ستارگان حرم اختران حریم معصومه سلام الله علیها - 30

مشخصات کتاب

عنوان قراردادی : فرهنگ کوثر (مجله)

عنوان و نام پدیدآور : ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) / تالیف گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۷ -

مشخصات ظاهری : ج.: مصور، نمونه، عکس.

شابک : دوره 964-6401-01-5 : ؛ ۵۰۰۰ ریال (ج. ۱) ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۲ 964-6401-10-6 : ؛ ۵۵۰۰۰ ریال : ج.۳ 964-6401-11-2 : ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۴ : 964-6401-14-7 ؛ ۵۵۰۰ ریال : ج. ۵ : 964-6401-15-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال : ج.۶ : 964-6401-20-1 ؛ ۸۵۰۰ ریال (ج. ۱۱) ؛ ۸۰۰۰ ریال (ج. ۱۲) ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۵ : 964-6409-87-2 ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۷ : 964-8567-08-5 ؛ ۱۷۰۰۰ ریال : ج.۲۰ : 964-8567-90-5 ؛ ۱۶۰۰۰ ریال : ج. ۲۱ : 964-8567-95-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲۶ : 978-964-180-122-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۲۷) ؛ ج.۲۸ 978-964-180-235-8 : ؛ ج.۲۹: 978-964-180-417-8 ؛ ج.۳۰‌978-964-180-444-4 :

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)

یادداشت : ج.۲ و ۳ (چاپ اول: ۱۳۷۷).

یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ اول: بهار ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ اول: پائیز ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ اول: زمستان ۱۳۷۹).

یادداشت : ج. ۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۱).

یادداشت : ج. ۱۲ و ۱۵ (چاپ اول: ۱۳۸۲).

یادداشت : ج. ۱۷ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۲۰ و ۲۱ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۶ و ۲۷ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۲۸ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت : ج.۲۹ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

یادداشت : ج.۳۰ (چاپ اول: ۱۳۹۶) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- سرگذشتنامه

موضوع : قم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP۵۵/۲/س۲۵ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹۶

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۸-۸۷۸۷

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ستارگان حرم

شرح حال علما

جلد 30

گروهی از نویسندگان

فهرست

سخن نخست15

سید محمد ابطحی کاشانی

تولد و خاندان19

تحصیلات20

استادان21

آیت اﷲ ابطحی بر کرسی تدریس29

تبلیغ30

همراه امام و پیشتاز در نهضت30

ویژگی های اخلاقی، علمی و اجتماعی31

آثار34

همسر و فرزندان34

از نگاه بزرگان35

وفات و مدفن36

علی ابوالحسنی (منذر)

ورامین، دیار دیانت و مقاومت39

شیخ یداﷲ ابوالحسنی روحانی پارسا41

شیخ محمد ابوالحسنی مربی مبارز42

مشعلی در تاریکی استبداد44

تحصیلات شیخ علی در تهران (از دبستان تا دانشگاه)45

فعالیت های آموزشی در مدرسه حقانی46

در محضر علمای حوزه علمیه قم48

ارتباط های تأثیرگذار و برکتزا59

نویسنده ای امین و باانصاف66

آثار و تألیفات70

غیرت دینی و همت بلند73

دیدگاه ها و دغدغه ها79

رحلت و محل دفن83

بیانات مراجع در فقدان مرحوم ابوالحسنی84

کارنامه ای نورانی و پربار86

محمد حسن اعرابی

تولد89

پدربزرگ، آیت اﷲ حاج ملاغلامرضا قمی 89

آثار ملاغلامرضا قمی92

پدر، حاج شیخ محمد جواد مجتهد قمی94

آثار95

سیره خانوادگی96

ازدواج مبارک97

رضا به تقدیر الهی98

در عرصه مبارزه98

رسیدگی به خانواده مبارزان99

پس از پیروزی انقلاب99

خانه امن99

طیف معاشران100

ویژگی های اخلاقی100

نگاهی فراتر به جهان100

پیام تسلیت امام خامنه ای دام ظله 102

یحیی انصاری شیرازی

اشاره107

داراب، موطن مردی الهی108

نسب108

خانواده و ایام کودکی نصیرالاسلام110

تحصیلات مقدماتی آیت اﷲ انصاری110

به سوی شیراز112

اقامت در مدرسه حجتیه قم113

تحصیل در سطح عالی حوزه114

فراگیری درس خارج فقه و اصول115

شاخه های شوق116

برساحل دریای حکمت123

ملاقات با مربیان اخلاق125

کرسی تدریس127

شاگردان131

آثار و تألیفات133

ارتحال133

سید عبدالحجت ایروانی

تاریخچه ایروان135

ولادت و نیاکان136

آثار و تحصیلات137

خدمات فرهنگی و اجتماعی138

در نگاه دیگران138

وفات139

بازماندگان139

خاندان145

نسب و کودکی146

مراجعت به زادگاه149

کمالات و فضائل149

آثار علمی150

ازدواج مبارک151

رحلت غم انگیز152

شرح حال آقا میر بحرالعلوم رشتی152

فعالیتهای سیاسی و اجتماعی153

میرآقا بحرالعلوم و مشروطیت155

شهادت مظلومانه157

کرامت158

وفات159

علی حیدری کاشانی

تولد و خاندان161

تحصیلات162

استادان163

مرحوم حیدری، تدریس و شاگردان176

فعالیتهای تبلیغی176

آثار177

مرحوم حیدری از نگاه دیگران177

وفات179

ملا محمد خمامی رشتی

طلیعه181

ولادت و ایام کودکی183

هجرت به رشت184

هجرت به نجف185

پرتو افشانی در رشت186

شاگردان188

عالم عامل188

صلابت و قاطعیت191

نقش آفرینی در جریان مشروطیت194

افشای شرارت198

جنجال آفرینی مخالفان200

شهادت آیت اﷲ خمامی203

علی دوانی

علی رجبی، معروف به دوانی رحمة الله 207

پدر و مادر208

مبارزات پدر با اشغالگران انگلیس208

مادرم فاطمه209

دوران کودکی و نوجوانی210

اشتیاق به نجف211

ثبات قدم213

به سوی کربلا و نجف214

از مراد علی تا دوانی215

استادان نجف اشرف215

مدرسان قم216

توفیقات استاد217

عرصه های معنوی مرحوم دوانی217

راز موفقیت مرحم دوانی223

مبارزات224

ساده زیستی226

تدریس استاد227

شعر استاد227

شرکت در محافل علمی229

فهرست آثار231

معرفی دو اثر236

جوایز و تقدیرنامه ها239

پیام مقام معظم رهبری240

سید محمود روحانی رشتی

مقدمه243

تولّد و نیاکان244

تولّد و اساتید247

بازگشت به رشت248

نماز باران248

ویژگی های شخصی250

فعالیت های سیاسی251

تألیفات259

چگونگی تدوین کتابچه تسویه حقوق259

فرزندان260

رحلت261

حسین شب زنده دار

آشنایی با جهرم263

تولد و خانواده264

تحصیلات و استادان265

تحصیل در جهرم265

در شیراز267

هجرت به قم268

تدریس269

ویژگی های اخلاقی و معنوی270

تعظیم بزرگان271

خاطراتی از عالم تأثیرگذار272

دلبستگی به آیت اﷲ حق شناس273

عبای کهنه274

نقل خاطره277

تعهد دینی278

ترویج و تبلیغ دین279

تلاش برای رفع نیاز مردم280

تسلّط بر خود281

مخالفت با هوای نفس281

رضا و تسلیم282

حفظ آبرو و شخصیت افراد282

مرید امام خمینی رحمة الله283

آیت اﷲ شب زنده دار از منظر بزرگان284

آثار تألیفی و فرهنگی286

تأمین کتابخانه287

شاگردان287

همسر و فرزندان288

رحلت289

سید حسین شیخ الاسلامی

تولد و خاندان291

تحصیل292

تدریس293

آثار293

تبلیغ296

فعالیت های سیاسی298

فعالیت های اجتماعی301

فضایل اخلاقی301

فرزندان304

وفات304

محمد حسن عبادی طالقانی

محل تولد305

پدر306

تولد و تحصیلات مقدماتی306

هجرت به تهران307

اقدامات عمرانی308

همراهی با فدائیان اسلام309

دوستان310

وفات310

برادری عالم311

علت شهرت به عبادی312

ازدواج و فرزندان312

تحصیلات313

خدمات اجتماعی314

آثار علمی314

محمدعزیزی

تولد317

هجرت برای تحصیل علوم دینی318

تقرب به مرجع عالیقدر سید حسین طباطبایی قمی318

ازدواج318

هجرت به عراق318

استادان319

تدریس319

همسایگی با امام خمینی در نجف319

بازگشت به ایران320

فعالیت علمی در ایران320

تواضع علمی320

نگارش تفسیر321

انگیزه مؤلف و زمان نگارش322

معرفی تفسیر و روش آن322

منابع تفسیر325

نسخه شناسی326

تألیفات326

ویژگی های اخلاقی327

فرزندان327

وفات327

محمد فاضل لنکرانی

تولد329

دوران کودکی330

ورود به حوزه علمیه330

ارتباط با امام332

مسئولیت ها 334

حیات علمی334

حیات سیاسی343

ویژگی های اخلاقی346

بیان آیت اﷲ بجنوردی353

رحلت355

منابع و مأخذ357

سخن نخست

حدود بیست سال قبل یعنی سال 1376ش. اولین دفتر از مجموعه «ستارگان حرم» هم‌چون درختی سرسبز و پربار در ساحل «فرهنگ کوثر» سر برآورد، و به تدریج بالید و بزرگ شد. نقطه آغاز این طرح پژوهشی مبارک، هدایت‌های

رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، مبنی بر تدوین و نگارش زندگی‌نامه عالمان و بزرگان مدفون در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام بود. حمایت تولیت‌های محترم، از این اقدام فرهنگی، سبب شد، گروهی از همکاران نشریه آستان مقدس «فرهنگ کوثر» در کنار تحصیل و تدریس، کار پژوهش و نگارش زندگی عالمان دین و راویان قم یا مدفون در این سرزمین پاک را آغاز کردند. شناخت «ستارگان» هم‌چون قطره‌ای از فرهنگ کوثر، روزبه‌روز فزونی گرفت و جریان زلال، زندگی‌نامه‌نویسی در سایه‌ی

بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام با نشیب و فراز بسیار تداوم یافت. گرچه تأخیر در چاپ و نشر سبب شد، برخی از آثار قبل از چاپ در سایت‌ها بارگذاری شود.

دفتر حاضر سی و دومین جلد از مجموعه‌ی گران‌ارج «ستارگان حرم» است که هم‌اکنون به خوانندگان گرامی تقدیم می‌شود و حدود یک دفتر دیگر هم فراهم آمده که کار بررسی ویرایش و تدوین آن پایان نیافته است. در این مجموعه، زندگی‌نامه‌ی

محدثان، مورخان، فقیهان، مفسران، مبلغان و الگوهای ایمان و پارسایی و جهاد؛ محور پژوهش و نگارش قرار دارد و در قالبی متقن و فشرده و با ادبیاتی ساده و روان، در اختیار فرزندان امت اسلامی قرار می‌گیرد.

تاکنون به حول و قوه الهی و در سایه‌ی عنایات حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و با همدلی و همراهی محققان و مدیران فرهنگی و اداری آستان مقدس آن حضرت، زندگی‌نامه

بیش از چهارصد ستاره آسمان قم و یا مدفون شده در این دیار ابرار تدوین شده است که خلاصه سی جلد به‌زودی در دو جلد تقدیم علاقه‌مندان خواهد شد. ان‌شاء‌اﷲ.

شناخت و یاد صالحان، تحقیق در زندگی ابرار و نگارش سرگذشت و شرح‌حال

اولیای الهی، و خواندن و مطالعه‌ی

زندگی‌نامه آنان، آثار علمی، اخلاقی و اجتماعی فراوان دارد.

هدف از نگارش «ستارگان حرم» معرفی الگوها و ارائه سیمای درخشان عالمان دین از یک سو، و کارنامه‌ی پربار حوزه‌های علمیه شیعه از سوی دیگر است. به‌راستی قم و حوزه‌های

علوم اسلامی در پرتو مکتب حیات‌بخش

اهل‌بیت علیهم السلام هزاران چهره‌ی

مؤمن و پارسا و مجاهد و فقیه و مصلح بیدار و شهید سربردار آفریده است که هرکدام مشعلی فرا راه بشریت محسوب می‌شوند.

ستارگانی که سر بر آستان نگین قدسی قم نهاده و در این «دیار ابرار» مدفون شده‌اند. ما در این مجموعه افتخار شناخت و معرفی آنان را به‌دست آوردیم.

معیار در انتخاب ستارگان، برای ما این است که حیات و ممات یک شخص مایه «حیات» و «هدایت» دیگران و عامل حرکت به سوی آستان قدس ربوبی باشد.

کسانی ستاره‌اند که عامل هدایت دیگران و مصداق آیه؛ ((و علاماتٍ و بالنجم هم یهتدون ⁽¹⁾)) باشند.

فقیهان پارسا، مجاهدان مؤمن، مصلحان مکتبی، عالمان ربانی، قرآن‌شناسان

بزرگ، راویان نور، شهیدان شاهد و مبلغان و خطیبان فداکار، هر کدام ستاره‌ای درخشان در افق زندگی بشریت‌اند.

آسمان نورانی قم، پر است از این ستارگان که از بانوی بزرگ قم و خواهر خورشید خراسان، نور و نیرو گرفته و آفاق زندگی بشر را روشن کرده‌اند.

اصولا انسان‌ها در فرهنگ قرآن به سه گروه تقسیم می‌شوند:

گروه اول؛ «صراط مستقیم» الهی را یافته، خود در مسیر ایمان و تقوا و جهاد و دانش و عدالت و احسان حرکت می‌کنند و دیگران را از نعمت‌های بی‌کران الهی بهره‌مند می‌سازند.

گروه دوم؛ رهزنان راه سعادت محسوب می‌شوند و از حرکت کاروان بشری در بزرگ‌راه بهشت باز می‌دارند و «قطاع الطریق» جاده بهزیستی و نیک‌بخشی بشریت محسوب می‌شوند و صدّ از سبیل‌اﷲ

می‌کنند.

گروه سوم؛ کسانی هستند که با غفلت و ضلالت و جهل و بی‌خبری

و یا به دلیل محرومیت‌های

فرهنگی نه مشعل راه‌اند و نه مانع کاروان راهیان بهشت الهی. اینان ناخواسته مشکل‌آفرین‌اند. و خود از دست‌یابی

به جایگاه مقربان و ابرار و شهیدان و صالحان محروم می‌شوند.

ستارگان حرم، انسان‌های با ایمانی هسستند که از انوار الهی و اولیای خدا نور می‌گیرند و حرکت جامعه بشری را به مقام قرب الهی آسان می‌سازند.

کامل‌ترین نور در نظام هستی از آن خدا و پیام‌آوران و رهبران معصوم علیهم السلام است. ستارگان به میزان تقرب به خدا و بهره‌گیری از انوار اولیای او درخشندگی دارند، برخی

بیشتر و برخی کمتر الگوی کامل و جامع در زندگی بشریت رسول اعظم الهی صلی الله علیه و آله و سلم است و پیامبران الهی و امامان اهل‌بیت علیهم السلام خورشیدهای فروزان و ماه‌های نورافشان و ستارگان درخشان، منظومه آفرینش‌اند.

دفتر «ستارگان حرم»، امیدوار است در روزگار غیبت خورشید امامت و محرومیت از حضور در محضر امامان معصوم علیهم السلام، حلقه وصلی برای امت باشد و فرزندان اسلام

و قرآن را با تربیت‌یافتگان مکتب آنان آشنا کند. این دفتر با یاری محققان و نویسندگان گرامی و اعضای شورای علمی ستارگان حرم، حجج اسلام محترم؛ محمد جواد طبسی، حسن ابراهیم‌زاده،

عبدالکریم پاک‌نیا، عبدالرحیم اباذری، محمود مهدی پور و مدیر محترم اجرایی سید محمد سجادی نژاد، در مسیر شناخت و معرفی ستارگان حرم اهل‌بیت علیهم السلام شهر مقدس قم فعال است.

در پایان یادآوری می‌شود از دیدگاه‌های پژوهش‌گران تاریخ و تراجم و خانواده‌ی عالمان دین برای تکمیل مجموعه ستارگان استقبال می‌کنیم.

هرگونه پیشنهاد یا نظر اصلاحی و تکمیلی خود را به دفتر ستارگان حرم، به نشانی؛ پژوهشگاه علوم و معارف قرآنی علامه طباطبایی، یا شماره تلفن؛ 02537119132 ارسال و ما را در شناخت و معرفی اسوه های علم و عمل یاری کنید.

توفیق از سوی خداست و قبول در گرو عنایات او.

والحمدﷲ رب العالمین

قم – آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام

دفتر ستارگان حرم

رمضان المبارک 1439

سید محمد ابطحی کاشانی / آیت صداقت

اشاره

پدر: سید محمدحسن

ولادت: 1309 ش.

وفات: 1393 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف:

حبیب‌اﷲ

سلمانی آرانی

تولد و خاندان

سیّدمحمّد، نخستین فرزند حجت‌الاسلام والمسلمین سیّد محمّد حسن ابطحی کاشانی، در ربیع الاول 1349ق. مصادف با اردیبهشت ماه 1309ش. در محله‌ی قدیمی «پشت مشهد» کاشان دیده به جهان گشود.

پدر سیّد محمّد از روحانیون سرشناس کاشان و مادرش دختر آیت‌اﷲ سیّدمحمّدرضا پشت مشهدی یثربی بود.

نسبت پدری و مادری وی با چند واسطه به امام علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام می‌رسد. ⁽¹⁾

تحصیلات

سیّد محمّد در دو سالگی پدرش را از دست داد و تحت تکفّل دایی بزرگش، آیت‌اﷲ، میر سیّد علی یثربی درآمد. او تحصیلاتش را تا پایان مقطع ابتدایی در مدرسه‌ی آقا میرزا محمّد علی مدرس به پایان رسانید. وقتی به سن تکلیف رسید، به حوزه علمیه کاشان راه یافت و دروس مقدماتی حوزوی را نزد آیت‌اﷲ میر سیّد علی یثربی شروع کرد. شماری از استادان دروس سطح وی در حوزه‌ی علمیه کاشان عبارتند از: حاج سیّد علی حائری، شیخ محمود نجفی تبریزی، شیخ محمّد سلیمانی و شیخ عبداﷲ مدنی.

او سپس برای ادامه‌ی تحصیل راهی قم گردید و در مدرسه‌ی حجتیه با داییاش سیّدمهدی یثربی و شیخ مرتضی عامری بیدگلی هم حجره شد. دیری نپایید که آقا سیّد محمّد بر اثر مشکل مالی به کاشان بازگشت و تحصیلاتش را ادامه داد. مدتی بعد، وی دوباره به قم رفت. و دروس سطوح عالی را نزد استادان برجسته‌ی حوزه‌ی علمیه قم؛ از جمله شهید محمّد صدوقی، سیّد محمّد باقر سلطانی طباطبایی، میرزا محمّد مجاهدی و شیخ عبدالجواد سدهی به پایان رسانید.

وی سپس در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ، بروجردی و امام خمینی و محقق داماد شرکت کرد. سیّد محمّد ابطحی پس از رحلت آیت‌اﷲ بروجردی، در شمار شاگردان خاص و مورد توجه امام خمینی و آیت‌اﷲ، محقق داماد قرار گرفت. وی مدتی نیز در درس خارج فقه آیت‌اﷲ سیّد محمّدرضا گلپایگانی شرکت نمود.

او در این سال ها دروس خارج را با شهید سیّد مصطفی خمینی، شیخ صادق خلخالی، محمّدرضا توسلی محلاتی و شیخ ابوالقاسم محمّدی قمی مباحثه می‌کرد.

استادان

اشاره

در این قسمت به شرح حال کوتاهی از استادان دوره‌های سطح و خارج آقای ابطحی در دو حوزه علمیه‌ی کاشان و قم می‌پردازیم که عبارتند از:

1. آقا میرسیّد علی یثربی

آقا میرسیّد علی فرزند آیت‌اﷲ آقا سیّد محمّدرضا یثربی پشت مشهدی در سال 1311قمری در کربلا متولد شد. در سال 1316قمری آقا سیّد محمّدرضا به همراه همسر و فرزندش از کربلا به کاشان مراجعت کرد و برای همیشه در این شهر اقامت گزید. وی مقدمات تحصیلات ابتدایی آقا میرسیّد علی را که از استعداد و هوش سرشاری برخوردار بود، فراهم کرد.

آقا میرسیّد علی مقدمات و سایر متون درس رایج حوزوی را نزد پدر و ملاحسن نحوی در کاشان خواند.

در سال 1331قمری آقا میر سیّد علی به دستور و راهنمایی‌های پدر برای ادامه تحصیلات عالی حوزوی به نجف هجرت کرد و طی هفت سال اقامت خود در آن حوزه‌ی کهن، از محضر حضرات آیات: سیّد ابوالحسن اصفهانی، سیّد محمّد کاظم یزدی، شیخ الشّریعه اصفهانی، میرزا محمّد حسین نائینی و البته بیشتر از آقا ضیاء الدّین عراقی بهره‌ها برد. وی در حالی که به مبانی فقهی و اصولی استادان یاد شده دست یافته بود و خود از صاحب نظران بنام به شمار می‌رفت با درخواست پدر به کاشان بازگشت و برای همیشه در آنجا اقامت گزید.

آیت‌اﷲ یثربی سال ها در کاشان و قم به تدریس و سایر فعالیت‌های دینی پرداخت و در دو حوزه یاد شده شاگردان برجستهای تربیت کرد.

از شاگردان بنام وی امام خمینی، سیّد محمّد محقق داماد، شیخ حسینعلی منتظری، شهید مرتضی مطهری، میرزا خلیل کمره‌ای، سیّد شهاب‌الدّین نجفی مرعشی، میرزا هاشم آملی، سیّد کاظم و سیّد مهدی اخوان مرعشی، سیّد محمّد باقر ابطحی اصفهانی، دکتر مهدی حائری و سیّد مهدی یثربی بودهاند.

از آثار مکتوب آیت‌اﷲ یثربی یادداشت‌هایی پیرامون موضوعات اجتهاد و تقلید، مباحث طهارت، حاشیه بر عروة‌الوثقی و رساله‌ی علمیه‌ی سفینةالنجاة موجود است.

سرانجام آیت‌اﷲ یثربی در پنجم ماه رجب سال 1379ش. برابر با دی ماه سال 1338ق. بر اثر عارضه قلبی، دعوت حق را لبیک گفت و پس از تشییع با شکوه اهالی کاشان در جوار بقعه‌ی حبیب موسی علیه السلام کاشان و مقبره‌ی خانوادگی به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

2. سیّد علی حائری

سیدعلی، معروف به آقا علی حائری، فرزند سیّد احمد در سال 1291ق. در کاشان به دنیا آمد. عمویش آیت‌اﷲ آقا سیّد محمّدرضا یثربی پشت مشهدی از علمای کاشان بود. سیّد علی، دروس و تحصیلات مقدماتی و سطح را در حوزه‌ی علمیه کاشان به اتمام رساند و سپس برای ادامه تحصیل به حوزه نجف رفت. وی در مدت اقامتش در نجف در درس آقا ضیاء الدّین عراقی و دیگران شرکت کرد و بعد از کسب مهارت‌های علمی لازم به کاشان بازگشت و سال ها در حوزه‌ی علمیه‌ی پشت مشهد، حبیب موسی علیه السلام و در مقبره‌ی خانوادگی آیت‌اﷲ یثربی به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

3. شیخ محمود تبریزی نجفی کاشانی

شیخ محمود تبریزی نجفی کاشانی، فرزند حاج ملّا حسین تبریزی و از نوادگان دختری ملّا احمد نراقی است که در سال 1300ق. در کاشان به دنیا آمد.

وی دروس مقدمات و سطوح حوزوی را در حوزه علمیه کاشان، نزد آقایان سیّد حسین رضوی، سیّد محمّد علوی بروجردی و ملّا حبیب‌اﷲ شریف کاشانی فرا گرفت و برای ادامه تحصیل به نجف رفت. وی آنجا در درس خارج آخوند خراسانی، شیخ محمّد حسین نائینی، ملّا فتح اﷲ شیخ الشّریعه اصفهانی، سیّد مصطفی کاشانی و آقا ضیاء الدّین عراقی شرکت کرد و با اخذ اجازه اجتهاد از آنان به کاشان بازگشت.

حاج شیخ محمود در کاشان در مساجد کوچه تبریزی‌ها و آقا بزرگ، نماز جماعت اقامه می‌کرد و در خانه و مدارس علمیه کاشان، تمامی متون سطح را بار‌ها تدریس کرد. یادداشت‌های فراوانی که حاوی سروده‌ها و مطالب گوناگون است از وی به یادگار مانده است.

سیّد عزیزاﷲ امامت، سیّد محمّد ابطحی، حاج علی تشکری، سیّد مهدی یثربی و شیخ مرتضی عامری از جمله شاگردان اویند. وی اموالش را که از آن جمله عواید مزارع علاقه بند و نوّاب بود، وقف حوزه‌های علمیه‌ی نجف و قم کرد و آیت‌اﷲ سیّد مهدی یثربی را به عنوان وصی و متولّی موقوفات تعیین نمود.

سرانجام آیت‌اﷲ شیخ محمود نجفی در سال 1385ق. در کاشان رحلت کرد و پیکر پاکش در «زیارت پنجه شاه» کاشان به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

4. شیخ محمّد سلیمانی

محمّد سلیمانی فرزند شهید آیت‌اﷲ، شیخ ابوالقاسم در سال1280ق. در کاشان به دنیا آمد. نیاکان وی از عالمان برجسته و معروف کاشان بودند که نسبشان به خواجه منصورای جبل عاملی می‌رسد. او با چند واسطه به عبداﷲ جندب از مصاحبان حضرت امام کاظم علیه السلام منسوب می‌شود. مادرش نیز از نوادگان ملّا احمد نراقی بود.

وی تحصیل علوم اسلامی را در حوزه علمیه کاشان، نزد شیخ عبدالغفور، ملّا حبیب‌اﷲ شریف و ملّا محمّد حسین نطنزی آغاز کرد. سپس برای ادامه‌ی تحصیل به اصفهان رفت و در درس جهانگیرخان قشقایی شرکت کرد و پس از اخذ اجازه‌ی اجتهاد به کاشان بازگشت. ایشان در مساجد بالا بازار (در بازار) و کوی سرسنگ به اقامه نماز جماعت، و تبلیغ و تدریس علوم اسلامی پرداخت. از آثار او عبارتند از: قواعد الفقه، رساله در ارث و مصلح جهان.

وی زبان عبری را می‌دانست و طبعی نیکو داشت و از همفکران و دوستان شهید نوّاب صفوی به شمار می‌رفت.

آیت‌اﷲ شیخ محمّد سلیمانی در سال 1387ق. بدرود حیات گفت و در مسجد بالا بازار کاشان به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

5. شیخ عبداﷲ مدنی کاشانی

عبداﷲ مدنی، فرزند شیخ اسداﷲ در سال 1298ش. در محله «پنجه شاه» کاشان متولد شد. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در کاشان به پایان برد و پس از آن به تهران رفت و مشغول تجارت گردید.

وی مدتی بعد به قم رفت و در حوزه علمیه قم به تحصیل علوم دینی پرداخت و درس‌های مقدّمات و مقداری از سطح را نزد استادان مشهور حوزه خواند.

وی سپس به کاشان رفت و با دختر عمویش (آیت‌اﷲ حاج آقا رضا مدنی) ازدواج کرد و همراه کسب و کار به تبلیغ و ارشاد و امامت جماعت در مسجد گذر «پنجه شاه» مشغول گردید. او دروس سطح عالی را نزد پدر همسرش و آیت‌اﷲ میرسیّد علی یثربی خواند و به تدریس دروس سطح پرداخت. سیّد مهدی یثربی، سیّد محمّد ابطحی، سیّد محمّد حسینی و اسداﷲ روحانی از جمله شاگردان اویند.

حجت‌الاسلام شیخ عبداﷲ مدنی در سال 1330ش. برای بار دوم به تهران رفت و ضمن فعالیت‌های تبلیغی و ارشادی، در درس معقول و منقول آیت‌اﷲ میرزا احمد (آشتیانی 1359ق) شرکت کرده، تقریرات این درس را به نام «طرایف الحکم» در دو جلد به چاپ رساند.

وی در سال 1359ش. به کاشان بازگشت و بقیه‌ی عمرش را با سادگی و در گمنامی سپری کرد. حجت‌الاسلام مدنی در تیرماه سال 1366ش. دارفانی را وداع گفت و پیکرش در مقبره‌ی خانوادگی آقا ملّا عبدالرسول مدنی در محله «پنجه شاه» کاشان به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

6. شهید محمّد صدوقی

محمّد، فرزند میرزا ابوطالب در سال 1327ق. در یزد دیده به جهان گشود و خواندن ونوشتن را در مکتب خانه یاد گرفت.

وی در 13 سالگی فراگیری علوم اسلامی را در مدرسه‌ی علمیه‌ی عبدالرّحیم خان یزد آغاز کرد و دروس مقدماتی و مقداری از سطح حوزه را در یزد نزد آقایان سیّد علی کازرونی و شیخ غلامرضا فقیه خراسانی خواند. شهید صدوقی برای ادامه‌ی تحصیل به اصفهان رفت، ولی پس از یک سال به دلیل پیش آمدن مشکلاتی به یزد بازگشت.

وی در 1349ق. برای ادامه‌ی تحصیل به قم رفت و در درس حضرات آقایان سیّد صدرالدّین صدر، سیّدمحمّد تقی خوانساری، سیّد محمّد حجت کوه‌کمری و امام خمینی رحمة الله شرکت کرد و خود نیز بر مسند کرسی تدریس دروس سطح نشست.

شماری از شاگردان او عبارتند از: علّامه شیخ محمّد تقی جعفری، شهید مطهری، شهید صدوقی، شیخ یوسف صانعی و سیّد هاشم رسولی محلاتی.

شهید صدوقی از نزدیکترین یاران امام خمینی در مبارزه علیه رژیم پهلوی بود. ⁽¹⁾

وی در سال 1330ش. پس از وفات آیت‌اﷲ شیخ غلامرضا فقیه خراسانی با درخواست مردم به یزد بازگشت و مشغول فعالیت‌های دینی و سیاسی شد.

بازسازی و ساختن 18 مسجد و 19 مدرسه‌ی علمیه، تأسیس بنیاد صدوق و سازمان خیریه پزشکی سیّدالشهدا علیه السلام از خدمات او در یزد است. وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی از سوی امام خمینی رحمة الله امام جمعه یزد شد و سرانجام پس از اقامه نماز جمعه در ماه رمضان سال 1360ش. توسط منافقان ترور شد و به شهادت رسید و پیکر مطهرش پس از تشییع در «حظیره» یزد به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

7. سیّد محمّدباقر سلطانی طباطبایی

سیّد محمّدباقر، فرزند سیّد علی اصغر، معروف به سلطان العلماء که از عالمان بزرگ و نامدار بروجرد بود در سال 1332ق. در این شهر متولد شد.

وی خواندن و نوشتن و قرائت قرآن را از پدرش آموخت و پس از آن برای فراگیری علوم اسلامی، وارد حوزه‌ی علمیه‌ی بروجرد گردید.

سیّد محمّدباقر پس از یادگیری دروس مقدماتی و سطح در حوزه‌ی علمیه‌ی بروجرد، در سال 1348ق. برای ادامه تحصیل به قم رفت و در حوزه‌ی علمیه‌ی قم در درس آقایان سیّد محمّد تقی خوانساری، سیّد صدرالدّین صدر، میرزا فیض، سیّد احمد خوانساری و میرزا محمّدعلی شاه آبادی شرکت کرد و فقه و اصول، حکمت و فلسفه را آموخت.

وی در سال 1355ق. برای زیارت مرقد امام رضا علیه السلام و دیدار اقوام، عازم مشهد شد و به مدت یک سال در حوزه‌ی علمیه‌ی مشهد در درس آیت‌اﷲ میرزا مهدی اصفهانی شرکت کرد. پس از آن برای ادامه تحصیل به نجف رفت و در آنجا در درس آقایان سیّد ابوالحسن اصفهانی، شیخ محمّد حسین غروی اصفهانی و آقا ضیاء‌الدّین عراقی حاضر شد و از آنان اجازه‌ی اجتهاد گرفت.

وی سپس به زادگاهش برگشت و در حوزه‌ی علمیه‌ی بروجرد در درس آیت‌اﷲ بروجردی شرکت کرد و به تدریس پرداخت.

آیت‌اﷲ سلطانی در 1359ش. به قم رفت و در طول نیم قرن در حوزه‌ی علمیه‌ی قم به تدریس دروس فقه و اصول پرداخت.

شماری از شاگردان آیت‌اﷲ سلطانی عبارتنداز:

شیخ محمّد فاضل لنکرانی، شیخ لطف‌اﷲ صافی، شیخ ناصر مکارم شیرازی، سیّد موسی شبیری زنجانی، شیخ حسین نوری همدانی، شیخ جعفر سبحانی تبریزی، شیخ محمّد مؤمن قمی، شیخ حسین راستی کاشانی، سیّد مهدی یثربی، سیّد محسن خرازی، شیخ رضا استادی، شیخ یحیی انصاری، شهید بهشتی، شهید مفتح، شهید باهنر، امام موسی صدر، شیخ علی احمدی میانجی، شیخ یوسف صانعی، شیخ حسین شب‌زنده‌دار،

شیخ محمّدتقی مروارید و سیّد مهدی روحانی.

آیت‌اﷲ سلطانی از مشاوران آیت‌اﷲ بروجردی و از یاوران و دوستان و وکلای امام خمینی رحمة الله در گرفتن وجوهات شرعی به شمار می‌رفت.

حجت‌الاسلام سیّد احمد خمینی داماد او بود. آثاری از آیت‌اﷲ سلطانی در موضوعات استصحاب، واجب مطلق و مشروط، خیارات و ادبیات فارسی به یادگار مانده است. شرح منظومه فقهی میرزا محمّد تنکابنی و الفوائدالفاطمیه فی الاصول نیز از آثار اوست.

سرانجام وی در تاریخ 31/3/1376ش. مصادف با پانزدهم صفر 1418ق. در جماران و در منزل دخترش بدرود حیات گفت و در مرقد امام خمینی به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

8. میرزا میرمحمد مجاهدی

میرزا محمّد، فرزند میرزا علی اکبر مجاهد، در سال 1324ق. در تبریز متولد شد. وی دروس ابتدایی و مقدماتی حوزه را در زادگاهش فرا گرفت و در جوانی برای ادامه‌ی تحصیل به قم رفت. وی پس از یادگیری دروس سطوح عالی در حوزه‌ی علمیه قم، در دروس خارج شیخ عبدالکریم حائری، میرزا محمّد همدانی، سیّد محمّد حجت کوهکمری و سیّد حسین بروجردی شرکت کرد و از برخی اجازه اجتهاد گرفت و در حوزه علمیه قم به تدریس دروس سطوح عالی پرداخت. شماری از شاگردان او عبارتند از آیات و حجج‌الاسلام؛

ابراهیم امینی، سیّد ابوالقاسم کوکبی، احمد دانش آشتیانی، احمد پایانی، شیخ جعفر سبحانی، میرزا جواد تبریزی، شهید سیّد عبدالکریم هاشمی نژاد، شهید سیّد مصطفی خمینی، قدرت‌اﷲ وجدانی، میرزا محسن دوزدوزانی، محمّد فاضل لنکرانی، سیّد مهدی روحانی و سیّد یوسف مدنی.

میرزا محمّد مجاهدی، دانشمندی پارسا، پرتلاش، عالم‌پرور و نکته‌سنج بود. از آثار او عبارتند از: الهدایة الی رموز الکفایه، نقداللّئالی فی فروع العلم الاجمالی، قید الفوائد

و کشکول، المعارف و العقاید و الاخلاق در 4 جلد، شرح سیوطی و تفسیر سوره حمد.

آیت‌اﷲ مجاهدی در بیمارستان بازرگانان تهران جان به جان آفرین تسلیم کرد و پیکر پاکش پس از انتقال به قم و تشییع باشکوه و اقامه نماز توسط آیت‌اﷲ بروجردی، در مقبره‌ی آیت‌اﷲ شیخ عباسعلی شاهرودی قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

9. شیخ عبدالجواد سدهی اصفهانی

عبدالجواد، فرزند ملّا محمّد، در سال 1323ق. در سده (خمینی شهر) اصفهان به دنیا آمد. وی آموختن علوم اسلامی را در حوزه علمیه اصفهان در مدرسه «ثقة الاسلام» آغاز کرد. ادبیات را نزد استاد جلال الدّین همایی خوانده دروس سطح را نزد علمایی مانند میرزا احمد مدرّس، شیخ علی یزدی، سیّد علی نجف آبادی، میر سیّد محمّد نجف آبادی، شیخ محمّدرضا جرقویهای و سیّد محمّد مهدی درچه‌ای گذراند. همچنین دروس معقول را نزد شیخ محمود مفید و شیخ محمّد خراسانی؛ تفسیر قرآن و شرح نهج البلاغه را نزد میرزا علی آقای شیرازی و نجوم و تقویم را نزد شیخ محمّدرضا دهنانی و ریاضیات را نزد آقا رحیم ارباب فرا گرفت.

عبدالجواد برای ادامه تحصیل به قم رفت و سال‌ها در مدارس علمیه رضویه، خان و فیضیه، سکونت گزید. وی در دروس خارج فقه و اصول حاج شیخ عبدالکریم حائری، سیّد محمّد حجت، سیّد محمّد تقی خوانساری، شیخ محمّد علی اراکی و حاج آقا حسین بروجردی شرکت کرد. او همزمان با تحصیل، به تدریس مطّول، مغنی، رسایل، مکاسب و کفایه پرداخت. شماری از شاگردان او عبارتند از: شیخ حسین مظاهری، شیخ اسماعیل ملایری، محمّد تقی ستوده، شهید حاج آقا مصطفی خمینی، امام موسی صدر و دکتر غلامحسین دینانی.

وی در زادگاهش درگذشت و پیکر او پس از تشییع باشکوه در جوار مصلّای «ورنوسفاداران» خمینی شهر به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

گذشته از کسانی که نامشان برده شد، مرحوم ابطحی، استادان بزرگی چون آقا سیّد حسین بروجردی رحمة الله ⁽¹⁾

امام خمینی رحمة الله ⁽²⁾و آیت‌اﷲ سیّد محمّدرضا گلپایگانی داشته است. ⁽³⁾

آیت‌اﷲ ابطحی بر کرسی تدریس

آیت‌اﷲ سیّد محمّد ابطحی تدریس رسمی و عمومی نداشت، ولی در منزلش دروس سطوح متوسط و عالی را برای سیّد احمد خمینی، سیّد محمّد خاتمی، سیّد محمّدجواد علوی بروجردی، میر سیّد محمّد یثربی، سیّد محمّدرضا لواسانی، محمّدعلی صدوقی، سیّد حسین میر بهبهانی و شیخ محمّد حسن فاضل تدریس کرد. وی در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی در یکی از حجرات صحن بزرگ کتاب مکاسب محرمه را تدریس می‌کرد.

آیت‌اﷲ میر سیّد محمّد یثربی درباره‌ی تدریس آیت‌اﷲ ابطحی می‌گوید:

آقای ابطحی از تدریس عمومی گریزان بود، ولی دوست داشت برای افراد ویژه و مستعد درس بگوید. او که از نبوغ و استعداد سرشاری برخوردار بود، به تربیت شاگردان برجسته التزام داشت و برای تدریس، وقت و همت می‌گذاشت و در این راه به خوبی تلاش می‌کرد.

ایشان مطالب و موضوعات درس را پخته و با بیانی خوش تقریر می‌کرد. درسش خیلی قابل استفاده بود و با شاگردان رفاقت و همراهی می‌کرد.

از طرفی در مسائل علمی، نکته‌سنج،

دقیق و باریک بین بود و این ویژگی را که از امام خمینی و آیت‌اﷲ داماد آموخته بود، به گونهای همراه با باور‌های

اعتقادی به شاگردان انتقال می‌داد که حتی جوانانی مانند ما از محضرش استفاده می‌بردیم و تأثیرپذیر بودیم.

تبلیغ

سیّد محمّد در دوران تحصیل در حوزه علمیه‌ی قم، در ماه‌های محرم، صفر و رمضان به سفر تبلیغی می‌رفت. وی در شهر‌های «مأمونیه»، و زرند در استان مرکزی، رشت، کاشان و اطراف آن منبر می‌رفت و مردم را با معارف اسلامی آشنا می‌کرد.

بیشتر مخاطبان و مریدان وی در این شهر‌ها از مقلّدان و طرفداران امام خمینی رحمة الله بودند و او در این سفرها، اندیشه‌های انقلابی امام خمینی را ترویج می‌کرد.

همراه امام و پیشتاز در نهضت

آیت‌اﷲ سیّد محمّد ابطحی از آغاز نهضت امام خمینی علیه رژیم پهلوی به صف مبارزان پیوست و همواره پشتیبان، امین و مورد اعتماد و توجّه امام بود.

در سال‌هایی که امام خمینی در عراق تبعید بود، بخش عمدهای از وجوهاتی که مردم از داخل و خارج کشور برای امام ارسال می‌کردند، با نظارت و هماهنگی آیت‌اﷲ ابطحی به مصارف مورد نظر می‌رسید. پس از پیروزی انقلاب و بازگشت امام خمینی به قم، آیت‌اﷲ ابطحی مسئول دفتر امام خمینی رحمة الله گردید و از آن به بعد از سوی امام و مسئولان عالی کشور مأموریت‌ها و مسئولیت‌های دیگری به ایشان واگذار شد.

امام خمینی رحمة الله در دوران اعتصاب کارکنان شرکت نفت، سید محمدابطحی و آیت‌اﷲ شهاب‌الدین اشراقی را مسئول بررسی و حلّ مسائل و مشکلات کارکنان شرکت ملی نفت ساخت.

در سال 1359 به فرمان امام خمینی رحمة الله و به منظور رسیدگی بهتر به دادسرا‌ها و دادگاه‌های انقلاب سراسر کشور، وی به همراه عدهای از مدرسان و فضلای حوزه‌ی علمیه قم، مأمور تشکیل شورای عالی اعزام قضات و نظارت بر دادسرا‌ها و دادگاه‌های انقلاب شد.

آیت‌اﷲ ابطحی در سال 1360 در حکمی از سوی شورای عالی قضایی به سمت ریاست دادگاه عالی انقلاب اسلامی شعبه چهارم منصوب گردید.

وی همراه چند تن از استادان و فضلای حوزه علمیه قم در سال 1362مأمور رسیدگی به پرونده‌های زندانیان دادگستری شد.

آیت‌اﷲ ابطحی در سال 1363ش. نیز از اعضای فعال دبیرخانه مرکزی ائمه جمعه کشور گردید.

در سال1367 امام خمینی مسئولیت اداره و تولیت مدرسه‌ی علمیه‌ی معصومیه قم را به آیت‌اﷲ ابطحی واگذار کرد.

از جمله مسئولیت‌های دیگر وی عبارت بودند از: عضو هیئت عفو زندانیان، عضو هیئت استفتای امام خمینی در قم، عضو مؤسس جامعة الزّهرا و عضو جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.

ویژگی‌های اخلاقی، علمی و اجتماعی

شخصیت آیت‌اﷲ ابطحی در خانوادهای پارسا و دانشمند شکل گرفته بود. آن مرحوم هماره زندگی ساده و بیپیرایهای مانند ضعفای جامعه داشت. در ادامه برخی از ویژگی‌های اخلاقی ایشان را به نقل از دیگران ذکر می‌کنیم:

پدرم مردی صادق، متشرع، مهربان و با تقوا بود. به واجبات و مستحبات شرعی بسیار مقید بود و اعضای خانواده را به آن ها تشویق می‌کرد.

برای صله‌ی

ارحام اهمیت قائل بود. گاه همه‌ی

فامیل، به ویژه بستگان پدری را که دورتر می‌زیستند به خانهاش دعوت می‌کرد.

به امور خانه توجه می‌نمود و موجبات دلگرمی و دوستی و گرم بودن این کانون را فراهم می‌کرد.

ایشان ما را در انتخاب شغل و گزینش همسر آزاد می‌گذاشت.

با تقوا و بیاعتنا به دنیا و مشکل‌گشای

مردم وبا تمام توان پیگیر حلّ مشکلات آنان بود.

خوش‌اخلاق

و با جذبه بود. شهید سید مصطفی خمینی، مرحوم شیخ محمّدرضا توسلی محلّاتی، مرحوم شیخ صادق خلخالی و شیخ حسن صانعی از دوستان صمیمی او بودند.

مرحوم پدر در حفظ شعائر دینی، به ویژه اقامه نماز در اول وقت، کوشا بود. در مسائل شرعی محتاط و به شدّت از اسراف پرهیز می‌کرد. خوش بیان و صریح‌اللهجه بود؛ اهل تظاهر و خودنمایی نبود و فقیران را دوست می‌داشت

و به آنان کمک می‌کرد.

با آنکه بینهایت به امام خمینی رحمة الله علاقه‌مند بود و بیش از چهل سال با وی مراوده نزدیک داشت، هیچ گاه کلمه‌ی توهین آمیزی نسبت به دیگر مراجع و علما از او شنیده نشد و اگر کسی در حضورش از آنان بدگویی می‌کرد برمی آشفت و او را از این کار برحذر می‌کرد.

پدرم مشکلات و مسائل جامعه را به صورت نامه یا توسط حاج احمد آقا با امام خمینی در میان می‌گذاشت و از ایشان می‌خواست تا پیگیری کند. پدرم به خاطر ارادتی که به اهل‌بیت علیهم السلام داشت تا زنده بود شب‌های پنج شنبه در خانهاش مجلس روضه برگزار می‌کرد.

من با آیت‌اﷲ

ابطحی دو نسبت دارم: یکی نسبت سببی که همشیره زاده پدرم بود، و نسبت دیگر و بالاتر، نسبت استادی من.

ایشان از نظر ملکات و فضایل اخلاقی، انسانی بزرگوار بود و استعداد و نبوغی سرشار داشت. حاضرالذّهن و حافظهاش قوی بود. کاه و طلا پیش او مساوی بود و به مادیات و مسایل دنیوی، مقام و مناصب و این گونه امور، مطلقاً گرایش نداشت.

با آنکه همه امکانات برایش مقدور بود، ولی مسیر سنّتی روحانیت را بر همه چیز ترجیح داد و بر همان راه استوار باقی ماند.

وقتی ازدواج کرد، در خانهای محقر سکونت گزید و بعد با تلاش و زحمات بسیار با تمکن فی‌الجملهای که پیدا کرد در صفائیه خانهای خرید و در آن به سر برد.

خود و خانوادهاش به اقلّ، قانع و راضی بودند و زندگی را گذراندند. نوع دوستی و اشتیاق به خدمت در گمنامی و فارغ از تظاهر و خودنمایی، از ویژگی‌های ممتاز ایشان بود و به هیچ وجه حاضر نبود در معرض ریاست قرار بگیرد.

ثبات قدم در صیانت از شرع انور و خوش‌بیانی، هم از جهت وراثت و هم به جهت احاطه به مطالب، از خصوصیات ایشان بود.

آیت‌اﷲ

ابطحی از دوستان پدرم در درس آیت‌اﷲ

بروجردی و امام خمینی رحمة الله بود. وقتی خواستم سطوح عالی را بخوانم، برای انتخاب استاد با دوستان مشورت کردم و آنان از بین مدرسّان وقت، آقای ابطحی را به عنوان استادی فاضل معرفی کردند.

تدریس رسائل و کفایة‌الاصول جلد اول، را از جایی که به من لطف داشت به سختی قبول کرد و با یکی دو نفر دیگر از دوستان نزد ایشان خواندیم و بعد از آن، دو سه سالی کتاب وسائل‌الشّیعه را به طور عمقی و اجتهادی به عنوان درس خارج و فقه حدیثی با او آغاز کردیم.

ایشان با تسلّطی که بر فقه و اصول و رجال و ادبیات داشت، ما را با سبک و سیاق فقهای بزرگی همچون حاج آقا رضا همدانی و مکتب‌های فقهی و اصول نجف و قم و اصفهان آشنا کرد. شهرت فتوایی را قبول داشت و تکیهاش بر شهرت اصحاب هم بود و این درس، ذهن ما را بسیار قوّت بخشید.

استادمان خصوصیات آموزنده زیادی داشت که در کمتر کسی آن ها را دیده‌ام. او همچون میوهای رسیده، به اوج پختگی رسیده بود. ملّای به تمام

معنی و طلبهای بود که تا به آخر طلبه ماند. مرعوب قدرت نبود و وظیفهاش را نسبت به دین و روحانیت انجام داد و از جمله کسانی است که به گردن حوزه و انقلاب حقّ دارد و حوزه هم به امثال ایشان نیازمند است.

شهامت در گفتار و در انتقاد زبانی سازنده داشت. دارای مناعت طبع و قناعت بود و اهل تمنّا و تقاضا نبود و امکان نداشت از کسی تقاضای بکند. اهل فکر و تدبّر و صاحب تمرکز فکری عمیق بود و نحوه‌ی فکر کردن را به ما یاد داد. اهل مطالعه و کار‌های علمی و فعالیت‌های اجتماعی بود.

با ذکر مأنوس بود و نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام، به‌ویژه حضرت سیّدالشهداء علیه السلام، ارادت خاصی داشت و به آنچه بود و داشت، شاکر بود.

آثار

تقریرات درس خارج فقه و نگاشته‌هایی در مباحث فقهی خمس و نکاح از جمله آثار ایشان است. آثار چاپی آیت‌اﷲ ابطحی به صورت مقالات «حکومت اسلامی و زمامداران آن»، «موارد زکات در اسلام» و «مفسد فی الارض» در مجله‌ی نورعلم چاپ شده انتشار یافته است. ⁽¹⁾

همسر و فرزندان

آقا سیّد محمّد ابطحی در 25 سالگی با دختر خالهاش ازدواج کرد و از وی دارای 2پسر و 4دختر شد.

نام پسران او عبارت است از: سید امیر و سید علی می‌باشد که از سادات متدین و خدمت‌گزارند. دامادهای وی عبارتند از: سید مهران میرزرگر و سید محمد سیادتی و حجت‌الاسلام سید نورالدین صالحی که از فضلای حوزه است.

از نگاه بزرگان

1. آیت‌اﷲ میر سیّد علی یثربی

آقا سیّد محمّد با توجه به استعدادی که دارد برایش آینده‌ی درخشانی در ملّایی و فضیلت ها پیش بینی می‌کنم. ⁽¹⁾

2. امام خمینی رحمة الله

جناب مستطاب سیّد الاعلام و ثقة الاسلام آقای سیّد محمّد ابطحی کاشانی دامت افاضاته که مدت‌ها عمر شریف را در تحصیل علوم شرعیه صرف نمودهاند و بحمداﷲ تعالی به کمالات علمیه و عملیه نائل شدهاند و به سلاح و سداد موصوف می‌باشند. ⁽²⁾

3. آیت‌اﷲ سیّد عبدالاحد رضوی

سال‌ها بود که برای تبلیغ و ارشاد در ایام محرم و ماه مبارک رمضان به کاشان می‌رفتم. این سفر‌ها موجب آشنایی و بعد ارادت و دوستی ما با آیت‌اﷲ ابطحی کاشانی شد. بعد‌ها ایشان در مناسبت‌های تبلیغی و غیر آن از من دعوت می‌کرد که به منطقهای سفر کنم که به یکدیگرنزدیک باشیم و به جهت اطمینان و رفاقتی که بین ما برقرار بود می‌پذیرفتم. این سفر‌ها بر ارادت و دوستی ما می‌افزود و علاقه‌ی ما به یکدیگر را بیشتر می‌کرد. من آیت‌اﷲ ابطحی را عالمی وابسته به حقّ و فانی در راه خدا می‌دانم.

وجود با برکتش در جامعه مدرسین، مؤثر بود. در بیت امام خمینی رحمة الله در قم مسئولیت کار‌های مهمی را بر عهده داشت. از آنجا که عالمی آگاه بود و اشراف کاملی به مسایل و مصلحت و حفظ نظام اسلامی داشت، امام و مسئولان عالی نظام، وی را مسئول پیگیری حلّ برخی مشکلات می‌کردند که به خوبی از عهده آن ها برمی آمد. ⁽³⁾

4. سیّد حسن خمینی

وی از نزدیکان و شاگردان حضرت امام و از دوستان نزدیک و هم بحث‌های خاص آیت‌اﷲ شهید حاج آقا مصطفی خمینی رحمة الله و از استادان مرحوم یادگار امام بود که عمر خویش را در مسیر اعتلای اسلام و در راه امام عظیم‌الشأن سپری نمود. حمایت‌های بیدریغ ایشان در روز‌های سختی و تبعید امام و بیت امام در کنار ابعاد مختلف علمی و توانمندی‌های فقهی و همچنین پایمردی‌های آن فقید در دفاع از جنبه‌های علمی و عملی امام از نقاط درخشان زندگی ایشان است. ⁽¹⁾

وفات و مدفن

آیت‌اﷲ سیّد محمّد ابطحی کاشانی پس از سال ها بیماری در روز جمعه 25/7/1393 مطابق 22 ذیحجة الحرام 1435دعوت حق را لبیک گفت. پیکر پاکش پس از اقامه نماز توسط آیت‌اﷲ سیّدموسی شبیری زنجانی در صحن بزرگ حرم حضرت معصومه علیها السلام حجره‌ی 35 به خاک سپرده شد. استاد شهاب تشکری آرانی مادّه تاریخ وفات آیت‌اﷲ ابطحی را در ابیاتی چنین آورده است:

مفخری از سلسله ابطحی

نایب پیغمبر عالی جناب

کارشناس سخن اهل بیت

راه شناس ره علم الکتاب

رفته از این عالم و تاریخ را

خواست چو ازکلک محاسب شهاب

سمّی پیغمبر ما ابطحی

سال وفاتش به جمل شد حساب

«1435ق.»

مقام معظم رهبری، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، رئیس قوه‌ی قضاییه، رئیس شورای عالی جامعه‌ی مدرّسین، آیت‌اﷲ سید محمدعلی علوی گرگانی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، فرزند یادگار امام سیّد حسن خمینی، آیت‌اﷲ عبدالنبی نمازی (امام جمعه

کاشان) و آیت‌اﷲ دری نجف آبادی (امام جمعه اراک) پس از درگذشت آیت‌اﷲ سیّد محمّد ابطحی پیام‌های تسلیت صادر نمودند و از وی به نیکی یاد کردند.

علی ابوالحسنی (منذر) / دیدبان بیدار

اشاره

پدر: محمد

ولادت: 1334 ش.

وفات: 1390 ش.

مدفن: قم، باغ بهشت.

تألیف:

غلامرضا گلی زواره

ورامین، دیار دیانت و مقاومت

شهرستان ورامین در جنوب شرقی استان تهران قرار دارد و شامل بخش مرکزی و بخش‌های قرچک، پیشوا و جوادآباد با مرکزیت اداری شهر ورامین است. این منطقه از شمال و شمال‌شرقی به شهرستان پاکدشت، از شرق به گرمسار، از جنوب به استان قم و از غرب به شهرستان ری محدود است.

نواحی مرکزی و جنوبی این شهرستان شامل دشت نسبتاً پهناوری است که از آبرفت رودخانه جاجرود پدید آمده و بخش شمالی آن نیز دارای ارتفاعاتی است. اقلیم این منطقه، معتدل مایل به گرم است، اما از نظر بارندگی جزء نواحی خشک به شمار می‌رود.

مرکز این شهرستان، یعنی ورامین با ارتفاع 915 متر از سطح دریای آزاد در دشتی در 48 کیلومتری جنوب‌شرقی تهران، کنار خط آهن تهران – گرمسار قرار دارد. سکنه این

شهر متجاوز از دویست هزار نفر است. ورامین تا قبل از یورش مغول‌ها از توابع ری بود. با ویران شدن ری به علت هجوم این قوم وحشی، ورامین روی به آبادانی نهاد و گروهی از اهالی ری به این دیار کوچ کردند.

مسجد جامع چهار ایوانی که از بنا‌های قرن هشتم هجری است، بقعه شاهزاده حسین، بقعه امامزاده جعفر، بارگاه امامزاده یحیی و برج علاءالدین در زمره آثار تاریخی، مذهبی و زیارتی ورامین به شمار می‌آیند. ⁽¹⁾

ورامین از گذشته‌های دور، مهد علما، فقها، شخصیت‌های ادبی و فرهنگی بوده است که در عرصه‌های آموزشی، فرهنگی و ترویج معارف تشیع، تلاش‌های ارزشمندی را از خود بروز داده‌اند، اهالی این منطقه که ارادت به خاندان طهارت را با معرفت و بصیرت توأم ساخته‌اند در هنگام شکل‌گیری نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی از خود، فداکاری و حماسه آفرینی نشان دادند. آنان در صبح روز شانزدهم خرداد سال 1342ش. در حالی که به صورت دسته‌های سوگواری مشغول عزاداری برای خامس آل عبا بودند، وارد صحن امام‌زاده جعفر علیه السلام گردیدند و هنگامی که در همین مکان، خبر دستگیری امام خمینی را توسط عوامل رژیم استبدادی پهلوی شنیدند، لحن مرثیه‌های خود را تغییر دادند و از مظلومیت امام خمینی و حادثه خونین فیضیه سخن گفتند و شعار دادند:

خمینی خمینی خدا نگهدار تو

بمیرد بمیرد دشمن خونخوار تو

در این حال، جمعیت عزادار تصمیم گرفتند به تهران بروند و نسبت به دستگیری امام خمینی اعتراض و راهپیمایی کنند. از این رو آنان به حرکت خود ادامه دادند و در طول مسیر نیز عد‌ه‌ای به ایشان پیوستند تا آنکه در کنار پل روستای باقرآباد، مأموران ژاندارمری به سوی آنان تیراندازی کردند. در این حادثه‌ی دردناک که جریانی تاریخی و حماسی ایجاد کرد عد‌ه‌ای شهید، افرادی مجروح، تعدادی مورد ضرب و شتم و برخی هم دستگیر شدند. ⁽²⁾

در گزارش‌های کارگزاران رژیم پهلوی آمده است که مردم ورامین و پیشوا کفن‌پوش و با چوب و چماق به صورت دسته‌جمعی عازم تهران گردیده، پیاده در حال حرکتند تا به معترضین این شهر بپیوندند. ساواک تهران نیز موضوع را چنین به ژاندارمری گزارش داده است: «اطلاعاتی حاکی از آن است که عد‌ه‌ای کفن‌پوش از ورامین به طرف تهران حرکت کرده‌اند».

بعد از این کشتار خونین، بنا به اسناد ساواک، عد‌ه‌ای از اهالی این شهر دست به تظاهرات زدند. ⁽¹⁾

شیخ یداﷲ ابوالحسنی روحانی پارسا

این فاضل زاهد که پدربزرگ مرحوم علی ابوالحسنی است به سال 1254ش. در روستای باغ خواص ورامین متولد گردید. وی بعد از تحصیلات حوزوی دوباره به زادگاهش بازگشت و به ارشاد مردم پرداخت و تولیت آستانه امام‌زاده زین‌العابدین را که در این قریه بود عهده‌دار گردید. او که ضمن تحصیل و تبلیغ به تزکیه درون و تهذیب نفس پرداخته بود در پارسایی، پرهیزگاری و وارستگی مقاماتی معنوی را به‌دست آورد. وی از طریق کشاورزی و کار در مزرعه و دست رنج خود ارتزاق می‌کرد و به موازات زراعت و دامداری به ارشاد مردم می‌پرداخت؛ به مسایل و مشکلات آنان رسیدگی می‌کرد؛ از درد‌ها و ناگواری‌های آنان می‌کاست. از این گذشته او با گرفتاری‌های مردم همدردی می‌کرد و همچون آنان زندگی ساده و قانعی داشت.

وی بخش‌های عمد‌های از قرآن را به حافظه سپرده بود و در سخنرانی‌ها، مواعظ و گفت‌وگو‌های ارشادی، از آیات قرآن و روایت معصومین علیهم السلام استفاده می‌نمود. اهالی محل نیز از مقامات معنوی و حالات عرفانی وی خاطرات و داستان‌های زیادی نقل کرده‌اند. این روحانی خودساخته سرانجام بعد از عمری تلاش‌های صادقانه و موعظه و تبلیغ به سال 1349ش. در 95 سالگی روح پاکش به سرای باقی شتافت. هنگام تشییع جنازه‌ی او،

نه تنها اهالی «باغ خواص»، بلکه مردمان ساکن روستا‌های مجاور، کسب و کار خود را تعطیل کردند و برای تشییع پیکرش ازدحام شگفتی به وجود آوردند. ⁽¹⁾

شیخ محمد ابوالحسنی مربی مبارز

محمد، فرزند شیخ یداﷲ مذکور در مهر سال 1298 در روستای باغ خواص ورامین دیده به جهان گشود. او مقدمات و مقداری از سطوح حوزه را در حوزه علمیه ورامین نزد آیت‌اﷲ حاج میرزا ابوالحسن طاهری قمی فراگرفت. این مدرس عالی مقام بعد از آموختن سطوح در قم به عتبات عراق رفته بود و در حوزه نجف اشرف از محضر علمایی چون میرزا حسین خلیلی در خارج فقه و اصول، بهره برده بود.

شیخ محمد بعد از تحصیل در حوزه علمیه ورامین، عازم شهر ری گردید و در محضر آیت‌اﷲ مجاهد شیخ محمدتقی بافقی که به حالت تبعید در این دیار زندگی می‌کرد و در آنجا حوزه درسی برقرار کرده بود، نهایت فیض را برد و تحت تأثیر تعالیم این عالم مبارز در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی فعال گردید.

شیخ محمد، عالمی اهل عمل بود و در امر به معروف و نهی از منکر اهتمام فوق‌العاد‌ه‌ای داشت. وی در زمان حکومت پهلوی دوم به دلیل مبارزه با منکرات، بار‌ها با کارگزاران این رژیم درگیر و حتی بعضاً گزارش این فعالیت ها به جراید هم کشیده شده بود. در یکی از این موارد، وی همراه با روحانیان منطقه در سال‌های بعد از شهریور سال 1320ش. با فرماندار ورامین بر سر بسته شدن یک باب مشروب‌فروشی در ورامین درگیر گردید تا جایی که منجر به تبعید شیخ محمد از ورامین گردید.

او همچنین قبل از آن، اعتصاب کشاورزان و دامداران روستای فیلستان را که از توابع ورامین بود علیه ارباب ده، ابراهیم حکیمی، نخست‌وزیر مشهور، سامان داد.

از این گذشته، او با فدائیان اسلام و شهید مجتبی نواب صفوی ارتباطی تنگاتنک داشت،

ولی اعتقادش بر این بود که برنامه‌های مسلحانه و ترور کارگزاران رژیم استبدادی به طور ریشه‌ای مشکلات و مفاسد اجتماعی را حل نمی‌کند. وی در مذاکرات خود با شهید نواب صفوی این نکته را مطرح کرده بود که بهتر است تلاش‌های مبارزانی با اصلاحات فکری و فرهنگی به ویژه از طریق اصلاح و سازماندهی هیئت‌های مذهبی آغاز گردد. این برنامه، بعد‌ها باعث شکل گیری هیئت‌های مؤتلفه اسلامی گردید؛ تشکلی گسترده، مردمی و دینی که در نهضت امام خمینی حضوری فعال داشت و عناصرش فعالانه وارد میدان مبارزه گردیدند. این تشکل از ائتلاف سه هیئت شامل گروه مسجد شیخ علی، گروه مسجد امین‌الدوله و گروه اصفهانی ها به وجود آمد. شیخ محمد حتی در نهضت ملی شدن نفت با آیت‌اﷲ سید ابوالقاسم کاشانی همکاری داشت، ولی بعد‌ها که بین رهبران این جنبش اختلافاتی روی داد، از حرکت مزبور فاصله گرفت.

شیخ محمد ابوالحسنی از شهریور سال 1330 با سفارش مرحوم آیت‌اﷲ کاشانی به سمت مربی قرآن و مباحث شرعی در دبستان کانون کار و آموزش، وابسته به سازمان خدمات اجتماعی منصوب گردید و بعد‌ها زبان و ادبیات فارسی را نیز تدریس می‌کرد. او در این دبستان که بعد‌ها به آموزشگاه حرف‌های تغییر نام داد، استقلال فکری خود را حفظ کرد و با وجود اینکه وابستگی این مدرسان در این برنامه ها اجباری بود، او با جمعیت اتحادیه مسلمین همکاری مؤثری داشت. این اتحادیه که در سال 1324ش. توسط حاج مهدی سراج انصاری تأسیس گردیده بود، در صحنه بین‌الملل فعالیت‌های مطبوعاتی، مذهبی و سیاسی داشت و در سال 1334ش. نشریه ماهانه «اتحاد مسملین» را به طبع می‌رسانید.

شیخ محمد، شادمان بود که از طریق اتحادیه مزبور می‌تواند در راه ترویج آیین اسلام، فرهنگ قرآن و مذهب جعفری و صیانت از ارزش‌های الهی و عزت مسلمین فعالیت کند و با هرگونه بی‌دینی، خرافات و بدعت، با عمل، بیان، قلم و قدم و امکاناتی که در اختیار دارد، به مبارزه برخیزد و برای حفظ شئونات دینی در سطح جامعه تلاش کند. این روحانی با همت از طریق استادش طاهری قمی با امام خمینی رحمة الله آشنا گردید و به اهداف نهضت آن

فقیه فرزانه علاقه‌مند گشت و با آن هم‌سو گردید و تا آخر عمر هم بدین پیمان استوار ماند. شیخ محمد در منطقه غرب تهران در سنگر مسجد و محراب به فعالیت‌های ارشادی، وعظ و خطابه و هدایت مشتاقان معارف قرآن و عترت مشغول بود تا آنکه در دهم اسفند سال 1370ش. در تهران درگذشت. ⁽¹⁾

مشعلی در تاریکی استبداد

در سال 1334ش. که دو سال از کودتای ننگین 28 مرداد 1332ش. با حمایت آمریکا و انگلستان می‌گذشت، فضای اختناق شدیدی بر ایران حاکم گردیده بود. علما، روحانیان و مردمان متدین از این وضع تیره و تار که تبهکاران برای ادامه جنایات و مفاسد خود به وجود آورده بودند، بسیار رنج می‌بردند.

دولت زاهدی که در کودتا نقش داشت، بعد از روی کار آمدن، نهضت ملی را سرکوب کرد. این دولت در اوایل سال 1334 سقوط کرد و حسین علاء روی کار آمد که از رجال دربار شاهنشاهی وابسته به انگلستان بود. در مهر همین سال، ایران وارد پیمان بغداد گردید. این پیمان بین ترکیه و عراق برای تضمین امنیت خاورمیانه با تأمین منافع آمریکا و انگلیس منعقد گردیده بود.

علاء نخست‌وزیر وقت که برای شرکت در اجلاس نخست‌وزیران عضو پیمان بغداد عازم بغداد گردیده بود، توسط شخصی به نام ذوالقدر ترور شد که به نتیجه نرسید. متعاقب آن، جمعی از اعضا و جمیعت فدائیان بازداشت و محاکمه شدند و سرانجام به شهادت رسیدند. بلافاصله ستون محکم ضد استعماری که در برخی جنبش‌های اسلامی طلایه‌دار بود دستگیر و ممنوع‌الملاقات شد و روانه زندان انفرادی گردید. ⁽²⁾

این رویداد‌ها برای شیخ محمد بسیار ناراحت‌کننده و توأم با نگرانی بود. او در این وضع

آشفته به ذکر، دعا و مناجات با خدای خویش روی می‌آورد. در شب 22 آذر 1334ش. این روحانی متعهد که با سوزانیدن شمع وجود خویش، راه را برای پویندگان طریق فضیلت و دیانت روشن می‌کرد، همچون دیگر شب ها با اخلاص و صفای درون بر سجاده نماز و دعا نشست و دست نیاز به سوی درگاه خالق بی‌نیاز گشود. او با دیدگانی اشک‌بار و گاه با سوز و گداز از این اوضاع آشفته، زبان به شکوه گشود و برای مردم طلب خیر و برکت کرد. او با عجز و ناله می‌گفت: خدایا این همه فساد و انحراف تا کی رواج دارد و تا کی ستم‌پیشگان برای مؤمنان و پارسایان موانع ایجاد می‌کنند.

شیخ محمد در ادامه، لحن التجائات خود را تغییر داد و از خداوند متعال چنین خواست: الهی تولد فرزندی را که در انتظارش هستیم برایمان مبارک گردان؛ او را حامی دین و مذهب اهل‌بیت علیهم السلام قرار ده؛ بدنش را سالم و عملش را صالح گردان.

با طلوع فجر، شیخ محمد نماز صبح را با توجهی ویژه اقامه کرد و آن گاه با تلاوت آیاتی از قرآن مجید، با صوتی جذاب، فضای خانه را به عطر معنویت کلام وحی معطر ساخت. چند ساعتی از نمایان گردیدن خورشید در 29 ربیع الثانی سال 1374ق. (22آذر 1334ش) می‌گذشت که پسری با تولد خویش بر صفای خانه شیخ محمد افزود و مقداری از نگرانی‌های او را کم کرد و شادمانی را برای والدین خود به ارمغان آورد. این طفل را علی نامیدند؛ ⁽¹⁾به امید آنکه از حریم ولایت مولا امیرمؤمنان علیه السلام صیانت کند.

تحصیلات شیخ علی در تهران (از دبستان تا دانشگاه)

علی هفت ساله بود که در دبستانی واقع در محل زندگی‌شان، یعنی غرب تهران، مشغول تحصیل گردید و موفق گشت در سال 1347ش. این مقطع آموزشی را با موفقیت به پایان برساند. سپس در آموزشگاه حرف‌های رضا پهلوی واقع در خیابان ری که اکنون به نام امام صادق علیه السلام معروف است ثبت نام کرد و در رشته ماشین افزار به فراگیری دانش ها و فنون متداول پرداخت و دوره چهار ساله آن را در سال 1315ش. به پایان برد. سپس در

اداره مخابرات استخدام گردید و به طور هم‌زمان به صورت شبانه در هنرستان شماره 3 تهران در همان رشته فنی ادامه تحصیل داد.

او که تحت تأثیر افکار و اندیشه‌های پدرش نمی‌توانست از فضای اجتماعی کشور بی‌تفاوت بگذرد، حین تحصیل و ارتباط با هنرجویان و در حاشیه فعالیت‌های آموزشی و محیط کار مخابرات، حقایقی را از اوضاع سیاسی کشور بیان می‌کرد و در این ارتباط با دوستان و هم‌شاگردی ها و همکاران اداری به بحث و بررسی پیرامون مسایل روز می‌پرداخت. این برنامه برای او دردسر‌هایی را به دنبال داشت و با هشدار‌های مسئولان اداره مخابرات و هنرستان مذکور مواجه گردید و سرانجام به اتهام بحث‌های سیاسی در حین انجام کار و نیز در مدرسه، مجبور به استعفا گشت.

اشتغال بعدی وی، پرداختن به کار فنی آزاد از جمله جوشکاری در و پنجره ساختمان، تولید انبوه جالباسی، میز و صندلی ویژه کودکان بود. این فعالیت ها با تحصیل شبانه در هنرستان شماره 3 تهران همراه بوده تا اینکه سرانجام وی در خردادماه 1354ش. موفق به دریافت مدرک دیپلم فنی شد. او در کنکور سراسری دانشگاه ها که در تیر ماه همان سال برگزار گردید، شرکت کرد و با کسب رتبه عالی در رشته مهندسی صنایع دانشکده علم و صنعت تهران ثبت نام کرد، اما صرفاً به مدت سه ماه، مشغول تحصیل در این رشته بود، چرا که با ارشاد و تأکید حجت‌الاسلام و المسلمین موسوی همدانی امام جماعت مسجد ابراهیم خلیل شهر ری و تشویق پدرش از دانشگاه انصراف داد و برای فراگیری علوم و معارف اسلامی راهی قم گردید تا در حوزه این شهر به تحصیل بپردازد. ⁽¹⁾

فعالیت‌های آموزشی در مدرسه حقانی

علی ابوالحسنی در زمستان سال 1354ش. در مدرسه حقانی که در آن ایام تحت نظارت علمی و مدیریت شهید آیت‌اﷲ قدوسی (1306-1360ش) قرار داشت به تحصیل

مشغول گردید. این مدرسه که کانون آموزش‌های دینی بود در راستای اجرای دیدگاه ها و طرح‌های اصلاحی آن شهید در حوزه علمیه قم و توجه و قاطعیت ایشان به برنامه‌ریزی، نظم و انضباط در فضای حوزه، شکل گرفته بود. از طرفی فعالیت‌های آموزشی این مدرسه با هم‌فکری و همراهی شهید مظلوم آیت‌اﷲ دکتر بهشتی و عده‌ی دیگری از دوستان آن شهید، انجام می‌گردید.

علی ابوالحسنی در مدرسه حقانی علاوه بر فراگیری دروس دینی و آموختن معارف حوزوی، دروسی چون ریاضی، علوم زیستی، زبان خارجی، اقتصاد، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی را نیز مطالعه می‌کرد. مرحوم ابوالحسنی بار‌ها شاهد بود که عوامل امنیتی نظام طاغوت به بهانه‌های مختلف به مدرسه محل تحصیل او هجوم می‌آوردند و گاه و بی‌گاه مدرسان و مربیان آن توسط ساواکی ها بازرسی و تفتیش می‌شدند. مرحوم ابوالحسنی متوجه گردید این مدرسه که در سال 1342 تأسیس گردیده بود، صرفاً برنامه‌های فرهنگی، علمی و تربیتی را پیگیری نمی‌کند و چنان که بعد‌ها برای او روشن شد، روش درسی و برنامه‌های آن یک حرکت عمیق و حساب‌شده سیاسی اجتماعی به شمار می‌آمد که گسترش آن می‌توانست پشتوانه مهمی برای نیرو‌های مورد نیاز نهضت اسلامی‌باشد.

علی ابوالحسنی در مدت کوتاهی که در این مدرسه به درس خواندن مشغول بود به تلاش‌های مداوم، قاطعیت و پشتکار شگفت آیت‌اﷲ قدوسی و همکاران وی پی برد و مشاهده کرد وی هنگام شروع سال تحصیلی با تمام داوطلبان به مدت طولانی مصاحبه انجام می‌داد که گاه ساعت ها طول می‌کشید تا مطمئن گردد فرد مورد نظر در آینده، انسانی نمونه و باارزش و تأثیرگذار برای جامعه اسلامی خواهد گردید. محتوای کتاب ها و منابع درسی این مدرسه، ضمن اینکه غنی و در سطح عالی و باارزشی تدوین گردیده بود، تمام مطالب مورد احتیاج شاگرد را دربرداشت و از حیث متن و روش و سبک طرح مباحث نیز بسیار سهل و روان و مطابق با اهداف آموزش نوین تدوین گردیده بود و ابتکارات تازه‌ای در این منابع دیده می‌شد. ⁽¹⁾

در محضر علمای حوزه علمیه قم

اشاره

مرحوم ابوالحسنی بعد از مدتی تحصیل در مدرسه حقانی تصمیم گرفت به طور آزاد در حوزه قم، فراگیری علوم و معارف اسلامی را دنبال کند. او موفق گردید از استادان ذیل بهره ببرد و کمالات ادبی، منقول و معقول و کلام و عقاید را از ایشان بیاموزد.

علامه شیخ محمدعلی مدرس افغانی (1284-1365ش)؛

وی که نخست به شیخ محمد غزنوی موسوم بود، در سال 1304ش. عازم عتبات عالیات عراق گردید و تا سال 1318ش. در نجف اشرف نزد مدرسان وقت به تحصیل فقه و اصول تا نائل گشتن به درجه اجتهاد مشغول بود. آنگاه به افغانستان رفت و در آن سرزمین مشغول تدریس و تربیت شاگردان بود. سپس در سال 1354ش. به قم آمد و در حوزه این شهر به افاضه در حوزه زبان و ادبیات عربی مبادرت ورزید و در این عرصه توانایی‌های شگفتی از خود بروز داد. شیخ علی ابوالحسنی معانی و بیان، سیوطی، مغنی و صرف و نحو و منطق را نزد وی آموخت و در تکمیل مقدمات حوزه از محضر مرحوم موسوی گرگانی نیز فیض برد. ⁽¹⁾

شیخ مصطفی اعتمادی تبریزی فرزند آیت‌اﷲ حاج میرزا علی خواجه‌ای؛

وی متولد سال 1304ش. و از فضلا و مدرسان برجسته سطوح در حوزه علمیه قم بود که بعد از تحصیل مقدماتی و مقداری از سطوح در قریه خواجه و تبریز به قم آمده بود. شیخ مصطفی در سطوح عالی فقه و درس خارج فقه و اصول، محضر آیات محترم بروجردی، مرعشی نجفی، حجت کوه‌کمر‌ه‌ای و شریعتمداری را درک کرد و خود به تألیف و تدریس روی آورد. وی از چهره‌های درخشان و مدرسان نامدار کتاب رسایل شیخ انصاری بود. مرحوم ابوالحسنی در علم اصول فقه نزد او شاگردی کرد. ⁽²⁾

جلال طاهر شمس گلپایگانی (1306 – 1374ش)؛

وی بعد از فراگیری مقدمات حوزه، نزد حاج میرزا هدایت اﷲ وحید گلپایگانی به حوزه علمیه اراک رفت و از محضر استادان آن دیار بهره برد. سپس در سال 1324ش. برای ادامه تحصیل به قم هجرت کرد و پس از تکمیل سطح حوزه در سال 1328ش. به درس خارج فقه و اصول آیات عظام سید محمدتقی خوانساری، سید محمد حجت کوه‌کمر‌ه‌ای، سید محمد محقق داماد، شیخ محمدعلی اراکی، امام خمینی، سید محمدرضا گلپایگانی و سید رضا بهاءالدینی راه یافت. این استاد فقید نزد این بزرگان، مبانی فقهی و اصولی خود را استوار ساخت و از غالب این بزرگان اجازه اجتهاد دریافت کرد. هم زمان در حکمت و تفسیر قرآ‌ن نیز از خرمن معرفت و فضیلت علامه طباطبایی خوشه‌های طلایی چید.

مرحوم شمس گلپایگانی به مدت دو سال هم در حوزه نجف به درس آیت‌اﷲ سید ابوالقاسم خویی راه پیدا کرد. هنگامی که ایشان به تدریس رسایل و کفایة الاصول مشغول بود مرحوم ابوالحسنی از کمالات او فیض برد و از دانش وی در تفسیر، تاریخ و ادبیات نیز استفاده کرد و شیفته صراحت لهجه، وارستگی، پرهیزگاری، ساده زیستی، تواضع و آزاداندیشی او گشت. استاد شمس گلپایگانی در سال 1374 بر اثر سانحه تصادف درگذشت و شاگردش شیخ علی ابوالحسنی از این ضایعه به شدت متأثر گردید. ⁽¹⁾

شیخ محمدتقی ستوده اراکی (متوفی 1378ش)؛

وی بعد از آموختن مقدمات و مقداری از سطوح حوزه در مدرسه حاج محمد ابراهیم اراک، در 26 سالگی به قم مهاجرت کرد و به مدت 14 سال از درس آیت‌اﷲ بروجردی استفاده کرد و مورد توجه ایشان قرار گرفت؛ به گونه‌ای که در زمره گروه تدوین جامع احادیث شیعه درآمد. ایشان هم‌زمان از درس آیت‌اﷲ سید احمد خوانساری در حکمت و کلام اسلامی نیز استفاده نمود.

او در خارج فقه و اصول، محضر آیات عظام محقق داماد، شیخ محمدعلی اراکی،

گلپایگانی و شیخ مرتضی حائری را نیز درک کرده است. خود وی نیز به مدت نیم قرن، مشغول تدریس سطوح عالیه بود و در این ایام موفق گردید شاگردان شایسته و فاضلی را تربیت کند که یکی از آنان مرحوم علی ابوالحسنی بود. شیخ علی ابوالحسنی از درس معالم الاصول، قوانین‌الاصول، شرح لمعه، مکاسب، کفایة‌الاصول و شرح تجرید الاعتقاد و شرح باب حادی‌عشر وی، فیض بسیار برد و بر غنای علمی خود در این رشته ها افزود. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ سید علی محقق داماد؛

ایشان متولد 1321ش. در قم و فرزند آیت‌اﷲ حاج سید محمد داماد بود. وی پس از گذرانیدن تحصیلات ابتدایی به فراگیری علوم اسلامی پرداخت. جناب محقق داماد تحصیلات علوم منقول را نزد والد خود و آیات معزز، شیخ مرتضی حائری یزدی، سیدمحمدرضا گلپایگانی، سیدحسین بروجردی، سیدیحیی مدرسی، سیدابوالقاسم خویی، شیخ حسین حلی و میرزا هاشم آملی به پایان برد و خود به تدریس سطوح حوزه اقدام کرد.

مرحوم ابوالحسنی در اصول فقه نزد این مدرس عالی مقام شاگردی کرد و در واقع روش درست استنباط را از منابع فقهی در محضر وی آموخت.

ناگفته نماند آیت‌اﷲ سید علی محقق هم اکنون در حوزه قم به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال دارد. هم‌چنین ایشان دفتر تحقیقات و مطالعات دادگستری را با عضویت جمعی از فضلای حوزه، قضات و حقوق‌دانان باسابقه تشکیل داد. به موازات این تلاش‌های علمی، خدمات اجتماعی باارزشی از جمله: احداث مسجد و مدرسه المهدی، بیمارستان دویست تخت‌خوابی ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، انجمن تکفل و سرپرستی ایتام، تأسیس صندوق قرض‌الحسنه و تهیه خانه‌های ارزان قیمت برای نیازمندان در کارنامه این فقیه فرزانه درخشندگی دارد. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ حسین راستی کاشانی، (متولد سال 1306ش)؛

وی مقدمات و مقداری از سطح حوزه را در حوزه علمیه کاشان آموخت و سپس راهی حوزه علمیه قم گردید. در این حوزه نیز ضمن فراگیری سطوح حوزه، به تحصیل حکمت، کلام و تفسیر مشغول گردید. پس از آن عازم عتبات عراق گردید و در حوزه کهن‌سال نجف اشرف به درس خارج فقه و اصول آیات ارجمند سید ابوالقاسم خویی، میرزا باقر زنجانی، محسن حکیم، سید محمود شاهرودی، حاج سید عبدالهادی شیرازی، میرزا حسن یزدی، شیخ حسین حلی، سید حسین حمامی و میرزا حسن بجنوردی راه یافت و از فضل و فضیلت این بزرگان فیض فراوان برد.

وی در نجف در حدیث، درایه، حکمت و کلام اسلامی محضر آیت‌اﷲ حاج سید عبدالاعلی سبزواری و حاج شیخ صدرا بادکوبه‌ای را درک کرد و تفسیر را از حوزه پربار شیخ محمدعلی سرابی و آیت‌اﷲ خویی آموخت. از طرفی از جلسات خصوصی عرفانی و اخلاقی سید جمال‌الدین گلپایگانی نیز استفاده کرد. با حضور امام در نجف، وی به درس آن فقیه مبارز و رهبر والا مقام انقلاب اسلامی شتافت.

آیت‌اﷲ راستی در نجف، کاشان و قم، حوزه درسی داشته است.

مرحوم ابوالحسنی در سطح عالی و فراگیری رسایل، مکاسب و کفایة‌الاصول نزد این مدرس مبارز شاگردی کرد و تحت تأثیر روحیه مبارزاتی، همت عالی و تلاش‌های ارزنده فرهنگی و اجتماعی آیت‌اﷲ راستی قرار گرفت. آیت‌اﷲ راستی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در مناصب گوناگونی چون عضویت در دفتر استفتائات امام خمینی، عضویت در جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، نمایندگی مجلس خبرگان رهبری و مسئولیت‌های دیگر مشغول خدمات علمی و فرهنگی بوده است.

به نظر می‌رسد مرحوم ابوالحسنی از بحث‌های خارج فقه و اصول و نیز دروس کلامی و تفسیری و اخلاقی آیت‌اﷲ راستی نیز بهره برده باشد. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ ابوالقاسم خزعلی؛

ایشان متولد 1304ش. در بروجرد است. آیت‌اﷲ خزعلی بعد از فراگیری مقدمات و مقداری از تحصیل رسمی (مقطع ابتدایی و دبیرستان) در زادگاه خود و مشهد مقدس، در مدرسه علمیه نواب مشهد، مشغول فراگیری دروس حوزه گردید. در سال 1324ش. به قم رفت و در حوزه این شهر از درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ بروجردی استفاده کرد.

وی هم‌زمان با فعالیت‌های علمی و آموزشی در عرصه‌های سیاسی فعال بود و با فدائیان اسلام ارتباط برقرار کرد. همچنین در نهضت امام خمینی رحمة الله تلاش‌های مبارزاتی تأثیرگذاری داشت و به همین دلیل بار‌ها گرفتار تبعید و زندان گردید. عضویت در شورای نگهبان و نمایندگی مجلس خبرگان رهبری در سه دوره از جمله فعالیت‌های وی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است.

آیت‌اﷲ خزعلی که حافظ قرآن و نهج‌البلاغه است در حوزه قم، مباحث تفسیری را تدریس می‌کرد و با بیانی نافذ و گیرا آیات الهی را بیان می‌کرد. ایشان در این ارتباط، نکات ناب و موضوعاتی بکر را مطرح می‌نمود که برای شاگردان وی جاذبه خاصی داشت.

حجت‌الاسلام شیخ علی ابوالحسنی این توفیق را به دست آورد تا در محضر این عالم مبارز با مبانی تفسیر قرآن و نیز علوم قرآنی و شیوه‌های تفسیر آیات قرآن آشنا شود و با آگاهی‌های ارزند‌ه‌ای که در این درس به دست آورد و چندین اثر با موضوعی کلامی متکی بر آیات و روایات به رشته نگارش درآورد. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ حسین شب‌زنده‌دار؛

این استاد اخلاق، مفسر قرآن و صاحب نظر در حوزه علمیه قم در شکل گیری نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی به خصوص در منطقه جهرم نقش ارزند‌ه‌ای ایفا کرد. ⁽²⁾

زندگی‌نامه این استاد در همین دفتر از ستارگان حرم «دفتر سی‌ام» آمده است.

آیت‌اﷲ حاج میرزا یداﷲ دوزدوزانی؛

ایشان متولد 1314ش. در شهر دوزدوزان از توابع شهرستان سراب، بخش مهربان استان آذربایجان شرقی است. وی مقدمات و سطوح را در حوزه علمیه تبریز آموخت و در سال 1332ش. به قم هجرت کرد و سطوح حوزه، به خصوص مقطع عالی آن را در محضر میرزا محمد مجاهدی تبریزی تکمیل کرد و آن‌گاه از درس خارج فقه و اصول آیات عظام بروجردی، گلپایگانی و شریعتمداری مستفیض گردید. هم‌چنین در حکمت و تفسیر از محضر علامه طباطبایی نیز بهره‌مند گردید.

آیت‌اﷲ دوزدوزانی بعد از رسیدن به مقام اجتهاد و استوار گردانیدن مبانی علمی فقهی خود، حوزه درسی خویش را در قم گسترانید و به تدریس خارج فقه و اصول و تفسیر پرداخت.

حجت‌الاسلام ابوالحسنی در مباحث تفسیری از محضر این فقیه باهمت فیض برد و تحت تأثیر این استاد در مسیر مبارزه فکری و ریشه‌ای با فرقه‌های ضاله قرار گرفت؛ چرا که از محور‌های فرهنگی و تبلیغی آیت‌اﷲ دوزدوزانی همگام با تدریس و تألیف، افشای انحرافات دینی فرقه ها و آشکار ساختن بدعت ها و افکار باطل آنان بود. ⁽¹⁾

شیخ جواد کربلایی؛

متولد 1304ش. در کربلا، وی در این شهر مقدس نشو و نما یافت و بعد از فراگیری مقدمات، مدت چهار سال در حوزه کربلا به تحصیل سطوح پرداخت. سپس عازم نجف اشرف گردید و مدت 20 سال تمام به فراگیری سطح عالی و خارج فقه و اصول نزد آیات محترم سیدابوالقاسم خویی، سیدمحسن حکیم، شیخ حسین حلی، سیدمحمود شاهرودی و سیدعبدالاعلی سبزواری پرداخت. ذبیح‌اﷲ قوچانی نیز از مربیان وی در اخلاق و فضیلت به شمار می‌رود.

این روحانی فاضل بعد از دانش‌اندوزی در عتبات عراق راهی قم گردید و در درس خارج فقه و اصول آیات عظام بروجردی و گلپایگانی حضور پیدا کرد. سپس در تهران سکونت اختیار کرد و در آنجا به فعالیت‌های علمی، آموزشی، ارشادی و فرهنگی روی آورد، شیخ جواد کربلایی تفحصی ژرف در متون روایی، زیارت‌نامه ها و عرفان اهل‌بیت علیهم السلام داشت.

در همین ایام، مرحوم ابوالحسنی در محضر وی جرعه‌نوش چشمه اخلاق و معارف معنوی مندرج در زیارات و ادعیه مأثور گردید و بر کرانه عرفان متعالی قرار گرفت. مباحثی که این استاد اخلاق مطرح می‌کرد ظرائف و دقایقی نهفته بود که او را از مراحل عادی و متداول به سوی عوالم علوی و ملکوتی سوق می‌داد. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ محمدتقی مصباح یزدی؛

ایشان متولد 11بهمن ماه 1313ش. در شهر یزد است. محمدتقی بعد از به پایان بردن دور‌ه ابتدایی در مدرسه شفیعیه یزد به مدت 4 سال، مقدمات و سطوح را تا رسایل و مکاسب خواند. سپس به قم عزیمت نمود و بعد از به پایان رسانیدن باقیمانده دروس سطح به درس خارج فقه و اصول امام خمینی و آیت‌اﷲ بروجردی راه یافت. هم‌چنین از درس خصوصی آیت‌اﷲ بهجت که با طرح مباحث اخلاقی و کلامی و دقت‌های کم‌نظیر توأم گردیده بود، استفاده کرد.

آیت‌اﷲ مصباح یزدی با شرکت در جلسات درس تفسیر قرآن و حکمت علامه طباطبایی، از ارشادها، تعلیمات، نکته‌سنجی‌ها، نوآوری ها و ابتکارات ایشان استفاده کرد و موفق گردید تعمق و تفکری خاص در آیات نورانی قرآن و متون فلسفی و کلامی داشته باشد. آیت‌اﷲ مصباح در مدرسه منتظریه (حقانی) مباحث اخلاقی و تربیتی خود را تحت عنوان «خودشناسی برای خودسازی» آغاز کرد. در همین دوران، شیخ علی ابوالحسنی نزد این استاد، معارف اسلامی را با تکیه بر آیات قرآن، روایات و مباحث فلسفی و عقیدتی آموخت. هم‌چنین در مؤسسه در راه حق از افاضات این بزرگوار در حکمت، تفسیر موضوعی قرآن و موضوعات اقتصادی بهره‌مند گردید.

مرحوم منذر در مکتب آیت‌اﷲ مصباح، علاوه بر فراگیری دروس مورد نظر، شیوه‌های مبارزه با الحاد، التقاط و انحراف را از طریق استدلال‌های متقن و عرضه‌ی اسلام ناب محمدی و اثبات این حقیقت که مکتب حیات بخش اسلام بر مکاتب بشری تفوق دارد، آموخت.

به طور کلی حساسیت مرحوم ابوالحسنی به انحرافات تاریخی و فرهنگی و روی آوردن به مبارزات سیاسی در قالب تحقیق و پژوهش از برکات ارتباط وی با چنین استادانی است.

موضوع دیگری که توجه شیخ علی ابوالحسنی را جلب نمود و کوشید در فعالیت‌های علمی و پژوهشی خود به آن‌ها تکیه کند، نقش مؤثر و جریان‌ساز آیت‌اﷲ مصباح در گسترش و تعمیق فرهنگ اسلامی به‌ویژه در بین حوزویان و دانشگاهیان و اقشار تحصیل کرده است. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ حسین مظاهری؛

ایشان متولد 1312ش. در اصفهان است که در سال 1326ش. برای تحصیل معارف اسلامی وارد حوزه علمیه اصفهان گردید و در محضر استادان وقت، مقدمات و بخش‌هایی از سطوح حوزه را آموخت. وی در سال 1331ش. برای ادامه تحصیل به قم هجرت کرد و مکاسب و کفایة‌الاصول را نزد آیات ارجمند حاج شیخ عبدالجواد جبل‌عاملی، مرعشی نجفی و حاج شیخ مرتضی حائزی یزدی تملذ کرد. سپس به مدت هشت سال، دروس خارج فقه و اصول را در خدمت آیات عظام بروجردی، امام خمینی و محقق داماد فراگرفت. همچنین اسفار ملاصدرا، شفای ابن سینا و دروس تفسیری و کلامی را از محضر علامه طباطبایی آموخت.

ایشان بعد از نایل گردیدن به مقام اجتهاد و استوار ساختن مبانی علمی و فکری خود در معقول و منقول در حوزه علمیه قم به تدریس سطح عالی، خارج فقه و اصول، شرح منظومه سبزواری، نهایة‌الحکمه علامه طباطبایی و بخش‌هایی از اسفار اربعه پرداخت. ایشان در

روز‌های بعد از تبعید امام خمینی به ترکیه در مدرسه فیضیه به تدریس اخلاق پرداخت که با استقبال طلاب فاضل مواجه گردید، اما با فشار عوامل ساواک این درس را به مدرسه حجتیه و سپس به حسینیه اراک و در نهایت به مسجد اعظم انتقال داد. این جلسات پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم ادامه یافت.

مرحوم ابوالحسنی از این درس‌های آموزنده، بیدارکننده و سازنده استفاده کند و در ضمن به جنبه‌های معنوی و عرفانی این استاد بزرگوار پی برد. حجت‌الاسلام ابوالحسنی متوجه شد که آیت‌اﷲ مظاهری عالمی متواضع، متخلق به اخلاق الهی، متهجد، متعبد، دائم‌الذکر، سخی و اهل گذشت است و به مستمندان و فقرا عنایت ویژ‌ه‌ای دارد، از این رو مواعظش از دل و ذهن سلیم و صادق برمی‌خیزد و لاجرم در قلوب حاضران تحول ایجاد می‌نماید.

مرحوم ابوالحسنی چندین مبنای اصلی را از دروس اخلاقی این مربی مهذب به دست آورد که عبارتند از:

چند ساحتی بودن انسان، غیر ذاتی بودن رذایل بر انسان، فطری بودن ادراک فضایل و رذالت‌ها، مطلق بودن اخلاق نه نسبی بودن آن، امکان‌پذیر بودن تزکیه درون، تقدم اخلاق توأم با شوق و اشتیاق بر اخلاق زهدمحور، ارشادی بودن آیات و احادیث اخلاقی، کوتاه بودن مسیر اخلاق عملی و عدم ذاتی بودن رذالت ها بر انسان.

هم‌چنین وی در این محافل نورانی به واقعیت دیگری پی برد و آن این بود که در دیدگاه سلوکی آیت‌اﷲ مظاهری که برگرفته از مکتب اخلاق و عرفانی امام خمینی و علامه طباطبایی است، پیمودن طریق تزکیه و تصفیه درون با پای‌بندی به موازین شرعی و تقید به رعایت تکالیفی که آیین اسلام ترسیم کرده است آغاز می‌گردد و با تکیه بر همین امر نیز استمرار پیدا می‌کند. در واقع، فقه آل محمد علیهم السلام زیربنای سلوک الی‌اﷲ به شمار می‌آید. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ جعفر سبحانی (متولد 1308ش)؛

وی نزد پدرش آیت‌اﷲ شیخ محمد سبحانی و دیگر مدرسان حوزه تبریز صرف و نحو، بخشی از مطول، منطق منظومه و شرح لمعه را خواند. سپس در مهر 1325ش. عازم قم گردید و بعد از تکمیل سطوح، در خارج فقه و اصول، محضر آیات عظام بروجردی، سید محمد حجت کوه‌کمر‌ه‌ای و امام خمینی را درک کرد و مطالعات فلسفی خود را با شرکت در درس‌های حکمت و منطق علامه طباطبایی تکمیل نمود. ایشان هم‌چنین به درس‌های تفسیر و مباحث قرآنی این علامه و امام خمینی توجه داشت و تحت تأثیر آن بزرگواران، حقایقی از معارف ناب توحیدی برایش روشن گردید.

علی ابوالحسنی در مکتب این مرجع عالی‌قدر، آگاهی‌های مفیدی در علم رجال به دست آورد و موفق گردید در پرتو انوار علمی آیت‌اﷲ سبحانی احادیث و منابع روایی را نقادی و احادیث موثق و صحیح را از روایات ضعیف و ناروا تفکیک کند. همچنین توانست راویان احادیث را شناسایی و در احوال آنان تحقیق کند.

شیخ علی منذر از محضر این فقیه محقق، رجالی توانا، مفسر گرانقدر و متکلم بلندپایه در موضوعات تفسیر قرآن، خارج فقه و اصول، کلام و عقاید، حکمت و ملل و نحل نیز استفاده‌های شایان توجهی کرد و تحت تأثیر همت عالی، تحقیقات گسترده نکته‌سنجی‌های راه‌گشا، روحیه خستگی‌ناپذیر، غیرت دینی و فرزانگی این مدرس گران‌مایه قرار گرفت. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ میرزا جواد تبریزی (1305 – 1385ش)؛

این فقیه فرزانه و عالم وارسته که در حوزه قم و نجف اشرف تا رسیدن به مقام اجتهاد درس خوانده بود، بعد از 23 سال تلاش بی‌وقفه تدریس، تحقیق، تبلیغ و خودسازی در جوار بارگاه امیرمؤمنان علیه السلام به قم بازگشت و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت.

شیخ علی ابوالحسنی در مباحث فقهی از محضر این مرجع عالی قدر استفاده کرد. برداشت ها و فهم‌های فقهی آیت‌اﷲ تبریزی از روایات اهل‌بیت علیهم السلام به دلیل برخورداری از استدلال و تجزیه و تحلیل‌های دقیق که به شیو‌ه‌ای شیوا و قابل فهم برای شاگردان بیان می‌گردید برای این روحانی فاضل بسیار درس آموز و راه‌گشا بود. مرحوم ابوالحسنی می‌دید این مربی عالی‌قدر که در اصول فقه، مهارت و تبحر دارد و در این عرصه صاحب‌نظر و نکته‌یاب است، تمام این توانایی ها را در خدمت استنباط درست از احادیث به کار می‌برد. مرحوم ابوالحسنی که افتخار استفاده از درس این استاد را از سال 1355ش. به دست آورده بود احساس کرد مباحثی که آیت‌اﷲ تبریزی مطرح می‌کند بسیار غنی و پربار است، چرا که وی فقیهی مسلط و مستحضر و آگاه بر مبانی فقهی و روایی بود و در قواعد اصولی، رجالی و سندشناسی روایات، تبحر ویژ‌ه‌ای داشت و مشخص بود که از شیوه‌های علمی و فکری آیت‌اﷲ سید ابوالقاسم خویی تأثیر پذیرفته است. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ حسین وحید خراسانی (متولد 1300ش)؛

در نیشابور متولد شدند. این مرجع تقلید و فقیه عالی‌مقام که بعد از ارتحال آیت‌اﷲ اراکی در فهرست هفت‌گانه مراجع تقلید شیعه قرار گرفت، بعد از فراگیری مقدمات و خواندن سطح نزد شیخ محمد نهاوندی، برای تکمیل تحصیلات به درس میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مرتضی آشتیانی در مشهد مقدس حاضر گردید. آیت‌اﷲ وحید در 27 سالگی عازم عراق عرب گردید و در نجف اشرف محضر آیات محترم سید عبدالهادی شیرازی، شیخ علی محمد بروجردی، سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی و میرزا حسن بجنوردی در خارج فقه و اصول، به مقام اجتهاد و استنباط احکام شرعی نایل آمد و توانایی وی مورد تأیید استادانش به خصوص مرحوم خویی قرار گرفت.

این فقیه فرزانه از سال 1378ق. بعد از سال ها تدریس سطح حوزه، درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد که مدت 12 سال این برنامه در نجف اشرف ادامه یافت. سپس در سال

1390ق. به ایران مهاجرت کرد و مدت یک سال در مشهد مقدس اقامت داشت و مشغول تدریس و افاضات علمی بود، اما در سال 1391ق. به قم عزیمت نمود و تاکنون به تدریس خارج فقه و اصول، تألیف و مرجعیت شیعیان مشغول است.

مرحوم ابوالحسنی از دوستان طلبه‌اش در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی شنید که مدرسی عالیقدر در تدریس خارج فقه و اصول، به خصوص مسایل اصول فقه، احاطه و تبحر ویژ‌ه‌ای دارد و چون به درس وی حاضر گردید این ویژگی برایش به اثبات رسید، و مشاهده کرد شاگردانی که از بحث‌های ایشان استفاده می‌کردند از فضل و استعداد خوبی برخوردار بودند. آیت‌اﷲ وحید نسبت به برپایی مجالس سوگواری برای ائمه هدی علیهم السلام در مناسبت‌های ویژه و نیز گسترش محافل عزاداری برای اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام تأکید ویژ‌ه‌ای داشته و دارند.

به نظر می‌رسد پژوهش‌های مرحوم ابوالحسنی در شعار‌ها و شعائر شیعه و پوشیدن جامه عزا در ایام محرم و صفر و دیگر ایام وفیات خاندان طهارت تحت تأثیر توصیه‌های آیت‌اﷲ وحید خراسانی باشد. ⁽¹⁾

ارتباط‌های تأثیرگذار و برکت‌زا

اشاره

مرحوم علی ابوالحسنی علاوه بر استادانی که محضرشان را به طور رسمی درک کرد، از محضر برخی استادان حوزه و دانشگاه به طور غیرمستقیم و در جلسات خصوصی بهره می‌برد و احیاناً تحت تأثیر افکار و تعالیم آن بزرگان قرار می‌گرفت تا جایی که برخی دغدغه‌های فکری و نگاشته‌های وی بر اثر ارتباط با این بزرگان شکل گرفت. این شخصیت ها عبارتند از:

آیت‌اﷲ شیخ حسین لنکرانی (1268 – 1368ش)؛

ایشان بعد از فراگیری مقدمات نزد پدرش آیت‌اﷲ شیخ علی لنکرانی و آموختن

مقداری از سطوح حوزه در محضر استادان حوزه تهران به نجف اشرف رفت و در حوزه پربار این دیار مقدس تحصیلات خود را تا رسیدن به قله فقاهت و رتبه اجتهاد ادامه داد. این فقیه عالیقدر سرانجام به تهران بازگشت و به مبارزه علیه استبداد و استعمار، ترویج فرهنگ اهل‌بیت علیهم السلام و نشر تفکر مبارزاتی پرداخت.

علی ابوالحسنی سال‌های متمادی ملازم این عالم پر فضیلت بود و از مریدان ویژه ایشان گردید. حجت‌الاسلام ابوالحسنی برای معرفی سیمای آیت‌اﷲ لنکرانی به عنوان فقیهی مبارز و عالمی ستم‌ستیز تلاش‌های زیادی کرد و در برخی مقالات و آثار خویش، همگامی و همراهی آن فقیه والامقام را با نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی نشان داد.

برخی منابع خاطرنشان نموده‌اند که مرحوم ابوالحسنی در اوایل جوانی در پی آشنایی با شیخ حسین لنکرانی و استفاده از محضرش مسیر پژوهشی و تخصصی خود را برگزید و به بازشناسی، بازنگری و بازنگاری تاریخ معاصر ایران و جهان با رویکرد احیای عناصر اسلامی و شیعی که دست‌های پیدا و پنهان به عمد در محو آن می‌کوشیدند یا به سهو از آن دیده می‌پوشیدند مجدانه روی آورد.

مرحوم لنکرانی خاطرات 50 ساله خود را برای وی بازگو می‌کرد و ابوالحسنی که شیفته کارنامه مبارزاتی، دیدگاه ها و برداشت‌های آیت‌اﷲ لنکرانی درباره مسایل تاریخ معاصر بود، براساس این یادداشت ها کتابی در شرح حال و زندگی فکری، فرهنگی و سیاسی مرحوم لنکرانی به رشته نگارش درآورد.

حجت‌الاسلام ابوالحسنی در طریق تحقیق در تاریخ معاصر ایران، شیفته شهید آیت‌اﷲ شیخ فضل‌اﷲ بود و می‌توان گفت بخش عمد‌های از پژوهش‌های وی صرف ترسیم سیمای راستین این شخصیت و ابهام‌زدایی از زندگی، موضع‌گیری و دیدگاه‌های شیخ مشروعه گردید. بررسی ها مؤید آن است که این اشتیاق وی تا حدود زیادی به دلیل ارتباطش با مرحوم لنکرانی بود، زیرا پدر آیت‌اﷲ لنکرانی از یاران و همفکران شیخ شهید به شمار میرفت و خود او نیز از دوران نوجوانی با این فقیه مبارز و مظلوم آشنا و رفته‌رفته، شیفته و شیدای او گردید.

این انس و ارتباط با شهید نوری عامل مهمی در تکوین شخصیت آیت‌اﷲ حاج شیخ حسین لنکرانی بود؛ به گونه‌ای که او را به یک مبارز خستگی‌ناپذیر در برابر دستگاه ستم و بیگانگان تبدیل کرد. ایشان نیز به نوبه خود چنین روحی‌های را به علی ابوالحسنی منتقل کرد. به علاوه، چنانکه از اسناد ساواک برمی‌آید مرحوم لنکرانی با جدیت علیه بهائی ها فعالیت می‌کرد و از نفوذ آنان در دستگاه حکومت بیمناک بود و مرحوم ابوالحسنی نیز در این عرصه از وی الهام گرفت. ⁽¹⁾

سید مرتضی عسکری (1293 – 1386ش)؛

علامه عسکری در خانواد‌های اهل علم در سامرا متولد شد. وی مقدمات و بخش‌هایی از سطوح دروس حوزه را در همان دیار گذراند و در سال 1310ش. به قم هجرت کرد و در حوزه این شهر به ادامه تحصیل پرداخت. ایشان بعد از 4 سال دوباره به زادگاه خود بازگشت و باقیمانده دروس سطح حوزه را نزد دایی خود خواند. علامه عسکری در ادامه به فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، علمی و ترویجی روی آورد و حیات فکری و علمی خویش را وقف احیای فرهنگ اهل‌بیت علیهم السلام نمود.

علی ابوالحسنی با این عالم فرزانه و محقق، انس ویژ‌ه‌ای برقرار کرد و از ابتکارات، نوآوری ها و تحقیقات ناب وی در تاریخ اسلام و سیره اهل‌بیت علیهم السلام برخوردار گردید.

به نظر می‌رسد حساسیت‌های حجت‌الاسلام ابوالحسنی نسبت به جریان ها و وقایع دنیای اسلام و شیعیان، مبارزه با افسانه ها و خرافه‌های تاریخی و مذهبی و برنتابیدن جعل و تحریف، افشای بدعت ها و انحرافات فرقه‌های باطل، شیوه‌های بدیع در کاوش‌های تاریخی، دفاع از ارزش‌های شیعه، مقاومت در برابر شبیخون فرهنگی بیگانگان، تحت تأثیر ارتباط این نویسنده پرتلاش با علامه سید مرتضی عسکری بوده است. ⁽²⁾

علامه سید محمدکاظم قزوینی (1307 – 1373ش)؛

ایشان فرزند سید محمد ابراهیم قزوینی بود و دروس مقدماتی و سطح حوزه را در حوزه پرفیض کربلا آموخت. وی بعد از به پایان رسانیدن این دوره در درس خارج فقه و اصول آیات محترم میرزا مهدی شیرازی، شیخ یوسف خراسانی و سید محمدهادی میلانی حضور یافت. مرحوم قزوینی بعد از تبحر در علوم نقلی همچون فقه، اصول، حدیث، مباحث تفسیری و کلامی در حوزه کربلای معلی به تدریس تفسیر قرآن و فقه و اصول پرداخت. علامه قزوینی هم‌زمان از راه خطابه و سخنوری به نشر و گسترش فرهنگ تشیع می‌پرداخت و برای معرفی علوم و معارف اهل‌بیت علیهم السلام مؤسسه «رابطة النشر الاسلامی» را به سال 1380ق. در کربلا تأسیس کرد.

آیت‌اﷲ قزوینی پژوهش‌های عمیقی درباره تاریخ زندگانی اهل‌بیت علیهم السلام انجام داد و در همین ارتباط، مؤسسه نشر علوم امام صادق علیه السلام را تأسیس کرد. در ایامی که سید محمد کاظم قزوینی در شهر قم مشغول فعالیت‌های فرهنگی و علمی بود، مرحوم علی ابوالحسنی این سعادت را یافت تا از نزدیک، ناظر تلاش‌های باارزش این عالم زاهد باشد. شیخ علی ابوالحسنی در برخی جلسات و محافل غیررسمی از محضر آیت‌اﷲ قزوینی استفاده کرد و به برکت این ارتباط فکری و فرهنگی از دیدگاه ها و نگرش‌های ژرف وی الهام گرفت. او در این راه به حقایقی عبرت آموز، ارزنده و تحول آفرین دست یافت و از این رهگذر در راه احیای میراث تشیع و صیانت از ارزش‌های خاندان عترت گام‌های مؤثر و مفیدی برداشت. ⁽¹⁾

متفکر شهید علامه آیت‌اﷲ مرتضی مطهری (1299 – 1358ش)؛

علی ابوالحسنی افتخار آشنایی با این عالم احیاگر جهان تشیع را داشت و شهید مطهری هم به منزل ایشان در قم می‌رفته‌اند. وی در خاطراتی می‌نویسد:

یادم نمی‌رود

که حدود یک هفته قبل از ترور ناجوانمردانه آن مرد بزرگ،

ایشان که در قم در منزل بنده تشریف داشتند، روزنامه‌ای در دست مبارکش بود و نگاهی به آن انداخت و مرا صدا زد و گفت: روزنامه نقل کرده که یکی از مقامات ارتش توسط گروه فرقان ترور شد. طبق اعلامیه این گروه در روزنامه در برنامه آنان ترور یک شخصیت مذهبی هست و به نظرم می‌رسد آن شخصیت مذهبی و روحانی من باشم. ⁽¹⁾

وی در جای دیگری می‌نویسد:

در اواسط سال 1357ش. هم‌زمان با اوج‌گیری

نهضت امت مسلمان ایران، خناسان و توطئه‌گران نیز فعالیت خود را برای انحراف مسیر نهضت شدت بخشیدند. از جمله طرح‌های خائنانه آن‌ها اعلام هفته همبستگی ملی بود که طی آن، سخنرانان از گروه‌ها، جمعیت ها و احزاب مختلف با ایدئولوژی‌های متفاوت به بحث درباره همبستگی ملی پرداختند. [آنان می‌کوشیدند] بر وجوه مشترک انگشت بگذارند تا زمین‌های فراهم آید که نیرو‌های اسلامی دعوی به حق رهبری نهضت را ر‌ها کرده، آقایان را با خود در این امر خطیر شریک سازند.

ما به اتفاق دوستان دانشگاهی تصمیم گرفتیم برای ختم غائله از استاد شهید مطهری استمداد کنیم. علی‌رغم وجود جو نامساعد به منزل استاد رفتیم و از ایشان خواهش کردیم در جلسه بعدی این سمینار به عنوان سخنران گروه‌های

مذهبی سخن بگوید که استاد هم آمادگی خود را اعلام داشتند. آن مرحوم با متانت توأم با عزت و ابهتی که خاص بندگان مؤمن است با بیانی شیوا و مستدل ثابت کرد که رهبری این نهضت همچون قیام‌های

گذشته در دست روحانیت اصیل تشیع است که رهرو راه سرور آزادگان حسین بن علی علیه السلام است و رهبر مطلق نهضت امام خمینی است. با این بیانات دانشجویان مسلمان دانشگاه صنعتی شریف پایان هفته همبستگی و ختام توطئه را اعلام کردند و

روشنگری استاد شهید سبب گردید نقاب از چهره برگزارکننده سمینار برداشته شود. ⁽¹⁾

اصولاً مرحوم ابوالحسنی برخورد با گروه‌های مسلمان نما، التقاطی و افرادی را که می‌خواستند با دیدگاه‌های غربی یا شرقی اسلام را به حاشیه برانند در مکتب شهید مطهری آموخت. این که وی در برابر اصل اسلام و قرآن تعصب داشت و کوچک‌ترین انحرافی را در برداشت‌های لیبرال‌ها، روشنفکران غرب‌زده و گروه‌های التقاطی برنمی‌تابید و عکس‌العمل نشان می‌داد محصول این ارتباط بابرکت است.

کتاب شهید مطهری، افشاگر توطئه تأویل ظاهر دیانت به باطن الحاد و مادیت با این نیت و هدف توسط مرحوم ابوالحسنی به نگارش درآمد. او با قاطعیت در تحقیقات تاریخی و کلامی خود در این عرصه گام نهاد تا افکار مسموم و اهداف شوم این‌گونه جریان ها و حرکت ها را خنثی سازد.

مرحوم منذر از همان روز‌های نخست شهادت استاد مطهری با درک غربت آن عالم ربانی و احساس نگرانی از مهجوریت آثار و افکار وی گام‌هایی در جهت احیا و اعتلای مرام مطهر برداشت، مقاله‌ی تفسیری بر شهادت استاد که در شماره دوم مجله کوثر درج گردید و نیز نگارش دو کتاب با عنوان میعاد با استاد مطهری و فرقانیسم و نیز کتابی که به آن اشاره کردیم در راستای این منظور صورت گرفته است.

صدای جمهوری اسلامی ایران نیز به مناسبت دومین سالگرد شهادت حکیم شیعه استاد مطهری مصاحبه‌ای با علی ابوالحسنی انجام داد که متن پیاده شده دو نوار مصاحبه مذکور با اصلاحات و اضافاتی در کتاب شهید مطهری افشاگر توطئه آمده است. او کتاب «میعاد با استاد مطهری شهید راه تطهیر، سیمای فرهنگ اسلامی از زنگار غرب‌زدگی و شرق‌زدگی» را در تعقیب این هدف تألیف کرد.

سید احمد فردید (1291 – 1372ش)؛

از متفکران معاصری است که از سال 1347ش. به مقام استادی دانشگاه تهران رسید و در آنجا به تدریس فلسفه پرداخت. او به تدریج، محفلی محققانه از برجسته‌ترین روشنفکران، فیلسوفان و متفکران اجتماعی و مترجمان تشکیل داد.

مرحوم ابوالحسنی نیز در نشست‌هایی که مرحوم فردید داشت حضور می‌یافت و از تفکرات عمیق وی در شناخت انتقادی فرهنگ و اندیشه غربی بهره می‌گرفت. مرحوم ابوالحسنی برداشت ایشان را درباره خطرات و آفات غرب‌زدگی پذیرفت و این نگرش را در شناخت هویت اصیل اسلامی و نگارش ها و پژوهش‌های خود دخالت داد.

مرحوم منذر از سید احمد فردید یاد گرفت که باید با علم و آگاهی از نسبت میان ما و غرب در جست‌وجوی راهی باشیم که ما را به سوی سنت‌های اصیل بازگرداند. از این رو با این مبنا در پژوهش‌های خود تلاش کرد تاریخی را که مشروطه‌خواهان حاکم بر آن دوره به نگارش درآوردند و در آثار خود تاریخ متکی بر تعالیم دینی و ارزش‌های ناب مذهبی را پس زدند و در عوض به تاریخ‌نگاران غربی دل بستند، به بوته نقد بگذارد. وی می‌کوشید سخنان ناروایی را که برخی مورخان وارد تاریخ معاصر کرده و باعث تحریف حقایق تاریخی گردیده بودند، مشخص سازد. او با سلاح قلم به مقابله فکری با سکولار‌ها و جریان ملی‌گرا برخاست. ⁽¹⁾

جلال آل‌احمد (1302 – 1348ش)؛

جلال، تنهاکسی بود که برای رواج مفهوم فلسفی غرب‌زدگی که فردید، آن را مطرح کرد تلاش‌های باارزشی به عمل آورد. آل‌احمد از راه فراهم آوردن ترازنامه‌ای انتقادی از کارنامه صد ساله روشن‌فکری در ایران، پیچیدگی‌هایی را که جامعه در حال تغییر با آن دست به گریبان بود به خوبی آشکار کرد.

علی ابوالحسنی در تألیفات خود، چه به لحاظ سبک و نثر، چه از نظر پیگیری برخی اهداف، به تکاپو‌های فکری و ادبی این ادیب متفکر نظر داشت و در بررسی‌های تاریخی خود یک جایگزین بومی و ملی را با تکیه بر هویت مذهبی در برابر دیدگاه‌های مادی‌گرایانه و ناسیونالیستی وارداتی وخودباختگی برخی مورخان معاصرش مطرح ساخت.

دکتر رضا داوری اردکانی متولد 1312ش. نیز در زمره افرادی است که در محفل محققانه فردید شرکت می‌کرد و از پرتو افکار و نقطه‌نظرات وی بهره می‌برد، مرحوم ابوالحسنی از تجزیه و تحلیل‌های دکتر داوری درباره تفکر غربی، فرهنگ بیگانه و نیز دیدگاه‌های انتقادی وی در خصوص فردگرایی غربی و تجدد وارداتی متأثر بود و به همین دلیل، همچون وی عقیده داشت تجدد، درختی است که از زمین غرب برآمده و ما نباید زیر سایه شاخه‌های پژمرده و خشکیده آن پناه گیریم. او تأکید داشت که در مقابل این وضع شایسته است به هویت پایدار و جاوید دینی پناه ببریم و در بررسی‌های خود حقایق محوری را در نظر بگیریم. الگو‌های غربی دموکراسی که بین دین و سیاست تفکیک قائل‌اند باید به عنوان اموری انحطاط‌آور، معرفی و سپس مردود اعلام شوند و به جای آن جامعه‌ای فضیلت محور مطرح گردد که خرد ولایی و عقل آسمانی آن را سامان می‌دهد. ⁽¹⁾

نویسند‌ه‌ای امین و باانصاف

از تخلصی که علی ابوالحسنی برای خود برگزید یعنی «ع. منذر» مشخص است که بنا دارد در تاریخ معاصر ایران بر سکوی انذار گام بنهد و از اموری سخن گوید که طعم رسالت فرستادگان الهی را داشته باشد. او با این عنوان، زمانی وارد حوزه تاریخ‌نگاری ایران شد که این عرصه برای حوزه‌های علمیه چندان گشوده و شناخته شده نبود.

وی در زمره افراد نادری است که در کسوت روحانی به موضوعاتی توجه کرد که در آن روزگار، نامتداول بود. او مانند اشخاصی همچون شهید مدرس، علامه طباطبایی و شهید

مطهری بر ضرورت‌های ناشناخته و معقول نسل خویش چشم گشود وخود را وقف آن ساخت. مرحوم ابوالحسنی پس از سال ها تحمل رنج و سختی و تحقیق و پژوهش با تکه بر انصاف، دقت، پختگی، قلمی محکم و روان و موشکاف به صورت مورخی کم‌نظیر و از برخی لحاظ منحصر به فرد درآمد که با نگارش ده ها اثر تاریخی گران‌سنگ، طلایه‌دار عرصه تحریف‌زدایی و ناگفته‌گویی در تاریخ معاصر ایران به ویژه انقلاب مشروطیت گردید. ⁽¹⁾

دکتر محمدرضا سنگری، ادیب، محقق و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی می‌گوید:

انتخاب نام منذر حاکی از ذوق سلیم و نگاه دیده‌بان ایشان است. او نه تنهادر نام‌گذاری عناوین کتاب‌هایش ذوق بسیاری به کار برده، بلکه در عناوین فصول هم این ویژگی ایشان دیده می‌شود. قدرت واژه‌سازی و ترکیب‌سازی بی‌نظیری داشت و در آثار خویش صورت و معنا را به طرز لطیفی با هم جمع کرده بود. ⁽²⁾

دکتر غلامعلی حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس می‌گوید:

از مهم‌ترین

ویژگی‌های مرحوم ابوالحسنی کم‌ادعایی و بی‌توجهی او به شهرت بود. او با نام منذر کار می‌کرد و بدون هیچ تبلیغات و تشریفاتی تلاش خود را دور از هیاهوی مرسوم به ظهور می‌رسانید. کمتر کسی به یاد دارد که او در جایی خود را مطرح کرده یا تقاضا و تمنایی برای خودش داشته باشد. پرکاری و تنوع آثار و وسعت میدان مطالعات و تحقیقات از مختصات اوست؛ از مفاهیم اخلاق اسلامی تا معارف اسلامی و نیز تاریخ و ادبیات و بسیاری از مسایل دیگر در حوزه پژوهش‌های او قرار دارد. توجهش به تاریخ از بصیرت و روزگارشناسی او حکایت دارد و به مشروطه و شخصیت‌هایی که مورخان،

چهر‌ه

آنان را مسخ کرده بودند و تصور غلطی از آنان به دست داده بودند عنایت خاصی داشت. ⁽¹⁾

علی ابوالحسنی دانشمندی دل‌سوز، استادی مدقق، روحانی وارسته، زاهد و پیراسته بود. ایشان عمیقاً از جلوه‌های دنیوی بریده و عمر خود را در حمایت از حریم اهل‌بیت علیهم السلام، استقلال و هویت ایران و گفتمان انقلاب اسلامی صرف کرد. در تمام آثارش که محتوای آن‌ها از درونی پرشور برخاسته بود مقام انذار، اخطار و بیدارگری دیده می‌شود. آن مرحوم همچنین باهوش، فراست و احساس وظیفه‌شناسی و غیرت دینی در رصدخانه معرفت استمرار یافته بود و اوضاع را با دقت ویژ‌ه‌ای رصد می‌کرد.

بنا به گفته‌ی حجت‌الاسلام و المسلمین علی اکبر رشاد، رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، مرحوم منذر وقتی به موضوعی مثابه وظیفه می‌رسید درنگ نمی‌کرد؛ فرصت‌سوزی نمی‌نمود؛ منتظر تقاضا و توصیه دیگران نبود؛ بلکه به میدان می‌آمد و خلأ موجود را ترمیم می‌نمود. در مقام عمل و موضع‌گیری فکری ثبات قدم داشت، در هنگام‌های که عد‌های از این شاخه به آن شاخه می‌پرند و به این گروه و آن جناح تمایل می‌یابند، این روحانی محقق در اندیشه و رفتار و برنامه کاری خود پایداری داشت و در محور‌های مشخصی تمرکز و تمحض کرده بود که جوهر آن دفاع از ارزش‌های شیعه بود. او از جان، مایه می‌گذاشت تا کاری را به انجام می‌رسانید. ⁽²⁾

حجت‌الاسلام ابوالحسنی منظومه فکری مشخصی داشت و با وجود دلبستگی به افراد، درباره مسایل، قضاوت‌های غلط و غیرمنطقی نمی‌نمود و انصاف و عدالت را حتی درباره مخالفان مراعات می‌کرد. نوشته‌های او ضمن اینکه جهت‌دار و هدفمند بود، اما منصفانه عمل می‌کرد. از این گذشته ضمن بیان صریح اندیشه و اعتقادش، تاریخ را تحریف نمی‌کرد تا جایی که حتی از دشمن نیز عادلانه یاد می‌نمود. مرحوم منذر از تقی‌زاده که مخالف روحانیت مشروعه‌خواه بود، مطلبی نقل می‌کند و در جایی خاطرنشان می‌نماید

در این قسمت ها نسبت به سید حسن تقی‌زاده بی‌انصافی شده است، کدام محقق مدعی آزادی، شخصی را که می‌خواهد رد کند این‌گونه، در موردش با انصاف سخن می‌گوید. او حق را بر زبان جاری می‌ساخت؛ اگرچه برایش خساراتی به همراه داشت. با سختی معیشت و امکانات به تحقیق می‌پرداخت و کار‌های پژوهشی سنگین را به تن‌هایی انجام می‌داد؛ در حالی که به قول محمد رجبی دوانی بودجه‌های انبوهی صرف مراکزی می‌گردد که قرار است در آینده کاری انجام دهند و بعد از گذشت سال ها و اتلاف سرمایه‌ها، کاری درخور و شایسته هم انجام نمی‌دهند. ⁽¹⁾

دور بودن از نهاد‌ها و محافل مختلف برای پرداختن به تلاش‌های علمی و فکری مهم از مختصات مرحوم ابوالحسنی بود و در این مسیر اگر دچار خطایی می‌گردید، به اشتباه خود اعتراف می‌کرد. در مقدمه چاپ دوم شهید مطهری افشاگر توطئه نوشت تشابه اسمی میان میرزا محمد همایون بوده مؤسس و مدیر داخلی مجله همایون و محمد همایون از بانیان و گردانندگان حسینیه ارشاد راقم این سطور را به این اشتباه انداخت که این دو تن را یکی بگیرد. بنابراین اگر در صفحاتی از کتاب حاضر از باب تشابه اسمی، این دو با هم اشتباه شده‌اند، بدین وسیله اصلاح می‌شود. ⁽²⁾

ایشان نکات مغفول تاریخ معاصر ایران را با استناد به مدارک معتبر و نادر کشف می‌کرد و اگرچه برخی مسایل را با نگاه انتقادی بررسی می‌کرد، ولی نگرش منفی از پیش تعیین شده درباره اشخاص و جریان ها نداشت و چون به موضوعی وارد می‌گردید، عالمانه و محققانه بود. به بیان دیگر با انبوهی از دلایل عقلی و نقلی به مطلبی ورود پیدا می‌کرد و با همین دانش و معرفت از آن خارج می‌شد. با اینکه عد‌ه‌ای یافته‌های او را برنمی‌تابیدند، ولی او محکم و استوار، پای پژوهش خود می‌ایستاد. مرحوم ابوالحسنی علاوه بر تتبع در منابع متعدد و مدارک گوناگون، نگرش نفی و اثبات داشت و آن مأخذ را عاقلانه و منصفانه ارزیابی می‌کرد هنگامی که نظر یک نویسنده و حتی مخالفی را در مواضعی رد یا

در مواردی مورد تأیید می‌کرد گویا به دلیل فراست ناشی از تهذیب نفس، اخلاق، پارسایی و پرهیزکاری مسایل و نکاتی را می‌دید که دیگران از آن غفلت داشتند.

او از سنین کودکی مطالعات تاریخی داشت تا جایی که در کلاس دوم ابتدایی، کتاب منتهی‌الآمال شیخ عباس قمی را مطالعه کرده بود. او در تاریخ‌نگاری صرفاً به مسایل سیاسی و اجتماعی نگاه نمی‌کرد؛ بلکه به مبانی افتراقات و اشتراکات و موازین اصلی و ارزشی توجه می‌کرد. دکتر رضا داوری می‌گوید:

فکر نمی‌کردم

این روحانی را که سی سال قبل دیدم اکنون دریغ‌گوی او باشم. شبی شیخ حسین لنکرانی گفت: باید شما را ببینم و چون من نمی‌توانم بیایم، شما بیایید و یکی از دوستانم شما را میرساند و او مرحوم ابوالحسنی بود؛ جوانی که با یک روحانی 90 ساله رفیق بود. متوجه شدم او یک فرد عادی نمی‌باشد

و دانش و علم وی فراتر از خودش بود. ⁽¹⁾

آثار و تألیفات

از این محقق پر تلاش و غیور نزدیک به 40 اثر مکتوب، (کتاب و مقاله) به یادگار مانده است، که هر کدام در موضوع خود ارزشمند و شایان توجه است. در اینجا فهرستی از آثار اور ار به خوانندگان گرامی تقدیم می‌داریم:

بررسی قرآن و روانی توکل، قم، کوثر، 1357؛

سکوت زمینه‌ساز بازکاوی و بازسازی تکامل، قم، کوثر، 1357؛

سکوت گذرگاه تجهیز، قم، کوثر، 1357؛

هجرت، ضرورت جاویدان تکامل، قم، کوثر؛

حکمت، مهاری بر سرکشی نفس، قم، کوثر؛

طرح کلی اصول عقاید، قم، کوثر؛

نگاهی به اصل ولایت فقه به ضمیمه خطوطی از فرهنگ ولایت فقیه، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛

تحلیل سیاسی اجتماعی از فلسفه و ضرورت ولایت فقیه و دموکراسی ارشاد شده، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛

تبیینی از فلسفه سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی فرقانیسم؛

میعاد با استاد مطهری، شهید راه تطهیر فرهنگ اسلامی از زرنگار غرب‌زدگی و شرق‌زدگی، قم، کوثر؛

شهید مطهری افشاگر توطئه‌ی تأویل ظاهر دیانت به باطن الحاد و مادیت، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1362؛

جهاد دفاعی و جنگ صلیبی ایران و روس‌تزاری، تهران، دارالحسین؛

نگاهی بر زندگانی پربار بزرگ‌مرد دین و سیاست، حضرت آیت‌اﷲ شیخ حسین لنکرانی، تهران؛

آیینه‌دار طلعت یار (سیری در زندگانی و افکار ادیب پیشاوری)، تهران، بنیاد؛

تراز سیاست (جلوه‌هایی از سیاست و مدیریت شیخ انصاری)، قم کنگره‌ی شیخ اعظم انصاری؛

سیاه‌پوشی در سوگ ائمه نور، قم، مؤلف؛

پایداری تا پای دار (سیری در حیات علمی)، معنوی و اجتماعی شهید شیخ فضل‌اﷲ نوری، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی نور؛

آخرین آواز قو، (بازکاوی شخصیت و عملکرد شیخ فضل‌اﷲ نوری براساس آخرین برگ زندگی او و فرجام مشروطیت)، تهران، عبرت؛

اندیشه سبز، زندگی سرخ، (زمانه و زندگی شیخ فضل‌اﷲ نوری)، تهران، عبرت؛

دیده‌بان بیدار (دیدگاه‌ها و مواضع سیاسی و فرهنگی شیخ فضل‌اﷲ نوری)، تهران، عبرت؛

کارنامه شیخ فضل‌اﷲ نوری، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، تهران؛ عبرت؛

خانه بر دامن آتشفشان (شهادت‌نامه‌ی شیخ فضل‌اﷲ نوری)، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

مهاتما گاندی همدلی با اسلام، همراهی با مسلمین؛

فراتر از روش آزمون و خطا، زمانه (کارنامه آیت‌اﷲ العظمی آقا سید محمدکاظم طباطبایی یزدی)، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

آخوند خراسانی و شیخ فضل‌اﷲ نوری، (اتحاد در اصول، اختلاف در روش)، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

بوسه بر خاک پی حیدر، (بحثی در ایمان و آرمان فردوسی)، تهران، عبرت، چاپ دوم این کتاب توسط پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی صورت گرفته است؛

شیخ ابراهیم زنجانی، (زمان، زندگی، خاطرات)، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

سلطنت علم و دولت فقر (زندگی ملا قربانعلی زنجانی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی؛

کالبدشکافی چند شایعه درباره‌ی شیخ فضل‌اﷲ نوری؛

آیت‌اﷲ حاج میر سید احمد طباطبایی (برادر سید محمد طباطبایی)، پیشگام در امر تأسیس و تصحیح مشروطیت، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

آیت‌اﷲ حاج میرزا حسن آقا مجتهد تبریزی، (مؤسس و مصحح مشروطه در تبریز)، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

تحرک روحانیت شیعه در سال‌های 1300 – 1306ش. و نقش اساسی حاج آقا نوراﷲ اصفهانی، مندرج در مجموعه مقالات نخستین همایش تبیین آراء و بزرگداشت هشتادمین نهضت آیت‌اﷲ شهید آقا نوراﷲ اصفهانی، اصفهان؛

شیخ فضل‌اﷲ نوری و مکتب تاریخ‌نگاری مشروطه، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران؛

مجموعه ذوق لطیف ایرانی، دوره‌ی سه جلدی، در دست انتشار؛

عقلانیت وحی باور در اندیشه‌ی شیخ فضل‌اﷲ نوری (مجموعه مقالات انتقادی)، در صف نشر؛

دریای موج‌خیز (زمانه و کارنامه علامه امینی)؛

ابعاد گوناگون جنگ امپریالیستی صلیبی غرب علیه اسلام؛

روابط و مناسبات آیت‌اﷲ حاج شیخ حسین لنکرانی و امام خمینی، مندرج در فصلنامه تخصصی تاریخ معاصر ایران، بهار و تابستان 1381؛

حسینعلی بهاء، دوستان و دشمنان‌شناسی، درج گردیده در ویژه‌نامه بهائیت؛

غیرت دینی و همت بلند

آیت‌اﷲ محمدعلی جاویدان یادآور شده‌اند که مرحوم ابوالحسنی، انسانی بلندهمت و در مطالعات خود متمرکز بود. درباره تاریخ مشروطه، نکات عمیقی را دریافته بود. آن زمان که وی شروع به کار می‌کرد، نظیری نداشت، بلکه سال‌های درازی که به تحقیق خود ادامه داد، کار‌هایش نادر و ناب بود. از نظر اخلاقی شخصیتی بسیار غیرتمند بود و به همین دلیل هر جایی که احساس می‌کرد، یک اصل سنت و اصالت دینی در معرض خطر است حاضر می‌شد. این کار، شاید در نظر اول پراکندگی موضوعی به نظر برسد، اما وقتی می‌دید برای تشیع و ایران اسلامی و هویت شیعیان، خطری وجود دارد، در حد توانش وارد این عرصه می‌گردید. کاری که ایشان در مورد فرقه ضاله بهائیت کرد مفصل و طولانی بود و یک جریان پایداری علیه این فرقه منحط ایجاد کرد. روزی بیش از دوازده ساعت مطالعه و تحقیق می‌نمود و از دغدغه‌های مهم او مشروط مشروعه و رهبر آن شیخ فضل‌اﷲ نوری بود.

به گفته محمدحسین رجبی دوانی مرحوم ابوالحسنی حدود 35 سال به طول مستمر راجع به تاریخ معاصر با تکیه بر جنبش مشروطه، کار و مطالعه کرده بود. او همه‌ی منابع مکتوب و غیرمکتوب را در این‌باره از نظر گذرانیده بود و به دلیل نوع نگاهی که به تاریخ معاصر ایران داشت، به کشف مناسبات و حقایقی دست یافته بود که کمتر پژوهش‌گری

به آن رسیده بود. این ویژگی ها به دلیل تتبع فراوان و نگرش ژرف تاریخی ایشان، ورای قالب ها و قضاوت‌های موجود بود؛ چرا که مستقلاً فکر و تحقیق کرده بود.

از جمله مکشوفات و دستاورد‌های ایشان بازنگری در زندگی علمی و فکری شیخ فضل‌اﷲ نوری بود. شاید بتوان گفت او تنهاکسی است که درباره این شیخ شهید به نحو مستوفایی و با دیدی محققانه و مدبرانه کار کرده است. وی به هر کس و هر جریانی، متناسب با نوع و سهمی که در تاریخ معاصر داشت بهای لازم را می‌داد و هیچ‌کس را مطلق نمی‌گرفت. این تقوای علمی در سراسر آثار و نگاشته‌های او دیده می‌شود. ⁽¹⁾

مرحوم ابوالحسنی کشف‌های شگفت و با اهمیتی داشت و سستی ها و کاستی‌هایی را که در کار مورخان بزرگ معاصر وجود داشت، مشخص کرد؛ نوآوری و روشنگری در آثارش مشهود بود و درباره نکاتی که افراد درباره آن‌ها تردید نمی‌کردند و جزء مسلّمات عد‌ه‌ای تصور می‌گردید ارزیابی محققان‌های انجام می‌داد. او این مسلّمات را درهم می‌شکست و در واقع بت‌شکنی می‌نمود. به همین دلیل، تلاش‌های دردمندانه و پژوهشی وی نه تنهابرای خوانندگان، بلکه برای مورخانی که از پیشینیان تقلید می‌کردند و چند کتاب جلو روی خود می‌گذاشتند و اثری می‌نوشتند روشنگر و راهگشا بود و به آنان یاد داد به دنبال منابع اصلی بروند و بررسی‌های خود را ادامه دهند تا بتواند نقاط مبهم تاریخ را شفاف سازند.

مرحوم ابوالحسنی نسبت به تشیع و صیانت از آن که راز پایندگی ایران است، حساسیت ویژ‌ه‌ای داشت که از آثارش هویداست. در حوزه تاریخ‌نگاری شاهد فعالیت‌های مکاتب گوناگونی از جمله مارکسیست‌ها، لیبرال ها و نئولرال ها و باستان‌گرا‌ها هستیم که همه با سوابق دینی و سنت مذهبی و فرهنگ اسلامی مخالف بودند و به همین دلیل بسیاری از مسایل حوزه تاریخ‌نگاری را که آمیخته با بستر فرهنگی سیاسی کشور ایران است، تحریف می‌کردند یا نادیده می‌گرفتند.

حجت‌الاسلام ابوالحسنی وقتی این ضایعه و آفت بزرگ را دید از روی غیرت دینی

و احساس درد، ضرورت بازنگری در تاریخ معاصر را درک کرد و سرانجام به این نتیجه رسید که طیف وسیعی از علمای شیعه که به دنبال عزت، استقلال، آزادی واقعی، توسعه و رفاه ایران بوده‌اند دچار تیغ سانسور و نگاه منفی این‌گونه نویسندگان گردیده‌اند. او در عین حال که بی‌طرف نبود و به مبنای استواری ایمان داشت، ولی هرگز حق پیش‌کسوتان و پیشگامان را فراموش نمی٬‌کرد. ایشان در واقع، دقت‌های علمی را با فضیلت‌های اخلاقی توأم گردانیده بود.

از طرفی عرصه مطالعات مرحوم ابوالحسنی گسترده بود. او چون با استعمارگران سر سازش نداشت، معتقد بود ائتلاف صلیب و صهیون برای شکستن جوامع اسلامی و مسلمین وارد کار شده‌اند، از این رو ایشان برای شخصیت‌هایی که این توطئه ها و نیرنگ ها را افشا می‌کردند و روحیه بیگانه‌ستیزی داشتند تکریم خاصی قائل بود؛ مثلاً درباره مهاتما گاندی کتابی دارد که در آن، او را به عنوان یک هندو نمی‌بیند؛ بلکه وی را به گونه‌ای معرفی می‌کند که گویی پیام آزادگی و عزت اسلام را درک کرده است.

غیرت دینی و ارادتی که مرحوم ابوالحسنی نسبت به خاندان طهارت داشت در تفکر، تحقیقات و آثارش موج می‌زند و آن همه همت والا و دقت‌های خاص از چنین چشم‌های منشأ گرفته است.

اینکه اشاره کردیم مرحوم علی منذر در محضر استادان گوناگونی حاضر می‌گردیده، در واقع از این رو بوده که می‌خواسته در هر بوستانی به تفرج بپردازد و گل‌های معطری را شناسایی کرده، شهد آن ها را بنوشد و عسل‌های مصفایی تهیه کند که این شیوه نیز نشان از همان اشتیاق وی به مکتب تشیع دارد.

منذر قبل از آنکه یک مورخ باشد، یک متفکر بود و بیش از آنکه دغدغه نگارش تاریخ را داشته باشد نگران این بود که چگونه می‌توان اسلام و مدرنیته را با هم جمع کند. او صرفاً نمی‌خواست شخصی چون شیخ فضل‌اﷲ نوری را معرفی کند؛ بلکه می‌خواست جریان‌هایی فکری تاریخ معاصر را با رویکردی دردمندانه به مخاطب معرفی نماید و در واقع تحریف‌زدایی کند. وی در تعقیب این هدف، نه تنها انحرافات و اشتباهات

روشن‌فکران سکولار را تشریح نمود؛ بلکه برخی جریان‌های سنتی را که دغدغه مسایل سیاسی اجتماعی مسلمانان معاصر خود را نداشتند افشا ساخت.

منذر، این واقعیت را برای خوانندگان خود بیان کرد که شیخ فضل‌اﷲ نوری و علامه میرزا محمدحسین نائینی از نظر مبانی فکری و نگرش‌های زیربنایی با یکدیگر تفاوتی نداشتند؛ بلکه آن دو عالم نامدار به لحاظ گفتمان سیاسی، به اصل ولایت و حکومت اسلامی معتقد بودند، اما در تشخیص مصداق ها با هم اختلاف داشتند.

آیت‌اﷲ سید مهدی میرباقری، رئیس فرهنگستان علوم اسلامی، متذکر گردیده که مرحوم ابوالحسنی، خالصانه و با اندیشه‌ای سالم برای دفاع از تراث تشیع به میدان تحقیق و نگارش گام نهاد و مسیر درستی را که برگزیده بود تا آخر ادامه داد. برخی مقالاتی که در ویژه‌نامه «ایام» در روزنامه جام‌جم به طبع می‌رسید، از آن مرحوم است، ولی به نام شاگردانش در آن نشریه درج گردیده است. ایشان مقالات دیگران را قبل از طبع، بادقت می‌خواند و کاستی‌های آنان را با دلسوزی تکمیل می‌کرد و حتی دست‌نوشته‌های نادر و اسناد کمیاب را در اختیار مؤلفان قرار می‌داد.

حجت‌الاسلام میرباقری با اشاره به منش اخلاقی و علمی این روحانی سخت‌کوش می‌گوید:

از خصوصیات بارز علمی ایشان، مقابله با هجمه‌های شبهه‌افکنانه بود، نویسندگان دگراندیش به گونه‌ای سعی داشته‌اند

که موضع‌گیری و رفتار‌های علمای شیعه را نامناسب و مذموم و غلط جلوه دهند که مرحوم منذر در مقابل این جریان خطرناک ایستاد. ⁽¹⁾

فردوسی، شاعر، حکیم و حماسه‌سرای بزرگ ایران، توسط عد‌ه‌ای باستان‌گرا و ملی‌گرایی‌های افراطی مصادره گردیده بود و اولین کسی که در مقابل این جریان به موضع‌گیری برخاست مرحوم محیط طباطبایی زوار‌ه‌ای بود. مرحوم ابوالحسنی نیز با پژوهشی گسترده و با استفاده از منابع مستند و دقیق، این واقعیت را به اثبات رسانید که

سرچشمه مباحث و افکار این حکیم شاعر از منابع دینی، فضایل اخلاقی و باور‌های شیعی می‌جوشد.

دکتر غلامعلی حداد عادل می‌گوید:

کتاب «بوسه بر خاک پی حیدر» به قلم مرحوم منذر، حاوی اطلاعات ادبی ارزشمند و تحقیقی با انضباط بوده و غیرت دینی در آن موج می‌زند. در نوشتار یاد شده، سیمای حقیقی فردوسی ترسیم شده است. آری، [آن] روحانی که درس ادبی نخوانده و در محافل شاهنامه‌خوانی شرکت نکرده است، کتابی می‌نویسد که می‌تواند مورد مراجعه استادان ادبیات قرار گیرد. آن مرحوم، این شجاعت را داشت که خلاف برخی امور مشهور سخن بگوید. ⁽¹⁾

دکتر سنگری هم گفته است:

کتاب بوسه بر خاک پی حیدر، نظریه‌ای جدید در حوزه فردوسی‌شناسی

می‌باشد؛ کتابی که به قلم فردی حوزوی به نگارش درآمده و در آنجا با دلایل متقن، روشن کرده است که فردوسی علاوه بر ذوق شاعری در ساخت عرفان و اخلاق هم صاحب نظر است. ⁽²⁾

دکتر رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم تأکید کرده است که مورخ باید راستگو و امانت‌دار باشد، ولی این‌گونه نیست که تعلق خاطری در افکارش دیده نشود. اصولاً کسی که گرایش نداشته باشد در راه کمال، قدمی برنمی‌دارد و مرحوم ابوالحسنی این‌گونه بود. او نگاهی پدیدار شناسانه به تاریخ داشت و می‌خواست این حقیقت را به اثبات برساند که وقایع تاریخی چگونه شکل می‌گرفته‌اند؛ چه انگیز‌ه‌ای در آن‌ها دخالت داشته‌اند و برای اعتقادات و حیات کنونی ما چه ره‌آوردی به همراه آورده‌اند.

به گفته وی، کار مشروطه‌شناسی مرحوم منذر درخشان است و به خوبی توانسته از عهده آن برآید. او اصرار داشت که چیزی را به اسلام نسبت ندهیم. لازمه این امر، نگاه

ویژ‌ه‌ای بود که ایشان به وقایع تاریخی داشت. منظور از بی‌تعلقی وی به جریان‌های تاریخی، صداقت و راستگویی اوست. آن مرحوم به هر حوز‌های از تاریخ که توجه می‌کرد نسبت به آن موضوع، دین را در نظر می‌گرفت و این موضوع در تحقیقات وی درباره فردوسی، تاریخ عهد صفویه و مشروطه مشهود است. ⁽¹⁾

دکتر علی‌اکبر ولایتی مورخ، پژوهش‌گر و مشاور مقام معظم رهبری در امور بین‌الملل نیز خاطرنشان ساخته که فعالیت‌های بااهمیت مرحوم منذر به این دلیل بر تاریخ معاصر و به خصوص مسایل مشروطه متمرکز گردید که ایران، جایگاه واقعی خود را در تاریخ معاصر بازیابد؛ یعنی تاریخی که حالت تصنعی ندارد و از اعتقادات مردم بریده نمی‌باشد. آن مرحوم می‌خواست دین را به برداشت‌های تاریخی بازگرداند.

وی افزوده است که دین‌ستیزی، محور اصلی تهاجم فرهنگی غرب شده و اروپاییان، صلیبیانی بودند که با سلاح فرهنگی جلو آمدند و در نوشته‌های تاریخی ایران، تحریفاتی به وجود آوردند. مشروطه‌نویسان حرف‌های نیز به تقلید از آنان وقایع تاریخ معاصر را به قصد معنویت‌زدایی و [معنویت] ستیزی به نگارش درآوردند و مرحوم ابوالحسنی در راستای اصلاح، پالایش و پیرایش دین و این نوع تاریخ‌نگاری، اهتمامی بااهمیت از خود نشان داد. ⁽²⁾

حجت‌الاسلام و المسلمین سیدهادی خسروشاهی، تاریخ‌پژوه برجسته کشور، متذکر گردیده که اغلب آثار مرحوم منذر محققانه و ارزشمند است. شخصیت‌های تأثیرگذار کشور از گذشته با اتهامات عجیب و غریب مواجه بوده‌اند که یکی از آن‌ها شیخ مشروعه است. مرحوم ابوالحسنی در کتاب مستقلی با عنوان «کالبدشکافی چند شایعه درباره شیخ شهید» به رد تهمت‌هایی درباره این بزرگوار پرداخته و کذب بودن آن‌ها را افشا کرده است. این اتهامات را سیداحمد کسروی، مهدی ملک‌زاده، یحیی دولت‌آبادی، ادوارد برون و

دیگران به شیخ وارد ساخته‌اند، اما علی ابوالحسنی با دلایل مستند و منطقی و مدارک معتبر، آن‌ها را رد کرده است. این مورخان با اغراضی خاص، شیخ مشروعه را آماج چنین اتهاماتی کرده‌اند که هیچ‌کدام واقعیت ندارد. ⁽¹⁾

از ویژگی‌های مهم مرحوم منذر، پاسخ به برخی شبهاتی بود که عد‌ه‌ای از مورخان برای جدا کردن مردم از علما و دینداران مطرح کرده بودند. او با موشکافی‌های خود، راه بر این شبهه‌افکنان مسدود می‌ساخت. دفاع عالمانه وی از ولایت و دیانت در تلاش‌های پژوهشی آن روحانی بیدار کاملاً هویداست و اصولا این برنامه مرحوم منذر جنبه فرهنگ‌سازی دارد و می‌کوشید چنین دیدگاه و نگرشی را به شاگردان خود منتقل کند. ⁽²⁾

دیدگاه ها و دغدغه‌ها

علی ابوالحسنی را به حق باید از بنیان‌گذاران تاریخ معاصر، آن هم با نگرش ارزشی و مکتبی دانست. وی شجاعانه، عمیق و جامع تحقیق می‌کرد و مصداق بارزی از روحانی آگاه به زمان بود. آن مرحوم، ضمن توجه به سرچشمه‌های دینی و اخلاقی از یک‌سو نیاز‌های روز مردم مشتاق حقایق را برآورده می‌ساخت و از سوی دیگر، اقشار علاقه‌مند به مطالعات تاریخی را نسبت به وقایع مغفول و مجهول آگاه می‌نمود. همچنین با کیاستی که به کار می‌برد، حصار‌هایی را که عد‌ه‌ای با آن‌ها خو گرفته بودند، با دلایل و براهین محکم درهم شکست.

او تبیین اصل ولایت فقیه را وجهه همت خود قرار داد و تفکرش درباره این موضوع چنین بود:

عد‌ه‌ای مشکل ساختاری در فهم دین دارند. آن‌ها مبانی اعتقادی را درست نفهمیده‌اند و طبعاً مرزداران عقیده را هم به درستی نمی‌شناسند. اگر ما با موازین دینی و شرعی آشنا باشیم، امکان ندارد ولایت فقیه را با دیکتاتوری نوع

شرقی و غربی، یکی بگیریم؛ چون حکم به ظاهر می‌کنند و به عمق مسایل توجه ندارند، متأسفانه ولایت فقیه را با حکومت‌های

بشری مساوی می‌دانند. این مبانی دینی است که تکلیف ما را در سیاست و شیوه ها

و ابزار‌های آن مشخص می‌کند. ⁽¹⁾

گذشته از این، افشای نیرنگ‌های استعماری و ایادی داخلی و خارجی و نیز صهیونیسم، بخشی از دغدغه‌های فکر و عرصه پژوهشی مرحوم منذر بود که با عناوینی چون «دانش دشمن‌شناسی» و «زنگ بیدارباش» در سرفصل‌های آثارش مشهود است؛ به گونه‌ای که ایشان را به مبارزی پیگیر با جریان‌های وابسته به فراماسونری منحرف، تبدیل کرده بود.

او شیوه تاریخ پژوهشی معاصر را به نقد کشید و نوشت:

پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک و حب و بغض‌های شخصی، حزبی و جناحی، فقدان تتبع و تحقیق کافی، در جا زدن در لایه‌های

سطحی حوادث و عدم رسوخ به کنه آن‌ها

و نیز نقص بینش و ضعف درک تاریخی، مشکلات اساسی ما در تاریخ‌نگاری هستند. در واقع نگرش‌های

تاریخی ما ژرفایی، گستره و خلوص لازم را ندارد و سطح پایینی دارد. مشکل هم صرفاً در نفهمیدن نمی‌باشد؛ بلکه بدفهمیدن است. به بیان دیگر، تتبع مورخان و تحلیل‌گران

ما در مرحله گردآوری مواد و مصالح لازم برای تحقیق، ناقص است. این کاستی حتی در مورد آن‌هایی که سال ها کار کرده‌اند و در این‌باره

مایه گذاشته‌اند وجود دارد. پیچیدگی بی‌اندازه برخی مسایل و حوادث، خصوصاً در تاریخ معاصر ایران، مزید بر این علت گردیده و بر ناتوانی بینش تاریخی ما افزوده است و باعث راه نیافتن به لایه‌های

ظریف، پیچیده و پنهان قضایا گردیده است.

مرحوم منذر در جایی می‌نویسد:

هدف از پژوهش‌های

گسترده نگارنده، صرفاً کشف حقایق و تبیین واقعیت ها

برای دستیابی به عبرت ها و تجارب گرانبهای گذشته و بهره‌گیری از آن‌ها برای بهبود وضع حال و آینده ساکنان این مرز و بوم است، نه احیای کینه ها و اختلافات فروخفته بومی و محلی. هرگاه از سر ضرورت، ناگزیر از افشای عیوب برخی گذشتگان شد‌ه‌ایم تأکید کرد‌ه‌ایم که وجود این معایب در شخص یا اشخاص مذکور، لزوماً به معنای آلودگی اسلاف یا اخلاف وی نیست؛ چه بسا که شخص منحرف خود پیشتر اهل صلاح بود یا بعداً به توبه و اصلاح گراییده باشد. ⁽¹⁾

او یادآور گردیده است:

ما باید این همه شتاب و عجله در قضاوت و کینه‌های ایدئولوژیکی را کنار بگذاریم. حق انتقاد محفوظ، بلکه ضروری است، اما تخریب بی‌رویه

روا نیست. حمله به رجال دینی و سیاسی که به لحاظ اندیشه و عملکرد، در یک داوری عالمانه و منصفانه در خط خدمت به اسلام و ایران گام زده‌اند، نوعی نخبه‌کشی

فرهنگی است. نخبه‌کشی که فقط سیاسی نیست و به از بین بردن امیرکبیر‌ها

و قائم‌مقام ها منحصر نمی‌شود؛

شاید بدتر از آن، نخبه‌کشی

فرهنگی باشد و از شخصیتی چون شیخ فضل‌اﷲ

نوری که به گواه تاریخ، برگزیده رهبر فرزانه‌ای چون میرزا محمدحسن شیرازی است، چهر‌ه‌ای بسازی که به هر کس ارائه کنی حالش به هم بخورد. این از نخبه‌کشی

رضاخان هم بدتر است، زیرا نسل‌های

متمادی را از داشتن الگو‌های

هویتی خود، محروم می‌سازد. ⁽²⁾

مرحوم منذر عقیده داشت در جنبش مشروطه، دو گرایش یا جریان معارض و مقابل یکدیگر وجود دارند که از آن‌ها می‌توان با عنوان جریان اسلام‌گرا و غرب‌گرا یاد کرد. وی با طرح این موضوع می‌نویسد:

در یک نگاه کلی و کلان می‌بینیم که در عصر مشروطه، دو جریان اسلام‌گرا و غرب‌گرا رویاروی یکدیگر قرار دارند. در مرحله نفی نظام استبدادی،

تعارض ها

و کشمکش‌های این دو جریان با یکدیگر چنان بروز و ظهوری ندارد، ولی زمانی که به مرحله تأسیس و تثبیت نظام جدید می‌رسیم تعرض ها و تضاد‌ها تدریجاً به نحو فزایند‌ه‌ای

رخ می‌نمایند. جریان غرب‌گرا به رهبری امثال تقی‌زاده،

حسینقلی‌خان نواب، یپرم خان ارمنی و حیدر عمواوقلی شکل می‌گیرد

و جریان اسلام‌گرا شامل دو بخش است؛ مشروعه‌خواهان به رهبری شیخ فضل‌اﷲ نوری که کاروانی از آیات عظام و فق‌ها و علما در میان آنان دیده می‌شوند

و مشروطه‌خواهان متشرع که در رأس آن‌ها مراجع ثلاثه نجف (آخوند خراسانی، حاج میرزا حسین تهرانی و شیخ عبداﷲ مازندرانی) وجود دارند. میرزای نائینی نیز حامی جدی این نوع تفکر است. ⁽¹⁾

مرحوم ابوالحسنی نوشته است:

راقم این سطور به هیچ دسته، حزب و گروهی به جز حزب‌اﷲ، به مفهوم قرآنی و روایی، بستگی ندارد و البته این سخن نیز نفیاً و اثباتاً متضمن هیچ‌گونه قضاوتی له یا علیه احزاب و گروه‌های اسلامی موجود در کشورمان نیست. همچنین نویسنده، پیرو هیچ خطی، جز خط امام به معنای جامع اصیل و دقیق آن که همان صراط مستقیم تبعیت کامل از قرآن و عترت معصومین علیهم السلام است، نمی‌باشد و نیز شدیداً اعتقاد دارد که مبارزه با التقاط در عصر حاضر، وجه لاینفک و ضرورت انفکاک‌ناپذیر مسئولیت خطیر انسانی و الهی است که وجه دیگرش همانا شرکت جدی، فعال، مخلصانه و آگاهانه همه خداجویان در امر تعمیم و تعمیق خداپسندانه انقلاب اسلامی و پاسداری مجدانه پیگیر از جمهوری اسلامی و اسلامیت جمهوری است و رساندن فجر صادق انقلاب اسلامی ایران به روز روشن ظهور و حضور حضرت ولی اﷲ الأعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف است. ⁽²⁾

رحلت و محل دفن

سرانجام این روحانی محقق و پژوهش‌گر متعهد بعد از حدود نیم قرن کوشش‌های آموزشی، فرهنگی، جهاد علمی و تبلیغی و دفاع از کیان تشیع در روز چهارشنبه سوم اسفند ماه سال 1390 ش. (اول ربیع‌الاول 1433 ق) بر اثر نارسایی قلبی و اختلال در دستگاه گردش خون، رحلت نمود و پیکرش در روز جمعه پنجم اسفند با حضور آیات عظام سبحانی و صافی گلپایگانی، نمایندگان بیوت مراجع معظم، علما، مدرسین حوزه و طلاب، مجاورین حرم مطهر و زائرین بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام تشییع گردید و بعد از اقامه نماز آیت‌اﷲ صافی گلپایگانی بر پیکرش، جنازه مرحوم در مقبرة العلمای قبرستان باغ بهشت قم مدفون گردید. ⁽¹⁾به مناسبت تجلیل از مقام علمی این عالم محقق از سوی مراکز علمی، پژوهشی و آموزشی همایش و بزرگداشت‌هایی با حضور علما، فضلا و اقشار حوزوی و دانشگاهی به شرح ذیل برگزار شد:

مقام علمی مرحوم علی ابوالحسنی به همت پژوهش‌گاه فرهنگ و اندیشه‌ی

اسلامی و با همکاری چندین مؤسسه علمی و پژوهشی دیگر که طی آن عد‌ه‌ای

از فرهیختگان حوزه و دانشگاه با ایراد سخن از مقام علمی و تحقیقی این نویسنده دلسوز تجلیل کردند. این مراسم در 14 فروردین 1391، برگزار شد.

بیانات مراجع در فقدان مرحوم ابوالحسنی

آیت‌اﷲ شیخ لطف‌اﷲ صافی گلپایگانی

ضایعه اسفناک فقدان دانشمند متعهد، خادم آگاه و بیدار فرهنگ اهل‌بیت علیهم السلام، مدافع حریم روحانیت، مورخ بصیر تاریخ معاصر و نویسنده مطلع و جامع حجت‌الاسلام آقای حاج شیخ علی ابوالحسنی (منذر) را به جامعه روحانیت، ارباب قلم، محققان، دانش‌پژوهان و خانواده محترم مخصوصاً آقازاده مکرم ایشان تسلیت عرض می‌نمایم. آن مرحوم در نقد و رد فرقه‌های ضاله، استعمارزدایی و مبارزه با غرب‌گرایی، فعال و پرتلاش بود و مواضع مؤثر داشت. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ جعفر سبحانی

مرحوم حجت‌الاسلام ابوالحسنی از قلم رسا و پرمحتوایی برخوردار بود و همیشه درصدد بود که خلأ موجود را در جامعه دانشگاهی پر کند و به سؤالات، پیرامون نظام و روحانیت جواب دهد. تمام کتاب‌هایی که من از این عالم دانشمند دیدم در راستای تبلیغ و ترویج اسلام و شیعه و رد شبهات و پرده‌برداری از نیت کسانی است که خیال می‌کردند به نظام و کشور خدمت می‌کردند، خیانت آن‌ها را ثابت می‌کردند. ⁽²⁾

بخشی از آثار ماندگار حجت‌الاسلام ابوالحسنی در دوران حیات او به زیور طبع آراسته شده، ولی برخی از آثار و یادداشت‌های ارزشمند وی باید زیرنظر جمعی از آشنایان با آثار و افکارش بررسی شود و در اختیار علاقه‌مندان قرار گیرد. ⁽³⁾

آیت‌اﷲ حسین نوری همدانی

این استاد بزرگوار که یکی از شاگردان پرتلاش مکتب اهل‌بیت علیهم السلام است، از جهت

فعالیت‌های ثمربخش فرهنگی، سیاسی و جهادی ممتاز و موفق بود و توانست در عرصه قلم و تحقیق موشکافانه‌ی خود زوایای بسیاری از مطالب تاریخی را روشن بسازد و در عمر پربرکت خود آثار گران‌بهای تألیف [کند] و به یادگار بگذارد و نام بلندآوازه‌اش در محافل علمی برای همیشه بدرخشد. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ سید عزاالدین حسینی زنجانی

آن مرحوم به حق در حوزه مطالعات مربوط به تاریخ معاصر ایران صاحب‌نظر بود و در راه معرفی علمای بزرگی چون شهید شیخ فضل‌اﷲ نوری و مرحوم ملا قربانعلی زنجانی که در برابر جریان‌های اسلام‌ستیز عصر مشروطه مقاومت کرده بودند، متحمل زحمات زیادی شده و آثار تحقیقی خوبی در این زمینه از خود به یادگار گذاشت. خصوصیات بارز ایشان در مطالعات، تحقیقات و موضوعاتی که انتخاب می‌کردند غیرت دینی و دین‌مداری بود. چند نوبتی که در مشهد مقدس میزبان ایشان بودم از نزدیک و بالعیان تلاش، صداقت، خلوص و غیرت دینی آن مرحوم را مشاهده کردم. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ علوی گرگانی

درگذشت اندوه‌بار محقق فرزانه و دانشمند گرانمایه، مدافع حریم روحانیت شیعه و افشاگر خطوط انحرافی و فرقه ضاله مرحوم حجت‌الاسلام و المسلمین حاج شیخ علی ابوالحسنی را به محضر مبارک حضرت بقیة‌اﷲ الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف و مراجع معظم تقلید، حوزه‌های علمیه، خاندان مکرم و دوستانش تعزیت و تسلیت عرض می‌کنم. آن فقیه سعید در عین تواضع و ساده‌زیستی، الگوی تحقیق، تدقیق، ژرف‌نگری و تقوای علمی و عملی بود و جز در راه رضای خدا گام برنداشت و در تمام تألیفاتش خدا و اهل‌بیت علیهم السلام را در نظر داشت. عاش سعیدا و مات سعیدا. ⁽³⁾

آیت‌اﷲ حاج شیخ حسین مظاهری

خبر درگذشت محقق و مورخ متعهد و مدافع خدوم فرهنگ و معارف اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، مرحوم حجت‌الاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ علی ابوالحسنی (منذر) موجب تأسف گردید. امید است خداوند رحمان اجر زحمات ایشان را در بهترین وجه خود، با فضل و کرامتش عنایت فرماید. ⁽¹⁾

کارنامه‌ای نورانی و پربار

مرحوم ابوالحسنی از آغاز جوانی به دنبال نشر و گسترش فرهنگ تشیع بود. او در آغازین سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، نشریه کوثر را راه‌اندازی کرد. ایشان بعد از سخنرانی‌های ارزنده و آموزنده، مقالات گوناگون، مصاحبه‌ها و کتاب‌های گران‌سنگ، دفاع از ارزش‌های قرآنی و روایی و مرزبانان حماسه‌های جاوید را در برنامه علمی و پژوهشی خود قرار داد و خطوط انحرافی فرق ضال و مضل را افشا ساخت. از آثارش می‌توان دریافت که نگاهی تخصصی، اما متعهدانه و دردمندانه به موضوع تاریخ‌نگاری دارد. همچنین انبوهی از ارجاعات، استنادات، شیوه تدوین منطقی و عناوین جذاب در نگاشته‌های او، موجبات ترغیب خواننده به سوی تألیفات وی می‌گردد. نثرش چنان روان و شیواست که مخاطب به راحتی با او ارتباط برقرار می‌کند و زوایای مبهم تاریخی برایش کشف می گردد. او روش و بینش نوینی ارائه داد که به خوانندگان بصیرت می‌دهد. سال‌های آخر عمر را گاهی در قم و در مواقعی در تهران، در کتابخانه‌ها، مراکز پژوهشی و فرهنگی سپری می‌کرد، زندگی پاک، اخلاق دوست‌داشتنی و رفتار پسندیده در برخورد وی با افراد و اقشار گوناگون موج می‌زد.

مرحوم منذر همگام با فعالیت‌های قلمی، به تدریس و ارائه تحریر ها و دستاورد‌های خود به فراگیران مشتاق، اهتمام می‌ورزید. آن فاضل فقید در کسوت مربی و مدرس با مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، مرکز

تحقیقات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دوایر عقیدتی سپاه، بسیج و ارتش جمهوری اسلامی ایران و صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران همکاری تنگاتنگ، مستمر و مؤثری داشت.

هم‌چنین وی رئیس شورای گروه تاریخ و تمدن پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بود. از این گذشته، در هیئت علمی انتشارات اسوه (وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه) عضویت داشت و عضو تحریریه ماهنامه زمانه و نیز فصلنامه تاریخ معاصر ایران بود. او در عرصه مطبوعاتی هم فعال بود و ویژه‌نامه «ایام» ضمیمه روزنامه جام جم را با همکاری برخی دوستان و شاگردان خود انتشار می‌داد.

آن مرحوم سه شماره از نشریه مذهبی سیاسی کوثر را انتشار داد و نیز مقالات متعددی در نشریات معتبری چون فصلنامه کلام اسلامی، فصلنامه تاریخ معاصر، ماهنامه زمانه، کتاب نقد، دو ماهنامه آینه پژوهش، نشریه ندای عدالت، جراید اطلاعات، کیهان و جام‌جم و جوان به طبع رسانید. برخی کتاب‌های او در جشنواره مطبوعات، جشنواره علامه طباطبایی و کتاب سال حوزه برگزیده شده‌اند. ⁽¹⁾مرحوم منذر ذوق شعری هم داشت و این توانایی خویش را در طریق ترویج فضایل، حکمت علمی و ارادت به خاندان عترت علیهم السلام به کار گرفت.

در پایان نمونه‌ای از سروده‌های وی را درباره حضرت فاطمه زهرا علیها السلام ذکر می‌کنیم: ⁽²⁾

دوش در کنجی محقر

زانوان غصه در بر

یک جهان اندیشه در سر

دل پر از اندوه و آذر

در به روی غیر بسته

همچو مرغی پرشکسته

بر سر آتش نشسته

سوخته از پای تا سر

ناگهان یاری خجسته

دل ز غیر حق گسسته

با حقیقت عهد بسته

شاد وخندان آمد از در

گفت: از بهر چه این سان

زار و دلگیر و پریشان

کرد‌ه‌ای در کنج ویران

منزل و مأوی و بستر

گفتمش بس دردمندم

خسته و اندوه‌مندم

سست عنصر همرهانم

سخت جان نامردانم

هر یکی تیری به جانم

می‌زنند از پهلو و بر

مهدی امت نیامد

محیی سنت نیامد

گفت هر دردی به عالم

چاره‌ای دارد مسلّم

درد تو نیز ای مکرم

نیست بی‌درمان، مقدر

گفتمش ای یار دل‌جو

هان طبیب ماهرم کو؟

بهتر از آن مادرم کو

شام تارم زو پراختر

گفت: برگیر از دل و جان

دامن آن مهر تابان

گفتمش برگو کی است آن

گفت: بس بشنو برادر

زهره زهراست نامش

قبه خضرا است بامش

میوه طوباست کامش

خود درختی بارآور

هدیه دادار سرمد

میوه معراج احمد

درة التاج محمد

شاخص نیکوئی از شر

در ثنایش از محمد

(بضعة منّی) برآمد

هاله‌ی بدر محمد

زینت صدر پیمبر

محمد حسن اعرابی / بازرگان امین

اشاره

پدر: محمدجواد مجتهد قمی

ولادت: 1303 ش.

وفات: 1389 ش.

مدفن: قم، علی بن جعفر.

تألیف:

علی حائری مجد

تولد

محمد حسن اعرابی در سال (1303ش - 1343ق) در خانواده علم و فقاهت در قم به دنیا آمد. وی از جانب پدر منتسب به خاندان علم و عرفان و زهد و تقوا بود. پدرش، مرحوم آیت‌اﷲ شیخ محمد جواد مجتهد قمی - صاحب یازده اثر فقهی، اصولی - و پدربزرگش آیت‌اﷲ ملاغلامرضا قمی معروف به حاج آخوند، صاحب اثر ارزشمند «قلائدالفرائد» بهترین حاشیه، بر فرائدالاصول شیخ انصاری و نگارنده ده اثر فقهی اصولی دیگر بود.

در این مجال برای آشنایی بیشتر با پیشینه خانوادگی محمد حسن اعرابی، به معرفی این دو شخصیت فرزانه از این خاندان، می‌پردازیم:

پدربزرگ، آیت‌اﷲ حاج ملاغلامرضا قمی؛ (1255-1332ق)

یکی از مفاخر اسلام و از عالمان بنام قم در اوایل قرن چهاردهم هجری، ملاغلامرضا

قمی، معروف به «حاج آخوند» و صاحب کتاب معروف «قلائدالفرائد» است - که نامش، در زاویه گمنامی مانده و کمتر به زندگی علمی او پرداخته شده است. در این مقاله کوتاه به شرح کوتاهی از زندگی سراسر تلاش و کوشش وی می‌پردازیم و نمایی از آگاهی و تعهد و مسئولیت او را شرح می‌دهیم.

تاریخ تولد آن فقیه بزرگ به خوبی روشن نیست، اما از آنجا که وی تقریبا هم سن مرحوم آیت‌اﷲ العظمی حاج سید صادق قمی - یار دیرین و هم‌مباحثه خویش - بوده و تاریخ ولادت او، (1255ق) بوده است شاید سال تولد «حاج آخوند» نیز حدود (1255ق) باشد. ⁽¹⁾وی پس از پشت سر نهادن دوران کودکی و نوجوانی و آموختن مقدمات علوم دینی، در قم، تهران و اصفهان نزد علامه شیخ علی نوری فلسفه را به مدت چهارسال فراگرفت. ⁽²⁾در سال (1279ق) به همراه دوست دیرین و هم مباحثه‌اش، آیت‌اﷲ حاج سید صادق قمی، رهسپار نجف اشرف گردید. و به مدت دو سال از درس‌های فقه و اصول استوانه دانش، استاد الفقهاء و المجتهدین شیخ مرتضی انصاری بهره برد. این دو سال در پرورش شخصیت علمی و باروری استعداد او نقش به‌سزایی داشت، زیرا آنچنان که از حاشیه‌اش، بر رسائل شیخ برمی‌آید، وی در این مدت مبانی و گفتار شیخ اعظم را به خاطر سپرد، و در جای‌جای کتاب به ذکر آن‌ها پرداخت.

پس از درگذشت شیخ انصاری در (1281ق) وی با شرکت در حلقه درس آیات عظام: میرزا محمدحسن شیرازی و میرزا حبیب‌اﷲ رشتی به تکمیل دانسته‌های خویش پرداخت. با مهاجرت میرزا محمدحسن شیرازی به سامراء، او و هم بحثش حاج سید صادق، ملازمت میرزا حبیب‌اﷲ رشتی را برگزیدند و تا سال (1296ق) به مدت 16 سال از درس‌های فقه و اصول آن وارث دانش شیخ مرتضی انصاری بهره بردند. ⁽³⁾سپس در

اواخر سال (1296ق)، به همراه دوستش رهسپار سامراء شد و دو سال نیز از درس آیت‌اﷲ میرزا محمد تقی شیرازی بهره برد و با مکتب فقهی سامراء نیز آشنا شد.

مرحوم حاج آخوند و حاج سید صادق، در سال (1298ق) پس از 19 سال دوری از وطن و طی مدارج عالی علمی، اخلاقی و فقهی، به زادگاه خویش، قم بازگشتند. و بر مسند تدریس، افتاء وعظ و ارشاد و امامت جماعت تکیه زدند. مردم حق‌شناس قم هم - که دو تن از بهترین دانش‌آموختگان نجف را در میان خویش می‌دیدند - گرد آنان را گرفتند، و به استفاده از محضرشان پرداختند.

ملاغلامرضا، سالیان فراوان، در مسجد شریف امام حسن عسکری علیه السلام به تدریس علوم اهل‌بیت علیهم السلام، اقامه جماعت و ارشاد مؤمنان پرداخت. و مرحوم حاج سید صادق هم بیشتر رسیدگی به دعاوی، قضاوت شرعی و فصل خصومات را برعهده گرفت. ⁽¹⁾

از شمار شاگردان حاج آخوند اطلاع دقیقی در دست نیست، اما مسلم آنست که فضلاء و طلاب حوزه علمیه قم نزد این استاد فقه و اصول به شاگردی پرداخته‌اند. برخی از آنان عبارتند از:

آثار ملاغلامرضا قمی

آیت‌اﷲ ملاغلامرضا قمی با اغتنام فرصت‌ها، به تدریس منظم فقه و اصول، تربیت شاگردان و تالیف کتاب‌های علمی می‌پرداخت. برخی از تألیفات ایشان عبارت است از:

آیت‌اﷲ سید موسی شبیری زنجانی، مرجع تقلید معاصر، درباره این کتاب می‌فرماید:«برای مبتدی بهترین شرح، قلائدالعقیان است که شرح سهل‌التناول و مختصری است و شارح کلمات، شیخ را خوب فهمیده است.» ⁽²⁾

آیت‌اﷲ آقای حاج سید مهدی روحانی، نیز فرمودند:« وقتی جد ما آقای حاج سید صادق، این کتاب را دید، فرموده بود: علم و دانش ملاغلامرضا بیش از این است و این کتاب همه علم او نیست.»

این تعلیقه شامل ویژگی‌هایی است، که عبارتند از: از آغاز تا پایان، رسائل را در برمی‌گیرد؛ این کتاب، آکنده از مطالب توضیحی، نقد و ایراد بر مطالب شیخ، اشتقاق شقوق، تمهید مقدمات، برای مباحث کتاب و تکمیل ایرادها و انتقادات شیخ بر ادله است؛ عبارات در برخی جاها، بسیار زیبا، مسجّع و مقفّی است؛ برخی از حواشی بسیار مفصل و خواندنی است؛ همچنین معرفی کتاب‌ها و مولفین آن‌ها؛ ذکر کامل احادیث؛ لغت‌شناسی؛ فواید رجالی؛ استفاده از کتاب‌های تفسیری، حدیثی، رجالی و لغوی؛ معرفی علماء و فقها؛ رفع دشواری از عبارات شیخ؛ مشخص کردن گویندگان اقوال؛ ذکر سخنان فقهاء از کتاب‌هایشان؛ بیان وجوه تامل در سراسر کتاب: از همه مهم‌تر آنکه، مؤلف سخنان مرحوم شیخ را در مجلس درسش ضبط کرده و همه آنها را در شرح عبارات کتاب خود آورده است. ⁽³⁾

سرانجام مرحوم حاج آخوند، پس از عمری نزدیک به 75 سال، سرشار از خدمات دینی و اجتماعی، در 16 ذیحجةالحرام (1332ق) ⁽⁷⁾برابر با (13 آبان 1293ش) بدرود حیات گفت. و پس از تشییع باشکوه و شایسته، در ایوان آینه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام به خاک سپرده شد. ⁽⁸⁾و وفاتش اثری عمیق از غم و اندوه در دل مردمان قم به جای گذاشت. برخی از تراجم‌نگاران درباره شخصیت وی، جملاتی زیبا نگاشته‌اند از جمله:

مرحوم حاج آخوند عالمی متواضع و به دور از مظاهر تشخص و تعین بود، تنها به حل و فصل مشکلات دینی مردم و تدرس و تالیف و امامت جماعت می‌پرداخت. آنقدر در چشم و دل مردم قم جای گرفته بود که مردم تکه‌هایی از پیراهن او را برای گذاشتن در کفن خویش، ذخیره می‌کردند. و آن را مایه مباهات خود می‌دانستند. زمانی گروهی از مردم قم برای زیارت عتبات عالیات به سامراء مشرف شدند و وجوهات شرعیه خود را به مرحوم میرزای شیرازی تقدیم داشتند. اما میرزا از پذیرفتن آنها سر باز زد و فرمود: مگر آقای حاج آخوند در قم نیست که شما وجوه شرعیه خود را به سامراء آورده‌اید؟ ببرید به ایشان بدهید.

از مظاهر فروتنی حاج آخوند آنکه: روزی برای ایشان نامه‌ای آمده بود، و در آن خطاب به «حجت‌الاسلام» شده بود. معظم‌له ناراحت شد و این عنوان را زائد بر شأن خود دانست و فرمود: حجت‌الاسلام فقط شیخ انصاری بود و بس.

ایشان به هنگام وفات، وصیت نمود تا جنازه‌اش همانند یکی از مردمان عادی و به دور از تشریفات تشییع شود، اما مرحوم حاج سید محمد باقر ⁽²⁾- تولیت آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام - فرمود: ما مقداری از راه را به وصیت ایشان عمل می‌کنیم. و بعد از آن به صلاحدید خود، تشییع می‌نمائیم. حاج آخوند از سر تواضع، اجازه عکس‌برداری، از خود را نمی‌داد. و بدین دلیل، تصویری از او در دست نیست. ⁽³⁾

پدر، حاج شیخ محمد جواد مجتهد قمی (1295 - 1373ق)

آیت‌اﷲ حاج شیخ محمدجواد مجتهد قمی در سال (1295ق) در نجف اشرف به دنیا آمد. او مهم‌تر و برتر فرزندان حاج آخوند بود، که پس از تولد در نجف اشرف، در هفت سالگی به قم آمد. وی پس از تحصیل مقدمات، سطوح فقه و اصول را در محضر پدر

بزرگوارش و آیت‌اﷲ حاج آقا احمد قمی - برادر آیت‌اﷲ العظمی حاج آقا حسین قمی- فراگرفت و در 20 سالگی به اشاره پدرش به تهران رهسپار گردید. شیخ محمد جواد در تهران نزد حضرات آیات: میرزا محمدحسن آشتیانی (فقه و اصول) و حاج شیخ علی نوری، میرزا محمود حکمی و شیخ عبدالکریم سبزواری (حکمت و کلام)، زانوی ادب به زمین زد و بهره‌های علمی بسیار برد. ایشان پس از سه سال توقف، به قم بازگشت و یک سال دیگر از پدرش بهره برد. در سال (1319ق) به نجف رفت و در درس آیات عظام: آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و سید محمد کاظم یزدی حاضر شد. و مبانی علمی خود را استوار ساخت. او پس از 14 سال و چند ماه پس از وفات پدر بزرگوارش، در ربیع الاول سال(1333ق) بنا به درخواست عموم مردم قم - که از ایشان خواسته بودند به قم بازگردد. قبول کرد و در میان ابراز احساسات عموم اهالی که به مناسبت ورود ایشان! شهر را تعطیل عمومی کرده و تا چند کیلومتری به استقبال رفته بودند، به زادگاه پدرانش بازگشت و به تدریس، تالیف، وعظ و ارشاد پرداخت و به جای پدرش، تصدی امامت مسجد امام حسن عسکری علیه السلام را بر عهده گرفت.

آثار

از این عالم ربانی تألیفات گران‌بهایی، برجای مانده است مانند:

وی مشغول نگارش کتاب «یازدهم» بود که ندای حق را لبیک گفت. کتابخانه ایشان به همراه کتابخانه پدرش که به سفارش مرحوم حاج آخوند به وی واگذار شده بود پس از وفاتش به آیت‌اﷲ العظمی بروجردی واگذار شد و سپس به دستور ایشان به کتابخانه مدرسه فیضیه، تحویل داده شد.

این عالم ربانی سرانجام در 19 ذیقعده سال (1373ق) برابر با 19 تیر (1333ش) در 83 سالگی جان به جان آفرین تسلیم کرد. و پس از یک تشییع با شکوه و اقامه نماز میت توسط آیت‌اﷲ العظمی بروجردی بر پیکرش، در مسجد بالاسر حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام مدفون شد ⁽²⁾و نخستین مجلس بزرگداشت او از سوی آیت‌اﷲ بروجردی در مدرسه فیضیه برگزار شد.

سیره خانوادگی

سیره خاندان پدری محمدحسن، دوری از مظاهر دنیا، زندگی در نهایت سادگی، و رعایت موازین طلبگی بود. اما خاندان مادری محمدحسن اعرابی بسیاری متمول و متجدد و بهره‌مند از تمامی امکانات زمان خویش بودند. که در عین تدین و تقوا، شهرت و اشرافیت را به همراه داشتند. در حالی که عموها از فرط زهد، از داشتن حتی یک فرش گران قیمت و نو ابا داشتند، دایی‌های وی منازلشان آراسته، به جدیدترین و شیک‌ترین امکانات زمان بود. در عین حال هر دو خانواده با پذیرش تفاوت‌ها، متقابلا نسبت به هم از ادب و احترام کم نمی‌گذاشتند. و هیچ یک دیگری را نفی نمی‌کرد.

محمد حسن در چنین خانواده‌ای به دنیا آمد. و این دو محیط تربیتی متضاد، شالوده شخصیتی او را بنا نهاد. وی که در اوان جوانی و بعد از کسب دیپلم از دبیرستان رشیدیه، وارد تجارت و صادرات شده بود، در نهایت کوشش و تلاش در کسب و کار، دوری از تعلقات دنیا را سرلوحه خویش قرار داد.

او با نگاه تیزبینش به این باور رسیده بود که داشتن، غیر از وابسته بودن است و در زندگی خویش نیز نشان داد که ثروت و قدرت که از بزرگترین فریبندگان بشر هستند، در مقابلش به هیچ انگاشته می‌شود.

ازدواج مبارک

وقتی محمدحسن اعرابی به سن ازدواج رسید، با توجه به شرایط خاص، خانوادگی و امکانات زندگی، مورد توجه بسیاری از خانواده‌ها برای وصلت قرار گرفت، لیکن چنان که خود می‌گفت، از ابتدا منش و رفتار حاج آقا روح‌اﷲ، بر فکر و اندیشه‌ی او تأثیری دیگر داشت. پس تصمیم گرفت نسبت نزدیکی با امام پیدا کند. خانواده مادری آقای اعرابی با خانواده همسر امام رحمة الله حاجیه خانم ثقفی، و دایی‌ها و پدر ایشان، آیت‌اﷲ، شیخ محمدجواد قمی، نیز با امام راحل آشنایی داشتند. همچنین پدر همسر امام (آیت‌اﷲ محمد ثقفی) با عموهای آقای محمد حسن اعرابی دوستی داشته‌اند. که مجموعه این روابط سبب این وصلت می‌شود. پس از انجام خواستگاری، آیت‌اﷲ اشراقی داماد بزرگ خانواده امام، به دلیل شناخت زیاد از خانواده آقای اعرابی، خانواده را نسبت به انجام این وصلت تشویق می‌کرد. و به همراه حاج آقا مصطفی خمینی برای انجام تحقیقات به محل کار وی که به تجارت مشغول بود، می‌روند که پس از آن، از تدین و تعهد ایشان تمجید زیادی می‌کنند. همسر امام نیز ضمن صحبت با دختر خود، نظر او را جویا می‌شود که با پاسخ مثبت مواجه می‌گردد. سرانجام این تاجر جوان و خوشنام و امین، در سال (1332ش) در 29 سالگی با صبیه دوم امام راحل خانم فریده مصطفوی ازدواج کرد. مراسم عقد و جشن در منزل امام در قم برگزار می‌شود و ظاهرا تا قبل از آن روز، دیداری میان عروس و داماد انجام نشده بود و برای اولین بار سر سفره عقد هم‌دیگر را می‌بینند. مراسم عروسی هم در همان شهر و در منزل آقای اعرابی، که قبل از ازدواج آن را بنا کرده بود، و تا آخر عمر هم در آن زندگی کردند، انجام شد. حاصل این وصلت یک دختر به نام فرشته است.

رضا به تقدیر الهی

در زمان به دنیا آمدن تنها فرزندش، همسرش (سیده فریده) با بیماری صعب العلاجی مواجه شد. پزشکان از زنده مادن مادر و فرزند قطع امید کرده، از او برای جراحی اجازه خواستند. وی این تصمیم را به اجازه امام واگذار کرد و امام به پزشکان فرمودند:«شما تلاش خود را بکنید، من هم دعا می‌کنم.» مثل معجزه بود که مادر و فرزند سالم ماندند؛ با توجه به مشکل پیش آمده، به تک فرزندی اکتفا نمود، و همیشه از خدا و همچنین همسرش برای داشتن او شاکر بود.

در عرصه مبارزه

پس از چند سال، مبارزه حاج آقا روح‌اﷲ، با رژیم ظالم و دین‌ستیز محمدرضا شاه، محمد حسن اعرابی که در اوان جوانی در جریانات مبارزات دکتر مصدق و نهضت ملی شدن صنعت نفت حضوری پرشور داشت، در اتفاقات سال 1342 و 1343ش. به صورت فعال ظاهر شد و پس از تبعید امام به ترکیه و عراق که ساواک دادن شهریه امام را ممنوع کرده بود، از مؤثرترین افراد در پرداخت به موقع شهریه امام شد.

حضور در کوران مبارزات و هم‌دوشی با حضرت امام، از نقاط درخشان زندگی ایشان است. وی در سال‌های تبعید امام، با ثبات شخصیت منحصر به فرد خود و امانتداری، بسیاری از امور مالی امام را تصدی کرد.

به واسطه امانت‌داری و کاردانی که امام از او سراغ داشت، وی را به عنوان نماینده خویش در امور مالی برگزید. از آن پس با درایت و هوش کم‌نظیرش، شهریه هر ماه به موقع پرداخت می‌شد. در زیر پله منزل مسکونی خود محلی را آماده کرده بود، که سالیان سال هرشب با گذاشتن و برداشتن آجرهای آن، وجوهات را در آن مکان قرار می‌داد و دوباره آجرها را بند می‌کشید و استتار می‌کرد تا در یورش ساواک، مورد شک قرار نگیرد و بتواند امانت را تا سر ماه برای پرداخت شهریه به دست برادر امام آیت‌اﷲ سید مرتضی پسندیده برساند.

رسیدگی به خانواده مبارزان

با طولانی شدن مبارزه، خانواده مبارزان باید مورد رسیدگی قرار می‌گرفتند. از این رو، محمدحسن اعرابی، به تشکیل ستادی جهت رسیدگی به خانواده‌هایی که همسرانشان فراری یا در زندان بودند. مبادرت ورزید و گاه شخصاً و به طور ناشناس رساندن مایحتاج و مستمری را انجام می‌داد.

پس از پیروزی انقلاب

پس از پیروزی انقلاب با توجه به اعتمادی که امام به او داشت، پیشنهاد سمت‌ها و مسئولیت‌های مختلفی به او ارائه شد. اما جز مدت کوتاهی که نماینده مردم در شورای شهر قم بود، هیچ کدام از مسئولیت‌ها را نپذیرفت. رد این پیشنهاد از آن جهت بود که به اعتقاد وی، انجام وظیفه نه در گرفتن پست، بلکه در انجام قول‌هایی است که به مردم داده شده است. ایشان از آن پس از تمام فعالیت‌های سیاسی کناره گرفت و هرگز وارد مناقشات سیاسی و حتی اظهار نظر رایج در مورد مسائل کشور نشد. مرحوم اعرابی از آن پس با توجه به امکانات شخصی خویش، تا حد توان خود را وقف خدمت به محرومان کرد؛ از تهیه و رساندن آذوقه به مستمندان تا کمک به ساخت مدارس، اسکان طلبه‌های خارجی که به قم آمده بودند و امثال آن. او در زمان جنگ نیز با کمک مالی مداوم به هلال احمر و البته به صورت ناشناس، دین خویش را ادا نمود.

خانه امن

خانه‌ی مرحوم اعرابی مأمنی بود برای مراجعات افراد مختلف با سلایق و مشکلات و عقاید گوناگون که این همه بر روح حساس و قلب رئوفش باری سنگین بود. گاه می‌شد، صبح با پدری همدردی می‌کرد که فرزندش از فریب خوردگان منافقین بود و اعدام شده بود و عصر همان روز همراه پدر شهیدی اشک می‌ریخت. به واسطه همین ویژگی منحصر به فرد که دسترسی همه افراد به او را آسان می‌کرد و باعث آرامش و دلگرمی مراجعان

می‌شد، کسانی نیز بودند که انتظارات زیادی داشتند. و به خیال خود می‌خواستند او از نفوذش برای پیشبرد اهداف آنان واسطه شود یا اعمال نظر کند، غافل از آنکه او جز از خدایش از هیچ کس و چیزی طلب نکرده بود.

طیف معاشران

چند سال قبل از سفرش، به دیار باقی، به علت مشکلات گوارشی، مورد عمل جراحی قرار گرفت و در بیمارستان بستری شد. به دلیل ممارست، در پیاده روی از لحاظ جسمی سالم و توانا بود و همین باعث شد از آن جراحی خطرناک و شرایط دشوار گذر کند. در طول مدتی که در بیمارستان بستری بود، طیف عیادت کنندگانش، چنان گسترده و مختلف بودند که کارکنان بیمارستان دچار شگفتی شده بودند.

ویژگی‌های اخلاقی

جهان بینی‌اش باعث شده بود هرکس را بپذیرد و با اینکه در تقید به دین و اخلاق بر خود سخت می‌گرفت، لیکن برخوردش با افراد جذاب و مهربان و با محبت بود. هیچ‌گاه خود را حق و دیگران را ناحق نمی‌دید. تنها خط قرمزش حق‌الناس بود، و تحت هیچ شرایطی از آن کوتاه نمی‌آمد.

نگاهی فراتر به جهان

به اعتراف کسانی که او را می‌شناسند، نگاه محمدحسن اعرابی به جهان فراتر از هم عصران و اطرافیانش بود هرکس برای این برداشت خود شاهدی ارائه می‌کند:

که به مدت چند ماه در شهر برموس انگلستان اقامت گزید، در مجمعی با حضور پیروان ادیان مختلف در شرایطی به دفاع از اثبات حقانیت مردم فلسطین پرداخت که بعضی از اعضاء، حتی نسبت به این مساله آگاهی نداشتند.

موشکاف و نقادش در مطالعه تاریخ ایران و اسلام و جهان قرار می‌گرفتند. در مواجهه با تاریخ، بسیار آگاه بود و هیچ تعصبی را روا نمی‌دانست و هیچ شخصیت و واقعه تاریخی از نقد موشکافش دور نمی‌ماند.

و گاهی این اشعار را می‌خواند:

ز روز گذر کردن اندیشه کن

پرستیدن دادگر پیشه کن

به نیکی گرای و میازار کس

ره رستگاری همین است و بس

و او که عمری این ادبیات را با خود مرور کرده بود، سرانجام در صبحگاه روز 31 خرداد (1389 برابر با اول رجب 1431ق) به علت ایست قلبی به دیدار معبودش شتافت؛ پروردگاری که تمام مراحل زندگی‌اش را فقط با توکل بر او سپری کرده، و جز به رضایت او نیندیشیده بود. این عارف عامل که عمری بدون اسم و رسم زیسته بود، و در عمر 86 ساله خویش، از هرگونه تعلقات مادی مبرّا بود، همواره از دختر، داماد و دو نوه اش می‌خواست که تشییع و تدفینش به طور بسیار ساده و به دور از هرگونه تشریفاتی برگزار شود.

گرچه پدر و پدربزرگش در حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام مدفون هستند، او می‌خواست در امامزاده‌ای در شهر قم به خاک سپرده شود. بر سنگ آرامگاهش که در صحن حضرت علی بن جعفر علیه السلام شهر قم به خاک سپرده شده، یکی از همان ابیاتی حک شده است که در حکمت‌آموزی‌هایش، در گوش نزدیکان زمزمه می‌کرد:

جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ

هزار بار من این نکته کرده‌ام تحقیق

پس از رحلت این زاهد وارسته پیام‌های تسلیت جداگانه‌ای در غم فقدان ایشان صادر شد.

پیام تسلیت امام خامنه‌ای دام ظله

در پیامی از سوی مقام معظم رهبری صادر گردید، چنین آمده است:

بسم اﷲ الرحمن الرحیم درگذشت مرحوم مغفور جناب آقای اعرابی داماد

گرامی حضرت امام خمینی (رضوان اﷲ تعالی علیهما) را به همسر فاضل و مکرم و فرزند محترم آن مرحوم که، بازرگانی امین و معتمد و متعهد بودند، و به بیت شریف امام بزرگوار تسلیت می‌گویم

و رحمت و مغفرت الهی را برای ایشان مسألت می‌کنم.

سید علی خامنه‌ای

تیرماه 1389

دفتر امام راحل رحمة الله و پیام تسلیت:

همچنین در پی درگذشت حاج محمدحسن اعرابی، دفتر حضرت امام خمینی رحمة الله، اطلاعیه‌ای در این باره صادر کرد. در این اطلاعیه خاندان مرحوم اعرابی نیز معرفی شده و آمده بود:

ایشان فرزند آیت‌اﷲ شیخ محمد جواد آقا و نوه مرحوم آیت‌اﷲ حاج آخوند از علمای بزرگ و زاهد زمان خویش بودند. مرحوم اعرابی در سال (1303ش) در قم به دنیا آمدند و در سال (1332ش) با دومین دختر امام خمینی رحمة الله ازدواج نمود. حضور در دوران مبارزات ستم‌شاهی و همراهی با امام خمینی رحمة الله از نقاط درخشان زندگی ایشان می‌باشد. مرحوم اعرابی در سال‌های

تبعید امام، وکیل ایشان در ایران بوده و با ثبات شخصیتی منحصر به فرد و امانت‌داری، بسیار از امور مالی امام تصدی نمودند. مرحوم اعرابی پس از انقلاب پذیرش هرگونه سمت دولتی خودداری کرد، و زندگی زاهدانه خویش را در شهر قم و در منزل قدیمی ایشان ادامه داد.

روانش شاد و یادش گرامی.

منابع

آثار الحجه، تالیف شیخ محمد شریف رازی. کتاب فروشی برقعی، قم.

آینه پژوهش (مجله)، نشریه دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

تاریخ قم، محمد حسین ناصرالشریعه، با مقدمه و اصلاحات، علی دوانی. دارالفکر، قم.

الذریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، دارالاضواء، بیروت.

رجال قم، سید محمد مقدس زاده، چاپخانه مهر ایران، 1335ش.

زندگی و شخصیت شیخ انصاری، مرتضی انصاری، اهواز، 1383ق.

سرالسعاده، سید احمد حسین روحانی، مقدمه، سید مهدی روحانی. چاپ قم.

غرر الحکم و دررالکلم، عبدالواحد بن محمد تمیمی آمدی، ترجمه، محمد علی انصاری قمی، چاپ قم،1335ش.

قرائد الفرائد، ملاغلامرضا قمی، چاپ افست، قم، 1372ش.

کتابشناسی آثار مربوط به قم، چاپ افست، قم، 1372ش.

کیمیاء، ملا محمد جواد قمی، چاپ قم، 1364ق.

ندای حق (روزنامه)، چاپ تهران، 1371ق.

مولفین کتب چاپی، خان بابا مشار، تهران، 1342ش (ج4،ص695).

نقباء البشر، قرن الرابع عشر، آقا بزرگ تهرانی. مشهد 1404ق.

گفتار آقای حاج محمد حسن اعرابی.

تربت پاکان قم.

گنجینه دانشمندان.

پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری.

پایگاه اطلاع رسانی و خبری تابناک.

پایگاه اطلاع رسانی و خبری - تحلیلی انتخاب.

پایگاه اطلاع رسانی جماران.

پایگاه اطلاع رسانی جام جم آنلاین.

روزنامه اطلاعات.

علمای قم، ناصرالدین انصاری قمی، 1383ش.

یحیی انصاری شیرازی / حکیم زاهد

اشاره

پدر: زکریا

ولادت: 6/ 12 / 1306 ش.

وفات: 14 / 10 / 1393 ش.

مدفن: قم؛ رواق مطهری.

تألیف:

غلامرضا گلی زواره

اشاره

عالم ربانی و حکیم الهی، آیت‌اﷲ حاج شیخ یحیی انصاری شیرازی از مدرسان برجسته‌ی حوزه علمیه‌ی قم در عرصه‌ی حکمت و اخلاق است. او از خاندانی برخاسته است که ضمن برخورداری از فضل و فضیلت در ارادت به خاندان عصمت و طهارت و تلاش‌های مبارزاتی و ستیز با ستمگران و اشرار و فرقه‌های منحرف، سوابق درخشانی از خود به یادگار نهاد. آن فقیه فرزانه و عارف وارسته، آن چنان در طی مراتب و درجات سلوک معنوی پیش رفت که به «شیخ اشراق» موسوم گردید.

این بزرگوار، علاوه بر تبحر در مفاهیم و معارف معقول و منقول، عمر با برکت خویش را به پرهیزکاری، زهد، قناعت و پارسایی گذرانید. اهتمام وی در عرصه خود سازی و تهذیب نفس، سبب آن نگردید که از حضور در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی غافل گردد.

او با روحیه‌ای ظلم‌ستیزانه در مبارزات مردم ایران علیه استبداد رژیم پهلوی به رهبری امام خمینی، حضوری تأثیرگذار و روشنگرانه داشت و به همین دلیل ایامی از زندگی خود را در تبعید و زندان گذرانید.

داراب، موطن مردی الهی

شهرستان داراب از توابع استان فارس و در شرق سرزمین ایران قرار دارد و شامل بخش‌های مرکزی، رستاق و نورگ است. داراب از شمال به شهرستان‌های نیریز و اصطهبان، از شرق به استان هرمزگان، از جنوب با شهرستان لار و از غرب به شهرستان‌های زرین دشت و فسا محدود است. داراب، دارای اراضی نیمه کوهستانی است و اقلیم آن در ارتفاعات شمالی معتدل، ولی در نواحی جنوبی، آب و هوایی متمایل به گرم دارد. جمعیت این شهرستان به حدود دویست هزار نفر بالغ می‌گردد که بخشی از جمعیت آن را طوایفی از ایلات خمسه‌ی فارس تشکیل می‌دهند. مرکز اداری این شهرستان، یعنی شهر داراب در منطقه کوه‌پایهای و در 834 کیلومتری جنوب شرقی تهران و 211 کیلومتری جنوب شرقی شیراز واقع است. ⁽¹⁾

نسب

عد‌ه‌ای از نوادگان جابر بن عبداﷲ انصاری سلمی خزرجی (متوفی 79ق) به همراه امام زاده، احمد بن موسی بن جعفر علیه السلام که به قصد دیدار برادر ارجمندش، حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام از مدینة‌الرسول، عازم مرو بودند وارد ایران شدند، اما در نزدیک فارس، حاکم شیراز با آنان درگیر شد که منجر با شهادت 300 تن از سادات و از آن جمله احمد بن موسی «شاه چراغ» شد. در پی این ماجرا، برخی انصاریان این کاروان، به همراهِ مجروحان حادثه، به منطقه کوهستانی «نوایگان» در آن حوالی پناه بردند و در آنجا ساکن شدند.

سر سلسله‌ی آنان کمال الدین انصاری نام داشت. شیخ بهاء الدین انصاری نیز از احفاد این شخصیت است که فرزندی به نام شیخ عبدالصمد انصاری داشتند. نسب شیخ زکریا انصاری ملقب به «نصیر الاسلام» از طریق پدرش شیخ عبدالرحمن انصاری و پدر بزرگش ابوعلی به شیخ عبدالصمد انصاری می‌رسد. ⁽¹⁾

حاج شیخ زکریا انصاری ملقب به نصیرالاسلام و مشهور به شیخ بزرگ، فرزند حاج شیخ عبدالرحمان زاهد از علمای داراب به سال 1279ش. در کوهستان داراب (نوایگان) متولد گردید. وی تحصیلات مقدماتی را در زادگاه خویش نزد والدش و دیگر مربیان منطقه گذرانید و با تأسیس حوزه‌ی علمیه لارستان توسط آیت‌اﷲ سید عبدالحسین لاری به این دیار مهاجرت کرد. ایشان در حالی که جوانی بیست ساله بود از محضر مؤسس این محفل علمی و آموزشی، فیض برد و رفته‌رفته به دلیل هوش سرشار و اهتمام وافر در کسب علم و فضیلت در زمره‌ی شاگردان شایسته و برجسته‌ی آن بزرگوار قرار گرفت. از مجموعه آثار و توضیحات و حواشی که وی بر کتب درسی و حوزوی نوشته، چنین برمیآید که او از احفاد جابر بن عبداﷲ انصاری و از یاران باوفای سید عبدالحسین لاری به شمار می‌آمده است.

آن عالم ربّانی در یکی از روز‌های سال 1331ق. توسط دو نفر از عوامل فریب خورده‌ی قوام الملک به نام‌های یوسف و جعفر قلی، در منطقه کوهستان لایگرد ترور شد و با اصابت چندین گلوله، به فیض شهادت نایل گردید. مردم پیکرش را با تکریمی خاص و تشییعی با شکوه به روستای نوایگان انتقال دادند و در کنار مرقد والدش شیخ عبدالرحمن به خاک سپردند. بر مزار این عالم شهید قبه و گنبدی ساختهاند که تاکنون زیارتگاه اهالی و علاقه‌مندان می‌باشد. پس از شهادت این عالم زاهد و مبارز، آیت‌اﷲ سیدعبدالحسین لاری به نوایگان آمد و در آنجا به اقامه‌ی نماز جمعه پرداخت و در خطبه‌های خود از وارستگی، مجاهدت‌ها و فداکاری‌های شاگرد شهید خود تجلیل نمود. ⁽²⁾

خانواده و ایام کودکی نصیرالاسلام

شیخ شهید زکریا نصیرالاسلام فرزندی به نام شیخ محمد فخرالاسلام داشت. این شیخ محمد دو فرزند ذکور از خویش به یادگار نهاد: یکی شیخ علی آقا انصاری و دیگری شیخ یحیی انصاری. یحیی در شب نیمه ماه مبارک رمضان سال 1347ق. برابر با 6 اسفند 1306ش. و در سالروز ولادت حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام، در روستای نوایگان کوهستان داراب متولد گردید. شیخ محمد انصاری ملقب به «فخر المجاهدین» ولادت فرزندش را در چنین ایام مبارک و خجستهای به فال نیک گرفت. در آستانه‌ی تولد این نوزاد، مادرش که بانویی پاک دامن و متدین بود، در رؤیایی راستین، هنگام بارداری یحیی، شهید شیخ زکریا انصاری را مشاهده کرد که وی را مخاطب قرار داد و به او گفت: این عصایی را که من دارم، در اختیار پسرت قرار ده، این ماجرا اگر چه خوابی بیش نبود، ولی در منطقه‌ی لار و داراب، دهان به دهان، بین مردم انتشار یافت. از همان روز‌ها همگان می‌گفتند که این فرزند شیخ محمد، آیندهای درخشان و نورانی خواهد داشت و دیری نخواهد گذشت که او در زمره‌ی یکی از عالمان شیعه و از مدافعان حریم اهل‌بیت علیهم السلام به شمار خواهد آمد. البته این گونه هم شد و آن رؤیای صادقه به واقعیت پیوست.

یحیی که بعد‌ها در سروده‌های خویش تخلص «اشراق» را برگزید، در خانوادهای پرورش یافت که به فضایل اخلاقی آراسته بودند. وی در پرتو تربیت پدر دانشمندش آموخت که در راه رضایت حضرت حق تعالی، صادقانه قدم بردارد. ⁽¹⁾

تحصیلات مقدماتی آیت‌اﷲ انصاری

یحیی شش ساله بود که در مکتب خانه‌ی آبادی نوایگان به فراگیری الفبای فارسی و خواندن برخی سوره‌های آخر قرآن پرداخت. بعد از مدتی بر اثر آموزش‌های ملای مکتبی قادر بود دیگر بخش‌های کلام‌اﷲ مجید را نیز به درستی و با دقت تلاوت کند. از این گذشته، آثاری چون گلستان و بوستان سعدی، جامع عباسی و نصاب‌الصبیان را با موفقیت خواند. همچنین نثرنویسی، نامه نگاری و خط سیاق را یاد گرفت.

او سپس به دبستان رفت و مدت دو سال، دروس دوره‌ی ابتدایی را تا کلاس دوم تحصیل کرد. در مدرسه، چنان در درس‌ها، پیشرفت داشت که گاهی در غیاب معلم، نقش او را در کلاس به خوبی ایفا می‌کرد. در همین سنین به مثنوی خوانی علاقه پیدا کرد و مدام آن را با نوایی خوش و دلنشین می‌خواند. یحیی، دروس مقدماتی علوم حوزوی از قبیل معانی و بیان، صرف و نحو، منطق، مطول و مانند آن‌ها را در مدرسه‌ی علمیه روستای مزبور فرا گرفت. از مربیان وی در این مقطع تحصیلی عمویش شیخ ابوالحسن انصاری شیرازی، فقیه مبارز و اولین امام جمعه مشهد بود که بر روحیه‌ی او بسیار تأثیر گذاشت.

شیخ ابوالحسن که در مکتب عالم مجاهد و فقیه پارسا (سید عبدالحسین لاری) درس پایداری، فداکاری و مقاومت آموخته بود، بعد از شهادت پدرش، شیخ زکریای انصاری به مبارزه ادامه داد و با کمک برادر خویش شیخ جواد انصاری تا حدودی موفق گردید اهداف سیاسی اجتماعی خود را پیگیری نماید. بعد از چندی، دو لشکر بزرگ از ناحیه‌ی کرمان و فارس به طرف داراب و کوهستان آمدند و با نیرو‌های شیخ ابوالحسن وارد نبرد گردیدند. آنان بعد از یورش‌های مکرر، شیخ ابو الحسن را دستگیر کردند و حکم اعدام برای او صادر گشت. با این حال، او توانست خود را به نجف اشرف برساند و با وساطت مراجع حوزه‌ی دیار علوی، از اعدام ر‌هایی یابد. سرانجام ایادی رضاخان وی را، هنگام بازگشت به ایران، دستگیر کردند و به عنوان تبعیدی به مشهد مقدس بردند.

یحیی در مکتب این فقیه مبارز یاد گرفت که همگام با فعالیت‌های آموزشی، متوجه رویداد‌های سیاسی و جنبه‌های اجتماعی نیز باشد. ⁽¹⁾

از دیگر اساتید تأثیرگذار بر شخصیت ایشان در نوایگان، شیخ عبدالکریم انصاری معروف به «مدرس» است. مدرس انصاری ضمن اینکه متون مقدماتی حوزه را به این شاگردش یاد می‌داد، از خاطرات آن ایام و حوادث سیاسی مشروطه برایش سخن می‌گفت و او هم موفق گردید نکاتی را که از استادش شنیده بود، بنویسد. به گفته‌ی علیرضا انصاری، فرزند شیخ یحیی، این خاطرات از آن زمان به یادگار مانده است.

یاد آور می‌گردد که آیت‌اﷲ شیخ عبدالکریم انصاری، مدرس حوزه‌ی علمیه داراب از شاگردان مرحوم آیت‌اﷲ میرزا ابراهیم شیرازی است که او نیز در زمره‌ی تربیت یافتگان مکتب آیت‌اﷲ میرزا محمد حسن شیرازی رهبر قیام تنباکوست. ⁽¹⁾

به سوی شیراز

شیخ یحیی در حالی که هجده بهار از عمرش را پشت سر نهاده بود به سال 1324ش. کوهستان داراب را به قصد ادامه تحصیل در حوزه‌ی علمیه‌ی شیراز ترک کرد. در آن ایام، حوزه‌ی علمیه‌ی این شهر از عنایات شخصیتی چون آیت‌اﷲ سید نورالدین حسینی شیرازی متوفای به سال 1335ش - رجب 1376ق. برخوردار بود؛ فقیهی که در محضر آیات عظام شریعت اصفهانی، میرزا محمد تقی شیرازی، آخوند خراسانی و سید محمد کاظم یزدی در حوزه‌ی پر بار نجف اشرف به مقام اجتهاد نایل آمده بود. مرحوم سید نورالدین در سال 1342ق. بعد از ارتحال والدش میرزا ابوطالب حسینی، عالم سرشناس و مبارز شیراز، به دیار خود شیراز بازگشت و ضمن اقامه جماعت و ارشاد و هدایت مردم به تدریس و تربیت طلاب نیز پرداخت و منشأ خدمات ارزندهای گردید. ایشان سدی استوار در برابر رژیم استبدادی و فرقه‌های ضاله به شمار می‌رفت.

شیخ یحیی در حوزه‌ی شیراز به تکمیل مقدمات و فراگیری سطح حوزه اقدام کرد. در آن ایام، عمویش شیخ ابوالحسن انصاری شیرازی از سفر تبعیدی خراسان به منطقه آمده و در مسجد وکیل شیراز در سنگر منبر و محراب به ارشاد و هدایت مردم مشغول بود و هم زمان دروس حوزه را نیز تدریس می‌کرد. شیخ یحیی نزد این مدرس مبارز، کتاب فقهی تبصره‌ی علامه‌ی حلی و معالم‌الاصول را فرا گرفت. همچنین سیوطی را در محضر آقا سید علی (امام جمعه لارستان) آموخت. درس مطول تفتازانی را نزد حاج عالم و درس مغنی‌اللبیب را پیش حاج حکیم شاگردی کرد. آن بزرگوار به درس‌های تفسیر آقا سید نورالدین حسینی شیرازی حاضر می‌گردید و از پرتو دانش و اندیشه‌ی این فقیه فرزانه در

معارف مذکور، فیض وافر برد. البته هم زمان درس شرح لمعه مرحوم آیت‌اﷲ اردکانی را نیز درک کرد. ⁽¹⁾

شیخ داراب این توفیق را به دست آورد که در مدرسه‌ی مقیمیه‌ی شیراز، دروس سطح عالی حوزوی فقه و اصول را از محضر آیت‌اﷲ شیخ بهاءالدین محلاتی 1314ش-1401ق. بهره‌مند گردد. مرحوم شیخ بهاء‌الدین در حوزه‌ی نجف اشرف و نزد آیات معظم، آقا ضیاءالدین عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی، میرزای حسین نائینی و شیخ محمد کاظم شیرازی، به مدت ده سال، خارج فقه و اصول را خوانده و به مقام اجتهاد نایل گردیده بود.

ویژگی‌های علمی، فضایل اخلاقی و حیات سیاسی، اجتماعی این بزرگوار، در تربیت شیخ یحیی مؤثر بود، زیرا او ضمن اینکه به لحاظ رفتار و اعمال، فردی وارسته، فروتن، با وقار و خوش برخورد بود، فکری روشن و ذوقی نیکو داشت و در تمامی عمر شریف خویش، قناعت و ساده‌زیستی را پیشه کرد؛ از تشریفات اجتناب می‌نمود؛ قلبی رئوف، پاک و عاری از کینه داشت و پیوسته در برابر استبداد، استعمار و منحرفین، موضع گیری صریح و شجاعانه می‌نمود و در برابر مسایل جامعه احساس مسئولیت می‌کرد. به همین دلایل، نقش ایشان در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی در منطقه‌ی فارس مهم و تعیین کننده بود. ⁽²⁾او در اواخر ایام اقامت در شیراز بنا به تقاضای والدش تصمیم به ازدواج گرفت، از این رو با دختر عموی خود مرحوم شیخ ابوالحسن انصاری ازدواج کرد. ⁽³⁾

اقامت در مدرسه حجتیه قم

شیخ یحیی انصاری که آوازه‌ی حوزه‌ی علمیه‌ی قم را از مدرسان شیراز و برخی دوستان فاضل شنیده بود در پاییز سال 1331 ش. راهی این دیار زیارتی گردید و چون خانواده‌اش را هنوز به همراه نیاورده بود، در یکی از حجرات مدرسه حجتیه اقامت گزید. در این مکان که طلبه‌های متعددی را از مناطق آذربایجان، همدان، قزوین، تهران، مشهد، کاشان، اصفهان

و شیراز در خود جای داده بود، روحانیان فاضلی چون آیات محترم مهدوی کنی، مقام معظم رهبری و برادرش سید محمد خامنه‌ای، رضا استادی، علی سعادت پور، عزیزاﷲ خوشوقت، سید ابوالفضل موسوی تبریزی، جوادی آملی، محمد جواد باهنر و علی اکبر هاشمی رفسنجانی حضور داشتند.

این بزرگان، علاوه بر شرکت در نماز جماعت مدرسه که در سه وعده صبح، ظهر و مغرب برگزار می‌گردید، در جلسات تفسیری علامه طباطبایی که در همان مکان برگزار می‌شد، شرکت می‌نمودند. مرحوم انصاری حدود دو سال در این مدرسه اقامت داشت. بعد از آن نیز مدتی در یکی از حجرات مدرسه‌ی فیضیه سکونت اختیار کرد. آن گاه در یکی از محلات قدیمی قم منزلی اجاره کرد و بعد‌ها این خانه را از صاحبش خرید و تا آخر عمر در آن زندگی کرد و حاضر به اقامت در خانه‌های نو ساز و مدرن و مجهز به امکانات جدید نگردید. ⁽¹⁾

تحصیل در سطح عالی حوزه

شیخ یحیی انصاری در حوزه‌ی علمیه‌ی قم نزد مدرسانی نام‌دار و پر آوازه به تکمیل درس‌های سطح پرداخت. او مکاسب و کفایة الاصول آخوند خراسانی را در محضر آیت‌اﷲ سید محمد باقر سلطانی طباطبایی (1332-1418ق) از شاگردان آیات عظام سیدابوالحسن اصفهانی، شیخ محمد حسین غروی اصفهانی و آقا ضیاء الدین عراقی فرا گرفت.

محفل علمی این شخصیت از پر جمعیتترین دروس سطح عالی به شمار می‌رفت. وی در درس مرحوم سلطانی طباطبایی با شور و اشتیاق وصف ناپذیری شرکت می‌کرد، زیرا او با بیانی شیرین و شیوهای جذاب، کفایة‌الاصول را تدریس می‌کرد. از طرفی، درس او عمیق، پر محتوا و قابل استفاده بود. ایشان در زمینه‌های علوم نقلی، فقیهی بصیر، خلّاق و مبتکر به شمار می‌رفت و نظرات فقها و علما، مخصوصاً احکام فقه را با نیاز‌های روز و مقتضیات زمان تطبیق می‌داد. ⁽²⁾

شیخ یحیی، رسایل شیخ انصاری را در محفل علمی و نورانی آیت‌اﷲ میرزا محمد

مجاهدی تبریزی (1324-1380ق) آموخت. حوزه‌ی درس این مدرس سطح عالی حوزه، در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام و مدرسه حجتیه بود. مرحوم انصاری، این مربی فقیه و فاضل را استادی رئوف، دل سوز، دقیق، نکته سنج و موشکاف دید که ریشه‌های معضلات مباحث فقهی را می‌شکافت و بیان می‌کرد. ⁽¹⁾

مرحوم انصاری، علاوه بر مجلس درس از محضر استاد با اخلاص و توانا آیت‌اﷲ شیخ محمد فکور یزدی (م 1395ق) بهره برد و از او حسن خلق، سخاوت، فروتنی و معاشرت نیکو با دیگران را فرا گرفت. ⁽²⁾

از دیگر استادان وی، مرحوم آیت‌اﷲ شیخ حسینعلی منتظری بود که شرح منظومه سبزواری و حکمت نظری و معارف عقلی را در محضرش فرا گرفت. ⁽³⁾

فراگیری درس خارج فقه و اصول

مرحوم انصاری بعد از آنکه دروس متداول حوزه را در این مقطع تحصیلی با موفقیت فرا گرفت، برای شرکت در درس خارج فقه و اصول علمای وقت مهیا گردید. در آن مقطع زمانی، آیت‌اﷲ العظمی سید حسین طباطبایی بروجردی در دو رشته‌ی فقه و اصول درس خارج می‌فرمود. ایشان دانش اصول فقه را مدتی در مدرسه‌ی فیضیه و ایامی را نیز شب هنگام بعد از نماز جماعت در صحن بزرگ بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام افاضه می‌نمودند. شیخ یحیی انصاری مباحث الفاظ تا برائت و نیز بحث تعادل و تراجیح را در این مکتب به خوبی آموخت و در خلال درس متوجه گردید آیت‌اﷲ بروجردی رحمة الله بر دیگر علوم اسلامی از جمله حکمت، ریاضی، رجال و حدیث، احاطهای وافر دارد و نبوغ، ابتکار و خلاقیت علمی استاد از طریق تدریس وی، استدلالها، تجزیه و تحلیل، و نقد و رد‌ها کاملاً هویداست. وی در درس فقه استاد که زمستان‌ها در مسجد بالا سر حرم مطهر و چندی در مسجد عشقعلی (حوالی بیت استاد) و سپس در مسجد اعظم برگزار می‌گردید، شرکت کرد و بهره‌ای وافر برد. ⁽⁴⁾

مرحوم انصاری شیرازی وقتی متوجه گردید آیت‌اﷲ حاج شیخ مرتضی حائری (1334-1406ق) درس خارج فقه و اصول برقرار کرده است، به محضرش راه یافت و مشاهده کرد فضلای زیادی جرعه نوش چشمه‌ی دانش و اندیشه‌ی او هستند. مرحوم شیخ مرتضی، به راستی از نظر علم و عمل و زهد و تقوا خلف صالح والدش مرحوم حضرت آیت‌اﷲ حاج شیخ عبد الکریم بود و درسش حاوی مباحث تحقیقی، استدلالی و نکات ابتکاری بود.

وی همچنین در محضر آیت‌اﷲ شیخ محمد علی اراکی (م 1373ش) درس خارج فقه ایشان را در مباحث نکاح، مکاسب محرمه، بیع، خیارات، طهارت و حج فراگرفت و نیز بحث‌هایی از دانش اصول را از محضر آن عالم بزرگ بهره برد. اگر چه محور درس‌های ایشان تشریح دیدگاه‌های استادش شیخ عبدالکریم حائری بود، ولی با نوعی تواضع می‌کوشید نظرات خود را در قالب تقویت و تأیید نظر وی بیان دارد. صفای نفس، وارستگی و تقوای آیت‌اﷲ اراکی و نیز مواعظ و سخنان ارزشمند آن عالم ربانی، شاگردانش و شیخ یحیی انصاری را عمیقاً تحت تأثیر قرار می‌داد. ⁽¹⁾

شاخه‌های شوق

اولین باری که آیت‌اﷲ انصاری با امام خمینی رحمة الله آشنا گردید، زمانی بود که آن روح قدسی در ساختمان قدیم مسجد محمدیه، مجاور حرم مطهر برای گروهی از طلاب، درس خارج فقه می‌فرمود. آیت‌اﷲ انصاری از همان روز‌های نخست به استاد خود ارادت پیدا کرد. البته این شیفتگی نسبت به رهبر کبیر انقلاب بیدلیل نبود؛ بلکه خودش گفته است رابطه من با امام، ارتباط عاشق و معشوق بود، زیرا او از دیانتی صادقانه و تقوای واقعی بر خوردار بود و تا آخرین لحظه بر این امر پایداری می‌کرد. ⁽²⁾

به گفته‌ی حجت‌الاسلام رحمانی سبزواری وقتی امام در قم، در همسایگی بیت علامه

طباطبایی ساکن گردید، شیخ یحیی انصاری هر روز از منزل خود واقع در محله «یخچال قاضی» می‌آمد و فقط به خانه‌ی امام می‌نگریست. روزی به ایشان گفتم: شما با نگریستن به بیت امام چه هدفی دارید؟ ایشان پاسخ داد: من به ایشان علاقه دارم و همین که می‌بینم سالم‌اند و برای استقبال و تشکر از مردم، بیرون آمده و بر بام خانه رفتهاند خوشحال می‌شوم؛ روحیه می‌گیرم و بر می‌گردم.

آیت‌اﷲ انصاری در نوشته‌های خود برای امام لفظ روحی فداه را به کار می‌برد و می‌فرمود از اساتیدی که خدمتشان رسیده‌ام، دو نفر را دیدم که متدین هستند و به آنچه اعتقاد دارند در هر شرایطی عمل می‌کنند: یکی امام خمینی رحمة الله و دیگری علامه سید محمد حسین تبریزی طباطبایی. ایشان وقتی می‌خواست درباره‌ی نماز به طلبه‌ها توصیه کند می‌گفت امام خمینی و شهید مطهری از این عبادت به جایی رسیدند. روزی برای امام در منزل یخچال قاضی مهمان آمده بود، نیمه‌های شب آنان از شنیدن صدای گریه بیدار می‌شوند و چون می‌پرسند چه خبر است، حاج آقا مصطفی می‌گوید: راحت باشید آقا نماز شب می‌خواند و از شدت راز و نیاز و التجا به درگاه بینیاز می‌گرید. وقتی مرحوم انصاری این ماجرا را نقل می‌کرد خود نیز می‌گریست و می‌گفت: چون امام به دنبال این نبود که خود را مطرح کند، پیام و دعوتش تأثیرگذار گردید و باعث شد مردم ایران و جهان به فرمان‌های وی توجه کنند و سخنانش بر دل‌ها بنشیند.

مرحوم انصاری در درس خارج فقه و اصول امام تا هنگام تبعید ایشان به ترکیه شرکت می‌کرد. درس فقه چنان که اشاره کردیم در مسجد محمدیه (سه راه موزه سابق) و درس اصول در مسجد سلماسی برگزار می‌شد. ⁽¹⁾

مرحوم انصاری تأکید می‌کرد که در آن روزگاران، دو نفر حوزه‌ی درسی سنگینی داشتند: یکی مرحوم محقق داماد رحمة الله در فقه و اصول و دیگری امام خمینی رحمة الله در معقول و منقول و چون امام در جنبه‌های علمی و عملی جامعیت داشت و به واسطه احترام و تکریمی که از سایر بزرگان حوزه به عمل می‌آورد، از این رو مرحوم انصاری با امام انس

افزون تری برقرار کرده بود و این رابطه آموزشی، شکل عاطفی به خود گرفت. او در سرودهای این شوق و علاقه را بیان می‌کند.

ای نفس صبا ز من رو سوی مرجع زمن

گو به خمینی این سخن روح و روان من

تویی

وقتی امام از زندان قیطریه تهران بازگشت و در مسجد اعظم قم درس را شروع فرمود مرحوم انصاری بالبداهه این شعر را گفت:

بنگر نشسته چون ماه با یک جهان نباهت

مرد رشید عرفان بر مسند فقاهت

و چون امام را به ترکیه تبعید نمودند او با خود این گونه زمزمه کرد: ⁽¹⁾

رفتی و بردی جان ما

ای دلبر جانان ما

بازآ که باز آید روان

در پیکر بی جان ما

آن دم که یک دم از تو فرد

بر جانم آمد رنج و درد

بازآ و درمانی نما

این درد بیدرمان ما

علیرضا انصاری می‌گوید:

پدرم از همان ابتدای درس خارج فقه و اصول به صورت مداوم و کامل از محضر ایشان استفاده می‌کرد و در تقریرات خود، تعابیر بسیار بلندی نسبت به استاد خود دارد؛ مثلاً در جای جای این تقریرات و نامه‌های گوناگونی که می‌نوشته است لفظ «امام خمینی روحی له الفداء» از قلم نمیافتاد. در نامهای که بعد از ورود امام از پاریس به ایران نوشته و خدمت امام ارسال کردهاند، آمده است: «زعیم عالی قدر الهی و جهانی روح اسلام نائب الامام خمینی روحی لک الفداء» که نشان دهنده‌ی

ارادت پدرم به این مرد بزرگ الهی است. در آن ازدحام شدید که جمعیت زیادی برای استقبال امام در فرودگاه تهران و بهشت زهرا حضور یافته بودند، ایشان نیز خود را به این اقیانوس

خروشان رسانید تا خورشید انقلاب اسلامی را به تماشا بنشیند. هنگامی که امام در بهشت زهرا بر جمهوری اسلامی تأکید کرد، آیت‌اﷲ انصاری از شدت وجد و شادمانی سر از پا نمیشناخت و خودش گفته بود: نفهمیدم مسیر تهران تا قم را چگونه طی کردم. ⁽¹⁾

بصیرت و بینش آیت‌اﷲ انصاری هنگامی مشخص می‌گردد که بدانیم او در دوران غربت امام، به حمایت از ایشان و همراه با حرکت او بر خاست. در دورانی که هر گونه حمایت از امام با تبعید، زندان، شکنجه و مانند آن توأم بود، مرحوم انصاری و عدهای از فضلا و بزرگان و عالمان به دفاع از امام بر خاستند و از راه و مبانی فکری او سخن گفتند و در طول حیات آن رهبر کبیر انقلاب، مطیع ایشان بودند. ⁽²⁾

شاگردش مرحوم حجت‌الاسلام محمدمهدی مهندسی می‌گوید:

«مرحوم آیت‌اﷲ

انصاری قریب ده سال در درس فقه و اصول امام شرکت کرد، ولی جالب‌تر از آن، مسئله امام‌شناسی وی می‌باشد که تیز بینی، حقیقت جویی و درک بالای مرحوم انصاری را نشان می‌دهد. او از ابتدای مطرح گردیدن نام و شخصیت امام در جلساتی که عده‌ی بسیار اندکی شرکت می‌کردند حضوری توأم با علاقه و اشتیاق داشت. ⁽³⁾

بنا بر گفته حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ حسن رمضانی، مرحوم انصاری برای دفاع از حقانیت راه امام، بیتوقع و بدون برخورداری از کوچکترین امتیازی تلاش کرد و مصائب زیادی را در این راه متحمل گردید. آیت‌اﷲ انصاری در آن اختناق شدید و فضای سیاهی که رژیم شاه بر ایران حاکم کرده بود و به رغم کارشکنی افراد محافظه کار و اخلال متحجران، در زمره نخستین افرادی بود که بعد از ارتحال آیت‌اﷲ سید محسن حکیم در پاسخ عدهای از طلاب حوزه علمیه قم، در ذیل ورقه نظر خواهی نوشت:

بسمه تعالی

صلاحیت حضرت آیت‌اﷲ‌العظمی آقای خمینی «مدظله» برای مرجعیت عامه قابل هیچ‌گونه

تردیدی نیست. این فقیه عالی‌قدر

جامع حد اعلای شرایط مرجعیت عامه بوده و تقلید و ترویج از معظم‌له موجب اعلای کلمه حق و اعزاز مسلمین است محل امضای یحیی انصاری. ⁽¹⁾

اصولاً محور اولیه شکل‌گیری جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیانیه دوازده نفری بود که بر مرجعیت امام خمینی در خرداد 1342ش. به عنوان فردی شایسته تقلید، تأکید کردند. این افراد عبارت بودند از: آیات عظام؛ ابراهیم امینی، انصاری شیرازی، خزعلی، ربانی شیرازی، شاه آبادی، صالحی نجف آبادی، صلواتی، فاضل لنکرانی، مشکینی، منتظری و نوری همدانی. این مدرسان در زمره‌ی روحانیونی بودند که به عنوان فضلای برجسته حوزه شناخته شده بودند و با یکدیگر هم‌فکری و همراهی داشتند. ⁽²⁾آیت‌اﷲ انصاری در سالروز حادثه مدرسه فیضیه قم، طی بیاناتی ضمن افشای ماهیت رژیم استبدادی، بر عزم امام خمینی «قدس سره» و پیروانش برای مبارزه تا پیروزی نهایی تأکید کرد و به جفا کاران وقت هشدار داد که به محاصره و زندانی نمودن امام ادامه ندهند، و گرنه قادر نخواهند بود خشم مردم را خاموش سازند. بر این اساس در 8 مهر 1342ش. همراه با جمعی از فضلا و مدرسان حوزه علمیه قم با ارسال نامهای به هیئت دولت وقت، خواستار آزادی امام خمینی رحمة الله از حصر و دیگر علما گردید. ⁽³⁾

وی همچنین همراه عدهای از روحانیان و مدرسین حوزه علمیه قم طی تلگرافی خطاب به امام خمینی رحمة الله ارتحال حاج آقا مصطفی خمینی رحمة الله را به ایشان تسلیت گفت. ⁽⁴⁾هنگامی که امام در نوفل لوشاتو‌ی فرانسه اقامت گزید با ارسال نامهای به رئیس جمهور وقت فرانسه از امام خمینی رحمة الله به عنوان روح و قلب سی و پنج میلیون نفر ایرانی نام برد و خواستار رفتار شایسته دولت فرانسه با آن رهبر بزرگ گردید. ⁽⁵⁾

این گونه نبود که علاقه آیت‌اﷲ انصاری رحمة الله به امام یک طرفه باشد؛ بلکه حضرت امام خمینی «قدس سره» در موقعیت‌ها و مناسبت‌های گوناگون نسبت به ایشان لطف و محبت نشان می‌داد. امام خمینی موقعی که در نجف اقامت داشت در اجازه نامه‌های متعددی به برخی علمای ساکن ایران اختیاراتی در محدوده امور حسبیه و وجوه شرعیه یا نظارت بر مصرف وجوه شرعی، دریافت و تحویل این وجوه، صادر می‌فرمود و در دفتری که ایشان طی سال‌های 1385 تا 1398ق. تنظیم کردهاند اسامی افرادی دیده می‌شود که آیت‌اﷲ انصاری معرف آنان بوده است ⁽¹⁾که این موضوع از اعتماد حضرت امام به ایشان حکایت دارد. به علاوه، امام در جلسه‌ای فرموده بودند که یک امضای آقای انصاری مانند دو امضاست.

شیخ عبدالعلی قرهی رحمة الله نقل کرده است زمانی که مرحوم انصاری وثاقت فردی را برای اجازه‌ی امور حسبیه تأیید کرده بود؛ در حالی که باید دو نفر امضا می‌کردند تا اجازه‌ی مزبور صادر گردد، امام فرمود: انصاری ذو الشهادتین است.

اولین باری که کتاب تحریر‌الوسیلة امام به ایران آمد، سه دوره بود که حاج احمدآقا یک دوره از آن را به شیخ یحیی انصاری اهدا کرد. زمانی که اهالی تهران به امام نامه نوشته بودند برای مسجد محل آنان امام جماعتی تعیین بفرمایند، امام مرحوم انصاری شیرازی را که در مشهد به سر می‌برد، احضار کرد و فرمود: اگر تمایل دارید برای اقامه‌ی نماز جماعت به تهران بروید. وی در این مورد با علامه‌ی طباطبایی مشورت کرد و ایشان به وی گفت: میل خودت است، تحصیلاتت پیشرفت دارد یا خیر؟ او جواب داد: متوقف نمیباشم. علامه با شنیدن این توضیحات گفت: پس در قم بمان. ⁽²⁾

امام خمینی زمانی فرموده بود: «تا امثال آقای انصاری داریم، گزندی به این نظام و انقلاب نخواهد رسید» هنگامی که امام در دهم اسفند 1358 به قم آمدند و در مدرسه‌ی فیضیه سخنرانی کردند، در آن وضعی که انقلاب، تازه نهال برآورده بود و توطئه‌های زیادی این حرکت را تهدید می‌کرد و امام برای بر طرف کردن موانع، با گرفتاری‌های زیادی روبرو

بودند، ناگهان از احوال آیت‌اﷲ انصاری می‌پرسد، اما چون وی به دلیل ازدحام شدید جمعیت، موفق نگردید به خدمت امام برسد، حضرت امام تصمیم گرفت به دیدارشان برود. البته ماشین حامل امام در کوچه‌ی تنگ محل اقامت مرحوم انصاری نمیتوانست جلوتر برود، برگشتند و آیت‌اﷲ انصاری گفت: همین اندازه که امام قصد آمدن داشتهاند کفایت می‌کند. امام بار دوم با ماشین ژیان که از وسیله نقلیه قبلی پهنای کمتری داشت به منزل این شاگرد لایق و شایستهاش آمد. مرحوم انصاری پتویی برای ایشان انداخت و این پتو را به عنوان تبرک نگه‌داری می‌کرد. اگر چه امام وقت نداشت به مدت طولانی در آن جا بنشیند، ولی نسبت به دیدار‌های دیگر مقداری بیشتر نشست و این رفتار از عنایت امام نسبت به وی حکایت داشت. ⁽¹⁾

بعد از ارتحال امام رحمة الله، مرحوم انصاری شیرازی هر وقت تصویر امام را در سیمای جمهوری اسلامی می‌دید بر سر و سینه می‌زد و اشک می‌ریخت. حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ محمد حسن رحیمیان می‌گوید:

چندی قبل از رحلت جانکاه رهبر کبیر انقلاب اسلامی، امام روزی احوال این شخصیت علمی حوزه علمیه قم را گرفتند که هر چند در سطح خواص از چهره‌های علمی، اخلاقی و معنوی، مهم و بزرگ به شمار می‌آید، ولی در سطح عموم مردم، ناشناخته و فراموش شده است و سپس دستور دادند مبلغی برایشان فرستاده شود. قرار شد این جانب در قم خدمتشان برسیم و وجه را تقدیم کنم. فرا رسیدن ماه مبارک رمضان و شدّت گرفتن بیماری امام «قدس سره» که منجر به ارتحال آن عالم ربانی گردید باعث تأخیر در رسانیدن این امانت گردید. برای صفر کردن حساب‌ها و تحویل وجوه به مدیرت حوزه علمیه قم، بر حسب وصیت امام، حواله مزبور را به چک بانکی تبدیل کرده، راهی قم شدم، ولی ایشان به دلیل اینکه در تابستان عازم مشهد گردیده بود، حضور نداشت. سر انجام بعد از چند ماه در تماسی تلفنی خود را به ایشان

معرفی نمودم و عرض کردم امانتی از امام برایتان دارم و عذر خواهی کردم که تأخیر شده است، اما بغض گلویش را گرفت و گریه مجال سخن نداد. طبق قرار به سوی منزلشان در قم حرکت کردم. وقتی رسیدم، دیدم در کوچه به انتظار ایستاده، نگران است. به خانه ایشان وارد شدم و در اتاقکی که مخصوص پذیرایی بود، مستقر شدیم. ساعت حدود سه بعد از ظهر یکی از روز‌های گرم تابستان قم بود و پنکه دستی خراب و کوچک ایشان قادر نبود از گرمای سوزان هوا بکاهد. گریه جای احوال پرسی را گرفته بود، اما به هر ترتیبی بود ماجرا را بیان کردم و ایشان به شدت می‌گریست. احساس کردم گریه غیرعادی است، بالاخره کم‌کم

توانست صحبت کند. معلوم شد آیت‌اﷲ

انصاری کسالت داشته و چند ماهی را در مشهد بوده و به تازگی از گرد راه رسیده است، از اینکه امام بدون اینکه بر حسب ظاهر، دلیلی داشته باشد، اما در فکر ایشان بوده، شدیداً تحت تأثیر قرار گرفته و داغ دلش در فقدان امام تازه شده بود. ⁽¹⁾

برساحل دریای حکمت

علامه طباطبایی دو نوع شاگرد و دو گونه شیوه تدریس داشته است. وی مباحثی از حکمت و موضوعات فلسفی را در فضای عمومی مطرح می‌فرمود که چهره‌های متعددی از طلاب فاضل در این درس ها، از محضرشان بهره می‌بردند. اما علامه به سبکی خاص و محدودتر، نکاتی را از حکمت نظری و عرفان استدلالی بیان می‌فرمود که تمامی شاگردان نمیتوانستند از این درس بهره‌مند شوند، زیرا قدرت درک و فهم آن را نداشتند؛ چنان که وقتی اسفار به موضوع معاد رسید، علامه این درس را به شیوهای عمومی تعطیل کرد و آن را به درس کاملاً خصوصی و با حضور چند نفر از شاگردان برگزیده، مبدل ساخت. رعایت استتار و اعمال پارهای از محدودیت‌ها توسط علامه به گونهای بود که شاگردان تصور می‌کردند استاد، دیگر جلد نهم اسفار را که حاوی بحث‌های معاد است تدریس نمیکند و گویا معاد را با نگاه صدرایی قبول نمیکند!

مرحوم آیت‌اﷲ شیخ یحیی انصاری از شاگردان برجسته علّامه طباطبایی است که به مدت سی سال از درس عمومی و خصوصی ایشان بهره برد و به شدت تحت تأثیر افکار و اخلاق این مفسر بزرگ قرار گرفت. وی نزد علّامه آثاری فلسفی چون الهیات شفا، برهان شفا، اسفار و نیز کتاب تمهید‌القواعد ابن ترکه را که حاوی مباحث نظری در عرفان است، خواند. همچنین هر درس خصوصی علامه که حاوی مباحث معاد اسفار بود و نیز در بحث از مجلدات ششم و هفتم کتاب بحار الانوار علامه مجلسی حضوری مستمر و مداوم داشت. بحث‌های تمهید القواعد در جلسات خصوصی و در شب‌های پنج شنبه و جمعه تدریس می‌گردید. محل درس نیز به صورت گردشی و چرخشی در منزل یکی از شاگردان برگزار می‌گردید. چون علامه با آیت‌اﷲ انصاری ارتباطی صمیمی داشت بیش از هفتاد بار به منزل ایشان رفت تا مباحث عرفانی و بررسی و ارزیابی روایات بحارالانوار را با حضور شاگردانی چون آیات عظام: انصاری شیرازی، ابراهیم امینی، جوادی آملی، حسن زاده آملی، سید محمد حسن لنگرودی، سید عباس ابوترابی قزوینی، دکتر احمدی ملایری و دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی پیگیر باشد. در خانه مرحوم انصاری اتاقی است که به اتاق علّامه موسوم است. ⁽¹⁾

علیرضا انصاری می‌گوید:

پدرم در محضر علامه، الهیات شفای شیخ‌الرئیس، اسفار اربعه، تمهیدالقواعد، بخش معاد بحارالانوار و تفسیر المیزان را تحصیل کرد و در جلسه درس خصوصی که با عنوان درس خارج فلسفه برگزار می‌شد شرکت می‌نمود. پدرم تمامی مباحثی را که از علامه فرا گرفته در مجموعهای با نام «فوائد استاد» جمع آوری کرد و به نحوی تقریرات درس‌های ایشان به شمار می‌آمد. ⁽²⁾

علامه حسن زاده‌ی آملی می‌فرمود: «ما چند نفر انگشت شمار بودیم که تمهید القواعد را در محضر علامه طباطبایی فرا می‌گرفتیم، آیت‌اﷲ انصاری هم در آن جلسات انس حضور داشت». ⁽³⁾

زمانی که حجت‌الاسلام والمسلمین سیدهادی خسروشاهی به محضر علامه طباطبایی می‌رود تا استادی به وی معرفی کند و نزد او شرح منظومه را بخواند، علامه تأکید می‌کند بهتر است به محضر شیخ یحیی انصاری بروید و از ایشان استفاده کنید. ⁽¹⁾

ملاقات با مربیان اخلاق

این فرزانه ناشناخته در سال 1345ش. به دلیل برخی گرفتاری‌ها که در تبریز برایش به وجود آمد وارد قم شد و مدتی را در شهر قم اقامت گزید و در همین مدت، عدهای از شاگردان برجسته علامه طباطبایی از پرتو علم و فضایل وی استفاده کردند. مرحوم الهی طباطبایی در قم به تدریس عرفان نظری با تأکید بر شرح فصوص قیصری و مصباح الانس ابن قناری پرداخت. آیت‌اﷲ انصاری گفته است ما به سفارش استادمان مرحوم علامه طباطبایی به سراغ آیت‌اﷲ الهی رفتیم و از محضرش در این مباحث استفاده می‌کردیم.

علیرضا انصاری می‌گوید:

پدرم نقل می‌کرد برای استفاده‌ی

معنوی افزون‌تر از علامه طباطبایی به ایشان پیشنهاد کردیم شرح فصوص‌الحکم

را تدریس کنند، ولی ایشان قبول نکرد و ما را به آیت‌اﷲ سید محمدحسن الهی ارجاع داد. تعبیر مرحوم انصاری از این مربی وارسته و مهذب این بود: «او عارفی سینه چاک است». جلسات درس آیت‌اﷲ الهی به صورت خصوصی برگزار می‌شد و تعداد شاگردانش به تعداد انگشتان یک دست هم نمیرسیدند. ⁽²⁾

مرد مهذب، واقعاً در افراد مستعد، تحول ایجاد می‌کرد و نفوذ کلام نگاهش زمینه ساز ترقی معنوی اشخاص مستعد می‌گردید. ⁽¹⁾

شخصیت دیگری که آیت‌اﷲ انصاری محضرش را در اخلاق و تربیت غنیمت شمرد، مرحوم آیت‌اﷲ حاج شیخ عباس قوچانی، شاگرد مبرز و وصی آیت‌اﷲ قاضی طباطبایی بود. آن عارف زاهد، فقیه و متبحر در علوم عقلی و نقلی بود و سال‌های متمادی در کتاب جواهرالکلام به تحقیق پرداخت. مرحوم قوچانی درس بزرگان حوزه‌ی نجف را در خارج فقه و اصول، تقریر می‌کرد و از خواص آیت‌اﷲ سید ابوالقاسم خویی به شمار می‌آمد. ⁽²⁾

کرسی تدریس

آیت‌اﷲ انصاری از همان ایامی که در زادگاه خود مشغول فراگیری دانش‌های متداول حوزوی بود، آنچه را می‌آموخت، در اختیار دیگر شاگردان قرار می‌داد. ایشان در حوزه علمیه شیراز هم ضمن تحصیل علوم و معارف اسلامی، تدریس برخی دروس مقدماتی

و مقداری از سطح حوزه را در برنامه خود قرار داده بود. پس از هجرت به قم به طور رسمی، حوزه‌ی درسی خود را از سال 1341ش. ترتیب داد و علاوه بر تدریس درس‌های فقه و اصول از قبیل کتاب‌های لمعه، رسایل و مکاسب شیخ انصاری، کلام، حکمت، عرفان و اخلاق را بر اساس آثاری چون کشف المراد، شرح تجرید الاعتقاد، شرح منظومه سبزواری، شرح اشارات و تنبیهات ابو علی سینا، اسفار ملاصدرا، شرح فصوص قیصری، تمهید القواعد ابن ترکه و مصباح الأنس ابن قناری، به فراگیران آموزش می‌داد. ⁽¹⁾

حجت‌الاسلام والمسلمین احمد بحرینی، از شاگردان مرحوم انصاری، می‌گوید:

آیت‌اﷲ

انصاری تمام همت خود را به کار گرفت تا گمنام بماند، اما با وجود این، همواره جزء فحول و ارکان و استوانه‌های اصلی حوزه‌ی علمیه قم قلمداد می‌شد. بهترین درس منظومه حوزه علمیه قم به ایشان اختصاص داشت. استاد انصاری شیرازی با بیانی شیوا و منحصر به فرد مطالب ثقیل و عرشی این کتاب را از اوج به پایین می‌آورد

و در قالب گفتاری رسا تحویل محصلان محضرش می‌داد. البته تدریس اسفار و دروس عرفان نظری هم در برنامهاش

بود که جزء سه چهار نفر مدرس طراز اول حوزه در این عرصه به شمار می‌آمد. ⁽²⁾

استاد محمد مهدی مهندسی خاطر نشان ساخته است:

این حقیر قبل از اینکه با ایشان آشنا گردم در جمعی از آقایان اهل علم بودم که یکی از آنان که فردی با سابقه و خوش سلیقه بود گفت: شیخ یحیی انصاری سلمان زمان ماست. این جمله موجب آن گردید تا به محضرشان بروم و به مدت پانزده سال به طور مستمر در بحث‌های فلسفی، عرفانی و کلامی ایشان حضور یابم. ⁽³⁾

مصطفی بروجردی نیز که توفیق درک محضر این حکیم زاهد را داشته است، می‌نویسد:

استاد انصاری شیرازی نه تنهابا آموزش نکات دقیق فلسفی و عرفانی می‌کوشید

شاگردان را با افقی متعالی از معرفت آشنا سازد، بلکه با رفتار محجوبانه‌ی خود، مربی اخلاق و تربیت اسلامی بود. ⁽¹⁾

حجت‌الاسلام والمسلمین داوود صمدی آملی از مدرسان کنونی عرفان نظری متذکر گردیده است، به دنبال استادی می‌گشتم که برایمان «نفحات» صدرالدین قونوی و «حکمت الاشراق» شیخ اشراق را تدریس کند. در این‌باره بعد از تشرف به درس‌های فلسفی و عرفانی علامه‌ی طباطبایی از ایشان نظر خواهی کردم که فرمودند: الحمدﷲ آیت‌اﷲ انصاری شیرازی دارای نفس سلیم و جان پاکی بوده و محضرشان را غنیمت بشمارید. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ سید احمد خاتمی که شرح منظومه‌ی سبزواری و شرح تجرید العقاید خواجه نصیر را در محضر آیت‌اﷲ انصاری خوانده و سال‌ها از محضر علمی و معنوی این مدرس والا مقام بهره‌مند بوده است می‌گوید:

اهتمام مرحوم انصاری به تدریس برای من بسیار جذاب بود. در یکی از سال‌ها از جانب مقام معظم رهبری مأموریت یافتم که به ایشان عرض کنم مهمان حضرت آیت‌اﷲ خامنهای در سفر حج باشند، آیت‌اﷲ

انصاری گفت: از الطاف رهبری تشکر می‌کنم، ولی نمیتوانم درس را تعطیل کنم، چون مقارن با ایام تحصیل است. او تا زمانی که توان بدنی و سلامتی جسمی داشت درس را متوقف نکرد. در سال 1358ش، مرحوم حجت‌الاسلام فلسفی در فیضیه سخنرانی داشت و من هم نزد آیت‌اﷲ انصاری درس می‌خواندم. به ایشان عرض کردم اجازه دهید به مجلس سخنرانی بروم. شیخ یحیی انصاری گفت: آقای فلسفی هم این درس‌ها را خواند که به چنین درجهای رسید، شما هم درس بخوانید. ⁽³⁾

استاد سیدرضا خسروشاهی خاطر نشان ساخته است:

بنده بعد از اتمام دوره سطح حوزه درصدد بودم دانش فلسفه را نزد کسی بخوانم که از لغزش‌ها و انحرافات مصون باشم، لذا در این‌باره با علامه طباطبایی مشورت کردم و از ایشان پرسیدم نزد چه مدرسی این درس‌ها را بخوانم، لطفاً یکی از شاگردان شایسته‌ی خود را معرفی کنید. علامه تأملی کرد و فرمود: شما نزد آیت‌اﷲ انصاری بروید و فلسفه و عرفان را از وی بیاموزید و ملازم ایشان باشید. بنده حدود دوازده سال در درس فقه و اصول آیت‌اﷲ بهجت شرکت می‌کردم و هم‌زمان به درس مرحوم انصاری شیرازی نیز می‌رفتم. یک روز در نماز صبح به امامت آیت‌اﷲ بهجت شرکت کردم و همراه وی عازم حرم مطهر شدیم. زمانی که زیارت به اتمام رسید. گویا ایشان می‌خواست سخنی بگوید، فرمود: چه کتابی است که در روزنامه پیچید‌ه‌ای؟ کتاب را به ایشان دادم و خودشان لفاف را گشود و آن را ملاحظه کرد و دید که فصوص‌الحکم ابن عربی است. سپس آن را به من برگردانید و سؤال کرد: نزد چه استادی این اثر را می‌خوانی

و محل درس کجاست؟ عرض کردم: در محضر آیت‌اﷲ انصاری تلمذ می‌کنم و درس به طور خصوصی در منزل ایشان تشکیل می‌شود. آیت‌اﷲ بهجت فرمود: آیت‌اﷲ

انصاری شیرازی شایستگی و لیاقت تدریس این اثر عرفانی را دارد. ⁽¹⁾

بنا به گفته‌ی استاد علی ربانی گلپایگانی، آیت‌اﷲ انصاری از نظر علمی هنگام تدریس بسیار قوی بود و به شیوه‌ی معمول و مرسوم در حوزه، درس مورد نظر را ارائه می‌داد. ابتدا مطلب را توضیح می‌داد و بعد، مطالب را با متن کتاب تطبیق می‌کرد تا محتوای آن تفهیم شاگردان گردد و قدرت تحلیل آنان تقویت شود. البته شرح منظومه‌ی سبزواری در واقع خلاصه‌ی نه جلد کتاب اسفار ملاصدرا ست و خود این فشردگی باعث شده که متن دشوار تر گردد. منظومه‌ی سبزواری چنان سنگین بود که خود ایشان تصمیم می‌گیرد بر

این سروده‌ها شرح و توضیحی بنویسد که باز هم از پیچیدگی و صعوبت متن اصلی کاسته نشده است. ⁽¹⁾

در زمانی که رژیم بعثی عراق شهر قم را بمباران می‌کرد آیت‌اﷲ انصاری مدت چهار سال در حسینیه ارک، نخست منظومه‌ی ملا هادی سبزواری و سپس اسفار اربعه را تدریس می‌کرد و از آن وضع آشفته و نا امنی‌ها هیچ گونه هراسی به دل راه نمیداد و با آرامشی وصف ناپذیر شاگردان را از پرتو اندیشه‌های حکیمانه و حالات اخلاقی خویش بهره‌مند می‌ساخت.

شاگردان

آیت‌اﷲ انصاری طی قریب به نیم قرن فعالیت‌های علمی و آموزشی، شاگردان متعددی تربیت کرد که در ذیل به فهرست اسامی برخی از این بزرگان اشاره می‌گردد. این روحانیان فاضل و گرانمایه عبارتند از: آیات عظام و حجج الاسلام:

آثار و تألیفات

ارتحال

عالم ربانی آیت‌اﷲ انصاری شیرازی بعد از یک دوره‌ی طولانی بیماری، در نیمه شب 14 دی 1393، در بیت خویش، دعوت حق را لبیک گفت و به سوی عالم قدس و ملکوت پرواز کرد. پیکر این حکیم گمنام، یک روز بعد با حضور برخی مراجع تقلید، نمایندگان رهبری و رئیس جمهوری، نمایندگان بیوت مراجع تقلید، علما و اساتید، اعضای شورای عالی و مدیر حوزه‌های علمیه، اعضای جامعه‌ی مدرسین، برخی از نمایندگان خبرگان رهبری، عدهای از ائمه جمعه و جماعات، طلاب و اقشار گوناگون از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تا حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام تشییع گردید و بعد از اقامه‌ی نماز بر جنازه‌اش توسط آیت‌اﷲ مکارم شیرازی، جنازه‌ی آن عارف الهی در حرم کریمه‌ی اهل‌بیت علیها السلام به خاک سپرده شد. در پی ارتحال آن مجتهد مجاهد و عارف وارسته، مقام معظم رهبری، مراجع معظم تقلید، علما، سران قوا و مراکز و نهاد‌های حوزوی در پیام‌های جداگانهای ارتحال آیت‌اﷲ انصاری را تسلیت گفتند. متن پیام تسلیت آیت‌اﷲ العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای،

رهبر معظم انقلاب اسلامی بدین شرح است:

بسم اﷲ الرحمن الرحیم

رحلت عالم ربانی مرحوم آیت‌اﷲ حاج شیخ یحیی انصاری شیرازی را به بازماندگان محترم و شاگردان و ارادتمندان این حکیم و عارف الهی تسلیت عرض می‌کنم. عمر با برکت آن مرحوم یکسره با پارسایی و پرهیزگاری سپری شد و در خدمت علم و ترویج معارف الهی به کار رفت. طهارت قلب و سلامت نفس او مشهود همه‌ی

کسانی بود که وی را از نزدیک می‌شناختند از خداوند متعال رحمت و مغفرتش را برای روح آن مرحوم مسئلت می‌کنم.

«سید علی خامنه‌ای/

15 دی 1393» ⁽¹⁾

سید عبدالحجت ایروانی / فقیه ایروان

اشاره

پدر: سید علی

ولادت: 1272 ش.

وفات: 1354 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف:

کریم آدینه

تاریخچه ایروان

ایروان، پایتخت کنونی ارمنستان در سال 1827م. به‌عنوان بخشی از امپراتوری روسیه درآمد. این شهر امروزه به یک مرکز علمی، فرهنگی و صنعتی بسیار عالی با جمعیتی بالغ بر یک و نیم میلیون نفر تبدیل شده است. ⁽¹⁾

ایروان در گذشته، جزء کشور ایران بوده است، اما بعد از تهاجم قشون روسی به گرجستان، در سال 1215ق. با صدور بیانیهای الحاق گرجستان به روسیه اعلام شد. این واقعه تلخ باعث شد بخش وسیعی از خاک ایران از دست برود و به انعقاد دو عهدنامه ننگین منجر گردد.

یکی از این عهدنامه ها «گلستان» نام گرفت و بر اساس آن در 29 شوال‌المکرم

1228ق. ایالات و شهر‌های گرجستان، داغستان، باکو، دربند، شروان، قراباغ، شکّی، گنجه، موقان و قسمت علیای طالش و ایروان به روسیه واگذار شد. ⁽¹⁾

ولادت و نیاکان

آقای سید عبدالحجت مهاجر ایروانی تبریزی، در سال 1311ق. مصادف با 1272ش. در خانوادهای روحانی و با تقوا در تبریز متولد شد.

آیت‌اﷲ سید عبدالحجت ایروانی فرزند آیت‌اﷲ سید علی ایروانی ⁽²⁾فرزند علامه سید عبداﷲ، فرزند علامه سید محمد ایروانی است که نسب شریف ایشان به چند واسطه به امام موسی کاظم علیه السلام می‌رسد. جد اعلایش در خسرو شاه ساکن بوده و از آنجا به ایران منتقل شده است. ⁽³⁾

صاحب کتاب نقباء البشر در مورد پدر سید عبدالحجت ایروانی نوشته است:

آقای سید علی فرزند سید عبداﷲ تبریزی ایروانی، عالم پرهیزکار و فقیه با تقوا که از بزرگان و علمای نیک و متبحر در فقه و اصول و علوم دیگر می‌باشد. ایشان کتابخانهای بزرگ دارد که برای مشتغلین به تحصیل وقف نموده است. تولیت کتابخانه را نیز به فرزند بزرگوارش آقای سید عبدالحجت که ایشان هم از طلاب علوم دینی می‌باشد سپرده است. ⁽⁴⁾

آیت‌اﷲ سید هادی خسروشاهی در این مورد فرموده:

پدر آیت‌اﷲ

سید عبدالحجت ایروانی، آیت‌اﷲ

حاج سید علی ایروانی نام داشت و از علمای طراز اول و برجسته ایروان به شمار می‌رفت و به علت وارستگی و مقام معنوی در زمان حیات مورد احترام خاص و عام بود و پس از رحلت هم آرامگاه وی در ایروان مزار اهل ایمان گردید. ⁽⁵⁾

صاحب کتاب علمای معاصرین ملا علی واعظ خیابانی تبریزی از آیت‌اﷲ میرزا حجت ایروانی تقاضا می‌کند که درباره والدش مطالبی بنویسد. ایشان نیز مرقوم می‌فرماید:

علامه با تقوا و عالم زاهد و متقی حاج سید علی آقا فرزند علامه سید عبداﷲ فرزند سید محمد ایروانی «رحمهم اﷲ» نسبش به چند واسطه به حضرت موسی بن جعفر علیه السلام متصل می‌شود و جد اعلایش در خسروشاه زندگی می‌کرده و از آنجا به ایروان منتقل شده است و تمام سلسلهاش

از مشاهیر علما و بزرگان عصر خود بودهاند و به زهد و کرامت معروف، و مقبره اجدادش از کثرت ظهور و بروز کرامات، مزار و مطاف اهالی آن محل می‌باشد

و برای قضای حوائج خویش نذورات به آنجا می‌برند. ایشان در سال 1324ق. به قصد زیارت عتبات عالیات به نجف اشرف رهسپار شد. بعد از مدتی و در آنجا داعی حق را لبیک نمود و به حسب وصیت در وادی السلام مدفون شد. ⁽¹⁾

آثار و تحصیلات

برخی از آثار آن عالم ربانی عبارتند از: رساله احتیاطات، تنبیهات در سواقط خیار، مجموعهای در علم جفر، حکایت حاج علی بغدادی. ⁽²⁾

از آثار قلمی آیت‌اﷲ سید عبدالحجت ایروانی، می‌توان به حاشیه بر رساله عملیه استادش آیت‌اﷲ شیخ محمدحسین غروی اصفهانی اشاره کرد.

این عالم بزرگوار پس از طی مقدمات و سطح و پس از وفات پدر، به نجف اشرف مهاجرت کرد و نزد آیت‌اﷲ شیخ محمدحسین غروی اصفهانی و دیگر استادان در حوزه علمیه نجف به تحصیل معارف الهی پرداخت و پس از رسیدن به درجه اجتهاد به تبریز بازگشت.

خدمات فرهنگی و اجتماعی

ایشان بعد از کسب تحصیلات سطح عالی حوزه علمیه و رسیدن به مدارج بالای علمی و بازگشت از نجف اشرف، ظهر‌ها در مدرسه حاج صفر علی و شب‌ها در مسجد خواجه علی اصغر تبریز اقامه نماز می‌کرد. ایشان از علمای سرشناس، موجّه و محترم تبریز بود. آن بزرگوار سیمایی جذاب، سلیقه‌ای مرغوب و منبری گیرا داشت. در ماه مبارک رمضان نیز در مسجد حاج علی صفر به منبر می‌رفت و همه روزه جمعی از علما و فضلا در منزل از محضرش کسب فیض می‌نمودند.

مدرسه علوم دینی خواجه علی اصغر نیز زیر نظر وی اداره می‌شد و در تربیت طلاب تلاش زیادی می‌کرد. کتابخانه شخصی ایشان از مهم‌ترین کتابخانه‌های آذربایجان بود که از مرحوم پدرش سید علی ایروانی رحمة الله باقی مانده و وقف طلاب بود. در سال‌های اخیر پسر فرزانهاش حاج سید عبدالمجید ایروانی رحمة الله این کتابخانه را به تهران منتقل کرد.

در نگاه دیگران

آقای حاج میر عبدالحجت مهاجر ایروانی از علمای درجه اول و موجه شهر تبریز محسوب می‌شود کتابخانهای معتبر! محضری گرم و بیانی گیرا دارد. ⁽¹⁾

پدر مرحوم آقا سید عبدالمجید، آیت‌اﷲ سید حجت ایروانی از معاریف علمای تبریز به شمار می‌رفت؛ چهرهای بسیار نورانی و قیافهای جذاب داشت؛ همیشه لباس تمیز می‌پوشید و با وقار خاصی راه می‌رفت. به علت مقام علمی که دارا بود، مورد احترام همه علمای آذربایجان و همه اقشار متدین تبریز بود. خود، جلسه تدریس برای طلاب داشت و در مسجد، ظهر و شب اقامه نماز

جماعت می‌نمود و ماه مبارک رمضان همه روزه در مسجد به ارشاد مردم و تفسیر قر آن می‌پرداخت. ⁽¹⁾

فرزند ارجمند آن عالم سعادتمند «سید علی ایروانی» عالم عامل فقیه، علامه آقا میر حجت «اطال اﷲ بقائه» در جمیع کمالات و آثار، وارث آن بحر زخار است. بعد از وفات والد ماجدش برای تکمیل تحصیل به عتبات عالیات مهاجرت و پس از توقف سال‌های زیادی و اتمام فقه و اصول و علوم غریبه در محضر اساتید بزرگوار، به تبریز مراجعت [نمود] و فعلاً در مسجد حاج صفر علی با تعداد زیادی از مردم اقامه جماعت [می‌کنند] و مشغول وعظ و خطابه و هدایت می‌باشد و اهالی بلد در حق معظم له عقیده راسخه و ارادت کامله دارند. ⁽²⁾

وفات

مرحوم آیت‌اﷲ سید عبدالحجت ایروانی در سال 1354ش. به رحمت حق پیوست و در یکی از حجره‌های صحن مطهر که اینک جزء حرم مطهر حضرت معصومه علیها السلام قرار گرفته به خاک سپرده شد.

بازماندگان

اشاره

از بازماندگان ایشان دو نفر در سلک روحانیت بودند:

1. مرحوم سید عبدالمجید ایروانی تبریزی رحمة الله

ایشان در سال 1355ق. مصادف با 1315ش. در یکی از خانواده‌های علمی و روحانی تبریز چشم به جهان گشود.

ایشان مقدمات دروس علمی را در تبریز فرا گرفت و چون تحت تأثیر محیط روحانی خانوادگی و محضر ارزشمند والد ماجدشان، حضرت آیت‌اﷲ سید عبدالحجت ایروانی قرار داشت، به تحصیل دروس فقهی و معارف اسلامی پرداخت.

جد مادری آقا سید عبدالمجید، مرحوم آیت‌اﷲ شیخ ابراهیم سلیمانی از علمای برجسته و معروف نجف بود و با توجه به تقدس و تقوای خاص از اوتاد زمان به شمار می‌آمد. مادر بزرگوارش بانو جلیله فخرالشریعه بود.

مرحوم سید عبدالمجید در سال 1332ش. با عشق و شور خاصی وارد حوزه علمیه قم گردید و به تکمیل تحصیلات عالیه مشغول شد و راه پرمشقت آبا و اجداد خود را که همگی از روحانیون طراز اول تبریز و نجف بودند، جهت نشر فرهنگ اسلامی ادامه داد.

آن مرحوم از محضر حضرات آیات عظام سید حسین بروجردی، محقق داماد و محمد علی اراکی «رحمهم اﷲ» کسب فیض نموده است. وی فقه و اصول را نیز از محضر اقدس حضرت آیت‌اﷲ العظمی امام خمینی رحمة الله تلمّذ نمودند و تا زمان تبعید معظم له در سال 1342شمسی از شاگردان ممتاز ایشان بود و سپس به تدریس سطوح در حوزه علمیه قم پرداخت.

ایشان پس از تبعید امام خمینی رحمة الله فعالیت‌های سیاسی و مبارزه با نظام ستم‌شاهی را آغاز کرد و به دستور امام بزرگوار رحمة الله امامت مسجد حضرت ابوالفضل علیه السلام، معروف به مسجد سمنانی‌ها واقع در خیابان رباط کریم اصلی را بر عهده داشت. آن مرحوم مبارزه خود را در سنگر مسجد گسترش داد و تا پیروزی انقلاب اسلامی جهت اشاعه فرهنگ اسلام و انقلاب از هیچ کوششی دریغ ننمود.

پس از به ثمر نشستن خون پاک شهیدان و فتح و ظفر امت قهرمان ایران با قبول مدیریت مهدیه تهران به احیای فعالیت‌های فرهنگی این پایگاه عظیم دینی پرداخت و به خدمات ارزنده دیگری موفق گردید. ایشان این پایگاه مذهبی را منشأ خدمات متنوعی برای جامعه روحانیت و اقشار مختلف مردم قرار داد و در را ه تحقق آرمان تشیع و استقرار حکومت اسلامی به صورت یک مبارز نستوه وارد صحنه شد و هرگز تا آخرین لحظه عمر در عزم و اراده خود خللی وارد نساخت.

مرحوم ایروانی علاوه بر مدیریت مهدیه تهران سمت‌های ذیل را هم داشتهاند و همواره در سنگر خدمات مؤید و موفق بوده است:

الف) نماینده حضرت امام در بنیاد مستضعفان؛

ب) سرپرستی کمیته انقلاب منطقه 12؛

ج) عضویت در شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز تهران؛

د) قائم مقامی دبیرخانه امامان جمعه؛

ه) سرپرستی روحانیت جنوب و غرب تهران؛

و) عضویت در بنیاد مسکن انقلاب اسلامی؛

ز) نمایندگی ولی فقیه و معاونت فرهنگی ستاد رسیدگی به امور آزادگان؛

ح) سازماندهی اعزام طلاب به جبهه‌های حق علیه باطل؛

ط) تأسیس مدرسه علمیه در مهدیه تهران؛

ی) پایه گذاری صندوق قرض الحسنه.

مرحوم آیت‌اﷲ سید مجید ایروانی رحمة الله به عنوان یکی از نمایندگان امام خمینی رحمة الله در حج سال 1410ق. مصادف با 1360ش. به همراه آقای حیدر علی جلالی به دعوت مسئولان عربستان در مراسم شست‌وشوی خانه خدا شرکت کردند. پس از این مراسم، قسمتی از جامه کعبه و جارویی که با آن کعبه معظمه را شست‌وشو داده بودند از سوی دولت عربستان برای اهدا به امام خمینی به ایشان تحویل داده شد.

استاد سید هادی خسروشاهی از دوستان ایشان در مورد وی می‌گوید:

در واقع با آغاز حرکت امام خمینی رحمة الله تحولی در اندیشه و عمل آقا سید عبدالمجید پدید آمد و به صفوف مبارزه یاران امام پیوست و در این راه آن چنان کوشا و فعال بود که به نظر من اگر در میان دوستان روحانیت مبازر تهران بینظیر نبود بیتردید کم نظیر بود.

در این دوران آقا سید عبدالمجید چند بار توسط مأمورین ساواک دستگیر شد و تحت فشار رژیم قرار گرفت، اما هرگز از هدف و مبارزه دست بر نداشت و با رعایت اصول

مخفی کاری به طور خستگی ناپذیری به جهاد خود ادامه داد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی سرپرستی کمیته منطقه 12 را به عهده گرفت. دفتر این کمیته در اوائل تشکیل، اطاقی در مسجد رباط کریم بود.

مدتی هم نماینده حضرت امام در بنیاد مستضعفان و عضو مجلس خبرگان رهبری بود در طول جنگ تحمیلی، رفتن به جبهه‌های حق علیه باطل یکی از کار‌های فراموش نشدنی وی به شمار می‌رفت. آن مرحوم در مهدیه تهران، حوزهای علمی، اخلاقی، پژوهشی برای طلاب تأسیس کرد. در مسجد نیز صندوق قرض‌الحسنهای به وجود آورد و خود شب و روز در خدمت همه محرومان جنوب تهران بود. در اواخر عمر، علاوه بر همه این کار‌ها و فعالیت ها نمایندگی ولی فقیه و معاونت فرهنگی ستاد رسیدگی به امور آزادگان را هم بر عهده داشت. گویی این مرد، عاشق کار بود و خستگی را نمیشناخت و با استراحت آشنا نبود.

مرحوم آقای سید عبدالمجید ایروانی از یک سال و اندی پیش از رحلت با اینکه می‌دانست بیماریاش به مراحل پیشرفتهای رسیده، ولی همچنان با صلابت و صبر، درد را پذیرا بود و در چهرهاش آثار ناتوانی و نگرانی دیده نمیشد. آخرین بار که در دوران بیماری او را دیدم همچنان لبخند می‌زد و شوخی می‌کرد. موقع خداحافظی که تأثر و ناراحتی مرا احساس کرد فرمود: چیزی نیست نگران نباشید دنیا همین است دیگر. گفتم: اگر امری باشد اطلاع خواهید داد؟ با لبخند گفت: عرضی نیست، فقط از دعا فراموش نفرمایید. گفتم چشم، اما اگر حال دعا باشد.

سرانجام مرحوم آیت‌اﷲ سید عبدالمجید ایروانی در میان نا باوری دوستانش، در سالروز رحلت جد بزرگوارش، حضرت خاتم الانبیاء و المرسلین صلی الله علیه و آله و سلم و سبط نبی اکرم حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام در روز جمعه 28 صفرالمظفر سال 1413ق. مطابق با 6 شهریور ماه 1371ش. به لقاء اﷲ پیوست و پیکر پاکش در قطعه دوازدهم در کنار همسرش و پدرخانمش در بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد.

تجلیل کم نظیرو پر ارج مردم تهران از وی، در زمان حیات و پس از درگذشت در

مراسم تشییع و مجالس ترحیم، نشان دهنده این نکته است که مردم مسلمان و آگاه ایران عناصر مخلص و فعال و خداجوی را خوب می‌شناند و آن‌ها را گرامی می‌دارند.

اطلاعیه دفتر مقام معظم رهبری در پی در گذشت آیت‌ﷲ سید عبدالمجید ایروانی

باسمه تعالی

ارتحال عالم بزرگوار و روحانی مبارز مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین آقای حاج سید عبدالمجید ایروانی که عمر خود را در راه ترویج دین مبین اسلام و خدمت به مردم و محرومین و انقلاب اسلامی سپری نموده است، به محضر حضرت بقیه اﷲ الاعظم ولیعصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، و روحانیت محترم و مردم مسلمان و مؤمن به‌ویژه بازماندگان آن فقید سعید تسلیت می‌گوییم و علو درجات آن عالم جلیل‌القدر را از خداوند متعال خواستاریم.

دفتر مقام معظم رهبری

2. حاج سید مرتضی ایروانی

برادر زاده مرحوم سید عبدالحجت، آقای حاج سید مرتضی ایروانی در سال 1342ق. مصادف با 1283ش. در تبریز متولد شد. وی مقدمات را در تبریز خواند و سپس در ردیف شاگردان میرزا ابوالحسن انگجی، سید محمود مولانا و میرزا علی اصغر ملکی تبریزی قرار گرفت و از آن‌ها استفاده کرد.

ایشان در سال 1348 ق. در 26 سالگی به شهر مقدس قم مهاجرت کرد و در دروس خارج آیات عظام شیخ عبد الکریم حائری یزدی و سید محمد حجت کوه‌کمرهای شرکت کرد. در حکمت و فلسفه نیز از محضر شیخ محمد علی شاه‌آبادی بهره برد. وی پس از هشت سال اقامت در جوار مرقد ملکوتی کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و علی آبائه الطاهرین در سال 1355ش. به تهران رفت و در چند دهه در آن شهر به ترویج معارف الهی پرداخت. ایشان در اواخر عمر شریفشان جوار تربت مطهّر حضرت ثامن الحجج حضرت علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء را برای سکونت انتخاب

کرد. سرانجام این عالم وارسته، دوشنبه 24 صفر المظفر 1410ق. مصادف با 4 مهرماه 1368ش. در مشهد رحلت کرد و در غرفه چهل و هشت صحن آزادی حرم مطهر امام هشتم علیه السلام در دل خاک نهاده شد. ⁽¹⁾

میر عبدالباقی بحرالعلوم رشتی / فقیه امین

اشاره

پدر: سید علیرضا

ولادت: –

وفات: 1311 ق.

مدفن: حرم مطهر، صحن عتیق.

تألیف:

محمدتقی ادهم نژادلنگرودی

خاندان

خاندان علمی و معنوی آل بحرالعلوم از خاندان بلند آوازه جهان تشییع و اصالتاً ایرانی و اهل بروجرد بودهاند. شخصیت‌های برجسته علمی و معنوی این خاندان در طول سه قرن اخیر، منشأ آثار و برکات فراوانی در بلاد اسلامی به ویژه ایران و عراق بودهاند.

سید محمد مهدی بحرالعلوم، سر سلسله این خاندان پر افتخار از عالمان با فضیلت و معنویت جهان تشیع است که این لقب شریف را از جد بزرگوارش امیرالمؤمنین علیه السلام به جهت فضل و بزرگواری و جامعیت علمی و معنوی کسب نمود و تشرفات فراوانی به محضر ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف داشته که شرح داستان‌های آن فرصت دیگری را می‌طلبد. شاخهای از این سلسله جلیله بزرگ روحانیت، در رشت سکونت داشته و دارند.

آیت‌اﷲ میرزا عبدالباقی رشتی از عالمان با فضیلت و از شخصیت‌های بزرگ علمی

استان گیلان هر چند از سادات موسوی بوده و نسب آن بزرگوار به امام هفتم علیه السلام می‌رسد، ولی از آن جایی که وی شاگرد و داماد آیت‌اﷲ حاج سید علی بحرالعلوم صاحب تفسیر برهان قاطع و نوه آیت‌اﷲ سید محمد مهدی بحرالعلوم بوده،ایشان و فرزندان و نوادگان آن بزرگوار نیز همگی به لقب بحرالعلوم اشتهار یافته‌اند. ⁽¹⁾

نسب و کودکی

اشاره

متأسفانه از تاریخ و محل ولادت این عالم جلیل‌القدر اطلاعی به دست نیامده، ولی نسب شریف وی با 23 واسطه از طریق سید شرف‌الدین معروف به سید شرف شاه گیلانی از عرفای قرن هشتم به امام کاظم علیه السلام می‌رسد.

اسامی اجداد و نیاکان آن بزرگوار که همگی از عالمان و عارفان و زاهدان زمان خویش بودهاند؛ بدین شرح است:

میر عبدالباقی بن سید علیرضا بن حاج سید ادریس بن سید حسین بن سید علیرضا بن سید حسین بن سید نجات بن سید ادریس بن سید سدید بن سید ادریس بن سید مولاجان بن سید ابراهیم بن سید یعقوب بن سید شرف‌الدین بن سید عبداﷲ بن سیدعلی بن سید علی بن سید ابراهیم بن سید موسی بن سید احمد بن سیدابراهیم بن سید موسی بن سید احمد بن سیدابراهیم بن موسی بن جعفر علیه السلام. ⁽²⁾مرقد منوره سید اشرف‌الدین که در گیلان معروف به سید شرف شاه گیلانی است در روستایی به نام سیدشرف شاه در حوالی شهرستان رضوانشهر زیارتگاه عموم متدین شهر‌های غرب گیلان می‌باشد. ⁽³⁾

میر عبدالباقی دوران کودکی را در چنین خاندان با فضیلت علمی و معنوی پشت سر گذاشت. اولین کلاس او دامان پاک و پر مهر مادری عطوف و عفیف بود. ایشان خواندن و نوشتن و یادگیری قرآن و نیز فراگیری مقدمات علوم الهی را نزد دانشوران فاضل رشت

به خوبی آموخت و جهت تکمیل معلومات راهی حوزه کهنسال و با معنویت نجف اشرف گردید. میر عبدالباقی در محضر دانشوران بزرگ و نامداری، زانوی علم و ادب و تواضع بر زمین زد و علاوه بر کسب علم و دانش از فضای معنوی و ملکوتی نجف اشرف بهره‌مند و مشغول خود سازی و تهذیب نفس گردید. آن مرحوم در کسب مقامات معنوی، تلاش مضاعف و همت فوق العادهای به خرج داد. اساتید آن بزرگوار عبارتند از:

آیت‌اﷲ حاج سید علی طباطبایی بحرالعلوم نجفی رحمة الله (متوفا‌ی 1298ق)

سید علی فرزند آیت‌اﷲ سید محمد مهدی بحرالعلوم (متوفا‌ی 1298ق) که بر اثر بیماری طاعون در نجف اشرف در گذشت. وی از شخصیت‌های برجسته علمی و معنوی و از مدرسین مشهور و مرجع حل و فصل دعاوی و خصومات و زمامدار دینی مردم و صاحب تألیفات مفید و عدیده‌ای از جمله تفسیر‌البرهان القاطع می‌باشند. وی همانند پدر و جد بزرگوارش علاوه بر مقامات علمی، دارای مراتب معنوی فوق‌العاده و ممتازی بوده و از جایگاه و موقعیت ویژهای در میان فقها و بزرگان نجف برخوردار بوده است. ⁽¹⁾

میر عبدالباقی، سالیان متمادی در درس این فقیه نامدار حضور یافته و از دانش گسترده و علوم بیپایان آن راد مرد الهی بهره‌های فراوانی برده است. رابطه استاد و شاگرد از لحاظ عاطفی و علمی به قدری به هم نزدیک بوده که وی مفتخر به دامادی استادش نایل گردید و به سبب این وصلت و پیوند میمون و مبارک، خود و همه فرزندانش به جهت اتصال به خاندان بحرالعلوم به بحرالعلوم ملقب شدند. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ شیخ محمد حسن نجفی معروف به صاحب جواهر (متوفای 1266ق)

میر عبدالباقی در دوران اقامت خویش در نجف اشرف در درس فقیه پرور عالم جلیل‌القدر و محقق ارجمند آیت‌اﷲ شیخ محمد حسن نجفی معروف به صاحب جواهر تلمذ کرده است. مرحوم صاحب جواهر، استاد بسیاری از فق‌ها و عالمان نامدار

و برجستهای همانند شیخ مرتضی انصاری بوده و توانست در زمان حیات طیبه خویش خدمات فراوانی از لحاظ علمی و فرهنگی و اجتماعی، به‌ویژه کتب و آثار علمی و فقهی «جواهرالکلام» از خویش به یادگار بگذارد. آن بزرگوار همواره نزد عموم دانشوران و فقیهان به نیک نامی یاد شده و دارای جایگاه مخصوص و ویژهای می‌باشند. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شیخ حسن کاشف الغطاء (متوفا‌ی 1262ق)

خاندان علمی کاشف الغطاء از خاندان قدرتمند علمی و معنوی جهان تشیع‌اند و ده‌ها شخصیت برجسته و نامدار از میان این خاندان برخاسته و سر منشأ آثار و برکات فراوانی شدهاند. نام و آثار و خدمات عالمان با فضیلت این دودمان پر افتخار در کتب تراجم و رجال به ثبت رسیده است. ⁽²⁾

شیخ حسن کاشف‌الغطاء از مدرسین نامدار حوزه نجف اشرف بود و بسیاری از بزرگان معاصر میر عبدالباقی، همانند شیخ مرتضی انصاری از محضر او بهره برده‌اند. ایشان از چهره‌های پر تلاش و با معنویتی است که بعد از رحلت برادر نامدارش آیت‌اﷲ شیخ موسی کاشف الغطاء در سال 1241ق. به زعامت دینی رسید و مرجع تقلید عموم شیعیان گردید؛ همان گونه که بعد از رحلت آن بزرگوار در سال 1262ق. مرجعیت عامه به آیت‌اﷲ شیخ محمد حسن نجفی معروف به صاحب جواهر رسید. میر عبدالباقی رشتی از شاگردان بر جسته و فاضل این استاد گرانمایه در نجف اشرف بود و از خرمن دانش آن عالم فرزانه بهره‌مند گردید. ⁽³⁾

آیت‌اﷲ شیخ مهدی کاشف الغطاء (متوفای 1289ق)

وی عالمی ادیب و از فقهای عرب به شمار می‌آمد و همانند اغلب شخصیت‌های خاندانش از برجستگان علمی و معنوی دوران خود بود. از این گذشته، استاد بسیاری از

فقهای نامدار همانند آیات شیخ محمد حسن مامقانی و شیخ عبداﷲ مازندرانی و شیخ فضل‌اﷲ نوری بوده است.

میر عبدالباقی ضمن حضور در درس پر برکت این استاد فرزانه و عالم یگانه، موفق به اخذ اجازه‌ی اجتهاد گردیده است؛ چنانچه از سایر اساتید نیز اجازات نقل روایت دریافت نموده است. ⁽¹⁾

مراجعت به زادگاه

آیت‌اﷲ میر عبدالباقی بعد از سالیان متمادی اقامت در نجف اشرف و حضور جدی در دروس و جلسات علمی فرزانگان نامدار که ذکرشان گذشت و اخذ اجازات و نیز نائل شدن به مقامات والای علمی و معنوی راهی رشت گردید. مرحوم میر عبدالباقی در شهر رشت مشغول وظایف دینی از قبیل تدریس، تربیت طلاب و ترویج معارف و احکام نورانی اسلام گردیدند. ایشان بعد از رحل اقامت در رشت، مرجعیت دینی و زعامت معنوی استان گیلان را در دست گرفت و در میان مردم و به‌ویژه عالمان دینی آن سامان بسیار مورد احترام بود. سید محسن امین عاملی ضمن تأیید مطلب فوق در باره وی می‌گوید:

میر سید عبدالباقی رشتی عالمی فاضل و بزرگوار است که مردم نواحی رشت از او فرمانبری می‌کردند و در میان مردم وجاهت تام داشت. فرزندان او همگی در رشت به بحرالعلوم شهرت دارند. ⁽²⁾

کمالات و فضائل

میر عبدالباقی معروف به شریف‌العلما، عالمی فاضل و از علمای بزرگوار عصر خویش و از مراجع عصر ناصرالدین شاه به شمار می‌آمد. ایشان معروف به «حجت‌الاسلام» و صاحب کمالات والای اسلامی و انسانی بوده است. در سلامت نفس و بزرگی روحش همین بس که آیت‌اﷲ شیخ جواد رشتی از مجتهدین بزرگ آن دوران که در سنین جوانی

تازه از نجف بازگشته بود، در درس ایشان در رشت شرکت کرد. وقتی شریف العلما با قوت علمی شیخ جواد روبه‌رو شد بلند شد و ایشان را نزد خودش نشاند و به او احترام فراوان کرد. ⁽¹⁾

شیخ جواد رشتی از علما و متکلمین بنام ایران بود و نزد بزرگانی چون شیخ مرتضی انصاری، میرزای بزرگ شیرازی و شیخ راضی نجفی زانوی شاگردی بر زمین زد و بعد از استوار نمودن مبانی علمی خود به رشت بازگشت. او خطیبی توانا و متکلمی چیره دست و در امر به معروف و نهی از منکر بیپروا بود. حتی یک بار بالای منبر، اعمال ظالمانه شاه را تقبیح کرد و سپس به تهران احضار شد. گرچه پا در میانی آیت‌اﷲ ملاعلی کنی تهرانی باعث شد که شاه جرئت هیچ گونه اقدامی علیه مجتهد گیلانی به خود ندهد. بعد از این ماجرا او با سربلندی به رشت بازگشت و مشغول وظایف شرعی گردید و در سال 1309ق. در رشت رحلت کرد. ⁽²⁾

از دیگر سجایا و ویژگی‌های میر عبدالباقی اینکه آورده اند:

زمانی که برخی از مأموران حکومتی برای گرفتن مالیات به مردم فشار می‌آوردند و باج می‌خواستند، مردم نزد آیت‌اﷲ میر عبدالباقی رفتند و شکایت کردند. ایشان با پای برهنه به سمت محل حکومت حرکت کردند و فریاد زد: آ‌های والی، آ‌های والی، مأمورانت از جان مردم چه می‌خواهند؟! این گونه بود که استاندار ولایت دارالمرز گیلان با یک خطاب ساده مجتهد گیلان، حساب کار دستش آمد و قضیه خاتمه یافت. ⁽³⁾

آثار علمی

آیت‌اﷲ میر عبدالباقی دارای آثار علمی ارزشمند و البته غیر مطبوعی است که عبارتند از:

ازدواج مبارک

آیت‌اﷲ میر عبدالباقی با دختر فقیه عالی مقام آیت‌اﷲ سید علی آل بحرالعلوم طباطبایی نویسنده کتاب البرهان القاطع در نجف اشرف وصلت نمود که ثمره این پیوند مقدس، فرزندانی برومند، عالم و با فضیلت بوده است. اسامی فرزندان آن بزرگوار «فرزندان ذکور» عبارتند از:

ارتشبد سید محمد خاتمی معروف به «ارتشبد خاتم» فرمانده نیروی هوایی ارتش که با فاطمه پهلوی ازدواج کرد و در 22 شهریور 1354ش. به دستور شاه، مخلوع گردید و در سانحه‌ی هوایی کشته شد از نوادگان آقا سید مرتضی است. ⁽²⁾

رحلت غم انگیز

آیت‌اﷲ میر عبدالباقی رشتی بعد از عمری مجاهدت و خدمت صادقانه به اسلام و بشریت، سرانجام در اسفند ماه سال 1272ش. مطابق با رمضان المبارک سال 1311ق. در رشت در گذشت. پیکر مطهر این عالم جلیل‌القدر با تجلیل فراوان به قم منتقل گردید و در حجره‌ی شماره 6 صحن عتیق حرم حضرت معصومه علیها السلام مدفون گردید. عبارت لوح مزار وی چنین است:

حاجی میرزا عبدالباقی الهاشمی العلوی الفاطمی الموسوی شهراﷲ المعظم سنه 1311 ق. ⁽²⁾

شرح حال آقا میر بحرالعلوم رشتی

آیت‌اﷲ سید حسین معروف به آقا میر بحرالعلوم (میر آقا) از فقها و مجتهدین شهید در جنبش مشروطیت و رهبر معنوی مردم و پیشوای علوی بود که از هر حرفی دسته گلی چیده و علم و عمل را مقرون و از علم و ادب نصیبی داشت. پدرش آیت‌اﷲ میر عبدالباقی از علمای نامی عصرخود و مادرش دختر فقیه والا مقام آیت‌اﷲ سید علی آل بحرالعلوم رحمة الله بودند که از این پیوند فرخنده شخصیت‌های بزرگواری متولد شدند که از جمله آن‌ها آیت‌اﷲ میر آقاست.

وی در سال 1257ق. در نجف اشرف پای به عرصه گیتی نهاد. در دوران کودکی به همراه والدین خود به رشت آمد و مقدمات خواندن و نوشتن و کتب علوم دینی را نزد پدر فاضل و فرزانهاش و سایر اساتید آن سامان به خوبی آموخت. ایشان در سال 1281ق. جهت تکمیل معلومات و نیل به مقامات بلند علمی و معنوی به نجف اشرف برگشت و

سطوح عالیه را در نزد فقیه فرزانه، آخوند ملا کاظم خراسانی (متوفای 1329ق) به اتمام رسانید. آن گاه به درس فقیه نامدار و اصولی برجسته آیت‌اﷲ میرزا حبیب‌اﷲ رشتی (متوفای 1312ق) رفت و سالیان طولانی از دانش عمیق و گسترده این عالم نامدار بهره‌مند گردید.

همچنین در محضر درس فقه و اخلاق عالم فرزانه و بلند آوازه حوزه‌ی علمیه‌ی نجف آیت‌اﷲ ملا هادی تهرانی (متوفای 1321ق) حضور یافت و افتخار شاگردی آن بزرگوار را نیز کسب کرد. وی بعد از اتمام تحصیلات و اقامت طولانی در نجف اشرف در سال 1311ق. به موطن خویش، رشت بازگشت و در این سامان به وظایف دینی و خدمات فرهنگی و سیاسی و اجتماعی همت گماشت. ⁽¹⁾

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

میر آقا بحرالعلوم 15 سال آخر عمر شریف و گرانقدرش را (1311ق – 1327ق) اغلب صرف امور سیاسی و اجتماعی کرد و از رهبران بزرگ گیلان و حامیان دین مبین اسلام و مشروطه‌خواهان مسلمان و متعهد به شمار می‌آمد.

در سال 1285ش. که اولین انتخابات پارلمانی به صورت صنفی برگزار شد و قرار بود که از طرف علمای گیلان نیز یک نماینده روانه مجلس گردد، آیت‌اﷲ میر آقا بحرالعلوم در گرد همایی عالمان رشت به عنوان نماینده انتخاب گردید و علی‌رغم مخالفت میرزا صالح خان، حاکم وقت گیلان، به تهران و مجلس شورای ملی رفت و اعتبار نامهاش توسط نمایندگان وقت تأیید شد.

میر آقا بحرالعلوم از شخصیت‌های برجسته روحانی و آگاه به زمان بود که در ابتدای جنبش عدالت خواهی و مشروطه خواهی همانند سایر بزرگان و مجتهدان ایران، به‌ویژه علمای رشت، علیه استبداد قاجاریه قیام نمودند.

او معتقد بود که علل اصلی عقب‌افتادگی کشور ایران وجود شاهان فاسد قاجار است. شاهان قاجاریه در دوران حکومت به خاطر بیکفایتی و عیاشی‌ها و اسراف کاری‌ها باعث اشغال و

تجزیه قسمت‌هایی از خاک ایران و آشوب و هرج و مرج در بسیاری از مناطق ایران بودند. مردم ایران به رهبری عالمان و مراجع دینی علیه استبداد دست به قیام زدند و خواستار پای بندی آنان به قوانین شریعت اسلامی و کوتاه شدن دست اجانب از خاک و منافع ایران شدند.

آیت‌اﷲ بحرالعلوم همانند بسیاری از رهبران مشروطه متوجه شدند که نیرو‌های سکولار و غرب زده با نفوذ در بدنه نهضت، قصد دارند مشروطه را به سمت غربی شدن سوق دهند. آنان بعد از تذکرات مکرر به این افراد، زمانی که متوجه شدند گروهی از مشروطه‌خواهان کارشان با تذکرات درست نخواهد شد، راه خود را از آنان جدا کردند و به مقابله و مبارزه با این جریان فرصت طلب و غرب زده و بیدین پرداختند و خواستار مشروطه مشروعه شدند.

رهبری نهضت مشروطه مشروعه در تهران به عهده آیت‌اﷲ شیخ فضل‌اﷲ نوری و در رشت بر عهده آیت‌اﷲ ملا محمد خمامی بود. در آن زمان، مرحوم خمامی مجتهد نامدار و متنفذ گیلان به شمار می‌آمد. آیت‌اﷲ بحرالعلوم از آنجایی که درد دین داشت، به همراه بزرگانی چون آیات شهید: شیخ علی فومنی، سید محمود روحانی و سید اسماعیل ویشکایی، به طرفداری از اهداف آیات ملا محمد خمامی و شیخ فضل‌اﷲ نوری پرداخت. این علما خواستار اصلاح سیاست‌های سکولاری مجلس شورای ملی، اسلامی شدن قوانین مجلس، ترمیم خرابی‌ها و عمران آبادی شهرها، آرامش و آسایش و رفاه مردم و رفع هرج و مرج‌ها گردیدند.

البته جریان‌های تند رو و روشنفکران غرب زده با حمایت سفارت خانه‌های روس و انگلیس جوّی رعب آور، همراه با ترور و تهدید به وجود آوردند. آنان با ایجاد بلوا و آشوب در شهر‌ها و تبلیغات مسموم علیه شخصیت‌های بزرگ و با فضیلت روحانی که تنهاجرمشان موافقت با جریان مشروطه مشروعه و رهبری آن بود، اهداف پلید خود را پیش بردند. این دسیسه ها از جانب گروه‌های غرب زده در اغلب شهر‌های ایران و حتی در نجف اشرف داستانی تلخ و مفصل دارد که پرداختن به آن نیازمنده فرصتی دیگر است. ⁽¹⁾

میرآقا بحرالعلوم در سال 1285ش. مطابق با 15 ذی‌القعده 1324ق. به رغم مخالفت‌هایی که وجود داشت، شبانه به سمت تهران حرکت نمود و به مجلس شورای ملی رفت. سه روز بعد، اعتبار نامهاش در مجلس اول شورای ملی قرائت گردید و رسماً به عنوان نماینده علمای گیلان در مجلس پذیرفته شد. ایشان در تهران، رابط میان دو عالم بزرگوار، - یعنی آیت‌اﷲ شیخ فضل‌اﷲ نوری و آیت‌اﷲ ملا محمد خمامی بود. این مسئله بعد‌ها باعث درگیری‌های زیاد این دو عالم بزرگوار و مجاهد حضرات آیات عظام حاج آیات شیخ فضل‌اﷲ نوری و حاجی ملا محمد خمامی که خواهان مشروطه مشروعه بودند با مشروطه‌خواهان گردید. ⁽¹⁾

در زمینه اعزام بحرالعلوم به مجلس، حاج خمامی و سایر علمای رشت با ارسال تلگراف‌هایی در تأیید او مطالبی نوشتند؛ از جمله:

از طرف عموم علما رشت به جناب آقای طباطبایی، حاج آقای بحرالعلوم از طرف دعاگویان، منتخب و روانه شدند. متوقع مایه افتخار و سر افراز هستند.

در تلگراف دیگری نیز می‌نویسد:

حضور مبارک حضرت حجت‌الاسلام آقای آقا سید محمد طباطبایی و آقای آقا سیدعبداﷲ بهبهانی دام ظلهما، از طرف دعا گویان علمای گیلان جناب مستطاب آقای حاج آقای بحرالعلوم سلّمه‌اﷲ منتخب [شده‌اند] و به سوی تهران حرکت کردهاند و از خداوند متعال تأیید ایشان و سایر وکلای مجلس ملی مرکزی را خواهانیم. ⁽²⁾

میرآقا بحرالعلوم و مشروطیت

سفارت انگلیس با حمایت از جریانات تندرو و بیدین، جهت ضربه زدن به اهداف

عالمان حامی مشروطه مشروعه و با ایجاد آشوب و تبلیغات مسموم جهت مخدوش ساختن شخصیت‌های موجه، کار را بدانجا رسانید که آیت‌اﷲ خمامی و عدهای دیگر از علما به نشانه نارضایتی از عملکرد جریانات و انجمن‌های سرّی از رشت خارج و به سوی تهران رهسپار شدند. هنگامی که حرکت اعتراض امیز آن عالم ربانی به مجلس شورای ملی رسید، نمایندگان مجلس که از حرکت آن مرحوم و حضورش در تهران وحشت داشتند با ارسال تلگرافی، خواستار ممانعت از حرکت آیت‌اﷲ خمامی و حل و فصل مسایل در رشت گردیدند.

در این اوضاع، میر آقای بحرالعلوم با آگاهی از موضوع، ضمن تلگرافی به آیت‌اﷲ سید محمود روحانی، داماد ملا محمد خمامی، نوشت:

حرکت حجت‌الاسلام

حاج ملا محمد خمامی به موقع [است] و مراجعت صحیح نیست؛ گوش به تلگراف نفرمایید. تلگراف به مجلس کنید که تمام انجمن‌های رشت موقوف شوند و دو نفر مفسد از طهران خارج گردند. عقیده بنده این است که از توقف در خارج رشت، نتیجه گرفته می‌شود و این بهتر است.

با رسیدن این تلگراف به رشت، حاجی خمامی و شیخ علی فومنی با عزمی استوارتر به تهران رهسپار شدند، گرچه این تلگراف، باعث خشم نمایندگان سکولار مجلس شد. البته گروهی از نمایندگان در صحت این تلگراف، تردید و گروهی دیگر آن را تأیید کردند و درخواست نمودند که از این پس نباید حاجی بحرالعلوم را به مجلس راه داد، اما تصمیم قطعی در این مورد گرفته نشد.

در 28 فروردین سال 1286ش. با ورود آیت‌اﷲ بحرالعلوم به مجلس، بلوایی به پا شد و چند تن از نمایندگان به نشانه اعتراض از مجلس خارج شدند. در ن‌هایت، این جریان با دخالت آیت‌اﷲ سید محمد طباطبایی و وثوق الدوله نایب رئیس به پایان رسید، اما آیت‌اﷲ بحرالعلوم دیگر آرام نگرفت و نتوانست با اطلاع از حقایق پشت پرده مسایل سیاسی با دیگر نمایندگان ناآگاه همگام باشد. ⁽¹⁾

شهادت مظلومانه

همزمان با بالا گرفتن منازعات بر سر مشروطه، آیت‌اﷲ بحرالعلوم به نمایندگی از آیات شیخ فضل‌اﷲ نوری و ملا محمد خمامی در سال 1326ق. به نجف اشرف رفت تا پیام آن‌ها را به مراجع تقلید نجف برساند.

رفتن آیت‌اﷲ بحرالعلوم به نجف اشرف به نمایندگی از دو عالم برجسته و نامدار باعث، هیاهوی سکولار‌ها گردید و آنان که این سفر را برای خود خطرناک می‌دیدند اقدام به شایعات مسموم کرده، آن بزرگوار را به عنوان نماینده محمدعلی شاه جهت جلب حمایت مراجع و همراهی با شاه معرفی کردند. برخی از مورخان سکولار با فحاشی‌ها و الفاظ رکیک به ساحت مقدس آن سید والا مقام جسارت نمودند. این برخورد‌ها حاکی از عمق کینه توزی آنان با اسلام و روحانیت متعهد شیعه بود که متأسفانه در تاریخ مشروطیت به ثبت رسیده است.

بحرالعلوم در نجف به خاطر چند دستگی میان جناح‌های روحانیت و مرجعیت و برخی هواداری‌ها از این و آن و نیز وقوع پیش آمد‌های ناگوار، مجبور شد که پیش از زیارت غدیر، نجف را ترک کند و به وطن خویش باز گردد.

او هنوز به وطن نرسیده بود که خبر شهادت آیت‌اﷲ ملا محمد خمامی در 29 ذی الحجه 1326ق. و در پی آن، اشغال رشت و قلع و قمع مخالفین توسط مشروطه‌خواهان سکولار را دریافت کرد. اندکی بعد نیز شهادت همرزم ایشان آیت‌اﷲ شیخ علی فومنی رشتی در 2 ربیع الثانی 1327ق. توسط مشروطه طلبان، اوضاع را آشفته‌تر کرد.

در این میان، مشروطه‌خواهان جهت اشغال تهران وارد قزوین شدند که این حادثه مصادف با ورود آیت‌اﷲ بحرالعلوم به قزوین بود. مشروطه‌خواهان گیلانی به محض ورود به قزوین میرزا مسعود شیخ الاسلام مجتهد بزرگ شهر را به دار آویختند. آنان صبح روز یکشنبه 18 ربیع الثانی 1327ق. آیت‌اﷲ بحرالعلوم و فرزند ارشدش سید جواد را به اتهام طرفداری از مشروطه مشروعه دستگیر و تیر باران کردند و این دو بزرگوار را به آرزوی دیرینه‌شان که شهادت در راه اسلام بود رساندند. ⁽¹⁾

پیکر پاک آیت‌اﷲ میر آقا بحرالعلوم رشتی و فرزندش سید جواد را در قبرستان امام‌زاده آمنه قزوین دفن کردند. علامه اردوبادی قصیدهای چهل بیتی در رثای آیت‌اﷲ شهید بحرالعلوم و پسر بزرگش سروده است. ⁽¹⁾

کرامت

اشاره

در سال 1320ش. در جریان تعریض و خاک برداری و تخریب قبرستان کنار امام زاده اقدام شد. در این خاک برداری جنازه آیت‌اﷲ شهید بعد از 31 سال دفن شدن با کفن و سایر لوازم میت کاملاً سالم نمایان شد و حتی جای تیر در بدنش معلوم بود. بعد از این ماجرا بلا فاصله علما و مجتهدین شهر خبردار شدند و پیکر آن بزرگوار را با تشریفات به گوشه مسجد انتقال دادند و دفن نمودند، به گونه‌ای که بعد از گذشت بیش از یک قرن از شهادت آن بزرگوار، مزارش زیارتگاه مردم و محل اجابت حاجاتشان می‌باشد. همچنین لوحی ارزشمند که مشتمل بر شجره نامه و تاریخ شهادت وی است بر مزارش نصب شده است.

آیت‌اﷲ سید حسن بحرالعلوم رشتی (1306ق – 1399ق)

آیت‌اﷲ شهید میر آقا بحرالعلوم در سال 1281ق. با ناز بیگم دختر سید حسین آل بحرالعلوم که از علمای ساکن نجف و از نوادگان علامه سید محمد مهدی بحرالعلوم بود ازدواج کرد. حاصل این پیوند مقدس 9 فرزند (6 پسر و 3 دختر) به نام‌های سید جواد، میر مهدی، سید محمد علی، میر جعفر، میر محمدباقر، سید حسن، زهره بیگم، صدیقه خانم و فاطمه خانم بود که همگی شهرت موسوی برگزیدند، ولی به بحرالعلوم شهرت دارند. معروفترین فرزندان آیت‌اﷲ میرآقا بحرالعلوم آیت‌اﷲ سید حسن بحرالعلوم است که به شمهای از شرح حال آن بزرگوار می‌پردازیم.

وی در دوم شوال 1306ق. در رشت متولد شد. ایشان بعد از اتمام دروس مقدمات و متوسطه به نجف اشرف مهاجرت کرد و از محضر دانشوران بزرگی چون آیات عظام

سید محمد کاظم یزدی (متوفای 1337ق)، شیخ شعبان رشتی (متوفای 1348ق)، میرزا حسین نائینی (متوفای 1355ق)، آقا ضیاء الدین عراقی (متوفای 1355ق) و محمد حسین غروی اصفهانی (متوفای 1365ق)، به تکمیل علوم الهی پرداخت. او در جریان سفر پدر و برادرش آنان را همراه کرد که در آن ایام جوانی 20 ساله بود. او در شبی که صبح آن پدر و برادرش به شهادت رسیدند، شبانه داخل شهر قزوین شد تا سری به دوستانش که در یکی از مدارس بود قزوین بزند. در همین زمان بود که مشروطه‌خواهان پدر و برادرش را گرفتند و به شهادت رساندند و این خواست خدا بود که سید حسن با آن‌ها نباشد تا در آینده از حامیان اصلی نهضت امام خمینی رحمة الله و پیشگامان عرصه جهاد و شهادت گردد.

وی از مجتهدین و علمای طراز اول گیلان به شمار می‌آمد و پس از بازگشت از نجف در رشت به اقامه‌ی جماعت و تدریس و پاسخگویی به نیاز‌های دینی مردم روی آورد. وی در نهضت امام خمینی در سال 1342ش. نیز از طرفداران جدی امام بود که با دستگیری امام، او نیز دستگیر شد و مدتی در زندان رژیم پهلوی به سر برد. امضا و بیانیه‌های آن بزرگوار در کتب اسناد اسلامی به ثبت رسیده است.

شیخ محمد رازی درباره این بزرگوار می‌نویسد: «آیت‌اﷲ بحرالعلوم عالمی ظریف و خوش مجلس و محاوره و غیور و متعصب در دین می‌باشند».

وفات

آیت‌اﷲ بحرالعلوم در سال 1351ش. مصادف با 1392ق. در رشت رحلت کرد. سپس پیکر پاکش با تجلیل به مشهد مقدس منتقل گردید و در صحن حرم مطهر حضرت رضا علیه السلام به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

علی حیدری کاشانی / مدرس زاهد

اشاره

پدر: محمد

ولادت: 1345 ق.

وفات: 1410 ق.

مدفن: قم؛ باغ بهشت.

تألیف:

حبیب‌اﷲ

سلمانی آرانی

تولد و خاندان

علی، نخستین فرزند محمد در سال 1345ق. مصادف با 1305ش. در محله «دروازه بیدگل» شهرستان آران و بیدگل متولد شد. خانواده وی سرشناس بودند و در محل به تدین و تقوا اشتهار داشتند.

محمد، پدر علی، آگاه به احکام شرعی، آمر به معروف و ناهی از منکر بود و با فروش قماش و منسوجات دستی محلی، امرار معاش می‌کرد.

مادر علی، دختر ملّا احمد محققی بیدگلی ⁽¹⁾و خواهر محمد تقی محققی بیدگلی ⁽²⁾از

بانوان مؤمن و نیکوکار بود و نسبش با چند واسطه به میرزا محمد محقق اردبیلی بیدگلی ⁽¹⁾که از عارفان قرن یازدهم هجری به شمار می‌رفت می‌رسد.

تحصیلات

علی، خواندن و نوشتن و روخوانی قرآن را در مکتب‌خانه زادگاهش آموخت و در جوانی به کار «شعربافی» ⁽²⁾که از مشاغل رایج اهالی آران و بیدگل بود روی آورد و هم‌زمان به صورت پاره وقت به یادگیری دروس مقدماتی حوزوی پرداخت. اشتیاق به تحصیل، او را وادار کرد شعربافی را ر‌ها سازد و به حوزه علمیه کاشان برود و نزد سید محمد علوی بروجردی معروف به «سید باغ» و محمد خالصی‌زاده که به کاشان تبعید شده بود، بخشی از دروس سطح حوزه را فرا بگیرد. وی سپس برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و در حوزه علمیه اصفهان، فقه، اصول، تفسیر، کلام، ریاضیات، نجوم و هیئت را نزد محمدباقر زند کرمانی، صدرالدین کوه‌پایی و میرزا علی آقا شیرازی آموخت.

او پس از سال‌ها تحصیل، در حوزه علمیه اصفهان به قم رفت و دروس سطح عالی را نزد سید شهاب‌الدین نجفی مرعشی و عبدالجواد سدهی اصفهانی به پایان رساند. همچنین در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ حسین بروجردی، آیت‌اﷲ سید محمد محقق داماد، آیت‌اﷲ شیخ عباسعلی شاهرودی، آیت‌اﷲ سید محمدرضا گلپایگانی و امام خمینی شرکت کرد. وی تفسیر، حکمت و کلام را هم نزد علامه سید محمدحسین طباطبایی و شیخ مهدی امیری مازندرانی فراگرفت.

سید ابوالحسن یثربی (متوفای1390ق)، سید مهدی یثربی (متوفای 1427ق)،

مرتضی عامری بیدگلی (متوفای 1405ق) و حسین امامی کاشانی (متوفای1423ق) از هم دور‌ه‌ای‌ها و هم‌بحثان آقای حیدری هستند. ⁽¹⁾

استادان

اشاره

شماری از استادان آیت‌اﷲ شیخ علی حیدری در حوزه‌های علمیه کاشان، اصفهان و قم عبارتند از:

1. آیت‌اﷲ سید محمد علوی بروجردی

سید محمد، فرزند سید ابراهیم در سال 1272ق. در کاشان دیده به جهان گشود. او از شاگردان ملا محمد نراقی (متوفای1297ق) و ملا حبیب‌اﷲ شریف کاشانی (متوفای1340ق) بود. سید محمد پس از رحلت آیت‌اﷲ ملا حبیب‌اﷲ شریف، ریاست عالمان کاشان و مرجعیت بخشی از منطقه را برعهده گرفت و به فعالیت‌های دینی و اجتماعی پرداخت. آن مرحوم از آنجا که در خانه بزرگش به اقامه نماز جماعت، تدریس، روضه‌خوانی وفیات ائمه اطهار علیهم السلام حل و فصل مشکلات مردم و سخنرانی می‌پرداخت، به آقا سید محمد باغ شهرت پیدا کرد.

بسیاری از علمای کاشان، مانند: سید محمدحسین رضوی، سید فضل‌اﷲ امامت، سید فخرالدین امامت، محمد سلیمانی و حسین دربندی آرانی از شاگردان آیت‌اﷲ علوی‌اند و از وی اجازه اجتهاد و روایت گرفته‌اند.

حاشیه بر مکاسب، ریاض المسائل، وسیلة الاخوان، ذخیرةالعباد و کفایةالاصول از آثار فقهی اوست. سرودن اشعاری در فقه، مرثیه امام حسین علیه السلام و غیره از آثار ادبی آن مرحوم است.

آیت‌اﷲ علوی در شوال سال 1362ق. وفات کرد و پیکر پاکش پس از تشییع باشکوه مردم کاشان در قبرستان فیض و مقبره خصوصی به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

2. آیت‌اﷲ محمد خالصی‌زاده

محمد، فرزند مهدی خالصی، در سال 1306ق. در کاظمین متولد شد و در جوانی به فراگیری دروس حوزوی روی آورد. وی دروس سطح را نزد پدر، پدربزرگش، محمدحسین کاظمی، صادق خالصی و راضی خالصی به پایان برد. پس از آن در درس خارج فقه و اصول آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، میرزا محمدتقی شیرازی و شیخ عبدالحسین کاظمینی شرکت کرد و به مرتبه عالی اجتهاد نائل گردید.

آیت‌اﷲ محمد خالصی زاده با طب و ریاضیات نیز آشنا بود. وی به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، ترکی و فارسی مسلط بود و سخنرانی می‌کرد و مقالات علمی می‌نوشت. آیت‌اﷲ خالصی‌زاده سخنرانی‌های فراوانی به زبان‌های یاد شده در محافل و مجالس مهم ایراد نمود. وی سال‌ها از یاران خاص آیت‌اﷲ میرزا محمدتقی شیرازی بود. این عالم مجاهد بعد از جنگ جهانی اول با استعمار انگلیس به مبارزه پرداخت و «27سال» را در شهر‌های مختلف ایران و عراق در زندان و تبعید به سر برد. وی در سالیان پایان عمرش در کاظمین می‌زیست. آیت‌اﷲ خالصی زاده در بغداد وفات کرد و پیکر پاکش پس از تشییع باشکوه در صحن مطهر کاظمین به خاک سپرده شد.

آیت‌اﷲ خالصی‌زاده یک صد جلد کتاب در موضوعات مختلف اسلامی به زبان‌های عربی و فارسی نوشته است. ⁽¹⁾

3. آیت‌اﷲ محمدباقر زند کرمانی

محمدباقر، فرزند رضا و نوه صادق خان زند در سال 1312ق. در کرمان به دنیا آمد.

وی پس از فراگیری خواندن و نوشتن در مکتب خانه و ادامه تحصیل در مدرسه سعادت کرمان، وارد حوزه علمیه کرمان شد. ادبیات عرب، اصول فقه، درایه، حدیث، ریاضیات، طب، تاریخ ملل و زبان انگلیسی را نزد استادان برجسته حوزه علمیه کرمان، همچون: احمد بهمنیار، میرزا شهاب کرمانی، محمدجواد بهمنیار، محمدعطار، سید حسین معلم،

سید محمدباقر هاشمی، دکتر ارسطوخان نفیسی، وکیل‌الممالک و رضوی کرمانی یاد گرفت.

محمدباقر برای ادامه تحصیل به اصفهان رفت و در حوزه علمیه اصفهان در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ سید محمد فشارکی و حاج میر محمدصادق آل صدر شرکت کرد. وی حکمت و فلسفه را نزد سید علی نجف آبادی و میرزا ابوالهدی کلباسی فرا گرفت و سپس برای ادامه تحصیل به نجف رفت؛ اما نتوانست در حوزه علمیه نجف ادامه تحصیل دهد و به ایران بازگشت. او در حوزه علمیه قم در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ شیخ عبدالکریم حائری شرکت کرد و در پایان این دوره با نگاشتن رسالهای در موضوع فقهی صلح، مفتخر به اجازه اجتهاد از استادش گردید. وی سپس به اصفهان بازگشت و تا پایان عمر، در حوزه علمیه اصفهان، به تدریس فقه، اصول، تفسیر و کلام پرداخت.

رساله‌های فقهی در احکام آب ها، قبله، وقت نماز، فلسفه احکام، مقایسه اسلام با دیگران ادیان و تاریخ مختصر نفت از نگاشته‌های اوست. سرانجام این دانشمند پارسا، مدرس برجسته و سخنران مشهور در سال 1389ق. بدرود حیات گفت و در قبرستان تخت فولاد به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

زیلوهای فیضیه در سال‌های قبل از پیروزی انقلاب اسلامی (دهه 60) به همت این عالم با اخلاص فراهم شده بود.

4. آیت‌اﷲ سید صدرالدین کوهپایی اصفهانی

سید صدرالدین عاملی کوهپایی اصفهانی، فرزند سید حسن، در سال 1301ق. در قریه «کوهپایه» اصفهان متولد شد. وی دروس حوزه را در حوزه علمیه اصفهان آغاز کرد و سال‌ها شاگرد آخوند ملا محمد کاشی و جهانگیرخان قشقایی بود.

سیدصدرالدین برای ادامه تحصیلات به نجف رفت و سال‌ها در حوزه علمیه نجف، در درس ابراهیم اردبیلی، احمد شانه‌ساز شیرازی، عبدالصمد سبزواری، سید

محمد فیروزآبادی، شیخ الشریعه اصفهانی، سید محمد کاظم یزدی و آخوند خراسانی براندوخته‌های علمی خود افزود و با کسب مدرک اجتهاد به اصفهان بازگشت.

آیت‌اﷲ سید صدرالدین کوهپایی تا پایان عمر در مدرسه علمیه صدر اصفهان به تدریس علوم اسلامی پرداخت. از آثار اوست: شروق الحکمه در حل معضلات اسفار و منظومه و شرحی بر مطالب کفایه. وی در سال 1373ق. درگذشت و پیکر پاکش پس از تشییع باشکوه در بقعه «تکیه درب کوشکی» قبرستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

5. آیت‌اﷲ میرزا علی آقا شیرازی

میرزا علی آقا واعظ شیرازی، فرزند علی اکبر در سال 1294ق. در اصفهان چشم به جهان گشود. وی آموختن علوم اسلامی را در حوزه علمیه اصفهان آغاز کرد و نزد عبدالحسین محلاتی، حسین بروجردی، سید محمد باقر درچه‌ای، آخوند ملا محمد کاشی و میرزا محمدباقر حکیم‌باشی، دوره سطح حوزه را فرا گرفت و برای ادامه تحصیلات، به نجف رفت. در نجف اشرف نیز در درس شیخ‌الشریعه اصفهانی، سید محمد کاظم یزدی و آخوند خراسانی شرکت کرد و پس از آن، به اصفهان برگشت.

میرزا علی آقا سال‌ها در اصفهان به تجارت پرداخت و پس از آن با طب قدیم، بیماران را درمان کرد. وی سپس به سخنرانی و تدریس اشتغال ورزید. او واعظی شیرین سخن و سخنوری توانا بود. وی در مدرسه صدر به تدریس ادبیات، نهج البلاغه و تفسیر پرداخت. تصحیح و مقابله قسمتی از تفسیر تبیان شیخ طوسی از آثار اوست که به چاپ رسیده است.

وی در سال 1375ق. به دیار باقی شتافت و در قبرستان «شیخان» قم به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

6. آیت‌اﷲ سید شهاب‌الدین نجفی مرعشی

سیدشهاب‌الدین، فرزند سیدشمس‌الدین محمود مرعشی به سال 1315ق. در نجف اشرف دیده به جهان گشود.

پس از دوران کودکی آموزش‌های ابتدایی و مقدّمات حوزووی را نزد پدر فراگرفت؛ با ادامه‌ی تحصیلات حوزوی، دیگر علوم رایج را – اعم از حدیث و درایه، رجال و تراجم، اخلاق و عرفان، فلسفه و کلام – نزد اساتید مختلف در حوزه‌های نجف، کربلا، کاظمین، سامرا، تهران و قم آموخت.

از اساتید سطح حوزوی و علوم مختلف وی، آیات و حجج اسلام آقایان سیدمحمدکاظم خرّم آبادی، میرزاعلی ایروانی 1354ق. میرزا ابوالحسن مشکینی، شیخ عبدالحسین رشتی 1373ق. میرزا محمود شیرازی، عبدالنبی نوری 1344ق. آقاحسین نجم آبادی 1347ق. میرزاطاهر تنکابنی و میرزامهدی آشتیانی 1372ق. یاد شده‌اند.

از استادان دوره‌ی خارج فقه و اصول وی نیز آیات عظام آقاضیاء الدین عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری، آقامیرسیدعلی یثربی، و دیگر اعاظم بوده‌اند.

آیت‌اﷲ نجفی در سال 1342ق. از عتبات عالیات به تهران عزیمت کرد و پس از آن به قم مشرف شد و در جواره کریمه‌ی اهل‌بیت علیهم السلام سکونت گزید.

ایشان ضمن حضور در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ حائری، به امر ایشان به تدریس سطوح مشغول شد و پس سال ها به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت.

آیت‌اﷲ نجفی در طول 60 سال تحصیل و تحقیق، شاگردان بسیاری را از علوم و دانش‌های خود بهره‌مند ساخت و در مدت یادشده، در حرم مطهّر فاطمه‌ی معصومه علیها السلام در اوقات سه گانه، نماز جماعت اقامه کرد.

7. استاد عبدالجواد سدهی اصفهانی

عبدالجواد، فرزند ملامحمد، در سال 1323ق. در سده (خمینی شهر) اصفهان به دنیا آمد. وی آموختن علوم اسلامی را در حوزه علمیه اصفهان در مدرسه ثقةالاسلام آغاز کرد و ادبیات را نزد استاد جلال‌الدین همایی گذراند. در ادامه،دروس سطح را نزد استادان میرزا احمد مدرس، شیخ علی یزدی، سید علی نجف آبادی، میرسید محمد نجف آبادی، محمدرضا جرقویه‌ای و سید محمدمهدی درچه‌ای به پایان رساند. ایشان دروس معقول را نزد محمود مفید و محمد خراسانی؛ تفسیر قرآن و شرح نهج البلاغه را نزد میرزا علی آقای شیرازی؛ نجوم و تقویم را نزد محمدرضا هنانی و ریاضیات را نزد آقا رحیم ارباب فراگرفت.

عبدالجواد برای ادامه تحصیل به قم رفت و در مدارس علمیه رضویه، خان و فیضیه سکونت گزید. در آن ایام درس آیت‌اﷲ عبدالکریم حائری، آیت‌اﷲ سید محمد حجت، آیت‌اﷲ سید محمد تقی خوانساری، آیت‌اﷲ محمد علی اراکی و آیت‌اﷲ حسین بروجردی شرکت کرد. او هم‌زمان با تحصیل، به تدریس مطول، مغنی، رسایل و مکاسب و کفایه پرداخت. شماری از شاگردان او عبارتند از: عبداﷲ جوادی آملی، یوسف صانعی، محمدرضا مهدوی کنی، حسین مظاهری، اسماعیل معزی ملایری، محمدتقی ستوده، شهید مصطفی خمینی، امام موسی صدر و دکتر غلامحسین دینانی.

مرحوم عبدالجواد از نظر اخلاقی بسیار متواضع، صبور و قانع بود. پس از درگذشت، پیکرش در جوار مصلّای «ورنو سفاداران» خمینی شهر به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

8. آیت‌اﷲ آقا سید حسین بروجردی

سید حسین، فرزند حاج سیدعلی طباطبایی، در سال 1292ق. در بروجرد متولد شد.

دروس حوزوی را در زادگاهش نزد پدر آغاز کرد و پس از آن، برای ادامه تحصیل به

اصفهان رفت و دروس فقه، اصول، کلام و فلسفه را نزد سید محمدباقر درچه‌ای، میرزا ابوالمعالی کلباسی، سیدمحمدتقی مدرسی، آخوند ملّامحمد کاشی و میرزا جهانگیر خان قشقایی آموخت و به مرحله اجتهاد دست یافت.

وی سپس به نجف رفت و در درس حضرات آقایان آخوند خراسانی، سیدمحمدکاظم یزدی، سید ابوالحسن اصفهانی و شیخ الشریعه اصفهانی شرکت کرد و در شمار مراجع تقلید وقت قرارگرفت.

آیت‌اﷲ بروجردی در آغاز سال 1364ق. از نجف به قم رفت. جانی تازه به حوزه علمیه قم بخشید.

وی افزون بر تدریس و پرورش صد‌ها عالم، به احداث مدرسه، مسجد و مرکز علمی در داخل و خارج کشور همّت گماشت و مبلّغانی به نقاط مهم جهان اسلام اعزام کرد. آیت‌اﷲ بروجردی برای نزدیک ساختن پیروان مذاهب اسلام به یکدیگر تلاش فراوانی کرد.

شماری از شاگردانش عبارتند از: شیخ حسینعلی منتظری، شیخ ناصر مکارم شیرازی، شیخ جعفر سبحانی، سید موسی شبیری زنجانی، شیخ حسن و شیخ حسین نوری همدانی، شهید مرتضی مطهری، شهید سید محمدحسین بهشتی، شهید محمد مفتح، شهید سید محمدرضاسعیدی، شهید اشرفی اصفهانی، شهید علی قدّوسی و سید مصطفی خمینی.

حاشیه بر عروة‌الوثقی، نهایه شیخ طوسی، مبسوط، کفایة‌الاصول، کافی، من لایحضره‌الفقیه، تهذیب، استبصار، جامع احادیث الشیعه از آثار اوست.

این مرجع بزرگ تقلید شیعیان در سال 1380ق. در قم رحلت کرد و پس از تشییع باشکوه و بخاطر ماندنی بین حرم حضرت معصومه علیها السلام و مسجد اعظم که از یادگار‌های مهم اوست به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

9. آیت‌اﷲ سید محمد محقق داماد

سید محمد، فرزند سید جعفر موسوی، در سال 1325ق. در احمدآباد اردکان یزد به دنیا آمد. وی دروس حوزوی را در زادگاهش آغاز کرد و برای ادامه تحصیل به یزد رفت.

وی پس از یادگیری دروس دوره سطح نزد سیداحمد مدرس، سیدحسین باغ گندمی، سیدعلیرضا حائری، سید یحیی واعظ یزدی و شیخ غلامرضا فقیه یزدی خراسانی، در سال 1341ق. برای ادامه تحصیل به قم رفت و در درس خارج فقه و اصول حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، می‌رسید علی یثربی، سیدمحمدتقی خوانساری و سیدمحمد حجّت شرکت کرد و همزمان به تدریس دروس سطح عالی پرداخت.

آیت‌اﷲ محقق پس از ازدواج با دختر آیت‌اﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، به محقق «داماد» شهرت یافت.

وی پس از رحلت آیت‌اﷲ حائری، به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال ورزید.

شماری از شاگردان او عبارتند از:

آقایان سید موسی شبیری زنجانی، شیخ عبداﷲ جوادی آملی، میرزا جواد تبریزی، شیخ حسین مظاهری اصفهانی، میرزا علی مشکینی، شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، امام موسی صدر، شهید مرتضی مطهری، شهید دکتر بهشتی و شهید مصطفی خمینی.

10. آیت‌اﷲ عباسعلی شاهرودی

شیخ عباسعلی فرزند حاج قدیر در سال 1320ق. در روستای اَبَرسَج از توابع بسطام به دنیا آمد.

پدرش به کار کشاورزی و دامداری روزگار می گذراند و مادر وی زنی مؤمنه و پارسا بود که خانه داری می‌کرد. این پدر و مادر فضای خانه خود را با کسب روزی حلال و پرهیزکاری برای تربیت فرزندانی همچون عباسعلی فراهم ساختند.

عباسعلی در هفت سالگی به مدرسه رفت و خواندن و نوشتن را آموخت در دوازده سالگی عشق و علاقه خود را برای فراگیری دروس و علوم دینی به پدرش اظهار کرد و پدر با کمال رضایت او را به حوزه علمیه بسطام فرستاد. وی حدود دو سال زیر نظر آقا میرمطلّب بسطامی مقدمات را خواند و پس از آن با اجازه پدر به حوزه علمیه گرگان رفت و دروس دوره سطح را در آنجا به پایان رسانید.

شیخ عباسعلی بعد از آن به مشهد مقدس هجرت کرد و در جوار بقعه ملکوتی حضرت رضا علیه السلام از محضر اساتید و بزرگانی همچون آیات عظام؛ میرزا ابوالحسن جلوه، حاج شیخ احمد کفایی، حاج شیخ کاظم مهدوی دامغانی، حاج شیخ مجتبی قزوینی بهره برد و ضمن تحصیل به تدریس دروس عالیه پرداخت.

وی در سال 1341ق. به حوزه علمیه قم کوچ کرد و با سکونت در جوار کریمه اهل‌بیت علیهم السلام از محضر بنیان‌گذار حوزه علمیه قم آیت‌اﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی بهره برد و به درجه اجتهاد نائل آمد.

پس از رحلت آیت‌اﷲ حائری، ایشان و آیت‌اﷲ محقق داماد در شمار مدرّسان مشهوری بودند که طلاب و فضلای بسیاری از محضر درس فقه و اصولشان بهره می‌بردند و حوزه را پس از تبعید امام خمینی رونق خاصی بخشیده بودند.

از شاگردان وی بزرگانی همچون حضرات آیات حاج شیخ محمد یزدی، شیخ محمدعلی انتظاری، شیخ حسن آقا تهرانی، شیخ رضا استادی، شیخ محمد مؤمن یاد شده‌اند.

از آثار ماندگار آیت‌اﷲ شاهرودی، حاشیه بر کفایة الاصول، وسیلة النجاة عروة‌الوثقی و رساله عملیه منهج الاحکام و تقریرات الاصول به صورت خطی و چاپی موجود است. وی در شمار عالمان فقیه و مجاهد حوزه علمیه بوده که پابه‌پای بزرگانی همچون آیت‌اﷲ کاشانی و امام خمینی با فتاوای خود خط بطلان بر مصوبات حکومت ظالمانه رضا خانی و پسرش کشید.

از صفات حسنه وی قناعت و مناعت، اهتمام به نماز اول وقت، زهد و پارسایی یاد شده

است. سرانجام این عالم عامل در شب 23 رمضان سال 1383 در قم رحلت نمود و در قبرستان شیخان به خاک سپرده شد.

11. سید محمدرضا گلپایگانی

سید محمدرضا، فرزند سیدباقر، در سال 1316ق. در روستای گوگد گلپایگان دیده به جهان گشود. وی فراگیری علوم اسلامی را در زادگاهش نزد شیخ محمدتقی گوگدی، سیدمحمدحسن خوانساری و... فراگرفت و در 19 سالگی برای ادامه تحصیل به اراک رفت و در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ حاج شیخ عبدالکریم حائری شرکت کرد. وی سپس برای ادامه تحصیل به قم رفت و در درس خارج آیت‌اﷲ حائری حاضر شد و جزء یاران خاص و هیئت استفتاء او قرار گرفت. وی پس از رحلت آیت‌اﷲ حائری برای ادامه تحصیل به نجف رفت و مدتی کوتاه در درس خارج میرزای نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، شیخ محمدحسین غروی اصفهانی و آقا ضیاء الدین عراقی شرکت کرد و پس از آن مدت به قم بازگشت و به تدریس دروس سطح عالی خارج فقه پرداخت.

شماری از شاگردان وی عبارتند از: آقایان شیخ حسینعلی منتظری، شیخ لطف‌اﷲ صافی، شیخ مرتضی حائری، شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، شیخ علی پناه اشتهاردی، شیخ ناصر مکارم شیرازی، سید محمدعلی علوی گرگانی، شیخ محمد مؤمن، شهید مطهری، شهید قاضی طباطبایی، شهید سید اسد مدنی، شهید دکتر مفتح و شهید دکتر بهشتی.

حاشیه بر عروة‌الوثقی، حاشیه وسیلة‌النجاة، صلاة‌الجمعه، محرمات نسبی و عدم تحریف قرآن از آثار اوست. تأسیس مؤسسه دارالقرآن الکریم، بیمارستان، درمانگاه، کتابخانه، مدارس علمیه، دارالایتام، مؤسسه خیریه ولی عصر و مرکز معجم مسائل فقهیه در قم از یادگار‌های او در داخل کشور و تأسیس مجمع جهانی اسلامی در لندن از باقیات صالحات وی در خارج از کشور است.

آیت‌اﷲ گلپایگانی در تاریخ 24 جمادی الثانی سال 1414ق. درگذشت و پیکرش در حرم حضرت معصومه علیها السلام به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

12. امام خمینی رحمة الله

آقا سید روح‌اﷲ، فرزند شهید سید مصطفی، در روز ولادت حضرت فاطمه علیها السلام در سال 1320ق. در خمین به دنیا آمد. وی در زادگاهش نزد برادر بزرگ خود آقا سید مرتضی پسندیده و میرزا محمود افتخارالعلما، داییاش و میرزا مهدی احمدی و میرزا رضا نجفی دروس مقدماتی حوزوی را فراگرفت. سپس در سال 1339ق. برای ادامه تحصیل، رهسپار اراک شد و همراه با آیت‌اﷲ شیخ عبدالکریم از اراک به قم رفت.

آقا روح‌اﷲ، دروس سطح عالی را نزد محمدعلی ادیب تهرانی، سید محمدتقی خوانساری و آقا میر سید علی یثربی کاشانی آموخت. و پس از آن در درس خارج فقه و اصول آیت‌اﷲ حاج شید عبدالکریم شرکت کرد. وی حکمت و فلسفه را نزد سید ابوالحسن رفیعی قزوینی و اخلاق و عرفان را نزد میرزا جوادآقا ملکی تبریزی و میرزا محمدعلی شاه آبادی فراگرفت.

آقا روح‌اﷲ مصطفوی در دوره مرجعیت آیت‌اﷲ بروجردی، از استادان ممتاز حوزه علمیه قم و مشاورین ویژه وی بود. امام خمینی پس از رحلت آیت‌اﷲ بروجردی، مبارزات سیاسی خود را علیه رژیم پهلوی شروع کرد و ابتدا به ترکیه و سپس به عراق تبعید گردید. امام در حوزه علمیه نجف به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت و مبارزات مردم ایران را علیه رژیم پهلوی رهبری کرد.

امام خمینی در تاریخ 12/11/1357ش. به ایران بازگشت و به عنوان رهبر نظام جمهوری اسلامی و بنیان‌گذار آن، 11 سال سکّان هدایت کشور را برعهده داشت.

شماری از شاگردان و تربیت شدگان امام خمینی عبارتند از:

حضرات آیات آقایان شیخ حسینعلی منتظری، شیخ محمد فاضل لنکرانی، شیخ ناصر

مکارم شیرازی، شیخ جعفر سبحانی، شیخ حسین نوری همدانی، شهید آقا مصطفی خمینی، شهید مرتضی مطهری، شهید دکتر بهشتی، شهید دکتر مفتح، شهید قاضی طباطبایی، شهید صدوقی، شهید اشرفی اصفهانی، شهید قدوسی و شهید هاشمی نژاد.

تحریرالوسیله، مکاسب محرمه، تعلیقه بر عروةالوثقی، حاشیه بر اسفار، حاشیه بر فصوص‌الحکم، کشف‌الاسرار، سرّالصّلوة و چهل حدیث از جمله آثار مکتوب امام خمینی رحمة الله است.

امام خمینی در تاریخ 14/3/1368ش. برابر با 28 شوال 1409ق. به ملکوت اعلی پیوست. میلیون‌ها ایرانی در تشییع جنازهاش حضور یافتند و پیکر پاکش را در بهشت زهرا علیها السلام به خاک سپردند. ⁽¹⁾

13. علامه سید محمدحسین طباطبایی

سیدمحمدحسین، فرزند سیدمحمد در سال 1321ق. در تبریز متولد شد. وی ادبیات را نزد شیخ محمدعلی سرابی و پس از آن دروس حوزوی را تا سطح عالی نزد استادان برجسته حوزه علمیه تبریز فراگرفت و برای ادامه تحصیل به نجف رفت.

او در حوزه علمیه نجف در درس محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی، سید حسین بادکوبه‌ای، سید ابوالقاسم خوانساری، و میرزا علی ایروانی شرکت کرد. این مفسر بزرگ، معارف و مراحل سیر و سلوک را نزد آیت‌اﷲ سید علی قاضی طباطبایی آموخت. علامه طباطبایی پس از سال‌ها تحصیل در نجف به تبریز بازگشت و نگارش و تدریس تفسیر المیزان را شروع کرد که ده سال به طول انجامید. وی سپس به قم رفت و به تدریس تفسیر پرداخت.

شماری از شاگردان مرحوم علامه عبارتند از:

شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید مفتح، شهید قدوسی، امام موسی صدر، ناصر مکارم شیرازی، حسن حسن زاده آملی، عبداﷲ جوادی آملی، احمدی میانجی، سید جلال‌الدین آشتیانی و عبدالکریم موسوی اردبیلی.

تفسیر المیزان (20جلد)، بدایةالحکمة، نهایةالحکمة، شیعه و قرآن در اسلام و اصول فلسفه و روش رئالیسم از آثار این بزرگ است.

علامه طباطبایی در سال 1402ق. درگذشت و پیکر مطهرش در حرم حضرت معصومه علیها السلام دفن شد. ⁽¹⁾

14. شیخ مهدی مازندرانی

مهدی، فرزند حسین در سال 1301ق. در «امیر کلای» بابل به دنیا آمد. وی دروس مقدمات و بخشی از سطوح فقه و اصول را در حوزه علمیه بابل خواند و برای ادامه تحصیل به تهران رفت. وی در مدرسه «صدر» سکونت گزید و دروس سطح و خارج فقه و اصول را نزد شهید شیخ فضل‌اﷲ نوری و سید عبدالکریم مدرس لاهیجی خواند. شیخ مهدی برای ادامه تحصیل به نجف رفت و در درس آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، محمدحسین نائینی، شیخ الشریعه اصفهانی و شیخ عبداﷲ مازندرانی شرکت کرد و به مقام اجتهاد نایل گردید. وی حکمت و عرفان را نزد میرزا شهاب‌الدین نیریزی، میرزا حسن کرمانشاهی و میرزا هاشم اشکوری آموخت.

میرزا مهدی در سال 1340ق. به ایران بازگشت و به دعوت عالمان شهر بابل به زادگاهش برگشت و 6 سال در بابل به تدریس و تبلیغ معارف اسلامی پرداخت. وی سپس به قم رفت و به تدریس فقه، اصول و تفسیر قرآن پرداخت.

شماری از شاگردانش عبارتند از:

اخوان سید کاظم و سید مهدی مرعشی، محسن گرکانی، سید محمد وحیدی، سید عزّالدّین حسینی، سید جلال‌الدین آشتیانی و مسلم ملکوتی.

حاشیه و تعلیقه بر اشارات، شفا، اسفار، شوارق و فصوص از آثار او در فلسفه است.

میرزا مهدی در سال 1378ق. به سرای باقی شتافت و پس از تشییع باشکوه در قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

مرحوم حیدری، تدریس و شاگردان

آیت‌اﷲ آقا شیخ علی حیدری کاشانی توانست کتاب‌هایی را که در دوران تحصیلاتش نزد استادان برجسته و مشهور فراگرفته بود، با بیانی شیوا و بهترین وجه، تقریر و تدریس کند و شمار قابل توجهی از طلاب را از اندوخته‌های علمی خود بهره‌مند سازد.

وی در سال 1350ش. برای تدریس و تبلیغ، از سوی دوست و هم دوره‌ای و هم مباحثه‌ی دوران تحصیلش، آیت‌اﷲ حاج سید مهدی یثربی به کاشان دعوت شد. با پذیرفتن این دعوت و هجرت از قم در راوند کاشان سکونت گزید و امامت جماعت مسجد صاحب‌الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف راوند را برعهده گرفت. وی افزون بر تبلیغ معارف اسلامی، در مدرسه علمیه آیت‌اﷲ یثربی کاشانی به تدریس علوم اسلامی پرداخت. نیز فلسفه، کلام، تفسیر، اخلاق و سایر دروس را به صورت خصوصی درس می‌گفت.

شماری از شاگردان او عبارتند از:

حجج اسلام آقایان شیخ احمد حیدری، شیخ محسن حیدری، شیخ محمدجواد حیدری و شیخ محمدحسین حیدری، شهید شیخ محمدرضا حیدری، شیخ حسین حیدری، شیخ عباس محقق، شیخ محسن دهقانی، شیخ محسن قرائتی، شیخ حسن صحبت، شیخ حمید ناصحی، شیخ امیر احتشام، شیخ مرتضی صادقی، شیخ اللهیار فجری، سید رضا پیامبرپور، سید ابراهیم راستگو، شهید سید حسن صالحی، شهید سید علی صالحی، سید نورالدین صالحی و سید حسین بنی هاشمی.

فعالیت‌های تبلیغی

این استاد زاهد افزون بر تدریس، به امامت جماعت و فعالیت‌های تبلیغی و ارشادی پرداخت. در ماه‌های محرم، صفر و رمضان و در سایر مناسبت‌ها سخنرانی می‌کرد. هر از چندگاه نیز با مبلغان فرقه‌های صوفیه، بابی و بهایی در منطقه، مناظره می‌کرد. آیت‌اﷲ حیدری از بیانی شیوا، نرم و ملایم برخوردار بود و مطالب علمی سنگین و مهم را با زبانی ساده و رویی گشاده ابراز می‌نمود و مخاطبان خود را از هر قشر و صنفی که بودند بهره‌مند

و آگاه می‌ساخت. به نیازمندان کمک می‌کرد؛ خطبه عقد جوانان را می‌خواند؛ اذان و اقامه در گوش نوزادان می‌گفت؛ نماز میت می‌خواند و در تشییع جنازه و مجالس ترحیم و یادبود مؤمنان و شهدای جنگ تحمیلی حاضر می‌شد. او خود را خادم مردم می‌دانست.

آثار

آیت‌اﷲ حیدری تقریرات درس فقه و اصول آیت‌اﷲ سید محمد محقق داماد و امام خمینی را نگاشت. و مقالات فقهی متعددی در مسائل مستحدثه نوشت. سروده‌هایی نیز از وی به زبان‌های فارسی و عربی در مناقب و مراثی اهل‌بیت علیهم السلام و فضایل اخلاقی به یادگار مانده است.

مرحوم حیدری از نگاه دیگران

1. حسین حیدری

ایشان که برادر آیت‌اﷲ حیدری است می‌گوید: برادرم حاج شیخ علی که حق بزرگی بر من داشت و آنچه دارم، به خاطر زحمات و دلسوزی‌های اوست، از آغاز طلبگی با کار و تلاش، هزینه تحصیلی و زندگی خود را تأمین می‌کرد و با نماز و روزه استیجاری، کتاب‌های مورد نیازش را می‌خرید. علاقه شدیدی به مطالعه کتاب‌های مختلف، تدریس و مباحثه داشت. از بزرگان علم و استادان برجسته، بسیار تجلیل و تکریم می‌کرد. از عالمانی همچون شیخ صدوق، علامه مجلسی، شیخ طوسی و علامه حلی که ده‌ها کتاب و رساله در موضوعات مختلف دینی نگاشتهاند و از این راه، خدمات بزرگ و شایست‌های به اسلام و تشیع کردهاند، پیوسته یاد می‌کرد و اهل علم را به مطالعه آثار آنان توصیه می‌نمود. وقتی برادرم از دنیا رفت، در عالم رؤیا از او سوال کردم: آیا در عالم برزخ، مشکلاتی داشتی؟ او در جواب گفت: مشکلاتی داشتم، ولی فرزند شهیدم محمدرضا به دادم رسید. ⁽¹⁾

2. احمد حیدری

پدرم نسبت به استادانش، به ویژه امام خمینی، ارادت می‌ورزید و پیوسته از آنان یاد می‌کرد. به جامعیت امام اعتقاد داشت و در هیچ یک از برنامه‌ها و اهداف بلند او تردید به خود راه نداد و به قاطعیت و شدت از او حمایت و پیروی کرد.

در سال‌های دفاع مقدّس، طلاب و شاگردانش را برای اعزام به جبهه و حضور در میان رزمندگان تشویق می‌کرد. بعد از شهادت برادرمان محمدرضا که در جبهه‌ها فعالیت تبلیغی رزمی داشت و در عملیات فکه در تاریخ (24/1/1362ش) به شهادت رسید، پدرم متبسم بود و به شهادت فرزندش افتخار می‌کرد و آن را از الطاف الهی برای خود می‌دانست.

هرگز از کسی چیزی نخواست و چیزی را هم به کسی تحمیل نکرد. حتی به فرزندان خود امر نکرد که حتماً طلبه شوند؛ بلکه آن‌ها را در تعیین خط مشی زندگی خود آزاد گذاشت. این خلق و خوی پسندیده او باعث شد که هر 6 پسر و برخی نوادگان او طلبه شوند.

پدرم مناعت طبع داشت. در گرفتن سهم امام علیه السلام و خرج آن پرهیز می‌کرد و کسانی را که برای پرداخت وجوه شرعی به او مراجعه می‌کردند، به دفاتر و نمایندگان مراجع تقلید ارجاع می‌داد.

به ادای نماز در اول وقت و جماعت، اهتمام ویژه داشت و به خاطر کمی جمعیت، نماز جماعت صبح را هم تعطیل نکرد.

هرگز برای پست و مقام و رسیدن به آن تلاش نکرد. با آنکه از شاگردان امام خمینی به شمار می‌رفت و با مسئولان و مقامات بلند پایه کشوری همدرس و همدوره بود و بار‌ها برای پذیرفتن مسئولیت‌هایی به سراغش آمدند، ولی او نپذیرفت. زندگی ساده و بیآلایش خود را با مطالعه، تدریس، رسیدگی به امور مردم، تبلیغ و ارشاد و بینام و نشان گذراند.

از تلاش‌های شبانه روزی مادرمان در حضور و غیاب او قدردانی می‌کرد.

در شبی که از دنیا رفت، با نشاط و شادابی ویژه، به شرح دعای مکارم‌الاخلاق و بخش اخلاق و حکمت منظومه ملا هادی سبزواری پرداخت و در آخر توصیه کرد هر هفته از

آن‌ها یک درس بگیریم و به آن عمل کنیم. ⁽¹⁾

3. آیت‌اﷲ سید محمد ابطحی کاشانی

جناب آقای حیدری مرد ملّا و عالمی زحمت کشیده بود. بیشتر تحصیلاتش را در قم گذراند و از محضر استادان و بزرگان حوزه علمیه قم استفاده کرد. کثیرالعائله بود و گاهی با نماز و روزه استیجاری زندگی را می‌گذراند. ⁽²⁾

4. آیت‌اﷲ سید علی محقق داماد

حضرت آقای حیدری اهل فضل و کمال، متدین و کوشا بود. چون مورد اعتماد پدرم بود سال‌ها از سوی ایشان برای تبلیغ و ارشاد به زرند کرمان میرفت.

5. آیت‌اﷲ حسن شریعتی نیاسری

شیخ بزرگوار آقای حیدری مردی فاضل و ملّایی باتقوا بود. در درس اسفار استاد علامه طباطبایی با هم بودیم. خوش فهم بود و استعداد خوبی داشت. خیلی با نشاط بود. با مردم برخوردی صمیمی و نرم و ملایم داشت. از نظر اخلاقی، مشابه او را کم دیدم. ⁽³⁾

وفات

سرانجام آیت‌اﷲ شیخ علی حیدری در شب سیزدهم صفر سال 1410ق. مصادف با 23/6/1368ش. درگذشت. پیکر پاکش پس از تشییع و اقامه نماز میت توسط آیت‌اﷲ سید رضا بهاءالدینی در قبرستان باغ بهشت «مقبرةالعلماء» قم به خاک سپرده شد.

وی دارای 6 پسر و 2 دختر بود که یکی از فرزندانش در دوران دفاع مقدس به شهادت رسید. همه پسران او در کسوت روحانی‌اند، و به فعالیت‌های علمی، فرهنگی و تبلیغی اشتغال دارند. ⁽⁴⁾

ملا محمد خمامی رشتی / شهید مشروطه مشروعه

اشاره

پدر: حاج اسدالله

ولادت: 1200 ش.

وفات: 1298 ش.

مدفن: قم، وادیالسلام.

تألیف:

غلامرضا گلی زواره

طلیعه

«گیلان موقعیتی ممتاز، نه فقط از لحاظ اقلیمی وجغرافیایی، بلکه از لحاظ تاریخی و انسانی دارد. سرزمینی نابغه پرور است، علمای بزرگ، فقیهان، فیلسوفان، شاعران، ادیبان، صنعتگران و دانشمندان، مردان و زنان از خود گذشته و شجاع در تجربه‌های گوناگون این کشور، سرتاسر تاریخ این خطه عزیز و پر برکت انباشتهاند». ⁽¹⁾

یکی از مناطق گیلان، بخش خمام است که مرکز اداری آن با همین نام در ارتفاع حدود بیست متر پایین‌تر از سطح دریای آزاد، در ناحیهای جلگهای و در چهارده کیلومتری شمال شرق رشت قرار دارد و رودخانه «شیجان» از کنار این شهر عبور می‌کند. آب و هوایی معتدل و مایل به گرم و مرطوب، اقلیم آن را تشکیل داده است. راه‌های اصلی رشت،

بندرانزلی، لاهیجان و رامسر که از توابع مازندران است از این بخش می‌گذرد. از آنجا که خمام رود از شاخه‌های سفید رود در این منطقه جاری است، خمام بدین نام معروف گردیده است.

خمام که بخش وسیعی از شهرستان رشت را تشکیل داده، از شمال به دریای خزر و از جنوب به آبادی‌های حومه‌ی رشت محدود می‌گردد. لشت نشا در شرق و پیر بازار درغرب آن قرار دارند و شامل 65 آبادی بزرگ و کوچک است.

به گواهی مورخان، خمام از مناطقی است که در جریان درگیری‌های امیران محلی شاهد وقایعی بوده و گاهی بین امیران گیلان، دست به دست می‌گردیده است. با توجه به اینکه یکی از لنگرگاه‌های کشتی‌های بزرگ بادبانی بوده و راه آبی اتصالی بین رشت، فومن و گسکر داشته یکی از قرارگاه‌های جنگاوران متخاصمین بوده و به همین دلیل دچار آسیب‌هایی شده است.

خمام حدود ده‌هزار نفر سکنه دارد و شغل عمده‌ی اهالی آن کشت برنج، باغداری، دامداری، صیادی، پرورش طیور و کرم ابریشم است.

آثار زیارتی آن عبارتند از: مقبره‌ی امام‌زاده حسن علیه السلام، بقعه‌ی آقا سید پیر (نوه امام کاظم علیه السلام)، بقعه‌ی آقا بابا حسن، بقعه‌ی سید زکریا، امام‌زاده‌ی سید ابوجعفر. البته خمام و توابعش زیارت‌گاه‌های دیگری هم دارند. ⁽¹⁾

از خمام در طول قرون و اعصار، مشاهیری نامدار برخاستهاند که از جمله‌اند:

ولادت و ایام کودکی

در نیمه‌ی قرن سیزدهم هجری قمری و در زمان فرمانروایی محمد میرزا قاجار 1250– 1264ق. تولد یافت. تحت تربیت پدری پارسا و مادری عفیف، دوران خردسالی خود را گذراند. محمد با ارشاد و هدایت والدش، وارد به مکتب خانه‌ی محلی شد تا آموزش‌های مقدماتی را آغاز کند. او که برای والدین خود احترام خاصی قائل بود به توصیه‌های دل‌سوزانه‌ی پدر گوش داد و نزد ملای مکتبی محل به فراگیری قرآن و برخی متون ادبی و داستانی اهتمام ورزید.

دروسی که محمد در مکتب خانه خمام آموخت عبارت بود از: آموزش سوره‌های کوچک پایانی قرآن کریم، گلستان و بوستان سعدی، جامع عباسی، ترسل «رسم الخط» در نامه نگاری نصاب الصبیان، کتاب‌هایی همچون: جودی، جوهری، الفیه، صرف و نحو عربی، کتاب چهل طوطی، مختارنامه، موش و گربه، عاق والدین و مقداری هم شاهنامه. او در مکتب‌خانه تا حدودی خوش‌نویسی را هم تمرین کرد. آموزش حساب سیاق و دینار نیز در برنامه این مکتب قرارداشت.

به نظرمی‌رسد که ایشان حدود سه سال به این شیوه درس خواند و خوشحال بود که می‌تواند قرآن کریم را تلاوت کند و آداب شرعی را آموخته و با مبانی مقدماتی اعتقاداتی آشنا شده و با مراسم و شعائر دینی هم مأنوس گردیده است. ⁽³⁾

هجرت به رشت

سال 1265 ش. حدود پانزده سال از عمر محمد خمامی می‌گذشت که برای هجرت علمی و آموزشی آماده شده و عازم رشت گردید.

رشت در آن ایام، حوزه‌ی علمیه‌ی فعال و پرباری داشت و مدارسی که در دوره‌ی قاجاریه یا کمی قبل از آن احداث گردیده بود، وظیفه‌ی آموزش‌های لازم دینی و ادبی را نسبت به طلاب منطقه، عهده‌دار بودند. او در اولین قدم به معروف‌ترین مدرسه‌ی رشت که «صدریه» نام داشت قدم نهاد و در یکی از حجرات آن اقامت گزید. این مکان آموزشی و دینی در سال 1212ق. در دو طبقه‌ی چوبین و در بازار زرکشان، حوالی میدانی کوچک احداث گردیده بود. البته وی در دو مدرسه‌ی دیگر نیز درس‌های لازم را نزد استادان می‌آموخت که از جمله آن‌ها مدرسه‌ی میرزا محمد طاهر مستوفی بود. این مدرسه همراه با مسجد و تکیهای درمحله استاد سرای رشت در سال 1243ق. و در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده بود. همچنین مدرسه‌ی حاجی حسین واقع در محله صالح آباد از کانون‌های فعالیت آموزشی ایشان بوده است. ⁽¹⁾

محمد خمامی، طی ده سال اقامت در رشت موفق گردید دروس مقدماتی از قبیل صرف و نحو، معانی، بیان، منطق و دیگر دروس این دوره را فرا بگیرد ⁽²⁾و از کمالات علمی و اخلاقی استادان در این مقطع تحصیلی بهره ببرد. وی آنگاه به فراگیری دروس سطح مقدماتی و متوسطه پرداخت و به نظرمی‌رسد بخش‌هایی از سطح عالی چون رسائل شیخ انصاری، کفایة‌الاصول شیخ محمد کاظم سبزواری و مانند آن‌ها را در حوزه‌ی مذکور خوانده باشد.

هجرت به نجف

جاذبه‌ی معنوی آستان قدس ائمه‌ی هدی علیهم السلام در عتبات عراق دل از کف ملامحمد ربوده بود. لذا در حدود سال 1275ق. به حریم مطهر حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام شتافت تا در پرتو انوار آن خورشید فروزان امامت به غواصی در اقیانوس معرفت و فضیلت بپردازد. در آن زمان، او جوانی 25 ساله بود که راهی عراق عرب گردید. سرانجام ملا محمد در نجف اشرف، عاصمه‌ی تشیع و حوزه علمیه مرکزی آن دوران، رحل اقامت گزید و به حلقه‌ی دروس استادان والا مقامی حاضر گردید.

نخستین شخصیتی که وی محضرش را درک کرد، فقیه پارسا و مجتهد زاهد، مرحوم حاج شیخ حبیب‌اﷲ رشتی املشی 1234 – 1312ق. از شاگردان برجسته و کم‌نظیر شیخ اعظم، انصاری بود. ⁽¹⁾ملا محمد خمامی به خوبی به این واقعیت پی برده بود که میرزا حبیب‌اﷲ رشتی به عنوان مدرس ممتاز نجف، منزلت علمی، معنوی و اجتماعی والایی در میان خواص و عوام دارد. همچنین می‌دانست که استادش به موازات این خلاقیت‌های گره‌گشا در مباحث اصولی و فقهی، در اخلاق و فضیلت و به خصوص عبادت، ذکر و دعا، زهد و ساده زیستی، عزت و قناعت، پارسایی و استغنای طبع به کمالاتی ارزنده دست یافته است.

این استاد فاضل در پرتو این خصال پسندیده، شاگردانش را به خودسازی و تهذیب نفس مشتاق می‌ساخت. از طرفی محقق رشتی از صدور اجتهاد برای شاگردانش به شدت اجتناب ورزید. و تنهابرای عدهای اندک از شاگردان خود این اجازه را صادر می‌کرد، که شیخ محمد خمامی از جمله فضلایی بود که به اجازه‌ی اجتهاد و روایت از استادش مفتخر گردید. ⁽²⁾

ملا محمدخمامی موفق گردید واپسین سال‌های عمر پر برکت زعیم شیعیان و فقیه نامدار جهان تشیع، مرحوم شیخ مرتضی انصاری (متوفای 1281ق) را در حوزه‌ی نجف

اشرف دریابد و در محضر آن مرجع بزرگ حاضر شود و از بیانات استدلالی و آرای ابتکاری او در اصول فقه استفاده کند. ⁽¹⁾

از جمله استادانی که ملا محمد خمامی از محضر او کمال استفاده را نمود، آیت‌اﷲ شیخ محمد طه نجفی تبریزی (متولد 1241ق – متوفی 1323ق) می‌بود. وی عالمی جامع، فقیهی بارع و محدثی عالی‌قدر بود.

شیخ محمد طه نجفی به دو ویژگی علم و اخلاق آراسته بود، چون در علوم گوناگون و نیز مباحث ادبی، تاریخ، حکمت و اشعار عربی و بخصوص در فقه، اصول، رجال، حدیث و کلام تبحر فوق‌العادهای داشت.

این توانایی ها را با زهد، عبادت، حسن خلق و سلامت نفس عجین ساخته بود و به همین دلیل زانو زدن در محضرش برکات فراوانی به همراه داشت. در این محفل پر فیض، مرحوم خمامی، از پرتو دانش و معرفت استادی وارسته فروغ می‌گرفت و با عدهای از مشاهیر و اجلای علما که نزد وی شاگردی می‌کردند، مأنوس گردید و با بعضی از آنان مباحثه‌های علمی داشت. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ خمامی از محضر آیت‌اﷲ میر عبدالباقی موسوی رحمة الله ملقب به شریف العلماء رشتی که از شاگردان شیخ محمدحسن رحمة الله صاحب جواهر و شیخ جعفر کاشف الغطاء بوده است، بهره‌مند گردید. همچنین مرحوم آیت‌اﷲ خمامی موفق به کسب اجازه روایی و اجتهاد از استادان خود شد. ⁽³⁾

پرتو افشانی در رشت

ستاره‌ی تابناک خمام بعد از بهره‌گیری کامل از محضر استادان نجف از جوار تربت

مقدس مولای متقیان، با کوله‌باری از دانش و معرفت و گواهی‌نامه‌های گوناگون علمی و جواز اجتهاد به زادگاه خود بازگشت. زمان بازگشت ایشان به موطن خود به طور دقیق مشخص نیست، ولی منابع تاریخی مراجعت ایشان را قبل از سال 1290ق. ذکر کردهاند، در آن ایام، دیار مزبور از نشاط علمی و دینی خوبی برخوردار بود و در آنجا فقیهانی چند، به تدریس و افتا اشتغال داشتند.

آیت‌اﷲ خمامی که باب اجتهاد را مفتوح، مقام نیابت را عام و خود را فقیهی صاحب نظر می‌انگاشت. در کنار دیگر مدرسان، بساط تدریس گسترانید و هم زمان به حلّ مرافعات مردم همت گماشت و سؤالات شرعی اهالی را پاسخ می‌گفت. همین سوابق، موجب گردید تا اهالی منطقه به تدریج با تبحر علمی، تقوای عملی و معنوی و فضایل اخلاقی وی آشنا گردند و او را به عنوان فقیه شاخص و مجتهد برجسته در گیلان و توابع بشناسند.

آگاهی‌های فراوان، بیان رسا، شیوه‌های آموزشی جذاب و رفتار دلسوزانه با فراگیران، سبب گردید تا در مدتی کوتاه، محفل علمی و تربیتی ملا محمد از جویندگان کمال، مالامال گردد و درس و بحث او را با رونقی فزآینده مواجه گردد. اگرچه مباحث و مطالب استاد، سطوح عالی حوزه بود ولی او با نظم خاصی بر کرسی تدریس قرار می‌گرفت با طرح مباحثی در کلام، اعتقادات، اخلاق و احادیث، در لابه‌لای درس، جان تشنه‌ی طالبان علم و فضیلت را سیراب می‌ساخت.

با گذشت زمان، ضمن اینکه تعداد شرکت‌کنندگان درس او افزایش پیدا می‌کرد، معمولاً از نظر کیفی نیز تحولی محسوس در شاگردان او دیده می‌شد و طلاب فاضل، دانشور و خوش استعداد در محفل او قابل مشاهده بودند. این پدیده به دلیل علم استوار، کمالات، تقوای استاد و اخلاص حاکم بر جلسه‌ی درس آن فقیه فرزانه بود و بدون استدلال قوی و قانع‌کننده از موضوعات، عبور نمی‌کرد. به مثال‌های کاربردی استشهاد می‌کرد و با وقاری خاص، ایراد‌ها و سؤالات را به گونهای پاسخ می‌داد که اشکال کنندگان قانع شده، از موضع خود عقب‌نشینی می‌کردند. به هر حال آن مرحوم سال‌های متمادی در رشت، زعامت و مرجعیت داشت و دعاوی عمومی به محضرش ارجاع می‌گردید.

شاگردان

عالم عامل

آیت‌اﷲ محمد خمامی در زمره‌ی عالمان عظیم‌الشأنی است که علم و عمل را با هم آمیخت و به توفیق هدایت مردم و ارشاد جامعه بار یافت و با شهادتش جویباری از خون پاکش به رودخانه‌ی پرخروش و خونین حق‌پویان و حق‌گویان به خون خفته‌ی تاریخ تشیع پیوست.

او یکی از زعما و مراجع تقلید رشت در هنگام شکل‌گیری انقلاب مشروطه بود. در این دوره بسیاری از اهالی گیلان در مسایل شرعی و فقهی از آن بزرگوار تقلید و در امور حقوقی و قضایی به احکامش توجه می‌کردند. ایشان می‌کوشید با فعالیت‌های تبلیغی و ترویجی، موازین دینی را در میان اقشار گوناگون برپا کند. وی از نفوذ فوق‌العادهای در میان اهالی گیلان برخوردار بود و حتی والیان منطقه و کارگزاران قاجار از او حساب می‌بردند. ⁽³⁾

به علت نقش فعال ایشان در برنامه‌های مذهبی، احتماعی و سیاسی گیلان، عمده خواص جامعه؛ یعنی مجتهدان و رجال سیاسی برای او حرمت و منزلت ویژهای قائل بودند. منابع تاریخی و رجالی نیز از او به عنوان فقیهی با تبحر، شجاع، مردم یار، دل آگاه، پر سوز و گداز و زمان‌شناس مدافع ارزش‌های اسلامی، عزت تشیع و استقلال سیاسی

ایران اسلامی یاد کردهاند. این عالم زمان‌شناس در طول حیات پر بارش به حق فکر می‌کرد و تحقق عدالت واقعی را جز از طریق اجرای حدود و احکام الهی بر اندیشه، رفتار، گفتار و کردار مردمان جستجو نمیکرد.

مردم در سؤالات شرعی، استفتاء و مکاتبات دیگر خود، از او به عنوان حجت‌الاسلام، مروج احکام شرع انور، مرجع انام و پناهگاه شیعیان یاد می‌کردند.

آن مرحوم به لحاظ مقام علمی و معنوی در عصر خود قرین نداشت و موقعیت و پایگاه اجتماعی و سیاسی او همچون آقا نجفی در اصفهان، ملا قربانعلی در زنجان و سید عبدالحسین لاری در شیراز بود.

شمس گیلانی در وصف او نوشته است:

مولی حاج شیخ محمد خمامی رشتی از اعاظم علما عصر خود بود. آن جناب در نفوذ کلام و عظمت، یگانه بود و هنوز در گیلان مثل او دیده نشده است، مرجع تقلید عده‌ی کثیری از گیلانیان بوده و ریاست تام آن ناحیه با آن بزرگوار بوده است. در زمان حیات آن بزرگوار، کسی نتوانسته بود علناً در منطقه گیلان مرتکب فسق و فجور گردد. در ظاهر، حدود شرعی را جاری می‌نمود

و در سخاوت طبع معروف و قضاوت تمام مردم گیلان، منحصر به او بوده است. هر گرفتاری که برای اهالی آن سامان رخ می‌داد، ایشان آن را برطرف می‌کرد و دوایر دولتی از آن جناب وحشت عجیبی داشتند و تا زمان حیاتش مساجد آباد و می‌خانه‌ها ویران بود. در دوره‌ی مشروطه فوق‌العاده

به زحمت افتاد و با تمام قوت با انحرافات مخالفت می‌نمود و در دوره‌ی خود، پای از جاده‌ی

شریعت کنار نگذاشت و مشغول ترویج، نشر و تدریس معارف الهی بود. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ حاج شیخ صادق احسان بخش رحمة الله (1349-1423ق) از معاریف علمای معاصر، امام جمعه و نماینده‌ی ولی فقیه در استان گیلان در وصف آن شخصیت بزرگ می‌نویسد:

حاج ملا محمد خمامی از علمای معروف گیلان پس از تحصیل مقدمات عازم نجف اشرف گردید و از محضر میرزای رشتی و سایر علمای زمان بهره‌مند گردید و با کسب اجازه از استادان خود، به گیلان بازگشت و در رشت مقیم شد و در مدتی کوتاه توانست به شهرت و محبوبیت دست یابد؛ ضمن آنکه از مدرسان متخصص بود و اوقات خود را صرف تدریس فقه و اصول کرد، به دعاوی افراد نیز رسیدگی می‌کرد و از این لحاظ مرجعیت داشت و از روحانیونی بود که از مشروطه‌ی مشروعه جانبداری می‌کرد وبه همین دلیل با آزادی خواهان رشت و مشروطه‌خواهان گیلان علناً ناسازگاری می‌کرد تا جایی که هدف ترور نافرجام مخالفان قرار گرفت، ولی وی هم چنان در مخالفت علنی خود استوار ماند. مؤلف مقاله از اساتید خود در رشت بار‌ها

از مرحوم حاج ملا محمد خمامی مطالبی شنیده است که نفوذ کلام و وجاهت مقام او را کمتر شخصیتی از علما و روحانیون داشته است. ⁽¹⁾

ابراهیم فخرایی با وجود آن که نه تنها ملا محمد خمامی را قبول نداشت، بلکه در کتابش خصومت با آن عالم جلیل را آشکار می‌سازد، چنین اعتراف می‌نماید:

ملا محمد خمامی از علمای درجه اول گیلان بود. مرجعیتی را که ملا قربانعلی در زنجان و حاج حسن مجتهد در تبریز و حاجی شیخ فضل‌اﷲ نوری در تهران داشت، در رشت دارا بود، ملایی بود مقتدر و دارای حوزه‌ی

تدریس و محضرش جای حل و فصل مرافعات و نوشته‌هایش نزد حکام شرع و عرف نافذ بود.

معروفیت حاجی خمامی از آن زمان آغاز گردید که تازه از نجف برگشته و فتوایی علیه یک نفر تبعه‌ی

روسی صادر کرده بود. از این تاریخ بود که حکام گیلان و علمای هم عصرش از او حریم می‌گرفتند

و در مقام تکریم و جلب حمایتش بر می‌آمدند. تنهاملایی که از بعضی فتاوی خمامی ایراد می‌گرفت،

ملا عیسی پدر شیخ عبدالحسین رشتی بود. وی مجتهدی جامع الشرایط به شمار می‌رفت

و به زهد و تقوا شهرت داشت. در مرافعات بیطرفانه و بدون توقع مالی، حکم صادرمی‌کرد؛ مشکلات طلاب را به وضعی رضایت بخش حل می‌کرد و خود حاجی خمامی نیز به فضل و تقوای او ایمان داشت. ⁽¹⁾

دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی استاد دانشگاه و مورخ معاصر که نسبت به موضع‌گیری‌های آیت‌اﷲ خمامی درباره مشروطه انتقاداتی دارد و از اینکه آن عالم رشتی با آزادی خواهان مخالف بوده ناراحت می‌باشد، اذعان می‌دارد که فقیه مذکور در امور سیاسی اجتماعی گیلان با نفوذ بوده و همچون فرمانروایی نامی، احکامی لازم‌الاجرا دارد. وی می‌افزاید:

خمامی روحانی مشهور صدر مشروطه بود، این روحانی نامدار که روزی به مشروطه طلبان اطمینان داد که خیر خواه آنان گردد و اعلامیهای هم در این باره انتشار داد، بالاخره «وقتی انحراف آنان را مشاهده کرد» به ضدیت با مشروطه علناً قیام کرد و در این مسیر، آقا شیخ علی مجتهد فومنی را با خود همراه ساخت و در واقع به همان راهی رفت که شیخ فضل‌اﷲ نوری رفته بود. ⁽²⁾

صلابت و قاطعیت

ملا محمد خمامی به عنوان اندیشمندی فقیه، دارای جاذبه و دافعه بود. همه از ایشان بعنوان ملای بانفوذ گیلان و عالمی با اقتدار سخن گفتهاند. و بدیهی است که این میزان نفوذ وی در میان اقشار جامعه، ناشی از جاذبه‌های نیرومندی است که در وجود وی دیده می‌شد. در ادامه به دو جریان که بیانگر نفوذ و صلابت وی است اشاره می‌کنیم:

در همان ایام مراجعت از نجف اشرف و قرار گرفتن بر کرسی تدریس و قضا و افتاء، واقعهای خلاف عفت عمومی توسط یک نفر ارمنی تبعه‌ی روس و ساکن رشت در ارتباطی

نامشروع با زنی غیر ارمنی اتفاق افتاد که اعتراض و نفرت عمومی را بر انگیخته بود. چون ماجرا به استحضار حاج خمامی رسید و شهود نزد وی حضور مردی اجنبی را در خانه‌ی زنی مسلمان، آن هم در حال می‌گساری گواهی کردند، حاجی خمامی بعد از بررسی‌های لازم و ارزیابی ادعا‌های شهود، به حکم شرع مقدس، آن دو را که مرتکب چنین گناه کبیرهای گردیده بودند مهدورالدم خواند و فتوا به مجازات آنان داد.

در پی نشر این حکم، اهالی متدین رشت که کارگزاران حکومت قاجار را فاقد قدرت جلوگیری از منکرات و جسارت و جنایت مردی بیگانه می‌دیدند، خود اقدام کردند و دسته جمعی به خانه‌ی مورد نظر که خلاف در آن صورت گرفته بوده رفته، آن ارمنی را به سزای اعمال ننگینش رساندند و حکم اسلامی را درباره آن زن معلوم‌الحال اجرا کردند. انتشار خبر قتل ارمنی تبعه‌ی روس، اعتراض شدید دولت مذکور را به شاه ایران (ناصرالدین شاه) در پی داشت و بدین وسیله، خبر مزبور به محافل دینی و اجتماعی تهران رسید. شاه، حاجی خمامی را به تهران فرا خواند و او هم به خانه‌ی آیت‌اﷲ ملا علی کنی، فقیه بلند پایه و با نفوذ تهران وارد گردید.

آن دو مجتهد عالی مقام به دیدار ناصرالدین شاه رفتند و شاه از حکم حاجی خمامی گلایه کرد و گفت: «شما با این رفتار و فتوای خود، روابط دو دولت ایران و روس را به تیرگی کشاندهاید و امکان دارد هر لحظه وقایع ناگواری رخ دهد، اکنون همسایه شمالی ما به شدت ناراحت است، چرا چنین اقدام خطرناکی را انجام دادهاید؟»

حاجی خمامی بدون هیچ‌گونه ترس و واهمهای از دربار و تشکیلات شاهنشاهی پاسخ داد:«من به تکلیف شرعی و وظیفه‌ی دینی عمل کرده‌ام». شاه گفت: «فتوای مجتهدان باید به اطلاع مقامات حکومتی برسد و آن‌ها مجری احکام باشند نه مردم». حاجی خمامی در همان لحظه کاغذی را از لای عمامه‌ی خود بیرون آورد و به شاه داد و گفت: «این افراد مهدورالدم می‌باشند، امر بفرمایید حکم شرعی درباره آنان به اجرا در آید». شاه که تا حدودی غافلگیر شده بود و از سویی نمیخواست مخالف احکام و موازین شرع مقدس معرفی گردد و نیز از فق‌ها هم حساب می‌برد، آن جلسه را با سردی برگزار کرد و ماجرا با انفعال او خاتمه یافت.

در این واقعه، حاجی خمامی رشتی جرأت و صلابت و شهامت خود را در برابر حکومت وقت بروز داد و ثابت کرد از اجرای احکام اسلام، خصوصاً نسبت به تبعه‌ی دولتی بیگانه که به حریم اسلام تجاوز کرده بود واهمهای ندارد و محظورات سیاسی، بین‌المللی یا اجتماعی، مانع اجرای حدود اسلامی نمیشود. از این گذشته، این رفتار مقتدرانه، هشداری بود به بیگانگان که مدام در پی تهاجم به ارزش‌های دینی و شکستن حرمت‌های مذهبی بودند. ⁽¹⁾

آقا باقر آبدار قمی معروف به سعدالدوله و سعدالسلطنه از حکام خود خواه، مستبد و ستمگر منطقه‌ی گیلان قبل از وقوع انقلاب مشروطه بود که تصور می‌کرد با اعمال زور و قدرت طلبی می‌تواند هر کاری را انجام دهد. او ملا حسن تحویل داری، روحانی حامی مردم و مورد توجه اهالی را به دارالحکومه احضار کرد، اما این عالم ارجمند از آن جهت که علت احضار او اعلام نگردیده بود، اعتنایی نکرد و به مقر حکمرانی سعدالدوله نرفت. اصولاً علما و روحانیون از تماس با حکومت وقت و مأمورین دولتی امتناع می‌کردند؛ مگر اینکه خلافی روی می‌داد یا وظیفه‌ی شرعی ایجاب می‌کرد که برای دفاع از حقوق مردم وارد عمل گردند. به هر حال، این حاکم، مجدداً پیغام داد و تأکید و تهدید نمود، ولی ایشان برای بار دوم نیز از حضور در دربار امتناع کرد و خاطر نشان ساخت که باید علت احضار مشخص گردد. برای سومین بار عدهای از فراشان حکومتی به خانه این عالم هجوم بردند و او را با زور و ارعاب به دارالحکومه بردند. حاکم ظالم فرمان داد گوش آن روحانی را که هیچ جرم و خلافی مرتکب نگردیده بود به دیوار میخ کنند.

این رفتار توهین‌آمیز و جاهلانه، آن هم درباره روحانی محترمی چون ملا حسن، موجب خشم علما و خروش مردم شد. بنا به دستور حاج ملا محمد خمامی که از علمای درجه اول بود، بازار‌های رشت تعطیل شد و شهر متشنج گردید. خبر تعطیلی محل کسب و کار و اعتراض و اعتصاب مردم گیلان به مرکز حکومت قاجار منعکس شد و مظفرالدین شاه قاجار که دید اوضاع به شدت آشفته است، بدون تأمل، سعدالسلطنه را از حکومت گیلان

عزل کرد و به حاجی خمامی نوشت به زودی فرزند خود، شعاع‌السلطنه را به گیلان اعزام خواهد کرد تا خطای حاکم معزول را جبران کند و از مردم گیلان به خصوص جامعه‌ی روحانیت عذرخواهی نماید و سفارش کرد حاکم جدید را همچون فرزند خود بشناسد. ملک منصور شعاع‌السلطنه به گیلان آمد و بر حسب تأکید پدرش به اهالی نرمش نشان داد و اعمالش مورد تأیید و رضایت حاجی خمامی قرار گرفت. البته دوران حکمرانی او کوتاه بود. سعدالسلطنه معزول نیز در سال 1328ق. به دلیل اسائه‌ی ادب به ملا قربانعلی زنجانی، عالم وارسته و با نفوذ زنجان با تهاجم مردم رو به رو شد و به سختی کتک خورد و مجروح گردید و هنوز جهت مداوا به قزوین نرسیده بود که بین راه مرد.

آقا باقر قمی معروف به سعدالسلطنه از حکامی بود که در اثر تقرب به برخی رجال دربار و خویشاوندی با میرزا علی اصغرخان اتابک صدراعظم به مناصب زیادی رسید و اموال زیادی فراهم آورد و خلاف‌های متعددی مرتکب گردید که با قیام عمومی مردم زنجان ضمن مضروب گردیدن از زنجان بیرون رانده شد. ⁽¹⁾

نقش‌آفرینی در جریان مشروطیت

رهبری اصلی مشروطه‌خواهان در حوزه‌ی علمیه نجف قرار داشت و حضرات آیات عظام آخوند خراسانی، ملا عبداﷲ مازندرانی، حاج میرزا حسین ومیرزا خلیل تهرانی در رأس آنان قرار داشتند. در تهران نیز علمایی چون سید محمد طباطبایی، سید عبداﷲ بهبهانی و شیخ فضل‌اﷲ نوری در خط مقدم، قرار گرفته بودند. در ایام وقایع مشروطه، بعد از تهران که در تب و تاب تصمیم گیری، تشکیل مجلس و حوادث گوناگون، آرامش نداشت، تبریز و رشت عموماً در منطقه گیلان نقش سرنوشت سازی در این جنبش ایفا کردند. ⁽²⁾

علما و روحانیون نه تنها از مردم جدا نبودند، بلکه هدایت این حرکت دینی و سیاسی

و مردمی را به عهده داشتند. علمای گیلان نیز از این قاعده مستثنی نبودند و از همه بارزتر نقش مرحوم شهید آیت‌اﷲ حاج ملا محمد خمامی می‌باشد که از نظر رتبه، دانش، دیانت و وجاهت اجتماعی از همه جلوتر و بر همگان مقدم‌تر بود.

علمای تهران بعد از مهاجرت بزرگ و تحصن در جوار آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مراجعت و تقاضای تشکیل مجلس شورای ملی نمودند. رفته رفته با تأیید علمای دینی، بنیان مشروطیت، تحکیم گردید و همگان از هر سوی خواستار تشکیل مجلس عدالت خواهی گردیدند. علمای دینی بعد از حرکت مزبور به مردم اجازه‌ی شرکت در انتخابات را دادند. از این رو حاج شیخ محمد خمامی نیز آن را پذیرفت و به مردم اجازه‌ی داد تا در انتخابات شرکت نمایند.

ناظم الاسلام کرمانی می‌نویسد:

امروز دوشنبه (29ذی‌القعده الحرام1324ق) تجویر حضور در انتخابات مسموع گردید؛ حاج محمد خمامی، مجتهد رشت، همراه شده و حکمی هم در این باب صادر نموده که متن آن چنین است: باسمه تعالی، بر کافه عباداﷲ واجب و لازم است اهتمام در امر مشروطه، شک نیست که هر کس اخلالی کند در امر مشروطه، داخل در جیش یزید بن معاویه است لعنة‌اﷲ علیهم اجمعین، اﷲ اﷲ اﷲ، العجل العجل العجل، منتخبین را زود بفرستید که طولش اسباب سفک دماء و نهب اموال است والسلام علی من اتبع الهدی. ⁽¹⁾مرحوم ابراهیم فخرایی، خاطر نشان می‌نماید که اولین اقدام کمیته انزلی، تبعید سید رفیع خلخالی بود.

او سپس می‌افزاید:

نامبرده بعد از چند ماه تبعید، موفق گردید حمایت آیت‌اﷲ خمامی را جلب و با اقدامات او و قول به عدم مخالفت با افکار آزادی خواهان، به انزلی باز گردد. ⁽²⁾

این مطلب مؤید آن است که حاجی خمامی از آغاز با مشروطه، مخالفتی نداشته و

بر همین اساس بعد از انتخاب حاج آقا سید بحرالعلوم، حاجی خمامی و دیگر علمای رشت، طی دو تلگراف، نمایندگی او را از طرف علما و مردم گیلان به مجلس شورای ملی اعلام داشتند. ⁽¹⁾یادآور می‌گردد با تأکید‌های آیت‌اﷲ خمامی برای برگزاری هر چه زودتر انتخابات و حمایت از این برنامه توسط ایشان، سه تن از نمایندگان گیلان در اولین دوره‌ی مجلس شورای ملی انتخاب شدند. چند روزی از انتخابات مجلس شورای ملی می‌گذشت، ولی وزیر اکرم، حاکم وقت گیلان تمایل نداشت که نمایندگان منتخب روانه تهران گردند. او شرایط مسافرت نمایندگان منتخب را به تهران فراهم نکرد و در تلگرافی که برای مجلس فرستاد ادعا کرد انتخاب حاجی سید بحرالعلوم خلاف آیین‌نامه انتخابات بوده است. به همین دلیل، یکی از نمایندگان مجلس گفته بود:«خوب است آقایان از جناب حاجی خمامی استفسار کنند که انتخاب سید بحرالعلوم به چه نحو بوده است».

از آن سوی، آیت‌اﷲ ملا محمد خمامی بعد از این انتخابات، طی تلگرافی خطاب به آیات محترم سید محمد طباطبایی و سید عبداﷲ بهبهانی، صحت این انتخاب را تأیید و اعلام نمود که نماینده‌ی گیلان، برگزیده‌ی علماست که به سوی مجلس روانه گردیده است. متن تلگراف چنین است:

حضور مبارک حضرت حجت‌الاسلام آقای سید محمد طباطبایی و آقای سید عبداﷲ بهبهانی دام‌ظلهما. از طرف دعاگویان علمای گیلان، جناب مستطاب آقای حاجی بحرالعلوم سلمه‌اﷲ

منتخب شده و به سوی تهران حرکت کردهاند و از خداوند متعال تأیید ایشان و وکلای مجلس ملی مرکزی را خواهانیم.

با ارسال این تلگراف، اوضاع آرام شد و همه از صحت انتخابات اطمینان حاصل کردند، مشروطه‌خواهان دگراندیش و متجدد که بحرالعلوم را نماینده آیت‌اﷲ خمامی تلقی می‌کردند، درباره‌ی وی (حاجی بحرالعلوم) شروع به کارشکنی کردند. آن‌ها از هر راهی که می‌توانستند سفر این نماینده را به تأخیر بیاندازند استفاده کردند.

رابینو از اعضای برجسته کنسول‌گری انگلیس در رشت که به مشروطه‌خواهان سکولار

خط فکری می‌داد و درصدد بد نام کردن علمای منطقه بود، این دروغ را شایع کرد که بحرالعلوم، با بیمیلی علمای نجف مواجه شده و نیز مردم به واسطه‌ی استبداد، سوء ظنی دربارهاش بردهاند و تلاش کردند او را از حرکت به سمت تهران باز دارند. با انتشار این خبر دروغ، مشروطه‌خواهان معلوم‌الحال جنجال آفرینی کردند، اما چون سند و مدارکی درباره‌ی چنین ادعا‌هایی به دست نیاوردند از موضع خود در این باره عقب نشینی کردند.

سرانجام سید بحرالعلوم در دهم دی ماه سال 1285ش. مصادف با 15 ذی‌القعده 1324ق. با کالسکه‌ی پستی راهی تهران شد. او وقتی به تهران رسید، رابط میان شیخ فضل‌اﷲ نوری و حاجی خمامی بود. ⁽¹⁾این رفتارها، گزارش‌ها و تلگراف‌ها به خوبی مؤید آن است که مرحوم خمامی به همراه دیگر علمای رشت در راستای اهداف مشروطه گام‌های مهمی برداشتهاند، ولی کم‌کم و با آشکار شدن برخی خواسته‌های غیر شرعی و ضد ارزشی عدهای از نمایندگان مجلس، حمایت مذکور، به اصلاح و موضع گیری‌های انتقادی آیت‌اﷲ خمامی درباره‌ی مشروطه‌خواهان تبدیل گردید.

در دوران مشروطه‌ی اول، منزل آیت‌اﷲ خمامی یکی از مکان‌هایی بود که برخی مجالس و محافل مشروطه‌خواهان در آن تشکیل می‌شد. رابینو می‌نویسد:

«برای انتخاب نماینده، در مکان‌های متعدد از جمله در خانه حاجی خمامی مجالس متعدد تشکیل شده و سر انجام آقا محمد وکیل‌التجار به نمایندگی انتخاب شد». ⁽²⁾

حتی رهبران مشروطه، حمایت خمامی از مشروطه را تأیید کردند؛ چنان که سید عبداﷲ بهبهانی، خمامی را یکی از علمای بزرگ و اول ساعی و مجاهد در پیشرفت اساس مشروطیت دانست و وکیل‌التجار گفت: «اهالی گیلان وجود مقدس آقای حاجی خمامی را خیلی مغتنم و محترم بدانند». ⁽³⁾

آیت‌اﷲ خمامی در برابر تهمت‌هایی که برخی مشروطه‌خواهان سکولار و افراطی،

مبنی بر طرفداری وی از استبداد و خصومت او با مشروطه وارد کردند وارد عمل شده با نشر اطلاعیهای در رشت به تکذیب ادعای آنان و تصریح بر دفاع از مشروطه پرداخت. همچنین در مجالسی که مشروطه طلبان در شهر رشت منعقد می‌نمودند، در برابر اتهام آنان از خود دفاع می‌کرد. رابینو می‌گوید:

«همچنان امروز، حاجی خمامی بلند شد و گفت: من مشروطه طلب هستم، ولی نمیتوانم

قوانین ضد دینی را قبول کنم».

وی می‌افزاید:

«در سوم دسامبر 1906م. مطابق سیزدهم آذر 1286ش. خمامی اعلامیهای در شهر انتشار داد مبنی بر اینکه من مشروطه خواهم». ⁽¹⁾

مشروطهای که شیخ خمام با آن موافق بود حقوق ملت را صیانت می‌کرد؛ مجال خود کامگی را از پادشاه قاجار می‌گرفت و برای کارگزاران دولت به گونهای تکلیف تعیین می‌نمود که نتوانند به مردم ستم کنند و نیز اختیارات مستبدانه‌ی آنان سلب می‌گردید. هدف مجلس شورای ملی هم، اصلاح امور کشوری، تنظیم مصالح مملکت، رفع تحدی، ترویج عدالت و تصحیح برنامه‌های ادارات بود. به علاوه، تأکید داشت قوانینی که در مجلس به تصویب می‌رسد، نباید با مبانی اعتقادی و قواعد روایی و فقهی در تضاد باشد ⁽²⁾

افشای شرارت

یکی از اهالی مؤمن منطقه گیلان در سؤالی از آیت‌اﷲ خمامی خواسته بود، نظر خود را درباره مشروطه و سیاست‌های جدیدی که برخی افراد در این باره پیش گرفتهاند، اعلام کند. ایشان هم در پاسخ به این استفتاء، مشی مشروطه‌خواهان را فتنه و فساد و ترویج باطل خواند. متن این پرسش و جواب آیت‌اﷲ خمامی بدین شرح می‌باشد:

سؤال از حضرت حجت‌الاسلام و مروج الاحکام و مرجع‌الانام آقای حاج ملا

محمد خمامی مدظله‌العالی، به محضر انور معروض می‌دارد: در توقیع مقدس حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به ما پیروان مذهب جعفری خطاب مستطاب چنین صادر شده است: و اما الحوادث الواقعه فارجعوا فیها الی رواة احادیثنا... یکی از حوادث بزرگ که در عصر ما واقع شده و در موافقت کردن یا مخالفت نمودن با آن، تکلیف ما مسلمانان رجوع به شما سلسله جلیله‌ی مجتهدین می‌باشد. داستان مشروطیت است، این وضع مستحدث که از مخترعات مردم اروپا بوده، معمول به آن ملل در هیئت‌های اجتماعی خودشان است، آیا با دین مبین اسلام سازگار است یا خیر؟ و قانون مساوات و حریت که اساس عمده‌ی این وضع است آیا با قوانین مقدسه‌ی شرع منطبق می‌شود یا نه؟ تکلیف کافه‌ی اهل قبله، خاصه دارالشوکه، در ابقاء و افناء مشروطه در ممالک اسلامی چه چیز است؟ چون عوام‌الناس و افراد جاهل بایستی به حکم عقل رجوع به عالم نمایند. علی هذا، به توسط این چند سطر در مقام تصدیع بر آمد: ((و اسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون))

جواب آیت‌اﷲ خمامی:

این حادثه که در این عصر واقع و تسمیه به اسم مشروطه شده، اعاذنا اﷲ و کافة المسلمین من شرّها، قلع و قمع آن بر هر مقتدری لازم است و ابداً سازگاری با قواعد اسلام و مسلمانی ندارد. قانون حریت و سویت با قوانین مقدس شریعت مطهره منطبق نیست، کدام عضو از اعضای انسان در شرع انور به حریت موسوم است؟ خداوند متعال برای هر عضوی حدی قرار فرموده، نه چشم و نه گوش و نه زبان و نه سایر اعضا را آزادی نداده؛ [بلکه] برای هر یک حدی در شرع است. سویت طبقات افراد انسان چه وقت بوده و صاحب شرع، این سویت را کی مقرر فرموده؟ این مشروطه‌ی «منحرف گردیده از مسیر اصلی خود» که ملحوظ افتاد، جز فتنه، فساد و ترویج باطل و توهین اسلام نیست. بر قاطبه‌ی

اهل قبله و اهل اسلام است که در اطفاء نائره این فتنه‌ی مشروطه،

با جان و مال کوشش نمایند و دین قویم اسلام را از شرّ این مشروطه آسوده دارند. ⁽¹⁾

جنجال آفرینی مخالفان

مشروطه‌خواهان رشت، وقتی مشاهده کردند مخالفت‌ها و انتقاد و اعتراضات آیت‌اﷲ خمامی درباره رفتار‌ها و برنامه‌های آنان ادامه دارد و افشاگری‌های وی برای آن‌ها خطر آفرین و هراس‌آور است، با هیاهو و جنجال و شایع‌افکنی و حرکت‌های ایذایی کوشیدند با وی و یارانش به مقابله برخیزند. از آنجا که سید بحرالعلوم رشتی به عنوان نماینده‌ی علما، از تأیید آیت‌اﷲ خمامی برخوردار بود، سکولار‌های مدعی مشروطه در صدد برآمدند سفر وی به تهران و حضور یافتن در مجلس شورای ملی را به تأخیر اندازند، ولی جنجال آفرینی آنان نتوانست در عزم او خللی وارد کند، بنابراین وی به مرکز رفت و از سنگر مجلس با آیت‌اﷲ خمامی ارتباط برقرار کرد و برنامه‌های او را به طور جدی پی گرفت. ⁽²⁾

مقبولیت و محبوبیت آیت‌اﷲ خمامی در میان مردم، مانع می‌گردید تا مشروطه‌خواهان سکولار با ایشان به طور مستقیم به مبارزه برخیزند، از این رو آنان با مخالفان فقهای گیلان و جریان اسلام خواه مستقر در رشت همکاری می‌کردند، مشروطه‌خواهان که به موازین شرعی و اخلاقی تقیدی نداشتند برایشان قابل تحمل نبود که علما به ریاست حاجی خمامی به آنان تذکر دهند که اعمال و رفتارتان با مبانی اعتقادی اسلامی هیچ سنخیتی ندارد، به همین دلیل توطئه از میدان به در کردن سران جریان اسلام‌خواهی را به اجرا گذاشتند. ⁽³⁾

آنان در یکی از جلسات سرّی تصمیم گرفتند این عالم شریعت‌مدار را از صحنه حذف کنند به همین دلیل از طریق اصغر نامی به وی تکلیف کردند یا از شهر خارج گردد یا منتظر عواقب شوم اقداماتش باشد. شریعتمدار ماجرا را برای آیت‌اﷲ خمامی شرح داد. ایشان

این گونه نیرنگ‌ها را رصد می‌کرد و حرکت‌های خزنده و آشوب‌گرانه مشروطه‌خواهان را می‌دید. از سوی دیگر، شاهد وقوع ناامنی‌هایی در رشت بود و می‌دید که انجمن‌های مخفی به راحتی مخالفان را تهدید می‌کردند یا شب‌نامه‌هایی انتشار می‌دادند.

بر این اساس، آیت‌اﷲ خمامی همراه با عدهای دیگر از علما تصمیم گرفتند به نشانه انتقاد و نا رضایتی از عملکرد انجمن رشت، از شهر خارج گردند و به تهران بروند و این آشفتگی‌هایی را که به نام آزادی و مساوات به وجود آوردهاند، به آگاهی رهبران مشروطه و اعضای مجلس شورای ملی برسانند. ⁽¹⁾در آنجا حاجی خمامی حامیان پر و پا قرصی داشت که از طرح‌ها و لوایح وی طرفداری می‌کردند؛ چنان که آقا میر در دفاع از خمامی تلگرافی به داماد او حاج سید محمود مخابره کرد و خاطر نشان ساخت تا آیت‌اﷲ خمامی تلگرافی به مجلس پیشنهاد کند انجمن‌های رشت تعطیل گردند و او وعدهای دیگر از این موضع‌گیری حمایت می‌کنند. به همین دلیل، کمترین هدف جناح سکولار مجلس این بود که نماینده حاجی خمامی را از مجلس اخراج کنند و فرد دلخواه خود را به جای او به مجلس بفرستند. برای این کار، هفده صنف شهر رشت، حسام‌الاسلام را از طرف خود وکیل کردند. اصناف مزبور برای این که کار او قوت گیرد قرآنی را مهر کردند که در آن اشاره گردیده بود: وکالت حسام الاسلام و اخراج آیت‌اﷲ خمامی از گیلان. علاوه بر این، آنان کوشیدند با استفاده از تطمیع یا تهدید، مرحوم آیت‌اﷲ خمامی را با خود همراه نمایند. آنان شب‌نامه‌های متعددی دال بر ناسزاگویی علیه این مجتهد با بصیرت و تهدید نسبت به او در خانه‌ها و سایر نقاط پخش کردند. در اقدامی دیگر از این نوع، دو نفر از آنان ناگهان به جای مذاکره، اسلحه‌های خود را آماده شلیک نمودند و خطاب به او گفتند اگر از مشروطه‌طلبان حمایت نکند، جانش در خطر بوده، او را می‌کشند.

دایره این تهدید‌ها بسیار گسترده بود؛ به نحوی که از جانب سوسیال دموکرات‌های منطقه قفقاز روسیه نوشتهای با این مضمون به او رسید:

«شنیده‌ام

شما ضد این ملت هستید. آدم‌های ما در رشت مستقر گردیدهاند؛

اگر از مشروطه‌خواهان

جانب داری نکنی تو را به قتل می‌رسانیم». آنان برای اینکه به مقاصد خود برسند افراد را به دو دسته تقسم کرده بودند: مشروطه‌خواه و مستبد. از هر کسی هم که دل خوشی نداشتند می‌گفتند او مستبد است و حاجی خمامی را با مطرح کردن اتهام استبدادطلبی می‌خواستند از سر راه خود بردارند. ⁽¹⁾

همچنین این تهمت را مطرح کردند که حاجی خمامی مبلغ پنج هزار منات از قنسول روس دریافت کرده است. این اتهام به قدری ناشیانه، ناروا و ناچسب بود که حتی رابینو که خود سر دسته‌ی افترا زنندگان به علما بود این تهمت را رد می‌کند و تصریح می‌نماید: «مشروطه‌خواهان برای تخریب شخصیت خمامی عمداً چنین نسبتی را به او دادهاند». ⁽²⁾

انجمن‌های سرّی رشت، ترکیبی از افراد گوناگون ایرانی، ارمنی و قفقازی بودند. بعد از استبداد صغیر، بار دیگر به یاری سفارت‌خانه‌های روس و انگلیس در تهران، محمدعلی شاه تحت فشار قرار گرفت و مشروطیت ایران را اعلام نمود. از این رو کمیته‌های سرّی و انجمن‌های فراماسونری رشت و تبریز و دیگر نقاط کشور به پا خاستند و جهت استقرار مشروطه به شیوهای غربی تلاش فراوان کردند. این بار، عملیات انقلابی رشت را کمیته پنهانی «ستار» متشکل از ارامنه و عدهای از ارباب‌ها و خوانین منطقه رهبری می‌کردند، اما حضور حاجی خمامی مانع بزرگی برای این افراد بود. از این جهت، کمیته ستار تصمیم می‌گیرد که مجتهد بزرگ گیلان را ترور کند. اجرای این نقشه شوم به میرزا کوچک‌خان جنگلی محول می‌گردد و برای این کار، اسلحهای در اختیارش می‌گذارند و سه روز به او مهلت می‌دهند تا پاسخ قطعی بدهد، اما او که خود روحانی بود و ایمان و اعتقادش به وی اجازه‌ی چنین جنایتی را نمیداد، به آنان پاسخ رد می‌دهد و می‌گوید: من نمیتوانم. گویا شرط انتخاب و عضویت میرزا کوچک خان در کمیته‌ی ستار، ترور بزرگترین مجتهد رشت و عالم گیلان بوده است که او از آن سرباز زد. ⁽³⁾

حاج شیخ مرتضی حائری فرزند آیت‌اﷲ حائری، مؤسس حوزه‌ی قم، نقل کرده است که شیخ فضل‌اﷲ فرزندی به نام مهدی داشت که برای او دایه‌ای گرفته بودند که مسلمان نبوده است. گویا این دایه بر آن فرزند، اثر می‌گذارد و او بعد از تحصیلات در نجف وارد تهران و به انجمن فراماسونر‌ها فرا خوانده می‌شود و بعد به رشت می‌رود و در آنجا با آیت‌اﷲ خمامی به مخالفت برمی‌خیزد. وی بعداً میرزا محمد آملی را محکوم نمود و به تهران آمد و با پدر بنای مخالفت را گذاشت و در هنگام شهادت والدش کف می‌زد و شادمانی می‌کرد. ⁽¹⁾

شهادت آیت‌اﷲ خمامی

آیت‌اﷲ خمامی این سنت پسندیده را مراعات می‌کرد که هنگام فرا رسیدن وقت نماز، در ایوان خانه‌ی خود، اذان بگوید. یک روز هنگام طلوع فجر که فریاد فرح‌زای وی با گفتن اﷲ‌اکبر در فضای شهر رشت از منزلش طنین‌انداز شد، مردی ناشناس که روی درخت ابریشم کنار چاه میدان‌گاهی کمین کرده بود، تیری از طپانچه‌ی خود به سوی این عالم ربانی شلیک کرد، ولی چون در آن موقع، هوا تاریک بود و این مرد خلافکار در هدف‌گیری خود خطا کرده بود، تیر به وی اصابت نکرد. در آن موقع، بین مردم معروف گردید که ضارب، تحریک شده‌ی میرزا کریم خان رشتی «خان اکبر»، رئیس کمیته‌ی سرّی بوده است. ⁽²⁾

سرانجام در بهمن 1287ش. مصادف با محرم الحرام 1327ق. کمیته‌ی ستار به کمک هواداران خود، گرجی و ارمنی‌ها و خوانین و عمده مالکان منطقه به فرماندهی سپهدار رشتی به شهر رشت یورش بردند و ضمن به قتل رسانیدن سردار افخم حاکم گیلان، سران مخالف را که سی و شش نفر بودند، کشتند. آنان بعد از فتح شهر به خانه‌ی برجستهترین مجتهد رشت، یعنی آیت‌اﷲ خمامی هجوم بردند و در ایامی که مقارن با سوگواری برای

سالار شهیدان و اصحاب او بود این فقیه فرزانه را که وارث راستین انبیا و اولیا بود، به شهادت رسانیدند. ⁽¹⁾

سید احمد کسروی به این مطلب اذعان نموده است که:

یکی از کشتگان را باید حاجی خمامی شمرد. این مرد که یکی از مجتهدین بنام به شمار می‌رفت و با مشروطه دشمنی می‌ورزید و دیر زمانی در تهران همراه شیخ فضل‌اﷲ «نوری» و مجتهد تبریزی کوشش‌هایی می‌نمود در این هنگام با گلوله‌ی مجاهدان «؟!» از پای افتاد. ⁽²⁾

ناظم الاسلام کرمانی هم این حادثه را تأیید کرده است:

حاجی خمامی را در رشت کشتهاند و چهارشنبه چهارم محرم 1327ق. شنیده شد جنازه‌ی حاجی خمامی را به تهران آوردهاند که ببرند قم... ⁽³⁾

رابینو هم می‌گوید:

در هنگام فتح رشت، هر که بر ضد مشروطه بود، او را در کوچه‌ها به قتل می‌رسانیدند، می‌گویند یکصد و پنجاه الی دویست نفر را در کوچه‌ها کشتهاند. ⁽⁴⁾

ملک زاده هم از کشته شدن آیت‌اﷲ خمامی به دست مشروطه‌خواهان سخن به میان آورده است. ⁽⁵⁾سرانجام پیکر ایشان را ابتدا از رشت به تهران و از آن جا به قم آوردند و در جوار بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام به خاک سپردند.

بدین گونه، عالمی که عمر با برکت خود را در راه صیانت از ارزش‌های قرآنی و روایی، ترویج شریعت، مبارزه با دشمنان اسلام، دفاع از اهالی گیلان در برابر استبداد و بیگانگان و تهاجم فرهنگی افراد غرب‌زده صرف کرد و از تهدید‌ها و ارعاب‌های مخالفان هراسی به دل راه نداد، به شهادت رسانیدند و پیکر خونین وی سر بر آستان دخت گرامی امام موسی کاظم علیه السلام سایید و روح پاکش میهمان عرشیان و قدسیان گردید.

در تبریز و در همان ایامی که روس ها ثقة‌الاسلام تبریزی را در 7 رجب 1277ق. مصادف با دهم محرم 1330ق. به شهادت رسانیدند؛ یعنی سه سال بعد از شهادت آیت‌اﷲ خمامی، مردم تبریز طی مراسمی به تجلیل از علمایی چون شیخ فضل‌اﷲ نوری، ملا قربانعلی زنجانی، مجتهد سبزواری و آیت‌اﷲ خمامی پرداختند.

کسروی می‌نویسد:

از چند روز پیش بر آن شده بودند که برای ملایانی که در کشاکش‌های مشروطه خواهی کشته شده بودند ختم بر پا کنند. نخست، کوی سر خاب به این کار برخاستند و در این روز دسته فاتحه خوانی از آن کوی به بازار آمد، بدین سان که میر قربان و سیف‌السادات که دو تن از بد خواهان مشروطه بودند با چند سید دیگر جلو افتاده و دو تن از سادات با درفش‌های سیاه در دست از پی ایشان می‌آمدند

و چاوش‌خوانی از پشت سر ایشان، با آواز بلند، شعر‌های دل‌سوز سوگواری می‌خواند و از پی او ملا حسن فاتحه خوانچی سواره می‌آمد که چون به سر چهار سویی می‌رسید، همگی می‌ایستادند و ملا حسن آواز بر می‌داشت و می‌گفت:

شهدای راه شریعت غرا و جان‌فشانان

طریقت ملت بیضاء حضرت مستطاب آقای شیخ فضل‌اﷲ نوری مقیم تهران، حاجی ملا محمد خمامی رشتی مقیم رشت، آخوند ملا قربانعلی زنجانی، فاضل قزوینی، آقا شیخ جلیل سنقری، آقا میرزا ابراهیم خویی و سایر شهدا. بدین سان بازار‌ها را می‌گردیدند و کینه مردم را با آزادی خواهان هر چه بیشتر می‌گردانیدند.

این از کوی سرخاب بود که یک روز و نیم ختم بر پا کردند و دیگران دسته‌دسته به آن‌جا می‌رفتند

و مسجد و پیرامونش همه پر بود. روضه خوانان به منبر رفته، آنچه می‌خواستند از مشروطه‌خواهان بد می‌گفتند، دو روز دیگر نوبت به کوی دوچی رسید. ⁽¹⁾

آری، اقدامات نسنجیده‌ی سردمداران مشروطه در مورد علمای مشروطه‌خواه، آنچنان

مردم را از انقلاب مزبور و صاحبان حاکم آن منزجر ساخته بود که در ایام محرم و هنگام شهادت ثقة الاسلام شیخ محمد تبریزی، فرصت را غنیمت شمرده، در تجلیل از مظلومان و کشته‌شدگان مشروعه‌خواه، مجلس ترحیم و تجلیل به راه می‌انداختند. این امر، حاکی از گستره‌ی نفوذ معنوی و اجتماعی آن علما در میان اقشار گوناگون مردم بود. گرچه با پیروزی مشروطه‌خواهان انتظار می‌رفت دشمنان واقعی این نهضت مجازات شوند، اما آنان که دستشان به خون آزادی خواهان آغشته بود، ر‌ها شدند. در این میان، محمد علی شاه قاجار با حمایت روس و انگلیس بدون محاکمه، راهی بندر «اورسادر» روسیه شد. از طرفی، دشمنان ملت و بازماندگان نظام استبدادی در صف اول قرار گرفتند و در زمامداری و نظام اداری و سیاسی کشور شریک شدند. متأسفانه در این اوضاع، تنها مجتهدان طراز اول تهران و برخی نواحی کشور که از مشروطه‌ی مشروعه و قانون اساسی مبنی بر ارزش‌های دینی حمایت می‌کردند و از مشروطه اقتباس گردیده از غرب، تنفر داشتند و با آن به مخالفت بر خاستند، به شهادت رسیدند که آیت‌اﷲ خمامی در زمره‌ی آنان بود. بدون تردید، نهضت عدالت‌خواهی و مشروطه‌طلبی از نقاط عطف تاریخ اجتماعی سیاسی ایران است که آثار ماندگاری بر جای گذاشت، اما به دلیل دخالت عوامل بیگانه و وابستگان آن‌ها در این جنبش، انحرافاتی به وجود آمد که از جمله‌ی آن‌ها روی کار آمدن دیکتاتوری سفاک چون رضا خان و حکومت 57 ساله رژیم پهلوی بود. ⁽¹⁾

علی دوانی / مورخ انقلاب اسلامی

اشاره

پدر: اسماعیل

ولادت: 1308 ش.

وفات: 1385 ش.

مدفن: قم، حرم مطهر.

تألیف: علی مختاری

علی رجبی، معروف به دوانی

علی رجبی، معروف به دوانی ⁽¹⁾

استاد علی دوانی در (23ربیع‌الثانی 1348ق) برابر با (پنجم مهر 1308ش) در خانواده‌ای مؤمن، پرهیزکار و زحمتکش در روستای دوان، واقع در شمال کازرون فارس به دنیا آمد. ⁽²⁾

وی درباره اجدادش نوشته است:

پدرم به نام اسماعیل نیز مانند بقیه مردان روستا خرده مالک و کشاورز و باغ‌دار بود. می‌گفتند: جد او از جای دیگر به دوان آمده است. پدرش «رجب» نام

داشت، به همین جهت فامیل ما، در شناسنامه «رجبی» است. آن‌ها که رجب را دیده بودند از وی زیاد تعریف می‌کردند و می‌گفتند: مردی خوش سیما، گندمگون و مورد احترام همه اهل محل بود و آزارش به موری نمی‌رسید.

جد ما نیز به نام «اﷲ‌داد» بوده است. پیرمردان از او به نیکی و احترام یاد می‌کردند. بسیار آرام و متدین بود... ⁽¹⁾

پدر و مادر

مرحوم پدر، سلیقه خاصی در رسیدگی به کار باغ‌هایش داشت. از روستا تا دامنه کوه، سرشار از گیاهان دارویی است. مادر همیشه چند قوطی محتوی آن‌ها را داشت و با همان ها مرا مداوا می‌کرد؛ به طوری که تا 17 سالگی نیاز به طبیب نداشتم.

روزی صبح زود در حالی که پدرم، من و برادرم عازم رفتن به باغ بودیم در بین راه، از پشت کوه نعره پلنگ را شنیدم که پدرم با صدای پرتوان به او جواب داد و گفت: وقتی جواب بدهی، فرار می‌کند. ⁽²⁾

مبارزات پدر با اشغالگران انگلیس

پدرم در 20 سالگی در سال (1333ق) با 13 نفر از رزمندگان دوان به کمک دلیران تنگستانی می‌روند که با انگلیسی‌های متجاوز درگیر بودند. وقتی انگلیسی ها فاتحانه از طرف بندر به سوی شیراز رهسپار می‌شوند به درخواست ناصر دیوان کازرونی، کلانتر کازرون و افراد تحت فرمان او به نام «سپاهان» و «مجاهدین» به مقابله انگلیسی ها می‌روند و همین که یک تیپ انگلیسی از کوه‌های دشتستان می‌گذرند و وارد دشت کازرون می‌شوند، قوای تحت فرمان ناصر دیوان آن‌ها را به طور کامل تار و مار می‌کنند. حتی یک هواپیمای دوباله انگلیسی که برای بمباران آن‌ها تازه وارد جبهه شده بود، هدف قرار می‌گیرد، متلاشی می‌شود.

انگلیسی ها در ادامه عملیات تجاوز کارانه، با تجهیزات و نفرات بیشتر وارد کازرون می‌شوند و قوارنامه را شکست می‌دهند. مرحوم ناصر دیوان برای این‌که دستگیر و اسیر نشود، فرار می‌کند. طبق اظهار آقای محمدخان امیرعضدی فرزند آن مرحوم، شب، در دوان در خانه ما بوده و از آنجا به کوه می‌رود و از شیراز سر در می‌آورد... ⁽¹⁾

کربلایی عباسعلی دوانی که خود و برادرش کربلایی حسین اعتمادی، بعدها به نوبت، کلانتر و کدخدای دوان بودند، با 12 نفر دیگر مجاهدین دوان را تشکیل می‌دادند.

ناصر دیوان کازرونی هم یکی از قهرمانان رشید جنوب ایران است که در سال (1916م) با قوای پلیس جنوب، زد و خورد به وجود آورند. ⁽²⁾

چقدر بسیار بلند نظر و از مناعت طبع خاصی برخوردار بود. پول و مال دنیا اصلا برایش مطرح نبود و به قلّ ما یقنع، قانع بود. ⁽³⁾

مادرم فاطمه

مرحوم مادرم به نام فاطمه، دختر نصر‌اﷲ از طایفه فقها بود که از ساکنان محله بالا بودند. فقها به نجابت و اصالت و پاکدامنی معروف بودند... از سالمندان می‌شنیدم: سال ها پیش عمامه به سرهای دوان، دو دسته بودند و به آن‌ها فقها و ملاها می‌گفته‌اند. بعدها که به کسوت روحانیت در آمدم، خوشوقت بودم که مادرم «فاطمه فقهازاده» است و در تبارش فقهایی بوده‌اند که فامیل او و دایی‌هایم در شناسنامه «فقهازاده» است. او در جریان شیوع وبا در ظرف یک هفته، عزیزانش را با وضع رقت انگیزی از دست داده بود؛ مادر، دو خواهر و یک برادرش. از این رو تا آخر عمر هرگاه آن حادثه اندوهبار را به خاطر می‌آورد، به‌شدت منقلب می‌شد و می‌گریست. ⁽⁴⁾

[این] اشعار

را می‌خوانم بی اختیار گریه‌ام می‌گیرد و نمی‌توانم از ریختن اشک خودداری کنم:

سرکوه بلند فریاد کردم امیرالمؤمنین را یاد کردم

امیرالمؤمنین ای شاه مردان دل ناشاد رودم شادگردان

دلم می‌خواد که پیغمبر ببینم دمی با ساقی کوثر نشینم

بگیرم در بغل قبر رضا را حسین را در صف محشر ببینم

پدر و مادرم، جمعاً هفت فرزند داشتند: پنج تا پسر و دو دختر...

مادر ما در تربیت فرزندانش همیشه توجه داشت که پیغمبر و امامان معصومین علیهم السلام در هر مورد چه گفته‌اند تا او عمل کند؛ مثلاً به من می‌گفت و تأکید داشت، به بزرگ‌ترها سلام کنید، با دست راست غذا بخورید که پیغمبر و حضرت علی با دست راست غذا می‌خورند.

نام مبارک پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را که می‌شنید، اغلب پس از صلوات می‌خواند:«محمد خود گل و گل آفریده.»

در ایام سوگواری محرم، وقتی شب ها موقع خواب، من و برادرم را در بغل داشت، آرام آرام، حالات غربت شهدای کربلا و مخصوصاً حضرت علی اصغر و طفلان مسلم بن عقیل را با صدای گریه بیان می‌کرد و من و برادرم هم با او می‌گریستیم. گویی دیروز بود که صدای تپش تند قلب او را در آن حال، احساس می‌کنم، و آن حالت برایم تداعی می شود. سرانجام «این سبک زندگی علوی» پایم را به منبر کشید و خود، افتخار بیان مظلومیت آن ذوات مقدس را داشته و دارم. ولله الحمد حمد الشاکرین. ⁽¹⁾

دوران کودکی و نوجوانی

مؤلف در کتاب «نقد عمر» دوران کودکی و نوجوانی‌اش، و اوضاع زمانه، را همچون نویسنده‌ای جزئی نگر، به یاد داشته و آن‌ها را زیبا و مفصل بیان می‌کند.

هنگامی که هفت سال داشت با مشقت بسیار به کازرون آمد و از آن‌جا به بوشهر و سپس آبادان رفت و سال‌هایی از زندگانی‌اش را در شرکت نفت انگلیس به کارگری یا آموزش حرفه و فن پرداخت. او و برادرش در آبادان در یکی از اتاق‌های منزل دایی سکونت گزیدند و بعدها مادر و دو خواهرش نیز به آنان پیوستند و او و برادرش هزینه خانواده را تأمین می‌کردند.

علی در سال 1318ش. در حالی که ده ساله بود با نام‌نویسی در مدرسه‌ای شبانه، توانست، در کلاس اکابر که چیزی شبیه نهضت سوادآموزی امروزی است درس بخواند.

اشتیاق به نجف

شوق در آمدن به سلک روحانیان که از همان دوران، در او ریشه گرفته بود، در آبادان قوت بیشتری یافت، و با این‌که در آموزشگاه فنی آموزش می‌دید و از زبان انگلیسی نیز درس‌هایی آموخته بود،همیشه آرزو داشت به نجف اشرف برود و در آن‌جا علوم دینی بخواند و به گفته خود «آخوند» بشود.

سرانجام در سال 1322ق. در حالی که چهارده ساله بود از راه جنوب عراق به کربلا و از آن‌جا به نجف اشرف رفت و به طلبگی پرداخت. ⁽¹⁾

مناسب است به برخی از نکات، که باعث اشتیاق یک جوان شیخی مذهب، به حوزه شیعی نجف شده است اشاره شود او می‌نویسد:

آنچه در اینجا به آن اشاره می‌شود خاطرات تلخ و مشاهدات من در آبادان است.

... به دستور رضاخان جلوی مجالس عزاداری حضرت امام حسین علیه السلام، را به کلی گرفته بودند.

در آبادان آن روز، ایام دهه اول محرم فقط یک مجلس روضه بود، آن هم مخفیانه و در حسینیه هندی‌ها. من و برادرم همراه مادرم و دایی‌ها و بعضی از بستگانم و یکی دونفر دیگر، آهسته می‌رفتیم در حسینیه را می‌زدیم و تا در باز می‌شد، می‌رفتیم توی شبستان.

وقتی جمعیت خوب جمع می‌شدند که آن هم در حدود سی چهل نفر زن و مرد جمع می‌شدند، روضه‌خوانی که در بیرون، بی‌عمامه بود، شال خود را از کمر باز می‌کرد و به سر می‌بست و آهسته روضه می‌خواند.

ما حاضران مجلس هم با شروع روضه، زارزار می‌گریستیم؛ آن هم طوری که مأموران متوجه نشوند و نیایند مجلس را به‌هم بزنند یا بانی مجلس را به شهربانی ببرند و نگاه دارند یا التزام بگیرند... ⁽¹⁾

استاد دوانی که نامش مرادعلی بود در نوجوانی تمام فکر و ذکرش آن بود که به نجف اشرف برود و مهم‌ترین دعایش تشرف به خدمت آیت‌اﷲ العظمی آقا سید ابوالحسن اصفهانی بزرگ مرجع نامور شیعیان جهان بود... ⁽²⁾

از طرفی مرادعلی هم به خاطر رفتن به نجف گاهی غذا نمی‌خورد و گریه می‌کرد و بر اثر همین رفتار، رنجور و ضعیف شده بود. ⁽³⁾

از نجف اشرف آقا سید عبدالعزیز بهبهانی از شاگردان آیت‌اﷲ اصفهانی از طرف وی به آبادان اعزام شد و چون مردی مجتهد و با سواد و با تدبیر بود در اندک زمانی مسجد «سید علی نقی» پرجمعیت و پر رونق شد.من و برادرم هم جز‌ٰٔء نوجوانانی بودیم که در بین جمعیت دیده می‌شدیم.

یکی از مؤمنین مسجد به نام کل ⁽⁴⁾شیخ حسین«طیبی» نجف‌آبادی، اهل مسئله و احکام بود و همه، او را به نیک نامی می‌شناختند؛ [از این رو] چند بار علاقه‌ام را برای رفتن به نجف با او در میان گذاشتم. او وعده می‌داد که شاید من هم برای زیارت آمدم و اگر شد با هم می‌رویم، و آن‌قدر از نجف می‌گفت که آتش شوق مرا بیشتر مشتعل می‌ساخت.

آقا شیخ علی نجف‌آبادی همشهری او هم در خانه، کلاسی گذاشته بود و رساله علمیه آیت‌اﷲ اصفهانی و جامع المقدمات را تدریس می‌کرد و من هم نزد او رساله و امثله

را خواندم. حضور ما در مسجد و پای منبر وعاظ و ارتباط با آنان و عشق و علاقه ما به کتاب‌های دینی نام ما را بیشتر بر سر زبان‌ها انداخته بود. ⁽¹⁾

ثبات قدم

در همان دورانی که آشنایان آگاه می‌شوند که مراد علی قصد نجف دارد، فامیل های شیخی می‌کوشند او را به کرمان بکشانند.

حاج محمد دوانی که از تجار آبادان و حجره‌اش در خیابان امیری بود، وقتی شنید من می‌خواهم به نجف بروم و طلبه شوم، پیغام داد که اگر فلانی می‌خواهد برود نجف، برود کرمان نزد سرکار آقا ⁽²⁾و من تعهد می‌کنم که همه هزینه‌ها و مخارج او را بپردازم.ولی نپذیرفتم و گفتم: من اصولی هستم و می‌خواهم بروم نجف، پیش آیت‌اﷲ اصفهانی.

مرحوم سید ناصر قدسی بهبهانی، مالک پاساژ قدسی، و از مؤمنان سرشناس مسجد و حامیان حاج شیخ عبدالرسول قائمی، شنیده بود من آماده و عازم نجفم. در مسجد مرا دید و در حضور چند نفر گفت: کار بسیار خوبی کرده‌ای که می‌خواهی طلبه شوی و بروی نجف.

من طوماری با امضای صدها نفر آماده کرده‌ام که بفرستم نجف، بلکه آیت‌اﷲ اصفهانی، اجازه رسمی بدهد که آقا شیخ عبدالرسول قائمی اصفهانی در آبادان به عنوان امام جماعت دایم بماند، و گرنه بعد از ماه صفر می‌رود اصفهان و بار دیگر، ما در آبادان کسی را نداریم.

این طومار را در نجف، تحویل آقا شیخ فضل‌اﷲ بهبهانی بده؛ من در نامه خودم سفارش شما را هم به آیت‌اﷲ اصفهانی کرده‌ام که این بچه از شیخی‌گری برگشته و برای تحصیل علوم دینی به نجف آمده است. آن طومار و نامه را هم چند روز بعد آوردند و به من دادند. ⁽³⁾

به سوی کربلا و نجف

آن ایام، مصادف با ایام اربعین(1363 ق) و اواخر بهمن (1322ه.ش) بود که با شیخ کل حسین نجف آبادی و عده‌ای از خرمشهر، به طور قاچاق، به سوی بصره و به طرف کربلا با قطار روان شدیم.

قطار، ما را تا «مسیّب» از شهرهای نزدیک کربلا رسانید و می‌بایست بقیه را با ماشین برویم. سوار چند ماشین چوبی - که به آن کبریتی می‌گفتند - رو به کربلا نهادیم. در آن وقت که به کربلا نزدیک می‌شدیم، چه حالی داشتیم:

هنگامی که گنبد و گلدسته‌های حرم مطهر امام حسین علیه السلام، از لابه‌لای نخل‌ها نمایان شد، همگی به شدت گریستیم و تا رسیدن به شهر گریان بودیم. پس از مختصر استراحتی، وضو گرفتیم و عازم حرم شدیم. هنگام زیارت و مخصوصاً وقتی خود را به ضریح مقدس چسباندم، چنان گریستم که تا آن موقع، آن همه اشک نریخته بودم.

بعد از زیارت، دعا و نماز به حرم مطهر حضرت ابوالفضل علیه السلام رفتیم. در آن‌جا نیز همان حال و هوا را داشتم و در پای ضریح تا توانستم گریستم. فردا نیز مفصل گریه و زیارت کردیم و به هنگام وداع در آن‌جا، از خدا خواستم، دعایم را برای طلبه شدن، و رسیدن به مقامی که در نظر داشتم برآورده کند. روز بعد، عصر در ماشین کبریتی نشستیم و روانه نجف شدیم.

کربلایی شیخ حسین طیبی، ما را به مدرسه صدر برد و مرا به یکی از همشهریان خود به نام آقا شیخ شریف نجف آبادی، که واقعاً شیخی شریف بود، سپرد... به حرم که مشرف شدم در بین خواندن زیارت‌نامه، گریه‌کنان به ضریح مطهر چشم می‌دوختم و باز زیارت را ادامه می‌دادم. هربار هم سیل اشک از دیدگان فرو می‌ریختم... زیارتنامه که تمام شد، رفتم جلو، خود را به ضریح مطهر چسباندم و هق هق کنان گریه سر دادم به خود می‌گفتم: کیستم و کی بوده ام؟ و به کجا آمده‌ام؟ و....

به مدرسه بازگشتم، ساعتی بعد شیخ حسین آمد و به مدرسه شربیانی نزد متولی آن، آقا سید شکر‌اﷲ بهبهانی رسیدیم و شرح حال گفتیم. از جمله توضیح دادم که نامه و طوماری از آقا سید ناصر قدسی بهبهانی برای آقا شیخ فضل‌اﷲ بهبهانی دارم.

با آمدن آقا شیخ فضل‌اﷲ طومار و نامه را تحویل دادم. وقتی خواند مرا به آقا سید شکر‌اﷲ معرفی سفارش کرد. سید نیز که متولی، استاد مدرسه و از شاگردان آیت‌اﷲ سید ابوالحسن اصفهانی 6 بود، به من حجره داد.

آقا شیخ فضل‌اﷲ بهبهانی از مردان دلسوز، مهربان و متعهد بود. او نزد سید، شرح لمعه می‌خواند و کاسب هم بود و مغازه‌اش در بازار قبله بود. روز دیگر آقا شیخ فضل‌اﷲ به مدرسه آمد و گفت: نامه و طومار را به سید (آیت‌اﷲ سید ابوالحسن اصفهانی 6) دادم. درباره این پسر بچه که نوشته اند: از یک خانواده شیخی است واصولی شده، این هشت دینار را به او بدهید تا لوازم زندگی خود را تأمین کند و ماهانه هم دارد.... همه لوازم زندگی‌ام گویا پنج دینار شد که شیخ فضل‌اﷲ برایم خرید و بقیه را هم داد که با قناعت خرج کنم. گویا ماهی نیم دینار هم شهریه داشتم.

از مراد علی تا دوانی

وقتی عمامه بر سرگذاشتم، طلاب پرسیدند نامت چیست؟ گفتم: مراد علی. گفتند: گرچه «مراد» نام خداست که در مناجات می‌گوییم: «یا مرادالمریدین»، اما چون به نجف، نزد مولی علی علیه السلام آمده‌ای همان علی کافی است و از آن روز، ما شدیم «آقا شیخ علی دوانی» و من اولین طلبه دوانی هستم که به نجف اشرف مشرف شدم. ⁽¹⁾

استادان نجف اشرف

استاد دوانی، در چهارده سالگی در نجف به تحصیل می‌پردازد و به مدت پنج سال و نیم از محضر علما استفاده می‌کند. ⁽²⁾است. ⁽³⁾

مرحوم دوانی در مصاحبه با هفته نامه افق حوزه درباره برخی استادانش چنین می‌گوید:

استادانم در نجف اشرف که نزد آن‌ها از

جامع‌المقدمات تا اوایل شرح لمعه و

جلد اول قونین را خواندم: مرحومان حضرات آیات: شیخ محمدرضا طبسی، شیخ علی آقا نجفی کاشانی، آقا شیخ کاظم تبریزی، آقا شیخ محمد آقا تهرانی، آقا شیخ عبدالحسین خراسانی، آقا سیدعلی تبریزی و حاج آقا حسن قمی بودند. ⁽¹⁾

مدرسان قم

به قم که آمدم، بقیه سطح را نزد حضرات آیات: آقا میرزا علی مشکینی، آقا سید شهاب الدین نجفی مرعشی، آقا سید محمدباقر طباطبایی سلطانی، آقا شیخ علی آقا نجفی کاشانی، فاضل قفقازی، آقا سید محمد گلپایگانی، وحید خمامی رشتی، شهید صدوقی، آقا شیخ محمد لاکانی رشتی خواندم.

فلسفه و شرح منظومه را نزد آیت‌اﷲ منتظری و حاج آقا رضا صدر، تفسیر قرآن و اسفار را نزد استاد فقیه علامه طباطبایی، خارج فقه را از محضر آیت‌اﷲ العظمی بروجردی و خارج اصول را از محضر امام خمینی6 فراگرفتم. ⁽²⁾

از استاد می‌پرسند:«از کدام یک از استادان تأثیر بیشتری پذیرفتید»؟

ایشان پاسخ می‌دهد: در نجف، بیشتر تحت تأثیر جاذبه اخلاقی استاد فقیه، شیخ علی آقا نجفی کاشانی، آقا شیخ کاظم تبریزی و شهید محراب آقا سید اسد‌اﷲ مدنی بودم.

در قم هم بیشتر تحت تأثیر جاذبه اخلاقی آیت‌اﷲ سلطانی که جلد اول کفایه را درس می‌گفت و مقام اخلاقی والا و متانت علامه طباطبایی، عظمت مرحوم آیت‌اﷲ بروجردی و وقار و مهابت مرحوم امام خمینی 6 بودم. ⁽³⁾

استاد دوانی از این شخصیت‌ها خاطرات زیادی دارد. ⁽⁴⁾

توفیقات استاد

استاد دوانی در عرصه‌های گوناگون خودسازی و تقوا، عشق به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام، تربیت فرزند به سبک زندگی اسلامی، تزکیه و تهذیب و خدمت رسانی به جامعه از طریق تألیف، تدریس، تبلیغ و تلاش و مجاهدت و مبارزات سیاسی قدم‌های بلندی برداشتند.

استاد پس از آن‌که جلد اول و حدود سیصد و سی و سه صفحه خاطراتش را در جلد دوم کتاب نقد عمر می‌نگارد، می‌گوید: ولی قسمت زیادی از خاطراتم را در دوره 11 جلدی «نهضت روحانیون ایران» و کتاب «امام خمینی در آینه خاطره‌ها» و «شرح زندگانی آیت‌اﷲ بروجردی» و «شرح زندگانی استاد کل، وحید بهبهانی» و «شرح حال، افکار و آثار آیت‌اﷲ بهبهانی» و «خاطرات من از استاد مطهری» و کتاب «معاصران» و «مجموعه مقالاتم» و «سفرنامه‌ام به اروپا» که در دست تألیف است، و جلد دیگر خاطراتم که به یاری خداوند تدوین می‌شوند. و بعضی دیگر آثارم که چاپ شده و می‌شود، نوشته‌ام. آن چه در این کتاب آمده بخشی از آن‌هاست. ⁽¹⁾

در آغاز به اسرار موفقیت در عرصه‌های ملکوتی و معنوی مرحوم دوانی می‌پردازیم و آن گاه به زمینه‌ها ظرفیت‌های اجتماعی و ظاهری و استعدادها و مهارت‌های ایشان اشاره می‌کنیم.

عرصه‌های معنوی مرحوم دوانی

1. عشق و ارادت به اهل‌بیت علیهم السلام

از رهگذر خاک سر کوی شما بود هر نافه که در دست نسیم سحر افتاد

به خاطر دارم که با جمعی از فضلای نویسنده روز جمعه‌ای از قم به منزل ایشان می‌رفتیم ایامی که در قیطریه، هم‌جوار منزل شهید مفتح سکونت داشت، گاهی در لابه‌لای

سخن، وقتی نام حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و حرم به میان می‌آمد، گهر اشک از دیدگانش جاری می‌شد. از صبح تا شب مهمانش بودیم و علاوه برپذیرایی، از خرمن دانشش خوشه می‌چیدیم پس از وداع، یکی از دوستان، به همین نکته عنایت داشت و برایش عجیب بود. ⁽¹⁾

در اشعار استاد نیز عشق به اهل‌بیت علیهم السلام متجلی است. کتاب شوق مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آینه‌ای از این حقیقت است و در آخرین بیت یکی از قصایدش درباره حضرت معصومه علیها السلام می سراید:

چه غم دارد از روز محشر دوانی که در ظل این سایبان آرمیده ⁽²⁾

در تمام آثار و رفتار استاد، اظهار علاقه شدید، به پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت علیهم السلام مشهود است؛ از آن جمله می‌توان به نام‌گذاری فرزندان، علاقه زیاد به اقامت در قم و گریستن هنگام ترک قم در سال 1350ش. اشاره نمود.

ایشان در عین حال که از طرفداران موضوع تقریب بین مذاهب و از منادیان آن و از ارادت مندان این طرز فکر بود، در دفاع از حرمت اهل‌بیت علیهم السلام قاطع و با صلابت بود.

به همین جهت کتابی به نام «امیرالمؤمنین علیه السلامخلیفة‌اﷲ، صدیق اکبر و فاروق اعظم» دارد که در شش فصل است و با منابع اهل سنت اثبات می‌کند که لقب‌های ذکر شده، ویژه علی علیه السلاماست. ⁽³⁾

وقتی در اوائل خرداد 1372 که از نجف به ایران می‌آید، روانه مشهد می‌شود خودشان در این‌باره می‌نویسد:

از آن امام همام خواستم که از خدا بخواهد در زندگی‌ام رهنمون باشد و مرا به حال خود نگذارد و در راهی که در پیش دارم؛ یعنی ادامه تحصیل و نیل به آن‌چه منظور داشتم یاری کند. این دعای همیشگی من در آن اماکن مقدسه و همه جا هست و خواهد بود. ⁽⁴⁾

استاد می‌نویسد:

مرحوم سید غلام‌رضا سعیدی به کار و نوشته و افکار من غبطه می‌خورد، بارها در مجالس می‌گفت:

«من به تعصب دوانی درباره اجدادم غبطه می‌خورم. وقتی نوشته های او را می‌خوانم که چطور از اجدادم دفاع کرده است و از آن‌ها با آن شور و شوق دفاع کرده و نام برده است، دچار غرور می‌شوم» ⁽¹⁾

2. خدمت به مادر و تأثیر دعای او

از سال 1315 که به آبادان می‌آید، بیشتر با مادر به سر می‌برد، و بیش از دورانی که در دوان بود مشمول دعای او و مشغول خدمت به مادر و خواهر می‌شود. در شرح حال مرحوم محمد تقی فلسفی 6 واعظ شهیر، این مضمون آمده که مادرش در عتبات، متوسل می‌شود و با اصرار و تضرع درخواست دارد که یکی از فرزندانش روضه خوان امام حسین علیه السلام باشد.

شبیه این دعاها از مادر استاد دوانی هم بوده است؛ به‌ویژه که در برهه‌هایی، دور از مادر و در غربت به سر می‌برده است. قصه ذیل خواندنی است:

در همان ایامی که هنوز نقاهت داشتم، روزی خادم مدرسه شربیانی آمد و گفت: مادرت از آبادان آمده و بیرون مدرسه است. فوراً آمدم بیرون و دیدم مادرم و رباب، دختر خواهرم - که چهار پنج ساله بود - با یکی دو بقچه در کوچه نشسته اند. تا مرا دید گفت: پسرم چقدر زرد و لاغر شده ای، از مادر دور افتاده و پس از آن مرا در آغوش گرفت و هر دو گریه شوق سر دادیم....

او را در اتاقی در بالای خانه حاج شیخ فضل‌اﷲ بردم و خودم هم اثاث را از مدرسه جمع کردم و بردم نزد مادر... شش ماهی آن‌جا بودیم.

مادر و تمام بستگانش شیخی بودند. چند روزی که گذشت، شبی گفت: امروز وقتی به حرم رفتم گفتم:« یا امیرالمؤمنین! اگر پسر من و این همه آقایان علما و مجتهدین و مردمی

که در این شهرها دیده‌ام بر حق هستند مرا راهنمایی کن که مثل آن‌ها باشم، و دیگر نگویم که من شیخی هستم و حالا به تو می‌گویم که من هم مانند همه شما اصولی هستم و دیگر شیخی نیستم.»

مرحوم حاج شیخ فضل‌اﷲ از مرحوم آیت‌اﷲ اصفهانی مبلغی پول به عنوان کمک مخارجم می‌گرفت و به ما می‌داد و از این نظر خیلی در مضیقه نبودیم.

شش ماه بعد مادر و دختر خواهرم، اول با یک کاروان زیارتی، به زیارت کربلا، کاظمین و سامرا و سایر امامزادگان رفتند و پس از مراجعت با هم وداع کردیم و با چشم گریان به قول خودش مرا به خدا و امیرالمؤمنین علیه السلام سپرد و به آبادان بازگشتند. ⁽¹⁾

3. اخلاص و تعهد

مرحوم دوانی زمانی که تشخیص داد باید در حوزه علمیه قم تحولی رخ دهد، تمام قد در این زمینه تلاش کرد و حتی همکاری یا تأسیس دارالتبلیغ را به همین منظور شروع کرد. ایشان اصلاً برایش مهم نبود که چنین تلاش‌هایی از جهت موقعیت و مناصب آتی، مشکلاتی به بار خواهد آورد.

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن از هر تلاشی که به پیروزی انقلاب کمک می‌کرد دریغ نداشت؛ در عین حال، نقاد برخی از اشتباهات هم بود. وی از مقام و منصب فارغ و رها بود و به قول خودش: «نه کدخدای هسته جان و نه قاضی زواره‌ام»

پس از رحلت او برخی از کسانی که دریافت کننده کمک‌ها بوده اند خاطراتی گفتند و قضایایی خواندیم که شنیدم و نیازی به ذکر نام افراد نیست. ⁽²⁾

استاد در نقد عمر، از این موضوع سخنی نمی‌گوید؛ با آن‌که مطالبی نوشته‌اند که شاید اگر دیگری بود نمی‌نوشت؛ مثل زیبایی دستان آن دختر روسی در بیمارستان روس‌ها در تهران یا ماجرای پای زن چاق.

ایشان به جز با برخی از بزرگان چون شهید مطهری، شهید بهشتی و مرحوم فلسفی، با سایر عالمان مراوداتی نداشت؛ آن هم بدین جهت که بتواند به کار علمی برسد. زمانی که در قیطریه تهران بود چندین بار گفتند: دوست دارم، مدتی به قم بیایم و تمام تجارب علمی حیاتم را به جمعی از طلاب منتقل کنم؛ به ویژه در باب علم رجال و تراجم و تاریخ نگاری و... و همواره تأسف می خورد که طرح شهید مطهری 6 در اواخر حیاتشان برای طلاب قم، عملی نشد. ⁽³⁾

4. تولی و تبری

ایشان در جای دیگر از کتابشان می‌گویند:

از روزی که قلم به دست گرفتم و در اغلب سخنرانی‌های دینی که تاکنون داشته ام، سعی من بر این بوده که در لباس روحانیت و مختصر سهم امامی که همانند طلاب به عنوان حقوق ماهیانه از حوزه می‌گرفتم، دین خود را به اسلام و مسلمین و روحانیت - که خود از گمنامان آن‌ها به شمار می‌روم

یا از وضع موجود انتقاد کرده‌ام،

همه و همه در این‌باره بوده است... ⁽¹⁾

فرزندشان، محمدحسن، در مقاله «پدرم و استاد مطهری» می‌گوید:

دغدغه سیاسی شهید و پدرم تنها محدود به کشور نبود، بلکه آنان همه تهدیدات سیاسی، نظامی و فرهنگی جوامع اسلامی را رصد می‌کردند که در رأس آن تهدیدات، وجود رژیم اشغال‌گر قرار داشت.

پس از شکست دولت‌های عربی از اسرائیل در خرداد 1346 و احساس حقارتی که از این شکست، متوجه مسلمانان جهان گردید، پدرم برای ایجاد امید و خود باوری در میان مسلمانان، نخست، «کتاب تاریخ فتوحات مسلمانان در اروپا» را در سال 1348 و سپس کتاب «صحنه‌های تکان دهنده در تاریخ اسلام» را در همان سال ترجمه و منتشر کرد. در مقدمه کتاب نخست، ضمن اشاره به جنگ اسرائیل و کشورهای عربی، علت شکست کشورهای عرب را رکود، سستی، و بی‌قیدی جوامع عرب بر شمرد. استاد مطهری نیز در سال 1349 در سخنرانی تاریخی خود، جعلی بودن رژیم اسرائیل و حمایت لابی‌های صهیونیستی از آن را مطامع دراز مدت اسرائیل در خاورمیانه [برشمرد و آن‌ها را] برملا کرد. ⁽²⁾

5. خودسازی

از ویژگی‌های فردی او صداقت و بی‌ریایی بود؛ از تجملات دوری می‌کرد؛ از خودروهای لوکس پرهیز داشت؛ سخاوتمند بود؛ وظیفه امر به معروف را فراموش نمی‌کرد و نزاع‌ها را خاتمه می‌داد. ⁽¹⁾

6. بیتوته در مسجد سهله

مرحوم دوانی در این‌باره می‌گوید:

پس از چند ماهی که از آمدنم به نجف گذشت یکی دو شب چهارشنبه با افرادی که در میدان جلو بازار بزرگ، سوار ماشین کبریتی می‌شدند و به مسجد سهله می‌رفتند من هم سوار شدم و رفتم. مسجد سهله پس از مسجد کوفه با فضیلت‌ترین مساجد حوالی نجف اشرف است....

استاد دوانی در این مسیر، با افراد زیادی آشنا شده و گفتگو کرده است؛ از قبیل: آقا سید مرتضی فیروزآبادی، عالمان اعلام نجف، آقا شیخ حسین محدث، میرزا محمد تهرانی از علمای معمر و مقیم سامرا که به حاج میرزا حسین نوری دوم او می‌گفتند، پدر مرحوم شریف سید مرتضی عسکری، آیت‌اﷲ حاج شیخ حسین وحید خراسانی و شیخ محمد کوفی.

هر کسی حجره‌ای از مسجد را برای خود گرفته بود. فرش اتاق هم فقط یک بوریای کهنه بود... مسجد از بس بزرگ بود، صدای کسی به جایی نمی‌رسید و گویی در آن حوالی کسی نیست....

استاد در تحقیقی می‌افزاید: «این‌که چهل شب چهارشنبه به مسجد سهله رفتن، سبب زیارت حضرت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است، شایعه‌ای بی اساس است که از زمان صاحب جواهر، مشهور شد، ولی شب‌زنده‌داری و یاد و توسل به حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف بی پاداش نیست و نمونه‌اش 6 کتابی است که درباره حضرت نوشتم. ⁽²⁾

جمعا پنج بار توفیق یافتم با پای برهنه از نجف به کربلا بروم. در آن مناسبت‌ها گروه‌گروه طلبه را می‌دیدی که در میانشان فضلا و علمای بزرگ هم بودند؛ از جمله آیت‌اﷲ آقا سید محمود شاهرودی که پیشاپیش گروهی بود. فاصله 16 تا 17 فرسخ راه بود و مسافت را دو روزه می‌رفتیم. ⁽¹⁾

راز موفقیت مرحوم دوانی

1. همراهی همسر فداکار

بخش عمده‌ای از موفقیت استاد در زمینه‌های گوناگون از جمله پژوهش، نگارش و تحقیق و تبلیغ گرفته تا تربیت فرزندانی صالح، مرهون بزرگواری، فداکاری و همسرداری، همسر ایشان بود.

متأسفانه امروزه یکی از مشکلات برخی فضلا، وجود همسرانی است، که ارزش و اهمیت وظیفه خطیر و رسالت سترگ شوهر خود را درک نمی‌کنند. برخی از آنان، مدام بهانه‌گیری می‌کنند و تفریح و زندگی مرفه برخی از انسان‌های بی‌اعتنا به اصلاح جامعه را به رخ شوهران خود می‌کشند و توقع دارند که وضع زندگی، رفاه و تفریحشان، همانند انسان‌های دنیاپرست، مرفه و بیکار باشد!

همسر استاد دوانی، درست برعکس این گونه زنان، اهمیت و پاداش کار روحانی را به خوبی درک کرده بود، زیرا وی دست‌پرورده روحانی بزرگواری همچون وحید بهبهانی بود و خود، بار سنگین تربیت، نگهداری و تحصیل فرزندان را به دوش می‌کشید، از این‌رو استاد دوانی با خاطری آسوده به سفرهای تبلیغی و منبر می‌رفت، یا در منزل در محیطی آرام به تحقیق و تألیف می‌پرداخت.

این همسر بزرگوار به خوبی دریافته بود که علاوه بر مشارکت در اجر کارهای علمی و تبلیغی شوهرش، می تواند فداکارانه در ارتقای علمی همسر مؤثر باشد. از این رو، آن

همه مشکلات زندگی طلبگی و دوران مبارزه با طاغوت و نهضت اسلامی تا پیروزی و دشواری‌های دوران جنگ را با روی باز و بی‌منت تحمل می‌کرد. برای آشنایی بیشتر با این همسر، به آنچه استاد درباره همسرشان در کتاب «دو بانوی نمونه، از خاندان بزرگ» نوشته اند، مراجعه شود. ⁽¹⁾

2. آشنایی و مراودت با علما و فضلای بزرگ شیعه

مراوده با بزرگانی مثل مرحوم آیت‌اﷲ آقا سید علی بهبهانی در نجف اشرف تا علامه سید محمد حسین طباطبایی و آیت‌اﷲ سید حسین بروجردی و امام خمینی از یک سو و حشر و نشر و همفکری و همکاری با بزرگانی که امروزه از مراجع عظام هستند یا از سران و بزرگان انقلاب بوده‌اند و به شهادت رسیده‌اند؛ مثل مؤسسان مجله مکتب اسلام و شهدای بزرگوار، مطهری، بهشتی و امام موسی صدر، آثار و برکات زیادی در موفقیت استاد داشت.

مبارزات

مبارزات سیاسی استاد را در این مقاله تشریح نکردیم، زیرا مقاله‌ای مفصل می‌طلبد، ولی مناسب است به تعامل و آشنایی استاد با سیاستمداران و تأثیرگزاران آن دوران اشاره شود.

ایشان در نجف اشرف با حضرات آیات: شیخ محمد حسین کاشف الغطاء، شیخ عبدالکریم زنجانی و سید هبة‌الدین شهرستانی؛ در قم با شهید بهشتی، جمعیت فدائیان اسلام به رهبری شهید سید مجتبی نواب صفوی؛ با سران نهضت ملی مثل آیت‌اﷲ سید ابوالقاسم کاشانی و آیت‌اﷲ سید محمود طالقانی و از آغاز نهضت اسلامی با مراجع و حضرت امام خمینی و یارانش معاشرت داشتند. از طرفی رفت و آمد در مجامع علمی و کنگره‌های بین‌المللی بر آگاهی کامل ایشان از اصول سیاست قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای و جریان‌های سیاسی می‌افزود. ⁽²⁾

تخصص گرایی

استاد دوانی می‌نویسد:

از همان روزها که در نجف اشرف بودم، این فکر را ارزیابی می‌کردم که در کسوت روحانیت، چه هدفی باید داشته باشم؟ امام جماعت و تدریس؟ منبر و سخنرانی مذهبی؟ اداره مسجد و مدرسه؟ استادی دانشگاه‌ها؟...

دیدم آنچه می‌پسندم،

یکی تألیف و تصنیف است و دیگری منبر و سخنرانی دینی. البته نه به عنوان یک واعظ حرفه‌ای و رسمی که شغل اصلی باشد، بلکه در کنار نویسندگی... همین دو شغل را انتخاب کردم...

در مدتی که قم بودم در شهرها منبر داشتم، هفت سال هم در کویت. در سال 1350 ش. هم که به تهران آمدم، بیشتر در تهران و گاهی هم در شهرستان‌های دیگر منبر داشتم؛ هرچند

کم‌کم، از آن کاستم و بیشتر به کار نویسندگی و تصنیف پرداختم. به قول اهل نظر، اگر درست در منبر کار می‌کردم، شاید از سخنوران نامی بودم... ⁽¹⁾

گفتنی است از طرف ساواک، مزاحمت‌های زیادی برای آن گروه از اهل منبر که اهل بصیرت بودند اعمال می شد و اسناد برخی از آن مزاحمت‌ها در مرکز اسناد انقلاب اسلامی یا آثار استاد دوانی منعکس شده است.

با آن‌که استاد دوانی، ادبیات، فقه، اصول، منطق، فلسفه، اخلاق و آداب را به خوبی فراگرفته بود، ولی عمده کار خود را در تاریخ و شرح حال نویسی، متمرکز ساخت و غیر از تبلیغ دینی و توجه به معارف اسلامی، ژرفای تاریخ اسلامی را کاوید و دریای تراجم عالمان را با استادی و مهارت، غواصی کرد و از این رهگذر، گنج‌های فراوانی را صید نمود که آثار او گواه این مدعاست. ⁽²⁾

ایشان در زمینه سخنوری، نویسندگی و تدریس می‌کوشید که به فنون و مهارت‌های

لازم دست یابد که شرح هر بخش را می‌توان در خاطرات و زندگی‌نامه‌ها به تفصیل خواند. گفتنی است، در آن زمانی که در حوزه ها تدریس خطابه و منبر نبود، ایشان در نجف اشرف، جلسات تمرین منبر بر پا می‌کرد، ⁽¹⁾یا با زبان‌های عربی، انگلیسی، و علوم روز در نزد شهید بهشتی و دیگران آشنا می‌شد.

خودشان می‌نویسند:« از همان روزها در نجف اشرف، با دعوت از رفقای مدرسه و حضور بعضی از استادان، منبر می‌رفتم و تمرین می‌کردم...» ⁽²⁾

شهید بهشتی با تأسیس دبیرستان دین و دانش در قم اعلام کرد که این دبیرستان شب‌ها در اختیار فضلای حوزه است؛ به گونه‌ای که چند رشته از جمله زبان انگلیسی، فیزیک، شیمی، جامعه شناسی، تاریخ علم و مانند آن، توسط دبیران با تجربه و زیر نظر خود وی، برای طلاب تدریس می‌شد.

طبق گفته مرحوم دوانی، جمعی از طلاب فاضل که حدود سی چهل نفر می شدند نام‌نویسی کردند و از جمله خود من هم شرکت داشتم. شهید بهشتی خودش نیز تدریس تاریخ علم را برعهده داشت. ⁽³⁾

تسلط بر ادبیات عرب، لازمه تحقیق و ترجمه است و آثار استاد، آینه این مهارت است؛ به گونه‌ای که یکی از کتاب‌های استاد دوانی، «هنر نویسندگی» است. ⁽⁴⁾

ساده زیستی

ساده زیستی و رهایی از اسارت قیود مادی و رفاه زدگی و دوری از تجملات، سیره عملی استاد دوانی بود. ایشان از خودروهای لوکس و تشریفاتی پرهیز داشت. حتی برخی مسئولان خواستند راننده و خودرویی را در اختیارش بگذارند، ولی او نپذیرفت. ⁽⁵⁾

یک بار در بعد از ظهر در گرمای شدید قم، دیدم که تنها در کنار خیابان حجتیه، روی خاک‌ها نشسته است، هرچه اصرار کردم، به منزل نیامد - با این‌که ما قبلاً در تهران مزاحم ایشان شده بودیم - وقتی دیدم نمی‌پذیرد گفتم: پس بفرمایید برویم حجره. آن ایام آیت‌اﷲ شیخ صادق آملی لاریجانی، در طبقه سوم مدرسه حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف که برای تحقیقات علمی منظور شده بود، حجره ای به ما داده بود. استاد پذیرفت، ولی هنگامی که به مدرسه آمدیم، سریع رفت و در مدرس نشست و باز به حجره نیامد. ⁽⁶⁾

تدریس استاد

استاد دوانی می‌فرمود: در نجف و قم، همواره تدریس و مباحثاتی داشتم. ⁽¹⁾ولی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از شهادت دوست صمیمی‌اش شهید مرتضی مطهری و شهید سید محمدحسین بهشتی، که از شدت حزن و اندوه، دیگر نتوانست منبر برود و به صورت مهمان، در چند دانشگاه به تدریس پرداخت.

قصه آخرین منبر، در سوگ شهید مطهری و بیان فضایل او را در کتاب مفاخر اسلام چنین نوشته:

... یک‌باره

به یاد این افتادم که حیف بود چنین عنصر لایق و مجموعه کمالات و... مغزش متلاشی شود و... ناگهان فک پایینم گرفت، دهانم بند آمد، هرچه کردم نتوانستم به سخن ادامه بدهم، بعضی حضار می‌گفتند: رنگت مانند گچ سفید شده بود.

لحظه‌ای استراحت کردم تا حالم عادی شد. و بعد که به دکتر معالجم - که هردونفر ما را می‌شناخت - مراجعه کردم، گفت: چرا با این حالت، خاطرات خود را از شهید مطهری، آن هم روی منبر بازگو کردی؟ دچار شوک شده ای، دیگر در مجلس ختم شرکت نکن، نه بنشین و نه برو منبر. از آن موقع تا کنون، منبر را به طور رسمی ترک گفته ام. ⁽²⁾

مرحوم دوانی در دانشگاه امام حسین علیه السلام به عنوان استاد ممتاز معرفی شد. همچنین در دانشگاه تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام و برخی مراکزعلمی دیگر به تدریس رجال، تاریخ اسلام و زندگی معصومین علیهم السلام و جنگ‌های صدر اسلام می‌پرداخت. ⁽³⁾

شعر استاد

استاد دارای قریحه شعر هم بودند و اشعاری در وصف اهل‌بیت علیهم السلام یا در تبیین معارف اسلامی سروده‌اند. کتاب «یادی از دلداده‌ای» گزیده ای از اشعار ایشان آمده است که

قصیده‌ای درباره حضرت معصومه علیها السلام به عنوان نمونه نقل می‌شود:

فخر زنان

زباد حوادث گلی از پیمبر در این خاک عنبر فشان آرمیده

یکی لاله از لاله زار ولایت به گلزار قم بین چسان آرمیده

گل گلشن فاطمی بین که چونان ز دست قضا نوجوان آرمیده

در این بارگاه رفیع دل افروز نهان رشک اهل جنان آرمیده

در این ارض اقدس یکی گوهر پاک به تقدیر چرخ زمان آرمیده

درخشان مهی دخت موسی بن جعفر کزو کشوری در امان آرمیده

جبین سایی خاک درش‌هان که بی شک در این بقعه جان جهان آرمیده

در اطراف کاخ ملک پاسبانش شهان و دوصد عالمان آرمیده

به گرد حریمش به سان کبوتر هزاران ز روحانیان آرمیده

به فردوسیان گو به قم اندر آیند که زینت ده حوریان آرمیده

به چشم حقیقت نظر کن پس آنگه ببین سرور بانوان آرمیده

کمال و شرف، علم و جاه و جلالت به هر سوی این آستان آرمیده

به هرجا که گامی نهی بی تأمل فسرده تنی شادمان آرمیده

قدم‌ها به آرامی این‌جا فرو نه که در این زمین گلرخان آرمیده

به عبرت نظر کن که بینی در این‌جا هزاران سر و سروران آرمیده

هزاران گل و بلبل و سرو و سوسن دوصد نرگس و ارغوان آرمیده

بسی اختران فروزنده باشد که در زیر این آسمان آرمیده

خوش آنان که در قم همی جان سپارند خوش آن کاو در این گل مکان آرمیده

خوش آن روزگاری که در قم گذشته خوشا حال آن که شبان آرمیده

چه غم دارد از روز محشر دوانی که در ظل این سایبان آرمیده ⁽¹⁾

شرکت در محافل علمی

استاد به مناسبت‌های مذهبی تاریخی در گفت‌وگوها و میزگردهای صدا و سیما شرکت می‌نمود. ایشان علاوه بر پژوهش، در خارج و داخل کشور سخنرانی داشت؛ چندین سال در کویت، دو سال در آلمان و یک بار در اتریش سخنرانی ایراد کرد. از این گذشته در 35 کنگره داخلی و خارجی سخنرانی کرد و مقاله ارائه داده که بخی از آن‌ها عبارتند از:

عنوان «پانزده تن از علمای مشهور مازندران و شناخت اجمالی آن‌ها».

فهرست آثار

جهت آشنایی بیشتر خوانندگان محترم، آثار مرحوم دوانی را به اجمال معرفی می‌کنیم:

1.نهضت روحانیون ایران (11جلد)، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا علیه السلام، چاپ اول، 1357-1360؛ چاپ دوم (10 جلد در 5 مجلد)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377.

2.مفاخر اسلام (10جلد)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ دوم، 1377-1388.

3.مهدی موعود؛ ترجمه جلد سیزدهم بحارالانوار، علامه مجلسی، ترجمه علی دوانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی‌ام، 1384.

4.فروغ هدایت؛ در شایستگی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه معصومین علیهم السلام برای زمامداری مسلمانان، نوشته آیت‌اﷲ سید علی بهبهانی، ترجمه علی دوانی، تهران، رهنمون، چاپ سوم1388.

5.اجتهاد در مقابل نص، نوشته سید عبدالحسین شرف الدین عاملی، ترجمه علی دوانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول1351، چاپ هشتم،1375.

6.تاریخ و سفرنامه حزین، نوشته شیخ محمد علی حزین لاهیجی، تحقیق و تصحیح علی دوانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،1375.

7.مرآت الاحوال جهان‌نما (جلد1 و 2) نوشته آقا احمد کرمانشاهی (بهبهانی)، مقدمه و تصحیح علی دوانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ دوم، 1375.

8.خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی، تدوین علی دوانی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول 1376؛ چاپ چهارم،1383.

9.تاریخ فتوحات اسلامی در اروپا، نوشته شکیب ارسلان، ترجمه علی دوانی، قم، چاپخانه علمیه، 1348؛ تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هشتم، 1378.

معرفی دو اثر

1. مفاخر اسلام

استاد دوانی دارای آثار علمی گران‌بهایی است که برای برخی از آن‌ها بسیار زحمت کشیده است. یکی از آن‌ها «مفاخر اسلام» در چهار مجلد وزیری که چاپ دوم آن از طرف انتشارات مرکز انقلاب اسلامی، منتشر شده است. این مجموعه، به شرح حال علمی و محققانه سی و دو نفر از قدمای اسلام که مایهی افتخار تشیع هستند پرداخته است.

پیش‌گفتار جلد اول در 37 صفحه به علت نگارش کتاب، نیاز به علم رجال معرفی منابع و مآخذ دست اول در این علم و مشکلات و نواقصی که باید رفع گردد؛ و به برخی از اصطلاحات علم درایه و رجال و... پرداخته و سپس شخصیت‌ها را معرفی نموده است.

انتقادی که به این اثر به‌ویژه جلد اول وارد است، محرومیت از چاپ و عرضه‌ی مناسب است، از نظر فنی با حروف زیبا و چشم نواز چاپ نشده، ویرایش ندارد، نسبت به صفحه‌آرایی، عناوین جذاب و... می‌تواند خیلی بهتر از این باشد.

جلد دوم نیز با پیش‌گفتاری حدود 40 صفحه و مطالبی شیرین شروع می‌شود از جمله فصلی در سرقت‌های علمی، مشکلات کار و طنز قمی‌ها دارد.

در ختام این مقدمه، حسن ختامی نوشته که برای نشان‌دادن ابعاد تحقیقات این اثر نقل می‌شود: «هر چند محققان صاحب‌نظر و نویسندگان با سابقه و کارکشته و استادان فن آگاهند ولی در عین حال چون نگارش چنین کتابی آن‌هم در زبان فارسی با این همه اسامی پی در پی، یعنی نتیجه و نوه و پدر و د و جد اول و دوم و سوم و حتی بالاتر و استاد و شاگرد و شاگرد شاگرد و معاصر و برادر و برادرزاده و از این قبیل که گاهی ده‌ها نام، آن هم با کنیه و لقب و شهرت پیاپی می‌آید و در چند سطر جمع می‌شود، سابقه نداشته است». ⁽¹⁾

جلد دوم مفاخر شامل ؛ شناخت‌نامه 25 نفر از بزرگان است که از احمدبن اسحاق قمی آغاز و به علی بن بابویه قمی، پایان می‌یابد.

جلد سوم از ثقة‌الاسلام کلینی تا ابن شهر آشوب مازندرانی شامل 37 شخصیت است.

جلد چهارم از ابن ادریس حلی تا شهید ثانی شامل 33 دانشمند دینی است.

2. نهضت روحانیون ایران

یکی دیگر از کتاب‌های استاد دوانی، کتاب 10 جلدی نهضت روحانیون ایران است. چاپ دوم آن به همت انتشارات مرکز انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۷ منتشر شد.

برای آشنایی بیشتر با این اثر از سخنان ناشر بهره می‌بریم، در مقدمه‌ی ناشر آمده است:

بزرگترین آفتی که دانش تاریخ‌نگاری را همیشه در معرض تحریف قرار داده، ملوّث نمودن آن به اغراض شخصی،گروهی، فرقه‌ای، حزبی، ایدئولوژیکی و غیره است.

گذشته از تحلیل‌های تاریخی، نقل اخبار و رویدادها نیز حتی از آفت تحریف به‌دور نبوده، تا بدان‌جا که گهگاه شناخت واقعی یک رویداد نه تنها مشکل محال می‌نموده است. در میان رویدادهای تاریخی، جنبش‌های سیاسی فردی و گروهی به‌ویژه جنبش‌های شیعی، بیش از همه در معرض خطر تحریف قرار داشته است، زیرا از یک سو بنا بر مبانی دقیق

عقیدتی خود هیچگاه حکومت‌های وقت رابه رسمیت و مشروعیت نشناخته و از سویی دیگر در هر فرصت علیه حاکمیت‌های سیاسی، نظامی و فرهنگی حکام ستمگر علم طغیان برافراشته است. همین امر سبب گردید تا شیعیان در طول نه قرن در معرض آزار و تعقییب مداوم و محرومیت‌های همه جانبه باشند.

دوران امنیت و آرامش سیاسی، اجتماعی و فرهنگی صفویه، با سلطه‌ی افغان‌ها به پایان رسید و یک قرن بعد با ورود استعمارگران غربی و عمال وابسته به آن‌ها آغاز گردید که تا پایان حکومت پهلوی ادامه داشت.

در قرون گذشته، عموماً تاریخ توسط مورخینی نوشته می‌شده که در خدمت زر و زور قرار داشته‌اند. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت که مبارزات ضد استبدادی شیعیان و در رأس آن‌ها علمای شیعی را –چنان که در واقع امر بوده است – به تحریر در آورند و به تحریف غرض‌ورزی و دروغ‌پردازی نیز نیالایند.

در دو قرن اخیر که مبارزه‌ی فردی یا گروهی علمای شیعه با استعمارگران و عمال سرسپرده آنان ادامه داشت، آنان هیچ‌گاه در صدد برنیامدند انگیزه و شرح مبارزات خود را بنویسند و در معرض دید و قضاوت مردم زمان خود و نسل‌های بعدی قرار دهند. آنچه سبب این امر گردید گذشته از اشتغال دایم آنان به امور علمی و اجتماعی «احساس تکلیف» و فروتنی اخلاقی ایشان بود و لذا شرح و بیان اقدامات خود را نه تنها لازم نمی‌دیدند بلکه چه بسا اسباب تضییع اجر اخروی می‌دانستند و به شدت از آن پرهیز می‌کردند.

همین عامل موجب گردید تا قلم به دستان مغرض، آن گونه که خود می‌خواستند و یا دستور داشتند به شرح اقدامات سیاسی علما و علل و انگیزه‌های آنان بپردازند. از این‌رو تاریخ سیاسی معاصر ما انباشته از مطالب تحریف آمیز و بی پایه‌ای نسبت به علما و روحانیون است که توسط همین قبیل نویسندگان و مورخان نوشته شده است...

دوره‌ی کتاب نهضت روحانیون ایران که توسط فاضل دانشمند، حجت‌الاسلام و المسلمین جناب آقای دوانی تألیف شده، نخستین کتاب درباره‌ی شرح مبارزه امام خمینی6 و روحانیت بوده و از کتاب‌های معتبر در این زمینه است.

این کتاب نخست در سال 41 و بلافاصله پس از ختم غائله انجمن‌های ایالتی و ولایتی در یک جلد نوشته شد و پس از گذشت شانزده سال و با آغاز و گسترش دامنه‌ی انقلاب اسلامی در سال 56 و 57، نویسنده درصدد برآمد تا اخبار و اطلاعات روزمره‌ی نهضت را ثبت و اسناد و مدارک مربوطه را تا آن‌جا که دسترسی داشته است جمع‌آوری نمایند و نهایتاً تاریخ نهضت روحانیت شیعه را از قدیمی‌ترین زمان‌ها تا پیروزی انقلاب و تأسیس نظام جمهوری اسلامی و از آن پس تا نخستین سال‌های جنگ تحمیلی با فقدان امکانات و زحمات قابل تقدیری تدوین کند.... ⁽¹⁾

بی‌طرفی مؤلف و دلسوزی وی برای اسلام و انقلاب و روحانیت، در سراسر اثر موج می‌زند. از باب مثال؛ ایشان می‌توانست نقش برخی از علما را نادیده بگیرد تا مقبول برخی از انقلابیون شود ولی حاضر شد مقامات و مناصب و مقبولیت‌های این دنیا را رها کند و با فقر و دشواری نویسندگی نماید ولی حقایق را ثبت کند، هرچند به محرومیت شخصی‌اش بینجامد.

جوایز و تقدیرنامه ها

آقای مسجد جامعی) به عنوان نخستین نویسنده کتاب علمی در موضوع «انقلاب اسلامی و امام خمینی».

رحلت

آن مرحوم سرانجام پس از یک عمر فعالیت و مجاهدت بی وقفه، در شامگاه عید سعید غدیر (1427 ق) برابر با (18 دی1385ش) در 77 سالگی به لقاء‌اﷲ پیوست و پس از تشییع باشکوه، در مقبره شماره 2 صحن امام هادی علیه السلام «عتیق» حضرت معصومه علیها السلام در شهر مقدس قم - که آرزوی دیرینش بود - به خاک سپرده شد.

استاد علی دوانی در کتاب نقد عمر، بدین گونه از الطاف بی کران الهی شکرگزاری می‌کند:

از روزی که قلم به دست گرفتم و مطلب نوشتم و در اغلب سخنرانی‌های دینی که تا کنون داشته‌ام، سعی من بر این بوده که در لباس روحانیت... دین خود را نسبت به اسلام و مسلمین و روحانیت - که خود از گمنامان آن‌ها به شمار می‌روم - ادا کنم... خدا را بر این نعمت شکر می‌کنم... زیرا منظوری که داشتم عملی شده است.

فرزندان

از استاد دوانی، پنج پسر به نام‌های محمد، محمدعلی، محمدحسن، محمدحسین و محمدباقر و چهار دختر به نام‌های فاطمه، معصومه، زهرا و مریم بر جای مانده که پسران ایشان، همچون پدر، در امور دینی، فرهنگی و هنری به تبلیغ، تدریس و پژوهش اشتغال دارند.

پیام مقام معظم رهبری

این پیام که در تسلیت فقدان این بزرگ‌مرد علم و دین صادر شده گویای تمام گفته ها و ناگفته‌ها است:

بسم اﷲ

الرحمن الرحیم

با تأثر و تأسف، خبر درگذشت عالم خبیر و مورخ و پژوهشگر برجسته، مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ علی دوانی 6 را دریافت کردم. تلاش کم نظیر ایشان در تحقیق و تألیف درباره رجال علمی شیعه، حقاً درخور تقدیر و تمجید است.

ضایعه رحلت این شخصیت عالم و محقق را به جامعه علمی کشور و به خانواده مکرم و فرزندان شایسته و خدوم و دیگر بازماندگان ایشان تسلیت می گویم و از خداوند رحیم، علو درجات و رحمت و مغفرت برای آن مرحوم مسئلت می‌نمایم.

سید علی خامنه‌ای

20 دیماه 85

سید محمود روحانی رشتی / مجاهد نامور

اشاره

پدر: سید محمد

ولادت: 1281 ق.

وفات: 1363 ق.

مدفن: قم

تألیف:

محمدتقی ادهم نژاد لنگرودی

مقدمه

حضرت آیت‌اﷲ، حاج سیّدمحمود روحانی بحرانی رشتی از فقیهان سرشناس و عالمان با فضیلت گیلان است. وی فرزند علامه حاج سیّد محمّد مجتهد رشتی، فرزند آیت‌اﷲ سیّدعبداﷲ، بحرانی رشتی و ایشان فرزند عالم بزرگوار آیت‌اﷲ سیّدهاشم حسینی بحرانی بوده که همگی از عالمان بزرگ زمان خود بودند. هم چنین آیت‌اﷲ روحانی از طرف مادری از نوادگان آیت‌اﷲ ملارفیع شریعتمدار رشتی (متوفای 1292ق) ⁽¹⁾به شمار می‌آیند. از طرفی ایشان به دامادی عالم مجاهد و مجتهد تأثیرگذار قرن سیزدهم گیلان

آیت‌اﷲ حاج ملامحمّد خمامی (متوفای 1326ق) ⁽¹⁾مفتخر بودند. گذشته از اینکه خود نیز از عالمان مورد احترام و از شخصیت‌های معنوی ذی نفوذ عموم گیلانیان بوده‌اند.

تولّد و نیاکان

اشاره

آیت‌اﷲ روحانی در شب مبعث رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، یعنی 27رجب سال 1281ق. مطابق با 6 دی 1243ش. در بیت علم و تقوا و فضیلت و فقاهت در شهر رشت دیده به جهان گشود و کلبه‌ی سیّد محمّد مجتهد رشتی را غرق در شادمانی کرد و نام محمود را بر او نهادند. سیّدمحمود در دامان پرمهر پدر و مادری پارسا تربیت یافت و در سیر کمال و ترقی علمی و معنوی قرار گرفت و با کمک پدرش با خواندن و نوشتن آشنا شد این والدین با مهر و عطوفت، قرآن و نماز را در قلب او جای دادند.

اجداد و پدران آیت‌اﷲ حاج سیّدمحمود روحانی همگی از عالمان نامدار و با فضیلت گیلان بودهاند که به معرفی اجمالی برخی از چهره‌های شاخص آن می‌پردازیم.

1. سید عبداﷲ بحرینی رشتی

علّامه سیّدعبداﷲ بحرینی رشتی جد بزرگوار آیت‌اﷲ روحانی از عالمان برجسته و از شخصیت‌های مجاهد ایرانی است که اصالتاً اهل بحرین بوده و بنا به دلایل نامعلومی به گیلان مهاجرت کرده و مقیم شهر رشت شده است. سیّدعبداﷲ فرزند علّامه سیّدهاشم حسینی بحرانی غیر از علّامه بزرگوار سیّدهاشم حسینی بحرانی مؤلف تفسیر ارزنده‌ی البرهان فی تفسیر القرآن (متوفی 1107ق) است. ⁽²⁾

ظاهراً این دو، فقط با هم تشابه اسمی دارند. درباره‌ی این بزرگوار اطلاعاتی به دست نیامده است. هم‌چنین تراجم نگاران از سال ولادت، دوران تحصیل و اساتید و سال ورود و علل مهاجرت این بزرگوار به گیلان اطلاعی ندادهاند. آنچه که در کتب تراجم به

ثبت رسیده است اینکه سیّدعبداﷲ از شاگردان آیت‌اﷲ سیّدمحمّد باقر شفقی معروف به حجت‌الاسلام (متوفای 1260ق)؛ صاحب اجازاتی از آن بزرگوار بوده و به همراه پدرش به گیلان و رشت مهاجرت کرده است که او را از فقهای افضل معرفی نمودهاند. ⁽¹⁾

سیّدعبداﷲ بعد از اقامت در رشت با بیت آیت‌اﷲ حاج ملارفیع شریعتمدار رشتی مجتهد معروف رشت وصلت کرد و خواهر ایشان را به عقد خویش در آورد. ثمره این پیوند مقدس فرزندانی شایسته و صالح بودند که نام‌های آنان عبارتند از:

الف) سیّدابراهیم

ب) سیّدمحمّد تقی، این دو در سرزمین مکه مدفون‌اند.

ج) سیّدجواد

د) سیّدهاشم

ه-) سیّدمحمّدعلی

و) سیّدمحمّد (پدر آیت‌اﷲ روحانی)

علّامه سیّدعبداﷲ نزد عموم طبقات مردم، به ویژه عالمان و روحانیون به زهد و تقوا و فقاهت شهرت داشت و به اموری چون تدریس و تربیت طلاب، ارشاد و هدایت مردم و سایر وظایف دینی اشتغال داشت. او از عالمان آگاه و مجاهد قرن 13 به شمار می‌رفت. زمانی که دولت انگلیس در سال 1235ش. بوشهر و فارس را به اشغال خود درآورد. علّامه سیّدعبداﷲ، بحرینی رشتی به همراه جمعی از فقیهان بزرگ رشت چون حاج ملارفیع شریعتمدار رشتی (م 1292ق)، حاج ملاصادق شریعتمدار گیلانی (م1290ق)، حاج ملاحسن گیلانی (م 1299ق)، حاج ملاقاسم رشتی ⁽²⁾و دیگران اقدام به صدور فتوای جهاد نموده، طی نامهای به ناصرالدین شاه آمادگی خود و مجاهدان و داوطلبان گیلانی را جهت نبرد با نیرو‌های اشغال‌گر انگلیس اعلام داشتند. ⁽³⁾

متأسفانه شرح حال و خدمات این عالم بزرگوار در کتب تراجم به ثبت نرسیده است. مؤلف طبقات اعلام الشیعه وی را از فقهای افاضل شیعه دانسته و به اوصاف عالم ورع و فاضل بارع یاد کرده است. مؤلف کتاب سفرنامه استرآباد، مازندران و گیلان از این علّامه بزرگوار به عظمت و احترام یاد کرده و ایشان را در زمره‌ی عالمان مشهور و با ورع و با تقوای رشت برشمرده است. علّامه سیّدعبداﷲ بحرینی در سال 1284ق. در رشت وفات یافت و پیکرش در یکی از حجرات صحن حرم مطهر حضرت علی علیه السلام در نجف اشرف به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

2. آیت‌اﷲ سیّدمحمّد مجتهدی رشتی

وی پدر بزرگوار آیت‌اﷲ روحانی از مجتهدان سرشناس گیلان بوده که متأسفانه از تاریخ تولّد و شرح زندگانی وی اطلاعی به دست نیامد. شیخ آقا بزرگ طهرانی او را با ذکر اوصافی چون «عالم فاضل جلیل» ستوده و وی را از اعلام و بزرگان رشت یاد کرده است. سیّدمحمّد، عالمی جلیل‌القدر و مروّج احکام شرعی و مشغول انجام وظایف شرعی بود و با دختر دایی خویش آیت‌اﷲ ملارفیع شریعتمدار وصلت کرد. از ثمرات این ازدواج سه فرزند ذکور بود که نام آنان عبارت است از:

الف) آیت‌اﷲ حاج سیّدمحمود روحانی

ب) آیت‌اﷲ حاج سیّدعبداﷲ بحرانی

ج) سیّد محمّد که روحانی نبود و نام خانوادگی «افتخاری» را برای خود برگزید.

آیت‌اﷲ سیّدمحمّد مجتهد رشتی در سال1320ق. در رشت رحلت کرد و پیکرش در آرامگاه خانوادگی ملارفیع شریعتمدار واقع در قبرستان وادی السلام نجف اشرف به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

3. سید عبداﷲ «برادر»

آیت‌اﷲ سیّد عبداﷲ دومین فرزند آیت‌اﷲ سیّدمحمّد از بزرگان علمی و دینی رشت بود. شیخ آقابزرگ طهرانی وی را از شاگردان مدرسان مشهور نجف اشرف، به‌ویژه میرزا حبیب‌اﷲ رشتی برشمرده است. او بعد از اقامت طولانی در نجف اشرف ابتدا به رشت و آن‌گاه به زادگاهش مراجعت کرد و به وظایف دینی و نشر احکام و امامت و حل و فصل خصومات و دعاوی همّت گماشت. آقا بزرگ طهرانی تقریرات درس میرزای رشتی را از آثار علمی وی برشمرده ولی از تاریخ تولّد و محل دفن و سایر خدمات وی سخنی به میان نیاورده است. تاریخ وفات ایشان 1349ق. و مدفن او خاک پاک نجف اشرف است. ⁽¹⁾

تولّد و اساتید

آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی بعد از تولّد و رشد و بالندگی و پشت سر گذاشتن دوران کودکی و فراگیری مقدمات علوم دینی جهت تکمیل معلومات و نیل به مقامات علمی و معنوی به همراه سیّدعبداﷲ، برادرش و شیخ عبدالرسول لاهیجی (م 1355ق) و میرزا عبدالباقی ماسولهای ⁽²⁾(م 1351ق) رهسپار نجف اشرف گردید و در جوار حرم مطهر جد بزرگوارش امیرمؤمنان علیه السلام مشغول تحصیل و کسب دانش و معنویت گردید.

مهمترین استادان وی در نجف اشرف عبارتند از آیات عظام:

در همین زمان، مرجعیت دینی در گیلان با مجتهد نامدار آیت‌اﷲ ملامحمّد خمامی بود که

در کشور آوازه‌ی بلندی داشت. آیت‌اﷲ خمامی در سال (1309ق) برای زیارت راهی عتبات عالیات شد. آقا سیّدمحمود که مدارج عالیه علمی را طی کرده بود در نجف به خواستگاری دختر بزرگ آیت‌اﷲ خمامی رفت. آیت‌اﷲ خمامی از احوال ایشان جویا شد و متوجه گردید که وی از طلاب با استعداد و با پشتکاری است که نزد اساتید بزرگ درس خوانده و به مقامات بالای علمی رسیده است؛ به علاوه اینکه او نوه‌ی حاج ملارفیع شریعتمدار، مجتهد بزرگ گیلان است. سرانجام با موافقت آیت‌اﷲ خمامی و رضایت دخترش این وصلت سرگرفت. بعد از انجام عروسی و مراسمات معمول آیت‌اﷲ خمامی به قصد انجام حج، راهی سرزمین وحی شد و آقا سیّدمحمود هم همراه ایشان به سفر حج رفت.

بازگشت به رشت

بعد از زیارت خانه خدا آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی به همراه پدرهمسرش، آیت‌اﷲ خمامی، به زادگاهش رشت مراجعت کرد. او از زمانی که در نجف، داماد آیت‌اﷲ خمامی شد تا پایان عمر ایشان دائماً در کنارش بود و از آنجایی که آیت‌اﷲ خمامی فرزند ذکوری نداشت، در حقیقت، آیت‌اﷲ روحانی به منزله‌ی فرزند پسر آن مرحوم به شمار می‌آمد و همه جا او را همراهی می‌کرد.

از این گذشته، اداره امور خانه ابوالزوجه بر عهده‌ی وی بود و نیز مشاوری امین برای آن فقیه فرزانه به شمار می‌رفت. وی در جوار منزل آیت‌اﷲ خمامی خانهای ساخت و زندگی مشترک خویش را آغاز کرد. آیت‌اﷲ روحانی در حقیقت، بازوی توانمندی برای آیت‌اﷲ خمامی در اداره امور گوناگون مردم در استان گیلان به شمار می‌آمد. ⁽¹⁾

نماز باران

یکی از نوادگان آن مرحوم می‌گوید:

حاج سیّدمحمود روحانی سال‌هایی که باران نمیآمد نماز باران می‌خواند.

ایشان رفت بیرون شهر و در محله ناصریه نماز باران را اقامه می‌کرد. یک بار یادم هست که جمعیت زیادی در رشت همراه ایشان جهت خواندن نماز باران از شهر بیرون رفتند و بعدش باران آمد. وی صاحب نفس زکّی بود. یک وقت باران شدیدی در رشت می‌بارید و به طور بیسابقهای

زمان بارش طولانی شده بود. در این حال که همه خسته شده بودیم خدمت ایشان رسیدیم و عرض کردم چه کار باید بکنیم؟ آن بزرگوار رو به من کرد و گفت: فلان ذکر را به صورت خاصی روی کاغذ بنویس و آن را زیر باران بگذار. من این کار را انجام دادم. مدت کوتاهی گذشت و باران قطع شد.

او در ایّام عزاداری سیّدالشهدا مراسم عزاداری بسیار پر رونق و باشکوهی به طور منظم هر سال در منزل خود برگزار می‌کرد و حتی کسانی هم در این مجلس شفا گرفتند و این باعث شده بود که اعتقاد زیادی به این مراسم ایجاد شود. این مراسم، سالیان متمادی بعد از رحلت ایشان توسط پسرش سیّدمحمّد نیز برگزار می‌شد. هم چنین روحانیون و طلاب در ایّام عاشورا دسته ویژهای داشتند که از جلوی مسجد صفی رشت شروع می‌شد و معمولاً هم مرثیه را به عربی می‌خواندند. آیت‌اﷲ روحانی همیشه پیشگام بود و جلو می‌رفت و همه روحانیون رشت در این دسته شرکت می‌کردند.

خانه سیّدمحمود محل تحصیل عدّهای از طلاب علوم دینی بود که برای شرکت در درسش به آنجا می‌رفتند. حاج سیّدمحمود به طور منظم در طی هفته در خانهاش تدریس می‌کرد و اغلب طلاب رشت در آن زمان از محضرش استفاده می‌کردند. از طرفی ایشان در همین منزل، ارباب رجوع را ملاقات و برای مشکلات آنان اقدام می‌کردند. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ روحانی با اینکه فقیه نامداری بود مهارتی ویژه و تسلطی کافی در فن ریاضیات مدرن داشت حتی با زبان فرانسه آشنا بود و همواره مردم را به فراگیری علوم جدید تشویق می‌کرد. وی در سال 1306ش. کتابخانه ملی رشت را بنیان نهاد که اولین کتابخانه ملی ایران به شمار می‌آید.

آیت‌اﷲ روحانی بعد از ارتحال آیت‌اﷲ حاج سیّدعبدالوهاب صالح ضیابری در 15 مرداد 1317ش. که از مجتهدین نامدار گیلانی و از پیشگامان مبارزه در مشروطه و نهضت جنگل به شمار می‌آمد تا پایان عمر مرجع منحصر به فرد گیلان بودند و زعامت دینی مردم گیلان را برعهده داشتند. ⁽¹⁾

ویژگی‌های شخصی

آیت‌اﷲ روحانی دارای ویژگی‌ها و کمالات والای انسانی و اسلامی بود. خط بسیار خوبی داشت و نامه‌هایش را با خطی ریز و بسیار زیبا می‌نوشت. نامه‌هایش را که شروع می‌کرد، همه به یک نقطه ختم می‌شد. آن بزرگوار اخلاق بسیار خوبی داشت و همه کسانی که او را دیده بودند به حسن خلق ایشان ایمان داشتند. برخوردشان با خانواده و فرزندان و نوادگان نیز بسیار گرم و با محبت بود.

ایشان جهت کسب وقایع و اخبار در سطح رشت ارتباطات فراوانی داشتند و هر روزه افرادی جهت گزارش به محضر ایشان وارد می‌شدند.

یکی از کار‌های آیت‌اﷲ روحانی تشکیل جلسات علمی و دینی بود که تا اواخر عمرشان نیز تداوم داشت. از این گذشته، ایشان با گروهی از عالمان بزرگ و مجتهدان رشت همانند آیات شیخ محمّد صیقلانی، سیّدحسن اشکوری و شیخ الاسلام ماسولهای... در همه ایام سال به خصوص در ماه رمضان جلسات علمی دوستانه داشتند. آنان شب‌ها بعد از افطار، نهج البلاغه را می‌خواندند و پیرامون کلمات حضرت امیرالمؤمنین بحث می‌کردند. از طرفی چون همه آن بزرگان از شاگردان آیات عظام نجف بودند، بحث‌های استدلالی علمی بسیار مفیدی را ارائه می‌دادند. همچنین از آنجایی که آیت‌اﷲ روحانی بزرگ علما بود و موقعیت علمی برتری داشت، همه‌ی روحانیون رشت به او احترام می‌گذاشتند، گرچه آن مرحوم اهل سخنرانی و خطابه نبود.

آن بزرگوار تمکن مالی نداشت، بلکه همه‌ی تمکن مالی ایشان مربوط به همسرش، یعنی دختر آیت‌اﷲ خمامی بود. همسر ایشان مزارع شالی کاری فراوانی داشت. ⁽¹⁾

فعالیت‌های سیاسی

اشاره

آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی از ابتدای نهضت مشروطیت تا زمان حکومت رضاخان و کشف حجاب توسط او همواره در صحنه‌های مختلف و عرصه‌های گوناگون حضوری فعّال داشت. با اینکه ایشان مجتهدی مسَلّم و آگاه در قضایای مشروطه بود، امّا فعالیت‌های ایشان بیشتر تحت شعاع ابوالزوجه خویش آیت‌اﷲ خمامی که زعامت دینی گیلان را بر عهده داشت قرار گرفته بود و کمتر به چشم می‌آمد.

فعالیت‌های آیت‌اﷲ روحانی را می‌توان در سه بخش مهم بررسی کرد:

1. نهضت مشروطیت

اشاره

شاهان قاجار در حالی که دنیا در ایام طلایی رشد صنعتی به سر می‌برد به فکر عیش و نوش و خوش‌گذرانی خود بودند. فقر مردم و بیداد کارگزاران حکومت، سراسر کشور را در برگرفته و بخش گستردهای از کشور به بیگانگان سپرده شده بود. آنان حتی نسبت به اشغال ایران توسط قوای استعمارگر، از خود بیکفایتی نشان دادند. مردم که از این ظلم‌ها و استبداد قاجار به ستوه آمدند، با هدایت علما و مراجع، قیام عمومی را علیه حکومت ظالمانه شروع کردند که بعد‌ها به نهضت مشروطیت معروف شد و جریانات و وقایع فراوانی در آن به ثبت رسید.

در تاریخ مشروطیت عنوان‌هایی مانند: مشروطه‌خواهان، مشروعه‌خواهان، استبداد یا مستبدّین، کاربرد فراوانی دارد که به توضیح اجمالی آن می‌پردازیم: ⁽²⁾

الف) مشروطه‌خواهان

این عنوان شامل همه‌ی مجاهدان و مردم ستمدیده‌ی ایران می‌شد که علیه استبداد قاجار، محدود کردن قدرت شاهان قاجار و پای‌بند کردن آنان به قوانین دینی مبارزه می‌کردند. انگیزه قیام مردم، الهی و نجات ایران اسلامی از چنگال ظلم‌ها و بیعدالتی‌ها و مبارزه با استعمارگران بیگانه به رهبری مراجع و عالمان بزرگ دینی بود. رهبری اصلی این نهضت را در نجف اشرف، سه تن از مراجع مشهور آن زمان، آیات عظام آخوند ملا کاظم خراسانی، شیخ عبداﷲ مازندرانی و میرزا حسین خلیل تهرانی بر عهده داشتند. ⁽¹⁾در تهران و رشت و سایر شهر‌های ایران نیز قیام عمومی به رهبری روحانیت که اغلب آنان شاگردان آن سه بزرگوار بودند علیه شاهان قاجار صورت پذیرفت.

ب) مشروعه خواهان

مراجع و بزرگان نجف، تهران و سایر شهر‌های ایران در ابتدای نهضت همگی به صحنه‌ی مبارزه آمدند و رهبری نهضت مشروطه را بر عهده داشتند. اما گروهی از مراجع تقلید و مجتهدان پس از مدّتی که عملکرد، روشنفکران غرب‌زده و برخی از نمایندگان مجلس را در مخالفت با مذهب مشاهده کردند، خواستار مشروطه‌ی مشروعه شدند.

آیت‌اﷲ شیخ فضل نوری رهبری مجتهدان مشروطه‌ی مشروعه را در ایران بر عهده داشت. این گروه، خواستار برپایی حکومت اسلامی و نظام مشروطه‌ی موافق با شرع اسلام بودند. آنان متوجه شدند که نیرو‌های غرب زده و سکولار در بدنه‌ی نهضت مقدس نفوذ کرده، مشروطه را به سمت غربی شدن پیش می‌برند و مشروطیت را از مشروعیت جدا می‌کنند. مشروعه‌خواهان، خطر خود کامگی و ضد دینی جریانات سکولار را از خطر استبداد شاهان قاجار مهم‌تر دانسته، به مبارزه و مقابله با این جریان خود کامه و ضد دینی

پرداختند. رهبری این جریان را در نجف آیت‌اﷲ سیّدمحمّد کاظم یزدی و در ایران شیخ فضل‌اﷲ نوری و در رشت شهیدان بزرگوار، آیات ملامحمّد خمامی، شیخ علی فومنی و سیّدحسین بحرالعلوم و آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی بر عهده داشتند. ⁽¹⁾

ج) مشروطه‌خواهان سکولار

اشاره

رهبری این جریانات را چهره‌های شاخص غرب زده و اشخاص لائیک که اعتقادی به اسلام و قوانین اسلامی و رهبران دینی نداشتند، عهده‌دار بودند. شخصیت‌های شاخص آنان در تهران و رشت عبارت بودند از: سیّدحسن تقی زاده، جهانگیرخان صور اسرافیل، محمّد علی فروغی، ملک‌المتکلمین، حسین کسمایی، عبدالحسین معزالسلطان و محمّد وکیل التجار یزدی و.

مبارزه با مشروطه‌خواهان سکولار

آیت‌اﷲ روحانی در اوایل مشروطیت، همراه و همگام با سایر روحانیون طراز اول استان گیلان به‌ویژه آیت‌اﷲ حاج ملامحمّد خمامی که رهبری و محوریت روحانیت گیلان را در مبارزه با استبداد بر عهده داشت وارد مبارزه و مقابله با استبداد و خود کامگی‌های شاهان قاجار گردید. ایشان در بسیج مجاهدان و مردم گیلان جهت قیام علیه ظلم، نقش فعالی را ایفاء نمود، اما وقتی که دسیسه‌ها و نقشه‌های شیطانی و ضد دینی را در بدنه‌ی نهضت مشاهده نمود، همانند بسیاری از عالمان و مجتهدان همانند آیت‌اﷲ شیخ فضل‌اﷲ نوری خواستار مشروطه‌ی مشروعه گردید و به مقابله و مبارزه با دو جریان قاجار و عوامل ضد دینی پرداختند.

دخالت‌های آشکار سفارت خانه‌های روس و انگلیس در امور داخلی در حمایت

از استبداد، تبلیغات هدف‌دار و مسموم عوامل فریب خورده و ضد دین علیه روحانیت، ترور و شهادت جمعی از بزرگان و مجتهدان فعال این عرصه و تبعید و منزوی ساختن جمعی دیگر از فرزانگان دلسوز و آگاه، ایجاد فضای درگیری و رعب و وحشت و ناامنی، باعث شد تا آیت‌اﷲ روحانی نیز دست از حمایت این جنبش بردارند. سرانجام نهضت مشروطیت علی‌رغم تلاش‌ها و مجاهدت عالمان و جان‌فشانی‌های مردم ستمدیده توسط دشمنان اسلام به شکست انجامید. ⁽¹⁾

جریان‌های سکولار و غرب‌زده جریان مشروطه، چهره‌ی واقعی خود را نمایان کردند و با ایجاد آشوب و تشنج در جامعه و مقابله با جریان‌های دینی و جسارت به عالمان آگاه و موجه، در گیلان نیز به مقابله با آیت‌اﷲ خمامی پرداختند. آنان با حمایت غرب با ایجاد اغتشاشاتی در نقاط مختلف رشت، اوضاع آن شهر را دگرگون کرده بودند. همه این مسائل باعث نارضایتی آیت‌اﷲ خمامی و سایر علمای بزرگ و مردم متدین رشت گردید. از این رو آیت‌اﷲ خمامی به نشانه اعتراض، رشت را به قصد تهران ترک کرد و عدهای از مردم و علمای منطقه‌ی وی را همراهی کردند.

آیت‌اﷲ روحانی در اول اردیبهشت سال 1286شمسی طی تلگرافی خبر خروج اعتراض‌آمیز آیت‌اﷲ خمامی را به همه ولایات ایران مخابره کرد. متن این تلگراف بدین شرح است:

حضور محترم علمای عظام دامت برکاتهم و عموم تجار و محترمین زید مجدهم

اغتشاش رشت و توهین از علما موجب حرکت حجج اسلام و جمعی از محترمین به تهران شده، عازم گشتند. عموم علمای گیلان از تمام امورات شرعیه استعفا دادند. اصلاً مداخله در امورات ندارند. البته حمایت در موارد حقه خواهند فرمود.

سیّدمحمود روحانی ⁽²⁾

آیت‌اﷲ روحانی با ابتکار و تلاش فوق‌العاده خویش جهت آرام کردن اوضاع شهر و سامان بخشیدن به امور عمرانی و رفاهی اقدام به تأسیس «انجمن بلدی رشت» کرد. ایشان به همراه آیت‌اﷲ شیخ محمّدرضا چکوسری به عنوان نماینده صنف مالکین انتخاب گردید و با عضویت در آن انجمن صنفی، نقش مؤثر و فعالی داشتند. تاریخ تأسیس این انجمن در شهریور سال 1286ش. شمسی بود.

آیت‌اﷲ روحانی بعد از ترور و شهادت دوستانش آیات شهید شیخ فضل‌اﷲ نوری، شهید شیخ علی فومنی و شهید سیّدحسین بحرالعلوم و شهادت علما و مجتهدین مشروطه خواه و منزوی شدن جنبش اسلام خواهی و مسلط شدن جریان سکولار بر کشور، از وقایع مشروطه ناراحت گردید و مدتی را در انزوا به سربرد.

البته وی بعد از شهادت آیت‌اﷲ خمامی در 1326 قمری به عنوان داماد و جانشین او در میان طبقات مختلف مردم از نفوذ و جایگاه اجتماعی والایی برخوردار گردید و چند سالی ریاست عدلیه (دادگستری فعلی) گیلان را بر عهده گرفت. ⁽¹⁾

2. حمایت از نهضت جنگل

از چگونگی تشکیل نهضت مسلحانه جنگل توسط میرزا کوچک‌خان جنگلی و مبارزات و اقدامات آن روحانی شهید در منابع، سخن بسیار رفته است. میرزا کوچک‌خان جنگلی از ابتدای نهضت از مشروطه‌خواهان بود و حتی به عنوان آزاده سلحشور، در فتح تهران نقش فعال و حضوری جدی داشت. او در نبرد با قوای روس، در «گمش تپه» گرگان زخمی و سرانجام دستگیر و توسط محمّدعلی شاه به سه سال تبعید محکوم شد. وی در سال (1331ق) مخفیانه از تبعیدگاه به رشت آمد و با وساطت آیت‌اﷲ روحانی نزد کنسول‌گری روس در رشت از تبعید ر‌ها گردید. میرزا پس از بازگشت از تبعید و اقامت در وطن در فکر قیامی فراگیر بود. احمد شاه هنوز به سن قانونی نرسیده بود و نایب‌السلطنه به جای او حکومت می‌کرد. در این اوضاع بسیاری از وزیران و امیران حکومتی از عوامل

پنهان و آشکار روس و انگلیس بودند و برخی از مناطق ایران از جمله شمال در تصرف قوای روس قرار داشت.

مجموع این عوامل دست به دست هم داد تا میرزا دست به قیام بزند. میرزا در صدد بود با گردآوری مجتهدان گیلانی، در یک مبارزه با اشغال‌گران خارجی و دولت مستبد، همه‌ی گیلانیان را به قیام عمومی فراخواند. بدین منظور او با دعوت از مجتهدان شاخص «هیئت اتحاد اسلام» را تشکیل داد. اعضای این هیئت حضرات آیات سیّدعبدالوهاب صالح ضیابری، آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی، میرزا محمّدرضا حکیمی، شیخ علی علم الهدی، سیّد حسن اشکوری، شیخ بهاءالدین املشی، میرزا محمّدعلی انشائی ⁽¹⁾و نیز جمعی از شخصیت‌های تأثیرگذار غیر روحانی بودند که روحیه انقلابی داشتند. این دسته که در حقیقت، مرکز ثقل و مغز متفکر جنگل به شمار می‌آمدند با تصویب قوانینی دینی، درصدد پشتیبانی و حمایت از نهضت جنگل و دفاع از دین و وطن و آسایش عمومی و نجات طبقات زحمت‌کش و تحصیل آزادی حقیقی و تساوی افراد بدون فرق در نژاد و مذهب در اصول زندگانی و حاکمیت اکثریت، به واسطه منتخبین ملت بودند و در نهضت مقدس جنگل نقش فعالی داشتند. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ روحانی بعد از شکست نهضت جنگل و شهادت میرزا کوچک در 11 آذر 1300ش. با توجه به نقش مؤثر مبارزاتی وی با استعمار روس با غضب بلشویک‌ها روبه‌رو گردید. همین امر باعث شد که وی با اندک وسایل معیشتی به همراه خانواده‌اش رشت را ترک کند و راهی تهران شود. هجوم بلشویک‌ها به منزل آیت‌اﷲ روحانی، غارت کتابخانه و اسناد و وسایل و اثاثیه او را در پی داشت. گرچه آیت‌اﷲ روحانی بعد از 4سال از شهادت میرزا به همراه خانواده مجدداً به رشت بازگشت. ⁽³⁾

3. موضع‌گیری در برابر رضاخان

مبارزات و فداکاری‌های عالمان و مجتهدان شیعی در جریانات نهضت مشروطه و قیام‌های بعد از آن علیه استعمار و استبداد، متأسفانه به شکست انجامید و بسیاری از آنان مأیوسانه دست از مبارزه کشیده، در حالت انزوا قرار گرفتند.

در همین ایام رضاخان به حکومت رسید. او در راه رسیدن به قدرت، دست به ظاهرسازی دینی زد و با تشکیل محافل مذهبی خود را در نزد علما موجّه نشان داد. همین اقدامات باعث شد تا بزرگان، کم و بیش به وی نظر مساعدی نشان دهند و حتی برخی از مراجع او را تأیید کنند. برخی نیز در ظاهر مخالفتی با رضاخان از خود نشان ندادند. در حقیقت، فضای خوش‌بینی نسبت به رضاخان در کشور ایجاد شد و مردم و عالمان گیلان هم از این قاعده مستثنی نبودند.

در سال 1304ش. مجلس مؤسسان تشکیل و به سلطنت رضاخان رأی اعتماد داده شد. از گیلان دو تن از روحانیون مبارز که از لحاظ دینی و اجتماعی جایگاه والایی داشتند به تهران آمدند و در این مجلس حضور یافتند و به انقراض قاجاریه و آغاز سلطنت رضاخان رأی دادند. در این دوره از آیت‌اﷲ روحانی و سایر روحانیون گیلانی که در اطرافش بودند، درباره رضاخان مخالفتی مشاهده نشده و تقریباً می‌توان گفت که در مقابل رژیم ساکت بودند. در این دوره نهایت چیزی که ممکن بود اتفاق بیفتد تذکر و نصیحت بود که از ناحیه آن‌ها داده می‌شد. این عدم مخالفت آیت‌اﷲ روحانی با رضاخان تا قبل از کشف حجاب ادامه داشت. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ روحانی در سال 1307ش. نماینده‌ی رشت در مجلس شورای ملی شد و ریاست سنی جلسه اول این مجلس را بر عهده داشت و مجلس شورای ملی را با نام و یاد خدا و توسل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ذکر نام امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف افتتاح کرد. ایشان یک‌بار نیز به عنوان نماینده گیلان در مجلس مؤسسان انتخاب گردید. ⁽²⁾

رضاخان بعد از استحکام پایه‌های حکومت به تدریج، چهره‌ی واقعی خود را نمایان ساخت. او در سال 1307ش. قانون متحدالشکل شدن لباس را پیاده کرد. همچنین در سال 1314ش. به طور رسمی قانون کشف حجاب را به اجرا گذاشت، گرچه این قانون موجب اعتراض علما و مردم مسلمان ایران گردید و وقایع تأسف‌باری را در مملکت ایران رقم زد. آیت‌اﷲ روحانی در مقابل این قانون ضد دینی موضع‌گیری داشت و اعلان انزجار نمود و همانند بسیاری از علمای بزرگ ایران همانند آیت‌اﷲ شیخ عبدالکریم حائری به مخالفت برخاست. ⁽¹⁾هرچند موضع‌گیری ایشان آرام و با متانت بود و خشونت نداشت، اما رژیم پهلوی از این اعتراض و مقابله ابراز ناخشنودی کرد و موجبات ایذاء و آزار آن عالم کهنسال را فراهم ساخت. عوامل رژیم با تبلیغات گسترده و اتهامات ناروا به این شخصیت والامقام هجوم آورده، از انتخاب مجدد ایشان برای نمایندگی دوازدهمین دوره مجلس شورای ملی ممانعت به عمل آوردند.

او هیچ‌گاه به استقبال رضاخان نرفت و در زمانی که عوامل رژیم برای برداشتن عمامه‌ها اقدام می‌کردند با حراست از لباس مقدس روحانیون از حریم دیانت دفاع نمود. ایشان همچنین به حمایت از سه مجتهد بزرگ گیلان، آیات: شیخ یوسف جیلانی، مؤلف طومار عفت، شیخ علی علم الهدی فومنی ⁽²⁾و شیخ محمّدباقر رسولی برخاست؛ چرا که این سه بزرگوار به جرم مخالفت با قوانینی ضد دینی با غضب رضاخان مواجه و تبعید شده بودند. در واقع تعیین مقرری و رسیدگی مادی و معنوی به خانواده‌های آن بزرگواران، بخشی از موضع‌گیری آن بزرگوار در مقابل حکومت رضاخان به شمار می‌آید.

به گفته‌ی مورخان، آیت‌اﷲ روحانی در امور سیاسی، صاحب نظر و واجد کمالات والایی بود. همچنین به داشتن اخلاق حمیده و حسن سیاست در بین مردم، به‌ویژه خواص و سخاوت طبع مشهور بود. او ملایی فهمیده و خوش‌نیت و چهرهای نافذ داشت. جایگاه

علمی و معنوی وی نزد دانشوران، ستوده و محل مراجعه جهت حل مشکلات مردم و رفع دعاوی و پناه‌گاه محرومان و مظلومان بود. ⁽¹⁾

تألیفات

آیت‌اﷲ روحانی آثار متعددی تألیف کرد، اما هیچ کدام به طبع نرسید. فهرستی از تألیفات ایشان که در کتاب ارزشمند نقباءالبشر آمده به شرح ذیل است:

چگونگی تدوین کتابچه تسویه حقوق

در شهریور 1286ش. انتخابات ولایتی گیلان برگزار شد و آیت‌اﷲ روحانی از طرف

مالکین گیلان به نمایندگی این مجلس انتخاب شد. در این انجمن، بحث‌های بسیاری بر سر روابط مالکین و زارعان صورت می‌گرفت، ولی مبنایی برای عمل وجود نداشت، از این رو وی که مجتهدی مسلّم و آشنا به مشکلات اطراف بود دست به تحقیق زد و در مدت کوتاهی موفق شد قوانینی که ملاک داوری میان مالکان و کشاورزان باشد از منابع دینی استخراج کند. تسویه حقوق که سند قانونی پر ارزش دینی است و به تصویب اعضای انجمن ولایتی گیلان نیز رسیده، مشتمل بر سه فصل و مقدمهای است که در رمضان‌المبارک 1325ق. برابر با مهر 1286ش. در 28 صفحه چاپ گردید.

«نیکتین» محقق روس و سر کنسول روسیه در رشت این کتابچه را به زبان روسی ترجمه و چاپ کرده است. وی درباره‌ی این کتاب می‌نویسد:

یکی از کار‌های

دیگر من تحقیق در حقوق فلاحتی بود. برای این موضوع، رسالهای را اختیار کردم که تألیف حاج سیّدمحمود در رشت به نام تسویه حقوق چاپ شده بود.حاج سیّدمحمود یکی از مجتهدان رشت بود. او در کتاب خود از طرق مختلف روابط مالک و زارع گیلان بحث می‌کند و وظایف هر یک را مشروحاً ذکر کرده است. من این کتاب را ترجمه و ضمیمه هم راجع به زندگانی خانوادگی دهقانان و مسکن و عادات و طرز تغذیه‌ی آنان بر ترجمه افزودم. ⁽¹⁾

فرزندان

آیت‌اﷲ روحانی در نجف اشرف با دختر بزرگ آیت‌اﷲ حاجی ملامحمّد خمامی ازدواج کرد. حاصل این ازدواج یک پسر و دو دختر بود. ایشان دو همسر دیگر نیز داشت که از آن دو صاحب یک پسر و دو دختر دیگر شد که اسامی آنان عبارتند از:

این سه از همسر اول یعنی دختر آیت‌اﷲ خمامی بودند. سایر فرزندان ایشان که از دو همسر دیگرش بودند عبارتند از:

رحلت

آیت‌اﷲ سیّدمحمود روحانی در سال 1323ش. قصد کرد برای همیشه در نجف اشرف سکونت گزیند. جمعیت زیادی جهت تودیع و خداحافظی وی تجمع کرده بودند. وی به همراه خانواده خود وارد نجف شد و از تکریم و استقبال بزرگان و مراجع بهره‌مند گردید. آیت‌اﷲ سیدمحمودروحانی چند ماه در آنجا ماند، ولی آب و هوای نجف به مزاج همسرشان نساخت و ایشان ناچار شد به رشت بازگردد. در راه بازگشت به قزوین رسید، ولی کاروان در قزوین با سرمای شدیدی روبه‌رو شد که مانع حرکتشان گردید. از این رو وی به ناچار وارد قزوین و در خانه یکی از علمای این شهر ساکن شد و فردای آن روز نیز رحلت کرد. بعد از این واقعه، در قزوین عزای عمومی اعلام و تمام شهر تعطیل شد و مردم، مراسمات بزرگی را در این شهر برگزار کردند. ایشان با اینکه در وادی‌السلام نجف، مقبره خانوادگی داشتند اما بعد از 1320ش. به خاطر وقوع جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، برای چند سال بردن جنازه‌ها به نجف و دفن در وادی‌السلام غیرممکن شد. به همین خاطر، پیکر ایشان بعد از تشییع با شکوهی به قم منتقل شد و در این سرزمین پاک به آرامش ابدی رسیدند. ⁽¹⁾

حسین شب زنده دار / اسوه اخلاق

اشاره

پدر: کربلایی احمد

ولادت: 1308 ش.

وفات: 1393 ش.

مدفن: حرم، رواق مطهری.

تألیف:

حبیب اﷲ سلمانی آرانی

آشنایی با جهرم

شهرستان جهرم، در فاصله 180 کیلومتری جنوب شیراز در استان فارس قرار دارد. این شهر پر برکت، دارای مردمی با استعداد، غیور و شجاع و دانش دوست است. اهالی جهرم در دوستی اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و اطاعت از آنان در درجه‌ای ممتازند و به همین جهت از آغاز نهضت امام خمینی رحمة الله تا پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن در صحنه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی درخشیدهاند. این شهرستان از جمله یازده شهری بود که قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در آن حکومت نظامی برقرار شد. مردم این دیار پیرو اسلام و مکتب تشیّع‌اند و سابقه ورود اسلام به این شهر به سال 20هجری قمری برمیگردد. ⁽¹⁾

از این خطّه فرهنگی مذهبی، بزرگانی برخاستهاند که در عرصه‌های گوناگون علمی آثار مفید و با ارزشی از خود به یادگار گذاشته و برای مردم منشأ خیرات فراوانی شدهاند. از ناموران جهرم، می‌توان به افرادی مثل: شهاب‌الدین فسوی (قرن دهم هجری)، شیخ کمال‌الدین جهرمی (م 944ق)، میرزا نصیرالدین جهرمی (م 1191ق) ملّا محمّد باقر جهرمی (م 1255ق)، محمّد تقی امیرالشّعرای جهرمی (م 1344ق) اشاره نمود. در دوران معاصر نیز بزرگانی چون: آقایان سیّد علی اکبر آیت‌اللهی (م1340ش) و سیّد ابراهیم حق شناس (م 1360ش) و سیّد حسین آیت‌اللهی از این شهر برخاسته‌اند.

در حال حاضر نیز حضرات آیات سیّد عبدالرسول شریعتمداری، شیخ حسین شب‌زنده‌دار و شیخ علی کریمی جهرمی از استادان و برجستگان حوزه علمیه قم به شمار می‌روند. ⁽¹⁾

در این مقاله، خوانندگان با احوال و ویژگی‌های عالم پرهیزگار آیت‌اﷲ آقای حاج شیخ حسین شب‌زنده‌دار آشنا می‌شوند.

تولد و خانواده

در آغاز بهار و نخستین روز‌های سال 1308 شمسی، مصادف با 8 شوال 1347ق. در خانه‌ی کربلایی احمد واقع در محله‌ی قدیمی سنان جهرم، پسری دیده به جهان گشود.

کربلایی احمد و برادرش حاج قنبر با همسر و فرزندان خود در یک خانه ساده زندگی می‌کردند. این دو برادر، کاسبانی جزء و ساده بودند که روزانه کالا‌های مورد نیاز روستاییان را در شهر تهیه می‌کردند و برای فروش به روستا می‌بردند. آنان ضمن گذراندن امر معاش از این راه، احکام دینی و مسائل شرعی را نیز به روستاییان می‌آموختند. این دو برادر در جهرم و قسمتی از حومه آن به صلاح و تقوا و درست کاری در معامله با مردم و مناعت و قناعت طبع مشهور بودند و در ارادت و اخلاص ویژه نسبت به اهل‌بیت علیهم السلام، زبانزد اهالی بودند.

مادر حسین نیز از زنان شایسته‌ی محل بود. این مادر، وقتی حسین در سنین کودکی بود و آسیبی به چشمانش وارد شده بود، به همراه همسرش برا‌ی زیارت و متوسل شدن به حضرت رضا علیه السلام به مشهد رفتند و حسین را نیز با خود بردند. پدر و مادر حسین در جوار قبر آن حضرت، ضمن دعا و زیارت، با توسلّات خالصانه خود، شفای چشم فرزندشان را از خداوند متعال خواستند. به برکت این حضور و دعا‌های آنان چشم کودک شفا یافت و مادر به شکرانه سلامتی فرزند در گوش حسین حلقه آویخت و او را به عنوان غلام حضرت رضا علیه السلام مفتخر ساخت. ⁽¹⁾

تحصیلات و استادان

حسین بین 6 تا 7 سالگی به مکتب‌خانه محل زادگاهش رفت و در آنجا خواندن و نوشتن، قرائت قرآن و برخی از آداب و رسوم و احکام شرعی را آموخت. او در این ایام، از یک سو استعداد و حافظه خود را در مکتب خانه به معلم نشان می‌داد و از سوی دیگر، عشق و علاقه درونی‌اش را برای ادامه تحصیل و یادگیری علوم دینی در خانه آشکار می‌ساخت. پدر و مادر هم با خشنودی، فرزندشان را به ادامه تحصیل، تشویق و در حدّ توان از وی حمایت کردند.

تحصیل در جهرم

نوجوان جهرمی که عاشق علم و دانش بود و به خاطر ارتباط و ملازمت پدر با اهل علم و مردان حق، علاقه شدیدی به روحانیان و عالمان دینی پیدا کرده بود، با آنان ارتباط برقرار کرد و با راهنمایی آنان در مدرسه خان «زمانیه» جهرم حجره گرفت و مشغول تحصیل شد.

او مقدمات علوم حوزوی از ادبیات و مقداری از مسایل فقهی و شرعیات و آداب و

اخلاق را از حجج اسلام آقایان سیّد حسین شریعتمداری (1351ش)، میرزا محمد نمازی (1364ش)، سیّد حسن موسوی نائینی (1369ش)، شیخ علی اکبر ناصری 1368ش)، سیّد محمد احمدی (1356ش)، سیّد محمد رضا اصفهانی (1362 ش)، به‌ویژه آیت‌اﷲ سیّد ابراهیم حق شناس (1360ش) و آقا شیخ عطاء اﷲ حقدان (1330ش) به خوبی فراگرفت. وی می‌خواست به حوزه بزرگ شیراز برود، اما با موانعی روبه‌رو شده بود.

وی برای رفع و ر‌هایی از مشکل به منزل عالم برجسته شهر، حضرت آیت‌اﷲ آقا سیّد علی اکبر آیت‌اللهی رفت و از ایشان درخواست استخاره نمود. آقا قرآن را گشود و استخاره بد آمد. تازه جوان دلداده علم با شنیدن کلمه «بد» حالش دگرگون گردید و چون عهد بسته بود به مقتضای استخاره عمل کند، سفرش را برای مدّتی به تعویق انداخت، ولی همچنان امید عزیمت به شیراز را داشت. پس از مدتی با پدر و عمویش نزد آیت‌اﷲ آقا سیّد ابراهیم حق‌شناس که او هم از عالمان بزرگ شهر به شمار می‌آمد شد رفت و استخاره خواست. این بار استخاره خوب آمد و آرزوی نوجوان برآورده گردید و پدر و عمو هم تسلیم مقتضای استخاره شدند.

آنان مقدمات سفر را فراهم ساختند و هنگام عزیمت به شیراز بدرقهاش نمودند. آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار در این‌باره می‌نویسد:

... امّا همه این‌ها یک طرف و دعا و توسّل خالصانه و متضرّعانه پدر عزیزم، به هنگام سوار شدن و خداحافظی که با عموی بزرگوار و جمع زیادی از همشیره‌ها و فامیل و دوستان که برای بدرقه آمده بودند، طرف دیگر... همین دعا بحمداﷲ کار خود را کرد. در شیراز یکی از بزرگترین نعمت‌های الهی که برای ابد مایه افتخارم شد، نصیبم گشت و آن شاگردی مرحوم آیت‌اﷲ آقای حاج شیخ ابوالحسن حدائق اصطهباناتی در مدرسه مبارکه منصوریه بود. ⁽¹⁾

در شیراز

آقای شب‌زنده‌دار برای مدتی در مدرسه مقیمیه و پس از آن در مدرسه منصوریّه شیراز اقامت گزید و به تحصیل مشغول گردید. در این دوره، کتاب‌های درسی رایج در معانی و بیان، فقه و اصول و کلام و عقاید را نزد استادان و بزرگان حوزه‌ی علمیه شیراز حجج اسلام آقایان ملّا محمد جواد دارابی، ملّا احمد دارابی، سیّد علی خفری و حضرات آیات، آقایان بهاء الدین محلاتی (1401 ق)، شیخ ابوالحسن حدائق (1388ق) و سید عبدالعلی آیت‌اللهی آموخت.

در پایان این دوره سه ساله به دستور آیت‌اﷲ حدائق که محبت سرشاری به آقای شب‌زنده‌دار داشت، مجلس جشنی در باغ مدرسه منصوریه برگزار گردید و آیت‌اﷲ حدائق ضمن اهدای عبا و عمامه به آقای شب‌زنده‌دار با دستان مبارکش عمامه بر سر وی گذاشت و او را به لباس مقدّس روحانیت مفتخر نمود. ⁽¹⁾

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار در یادداشت‌های خود می‌نویسد:

پس از آنکه با لباس روحانیت به جهرم آمدم، به قدری مرحوم پدرم خرسند شد و بعد از آن احترام دیگری به من می‌گذاشت که وجداناً مرا شرمنده می‌کرد. مثلاً آن وقت ها

جهرم مثل بسیاری از جا‌های

دیگر برق نداشت، شب ها کوچه‌ها تاریک بود... گاهی می‌خواستیم با پدرم شب ها جایی برویم، می‌فرمود: من باید جلوی تو چراغ بکشم! من می‌گفتم: مگر چنین چیزی می‌شود که پدر جلوی فرزند چراغ بکشد. با این عبارت جواب می‌داد: «تو عمامه داری و طلبه هستی...» پدرم برای عموم علمای اسلام احترام قائل می‌شد

و عملاً نیز نشان می‌داد. وقتی می‌دید فرزندش در لباس آنهاست، بیشتر احترام می‌کرد... ⁽²⁾

هجرت به قم

طلبه جوان جهرمی که حدود هجده بهار از عمرش را پشت سر گذاشته و متون دروس دوره سطح متوسطه را خوانده بود، تصمیم گرفت، برای ادامه تحصیلات عالی به قم مهاجرت کند. این بار نزد استادش آیت‌اﷲ حدائق رفت و از وی درخواست استخاره کرد وقتی استاد قرآن را گشود آیه‌ی Nهنالک الولایة ﷲ الحق هو خیر ثوابا و خیر عقبا...M ⁽¹⁾آمد.

مضمون استخاره، آیندهای روشن و سرنوشتی سعادتمند در این دنیا و رسیدن به مقامات عالی و اجر و ثواب الهی بسیار در آخرت را نوید می‌داد.

وی پس از این استخاره در آغاز سال تحصیلی (1365ق) مصادف با (1326ش) با اجازه پدر و استاد به قم مهاجرت نمود. نخست در مدرسه فیضیه و پس از مدتی در مدرسه حجتیه سکونت گزید و به تحصیل مشغول گردید. او قسمتی از درس‌هایی را که در دوره‌ی سطح نخوانده بود، نزد آیت‌اﷲ شهید محمد صدوقی (1401ق) خواند. سپس فراگیری متون دروس سطح عالی را شروع کرد. «رسائل»، «مکاسب» و «کفایة الاصول» و دروس فقه و اصول را نزد آیات آقایان شیخ محمد تقی بهجت رحمة الله، شیخ مرتضی حائری رحمة الله (1406ق)، سیّد رضا بهاءالدینی رحمة الله (1418ق)، سیّد محمد باقر سلطانی طباطبایی رحمة الله (1418ق) و شیخ عبدالجواد اصفهانی رحمة الله (1407ق)، آقا سیّد رضا صدر رحمة الله (1415ق) و شیخ عبدالرزّاق قاینی رحمة الله (1414ق) گذراند. «شرح تجرید و شوارق» را که در کلام و حکمت است در محضر آیت‌اﷲ سیّد احمد خوانساری (1405ق) خواند و دوره سطح را به پایان رسانید.

ایشان پس از این دوره ها خود را برای استفاده از مباحث دوره خارج آماده کرد. آقای شب‌زنده‌دار سال ها به طور مرتب و منظم و مجدّانه در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام آقایان حاج سیّد حسین بروجردی رحمة الله (1380ق)، سیّد محمد محقّق داماد رحمة الله (1409ق)، شیخ محمدعلی اراکی رحمة الله (1415ق)، امام خمینی رحمة الله (1409ق)، سیّد

محمدرضا گلپایگانی رحمة الله (1414ق) و شیخ عباس علی شاهرودی رحمة الله (1383ق) حاضر شد. وی همزمان در درس تفسیر استاد علّامه سیّد محمد حسین طباطبایی رحمة الله 1402ق) حضور یافت و ضمن مباحثه، تقریر برخی از دروس یاد شده را نگاشت و از آن پس در شمار فضلا و اساتید زبده حوزه علمیه قم قرار گرفت. آقای شب‌زنده‌دار، در سال‌هایی که در حلقه دروس خارج شرکت می‌کرد، به خاطر دریافت سریع مطالب، پشتکار و حافظه قوی، پیوسته از صحبت‌های پدرانه استادان بهره‌مند می‌گشت. ⁽¹⁾

تدریس

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار از استادان برجسته حوزه علمیه قم به شمار می‌رفت و سابقه تدریس حوزوی ایشان به پیش ازچهل سال می‌رسد. وی در مدرسه خان جهرم و منصوریه شیراز، کتاب‌هایی را که خوانده بود، برای داوطلبان درس داد و از سالی که به حوزه‌ی علمیه‌ی قم وارد شد، متون آموخته شده را تدریس کرد. بیشتر تدریس او در قم، طی چندین دوره، شامل مباحث فقهی و اصولی از «لمعتین»، «مکاسب»، «قوانین الاصول» و «اصول الفقه» برای طلّاب داوطلب در مساجد اعظم، امام حسن عسکری علیه السلام، مسجد نو و مدارس حقانی، رضویه، گلپایگانی از یک طرف و بحث تفسیر و اخلاق در مدرسه‌ی فیضیه و مسجد حضرت معصومه علیها السلام از سوی دیگر به صورت آزاد و عمومی بود.

استاد شب‌زنده‌دار در تدریس، بیانی شیرین و شیوا داشت و برای تفهیم و انتقال درست مطالب به مخاطبان از الفاظ و قالب‌های ساده استفاده می‌نمود. ایشان از مثل‌ها و نمونه‌های جالب و جذاب نیز بهره می‌گرفت و موقع پاسخ دادن به پرسش‌های درسی و حلّ مشکلات علمی، تحمّل وحوصله به خرج می‌داد و با جوابی روشن و درخور، سؤال کننده را قانع می‌کرد.

ویژگی‌های اخلاقی و معنوی

روح بلند و ناآرام آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار همواره در پی صاحب دلی بود که مایه تسلّی او باشد و وی را به کمال برساند، لذا از همان آغاز تحصیلاتش در جهرم و پس از آن در شیراز و قم با کوششی بیوقفه توانست از میان استادان و مربیان، با شخصیت‌هایی چون آیات عظام آقایان سیدابراهیم حق شناس، شیخ ابوالحسن حدائق، امام خمینی و شیخ مرتضی حائری «رحمةاﷲ علیهم» ارتباطی ویژه داشته باشد و از محضر پرفیض آنان به توفیقات و مواهبی الهی دست یابد. این ارتباط‌ها موجب شد در مسیر زندگی ارشاد و راهنمایی شود؛ خوب، درس بخواند؛ خوب بفهمد و به درستی به آموخته‌هایش جامه عمل بپوشاند.

آیت‌اﷲ شیخ علی کریمی جهرمی از اساتید حوزه علمیه قم و از دانشمندان ارزنده در عرصه قلم و بیان در دست نوشتهای پیرامون استاد گرانقدرش آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، می‌نویسد:

عبد صالح و خالص پروردگار حضرت آیت‌اﷲ جناب آقای حاج شیخ حسین شب‌زنده‌دار جهرمی از جمله علمای صالحین و از اتقیای بارعین است. او نمونهای از علمای سلف است که پیشروی‌های مادّی و حرکت‌های قهری جامعه به سمت و سوی مادیّات و مسابقه مردم زمان در تشریفات و تعیّنات زندگی، او را از حرکت به سوی خدا و معنویات، ساده زیستی و زهد، مناعت طبع و ایثار، حسن خلق و مکرمت‌های اخلاقی باز نداشت و همواره با اعتقاد کامل به معتقدات دینی خود به راهش ادامه داد.

به حق، او انسانی خدا دوست، خداجو و خداپرست و معتقد به مبانی و به جهان ابدّیت است. طلب علم و تدریس، محراب و منبر و کرسی تدریس استادی سطح بالا در حوزه علمیه قم برای او حجاب نشد. این عناوین را ابزاری دانست و هدف اصلی خود را جلب رضای حق و خدمت به آستان مقدّس حضرت بقیة اﷲ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار داد.

او که از آغاز کار، دلداده علم و دانش و کسب فضایل بود، با هر یک از علمای بزرگوار جهرم خود را مرتبط کرد و از کمالات آنان بهره گرفت.

در شیراز با شخصیت گرانقدر، معنوی و روحانی حضرت آیت‌اﷲ حاج شیخ ابوالحسن حدائق آشنا و بهره‌های فراوانی برد.

وقتی به قم مشرف شد و خداوند متعال در مسیر تحصیل و تهذیب نفس، موفقیت‌هایی به ایشان عنایت کرد؛ به گونه‌ای که در کسب علم و فضل، جلوه ملکه تقوا و ورع در وجودشان هویدا گردید. این خودسازی سبب شد تا طلاب، دوستان و مخصوصاً شاگردانش از او بهره‌مند شوند.

تعظیم بزرگان

از دیگر خصوصیات این عالم بزرگوار این است که علاوه بر رعایت مراتب ادب در گفتار و رفتار، نسبت به علما، محصلین و همه اهل ایمان، احترام ویژهای ابراز می‌داشتند.

«روزی در خدمت ایشان بودم که به مناسبتی نام مرحوم آیت‌اﷲ سیّد صدرالدیّن به میان آمد. ایشان اظهار کرد که عکسی از ایشان دارم و من تصور کردم که عکس زیبا و جالبی باشد؟ وقتی آن را آوردند، عکس کوچکی بود که از روزنامه جدا کرده بودند و ایشان نگهداری کرده بود. عکس را بوسید و در جای خود قرار داد... و دیدم که تکیه‌گاه مرحوم آیت‌اﷲ العظمی آقای گلپایگانی را در بیت ایشان می‌بوسید. و خود ایشان نقل کرد که روزی از کوچهای که منزل آیت‌اﷲ العظمی بروجردی رحمة الله در آن واقع است می‌گذشتم توفیقی دست داد که در منزل ایشان را بوسیدم...» ⁽¹⁾

آن عالم ربانی در برابر بقاع و امام‌زادگان و قبور علمای بزرگ، تواضعی عمیق داشت. در مقابل قبور امامان معصوم علیهم السلام از جمله قبر مطهّر حضرت علی بن موسی الرّضا علیه السلام تعظیم وی وصف ناشدنی بوده است. ⁽²⁾

حجت‌الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ محمد مهدی شب‌زنده‌دار درباره پدر و استادش چنین می‌گوید:

پدرم به همه بستگان و اقوام از کوچک و بزرگ احترام می‌گذاشت و از پدر و مادر و استادانش بسیار یاد می‌کرد و موفقیت‌هایش

را مرهون اخلاص و دعا‌های

خیر آنان می‌دانست.

⁽¹⁾ آقای جلال‌الدین آتشی بیان فرموده:

در مقابل و حضور استادانش چه در ایّام تحصیل چه بعد‌ها سکوت را بر سخن گفتن و سؤال کردن ترجیح می‌داد و سراپاگوش بود و تا چیزی را از او سؤال نمیکردند، جواب نمیداد.

علاوه بر آنکه در سال‌های دفاع مقدّس به جبهه‌ها می‌رفت و برای رزمندگان سخن می‌گفت، هرگاه با رزمندگان، دیدار داشت، دست و صورت و حتی پوتین آنان را می‌بوسید و می‌گفت: من بر این بوسه‌ام افتخار می‌کنم. دست وصورت مبلغان اسلام را نیز وقتی از تبلیغ باز می‌گشتند،

می‌بوسید.

⁽²⁾ آیت‌اﷲ سیّد عبدالرسول شریعتمداری، که سال‌های طولانی دوست، همشهری و هم درس و هم بحث مرحوم شب زنده‌دار بوده، وقتی به علت بیماری در منزل بستری شدند، آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، سال ها همه روزه از ایشان عیادت می‌کرد و ساعتی را با ایشان صرف مباحث علمی می‌نمود.

خاطراتی از عالم تأثیرگذار

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار در تعظیم از استادانش، پیرامون ویژگی‌ها و خصایص اخلاقی و تأثیرگذار آنان چنین می‌نویسد:

در زمان کودکی من، مرحوم آیت‌اﷲ سیّدعلی اکبر آیت‌اللهی

⁽³⁾نماز جمعه را با شکوه متناسب اقامه می‌فرمود. او به حق عالمی متعبّد و وارسته و محکم در امر دین بود، لذا مردم هم ارادت و اعتقادی بسیار عمیق به او داشتند. از

نشانه‌های کمال ارادت آن‌ها که با چشم خود، هنگام ارتحال آن عالم بزرگ دیدم، اینکه جمعی از مؤمنان، گرد جنازه محترم ایشان که در صحن مقبره پدر عالی قدرش بعد از غسل و نماز گزارده شده بود تا صبح، سینه زده، عزاداری نمودند.

خطبه‌های نماز جمعه را با وقاری خاص می‌خواند؛ [مثلاً] برای انجام آن وظیفه الهی، تجمّلی مخصوص [داشت. بدین ترتیب که] با خضاب و لباس و دلی نورانی که موجب تأثر موعظه شان در قلوب مستعد و آماده بود، [حاضر می‌شدند].

اعتراف می‌کنم لذّتی که آن وقت، از استماع خطبه جمعه برده‌ام تا این لحظه در کامم باقی مانده است و هنوز شیرینی معنوی آن را احساس می‌کنم.

غیر از شرکت در نماز جمعه، خاطره‌هایی دیگر از معظم له دارم، که بعضی از آن‌ها به طور حتم، در زیر بنای عقیدتی من سهم وافر داشته و تاکنون هم دارد و بدون تردید، برای دیگران نیز مؤثر بوده است... ⁽¹⁾

دلبستگی به آیت‌اﷲ حق شناس

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، ارادتی ویژه به استادش آیت‌اﷲ حق‌شناس ⁽²⁾داشته است؛ به گونه‌ای که در بعضی از نوشته‌هایش از آن بزرگوار به «استاد عزیزتر از جانم» تعبیر می‌کند و در مناسبت‌های مختلف به یاد آن بزرگوار می‌افتد و نکتهای از ایشان نقل می‌کند.

مقام استاد در نظرش به حدّی است که گاهی در مقام توسّل و دعا و عرض حاجت به درگاه الهی، خدا را به ایشان و درد‌ها و آلام درونی وی سوگند می‌دهد و این مطلبی است که برای بنده نقل کردهاند.

دورانی که برای ایّام تبلیغی ماه مبارک رمضان و ماه محرم و صفر به جهرم می‌آمد، با آنکه خانه پدری ایشان بود و دوستان و رفقا نیز مقدم ایشان را در خانه‌هایشان ارج

می‌نهادند، نوعاً در اوقات فراغت در منزل استادش آیت‌اﷲ حق شناس و کنار آن مرد بزرگ به سر می‌برد. گویا بهترین لحظات عمر خود را زمانی می‌دانست که در حضور آن بزرگوار باشد. از این رو شب‌های بسیاری را پس از پایان منبر و سخنرانی به خانه وی می‌رفت و در آنجا استراحت می‌کرد.

شگفت انگیزتر آنکه این رابطه روحی دو طرفه به حدّی بود که گاهی در عالم خواب، استاد بزرگوار خود را می‌بیند و در رؤیا اشارات و الهاماتی از ایشان می‌گرفت. نامه‌هایی که میان استاد و شاگرد ردّ و بدل شده و برخی از آن‌ها را بنده، مشاهده کرده‌ام گویای کمال صمیمیت این دو بزرگوار نسبت به هم است.

به هر حال، شخصیت آن مرد بزرگ، در جان و وجود ایشان نفوذ کامل کرده بود و از این رهگذر، ادب و کمال، ایثار و تواضع و اخلاص در عمل و مزایای برجسته دیگری که آن بزرگوار داشت، به ایشان منتقل شده است. ⁽¹⁾

عبای کهنه

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار درباره حضرت آیت‌اﷲ شیخ ابوالحسن حدائق ⁽²⁾که از استادان وی در شیراز بود و روحانیان بزرگوار شیراز به مقامات معنوی او اعتراف داشتند، چنین یاد می‌کند:

در همان اوایل طلبگی، نخستین بار اسم و وصف مرحوم آیت‌اﷲ حدائق رحمة الله استاد گرانقدرم را از استاد عزیزتر از جانم، مرحوم آیت‌اﷲ حق شناس رحمة الله شنیدم. فرمود: آیت‌اﷲ محلاتی در کوچه، آقای شیخ ابوالحسن حدائق را ملاقات می‌کند؛ در حالی که محاسن ایشان از آب وضو تر بوده [است]؛ آقای محلاتی برای تبرّک، رطوبت محاسن آقای حدائق را می‌گیرد و به صورت خود می‌مالد. و باز شنیدم گاهی که حضرت آیت‌اﷲ محلاتی برای نماز جماعت صبح ایشان در مسجد «علمدار» شیراز شرکت می‌فرمود، آن روز را بر این توفیق، اظهار شادمانی می‌کرد.

از آن وقت، دیگر دل من پر می‌زد که کی باشد من هم خدمتشان برسم که لطف خفی الهی شامل شد. هم از درس ایشان بحمدﷲ بهره بردم و هم شرکت در نماز جماعت ایشان که در بقعه مدرسه منصوریّه، با کمال خشوع و خضوع انجام می‌دادند، نصیبم شد هم از مواعظ دلپذیر او که معمولاً از نهج‌البلاغه بود و با لحن مخصوص که همان وقت بیش از همه، خود او تحت تأثیر کلمات مولی الموحدین امیرالمؤمنین علیه السلام قرار می‌گرفت، مستفیض می‌شدیم. همین الان نوای ملکوتی او که از نهج البلاغه راجع به فنای سریع دنیا تذکر می‌داد، در گوشم طنین‌انداز است. گاهی او را در حرم مطهّر حضرت احمد بن موسی «شاه چراغ» دیده‌ام که کنار ضریح ایستاده بودند و طوری زیارت می‌خواند و توسل می‌جست که گویا آن حضرت را می‌بیند و مطالب خود را عرضه می‌کرد.

با آنکه، آن زمان چند درس، از صبح تا ظهر می‌فرمود، ولی زیارت عاشورای ایشان با صد لعن و صد سلام در هر روز ترک نمیشد...

اطاقی در مدرسه داشتند که مطالعات درسشان را معمولاً شب ها بعد از نمازمغرب و عشاء در آنجا انجام می‌دادند و گویا هر شب بعد از مطالعه، برای زیارت حضرت احمد بن موسی «شاه چراغ علیه السلام» چون فاصله زیادی با مدرسه نداشت مشرف می‌شدند.» ⁽¹⁾

به خاطرم می‌رسد که یک وقت فرمود: هر بار موفق شده‌ام، کتاب حج شرح لمعه را درس بگویم، بعداً به حج مشرف شده‌ام.

شنیدم که مرحوم شهید آیت‌اﷲ، دستغیب رحمة الله و جمعی دیگر، تشییع جنازه ایشان را با پای برهنه انجام دادهاند. مرحوم آیت‌اﷲ حدائق به تعبیر خودشان، به صلواتی ملهم شده بودند که آن را در مجالس مؤمنین می‌خواندند و جمله‌های آن شبیه جمله‌های توحیدی، ماه شریف ذی‌الحجه است. مثلاً «اللهم صل علی محمد و آل محمد عدد احراف القرآن... عدد کلمات القرآن...» خود ایشان در ارتباط با برکات این صلوات، می‌فرمود:

یک بار از طریق کویت، با جمعی به حج نیابتی مشرف شدیم که چند مشکل برایمان پیش آمد:

یک؛ اصل پولی که به من داده بودند، هنوز به کویت نرسیده بودیم، تمام شد.

دوم؛ آن سال، برای حج گذرنامه نمیدادند.

سوم؛ جمع زیادی از حجاج به آنجا آمده بودند و کسانی که در راه به ما می‌رسیدند، می‌گفتند: در اثر کثرت جمعیت، جا برای تازه وارد‌ها نیست؛ مگر کنار خیابان‌ها بمانید.

آقای حدائق فرمود: من با رفقا، به این صلوات، متوسل شدیم و رسم بر این بود که هر جملهای که می‌خواندم، همه رفقایمان صلوات را می‌فرستادند تا اینکه وارد دروازه کویت شدیم. در همان بدو ورود، خانمی از خانهاش بیرون آمده، جلو راننده دست بلند کرد و به راننده گفت: حجاج را به منزل ما بیاور. راننده به طرف مسافران رو کرد و گفت: این خانم دعوت می‌کند که به منزل او وارد شویم، قبول کنیم؟ همه پذیرفتند. آنجا منزل وسیعی بود، همه به آنجا رفتیم و مشکل اول حل شد. طولی نکشید شوهر آن زن آمد. وقتی از ورود ما به خانهاش با خبر شد، از خانوادهاش تشکر کرد که حاجی‌های محترم را به خانه آورده است. همه سرگردان بودند که کار گذرنامه به کجا می‌کشد و نکند به حج نرسیم. باز همان توسل به صلوات را ادامه دادیم تا اینکه خبر رسید به تمام حجاج، گذرنامه می‌دهند. مشکل دوم هم حل شد.

دو برادر که در کاروان دیگری از شیراز بودند و با ما آشنا بودند و خبر از توسل ما داشتند، نزد من آمدند و گفتند: خواب دیدیم که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شما را در آغوش گرفته و فرمودند: فرزندم، کارت را درست کردیم! وقتی که این عنایت و لطف حضرت امیر علیه السلام مخصوصاً با ذکر کلمه فرزندم را می‌گفت، کمال بهجت و سرور بر ایشان دست می‌داد. سرانجام آن دو برادر عرض می‌کنند، چون کار همه به برکت توسل شما حل شد، شما حق ندارید از کویت که خارج می‌شویم تا برگشتن به شیراز یک شاهی پول خرج کنید و آن‌ها نمیدانستند که من اصلاً پولی ندارم، ولی فرمودند: نه‌تنها این دو برادر متکفل تمام مخارج من شدند، بلکه مثل خدمت‌گذار، کار‌های مختلف مرا انجام می‌دادند... مشکل سوم هم به این آسانی حل شد...

مرحوم آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار در سجده آخر نماز، غالب اوقات با حالت تضرع می‌خواندند: «یا خفی الالطاف نجنا برحمتک مما نحذر و نخاف»

گاهی که کسی زبان به مدح ایشان می‌گشود، این جمله از امیرالمؤمنان علیه السلام را می‌خواند که «انی اعلم بنفسی من غیری و ربی اعلم بیمن نفسی؛ من به خود از غیر داناترم و پروردگارم به من از خودم داناتر است».

ایشان به اینکه دائماً با وضو باشد، مقید بود و می‌فرمود:

سابقاً که با قافله، از اصطهبانات به شیراز می‌آمدم، دزد‌ها قافله‌ها را می‌زدند و اموالشان را می‌بردند. بعد از رفتن آن‌ها

صاحبان مال جمع می‌شدند،

ببینند چه مانده و چه بردهاند! وقتی رسیدگی کردیم، دیدم از اثاث من هیچ برده نشده است. این از برکت آن بود که من مقیدم همیشه با طهارت باشم! و همان وقت هم با وضو بودم. ⁽¹⁾

نقل خاطره

مرحوم آیت‌اﷲ آقا حاج شیخ غلامحسین شرعی، ⁽²⁾از مرحوم آقای حاج محمد حسین احسن، منشی مرحوم آیت‌اﷲ العظمی بروجردی وقت ملاقات گرفت و به من فرمود:

«در خدمت آیت‌اﷲ

حدائق برای دیدار با آیت‌اﷲ

بروجردی باشید. موقع عصر بود. رفتیم و آقای احسن راهنمایی کردند و شرفیاب شدیم. از طرز برخورد بسیار احترام‌آمیز،

معلوم بود که مرحوم آیت‌اﷲ

العظمی بروجردی از مقام معنوی مرحوم آیت‌اﷲ حدائق مطّلع هستند. آن زمان برای آیت‌اﷲ بروجردی، بلند شدن برای احترام به اشخاص بسیار مشکل بود، ولی همین که مرحوم آقای حدائق وارد اتاق شد، ایشان آماده احترام شدند و هر چه مرحوم آقای حدائق، استدعا کردند، نپذیرفتند و با کمک مرحوم آقای سید محمد حسن، آیت‌اﷲ زاده معظمشان و آقای احسن که زیر بازوی آقا را گرفتند، بلند شدند! و چون معمولاً در اطاق خصوصی‌شان، عمامه معمولی، سر نمیگذاشتند و مقداری پارچه مشکی به دور سرشان بود و نیز بدون عبا بودند، دستور داد

عمامه و عبا آوردند و پوشید. پس از تعارفات و احوال‌پرسی، پرسیدند: شما با صاحب حدائق نسبت دارید؟ که جواب دادند: نسبتی نداریم. دوباره به هنگام مرخص شدن از خدمتشان باز با همان زحمت و کمک آقایان مذکور احترام فرمودند و برخاستند. بعداً هم مبلغی وجه، محترمانه به وسیله آقای احسن به نام آقای حدائق به منزل این جانب فرستادند.»

در آن ایّامی که تازه، سعادت تلمذ و شاگردی ایشان نصیبم شده بود، در همان اطاقی که درس میدادند، فرمود: بر شما‌ها واجب عینی است که طلبه باشید و ادامه تحصیل بدهید.

مکرر میدیدم که در بقعه‌ی مدرسه منصوریه، بعد از نماز که مأمومین همه میرفتند، ایشان با کمال خضوع، مدّتی در سجده بود و با صدای بلند، با خدای خود، مناجات میکردند.

هر وقت به شیراز میرفتم، برای دست‌بوسی، در منزل یا در مدرسه منصوریه، شرفیاب خدمتشان میشدم و همیشه با اصرار میفرمودند، حیّاً و میتاً مرا فراموش نکنید و بحمداﷲ هر روز او را یاد میکنم.

در یکی از مسافرت‌های ایشان به قم که هوا سرد بود و عبایی که همراه داشتند نازک بود و من عبای زمستانی همراه داشتم، آن عبا را به ایشان تقدیم کردم و عبای ایشان را برداشتم. البته بعداً ایشان ظاهراً عبا خریدند و عبای مرا برگردانیدند و آن عبای دیگر را هم نگرفتند که آن عبا را برای تبرّک نگاه داشته‌ام، چون عبادت‌های بسیار و زیارت‌هایی با این عبا انجام دادهاند، ولی خیلی کهنه و مندرس شده و قبلاً برای بعضی از نماز‌هایم میپوشیدم. خانواده‌ام سفارش کرده‌ام که لااقل قطعهای از آن را در کفنم بگذارند. ⁽¹⁾

تعهد دینی

از دیگر ویژگی‌های مرحوم آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، تعهد و پایبندی به دستورات دین و اخلاق اسلامی بوده است که به نمونهای از آن اشاره میشود.

ایشان طبق روایاتی که راجع به مهرالسنّه و کم گرفتن مهریه وارد شده، در ازدواج‌هایی که در مورد دخترانشان واقع شده، به این موضوع تقیّد داشت که مهریه از مهر السّنة حضرت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیها السلام تجاوز نکند. در یکی از این موارد که خود شاهد بودم، هنگام تعیین و قرارداد ازدواج، ایشان گفتند: که مهر، مهرالسنّة باشد. از ناحیه همراهان داماد، خواهش شد که اجازه بدهید مقداری سکّه هم ضمیمه شود [ولی] ایشان صریحاً نهی کردند. یکی از نزدیکان داماد، در دست‌نوشته قرارداد عقد نوشت: مهرالسنة و پنجاه سکه بهار آزادی. ایشان هنگامی که نوشته را مطالعه کردند، قلم برداشته و روی پنجاه سکّه را خط کشید و فرمود: اگر خواستند بعد برایشان بخرید، ولی نه جزء مهریه. ⁽¹⁾

ترویج و تبلیغ دین

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، اهتمام ویژهای به تبلیغ و ترویج دین داشت و همواره میکوشید مردم را با معارف و حقایق مذهبی آشنا سازد.

در آن زمان که ایشان حال منبر رفتن و تبلیغ و موعظه داشتند، با سخنرانی‌های خود دل ها را جذب کرده، به سوی اسلام، قرآن و شعائر و آداب اسلامی سوق میدادند.

سال‌های متمادی در ماه مبارک رمضان، در سالن بزرگ امام‌زاده ابراهیم علیه السلام جهرم نماز جماعت اقامه میکرد و پس از آن منبر میرفت. جمعیت انبوهی از همه جای شهر برای شرکت در نماز جماعت و استماع مواعظ دلنشین و راهنمایی‌های ایشان، حضور پیدا میکردند؛ به طوری که بعد از سخنرانی، راه عبور و خیابان مسدود میشد و راستی چه اثری روشن و نفوذی بلیغ در جان مردم و نسل جوان کرده بود. پس از منبر به سؤالات جوانان پاسخ میداد و هیچ اظهار خستگی و بی حالی نمیکرد. ⁽²⁾

مرحوم شب زنده‌دار جلسات متعددی را برای زنان، جوانان، دانش‌آموزان دختر و پسر در مقاطع تحصیلی مختلف و به تفکیک تشکیل میداد و اوّلین روحانی در شهر جهرم بود

که به شبهات و سؤالات دینی آنان جواب میگفت. برنامه‌های تفسیر قرآن برای عموم، جلسات سیاسی مذهبی، برای علاقه‌مندان، از قشرهای گوناگون برگزار میکرد و توجه خاصّی به جوانان داشت. ⁽¹⁾

تلاش برای رفع نیاز مردم

یکی از خصوصیات بارز آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، اقدام در جهت برآوردن حوائج طبقات مختلف مردم بود؛ به گونه‌ای که در نعمت ها و الطافی که نصیبش میشد، بسیاری از افراد نیازمند را سهیم میکرد. در موارد متعددی، واسطه ازدواج اشخاصی می‌شدند و اتفاق می‌افتاد که برای موردی، چندین مرتبه مراجعه می‌کردند تا نتیجه بگیرد.

از این گذشته مراجعاتی نیز در امور علمی داشتند و کسان بسیاری، در مسائل مختلف فقهی، تفسیری و روایتی به ایشان مراجعه و در مراجعه اوّل یا در خلال یکی دو روز، پاسخ خود را دریافت میکردند. ایشان از این گونه مراجعات و پرسش‌های وقت‌گیر استقبال میکردند و مراجعه‌کننده و پرسش‌کننده را صاحب حق بر خود برمیشمردند.

یکی از اطرافیان مرحوم شب زنده‌دار می‌گوید:

... بسیار اتفاق افتاده است که برای حلّ مشکلات طلّاب، نزد علما و بزرگان وساطت کرده، نابسامانی‌های

زندگی آنان را رفع کرده است یا آنان (علما) به خاطر مورد اعتماد بودن وی، به وسیله ایشان مساعدت‌های لازم را کردهاند. مواردی پیش آمد که از سوی امام خمینی رحمة الله برای انجام کار یا ابلاغ پیامی خصوصی فراخوانده میشد

و ایشان به دنبال خواسته آن بزرگوار اقدام میکرد. ⁽²⁾

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار برخی اوقات، حق‌التبلیغ و وجوهی را که اهالی جهرم در ایام محرم و صفر به وی اهدا میکردند، بین طلاّب و مبلغانی که برای تبلیغ در مناسبت‌های یاد شده به منطقه میآمدند، تقسیم میکرد و خود برای برگشت به قم از دوستانش قرض میگرفت. ⁽³⁾

تسلّط بر خود

آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار، در معاشرت با اشخاص و اصناف مختلف، حوصله عجیبی داشت و بر خود مسلّط بودند. ایشان سخن مخالف را تحمل مینمود و اگر طرف مقابل، ظرفیت پذیرش جواب داشت، او را با منطق و استدلال قانع میساخت؛ و گرنه با سکوت و آرامش به مطلب خاتمه میداد.

برخی در خاطرات خود نقل کرده‌اند:

آیت‌اﷲ

شب‌زنده‌دار را در دوران سخت انقلاب تحت فشار قرار میدادیم و زیاد از او سؤال میکردیم که چرا با سرعت حرکت نمیکند و گاه میشد با ایشان قهر میکردیم، اما او مطابق وظیفه خود، پیش میرفت. بعد از پیروزی انقلاب به خاطر سؤالات از او عذرخواهی کردیم که در جواب گفت: شما به وظیفه خود عمل کردید و تکلیف خود را انجام دادید... ⁽¹⁾

مخالفت با هوای نفس

این عالم پارسا از مرحله خود گذشته و مسایلی که برای بسیاری از اشخاص، حلّ نشدنی است، برایشان حلّ شده بود. وی در خطّی گام برمیداشت که در زمان ما دو نفر در آن مسیر، گام‌های بلندی برداشته بودند: مرحوم آیت‌اﷲ سید احمد خوانساری و مرحوم آیت‌اﷲ شیخ مرتضی حائری. آیت‌اﷲ شب‌زنده‌دار با شخصیت دوم کاملاً مرتبط بود و از افادات ایشان بهره‌مند میشد. هرگاه در مجالس سوگواری خاندان عصمت و طهارت یا در نماز جمعه شرکت میکرد از نشستن در صدر مجلس یا جای ویژه به کلی ابا داشت و میان مردم مینشست و موجب زحمت برای کسی نمیشد.