سوی خدا، موجب کسب غفران و رحمت خاص الهی:

... مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

62. مهاجرت از محیط شرک و آلوده به گناه، به محیطی پاک و سالم، هجرت به‌سوی خداوند متعال:

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . صافّات (37) 99

63. ارزش هجرت، منوط به در راه خدا بودن و خالصانه بودن آن:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ ... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً ... . حجّ (22) 58

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی

اَلْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... . نور (24) 22

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی .... عنکبوت (29) 26

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی .... صافّات (37) 99

نیز ==> همین مدخل، ارزش هجرت، ملاک در هجرت و اخلاص، اخلاص در هجرت، آثار اخلاص در هجرت.

ارزش هجرت

64. ظالمان، بی‌خبر از ارزش و اجرت هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . (1)نحل (16) 41

65. هجرت در راه خدا، دارای درجه و ارزشی برتر در بینش الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً .... توبه (9) 20

66. هجرت در راه خدا، یکی از راههای تعیین‌کنندۀ مرز ایمان حقیقی از غیر آن:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

67. ارزش هجرت مؤمنان مجاهد در راه خدا، بسی برتر از آب دادن به حاجیان و آبادانی مسجد الحرام:

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ ... اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ ....

توبه (9) 19 و 20

68. مؤمنان غیر مهاجر، در صورت هجرت، همسان با دیگر مهاجران، در برخورداری از حقوق ولایت و حمایت مقرّر شده در میان مؤمنان:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا .... انفال (8) 72

69. هجرت مسلمانان در صدر اسلام، دارای ارزشی ویژه:

... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ ... (2)انفال (8) 72

70. هجرت در صدر اسلام، دارای اهمیتی برتر نسبت به جهاد در راه خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِی الدِّینِ فَعَلَیْکُمُ النَّصْرُ إِلاّٰ عَلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا


1) 1) . یعنی اگر کفار [ظالمین] آن را می‌دانستند. (مجمع البیان، ج 5-\6، ص468؛ الکشاف، ج 2، ص 607)

2) 2) . نهی از یاری‌رسانی به مؤمنان غیر مهاجر و حکم به قطع ولایت با آنان می‌تواند اشاره به اهمیت هجرت در صدر اسلام داشته باشد

تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ . (1)انفال (8) 72

71. لزوم هجرت در راه خدا و پیوستن به جامعۀ اسلامی:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... . نساء (4) 89

72. هجرت، مایۀ احیای ارزشهای انسانی:

إِنَّ الَّذِینَ ... ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ... قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

73. ارزش هجرت، منوط به در راه خدا بودن و جهت خدایی داشتن آن:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ ... . بقره (2) 218

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ


1) 1) . با توجه به صدر آیه که برخورداری از حق ولایت را مشروط به جهاد دانست، معلوم می‌شود هجرت در جعل ولایت بین مؤمنان کافی نیست، بنابراین ذکر کردن هجرت در این جمله [حتی یهاجروا] و مقید نساختن آن به جهاد این معنا را القا می‌کند که هجرت در راه خدا در صدر اسلام، اهمیتی برتر از جهاد داشته است

اَلثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... . نساء (4) 89

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ ... . نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 72 و 74

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً ... . حجّ (22) 58

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... . نور (24) 22

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی .... صافّات (37) 99

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰاناً وَ یَنْصُرُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حشر (59) 8

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ ... . ممتحنه (60) 1

74. هجرت و گریز از محیط فاسد به منظور حفظ ایمان، کاری جوانمردانه و مورد تمجید خداوند متعال:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا .... کهف (18) 10

اقسام هجرت

75. ممنوعیت دوستی مؤمنان با منافقان، جز در صورت هجرت عملی آنان از اعمال کافران به اعمال مسلمانان:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... (1)نساء (4) 89

76. ممنوعیّت دوستی مؤمنان با منافقان، جز در صورت هجرت آنان از دار الکفر به دار الایمان:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... (2)نساء (4) 89

پاداش هجرت

اشاره

77. آگاه شدن از فواید دنیایی هجرت در راه خدا و پاداش آخرتی آن، مورد تمنی از خداوند متعال:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

78. آگاهی از آثار دنیایی هجرت در راه خدا و پاداش آخرتی آن، کاری در حدّ ناممکن :

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ ... وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

79. صبر و تحمّل مشکلات ناشی از هجرت در راه خدا، درپی‌دارندۀ اجر بدون حساب و میزان خداوندی:

... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . (3)زمر (39) 10

80. اجر بزرگ الهی، ثمرۀ هجرت مؤمنان در راه خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ . توبه (9) 20 و 22

81. بی‌خبر بودن ستمگران، از ارزش و پاداش هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا


1) 1) . لفظ«یهاجروا»عام است و شامل هجرت عملی هم می‌شود. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 170 و 171)

2) 2) . لفظ«یهاجروا»عام است و شامل هجرت مکانی می‌شود، (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 171 و 170) بلکه ظهور در هجرت مکانی دارد

3) 3) . از امام صادق علیه السلام روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که نامه‌های اعمال گشوده می‌شود، میزانها بر پا می‌گردد برای اهل بلا و مصیبت که صابر بوده‌اند میزانی بر پا نشده و نامۀ عملی گشوده نخواهد شد آنگاه این آیه را تلاوت فرمود (مجمع البیان، ج 7-\8، ص 767) که شامل مهاجران صابر نیز می‌شود

یَعْلَمُونَ . (1)نحل (16) 41

82. بی‌خبر بودن مهاجران، از پاداش آخرتی هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

83. خداوند، ضامن پاداش مواجه‌شوندگان با مرگ، در مسیر هجرت:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

84. بهره‌مندی از مغفرت الهی، پاداش هجرت به‌سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ . بقره (2) 218

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ


1) 1) . بنا بر این احتمال که مرجع ضمیر در«یعلمون»فاعل محذوف فعل«ظلموا»باشد

هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

نیز ==> تکفیر، عوامل تکفیر، هجرت

1. باغ بهشت

85. هجرت مؤمنان در راه خدا، موجب دخول آنها در باغهای بهشت:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ ... وَ جَنّٰاتٍ .... توبه (9) 20 و 21

2. برتر از پاداش دنیا

86. پاداش آخرتی هجرت در راه خدا، بسی برتر از پاداش دنیایی آن:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ .... نحل (16) 41

87. پاداش آخرتی هجرت در راه خدا، غیر قابل وصف:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ ... لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ ... (1)نحل (16) 41

3. بشارتهای الهی

88. ره‌آورد هجرت در راه خدا، دریافت بشارتهای الهی:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ .... توبه (9) 20 و 21

4. بهشت

89. ورود به بهشت، پاداش بزرگ الهی، برای هجرت در راه خدا:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا ... لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ ... ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... (2)آل عمران (3) 195

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ ... وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ... . توبه (9) 20 - 22

... مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ ... وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً .... توبه (9) 100

5. پاداش الهی

90. بهره‌مندی از پاداش الهی، در گرو هجرت به‌سوی خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

91. ضمانت الهی برای پاداش کامل دادن به صبر و تحمل مشکلات هجرت در راه خدا:

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا ... أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

92. هجرت مؤمنان در راه خدا، زمینۀ بهره‌مندی آنان از ثواب با ارزش و شرافتمندانه:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَهُمْ ...

وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . (3)انفال (8) 74

93. ثواب دائم و خالی از هرگونه نقص، پاداش الهی برای هجرت در راه خدا:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا ... وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . (4)آل عمران (3) 195

94. ثواب مقرون به اجلال الهی، پیامد هجرت در راه خدا:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا ... ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... (5)آل عمران (3) 195

6 . جایگاه پسندیده

95. هجرت در راه خدا، درپی‌دارندۀ جایگاهی مطلوب و دلپذیر در جهان آخرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَیُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلاً یَرْضَوْنَهُ .... حجّ (22) 58 و 59

96. جایگاه نیکو و شایسته در دنیا، پیامد هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

7. درجۀ بالا

97. بالاترین درجات نزد خدا، پیامد مؤمنان هجرت‌کننده در راه خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ .... توبه (9) 20

نیز ==> تقرّب، عوامل تقرب، هجرت.


1) 1) .«مفضل علیه افعل تفضیل»در جمله حذف شده است و حذف آن ممکن است به معنای عمومیت دادن آن باشد. بنابراین معنای عبارت چنین می‌شود: پاداش آخرتی هجرت بزرگ‌تر از آن است که کسی بتواند آن را درک کند

2) 2) .«ثواب»به معنای جزا آمده است. (مجمع البیان، ج 1 - 2، ص 914)

3) 3) .«رزق کریم»به ثواب رفیع شریف تفسیر شده است. (التفسیر الکبیر، ج 5، ص 519)

4) 4) .«حسن الثواب»به ثواب بادوام و خالی از نقصان تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 914)

5) 5) .«ثواباً من عند اللّٰه»به ثواب عظیم همراه با تعظیم و اجلال تفسیر شده است. (التفسیر الکبیر، ج 3، ص 471)

8 . رحمت الهی

98. بهره‌مندی از رحمت الهی، منوط به هجرت به‌سوی خدا و رسول صلی الله علیه و آله :

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ ...

رَحِیماً. نساء (4) 100

9. رزق کریمانه

99. هجرت مؤمنان در راه خدا، زمینۀ برخورداری آنان از روزی با کرامت الهی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَهُمْ ...

وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . (1)انفال (8) 74

10. رستگاری

100. هجرت در راه خدا، عاملی برای دستیابی انسان به رستگاری:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

و... اَلْمُهٰاجِرِینَ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

11. رضایت خدا

101. بهره‌مندی از رضوان الهی، ره‌آورد هجرت کردن در راه خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ ... وَ رِضْوٰانٍ .... توبه (9) 20 و 21

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ .... توبه (9) 100

12. رفاقت با ابراهیم علیه السلام

102. هجرت‌کنندگان در راه خدا، در جرگۀ رفقای حضرت ابراهیم علیه السلام در بهشت:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ ... (2)نساء (4) 100

13. رفاقت با پیامبر صلی الله علیه و آله

103. هجرت‌کنندگان در راه خدا، در زمرۀ رفقای حضرت محمّد صلی الله علیه و آله در بهشت:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

14. روزی نیک

104. هجرت و شهادت در راه خدا، موجب بهره‌مندی از روزی نیک:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً ... . حجّ (22) 58

15. زندگی جاوید

105. زندگی جاویدان در بهشت، ثمرۀ هجرت مؤمنان در راه خدا:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ ... وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا ...

خٰالِدِینَ فِیهٰا .... توبه (9) 20 -\22


1) 1) . رزق کریم، ظاهراً رزقی است که با چیز ناگوار مخلوط نباشد. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 864؛ کشف الاسرار، ج 4، ص 84)

2) 2) . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هرکس برای حفظ دینش از زمینی به زمین دیگر برود مستوجب رفتن به بهشت و همراه با حضرت ابراهیم علیه السلام است. (مجمع البیان، ج 3-4، ص 153)

16. غذای بهشتی

106. هجرت مؤمنان در راه خدا، زمینۀ برخورداری آنها از غذای بهشتی:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . (1)انفال (8) 74

17. نعمت بهشتی

107. هجرت مؤمنان در راه خدا، زمینۀ برخورداری آنان از نعمتهای دائمی و زوال‌ناپذیر در بهشت:

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ ... وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . (2)توبه (9) 20 و 21

18. نهرهای بهشت

108. بهره‌وری از نهرهای بهشت، پاداش الهی برای هجرت در راه خدا:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا ... جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... (3)آل عمران (3) 195

وَ السّٰابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهٰاجِرِینَ وَ الْأَنْصٰارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسٰانٍ رَضِیَ اللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ . توبه (9) 100

ترک هجرت

اشاره

109. ترک هجرت گروهی از مسلمانان صدر اسلام و باقی ماندن آنان تحت ستم کافران:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ ... فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... (4)نساء (4) 97

110. آمادگی نداشتن اکثر مردم، برای هجرت در راه خدا، موجب ترک هجرت آنان:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ ... اُخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ .... نساء (4) 66

111. احتمال سرگردانی و گرفتار شدن به تنگناها، دلیل گروهی از مسلمانان برای ترک هجرت:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ ... یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً .... نساء (4) 100

آثار ترک هجرت

1. تحت تعقیب بودن
112. لزوم تعقیب منافقان، در صورت سرباز زدن آنان از هجرت در راه خدا:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ ... (5)نساء (4) 89


1) 1) .«رزق کریم»به غذای بهشتی تفسیر شده است و غذای بهشتی مواد دفع شدنی ندارد، بلکه تبدیل می‌شود به چیزی که چون مشک خوش‌بو است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 864)

2) 2) .«نعیم مقیم»نعمتهای بهشتی است که دائم و زوال‌ناپذیر است و قطع نمی‌شود. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 24؛ التفسیر الکبیر، ج 16، ص 15)

3) 3) . ثواب به معنای جزا آمده است. (مجمع البیان، ج 1 -\2، ص 414)

4) 4) . ابن عباس می‌گوید: گروهی از اهل مکه ایمان آوردند، ولی به علت ترس، از هجرت سرباززدند و آیۀ شریفه مذکور دربارۀ آنان نازل شد. (روح المعانی، ج 4، جزء 5، ص 183)

5) 5) .«تولّوا»به اعراض از هجرت تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 134؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 356)

2. جواز قتل
113. لزوم کشتن منافقان، در صورت سرباززدن آنان از هجرت در راه خدا مگر متعهدان به معاهدۀ مؤمنان:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ... إِلاَّ الَّذِینَ یَصِلُونَ إِلیٰ قَوْمٍ بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُمْ مِیثٰاقٌ ... (1)نساء (4) 89 و 90

3. حرمت استمداد
114. حرمت یاری جستن از ترک‌کنندگان هجرت در راه خدا:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا ... وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا وَ لاٰ نَصِیراً. (2)نساء (4) 89

4. ضعف ایمان
115. ترک هجرت مؤمنان، بدون عذر از مکه به مدینه، بیانگر ضعف ایمان آنها:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

5. ظلم
116. ماندن در سیطرۀ مشرکان و ترک هجرت، ظلم به نفس:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ .... نساء (4) 97

6. عدم صلاحیت دوستی
117. ضرورت پرهیز مؤمنان از دوستی با ترک‌کنندگان هجرت در راه خدا:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا ... وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا ... (3)نساء (4) 89

7. عدم ولایت
118. ترک هجرت در راه خدا، موجب منع ولایت مقرر از جانب خداوند متعال:

... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا ... وَ لاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِیًّا .... نساء (4) 89

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ .... انفال (8) 72

8. محرومیت از ارث
119. ممنوعیت ارث بردن اهل مکه از اهل مدینه، در صورت اعراض از هجرت در راه خدا:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یُهٰاجِرُوا مٰا لَکُمْ مِنْ وَلاٰیَتِهِمْ مِنْ شَیْءٍ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا ... (4)انفال (8) 72


1) 1) .«تولوا»به اعراض از هجرت تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 134؛ الکشف و البیان، ثعلبی، ج 3، ص 356)

2) 2) .«نصیراً»تفسیر شده به اینکه از اعراض‌کنندگان از هجرت طلب یاری نکنید تا به‌واسطۀ آنها بر دشمنانتان غلبه کنید. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 134)

3) 3) . ولیّ به معنای خلیل و دوست است. (مجمع البیان، ج 3 - 4، ص 134)

4) 4) . منسوب به امامین صادقین علیهما السلام است که دربارۀ قطع ولایت فرمودند: یعنی اهل مکه از اهل مدینه ارث نبرند. (البرهان، ج 2، ص 720، ح 3)

9. ملامت
120. توبیخ و سرزنش مستضعفان سرباززده از هجرت، از سوی فرشتگان به هنگام مرگ:

... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... (1)نساء (4) 97

10. ناگواری هنگام مرگ
121. ناگواری حال مستضعفان سرباززده از هجرت، هنگام مرگ، به رغم توانایی‌شان به هجرت:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 97

11. نفاق
122. نفاق، نشانۀ بریدن از جامعۀ ایمانی و سرباززدن از هجرت:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ .... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 88 و 89

کیفر ترک هجرت

1. جایگاه بد
123. جایگاه بد عقوبت مستضعفان ترک‌کنندۀ هجرت در راه خدا و باقی مانده در محیط کفر، به رغم توانایی‌شان از هجرت:

إِنَّ الَّذِینَ ... ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ ... وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. (2)نساء (4) 97

2. جهنّم
124. جهنّم، عقوبت مستضعفان ترک‌کنندۀ هجرت در راه خدا و باقیمانده در محیط کفر، به‌رغم توانایی‌شان بر هجرت:

إِنَّ الَّذِینَ ... ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ .... نساء (4) 97

125. جهنم، جایگاه گنهکاران غیر قادر بر اجرای تکالیف الهی به سبب ترک عمدی هجرت و باقیمانده در سلطۀ مشرکان:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ... (3)نساء (4) 97

نیز ==> مهاجران.

گناه ترک هجرت

126. ترک هجرت از سیطرۀ مشرکان، گناهی بزرگ:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا


1) 1) . بنا بر اینکه توبیخ ملائکه بر اصل هجرت نکردن باشد، نه اینکه ترک هجرت باعث عمل نکردن به تکالیف الهی می‌شده است

2) 2) . استفهام توبیخی«فیم کنتم»حکایت از حالت سخت گناهکاران مستضعف دارد

3) 3) . بنا بر اینکه توبیخ به جهت عمل نکردن به تکالیف باشد، نه خصوص ترک هجرت

أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 97

127. حتمی بودن عفو الهی، از گناه ترک هجرت، از سر ناتوانی:

... فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ .... نساء (4) 97 -\99

تشویق به هجرت

128. تشویق خداوند به هجرت از سرزمین نامساعد، برای حفظ ایمان و تقوا و احسان به سرزمین مناسب دیگر:

... یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ .... زمر (39) 10

129. تشویق خداوند به صبر و تحمّل مشکلات ناشی از هجرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 41 و 42

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

130. ترغیب مسلمانان صدر اسلام به هجرت از مکّه، برای توسعه در زندگی:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

توصیه به هجرت

131. توصیۀ خداوند به هجرت از سرزمین کفر، در صورت ناگزیر بودن انسان از تظاهر مداوم به کفر:

... إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ ... ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا .... نحل (16) 106 و 110

132. توصیۀ خداوند به مسلمانان مکّه، برای هجرت از مکّه، جهت انجام دادن شایستۀ عبادت خدا:

یٰا عِبٰادِیَ ... إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

133. توصیۀ خداوند به هجرت در راه خدا و پیوستن به جامعۀ اسلامی:

وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 89

134. هجرت مؤمنان تحت ستم برای رهایی از استضعاف، توصیه‌ای از سوی خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا

فِیهٰا .... نساء (4) 97

135. ضرورت انجام دادن هجرت در راه خدا به توصیۀ خداوند:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... بقره (2) 218

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ .... انفال (8) 72

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا .... انفال (8) 74

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا ... فَأُولٰئِکَ مِنْکُمْ ... . انفال (8) 75

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ ... . توبه (9) 20

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً ... . حجّ (22) 58

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

زمان هجرت

136. منحصر بودن راه رهایی از محیط ستم به هجرت، مناسب‌ترین زمان هجرت:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... نحل (16) 41

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ . قصص (28) 21

137. منحصر بودن حفظ ایمان و رهایی از محیط جبر و حاکمیت کفر به هجرت، زمانی ضروری برای هجرت در راه خدا:

مَنْ کَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُکْرِهَ ... ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ... (1)نحل (16) 106 و 110

138. زمان هجرت در راه خدا، ملازم با ضرورت هجرت از سرزمین کفر به سرزمین دیگر، برای عبادت خدای یگانه:

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی ... (2)مریم (19) 48

139. ترک شهر و دیار، به منظور حفظ جان، زمان مناسبی برای هجرت:

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ .... قصص (28) 21


1) 1) . با توجه به ارتباطی که میان این آیه و آیۀ 106 وجود دارد که می‌فرماید در شرایط و زمان لازم تقیه امری جایز است اما انسان نباید همیشه به اظهار ظاهری کفر تن دردهد بلکه در صورت امکان باید محیط کفر را ترک نماید برداشت یادشده به دست می‌آید

2) 2) . از جمله معانی«دعاء»عبادت است. (مجمع البحرین، ج 1، ص 36،«د ع و»

سختی هجرت

140. هجرت در راه دین، همراه مشکلات و زحمات بسیار و نیازمند به صبر و تحمل آنها:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ ... . آل عمران (3) 195

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ ... . نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... . نحل (16) 41

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ... لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ ... . حجّ (22) 40

... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ ...

أُولٰئِکَ هُمُ الصّٰادِقُونَ . حشر (59) 8

شرایط هجرت

1. بی‌تأثیری تبلیغ

141. ترجیح هجرت از محیط شرک بر ماندن در یک جا، در صورت بی‌تأثیر بودن تبلیغ:

یٰا أَبَتِ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یَمَسَّکَ عَذٰابٌ مِنَ الرَّحْمٰنِ فَتَکُونَ لِلشَّیْطٰانِ وَلِیًّا

قٰالَ أَ رٰاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یٰا إِبْرٰاهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ .... مریم (19) 45 -\46 و 48 و 49

2. توانائی

142. توانایی شرط وجوب هجرت برای مسلمانان تحت ستم (مستضعف):

... قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

صبر در هجرت

143. صبر و استقامت، عنصری مهم و ضروری در مسیر هجرت در راه خدا:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ ... اَلَّذِینَ صَبَرُوا .... نحل (16) 41 و 42

... لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا ... ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا .... نحل (16) 110

144. تشویق و ترغیب خداوند به صبر و تحمل سختیها و مشکلات ناشی از هجرت:

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ . آل عمران (3) 195

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . نحل (16) 41 و 42

... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

ضرورت هجرت

==> همین مدخل، توصیه به هجرت و فلسفۀ هجرت

عجز از هجرت

145. امید به عفو الهی، برای مستضعفان ناتوان از هجرت:

... فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ .... نساء (4) 97 - 99

146. ترک‌کنندگان هجرت از روی ناچاری و ناتوانی، مستضعفان حقیقی:

... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. (1)نساء (4) 97 و 98

147. جبر محیط با توان خروج و هجرت از آن، عذری غیر قابل قبول برای ترک هجرت و تکلیف الهی:

... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

148. ناتوانی مستضعفان درمانده از هجرت، عذری قابل قبول، در پیشگاه خداوند:

... قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً .... نساء (4) 97 و 98

149. عقوبت نشدن مستضعفان حقیقی و ناتوان از هجرت در راه خدا به عذاب الهی:

... فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ وَ النِّسٰاءِ وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

عوامل هجرت

1. اجبار

150. لزوم هجرت در راه خدا، در صورت مجبور

1) 1) . به کار گیری عنوان مستضعف برای ناتوانان از هجرت، پس از رد ادعای استضعاف توانمندان بر هجرت، اشاره به این است که مستضعفان، فقط ناتوانان از هجرت‌اند

شدن:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ .... آل عمران (3) 195

2. اذیّت

151. رحمت و غفران خداوند، شامل هجرت‌کنندگان بعد از فتنه و عذاب دیدن:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . نحل (16) 110

3. کفر

152. رحمت و غفران خداوند، شامل هجرت‌کنندگان در راه خدا، بعد از ادای کلمۀ کفر:

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ . (1)

نحل (16) 110

4. محیط ظلم

153. لزوم هجرت از محیط ظلم:

... ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ ... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

فلسفه هجرت

1. احسان

154. ضرورت هجرت در راه خدا، برای انجام دادن کارهای نیک:

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ .... زمر (39) 10

2. بهره‌مندی از فضل الهی

155. برخوردار شدن از فضل الهی، انگیزه مهاجران مسلمانان:

لِلْفُقَرٰاءِ الْمُهٰاجِرِینَ ... یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّٰهِ .... حشر (59) 8

3. تفقّه در دین

156. لزوم هجرت برای فراگیری معارف دینی و احکام الهی:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... لاٰ یَهْتَدُونَ سَبِیلاً. نساء (4) 97 و 98

157. لزوم هجرت گروهی از هر جامعه به‌سوی مراکز علمی، برای کسب شناخت اسلام و تفقه در دین:

... فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ .... توبه (9) 122

4. تقوی

158. خویشتن‌داری و پرهیزکاری در جامعه، فلسفۀ هجرت در راه خدا:

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ


1) 1) .«فتنة»به تفوّه به کلمۀ کفر تفسیر شده است.(مجمع البیان، ج 5 - 6، ص 598؛ زاد المسیر، ج 2، ص 589)

وٰاسِعَةٌ .... زمر (39) 10

5. جلب رضایت خدا

159. هجرت مسلمانان صدر اسلام از مکه به مدینه، برای جلب رضایت خدای متعال:

... لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ ... إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی .... ممتحنه (60) 1

160. هجرت مسلمانان از مکه به مدینه برای جلب رضای الهی ناسازگار با مودّت نسبت به مشرکان مکه:

... لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ ... إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ .... ممتحنه (60) 1

نیز ==> آثار هجرت

6. حفظ ایمان

161. هجرت، حرکتی در جهت حفظ ایمان و رهایی از محیط و حاکمیت کفر:

... هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ... (1)نحل (16) 110

7. حفظ جان

162. هجرت به منظور حفظ جان، کاری عالمانه و حکیمانه:

... آتَیْنٰاهُ حُکْماً وَ عِلْماً ... فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ .... قصص (28) 14 و 21

8. دعا

163. دعا و بندگی خدا، از دلایل هجرت در راه او:

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی ... (2)مریم (19) 48

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ . عنکبوت (29) 56

9. رهایی از استضعاف

164. مؤمنان تحت ستم، موظف به هجرت برای رهایی از استضعاف:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

نیز ==> آثار هجرت

10. رهایی از ظلم

165. ناگزیری مسلمانان به ترک اموال و خانه‌های‌شان و اقدام به هجرت برای رهایی از ستم مشرکان:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 97

اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ وَ لَوْ لاٰ دَفْعُ اللّٰهِ النّٰاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوٰامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَوٰاتٌ وَ مَسٰاجِدُ ... . حجّ (22) 40


1) 1) .«فتنوا»به عذاب دیدن در راه خدا تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 502)

2) 2) . از جمله معانی«دعاء»عبادت است. (مجمع البحرین، ج 1، ص 36،«د ع و»)

... اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أَمْوٰالِهِمْ .... حشر (59) 8

166. رهایی از ستم، یکی از هدفهای هجرت در راه خدا:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً. نساء (4) 97

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... نحل (16) 41

167. هجرت عده‌ای از مسلمانان صدر اسلام، برای رهایی از ستم مشرکان مکه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا .... نحل (16) 41

نیز ==> آثار هجرت

محل هجرت

1. حبشه

168. محل هجرت مسلمانان مهاجر از مکه (به مدینه یا حبشه) جایگاهی شایسته:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... (1)نحل (16) 41

169. هجرت برخی مسلمانان صدر اسلام (به حبشه) پس از تحمل رنج و شکنجۀ دشمنان:

... لِلَّذِینَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ... (2)نحل (16) 110

2. دار الاسلام

170. هجرت برخی زنان مؤمن از مکه به مدینه، با بریدن پیوندهای قبلی از کافران:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . (3)ممتحنه (60) 10

171. نهی خداوند، از بازگرداندن زنان مؤمن مهاجر به دار الاسلام (مدینه)، به کافران مکه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ


1) 1) . مقصود از«الذین هاجروا»هجرت مهاجران است به مدینه و حبشه. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 2، ص 403 ؛ تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 13، ص 127)

2) 2) . مقصود از«الذین هاجروا»هجرت مهاجران به حبشه است. (تفسیر التحریر و التنویر، ج 7، جزء 13، ص 241)

3) 3) . پیمان‌نامه صلح حدیبیه، شامل بازگرداندن زنان مهاجر و پناهنده نمی‌شود طبق نهی این آیۀ شریفه، بلکه مهریۀ آنان را به شوهرانشان پس می‌دادند. (انوار التنزیل، بیضاوی، ج 4، ص 270)

أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . ممتحنه (60) 10

172. پذیرش زنان مؤمن مهاجر از مکه به مدینه(دار الاسلام)، از سوی مؤمنان با آزمون آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ لاٰ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لاٰ هُمْ یَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا ذٰلِکُمْ حُکْمُ اللّٰهِ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ . ممتحنه (60) 10

173. کافران، دارای حق مطالبۀ مهریۀ همسر خود، در صورت پیوستن همسر ایشان به جمع مؤمنان:

... إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... وَ لْیَسْئَلُوا مٰا أَنْفَقُوا .... ممتحنه (60) 10

3. دار الکفر

174. مرد مؤمن، دارای حق مطالبۀ مهر همسرش از کافران، در صورت پیوستن همسرش به جمع کافران:

... إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ ... (1)ممتحنه (60) 10

4. زمین

175. وسعت و گنجایش زمین، برای هجرت در راه خدا:

... قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا .... نساء (4) 97

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ . زمر (39) 10

176. هجرت ابراهیم و لوط علیهما السلام به سرزمین با برکت:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 69 و 71

5. سرزمین مقدس

177. هجرت حضرت ابراهیم علیه السلام در راه خدا، از سرزمین بت‌پرستان به سرزمین مقدس:

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... (2)مریم (19) 49

6. فلسطین

178. هجرتگاه ابراهیم و لوط علیهما السلام (شام و

1) 1) . اگرچه ظاهراً در لسان قرآن کریم هجرت، به هجرت از دار الکفر به دار الایمان است، ولی به جهت عرف لغت، دور شدن از شهر خود به مکان دیگر اگرچه به دار الکفر باشد، هجرت نامیده می‌شود. (مفردات، ص 833«هجر»)

2) 2) .«اعتزال»به مفارقت و هجرت به سرزمین مقدس تفسیر شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 799)

فلسطین) با برکت برای تمام مردم جهان:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 69 و 71

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ... (1)عنکبوت (29) 26

7. محل شایسته

179. محل هجرت مسلمانان مهاجر از مکه، جایگاهی شایسته و مناسب برای آنان:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

8. مدین

180. هجرت موسی علیه السلام به مدین مقارن دوران پیری شعیب علیه السلام :

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ ... وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ. قصص (28) 23

9. مدینه

181. مدینه محل هجرت مسلمانان مکه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً ... (2)نحل (16) 41

182. هجرت مسلمانان از مکه به مدینه، برای جلب رضای الهی ناسازگار با مودّت نسبت به مشرکان مکه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیٰاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمٰا جٰاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ یُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَ إِیّٰاکُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللّٰهِ رَبِّکُمْ إِنْ کُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهٰاداً فِی سَبِیلِی وَ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِی تُسِرُّونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ .... ممتحنه (60) 1

183. هجرت مسلمانان صدر اسلام به مدینه، از وظایف مهم آنان:

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هٰاجَرُوا .... انفال (8) 75

184. مدینه، محل هجرت مسلمانان از مکه، جایگاهی شایسته و مناسب برای آنان:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

185. تشریع حکم جهاد، پس از آوارگی مسلمانان از مکه و هجرت به مدینه:

أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقٰاتَلُونَ .... اَلَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ .... حجّ (22) 39 و 40

186. اقدام برخی زنان مؤمن به هجرت از مکه به‌سوی مدینه، پس از پیمان حدیبیه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنٰاتٍ فَلاٰ تَرْجِعُوهُنَّ إِلَی الْکُفّٰارِ ... . ممتحنه (60) 10

مرگ در هجرت


1) 1) . از امام باقر علیه السلام ، روایت شده که لوط علیه السلام ، ابراهیم علیه السلام را تصدیق کرد و با آن حضرت و ساره به شام هجرت کرد. (البرهان، ج 4، ص 311، ح 3)

2) 2) . گفته شده: شهری که مسلمانان مکه به آن هجرت کردند مدینه بود. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 557)

187. سفر برای هجرت در راه خدا و مواجه شدن با مرگ در آن راه، در پی‌دارندۀ پاداش الهی:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

188. مرگ در هجرت یا کشته شدن در این راه، موجب بهره‌مندی از رزق نیکوی خداوند:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ مٰاتُوا لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حجّ (22) 58

189. مرگ در سفر هجرت و کشته شدن در این راه، موجب تکفیر گناهان:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ ... وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ .... آل عمران (3) 195

معذوران از هجرت

1. کودکان

190. اطفال، جزو مستضعفان معذور از هجرت:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... وَ الْوِلْدٰانِ لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً .... نساء (4) 97 و 98

2. زنان

191. زنان، جزو مستضعفان معذور از هجرت:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ ... وَ النِّسٰاءِ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً ....

نساء (4) 97 و 98

3. مردان ناتوان

192. مردان ناتوان، جزو مستضعفان معذور از هجرت:

... أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجٰالِ ... لاٰ یَسْتَطِیعُونَ حِیلَةً ....

نساء (4) 97 و 98

ملاک در هجرت

193. معیار قبولی هجرت، در راه خدا بودن آن:

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ ... . بقره (2) 218

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ... . آل عمران (3) 195

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرٰاغَماً کَثِیراً وَ سَعَةً وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ ... . نساء (4) 100

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ . انفال (8) 72 و 74

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . توبه (9) 20

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ

کٰانُوا یَعْلَمُونَ . نحل (16) 41

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَیَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً .... حجّ (22) 58

وَ لاٰ یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبیٰ وَ الْمَسٰاکِینَ وَ الْمُهٰاجِرِینَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... . نور (24) 22

نیز ==> همین مدخل، اخلاص در هجرت

موانع هجرت

1. علاقه به فرزند

194. مردان، مأمور هجرت در راه خدا، به‌رغم مخالفت فرزندانشان:

... إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ... (1)تغابن (64) 14

2. علاقه به همسر

195. بعضی از خویشاوندان، چون همسر، مانعی برای هجرت در راه خدا:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ ... عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ ... (2)تغابن (64) 14

3. مشقت

196. رنج و مشقت، مانعی برای هجرت غیر مخلصین، از مردم:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مٰا یُوعَظُونَ بِهِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِیتاً. (3)نساء (4) 66

موفقیت در هجرت

197. موفقیت پیامبر صلی الله علیه و آله در هجرت از مکه و خلاصی از توطئۀ کافران، مرهون نصرت خاص خداوند متعال:

... نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا .... توبه (9) 40

مهاجران

1. ابراهیم علیه السلام

198.ابراهیم علیه السلام از مهاجران موحّد و هجرت او از دار الشرک، جهت جلب رضای خدا:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ أَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَخْسَرِینَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 69 -\71

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی .... عنکبوت (29) 26

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

قٰالَ أَ تَعْبُدُونَ مٰا


1) 1) . منسوب به امام باقر علیه السلام که فرمودند: در صدر اسلام بعضی از مؤمنان که قصد هجرت به‌سوی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله را داشتند زن و فرزندانشان مانع آنها می‌شدند، لذا خداوند آنان را از زن و فرزندانشان برحذر داشته است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 342، ح 20)

2) 2) . منسوب به امام باقر علیه السلام که فرمودند: در صدر اسلام بعضی از مؤمنان که قصد هجرت به‌سوی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله را داشتند زن و فرزندانشان مانع آنها می‌شدند، لذا خداوند آنان را از زن و فرزندانشان برحذر داشته است. (تفسیر نور الثقلین، ج 5، ص 342، ح 20)

3) 3) . علّت عدم التزام به حکم خدا در مورد خروج از شهر و هجرت، مشقّت و رنجهایی است که غیر از مخلصان کسی دیگر آن را تحمّل نمی‌کند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 108)

تَنْحِتُونَ

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ

قٰالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیٰاناً فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ

فَأَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَسْفَلِینَ

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . صافّات (37) 83 و 95 -\99

199. تصمیم ابراهیم علیه السلام به هجرت از وطن خود به شهری دیگر و اعلام آن به مردم:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 41 و 42 و 48 و 49

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی .... عنکبوت (29) 26

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . صافّات (37) 83 و 99

200. هجرت ابراهیم علیه السلام از دیار شرک و از قوم مشرک خویش:

وَ اذْکُرْ فِی الْکِتٰابِ إِبْرٰاهِیمَ إِنَّهُ کٰانَ صِدِّیقاً نَبِیًّا

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ یٰا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مٰا لاٰ یَسْمَعُ وَ لاٰ یُبْصِرُ وَ لاٰ یُغْنِی عَنْکَ شَیْئاً

وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسیٰ أَلاّٰ أَکُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّی شَقِیًّا

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنٰا نَبِیًّا. مریم (19) 41 و 42 و 48 و 49

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی .... عنکبوت (29) 26

وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرٰاهِیمَ

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی سَیَهْدِینِ . صافّات (37) 83 و 99

201. ابراهیم علیه السلام از مهاجران به سرزمین با برکت:

قُلْنٰا یٰا نٰارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاٰماً عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ

وَ أَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَخْسَرِینَ

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 69 -\71

2. اصحاب کهف

اشاره
202. حرکت اصحاب کهف به‌سوی غار، حرکتی جوانمردانه و در جهت کسب ارزشها:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا .... کهف (18) 10

203. هجرت اصحاب کهف، گریز از محیط فاسد به منظور حفظ ایمان و ارزشها، کاری جوانمردانه و مورد تمجید خداوند متعال:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ فَقٰالُوا رَبَّنٰا .... کهف (18) 10

نیز ==> اصحاب کهف، هجرت اصحاب کهف.

آثار هجرت اصحاب کهف
1.

آسایش

2.

فراهم شدن شرایط مناسب و آسایش از سوی خداوند، پیامد هجرت اصحاب کهف برای فرار از حاکمیت شرک:

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی

اَلْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 16

2.

رحمت

3.

اطمینان اصحاب کهف به برخورداری از رحمت الهی، در صورت هجرت کردن از حاکمیت شرک:

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ .... کهف (18) 16

3. بلال حبشی

206. هجرت بلال حبشی، به علت حفظ دین و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت رهایی از ستم مشرکان مکه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... (1)نحل (16) 41

4. خبّاب

207. هجرت خبّاب، برای حفظ دین و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله و به جهت رهایی از ستم مشرکان در مکه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... (2)نحل (16) 41

5. صهیب رومی

208. هجرت صهیب رومی، به جهت حفظ دین و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله و به جهت رهایی از ستم مشرکان مکّه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... (3)نحل (16) 41

نیز ==> صحابه

6 . عمّار

209. هجرت عمّار یاسر، برای حفظ دین و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله به جهت رهایی از ستم مشرکان در مکّه:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا ... (4)نحل (16) 41

نیز ==> صحابه.

7. لوط علیه السلام

210. تصمیم حضرت لوط علیه السلام به هجرت، پس از ایمان آوردن او به حضرت ابراهیم علیه السلام :

1) 1) . مطابق شأن نزول، این آیه در مورد بلال و عده‌ای از مؤمنان نازل شده است که برای حفظ دین و پیروی از پیامبر صلی الله علیه و آله از شهر مکه رفتند تا از ستم مشرکان نجات یابند. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 556؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 79)

2) 2) . مطابق شأن نزول، این آیه در مورد افرادی چون خبّاب نازل شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 556؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 79)

3) 3) . مطابق شأن نزول، این آیه در مورد افرادی چون صهیب رومی نازل شده است. صهیب به سردمداران مکه گفت: چه در مکه بمانم یا هجرت کنم برای شما ضرری ندارم. بیایید اموال مرا بگیرید و بگذارید هجرت کنم. آنها پذیرفتند. اموالش را داد و به مدینه هجرت کرد ابو بکر به صهیب گفت: معامله پرسودی کردی، ای صهیب. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 556؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 79)

4) 4) . مطابق شأن نزول، این آیه در مورد افرادی چون عمار نازل شده است. (مجمع البیان، ج 5 -\6، ص 556؛ معالم التنزیل، بغوی، ج 3، ص 79)

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ... (1)عنکبوت (29) 26

211. هجرت حضرت لوط علیه السلام از جامعۀ آلودۀ خود به سرزمین برکت‌خیز:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ . انبیاء (21) 71

8 . محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، هجرت محمّد صلی الله علیه و آله

9. مسلمانان صدر اسلام

==> مهاجران

10. منافقان

212. هجرت در راه خدا و پیوستن به جامعۀ اسلامی، از وظایف منافقان:

... اَلْمُنٰافِقِینَ ... وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَمٰا کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَوٰاءً فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ .... نساء (4) 88 و 89

213. رفع ممنوعیّت ارتباط مؤمنان با منافقان، در صورت دست برداشتن از نفاق با هجرت در راه خدا:

فَمٰا لَکُمْ فِی الْمُنٰافِقِینَ .... فَلاٰ تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیٰاءَ حَتّٰی یُهٰاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... (2)نساء (4) 88 و 89

11. موحّدان

214. تشویق شدن افراد موحّد به هجرت از سرزمین شرک از سوی ابراهیم علیه السلام :

قٰالَ أَ تَعْبُدُونَ مٰا تَنْحِتُونَ

وَ اللّٰهُ خَلَقَکُمْ وَ مٰا تَعْمَلُونَ

قٰالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیٰاناً فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ

فَأَرٰادُوا بِهِ کَیْداً فَجَعَلْنٰاهُمُ الْأَسْفَلِینَ

وَ قٰالَ إِنِّی ذٰاهِبٌ إِلیٰ رَبِّی ... (3)صافّات (37) 95 -\99

12. موسی علیه السلام

215. هجرت موسی علیه السلام به مدین، در حال پیری شعیب علیه السلام :

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً یَتَرَقَّبُ قٰالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

وَ لَمّٰا تَوَجَّهَ تِلْقٰاءَ مَدْیَنَ قٰالَ عَسیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوٰاءَ السَّبِیلِ

وَ لَمّٰا وَرَدَ مٰاءَ مَدْیَنَ ... قٰالَتٰا ... وَ أَبُونٰا شَیْخٌ کَبِیرٌ. قصص (28) 21 -\23 و 29

216. تقارن هجرت موسی صلی الله علیه و آله به مدین، با فصل گرما:

فَخَرَجَ مِنْهٰا خٰائِفاً .... ثُمَّ تَوَلّٰی إِلَی الظِّلِّ .... قصص (28) 21 و 24

13. هم‌سفر محمّد

217. هم‌سفری تنها یک نفر با پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام خروج و هجرت از مکّه به‌سوی غار ثور:

1) 1) . بنا بر این احتمال که مرجع ضمیر فاعلی«قال»حضرت لوط علیه السلام باشد. (مجمع البیان، ج 7 -\8، ص 440)

2) 2) . از ابو بکر رازی نقل شده است که در آیۀ شریفه تقدیر است؛ یعنی«حتی یسلموا و یهاجروا»چون هجرت در راه خدا ممکن نیست، مگر بعد از اسلام آوردن. (التفسیر الکبیر، ج 4، ص 170)

3) 3) . ابن عباس گفته: معنای آیه چنین است که ابراهیم علیه السلام گفت: من به‌سوی پروردگارم هجرت می‌کنم از دیار کفر و به آنجا می‌روم که خدا مرا امر کرده است و آن سرزمین مقدس است. (مجمع البیان، ج 7 - 8، ص 704)

... إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ .... توبه (9) 40

218. نگرانی فرد همراه پیامبر (ابو بکر) به هنگام هجرت از مکّه به مدینه و دلداری رسول خدا صلی الله علیه و آله به وی:

... إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا .... توبه (9) 40

نیز ==> صحابه، هجرت صحابه

نعمت هجرت

219. نعمت هجرت، شایستۀ شکرگزاری به درگاه خداوند:

وَ اذْکُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِیلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِی الْأَرْضِ ... فَآوٰاکُمْ ... لَعَلَّکُمْ

تَشْکُرُونَ . (1)انفال (8) 26

نیّت هجرت

==> همین مدخل، اخلاص در هجرت، ارزش هجرت و ملاک در هجرت

هجرت از جامعۀ ظالم

==> همین مدخل، عوامل هجرت، محیط ظلم و فلسفۀ هجرت، رهایی از ظلم

هجرت از جامعه فاسد

220. هجرت و گریز از محیط فاسد، به منظور حفظ ایمان و ارزشها، کاری جوانمردانه و مورد تمجید خداوند متعال:

إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ .... کهف (18) 10

221. هجرت از محیط آلوده به سرزمین برکت‌خیز، امری بایسته:

وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَی الْأَرْضِ الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا .... انبیاء (21) 71

هجرت از دار الکفر

222. هجرت از دار الکفر، در صورت مناسب نبودن آن برای انجام دادن تکالیف دینی، حتّی تا دم مرگ امری لازم:

... وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ ... إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ .... عنکبوت (29) 54 و 56 و 57

223. آمرزش گناهان و دخول به بهشت، پاداش خداوند متعال به جهت هجرت از دار الکفر:

... فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ ... لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا ....

آل عمران (3) 195 و 196

224. ترک هجرت از سیطرۀ کافران، گناهی بس

1) 1) .«و اذکروا»خطاب به مهاجران است و«قلیل»متعلق به«اذکروا»است و بیانگر هدف از ضرورت به یاد داشتن مطالبی است که در آیه مطرح شد، از جمله مقایسه دو حالت قبل از هجرت و بعد از هجرت است. (زاد المسیر، ج 2، ص 202)

بزرگ:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا فَأُولٰئِکَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ سٰاءَتْ مَصِیراً

فَأُولٰئِکَ عَسَی اللّٰهُ أَنْ یَعْفُوَ عَنْهُمْ .... نساء (4) 97 و 99

225. وسعت و گنجایش زمین، برای هجرت و گریز از سرزمین کفر:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِکَةُ ظٰالِمِی أَنْفُسِهِمْ قٰالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قٰالُوا کُنّٰا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قٰالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِیهٰا ... (1)نساء (4) 97

226. لزوم هجرت از محیط شرک، برای حفظ عقیدۀ توحیدی:

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْیَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنٰاهُمْ هُدیً

وَ رَبَطْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ إِذْ قٰامُوا فَقٰالُوا رَبُّنٰا رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلٰهاً لَقَدْ قُلْنٰا إِذاً شَطَطاً

هٰؤُلاٰءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْ لاٰ یَأْتُونَ عَلَیْهِمْ بِسُلْطٰانٍ بَیِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 13 -\16

227. اطمینان اصحاب کهف به برخورداری از رحمت الهی در صورت هجرت کردن از حاکمیّت شرک:

وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ مٰا یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّٰهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً. کهف (18) 16

هجرت از مکّه

228. هجرت مسلمانان از مکّه براثر فشار دشمن، نه به اختیار مسلمانان:

... اَلْمُهٰاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ .... حشر (59) 8

229. اقدام برخی زنان مؤمن به هجرت از مکّه به‌سوی مدینه، پس از پیمان حدیبیّه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... (2)ممتحنه (60) 10

230. دفاع از حریم قرآن و پیروی از تعالیم آن، عامل هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله از مکّه:

إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرٰادُّکَ إِلیٰ مَعٰادٍ .... قصص (28) 85

231. هجرت عدّه‌ای از مسلمانان صدر اسلام از شهر مکّه برای رهایی آنان از ستم مشرکان:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا


1) 1) . اگرچه در آیه ظاهراً کلمه کفر نیست، ولی چنانکه برخی مفسران هم بیان کردند آیه بیانگر کسانی است که هجرت را ترک کرده و تحت حاکمیت کفر مانده‌اند. (مجمع البیان، ج 3 -\4، ص 151)

2) 2) . آیۀ شریفه براساس شأن نزول، پس از هجرت برخی زنان مکه به مدینه نازل شده است. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 410)

ظُلِمُوا .... نحل (16) 41

232. محلّ هجرت مسلمانان از مکّه (به مدینه یا حبشه) جایگاهی شایسته و مناسب برای آنان:

وَ الَّذِینَ هٰاجَرُوا فِی اللّٰهِ مِنْ بَعْدِ مٰا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیٰا حَسَنَةً .... نحل (16) 41

هجرت اقلیّت

233. عدّه‌ای اندک از مردم، پذیرای هجرت در راه خدا:

وَ لَوْ أَنّٰا کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِیٰارِکُمْ مٰا فَعَلُوهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ .... نساء (4) 66

هجرت به‌سوی محمّد صلی الله علیه و آله

234. کوچ مسلمانان به‌سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله ، جهت تفقّه در دین، توصیۀ خداوند متعال:

... فَلَوْ لاٰ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طٰائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ ... (1)توبه (9) 122

235. مهاجرت به‌سوی پیامبر صلی الله علیه و آله هجرت در راه خدا:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ .... نساء (4) 100

236. هجرت به‌سوی رسول صلی الله علیه و آله موجب برخورداری از پاداش الهی:

... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ .... نساء (4) 100

237. هجرت به‌سوی پیامبر صلی الله علیه و آله درپی‌دارندۀ غفران و رحمت خداوند متعال:

وَ مَنْ یُهٰاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ مَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَی اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّٰهِ وَ کٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِیماً. نساء (4) 100

هجرت به فلسطین

==> همین مدخل، محلّ هجرت، فلسطین

هجرت زنان

238. جواز ازدواج با زنان مؤمن، در صورت هجرت و جدا شدن از شوهران کافر خود، با پرداخت مهریّۀ آنان:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... وَ آتُوهُمْ مٰا أَنْفَقُوا وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ .... ممتحنه (60) 10

239. هجرت دختر عموها، دختر عمّه‌ها، دختر داییها و دختر خاله‌های پیامبر، مجوّز ازدواج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با آنان:

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَکَ أَزْوٰاجَکَ ... وَ بَنٰاتِ عَمِّکَ وَ بَنٰاتِ عَمّٰاتِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالِکَ وَ بَنٰاتِ خٰالاٰتِکَ اللاّٰتِی هٰاجَرْنَ مَعَکَ .... احزاب (33) 50

240. هجرت زنان، مورد تأیید و تمجید خداوند متعال:

1) 1) . مطابق حدیثی از امام صادق علیه السلام . (تفسیر نور الثقلین، ج 2، ص 283، ح 408)

... خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ ...

سٰائِحٰاتٍ ... (1)تحریم (66) 5

241. جواز مطالبۀ مهریّه، از زنان کافر مهاجر به بلاد کفر:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ .... ممتحنه (60) 10

242. اقدام برخی زنان مؤمن به هجرت از مکه به‌سوی مدینه، پس از پیمان حدیبیه:

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا جٰاءَکُمُ الْمُؤْمِنٰاتُ مُهٰاجِرٰاتٍ ... (2)ممتحنه (60) 10

243. لزوم لغو ازدواج زن کافر مهاجر به بلاد کفر و جدا شده از شوهر مسلمان:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ .... ممتحنه (60) 10

244. هجرت زنان از دار الایمان به دار الکفر و پیوستن به کافران، موجب مطالبۀ مهریّۀ او از سوی شوهرش:

... وَ لاٰ تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوٰافِرِ وَ سْئَلُوا مٰا أَنْفَقْتُمْ .... ممتحنه (60) 10

نیز ==> مهاجران

هجرت محمّد صلی الله علیه و آله

==> محمّد صلی الله علیه و آله ، هجرت محمّد صلی الله علیه و آله


1) 1) . مقصود از«سائحات»می‌تواند هجرت‌کنندگان باشد، زیرا«سائح»به معنای جاری است و عرب به آبی که همیشه جاری باشد سائح می‌گوید و سپس به مردی گفته می‌شود که از جایی به جای دیگر روی زمین حرکت می‌کند. (مجمع البیان، ج 9 -\10، ص 469 و 470 و 475)

2) 2) . آیۀ شریفه براساس شأن نزول، پس از هجرت برخی زنان مکه به مدینه نازل شده است

فهرست منابع جلد 32 فرهنگ قرآن - 88/7/11

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

1 الاتقان فی علوم القرآن جلال الدین السیوطی الاتقان 911 ق دار الفکر، لبنان، 1416 ق.

2 احکام القرآن ابو بکر احمد الرازی الجصّاص احکام القرآن، جصّاص 543 یا 370 ق المکتبة التجاریة، مکه، 1413 ق.

3 اخبار مکه محمد بن عبد اللّه الازرقی 250 ق انتشارات شریف رضی، 1411 ق.

4 ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن محمد سبزواری 1409 ق دار التعارف، بیروت، 1419 ق.

5 اسباب النزول علی بن احمد بن محمد بن علی الواحدی اسباب النزول، واحدی 468 ق دار الحدیث، قاهره.

6الاستبصار محمد بن حسن طوسی 460 ق دار الحدیث للطباعة و النشر، قم، 1380 ق.

7 الاستیعاب فی معرفة الاصحاب ابو عمر یوسف بن عبد الله القرطبی الاستیعاب 462 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

8 اسد الغابة فی معرفة الاصحاب عز الدین ابن الاثیر علی بن محمد الجزری اسد الغابة 630 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415 ق.

9 اسما و صفات الهی فقط در قرآن محمدباقر محقق انتشارات اسلامی، تهران، 1372 ش.

10 الاصابة فی تمییز الصّحابه احمد بن علی بن حجر العسقلانی الاصابه 852 ق دار الکتب العلمیه بیروت 1415 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

11 اصطلاحات الاصول علی مشکینی الهادی، قم، 1381 ش.

12 اعراب القرآن الکریم و بیانه محیی الدین الدرویش اعراب القرآن، درویش دار ابن کثیر، دمشق، 1408 ق.

13 اعلام القرآن عبد الحسین شبستری اعلام القرآن، شبستری دفتر تبلیغات حوزه قم، 1421 ق.

14 الأعلام خیر الدین زرکلی اعلام، زرکلی دار العلم للملایین، بیروت.

15 الامالی محمد بن الحسن الطوسی امالی شیخ طوسی 460 ق دار الثقافه، قم.

16 انوار التنزیل و اسرار التأویل عبد الله ابی عمر بن محمد الشیرازی، البیضاوی انوار التنزیل، بیضاوی 791 ق دار الفکر، بیروت، 1416 ق.

17 بحار الانوار محمدباقر مجلسی 1110 ق دار احیاء التراث العربی، 1403 ق.

18 البدایة و النهایه ابن کثیر الدمشقی 774 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1418 ق.

19 البرهان فی تفسیر القرآن السید هاشم الحسینی البحرانی البرهان 1107 ق مؤسسة البعثة، قم.

20 البلد الامین الکفعمی 905 ق

21بیان السعادة فی مقامات العبادة سلطان محمّد گنابادی بیان السعادة مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات، بیروت، 1408 ق.

22 بیان المعانی سید عبد القادر ملا حویش مطبعة الشرقی، دمشق، 1384 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

23 تاریخ الطبری محمد بن جریر الطبری تاریخ الطبری 310 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1417 ق.

24 التبیان فی تفسیر القرآن محمّد بن الحسن الطوسی التّبیان 460 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت.

25 تحریر الاحکام حسن بن مطهّر حلّی 726 ق موسسة الامام الصادق، 1420 ق.

26 تحریر الوسیله سید روح الله موسوی تحریر الوسیله مؤسسة النشر الاسلامی لجماعة المدرسین بقم، 1404 ق.

27 التحقیق فی کلمات القرآن الکریم الشیخ حسن المصطفوی التحقیق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران.

28 ترتیب العین خلیل بن احمد الفراهیدی 175ق انتشارات اسوه، 1414ق.

29 تفسیر التّحریر و التنویر الطاهر بن عاشور 1393 ق مؤسّسة التّونسیّة.

30 تفسیر شریف لاهیجی شریف لاهیجی 1088 ق انتشارات علمی، 1363 ش.

31 تفسیر الصافی محمد محسن فیض کاشانی 1091 ق مؤسسة الاعلمی، بیروت.

32 تفسیر فرات کوفی فرات بن ابراهیم کوفی 252 ق مؤسسة وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، 1416 ق.

33 تفسیر القرآن العظیم اسماعیل بن کثیر الدمشقی تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر 774 ق دار المعرفة، بیروت، 1409 ق.

34 تفسیر القرآن الکریم سید عبد اللّه شبّر تفسیر القرآن الکریم، شبّر 1242 ق مؤسّسة الاعلمی، بیروت، 1410 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

35 تفسیر القمی علی بن ابراهیم قمّی تفسیر قمی 307 ق دار الشرور، بیروت، 1415 ق.

36 التفسیر محمد بن مسعود بن عیّاش السّلمی السمرقندی تفسیر عیّاشی 320 ق المکتبة العلمیة الاسلامیّة، تهران.

37 تفسیر المراغی احمد مصطفی المراغی دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1985 م.

38 تفسیر مقاتل مقاتل بن سلیمان 150 ق دار احیاء التراث العربی، 1423 ق.

39 تفسیر من وحی القرآن سید محمدحسین فضل الله دار الملاک، بیروت، 1419 ق.

40 التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج وهبة الزحیلی التفسیر المنیر دار الفکر المعاصر، دار الفکر، 1411 ق.

41 تفسیر نسفی ابو البرکات عبد اللّه النسفی 701 ق دار الفکر.

42 تفسیر نمونه مکارم شیرازی و همکاران علمی دار الکتب الاسلامیه، 1375 ش.

43 تفسیر نور الثقلین عبد علی بن جمعة الحویزی 1112 ق اسماعیلیان، 1373 ش.

44 تلخیص التمهید

45التوحید محمد بن علی بن الحسین الصدوق توحید صدوق 381 ق انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1416 ق.

46 تهذیب الاحکام محمد بن الحسن الطوسی 460 ق دار الکتب الاسلامیه، 1365 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

47 جامع البیان عن تأویل آی القرآن ابو جعفر محمد بن جریر الطّبری جامع البیان 310 ق دار الفکر، بیروت، 1415 ق.

48 الجامع لاحکام القرآن محمد بن احمد الأنصاری القرطبی الجامع لاحکام القرآن، قرطبی 671 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1417 ق.

49 جامع السعادات محمد مهدی نراقی 1209ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1408 ق.

50 الجدید محمد سبزواری 1409 ق دار التعارف، بیروت، 1402 ق.

51 جلاء الاذهان حسین بن حسن جرجانی 722 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1377 ش.

52 جمهرة انساب العرب علی بن احمد الاندلسی 456 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1418 ق.

53 جنة الامان (المصباح) ابراهیم بن علی الکفعمی 905 ق مؤسسة الاعلمی، بیروت، 1403 ق.

54 جوامع الجامع فضل بن حسن طبرسی 548 ق انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه قم، 1377 ش.

55 جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام محمد بن حسن النجفی جواهر الکلام 1266 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

56 الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین سید عبد الله شبّر الجوهر الثمین 1242 ق مکتبة الالفین، کویت.

57 حجة التفاسیر البلاغی 1399 ق انتشارات حکمت، قم، 1345 ش.

58 الحدائق النّاصرة یوسف البحرانی 1186 ق نشر اسلامی، قم، 1363 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

59 الخلاف محمد بن الحسن الطوسی 460 ق مؤسّسة النشر الاسلامی لجماعة المدرّسین بقم، 1407 ق.

60 دلائل النبوّة احمد بن حسین بیهقی دلایل النبوّة، بیهقی 458 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1405 ق.

61 دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی بهاء الدین خرّمشاهی دوستان، ناهید، تهران، 1377 ش.

62 الدّرّ المنثور فی التفسیر المأثور جلال الدّین السّیوطی الدّرّ المنثور 911 ق دار الفکر، بیروت، 1403 ق.

63 دعائم الاسلام القاضی النعمان المغربی 363 ق دار المعارف، قاهره، 1383 ق.

64 روح البیان شیخ اسماعیل بروسوی روح البیان 1137 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1421 ق.

65 روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم محمود الآلوسی روح المعانی 70-\1263 ق دار الفکر، بیروت، 1414 ق.

66 روض الجنان و روح الجنان حسین بن علی بن محمد بن احمد الخزاعی،مشهور به ابو الفتوح رازی روض الجنان 554 ق بنیاد پژوهشهای اسلامی قدس رضوی، 1367 ش.

67 زاد المسیر فی علم التفسیر عبد الرحمن بن علی بن محمد الجوزی زاد المسیر 597 ق المکتب الاسلامی، بیروت، 1407 ق.

68 زبدة البیان فی براهین احکام القرآن احمد الشهیر بالمحقق الاردبیلی زبدة البیان 993 ق انتشارات سپهر، قم، 1378 ش

69 سنن ابن ماجه محمد بن یزید القزوینی،ابن ماجه 275 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1395 ق.

70 السیرة النبویه عبد الملک بن هشام السیرة النبویه، ابن هشام 8 -\231 ق المکتبة العلمیة، بیروت.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

71 شرایع الاسلام المحقق الحلی 676 ق انتشارات استقلال، تهران، 1409 ق.

72 شرح اسماء اللّه الحسنی شرح اسماء اللّٰه الحسنی، رازی 606 ق دار الکتاب العربی.

73 شرح اسماء اللّه الحسنی غزالی شرح اسماء الحسنی، غزالی 505 ق المکتبة الحدیثة، بغداد، 1990 م.

74 شرح الأسماء هادی سبزواری شرح الاسماء، سبزواری 1289 ق دانشگاه تهران، تهران، 1375 ش.

75 شواهد التنزیل عبید اللّه المعروف بالحاکم الحسکانی النیشابوری 470 ق وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، تهران، 1411 ق.

76 الطبقات محمد بن سعد 230 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1418 ق.

77 علل الشرائع محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق مکتبة الحیدریّة، نجف، 1386 ق.

78 عیون اخبار الرّضا محمد بن علی بن الحسین الصدوق 381 ق نشر اعلمی، بیروت، 1404 ق.

79 الفروق اللغویة ابو هلال العسکری 395 ق انتشارات اسلامی، قم، 1412 ق.

80 فرهنگ اصطلاحات سیاسی استراتژیک جفری و رابرت،ترجمه میر حسن لنگرودی انتشارات معین، تهران، 1373 ش.

81 فرهنگ بزرگ سخن حسن انوری انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

82 فرهنگ علوم سیاسی علی آقابخشی و مینو افشاری فرهنگ علوم سیاسی، علی آقابخشی اطلاعات علمی ایران، تهران، 1376 ش.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

83 فرهنگ فارسی محمد معین 1350 ش انتشارات امیرکبیر، 1375 ش.

84 فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام قطب الدین راوندی فقه القرآن 573 ق کتابخانه مرعشی نجفی قم، 1405 ق.

85 الفواتح الالهیه نعمة اللّٰه بن محمود النخجوانی 920 ق دار رکابی، مصر، 1999 م.

86 قصص الانبیاء سعید بن هبة اللّٰه راوندی قصص الانبیاء، راوندی 573 ق الهادی، 1418 ق.

87 الکافی محمد بن یعقوب کلینی 329 ق دار الکتب الاسلامیه، 1375 ش.

88 کتاب مقدس ترجمه فاضل خان همدانی و... اساطیر، تهران، 1380 ش.

89 کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم محمد علی تهانوی مکتبة لبنان ناشرون، بیروت، 1996 ق.

90 الکشّاف محمود بن عمر الزّمخشری 538 ق انتشارات البلاغة.

91 کشف الاسرار و عدة الابرار رشید الدین میبدی کشف الاسرار 520 ق انتشارات امیرکبیر، 1361 ش.

92 الکشف و البیان عن تفسیر القرآن ابو اسحاق احمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری الکشف و البیان 427 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق.

93 کمال الدین محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق نشر اسلامی، قم، 1405 ق.

94 کنز الدقائق و بحر الغرائب محمد بن محمدرضا القمی المشهدی کنز الدقائق 1125 ق انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1411ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

95 کنز العرفان فی فقه القرآن مقداد بن عبد اللّه السّیوری کنز العرفان 826 ق المکتبة المرتضویّة، 1384 ق.

96 لسان العرب محمد بن مکرّم المشهور بابن منظور 711 ق مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، 1413 ق.

97 لغت‌نامه علی‌اکبر دهخدا 1334 ق انتشارات دانشگاه تهران، 1372 ش.

98 مبسوط در ترمینولوژی حقوق محمد جعفر جعفری لنگرودی کتابخانه گنج دانش، تهران، 1378 ش.

99 المبسوط محمد بن حسن طوسی 460 ق المکتبة المرتضویه، 1387 ق.

100 مجمع البحرین شیخ فخر الدین الطریحی 1085 ق دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1408 ق.

101 مجمع البیان فی تفسیر القرآن فضل بن الحسن الطبرسی مجمع البیان 548 ق انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1376 ش.

102 مخزن العرفان سیده نصرت امین اصفهانی نهضت زنان مسلمان، تهران، 1361 ش.

103 مسالک الافهام فاضل جواد کاظمی مسالک الافهام، کاظمی 1050 ق المکتبة المرتضویه، تهران.

104 المصباح المنیر احمد بن محمد بن علی المقری الفیومی المصباح 770 ق دار الکتب العلمیه، 1928 م.

105 معارف و معاریف سید مصطفی حسینی دشتی مؤسسۀ فرهنگی آرایه، تهران، 1379 ش.

106 معالم التنزیل الحسین بن مسعود الفرّاء البغوی معالم التنزیل، بغوی 516 ق دار الکتب العلمیة، بیروت، 1414 ق.

ردیف نام منبع مؤلف در پانوشت تاریخ وفات انتشارات

107 معجم لغة الفقهاء محمد قلعه‌چی دار النفائس، بیروت، 1408 ق.

108 مفاتیح الغیب المعروف بالتفسیر الکبیر محمد بن عمر الرّازی الملقب بفخر الدین التفسیر الکبیر 606 ق دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1415 ق.

109 مفردات الفاظ القرآن الرّاغب الاصفهانی مفردات 425 ق دار القلم، دمشق، 1412 ق.

110 منهج الصادقین مولا فتح اللّٰه کاشانی کتابفروشی علمیه اسلامیه، تهران.

111 من لا یحضره الفقیه محمد بن علی بن الحسین الصّدوق 381 ق جامعه مدرسین قم.

112 المهذب البارع ابن فهد الحلّی 841 ق النشر الاسلامی، قم، 1413 ق.

113 المیزان فی تفسیر القرآن سید محمدحسین طباطبایی المیزان 1402 ق جامعه مدرّسین، قم، 1393 ق.

114 نثر طوبی میرزا ابوالحسن شعرانی دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1398 ق.

115 النّکت و العیون علی بن محمد بن حبیب الماوردی النکت و العیون، ماوردی 450 ق دار الکتب العلمیه، بیروت، 1412 ق.

116 وسائل الشیعة محمد بن الحسن الحرّ العاملی 1104 ق مؤسسة آل البیت، قم، 1414 ق.