ستارگان حرم اختران حریم معصومه سلام الله علیها - 28

مشخصات کتاب

عنوان قراردادی : فرهنگ کوثر (مجله)

عنوان و نام پدیدآور : ستارگان حرم: اختران حریم معصومه (س) / تالیف گروهی از نویسندگان ماهنامه کوثر.

مشخصات نشر : قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۷۷ -

مشخصات ظاهری : ج.: مصور، نمونه، عکس.

شابک : دوره 964-6401-01-5 : ؛ ۵۰۰۰ ریال (ج. ۱) ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۲ 964-6401-10-6 : ؛ ۵۵۰۰۰ ریال : ج.۳ 964-6401-11-2 : ؛ ۶۰۰۰ ریال : ج.۴ : 964-6401-14-7 ؛ ۵۵۰۰ ریال : ج. ۵ : 964-6401-15-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال : ج.۶ : 964-6401-20-1 ؛ ۸۵۰۰ ریال (ج. ۱۱) ؛ ۸۰۰۰ ریال (ج. ۱۲) ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۵ : 964-6409-87-2 ؛ ۱۲۰۰۰ ریال : ج. ۱۷ : 964-8567-08-5 ؛ ۱۷۰۰۰ ریال : ج.۲۰ : 964-8567-90-5 ؛ ۱۶۰۰۰ ریال : ج. ۲۱ : 964-8567-95-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲۶ : 978-964-180-122-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۲۷) ؛ ج.۲۸ 978-964-180-235-8 : ؛ ج.۲۹: 978-964-180-417-8 ؛ ج.۳۰‌978-964-180-444-4 :

وضعیت فهرست نویسی : برونسپاری (فاپا)

یادداشت : ج.۲ و ۳ (چاپ اول: ۱۳۷۷).

یادداشت : ج.۴ (چاپ اول: ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ اول: بهار ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ اول: پائیز ۱۳۷۸).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ اول: زمستان ۱۳۷۹).

یادداشت : ج. ۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۱).

یادداشت : ج. ۱۲ و ۱۵ (چاپ اول: ۱۳۸۲).

یادداشت : ج. ۱۷ (چاپ اول: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج.۲۰ و ۲۱ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۲۶ و ۲۷ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۲۸ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت : ج.۲۹ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

یادداشت : ج.۳۰ (چاپ اول: ۱۳۹۶) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- سرگذشتنامه

موضوع : قم -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP۵۵/۲/س۲۵ ۱۳۷۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹۶

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۸-۸۷۸۷

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ستارگان حرم

دفتر بیست و هشتم

جمعی از نویسندگان فرهنگ کوثر

فهرست

آقا بزرگ نراقی....................................... حبیب الله سلمانی آرانی/ 11

شیخ مهدی قاضی خرم‌آبادی..................................... سید محمدحسین ضیغمیان/ 29

حاج شیخ رفعت الله حامدی ................................... عبدالرحیم اباذری/ 49

محمد جواد انصاری همدانی ...................................... غلامرضا گلی زواره/ 63

سید مصطفی مهدوی هرستانی .................................. سیدمهدی سلطانی رنانی/ 87

آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی (ره)........................... سید محمد حیدر فاضلی بلخابی/ 103

حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای ............................... محمد الوانساز / 125

آیت الله شیخ احمد شاهرودی ..................................... محمد حسین صالح آبادی/ 137

آیت الله غلامحسین جعفری همدانی..................................... محمدحسین صالح آبادی/ 155

شیخ محمد علاّمه ....................................... سید غلامحسین صادقی بلخابی/ 177

سیدعلی‌رضا ریحان یزدی ...................................... حبیب الله سلمانی آرانی/ 185

شهید حسن جابریان ........................................ سید عباس رفیعی پور/ 203

آیت‌الله علاّمه مُهری .................................... سید مصطفی علاّمه مهری / 223

آیت الله سید محمد علی جزائری آل غفور(ره) ................................... سید اکبر میر صفی / 239

آیت‌الله سید محمد تقی وحیدی بهسودی (ره) ....................................... حیدر فاضلی/ 261

شهید شیخ عباس صبائی .................................. سید اکبر میرصفی/ 287

آقا سید محمد برقعی قمی ................................. سجاد یزدان پناه / 305

میرزا احمد شیرازی ...................................... مصطفی صاحبی / 321

شیخ عبدالحسین وکیلی قمی ................................. علی حائری مجد / 331

استاد سید علی فاضلی بلخابی ................................ سید علی نقی میرحسینی/ 349

سید شهاب الدین نیریزی ................................... غلامرضا گلی زواره/ 369

شیخ محسن طاهری قمی .................................... سید اکبر میرصفی/ 399

شیخ محمد کاظم معزّی ................................. محمدرضا خادمیان/ 409

آیت الله حاج سید موسی حجّتی شفتی ................................... محمدتقی ادهم نژاد/ 423

مقدمه

{إِنّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَمؤُا إِنّ اللّهَ عَزیزٌ غَفُورٌ ⁽¹⁾}؛ «از جمله بندگان خدا تنها دانایان از او بیم دارند و خداوند نیرومند و آمرزنده است».

حیات برتر انسانها در گرو، اندیشه، دانش ، ایمان و اخلاق پسندیده است. عالمان دین، فرزانگان و مفاخر مذهبی، در طول زندگی، مشعلی از دانش و حکمت، فرا راه انسانها، افروخته‌اند. فرهنگ بشری، مرهون فرهیختگانی است که در ادوار مختلف، همواره به عنوان الگوهایی ارزنده، تأثیرگذار بوده‌اند و نقش عمده و به سزایی در سازندگیِ اقشار مختلف؛ به ویژه نسل جوان داشته‌اند. عالمان دینی طبق دستور قرآن کریم که فرمود: {لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } ⁽²⁾با تأسی و عمل به روش و منش پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و جانشینان پاک و برحقشان، راه و روش بهتر زیستن را به بشر آموختند. آنان در این راه تلاش‌ها کرده، رنج‌ها کشیدند و بر این هدف مقدس که تحقق جامعه توحیدی و ولایی است مجاهده کرده و حتی جان عزیز خویش را بر سر این راه نهادند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: إنَّ مَثَلَ العُلَماءِ فِیِ الارضِ، کَمَثَلِ النُّجُومِ فیِ السَّماءِ یَهتَدی بها فی ظلمات البَرِّ و الْبَحْرِ ⁽¹⁾مثل علما در زمین، مثل ستارگان آسمانی است، همان‌گونه که در ظلمات و تاریکی‌های شب، ستارگان، در زمین و دریا وسیله‌ای برای راهیابی و هدایت است. وجود علما در جامعه، مایۀ هدایت و رهایی مردم از فقر معنوی و نادانی است.

یاد اولیاء الهی منزلگه بارش رحمت خداوندی است. نام و یاد عالمان ربّانی خدمتی، به فرهنگ و دانش بشری و احترام به قلّه‌های رفیع ایمان و معنویت است. تکریم و بزرگداشت پاسداران مکتب وحی، یعنی تمجید از روش و منش پیامبران و اولیای دین، حرمت نهادن به تفکر دینی و خضوع در برابر اندیشۀ الهی ایشان. تاریخ بشری گواه صادقی است بر نقش ارزنده و تأثیرگزار شخصیت‌های بزرگ فکری، علمی و مذهبی در تغییر ساختار اجتماعی انسان‌ها.

در فراز و فرود اعصار، فرهیختگان دین آشنا، همواره حاملان راستین امانت الهی و تعالیم سعادت آفرین مکتب علوی بوده‌اند. هدایتگری، تبیین جایگاه انسان در مناسبات جهان هستی، تبلیغ آموزه‌های بلند که فلاح و سعادت بشر در آن است و ارتقای کرامت و شأنیت انسان، همواره در مشی و منش مفاخر دینی به چشم می‌خورد. شاید مهمترین جلوۀ ممتاز برجستگان و دانشمندان از سایر اقشار و طبقات مردم، ظرفیت بالای روحی و فکری آنان است.

در مکتب اسلام دانش، احترام خاص و ویژه‌ای دارد؛ زیرا از علما که راهنمایان و هدایتگران اندیشه مردم‌اند، بهترین تمجید‌ها، تجلیل‌ها و تکریم‌ها، شده است. این تمجید و تکریم‌ها بی‌حکمت نیست؛ زیرا بیشترین گرفتاری جوامع بشری، ریشه در جهل، کفر، بی‌دینی و ظلم دارد و انسان بدون رهایی از چنین فتنه‌ها و بلاهای این چنین، به سعادت نمی‌رسد.

آنچه مایه سلامت، سعادت و خوشبختی انسان است، در دو کلمۀ «ایمان» و «علم» خلاصه می‌شود و این همان چیزی است که در وجود عالمان دینی متبلور است.

گرامی داشت افراد موفق، در حقیقت معرفی مکارم اخلاقی، همّت بلندشان، تحمل سختی‌ها، تلخی‌ها و ناملایمات از طرف آنان در راه کسب دانش است. نیز خدمت به جامعه، نشر علوم الهی، پاسداری از حریم ولایت در عصر غیبت کبری و ... با جاودانگی و زنده نگاه داشتن فکر، سیره و منش آنها صورت می‌پذیرد.

مجموعۀ حاضر (ستارگان حرم) از ابتدا به توصیه و امر مقام معظم رهبری (مد ظله) در سال 1374 ﻫ.ش. در سفرشان به قم به تولیت محترم وقت فرمودند: شایسته است زندگینامۀ بزرگان (علماء و راویان و محدثان) آرمیده در جوار ملکوتی حضرت معصومه علیها السلام تدوین گردد. در ادامۀ این حرکت، به شکرانۀ الهی تا پایان سال 1390 ﻫ.ش. تعداد 27 جلد آن به زیور طبع آراسته شد.

کار تدوین این مجموعه ارزشمند با توفیق خدای سبحان و عنایات خاصه کریمۀ اهل بیت علیهم السلام حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و تشویق و حمایت بی‌شائبه و خالصانۀ تولیت محترم آستانه مقدسه؛ حضرت آیت الله سید محمد سعیدی (دامت برکاته) و نائب التولیۀ معزز آستان مقدس جناب حجت الاسلام والمسلمین حاج سید اکبر حسینی نژاد بوشهری و حجت الاسلام والمسلمین سید مصطفی حسینی، سرپرست معاونت فرهنگی و سایر دست اندرکاران فرهنگی آستانه، جلد 28 از این مجموعه به پیشگاه علم و دانش تقدیم شده است.

چند نکته:

در پایان از همۀ عزیزانی که به نوعی در شکل‌گیری و انجام امور ستارگان حرم دخیل بوده و ما را یاری داده‌اند؛ به ویژه از جناب حجت الاسلام والمسلمین محمود مهدی‌پور طبسی و اعضای محترم شورای ستارگان حرم، حجج اسلام: عبدالرحیم اباذری میانجی، ارزیاب و عضو شورای ستارگان حرم، عبدالکریم پاک‌نیا تبریزی، حسن ابراهیم زاده ایلامی، محمد جواد مروجی طبسی قدردانی و برای همۀ آقایان از درگاه الهی توفیق و سلامت مسئلت می‌کنیم.

خوانندگان گرامی می‌توانند برای معرفی ستارگان بیشتر، همکاری در نگارش زندگینامه‌ها، معرفی منابع پژوهشی، ارائه نظرات اصلاحی و تکمیلی و ارسال اسناد و تصاویر و هر گونه همکاری در

تدوین و توزیع با (قم - صندوق پستی 3596- 37185 - تلفن:7175255 ) مکاتبه کنند و یا به نشانی قم - میدان آستانه - جنب مدرسۀ فیضیه - کتابخانه آستانه مقدّسه حضرت معصومه علیها السلام - طبقه اول - دفتر ستارگان حرم مراجعه نمایند. والحمدالله رب العالمین

دبیر شورای ستارگان حرم

سید محمد سجادی نژاد دامغانی

پنجم شعبان المعظم 1433 مصادف با سالروز میلاد امام سجاد علیه السلام

قم - دفتر ستارگان حرم - 5/4/1391ش

آقا بزرگ نراقی (1209 - 1268ق.) / حبیب الله سلمانی آرانی

اشاره

اشارات

از جمله خاندان های نامور و برجستۀ علمی و دینی کاشان که بعد از دودمان بزرگ و با فضیلت فیض، مرتبت و منزلت ویژه ای دارد، خاندان فرهیخته نراقی است. عالمان دینی این دو شجره طیّبه، سهم مهمی در حفظ و حراست از مذهب تشیع و آثار آن داشته‌اند.

آوازۀ شهرت خانوادۀ نراقی از وقتی آغاز شد که حاج ملاّ محمد مهدی نراقی (1209 ق) معروف به «نراقی اول»، بعد از گذراندن سال ها تلاش و کوشش برای کسب مهارت های علمی و بهره های معنوی، با حضور در حوزه های علمی کاشان، اصفهان و سپس نجف و کربلا، با کوله باری از علوم و فنون و عرفان و معرفت به کاشان بازگشت.

حوزۀ علمیۀ با سابقۀ کاشان که از روزگار جناب ملاّ محسن فیض (1091 ق) به بعد، از مهم ترین مراکز علمی و دینی به شمار می رفت، در نیمۀ دوم قرن دوازدهم بر اثر حملۀ افغان ها به پایتخت؛ یعنی اصفهان و توابع، همه مجامع و محافل دینی و علمی فعالش دچار پراکندگی، رکود، ضایعات و خسارات جبران ناپذیری گردیده و نفوذ عالمان و رهبران دینی کمتر شده بود. ملاّ مهدی درست در

همین زمان با حضور در کاشان و استقرار در جایگاه مرجعیّت و پیشوایی، هدایت امور مذهبی را برعهده گرفت.

او در نخستین گام، کرسی درسی و مباحثات علمی را برپا داشت و به تعلیم و تربیت طلاّب علوم دینی پرداخت. نهر دانش و معرفت را در دیاری که مهد پرورش دانشمندان و خاستگاه مدافعان حقّ و حقّیقت بود، برای تشنگان آن جاری ساخت و در اندک زمانی حوزۀ علمیۀ کاشان را در شمار یکی از پرمایه ترین حوزه های فرهنگی ایران درآورد.

در گام های بعدی، این عالم مجاهد در سنگر محراب و منبر به اقامه نماز جماعت و وعظ و ارشاد پرداخت و نشاط و امید را در دل مردم کاشان ایجاد کرد و با انجام دیگر فعالیت های فرهنگی و اجتماعی، موقعیّت روزگاران گذشته را به کاشان بازگرداند. ⁽¹⁾

پس از ملاّ مهدی، فرزند بزرگش عالم فاضل آیت الله حاج ملاّ احمد نراقی (1245ق) در جایگاه پدر قرار گرفت. او موقعیت ایجاد شده را تثبیت کرد و راه و روش و فعالیت های پدرش را ادامه داد.

در دوره های بعد از این پدر و پسر، برادران و پس از آنان فرزندان و نوادگان که از عالمان مسلّم عصر خویش بودند، همچنان با استقامت راه فاضلان نراقی (حاج ملاّ محمد مهدی و حاج ملاّ احمد نراقی) را تداوم بخشیدند و از دیار کهن علمی کاشان، دانشمندانی بزرگ و فرهیختگانی مشهور در علوم و فنون مختلف اسلامی پدید آمدند.

از امتیازات خاندان نراقی، یکی این بود که با سایر خانواده های اصیل و سرشناس دینی و علمی ارتباط سببی یا نسبی داشتند و دیگر آنکه در بین مردم منطقه و حاکمان محلّی و کشوری، از نفوذ زیادی برخوردار بودند. این دو عامل و جهات دیگر موجب گردید که برخی از بزرگان این خاندان منشأ و مبدأ آثار خیر و برکات فراوانی در زمینه های مختلف فرهنگی و اجتماعی شوند و در ارائه خدمات، نقش فعالی را ایفا کنند و سهمی را به خود اختصاص دهند.

فعالیت ها و آثار خاندان نراقی

اشاره

در اینجا به شماری از فعالیت ها و آثار که به این خاندان نسبت داده شده و در تاریخ دیار کاشان ثبت و ضبط گردیده، اشاره می‌شود.

الف) مبارزات

عالمان دینی خاندان نراقی در میدان علم با سلاح بیان و قلم از شریعت مقدّس، و در سنگر جهاد و مبارزه علیه مستکبران و یاغیان از مردم حمایت و دفاع کردند. یک نمونه از مبارزات بیانی و قلمی ملاّ محمد مهدی و ملاّ احمد این بود که آنان پس از اقدامات علاّمه وحید بهبهانی (1205ق) علیه دو مسلک اخباری گری و صوفی گری، به دو صورت فعالیت کردند: یکی با بیان و منبر و تدریس و دیگری با قلم و نوشتن مقاله، رساله و کتاب؛ چرا که دو مسلک یاد شده در میان عالمان امامیه و شیعیان عراق و ایران ریشه دوانده و اوج گرفته بود و آیین تشیع را با خمودگی فکری و جمود مواجه ساخته بود که آثار آن احساس می شد. ⁽¹⁾

نمونه دیگر، آن است که در سال 1241 قمری به هنگام اعلام جنگ روس به ایران و بعد از آنکه پیشوایان و مراجع بزرگ در پایتخت حکم جهاد دادند، ملاّ احمد و ملاّ محمد نراقی به تهران رفتند و از آنجا به آذربایجان عزیمت کردند و در چمن سلطانیه به اردوگاه مجاهدان پیوستند. ⁽²⁾

آیت الله حاج ملاّ محمد نراقی، رئیس و بزرگ عالمان کاشان، با نخستین مبشّر و پیک اعزامی سید علی محمد شیرازی معروف به «باب» که نامش ملاّ حسین بشرویه بود، مباحثه علمی کرد و پس از اثبات بطلان ادعاهای او، از او خواست تا در کاشان نماند. ⁽³⁾

حجت الاسلام شهید آقا علی نراقی (شهادت 1331 ق) از روحانیون آزادی خواه و مبارز و از امامان جماعت پارسای شهر کاشان بود که در مقابل بیداد گریِ یاغیِ معروف نایب حسین کاشی و کسانش که به چپاول اموال و قتل مردم می پرداختند تاب تحمّل نداشت. از این رو، با شهامت در مقابل یاغیان ایستاد و یک تنه با آنان مبارزه کرد. سرانجام نایب حسین او را به خانه اش دعوت کرد و پس از آن دیگر کسی آقا علی را ندید و آگاهی از او نیافت. بعدها جسدش را که در چاهی انداخته بودند، از روستا (مزرعه دوک) به کاشان آوردند و پس از تشییع در آرامگاه خانوادگی نراقی که در جنب مسجد و مدرسه آقا بزرگ است، به خاک سپردند. ⁽⁴⁾

ب) خدمات فرهنگی - اجتماعی

1. تأسیس مدرسۀسلطانی (امام خمینی)

فتحعلی شاه به سبب حضور عالمان و فاضلان کاشان دستور داد تا مدرسۀ بزرگی در جوار بازار و مرکز شهر بنا کنند. ساخت و ساز مدرسه از سال 1221 قمری شروع شد و تکمیل آن، سال ها به طول انجامید.

شکل ظاهری مدرسه، هشت ضلعی و تمامی مصالح آن از گچ و آجر است و از لحاظ استحکام و زیبایی کم نظیر است. دارای 52 حجره با صندوق خانه و ایوان کوچک، چند مدرس، سرداب آب انبار، کتابخانه، حوض بزرگ و باغچه های مشجر و وضوخانه است. در قسمت جنوبی مسجد، سه شبستان هست که شبستان وسط، زیر گنبد آجری و دو شبستانِ دو طرفِ آن برای اقامه نماز جماعت در فصول مختلف سال است. در سال 1225 قمری شاه، عواید بخشی از خالصه جات دولتی و موقوفاتی را که شامل دکاکین در بازار بزرگ، آب و اراضی در مزارع اطراف شهر و روستاهای تابعه کاشان است، برای تعمیرات جزئی و کلی، روشنایی، شهریۀ طلاّب و مدرّسان و خدّام و عزاداری و سوگواری در ماه محرم اختصاص داد و تولیت آن را به آیت الله حاج ملاّ احمد نراقی و پس از وی به عالمان دیگر این خاندان در نسل-های بعد واگذاشت. این مدرسه و مسجد هنوز دایر است و عالمان و وابستگان به نراقی ها آن را اداره می کنند. ⁽¹⁾

2. مسجد و مدرسۀ آقا بزرگ

سال ها پس از بنا و تکمیل مدرسه سلطانی (امام خمینی) حاج محمد تقی خانبان، مسجد و مدرسه ای را برای اقامۀ نماز جماعت و تعلیم و تدریس دامادش آیت الله ملاّ مهدی نراقی احداث کرد. این مجموعه عظیم در یکی از محله های قدیمی که هم اکنون در خیابان فاضل نراقی است، شامل مسجد در قسمت همکف و دارای چند شبستان برای فصول مختلف سال است. گنبد و مناره های آجری و سر در و جلوخان آن زیبا و چشم نواز است. مدرسه در قسمت تحتانی مسجد و در وسط

حیاط قرار دارد و دارای حجرات متعدد، مدرس، سرداب با بادگیرهای مرتفع، آب انبار، حوض و باغچه است و سبک معماری آن اسلامی می باشد.

در جنب این مجموعه، آرامگاه ابدی خاندان نراقی واقع است. بانی مسجد و مدرسه پس از اتمام عواید رقبات، بسیاری از آب، املاّک و مستغلات شهری و روستایی را برای تعمیرات، روشنایی، شهریه طلاب و مدرسان و خادمان و سایر امور مربوط وقف کرد و مسئولیت آن را به عالمان خاندان نراقی و غیر آن واگذاشت. این مسجد و مدرسه از آغاز تا به امروز دایر بوده و در دوران مشروطه و آغاز نهضت اسلامی، از کانون های اجتماعات کوچک و بزرگ ادبی، سیاسی، مذهبی و تظاهرات و راهپیمایی ها به شمار می رفته است. ⁽¹⁾

محمد نراقی از دانشمندان نامی علوم ریاضی دو باب هنرستان یکی هنرستان صنعتی و دیگری هنرستان نسّاجی را با اموال شخصی خود و بر اساس نقشۀ مصوبۀ وزارت فرهنگ ساخت؛ اولی را به آموزش حرفه ای اهدا کرد و دومی را به نام شهید علی نراقی در اختیار وزارتخانه مربوط گذاشت. نامبرده مبالغ زیادی را برای مرمّت و نیازهای ضروری مسجد و مدرسۀ آقا بزرگ در اختیار مسئول وقت آن قرار داد. ⁽²⁾

بانو منوّر فقیه نراقی، از زنان نیکوکار خاندان نراقی وصیت کرد تا از اموال وی زایشگاه مجهزی در خیابان بابا افضل و جوار بقعه پنجه شاه در مرکز شهر ساختند که سال ها مورد استفاده اهالی منطقه کاشان قرار گرفت. پس از پیروزی انقلاب به علت رشد جمعیت کاشان و عدم پاسخ گویی این زایشگاه به کثرت مراجعان، زایشگاه بزرگ تری در خیابان شهید بهشتی احداث شد و محل یاد شده، به یکی از مراکز بهداشتی و درمانی زنان تبدیل گردید. ⁽³⁾

در دوران سلطنت محمد شاه قاجار (1250 - 1264ق) حوادث مهمی در کشور اتفاق افتاد. در کاشان پس از جلوس محمد شاه، حاکم کاشان تغییر کرد و این جابه جایی با کشمکش و درگیری همراه بود. دولت مرکزی هم به دلایلی توان لازم را نداشت، لذا شدّت عمل های حکّام در مورد مخالفان و رقیبان، به زودی موجب عکس العمل می شد. روز و شبی نمی گذشت، مگر آنکه در گوشه

و کنار شهر فتنه و آشوبی برپا می شد و اختلافات و درگیری ها از محلّی به محلّ دیگر و از روستا به شهر و بالعکس انتقال می یافت. در این درگیری ها و گیرو دار هر طرف برای مغلوب کردن حریف خود به اراذل و اوباش، الواط و ولگردان متوسّل می شدند، و آنها به پشتیبانی از حامیان متنفذ خود به شرارت و مردم آزاری تا مرز قتل و غارت پیش می رفتند. در این دوره حاج ملاّ مهدی نراقی (آقا بزرگ)، عالم بزرگ و حاکم شرع کاشان بود. مردم به خصوص طبقات متوسط و مستمند شهری و روستایی، برای دادخواهی و فرو نشاندن فتنه ها و برقراری امنیت به وی مراجعه می-کردند. ایشان ضمن آنکه خود در جلوگیری از بروز فتنه ها و اختلافات اقداماتی انجام می داد، سعی داشت قضایا و اوضاع و احوال را به مسئولان، دولتیان و حتی شخص شاه گزارش و منعکس کند؛ تا آنکه در سفری که شاه به اصفهان داشت، در بازگشت، هنگام عبور از کاشان، در این شهر توقف نمود. در آغاز ورود، اشرار را دستگیر کرد و برخی را به مجازات رساند و عدّه ای را به جاهای دیگر تبعید کرد. پس از آن برای دلجویی از مردم به خانه عالم شهر (آقا بزرگ) - که در آن وقت به (آقا کوچک) شهرت داشت - رفت و به تقاضاهایی که از وی شده بود، جامۀ عمل پوشاند مالیات های گزافی را که مأموران دولتی بر صنوف نانوایی، قصّابی و دبّاغی کاشان تحمیل کرده بودند، بخشید و میزبان خود (آقا کوچک) را به (آقا بزرگ) ملقّب گردانید. ⁽¹⁾

تولّد

ملاّ مهدی فرزند ملاّ محمد مهدی نراقی است. وی مدت کمی بعد از وفات پدر در کاشان دیده به جهان گشود. تقارن ولادت پسر و وفات پدر سبب شد که نوزاد را هم اسم پدر نام گذاری کنند و چون او کوچک ترین پسرها بود، به «آقا کوچک» ملقّب گردید. ⁽²⁾

پدر و جدّ

آقا ملاّ محمد مهدی نراقی، پدر آقا ملاّ مهدی است. جدّش ابوذر از خدمتگزاران ساده دستگاه دولتی در روستای نراق و مردی متدیّن و پرهیزگاربود.

ملاّ محمد مهدی در سال 1149 قمری در روستای نراق کاشان متولّد شد. در نوجوانی خواندن و نوشتن را در زادگاهش فراگرفت. در جوانی به حوزۀ کاشان وارد شد و دروس مقدماتی را نزد استادان وقت از جمله ملاّ محمد جعفر بیدگلی خواند، سپس به اصفهان مهاجرت کرد و سی سال در آنجا به تحصیل، تبلیغ، مناظره و تدریس پرداخت.

او برای مدّتی کوتاه به کاشان بازگشت و دیری نپایید که از کاشان به عتبات عالیات عزیمت کرد و سال ها از محضر استادان آن حوزۀ کهن، در جوار بارگاه علوی بهره های علمی و معنوی برد و پس از دستیابی به گوهرهای ناب معرفت و هدایت با کوله باری از علم و دانش و معنویات به کاشان بازگشت. ملاّ محمد مهدی با ورودش به کاشان و سکونت در این شهر تا واپسین روزهای حیات به تعلیم و تدریس و سایر فعالیت های دینی پرداخت. آن عالم جامع در علوم عقلی و نقلی تألیفات گران‌بهایی در رشته های گوناگون به یادگار گذاشت که از میان آنها کتاب‌های معتمد الشیعه در فقه، جامعة الاصول در اصول، لمعات العرشیه در فلسفه و حکمت، المستقصی در ریاضیات و هیئت، و جامع السّعادات در اخلاق، و نخبة البیان و طایر قدس در ادبیات و شعر را می توان نام برد.

برای آیت الله حاج ملاّ محمد مهدی چهار فرزند عالم به نام های ملاّ احمد، ملاّ ابوالحسن، ملاّ اباذر و ملاّ مهدی ذکر شده است.

سرانجام نخستین عالم بزرگ خاندان نراقی در 8 شعبان سال 1209 در کاشان وفات کرد. پیکر پاکش پس از تشییع باشکوه به نجف منتقل و در ایوان صغیر بارگاه علوی به خاک سپرده شد. برای اطلاع بیشتر از شرح حال وی به منابع ذیل مراجعه کنید. ⁽¹⁾

تحصیلات و استادان

اشاره

ملاّ مهدی در خانواده و فضایی که ساکنان آن از ارباب معرفت و افراد خجسته اعمال و صاحب محراب و منبر وهدایت و پیشوایی بودند، رشد کرد و این همه موجب شد که مهدی نوجوان علاقه وافری به تحصیل علوم دینی و کمالات معنوی و آگاهی از واقعیت های عالم هستی پیدا کند.

وی پس از فراگیری مقدمات، اکثر متون درسی رایج حوزوی و آموزه های لازم اخلاقی را در زادگاهش نزد برادر بزرگ خود عالم فاضل حاج ملاّ احمد نراقی آموخت و در همان دوره، پایه ها و بنیادهای علمی و عملی و اخلاقی خود را نزد وی استوار گردانید.

در آن عصر دو حوزه اصفهان در ایران و نجف اشرف در عراق از مراکز فعّال علوم اسلامی و حضور استوانه های علمی بودند. آقا بزرگ پس از کسب مهارت های لازم علمی با ارشاد و راهنمایی نخستین استاد و برادر بزرگش راهی حوزه اصفهان گردید. در آنجا از محضر استادان و اعلام حوزوی بهره برد و پس از مدتی به نجف عزیمت کرد و در جوار بارگاه علوی اقامت گزید. سال ها ضمن بهره مندی از فیوضات معنوی آستان علوی، محضر قله های فضل و کمال و مراجع بزرگ دینی نجف را درک کرد و به اندوخته های علمی خود افزود و پس از آن با توشه ای پر از دانش و معرفت به کاشان بازگشت و بعد از برادرش میرزا ابوالقاسم نراقی (1256ق) در جایگاه وی و پدر، برای انجام وظایف دینی مستقر شد. از استادان ملاّ مهدی به غیر از برادر بزرگش ملاّ احمد در کاشان از کسی دیگر در حوزه های اصفهان و نجف نامی به میان نیامده است، ولی از استادان و عالمانی که وی اجازه نقل روایت یا اجتهاد گرفته، چنین یاد شده است:

حاج ملاّ احمد نراقی

ملاّ احمد نراقی معروف به فاضل نراقی نخستین فرزند آقا ملاّ محمد مهدی در سال 1185قمری، در روستای نراق دیده به جهان گشود. مقدمات و بیشتر متون درسی رایج را نزد پدر خواند. وی بعد از رحلت پدرش نیز به نجف مهاجرت کرد و از محضر فقیهان بزرگی همچون آیات عظام آقایان سید مهدی بحرالعلوم (1212ق)، شیخ جعفر کاشف الغطاء (1228ق) و در حوزه کربلا از محضر اعلامی چون میرزا مهدی شهرستانی (1216ق) و آقا سید علی کربلایی بهره برد و در زمرۀ صاحب نظران به شمار آمد. فاضل نراقی پس از مراجعت از عتبات در کاشان سکونت گزید و به جای پدر عهده دار مسئولیت های وی در جایگاه مرجعیّت و زعامت دینی و سیاسی گردید. ملاّ احمد ضمن فعالیّت های فراوانی همچون تدریس، تبلیغ و ارشاد، عزل و نصب حکام، رفع مشکلات و پاسخ به سؤالات و استفتائات، سرکشی و تفقد حال فقرا و مساکین، شرکت در میهمانی برادران دینی، مسافرت به شهرها، و تهجّد و مناجات، به تصنیف و تألیف کتاب ها و رساله های متعددی دست زد و شاگردانی همچون آیات عظام شیخ مرتضی انصاری (1281ق)، ملاّ مهدی نراقی (1297ق)، ملاّ علی

مدد ساوجی (1270ق)، ملاّ احمد نطنزی (1257ق)، ملاّ غلامرضا آرانی (1265ق)، سید محمد تقی پشت مشهدی کاشانی (1258ق) و... را تربیت کرد. ⁽¹⁾

ملاّ احمد علاوه بر تألیفات متعدد که غالب آنها چاپ و منتشر شده، دارای هشت فرزند پسر به نام های ملاّ محمد، میرزا نصیر مجتهد (1273ق)، ملاّ محمد تقی (1288ق)، میرزا ابراهیم، ملاّ محمد جواد مجتهد (1278ق)، ملاّ هاشم، ملاّ محمد علی و میرزا نصرالله بوده است.

سرانجام ملاّ احمد فاضل نراقی در ربیع الاول سال 1245 قمری در نراق به مرض وبا درگذشت و پیکر پاکش پس از تشییع باشکوه، در ایوان صغیر بارگاه علوی و جوار پدر به خاک سپرده شد. ⁽²⁾ملاّ احمد نراقی در اجازۀ مفصل و پر فایده ای که در 18 صفحه قطع رقعی برای برادر کوچک و شاگردش ملاّ مهدی (آقا بزرگ) نگاشته، وی را این گونه وصف کرده است:

...از جمله کسانی که به فیوضات علمی و عملی نایل گشته و پس از سال ها تحقّیق و تدقیق در باغ و بوستان علوم دینی و غوص در دریای بیکران معاریف برای به دست آوردن گوهرهای درخشان زحمت کشیده و پس از آن صاحب آرای محکم و اعتقادات استوار در دین گشته، نور چشمانم و مایه خوشی قلبم برادر جلیل و نجیب و کسی که خود را به فضایل اخلاقی آراسته و از پویندگان راه کمال و رشد و استقامت است، عالم دانا و هوشیار و حامل علم و تقوا همنام پدرم (محمد مهدی) است که خدا عمرش را طولانی و زندگی اش را خوش گرداند و روز به روز به علم و دانش و پارسایی وی بیفزاید و او را مشمول توفیق و رضایت خود قرار دهد. پس از آنکه مقداری از علوم و اخبار اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را نزد من خواند و شنید و دلش را به انوار تابنده و درخشندۀ آنان روشن گرداند و از دریای معارف آنها سیراب شد و به مقام و مرتبه ای شایسته رسید، چون او را اهل برای این مسئولیت یافتم، به او اجازه دادم که آنچه را از علوم و فنون نزدم خوانده و شنیده و آنچه را که گفته ام و نوشته ام از کتب و رساله ها در علوم مختلف، روایت و نقل کند از من و از کسانی که من از آنها روایت کرده ام... به طور جِدّ تو را برحذر می دارم از اینکه فریب برخی تملّق گویان و چاپلوسان و دروغ گویان اخبار و روایات را بخوری و نیز مراقب کسانی باش که بیشترین اعتماد را به آنها داری.

بدان که تنها راه رهایی و نجات انسان به این است که باطن خویش را از رذایل اخلاقی پاک و خالی کند و پس از آن به فضایل و کمالات قدسی بیاراید که این مایۀ بهجت و سعادتمندی است و همه انبیا و اولیا و حکمای الهی در سراسر عالم به آن توصیه و تصریح کرده اند.

تو را به فکر و اندیشه سفارش می کنم و هر کاری را اراده کردی انجام دهی، به عاقبت آن بیندیش.

اوقات خود را صرف کسب کمالات و فضایل علمی کن و از علومی که مفید به حالت باشد، استفاده کن؛ زیرا در شریعت نبوی هم به علم نافع توصیه شده است.

از خدا برایت مسئلت می کنم که خیر دنیا و آخرت و سعادت هر دو عالم را به تو عنایت و عطا کند، به حقّ پیامبرمان محمد و آل او9.... اواخر ذیحجه 1244، احمد بن محمد مهدی. ⁽¹⁾

شیخ محمد سعید صد تومانی

عالم و فقیه یگانه آقا محمد سعید، فرزند شیخ یوسف دینوری نجفی(1250ق) است. دودمان صدتومانی از خاندان دینی و علمی معروف و با سابقه نجف به شمار می رود. محمد سعید از شاگردان سرشناس سید مهدی علاّمه بحرالعلوم (1212ق) و از وی و دیگر بزرگان همچون آیات عظام شیخ جعفر کاشف الغطاء (1228ق)، استاد وحید بهبهانی (1205ق) و سید محمد جواد عاملی (1226ق) اجازاتی دریافت داشته است.

شیخ محمد سعید به بزرگانی همچون شیخ اعظم مرتضی انصاری (1281ق)، سید رضا فرزند علامۀ بحرالعلوم و نیز در ماه ذیحجه 1244 به ملاّ مهدی نراقی (آقا بزرگ) اجازه نقل روایت داده و او را چنین ستوده است:

... از کسانی که کوشش فراوان و سعی مجدّانه ای در تحصیل علوم کرده و در این راه توفیق علم و عمل یافته و بهره‌های فراوانی نصیب او گردیده است، عالم فاضل، فقیه دقیق و کامل و دارای ذکاوت و استعداد و صاحب کمالات قدسی و اخلاق ملکوتی، بزرگ و بزرگوار جناب ملاّ مهدی فرزند اعلم عالمان و افضل فاضلان، یگانۀ روزگار و نابغه دوران جناب ملاّ محمد مهدی نراقی.... بعد ازآنکه مقداری از علوم وفنون شامل حدیث و فقه و اصول را از عالمان بزرگ فراگرفت، ازمن خواست تا در نقل روایات اهل بیت علیهم السلام که همچون درّهای ناب و طلای خالص است، به او اجازه دهم و من

درخواست او را اجابت کردم و به او اجازه دادم و او را به سلسله روات و مشایخ اجازه ام مرتبط ساختم... ⁽¹⁾

شیخ جعفر کاشف الغطاء

آیت الله شیخ جعفر، فرزند شیخ خضر نجفی معروف به استاد اکبر از فقهای نامی در عصر خود بود. وی از شاگردان آیات عظام وحید بهبهانی، سید بحرالعلوم و... بود و از آنان اجازه اخذ کرد و اثر معروفش کتاب کاشف الغطاء در اصول و فروع دین می باشد. ملاّ مهدی (آقا بزرگ) در اجازه ای که به ملاّ علی مددساوجی داده، آیت الله کاشف الغطاء را از مشایخ اجازۀ خود ذکر کرده است. نیز از حضرات آیات سید جواد عاملی و سید محمدتقی پشت مشهدی کاشانی هم اجازه داشته است. ⁽²⁾

شاگردان و مجازان از او

اشاره

همچنان که در منابع و مآخذ موجود از استادان آقا بزرگ نراقی ذکری نشده، از شاگردان وی هم نامی به میان نیامده است. با مرورِ برخی شرح حال ها و اجازات، نام چند تن از کسانی که موفّق به اجازۀ نقل روایت از وی شده اند را می بینیم که عبارت اند از:

ملاّ علی مددساوجی

ملاّ علی مدد فرزند رمضان ساوجی و پدر آیت الله آقا ملاّ حبیب الله شریف کاشانی (1340ق) است. وی در ساوه متولد شد و در اوان جوانی برای تحصیلات حوزوی به قزوین هجرت کرد. در حوزۀ قزوین به سرعت و جدیّت تمام دوره های مقدماتی و سطح را گذراند و با پیشرفتی که داشت، توانست سال ها از محضر پر فیض دروس خارج عالم فقیه و اصولی مشهور آیت الله سید ابراهیم موسوی قزوینی (1262ق) صاحب ضوابط الاصول بهره های فراوان علمی ببرد و خود در این دو علم (فقه و اصول) صاحب نظر گردید.

وقتی آوازه شهرت علمی فاضل نراقی را در کاشان شنید، از قزوین به کاشان هجرت کرد و در صف شاگردان و حلقۀ تدریس ملاّ احمد حضور یافت. پس از مدتی در اثنای مباحثات و گفتگویی که بین او و استاد پیش آمد، حلقۀ درس ملاّ احمد را ترک کرد و در مجلس درس آیت الله سید محمد تقی پشت مشهدی کاشانی (1258ق) - که او هم از فحول عالمان کاشان و جامع علوم ظاهری و

باطنی بود - برای تیمّن و تبرک و حل برخی مشکلات علمی حاضر شد و استفاده کرد. ملاّ علی در محلۀ چهل دختران کاشان سکونت گزید و به اقامۀ نماز جماعت در مسجد محل و تدریس فقه و اصول، پاسخ به سؤالات شرعی و سایر امور دینی پرداخت و بعد از مدتی در شمار عالمان مشهور شهر قرار گرفت.

اهالی ساوه وقتی خبر اشتهار علمی و استادی ملاّ علی را شنیدند، از میان خود عدّه ای را برگزیدند و آنان را برای دعوت از ملاّ علی به کاشان اعزام داشتند. آن جمع در دیدار با ملاّ علی اصرار ورزیدند که وی به ساوه مهاجرت کند. او در آغاز راضی به هجرت نشد، ولی بر اثر پافشاری آن عدّه، به ناچار درخواست آنان را پذیرفت. ملاّ علی از کاشان به ساوه عزیمت کرد و بقیه عمر با برکت خود را در زادگاهش، صرف فعالیت های دینی و مذهبی نمود. از آثار وی شرحی بر قسمتی از «شرح الاذهان» و رساله هایی در «شک»، «حجیّت ظن»، «اصل برائت» ، «استصحاب»، «اصول» ، «مسائل فقهی» و... یاد شده است. ملاّ علی در سال 1270 قمری در ساوه به مرض وبا درگذشت. اهالی ساوه جنازه اش را با شکوه تشییع کردند و پس از آن به قم انتقال دادند و در جوار قبور ابن بابویه و ملاّ مهدی (آقا بزرگ) به خاک سپردند.

آقا بزرگ نراقی به ملاّ علی مدد ساوجی اجازه داده است. در اولی که مختصر است، چنین نگاشته: «بدون حرف و کلامی، جناب علاّمه فهیم ملاّ علی مدد مجتهد جامع الشّرایط است...»، و پس از آن در اجازه مفصل تر این گونه او را وصف کرده است:

... و بعد کمترین افراد و محتاج ترین اشخاص مهدی فرزند محمد مهدی نراقی می گوید: برادر عزیزم، عالم عامل و فاضل کامل، محقّق زبده و مدقق، جامع کمالات انسانی و اخلاق پسندیده، دارای قدرت بیانی فصیح و رسا و پرهیزگار و پارسا، بزرگ و مولای ما جناب ملاّ علی مدد - که خدا او را تأیید کند - به مقام و مرتبه ای بلند دست یافته و در علم و دانش به مدارج عالیه نائل گشته است....

حال که او را شایسته و اهل دانستم، به او اجازه دادم که از من و آنچه را که مشایخ و استادانم اجازه داده اند، روایت کند. ⁽¹⁾

میرزا ابوتراب نطنزی

میرزا ابوتراب فرزند ملاّ احمد نطنزی (1257ق) و نوۀ دختری ملاّ احمد نراقی، در سال 1221 قمری متولد شد. علوم رایج حوزوی را نزد پدر و جدّش ملاّ احمد و در ادامه آن از محضر حضرات آیات آقا محمد علی کرمانشاهی (1216ق)، شیخ عبدالرّزاق کاشی (قبل از 1288ق) ، سید علی طباطبایی صاحب ریاض (1231ق) و دیگران علوم عقلی و نقلی و غریبه را آموخت و سرآمد عالمان هم عصر خود گردید. از وی آثاری همچون شرح الدّروس، مراصد الاصول و رساله های متعددی در موضوعات فقه، اصول، هیئت، ریاضیات، ادبیات و طب یاد شده است. از جمله اجازاتی که وی از بزرگان و استادان دریافت کرده، اجازۀ روایی وی از آقا بزرگ نراقی است که در آن چنین آمده است:

... از کسانی که خداوند او را موفّق به توفیقات داشته و به طریق حقّ هدایت کرده و از سرچشمه های علوم او را سیراب ساخته، جناب عالم فاضل و جامع علوم معقول و منقول و حامل دانش های اصلی و فرعی محقّق زبده نور چشم دوستان و مایۀ شادی قلب اصحاب علم و معرفت میرزا ابو تراب فرزند علاّمه فرزانه حاج ملاّ احمد نظنزی...

میرزا ابوتراب در سال 1262 قمری وفات یافت و در وادی السلام نجف دفن گردید. ⁽¹⁾

میر محمد علی کاشانی

حاج سید محمد علی فرزند حاج سید محمد کاشانی، از عالمان برجسته و فقیهان عصر خود و از شاگردان سید ابراهیم قزوینی صاحب ضوابط الاصول و مجاز از آیات عظام شیخ زین العابدین مازندرانی (1309ق)، ملاّ علی کنی (1306ق)، ملاّ محمد نراقی (1297ق) و ملاّ مهدی آقا بزرگ نراقی بود.

از آثار وی تکمیل الاحکام فی شرح مختصر النافع، شرح تشریح الافلاک شیخ بهایی و رساله هایی در اصول فقه و مسائل طهارت و غیر آن بوده است. وی در سال 1260 ق از آقا بزرگ نراقی اجازه دریافت کرده و آیات عظام یاد شده پس از صدور این اجازه آن را تنفیذ کرده اند. آقا میر محمد علی کاشانی در سال 1294 قمری وفات کرد و در وادی السلام نجف به خاک سپرده شد. ⁽²⁾

سید حسین کاشانی

سید حسین فرزند سید محمد علی کاشانی پدر آیت الله سید مصطفی (1337ق) و جدّ آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی (1381ق) است. وی عالمی جلیل القدر، فقیهی محقّق، از مراجع تهران و از شاگردان ملاّ علی مدد بود که در سفر و حضر از او بهره می برد تا به مراتب و مدارج عالی علمی دست یافت. پس از او از محضر دیگر اعلام معاصرش همچون آیات عظام محمد ابراهیم کرباسی (1261ق) و محمد حسین اصفهانی (1254ق) صاحب فصول بهره برد و از آنان اجازه دریافت کرد. ملاّ مهدی نراقی در اجازه ای که برای سید حسین در سال 1262 ق نگاشته، چنین نوشته است:

... از کسانی که در اثر کوشش و جدّیت و تحصیل علوم به مرتبه ای دست یافته، که می تواند احکام الهی را از منابع آن استخراج کند و حلال و حرام آن را مشخص کند، عالم فاضل، عامل و کامل، پرهیزگار و هوشیار زبده و برجسته، جامع افتخارات، آراسته به کمالات، دوست شایسته، حاج سید حسین فرزند حاج میر محمد علی کاشانی است. وی پس از آنکه مقداری از علوم حدیث و فقه و اصول را خواند و شنید، از من اجازه خواست و من به او اجازه دادم که روایت کند از من آنچه را که از استادانم و مشایخ اجازه ام گرفته ام.

سید حسین پس از سال ها تدریس و فعالیت دینی و اجتماعی، در سال 1296 قمری در تهران رحلت کرد. جنازه اش پس از تشییع باشکوه به نجف انتقال یافت و در جوار مقبرۀ هود و صالح علیهما السلام در وادی السلام به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

سید احمد موسوی کاشانی

سید احمد فرزند سید مهدی موسوی کاشانی از عالمان جلیل القدر و از فاضلان سرشناس به شمار می رفت. وی از شاگردان ملاّ مهدی آقا بزرگ نراقی و مجاز از او بود. سید احمد به سبب داشتن محاسن اخلاقی و کمالات، پیوسته مرجع رسیدگی به امور دینی، حلّ و فصل مرافعات و مشکلات و پاسخ گویی به سؤالات شرعی مردم بود و بدین جهت رساله ها و مجموعه هایی نگاشته که در آن، سؤال ها و پاسخ ها را آورده است. او نیز رساله ای فارسی در اصول دین به یادگار گذاشت. سید احمد در سال 1279 قمری در سفر مکۀ مکرّمه وفات یافت. ⁽²⁾

آثار علمی

از آثار مکتوب آقا بزرگ نراقی فقط سه اثر یاد شده که به طور اختصار معرفی می شود:

علاّمه آقا بزرگ تهرانی می نویسد:

نسخۀ خطی این کتاب تنقیح الاصول تألیف ملاّ مهدی را در کتابخانه شیخ محمد سماوی در نجف دیدم وتاریخ تألیف آن سال 1251 قمری است. ⁽¹⁾

در کتابخانه های آیت الله نجفی و آیت الله گلپایگانی نسخه هایی از آن موجود است.

ویژگی ها

برای حاج ملاّ مهدی (آقا بزرگ نراقی) ویژگی هایی از زبان و قلم استادان، شاگردان و معاصران وی بیان و نگاشته شده که از نظر خوانندگان می گذرد:

آیت الله ملاّ حبیب الله شریف کاشانی، مؤلف کتاب لباب الالقاب که از عالمان معروف کاشان و از منسوبین به خاندان نراقی است، درباره آقا بزرگ نراقی چنین نگاشته است:

...حاج ملاّ مهدی فرزند حاج ملاّ محمد مهدی و او فرزند ابوذر و برادر فاضل نراقی و همنام پدر از عالمان فاضل و فقیهان دانا و مجتهدی سخاوتمند و بخشنده به شمار می رفت. وی جامع شرایط برای صدور فتوا و حامل علوم و آراسته به کمالات و محاسن اخلاقی بود. اگر از علم اصول و علم

فقه ذکری به میان می آمد، او از عالمان اصول بود و چنانچه مسئله ای فقهی مطرح می شد، از فقیهان آگاه و دانا به آن مسئله بود و حضور ذهنی فعّال و آماده داشت. ⁽¹⁾

علاّمه آقا بزرگ تهرانی (1389ق)، ملاّمهدی را از اَعلام سدۀ سیزده قمری شمرده و از شاگردان و روایت کنندگان از ملاّ احمد نراقی برادر بزرگش دانسته و همنام پدر و ملقّب به آقا کوچک یاد کرده است. ⁽²⁾

علاّمه سید محسن امین (1371ق) به نقل از کتاب الروضة البهیة فی طریق الشفیعیة از سید شفیع جاپلقی که از معاصران آقا بزرگ بوده، می نوسید:

... ملاّ مهدی... عالم عامل و فاضل آگاه، فقیه محقّق، مقدّس پارسا ریاست دینی دارالمؤمنین کاشان را پس از برادرش عالم ربّانی جناب حاج میرزا ابوالقاسم نراقی برعهده گرفت و تصنیفاتی داشت. ⁽³⁾

همسران و فرزندان

آقا بزرگ نراقی کاشانی دارای چند همسر بود. نخستین آنها دختر حاج محمد تقی خانبان بوده. او از همسرانش، هفت فرزند پسر بدین شرح داشت:

از نوادگان آقا بزرگ از نسل نخستین پسر که از اعیان و معاریف فرهنگی و دینی بودند، می توان از اینان یاد کرد:

میرزا ابوالقاسم نراقی (1323ش)، استاد در علوم ریاضی؛

حسن نراقی (1368 ش)، محقّق و نویسنده و مؤلف کتاب های تاریخ اجتماعی کاشان و آثار تاریخی کاشان و نطنز و...؛

میرزا محمد نراقی (1356ش)، استاد ریاضیات و بانی دو هنرستان صنعتی و نسّاجی در کاشان؛

مهدی نراقی (1352ش)، مترجم و مدرّس زبان های خارجی؛

میرزا احمد مدیر نراقی (1341ش)، مدیر روزنامه شهاب ثاقب و ریاست فرهنگ بیرجند؛

شهید آقا علی نراقی (1331ق)، روحانی مجاهد و پارسای شهر کاشان. ⁽¹⁾

وفات و مدفن

سرانجام آقا بزرگ نراقی در سال 1268 قمری در شصت سالگی وفات یافت. جنازۀ این عالم ربّانی پس از تشییع باشکوه در کاشان، به قم منتقل و در جوار بقعۀ ابن بابویه دفن گردید. ⁽⁶⁾

در جوار مدفن آقا بزرگ چند تن از افراد خاندان نراقی از جمله آقا شیخ جعفر الهی (1370ق) فرزند صدرالدین احمد و نوۀ حاج ملاّ محمد نراقی و پدر همسر آیت الله آقا میر سید علی یثربی و برخی دیگر از نوادگان حاج ملاّ محمد نراقی، آقا سید محمد علی شیخ الاسلام کاشانی (1333ق)

فرزند سید محمد جعفر، میرزا جمال الدّین (1317ق) فرزند جلال الدّین (1288ق)، حاج محمد حسین فرزند آقا محمد صادق، حاج میرزا صدر الدین فرزند محمد علی و چند بانو آرمیده اند. ⁽¹⁾

شیخ مهدی قاضی خرم‌آبادی «مدیر دانشور» / سید محمد حسین حسینی ضیغمیان

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «عند ذکر الصالحین یَنزِلُ الرحمةُ». ⁽¹⁾

شاید از خود بپرسیم چرا یاد انسان های والا را بعد از آنها گرامی می داریم و برای شناخت آن شخصیت ها وقت صرف می کنیم؟ جواب را از دو امانت الهی قرآن و عترت به دست می آوریم. این روش قرآن است که یاد گذشتگان را زنده نگه می-دارد، همان طور که در چند جای قرآن خداوند متعال خطاب به پیامبرش می-فرماید: وَاذْکرْ فِی الْکتَابِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّهُ کانَ صِدِّیقًا نَّبِیا. ⁽²⁾

رسول خاتم نیز که هیچ گاه از روی هوا و هوس سخن نمی گوید و کلامش به وحی متصل است ⁽³⁾، در این باره می فرماید: هنگام یاد و ذکر صالحین، رحمت الهی نازل می شود. همچنان که جسم انسان از غذاهای تلخ و بد مزه، ناراحت می شود و از غذاهای خوش طعم لذّت می برد، روح آدمی نیز به هنگام شنیدن صفات صالحان، به شعف می آید و وجودش آماده پیمودن راهی می شود که آنان پیموده اند و همانند آنان در آسمان تعالی و کمال به پرواز درمی آید. در نوشتار پیش رو از یکی

از صالحان الهی به نام حضرت آیت الله حاج شیخ مهدی قاضی خرم آبادی (ره) یاد می کنیم که بدون اغراق هیچ گاه این قلم ناقص نمی تواند بیانگر ابعاد شخصیتی چنین وجود کمال یافته ای باشد، ولی با این همه

آب دریا را اگر نتوان کشید **** هم به‌قدر تشنگی باید چشید

تولد

او در سال 1306 بیستم بهمن ماه تولد یافت. بهمن آن سال مصادف با نیمۀ شعبان بود و همۀ هستی را شور و شعف تولد پیشوای عدالت جهانی فرا گرفته بود و شادی در قلوب مؤمنان موج می زد.

در بین ارتفاعات سر به فلک کشیدۀ لرستان که مملو از محبین اهل بیت عصمت و طهارت است، این شادی نمود خاصی داشت، اما در منزل حاج آقا رضا قاضی که از تجار منطقه بود، شادی دیگری افزوده شد و آن تولد کودکی بود که پدر به میمنت نیمۀ شعبان، نامش را مهدی نامید تا در آینده با پوشیدن لباس سربازی صاحب الزمان(عج)، به اصلاح و تربیت نفس خویش و هدایت و اصلاح دیگران بپردازد. این کودک مبارک در خانواده ای مذهبی رشد و نمو نمود و پس از چند سال وارد مدرسۀ ابتدایی گشت. او خیلی زود دوران تحصیلات ابتدایی را سپری کرد و نهال وجودش آمادۀ دریافت علوم آل محمد صلی الله علیه و آله گردید.

پدر و مادر و جد پدری

پدر مهدی، رضا و او فرزند حاج آقا رضی و ایشان فرزند ملاّ محسن قاضی است. ملاّ محسن در دورۀ قاجار قاضی القضات منطقۀ لرستان بود و وجه تسمیۀ نام خانوادگی این خاندان نیز بدان جهت است.

مقبرۀ ایشان در قبرستان خضر نبی خرم آباد، جلوه ای شایسته دارد. مادر مهدی، ماه سلطان قاضی نام داشت و از بستگان حاج آقا رضا بود. او زنی مهربان و پاکدامن و محبّ حضرت زهرا علیها السلام بود و در دامنش فرزندانی دلباختۀ اهل بیت پرورش داد که سرآمد آنها مهدی است. ماه سلطان دارای صفات حسنه، در مدیریت امور، توانا و در سختی ها، صبور و مقاوم بود. گاهی با وجود خطرات سفر، خانواده اش را همراهی می کرد. یک بار که او همراه خانواده اش از راه دریا عازم مکۀ مکرمه بود، آن قدر سفر طول می کشد که مردم از بازگشت آنها نا امید می شوند.

همسر

همسر شیخ مهدی قاضی، علویه طاهرۀ محمدیان از سادات موسوی و از سلسلۀ سادات طاهری خرم آبادی است که به گفتۀ فرزندانش، مادری بسیار مؤمن و معتقد و دارای علاقه ویژه به ائمه اطهار بود. صبر او را نیز می توان در چند سال بیماری او دید که با بردباری، آن را تحمل کرد. یکی از فرزندانش به او می گوید که شفایش را از اجداد طاهر خود درخواست کند. او می گوید من شرم دارم از آنان درخواست کنم؛ چون می دانم آنها به حال من آگاه هستند. این همسر مؤمن، چند سال قبل از رحلت قاضی از دنیا رفت. او دارای تحصیلات قدیم بود و به قرائت قرآن و ادعیه تسلط داشت. ⁽¹⁾

فرزندان

قاضی سه پسر و دو دختر به جای گذاشت. دو پسرش حاج محمد هادی و حاج جعفر (محمد) تحصیلات دانشگاهی دارند، ولی به مشاغل آزاد مشغول هستند. فرزند دیگرش حاج احمد است که دروس حوزه را تا خارج فقه و اصول گذرانده و اکنون به فعالیت اقتصادی در مشاغل آزاد مشغول است. دامادهای قاضی عبارت اند از حاج جواد توکل و حاج سید رضا طاهری که آن دو نیز مشاغل آزاد دارند.

تحصیلات

مهدی پس از دورۀ ابتدایی، وارد حوزۀ علمیۀ خرم آباد گردید، ولی از آنجا که نوجوانی زیرک و باهوش بود و فضای تحصیلی شهرستان خرم آباد، پاسخگوی کام تشنۀ او نبود، به زودی بار سفر را بست و به مرکز علم و فقاهت - شهر مقدّس قم - هجرت کرد.

اساتید

او دروس مقدمات و سطح را نزد اساتیدی همچون: آیت الله شهید محمد صدوقی یزدی، شیخ عبدالحسین صاحب الداری، علی پناه اشتهاردی، محمد تقی اشراقی، سلطانی طباطبایی، علاّمه کرباسچیان، علی فیض مشکینی و محقّق داماد فرا گرفت.

اساتید دروس خارج او عبارت بودند از: آیات عظام بروجردی، امام خمینی و روح الله کمالوند خرم آبادی.

بازگشت به دیار خویش

آیت الله قاضی خرم آبادی پس از گذر از مرحلۀ تفقه، به مرحلۀ انذار گام نهاد و برای هدایت مردم، همراه استادش آیت الله کمالوند (ره) به خرم آباد مراجعت نمود و به تدریس پرداخت. او پس از رحلت آیت الله کمالوند، به درخواست روحانیون و طلاب چندین سال با کسب اجازه از امام خمینی (ره) و وکالت تام الاختیار از ایشان و اکثر مراجع تقلید وقت، مسئولیت حوزۀ علمیۀ کمالیه (کمالوند) را عهده‌دار شد و به تربیت شاگردانی پرداخت که بعدها هر یک به تبلیغ و ارشاد و خدمت به مردم مشغول گردیدند.

خدمات و باقیات صالحات

برگ درخشان مبارزات و روشنگری

در ایامی که شیخ مهدی با کسب اجازه و وکالت تام از امام خمینی واکثر مراجع تقلید، مسئولیت حوزه علمیه کمالیه را عهده دار شد، اقداماتی را در جهت تبلیغ دین اسلام و روشنگری سیاسی انجام

داد؛ از جمله از شخصیت هایی همانند حضرات آیات: مکارم شیرازی، جعفر سبحانی، شهید مرتضی مطهری، شهید مفتح، شهید هاشمی نژاد، و محمد تقی فلسفی بارها دعوت کرد تا با ایراد سخنرانی، به وعظ و روشنگری دینی و سیاسی بپردازند. اوج این فعالیت‌ها دعوت ایشان از آیت الله شهید مدنی بود که مدتی در خرم آباد اقامت گزید و برکات زیادی در هدایت و ارشاد جوانان منطقه داشت. شیخ مهدی قاضی در مصاحبه ای درباره این دعوت چنین بیان می دارد:

ما در آن زمان علاقه داشتیم جهت سرپرستی و هدایت جوانان یک شخصیت عالم و وارسته به لرستان بیاید. بعد از مدتی پی بردیم آیت الله مدنی در همدان تحولات بزرگی را ایجاد کرده و اقدامات مهمی نیز انجام داده است. بنابراین از وی دعوت کردیم به لرستان بیاید. ایشان نیز موافقت کردند و ما بعد از موافقت ایشان نامه ای خدمت امام خمینی (ره) نوشتیم و امام نیز با این موضوع موافقت کردند و بدین ترتیب آیت الله مدنی به لرستان آمدند و در آنجا فعالیت های زیادی، از جمله حمایت از افراد بی بضاعت انجام دادند.

فقید سعید دربارۀ علت دعوت از علما چنین فرموده:

ما برای اینکه انقلاب در بین جوانان رواج پیدا کند و جوانان بیشتر به انقلاب رو بیاورند و نسبت به آن شناخت بهتری پیدا کنند، درست ترین شیوه را در این دیدیم که از افراد متعهد و صالح دعوت کنیم.

زندان اوین

این فقیه مبارز، جریان زندانی شدن خود را در مبارزات قبل از انقلاب در مصاحبه ای چنین بیان می دارد.

آن روزها ما در فکر ایجاد تحول انقلابی در خرم آباد بودیم، بنابراین بعد از اینکه متوجه شدیم یک عالمی با سخنرانی های خود در دزفول تحولی بزرگ ایجاد کرده است، شرایط را مناسب دیده و از وی جهت سخنرانی در لرستان دعوت کردیم که ایشان [آقای علی آل اسحاق] نیز موافقت کردند و چندین جلسه نیز در طرف داری از امام خمینی (ره) سخنرانی کردند و بر اثر این سخنرانی ها چندین نفر از شخصیت های انقلابی که بنده هم جزء آنها بودم را دستگیر کردند و به زندان اوین فرستادند. حدود سه تا چهار ماه در زندان اوین بودیم و بعد از مدتی وقتی رژیم مذکور تضعیف شد، از زندان آزاد شدیم.

برگ زرین دیگری از مبارزات

مسئولیت ها

آیت الله شیخ مهدی قاضی مسئولیت های بسیاری برعهده گرفت که عبارت اند از:

آیت الله قاضی در سخن علما

1. آیت الله مکارم شیرازی

آیت الله مکارم شیرازی در مورد نحوۀ آشنایی خود با قاضی این چنین می-فرماید:

اولین بار در یک سفر تبلیغی بود که با مرحوم آیت الله قاضی آشنا شدم؛ یعنی زمانی که برای دهه محرّم به خرم آباد رفته بودم. این قضیه قبل از انقلاب شاید حدود پنجاه سال قبل بود. آشنایی دیگر ما وقتی بود که ایشان رئیس دبیرخانه شورای عالی حوزه علمیه قم بودند و من هم رئیس شورا بودم. در مدتی که بنده ریاست شورای عالی حوزۀ علمیه را داشتم، نظم ایشان در دبیرخانه و فکر سنجیده او را در جلسات کاملاّ می دیدم. آیت الله قاضی مسئولیت ریاست دانشگاه قم را نیز داشتند. گاهی شخصاً به دانشگاه قم می رفتم و از نزدیک کارهای ایشان را می دیدم و متوجه می شدم که واقعاً دانشگاه را به خوبی اداره می کنند.

آیت الله مکارم شیرازی در مورد صفات بارز شیخ مهدی قاضی، فرمود:

یکی از صفاتی که در ایشان خیلی بارز بود، پر کاری شان بود که از کار خسته نمی شدند. خودشان یک بار به من گفتند: در مغز من رگی هست که نمی گذارد من خاموش باشم و بنشینم و دائماً این رگ مرا تحریک می کند. ایشان خیلی مخلص بودند و اهل تظاهر و ریاکاری نبودند.

2. آیت الله جعفر سبحانی

ایشان در وصف شخصیت آیت الله مهدی قاضی چنین فرموده است:

همه دوستان کلمه شمع را شنیده اند که غالباً شعرا از آن بهره می گرفتند. کار شمع این است که تمام وجود خود را وقف کسانی می کند که در مجلسی هستند. ذوب می شود تا مجلس روشن شود و دیگران بهره بگیرند. این از خصایص شمع است. در جامعه ما کسانی هستند که تمام شئون وجود خود را خرج جامعه می کنند. در واقع می سوزند تا جامعه برتر بشود و به کمال برسد و مرحوم قاضی مصداق واضح این شمع بودند؛ یعنی اگر قرار باشد برای این قاعده مثال روشنی را بزنیم، زندگی آیت الله قاضی است. ایشان از همان دورانی که وارد حوزه علمیه خرم آباد شدند، در محضر آیت الله کمالوند بودند و تا وقتی که به لقای احدی پیوستند، خدمتگزار جامعه و بالاخص حوزه های علمیه بودند.

زندگی ایشان یک زندگی نمونه است، چرا که با اینکه سی سال در خدمت دانشگاه قم بودند، حتی از خودکار و تلفن آن استفاده نکردند، حتی روزهای جمعه هم به دانشگاه می رفتند تا پیشرفت دانشگاه چشم گیر باشد. این مرد بزرگ واقعاً خدا باور و خدا ترس بودند.

این خاطرۀ شنیدنی را از زبان آیت الله سبحانی می خوانید:

یکی از ویژگی های آیت الله قاضی (ره) این بود که در طول دوستی من با ایشان به هیچ عنوان غیبتی از ایشان نشنیدم و اگر در مجلسی غیبت می شد، به شدت ناراحت می‌شدند، حتی قبل از انقلاب مدت 23 روز زندان انفرادی بودند و بعد از آن به زندان عمومی منتقل شدند. در آنجا افراد ناباب غیبت می کردند. ایشان بسیار ناراحت بودند و از رئیس زندان خواهش کردند که ایشان را به زندان انفرادی برگرداند. این موضوع

بسیار مهم است؛ چرا که یک روز زندان انفرادی برابر است با ده روز زندان عمومی، اما ایشان برای حفظ دین خود اصرار کردند که این اتفاق بیفتد.

3. آیت الله محمد مؤمن قمی

ایشان در بیان خصایص شخصیت آیت الله قاضی (ره) می فرمایند:

هیچ گاه برای آیت الله قاضی (ره) مسائل مادی و مالی مهم نبود. وظیفه ای را که به عهده ایشان گذاشته بودند، به عنوان یک وظیفه اسلامی و دینی به خوبی انجام می دادند و هیچ توقع مالی نداشتند. از دیگر ویژگی های مرحوم قاضی (ره) این بود که جهات دینی را در جذب اساتید و دانشجویان کاملاّ رعایت می کردند و از ویژگی خاص و شاید منحصر به فرد این دانشگاه آن باشد که بین برادران و خواهران در محل خوابگاه و زندگی شان کاملاّ جدایی برقرار است. مخارج دانشگاه از دولت گرفته می شد، وخودشان حتی یک ریال هم به عنوان حقّوق دریافت نمی کردند. و در طول سال های مدیریت دانشگاه، حتی یک روز هم غیبت نداشتند.

4. وصف پدر از زبان فرزند

آقای احمد قاضی در مصاحبه ای که در یادنامۀ مرحوم قاضی آمده، پدر را این چنین وصف می‌کند:

خلوص نیت مرحوم آیت الله قاضی (ره) کم نظیر بود و هیچ زمانی به فکر مصاحبه و تعریف از خود و اطلاع رسانی در مورد اقدامات خود نبودند؛ به طوری که بعد از درگذشت ایشان بسیاری از افراد نزد ما آمده و گفتند: آن مرحوم برای ما کارهایی انجام دادند و به ما توصیه کردند که بنده راضی نیستم که در مورد این فعالیت ها به کسی چیزی بگویید.

ویژگی دیگر پدر، ساده زیستی ایشان بود. وقتی ایشان در دانشگاه قم مشغول فعالیت بودند، بنده بارها خدمت ایشان رسیدم و در خصوص نامناسب بودن صندلی محل کارشان و تعویض آن - به دلیل مشکلی که ایشان داشتند - با ایشان صحبت کردم، ولی قبول نکردند و گفتند: می خواهم صندلی من مثل صندلی سایر افراد باشد.

به طور کلی مرحوم آیت الله قاضی (ره) دارای صفات ویژه ای بودند. ایشان علاوه بر سخت گیری عجیب در مخارج بیت المال، در مسائلی که مربوط به آینده می شد، وسعت نظر فوق العاده ای داشتند. علاوه بر اینکه تفکر اسلامی اصیل را داشتند، شخصی به روز بودند و نیازهای آینده و امروز را بررسی و متناسب با آن برنامه ریزی می کردند.

صفت بارز دیگر ایشان ولایی بودن ایشان بود که به عنوان مثال برای مسجد دانشگاه چند نام انتخاب شد، ولی ایشان الغدیر را پذیرفتند و اصرار داشتند. همین طور در نام گذاری مسجد و مؤسسه فرهنگی که در خرم آباد که زمین آن را ایشان وقف نمودند، به نام الغدیر نام گذاری کرده اند.

حاج احمد فرزند مرحوم آیت الله قاضی (ره) در ادامه می افزاید:

مرحوم والد بسیار کم حرف بودند و همیشه در یک سکوت معناداری به سر می بردند. خیلی کم پیش می آمد که سخنی در مورد خودشان بگویند. یک بار از ایشان خواستم که ضبط صوتی بیاورم و خاطرات را بیان کنند. ایشان در جواب فرمودند: «من هم آدمی بودم مثل همه مردم. چه دارم بگویم!» این در حالی بود که چندین سال آشنایی با امام و احکام مختلف و مسئولیت های مختلف را داشتند.

مسئله بعدی، مسئله دیالیز ایشان بود. حدوداً چهار سال دیالیز شدند. در این مدت که در خدمتشان بودم، یک روز گفتم: آقا! اجازه بدهید یک دستگاه خریداری شود و در منزل شما را دیالیز کنیم. قبول نکردند، حتی از دفتر مقام معظم رهبری هم گفتند و همچنین آقای وافی نیز اصرار کردند، ولی آقا قبول نکردند. می گفتند من هم مثل همه این مردم دیالیز می شوم.

یک بار در بیمارستان، در نوبت انتظار دیالیز بودیم. دیدم افراد فقیری هم منتظر رسیدن نوبت هستند. به پدرم گفتم که شأن شما این نیست با این افراد در یک صف بایستید. در جوابم خیلی صریح و قاطع گفت: احمد! تو فکر نمی کنی که شاید همین افراد در پیش خداوند از من بهتر و عزیزتر باشند. دیگر چیزی نتوانستم بر زبان بیاورم. آری، امام علی علیه السلام چه زیبا در صفات متقین می فرماید: «اوسع شیء صدراً و أذل شیء نفساً». به راستی، ایشان از مصادیق این دو صفت بود.

5. دکتر احمد عابدی

دکتر احمد عابدی رئیس پژوهشکده علاّمه طباطبایی از اساتید بارز حوزه و دانشگاه است و چهره ای شناخته شده است. ایشان که چندین سال با آیت الله قاضی خرم آبادی در دانشگاه قم همکاری نزدیک داشت، در پاسخ به درخواست ما با بزرگواری مطالبی را دربارۀ آیت الله مهدی قاضی نگاشت که فرازهایی از آن را می-آوریم:

از نگاه امیرالمؤمنین علیه السلام، چهار گروه ارزش تحصیل علوم دینی را ندارند:

الف) دین فروشانی که می خواهند با علم دینی به مناصب دنیایی برسند؛

ب) انسان های ساده ای که زود در برابر شبهات آسیب پذیرند؛

ج) ثروت اندوزان؛

د) شهوت رانان.

سپس حضرت علی علیه السلام فرمود: عالمان ربّانی، تعدادشان اندک است، اما ارزش و منزلت والایی دارند و خیر و برکتشان برای مردم فراوان است. ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله حاج شیخ مهدی قاضی خرم آبادی، یکی از این علمای ربّانی است. خدمات این مرد بزرگ ومخلص در دوران قبل از انقلاب اسلامی و در جریان نهضت و پس از آن در شورای عالی قضایی و در مدیریت حوزه علمیه قم، برای آشنایان با آن بزرگوار پوشیده نیست. اما نگارنده در این مختصر تنها به چند صفت اخلاقی آن عالم وارسته و خدوم و متخلق اشاره می کنم:

ظرافت، تیز بینی و نکته سنجی های موشکافانه خود را در برخوردهای اجتماعی در دست داشت و این گونه بود که به خوبی توانست دانشگاه قم را در شرایط بحرانی و با وجود جریان های متضاد فکری و سیاسی به خوبی هدایت و آن را سالم نگه بدارد.

سعه صدر یکی از ضروریات یک مدیر متعهد اسلامی است. مرحوم آیت الله قاضی شاید در میان نوع عالمانی که در این طبقه سراغ داریم، سرآمد همه بود. آن مرحوم هرگز اجازه نمی داد که نزدیکان و مسئولان دانشگاه با حالت خشن و تند و با عصبانیت با دانشجویان و کارکنان برخورد کنند. او با اخلاق و روش خود، درس همکاری و مدارا با مردم را آموزش می داد. کسانی که با او مأنوس و محشور بودند، به خوبی می دانند که وی چنان به دیدگاه مخالفان و منتقدان خود احترام می گذاشت که گاهی کسانی را به‌کار می گمارد و به خدمت می گرفت که هرکس می دید، تعجب می کرد که چگونه یک روحانی با این گونه افراد در یک مجموعه می تواند کار کند و چگونه این روحیات و اخلاقیات متفاوت را کنار یکدیگر به خدمت گرفته است. این هنر مدیریت مرحوم قاضی بود که با سعه صدر و آغوش باز، از دیدگاه های دیگران استقبال می کرد، اما در نهایت همیشه تصمیم را خود او می گرفت و آنچه را حقّ تشخیص می داد، بدان عمل می کرد.

از مجموع مطالب کسانی که درباره شخصیت آیت الله قاضی (ره) سخن گفته-اند، می توان ویژگی های وی را این گونه خلاصه کرد:

خاطره ای از بزرگواری مرحوم قاضی

آیت الله صادقی، رئیس حوزه علمیه ی کمالیه خرم آباد، می گوید:

قبل از پیروزی انقلاب در ایام مبارزات، ساعت سه و نیم شب نهم ماه مبارک رمضان ناگهان در منزل ما به صدا درآمد. وقتی در را باز کردم، با شخصی مواجه شدم که نام من و مرحوم قاضی را پرسید. وقتی به او پاسخ دادم، بلافاصله من را سوار آمبولانس کردند. دیدم پیش از من، مرحوم شهید رحیمی وسیف السادات و مرحوم ورامینی و چند تن دیگر را نیز سوار کرده اند. آمبولانس به راه افتاد. در بین صحبت ها، متوجه شدم که آیت الله قاضی هم حضور دارد. ماشین پیچ و خم جاده-ها را طی کرد و وقتی به گردنه زالیان رسیدیم، یکی از مأمورانی که همراه ما بود، به شدت ما را کتک زد و کتک کاری او تا نزدیک اراک ادامه داشت. او آن قدر مشت به صورت ما زد که خودش هم خسته شد و تا بیست روز هنگام وضو، صورت ما درد می گرفت. ما را به زندان بردند. بعد از تحمل چند ماه شکنجه بالاخره روزهای باشکوه انقلاب اسلامی فرا رسید و ما آزاد شدیم.

سه روز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، بنده طی حکمی از سوی امام (ره)، رئیس دادگاه انقلاب لرستان شدم. در همان ایام، طبق معمول که به زندان ها سر می زدم، در کمال تعجب همان شخص را که چند ماه قبل به شدت ما را زده بود، دیدم. او به دست و پای من افتاد و شروع به التماس کرد. همه زندانیان از جمله سران ساواک که در آنجا بودند، حیرت زده شدند که مگر چه رابطه ای داشته ایم! ماجرای دستگیری و کتک زدن آن مرد را به آنان توضیح دادم.

چند روزی از دیدار ما از زندان گذشته بود که یک روز بر حسب اتفاق دیدم این شخص نیست. سراغش را گرفتم، معلوم شد که مرحوم آیت الله قاضی آن شخص را آزاد کرده است. علت را از او جویا شدم. مرحوم آیت الله قاضی (ره) گفت: من جستجو کردم و دیدم این شخص به غیر من و شما کسی را اذیت نکرده. بنده از حقّ خودم گذشتم و یقین دارم که شما هم از حقّ خود می گذرید. بنابراین این شخص را آزاد کردم.

پرواز به عرش

از سال تولد او 82 سال گذشت. پرندۀ روح ملکوتی آیت الله قاضی دیگر تاب قفس تن را نداشت و با بی قراری به دنبال پرواز به عرش بود. زمینه ساز این پرواز، بیماری او بود که مدتی با آن مدارا کرده بود، اما سرانجام در شامگاه روز یکشنبه دوم آذر ماه 1388 وجود قدسی‌اش قاضی از زمین رها

شد. غم فراقش نه تنها خانواده بلکه دل همۀ دوستداران انقلاب اسلامی را داغدار کرد و این اندوه را به خوبی از پیام های تسلیت می شود مشاهده کرد، به خصوص از پیام تسلیت نائب عام امام زمان(عج) ولی امر مسلمین جهان امام خامنه ای(مد ظله العالی) که متن آن در ادامه خواهد آمد.

پیکر او بر دوش دوست داران و شاگردان تشییع گردید و سپس آن را بر گرد مزار حضرت معصومه علیها السلام طواف دادند. پس از آن با حضور پر شور مردم قم و آیات عظام و فضلا و دانشجویان، آیت الله سبحانی بر پیکرش نماز اقامه کرد و سپس در جوار مضجع شریف حضرت معصومه علیها السلام در دل خاک آرام گرفت.

مراسم ترحیم

با خاک سپاری پیکر پاک او، مجالس یادبودی بدین شرح برپا شد:

پیام های تسلیت

اشاره

یکی از راه های پی بردن به اهمیت فقدان بزرگان، پیام های تسلیتی است که در بزرگداشت آنان، از سوی دیگر بزرگان صادر می شود. پیام های تسلیت متعددی هم در سوگ آیت الله مهدی قاضی انتشار یافت که با دقت در متن آنها، به خوبی به جایگاه این عالم ربّانی می توان پی برد. این پیام ها را با پیام مقام معظم رهبری، آیت الله خامنه ای آغاز می کنیم.

پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب (مد ظله العالی)

بسم الله الرحمن الرحیم

درگذشت عالِم خدمتگزار و ایثارگر جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ مهدی قاضی (رحمت الله علیه) را به خاندان مکرم ایشان و به همه ارادتمندان این شخصیت روحانی دانا و توانا تسلیت عرض می کنم. خدمات برجسته این روحانی پرتلاش و مبتکر، چه پیش از انقلاب و چه در دوران مبارک جمهوری اسلامی، از ایشان شخصیتی کم نظیر در جامعه روحانیت و حوزه های علمیه پدید آورده بود و درگذشت ایشان، فقدانی تأسف بار است. از خداوند متعال رحمت و مغفرت و اجر جزیل برای تلاش خستگی ناپذیر و فداکارانه این روحانی عالی قدر مسئلت می کنم.

سید علی خامنه ای 5 / 9 / 1388

پیام تسلیت آیت الله مکارم شیرازی (مد ظله)

بسم الله الرحمن الرحیم

فقدان اسفناک عالم ربّانی و سخت کوش و پرتلاش و مخلص و مجاهد حضرت حجت الاسلام و المسلمین آقای قاضی (رضوان الله علیه) را به جامعه روحانیت قم و اهالی محترم خرم آباد و اساتید و دانشجویان دانشگاه قم و به آن بیت محترم صمیمانه تسلیت عرض می کنم.

مرحوم قاضی عالمی بود مدیر و مدبّر و با اخلاص و خدوم که سی سال دانشگاه قم را به طور آبرومندی سرپرستی کرد و بی آنکه ذرّه ای از حقّوق، مزایا و پاداش استفاده کند، از هر گونه تظاهر خودداری می کرد و با تمام وجود در خدمت دانشجویان و اساتید آن دانشگاه بود. بسیار با همّت و متواضع و حقّ شناس و عاشق اسلام و مکتب اهل بیت بود.

خداوند روح پاکش را با ارواح اولیاء الله محشور گرداند و به همه بازماندگان صبر و اجر فراوان عنایت فرماید!

ناصر مکارم شیرازی

پیام تسلیت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی

بسم الله الرحمن الرحیم

درگذشت عالم ربّانی و خدمت گزار خستگی ناپذیر مرحوم حجت الاسلام و المسلمین آقای قاضی خرم آبادی موجب تأسف و تأثر شد. این شخصیت بزرگوار که سال های عمر شریفش به تحصیل و

تدریس و تحقّیق و مدیریت علمی و خدمات فراوان عام المنفعه گذشت، از علمای خیراندیش و روشن بینی بود که جامعه ما به امثال او سخت محتاج است. این جانب سال ها شاهد انضباط، سخت کوشی و احتیاط او بودم. در تمامی مدت خدمت و خصوصاً تلاش برای عفو و آزادی محکومان، دیناری از اموال دولتی و عمومی استفاده نکرد، بلکه می کوشید استفاده های قهری از بیت المال را نیز جبران کند. زندگی زاهدانه در عین برخورداری مادی خانوادگی، پرهیز از خودنمایی وهیاهو، حریت و استقلال فکری و تلاش برای توسعه و پیشرفت علمی جامعه از حسنات آن مرحوم بود. تأسیس دانشگاه قم به همت والای او صورت گرفت و سال-ها خدمات او در مدیریت حوزه فراموش ناشدنی است.

این جانب این مصیبت را به بازماندگان و بیت شریف آن مرحوم و علمای اعلام و حوزه های علمیه و دانشگاهیان و همه ملت شریف ایران خصوصاً مردم غیور لرستان تسلیت عرض نموده، برای ایشان علو درجات و برای بازماندگان صبر و اجر مسئلت دارد.

سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

پیام تسلیت آیت الله العظمی جعفر سبحانی (مد ظله)

بسم الله الرحمن الرحیم

درگذشت عالم فرزانه حجت الاسلام و المسلمین آیت الله حاج شیخ مهدی قاضی موجب تأسف و تأثر شد. معظم له از بیت علم و تقوا برخاسته و پس از تحصیل مراتب عالی دانش و اخلاق، عمر خویش را یکسره به انجام خدمات علمی و اجتماعی و دینی گذراند و زندگی پربار او مصداق آیه شریفه «والباقیات الصالحات خیر عند ربّک ثوابا و خیر أملاّ» است. عاش و مات سعیداً.

درگذشت فقید سعید را به علمای اعلام و آیات عظام و حوزه های علمیه و اساتید دانشگاه قم تسلیت می گویم و از درگاه خداوند منان، برای آن مرحوم، غفران و علوّ درجه و برای بازماندگان ایشان صبر جمیل و اجر جزیل خواهانم.

قم - مؤسسه امام صادق علیه السلام

جعفر سبحانی

پیام تسلیت آیت الله هاشمی رفسنجانی (مد ظله)

بسم الله الرحمن الرحیم

خبر درگذشت حجت الاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ مهدی قاضی موجب تأسف و تأثر خاطر گردید.

ارتحال آن فقید سعیدکه در طول عمر پر برکت خود علاوه بر بنیان گذاری دانشگاه قم، خدمات دینی، علمی و اجتماعی ارزنده ای از خود برجای گذاشت را به علمای اعلام، آیات عظام، حوزه های علمیه و اساتید دانشگاه قم تسلیت گفته، از درگاه خداوند متعال برای آن مرحوم غفران الهی و برای بازماندگان صبر و اجر مسئلت می نمایم.

اکبر هاشمی رفسنجانی

رئیس مجلس خبرگان رهبری

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام

پیام تسلیت وزیر علوم، تحقّیقات و فناوری

بسم الله الرحمن الرحیم

روح بلند اندیشمند فرزانه ومعلم اخلاق واسوه خدمت و فضیلت حضرت آیت-الله قاضی خرم آبادی به پیشگاه حضرت دوست و جایگاه ابدی صالحین شتافت و ثلمه ای جبران ناپذیر برای جامعه علمی کشور و قلب مشتاقان علم و دانش پدید آورد و حوزه های علمیه و مراکز آموزشی بخصوص دانشگاه قم را به سوگی عظیم نشاند.

بی شک حضرت آیت الله قاضی خرم آبادی عمر خجسته خویش را در راه اعتلای دانش و تربیت دانشوران فرهیخته سپری ساخت و اندیشه زلال و مجاهدات مستمرشان در تاریخ بصیرت و دانایی، جاری بوده و صفا، پاکی، ساده زیستی و خدمت بدون چشمداشت از ویژگی های مبرهن و بارز این انسان ساعی، صادق و سخت کوش محسوب می شد.

این عالم ربّانی در طول حیات طیبه خویش، در تمام عرصه ها بی هیچ شائبه ای و به دور از هرگونه تعلقات فانی دنیا کوشید و با حمایت های همه جانبه به ویژه حمایت های مالی، خدمات خالصانه و خداخواهانه ای در حوزه و دانشگاه از خویش به یادگار گذاشت.

تلاش در تأسیس و راه اندازی و مدیریت دانشگاه جامع قم که نقشی مؤثر و انکارناپذیر در ایجاد تحول علمی در این استان داشته است، هرگز از لوح ضمیر مشتاقان دانش و پژوهش محو نخواهد شد.

این جانب ارتحال ملکوتی حضرت آیت الله مهدی قاضی خرم آبادی، ریاست محترم دانشگاه قم را به جامعه حوزوی و دانشگاهی به ویژه استادان، دانشجویان و کارکنان دانشگاه قم و بیت شریف ایشان به ویژه آقای احمد قاضی فرزند مکرم آن عالم عالیقدر، تسلیت و تعزیت عرض می نمایم و از بارگاه حضرت سبحان، علوّ مقامات و سموّ درجات مرحوم آیت الله قاضی را خواهانم و امید آن دارم که بستگان و بازماندگان مکرمشان در ظل عنایات حقّ تعالی و در سایه توجهات حضرت ولی عصر (عج) پیوسته از سلامت مدید و عزت سدید، بهره ور گردند.

کامران دانشجو

پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم

ارتحال عالم پارسا و معلم اخلاق حضرت آیت الله مهدی قاضی خرم آبادی (ره) را به عموم ارادتمندان ایشان خصوصاً جامعه حوزوی و دانشگاهی و دانشگاهیان استان پاک آستان قم و خاندان مکرم ایشان تسلیت و تعزیت عرض می کنم.

بی تردید عمر بابرکت این عالم ربّانی، منشأ خدمات ارزنده ای بود که یکی از برجسته ترین آنها، تأسیس و اداره دانشگاه جامع قم بود که در طول سی سال گذشته نقشی بی بدیل در توسعه و ایجاد تحول علمی در منطقه داشت و آثار آن هرگز از لوح ضمیر مشتاقان عرصه دانایی زدوده نخواهد شد.

به یقین می توان مرحوم آیت الله قاضی خرم آبادی (ره) را با توجه به مساعی وافر و بی دریغشان، در دو نهاد حوزه و دانشگاه، به عنوان نمادی از وحدت حوزه و دانشگاه برشمرد که سرمایه گران سنگ علمی، معنوی و مادی خویش را در راستای ارتقا و اعتلای دانشگاه و حوزه به کار گرفت. ایمان و توکل، همت بلند و اراده استوار، مناعت طبع و پارسایی، خوش رویی و وارستگی، صمیمیت و خیرخواهی، بی رغبتی به نام و عنوان و عدم دلبستگی به این و آن، سیمای واقعی شخصیت ایشان را ترسیم می کرد.

این جانب با توجه به شناخت و ارتباطی که به خاطر مسائل دانشگاهی در سال های اخیر با این روحانی فاضل داشتم، از بارگاه باریتعالی، علو مقامات و سمو درجات ایشان را خواهانم.

سید محمد حسینی

پیام تسلیت حوزه علمیه قم و جامعه مدرسین

بسم الله الرحمن الرحیم

ارتحال عالم نستوه و مجاهد حضرت آیت الله حاج شیخ مهدی قاضی خرم-آبادی موجب تأسف و تأثر و اندوه فراوان گردید. ایشان در طول زندگی با برکت خویش در قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در خدمت حوزه علمیه و نظام اسلامی بود.

از سوابق درخشان ایشان شرکت فعال در نهضت امام خمینی (قدس سره) قبل از انقلاب و پس از انقلاب، نیز مسئولیت هایی چون عضویت در شورای عالی قضایی، همکاری با شورای مدیریت حوزه علمیه قم و ریاست دانشگاه قم را می-توان نام برد.

آیت الله قاضی به منظور تربیت نیروهای متعهد و متخصص، جزو بنیان گذاران مدرسه عالی قضایی، تربیت مدرس و دانشگاه قم بود که تا آخرین روز حیات خویش نیز در مسئولیت ریاست دانشگاه قم به تربیت نسل جوان اهتمام داشت. پاکی و ساده زیستی و خدمت بی اجر و مزد، از خصوصیات بارز این انسان سالم و فداکار بود.

جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ارتحال ایشان را به محضر حضرت بقیة الله الاعظم (اروحنا له الفداء)، مقام معظم رهبری (مدظله العالی)، مراجع عظام تقلید (دامت برکاتهم) و عموم دانشگاهیان خاصه اساتید، کادر علمی و دانشجویان دانشگاه قم تسلیت عرض نموده، علو درجات را برای آن فقید و صبر و اجر فراوان برای بازماندگان آن مرحوم خواستار است.

فهرست منابع

قرآن کریم

نهج البلاغه

مستدرک الوسائل

یادنامه آیت الله قاضی (ره)

گفتگو با دکتر احمد عابدی

گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین منصوری

روزنامۀ جمهوری اسلامی چهارشنبه، 11 آذر 1388

هفته نامه افق حوزه، چهارشنبه، 4 آذر 1388

متن های پیام های تسلیت

گفتگو با آقای احمد قاضی، فرزند آیت الله مهدی قاضی.

حاج شیخ رفعت الله حامدی «امام جمعه خدوم» / عبدالرحیم اباذری

اشاره

تولد و پدر

میرزا رفعت الله حامدی سال 1320 ش در شهرستان میانه چشم به جهان گشود. پدرش ملاّ محسن گرمرودی، از روحانیون سرشناس و مورد احترام این شهرستان بود. ملاّ محسن مقدمات علوم اسلامی را نزد پدرش ملاّ مراد علی آموخت، سپس برای تکمیل دروس حوزوی به شهر اردبیل هجرت کرد و در حوزۀ این شهر از محضر میرزا علی اکبر مجتهد اردبیلی بهرۀ فراوان برد.

منطقه «میدان داغی» از توابع شهر میانه که محل تولد این عالم جوان بود، به شهر اردبیل نزدیک تر بود. از این رو، معمولاً طلاب و فضلای منطقه برای تکمیل دروس حوزوی خویش به جای حوزۀ تبریز یا زنجان، به حوزۀ اردبیل می رفتند. ملاّ محسن گرمرودی نیز پس از تکمیل درس های حوزوی در این شهر، برای تبلیغ دین و ارشاد مردم در منطقه میدان داغی به روستای «دوه داشی» رفت و در این روستا ساکن شد و به فعالیت دینی و فرهنگی همت گمارد. او چندین سال به تلاش خود ادامه داد، تا اینکه در اواخر عمر به جهت سالخوردگی و عدم توانایی جسمی به شهر قم رفت و

نزد فرزند روحانی اش در این شهر ساکن شد. ملاّ محسن در سال 1355 ش چشم از جهان فرو بست و در قبرستان بهشت معصومه این شهر به خاک سپرده شد. ⁽¹⁾

پدربزرگ

آخوند ملاّ مراد علی گرمرودی از عالمان متعهد و پر تلاش شهرستان میانه، جد امام جمعه شهید حاج میرزا رفعت حامدی به شمار می آید. او تحصیلات مقدماتی و سطح را در حوزۀ علمیۀ تبریز نزد اساتید آن زمان آموخت. بعد به تهران آمد و در حوزۀ علمیه پایتخت به تحصیلات عالی خود ادامه داد و یکی از استادان برجستۀ شهر تهران شد.

این روحانی سخت کوش علاوه بر تدریس و تعلیم و تربیت شاگردان در حوزۀ پایتخت، به مدرسه دولتی و تازه تأسیس «دارالفنون» رفت و یکی از کرسی های تدریس آنجا را برعهده گرفت و بدین ترتیب مورد توجه و احترام دولت مردان وقت درآمد. ⁽²⁾

چند سال بعد در ربیع الثانی 1297 به زادگاهش منطقه میانه بازگشت و در کنار سنگر تبلیغ دین و ارشاد مردم، سنگر دیگری برپا کرد و به مبارزه با ظلم و ستم اشرار و خوانین منطقه بر خاست.

این عالم عامل در عرصۀ تحقّیق و تألیف نیز آثار ارزشمندی پدید آورد که متأسفانه همه آنها گرفتار حوادث تلخ روزگار شد و بر اثر غارت و چپاول اشرار منطقه از بین رفت. فقط حاشیه های ایشان بر دو جلد کتاب شرح لمعه و یک دورۀ کامل نحو که در روز 13 ربیع الاول 1293 ق از نگارش آن فارغ شده است، با دست خط زیبای وی به یادگار مانده است. ⁽³⁾

نقش مّهری که در انتهای این آثار به چشم می خورد و مورد بازدید نگارنده قرار گرفته است، جملۀ «یا مراد من لا مراد له» می باشد.

منزل ملاّ مراد علی در شهر میانه جنب مسجد «کربلایی تقی» مسجد موسی بن جعفر علیه السلام فعلی قرار داشت. او در همان جا چشم از جهان فرو بست و در ضلع شرقی صحن امامزاده اسماعیل، به خاک سپرده شد.

تحصیلات و استادان

شهید میرزا رفعت الله حامدی پس از گذراندن دوران کودکی، چون در خانوادۀ مذهبی و ساده و بی‌آلایش به سن نوجوانی و بلوغ رسید، بی‌درنگ علاقه مند به پیروی از راه پدر و جد بزرگوارش شد و تصمیم گرفت به جمع طلاب و فضلای فاضل و متعهد بپیوندد و درس تقوا و تعهد بیاموزد.

او در هفت سالگی روخوانی قرآن، ادبیات فارسی و مقدمات علوم عربی را نزد پدر فرا گرفت، در سال 1339 ش وارد حوزۀ علمیۀ میانه شد، بقیۀ مقدمات را نزد حجت الاسلام و المسلمین حاج سید سجاد حججی و سطح را به مدت دو سال در محضر حضرات آیات آقا میرزا ابومحمد حجتی، میرزا لطفعلی زنوزی و حاج شیخ هادی نیری ⁽¹⁾آموخت. در اینجا به معرفی اساتید گمنام ایشان می پردازیم:

استادم آمیرزا ابو محمد برای طلبه ها غذا درست می کرد و خانه خودش را هم مدرسه کرده بود. منزل ایشان یک اتاق داشت که طلبه ها در آن ساکن شدند. آمیرزا ابو محمد کفیل و سرپرست طلبه‌ها شد. در ابتدا چند نفر بیشتر نبودیم. بعدها که شاگردان ایشان زیاد شد، خانه ای خرید و آن را جزء خانه خود کرد. این خانه بالا و پایین داشت، دست طلبه ها بود... ایشان خیلی زحمت می کشید، حتی شب ها سرزده به اتاق طلبه ها می آمد تا ببیند طلبه ها درس می خوانند یا نه. کرسی داشتیم، ولی او زیر کرسی نمی نشست. پوستین می پوشید و می گفت: اگر در زیر کرسی بنشینم، خلاف انصاف می‌شود. ⁽³⁾

مؤسس حوزۀ علمیۀ میانه پس از سال ها تلاش و کوشش و خدمت به طلاب و فضلا و مردم، در 88 سالگی به سال 1368 ش چشم از جهان فرو بست و در قبرستان طالب آباد جنب گلستان شهدای میانه به خاک سپرده شد.

خاطره ای از دوران تحصیل

در آن زمان که شهید میرزا رفعت الله حامدی در حوزه میانه مشغول تحصیل بود، در بعضی از روستاهای منطقه «میدان داغی» از توابع میانه، افرادی زندگی می کردند که اغلب سبیل های بلندی می گذاشتند؛ به طوری که تمام روی لب ها را می پوشانید و به همین جهت ظاهری غیر متعارف داشتند. در میان اینها، تاجرهایی هم وجود داشتند که هر روز با چند قطار شتر وارد شهر میانه

می‌شدند و در کاروان سراهای مختلف جای می گرفتند و اجناس روستایی خود را می فروختند و اجناس مورد نیاز خود را هم از شهر می خریدند و بار شتران می -کردند و بعد از ظهر همان روز به روستاهای خود بازمی گشتند.

در آن زمان، ناگهان شایع کردند که این اشخاص در بعضی از اصول و فروع دین مشکل دارند؛ مثلاً می گفتند: اینها در ماه مبارک رمضان فقط سه روز روزه می-گیرند. بنابراین چون منکر احکام ضروری اسلام هستند، پس نجس می باشند و باید از آنها اجتناب کرد؛ در حالی که این فقط یک شایعه بود. در این میان، علمای شهر به عنوان مخالف و موافق به دو دسته تقسیم شدند. حتی بعضی از بازاریان که در میان مردم به تقدس معروف بودند، وارد معرکه شدند و حکم به ارتداد آنها دادند و روابط تجاری خود را با آنها قطع نمودند.

در این میان، میرزا رفعت الله حامدی که طلبه ای جوان و کم تجربه بود، چون خودش از همان منطقه بود و به غیر واقعی بودن این شایعه یقین داشت، به دفاع از مردم متدین آن روستا پرداخت و این باعث شد تا خود او نیز متهم به هم مسلکی با آنها شود. او می گفت: «من اینها را از نزدیک می‌شناسم. آنان مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند. اگر هم به فرض بعضی هایشان در ماه رمضان سه روز، روزه می-گیرند، به علت جهل به مسأله است، نه اینکه اعتقادشان این باشد».

سخنان میرزا رفعت الله فایده و خریداری نداشت و او را به هم مسلکی با آن روستاییان متهم کردند و حکم اخراجش را از حوزۀ علمیه میانه نیز صادر نمودند. به علاوه، بر اثر فشار بعضی از همان بازاریان شهریه اش هم قطع شد. فضای شهر به قدری آلوده و مسموم شده بود که بعضی از روحانیون بزرگ هم نتوانستند مانع از این اقدام بشوند. در این میان، تنها روحانی که با تمام توان و جرئت، به دفاع از این طلبۀ جوان برخاست، حجت الاسلام و المسلمین حاج سید سجاد حججی بود. او در این شرایط دشوار، حامدی را در منزل خویش جای داد و مدت زیادی او را مورد حمایت مادی و معنوی خود قرار داد، به درس هایش رسیدگی کرد و نگذاشت سرنوشت وی به گونه ای دیگر رقم بخورد. خود مرحوم حاج آقای حامدی چند بار این موضوع را به مناسبت هایی نقل می کرد و می‌گفت: «در این مدت آقای حججی بیش از فرزندان خود از من مواظبت و سرپرستی می کرد.» ⁽¹⁾

مدت زیادی این موضوع، بزرگ ترین معضل شهر میانه شده بود و هر روز هم پیچیده تر می شد، تا اینکه آقای حججی به منطقه میدان داغی رفت و مردم و ریش سفیدان آن مناطق را در مسجدی جمع کرد. به پیشنهاد وی، آنها نامه ای خطاب به مراجع عظام در قم و مشهد نوشتند و اعتقادات خود را در آن توضیح دادند و از مراجع عظام تقلید خواستند اگر در اعتقاداتشان ایراد و اشکالی است، متذکر بشوند تا رفع اشکال کنند. آقای حججی طی مسافرتی به شهر قم و مشهد، این نامه را به محضر مراجع عظام رساند و از آنها جواب گرفت. همۀ آن بزرگان، در جواب خویش بر مسلمان و شیعۀ دوازده امامی بودن آنان تأکید کرده بودند. ⁽¹⁾وقتی متن سخنان مراجع در شهر میانه و حومه انتشار یافت، این معضل که مدتی گریبان گیر مردم این شهرستان شده بود، برای همیشه از سطح منطقه برچیده شد.

در این ایام میرزا رفعت الله حامدی که طلبه ای نوزده ساله بود، ارادت ویژه ای به آقای حججی پیدا کرد. او هر روز وقت نماز ظهر، عصر ، مغرب و عشا در مسجد «کربلایی تقی» موسی بن جعفر علیه السلام فعلی حاضر می شد و با صدای دلنشینی که داشت، اذان می گفت و چون نماز جماعت به امامت آقای حججی آغاز می گشت، مکبری آن را برعهده می گرفت.

در انقلاب اسلامی

قیام خونین پانزده خرداد 1342ش منجر به شهادت بسیاری از مردم شهرهای قم، تهران و ورامین شد و چهلم این شهدا مصادف با اربعین حسینی سال 1383 ق گردید. بعد از ظهر همین روز، آقای حججی در بازار حاج عبدالحسین شهر میانه به منبر رفت و سخنان بسیار تندی را بر ضد رژیم پهلوی و شخص محمد رضا شاه ایراد نمود. به همین سبب، حکم جلب و دستگیری او صادر شد و مقرر گردید، مأموران ساواک شب هنگام به منزلش یورش بردند تا او را شبانه دستگیر نمایند. از سوی دیگر، علمای بزرگ شهر، چون احتمال دستگیری او را پیش بینی می کردند، وی را ملزم ساختند تا آن شب را در منزل سپری نکند و جای دیگری را برای استراحت انتخاب کند. منزل پدربزرگ طلبۀ جوان شهید میرزا رفعت الله حامدی، در کوچۀ پشت مسجد کربلایی تقی چند مدتی خالی از سکنه و محل امنی برای این کار بود. او به اصرار و خواهش از استادش درخواست کرد شب را در این منزل

بماند. آقای حججی نخست قبول نمی کرد و این کار را نوعی ترس و عقب نشینی تلقی می کرد که در روحیه مردم اثر سوء می گذاشت، اما وقتی اصرار علما و شاگردش را دید، به ناچار پذیرفت و شب را به آن منزل رفت. همان شب مأموران ساواک به طرز ناجوانمردانه ای به منزل آقای حججی حمله ور شدند و چون او را نیافتند، فرزندان و همسر ایشان را مورد ضرب و شتم قرار دادند، چنانکه همسر حامله اش به خاطر ترس و وحشت، نوزادش را زودتر از موعد مقرر به دنیا آورد.

حاج آقای حامدی در این باره نقل می کرد:

فردا صبح حاجی آقای حججی مرا به خانه اش فرستاد تا خبری بیاورم. وقتی رفتم و از ماجرا باخبر شدم، فوری برگشتم و گزارش دادم و من اولین نفری بودم که تولد پسرش را به ایشان مژده دادم. او به یاد فرزند سقط شده حضرت زهرا علیها السلام گریست و بعد نام پسر نوزادش را محسن گذاشت. ⁽¹⁾

بدین ترتیب، طلبه جوان رفعت الله حامدی دوران پر فراز و نشیب طلبگی را پشت سر می گذاشت و هر روز که می گذشت، ارتباط و علاقه اش با استاد بیشتر و صمیمی تر می شد.

تحصیلات در قم

او در سال تحصیلی 1342 ش به شهر قم هجرت کرد و با سکونت در مدرسه حقّانی و بعد در مدرسه حجتیه به تکمیل آموخته های علمی خویش همت گمارد. او دروس سطوح عالی مانند رسائل، مکاسب و کفایتین را از محضر حضرات آیات شیخ احمد پایانی، شیخ مصطفی اعتمادی و میرزا محسن دوزدوزانی بهره برد و در مجموع نزدیک به بیست سال در درس خارج فقه و اصول آیات عظام شریعتمداری، گلپایگانی، میرزا هاشم آملی، شبیری زنجانی و مکارم شیرازی شرکت کرد و در کنار آن چند سالی نیز در درس تفسیر مفسر قرآن و استاد و معارف اهل بیت علیهم السلام مرحوم آیت الله حاج شیخ باقر ملکی میانجی حضور یافت و در ردیف شاگردان خاص ایشان قرار گرفت.

تشکیل خانواده و فرزندان

این روحانی پر تلاش در سال 1346ش به فکر تشکیل خانواده افتاد و با دختر یکی از بازاریان محترم و متعمدین شهر میانه به نام حاج صفر صادق نژاد وصلت کرد. حاصل این ازدواج سه پسر و چهار دختر شد که نام پسران و دامادهایش به شرح زیر است:

حجت الاسلام محمد رضا حامدی، از فضلای حوزه علمیه قم که هم اکنون امام جمعه شهر میانه می باشد؛

علی رضا حامدی، لیسانس و دارای شغل آزاد؛

حمید رضا حامدی، دانشجوی رشته کامپیوتر در دانشگاه تهران؛

داماد اول حجت الاسلام سید حسن حسینی، فرزند آیت الله سید کاظم حسنی میانجی امام جمعۀ خرم آباد؛

داماد دوم، حجت الاسلام سید ابوالفضل افضلی، فرزند حاج آقا افضلی سردفتر ازدواج شمارۀ 6 قم؛

داماد سوم، حجت الاسلام سید احمد حسینی، فرزند حجت الاسلام و المسلمین مرحوم حاج سید مبارک حسینی؛

داماد چهارم، آقای سید محمد روحانی، فرزند آیت الله سید شمس الدین روحانی، پیش نماز مدرسه امیرمؤمنان قم.

او طی توسلاتی که به ساحت مقدّس حضرت امام رضا علیه السلام و حضرت معصومه علیها السلام داشت، از آن دو شفیع بزرگ خواسته بود که در امر ازدواج دخترانش عنایتی داشته باشند و دامادهایش را افرادی صالح و از سلسلۀ سادات انتخاب بکنند؛ چنانکه همین طور نیز شد. ⁽¹⁾

فعالیت ها و مسؤلیت ها

وی از همان سال های آغازین طلبگی در شهر میانه، به فعالیت دینی و تبلیغی علاقه داشت. هر سال در ایام تبلیغی و تعطیلی اعم از ماه محرم، رمضان و تابستان به روستاهای اطراف میانه می رفت و با شور و شوق فراوان در هدایت و ارشاد مردم و خدمت به آنان سر از پا نمی شناخت. در سال 1353 فعالیت های تبلیغی - فرهنگی و دینی او به مناطق شهریار، کرج، تهران، جلفا و علمدار گرگر گسترش

پیدا کرد. این روحانی سخت کوش و متعهد هر سال در ایام تعطیل و تبلیغ به این مناطق می رفت و علاوه بر سخنرانی و منبر، با تشکیل کلاس های دینی برای جوانان و نوجوانان در امر تعلیم و تربیت آنان می کوشید.

او در ضمن صحبت های خود هر از چند گاهی به مسائل انقلاب اسلامی و افشاگری جنایت های رژیم ستمشاهی می پرداخت و مردم و جوانان را روشنگری می نمود؛ به طوری که به این دلیل، چند بار دستگیر شد و مورد بازجویی ایادی ساواک قرار گرفت. پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی هرگز خود را کنار نکشید و در عرصه های مختلف به ایفای نقش پرداخت و خدمت به مردم و انقلاب و نظام را سرلوحه فعالیت هایش قرار داد. در اینجا فهرست مسئولیت های مهم اجرایی، قضایی، فرهنگی و دینی او را در مناطق و شهرهای گوناگون مرور می کنیم:

سرپرستی کمیته انقلاب اسلامی شهر علمدار گرگر در آذربایجان غربی به حکم دفتر حضرت امام خمینی در قم، تاریخ حکم 14 / 1 / 1358 برابر پنجم جمادی الاول 1399ﻫ .ق؛

از سوی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم با دو حکم، قاضی شرع در دادگاه های انقلاب اسلامی علمدار و جلفا به مدت سه سال، تاریخ حکم 22 / 6 / 1358و مسؤل رسیدگی به وضع رباخواران در مناطق جلفا و علمدار و حومه، تاریخ حکم، 10 / 10 / 1358؛

امامت جمعه در شهر جلفا در سال 1358 به مدت یک سال؛

امامت جمعه موقت در مرودشت شیراز به مدت پنج سال (از 1367 تا 1367)؛

مسؤلیت سازمان تبلیغات اسلامی شهرستان جهرم در استان فارس، دو سال (1371 و 1372ﻫ.ش)؛

حضور در جبهه‌های غرب و جنوب در موارد متعدد؛

تلاش در جهت کمک رسانی و تجهیز کاروان های مردمی به جبهه های نبرد؛

امامت جمعه در شهرستان میانه، دوازده سال (1373 - 1385)؛

عضو مؤسس و مدیر گروه معارف اسلامی در دانشگاه آزاد شهرستان میانه.

آثار و تألیفات

روحانی شهید حاج شیخ رفعت الله حامدی در کنار فعالیت ها و مسؤلیت های اجرایی و فرهنگی، از موضوع تحقّیق و تألیف غافل نبود. در اوقات فراغتی که به دست می آورد، به کار تحقّیق و تألیف نیز می پرداخت. حاصل تلاش ایشان در این عرصه به شرح زیر است:

تقریرات درس خارج فقه و اصول آیت الله مکارم شیرازی (خطی)؛

شرح بر رسالۀ حقّوق امام سجاد علیه السلام (خطی)؛

شرح مجموعۀ حدیثی از فرمایشات اخلاقی امامان معصوم علیهم السلام (خطی)؛

مقالات متعدد در موضوعات گوناگون که در بعضی نشریات محلّی و سرتاسری چاپ شد؛

تهیه و تدوین جزوات درسی گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی پیام نور شهرستان میانه.

ویژگی های اخلاقی

بردباری و سعه صدر

در سال 1373 شمسی که به عنوان امامت جمعه میانه این مسؤلیت خطیر را بر دوش گرفت، با توجه به اختلاف ها و تنش هایی که سال های سال بر کوچه پس کوچه ها و خیابان های این شهر سایه افکنده بود، سعی بسیار نمود تا از عمق و شعاع آن بکاهد. با صبر و تحمل و سعۀ صدر و بزرگواری، همۀ گروه ها و نیروهای معتقد به انقلاب را زیر بال و پر خویش گرفت، مثل پدری دلسوز و مهربان بر نقاط اشتراک آنان تکیه کرد و اتحاد و الفت و یکپارچگی را در سطح شهر و در میان مردم عینیت بخشید.

نماد خدمت و خضوع

در طول دوازده سال امامت جمعه، همواره در خدمت مردم بود، به رفاه و آسایش مستمندان و مستضعفان می اندیشید. در جلساتی که با مسئولین اجرایی شهرستان داشت، همواره این مسائل را به آنها گوشزد می نمود و از آنان می خواست به طور جدی در خدمت مردم و درصدد تأمین آسایش و رفاه حال تودۀ مردم باشند. به خصوص به خانواده های شهدا، ایثارگران و رزمندگان و جانبازان عشق می ورزید و خضوع و خشوع زاید الوصفی به آنها از خود نشان می داد و آنها را ولی نعمت خود می‌شمرد.

سادگی و بی آلایشی

ظواهر دنیا و بزرگی مسئولیت ها هرگز نتوانست او را از اهداف اصلی و ذیّ طلبگی باز بدارد و زندگی سادۀ و طلبگی او را تغییر بدهد. این ساده زیستی در زندگی شخصی بر مسئولیت اجتماعی و دفتر امامت جمعۀ ایشان هم تأثیر و سرایت کرده بود. آغوش دفتر در سرتاسر روز به روی مردم و مسئولین باز بود. هر کسی از هر قشری اگر مشکل داشت، به راحتی وارد دفتر می شد و با خود ایشان درد دل و گفتگو می کرد. تا آخر عمر هیچ نگهبان و محافظی در دفتر ایشان دیده نشد. او همۀ اینها را بدون منّت و توقع و فقط به خاطر رضای خدا و ایفای وظیفه انجام می داد. بارها مسئولین انتظامی و امنیتی شهر خواستند تیم حراستی در اختیار دفتر بگذارند، ولی او زیر بار نرفت و به همان سادگی و بی آلایشی بسنده نمود. حاج آقای حامدی در وصیت نامه اش در این مورد خطاب به نزدیکان و دوستانش می نویسد:

در اقبال و ادبار دنیا خود را نبازید. زندگی دنیا چنین بوده و خواهد بود. یکی را امروز بالا می برد و فردا پایین می کشد. اوست همیشه باقی.

احترام به اساتید

یکی دیگر ار خصوصیات بارز امام جمعۀ شهید میانه، احترام به بزرگان و اساتید خود بود. بارها شاهد بودم وقتی از مرحوم آیت الله حاج شیخ نصرت الله بناروانی از علمای بزرگ میانه، نامی و ذکری به میان می آمد، با تجلیل و احترام و ادب بسیار از ایشان یاد می کرد. از مقام علمی و سایر مراتب و فضایل آن عالم می-گفت و به حال او غبطه می خورد، به خصوص به مرحوم آیت الله حاج شیخ باقرملکی که استاد تفسیرش بود، ارادت خاصی داشت او از اینکه مقام علمی و اخلاقی ایشان در میان همشهریان ناشناخته است، همواره اظهار تأسف می کرد. در تلاش بود تا مجلس بزرگداشتی در تبیین مقام علمی و منزلت اخلاقی او در سطح شهرستان برگزار بکند، ولی به دلیل عدم همکاری مسئولین ذی ربط به این کار موفّق نشد.

او ارتباط نزدیک و خیلی صمیمی با استادش حاج سید سجاد حججی داشت و این ارتباط به مدت دو دهه ادامه پیدا کرد. او هر وقت از شهر قم به میانه می رفت، حتماً به منزل استادش سر می زد و از ایشان احترام و تجلیل به عمل می آورد، تا این که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، آقای حججی به درخواست مؤمنین، خود را کاندیدای نمایندگی در دورۀ اول مجلس شورای اسلامی کرد. در این

هنگام حاج آقای حامدی بنا به تشخیص خود، از کاندیداتوری استادش حمایت نکرد و فرد دیگری را بر او ترجیح داد و از این تاریخ بود که روابط این دو استاد و شاگرد به سردی گرایید و هر روز بر فاصله و تنش آن افزوده شد.

در این میان بعضی از افراد چاپلوس که معمولاً نان را به نرخ روز می خورند، در تکاپو بودند تا ایشان را علیه استادش بشورانند، به خصوص در این دوازده سالی که ایشان امام جمعۀ میانه بود و مقام و موقعیت داشت، گاهی سخن چینان به نقل از آقای حججی بر ضد ایشان سخن چینی می‌کردند و درصدد بودند تا امام جمعه محترم تحریک شود و در مجامع و محافل عمومی بر علیه استادش سخنی بگوید و احیاناً پرخاشی بکند، ولی این روحانی متعهد هرگز به این شیطنت ها تسلیم نشد. بارها از نزدیک مشاهده می شد که ایشان در برابر آن تفرقه افکنان می گفت: «حاج آقای حججی استاد من بود و حقّ استادی بر گردن من دارد و من هیچ وقت به خود اجازه نمی دهم در مورد ایشان کوچک‌ترین اسائۀ ادبی بکنم.»

نوکری اهل بیت علیهم السلام

به اهل بیت معصومین علیهم السلام عشق و علاقه فراوان داشت، به خصوص شیعۀ امام حسین علیه السلام و یارانش بود و با شور و شوق خاصی در مجلس عزاداران حسینی حاضر می شد. روضه خوانی برای ائمه علیهم السلام و حضرت زهرا علیها السلام و به ویژه ابا عبدالله الحسین علیه السلام را مایه عزت و شرف برای خود می دانست و با صدای گیرا و دلنشین و با خلوص تمام روضه می خواند و گریه می کرد. او در بخشی از وصیت نامه خود می نویسد:

در دار دنیا در زیر لوای حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام پناه گرفتم و از اعمال صالحه به ذکر مصائب و مناقب و فضایل اهل بیت و اشک های چشمانم امیدوار هستم. افتخار نوکری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام را از دست ندادم.

بعد در فراز دیگر خطاب به فرزندان می گوید:

از خواندن قرآن و دعاهای مأثور غفلت نکنید و به روضه خامس آل عبا اهمیت بدهید، خشنودی حضرت زهرا علیها السلام آنجاست. فرزندان خود را متدین بار بیاورید.

ولایت مداری

از دیگر ویژگی های بارز ایشان اعتقاد کامل و التزام عملی به ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام و ولایت ولی فقیه جامع شرایط در زمان غیبت بود. او التزام عملی به این اصل را به دیگران هم توصیه و تأکید می کرد. وی در بخشی دیگر ازوصیت نامه اش، خطاب به فرزندانش می‌نویسد:

ولایت انبیاء و ائمه علیهم السلام سرلوحۀ زندگی‌هاست. مرگ بدون ولایت، مرگ جاهلیت است. امروز ولایت فقیه محور مدیریت جامعۀ ماست. باید از ولیّ امر اطاعت کرد تا حکومت شیعه برقرار باشد.

عروج مظلومانه

پس از سال ها تلاش و کوشش و خدمت خالصانه و صادقانه به مردم، سرانجام این روحانی فداکار روز سه شنبه 24 / 11 / 1385 برابر 24 محرم 1428 وقتی نزدیک اذان ظهر می خواست برای اقامۀ نماز جماعت آماده شود و به مسجد جامع برود، با ضربه های چاقوی فرد سنگدلی که گویا اختلال حواس داشت و خواسته ی غیر منطقی از او داشت، به شهادت رسید و به سوی خدای متعال پر گشود.

فرد قاتل قبلاً چند بار به دفتر امام جمعه آمده و از الطاف مادی و معنوی او بهره مند شده بود و حتی امام جمعه دلسوز و مهربان به وی وعده داده بود که مشکلات خانوادگی او را برای همیشه و اساسی برطرف بکند، ولی او ازاین صداقت، ساده زیستی و بی آلایشی سوء استفاده کرد و یک بار دیگر به بهانه درخواست کمک مالی به دفتر آمد و مثل همیشه وارد اندرونی و اتاق مخصوص امام جمعه شد و ناگهان با چاقویی که قبلاً آماده کرده بود، ایشان را مورد ضرب و شتم شدید قرار داد و از پای درآورد.

چنان که اشاره کردیم، ایشان به دلیل برخورداری از روحیه مردمی و ساده زیستی، دارای نیروی محافظتی و امنیتی نبود و این امر باعث می شود که قاتل به راحتی به دفتر امام جمعه برود و چون در آن زمان شخص دیگری هم حضور نداشت، قصد شوم خود را عملی می کند. وقتی مردم آن مرد را بیرون دفتر با دست و چاقوی خونین مشاهده می کنند، متوجه جنایتش می شوند و هنگامی بر پیکر نیمه جان امام جمعه حاضر می شوند که خیلی دیر شده بود و بدین ترتیب امام جمعۀ شهرستان میانه مظلومانه و غریبانه به شهادت می رسد. این شهادت مظلومانه نشان داد که روحانیت اصیل شیعه در خدمت به مردم، صادق و بی‌آلایش است و تا پای ایثار جان و خون می ایستد.

در پی این حادثه غم‌انگیز شورای سیاستگزاری ائمه جمعه، آیت الله مکارم شیرازی، آیت الله شبستری امام جمعه تبریز و نماینده ولی فقیه درآذربایجان شرقی، و حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ غلامرضا حسنی امام جمعه ارومیه و نماینده ولی فقیه در آذربایجان غربی، با صدور اطلاعیه‌هایی، این عروج شهادت گونه را به مردم میانه و خانواده محترم امام جمعه تبریک و تسلیت گفتند. علاوه بر این از طرف نماینده ولی فقیه در آذربایجان شرقی و استاندار این استان، یک روز در استان و سه روز در شهرستان میانه عزای عمومی اعلام شد.

فردای آن روز، پیکر آغشته به خون امام جمعه میانه، ساعت 30: 10 صبح با حضور انبوه و حماسی قشرهای مختلف مردم، از مقابل بیمارستان امام خمینی(ره) به سمت مسجد جامع به طرز باشکوه و کم سابقه ای تشییع شد و آیت الله شبستری بر پیکر او نماز اقامه کرد. بعد از ظهر همین روز، پیکر او طبق وصیت به شهر قم انتقال یافت. در آنجا نیز با حضور بعضی مراجع تقلید، اندیشمندان، فضلا و طلاب و تعداد زیادی از مردم میانه و قم از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام به طرف حرم حضرت معصومه علیها السلام تشییع شد و بار دیگر آیت الله مکارم شیرازی، بر آن نماز خواند و سپس پیکر شهیدش در گلزار شهدای علی بن جعفر علیه السلام قم به خاک سپرده شد. روحش شاد و راهش پر رهرو باد.

محمد جواد انصاری همدانی «باغبان عرفان» / غلامرضا گلی زواره

اشاره

پدر و مادر

حاج ملاّ فتحعلی انصاری، روحانی فاضلی بود که اصالتی شیرازی داشت. برای تبلیغ و نشر احکام اسلامی به همدان رفت و در این سرزمین رحل اقامت افکند. ایشان در همدان با بانوی صالح و پاکدامنی به نام رخساره خانم ازدواج کرد که محصول آن، دو فرزند به نام های بتول و محمد جواد بود. ⁽¹⁾

ولادت و ایام کودکی

رخساره خانم قبل از تولد نوباوه اش در رؤیایی راستین نویدی نورانی را دربارۀ فرزندش مشاهده کرد:

«فرشته ای مرا به سوی آسمان برد و از طبقات آن عبور داد، آن گاه سیمای سراسر نور و قداستی را دیدم که به من گفتند: او حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است. ایشان بشارت فرزندم را به من دادند و فرمودند مراقب و مواظب این طفل باش که مورد نظر ماست و آینده ای درخشان خواهد داشت». ⁽¹⁾

سرانجام در سال 1320 ق .1280 ش محمد جواد دیده به جهان گشود و خانواده اش را در موجی از سرور و شادمانی فرو برد. محمد جواد در دامن مادری وارسته و خوش نیت و پدری عالم و پارسا پرورش یافت، اما به زودی مادر وی در بستر بیماری قرار گرفت و هنگامی که محمد جواد چهار ساله بود، به سرای باقی کوچ نمود. ⁽²⁾

تحصیلات

محمد جواد که با مرگ مادر در اندوه فرو رفته بود، در سنین کودکی با برخی بیماری ها روبه رو گردید که تا سنین دوازده سالگی دامن گیرش بود، اما این ناراحتی ها و کسالت ها در ذهن و دل او فرسایشی به وجود نیاورد و از همان سنین، آثار هوش و استعدادهای فوق العاده و اشتیاق به معرفت و معنویت در وجودش هویدا بود.

وی از هفت سالگی فراگیری مقدمات دروس حوزوی و زبان و ادبیات عرب را نزد پدرش آغاز کرد. این برنامه تا سن دوازده سالگی استمرار یافت، اما در این سال محمد جواد، پدر دانشور و فاضل خود را از دست داد، گر چه این ضایعه اسفناک او را از کسب دانش‌های مفید باز نداشت. ⁽³⁾

اولین استاد او در حوزه علمیه همدان آقا سید علی عرب بود که نزدش فقه و اصول و برخی معارف عقلی چون اسفار ملاّصدرا و منظومه سبزواری را آموخت؛ چنان که فرزندش حاج احمد انصاری خاطر نشان ساخته، این شخصیت که از فقهای برجسته همدان بود، برای محمد جواد دورۀ سطح را تدریس می کرد. استادان دیگرش در همدان عبارت بودند از: آیت الله میرزا علی خلخالی، حاج آقا علی شهیدی، آقا محمد اسماعیل عمادالاسلام و میرزا حسین همدانی. ⁽⁴⁾

فراگیری طب

حاج میرزا حسین کوثر همدانی عالم فاضل همدان در سه محور طب، مطالعاتی داشت: طب اسلامی و آشنایی با روش درمانی ابوعلی سینا، طب محمد زکریای رازی و سایر مشاهیر مسلمان، و طب یونانی و کسب مهارت های تجربی دربارۀ گیاهان دارویی منطقه همدان. محمد جواد در محضر این طبیب جسم و جان، تبحر یافت و در زمرۀ اطبای سنتی همدان به شمار آمد که علاوه بر مردم محل، از اطراف و اکناف نیز برای درمان بیماری ها به خدمتش می رسیدند.

محمد حسین کوثر همدانی، در معرفت نفس و اخلاق اسلامی استادی برجسته محسوب می گردید و به فضایل و مکارم انسانی آراسته بود که محمد جواد در این جنبه نیز محضرش را غنیمت شمرد. ⁽¹⁾

مهارت در معقول و منقول

شیخ محمد جواد انصاری به دلیل ذکاوت سرشتی، اهتمام فوق العاده و لطف و عنایت الهی و توجهات اهل بیت علیهم السلام، در همان سنین جوانی و در 24 سالگی به درجه اجتهاد رسید و علمای حوزه همدان مقام فقهی او را تأیید کردند. ⁽²⁾

وی که برخی آثار فلسفی را نزد سید علی عرب و برخی مدرسان دیگر فراگرفته بود، علاقه مند گشت با مبانی عرفان نظری و حکمت های ذوقی بیشتر مأنوس گردد. به همین دلیل، در تهران به حوزه درسی حکیم نامدار سید محمد کاظم عصّار راه یافت و فصوص الحکم شیخ محی الدین عربی را از محضرش آموخت. آنچه علاوه بر تبحّر این متفکر برای آیت الله انصاری جذبه داشت، این بود که سید محمد کاظم در اظهار عقاید و افکار خود بسیار صریح و شجاع بود و تسلیم افکار و اعمال مزدورانه و مستبدانه نمی گردید و بهترین دلیل شهامتش مقاومتی بود که در برابر رضاخان از خود بروز داد و با آنکه ممرّ معاشی جز حقّ الزحمۀ تدریس در دانشگاه نداشت، از افاضه علمی در دانشگاه چشم پوشیده، ولی لباس روحانیت را تغییر نداد. ⁽³⁾

ملاّقات با اسوۀ وارستگی

آیت الله انصاری به موازات تحصیلات رسمی در معقول و منقول، از خودسازی و تزکیۀ درون غفلت نداشت و مشتاق پیمودن مسیری عرفانی با تکیه بر موازین شرعی بود. از این روی، به دنبال استادی وارسته و پارسا می گشت. بعد از مدت ها جستجو، با ملاّ آقا جان زنجانی در شهر زنجان ملاّقات کرد و از رهنمودهای وی برای تهذیب نفس و حکمت عملی بهره برد.

یکی از شاگردانش نقل کرده است:

«چند روزی در همدان خدمت آیت الله انصاری بودیم که فهمیدیم می خواهد با عارفی شوریده حال ارتباط برقرار کند که ملاّ آقاجان نام داشت. قرار شد مرحوم انصاری به زنجان برود. من با اصرار زیاد تقاضا کردم در این سفر همراهشان باشم (که پذیرفتند). من و آیت الله انصاری که بیست سال از من بزرگ تر بود و مجتهدی مسلّم به شمار می رفت، یک حجره در یکی از مدارس علمیه زنجان گرفتیم. در آن مدت ضمن اینکه من از پرتو مرحوم انصاری بهره می بردم، ایشان محضر ملاّ آقاجان را غنیمت شمرد و از مواعظ، توصیه ها و دستورات سلوکی او که مبتنی بر موازین شرعی بود، استفادۀ شایان توجهی نمود». ⁽¹⁾

ملاّ آقا جان که نام اصلی او میرزا محمود بود، از مروّجین و ذاکرین صادق زنجان است که برایش مقامات عالی معنوی نقل کرده اند. آیت الله زین العابدین، زنجانی را به عنوان عارف بالله، صاحب نفس زکیّ و جمال سالکین معرفی کرده است». ⁽²⁾

مرحوم محمد شریف رازی که با وی مأنوس بوده است، او را این گونه می-شناساند:

«آن طوری که نگارنده یافتم، آن مرحوم دانشمندی کامل، عارفی عامل، عابدی زاهد، عاشقی صالح و دارای معنویت و خلوص عمل و جدّاً مُعرِض از شهرت و تظاهرات بود. اوصاف متقین که در نهج البلاغه آمده است، درباره اش صدق می-کرد؛ زیرا زندگی ساده و متواضعانه ای داشت و به سادات بسیار احترام می کرد. صوفیه و دراویش را منحرف از حقّ می دانست و با آنان مخالفت می ورزید». ⁽³⁾

در قم

با وجود آنکه آیت الله انصاری در جوانی به درجه اجتهاد نایل شده بود، همچنان خود را نیازمند آموختن و افزایش دانسته های فقهی، اصولی و روایی می-دید. به همین دلیل، در سی سالگی همدان را به قصد اقامت در قم ترک نمود و محضر حاج شیخ عبدالکریم حائری را درک کرد. علاّمه سید محمد حسین حسینی تهرانی در این باره نوشته است:

«مرحوم حاج شیخ جواد انصاری، پس از اتمام تحصیلات (در همدان) جهت تکمیل فقه و اصول رهسپار دیار مقدّس قم گردید و در حوزۀ مقدّسه علمیه مدت ها در محضر درس مرحوم استاد بی‌بدیل، مرجع وقت حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری حاضر می شد و بهره ها می برد تا در این رشته تخصصی نیز به مقام عالی نایل آمد و به اجازات متعددی از مراجع وقت فائز و در مسائل فقهی صاحب فتوا گشت؛ به طوری که برخی دوستان و آشنایان از ساکنین همدان و غیره از آن مرحوم تقلید نموده اند». ⁽¹⁾

ایشان در درس مرحوم حائری هم درس آیات محترم امام خمینی، گلپایگانی و سید محمد تقی خوانساری گردید و با آیت الله سید محمد رضا گلپایگانی مباحثه-های مفصلی داشت. فرزندش حاج احمد انصاری گفته است:

«پدرم می فرمود: وقتی به اجتهاد رسیدم و مسائل فقهی و شرعی را خودم استنباط می کردم، با این وجود به قم رفتم و در درس مرحوم حائری شرکت کردم. آنجا با مرحوم امام خمینی آشنا می‌شوند و ویژگی علمی و اخلاقی امام چنان برایش جاذبه داشت که به مناسبت های گوناگون و در جلسات متعددی می گفت: «حاج آقا روح الله مرد بزرگواری است» و صفای نفس، جامعیت علمی و وارستگی ایشان را می ستود. اصولاً امام و مرحوم انصاری در دوران طلبگی علاوه بر مسایل درسی، درباره سلوک معنوی و عرفان عملی و نظری با یکدیگر ملاّقات ها و گفتگوهایی داشته اند، ولی چون فضای حاکم بر مدارس آن روز، عرفان و حکمت ذوقی را برنمی تابید، این روابط کاملاّ مخفیانه و در حالت استتار صورت می گرفت». ⁽²⁾

با وجود این، عده ای تنگ نظر تُنُک مایه که تحمل موفّقیت های علمی، معنوی و اخلاقی او را نداشتند، حرکات رشک آلود خود را آغاز کردند و از مرحوم انصاری نزد آیت الله حائری به مذمت پرداختند، حالاتش را به تمسخر گرفتند و به او نسبت درویشی دادند و گفتند: وی از روش صوفیان و اهل بدعت پیروی می کند، اما آیت-الله حائری که به خوبی این شاگرد با استعداد و پارسای خود را می‌شناخت و بارها پای بندی آیت الله انصاری را به شرع مقدّس در سلوک عرفانی دیده بود، به چنین گفته های مغرضانه و غیر واقعی وقعی ننهاد، اما به مرحوم انصاری توصیه کرد برای دور بودن از این آتش افروزی ها، حالات روحانی و برنامۀ خودسازی و تزکیه خود را کتمان کند و اغیار را به حریم مذکور راه ندهد. ⁽¹⁾

آیت الله حائری برگ اجتهاد انصاری را که به تأیید علمای همدان رسیده بود، تأیید و امضا کرد و آن مرحوم ضمن شاگردی نزد آن مجدِّد گران قدر حوزه، شروع به نوشتن شرحی بر عروةالوثقی کرد. این پژوهشِ گران‌سنگ برای آیت الله حائری افتخار آفرین بود. در همین ایام بود که برگ اجتهاد آیت الله انصاری را خدمت مرجع وقت شیعیان آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی فرستاد و آن مرجع بلند پایه هم این مقام علمی و فقهی مرحوم انصاری را تأیید کرد». ⁽²⁾

جوانه های جاوید

شیخ محمد جواد انصاری همدانی بعد از پنج سال خوشه چینی از خرمن فقاهت آیت الله حائری به همدان بازگشت و در حوزه این شهر به تدریس فقه و اصول در مقام سطح و خارج پرداخت، اما در همان اوان تدریس، ناگهان بارقه ای از لطف و عنایت الهی در اعماق قلبش نوعی فروزندگی معنوی پدید آورد.

در همان روزها طلاّبی که برای درس و بحث به محضرش می آمدند، برایش خبر آوردند که شخصی در سلک اهل عرفان و کسوت اهل علم به همدان آمده و برخی از مشتاقان معارف ذوقی در جلسات وی حضور می یابند. آیت الله انصاری که تا آن زمان با این شیوه ها مخالف بود، کوشید با روش های ارشادی خود، آن جمع را از ادامه چنین روندی برحذر دارد، اما آن عارفِ روشن ضمیر با

نگاهی نافذ به آیت الله انصاری و با زبان حال به وی می فهماند تو هنوز طعمِ شوقِ مقدّس را نچشیده ای و با زبان حال به وی گفت که به زودی خودت از عنایت الهی برخوردار می شوی و از زبانت حکمت جاری می گردد و آتشی به سوختگان عالم خواهی زد. این جملاّت چون تیری در جانش نشست و او را متحوّل ساخت، گویی گمشده ای دارد که قیل و قال مدرسه نمی توانست او را در یافتن این گوهر گرانبها یاری کند و چون از یافتن کسی که درد درونش را درمان کند، ناامید گشت، به پیشگاه حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله متوسّل گردید و جواب هم گرفت. خودش خاطر نشان ساخته بود:

«...مطمئن بودم دوام نمی آورم. ناگهان احساس کردم نوری قلبم را روشن کرد. آن گاه آرام شدم و آن حرارت درون فروکش کرد». ⁽¹⁾

آیت الله سید محمد حسین حسینی تهرانی یادآور شده است:

«آیت الله انصاری در ایام تحول درونی، به خدمت بزرگانی از اهل عرفان رسید و نیز در قم با برخی شاگردان مرحوم ملکی تبریزی از جمله حاج آقا سید حسین فاطمی و آیت الله آقا سید محمود مدرس یزدی ملاّقات ها و مذاکراتی برگزار کرده است». ⁽²⁾

تلاش های آموزشی و تربیتی

بعد از این انقلاب معنوی و رهایی از ظلمت های فکری و گام نهادن به ساحل آرامش در پرتو ذکر، عبادت، توسلات و دعاهای عارفانه و خالصانه، آیت الله انصاری به موطن خویش، همدان، بازگشت و برنامه های تربیتی خود را برای هدایت و رشد معنوی و اخلاقی افراد مستعد آغاز کرد.

او معمولاً مساجد دورافتاده، خلوت، متروک و گاه فراموش شده را برای اقامه جماعت برمی گزید و بسیاری اوقات در «مسجد پیغمبر» و در سال های بعد در زاویه ای از مسجد جامع همدان ضمن برگزاری نماز جماعت، به وعظ و خطابه می پرداخت.

در هفته دو جلسه اخلاقی برگزار می کرد: یکی مختص برخی شاگردان خاص که از مأنوسین ایشان بودند و هر هفته در روزهای یکشنبه در منزل حاج غلامحسین سبزواری برگزار می شد. در این

محفل نخست آیاتی از کلام الله مجید تلاوت می گردید و ایشان به مواعظی کوتاه اما پر محتوا و متحول کننده اکتفا می کرد، آن گاه مجلس غالباً با سکوتی توأم با تفکر و تأمل در آفاق انفسی و آفاقی سپری می گشت. به گفتۀ آیت الله سید احمد مهری زنجانی و آیت الله حاج سید صدر الدین حائری شیرازی، این مجالس اگر چه با سکوت برگزار می گردید، اما معنویت ویژه ای داشت و آن قدر آموزنده و ارزنده بود که هر کسی در حد توان و میزان ظرفیت خود از آن بهره می گرفت.

یک جلسه هم برای عموم مردم در مسجد منعقد می کرد. در این محفل انس، برخی اقشار مردم به خصوص بازاریان و کسبه شرکت می کردند. در مجالس عمومی ابتدا قدری قرآن تلاوت می گردید و سپس فرازهایی از دعاهای مستند و معتبر از جمله گزیده هایی از دعای جوشن کبیر خوانده می شد، بعد آیت الله انصاری بیانات حکیمانه خویش را توأم با مثال ها، لطایف و نوعی جاذبه معنوی مطرح می کرد.

مأخذ مطالبش غالباً از کتاب مصباح الشریعه، ارشاد القلوب دیلمی، و خزینة الجواهر آیت الله شیخ علی اکبر نهاوندی بود. تأکید بر سیرۀ معصومین، اصحاب آنان و اولیای الهی و نیز توسل به خاندان عصمت، از برنامه های اصلی این جلسات بود. ⁽¹⁾

آیت الله انصاری در سفرهای زیارتی اش به عتبات عراق، مشهد مقدّس، قم و نیز تهران و شیراز، این شیوه ها را پی می گرفت و ضمن انجام برنامه های عادی خویش، اگر انسان مستعدی را می یافت، طریق رشد معنوی را برایش هموار می کرد. ⁽²⁾

در سال های واپسین زندگی، با وجود کسالت و ناراحتی قلبی در شرایطی که وسایل نقلیه کمتر وجود داشت و تردّد در چنین مسیری بسیار دشوار بود، به پاکستان مسافرت کرد و به امداد کسانی که در آن سرزمین ظرفیت رشد و تعالی اخلاقی را داشتند، شتافت. ⁽³⁾

شیوه های ارشادی

آیت الله انصاری به عنوان عالمی عامل، فقیهی وارسته و عارفی متشرّع، در سیر و سلوک خویش محورهای زیر را پی گیر بود:

توجه به نماز اول وقت با حضور باطن، اقدام به اقامه نوافل روزانه و شبانه، عادت دادن به روزه داری حداقل هر ماه سه روز، سحر خیزی و شب زنده داری، توسل به ائمه طاهرین، به خصوص حضرت ولی عصر (عج)، تلاوت قرآن و توجه به معانی و مفاهیم آن، صلوات روز جمعه بعد از نماز عصر و خواندن دعاهایی در تعقیب آن، با وضو بودن و دوام طهارت، التزام به غسل جمعه و سایر غسل های مستحبی، در صورت امکان و مهیا بودن مقدورات، مداومت بر صلوات، پرهیز از خوراکی هایی که در سنگدلی مؤثر است و روی آوردن به غذاها و میوه هایی که نورانیت درون رامی افزاید، تفکر در آیات آفاقی و انفسی و نیز اندیشیدن به مرگ و برزخ و معاد.

مخالفت با صوفیه و دراویش

آیت الله انصاری گرایش های فرقه ای صوفیان را دور کنندۀ آدمی از راه رشد معنوی می دانست و معتقد بود که برنامه های آنان با شریعت اسلامی مغایرت دارد. شاگردان را از اندک توجهی به دراویش منع می کرد و هر وقت رؤسای سلسله های مختلف صوفی برای آشنایی با سلوک عرفانی وی، به محضرش می آمدند، در اولین قدم می کوشید آنان را راهنمایی کند و سپس به این افراد تأکید می کرد از تصوف دست بردارند و اگر نمی پذیرفتند، از آنان دوری می کرد. ⁽¹⁾

یک بار سران یکی از فرقه های درویش مسلک، خدمت ایشان آمد. آن شخص از آقای انصاری دستورالعمل عرفانی خواست. ایشان فرمود: راه ما همان طریق حضرت محمد و آل او است که در احادیث شریف ذکر گردیده و من چیزی بر آن اضافه نمی کنم و چون آن درویش بر خواستۀ خود پافشاری می کند، می گوید: لعنت خداوند بر من! اگر بخواهم بدعت در برابر نصّ صریح و مسلّم قرآن و حدیث بیاورم. ⁽²⁾

آیت الله سید محمد مهدی دستغیب (برادر شهید دستغیب) می گوید:

«آیت الله انصاری آن قدر به قیودات شرعی اعتقاد داشت که در جلسات خود حتی از واژه ها و تعابیری که دراویش به کار می بردند استفاده نکرده و کلماتی را استعمال می کردند که در حیطۀ شرع و مدّنظر فقها و مجتهدین بود. می گفت: توحید و ولایت آن قدر مظلوم است که اگر کسی علی علی گوید، حقّ حقّ کند، نام درویش و صوفی بر او می نهند؛ در حالی که مرزهای شرع و معارف دینی در اینها نمی باشد. این اموری که صوفیه دنبالش هستند مثل علوم غریبه، همه اش تاریک است و باید از آنها عبور کرد. ⁽³⁾

در وصف مشاهیر معاصر

علاّمه سید محمد حسین حسینی تهرانی گفته است:

«عالم عابد زاهد ناسک عالم بالله و بأمرالله، حاج شیخ محمد جواد انصاری همدانی در ایام تحصیل (در محضر آیت الله حائری) نسیم نفحات قدسیه الهی بر دلش وزید. اگر گفته شود مرحوم انصاری یکی از اولیای برجسته قرن اخیر بود که قولاً و عملاّ و اعتقاداً و سراً در ممشای ائمه طاهرین قدم می زد و نمونه ای بود که سیره و اخلاق و معارف آن بزرگواران را به عصر خود معرفی نمود، سخنی به گزاف نرفته است». ⁽¹⁾

آیت الله حاج صدرالدین حائری شیرازی خاطر نشان ساخته است:

«من و شهید دستغیب همراه آیت الله انصاری از مسجد به سمت منزل ایشان می آمدیم، آقای دستغیب رو به من کرد و فرمود: ما که انبیا و ائمه هدی را درک نکردیم و آنها را ندیده ایم، اما وقتی آدم این مرد (آیت الله انصاری) را می بیند، متوجه می شود که آن بزرگان چه مقامات بالایی داشته اند. بارها آن شهید به آیت الله نجابت فرمود: اگر ما با این عارف آشنا نمی شدیم، از عبودیت و توحید چیزی درک نمی کردیم، از ایشان بهره های معنوی و علمی فراوانی گرفته ام». ⁽²⁾

از آیت الله شیخ حسنعلی نجابت در برابر استادش محمد جواد انصاری پرسیدند: او جواب داد:

«ان کان عالماً فنعم العالم و ان کان عارفاً فنعم العارف و ان کان طبیباً فنعم الطبیب؛ ⁽³⁾اگر او عالم است، عالم خوبی است، و اگر عارف است، عارف خوبی است، و اگر طبیب است، طبیب خوبی است».

آیت الله سید مهدی دستغیب گفته است:

پنج - شش سالی با آیت الله انصاری در ارتباط بودم و آنچه که دربارۀ ایشان می توانم بگویم، این است که فوق العاده بودند». ⁽⁴⁾

حالات عبادی

ایشان در شبستان حاج محمد طاهر در مسجد جامع همدان نماز جماعت اقامه می کرد. افرادی که در نماز ایشان حضور می یافتند، چنان منقلب می شدند که در سکوتی توأم با تفکر و خلوت درون

فرو می رفتند. آیت الله انصاری نمازهای واجب را با تمام نوافل، تعقیبات و مستحبات به جای می آورد، رکوع و سجود را طولانی تر می کرد، صلوات و اللهم عجل فرجهم و لعن فرستادن بر دشمنان اهل بیت جزء اذکار او در نماز بود. در قنوت دعای «یا من اظهر الجمیل» را با لحنی جذاب و تأثیرگذار می خواند.

می کوشید دائم الوضو باشد و چنان مقیّد به رعایت مستحبات بود که به گفته آیت الله نجابت، اگر شب هنگام چندین بار از خواب برمی خاست، چشم ها را نمی بست، برمی خاست و تجدید وضو می کرد، ضمن اینکه خود به نوافل و تهجد اعتقاد داشت دیگران را به این امر توصیه می نمود و تأکیدش بر این بود که اگر به عللی نوافل شبانه را ترک کردید، حتماً قضای آن را به جای آورید». ⁽¹⁾

تقیّد شرعی و اخلاقی

انصاری بسیار ملتزم و متعهد به شرع مقدّس بود، ضمن اینکه در حدّ توانایی واجبات الهی را انجام می داد و به ترک محرمات مبادرت می ورزید، تلاش می کرد مستحبات را به جای آورد و از امور مکروه بپرهیزد.

در جلساتش به اجرای موازین شرعی اهمیت فوق العاده ای می داد و می گفت شروع هر حرکت معنوی، اخلاقی و عرفانی باید با رعایت امور شرعی صورت گیرد و اگر مسائل شرعی شما ایراد داشته باشد، به جایی نمی رسید. ⁽²⁾

با اینکه مجتهد بود و حتی مقلّد هم داشت، ولی از وجوهات شرعی استفاده نمی کرد. می گفت استفاده از وجوهات شرعی بسیار دشوار است. با شرکت در فعالیت های دامی، زراعی و تجاری هزینه زندگی خود را تأمین می کرد و اگر هم افراد وجوهاتی به وی می‌دادند، یا آن را برای حوزه های نجف، مشهد و قم می-فرستاد، یا آنکه اجازه می داد تا آن فرد مقداری از آن را به خویشاوندان فقیر دهد و بقیه را به دفتر مراجع تقلید بپردازد. ⁽³⁾

اگرچه سیره علمی و نظری ایشان مبتنی بر دنیاگریزی و اعراض از امور فناپذیر بود و با قناعت و ساده زیستی از جلوه های رفاهی و مادی فاصله گرفته بود، ولی اجازه نمی داد که اهل خانه از نظر

مایحتاج زندگی دچار کمبودی گردند و اهتمامش بر این اصل استوار بود که خانواده در نهایت عزّت زندگی کنند. البته همسر و فرزندانش تحت تأثیر جلوه های معنوی و فضیلت های اخلاقی آیت الله انصاری، در استفاده از مواد غذایی، ملزومات خانه و پوشاک، مراقبت های لازم را معمول می داشتند و می کوشیدند مقتصد و معتدل باشند و از اسراف و تبذیر بپرهیزند. ⁽¹⁾

اگر کسی سربار جامعه بود و از راه تلاش و کوشش رزق حلال خود را به دست نمی آورد، او را به جلسات خویش راه نمی داد و چون برخی علت آن را می پرسیدند، می گفت اینها در روایات لعن گردیده اند. ⁽²⁾

نه خود غیبت می کرد و نه اجازه می داد در جلسات او، افراد به بهانه های گوناگون زبان به غیبت دیگران بگشایند. احترام اهل علم و عالمان سلف را به شدت مراعات می کرد و می گفت مجاز نیستیم به بهانه نقد و ارزیابی دیدگاه دیگران، دانشوران مسلمان را مخدوش کنیم.

ایشان برای قدم زدن، به منطقه عباس آباد که آن زمان بیرون شهر همدان بود، می رفت. یک روز هنگام برگشتن، حوالی غروب سوار ماشین شد. مشاهده کرد که زنی بی‌حجاب سوار آن اتومبیل شد. آقا در همان لحظه پیاده شد و تمام راه را با پیکری نحیف و بیمار پیاده طی کرد. ⁽³⁾

شرح درد اشتیاق

آیت الله انصاری از دوران کودکی به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علاقه داشت، ولی در سنین بالاتر این شوق درونی را با نوعی معرفت و بصیرت توأم ساخت و آن چنان تکریمی در مقابل این خاندان از خود بروز می داد که وصف ناشدنی بود. ⁽⁴⁾

در دو وقت حالش منقلب می گردید: یکی بعد از نماز و دیگری هنگام خواندن زیارت ائمه هدی و یا زیارت مراقد آن بزرگواران. به محض آنکه مصائب این خاندان را می شنید، سیل اشک از گونه هایش بر روی محاسنش جاری می گردید. در ایام محرم و صفر و به مناسبت شهادت ائمه هدی: مرتب مراسم روضه خوانی برگزار می کرد، ضمن اینکه به طور هفتگی روضه خوانی داشت. در مقابل

مزار اهل بیت نهایت خضوع و خشوع را داشت. وقتی به آستان قدس رضوی یا عتبات عالیات عراق می رفت، عتبۀ آن فروغ های معنوی را با فروتنی خاصی می-بوسید. زیارت ائمه علیهم السلام را با تکیه بر حافظه می خواند و چون صورت خویش را به ضریح نزدیک می کرد، واقعاً منقلب می شد و با تأثری خاص گریه می-کرد.

در ایام فاطمیه مراسم ویژه ای در منزل برگزار می کرد. اگر چه افرادی روضه می-خواندند، ولی خود او نیز در سخنرانی اش، مقامات حضرت زهرا علیها السلام را توضیح می‌داد که برای برخی از حاضران درک آن مباحث دشوار بود. ⁽¹⁾

دل آیت الله انصاری متصل به حضرت مهدی (عج) بود و وقتی نام آن حضرت را می شنید، قیافه ای دگرگون پیدا می کرد. علاوه بر تقیّد بر خواندن زیارت عاشورا، به خواندن زیارت آل یاسین و سایر زیارت های حضرت مهدی مداومت داشت و می-گفت: به پیشگاه حضرت ولی عصر (عج) توسل جویید و از آن حضرت صادقانه بخواهید تا مشکلات دنیا و آخرت شما را برطرف کند؛ زیرا صاحب اختیار همۀ ما اوست.

اعتکاف های متعددی در مسجد جمکران قم داشت و دیگران را به بهره گرفتن از فضای مقدّس این مسجد که به حضرت مهدی (عج) تعلق دارد، توصیه می کرد. ⁽²⁾

با خانواده

آیت الله انصاری در سال 1308 ش و در 28 سالگی ازدواج کرد. حاصل ازدواج با همسر اولش سه فرزند پسر و دو فرزند دختر بود که همسر نخست بر اثر ابتلا به یک بیماری صعب العلاج از دنیا رفت و او ناگزیر همسر دومی اختیار کرد که از وی نیز دارای سه فرزند گردید. ⁽³⁾

رفتار وی با همسرش توأم با احترام، تکریم و مهر و محبت بود و اجازه نمی داد در کارهای خانه بر او فشاری وارد گردد و در برخی زمینه ها احساس کمبودی کند. به همسرش در امور خانه کمک می کرد، در ماه رمضان شخصاً برای فرزندان افطاری آماده می کرد. هر شب دقایقی اهل خانه را دور خویش جمع می کرد و به آنان توصیه هایی در اخلاق، شئون دینی و شرعی می کرد. می کوشید روحیۀ

اجتماعی و حس تعاون و احسان را در فرزندان تقویت کند. به همین دلیل، آنان را در برخی کارها و تصمیم گیری های خیرخواهانه شرکت می داد و می گفت: می-خواهم از افکار شما استفاده کنم. برای کارهای خوب فرزندان، هدایایی درنظر می-گرفت و مشوق آنان در انجام فرایض دینی و دستورهای شرعی بود. ⁽¹⁾

رفتارش برای اهل خانه جاذبه داشت و ضمن محبت و عطوفت، با مدیریت و برنامه ریزی دقیقی که داشت، اجازه نمی داد فرزندانش تحت تأثیر عوامل دیگری که مانع رشد اخلاقی و فکری آنان بود، قرار گیرند. با وجود مراجعات فراوان، به تمام مسائل بچه ها رسیدگی می کرد و از پرورش های اخلاقی و رفتاری آنان غفلت نمی-کرد و چون به آنچه می گفت، در اولین وهله خودش عمل می کرد، مواعظ و اندرزهایش بر روح و روان فرزندان اثر گذار بود. در آموزش های شرعی و مذهبی می کوشید مبادا بچه ها خسته و کسل گردند و معمولاً توصیه هایش با نوعی شوق و ذوق توأم می گردید و نشاط درونی آنان را افزایش می داد. ⁽²⁾

آداب معاشرت و روابط فردی

ایشان در برآوردن نیازهای مردم اهتمامی وافر داشت. در کمک به افراد فقیر و نیازمند، از هیچ گونه کوششی فروگذار نبود. برای بسیاری از خانواده های مستمند که در گوشه و کنار همدان زندگی می کردند و کمتر کسی از وضعیت آنان اطلاع داشت، غذا، لباس و فرش می برد و با آنان در مورد گرفتاری هایشان همدردی می-کرد. در زمستان های سرد منطقۀ همدان به منزل افراد بیمار می رفت و آنان را عیادت می کرد و چون از طب سنتی اطلاعاتی داشت، برای درمان آنان اقداماتی را انجام می داد. مشکلات دیگران را از زندگی خود جدا نمی دانست، دل او با امنیت روانی و آرامش مردم قرار می گرفت و در آشفتگی های آنان نگران می گردید.

افرادی نزدش می آمدند که گرفتاری ها و تلخی ها و تنگناهای زندگی خود را مطرح می کردند. ایشان می گفت سبب این مصائب و بلایا آن است که یا نماز نمی-خوانید یا در عبادات و واجبات و

اوامر الهی کوتاهی و کاهلی می کنید. اگر به فرایض الهی رویکرد جدّی نشان دهید، دشواری ها برطرف می گردد. ⁽¹⁾

بسیار متواضع و فروتن بود. عموماً وقتی میهمان برایشان می آمد، با تمام وجود از آنان پذیرایی می کرد و اجازه نمی داد آنان کاری انجام دهند. در برخورد با قشرهای گوناگون هیچ گونه تشخّصی برای خود قائل نبود و زندگی بسیار ساده و عاری از هرگونه تکلّف و تشریفاتی داشت. در کارها به یاری دوستان و آشنایان می-شتافت، حتی با افراد غیر مسلمان مراوده داشت. یک فرد کلیمی که بچه‌اش از بیماری درمان ناپذیری رنج می برد، فرزندش را نزد ایشان آورد و او نیز با طب سنتی و نیز ذکر و دعا و توسلات در مداوای این کودک آن قدر کوشید تا او سلامتی خود را بازیافت. بعد از آن، خانواده مذکور به اسلام روی آوردند. ⁽²⁾

از شهرت گریزان بود. می گفت این شهره کردن ها برای آدمی زحمت به وجود می آورد و گاهی باعث می شود صاحبش در چاه تکبر سقوط کند. حتی با مخالفان، دل سوزانه برخورد می کرد و اجازه نمی داد علاقه مندانش افراد مخالف را آزار، اذیت و اهانت کنند. همواره تأکید داشت رفتارهای سوء آنان غالباً از روی جهالت است و باید با آنان مهربّانی کرد و حتی به این گونه اشخاص احسان می کرد و برای گره گشایی از مشکلاتشان مهیا بود و این رفتارها موجب می شد آنان از رفتار منفی و موضع گیری های غلط خود دست بردارند.

به امر به معروف و نهی از منکر اهتمام داشت و تلاش می کرد اخلاق فردی و اجتماعی مردم را اصلاح کند. هنگام تزکیه درون از پالایش جامعه غافل نبود و اعتقاد داشت آلودگی های اخلاقی و اعتقادی برخی افراد به دیگران هم سرایت می-کند و اگر جلو آن گرفته نشود، بر فرهنگ عمومی اثر سوء می گذارد. با وجود رقّت قلب، ساده زیستی و فروتنی، از شجاعت و اقتدار معنوی فوق العاده ای برخوردار بود و در بیان حقّ و دفاع از ارزش های معنوی و مواضع اعتقادی، از هیچ قدرتی نمی ترسید.

در جنگ جهانی دوم که انگلیس ها برخی نقاط ایران را اشغال کرده بودند، روزی بانوی محترمی که با حجاب بود، از منزل بیرون آمد. یک سرباز انگلیسی دنبالش راه افتاده بود. آن زن قدم ها را تندتر کرد تا در کوچه ای به آیت الله انصاری برخورد کرد. بانوی مزبور خطاب به ایشان گفت: «مرا از دست

این خبیث برهانید». آیت الله انصاری جلو سرباز را می گیرد. سرباز قصد جسارت به آقا را داشت که آیت الله انصاری با عصای خود محکم بر سرش کوبید؛ به نحوی که وی نقش بر زمین گردید. در این میان زن از آن قصد سوء نجات یافت. ⁽¹⁾

در ماجرای تغییر لباس روحانیت از سوی رژیم دیکتاتوری پهلوی اول، درمقابل این نقشه شوم پایداری کرد و به سرهنگ شهربّانی که با ایشان برخوردی منفی داشت، پرخاش کرد و گفت: شما حقّ ندارید به ساحت مقدّس روحانیت بزرگ شیعه اهانت روا دارید.

در قضیه کشف حجاب وقتی عالم معروف سید ابوالقاسم لواسانی، از علمای بزرگ منطقه دعوت کرد که اجتماعی تشکیل دهند تا اقدامی علیه این وقاحت انجام دهند، آیت الله انصاری همراه شیخ هادی تألّهی نخستین افرادی بودند که در این جلسه حضور یافتند و به شدت علیه توطئه های رژیم پهلوی موضع گیری کردند. ⁽²⁾

کرامت ها

اشاره

آیت الله انصاری می کوشید تا شاگردان را از غوطه ور گردیدن در اموری که به کشف و شهود موسوم است، دور کند. تأکید می کرد که به مکاشفات اعتنایی نکنید. خودش هم به احوالات و مجاهدات دوران سلوکشان اعتنایی نداشت. موت اختیاری، تجرد برزخی و طی الارض و مانند اینها را گرچه جزء محصولات وارستگی و غلبه بر هوای نفس و گرایش های دنیایی می دانست، ولی می گفت اینها برای کسی که طالب قرب الهی است، می تواند بازدارنده و حجاب باشد. تأکید می کرد که این حالات، دلیل بر مقامات معنوی نمی باشد و گاهی مزاحمت هم به وجود می آورد؛ زیرا دل را مشغول به خود می کند و غرور به وجود می آورد. در عین حال تصریح می کرد: کشف و شهودی که مطابق با واقعیت باشد و شرع انور با آن در تعارض نباشد، اشکالی ندارد، ولی این امور از تجلّیات نفسانی است و باید سریع از آنها عبور کرد. کرامت راستین را انسان سازی، هدایت، اصلاح و خدمت به مردم می‌دانست. ⁽³⁾

با وجود اینکه می کوشید اسرار خود را حفظ کند، اما برخی کرامت ها از وی نقل گردیده که در ذیل به نمونه هایی اشاره می شود.

وضع برزخی یک ستمگر

علاّمه تهرانی می گوید: «آیت الله انصاری برایم نقل کرد که در یکی از خیابان-های همدان دیدم جنازه ای را بر دوش گرفته اند و آن را به سوی قبرستان می برند، اما از نظر جنبه های ملکوتی او را به جایی مبهم و تاریک انتقال می دادند و روح مثالی او که در بالای جنازه اش بود، مدام می خواست فریاد بزند که ای خدا مرا نجات بده! ولی زبانش به نام حقّ تعالی جاری نمی شد. آن وقت رو به سوی مردم کرد و گفت: مرا از این وضع برهانید، ولی صدایش به گوش کسی نمی رسید. البته صاحب آن جنازه را می شناختم، یکی از حاکمان منطقه بود که به مردم ستم می کرد. ⁽¹⁾

نماز ملاّئکه

وی گفته است: روزی وارد مسجدی شدم. دیدم پیرمردی مشغول نماز خواندن است و دو صف از فرشتگان پشت سرش صف بسته و به او اقتدا کرده اند و این فرد از وضع نورانی مزبور اطلاعی نداشت. می دانستم که او برای نماز خود اذان و اقامه گفته است؛ زیرا در روایت معتبر آمده است که هر کس اذان و اقامه بگوید، ملاّئکه به او اقتدا می کنند. ⁽²⁾

تسبیح موجودات

آقای صفوی قمی می گوید: «مرحوم سید عبدالله فاطمی شیرازی به من فرمود: در ذهنم خطور کرد که دو سال است خدمت آیت الله انصاری هستیم، ولی از ایشان کرامتی ندیده ایم. داشتیم به اتفاق ایشان از مسجد پیغمبر بیرون می آمدیم که به محض خطور این فکر در ذهنم، آقا رو به من کرد و گفت: پس مشاهده کن. ناگهان پرده از جلو چشمانم کنار رفت و دیدم تمام درختان مشغول سجده حضرت حقّ هستند و من از تماشای تسبیح آنان لذت بردم». ⁽³⁾

مشاهدۀ ملاّئکه شب و روز

یکی از محترمین همدان نقل کرده است: «روزی هنگام غروب در مسجد که تمام حاضران منتظر اذان مغرب و برپایی نماز جماعت بودند، آیت الله انصاری به مؤذن گفت: اذان بگو. وی عرض کرد: آقا هنوز وقت شرعی مغرب فرا نرسیده است. مرحوم انصاری گفت: مگر رفتن فرشتگان روز و آمدن فرشتگان شب را مشاهده نکردی». ⁽¹⁾

شفای بیمار سرطانی

یک روز شخصی که مبتلا به سرطان بود، به برکت نَفَس پاک، دعا و ذکر و توسلات آیت الله انصاری شفا یافت. یکی دو هفته بعد مردم جلو حسینیه ای که وی در آنجا برنامه های فرهنگی - تبلیغی داشت، اجتماع کردند؛ زیرا به آنان گفته بودند آقا شفا می دهد. آیت الله انصاری مردم را پراکنده ساخت و گفت هر چه زودتر از اینجا بروید. این خبرها نیست، خدا می خواست او شفا یابد. ⁽²⁾

شاگردان

1. شهید آیت الله سید عبدالحسین دستغیب (1360 - 1293 ه- .ش)

آن شهید در ایام اقامت در شیراز، در مواقعی به همدان می رفت و مدت ها تحت نظارت فقیه وارسته آیت الله انصاری به کسب کمالات معنوی مشغول بود. ⁽³⁾حتی عارف همدانی به شهادت رسیدن آن مجتهد مبارز را پیش بینی کرده و در جلسه ای با صراحت به ایشان گفته بود: شما بعد از کشته شدن به دست مغرضان و منافقان، به مقام قرب حقّ و لقای الهی واصل خواهید گردید. ⁽⁴⁾

2. آیت الله سید مهدی دستغیب (برادر شهید دستغیب)

ایشان می گوید: «حدود 24 یا 25 سالم بود که خدمتشان رسیدم. وقتی آمدم نزدشان، شیفتۀ اخلاقشان شدم. اصرار داشتم به حالات بالا برسم، ولی ایشان با ملاّیمت برخورد می کرد. با آدم رفیق

بود و به خوبی می دانست تا وقتی کسی مقام رضا و تسلیم را به دست نیاورده باشد، اگر جلو برود مفاسدی دنبالش می آید». ⁽¹⁾

3. آیت الله نجابت

فقیه مبارز آیت الله شیخ حسنعلی نجابت که نزد استاد عرفان مرحوم آیت الله سید علی قاضی مراحلی از سلوک عرفانی را سپری کرده بود، به توصیۀ آن استاد، به مرحوم انصاری مراجعه کرد. ⁽²⁾استاد احمدی در مصاحبه ای گفته است:

«ایشان بعد از ارتحال آیت الله قاضی، به همران دوستان خویش، با عنایت و سفارش این استاد بزرگ، روانه ایران گردید و به محضر آیت الله انصاری همدانی رسید و تا زمان وفات وی (از 1330 تا 1339ش)، ملاّزم و همراهش بود. مرحوم نجابت در سیر و سلوک بیشترین استفاده را از وجود این دو استاد نموده است». ⁽³⁾

آیت الله انصاری برای مرحوم نجابت احترام فوق العاده ای قائل بود.

4. علاّمه سید محمد حسین حسینی تهرانی

ایشان در سومین سال اقامت در نجف اشرف با آیت الله انصاری که برای زیارت عتبات عالیات عراق به آن سرزمین آمده بود، آشنا گردید و به محضرش راه یافت و هر روز که می گذشت، روابط آن دو قوی‌تر و صمیمی تر می گشت. او گفته است:

«در نجف پس از ادای فریضه و درس اصول آیت الله خویی در معیت شیخ عباس قوچانی به خدمتشان مشرف می شدیم. مجلس دو ساعت طول می کشید و حقّاً در آن دو ماه، استفاده های شایان نمودیم. بعد از قریب دو سال، مستقیماً یک سفر به همدان نموده و چهارده شب برایشان وارد و در منزلشان میهمان بودم». ⁽⁴⁾

5. آیت الله شیخ یحیی انصاری (متولد 1306 ش)

ایشان که از شاگردان معروف علاّمه طباطبایی در حکمت و عرفان بود، موفّق گردید به خدمت شیخ محمد جواد انصاری برود و در محضر ایشان مباحث اخلاقی و راه های تزکیه را فراگیرد. ⁽¹⁾

6. استاد کریم محمود حقّیقی (متولد 1304 ش)

ایشان به موازات تحصیلات رسمی و اشتغال در آموزش و پرورش به فعالیت-های دینی و تبلیغی و در نهایت مباحث عرفانی و اخلاقی علاقه مند گردید. درس-های اخلاقی شهید دستغیب در شکوفا گردیدن این بُعد از استعداد وی مؤثر بود. بعدها به راهنمایی استادش آیت الله نجابت، محضر آیت الله انصاری راه یافت. ⁽²⁾او می گوید:

«وقتی در سنین جوانی خدمت استادم شیخ محمد جواد انصاری مشرّف شدم، در نهایت تضرع بوسه بر دستش زده، انابه کردم که آقا دستوری فرمایید تا این حقّیر آدم شوم. فرمود: آدم شدن کاری ندارد. هر چه خداوند فرمود بکن، انجام ده و آنچه فرموده مکن، صرف نظر نما». ⁽³⁾

7. استاد محسن بینا (1385 - 1290 ش)

محسن بینا بعد از تحصیلات در مکتب خانه ها، در مدارس علوم دینی همدان به فراگیری زبان و ادبیات عربی و مقدمات دانش های حوزوی اهتمام ورزید. در دبیرستان معقول و منقول تهران تحصیلات رسمی را تا دیپلم ادامه داد. آن گاه در دانشکدۀ الهیات تحصیلات دانشگاهی را تا حد کارشناسی ادامه داد و با این توانایی ها در اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) به عنوان دبیر استخدام گردید و مدت بیست سال در همدان و ده سال در تهران، مشغول تعلیم و تربیت نسل جوان بود و در سال 1353 ش بازنشسته گردید. ⁽⁴⁾

وی هنگام تحصیل و تدریس در تهران، در پی افرادی بود که با حکمت و معرفت سرو کار داشتند. این اشتیاق در وی بر اثر حضور مستمر در جلسات علمی و ذوقی و اخلاقی مرحوم میرزا

مهدی آشتیانی و نیز میرزا مهدی الهی قمشه ای به وجود آمده بود، اما شخصیتی که حدود ده سال از محضرش در همدان بهره گرفت و در تحول روحی او تأثیر فراوان گذاشت، آیت الله میرزا محمد جواد انصاری بود. او در مصاحبه ای گفته است:

«وقتی به همدان آمدم و دستم از دامن بزرگانی چون الهی قمشه ای، آشتیانی و میرزا محمد علی شاه آبادی و... کوتاه شد، در حلقه مرحوم حاج محمد جواد انصاری درآمدم که در گوشه ای از شهر به غربت زندگی می کرد... با مرحوم انصاری بسیار نزدیک بودم». ⁽¹⁾

وی در جای دیگر نوشته است:

«این شخص ضمن اینکه صاحب محراب و منبر بود، در جهت تهذیب نفس، فعالیت های چشمگیر و در مراقبت های سلوکی اهتمامی خاص نسبت به ترک محرمات و امور واجبه داشت. در جلسات او بیشتر سخن از شور و شوق و شعار صالحان بود. دعاها و ندبه ها و گریه ها و زاری های این جمع، شکوه خاصی داشت که هر مستعدی را جذب می کرد. مدت مدیدی حقّیر در همدان در سلک این جمع بودم.» ⁽²⁾

محسن بینا تحت تأثیر و تربیت های این عالمان وارسته، وجود خویش را به فضایل و مکارم والا آراست و در قم، تهران و همدان طی جلساتی خودجوش مباحثی رامطرح کرد که آکنده از زمزمه های معنوی بود. او تألیفات ارزنده ای در موضوعات ادبی، عرفانی، تربیت و اخلاق دارد. ⁽³⁾

8. آیت الله شیخ حسن مصطفوی تبریزی (1382- 1297 ش)

وی که تحصیلات رسمی و حوزوی را در تبریز گذرانیده بود، فراگیری فقه و اصول را در حوزۀ قم و نجف تا سرحدّ اجتهاد ادامه داد و در نجف اشرف از محضر آیت الله سید علی قاضی بهره برد. او با آیت الله میرزا محمد جواد انصاری، مأنوس گردید و از پرتوهای علمی، فکری و عرفانی وی استفاده های فراوانی کرد. او عقیده داشت این استادش در اخلاق و تزکیه و وارستگی کم نظیر بود. ⁽⁴⁾

9. سید هاشم رضوی (متوفی 1410 ق)

ایشان در بنارس هندوستان شاگرد آیت الله سید علی جواد بنارسی (متوفی 1338ق) بوده، سپس در نجف اشرف تحصیل فقه و اصول را پی گرفت، مدتی نیز در کربلا از محضر آیت الله سید محمد هادی میلانی استفاده کرد، سپس به ایران آمد و مدت ها در همدان از جلسات معنوی علاّمه عارف شیخ محمد جواد انصاری بهره گرفت و از آن پس در تهران اقامت گزید. ⁽¹⁾

10. حاج محمد اسماعیل دولابی (1381 - 1282 ش)

وی آن گونه که خودش نقل کرده است، از سنین نوجوانی تشنۀ مکارم و فضایل بود و یک بار که با پدرش به کربلا رفت، در بالاسر ضریح مقدّس حضرت امام حسین علیه السلام طی مکاشفه ای از سرگردانی ها و نگرانی های قبلی رهایی یافت، و از این تاریخ خدمت چهار عالم عارف رسید که هر کدام وی را تحویل دیگری داد. این شخصیت ها به ترتیب عبارت اند از: آیت الله سید محمد شریف شیرازی، شیخ محمد تقی بافقی، آیت الله شیخ غلامعلی قمی و آیت الله شیخ محمد جواد انصاری.

دولابی دربارۀ مربّی چهارم خود گفته است:

«ایشان با سایرین متفاوت بود. چنین کسی از پوستۀ بشری خارج شده و همچون استوانه ای از نور بود که انوار اهل بیت در آن جریان داشت و قابل وصول بود». ⁽²⁾

مرحوم دولابی به چگونگی آشنایی با این عارف زاهد، این گونه اشاره کرده است:

«یک مسجدی بود به نام مسجد معزالدوله. بنده در مراسم و مجالس و نماز جماعت آن شرکت می کردم، تا اینکه یک روز دیدم آقایی آمد که چهار - پنج نفر همراهش بودند. پرسیدم کیست. گفتند: آقای انصاری. بله، همان که اسمش را شنیده، اما ندیده بودمش؛ مثل اینکه آمده بودند یکی - دو شب تهران بمانند و بروند مشهد. تقریباً من هم روبه رویش قرار گرفتم (بدون اینکه قبلاً هم دیگر را دیده باشیم). پرسیدند: بلیط گرفتید برای مشهد؟ در ادامه گفت: مثل اینکه کربلایی محمد اسماعیل هم همراه ما می آید. من غریبه، بی هیچ پرس و جویی! او گفت و ما هم رفتیم مشهد. در راه به جایی

رسیدیم که چشمۀ آبی داشت. نشست کنار چشمه، من هم نشستم آنجا، از نگاهشان فراست و محبت می بارید. مسائل را مستقیم نمی گفتند، عموماً در قالب داستان بیان می کردند، قلب مرا هم با حکایتی از کربلا صید کرد». ⁽¹⁾

این آشنایی، مقدمه ای گردید برای مرحوم دولابی که به همدان برود و از محضر چنین عارفی ستوده خصال، بهره‌های معنوی ببرد. آیت الله انصاری نیز به وی خیلی احترام می گذاشت و مقامات معنوی او را تجلیل می کرد. ⁽²⁾

رحلت

آیت الله انصاری در اواخر زندگی دنیوی با کسالت های گوناگونی مواجه بود و سرانجام در نهم اردیبهشت 1339 ش / دوم ذیقعده 1379 در سن 59 سالگی روح پاکش به سرای جاوید پرواز کرد. پیکر پاکش بعد از تشریفات شرعی و نماز آیت-الله ملاّ علی معصومی همدانی بر آن، بنا به وصیت خودش به قم انتقال یافت و بعد از تشییعی باشکوه و طواف بر گرد بارگاه حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، در قبرستان علی بن جعفر علیه السلام، دفن گردید. هنگام ارتحالش، شهر همدان یک پارچه تعطیل گردید و بازماندگان و علمای این شهر، به مدت سه روز مجلس ترحیم و سوگواری در مسجد جامع برگزار کردند. ⁽³⁾

سید مصطفی مهدوی هرستانی «دانشور خدوم» / سید مهدی سلطانی رنانی

اشاره

سید مصطفی مهدوی هرستانی، ⁽¹⁾فرزند مرحوم آیت الله سید مهدی (بحرالعطاء) مهدوی هرستانی ⁽²⁾و نوه مرحوم آیت الله سید محمد موسوی هرستانی، از سادات جلیل القدر و از علمای بزرگ، متّقی و پارسای شهرستان خمینی شهر است. ⁽³⁾

وی در سال 1329 ق برابر با 1296 ش در خانواده علم و تقوا، در قریه هرستان از نواحی خمینی شهر دیده به جهان گشود. ⁽⁴⁾

خاندان

سید مصطفی مهدوی هرستانی از سادات محترم اصفهان و از بزرگان خاندان مهدوی است که نسب وی با 32 واسطه به حضرت امام موسی بن جعفر علیه السلام می رسد و شجره نامه ایشان به شرح ذیل است:

سید مصطفی، ابن سید بحرالعطاء، ابن سید محمد حسن، ابن سید احمد، ابن سید محمد، ابن سید احمد، ابن سید علی، ابن سید محمد مهدی، ابن سید محمد علی، ابن سید مهدی، ابن سید تراب، ابن سید کاظم، ابن سید هدایت الله، ابن سید مهدی، ابن سید ابراهیم، ابن سید زین العابدین، ابن سید ابراهیم، ابن سید کریم، ابن سید رکن الدین، ابن سید زین العابدین، ابن سید صالح، ابن سید محمد، ابن سید محمود، ابن سید حسین، ابن سید حسن، ابن سید احمد، ابن سید ابراهیم، ابن سید عیسی، ابن سید حسن، ابن سید یحیی، ابن سید ابراهیم، ابن سید حسن، ابن سید عبدالله، ابن الامام موسی الکاظم علیه السلام. ⁽¹⁾

پدر

نام پدرش سید مهدی معروف به بحرالعطاء مهدوی هرستانی است. پدر او مدتی در حوزۀ علمیۀ اصفهان، نزد علمای بزرگ و فاضلی چون آیات عظام سید محمد باقر درچه ای ⁽²⁾، سید ابوالقاسم دهکردی، سید مجاهد سید حسن مدرس، سید مهدی درچه ای، علاّمه شیخ محمد رضا نجفی، علاّمه میر محمد صادق خاتون آبادی ⁽³⁾، آخوند ملاّ محمد کاشانی ⁽⁴⁾و حکیم جهانگیر خان قشقایی ⁽⁵⁾⁽⁶⁾تحصیل کرده و بهره های وافر علمی و معنوی برد. او که در هرستان اقامه جماعت می کرد و به ارشاد

و هدایت مردم می پرداخت، مردی شجاع، غیور، به زخارف دنیوی بی‌اعتنا و انسانی زاهد و متّقی بود. ⁽¹⁾وی در علوم غریبه مهارت داشت و از صدایی زیبا برخوردار و به ورزش علاقه مند بود. ⁽²⁾

آیت الله سید مهدی مهدوی، سرانجام پس از عمری مجاهدت در عرصه علم، دین و معنویت اسلامی، در 29 ربیع الثانی سال 1371ق بدرود حیات گفت و پیکر مطهّرش پس از تشییع باشکوه، در تکیۀ سید العراقین، در قبرستان تخت فولاد اصفهان دفن گردید. ⁽³⁾

تحصیل

آیت الله سید مصطفی مهدوی هرستانی با تربیت مجدّانه پدر خویش، دوران کودکی را پشت سرنهاد. وی از همین دوران، قرآن کریم را از محضر پدر بزرگوارش آموخت و با آن بسیار انس گرفت و برخی مباحث عقاید و مبادی علوم دینی را نیز از جد بزرگوار ⁽⁴⁾و پدر شریفش آموخت و از سنین نوجوانی وارد حوزه علمیه اصفهان گردید و تحصیل کامل علوم دینی را آغاز کرد. ⁽⁵⁾

او طی سال های متمادی، علوم دینی را در حوزه علمیه اصفهان، در محضر مبارک علما و مدرّسین معروف زمان خویش فراگرفت. دوره سطوح حوزه را به طور کامل در مدرسه جدۀ بزرگ اصفهان خواند و فلسفه، فقه، اصول و قسمتی از درس خارج فقه و اصول را نزد اساتید مبرّزی همچون سید علی نجف آبادی تعلیم دید و بدین ترتیب، پایه اولیه مقامات و مقدمات علمی خود را به پایان رسانید. ⁽⁶⁾

ایشان سپس به عنوان یکی از مفاخر حوزه علمیه اصفهان، به قم عزیمت کرد و در حوزۀ علمیه آنجا در درس بزرگانی چون آیت الله حائری و آقا حجّت کوه کمره ای شرکت کرد و از دانش آنان

بهره ها برد و تا سال 1362 ق در آن دیار مقدّس حضور داشت، تا اینکه در همان سال عازم سفر حج گردید. ⁽¹⁾

وی پس از سفر حج، به نجف اشرف رفت و مدت هشت سال، به تکمیل مبانی علمی خویش در آن سرزمین مطهر پرداخت. در این مدت، سه سال از محضر آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی رحمة الله استفاده کرد و در جلسات استفتائات آن عالم ربّانی شرکت می‌جست و جواب سؤالات را می داد. ⁽²⁾همچنین از محضر عالمان و مراجع عظام دیگری در نجف اشرف، استفاده های علمی و معنوی کرد که در بخش اساتید از آنها یاد می کنیم.

سید مصطفی مهدوی هرستانی به علت ابتلای شدید به بیماری آسم و به امر آیت الله میرزا عبدالهادی شیرازی، در سال 1370 ق به اصفهان مراجعت کرد و بقیه دوران زندگی خود را در حوزه علمیه اصفهان و در حجره مدرسه جدۀ بزرگ سپری کرد. دلیل مهم این امر، جدیت در امر تدریس و نیز رسیدگی به مسائل طلاب و نزدیکی منزل خویش به مدرسه جده بزرگ بود. ⁽³⁾این عالم ربّانی در مدت چهل سال عمر خویش، دائماً به تدریس، ترویج دین، تربیت طلاب، حل و فصل امور مسلمین، دفاع از مقدّسات و ارزش های دینی، اقامه نماز جماعت در مدرسه ملاّ عبدالله و مسجد کفّاش ها و دلجویی و تفقّد از مستضعفان اشتغال داشت ⁽⁴⁾و در سال های آخر عمر به دلیل ابتلا به بیماری جسمی شدید، قبل از ظهرها در منزل خویش تدریس می کرد و عده ای از فضلا و طلاب از وی کسب فیض می کردند. ⁽⁵⁾

اساتید

اشاره

آیت الله سید مصطفی مهدوی هرستانی از محضر اساتید صاحب نام اصفهان، قم و نجف اشرف بهره های بسیار برد.

الف) استادان اصفهان

آیت الله مهدوی در حوزه علمیه اصفهان، از محضر مبارک علما و عرفای معروف آن زمان استفاده های معنوی و علمی برد که عبارت اند از:

«گاهی یک مرغ که برایمان آورده بودند و به ما می دادند، می بردیم میدان جلفا و گاهی میدان کهنه اصفهان و به مبلغ پنج شاهی می فروختیم و مقداری از آن را سرکه برای خوردن با نان و بقیه را مصرف کاغذ و مرکب و قلم و کتاب و امثال آن می-کردیم و اغلب نان و سرکه می خوردیم». ⁽³⁾

از اساتید وی در حوزه علمیه اصفهان و نجف می توان به آیت الله حاج شیخ محمد حسن نجفی، حاجی کلباسی (آیت الله حاج میرزا ابوالمعالی کلباسی)، آخوند ملاّ محمد کاشانی (معروف به آخوند کاشی)، آخوند ملاّ محمد کاظم خراسانی و آیت الله آقا شیخ محمد حسن مامقانی اشاره کرد. ⁽⁴⁾

یک دوره اصول از اول مباحث الفاظ تا آخر تعادل و تراجیح، کتاب الطهارة و کتاب الصلوة، رساله‌ای درباره رضاع و صوم و حاشیه بر رساله عملیه حاجی کلباسی از جمله تألیفات اوست. ⁽¹⁾از شاگردان وی نیز باید از آیت الله سید مرتضی پسندیده (برادر امام خمینی 1)، آیت الله ادیب اصفهانی، آیت الله سید مصطفی مهدوی هرستانی، آیت الله اشرفی اصفهانی (شهید محراب)، آیت الله سید علی و سید محمد نجف آبادی و عده‌ای دیگر نام برد. ⁽²⁾

آن عالم ربّانی در سال های آخر عمر تصمیم گرفت به مشهد مقدّس هجرت کند و در آنجا ساکن شود. سرانجام همراه بعضی از اعضای خانواده، در جوار حضرت امام رضا علیه السلام سکنا گزید. علما، مراجع و شخصیت های مقیم مشهد، به دیدار ایشان رفتند و با اصرار از ایشان خواستند که ظهرها زیر گنبد و شب ها در ایوان مسجد گوهرشاد، اقامه جماعت کند. وی درخواست آنها را پذیرفت و در پنج تا شش ماهی که آنجا بود، زائران حرم رضوی به ایشان اقتدا می کردند؛ تا اینکه به دلیل سکته ای که چند سال قبل از هجرت ایشان به مشهد مقدّس عارض شده و ماندن در آن دیار نیز برای او مشکل بود، در اواخر زمستان سال 1363 ق به اصفهان بازگشت. ⁽³⁾

آقا سید محمد مهدی درچه ای پس از سال ها مجاهدت در راه احیای دین اسلام و نیز پرورش شاگردان بنام، در سال 1364 ق به ملکوت اعلی پیوست. پیکر شریفش را پس از غسل وکفن، به مسجد جامع اصفهان بردند و فردای آن روز، آیت الله حاج آقا رحیم ارباب رضوان الله علیه، بر او نماز خواند و سپس با تشییع جنازه باشکوهی، به تخت فولاد اصفهان بردند و در بقعۀ وسط تکیۀ کازرونی به خاک سپردند. ⁽⁴⁾

دنیا آمد. وی از سادات موسوی بود. مقدمات را در نجف آباد فراگرفت و به توصیه پدر به اصفهان رفت و تا سال 1318 ق سطوح عالی فقه و اصول را تعلیم دید و سپس به نجف اشرف مهاجرت کرد.

از اساتید وی در اصفهان و نجف می توان به آیت الله میرزا محمد هاشم چهارسوقی، جهانگیر خان قشقایی، سید محمد مهدی درچه ای، آخوند ملاّ محمد کاظم خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، میرزا محمد تقی شیرازی و سید محمد فشارکی اصفهانی اشاره کرد.

وی از استاد اعظم خویش آخوند خراسانی موفّق به دریافت اجازه اجتهاد گردید. ⁽¹⁾در اصفهان به تدریس اصول و خارج فقه در مدارس صدر بازار و جده بزرگ اشتغال داشت و گاهی در ساعات عصر در مدرسه چهارباغ نیز تدریس می کرد. مجمع علمی او، مجمع فضلا و علما از گوشه و کنار ایران بود؛ به گونه ای که اکثریت نزدیک به تمام اَعلامِ پنجاه سال اخیر اصفهان، از شاگردان او مسحوب می شوند و عموم طلاب و فضلا وجودش را مغتنم می دانستند و از منبع فیّاض دانش او بهره های فراوان می-بردند. ⁽²⁾در زمان خویش، به تواضع اصیل، اخلاق خوش و نرمش در معاشرت با مردم، نداشتن ریاست طلبی و بلند پروازی، زهد و بی اعتنایی به دنیا ونشاط روحی و معنوی در تعاملاّت اجتماعی مشهور بود.

تقریر دروس اصول آیت الله محمد کاظم خراسانی، رساله ای در ترتّب و تقریر دروس آیت الله میرزا محمد تقی شیرازی (رساله در استصحاب کلی) از جمله تألیفات اوست. سرانجام این عالم جلیل و مدرّس شهیر حوزه، در 25 ذی القعده 1358 ق / 15 دی ماه 1318 ش در اصفهان دار فانی را وداع گفت و پیکر مطهرش پس از تشییع با شکوه در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. ⁽³⁾

کریم و زبان فارسی را فراگرفت و سپس به تحصیل علوم دینی روی آورد. شیخ محمد حسن معزّی و شیخ محمد طاهر معزّی دزفولی را می توان از استادان او دانست. ⁽¹⁾

وی به ریاضات شرعی مشهور بود و در نهایت سادگی و به دور از تجمّل و حبّ دنیا و مال آن زندگی می کرد. انجام تمام نوافل پس از واجبات، روزه داری در روزهای مخصوص با عنایت به روزۀ مستحبی و عدم ترک آن و مداومت بر قرائت زیارت عاشورا روزی سه بار با صد لعن و صد سلام، از جمله ریاضات و سلوک شرعی ایشان بود. ⁽²⁾در زهد و تقوا بسیار بی نظیر بود. ⁽³⁾وی را جامع معقول و منقول، حاوی فروع و اصول و مجموعه علم و عمل نامیده اند. ⁽⁴⁾

وی سال ها در دزفول، چهار سال و دو ماه در اراک و پس از آن تا پنج سال قبل از وفات، در اصفهان تدریس می کرد. آیت الله شهید شمس آبادی، سید ابوالحسن مرتضوی کرونی، سید حسن مدرّس هاشمی، سید محمد حسن میرجهانی، شیخ غلامحسین تسلیمی رهنانی، سید مصطفی مهدوی هرستانی و شیخ هبة الله هرندی را می توان از جمله شاگردان او دانست.

کتب نورالأنوار، الدرر الفتحیه(هر دو در منطق)، الکنوز الحسینیة در کلام، غنیة الأدیب در علم نحو و حاشیه بر آن و حاشیه بر لمعه از جمله تألیفات اوست. وی سرانجام در شب عرفه سال 1358ق/1318ش، در 88 سالگی وفات یافت و در صحن غربی تکیۀ سید العراقین در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. ⁽⁵⁾

محضر عالمانی وارسته و شهیر همچون آیت الله سید محمد باقر درچه ای، میرزا جهانگیر قشقایی، آخوند کاشی و حاج میرزا بدیع درب امامی بهره مند شد. ⁽¹⁾

او سپس عزم هجرت به عتبات عالیات عراق را کرد و برای تکمیل تحصیلاتش به نجف اشرف رفته، در محضر آخوند خراسانی و سید محمد کاظم یزدی حضور یافت و از پرتو کمالات و فضایل ایشان بهره های وافر برد. عالم نجف آبادی پس از درک محضر پرفیض اساتید نجف و استفاده از افاضات علمی و فقهی مراجع بلند پایۀ عراق و رسیدن به مقام اجتهاد، به ایران بازگشت و مشغول تدریس گردید و بسیاری از طلاب و شیفتگان علم در درسش حاضر شدند و پیوسته از پرتو دانش و فضیلت او بهره بردند. ⁽²⁾

آن عالم ربّانی به اظهار مواعظ اخلاقی مهم و ارزنده مشهور بود. به علاوه، لطافت روحی ویژه ای در هنگام افاضه داشت و به همین دلیل، گاهی هنگام درس منقلب می گردید و می گریست و این حالت وی آثار تربیتی فراوانی بر شاگردان داشت. مکرّر به طلاب تذکّر می داد: «از نمی دانم گفتن، خجالت نکشید!» وتأکید می کرد:

«شما نباید تصور کنید مثل مردم عادی هستید. وابستگی شما به دین و اولیای الهی موجب رعایت یک سری از ملاّحظات می گردد که برای همه طلاب، توجه به آنها ضرورت دارد و به دلیل رسالتی که بر دوش دارید، قلمروی دارید که نباید از آن تجاوز کنید و باید به برخی شئونات پای بند باشید.» ⁽³⁾

از ویژگی های آن عالم ربّانی و عارف الهی آن است که :

هنگامی که احداث مسجد کازرونی در اصفهان تمام شد، این عالم زاهد، امامت آن را عهده دار گردید و معمولاً پس از نماز جماعت به منبر می رفت و مسائل مذهبی، اخلاق و احکام را برای نمازگزاران به زبانی ساده بیان می داشت. علمای بزرگ و اندیشمندان معاصری چون آیت الله ابراهیم امینی و آیت الله مقتدایی - که هر دو بزرگوار هنوز در قید حیات اند و مشغول خدمت‌گزاری اند - از محضر علمی او استفاده های بسیار برده اند و همیشه او را به زهد، خوش خلقی و تهذیب نفس ستوده اند. ⁽²⁾

سید محمد باقر کتابی، از نویسندگان و اساتید شهیر اصفهان، از آن عالم ربّانی به عنوان دانشمندی وارسته و فقیهی عادل یاد می کند و می نویسد:

اکثر مردم به او ارادت می ورزیدند. در تدریس شرح لمعه از معروف ترین اساتید اصفهان محسوب می گردید. بارها دیده بودم که برای تدریس وضو می ساخت. او همیشه مقید بود نان زکات داده بخورد و همیشه نماز را اول وقت اقامه می کرد و هنگام اذان صبح، در سنین کهولت، برای جماعت به مسجد می رفت و پس از برپایی نماز، در یک جلسۀ انس، که حالت عرفانی و اخلاقی داشت، حضور می-یافت. گاهی خود نیز در نماز جماعت که به امامت حاج آقا رحیم ارباب برگزار می گردید، حاضر می شد. ⁽³⁾

برای خود زندگی ساده، توأم با قناعت و زهد برگزیده بود و در منزل محقّری روزگار می گذرانید.

سرانجام این مرد الهی و عالم ربّانی، در شب سه شنبه هجدهم ربیع الاول سال 1384 ق / مرداد ماه 1344ش، چشم از جهان فانی فرو بست و به جهان ابدی کوچ کرد. پیکر مطهّرش پس از تشییع

باشکوه و با حضور علما و انبوه مردم در تکیۀ کازرونی تخت فولاد اصفهان دفن گردید. تقریرات فقهی و اصولی اساتیدش و نیز کتابی تحت عنوان «فضیلة السیادة و فضایل السادات» از آثار اوست. ⁽¹⁾

آیت الله مهدوی هرستانی در محضر اساتید و علمای مذکور، سطوح و قسمتی از خارج فقه و اصول حوزه را خواند و پایه اولیۀ مقامات علمی خویش را بنا نهاد و به تکامل رساند.

ب) حوزه علمیه قم

مهم ترین اساتید وی در این حوزه مقدّسه عبارت اند از حضرات آیات:

ج) حوزه علمیه نجف اشرف

وی در این حوزه مقدّس بیشتر به تکمیل مبانی علمی خود پرداخت و به درجه اجتهاد نائل گردید. مهم ترین اساتید وی در این حوزه علمیه عبارت اند از حضرات آیات:

مشایخ اجازه

آیت الله مهدوی هرستانی(ره) از برخی علما و مراجع عظام نیز اجازه اجتهاد دریافت کرد که از مهم ترین مشایخ اجازه ایشان می توان به این بزرگان اشاره کرد:

شاگردان

بسیاری از طلاب و چهره های علمی در حوزه علمیه اصفهان از محضر آیت الله مهدوی هرستانی بهره مند شده اند؛ ولی به دلیل آنکه محل تدریس وی در اصفهان بود و همه شاگردانش از مدارس حوزه علمیه اصفهان و به ویژه مدرسه جده بزرگ بودند، در منابع، به تفصیل از شاگردان او نام برده نشده و اشاره ای به آنها نگردیده است، بلکه فقط نام دو تن از ایشان ذکر شده که عبارت اند از:

فعالیت ها

آیت الله سید مصطفی مهدوی هرستانی (ره) در مدت چهل سال از عمر شریفش که در حوزه علمیه اصفهان بود، آثار و برکات و خیرات فراوانی برای اسلام و جامعه مسلمین و به ویژه مردم اصفهان داشت و خدمات چشمگیر و کاملاّ مخلصانه ایشان در عرصه های مختلف اجتماعی و علمی مشهود و گواه این مدعاست:

ویژگی های اخلاقی

حضرت آیت الله مهدوی، اخلاقی متعالی و روحیه ای بس بزرگ و الهی داشت. از ویژگی های اخلاقی معظم له می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

ویژگی های علمی و تألیفات

درس ایشان برای همه قشرهای جامعه مفید بود و بسیار ساده و روان درس می-گفت و در ضمن درس به مناسبت های بسیار، مطالب رجالی، تاریخی، ادبی و اخلاقی بیان می فرمود و شوخی می کرد. تدریس وی جامع بود و موجب خستگی و ملاّلت شاگردان نمی شد. ⁽⁴⁾

گفتنی است که ظاهراً برخی دست نوشته ها و تقریرهای فقهی، اصولی و رجالی از ایشان موجود است؛ اما پس از تحقّیق مستمر و جدی راقم سطور، مشخص گردید کتابی از او به طبع نرسیده است. دلیل مهم این موضوع را، اشتغال به خدمات بسیار اجتماعی و فعالیت در امور خیر و مؤسسات مردم نهاد و تدریس مداوم می-توان دانست.

ویژگی های سیاسی

آیت الله سید مصطفی مهدوی، از بینش عمیق و بصیرت نافذ و عالی در مسائل سیاسی برخوردار بود. او به حضرت امام خمینی و انقلاب اسلامی بسیار علاقه مند بود و از آن مرد الهی به عنوان مرجع عالی قدر و نماینده مورد تأیید امام زمان علیه السلام نام می برد و با طاغوتیان مبارزه می کرد و آنان را مظهر بی عدالتی، ظلم و بی دینی می دانست. ایشان در روز ورود امام خمینی، در بهشت زهرا به دیدار و استقبال امام رفت و به دفتر آن بزرگوار همیشه کمک مالی می کرد و در سخنرانی های خویش فتوا و نظرات ایشان را علناً بیان می داشت و بر تبعیت کامل از امام راحل تأکید می ورزید. ⁽³⁾

فرزندان

آیت الله سید مصطفی مهدوی هرستانی، صاحب دو پسر به نام های سید محمد علی و سید محسن، و یک دختر است. فرزندان ایشان هر دو از جوانان درس خوانده، فاضل، متدیّن و خدمتگزار هستند. سید محمد علی به امر تدریس در حوزه علمیه اصفهان و خمینی شهر اشتغال دارد و سید محسن، علاوه بر تحصیل و تدریس در حوزه علمیه، امام جماعت مسجد صاحب الزمان (عج) هرستان است و هر دو از طلاّب فاضل به شمار می آیند. داماد ایشان نیز حجت الاسلام سید محمد علی احمدی از فضلا و مدرسان حوزه علمیه قم و امام جماعت مسجد الحجة (واقع در خیابان چهارمردان قم) است و منشأ خیرات و برکات بسیار برای اسلام و مسلمین بوده اند. ⁽¹⁾

شایان ذکر است که آیت الله مهدوی هرستانی دارای پنج برادر به نام های «حاج سید مرتضی، سید رضا، سید محمد، سید مجتبی و سید احمد» بود که همه اهل فضل و علم بودند و فقط حجت الاسلام سید مجتبی مهدوی در قید حیات است. او سه خواهر نیز داشت که همه دار فانی را وداع گفته اند و آخرین خواهر او تا اوایل محرّم الحرام 1431 ق زنده بود. ⁽²⁾

غروب خورشید

این عالم ربّانی و فقیه صمدانی، خدمتگزار اسلام و مسلمین، سرانجام در صبح روز یکشنبه مورخ 7 / 3 / 1368 ش برابر با 23 شوال 1409 ق، یک هفته قبل از فاجعه رحلت جان گداز امام خمینی(ره) در سن هشتاد سالگی، پس از عمری با برکت و مجاهدت در تهذیب نفس و علم و دانش و خدمتگزاری خالص بندگان خدا، در پی بیماری سرطان در اصفهان درگذشت و به دیدار معبود شتافت. پیکر این عالم گران قدر پس از تشییع باشکوه در اصفهان، به قم منتقل گردید و در آنجا نیز پس از تشییع واقامه نماز بر پیکر شریفش به وسیله حضرت آیت الله سید محمد رضا گلپایگانی، در حجرۀ اول از درِ ورودیِ صحن نو (همان صحن بزرگ) در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام و در کنار مرقد آقای سید علی فانی (ره)، که امروز دفتر تبلیغات حرم مقدّسه است، مدفون گردید و آرامش ابدی یافت. ⁽³⁾

آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی (ره) «امین فقاهت» / سید محمدحیدر فاضلی

اشاره

پیش بیان

قُلْ هَلْ یسْتَوِی الّذینَ یعْلَمُونَ وَ الّذینَ لا یعْلَمُونَ إِنّما یتَذَکَّرُ أُولُوا اْلأَلْبابِ؛ «بگو، آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند، یکسان‌اند؟ فقط خردمندان متذکّر می شوند». ⁽¹⁾

شرح حال انسان های بزرگ و عالمان وارسته که در حیات مبارکشان، با مجاهدت های علمی و عملی، قله های رفیع علم، عبودیت و معرفت الله را پیمودند و تاریخ ارزشمند و سترگی را از خود به یادگار گذاشتند، از عهده قلم و بیان خارج است؛ زیرا عمق و ابعاد شخصیتی آنان، دریای ژرفناکی را می ماند که گنجینه های پربهایی را در خود نهان دارد که کشف آن میسور نیست.

آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی، از تبار بزرگمردان علم در میدان عمل است که پس از هجرت های علمی به حوزه‌های آن زمان شیعه از جمله حوزه کهن نجف اشرف، و کسب دانش، بینش و معرفت از محضر استوانه های علم و فقاهت شیعه و افتخار دامادی حضرت آیت الله سید ابوالقاسم خوئی (علیه الرحمه) و طی مدارج عالی علمی و فقهی، به ایران بازگشت تا زکات علم را در

میدان عمل به خلق الله بپردازد. به راستی با نگاهی به زندگی آن عالم پارساو خدوم، او را الگوی شاخص و مناسبی در خدمت به علم، علما و حوزه‌های علمیه شیعه می‌توان یافت.

ولادت و پیشینه خاندان

سید جلال الدین فقیه ایمانی، در سال 1311ش در خانواده‌ای علمی و مذهبی در اصفهان قدم به عرصه وجود گذاشت. آن سید جلیل القدر، فرزند ارشد آیت الله حاج سید مصطفی فقیه ایمانی بود که نسب شریف سیادتشان، به شاخه ای از سادات محترم حسینی مشهور به «نوربخشی ها» می‌رسد. ⁽¹⁾

سید مصطفی و پدرش عالم ربّانی سید محمدکاظم فقیه ایمانی، از علمای مشهور اصفهان بود. سید محمد کاظم در منطقه زانیان ⁽²⁾

سامان که بود به زیر کوه شیراز داده است به روح مرغ سعدی پرواز

بر اساس آمار سال 1385 جمعیت سامان چهارده هزار و 777 نفر بوده است. ارتفاع این منطقه از سطح دریا دو هزار و نوزده متر است. این منطقه به دلیل قرار گرفتن در حاشیه زاینده رود، از مهم ترین قطب های کشاورزی استان و از مناطق گردشگری کشور به حساب می آید. پل تاریخی زمان خان در ا ین ناحیه قرار دارد.

آیت الله سید مصطفی فقیه ایمانی در منطقه احمدآباد اصفهان پیش نماز بود و به فعالیت دینی اشتغال داشت و پدر همسرش، آیت الله شیخ عبدالحسین نیز از علمای شناخته شده و منشأ خدمات بود. ⁽³⁾

آیت الله سید محمد باقر ابطحی اصفهانی، از دوستان آن عالم راحل، می گوید:

پدر ایشان، مرحوم سید مصطفی فقیه ایمانی سید عالم و محترمی بود. پدر همسرشان مرحوم شیخ عبدالحسین همسایه ما بود. آن عالم ربّانی، بسیار انسان مقدّسی بود. او امام جماعت و محل وثوق مردم بود.

دوران تحصیل

الف) شروع تحصیل در اصفهان

دوران تحصیل مرحوم آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی را می‌توان به سه دوره (سفر به اصفهان، قم و نجف اشرف) تقسیم نمود. ایشان پس از رسیدن به سن تحصیل، دوره ابتدایی را در شهر خود به پایان رسانید و از دروس استادانی بنام، همچون حضرات آیات حاج شیخ حیدر علی صلواتی اصفهانی ⁽¹⁾، و (دایی خود) حاج شیخ یحیی فقیه ایمانی، حاج شیخ فضل الله ذوعلم و حاج شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی بهره ⁽²⁾برد.

در میان اساتید اصفهان، ایشان با حاج شیخ یحیی فقیه ایمانی ارتباط بیشتری داشت. وی از مرحوم آقای ذوعلم نیز به نیکی یاد می کرد.

ب) تحصیل در قم

فقیه ایمانی، این تشنه دانش و بینش، در عنفوان جوانی دست به هجرت علمی به قم مقدّس می زند. طبق نقل خود او، از اوایل طلبگی که در اصفهان درس می-خواند، شور و اشتیاق ادامه تحصیل در قم را در سر می‌پروراند. اما علاقه مادری باعث می‌شود که مادرش مخالفت کند. پدرش می گوید:« بر سر سفره خودمان، چیزی کم و زیاد نمی شود، ولی اگر به قم بروی، نمی‌توانم هزینه آن

را تأمین کنم و باید با هزینه خودت بروی». ایشان می گوید: «ما با لطایف-الحیل و واسطه های زیاد، بالاخره توانستیم رضایت والدین، خصوصاً مادر را جلب کنیم و به قم آمدیم.» ⁽¹⁾

او عازم حوزه علمیه قم می شود که در آن زمان، پس از حوزه نجف، بزرگ‌ترین حوزه علمی - معرفتی شیعه محسوب می شد.

در حوزه قم، دروس عالی را نزد اساتید بزرگی چون حضرات آیات حاج شیخ مرتضی حائری، سید محمد باقرسلطانی، علاّمه طباطبایی، سید محمد حجت، حاج آقا حسین بروجردی، سید محمد رضا گلپایگانی و دیگر بزرگان فراگرفت.

از هم دوره ها یا دوستان او در حوزه ، از حضرات آیات سیدمحمدباقر ابطحی اصفهانی، ابراهیم امینی (امام جمعه سابق قم)، راستی کاشانی، آقای الهی قمی (داماد آیت الله اراکی) می توان نام برد.

از اساتید قم، او با آیت الله سلطانی ⁽²⁾ارتباط بیشتری داشت و از ایشان ذکر خیر می کرد. و همچنین با حضرت آیت الله گلپایگانی (ره) مأنوس بود و آنان را به نیکی می ستود.

ج) تحصیل در نجف اشرف

اقیانوس بی کران حوزه کهن و هزارساله نجف اشرف در جوار حضرت امیرالمؤمنین:، سید جلال الدین جوان، این تشنه زلال علوم اسلامی را در 26 سالگی به سوی خود می کشاند. ایشان در حلقه درس مراجع حوزه نجف، آیت الله سید محسن حکیم و آیت الله حسین حلی (ره) شرکت کرد. سپس افتخار استفاده علمی از حضرت آیت الله حاج سید ابوالقاسم خویی(ره) نصیب او می شود.

ایشان قبل از آیت الله خویی، ملتزم درس آیت الله حلی (ره) بود، اما وقتی به درس مرجع فقید شیعه آیت الله خویی راه می‌یابد، زندگی علمی و شخصیتی او متحول می شود.

برخی از هم دوره‌ها و دوستانش در نجف عبارت‌اند از حضرات آیات مرحوم آقای شیخ حسن صافی اصفهانی، ناصری دولت آبادی، شیخ جعفر اراکی ( از اساتید مدرسه مروی تهران) و سید محمد علی موحد ابطحی (ره).

جریان ازدواج

هر انسانی در سنین جوانی به فکر تشکیل خانواده و ازدواج می افتد. فاضل ارجمند، حجت الاسلام حاج سید محمد فقیه ایمانی (دامت برکاته) در خصوص ازدواج پدرش نقل می کند: «مرحوم حاج آقا دربارۀ جریان ازدواج خود با دختر استاد معظم خود آیت الله خوئی(ره) می فرمود که آیت الله صافی اصفهانی و آیت الله حاج آقا باقر خوانساری به عنوان معرف، نقش زیادی در این ازدواج داشتند».

وی در ادامه می افزاید:«مادر بزرگ ما در عالم رؤیا حضرت زهرا علیها السلام را می بیند که خطاب به ایشان می فرمایند: «پسر من می آید و او را رد نکن».

البته این دختر خواستگار دیگری نیز از اهل علم داشت که دارای روابط قوی با بیت مرحوم خویی بود، اما از آنجا که سید نبود، افتخار دامادی آیت الله خویی نصیب سید جلال الدین می شود. این جریان، بسیار شبیه جریان ازدواج امام راحل (ره) است. ⁽¹⁾

ثمره این ازدواج، هفت پسر به نام‌های حجت الاسلام حاج سید محمد فقیه ایمانی، حاج سید مهدی، حاج سید ابراهیم، حاج سید مصطفی، حجت الاسلام حاج سید مجتبی، حاج سید محمود و حاج سید حسن فقیه ایمانی بود و سه دختر او نیز هر یک به ترتیب با سه بیت رفیع آیات عظام گلپایگانی، نوه سید علی محمد مددی موسوی ⁽²⁾از علمای نجف (اهل مشهد) و نوه مرحوم آیت الله سید محمد صادق لواسانی وصلت کردند. ⁽³⁾

فعالیت های علمی در نجف اشرف

از تألیفات آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی در نجف، علاوه بر تعلیم و تعلم، تقریرات درسی آیت الله العظمی خویی و مباحث دینی است که به صورت دست نویس می باشد. ایشان می فرمود: «در جلسات استفتائات مرحوم آیت الله العظمی خوئی نیز همکاری هایی داشتم». ⁽¹⁾

بازگشت به ایران

بر اثر فشارهای رژیم بعث بر حوزه علمیه نجف آیت الله فقیه ایمانی در سال 1348ش. به ایران آمد و بنا به دعوت عده ای از مؤمنین اصفهان، در این شهر رحل اقامت افکند.

کرسی تدریس

آیت الله فقیه ایمانی، در بدو ورود به شهر علمی و باستانی اصفهان، ضمن تصدی نمایندگی آیت الله العظمی خویی، به تدریس رسائل و کفایه در مدرسه علمیه ملاّ عبدالله اصفهان مشغول شد. او شاگردان خوبی داشت و از اساتید برجسته به شمار می‌آمد. فضلای بزرگواری چون سید علی رضا افقهی (از علمای سبزوار)، مرحوم آقای کرمانی، حاج آقای متقی اصفهانی و... از زمره شاگردان ایشان محسوب می شوند.

او همزمان علاوه بر کار تدریس، پرچم ارشاد مردم را نیز به دست می گیرد و سمت امام جماعت را عهده‌دار می شود. ظهرها در مسجد کازرونی و شب ها در مسجد اقدسیه اصفهان به این امر اشتغال می‌ورزد و سال‌ها این برنامه ادامه می‌یابد.

از آنجا که وی داماد آیت الله خویی بود طبیعی است که مردم و مقلدین به وی مراجعه کنند و از طریق ایشان بهتر با مرجعشان ارتباط برقرار نمایند. از سوی دیگر، آیت الله فقیه ایمانی بسیار مورد اعتماد و علاقه آیت الله خویی بود و از این رو امور مقلدین و نمایندگی ایران - عراق از طریق آیت الله فقیه ایمانی انجام می شد. ضمناً پاسخ‌گویی به سؤالات شرعی مقلدین، رسیدگی به مشکلات

آوارگان عراقی، خانه سازی برای آنان، کمک به نیازمندان و برخی مؤسسات عام‌المنفعه، از کارهای روزمره ایشان بود. ⁽¹⁾

بحران آوارگان عراقی

وقتی حزب بعث قدرت گرفت و ایرانی ها را از عراق اخراج کرد، فقیه ایمانی که وکالت از مرجعیت را برعهده داشت در این خصوص احساس مسئولیت کرد و به گفته فرزندش، برای رسیدگی به امر آوارگان عراقی دو سفر مهم انجام داد.

نخست به کرمانشاه و تا مرز خسروی سفر می کند و کمک های فراوان مردمی و غیر آن را که مورد نیاز آوار‌گان بود، به آنان می‌رساندو از شیعیان آواره دلجویی می‌کند. در آن سفر، عده زیادی از علما و محترمین را به اصفهان آورد که از آن جمله می توان از مرحوم آیت الله حاج شیخ مجتبی لنکرانی یاد کرد. آیت الله فقیه ایمانی، آن عالم جلیل القدر را با خانواده اش به اصفهان آورد که تا آخر عمر در اصفهان ماندگار شد. مرحوم آیت الله شیخ مجتبی لنکرانی، یکی از علما و بزرگان برجسته حوزه علمیه اصفهان محسوب می شد.

سفر دوم ایشان به استان کرمان و شهرستان جیرفت بود که دولت، تعداد زیادی از آوارگان عراقی را به آنجا انتقال داده بود. آن عالم خدوم در این سفر، کمک های فراوانی را از سوی آیت الله خوئی در میان آوارگان توزیع کرد. در جیرفت نیز تعداد زیادی از بزرگان حوزه علمیه نجف و کسانی را که به صورت نامناسبی در چادر ها زندگی می کردند، به اصفهان منتقل کرد و با کمک مرحوم آیت الله شمس آبادی و تعدادی از اعیان و بزرگان اصفهان، چندین واحد مسکونی ساخت و به قیمت بسیار ناچیز در اختیار رانده شدگان عراقی گذاشت. آن محله به نام محلۀ «عرب ها» در خیابان کاوه اصفهان شهرت یافت و جمع زیادی از این مردم در آنجا زندگی می-کردند. ⁽²⁾

مجتمع مسکونی «مدینة العلم»

شاید بتوان گفت که احداث مجتمع بزرگ علمی و مسکونی مدینۀ العلم قم، در گستره حوزه های شیعی، حتی در زمان فعلی شاهکاری کم‌نظیر به حساب آید. این مهم به همت والای آیت الله فقیه ایمانی آن هم در زمان طاغوت شاهنشاهی و محدودیت های جاری آن زمان، به نحو احسن انجام گرفت.

ساخت این مجتمع حسب‌الامر مستقیم مرجع جهانی شیعه، آیت الله سید ابوالقاسم خویی آغاز گردید. آن زعیم راحل با امکاناتی که در اختیار داشت، تأسیسات عظیم و بناهای بزرگ، کتابخانه ها، مدارس و حوزه های علمیه دیگری نیز در کشورهای مختلف جهان بنیان نهاد؛ از جمله در آمریکا، انگلستان، فرانسه، لبنان، تایلند، بنگلادش، مالزی، اندونزی، پاکستان، عراق و جمهوری اسلامی ایران، ⁽¹⁾اما در میان همه آنها، مجتمع «مدینة العلم» قم، در صدر قرار دارد.

در روزنامه رسالت آمده است:

از باشکوه ترین آثار ماندگار مرحوم آیت الله العظمی خوئی، مجموعه فرهنگی - مسکونی مدینة العلم در قم می باشد. در سال 1354 به دستور آن مرجع فقید و به همت نماینده و داماد ایشان، مرحوم آیت الله حاج سید جلال الدین فقیه ایمانی، در حاشیه شهر قم زمین‌هایی جهت تأسیس مرکز علمی - دینی خریداری شد و کار ساختمان سازی طبق اصول مهندسی شروع گردید، لیکن بعد از یک سال ساخت، پروژه از طرف ساواک تعطیل و متوقف شد. بعد از دو سال در اوج تظاهرات مردمی، عملیات ساختمانی مجدداً بدون سروصدا و تبلیغات آغاز شد . از سال 1359 با اسکان جمعی از فضلای حوزه علمیه در بلوک 1 و2 از فاز اول مدینة العلم، بهره‌برداری انجام گرفت و به تدریج بلوک‌های دیگر آن تکمیل شد. ضمن استفاده مسکونی، کار ساخت مدرسه علمیه و کتابخانه‌ای عظیم در مجموعه به سرعت و با معماری اسلامی مدرن جهت استفاده طلاب و دانشجویان طبق نقشه پیش بینی شده، انجام و سپس مورد بهره برداری قرار گرفت و طی سالیان بعد و با توسعه فعالیت‌ها دو فاز دیگر به این مجموعه افزوده شد.

مدینة العلم آیت الله العظمی خوئی(ره) را می توان یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین آثار معماری اسلامی دانست که با طرح‌های برگرفته از اصالت سنت و اصول فنی و مهندسی، توانسته الگوی نمونه‌ای برای شهرک سازی اسلامی باشد. ]این مجتمع[ موقوفه‌ای است که بیش از سیصد خانوار از ملیت‌های مختلف را اسکان داده است و سالیانه حدود یکصد طلبه مجرد نیز در مدرسه علمیه این مجتمع، اشتغالات علمی دارند و ضمن آنکه کتابخانه با عظمت آن نیاز دانش پژوهان را برآورده می کند. شایان ذکر است بنیانگذاری مجموعه مدینه العلم حاصل تلاش چشمگیر و درایت دوراندیشانه حضرت آیت الله فقیه ایمانی است.

مرحوم آیت الله العظمی خوئی(ره) جهت قدردانی از خدمات و زحمات مخلصانه مرحوم آیت الله فقیه ایمانی در نامه‌هایی کراراً مزد و اجر ایشان را از حضرت ولی عصر (عج) مسئلت نموده‌اند. ⁽¹⁾

حجت الاسلام سید محمد فقیه ایمانی (دامت برکاته) در این خصوص می-گوید:

«در سال 1354ش نامه ای از سوی حضرت آیت الله العظمی خوئی1 به مرحوم پدرم رسید که در آن مرقوم فرموده بودند: برای رفاه حال طلاب حوزه علمیه قم، به فکر جایی باشید، زمینی تهیه و برایشان خانه سازی شود».

مرحوم فقیه ایمانی که تا آن زمان در اصفهان سکونت داشت، با سفرهای متعدد به قم، اقدام به تهیه جایگاه و زمین مناسب برای طلاب می‌کند.

حجت الاسلام شیخ محمد جواد طبسی که از دوستان آن عالم خدوم به حساب می آیند، می فرمود:

«مرحوم آیت الله سید جلال فقیه ایمانی (ره) یکی از وکلای موفّق مرحوم آیت الله العظمی خوئی بودند و شاید در میان وکلای آقا، کسی به اندازۀ ایشان خدمت نکرده باشد. در سال 1349 که آن هجرت عمومی از حوزۀ نجف به قم انجام شد، در منزل آیت الله شیخ عبدالرحمان حیدری ایلامی، که عده ای از فضلای نجف هم بودند، مرحوم سید جلال الدین فقیه ایمانی پیام سلامتی حضرت آیت الله خوئی را داد و فرمود قرار است شهریه ای از سوی آقا به طلبه هایی که از نجف آمده اند، داده شود. ابتدا شهریه پنجاه تومان بود که در آن وقت، مبلغ زیادی بود.

در سال 1354 ش بنده خانه ای را در خیابان آذر قم خریده بودم و برای ثبتش به یکی از دفاتر رفتم. مرحوم آیت الله سید جلال فقیه ایمانی را در آنجا دیدم. ایشان فرمودند: زمین بسیار بزرگی را

خریدیم و آمده‌ام که آن را برای طلاب ثبت کنم تا در آینده آنجا را بسازیم. همان زمین، مدینة العلم شد. در نجف نیز آیت الله العظمی سید محمود شاهرودی شبیه این مجتمع را داشت و در قم نیز اکنون برای طلاب جوان و تازه ازدواج کرده مجتمعی دارد، اما نه به آن گستردگی. اگر مدینة العلم رفته باشید، می بینید که هنوز هم زیبایی و عظمت خودش را از دست نداده است. بنده شاهد بودم که ایشان شبانه روز مشغول بود تا آنجا را ساخت. ⁽¹⁾

قسمت اول زمین مدینة العلم، در حدود چهل هزار متر بود. بعد قسمت کارخانه که در کنار آن قرار داشت و سپس بخش پشت بیمارستان به آن اضافه و به مرور ساخته شد. بناهای مدینة العلم از یک تا پنج طبقه احداث شده‌اند. بنای مدرسه و مجتمع مسکونی، فضای زیادی به خود اختصاص داده است. بیش از سیصد واحد مسکونی دارد. مدرسه دارای بیش از یکصد حجره، تعداد زیادی مدرس و تعدادی سالن های اجتماع است.

ساختمان این مرکز علمی- مسکونی، تلفیقی است از معماری اسلامی - سنتی با معماری نوین. مرحوم آیت الله فقیه ایمانی با وجود حجم وسیع فعالیت و مدیریت و سرپرستی مراکز مربوط به آیت الله العظمی خوئی (ره) که در قم و شهرهای دیگر پراکنده بود، از همت بلند و دوراندیشی والایی برخوردار بود. روش او این بود که کا را با آینده نگری و کیفیت بالا انجام می داد. فرزند وی در این خصوص می گوید:

«گروه مهندسی که ایشان با آنها بیشتر کارها را دنبال می کرد، به سرپرستی مهندس پدیدار بود. آقای مهندس پدیدار می گفت پس از طرح‌ریزی اولیه، گمان می‌کردیم کارفرما طرح ما را نپذیرد؛ زیرا آنان بیشتر سعی می کنند طرح ها ساده تر و کم هزینه تر باشند، اما پدر شما این طرح را پذیرفت و خودش هم در مراحل کار نقشه ها با ما همفکری می کرد و بیشتر دغدغه آسایش طلبه و محل سکونتش را مد نظر داشت. در این طرح یک اتاق بیرونی هم در نظر گرفته شده که اقتضای زندگی طلبگی و جداکننده زندگی مرد از بخش خانه وخانواده است. همچنین سعی شده خانه ها خیلی باز و آزاد نباشند که اقتضای زندگی مذهبی چنین است. حیاط، نور و فضای کافی هم برای بازی بچه ها در نظر گرفته شده است. همچنین فضاها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که تکراری نباشند و زندگی از

شادابی لازم برخوردار باشد. این عالم وارسته، در روند فعالیت ها، نقش مستقیمی داشت و در جلساتی که با مهندس ها دایر می نمود، روی این مسائل بحث می کرد». ⁽¹⁾

کتابخانه مدرسه مدینة العلم

مدرسه مذکور دارای کتابخانه بسیار بزرگی است که بیشتر، جنبه تخصصی حوزوی دارد. به دلیل آنکه در منطقه‌ای که مدینة العلم واقع شده، چنین کتابخانه بزرگ و مجهزی نیست، دانشجویان و محصلین به این کتابخانه رجوع می‌کنند. از این رو، مدیریت وقت مدرسه به فکر افتاد که کتاب‌های مورد نیاز این قشر را تهیه کند تا آنان نیز از این مرکز علمی، بهره مند شوند. ⁽²⁾

بناها و کتابخانه هایی که مرحوم آیت الله فقیه ایمانی احداث کرده است، عمدتاً در شهر مقدّس قم و خراسان قرار دارد. البته در اصفهان نیز کتابخانه‌ای احداث شده است.

از جمله خدمات ایشان در خارج از کشور، به دارالایتام سوریه و لبنان می توان اشاره نمود.

مدرسه علمیه آیت الله خویی در مشهد

دومین بنای عظیمی که مرحوم فقیه ایمانی عهده‌دار ساخت آن بود، مدرسه علمیه آیت الله العظمی خوئی (قدسره) در مشهد مقدّس است که نزدیک حرم مطهر امام رضا علیه السلام احداث شده است. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، بسیاری از مدارس اطراف حرم رضوی به بهانه توسعه حرم مطهر، تخریب شدند. ⁽³⁾به گفته استاد و محقّق گرانمایه حجت الاسلام محمدجواد طبسی (دامت برکاته)، تقریباً با فاصله دو - سه سال از شروع بنای مدینة العلم قم، ساخت مدرسه مشهد به همت والای آن عالم خدوم آغاز شد. ایشان نقل می کند:

«در مشهد خدمت ایشان رسیدم. در خیابان آیت الله شیرازی - معروف به بالا خیابان - در آن کوچه ای که مدرسه احداث شده، به دیدنشان رفتم. این محله ابتدا بسیار فرسوده و کهنه بود و قبلاً کنسولگری روس ها در آنجا واقع شده بود. مرحوم آیت الله فقیه ایمانی (ره) این زمین را از یک مالک می‌خرد که مهم‌ترین خدمت ایشان برای حوزه‌های علمیه قم و مشهد بود. امروزه حوزه علمیه مشهد

در آنجا متمرکز است و محور قرار گرفته است. جای بسیار وسیعی است و دارای کتابخانه بزرگ، مجهز، مدرس ها و دیگر امکانات است. در حوزه مشهد، جز این مدرسه، چنین مکان علمی و فرهنگی وسیعی نداریم.

وقتی که به خدمتشان رسیدم، سال 1354 بود. ایشان تازه آنجا را خریده و کار ساختمانی را شروع کرده بود.

در اهمیت مدرسه آیت الله العظمی خویی (ره) در مشهد همین بس که طلاب ملیت های گوناگون از آن استفاده می کنند. در وسعتش باید گفت که تقریباً راستۀ یک خیابان را به خود اختصاص داده است و فضای آن به حدود ده هزار مترمربع می-رسد.

گفتنی است، فاز جدید مدرسه، در سه طبقه، روز عید فطر 1386 به یمن قدوم مرجع عالی‌قدر حضرت آیت الله العظمی آقای وحید خراسانی (مدظله) افتتاح گردید.

در اصفهان نیز کارهای علمی و خدمات ارزشمندی داشت. ظاهراً در آنجا هم پاساژی احداث می‌کند تا صرف هزینه حوزه شود. در مشهد، مکان‌هایی را برای طلاب تهیه کرده بود.

وجوهاتی که از آیت الله العظمی خویی (ره) در دست ایشان بود، به خوبی و به نحو احسن در خدمت علم و رفاه عالمان مصرف می‌شد. اگر خدمات و احداث بناهایی که به همت ایشان و با آینده نگری انجام گرفته، اکنون انجام می شد، نیازمند ده ها برابر بودجه آن زمان بود که در این زمان، چنین اقداماتی نشدنی می نماید.»

خصوصیات فردی و اخلاقی

به گفته دوستان و فرزندان آیت الله فقیه ایمانی (ره)، وی انسانی خوش برخورد، شاد و شوخ طبع بود. فرزند ارشد ایشان در این باره عنوان می دارد:

«مرحوم والد در عین شوخ طبعی و نشاط، مدیر بود و جدیت لازم را در محیط کار و مدیریتی دارا بود. این نشاط را در زندگی خانوادگی هم داشت.

معمولاً روابط در خانواده ما، در محیط بی تنش و آرامی بود و برخورد ایشان با خانواده، بسیار صمیمی بود. ایشان با وجود ده فرزند و زندگی شلوغی که داشتد، اما تنش و مسائل ناگواری که معمولاً نوع خانواده های پرجمعیت با آن مواجه اند، در این خانواده راه نداشت».

فرزند وی بازگو می کند:

«مرحوم پدر، به اقتضای کارش، مسافرت‌های زیادی به اصفهان، قم، مشهد، تهران و خارج کشور داشت و معمولاً مادرمان بار تربیت اولاد را به تنهایی و بیشتر تحمل می کرد. با همه این احوال، مشکل جدّی در زندگی نداشتیم. پدر ما در سفرها کم توشه بود. اکثر اوقات بقچه سفیدی همراه داشت که در آن مدارک ضروری مربوط به کار و یک دست لباس منزل را در آن می پیچید و آن را زیر بغل می گرفت و در ماشین و هواپیما آن را همراه داشت. به اقتضای سفر برای خانواده اش سوغاتی می آورد. البته تهیه سوغاتی را به عهده یکی از دوستان می گذاشت و آن همراه بلیط، تحویل قسمت بار می داد و باز با همان وسایل که زیر بغل زده بود، راه می افتاد. به بنده می گفت، همراه این بلیط مقداری وسایل در گمرک هست، اگر می-خواهید، بروید و بردارید».

از دیگر ویژگی های اخلاقی مرحوم آیت الله فقیه ایمانی (ره) این بود که با افرادی که با ایشان معاشرت داشتند، خیلی صمیمی بود. به گفته کسانی که با ایشان ارتباط و دیدار داشتند، در معاشرت با آن عالم فقید، رابطه کوچک‌تر و بزرگ‌تر وجود نداشت. او با جوان ها و حتی با خدمه شوخی می کرد، هم سفره و هم غذا می شد.

آدمیّت به حسن اخلاق است

حیف این شیوه در جهان طاق است ⁽¹⁾

درِ خانه و دفتر ایشان معمولاً باز بود و چنین نبود که به دلیل موقعیت خود، سلسله مراتب طی شود. در روابط اجتماعی حتی در جوانی با کسبه محل و دیگر افراد، ارتباطی صمیمانه و دوستانه داشت. با افراد زود رابطه دوستانه برقرار می کرد، حتی با مخالفان نیز این گونه بود.

در نگاه بزرگان

اشاره

یکی از راه های شخصیت شناسی، دیدگاه بزرگان و معاصرین دربارۀ جایگاه علمی، خدماتی و مانایی یک چهره است. در ذیل، شخصیت آیت الله فقیه ایمانی را از نگاه چند تن از بزرگان بیان می‌کنیم.

الف) حضرت آیت الله العظمی خوئی (قدس سره)

به گفته معاصرین و دوستان ایشان، مرحوم آیت الله العظمی خوئی علاقه ویژه ای به ایشان داشت و گاهی که در برخی جلسات از ایشان یاد می‌کرد، علت موفّقیت ایشان را در شرح صدر و خوی ملاّیم ایشان دانسته و گفته بود: «آقای سید جلال الدین فقیه ایمانی، در مقابل مشکلات بسیار بردبار است...» ⁽¹⁾

معمولاً کارها و اهداف بزرگ، مشکلات بزرگی هم در پی دارد. آن سید بزرگوار، در برابر مشکلاتی که وارد می شد، بسیار بردبار و حلیم بود. دیر برمی آشفت. در رأس کارهای عظیمی که وی انجام داد، می بایست مدیریت و سرپرستی چنین انسان نیک سیرتی باشد تا بر همه مشکلات فایق آید. به راستی که او با سرمایه مکارم اخلاقی خود، نه تنها از بحران ها و مشکلات پیاپی قبل و بعد از انقلاب به راحتی عبور کرد و قله اهداف بزرگ را فتح نمود، بلکه پیرامونیان نیز در شداید و تنگناها، به کوه وقار آن مرد وارسته، پناه می بردند و راسخ بودن را از ایشان وام می گرفتند.

ب) حضرت آیت الله العظمی وحید خراسانی (مدظله العالی)

فرزند ارشد مرحوم فقیه ایمانی نقل می کند: «بعد از وفات مرحوم والد، خدمت مرجع عظیم القدر آیت الله العظمی وحید خراسانی (مدظله) رسیدیم، ایشان می-فرمود:

در آن موقع که پدرشما به قم سفرهایی داشت و جا و مسکنی نداشتند، بیشتر منزل ما می آمد. بنده متوجه بودم که ایشان چه صدماتی متحمل شد تا این زمین ها را قطعه قطعه خریداری کرد و برای احداث مدینۀ العلم آماده ساخت. از ابتدای برنامۀ پدر شما در خصوص مدینة العلم و موارد دیگر، در جریان برنامه ها بودم. این زمین ها، مالکین زیادی داشتند؛ خود ایشان نقل می نمود که با چه صدمات و مشکلاتی مالکین را راضی می‌کند».

ج) حضرت آیت الله سید محمدباقر ابطحی اصفهانی

عالم محقّق و وارسته، حضرت آیت الله ابطحی که از دوستان مرحوم آیت الله فقیه ایمانی است، درباره شخصیت پربرکت این عالم خدوم می‌فرماید:

«با مرحوم سید جلال الدین فقیه ایمانی سابقه آشنایی در اصفهان و قم داشتم. نجف که رفت، بنده نیز سالی یک بار نجف می رفتم. معمولاً یک ناهار و شام دعوت می کرد و وقتی به ایران آمد و

کار اجرایی را شروع کرد، واقعاً همت بالایی به خرج داد. در اصفهان متنفذ بود و مردم را مقلد آیت الله العظمی خویی درست کرد. همت فوق العاده ای به کار برد. ما مراکزی مثل مؤسسه، مدرسه و مجتمع مسکونی مدینة العلم نداریم. درست است که این برنامه از طرف آیت الله خویی - به عنوان یک مرجع جهانی - بود، اما خود آقا در قم نبود و چنین اقدام بزرگی قدرت، سعه صدر و همت زیادی می-خواست.

در مراحل ساخت مدینة العلم، در تهیه برخی مصالح مثل سیمان، ایشان را در تنگا قرار داده بودند. ایشان موضوع را به من گفت. نزد یکی از مقامات رفتم و گفتم - به همین بیان - حیا نمی‌کنید! برای چنین کار با عظمتی که در قم انجام می شود، مانع تراشی می کنید؟ به هر حال، حرمت گذاشتند و مشکل حل شد. ایشان همت فوق العاده ای به کار برد. علاوه بر آن، مرحوم فقیه ایمانی شهریه می داد و از آن مهم تر تهیه شهریه برای طلاب بود و این کار با همکاری مرحوم آیت الله آشتیانی انجام می شد.

در هر کاری مجری و مدیر آن مهم است. ایشان به جهت خوش‌برخوردی و برخورداری از فراست، ارتباطاتی قوی با متمکنین اصفهان و بعضاً تهران داشت و کارها را به خوبی مدیریت و اجرا می‌کرد. علاوه بر این فعالیت ها و کارهای حوزوی، دستی در مدیریت و دستگاه مرجعیت نجف هم داشت. در نجف که بود، جزء شاگردان درس خارج آقا محسوب می شد.

فرزندان آیت الله خویی، با اصفهانی ها ارتباطی نداشتند، اما این مرحوم به لحاظ آنکه داماد مرحوم خویی بود و به سبب ارتباط خوبی که با اصفهانی ها داشت، به تنهایی در ایران این همه خدمت کرد. اگر هیچ فعالیت و برنامه ای نداشت، تنها همین یک مؤسسه برای عظمت شخصیت او بس است. کار کمی نیست که در آن شرایط به تهیه زمین، تهیه نقشه مهندسی و دیگر نیازها پرداخت و از همه مهم تر تهیه بودجه است که به عقیده بنده حتی اگر فرزندان آیت الله خویی بودند، نمی‌توانستند چنین کار ماندگاری بکنند؛ هنر زیادی می خواهد که کسی صبرش تمام نشود. ساختن خانه مشکلات زیادی دارد، چه برسد به مدرسه ساختن، آن هم مؤسسه‌ای بزرگ مثل مدینة العلم که نمونه ندارد. این اقدام را کوچک نگیریم. هرکس می خواهد بفهمد هنر ایشان چیست، یک سفر به قم بیاید و ازآن بازدید کند تا از بزرگی و وسعت آن به همت سازنده‌اش پی‌برد. ⁽¹⁾

ارتباط با آیت الله کاشانی(ره)

مبارز نستوه و عالم سرشناس، مرحوم آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی به عنوان پرچمدار نهضت ملی شدن نفت در ایران و یکی از رهبران مذهبی - سیاسی و چهره-های تأثیرگذار در تاریخ کشور مطرح است. آیت الله سید جلال الدین فقیه ایمانی در دوران جوانی که در قم مشغول تحصیل بود، قبل از رفتن به نجف، جزء حامیان و هواداران مرحوم آیت الله کاشانی بود و ارتباط و همکاری نزدیکی با آن عالم مجاهد داشت. فرزند ارشد ایشان نقل می کند: «مرحوم والد از خاطرات آن ایام و از همکاری و ارتباط با آیت الله کاشانی یاد می کرد».

زبان گویا در مقابل دشمنان اسلام

از آنجا که اقدامات ایشان علاوه بر جنبه علمی - فرهنگی، بیشتر جنبه خدماتی و مذهبی داشت ، وی به جنبه های سیاسی نمی پرداخت، اما این به این معنا نبود که در برابر طاغوت های زمان که دشمن قسم خورده مرجعیت شیعه بودند، مهر سکوت بر لب بزند. فرزند ارشد ایشان از قول والد معظمش چنین نقل می کند:

«در جلسه ای که بزرگان حوزه نجف از جمله آیات عظام حکیم و خوئی (علیهم الرحمه) تشریف داشتند، قرار بود یکی از سران حزب بعث عراق، ملاّقاتی با مراجع و بزرگان حوزه علمیه نجف اشرف داشته باشد. در آن دوره، حرف اول مبارزات علیه استعمار و طاغوت زمان را مرحوم آیت الله سید محسن حکیم در حوزه علمیه و جامعه می زد. نظام طاغوتی بعث، فشارهای زیادی را بر ضد حوزه کهن نجف و علما و طلاب روا می‌داشت. محل جلسه، بیت آیت الله سید محسن حکیم (ره) بود. بنده در معیّت حضرت آیت الله العظمی خویی (قدس سره) به آنجا رفتم. وقتی جلسه آغاز شد و سران بعثی به دلیل فشارها و جنایاتشان محکوم شدند، یکی از مسؤلین رده بالای حزب بعث، هرگونه فشاری را بر حوزه و علما منکر می‌شود. مرحوم آیت الله فقیه ایمانی بلند می شود و اعتراض می کند و می‌گوید:« این گونه نیست! شما فلان آقا را، فلان عالم را از حوزه گرفته‌اید...» آن مقام بعثی که از مسئولین اصلی حزب بود، از جرئت آن سید جوان که این گونه رو در روی آنها ایستاده و دست آنها را رو کرده، به قدری ناراحت می شود که می گوید:«اسکت! ساکت شو!»

بعد از جلسه، اطرافیان آقا می گویند که بعثی ها انتقام این جرئت و جسارت شما را خواهند گرفت و بی پاسخ نمی گذارند. ایشان در همان ایّام سفری به ایران داشت و جریان فوق باعث می شود که مرحوم آیت الله فقیه ایمانی (ره) در ایران بماند و تقدیر چنان می شود که ایشان زندگی علمی و خدماتی خویش را در ایران پی بگیرد.

در ایران تمام تلاش او آن می شود که نمایندگی و مسئولیت هایی که از سوی مرجعیت به ایشان واگذار شده است و نیز تکلیفی را که خود احساس می کند، به نحو احسن انجام دهد.

پرهیز از تنش

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: «سلامۀ الدین و الدنیا مداراۀ الناس؛ سلامتی دین و دنیا در مدارا کردن با مردم است». ⁽¹⁾در جریان تنش‌هایی که در سال‌های آغازین انقلاب وجود داشت، مرحوم آیت الله فقیه ایمانی وقتی در آن برهه حساس، عزم آن کرد تا فعالیت علمی، فرهنگی، تبلیغی و رسالت حوزوی خویش را آغاز کند. ایشان با توجه به اقتضای زمان، محدودیت ها و محرومیت های جاری در زندگی علمی علما و روحانیت، تصمیم گرفت به منظور گسترش بسترهای علمی، علاوه بر نشر آثار علمی و معارف شیعی، ساخت ابنیه و فراهم آوردن امکانات رفاهی را در شرایط حساس و پرتنش آن سال ها، شروع نماید؛ لذا در مسیر این هدف عالی، نهایت خردورزی، تدبیر و بصیرت را به کار بست تا کار خدمت‌رسانی به حوزات علمیه را به سرانجام رساند.

در آن دوره بحران آلود، بیشترین تلاش مرحوم آیت الله فقیه ایمانی آن بود که نه تنها خود وارد این جریانات نشود، بلکه اطرافیان را نیز از ورود به مسائل تنش زا منع می نمود. هنگامی که جریاناتی در سال‌های آغاز انقلاب علیه مرحوم آیت الله العظمی خوئی (ره) موضع می گرفتند، این عالم صابر و اهل تدبیر، زیر مجموعه های خود را از وارد شدن در این موضع گیری های سیاسی یا از موضع‌گیری علیه کسی، باز می‌داشت. شاید بتوان رمز دوام توفیقات و موفّقیت‌های مرحوم فقیه ایمانی را در کارنامه ی درخشان و وسیع علمی- خدماتی، موضوع مهم پرهیز از ورود در تقابل-های گذرا دانست.

آسایش دوگیتی تفسیر این دو حرف است

با دوستان مروت با دشمنان مدارا ⁽²⁾

تهدید گروهک های انحرافی

تأثیر شخصیتی و نفوذ کلام مرحوم آیت الله فقیه ایمانی بر قاطبه مردم اصفهان به حدی بود که برخی از گروهک های تروریست و منحرف داخلی مثل باند غروی اصفهانی، مهدی هاشمی، امید نجف آبادی، آن عالم وارسته، مردمی و متنفذ را پس از به شهادت رساندن چهره های شاخص شهر همچون شهید آیت الله شمس آبادی و... - که سدّی در برابر اهداف شوم خود می انگاشتند - در فهرست ترور قرار دهند. در قرآن کریم حدود بیست مرتبه مسئله آزمایش مطرح شده است. امتحان بندگان از سنت‌های الهی است. در حدیث از امام معصوم (ع) می خوانیم: «البلاء للظالم ادب، و للمؤمن امتحان و للاولیاء درجة». ⁽¹⁾به اراده الهی و عنایت حضرت بقیۀالله (عجل الله تعالی فرجه-الشریف)، مرحوم آیت الله فقیه ایمانی از آن دوران تهدید و بحرانی، جان به سلامت برد تا منشأ خدمات ماندگاری در حوزات علمیه شیعه باشد.

مدیریت والا و همگرا

در درخشش مدیریت و دیانت محوری ایشان همین بس، در زمانی که مجتمع مدینة العلم قم مسکونی شد، طلبه های مختلف با فرهنگ‌ها و نژادهای گوناگون گرد آمدند. هر کسی سلیقه ، ایده و دیدگاهی دارد. وجود و تمرکز آن همه گوناگونی‌ها زیر چتر یک مجموعه مسکونی، هیچگاه به تعارض و واگرایی مبدّل نشد و افراد با ملیت ها و آرای مختلف در سال‌هایی که مهمان مدینة العلم بودند، هم در مجتمع و هم در دفتر مدیریت، احساس آزادی می کردند و خاطرات خوشی دارند؛ زیرا آنجا طیف خاصی حکومت نمی کرد. همه طیف ها در آنجا بودند. بحث های سیاسی مطرح نمی شد، بلکه نوعاً بحث های علمی و حوزوی مطرح می گردید و نتایج خوبی در پی داشت.

توکل

ایمان اگر با عمل، توکّل و صبر توأم شود، ارزش بیشتری دارد. تکیه و توکّل بر خداوند و استمداد از او، رمز مصونیّت از تمام وسوسه ها و انحرافات است و به گفته بزرگان، قوی ترین اهرم در برابر

تهدیدات دشمن، ایمان و توکل بر خداست و هرجا احساس نگرانی اجتماعی رخ داد، باید روحیه امید و توکل را در مردم زنده کرد.

حجت الاسلام استاد حاج سید محمد فقیه ایمانی (دامت برکاته) نقل می کند:

«به دلیل مسئولیت نیابتی که در مدینة العلم داشتم، گاهی با مشکلاتی مواجه می شدم و با مرحوم پدر درد دل می کردم. می دیدم که مرحوم والد، به گونه‌ای عجیب به من توجه می دادند که در امور توکل بر خدا داشته باش: ومن یتوکّل علی الله فهو حسبه. ⁽¹⁾روحیه بالای توکل را در زندگی اجتماعی ایشان، در بحران ها، بارها و بارها تجربه می کردیم، ایشان خود را نمی باختند و همین مسئله «توکل»، مسائل و مشکلات جاری را برایشان حل می نمود.

گفت پیغمبر به آواز بلند

با توکل زانوی اشتر ببند ⁽²⁾

اخلاص

اگر انسان کار را برای خدا و به عشق تکلیف انجام دهد، نه برای هوای نفس، رسیدن به ثروت و مقام و نام و نشان و افزون‌طلبی، و فقط برای خدا و محض انجام وظیفه کار کند، این معنای اخلاص است. به گفته ارادتمندان آن عالم مخلص، به دلیل علاقه و انتسابی که به مرحوم آیت الله العظمی خویی داشت، تمام فعالیت ها و برنامه هایش را مخلصانه و تحت پوشش مؤسسات آقا انجام می‌داد.دنبال این نبود که برای خود جایگاه و موقعیت مستقلی تثبیت کند. بر این اساس، همه کارها و فعالیت ها را با هماهنگی نجف به عنوان موقوفات آیت الله العظمی خویی وقف کرد. ایشان مؤسسات خارج از کشور مثل لبنان و سوریه را به علمای همان مناطق، واگذار نمود. خدمات و آثاری که در ایران انجام شد، در اداره اوقاف به ثبت رسید و وقف آن رسمیت یافت. او به دنبال این نبود که برای خود تشکیلاتی راه اندازی کند؛ لذا کار او موروثی نشد و فعالیت‌ها و آثار به جای مانده در مسیر موقوفات شرعی قرار گرفت.

نوعاً وکلای مراجع برای خود جایگاه مستقل ایجاد می‌کنند، اما مرحوم فقیه ایمانی، با روحیه اخلاص و تعهد خود در کارها اسم و رسمی از خود برجا نگذاشت و خود را مطرح نکرد و همه

اقدامات را تحت پوشش مرجعیت نجف انجام داد.کاری که برای خدا باشد، باقی و پابرجا می ماند؛ چون رنگ خدا به خود گرفته است و اگر برای خدا نباشد، تاریخ مصرفش دیر یا زود تمام می شود: ما عندکم ینفد و ما عندالله باق. ⁽¹⁾

حساسیت و علاقه به حضرت زهرا علیها السلام

ایشان در زندگی خود به حضرت فاطمه زهرا علیها السلام علاقه وحساسیت خاصی از خود نشان می داد و مقید بود روز تولد آن بانوی دو جهان؛ یعنی بیست جمادی الثانی را حتماً مراسم و اطعامی داشته باشد. سال‌های سال برنامه اطعام او به صورت عمومی برقرار بود و نیز این برنامه در مدینة العلم و برای طلاب مشهد جریان داشت.

فاطمه، ای حافظ گنجینۀ اسرار هو

ای نبی را افتخار و ای علی را آبرو

ام سبطینی و ام زینبین و ام اب

چون علی ام الکتاب و همسر و همتای او

تألیفات و تدریس

او در کنار اقدامات فرهنگی، رفاهی و مذهبی، تالیفات و اقدامات علمی نیز دارد که می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

رحلت

مرحوم آیت الله فقیه ایمانی (ره) پس از عمری مجاهدت های علمی، آیینی و خدماتی برای حوزات علمیه شیعه و تلاش صادقانه برای مرجعیت و قاطبه علما، روحانیت و توده های نیازمند، سرانجام در شنبه 15 دی ماه 1386ش. برابر با 25ذی الحجه 1428ق در بیمارستان تهران رحلت کرد. بدن مطهرش برای تشییع و تدفین به قم منتقل شد.آن سال مصادف بود با سرما و یخبندان بی‌سابقه‌ای که برودت هوا به بیش از سی درجه زیر صفر می رسید. انتقال بدن از تهران به قم با مشکلات و محدودیت هایی همراه بود.

مرجع عالی قدر حضرت آیت الله وحید خراسانی(مدظله) به رغم سرمای شدید و کهولت سن، به جهت علاقه اش به آن عالم و سید عزیز و جلیل القدر، در حرم مطهر حضور یافت و در مسجد بالاسر، نماز اقامه کرد.

نکته شگفت اینکه، قبری در کنار همسرمرحومه اش (بی بی فخرالسادات خوئی) که در حدود هشت سال قبل درگذشته بود، به صورت اتفاقی فراهم شد و این دو قرین و همسایه یکدیگر، در جوار کریمه اهل بیت فاطمه معصومه علیها السلام آرمیدند. عاش سعیدا و مات سعیداً

حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای (1334 - 1404 ق) «خادم شریعت» / محمّد الوانساز خویی

اشاره

اشاره

مقاله فراروی خوانندگان، دفتری است از شرح زندگانی شارح گمنامِ نهج البلاغه در دیار آذربایجان؛ مردی که در همه عمر مبارک خویش به عشق نخستین مظلوم تاریخ بشریت و اولین شهیده راه ولایت سخنان حکیمانه و احادیث نورانی این دو بزرگوار را شرح و بسط کرد و در مجموعه آثار علمی انگشت شمار خود، عشق وافر و علاقه بی حدّ و حصر خویش را به ساحت مقدّس آنها ابراز داشت و نام خویش را در ردیف شیعیان ایشان ثبت کرد. آن شخص سعادتمند کسی جز عالم پارسا، آیت اللّه حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای، استاد برجسته حوزه علمیه تبریز نیست.

خاندان

یکی از دودمان‌های اصیل ، نجیب، گمنام امّا خدوم و خدمتگزار در خطه آذربایجان، خاندان آیت اللّه حاج میرزا احمد مدرس وحید معروف به «حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای» است که تا چندین نسل همگی در سلک روحانیت بوده‌اند. او فرزند عبدالرحیم، فرزند میرزا حاج آقا، فرزند آقا میرزا محمّد علی، فرزند حاج میرزا عبدالرحیم، فرزند محمّد علی، فرزند عبدالرحیم، فرزند علی قلی باغمیشه‌ای

است. همه اجدادش از صاحبان فضل و کمال و از خادمان شریعت نبوی بودند . مع الاسف بر اثر حوادث روزگار، اثر علمی از این خاندان بر جای نمانده و همه آنها از بین رفته و یادی از آنها در تذکره‌ها و منابع نیامده است . آیت اللّه میرزا آقا باغمیشه‌ای خود در این خصوص می‌گوید :

آبا و اجداد گرامم، همگی از اهل علم و فضل بودند. یاللأسف در سال 1322ق. در بین محلاّت تبریز فتنه و آشوب [به وجود آمد که در نتیجه آن] اثاث البیت غارت و سوزانیده شد و هر چه از کتب و نوشته‌جات بود، از دست رفت و چیزی به دست نیامد. ⁽¹⁾

سالم ماندن جنازه

آبا و اجداد ایشان در ردیف عالمان دینی بودند و جدّش آقا میرزا محمّد علی و جدّ اعلایش حاج میرزا عبدالرحیم نیز در تبریز به وعظ و تبلیغ اشتغال داشتند. آنها پس از وفات در قبرستان ویلانکوه دفن می‌شوند و پس از چندین دهه پیکرشان سالم نمایان می‌شود. آیت اللّه حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای در این مورد می‌گوید:

جدّ بزرگوارم آقا میرزا محمّد علی و جدّ اعلایم حاج میرزا عبدالرحیم - قدس سرهما - در تبریز و در قبرستان ویلانکوه مدفون بودند. در سال 1383 قمری از طرف شهرداری خواستند تسطیح نمایند، به اضطرار جنازه‌هایشان را به بلده طیبه قم نقل و در جوار شاهزاده ابراهیم دفن شدند. قریب هفتاد سال از وفات جدّ گرامم آقا میرزا محمّد علی - قدس سره - و زیاده از صد سال از وفات جدّ اعلایم حاج میرزا عبدالرحیم - قدس سره - گذشته بوده، عجب اینکه جنازه‌های هر دو سالم و صحیح بود؛ چنان‌که چشم‌هایش در جای خود سالم بود. ⁽²⁾

تولد و تحصیلات

شارح نهج البلاغه، آیت اللّه حاج میرزا احمد مدرس وحید، معروف به «حاج میرزا آقا» ⁽¹⁾در روز یکشنبه شانزدهم ربیع الثانی 1334 ق در بیت روحانیت و معنویت چشم به جهان گشود، امّا هنوز دو سال از ولادت ایشان نگذشته بود که پدرش به دستور یکی از اشرار روزگار به نام سیف اللّه خان به شهادت رسید و خانه مسکونی‌اش پس از شهادت سه بار به آتش کشیده شد و همه آثار علمی و مایحتاج زندگی او در آتش سوخت. جنازه پاک وی در قبرستان امامزاده سید حمزه علیه السلام به صورت امانت دفن گردید و سپس برادرش آن را به نجف اشرف منتقل کرد و پیکرش را در قبرستان وادی‌السلام به خاک سپردند. فرزندش حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای در این خصوص می‌گوید:

والد ماجدم در سال 1336 ق که قحط سالی و خشکی بوده - شب شنبه 21 ربیع المولود - برای جمع اعانه و مساعده به مجلسی می‌رفتند، به زخم گلوله به دست اشرّ خلایق به فیض شهادت فائز و بعضی از ادبا در تاریخ وفاتش سروده:

گفت تاریخش هاتف غیبی

میهمان است بر رسول کبیر = 1336 ق ⁽²⁾

حاج میرزا آقا پس از اینکه از سایه پدر محروم گردید، تحت تربیت مادر بزرگوارش قرار گرفت و در هفت سالگی، به تعلیم کلام الهی و ادبیات متداول فارسی آن روز پرداخت. او در کنار تحصیل در مدرسه صادقیه و فراگیری مقدمات ادبیات در محضر ادیب دانشور ، شیخ علی اکبر نحوی ، علاّمه سید هادی سینا (برادر آیت اللّه سید ابراهیم دروازه‌ای)، آقای شیخ محمّد تقی علومی یزدی و آیت اللّه سید حسن خویی به تجارت در بازار تبریز پرداخت و به دست آیت اللّه حاج میرزا فتاح شهیدی ملبّس به لباس روحانیت گردید.

وی همچنین در مجلس درس آیت اللّه حاج سید عبدالحجّت ایروانی حاضر گردید و از سال 1362 ق تا 1372 ق، ده سال ملاّزم درس خارج فقه و اصول فقیه دانشور، آیت اللّه حاج میرزا فتاح

شهیدی و بعد از آن در محفل علمی آیت اللّه حاج میرزا رضی زنوزی حاضر گردید و از وجود علمی و معنوی آنها کسب فیض کرد. ⁽¹⁾

اجازات

وی از سه تن از مفاخر علمای معاصر نجف اشرف و قم، اجازاتی دریافت داشت؛ از جمله از آیت اللّه سید محسن حکیم اجازه نقل حدیث و امور حسبیه (به تاریخ 5 شوال المکرم 1384 ق و 1388 ق)، از آیت اللّه سید ابوالقاسم خویی اجازه امور حسبیه (به تاریخ 14 ربیع الثانی 1388 ق) و از آیت اللّه سید کاظم شریعتمداری اجازه نقل حدیث و امور حسبیه (به تاریخ 14 ربیع الاوّل 1387 ق) گرفت، اما اینکه آیا خود ایشان به کسی اجازه روایی داده یا نه، اطلاعی به دست نیامد. ⁽²⁾

شاگردان

«ایشان علاوه بر آنکه به اقامه نماز ظهر و عصر در مسجد مدرسه حاج صفر علی و نماز مغرب و عشا در مسجد محله باغمیشه و بعد از انتقال به محله عباسی در مسجد امین الوزراء می‌پرداخت، ⁽³⁾یکی از استادان مشهور در حوزه علمیه تبریز بود و جلسه درس ادبیات عرب او هر روز شاهد حضور عده‌ای از دانشوران و طلاب جوان بود که هم اکنون بسیاری از آنها در محافل علمی مشغول تعلیم و تربیت هستند. نام برخی از آنها با حذف القاب چنین است:

سید طه موسوی هاشمی ، سید حسین موسوی تبریزی ، سید محمّد ثقفی ، شیخ علی اکبر مهدی پور ، شیخ علی النقی روحانی خویی ، میرزا حسن اسلامی ، میرزا علی عبدی ، میرزا علی نوری ، میرزا یداللّه دوزدوزانی . ⁽⁴⁾

فضایل اخلاقی

حاج مهدی مدرس در مورد خصوصیات اخلاقی پدرش آیت اللّه حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای می‌گوید:

«ایشان در خانه خیلی خوش اخلاق بود و بچه‌ها را به دعا، نماز و عبادت توصیه می‌نمود. تأکیدش بر این بود که شهریه باید به طلبه‌ای داده شود که اهل تبلیغ باشد و یا اهل درس و بحث باشد. از سهم امام علیه السلام استفاده نمی‌کرد و برای اجرای عقد و ... هم از کسی پولی قبول نمی‌کرد. علاقه فراوانی به اهل بیت علیهم‌السلام داشت و در مجالس روضه قبل از شروع روضه گریه می‌کرد و اگر مطلبی خلاف واقع در مجلس خوانده می‌شد، فوراً اعتراض می‌نمود. هیچ وقت اجازه نمی‌داد کسی پشت سرش راه بیفتد و این کار را خلاف اخلاق می‌دانست. تأکید فراوان بر قرائت زیارت عاشورا، دعای توسل و زیارت امام زمان داشت و می‌فرمود هر وقت توانستید از زیارت اهل بیت علیهم السلام غافل نشوید. وصیتش برای بنده این بود که اگر معمّم هم نشوم، دروس حوزوی را تا اتمام مکاسب بخوانم. ⁽¹⁾

در کتاب تربت پاکان در خصوص اخلاقیات ایشان آمده است:

مردی بسیار غیور و با شهامت بود، از سهم امام علیه‌السلام استفاده نمی‌کرد. در ضمن به اقامه جماعت، تدریس، تألیف و وعظ و ارشاد اشتغال داشت و احتیاجات روزمره خود را از راه تجارتخانه و کارخانه حلاجی و پشم پاک‌کنی اداره می‌نمود. ⁽²⁾

در کارهای روزانه و برنامه‌های علمی خویش شخصی جدّی، فعال، پرتلاش و کاردان بود. از افراد تنبل و فرومایه دوری می‌جست و طلاب فاضل، مجدّ و درس‌خوان را تشویق و ترغیب می‌کرد. ⁽³⁾مرحوم حاج میرزا عمران علیزاده در مورد خصوصیات اخلاقی وی می‌نویسد:

در ادبیات عرب وارد و اهل تدریس و مطالعه بود و ... اخلاق مخصوص به خود داشت و از اشخاص تنبل و بی‌کار بالخصوص که در لباس روحانیت باشد، بدش می‌آمد. ⁽⁴⁾عشق و علاقه سرشار

به محضر مبارک امیرمؤمنان علی علیه السلام از دیگر خصوصیات ارزشمند ایشان بود که در لحظه لحظه زندگی ایشان دیده می‌شد. استاد ممتاز حوزه علمیه تبریز حاج میرزا ابراهیم وثوقی که از نزدیک با وی آشنا بود، در این مورد می‌گوید:

مرحوم آیت اللّه حاج میرزا آقا مدرس علاقه وافری به ساحت باعظمت مولای متقیان علی علیه السلام داشت و هر وقت صحبت از فضایل و یا مصایب آن حضرت به میان می‌آمد، اشک از دیدگانش جاری می‌شد و در عشق و محبت به آن سرور دو جهان اشک می‌ریخت. ⁽¹⁾استاد وثوقی همچنین نقل می‌کرد:

روزی آن بزرگوار برای بنده نقل کرد: در تبریز قصابی بود که از من خوشش نمی‌آمد و در پشت سر من از من بد می‌گفت و یا هر وقت مرا می‌دید، اهانت می‌کرد. روزی همان قصاب به پیش من آمد و گفت: حاج آقا مرا حلال کن! و سپس برایم گفت: شب در خواب حضرت علی علیه‌السلام را مشاهده نمودم و به من فرمود: فلانی را اذیت مکن، او از دوست داران ماست. ⁽²⁾

از دیگر صفات آن عالم ربانی، علاقه فراوان به حضرت صدیقه کبرا و دفاع از حریم ولایت و امامت بود و زمانی که شنید کسی در قم به حقّ مسلم آن حضرت در فدک اظهار بی‌لطفی کرده، شدیداً ناراحت شد و تصمیم گرفت هر روز بعد از اقامه نماز ظهر و عصر در مسجد مدرسه حاج صفر علی، حدیث شریف کسا را برای مردم حاضر در نماز بخواند و شرح و توضیح بدهد. همچنین بدین منظور در شرح نهج البلاغه خود در مورد فدک و اهمیت آن و چگونگی غصب آن به درازا سخن گفته است . ⁽³⁾

خطیب برجسته تبریز، حاج شیخ عبدالحمید بنابی در خاطرات خویش ضمن توصیف فضایل اخلاقی و علمی ایشان می‌گوید:

مرحوم میرزا آقا باغمیشه‌ای (احمد مدرس وحید) از افاضل علمای تبریز، از شاگردان برجسته آیت اللّه شهیدی و از مدرسان حوزه تبریز بود. در امر تعلیم و تربیت طلاب تا حدی سخت‌گیری می‌کرد و معتقد بود که طالب علوم دینی باید اصول مسائل ریز و

درشت ادبیات عرب را، آن مقداری که در کتب درسی مرسوم مثل جامع المقدمات، سیوطی، مغنی، جامی و مطول آمده، بخواند و بداند تا بتواند عمق علوم فقه و اصول و حدیث و تفسیر و معارف اصیل را درک نماید. در برابر این سخت‌گیری مشهورش، البته طلاب فاضل و باسواد را خیلی تشویق می‌کرد. خدا رحمتش کند، خود نیز ادیب و ادبیات شناس خوبی بود. در مدرسه دینی ماهم خیلی زحمت کشید و برگردن طلاب و علمای تبریز حقّ دارد. آثار و کتبی را هم بویژه در شرح نهج‌البلاغه تألیف کرده است. حقّ او نیز در تبریز ناشناخته ماند. ایشان مورد اعتماد شهید مدنی و آیت اللّه ملکوتی بود و شهریه امام (ره) برای روحانیون و طلاب را به نیابت از نمایندگان امام تقسیم می‌کرد. ⁽¹⁾

آثار

حاج میرزا آقا اهل تحقّیق و تحفص بود و آثار قلمی که از ایشان بر جای مانده، حاکی از عمق اطلاعات ایشان در رشته‌های حدیثی، رجالی، سیره اهل بیت، ادعیه، ادبیات، فقه، اصول و ... است. آثار علمی او چنین است:

1 . شرح نهج‌البلاغه، 20 جلد: شرحی است کم نظیر بر کلام مولای متقیان امیر مؤمنان علی علیه السلام که در بیست جلد تدوین یافته است. یازده جلد آن در زمان حیات شارح و با خط نستعلیق و به زبان فارسی در قم و تبریز به چاپ رسیده و یک جلد از آن هم تحت عنوان «مدخل» و خودآموز مطول در شرح و توضیح مفاهیم «معانی، بیان و بدیع» بر اساس کتاب مطول نوشته و چاپ شد و متأسفانه بقیه آن هنوز به چاپ نرسیده است. در قسمتی از مقدمه آیت اللّه سید صادق روحانی بر آن کتاب گران‌سنگ آمده است:

خوشبختانه در گوشه و کنار دنیای عظیم اسلام کسانی پیدا شده‌اند که هم درد را تشخیص داده و هم راه درمان را. آنان با توجه به اهمیت موقعیت و وظایف خویش در راه این جهاد تلاش و در راه ایجاد یک انقلاب اصیل معنوی و فکری در میان اجتماع به ویژه جوانان تحصیل کرده، دامن همّت به کمر زده و در کار مقدّس خویش تا حدودی پیشرفت کرده‌اند.

جناب مستطاب حجّت الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ احمد مدرس وحید معروف به «حاج میرزا آقا» (دامت افاضاته) یکی از رجال علمی می‌باشند که در این راه گام بزرگی برداشته و خدمت ارزنده‌ای انجام داده‌اند. ⁽¹⁾

شارح محترم در چهار مرحله به شرح و توضیح کلام مولی می‌پردازد:

در مرحله اوّل «اللغه» به ریشه‌یابی و معنای کلمات مشکل پرداخته است. مرحله دوّم «الاعراب»: شارح در این مرحله به تبیین و توضیح کلمات و جملاّت از لحاظ اعرابی پرداخته و ترکیب ادبی آنها را به شکل مطلوبی به انجام رسانده است.

مرحله سوم «المعنی»: شارح در این مرحله با انتخاب جملاّت به شکل کوتاه به ذکر معنای آنها پرداخته و در موارد متعددی سخن دیگر شارحان را بیان داشته و به نقد و یا قبول آرای آنها پرداخته است. مرحله چهارم «المصادر»: در آخرین مرحله، مصادر و مسانید خطبه را بیان کرده، گاهی مستدرکات خطبه در آخر کلام ذکر می‌کند.

2 . الدُرّ المنثور فی شرح زیارة العاشور: کتابی است به زبان فارسی در آداب ، فضایل و ثواب قرائت زیارت عاشورا که مؤلف آن را به در خواست شخصی به نام حاج علی تألیف کرده است . این کتاب در 255 صفحه در تاریخ 11 جمادی الاولی 1380 ق برابر با 10 آبان ماه 1331 ش در چاپخانه محمّدی علمیه تبریز در قطع رقعی به چاپ رسیده است . ⁽²⁾

3 . شرح خطبه حضرت صدیقه کبری3: کتابی است مفید در شرح خطبه حضرت زهرای مرضیه علیها السلام که در 439 صفحه در سال 1348 ش در چاپخانه محمّدی علمیه تبریز در قطع وزیری به چاپ رسیده است .

4 . شرح دعای مکارم الاخلاق : شرحی است بر دعای مکارم الاخلاق صحیفه سجادیه که در سال 1354 ش در 680 صفحه به قطع وزیری در تبریز به چاپ رسیده است .

5 . شرح دعای کمیل (خطی) ؛

6 . شرح قصیده سادسه (عینیه): شرحی است مفصل در 402 صفحه بر یکی از قصاید علویات سبع ابن ابی الحدید معتزلی . این شرح در سال 1353 ش به قطع وزیری در تبریز به زیور چاپ آراسته گردیده است .

7 . شرح نامه همایون: شرحی است مفصل بر وصیت امیرمؤمنان علیه السلام به فرزند بزرگوارش امام حسن مجتبی علیه السلام. این کتاب در 589 صفحه به قطع وزیری در سال 1398 ق در تبریز به چاپ رسیده است .

8 . پیرامون مصباح الشریعه (خطی) ؛

9 . تحقّیق و تصحیح هدایت الطالب الی اسرار المکاسب اثر آیت اللّه شهیدی: این کتاب در شوال 1372 ق برای بار اوّل با عنوان المکاسب المحشی با تصحیح چهار تن از شاگردان ایشان به نام‌های حضرات آیات حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای، سید عبد العظیم حسینی ، حاج میرزا محسن کوچه‌باغی و حجّت‌الاسلام و المسلمین حاج میرزا علی شهیدی (داماد معظم له) در تبریز به چاپ رسید . چاپ دوّم آن در ربیع الاوّل 1375 ق با تصحیح آیت اللّه حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای و با خط طاهر خوشنویس در تبریز منتشر گردید . چاپ سوّم آن به همّت آیت اللّه شهید حاج میرزا محمّد علی قاضی طباطبایی همراه متن مکاسب به چاپ رسید . چاپ چهارم آن نیز اخیرا به همّت عده‌ای از محقّقان در هفت جلد چاپ و منتشر شده است.

تقسیم شهریه امام خمینی

حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای از روی اخلاص و اراداتی که به امام خمینی داشت، شهریه آن بزرگوار را در تبریز بین طلاب و روحانیون تقسیم می‌کرد. استاد برجسته حوزه علمیه تبریز، حاج میرزا ابراهیم وثوقی که در این امر مددکار ایشان بود، در این خصوص می‌گوید:

مرحوم آیت اللّه حاج میرزا آقا باغمیشه‌ای به واسطه آیت اللّه حاج سید عبدالمجید ایروانی فرزند آیت اللّه حاج سید عبدالحجّت ایروانی تقسیم شهریه ایشان ]امام[ را بر عهده داشت. در بحبوحه دوران حکومت پهلوی، شهریه معظم له به اسم آقای قاضی و

گاهاً به اسم آقای آشتیانی پخش می‌شد تا مانعی از طرف مأموران حکومتی ایجاد نشود، ولی پس از پیروزی انقلاب شهریه به اسم خود امام داده شد. ⁽¹⁾

در نامه‌ای که امام خمینی در چهارم صفرالمظفر 1388 ق خطاب به حاج شیخ محمّد فقیهی مرندی نوشته، از مریضی آیت اللّه میرزا آقا باغمیشه‌ای اظهار تأسف نموده است. متن نامه چنین است:

بسمه تعالی

خدمت جناب مستطاب عمدة الاحکام آقای آقا شیخ محمّد فقیهی مرندی (دام‌علاه)! مرقوم محترم که حاکی از سلامت مزاج شریف و حاوی عواطف آن جناب به اینجانب بود، موجب تشکر گردید. سلامت و توفیق جنابعالی را از خداوند تعالی خواستار است. از کسالت آقای باغمیشه متأثر، امید است تاکنون رفع شده باشد. به آقای اسلامی راجع به ایشان چیزی نوشتم، از جنابعالی امید دعای خیر دارم. والسلام علیکم. روح اللّه الموسوی الخمینی ⁽²⁾

فرزندان

باغمیشه‌ای با دختر دایی‌اش، فرزند حاج آقا بالا نبات‌دوست، ازدواج کرد و ثمره آن وصلت، ولادت دو پسر و شش دختر است. اسامی فرزندان ذکور و دامادهایش چنین است:

1 . مرحوم رحیم آقا مدرس مشهور به «بیوک آقا»: وی داماد آیت اللّه سید محمّد روحانی بود و در سال 1349ش در زمان حیات پدرش دارفانی را وداع گفت. 2 . حاج یوسف تاری وردیان. 3 . حاج ابراهیم حازمی. 4 . علی اکبر جودیان. 5 . حاج میرزا رضا مقدّس: ایشان پسر حاج میرزا حسن مقدّس آذرشهری و نواده آیت اللّه حاج شیخ حسین مقدّس آذرشهری بوده و پس از وفاتش پدر بزرگوارش در مسجد اعظم قلهک در تهران اقامه جماعت می‌کند. ⁽³⁾6 . حمید شعیبی 7 . محمّد علی شوشتری. 8 . حاج مهدی مدرس.

وفات

آیت اللّه باغمیشه‌ای بعد از سه سال کسالت جسمی و در نهایت در اثر سکته مغزی در شامگاه روز سه شنبه 2 ذی القعده 1404 ق برابر با 9 مرداد ماه 1363 ش در هفتاد سالگی در تبریز ندای حقّ را لبیک گفت و روح پاکش در جوار یار آرام گرفت.

پیکر پاک وی پس از تشییع جنازه و اقامه نماز میت به امامت آیت اللّه حاج میرزا مسلم ملکوتی، به شهر مقدّس قم منتقل شد و در آن شهر نیز پس از تشییع و اقامه نماز مجدد که آیت اللّه سید صادق روحانی خواند، در جوار تربت منور کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در قبرستان باغ بهشت و در مقبره‌ای روبه‌روی مقبره علما به خاک سپرده شد . ⁽¹⁾

آیت الله شیخ احمد شاهرودی «دانشور بصیر» / محمد حسین صالح آبادی

اشاره

تولد

آیت الله شیخ احمد شاهرودی در سال 1281 قمری در شهر شاهرود و در خانواده ای مذهبی و اهل علم به دنیا آمد.

خاندان

جدِّ ایشان، عالم ربّانی آیت الله ملاّ محمد کاظم شاهرودی ⁽¹⁾، از علمای برجسته دوره قاجار بود که به تقاضای مردم شاهرود در آن شهر اقامت گزید و با تشکیل حوزه درسی , اقامه نماز جماعت در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام شاهرود و تأسیس مدرسه علوم دینی , به نشر احکام , تربیت طلاب و رسیدگی به امور مردم پرداخت. شاهرود به برکت هدایتگری ایشان از آفت بهائیت مصون ماند و حیات دینی خود را حفظ کرد ⁽²⁾.

هم زمان با اقامت ایشان در شاهرود، دو تن از مروجان بهائیت به نام‌های «ملاّ حسین بشروی » و «قرة العین » از خراسان وارد این شهر شدند و به تبلیغ آیین خود پرداختند و گروهی را به خود جذب کردند . آیت الله شاهرودی به بحث و گفتگو و مناظره علمی با آنان پرداخت و سرانجام این دو را از شهر بیرون کرد ⁽¹⁾. این امر آتش کینه را در دل‌های آنان شعله ور کرد و دستشان را به خون او رنگین ساخت . سید محسن امین عاملی می گوید: «بعد از این که مناظراتی بین آخوند و بهائیت انجام گرفت، یکی از افسران ترک یا کرمانی در خارج شهر بر سر راه شیخ کمین کرد و او را به قتل رساند» .

آیت الله حاج محمد علی ⁽²⁾(م1293ق ) پدر شیخ احمد شاهرودی نیز از زمره دانشمندان و محقّقان علوم دینی به شمار می آمد. این عالم جلیل القدر جامع معقول و منقول بود و در فقه، اصول، فلسفه، کلام، حدیث و عرفان تبحر داشت . بنا بر نقل سید محسن امین در اعیان الشیعه، وی 52 تألیف در زمینه فقه، اصول، حدیث و کلام دارد؛ مانند «ردّ بر اخباریان» و «عصارة الفقاهة فی المهمات الفقهیة » ⁽³⁾. وی با تقاضای مردم شاهرود و به خواست مرحوم میرزای شیرازی از عراق به شاهرود بازگشت، اما بیش از چهل روز طول نکشید که دعوت حقّ را لبیک گفت. ⁽⁴⁾

شیخ احمد در چنین کانونی که آکنده از عطر علم و فضیلت بود، به دنیا آمد و این به معنای بهره مندی از موهبتی ویژه برای رشد و تعالی است . ایشان با بهره‌جویی از این فرصت و همت والای خود , راه فراگیری علوم دینی و کسب فضایل اخلاقی را برای خویش هموارتر ساخت.

تحصیلات

حاج شیخ احمد، در دامان پدر بزرگوارش رشد یافت . تحصیلات مقدماتی را در شاهرود گذراند و برای ادامه تحصیل، همراه برادرش (شیخ حسن زاهد) رهسپار مشهد شد . وی در مدت کوتاهی توانست تحصیلات تکمیلی در مقطع سطح را در این شهر بگذراند . اما او همچون هر طلبه مستعد و جوان دیگری, نمی توانست به همین مقدار از تحصیلات بسنده کند، بلکه خود را نیازمند به تحصیل

در مراکز حوزوی بزرگ‌تر و با اساتید تواناتر می دید. از این رو، شهر نجف؛ یعنی کانون جوشان معارف اهل بیت را برای ادامه تحصیل برگزید .

هجرت به نجف

وی در آغاز ورود به نجف، در درس آیت الله حاج میرزا حبیب الله رشتی شرکت می کرد، اما بعد در درس آخوند ملاّ محمد کاظم خراسانی نیز حضور یافت و در مدت کوتاهی از شاگردان برجسته و سرشناس وی شد . همت و تلاش در کنار بهره مندی از استعدادی درخشان و کم نظیر , خیلی زود او را به درجات بالاتر علمی رساند و باعث شگفتی دیگران گشت . رشد سریع علمی وی در سنین جوانی در کنار کسب فضایل اخلاقی , نگاه ها را بدو خیره کرد و شأن و منزلتش را رفیع ساخت ⁽¹⁾.

بازگشت به وطن

تکمیل تحصیلات , بهره گیری از محضر اساتید بزرگ نجف و بالندگی علمی و اخلاقی , او را بدین حقّیقت رهنمون می‌شد که اکنون وقت بازگشت به وطن و عمل به آیه‌ای است که از دانشمندان دانش های الهی خواسته است که به میان قوم خود بازگردند و مردم خود را از عاقبت بدی ها بترسانند:

{فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کلِّ فِرْقَۀ مِنْهُمْ طائِفَۀٌ لِیتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِینْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ ⁽²⁾}؛ « چرا از هر گروهی , تعدادی به مراکز دانش های دینی کوچ نمی کنند تا دانش و بینش دینی پیدا کنند و هنگامی که نزد قوم خود بازمی گردند، آنان را (از عذاب خدا) بیم دهند، شاید ایشان بترسند؟»

این گونه بود که ایشان به شهر شاهرود بازگشت و سال‌ها در این شهر ماند و به کار تبلیغ و ترویج دین و تربیت طلاب علوم دینی همت گماشت و از دین مردم آن سامان در برابر اندیشه های انحرافی مانند بهائیت پاسداری کرد .

شخصیت و جایگاه علمی

قدرت علمی در اصول و فقه , از ایشان اصولی ای توانمند و فقیهی متبحر ساخت . وی در هر دو زمینه تألیفاتی دارد که متأسفانه به چاپ نرسیده‌اند. نوشته‌ها و احکامی که از ایشان در خصوص پایان دادن به دعاوی حقّوقی، به جا مانده، حکایت از شرح صدر فوق‌العاده و عمق دانش فقهی دارد. شخصیت علمی وی منحصر در فقه و اصول نبود، بلکه در زمینه کلام و ادیان و تفسیر نیز توانمند بود .

جایگاه علمی

پس از طرح نظارت علمای طراز اول بر مصوبات مجلس در قانون اساسی مشروطه , هر گاه در بین مراجع نجف, سخن از تعیین افرادی برای این مقصود به میان می آمد، نخستین شخصی که بر صلاحیت او اتفاق نظر داشتند، آیت الله شیخ احمد شاهرودی بود؛ زیرا در او علاوه برعلم وتقوا , فضایلی چون آگاهی , بصیرت و عقلانیت را نیز می دیدند . شخصیت چند بعدی ایشان، مراجع بزرگ تقلید را نسبت به او فوق‌العاده علاقه‌مند ساخته بود. در این میان آیت الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی1, محبت فوق‌العاده‌ای به وی داشت؛ چنان که در باره ایشان گفت: «مرحوم آقای آقا شیخ احمد، فخر شیعه بود». ⁽¹⁾

سید محسن امین نیز از او این‌گونه یاد کرده است: «او عالمی سر شناس، ⁽²⁾دانشمندی فاضل, متخصص در علم کلام , محقّق و اهل مناظره با پیروان دیگر اندیشه ها و فردی کوشا و پرتلاش در دفع شبهات است و تألیفات زیادی در زمینه ردّ فرقه های مخالف اسلام دارد». ⁽³⁾

آقا بزرگ تهرانی نیز در نقباء البشر از او با عناوینی چون دانشمندی صاحب تألیف و معتمدی اهل ترویج (دین) یاد کرده است. ⁽⁴⁾

مجاهدی بصیر در مبارزه فرهنگی

عالمان بصیر در پاسداری و حفظ دستاوردهای دین از همه چیز خود مایه می گذاشتند و در رویارویی با اندیشه های باطل و مخرب , تمام تلاش خود را به‌کار می بستند . آیت الله شاهرودی را باید از این دسته بلکه از پیشگامان نهضت دفاع از ارزش‌های دین در برابر جبهه فرهنگی سکولار در آن دوران دانست ⁽¹⁾. دوران زندگی این عالم فرزانه با تحولات فرهنگی پر تلاطم ورود به دوران جدید و شروع تهاجم فرهنگی روشنفکران وابسته و غربگرای دوره مشروطه همراه بود . امتیاز این شخصیت بزرگ آن بود که چند گام فراتر از زمان خود حرکت می کرد، عصر خود و متقضیات آن را خوب می شناخت و با درک عمیق از زمان خود و شناخت ترفندهای دشمن، از وظیفه خود که همان روشنگری و افشاگری است، غافل نبود . از این روی , در این شرایط دست به قلم برد و در برابر هجوم شبهات ایستاد و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت .در آثار قلمی این عالم روشن بین، مباحث روز آن دوران مانند تمدن اسلامی , حجاب و ...مورد توجه قرار گرفته است . کتاب « مدینة الاسلام روح التمدن » ایشان دو دهه بعد از قدرت یافتن مشروطه‌خواهان، با تکیه بر تجربه مشروطه به نگارش درآمد . در این کتاب که در سال 1346ق (1306ش ) در نجف به چاپ رسید ، به زیبایی, گسترۀ آموزه‌های دینی تبیین شده است. او در بخشی از نوشتار خویش، «اقلّی بودن دین» را رد و بر احکام کلّی اسلام تأکید می کند و کیفیت جهت‌دهی دین را روشن می‌سازد. وی که شیوه عقلایی برنامه‌ریزی بر اساس دستورهای دین را قبول دارد،در تلاش است تا شبهاتی چون «اقلّی» و «ناکافی بودن دین» را که در دوران او رواج داشت، برطرف سازد . آثار دیگر ایشان نیز در پاسخ‌گویی به شبهات مسیحیان و در رد فرقه ضاله بهائیت است که در بخش تألیفات، آنها را می بینید .

گفتنی است در آن دوران نگارش مطالب علمی به زبان فارسی , در بین علما چندان رواج نداشت، از این رو تلاش ایشان برای قلم‌زنی در عرصه زبان فارسی از درک ضرورت زمانه حکایت دارد . این نکته با توجه به حوادث فرهنگی آن دوران قابل فهم است؛ زیرا روشن‌فکران غربزده که عمدتاً مروج اندیشه مشروطه‌خواهان ضد دین بودند، به شکل گسترده با انتشار نشریات و کتب به زبان فارسی - که برای عموم قابل فهم - بود، در صدد نشر افکار انحرافی خود و مبارزه با دین بود . از این رو، پاسخ

گویی به شبهات آنان در جامعه ایران نیز باید در قالب زبان فارسی صورت می گرفت. ما در اینجا گزیده‌ای از کتاب مدینة الاسلام ایشان را که در باره ضرورت حجاب است، در ذیل می آوریم؛ هر چند که این متن، متاثر از شیوه های نگارشی گذشته, دارای نثری فنی است، اما تلاش وی در زیبانویسی حائز اهمیت است. ایشان در بحث از رفتار مناسب برای بانوان که شریعت خواستۀ است می‌نویسد:

... و غضّ بصر در موقع خروج، و حفظ زینت و نرمی در گفتار، و آرامی در رفتار، و مراعات جلباب و ستر و خمار را که این اطوار مناسب مقام اوست، در شئون او اعتبار فرموده، دست اغیار و چشم نظّار را از آن مجمع محاسن و گلزار رخسار کوتاه نموده تا اجنبی، طمع در گل و مل و در پسته و بادام خسته و سیب برجسته و ترنج دل‌خسته و حقّه سربسته و شعر النبات سرشکسته و نقل آراسته آن ضعیفه پا شکسته ننماید، و گنجینه در بسته را نگشاید ⁽¹⁾... .

نویسنده کتاب ارزشمند اعیان الشیعه نیز از او با عبارت « کان عالماً ...مجاهداً فی دفع الشبهات ⁽²⁾» یاد کرده است . از این عبارت پیداست که تلاش فراوان ایشان در پاسخ‌گویی به شبهات دینی، توجه معاصرانش را به خود جلب کرده بود . این سخن سیّد محسن امین عاملی از آن جهت مهم است که خود وی نیز همپای آقا بزرگ تهرانی برای پاسخ به یک اشکال و شبهه علیه تشیع , به‌پا خاست و سال‌ها عمر خود را وقف این مجاهدت کرد .

شاگردان

ایشان شاگردان فراوانی تربیت کرد که شناخته ترین آنها , آیت الله سید محسن اشرفی است. وی از تربیت‌شدگان و شاگردان برجسته ایشان در حوزه درسی ایران و شاهرود بود که بعدها روانه نجف شد ⁽³⁾.

مرجع گران‌قدر و نسب‌شناس معروف دوران ما ,آیت الله مرعشی نجفی نیز از جمله کسانی است که از ایشان اجازه نقل روایت داشت ⁽⁴⁾.

تألیفات

چنان‌که گفتیم، وی در زمینه فقه و اصول تألیفاتی دارد که به چاپ نرسیده اند، اما تألیفات او در زمینه پاسخ گویی به شبهات با استقبال روبه‌رو شده و بیشتر آنها به چاپ رسیده اند . این آثار عبارت‌اند از :

1 . «حقّ المبین » در رد بهائیت .کتابی است جامع و استدلالی، که در سال 1334 ق به چاپ رسیده است.

2 . «ازالة الاوهام فی رد ینابیع الاسلام » .این کتاب در پاسخ به ادعای اندیشمند مسیحی «عبدالمسیح مسیحی» ، در کتاب «ینابیع الاسلام ⁽¹⁾» به نگارش در آمد. مرحوم شیخ احمد در این اثر خود , ادعاهای موهوم او را پاسخ گفته است . این کتاب درسال 1344 ق به چاپ رسید .

3 . «مدنیة الاسلام روح التمدن» (363ص) . این کتاب در سال 1346 ق در مطبعۀ علویۀ نجف چاپ شده است . وی این کتاب را در زمان حضور یک‌ساله در نجف پس از سفر حج به نگارش در آورد . خود او در مقدمه نوشته است که در جریان تألیف این کتاب، کتاب‌هایش در شاهرود بود و کتاب را «در حال مسافرت و تشرّف در اعتاب مقدّسه متبرّکه» نوشته است. ناشر این کتاب می نویسد : «یگانه کتابی است که در سیاست اسلامیه و توافق آن با روح تمدن تألیف شده» . وی در این کتاب، با دلایل منطقی و برهان‌های فلسفی در پی اثبات این مطلب بود که فقط قوانین دین اسلام, توانایی اداره جوامع بشری و مصونیت در برابر ناهنجاری ها را دارد؛ چرا که اسلام دین و روش میانه و وسط است. ⁽²⁾

4 . «مرآت العارفین » (235ص).

6 . «ایقاظ النائمین »(241ص) . سه کتاب اخیرکه در رد بابیان نوشته شده است، تحت عنوان «راهنمای دین» در یک مجلد به سال 1343ش به همت فرزند مؤلف شیخ عبد الله شاهرودی به

چاپ رسیده است. پیش از آن نیز کتاب مرآت العارفین و گویا رساله‌های دیگر مؤلف در رد بابیان در سال 1343ق به صورت سنگی در490 صفحه به چاپ رسیده بود.

زندگی سیاسی- اجتماعی

دوران زندگی این عالم فرزانه با تحولات فرهنگی - سیاسی فراوان و پر فراز و نشیبی همراه است . شروع نهضت عدالت‌خانه و مشروطه اول و دوم و به حکومت رسیدن رضاخان و برخورد شدید او با مذهب و علما، از مهم‌ترین حوادث سیاسی و اجتماعی این دوران است . نقش‌آفرینی روحانیت و در پی آن دشمنی فراوان قدرتمندان عرصه سیاست و فرهنگ با آنان از بارزترین شاخصه های این دوران است . در چنین شرایطی، روحانیت آگاه و مبارز تمام تلاش و همت خود را برای حفظ دین مردم در شرایط تازه و کاملاّ متفاوت از گذشته به کار بست . جایگاه علمی و اجتماعی آیت الله شیخ

احمد شاهرودی در کنار روحیه وظیفه‌شناسی، باعث شد نامش در فهرست نقش‌آفرینان این دوره مهم تاریخی ثبت شود . با شروع تهاجم فرهنگی روشن‌فکران وابسته و غربگرای دوره مشروطه , وی دست به قلم برد و در برابر هجوم شبهات ایستاد و آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت که بیشتر آنها در همان دوران به چاپ رسیدند.

او علاوه بر نقش آفرینی فرهنگی در حوزه قلم و نگارش , در عرصه تبلیغ نیز تلاش هایی در ایران و به ویژه شهر شاهرود کرد. این موقعیت و تشخّص ایشان در میان علمای نجف و مردم ایران به‌خصوص خراسان و شاهرود باعث شد تا نام او در بین بیست مجتهدی باشد که آخوند خراسانی برای نظارت بر مصوبات مجلس ملی دوره مشروطه معرفی کرد ⁽¹⁾(سوم جمادی الاولی 1328 ق )؛ هر چند فقط دو تن از این افراد در مجلس حاضر شدند . مرحوم شاهرودی نیز همچنان در شاهرود ماند و به تهران نرفت . از نظر تاریخی، این مقطع به دوران مشروطه دوم؛ یعنی پس از فتح تهران ازسوی مشروطه‌خواهان در سال 1327 قمری تعلق دارد .

در سال 1342 ق (برابر با 1302 شمسی ) در پی اعتراضات علمای نجف به دولت دست‌نشانده انگلیسی ها در عراق و تیره شدن روابط مرجعیت با آن دولت , آقا سید ابوالحسن اصفهانی و آقای نائینی از عراق به ایران و قم آمدند که در نزد عموم به تبعید این بزرگواران به ایران قلمداد شد. ⁽²⁾گفته شده ایشان در پی اطلاع از این ماجرا آرام و قرار نداشت و در تلگراف‌خانه شاهرود بست نشست

و پی در پی تلگراف هایی به عنوان اعتراض به دولت عراق و حمایت از علمای نجف ارسال می کرد. ⁽¹⁾

در سال 1345 ق ایشان عازم سفر معنوی حج می شود . در بازگشت از حج , با هم‌سفر حجّش آیت الله بروجردی وارد نجف می شود ⁽²⁾. در سال 1346 ق و با گذشت چند ماه از حضور این دو عالم فرزانه در نجف , قانونی در ایران به تصویب رسید که اعتراض هایی را در پی داشت . این امر حاج آقا نورالله اصفهانی، از علمای فعال و مجاهد دوره مشروطه را بر آن می دارد تا از این فرصت برای سازمان‌دهی اعتراضات علیه رضا خان استفاده کند . وی به این منظور، به شیوه بست‌نشینی رو می آورد تا بدین وسیله همه اعتراض‌ها و فریادها را هماهنگ سازد . او حرم حضرت معصومه علیها السلام را برای بست نشینی انتخاب می کند و نامه هایی برای روحانیان دیگر شهرها می نویسد و آنان را به هجرتی سرنوشت‌ساز به قم فرا می خواند. بدین ترتیب، مهاجرت رهبران مذهبی به این شهر آغاز می شود . توجه بیشتر عالمان و متحصنان قم، به نجف اشرف و پشتیبانی آیات عظام و مراجع عالی‌قدر عتبات آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی ، آیت الله میرزا محمد حسین نائینی و آیت الله میرزا علی آقا شیرازی بود و با ارسال تلگراف هایی از آنان کمک می خواهند . علمای نجف نیز به فکر چاره‌اندیشی و کمک به این نهضت می افتند. از این رو , در منزل نائینی جلسه ای با حضور سیدابوالحسن اصفهانی، آیت الله بروجردی، شیخ احمد شاهرودی و دیگران برگزار می شود و از نحوه برخورد با رضاخان سخن به میان می آید . نظر سید ابوالحسن اصفهانی بر قیام علیه رضاخان و سرنگونی او از طریق بسیج عشایر علیه او با اعزام گروهی از روحانیان به میان عشایر , استوار است، اما نائینی تنها راه مناسب را نرمی و ملاّیمت , جهت کاستن از تندی و خشونت او می داند . هر چند در این جلسه اتفاق نظری برای نحوه برخورد با رضاخان و حمایت از متحصنان به دست نمی آید، اما سید ابوالحسن اصفهانی بر دیدگاه خود پای‌بند است، از این رو، نامه ای برای این دو بزرگوار ( بروجردی و شاهرودی ) می نویسد و از آنها می خواهد به ایران بروند و مردم را علیه رضا خان بشورانند:

شما هر دو, در ایران نفوذ دارید . من از شما می خواهم که بروید ایران و مردم را علیه رضا خان بشورانید. در این صورت، ما هم شما را کمک می کنیم، و گرنه من مقدّسین نجف را علیه شما می شورانم. ⁽¹⁾

مرحوم بروجردی اشکالاتی در این نوع برخورد می بیند و در پاسخ نامه سید می نویسد که این اقدام اشکالاتی دارد، اما به دلایلی جواب نامه را برای سید نمی فرستد و نزد خود نگه می دارد و همپای آیت الله شاهرودی روانه ایران می شود. ⁽²⁾

رضان خان از جریان این سفر آگاه می شود . این امر در کنار تحصن قم، او را به شدت نگران می‌کند و به چاره‌جویی وا می دارد . از این رو، با دسیسه ای آقا نور الله اصفهانی را مسموم می سازد و او را در بامداد اول رجب 1346 ق به شهادت می رساند. از سوی دیگر، بر آن می شود از تأثیر روانی حرکت این دو بزرگوار به ایران در امان باشد. بدین جهت آنان در ورودی مرز قصر شیرین , بی سروصدا و مخفیانه دستگیر می شوند؛ به گونه‌ای که خبر آن نیز منتشر نمی شود و اعتراضی شکل نمی‌گیرد. آیت الله بروجردی را شبانه به طرف تهران می برند و در محله ستاد لشکر زندانی می کنند ⁽³⁾و شیخ احمد شاهرودی نیز ده روز در قصر شیرین زندانی می‌شود. ⁽⁴⁾پس از این دستگیری و ممانعت حکومت از هر گونه اقدامی, او به نجف باز می‌گردد و بیش از یک سال در آنجا می‌ماند و سپس راهی ایران می شود.

بنابراین وی فقط یک عالم و روحانی نبود، بلکه یکی از رجال بزرگ سیاسی آن دوران به شمار می‌آمد. از این رو شخصیت های سیاسی وقت به هنگام عبور از شهر با وی دیدار می‌کردند و برخی از احاطه این مرد روحانی بر امور سیاسی شگفت‌زده می شدند . با اینکه بعضی از دیدار‌کنندگان از نظر سیاسی با ایشان همسو و هم‌سلیقه نبودند، ولی به ایشان و شناخت سیاسی‌اش ایمان داشتند. ⁽⁵⁾

وی از هم‌رزمان , یاوران و دوستان شهید مدرس محسوب می شد و همواره شعار زندگی سیاسی اش

همان شعار معروف شهید مدرس بود که فریاد می زد: «سیاست ما، عین دیانت ماست و دیانت ما، عین سیاست ما» ⁽¹⁾.

جایگاه اجتماعی در بین توده مردم

یکی از روحیات و ویژگی های روحانیت متعهد , با الهام از سیره و روش انبیا و اوصیای الهی, رسیدگی به مشکلات توده مردم در حد توان خود است. در زندگی با برکت آیت الله شاهرودی نیز این شیوه پسندیده خوبان دیده می‌شود. خانه او پناهگاهی بود برای عموم مردم از تمام طبقات جامعه . او برای پاسخ‌گویی به نیازهای مردم از اذان صبح تا پاسی از شب حاضر و مهیا بود. مردم برای مراجعه به او با حاجب و مانعی روبه‌رو نبودند. ظهر که برای صرف لقمه نانی به اندرونی منزل می‌آمد، با زنان فقیر و مستمندی روبه‌رو می شد که از او تقاضای کمک می کردند. وی نیز با وجود خستگی با خوش‌رویی با آنان برخورد می‌کرد و با دادن پول نقد یا حواله، آن‌ها را خوشحال می‌کرد. این مرد روحانی، پدری مهربان برای آن سامان و شهرستان به شمار می آمد. در راه رفاه و آسایش مردم, از هیچگونه فداکاری دریغ نمی‌کرد و با آنان بسیار رئوف و مهربان بود، اگر ستم و تجاوزی در مورد فردی می‌دید، به شدت ناراحت می‌شد و تا رفع ظلم از او آرام و قرار نداشت. خدمات گران‌سنگ این عالم گران‌قدر نزد اشخاص حقّ‌شناس فراموش شدنی نیست.

در سالی که بر اثر جنگ جهانی اول قیمت گندم و خواروبار به شکل سرسام‌آوری بالا رفته بود و در پی این قحطی , خیابان‌های شهرهای بزرگی چون تهران و مشهد از جنازه بی جان فقرا پوشیده بود، ایشان از محبوبیت , نفوذ و قدرت خود بیشترین استفاده را در جهت حل این مشکل و آسایش مردم کرد و ثروتمندان و مالکین را به فداکاری فرا خواند و بدین وسیله پول و گندم برای بینوایان جمع کرد و به شکل گسترده، نان رایگان در اختیار نیازمندان قرار داد . همچنین تلاش کرد تا قیمت نان در حد ّیک من چهار ریال ثابت بماند تا سایر طبقات جامعه دچار سختی نشوند.

این مرد بزرگ روحانی با تمام توان در پی آن بود که از منکرات دینی جلوگیری کند و در این راه از قدرت و نفوذ روحانی و سیاسی خود حداکثر استفاده را می‌کرد. به عنوان مثال, گروهی از بهائیان

با کمک برخی از نیروهای انتظامی در پی کسب قدرت در شهر بودند. مردم با آگاهی از این موضوع بسیار ناراحت و عصبانی شدند و نزدیک بود شورش و درگیریی رخ دهد. در چنین شرایطی، وی ابتدا مردم را به حفظ آرامش فرا خواند و سپس آنان را به مبارزه منفی با این گروه باطل دعوت کرد و از مردم خواست از معاشرت و ارتباط و داد و ستد با آنان خودداری کنند و حتی آنها را به حمام‌های عمومی راه ندهند. نفوذ کلام این عالم ربّانی و پیروی مردم از ایشان اثر خود را گذاشت و پس از مدت کوتاهی, آن گروه مجبور به ترک شهر و مهاجرت از شاهرود شدند.

مردم شاهرود نیز با دیدن محبت و فداکاری مخلصانه این مرد بزرگ، از صمیم قلب , شیفته و ارادتمند وی شدند. این نکته از نگرانی های آنان به هنگام بیماری او دانسته می‌شد که در این مواقع، مردم برای سلامتی وی صدقه می دادند و در محل زندگی ایشان که کوچه «آقا» نامیده می‌شد، جمع می شدند و ختومات می‌گرفتند . شاهد دیگر بر ارتباط قلبی مردم با ایشان , تعطیل عمومی شهر به هنگام سفر رفتن او و حضور آنان در جمع بدرقه‌کنندگان همراه با ناله و ضجه بود؛ رفتاری که به هنگام بازگشت ایشان، با قربّانی کردن و شادی و خوشحالی تکرار می شد.

رسیدگی به شکایات و دعاوی حقّوقی

سنت دیرینه عالمان شیعی در رسیدگی به شکایات شیعیان و حل و فصل دعاوی بر اساس مکتب تشیع که از خواسته ها و ابتکارات ائمه بود , شیعیان را از بردن شکایات نزد قضات جورِ حکومت‌های طاغوتی بی نیاز می ساخت و استقلال قضایی شیعیان را در پی داشت . به کار گیری این سنت حسنه، از سوی عالمانی امکان پذیر بود که نفوذ معنوی و موقعیت اجتماعی بالایی داشتند .

با توجه به آنچه در بالا گفتیم، موقعیت ویژه آیت الله شاهرودی برای اجرای این سنت به بهترین شکل فراهم بود و ایشان نیز تمام توان خود را در خدمت به مردم در این زمینه به کار می گرفت. بدین جهت، مردم خود را از مراجعه به دادگستری بی نیاز می دیدند . این گونه بود که رئیس عدلیه (دادگستری ) آن دوران در گزارشی به پایتخت چنین می نویسد : « با بودن آقای آقا شیخ احمد , درِ عدلیه را باید بسته دید، زیرا همه مردم متوجه ایشان هستند» ⁽¹⁾.

اخلاق و روحیه معنوی

از نظر اخلاقی و دینی، این مرد روحانی بهترین مربی برای مردم بود، مواعظ و نصایحش با جانش گره خورده بود و بیش از گفتار، با رفتار خود دیگران را به فضایل اخلاقی و آداب و سنن مذهبی رهنمون می ساخت . وی در عمل به امور عبادی نیز با پای‌بندی و عمل خود , مردم را بدان‌ها فرا می خواند. به عنوان نمونه، در ایام البیض ماه رجب، ⁽¹⁾با اینکه از نظر جسمی ضعیف و ناتوان بود، روزه می‌گرفت و مردم را هم به روزه و دعا دعوت می‌کرد . هر سال در عصر روز نهم ذی‌حجه که به روز عرفه معروف است، در مسجد حضور می‌یافت و اجتماعی تشکیل می‌داد و خود شخصاً با صدای بلند دعا می‌خواند، هم خودش گریان بود و هم سوز دعایش مردم را به گریه وامی‌داشت.

شب‌زنده‌داری و نمازهای شب او هیچ‌گاه ترک نمی‌شد. چند ساعت پیش از اذان صبح برای راز ونیاز و نیایش به درگاه الهی از خواب بیدار می شد و تا طلوع خورشید به عبادت مشغول بود. به هنگام اذان صبح، خود با صدای بلند و گیرا اذان می‌گفت و پس از آن برای خواندن نماز صبح روانه مسجد می‌شد.

در مناسبت‌های مذهبی پس از نماز به منبر می رفت. سخنرانی‌های وی از پشتوانه دانش علمی، تحقّیق و فصاحت و بلاغت بهره مند بود. وی در سخنرانی خود شیوه‌ای حماسی داشت و از مطالب سیاسی و عرفانی نیز بهره می جست. وی در ابراز ارادات به اهل بیت و ذکر مصیبت آنان، کوشا و با شوق و حرارت بود . نوشته‌هایی نیز در زمینه مصائب اهل بیت دارد که از دقت و تحقّیقات کم‌نظیر وی حکایت دارد. ایمان عمیق او به ائمه اطهار از لابه‌لای عبارات وی در تألیفاتش پیداست. شور و حال ایشان در عزاداری‌ها مشهود بود، به گونه‌ای که پیشاپیش دسته‌های سینه‌زنی با پای برهنه به راه می‌افتاد و مانند آنان به سینه زنی می پرداخت. ⁽²⁾در این جا مناسب است به ماجرای سکته ایشان و شفا با تربت امام حسین علیه السلام اشاره‌ای کنیم: از شیخ محمد حسن جلالی شاهرودی نقل است: در سال 1345 ق - قبل از تشرف ایشان به حج - در مسجد امام حسن علیه السلام شاهرود مشغول سخنرانی بودند

که سکته کرد و آثار فلج در ایشان نمایان شد و دست و زبانش از کار افتاد . مردم وی را به منزل بردند. در برگه نوشت تربت با آب نیسان بیاورید و مخلوط کنید. این معجون شفابخش را آماده کردند و در کام ایشان ریختند که باعث شد همان لحظه زبانشان باز شود. ⁽¹⁾

از ویژگی های پسندیده وی , عزت نفس , پاکدامنی و نداشتن طمع بود. وی با توجه به جایگاه و منزلتی که در منطقه داشت، می توانست اموال مشروع فراوانی را به‌دست آورد، اما او از این زخارف روی‌گرداند و عمری را با عزت نفس و مناعت طبع گذراند و به هنگام مرگ , بدهی فراوانی برای فرزندانش به ارث گذاشت . ایشان به ندرت از اشخاص بزرگ و ثروتمندان هدیه قبول می‌کرد و گاهی که هدیه‌ای را می‌پذیرفت، فقط در صورتی بود که برایش ثابت باشد شائبه ای ندارد.

منزل او محل آمد و شد شخصیت‌ها , علما و مراجع بزرگ بود و ایشان برآن بود از آنان به شکل آبرومندانه ای پذیرایی کند، اما وضع زندگی شخصی و خانوادگی وی بسیار ساده و زاهدانه اداره می شد و به نان و پنیر و کشک سرد قناعت می‌ورزید.

وی بیشتر مواقع از قبول وجوهات شرعی خودداری می کرد و از صاحبان اموال در خواست می‌کرد آن را نزد خود نگه دارند و از طریق حواله هایی که ایشان به نیازمندان می داد، آن را مستقیماً به مستحقّان بدهند ⁽²⁾.

فرزندان

از بین فرزندان ایشان دو نفر از اهل علم هستند که اطلاعات مختصری دربارۀ آنها در ذیل آمده است:

ضیاء الدین عراقی و آیت الله العظمی نائینی بهره برد . در 1350 ق با ارتحال پدرش به شاهرود باز گشت و به تدریس فقه و اصول و تبلیغ و ترویج دین مشغول شد و همچون پدر با اخلاص و بدون چشمداشت، به رتق و فتق امور مردم شاهرود پرداخت . وی چند سالی است که در تهران زندگی می کند. ⁽¹⁾

برادران

برادران ایشان , شیخ حسن زاهد (م 1333 ق )و آیت‌الله آقاشریف (م1325 ق ) نیز از جمله اهل علم و شخصیت‌های برجسته آن دوران بودند.

حجت الاسلام شیخ حسن عالمی زاهد , متقی و رویگردان از دنیا بود. وی از امور اجتماعی دوری می گزید و بیشتر به عبادت و طاعت خداوند سرگرم بود.

برادر دیگرش، حجت الاسلام و المسلمین آقای شریف العلماء نیز از شاگردان مرحوم آیت الله حاج میرزا حبیب الله رشتی بود که پس از پایان تحصیلات در نجف به شاهرود بازگشت و ریاست روحانی و سیاسی آن شهر را بر عهده گرفت. وی در دوران حیات خود، با پاکی ومناعت طبع به حل و فصل امور مردم مشغول شد. ⁽³⁾

دوستان

بین ایشان و آیت الله بروجردی دوستی و الفتی وجود داشت ⁽⁴⁾. همدوشی این دو در عمل به درخواست آیت الله سید ابو الحسن اصفهانی و دستگیر شدن او از سوی حکومت و ابراز ارادت آیت

الله بروجردی نسبت به او که در بخش های دیگر مقاله آمد، دلیل بر این ادعاست . همچنین او از همرزمان, یاوران و دوستان شهید مدرس دانسته شده است. ⁽¹⁾

وفات

این عالم پر تلاش و فداکار بیش از 68 سال در این دنیا زندگی نکرد . وی در سه شنبه پانزدهم محرم سال 1350 ق (یازدهم خرداد 1310 ش ) در تهران درگذشت . جنازه وی را به قم منتقل کردند و در قبرستان تازه تأسیس کنار رودخانه دفن کردند ⁽²⁾که امروزه این قبرستان به ابوحسین معروف است.

منابع

راهنمای دین , سید کاظم موسوی،18 شوال 1384 ق (یکم بهمن 1343 ش).

مجله آموزه، ش1، حسن حاجی حسینی, بررسی یک کتاب ناشناخته عصر مشروطیت: «مدینۀ الاسلام، روح التمدن »، و مقدمه کتاب راهنمای دین.

اعیان الشیعه، ج 2 ، 3 و 9 .

کتاب زمزم عرفان: یادنامه فقیه عارف حضرت آیت الله محمد تقی بهجت, محمدی ری شهری, ج1، قم, دار الحدیث , 1389.

مجله حوزه، ش 41، آذر و دی 1369، مصاحبه با حجت الاسلام والمسلمین واعظ زاده خراسانی.

گنجینه دانشمندان، ج5.

ناسخ التواریخ (بخش قاجاریه)، در شرح حال بشروی .

نقباء البشر (طبقات اعلام الشیعة) , آقابزرگ تهرانی , ج 1 ، چ2، مشهد، نشر دار المرتضی للنشر , 1404 ق.

تربت پاکان, عبد الحسین جواهر الکلام, ج1، قم، انتشارات انصاریان 1382 .

وفیات العلماء .

مؤلفین کتب چاپی، ج1.

مجموعه وزیری یزدی، خطی.

غلامحسین جعفری همدانی «فقیه نستوه» / محمد حسین صالح آبادی

اشاره

ولادت

آیت الله غلامحسین جعفری همدانی در سال 1324 ق در خانواده ای متدین و ارادتمند به اهل بیت پیامبر: به دنیا آمد . پدرش حاج محمد تقی از اخیار و صالحان محل و برپا کننده مجالس سوگواری امام حسین علیه السلام بود . وی در دهه اول محرم در روستا به منبرمی رفت و به ذکر مصیبت سالار شهیدان می پرداخت.

محل تولد ایشان روستای شانگرین، ⁽¹⁾از توابع شهرستان رزن ِهمدان است . او دوران کودکی را در همین روستا به سر می‌برد، تا اینکه در آستانه نوجوانی برای تحصیل علوم دینی روانه شهر همدان می‌شود ⁽²⁾.

تحصیلات

او تحصیلات اولیه را نزد فقیهِ زاهد حاج شیخ مقیم زنجانی در فارسجین گذراند ⁽¹⁾و در سال 1337 ق مصادف با 1298 ش با فرا رسیدن دوران نوجوانی , وارد نزدیک ترین محفل طلاب علوم دینی؛ یعنی حوزه علمیه شهر همدان می شود و دوران مقدماتی تحصیلات علوم دینی را در این شهر می گذراند . با گذران این دوران، پنج سال از عمر او طی می شود و او قدم در دوران جوانی می‌گذارد و وقت آن می رسد که برای ادامه تحصیل به مراکز حوزوی بزرگ‌تر هجرت کند . از این رو، در هجده سالگی، در سال 1342 ق برابر با 1302 ش روانه حوزه علمیه قم می‌شود . ایشان زمان ورود خود را به قم به لحاظ سیاسی - اجتماعی چنین وصف می کند :

سالی که به قم آمدم مصادف بود با مسافرت حضرات آیات ؛ آقا سید ابوالحسن اصفهانی و آقای نائینی از عراق به ایران و اقامت آن بزرگواران در قم. ⁽²⁾این ایّام، همزمان بود با نیمه شعبان و عید نوروز. از این روی، مردم از تهران و شهرستان‌ها، برای زیارت حضرت معصومه علیها السلام و دیدار با این دو بزرگوار، به قم می آمدند. کثرت مسافران در قم، به قدری بود که دولت مانع آمدن مردم از تهران به قم می شد ؛ لذا مردم از طریق قزوین، ملاّیر و اراک به قم می آمدند. بزرگان و شخصیت های سر شناس قم، در آن زمان عبارت بودند از حضرات آیات: آقا میر سیّد علی یثربی کاشانی، آقا سیّد محمد تقی خوانساری و آقا شیخ محمد علی اراکی. ⁽³⁾

سفر آیت الله جعفری به قم در زمانی صورت گرفت که دو سال از حضور آیت الله العظمی شیخ عبد الکریم حائری یزدی در این شهر و تأسیس حوزه علمیه قم ⁽⁴⁾می گذشت و این حوزه هنوز رونق چندانی نیافته بود و شهر نجف همچنان به عنوان اولین مرکز حوزه جهان تشیع شناخته می شد . همین امر طلاب جوان را برآن می داشت تا در نخستین فرصت, روانه حوزه نجف شوند . غلامحسین جوان نیز از این دسته بود، لذا فقط سه سال در قم ماند و در این مدت توفیق یافت علم اصول فقه و

فقه را نزد سه تن از اساتید حوزه قم فرا بگیرد . او کتاب اصولی قوانین الاصول را در محضر آقا میرزا محمد ثابتی همدانی و کتاب فقهی شرح لمعه را نزد آقایان ملاّعلی معصومی همدانی و آقاشیخ غلامرضا طبسی ⁽¹⁾خواند ⁽²⁾.

هجرت به نجف، کانون دانش اهل بیت

آرزوی طلاب جوان آن روزگار , تحصیل در حوزه نجف بود؛ از این رو، ایشان نیز در سال 1345 ق ( 1305ش) و در 21 سالگی راهی حوزه نجف می شود . طولانی ترین مقطع دوران تحصیل او در حوزه نجف است که 23 سال طول می‌کشد و تا سال 1368 ق مصادف با 1328 ش ادامه می‌یابد و در این سال، به ایران بازمی‌گردد . ⁽³⁾

تحصیلات در نجف

وی در سال های نخست ورود به نجف , ادامه تحصیل در سطوح عالی حوزه را پی می گیرد و در این مدت توفیق فراگیری دروس اصولی رسائل، کفایه و دروس فقه مکاسب را نزد آقا میرزا ابوالحسن مشکینی می‌یابد. با گذراندن تحصیلات دوران سطح , نوبت به تحصیل در دوران تخصصی تر فقه و اصول می‌رسد که اصطلاحاً از آن به خارج فقه و اصول ⁽⁴⁾یاد می کند. وی این مقطع تحصیلی را نزد اساتید برجسته حوزه نجف؛ یعنی حضرات آیات: سید ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاء عراقی، شیخ محمد حسین کمپانی، نائینی و میرزا ابوالحسن مشکینی گذراند .

برخی طلاب در کنار دروس رایج و متداول حوزه نجف در فقه و اصول , به آموختن فلسفه نیز علاقه نشان می دادند . آیت‌الله جعفری نیز از این دسته بود . وی کتاب منظومه سبزواری در منطق و فلسفه را نزد شیخ مرتضی طالقانی و کتاب اسفار ملاّصدرا در فلسفه را نیز نزد آقایان سید حسین بادکوبه ای و میرزا احمد آشتیانی فرا گرفت.

ایشان در خصوص نحوه تحصیل در این دوران می گوید : بنده در ایّام تحصیل، خیلی مطالعه می کردم و شب‌ها تا ساعت‌ها از شب گذشته بیدار بودم و به مطالعه می پرداختم. یک وقتی مرحوم طالقانی، به من گفت:«آقای جعفری! کسب علم، همه اش، به تحقّیق و مطالعه و زحمت کشیدن نیست؛ العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشأ. حفظ قوا و نیروی جسمانی هم لازم است. ⁽¹⁾

مکتوبات علمی در نجف

آثار نگارشی به‌جا مانده از این بزرگوار , تقریرات ⁽²⁾درس اساتید خارج فقه و اصولشان است که عبارت‌اند از :

تقریرات درس اصول مرحوم کمپانی؛ تقریرات درس اصول مرحوم آقا ضیاء عراقی ؛ تقریرات درس اصول و فقه آقاسید ابوالحسن اصفهانی ؛ تقریرات درس اصول اصول و فقه آقا میرزا ابوالحسن مشکینی؛ ⁽³⁾تقریرات درس آیت‌الله نائینی.

جایگاه اساتید نجف از نگاه ایشان

اشاره

ایشان از نظر علمی , اساتید خود را این گونه وصف می کند :

مرحوم میرزا ابو الحسن مشکینی، نسبتاً فقهی قوی داشت؛ زیرا از حافظه قوی برخوردار بود. می دانید که در فقه، نسبت به اصول، توسعه ذهنی بیشتری نیاز است. اصول، نقل اقوال است، آن هم در حدّ محدود و سپس اظهار نظر، ولی در فقه علاوه بر نقل اقوال، نوعاً برای اثبات نظریه ای، به کتاب و سنّت و اجماع و اصل نیاز است. بنده یک دوره صلاة پیش مرحوم مشکینی خوانده ام. به عقیده

من، صلاة ایشان اگر چاپ بشود، از صلاة مرحوم حاج آقا رضا بهتر است. حداقل، نقل اقوال در آن بیشتر است. مرحوم آقا ضیاء عراقی، بیان فوق العاده ای داشت. یک مطلب را به چند بیان می گفت. ایشان، هم فقه می‌گفت و هم اصول، ولی عمده, درس اصول ایشان بود؛ اصول فقه ایشان، خیلی قوی بود. شاگردان ایشان در کوشایی، ضرب المثل بودند. نوعاً در درس ایشان، کسانی شرکت می‌کردند که عشق به تحقّیق و علم داشتند. چون ایشان، شهریه ای به شاگردان نمی‌داد و تنها علاقه به تحقّیق و درس، موجب جذب شاگردان شده بود. مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی، فقه بسیار خوبی داشت. مرحوم آقا شیخ محمّد تقی آملی، فقه ایشان را بر فقه آقای نائینی ترجیح می داد. بنده از ابتدای ورود تا زمانی که ایشان در قید حیات بود، در درس خارج فقه ایشان شرکت می‌کردم ⁽¹⁾.

آیت‌الله جعفری از نظر اخلاقی نیز استاد خود سید ابو الحسن اصفهانی را این گونه وصف می‌کند:

فردی بین نماز مغرب و عشاء، با چاقو به آقا زاده ایشان حمله می‌کند که منجر به قتل وی می‌شود. از این حادثه غم انگیز، دو خاطره عبرت آموز به یاد دارم:

الف) شکیبایی و وقار در برابر این حادثه

ایشان انصافاً با این حادثه غم انگیز، با متانت و وقار و شکیبایی برخورد کردند. در تشییع جنازه و هنگام نماز با اینکه اشک از دیدگانش جاری بود، ولی از نظر روحی تغییری در حالاتشان مشاهده نکردم .

ب) جلوگیری از فتنه

مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی، در این حادثه به گونه ای برخورد کردند که جلو هر گونه سوء استفاده و فتنه ای گرفته شد. چون سال پیش از این حادثه، در اربعین حسینی، بین هیئت‌های سینه زنی که از نجف به کربلا رفته بودند، با اهالی آنجا درگیری‌هایی پیش آمده بود و چند نفری هم از بین رفته بودند، به طور حتم اگر بعد از کشته شدن آقا زاده آقا سید ابوالحسن اصفهانی، دسته ها و هیئت‌های سینه‌زنی به کربلا می رفتند، فتنه ای دیگر به وقوع می پیوست. ⁽²⁾

ارتباط عاطفی و نزدیک با اساتید

آیت‌الله جعفری همدانی حدود دو دهه در درس آقا سید ابوالحسن اصفهانی شرکت جست؛ از زمان ورود به نجف تا رحلت استاد . وی می گوید : [آقا سید ابوالحسن] به بنده لطف خاصی داشتند. گاه اگر عرایضی خدمت ایشان می کردم، ترتیب اثر می دادند. علاوه بر این، مقدار شهریه ای که به بنده اختصاص داده بودند، به مراتب بیشتر از شهریه اساتید حوزه بود .

وی در مورد ارتباط خود با استاد دیگرش مرحوم مشکینی نیز چنین می گوید : رسائل و مکاسب را خدمت مرحوم مشکینی خواندم. وقتی خارج فقه شروع کرد، در آن نیز شرکت کردم. ایشان به من خیلی اظهار لطف می کردند. من هم به ایشان علاقه داشتم . از آنجا که به خاطر کمک های مالی پدرم , تمکن مالی نسبتاً خوبی داشتم، برخی خریدهای استاد را به عهده می گرفتم و خودم به منزلشان می بردم .

الفت و دوستی با آیت‌الله خویی

در دوران تحصیل در نجف یکی از توفیقات ایشان , الفت و دوستی با یکی از شخصیت های برجسته حوزه نجف؛ یعنی حضرت آیت‌الله خویی (ره) بود . ایشان خود در این زمینه می گوید :

با حضرت آیت‌الله خویی (رضوان الله تعالی علیه) همدرس و بسیار رفیق و صمیمی بودیم و حتّی رفت و آمد خانوادگی داشتیم و گاه شب‌ها تا ساعت‌ها از شب گذشته، جلسه داشتیم. بعد از ظهرها در درس مرحوم کمپانی شرکت می کردیم و بعد از نماز مغرب و عشاء، من درس آقا ضیاء می رفتم و ایشان درس مرحوم نائینی . با ایشان، نشست‌های علمی فراوانی داشتیم . از جمله شب‌ها، پس از پایان درس مرحوم آقا ضیاء و مرحوم نائینی ,سر قبر مرحوم میرزای شیرازی جمع می شدیم و مختصر گفتگویی با ایشان و دیگر دوستان داشتیم.

به یاد دارم زمانی که ایشان رفتند کربلا و می‌خواستند در خدمت مرحوم حاج آقا حسین قمی به فعالیت بپردازند , بنده به خاطر همان رفاقتی که با ایشان داشتم، گفتم: چرا آمده ای کربلا، و نجف را که مرکز علم است، ترک کرده‌ای؟ خوب است که برگردی نجف . ایشان این نظر مرا پذیرفت که البته باعث شد برخی از اعضای بیت حاج آقا حسین قمی از این کار من دلگیر شوند.

همچنین به یاد دارم یک‌بار آیت‌الله خویی به من گفت : «دوست دارم مدرّس بشوم؛ مثل مرحوم آقا ضیاء.» گفتم: شان شما بالاتر از حد استادی است، شما شایستگی مرجعیت دارید و در آینده مرجعیّت خواهید یافت! که البته چنین نیز شد و ایشان مرجعیّت یافت. ⁽¹⁾

جایگاه علمی و اجتماعی

حضور طولانی طلاب در نجف فرصت گران‌بهایی در اختیارشان قرار می داد تا از جریان زلال علم و معرفت و اخلاق جاری در متن این حوزه مقدّس و نورانی, بهره مند گردند و آرام آرام خود به کانون های علمی و معرفتی جدیدی برای تربیت نسل بعد تبدیل شوند . ایشان نیز از این حلقه بیرون نبود؛ چرا که وقتی می خواست نجف را ترک کند، خارج فقه و اصول را تدریس می‌کرد که پس از بازگشت به ایران نیز آن را ادامه داد . ⁽²⁾

او از نظر شخصیتی نیز از استوانه های علمی این حوزه به شمار می آمد. از این رو , وقتی پس از وفات سید ابوالحسن اصفهانی در سال 1324 ش، تصمیم به بازگشت به ایران می گیرد، شیخ محمّد کاظم شیرازی مانع می‌شود و می‌گوید: «شرعاً جایز نیست شما به ایران باز گردید؛ زیرا با فوت مرحوم آقا سید ابوالحسن اصفهانی، حوزه نجف در وضعیّتی نیست که امثال شما، آن را خالی کنند».

ایشان می گوید :« من کاره ای نیستم».

پاسخ می شنود:« در هر صورت، تو پله ای از نردبانی هستی که حوزه نجف، قائم به آن است» ⁽³⁾

این امر باعث می شود که ایشان تا چند سال دیگر در نجف ماندگار شود و سر انجام در سال 1328 ش راهی ایران گردد .

بازگشت به ایران

اندیشه تأسیس مراکز و حوزه های علمی دینی، برگرفته از آیه {فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کلِّ فِرْقَۀ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِینْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیهِمْ لَعَلَّهُمْ یحْذَرُونَ} ⁽⁴⁾است.

در این آیه شریفه، خداوند از اهل ایمان خواسته است که از هر گروهی , تعدادی به مراکز دانش دینی بکوچند تا دانش و بینش دینی پیدا کنند و هنگامی که نزد قوم خود بازمی گردند، قوم خود را از عذاب خدا بیم دهند، شاید ایشان بترسند.

بازگشت به وطن و آگاه ساختن مردمان دیار خویش از آموزه های دینی نیز بر اساس تکلیفی است که از بخش دوم آیه بر می آید .آیت‌الله جعفری همدانی نیز پس از 23 سال تلاش علمی در حوزه نجف و بهره مندی از معارف اهل بیت , در سال 1328 ش تصمیم به بازگشت به وطن می گیرد. ایشان به تهران می‌رود و اقامه نماز جماعت در یکی از شبستان‌های مسجد جامع تهران ⁽¹⁾را بر عهده می‌گیرد و به وعظ و ارشاد مردم می پردازد ⁽²⁾. علاوه بر آن، به تلاش های علمی برای تربیت طلاب جوان نیز ادامه می دهد و تدریس کتاب اصولی رسائل و کتاب فقهی مکاسب را به عهده می گیرد.

تشرف به حج

ایشان خود در این زمینه می گویند : در حوزه، بین فضلا مشهور است که هر کس مبحث فقهی حج را تدریس کند، خداوند سفر حج را روزی او می‌کند. از این رو، من هم تدریس این بحث را شروع کردم و توفیق تشرف به حج را به دست آوردم. ⁽³⁾

وارستگی در اوج نیاز

روحیه وارستگی ایشان ناشی از این باور بود که زمام همه امور در دست خداست، اگر او بخواهد چیزی انجام بگیرد، انجام می گیرد و اگر نخواهد، انجام نمی گیرد. او با اینکه نیاز شدیدی به تهیه منزل مناسب داشت، تمایل نداشت از سهم امام زمان علیه السلام و وجوهات شرعیه استفاده کند . وی خود در این زمینه می گوید : هر چه که از خدا می خواهید، به صورت جدّی طلب کنید، حتی امور دنیوی را. خیال نکنید جدّی طلب کردن از خدا، بی ادبی است نسبت به ساحت او، خیر.

بنده این منزلی که اکنون دارم، از برکت در خواست جدّی از خداوند متعال است. در سال 33، این خانه را خریده ام و قبل از آن، خانه بسیار محقّری داشتم. با توجّه به اینکه ایاب و ذهاب زیاد داشتم، خیلی به زحمت افتاده بودم؛ از این روی، وقتی که مکه معظّمه مشرف شدم، به طور جدّی به خداوند عرض کردم: خدایا! این خانه، خانه توست، با این عظمت و بزرگی! هر شهر و دیاری هم که می روم، بهترین و زیباترین خانه ها، خانه توست. آخر من هم بنده توأم. چرا نباید خانه مناسبی داشته باشم؟ از حج که برگشتم، پس از مدت کوتاهی، با اینکه امکانات مادی نداشتم و نمی خواستم از سهم امام علیه السلام برای خرید خانه استفاده کنم، خداوند اسباب خرید این خانه را مِن حیث لا یَشعُر، تهیه کرد و راه قرض آن را هم فراهم نمود. ⁽¹⁾

عزت شاهی، مبارز معروف دوران انقلاب نیز در باره این روحیه ایشان می گوید :

به یاد دارم روزی مأمورین ساواک تحت عنوان سازمان اوقاف چکی به مبلغ یکصد هزار تومان به او دادند تا ایشان خرج مسجد کند. گفتند : حاج آقا! شما این را بگیرید و فقط یک امضا کنید و هر طور صلاح دانستید، آن را خرج کنید. من آنجا بودم. شیخ نگاه تند و غضب آلودی به آنها کرد و گفت: من حقّ السکوت نمی‌گیرم، بروید سراغ کسانی که به آن احتیاج دارند. این پیشنهادها در شرایطی به او می شد که وی گاهی به نان شبش محتاج بود. خودش می گفت: گاهی بعد از نماز ظهر و عصر که می خواستم بروم خانه، چون پول نداشتم تا نان بگیرم، داخل مسجد می ماندم ، می خوابیدم ، کتاب و قرآن می خواندم ، تا غروب بشود و در این فاصله پولی به دستم برسد . می گفت : روزی به خانه رفتم، دیدم خدمۀ خانه گریه می کند، علت را پرسیدم، گفت : « به یک قصابی رفتم تا پنج سیر گوشت نسیه بگیرم ، قصاب نداد. چرا باید وضع این طوری باشد ، آخر شما آیت الله هستید ، محترم هستید و ... » که شیخ هم حقّ را به قصاب داده بود و گفته بود او در برابر ما وظیفه ای ندارد. گوشت می فروشد، باید پولش را بگیرد . او تا این حد وارسته بود ، با اینکه کلی وجوهات در دستش بود، اما زندگی اش در عسر و حرج بود ⁽²⁾.

مبارزات سیاسی

آیت‌الله جعفری در برابر اوضاع سیاسی و اجتماعی رژیم پهلوی ساکت نبود و به درستی دریافته بود که اقدامات و فعالیت‌های امام خمینی(ره) باید مورد حمایت روحانیت قرار گیرد. او در موقعیت‌های مختلف به سخنرانی‌های افشاگرانه دست می‌زد و هیچ هراسی از رژیم به خود راه نمی‌داد. وی درباره مبارزات سیاسی‌اش گفته است:

ورود من به مسائل سیاسی، به طور جدّی، بر می گردد به دوران پس از تبعید حضرت امام خمینی (رحمة الله علیه) به ترکیه در سال 1343 ش . در زمانی که امام (ره) در ترکیه تبعید بودند، داماد حضرت آیت‌الله آقا سید احمد خوانساری، برای دیدن ایشان به ترکیه رفته بود، امام گفته بودند : «اگر می خواهید ماندن من در ترکیه طول نکشد، باید در داخل ایران، به فعالیت‌های سیاسی دست بزنید». در بازگشت وی به ایران ,جلسه ای با حضور مبارزان و از آن جمله حاج مهدی عراقی، تشکیل شد و این موضوع مطرح شد. بنده نیز که در این جلسه بودم. به هنگام خروج، به حاج مهدی عراقی گفتم: من که کاره ای نیستم، ولی به اندازه یک ریگ که در دریا موج ایجاد می کند، اگر مؤثر باشم، وظیفه خود می دانم که اقدام کنم. به همین خاطر، مسجد گرمخانه را که در آن اقامه جماعت می کردم و به وعظ و ارشاد مردم مشغول بودم، به شکل پایگاهی در آوردم برای روشنگری مردم و افشاگری چهره حاکمان دژخیم. از شخصیّت‌های مبارز روحانی از جمله مرحوم ربّانی املشی دعوت کردم تا برای مردم سخنرانی و آنان را به وظایفشان آشنا کنند.

حاج مهدی عراقی و دوستان مبارزش هم رفته بودند مسجد بزّازها، تا آنجا را مرکز تبلیغات خود قرار دهند که آقایی که آنجا بوده است، موافقت نکرده بود. آنها هم آمدند مسجد ما . شب هفتم بود که مرحوم ربّانی را دستگیر کردند. آن شب را خودم صحبت کردم و از آن به بعد، آقا شیخ حسن طاهری منبر می رفتند. ایشان را هم دستگیر کردند. برای شب‌های بعد آقا شیخ محمد جواد حجّتی را دعوت کردم که منبر بروند. ایشان تشریف آوردند و منبر رفتند. تا اینکه من را هم دستگیر کردند و مسجد ما را و همچنین مساجد اطراف را بستند. چند ماهی در قزل قلعه با عده ای دیگر از روحانیون، محبوس بودیم. به آیت‌الله سیّد محسن حکیم، خبر می‌رسد که رژیم شاه عده‌ای از روحانیون را بازداشت کرده است. ایشان به دستگاه فشار می آوردند که اینان را آزاد کنید. از آنجا که بنده و آقای انواری را می شناختند، از ما اسم می برند. از این روی، حکم آزادی ما صادر شد، با اینکه قرار بود ما

را محاکمه کنند. در موقع ابلاغ حکم گفتند: «آیت‌الله حکیم، از اعلیحضرت تقاضا کردند که شما را آزاد کنیم». من گفتم: آیت‌الله حکیم، به شاه دستور داده اند، نه اینکه تقاضا کنند! در هر صورت ما را آزاد کردند؛ امّا التزام گرفتند که هر وقت برای محاکمه دعوت شدیم، حاضر شویم.

مرتبه دیگر که زندانی شدم، مربوط می شود به سخنرانی که در مدرسه فیضیه قم داشتم. یک وقتی که قم مشرّف شده بودم، وارد مدرسه فیضیّه شدم، دیدم طلاب جمع هستند. مناسب دیدم یکسری از جنایات رژیم را برای طلاب و فضلا باز گو کنم. استخاره کردم. خوب آمد، لذا در ایوان جلوی دارالشفاء ایستادم و شروع کردم به صحبت و انتقاد از رژیم منحوس پهلوی. به تهران که برگشتم، دستگیر و روانه بازداشتگاه شدم. چند ماهی در زندان قزل قلعه به‌سر بردم. وقتی خواستند آزادم کنند، گفتند : «باید التزام بدهی که نه سخنرانی بکنی و نه از شهر خارج بشوی».گفتم: چنین التزامی نمی دهم. مرا برگردانید زندان. حاضر هستم در زندان بمانم، ولی چنین التزامی ندهم! وقتی این برخورد را از من دیدند، حاضر شدند بدون هیچ‌گونه التزامی، رهایم کنند.

مرحله سوم بازداشت من، حدود سال 1350ش بود که علیه رژیم پهلوی سخنرانی کردم و پس از سخنرانی، توسّط مأموران ساواک دستگیر شدم. این سخنرانی در پاسخ به سخنان شاه بود که در کنار قبر کورش، در تخت جمشید گفته بود: «کورش! بخواب، ما بیداریم». من در پاسخ به این سخن، مشکلات ومعضلات کشور را بر شمردم و سخنان او را به تمسخر گرفتم. سخنرانی بسیار پر شوری بود. جمعیت هم زیاد بود. پس از این سخنرانی، مرا دستگیر کردند و به قزل قلعه بردند. ابتدا در انفرادی بودم. مدتی که گذشت، به بند منتقل شدم. در بندی که من بازداشت بودم، عده ای از بزرگان حضور داشتند، از جمله آیت‌الله منتظری و حاج سید احمد آقا خمینی. در این بند، به لحاظ اینکه سن من از دیگران بیشتر بود , مرا پیش‌نماز قرار دادند. مدّتی در حبس بودم، بعد آزادم کردند، ولی با این شرط که کشور را ترک کنم. کشوری که تعیین کردند، عراق بود. استخاره کردم که از کدام مرز بروم: خسروی یا بصره؟ مرز بصره خوب آمد؛ لذا از مرز بصره رفتم.در مرز به من گفتند:«ورود شما به عراق ممنوع است!» خیلی ناراحت شدم. متوسّل شدم به فرزند بزرگوار علی علیه السلام، یار با وفای امام حسین علیه السلام، حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام. طولی نکشید که یکی از مأمورین از آنجا آمد پیش من و گفت: «مشکل شما چیست؟» گفتم: رژیم ایران مرا اخراج کرده است، شما هم مرا راه نمی دهید. چه کنم؟

گفت: «مسئله ای نیست». ماشین آماده کرد و مرا فرستاد بصره. بصره که آمدم، مسئول آنجا گفت: «شما حقّ خروج از عراق را ندارید، ممنوع الخروج هستید!» گفتم: اشکالی ندارد. مرا تحت الحفظ، روانه نجف کردند. نجف که رسیدم، مرحوم آقا سید مهدی حکیم که خیلی به من اظهار لطف می کرد، گفت: «اینان اشتباه کرده اند. شما ممنوع الورود به عراق هستید و نه ممنوع الخروج از عراق». بعداً جناب آقای سید رضی شیرازی نیز به من گفتند: «همان ایّام، اسم شما را در مرز خسروی، در لیست ممنوع الورودهای به عراق دیده بودم». گویا علت این تصمیم رژیم عراق، تلگرافی بود که من یک وقتی به مرحوم آیت‌الله حکیم مخابره کرده بودم و محتوای آن، با سیاست‌های دولت عراق در تعارض بود . بالأخره توسل من به آن بزرگوار علیه السلام، مشکل را حلّ کرد و مأموران مرزی عراق را دچار چنین اشتباهی کرد. در هر صورت، در مدرس یکی از مدارس سکنا گزیدم و برخی از بزرگان نجف از جمله: حضرت امام (رحمة الله علیه) به دیدنم آمدند. مرحوم آقا مصطفی خمینی، خیلی به من اظهار لطف می کرد و آن چند روزی که دید و بازدید داشتم، ایشان پیش من می آمد و از مهمان‌ها پذیرایی می کرد. آن مرحوم، روزی از من خواست که با حضرت امام، خصوصی ملاّقات کنم .پذیرفتم و خدمت ایشان رفتم .از ایشان خواستم مقداری با علمای ایران، مدارا کند؛ چون خود امام، خیلی قاطع و شجاع بود، ولی همه که نمی توانستند آن‌گونه باشند.تا وقتی که آنجا بودم، حضرت امام، دو بار توسط مرحوم آقا مصطفی، برای من پول فرستادند که یک بار آن را قبول نکردم. گفتم: قصد توهین نیست. من برای ایشان جان‌فشانی می کنم. نیازی ندارم. بنده باید برای ایشان پول بیاورم.

حضرت امام (رحمة الله علیه) وقتی که در ترکیه تبعید بودند، خیلی تلاش کردم و از بازاریان و تجار پول جمع کردم و برای آن حضرت فرستادم .

بالآخره اقامت من در نجف شش ماه طول کشید و به لطف خداوند، بدون اینکه به مشکلی برخورد کنم، به ایران بر گشتم. اینکه می گویم: لطف خدا شامل من شد، واقعاً همین طور بود؛ زیرا کار آن قدر پیچیده و مشکل بود که آقایی به من پیشنهاد کرد به سفارت ایران در بغداد بروم و التزام بدهم تا اجازه ورودم را به ایران بدهند.حاضر نشدم. گفتم: می روم، اگر مانع شدند، بر می گردم نجف.

خاطراتی از دوران مبارزه

دوران مبارزات مبارزان، با خاطرات تلخ و شیرین بسیاری همراه است. دوران مبارزه، دوران استقامت در برابر ستم است؛ اما خاطرات تلخ دوران برای کسانی که در راه هدف خود پایمردی کرده‌اند، شیرین و خاطره‌انگیز است. آیت‌الله جعفری نقل کرده‌است:

روزی سرهنگ طاهری با عده ای منزل ما آمد که مرا بازداشت کند. با عصبانیّت وارد منزل شد. به وی اعتراض کردم و گفتم: این چه طرز وارد شدن است؟ نه دزدی کرده ام، نه جنایت و نه هم فراری هستم. من که در اختیار شما هستم. صدا زد: «شیخ نجفی، بیا!»گفتم: درست حرف بزن شیخ نجفی چیست. آقای نجفی! آقای شیخ جعفری! گفت: «من قصد توهین نداشتم». بعد، همین بگو مگو را جزء پرونده من کرد که: «جعفری به مأمور توهین کرده است».

بعد از سخنرانی اخیر، وقتی مرا بازداشت کردند ... مرا به قزل قلعه بردند. پس از چند روزی، مرا به دفتر مقدم، معاون نصیری، که آدم ملاّیم تری بود، بردند.مقدم به من گفت:«آقای جعفری! چرا شما با شاه مخالفت می کنید؟» شروع کرد به موعظه کردن و سپس پیشنهاد کرد: «به شما ماهانه مبلغی می دهیم بروید در منزل، کنار تلفن بنشینید و آقایی تان را بکنید. نمی گویم از نظام حمایت کنید، بلکه مخالفت نکنید!»از این سخن، به شدّت عصبانی شدم و گفتم:

برو این دام را جایی دیگر نه

که عنقا را بلند است آشیانه

گفت: «چرا عصبانی شدید؟»گفتم: چون به من توهین کردید. شما خیال می کنید ما برای دنیا با شما مخالفت می‌کنیم ...

دو سال قبل از انقلاب، یکی از این ساواکی‌ها آمد منزل ما و به من پیشنهاد کرد که در امور سیاسی دخالت نکنم و گفت: اگر مداخله نکنی، فلان مبلغ به شما خواهیم داد. با قاطعیّت دست ردّ به سینه اش زدم.ولی متأسّفانه در همان ایّام، به برخی از افراد سست‌ایمان و کم‌سواد ، این پیشنهاد شده بود و آنان هم پذیرفته بودند و لکه ننگی شدند در دامن روحانیّت. ⁽¹⁾

خاطرات عزت شاهی از مبارزات ایشان

عزت شاهی ⁽¹⁾یکی از مبارزان معروف قبل از انقلاب است. وی را می‌توان گنجینه‌ای پر از خاطرات مربوط به دوران ستم‌شاهی دانست. ایشان درباره چگونگی آشنایی خود با آیت‌الله جعفری می‌گوید:

در دهه 40 مسجد جامع بازار یکی از مراکز و پایگاه های مهم فعالیت های سیاسی بود و من به سبب حضورم در بازار به آنجا رفت و آمد می‌کردم. در شبستان گرمخانه این مسجد، شیخی به نام غلامحسین جعفری همدانی اقامه جماعت می کرد . این روحانی مبارز سر نترسی داشت و به صراحت علیه رژیم صحبت می کرد ، هیچ ترس و واهمه ای از ساواک و مأمورین امنیتی رژیم نداشت . او ... رک و با صراحت لهجه سخن می گفت... ، هر چه را که می فهمید و تشخیص می داد، می گفت . من یکی از علاقه‌مندان واقعی او بودم. خیلی از مبارزین و روحانیون پای منبر ایشان می نشستند. من به حدی به او نزدیک شده بودم که وی با داشتن دو پسر، مرا فرزند اول خود می دانست . البته من با پسران وی رفیق بودم. سال های 42 _ 43 تعدادی از روحانیون مانند آقایان : ربّانی املشی ، هاشمی رفسنجانی ، شیخ حسن طاهری اصفهانی ، مروارید و ... ده روز کمتر یا بیشتر در مسجد او سخنرانی کردند و دستگیر شدند و من از اینجا بود که با این چهره های مبارز و روحانی آشنا شدم .

سال 42 _ 43 من یکی از شماره های مجله خواندنی‌ها را پیدا کردم که تاریخش مربوط به زمان اشغال ایران توسط قوای متفقین بود. در این مجله سخنی از محمدرضا پهلوی درج شده بود که از روحانیت تجلیل کرده بود ، گفته بود که : «روحانیت طرفدار استقلال مملکت است. هر وقت مملکت در معرض خطر و در لب پرتگاه قرار گرفته است، این روحانیون آن را نجات داده اند. حالا هم من از روحانیت می خواهم که اولیای امور را نصیحت کنند ، تذکر بدهند». متن سخنرانی شاه را کپی گرفتم و در اختیار آقای جعفری قرار دادم. او خواند و برایش جالب بود. در ماه رمضان به‌خصوص از روز نوزدهم تا بیست و سوم، مأمورین به وضوح در مساجد حضور می یافتند . آشیخ غلامحسین روز نوزدهم خطاب به سرهنگ طاهری و دیگر مأمورینی که در مسجد بودند، گفت:

«آقایان سوزمانی ها ! (به سازمانی ها می گفت سوزمانی ها) روز بیست و یکم این چیزک‌هایشان (ضبط صوت‌هایشان) را بیاورند که من می‌خواهم فردا مطالب مهمی بگویم ، کامل آن را ضبط کنند و به گوش اربابان‌شان برسانند ، نه چیزی کم و نه چیزی زیاد ! "

روزی در مسجد پای منبر آقای جعفری نشسته بودیم و احساس می شد که چند ساواکی هم بین جمعیت هستند. بین صحبت او ناگهان گربه ای از پنجره پرید داخل مسجد ، ایشان گفت: «راه را باز کنید تا از مسجد برود بیرون. شیطان به هر لباس در می آید. این ساواکی‌ها هم چون شیطان هستند، ممکن است به شکل گربه در آمده باشند. بگذارید تا برود بیرون!» مردم با خنده، گربه را از در مسجد بیرون کردند . ساواک واقعاً حریف آقای جعفری نبود. مانده بودند که با او چه کنند. به او می گفتند: "شیخ دیوانه ! " چرا که هر چه تشخیص می داد، علیه رژیم شاه می گفت. یک بار تیمسار مقدم به او تلفنی گفته بود که: آقا شما بهتر است برای تبلیغات اسلام از تلفنت، از قلمت استفاده کنی، نامه بنویسی ، توصیه بکنی و برای هر کاری ما کمکت می‌کنیم، مقاله‌ای بنویس ، مجله‌ای تأسیس کن، بودجه اش را ما تأمین می کنیم. چرا با سخنرانی خودتان را به زحمت می‌اندازید؟ شیخ هم مطالب و پیشنهادات تیمسار را بالای منبر طرح کرد و گفت: «من در همان پشت تلفن به او گفتم که آن قلم و آن دست و آن گوشی بشکند، آن زبان لال بشود که بخواهد با تلفن توصیه و تبلیغ کند. شما بروید و این دام را برای مرغ دیگری بگذارید. من اهل این حرف ها نیستم ، کار خودم را می‌کنم».

روز بیست و یکم او با یک بقچه زیر بغل وارد مسجد شد، به پای منبر که رسید، گفت: «بالاخره اگر ما بخواهیم داخل آب برویم، خیس می‌شویم، من هم الآن کفنم را آورده‌ام؛ چرا که می‌خواهم حرف‌هایی بگویم که شاید سوزمانی‌ها را خوش نیاید و بخواهند مرا بزنند». بعد سینه‌اش را باز کرد و گفت: «اگر می‌خواهید بزنید، به همین جا بزنید، تا لااقل در جا در همین مسجد بمیرم. من مجبورم که به نصیحت شاه عمل کنم؛ چرا که می‌ترسم در روز آخرت یقه‌ام را بگیرد و بگوید من که گفته بودم نصیحت کنید، پس چرا نکردید».

سپس آقای جعفری شروع به خواندن متن سخنرانی شاه کرد و گفت: «حالا من می گویم شاه زمانی که این حرف ها را زد، دستمال ابریشمی در دست داشت. آن موقع ضعیف بود ، نه تانکی داشت، نه ارتشی ، نه آمریکا پشت سرش بود و ...، اما الآن قدرت دارد ، ارتش دارد ، توپ و تانک دارد ، آمریکا از او حمایت می کند ، پس دیگر روحانیت به درد نمی خورد و باید خفه شود ، خمینی

تبعید شود ، در مملکت تمام قوانین ضد اسلامی پیاده شود ؟ ... خدایا! تو شاهد باش که من تکلیفم را انجام دادم و آنچه شرط بلاغ است، گفتم تا در روز قیامت گیر نباشم». معلوم بود بعد از این سخنرانی او را دستگیر می کنند. خبر هم داشتیم که مأموران سر خیابان بوذر جمهری (15 خرداد) منتظر هستند ، لذا بعد از اینکه آقای جعفری از منبر پایین آمد، به او گفتم: «حاج آقا! می خواهند شما را بگیرند». گفت: «من که آماده ام ، مسئله نیست !» گفتیم: «پس برای اینکه کمی اینها را دست بیندازیم ، بیایید از بازار مولوی بروید. اگر آنجا گرفتندتان که گرفتند، و اگر نه فبها المراد».

او پذیرفت و راه افتاد و جمعیتی پشت سرش صلوات گویان مشایعتش می کردند. سر چهارراه مولوی که رسیدیم، دیدیم چند مأمور با یک خودرو بنز منتظر هستند . آقای جعفری را سوار ماشین کردند و با خود بردند. چند ماهی در زندان بود که بعد با وساطت آیت الله حکیم آزاد شد.

هنگام محاکمه در دادگاه، تیمسار خواجه نوری (رئیس دادگاه) می گوید: «آشیخ! هر گاه اسم اعلیحضرت برده می شود، برای احترام بلند شو !»

آقای جعفری عصبانی می شود و می گوید: «تو کسی نیستی که بخواهی به من دستور بدهی !» بعد عصایش را بلند کرد و به سوی عکس شاه گرفت و گفت: «من با این مخالفم ، آن وقت تو می‌گویی برای اسمش بلند شوم؟ من برای خودش بلند نمی‌شوم تا چه رسد به اسمش و ...».

در سال 1350 ساواک وقتی دید نمی تواند جلو این آدم نترس و از جان گذشته را بگیرد، او را دستگیر و به عراق تبعید کرد. در این دوره او سفری به شامات و دمشق رفت. وقتی از تبعید برگشت، باز دست از سخنان تند و نقادانه اش بر نداشت .

روزی بر بالای منبر گفت: روزی در بازار دمشق عرب ها با انگشت به یکدیگر نشان‌مان می‌دادند و می‌گفتند: «أَخُ الیهود»... پرسیدم : آخر برای چه ؟... گفتند: در حالی که ما با اسرائیل در جنگیم، شاه شما به این کشور نفت و پول می‌دهد و کمک می‌کند. من در آنجا تقیه کردم و از شاه دفاع کردم ... اما واقعیت چیز دیگری است، واقعاً اگر کسی به دشمن در حال جنگ با مسلمانان کمک کند، حکم کافر حربی را دارد و کشتنش واجب است... .

او الگوی خوبی از شجاعت و شهامت و ایمان برای من بود و من در زندگی و در مبارزه از او بسیار تأثیر گرفتم و به خاطر شرکت در برنامه‌ها و سخنرانی‌های او چند بار به ساواک و کلانتری احضار شدم.

یک بار در مغازه بودم که تلفن زنگ خورد... پشت خط سرهنگ افضلی بود، رئیس ساواک بازار. حداکثر دو روز مهلت داده بود تا شش قطعه عکس بفرستم، من هم گوش نکردم، تا اینکه... آمدند و... دستگیرم کردند و به ساواک بازار بردند. در آنجا فهمیدم که درباره رفتن به مسجد شیخ غلام حسین جعفری است ، به غیر از من افراد دیگری را نیز برده بودند؛ چرا که حریف خودش نمی‌شدند، می خواستند با تهدید و زور و فشار پشت سر ایشان را خالی کنند.

گفتنی است کتاب «آیت الله حاج شیخ غلامحسین جعفری همدانی به روایت اسناد ساواک»،تدوین آقای اکبر خوش‌نژاد، گزارش مستندی از مبارزات ایشان است. این کتاب با استقبال عمومی اهل فرهنگ روبه‌رو شده است. ⁽¹⁾

ارتباط عاطفی با رهبر کبیر انقلاب امام خمینی (ره)

در شرح حال مبارزات ایشان, دیدیم که وی رابطه خود با حضرت امام (ره) را اعتقادی و ایمانی دانسته بود و اطاعت از امام و پیمودن راه ایشان را با توجه به اخلاص , شجاعت , قاطعیت , فداکاری و درک و شعور بالای امام , برخود لازم می‌دانست. وی همچنین می افزاید:

رابطه من با حضرت امام، رابطه معنوی و ایمانی بود، و گرنه سابقه دوستی با ایشان نداشتم. ولی با آقای شریعتمداری، با اینکه رفیق بودم و سابقه آشنایی داشتم، این گونه حمایت‌ها نبود، بلکه از برخی کارهایش انتقاد می کردم؛ مثلاً آن جریانی که پس از انقلاب رخ داد و طرفداران ایشان، آن فتنه و آشوب را در قم آفریدند، توسط آقایی به ایشان پیام دادم:« بر خلاف جریان آب، شنا نکن که نابود می شوی». آقای شریعتمداری به آن آقای واسطه گفته بود: «این هم از رفقای ما!» بله، ایشان به خاطر همان سابقه دوستی و آشنایی، چنین برخوردی را از من انتظار نداشت. ⁽²⁾

ارادت و اعتقاد وی به امام خمینی، به دلیل همان روحیه دینی اهل ایمان است که یکدیگر را برای خدا دوست دارند و ملاّک دوستی آنها ,ایمان به خداست. در منابع روایی، منزلت این دسته از مومنان بسیار رفیع دانسته شده است. ⁽³⁾

آیت‌الله جعفری همدانی در دوران تبعید امام در ترکیه تلاش بسیاری کرد تا کمک‌های مالی بازاریان و تجار را برای امام راحل بفرستد. در دوران مبارزه نیز پیوسته با طرفداران امام ارتباط داشت و مسجد گرمخانه و منزل شخصی وی به محلّی برای تجمع پیروان امام تبدیل شده بود. وی معمولاً از طریق آیت‌الله سید احمد خوانساری نماینده امام در ایران با امام در ارتباط بود و وجوهات شرعی را از طریق حاج سید صادق لواسانی به نجف اشرف نزد امام می‌فرستاد. ⁽¹⁾

پس از تبعید به عراق، او با مشکلات فراوان خود را به نجف می رساند و در یکی از کلاس‌های درس حوزه ساکن می‌ود. در این مدت برخی از بزرگان نجف از جمله حضرت امام (رحمة الله علیه)، به دیدن ایشان می روند. مرحوم آقا مصطفی خمینی نیز خیلی به ایشان اظهار لطف می‌کند. ⁽²⁾

در دوران پیروزی انقلاب ایشان به دلیل بیماری قلبی در منزل بستری بود و نمی‌توانست به دیدار امام خمینی برود؛ از این‌رو، امام از آقای لواسانی می پرسد:«آقای جعفری کجاست؟» ایشان در پاسخ می گوید:«آقای جعفری بیمار است و در منزل بستری است». از این رو آقای لواسانی را چندین بار به نمایندگی از خود, برای عیادت و احوالپرسی ایشان به منزل می‌فرستد ⁽³⁾.

دیدگاه ایشان درباره آیت‌الله خامنه ای

آقای عزت شاهی در ضمن خاطرات خود درباره آیت‌الله جعفری همدانی، به چگونگی آشنایی‌اش با آیت‌الله خامنه ای نیز اشاره دارد. او می‌گوید:

آشنایی من با آقا [آیت‌الله خامنه ای]تقریباً از سال‌های ۱۳۴۲ در مسجد جامع بازار بود. شبستانی بود به نام گرمخانه مسجد جامع و پیش‌نمازش شخصی بود به نام آقا شیخ غلامحسین جعفری همدانی. در همان سال‌های ۴۱ و ۴۲ که مبارزات اسلامی به رهبری روحانیت علیه رژیم شاهنشاهی شروع شد، در تهران پاتوق و پایگاه اصلی مبارزه، همین مسجد جامع بود که به صورت علنی مبارزه می‌کرد، اما جاهای دیگر در حدّ کار مخفیانه بود؛ چون پیش‌نمازهای آنجاها خودشان خیلی اهل مبارزه نبودند. لذا اگر هم مقاطعی پیش می‌آمد یا منبر خاصّی بود، دیگران بانی این قضیه می‌شدند، امّا در مسجد جامع شرایط فرق می‌کرد. شخص پیش‌نماز؛ یعنی آقای جعفری، خودشان از آدم‌های

مبارز و مخالف دستگاه بودند. لذا هر زمانی که در آن مسجد روضه‌ای بود یا مثلاً اگر در ماه رمضان مسائلی و وفاتی یا جریانات خاصی پیش می‌آمد، اگر آنجا مجلسی می‌گذاشتند، ایشان سعی می‌کرد از آخوندها و روحانیونی که جنبۀ سیاسی دارند و مبارز هستند، استفاده کند. البته خودش هم اکثراً بین دو نماز صحبت می‌کرد و هم همین مسائل سیاسی را مطرح می‌کرد. افرادی را هم که دعوت می‌کردند، چون خیلی هم می‌آمدند پای سخنرانی‌شان، بعد از چند روز دستگیر می‌شدند یا از آنها تعهد می‌گرفتند که دیگر در آن مسجد سخنرانی نکنند.

برای یکی - دو مرتبه یا یکی - دو سال، یکی از منبری‌های مسجد، شخص جناب آقای خامنه‌ای بودند. خوب ایشان آنجا بیشتر صحبتشان درباره همین مسائل مبارزه و تفسیر قرآن بود...آقای جعفری می‌گفت:«این آقای خامنه‌ای مفسّر خوبی است، برداشت‌های او از قرآن خیلی خوب است و خوب تفسیر می‌کند... می‌تواند تفسیر خوبی بنویسد... یکی از افرادی است که در آینده می‌شود در مسائل اسلامی از ایشان استفاده کرد»... آقاشیخ غلامحسین جعفری، نسبت به آقا خیلی لطف داشتند، همیشه هم از ایشان تعریف می‌کردند. حتّی این اواخر هم که در کهولت سن و مریض بودند، آمدند ملاّقات ایشان. زمانی هم که آقا رئیس‌جمهور بودند، آقای جعفری آمدند ملاّقاتشان. با چرخ او را آوردند و بردند. ⁽¹⁾

دوران پس از پیروزی انقلاب

وی در دوران پیروزی انقلاب و پس از آن , به دلیل بیماری قلبی امکان حضور در عرصه فعالیت‌های سیاسی - اجتماعی را نیافت. در دهه شصت که اوج توجه به مبارزان قبل از انقلاب بود، هیچ تلاش سهم خواهانه ای نکرد و حتی ادعای مبارز بودن و توقع توجه از سوی نظام و مردم نداشت؛ همانگونه که در کوران مبارزات دوران طاغوت، روحیه اخلاص و اعتماد به خدای متعال، ایشان را انسانی قاطع , پایدار , فداکار، شکیبا و در دوران پیروزی نیز او را شخصیتی متواضع , راضی و متین ساخته بود. گویی او به بارنشستن تلاش‌هایش را در برپایی حکومت اسلامی، پاداش زحمات

خود می دانست و بدین لطف پروردگار راضی و آرام بود . خداوند ایشان را با مجاهدان راستین آیین محمدی محشور گرداند ⁽¹⁾.

فرزندان

ایشان چند فرزند داشت. یکی از دو پسر ایشان به نام شیخ محمد نجفی , ساکن تهران و فردی صالح و فاضل و در کسوت اهل علم است و به خدمات دینی اشتغال دارد. ⁽²⁾

وفات

آیت الله غلامحسین جعفری همدانی در سال 1356 ش دچار سکته قلبی شد و در منزل بستری شد. او پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز بیشتر بیمار بود و فقط به اقامه نماز جماعت در مسجد جامع می‌پرداخت. سرانجام این عالم مبارز و وارسته، در 25 آبان 1374 در 92 سالگی دارفانی را وداع گفت. ⁽³⁾پیکر مطهر این عالم ربّانی در ضلع جنوبی قبرستان شیخان قم به خاک سپرده شده است.

منابع

. http://www.econews.ir/fa/NewsContent.aspx?id=103344

44203 http://www.rajanews.com/detail.asp?id=

http://www.tebyan.net/Hawzah/Scholars_Clerics/

http://www.hawzah.net/hawzah/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=4542&id=32712.

شیخ محمد علاّمه «خطیب فداکار» / سید غلام حسین صادقی بلخابی

اشاره

استاد شیخ محمد علاّمه، روحانی فاضل، ادیب و مدرس ارزشمندی بود که از اوان جوانی بر اثر استعداد، همت و تلاش مستمر، شایستگی بیشتری را نسبت به بسیاری از معاصران و هم دوره‌هایش نشان داد. وی عمر خود را در حوزه‌های علوم دینی درجهت فراگیری علوم و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام مصروف ساخت و از آبشخور علمی و معنوی آن بهره برد و سعی کرد چگونه زیستن را با ادب، اخلاص و خدمت رسانی در آمیزد.

تولد

شیخ محمد علاّمه در سال 1315ش در خانواده‌ای روحانی واقع در منطقه یکه ولنک استان بامیان دیده به جهان گشود. نام پدرش محمد عطا، معروف به ملاّ عطا از جمله بزرگان و مروجین فرهنگ اسلامی در منطقه به حساب می‌آمد.

تحصیل

از آنجا که پدر و خانواده استاد علاّمه به علوم و معارف اهل بیت علیهم السلام علاقمند بودند، وی نیز با چنین فضایی خو گرفته بود و شیفته فراگیری فرهنگ، ادب و درس بود و از این رو، در هفت سالگی (1323ق) در مکتب خانه شروع کرد به فراگیری قرآن، اشعار حافظ شیرازی و سایر کتب متناسب با این سن.

پس از فراگیری خواندن و نوشتن، در سیزده سالگی (1327ق) وارد حوزه علمیه یکه ولنگ شد و نزد شیخ اسماعیل عالمی مقدمات وسیوطی را آموخت و پس از دو سال (1329ق)، راهی فرمانداری بلخاب شد و به حوزه علمیه دهنه که زیر اشراف و هدایت عالم پارسا آیت الله حاج سید محمد دهنه اداره می‌شد، رفت و در مدت دو سال بخشی از سیوطی و مغنی را فراگرفت.

گفتنی است که حاج سید محمد دهنه (معروف به آقای حاج) از تحصیل کرده‌های حوزه مشهد (1275ق به بعد) و از چهره‌های علمی و عرفانی کشور افغانستان به حساب می‌آید و منشأ خدمات زیادی در بلخاب و مناطق همجوار آن بود.

شیخ محمد علاّمه یک سال و اندی در مدرسه علمیه محسنیه شاهمرد که زیر نظر حجت الاسلام سید غلام‌حسن واعظ اداره می‌شد به تحصیل و نیز تدریس مشغول شد، ⁽¹⁾آن گاه در تاریخ 1332ش وارد حوزه علمیه سر پل گردید که در آن زمان زیر نظر عالم مشهور حجت الاسلام ناصر اداره می‌شد. سه سال هم در آن حوزه به تحصیل خود ادامه داد و در این مدت کتاب‌های مطول، حاشیه، معالم و شرح لمعه را نزد استاد ناصر سر پلی آموخت.

علاّمه پس از سه سال تحصیل در حوزه سرپل، در سال 1335ش به زادگاهش بر می‌گردد و به ترویج فرهنگ دینی می‌پردازد، تا آنکه برای طی نمودن مدارج بالاتر علمی در سال1342 زادگاهش را ترک می‌کند و وارد حوزه علمیه مشهد مقدّس می‌شود و مدتی به فراگیری علوم سطح عالی حوزه مشغول می‌گردد. پس از چندی، عطش فراگیری علوم دینی و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام او را به حوزه علمیه نجف اشرف می‌کشاند و تحصیلات عالی فقه، اصول و معارف اهل بیت علیهم السلام را در آنجا نزد استادان بنام آن حوزه فرا می‌گیرد. ⁽²⁾

استاد محمد علاّمه در دروس فقه و اصول اساتید ذیل شرکت کرد:

استادان وی در نجف عبارت اند از: آیات بزرگوار:

صدرا بادکوبه‌ای، میرزا کاظم تبریزی، حسین راستی کاشانی، سیدابوالقاسم خویی، شیخ مجتبی لنکرانی.

شیخ محمد علاّمه در قم نیز از محضر بزرگانی چون حضرات آیات:

محمد فاضل لنکرانی، ناصر مکارم شیرازی، حسین وحید خراسانی و حسین نوری همدانی بهره برد.

در سال 1348 حکومت بعثی عراق حوزه علمیه نجف را تحت فشار قرار می‌دهد که با واکنش علمای حوزه روبه‌رو می‌شود و علما و روحانیت دست به تظاهرات می‌زنند که در نتیجه، بسیاری از آنان دستگیر و زندانی می‌شوند. استاد علاّمه نیز که در تظاهرات شرکت داشت، دستگیر می‌گردد و به زندان بعثی‌ها می‌افتد. بر اثر شکنجه، گوش چپ ایشان آسیب می‌بیند و شنوایی خود را از دست می‌دهد.

او پس از حدود یک ماه، آزاد و از عراق اخراج می‌گردد و به ایران می‌آید و هر چند حوزه علمیه قم زمینه خوبی برای تحصیل و تدریس بود، ولی ایشان به دلیل دعوت مردم و احساس مسئولیت در سال 1350 به وطن خود باز می‌گردد و مورد استقبال چشمگیر مردم قرار می‌گیرد. ⁽¹⁾

خدمات

اشاره

استاد علاّمه خدمات چشمگیری انجام داد که هر کدام تا حدی پاسخگوی نیازهای ضروری مردم بود و باری از مشکلات مردم را از دوش آنها بر می‌داشت. اینک به چند مورد از آن اشاره می‌گردد:

1. تأسیس حوزه علمیه

شیخ محمد علاّمه در سال 1350 حوزه علمیه قم را ترک کرد و به زادگاه خود بازگشت و با توجه به نیازهای علمی، فرهنگی و تربیتی مردم آن سامان، به رفع این نیازها بذل توجه نمود و در صدد تأسیس مرکز دینی بر آمد. او این موضوع را با برخی از صاحبان نفوذ، سرمایه‌داران و روحانیان محلّی در میان گذاشت و پس از جلب پشتیبانی مادی و معنوی آنان، حوزه علمیه باقریه را تأسیس کرد.

این مدرسه در سال 1350 ش در زمینی به مساحت هزار متر مربع در روستای آب کلان به وسیله دو تن از روحانیان برجسته آن دیار به نام های شیخ علی ظفر و شیخ محمد علاّمه و کمک اهالی تأسیس شد ⁽¹⁾و تعداد زیادی از جوانان علاقه‌مند منطقه، جهت فراگیری علوم دینی به این مرکز دینی و تربیتی روی آوردند و تحت هدایت و تربیت استاد شیخ محمد علاّمه، قرار گرفتند. ⁽²⁾

یکی از روحانیون منطقه سانچارک در باب مدرسه و حوزه علمیه باقریه چنین گفته است:

«از جمله خدمات ماندگار مرحوم استاد علاّمه تأسیس حوزه علمیه باقریه در منطقه آب کلان از توابع استان سرپل است که ده‌ها نفر را تحت پوشش تربیتی و آموزشی خود قرار داد و اکنون برخی از طلاب آن، در حوزه‌های مشهد و قم مشغول تحصیل و تدریس می‌باشند». ⁽³⁾

درباره تأمین نیازهای معیشتی طلاب حوزه علمیه باقریه یکی از علمای سانچارک چنین گفته است: « ایشان با استفاده ازوجوهات شرعی همانند زکات و خمس به تأمین نیازهای مادی طلاب می‌پرداخت». ⁽⁴⁾

2. بنای مسجد

مرحوم علاّمه در کنار مدرسه، مسجد جامع منطقه آب کلان را ساخت که برخی از مراسم عبادی و اجتماعی در این مسجد برگزار می‌شد و به خصوص نماز جماعت باشکوهی با امامت مرحوم استاد

علاّمه خوانده می‌شد. ⁽¹⁾در مناسبت‌های گوناگون مذهبی همانند محرم، صفر و رمضان هر گاه مجلسی گرفته می‌شد، استاد علاّمه که خود خطیب توانایی بود، سخنرانی می‌کرد. ⁽²⁾

3. ساخت حسینیه در بلخ

در ولایت بلخ واقع در پشت باغ، تعداد کمی از پیروان اهل بیت در میان اهل سنت زندگی می‌کردند و فاقد محلّی برای انجام برنامه‌های دینی و به خصوص مجالس سوگواری سالار شهیدان امام حسین علیه السلام بودندو در منازل و تقریباً به طور مخفی به عبادات و عزاداری می‌پرداختند و از این رو، نیاز به حسینیه داشتند. استاد علاّمه در سال 1357 سفری به منطقه بلخ داشت و از نزدیک وضع شیعیان را بررسی کرد. بعد از صحبت با بزرگان و بررسی وضعیت مالی و اجتماعی، با همکاری برخی از شیعیان خیّر، زمینی را در محل مناسب، انتخاب کردند و ساخت حسینیه را بنا گذاشتند تا پیروان اهل بیت علیهم السلام به طور منظم و هماهنگ به عزاداری بپردازند. به برکت عزاداری سالار شهیدان امام حسین علیه السلام یک خانواده از اهل سنّت در همان منطقه «پشت باغ» مربوط به ولایت بلخ به مذهب شیعه گروید. ⁽³⁾سید حسین معروف به سید ریزگگ از سادات یکه ولنگ ولایت بامیان در این باره می‌گوید:

«وقتی بنای حسینیه را گذاشتند، ظهر همان روز من که همراه استاد علاّمه بودم، اذان گفتم و برای اولین بار صدای اذان با علی ولی الله به گوش مردم منطقه رسید.

بعد از اذان و نماز جماعت (به همان تعداد که پیروان اهل بیت علیهم السلام بودند) یک خانواده سنّی مذهب خدمت استاد علاّمه آمد و شیعه شد. وقتی از علت شیعه شدنش پرسیدند، گفت: وقتی صدای اذان را شنیدم، تحت تأثیر قرار گرفتم و قلبم مملو از محبت اهل بیت گردید». ⁽⁴⁾

مرحوم علاّمه در همان سال(1357) جهت ساماندهی بهتر افکار مردم در دفاع از فرهنگ اهل بیت علیهم السلام در برابر دیگران با همکاری تعدادی از متدینین منطقه مذکور (پشت باغ) زمینی را جهت ساخت حوزه علمیه آماده ساخت و پیش از آنکه برنامه خود را جامه عمل بپوشاند، نظام سیاسی در افغانستان تغییر کرد و حکومت کمونیستی روی کار آمد که تهدید جدی علیه مذهب و روحانیت به

حساب می‌آمد و از آنجا که جان ایشان نیز با خطر مواجه گردید، افغانستان را به قصد ایران اسلامی ترک گفت و وارد حوزه علمیه قم گردید. ⁽¹⁾

4. کانون تربیتی و فرهنگی

ایشان در منطقه نصرآباد کویر کاشان - که همسر دومش در آنجا ساکن بود - کانون تبلیغی و تربیتی به وجود آورد که یکی از نتایج آن مرکز آن بود که تعداد هشت نفر از فرزندان مردم، آن منطقه جذب حوزه علمیه کاشان و قم شدند و به مدارج بالای علمی نایل آمدند. ⁽²⁾

5. تدریس

از جمله خدمات ارزشمند شیخ محمد علاّمه، تدریس دروس حوزوی در سطوح مختلف آن و تربیت شاگردان فراوان بود. او از آن زمان که مشغول خواندن سطوح عالی در حوزه نجف و قم بود، به تدریس سطوح متوسط و مقدماتی نیز می‌پرداخت. یکی از دوستان ایشان در این زمینه چنین گفته است:

مرحوم علاّمه وقتی در نجف اشرف بود، در کنار تحصیل، کتاب‌های معالم، اصول فقه و لمعه را تدریس می‌کرد و شاگردان زیادی هم داشت. ⁽³⁾

استاد علاّمه بعد از تأسیس حوزه علمیه باقریه، پنج سال به طور متوالی در آن حوزه تدریس کرد. ⁽⁴⁾وی با تغییر اوضاع کشور و حاکمیت کمونیست‌ها، مجبور به ترک وطن شد و این بار به عنوان مهاجر وارد ایران گردید و خود را به حوزه علمیه قم رسانید و به تدریس دروس حوزوی پرداخت.

احاطه علمی و بیان شیرین وی، از او شخصیتی جذاب و مقبول پدید آورد؛ تا آنجا که در شمار اساتید رسمی حوزه علمیه قم قرار گرفت. ⁽⁵⁾

متن گواهی مدیریت حوزه علمیه قم بدین شرح است:

با احترام، گواهی می‌شود استاد محترم جناب مستطاب آقای مرحوم محمد علاّمه فرزند محمد عطا و به شمارۀ پرونده 180 مدت چهار سال در مدارس تحت پوشش مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه به تدریس دروس سطوح عالی اشتغال داشته‌اند. ⁽¹⁾

شاگردان

محصول سال‌ها تلاش و تدریس استاد علاّمه در افغانستان، نجف و قم، تربیت شاگردان فراوانی است که هر کدام یاد‌آور آن استاد فرزانه‌اند.

اینک به نام برخی از آنها اشاره می‌گردد: حضرات حجج اسلام: سید جواد واعظی، سید ایوب واعظی، سید محمد حسن بهشتی، سید عبدالغفور کریمی، شیخ ابراهیم رضایی، شیخ سلیمان علاّمه، غلام علی محمدی، شیخ محمد علی سانچارکی، شیخ غلام علی آب کلانی، شیخ طاهر ناصری، شیخ محسن صالحی سرپلی (مدرس حوزه علمیه فلاورجان اصفهان)، شیخ عبدالرحیم فاضل.

اهتمام به خدمات عام المنفعه

از جمله تلاش‌های ماندگار و چشمگیر مرحوم شیخ محمد علاّمه آن بود که در زمان اقامت در منطقه آب کلان، کوشش کرد تا راه ارتباطی میان فرمانداری بلخاب و سانچارک بازسازی شود. این مسیر تقریباً به شکل کوره راه بود که حکومت دو فرمانداری برای تسهیل در عبور و مرور مردم، دست به کار شدند و از مردم نیز برای انجام این کار یاری طلبیدند.

در انجام این امر عام المنفعه، مرحوم شیخ محمد علاّمه نقش بسیار مؤثری ایفا نمود و از نفوذی که در میان مردم داشت، استفاده کرد و آنها را به کار و همکاری فراخواند و با کمک آنان، نیازهای غذایی و غیر آن را به کارگران می‌رسانید و خود نیز گاهی همانند یک کارگر ساده کار می‌کرد. ⁽²⁾

استاد علاّمه با تشویق به کار خیر و خاطرنشان ساختن آثار دنیوی و اخروی برای مردم، نقش چشمگیری در عمران راه ارتباطی بلخاب و سانچارک داشت. ⁽³⁾

وفات

این عالم وارسته و خدمتگزار، پس از عمری تلاش خالصانه در راه فراگیری علوم، تربیت شاگردان، تدریس دروس حوزوی، خدمات ماندگار و صیانت از مرزهای فکری اسلام و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام، سرانجام در تاریخ 17/7/1389 در 69 سالگی، دار فانی را وداع گفت و به دیار باقی شتافت. پیکرش را دوستان و شاگردانش بر دوش گرفته و از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تا حرم حضرت فاطمه معصومه علیها السلام تشیع کردند و در قبرستان بقیع نزدیک مسجد جمکران به خاک سپردند. روحش شاد و یادش گرامی باد.

سیدعلی‌رضا ریحان یزدی (1330-1408 ق.) «ریحان دانشوران» / حبیب‌الله سلمانی آرانی

اشاره

تولد و زادگاه

سید علی‌رضا (ریحان الله) فرزند سید محمد در محرم سال 1330 قمری برابر با 1290 شمسی در یزد و خانواده‌ای که اهل علم و دانش و تقوا بود، قدم به عرصۀ وجود نهاد.

مادرش به رسم احیای یاد بزرگان در گذشتۀ فامیل، نام جدّ مادری‌اش سید علی‌رضا را بر او گذاشت.

پدر و مادر

پدر سید علی‌رضا، سید محمد حسینی یزدی (مدرّس سعیدی) فرزند سید هاشم، در سال 1294ق در یزد متولد و در نوجوانی به تحصیل علوم و دانش‌های متعارف روز پرداخت. ⁽¹⁾او از محضر بزرگانی همچون آیت‌الله سید مرتضی مدرّسی (1343ق) که بعدها داماد وی شد، و دیگران بهره علمی برد و تا پایان عمر در زادگاهش به فعالیت‌های تبلیغی و دینی اشتغال ورزید.

آقا سید محمد دو پسر فاضل و اهل علم به نام‌های حجج اسلام آقایان سید ابوالفضل و سید علی رضا و یک دختر داشت که به همسری حجت‌الاسلام حاج شیخ محمد محقّقی لاهیجی (1389ق) در آمد. ⁽¹⁾

وی پس از سال‌ها اشتغال به امامت جماعت و تبلیغ و ارشاد اهالی یزد سرانجام در 18 محرم سال 1365 بدرود حیات گفت و در مقبرۀ عطارها واقع در مزار «جوی هرهر» که بسیاری از عالمان و صالحان یزد آرمیده‌اند، به خاک سپرده شد.

مادر سید علی‌رضا، دختر آیت‌الله آقا سید مرتضی مدرسی، از بانوان مؤمن و صالح و از خانوادۀ اصیل و سرشناس سادات مدرسی یزدی بود که به علم و تقوا شهرت داشتند.

تبارنامۀ سید علی‌رضا بدین شرح است: سید علی‌رضا (ریحان الله)، فرزند محمد فرزند هاشم، فرزند محمد فرزند محمد علی، فرزند علی نقی، فرزند حسین، فرزند محمد سعید، فرزند محمد، امین، فرزند محمد، کبیر، فرزند محمد رضی، فرزند محمد محسن، فرزند غیاث الدّین الحسینی الحسنی... ⁽²⁾

تحصیلات و استادان

سیدعلیرضا پس از دوران کودکی، آموزش‌های ابتدایی خواندن و نوشتن را فرا گرفت. قرائت قرآن را نزد پدر آموخت و در هشت- نه سالگی کتاب‌های فارسی را به آسانی می‌خواند و نیکو می‌نوشت.

او دروس مقدماتی حوزوی از ادبیات تا سطح متوسط را در مدرسۀ مصلاّ نزد آخوند ملاّحیدر، شیخ محمود فرساد اردکانی (1383 ق) و آقا سید احمد مدرّس خواند و در همین سال‌ها ملبّس به لباس مقدّس روحانیت گردید.

در ادامۀ تحصیلات حوزوی سطح، برخی متون درسی را نزد آیت الله حاج شیخ غلام‌رضا یزدی (1378ق) ⁽³⁾و آیت‌الله آقا سید حسین باغ‌گندمی (1324ق) به اتمام رسانید.

سید علیرضا در سال‌های تحصیلی 48-1347 قمری در نخستین امتحان طلاب که دولت وقت در مدرسۀ مصلاّ برگزار کرد، شرکت نمود و پس از قبول شدن، اجازۀ باقی ماندن در لباس روحانیت را به دست آورد. او پس از این موفّقیّت و در حالی که نوزده بهار از عمرش را پشت سر گذاشته بود، با

کسب اجازه از پدر راهی کرمان شد و مدتی در مدرسۀ معصومیۀ کرمان سکونت گزید و به تحصیل پرداخت.

او بیشتر از دو استاد برجستۀ آن حوزه حجج اسلام، میرزا احمد اهل زنجان و سید شهاب الدین نجفی بهره برد و پس از مدتی به زادگاهش بازگشت. سید علیرضا که طعم شیرین تحصیل و یادگیری علوم پایۀ حوزوی را چشیده بود عزم خود را برای تحصیلات عالی در حوزۀ علمیۀ قم جزم کرد و تصمیمش را با پدر در میان گذاشت. پدر با مشورت و مساعدت یکی از بازرگانان متدین و نیکوکار یزد آقای حاج علی اکبر ریسمانی که از وضع زندگی و شرایط خانوادگی آنان آگاهی داشت و متکفل کمک هزینۀ تحصیلی او شده بود، با عزیمت فرزند برای تحصیل در قم موافقت کرد. ⁽¹⁾

سید علیرضا در روز ششم ربیع‌الثانی سال 1350 به اتفاق آقا میر محمد مدرسی فرزند آقا سید ابراهیم امام جمعه یزدی از زادگاهشان یزد به قم مهاجرت کردند.

نخستین شب ورودشان به قم را در حجرۀ آقا سید یحیی مدرسی (1383ق) ⁽²⁾به سر بردند. روز بعد آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری (1355ق) مؤسس حوزه به دیدار آن دو طلبۀ جوان یزدی آمد.

میزبان، آنها را به حاج شیخ معرفی کرد. سپس از سوی آیت‌الله حائری منزلی اجاره‌ای برای آن دو و چند نفر دیگر از طلاب یزدی فراهم شد. سید علیرضا چند سالی را در قم ماند و پیوسته مورد لطف حاج شیخ بود.

سید علیرضا در این دوره از تحصیلات محضر استادان بزرگ حوزه علمیۀ قم در علوم فقه و اصول همچون آیات عظام آقایان حاج شیخ عبدالکریم حائری، میرزا محمد فیض (1370ق)، ⁽³⁾میرزا محمد ثابتی همدانی (1365ق) ⁽⁴⁾سید شهاب الدّین مرعشی نجفی (1411ق) ⁽⁵⁾و در اخلاق از میرزا جواد آقا همدانی [ظاهراً شیخ محمد جواد انصاری همدانی] (1379ق) ⁽⁶⁾بهره‌های فراوان برد.

در تابستان یکی از سال‌های تحصیلی، سید علیرضا برای دیدار دوستش که در نهاوند اقامت داشت، عازم آن دیار گردید. چون به بروجرد رسید، جاذبه ی معنوی و علمی آیت‌الله بروجردی او را از ادامۀ سفر باز داشت و او مدتی در بروجرد ماند و در دروس خارج فقه و اصول آیت‌الله بروجردی که در یکی از اتاق‌های منزلش تشکیل می‌شد، حاضر شد و از محضر ایشان استفاده‌های فراوان کرد.

پس از بازگشت از این سفر تا زمان وفات آیت‌الله حائری در سال 1355قمری در قم بود و بعد از رحلت ایشان به زادگاهش یزد بازگشت و مدتی هم در آنجا ماند. ⁽¹⁾

ریحان یزدی در خاطره‌ای مربوط به آن زمان، نقل می کند: «... حبّۀ قندی را به دست آیت‌الله بروجردی دادند تا حسب مرسوم دعا خوانده و بر آن بدمد. معظم‌له فقط سرزبانی به قند زد و آن را مسترد داشت. این کار و نکته، آدمی را به دو موضوع متوجه می‌سازد؛ یکی نکوهش از دمیدن به غذا و طعام و دیگر اینکه شفا در نیم خوردۀ مؤمن است و این هر دو از ائمۀ معصومین علیهم السلام به صحت پیوسته است. من از اینجا دانستم که این عالم بزرگوار تسلیم عادات و رسوم مردم نمی‌شود. هم اگر مشتمل بر امر مباحی باشد، و در جمیع امور چه کوچک و چه بزرگ، همان راهی را می‌پیماید که اجداد طاهرینش پیمودند. ⁽²⁾

اجازات و مدارج علمی

ریحان یزدی از استادان خود و دیگر بزرگانی که از آنها استفاده علمی و معنوی برده، موفّق به کسب اجازات و تصدیقات شد و از آن‌جا که اکراه داشت آن گواهی‌ها را عرضه کند، فقط از سه اجازه یاد کرده است: یکی از آن اجازات را برای تبرّک و دو نمونه دیگر را به جهت جنبۀ تاریخی آن ارائه کرده‌است.

در اجازۀ نخست که جنبۀ تبرّک دارد، اجازۀ نقل روایت از محدّث مشهور جناب حاج شیخ عباس قمی (1359ق) است که در شعبان 1351قمری برای وی نگاشته است. در آغاز این اجازه محدّث قمی پس از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر و دیگر سفیران الهی، سید علیرضا ریحان یزدی را به عنوان برادری که در راه خدا فعالیت می‌کند یاد می‌کند و پس از آن وی را با اتصال و ارتباط به خود در سلسله روایت کنندگان از مشایخ بزرگ حدیث تا امامان معصوم علیهم السلام قرار می‌دهد.

گواهی دیگر، گواهی مدرسی ریحان یزدی در فقه و اصول است که در سال 1313شمسی، وزارت فرهنگ برای وی صادر کرده و دیگری اجازۀ نامه وزارت معارف - آموزش و پرورش آن زمان - است که در سال 1315شمسی برای ریحان یزدی صادر شده و وی را مدرّس شناخته شده‌ای دانسته است که می‌تواند در لباس روحانیت باقی بماند. ⁽¹⁾

در قسمتی از اجازۀ روایی محدّث قمی به ریحان یزدی آمده‌است:

«... الحمدلله الّذی اوضح لنا السّبیل إلی الأحکام و جعل الرّوایة طریقاً لأخذها من هداة الانام... و بعد فإنّ الأخ فی الله السید علیرضا الریحان الیزدی (ارقاه الله تعالی الی ذروة الآمال)...؛ بانام خدا و حمد و ستایش او که برای ما راه‌های دستیابی و رسیدن به احکام را از طریق روایت و حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله و جانشینان او واضح و روشن کرد...

برادر دینی و الهی سید علیرضا ریحان یزدی که خدا او را به آرزوها و خواسته‌های دینی‌اش برساند، از من خواست تا در نقل روایت از گذشتگان و از کتب حدیث معروف به او اجازه دهم...»

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله الذی أوضح لنا السبیل إلی الأحکام و جعل الروایة طریقاً لأخذها من هداة الأنام و الصلوة و السلام علی سیّد أنبیائه و سفرائه المعصومین الکرام و بعد فإنّ الأخ فی الله السیّد علیرضا الریحانی الیزدی أرقاه الله تعالی إلی ذروة الأمال و الأمانی قد طلب منّی إجازة ما قد صحّ لی إجازته مما صنّفه و رواه علمائنا الماضون و سلفنا الصالحون رضوان الله علیهم من الکتب الاربعة المشهورة الّتی هی دعائم الاسلام و مرجع الفقهاء العظام و غیرها من الکتب المعتبرة المشهورة فأجزتُ له أن یروی عنّی جمیع ما رویتُه عن مشایخی العظام أعلاها و أغلاها ما أرویه إجازة عن الشیخ الاجل ثقة الإسلام خاتم المحدّثین العظام العالم الکامل الخبیر و المتبحّر الناقد البصیر ذی الفیض القدسی الحاج شیخ مرتضی الانصاری عن مولانا الحاج ملاّ احمد النراقی عن شیخنا العلامة الطباطبائی بحر العلوم عن المحقّق البهبهانی عن أبیه المولی محمّد أکمل عن العلاّمة المجلسی بطرقه المذکورة فی إجازات بحارالأنوار و نتبرکُ بحدیث شریف یزین به المشایخ سلسلة الأجازات فنقول أروی إجازة عن الشیخ الأجل المتبحّر الفقیه المحدث الحاج محمّد حسین النوری عن الشیخ الأجلّ الأفقه الأعلم الأزهد الحاج شیخ مرتضی الانصاری نوّر الله مرقده عن السید الجلیل الفقیه السید صدر الدین محمّد العاملی الإصفهانی من أبیه الفاضل السیّد صالح من أبیه السید محمّد بن زین العابدین عن الشیخ الأجل محمّد

بن الحسن الحر العاملی صاحب الوسائل عن العلاّمة المجلسی عن سیّد الحکماء المیرزا رفیع الدین النائینی عن الشیخ الاجل بهاء الملة ولدین العاملی عن أبیه المسدد الشیخ حسین بن عبدالصمد عن الشیخ الجلیل الشیخ زین الدین الشهید الثانی عن الشیخ الجلیل علی بن عبدالعالی المیسی عن الشیخ الفقیه مروّج المذهب علی بن عبدالعالی الکرکی عن الشیخ الزاهد علی بن هلال الجزائری عن الشیخ البارع جمال الدین أحمد بن فهد الحلّی عن الشیخ الجلیل زین الدین علی بن الخازن الحائری عن الشیخ الأجل الأفقه السعید محمّد بن مکّی الشهید عن الشیخ الفقیه فخر المحقّقین عن أبیه جمال الملّة و الحقّ والدین آیة الله العلاّمة الحلی رفع الله تعالی مقامه عن نجم الملة والدین المحقّق الحلّی عن السید الجلیل فخار بن معد الموسوی عن الشیخ الفقیه شاذان بن حسن القمی عن الشیخ العماد محمّد بن ابی القاسم الطبری عن الشیخ الجلیل أبی علی الحسن عن أبیه محیی المذهب شیخ الطائفة محمّد بن الحسن الطوسی ع ن مُلهّم الحقّ الشیخ السعید محمّد النعمان المفید عن الشیخ الأجل رئیس المحدّثین أبی جعفر محمّد بن علی ابن بابویه القمّی قال حدّثنا محمّد بن القاسم الجرجانی قال حدّثنا یوسف بن محمّد زیاد و علی بن محمّد بن سنان عن أبویهما عن مولانا و سیّدنا أبی محمّد الحسن بن علی بن محمّد بن علی بن موسی بن جعفر ابن محمّد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهما السلام عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه عن أبیه أمیرالمژمین علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله لبعض أصحابه ذات یوم: یا عبدالله أحبب فی الله و ابعض فی الله ووال فی الله و عاد فی الله فإنّه لاتنال ولایة الله إلا بذلک ولایجد رجل طعم الأیمان و إن کثرت صلوته وصومه حتی یکون کذلک و قد صارت مواخات النّاس یومکم هذا أکثرها علی الدنیا علیها یتوادون و علیها یتباغضون وذلک لایغنی عنهم من الله تعالی شیئا. فقال الرجل: یارسول الله کیف لی ان اعلم انی قد والیت وعادیت فی الله و من ولی الله حتّی أوالیه و من عدوّه حتی أعادیه؟ فأشارله صلی الله علیه و آله إلی علی علیه السلام فقال: ألا تری هذا؟ قال: بلی. قال: ولی هذا ولی الله فواله وعدو هذا عدو الله فعاده وال ولی هذا ولو أنه قاتل ابیک و ولدک وعاد عدوه ولو أنه أبوک و ولدک.

قد أجزتُ له أیّده الله أن یروی عنّی الکتب الاربعة و البحار و الوسائل و المستدرک والوافی بأسنادی المتّصلة إلی مؤلّفیها قدّس الله أرواحهم و المسئول منه الدعاء فی مظانّ الإجابة و أن یسلک سبیل الاحتیاط و کتب هذه الأسطر.

عباس القمی فی شعبان سنة 1351 ⁽¹⁾.

اقامت در تهران

ریحان دانشوران در سال 1365قمری، برابر با سال 1324شمسی از یزد به تهران هجرت کرد و تهران را به عنوان اقامتگاه دایمی خود برگزید. در ماه رجب سال 1366ق ثقة الاسلام حاج شیخ اسماعیل کاتوزیان که از فاضلان و امام جماعت مسجد حاج ملاّ محمد جعفر تهرانی بود و باریحان یزدی سابقۀ آشنایی داشت، به جهت بیماری‌اش، از او خواست تا به جای وی در مسجد مذکور نماز جماعت اقامه کند. سید علیرضا پیشنهادش را پذیرفت و از آن وقت تا هشت سال در دو نوبت ظهر و شب به اقامۀ نماز جماعت و در فرصت‌های مناسب به ارشاد و تبلیغ اهالی پرداخت.

در این سال‌ها یکی از خیّرین و نیکوکاران یزدی قطعۀ زمینی را برای بنای مسجد در چهار راه عباسی (حدود میدان گمرک سابق) تهران تهیه کرد و تولیت آن را به عهدۀ ریحان یزدی گذاشت. با تلاش نامبرده و همت واقف و دیگر نیکوکاران این مسجد ساخته شد و به نام مسجد حضرت سجاد علیه السلام یزدی‌ها معروف گردید. ریحان یزدی امامت جماعت مسجد و سایر فعالیت‌های دینی محل را بر عهده گرفت و روز به روز بر رونق آن افزوده شد. ⁽¹⁾

او دربارۀ مسجد و فعالیت‌هایش چنین می‌نویسد:«... از جمله محصلین قم که ردیف دانه‌های پراکنده شدۀ خرمن آن حوزۀ علمیه به سرزمین تهران افتاده و در قبال ابتلائات و ناملاّیمات به یاری خدا ایستادگی کرده‌است، این جانب سید علیرضا بن محمد الحسینی الحسنی الملقّب به ریحان الله است... و اکنون به مناسبت مقام از مسجدی که من خود به توفیق الهی باعث بنای آن شدم، یاد آور می‌شوم: این مسجد که به نام مسجد سجاد علیه السلام یزدی‌ها مرسوم است، زمین آن را استاد حسن مرادیان... وقف کرده و تولیت آن را با خودش و این جانب قرار داده‌است و نیز قطعه زمینی در جوار مسجد را واقف نامبرده، وقف حوضخانۀ مسجد کرده‌است. ⁽²⁾

سفرهای داخلی و خارجی

آثار و نگاشته‌های ریحان یزدی حاکی از آن است که وی در جوانی آرزو داشته به سیر و سیاحت در جهان بپردازد و با اوضاع و احوال برادران مسلمان خود در نقاط مختلف آشنا شود. نخستین سفر او به شیراز و اطراف آن بود که او از دیدنی‌ها و آثار تاریخی آن بازدید کرد. از آن پس در تعطیلات و

فرصت‌های مناسب به شهرهای اصفهان، گیلان، همدان، مشهد، قزوین و شهرهای دیگر رفت. هنوز سیرو سفرش را به تمام شهرهای ایران تمام نکرده بود که زمینۀ سفر به کشورهای عراق، پاکستان و هندوستان برایش فراهم شد و خود را برای سفرهای طولانی آماده کرد.

سید ریحان الله در سه نوبت به کشور عراق و زیارت عتبات عالیات رفت و ضمن زیارت و عرض ارادت به آستان امامان معصوم علیهم السلام مدفون در آن اماکن از جاهای دیدنی بازدید و با شخصیت‌های برجسته دیدار کرد. در نوبت آخر از همان جا به قصد بازدید از کتابخانه‌ها و مراکز علمی و سیاحتی عازم هندوستان گردید.

در این سفر که از اول فروردین 1337 تا دوم مهر 1337 به مدت شش‌ماه به طول انجامید، وی از نقاط مختلف فرهنگی، تاریخی، کتابخانه‌ها و سایر مراکز علمی دیدن کرد و با شخصیت‌های مذهبی به ویژه شیعیان آنجا به خصوص ایرانیان مقیم هند که بیشتر از همشهری‌ها و هم ولایتی‌های او بودند، دیدار و گفت و گو نمود و مشاهدات و اوضاع و احوال آنان را نگاشت.

او بعد از مدتی نوشته‌هایش را با عنوان «شیعه در هند» چاپ و منتشر کرد. ⁽¹⁾وی در بخشی از این نگاشته‌ها هدف عمدۀ خود را، بررسی کتابخانه‌های هندوستان و دقت در اخلاق و شیوه و زندگی شیعیان هند ذکر می‌کند و دربارۀ شیعه در هند چنین می‌نگارد:

زندگی شیعه در هندوستان و چگونگی اخلاق و رویۀ ایشان به ویژه شیعیان ایرانی، قابل توجه و درخور بررسی دقیق و نقّادی شدید است. من شیعیان هندی را از دور می‌دیدم و به اخلاق و طریقه زندگی ایشان می‌پرداختم، ولی شیعیان ایرانی را از نزدیک دیدن کرده و با ایشان نیز محشور بودم و به خوبی از مزایا و خصوصیات آنان آگاهی یافتم و به سود و زیان آن برادران ایمانی وقوفی تمام حاصل کردم و از راهنمایی‌های دینی و اخلاقی که وظیفه من بود دربارۀ دوستان دریغ نداشتم... دقّت و مطالعه زندگی مردم شیعه در هند و چگونگی اخلاق آنان کتاب پرشور و غوغایی را جلوی آدمی باز می‌کند و غم‌ها و غصه‌ها و شگفتی‌ها و شادمانی‌ها را با چهره‌ای گوناگون در پیش نظر مجسم می‌سازد، به ویژه شیعیان ایرانی که ضعیف‌ترین افراد آنها زندگی‌اش مملو است از حکایات شنیدنی و قضایای پند گرفتنی .... به نظر من نخستین نیازمندی شیعه ایرانی در هند به عالمی پرهیزگار و

شجاع است که افراد مستعد را خورشید وار در آغوش شعاع تربیت خود گرفته، گوهرهای بس قیمتی تقدیم جامعه کند... .

او بارها به هندوستان سفر کرد و دوستانی از اهل مذهب برای خویش فراهم ساخت و این شعر را نیز پس از بازدید در کتابخانه‌های حیدرآباد در هندوستان در سال 1381قمری سرود.

حیدرآباد خانه‌ات آباد

باد اهل تو جملگی دلشاد

خال مشکین روی کشمیری

نوجوان بخت و در خِرَد پیری

بیشۀ شیر صولتان هستی

منزل نیک سیرتان هستی

مهد علم و کمال و فرزانی

باگران قدریت چه ارزانی ...

منِ آواره میهمان توأم

مؤمنم لیک در پناه توأم

خوان من آن کتابخانۀ توست

مرغِ دل پای‌بند دانۀ توست ⁽¹⁾

پس از بازگشت از سفر هند، دومین سفر خارجی خود را به کویت قرار داد. این سفر با هدف جمع‌آوری مطالب جدید برای چاپ دوم آینۀ دانشوران بود. در روز 14 رمضان سال 1383قمری به آن سرزمین وارد شد. این سفر 45روز به طول انجامید.

ریحان دانشوران در مدت یادشده به برخی کتابخانه‌های مهم مراجعه کرد و مطالبی را برای دیگر اثرش: «کتاب‌هایی که خوانده‌ام» تهیه نمود و شرح حال چند تن از عالمان کویت را نگاشت. ⁽²⁾

پس از این سفر، در اول ذیقعده سال 1383 به بصره رفت و از آنجا به نجف مشرف شد. مجالس دروس خارج فقه و اصول آیات عظام آقایان سیدابوالقاسم خویی (1413ق)، سید محمود شاهرودی

(1394ق) و... را از نزدیک ملاّحظه کرد، سپس رهسپار کربلا گردید. از تأثیرات این سفر زیارتی این بود که در این سفر اشعاری را در مرثیۀ شهیدان کربلا سرود که برخی از ابیات آن را می‌خوانید: ⁽¹⁾

ولدی یا ولدی اکبر من اکبر من

آرزوی دل من نور دو چشم تر من

پسر مه‌رخ من شبه رسول مدنی

ای که در صورت و سیرت همه چون جدّ منی

تو به بستان رسالت چمن یاسمنی

لب و دندان تو پر خون چو عقیق یمنی

این مه چارده شمع شب دیجور من است

این به خون غرقه جوان یوسف گل پیرهن است

این صنوبر که سراپا گل سرخش به تن است

پسر من علیِ اکبرِ خونین کفن است

دیر در جلوه شدی ای سحری اختر من

زود خاموش شدی کوکب مه پیکر من

از چه پژمرده شدی تازه گل احمر من

گل من بلبل من سنبل من اکبر من

تألیفات

ریحان دانشوران از دوران نوجوانی علاقۀ وافری به کتاب و کتاب‌خوانی داشت. به مرور زمان این علاقه بیشتر شد. او به مطالعۀ آثار مکتوب گذشتگان روی آورد و تحت تأثیر این گونه آثار قرار گرفت

و اقدام به گرد آوری مطالب مفید و موضوعات جدید کرد و به تدریج حاصل مطالعات خود را در قالب آثاری با ارزش، مدّون ساخت.

وی دربارۀ چگونگی روی‌آوری خود به تألیف و تدوین و نگارش و تولید آثاری ماندنی چنین اظهار می‌کند:«... من در روزگار نه سالگی، فارسی را خوب می‌خواندم و نیکو می‌نوشتم و کتبی را که در دسترسم بود، چون معراج‌السعاده، حلیة‌المتقین، گلستان سعدی، دیوان حافظ و خمسۀ نظامی درست می‌خواندم... نیز از کودکی به کتاب ذخیرة‌المعاد مرحوم سید اسماعیل اردکانی مأنوس بودم و بارها آن را خوانده‌ام و مطالبش را به خاطر سپرده‌ام، به ویژه که مرحوم پدرم در بعضی از شب‌های سوگواری در حالی که من و دیگر فرزندانش با مادر عزیزمان در خدمتش بودیم، قسمتی از این کتاب را می‌خواند و همی اشک می‌ریخت و ما متأثر می‌شدیم و این طریق عزاداری خانوادۀ ما بود برای حضرت سیدالشهدا علیه السلام. ⁽¹⁾چون آغاز شباب در رسید، نیروی عشق به صورت‌های مختلف جلوه‌گر شد. روزی اوراقی را جمع‌آوری نمودم و به نام بازرگانی محمد صلی الله علیه و آله در جهان منتشر ساختم. روزی دیگر درس انشا یا علم بیان را نوشتم. روز دیگر ترجمۀ فارسی قصّه بلوهر را نگاشتم... اینها همه بهانۀ آن بود که جان آرام شود و راه خود سری پیش نگیرد. طولی نکشید که دل از این روش‌ها پشیمان شد و با سوز و گداز همۀ این اوراق را به آتش ندامت سوزاند و کتاب مقدّس قرآن را در آغوش کشیده، گفت: تنها تویی که در هر حال انیس و مونس منی، من تو را دوست می‌دارم و بس.»

از جمله آثار مکتوبی که از حجت‌الاسلام والمسلمین سید ریحان‌الله یزدی به چاپ رسیده و مورد استفاده اهل کتاب و مطالعه می‌باشد، از این قرار است:

آینۀ دانشوران

این نخستین اثر چاپ شدۀ مؤلف است که طبع اول آن در سال 1354قمری به همت انتشارات اقبال و علمی و فرهومند در تهران منتشر شد. موضوع آن شرح حال بنیان‌گذار و مؤسس حوزۀ علمیۀ قم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و شاگردان وی و اوضاع و احوال آن‌ها در زمان او است.

چاپ دوم این کتاب با اضافاتی که از مطالعه در سفرها به دست آورده بود، در سال 1383قمری به همّت مرکز نشر کتاب و چاپخانه مصطفوی منتشر شد.

چاپ سوم آینۀ دانشوران با تعلیقات و اضافات نویسندۀ محقّق آقای ناصر باقری بیدهندی به همت دفتر انتشارات کتابخانۀ آیت الله نجفی مرعشی در سال 1372شمسی انتشار یافت.

مؤلف در مقدمۀ چاپ‌های متعدد، انگیزه و هدف خود را از نگاشتن این اثر چنین بیان می کند:«... این اوراق که به نام آینۀ دانشوران موسوم است، یادگاری است از روزگار دانشجویی من که در ساعات تعطیل نوشته‌ام و به صورت و سیرت جمعی از دانشمندان و دانشجویان معاصر و غیر معاصر پرداخته‌ام...» ⁽¹⁾

«... این بنده سید علیرضا معروف به ریحان‌الله ابن محمد الحسینی الحسنی الیزدی در سال 1350 قمری برای تکمیل فقه و اصول از زادگاه (یزد) به قم آمده و تا به حال اشتغال به وظایف تخصیصیه دارم. از وقتی که رونق حوزه علمیه و جدّیت جوانان دانشجو را مشاهده نمودم، شاد و خرسند شده، توفیق آنان را از حضرت پروردگار خواستار شدم. سپس نظر به بزرگی و اهمیت این مجمع علمی همواره آرزو می کردم فرصتی به دست آورده و مختصر شرح حالی از مدرسین و محصلین این حوزه را نوشته، با تمثال بعضی از مبرّرین بر صفحۀ روزگار به یادگار بگذارم...

بیشتر چیزی که مرا وادار به این امر کرد، همانا نقصی است که در نگارش‌های تاریخ نگاران دنیا مشاهده می‌شود... ای نو نهالان باغستان علم و دانش و ای نغمه سرایان چمن‌زار معرفت و بینش! برای شما هفته‌ای یک روز یا بیشتر تعطیل است. اگر همین وقت کم را به نوشتن احوال هم‌درسان و رفقا و فراهم آوردن تصویر آنان صرف نمایید، وقتی نگذرد که دارای یک تاریخچۀ بس گران‌بها خواهید بود و ممکن است این یادداشت شما در اندک زمانی مورد احتیاج بزرگان واقع شده، رهین خدمات شما باشد. خود مدتی این هوا را بر سر داشتم و توفیق از خداوند می‌خواستم، تا اینکه بعون الله موفّق شده در ایام و لیالی تعطیل از احوال پدران روحانی این مختصر را نوشته، تقدیم فرزندان آینده می‌نمایم و این مجموعه را آینۀ دانشوران موسوم کردم و چنان‌که در پیش اشارت رفت، از جملۀ مقاصد ما به نوشتن این مختصر، تهیه نمودن دفتری است مشتمل بر اسم و عکس آموزگاران و

محصلین حوزه روحانی، تا بعد از ارتحال و جدایی، یکدیگررا فراموش نکنیم و مراجعه بدین نوشته برای برادران دانشجوی من به منزلۀ دیدار دانشمندان و معلمین و هم‌درسانشان بوده باشد...» ⁽¹⁾

درس انشا یا علم بیان

مؤلف، این اثر را در پاسخ کسانی نوشته که از او دربارۀ راه خوب شدن انشا پرسیده‌اند. او به حسب استعداد و حال پرسش‌کنندگان پاسخ‌هایی گفته و یادداشت‌های خود را از تدریس دروس ادبی در مدرسه حیات و محمدیه (یزد و قم) گردآورده و به دانش آموزان تقدیم کرده‌است. این اثر به همت مدیر کتابفروشی یزد چاپ و منتشر شده‌است. ⁽²⁾

داستان بلوهر: این کتاب، حکایت بودزاسف و بلوهر است و از تعالیم بودا در بدگویی و نکوهش دنیاست و به نام‌های مختلف و زبان‌های گوناگون نگارش یافته است. علامۀ مجلسی (1110ق) در پایان جلد 17 بحارالانوار عربی آن را آورده. سپس نوشتۀ خود را به فارسی برگردانده‌است و در کتاب عین‌الحیات خود گنجانده‌است. ⁽³⁾

ریحان یزدی هم این کتاب را از زبان تازی به فارسی سره ترجمه کرده، در مقدمۀ آن انگیزۀ خود را چنین بیان داشته است: «... روزهایی که بهترین بخش زندگی مرا در آغوش ناز داشت، هنگامی که پرده های امید و آرزوی جوانی در جلوی چشمم به آرامی می‌گذشت، آینۀ جانم برای پذیرفتن هرگونه رنگ و نگاری آماده بود... زندگی به دانش‌آموزی می‌گذاشتم و نکوترین یادداشت‌ها را برای آینده خود می‌نگاشتم...

آن روزها بود که به داستانی از پیشینیان (بلوهر) بر خوردم و چندین بار آن را خواندم. گویی مرهمی بود که برای سینۀ زخم‌دار من فراهم شده بود. جوری گفتارهای پند آمیزش در من سودمند افتاد که روشن ساختن آن از راه گفتن و شنیدن نیست. تنها چیزی که می‌توانم گفت، این است که جوانان پاکدامن بیدار دل، باید این داستان را بخوانند، آن‌گاه بنگرند که چگونه آنان را دگرگون می‌کند و از هر چیزی ایشان را بی‌نیاز ساخته، با یک بزرگواری شگفت‌آوری زندگی جهان را می‌گذراند.

در همان روزها بود که من این داستان را با اندک دستبردی از زبان تازی به پارسی سره آوردم؛ باشد که جوانان پارسی پارسانژاد نیز بخوانند و از این راه به پاکدامنی و خداپرستی خود بیفزایند... این کتاب را نیز مدیر کتابفروشی یزد در سال 1355ش، چاپ و منتشر کرده‌است». ⁽¹⁾

بازرگانی محمد صلی الله علیه و آله

مؤلف در مقدمۀ این اثر چنین می‌نویسد:«... در این روزها که پدر مهربانم، آن که تو خود بارها سفارش او را به من کرده‌ای و خشنودی خود را نسبت به من منوط به خشنودی و رضای او دانسته‌ای، به من دستور داد که از بازرگانی محمد صلی الله علیه و آله و خدمات او نسبت به عالم اقتصاد چیزی بنویسم. این امر بر من گران می‌آمد و این راه برایم سخت و دشوار و نا هموار می نمود... هنگامی که پدرم در این باره به من اصرار می‌فرمود، یک دفعه متوجه شدم که اگر بدین امر پردازم، در این بین به یک داستان دلپذیری خواهم رسید که آن، سرچشمۀ همۀ عشق‌ها و محبت‌هاست... چون چنین دیدم، خامه را برگرفته، به یاد دوست، کتاب بازرگانی محمد صلی الله علیه و آله را آغاز می‌کنم، تا به کجا انجامد و سخن به کدام جمله پایان پذیرد... ⁽²⁾مدیرکتابخانۀ حافظ تهران این اثر را در دو نوبت چاپ و منتشرکرد.

کتاب‌هایی که من خوانده‌ام

از نوشته‌های مؤلف مجموعه‌ای حدود دوازده جلد به نام کتاب‌هایی که من خوانده‌ام، است. در هر جلد از این مجموعه برگزیده‌ای از کتاب‌هایی را که نویسندگان گوناگون درباره موضوعات مختلف نگاشته‌اند، یاد کرده‌است.

تفسیر ریحان

ریحان دانشوران در 43 سالگی اقدام به نوشتن ترجمه و تفسیر تمام قرآن کرد. او کوشید که آیات قرآن را با پاره‌ای از مطالبی که از سوی امامان معصوم علیهم السلام روایت شده، به شیوه‌ای استدلالی در آمیزد و به شاگردان مبتدی کلاس‌های قرآن اهدا کند. این نگاشته‌ها به انضمام دریافت‌های

شخصی، گاه با نام درس انشا و یا علم بیان ارائه شد. مدیران کتابفروشی یزد و حافظ در تهران جلد اول این تفسیر را در چند نوبت به فارسی و اردو به چاپ رساندند. ⁽¹⁾

یک جزء این تفسیر به نام «عشق و عصمت» که تفسیر سورۀ یوسف است، با تقریظاتی از بزرگان در سال 1365قمری چاپ شده‌است. ⁽²⁾

وی در مقدمۀ تفسیرش چنین آورده‌است:«... از رهروان راست‌گوی به ما رسیده‌است که راه آخرت را عقباتی صعب‌العبور و پرتگاه‌هایی بسیار مخوف است. رهنورد این وادی را ساز و برگ شایسته لازم است و احتیاط و دور اندیشی فراوان... من این مردم را دیده‌ام که به هنگام سفرهای خطرناک، قرآن را حرز خویش می‌سازند و در پناه کلام‌الله مجید راه صحرا و دریا و هوا را با کمال آسودگی می‌پیمایند و من این شیوه را از آنان بسیار پسندیده‌ام و بر سر آنم که در این مسافرت پرخطر که در پیش دارم، قرآن عزیز را حرز جان سازم و با دلی آسوده پای در بیابان هولناک آخرت گذارم...

از این روی، با شتاب فراوان قرآن مجید را به حافظه می‌سپارم و تفسیر آیات مبارکات آن را آویزۀ گوش جان می‌سازم؛ باشد که با آرامش دل این راه را طی کنم و جان ناتوان را به نیروی قرآن به منزل جانان برسانم...

بندۀ شرمسار تو التماس می‌کند که فرشتگان مرگ را دستوری دهی آن قدر مرا مهلت دهند که قرآن مجید را حمایل جان سازم، آن گاه از خانۀ تن قدم بیرون نهم و به سوی شهرستان ابد رهسپار شوم. اللّهم صلّ علی محمد و آل محمد. ⁽³⁾پنجشنبه 29 ج 2/ 1376 برابر با 11/11/1335.»

اشعار

سید علیرضا از طبعی روان و ذوقی سرشار بهره داشت و این صفت را نیز از والدین خود که صاحب طبعی سلیم بودند، به ارث برده بود. او پس از آنکه طبعش را با سرودن اشعار آزمود، تخلّص «ریحان» را برای خود انتخاب کرد و نام خود را هم در شمار سخنوران یزد به ثبت رسانید.

او برخی از سروده‌هایش را در نخستین اثر خویش - آینۀ دانشوران - به دوستداران شعر و ادب تقدیم کرده است. در این‌جا یکی از غزلیات او را می‌خوانید:

انگشت به لب گرفت انگشت

کآتش چه نکوی و من چنین زشت

خندید و جواب گفتش آتش

آورد ورا به رقص و رامش

خواهی بشوی اگر چو من نور

نزدیک به من شو و زخود دور

انگشت به پای آتش افتاد

انگشت زلب به دیده بنهاد

آن‌گاه به سوز و ساز آمد

با قلب پر از فراز آمد

چون سوخت و چنین به چهره ناورد

پس مغبچه‌اش به معبد آورد

«ریحان» تو مگر کم از جمادی

کز زشتی خود نکرده یادی

در آتش علم محترق شو

پس مکتب عشق را سبق شو ⁽¹⁾

وفات و مدفن

سرانجام ریحان دانشوران سید علیرضا سعیدی یزدی در شب جمعه 16 ذیقعده سال 1408 برابر با 10/4/67 شمسی در هفتاد و هشت سالگی در تهران وفات یافت. جنازۀ وی پس از تشییع در تهران به قم منتقل و در قبرستان ابوحسین در یکی از مقابر سمت غربی به خاک سپرده شد.

از منظر دیگران

دکتر علیرضا فیض از استادان دانشگاه پیرامون استادش ریحان یزدی چنین اظهارداشت:«... وقتی ما در قم بودیم و به مدرسه می‌رفتیم، ایشان (ریحان یزدی) معلم ادبیات و درس انشای ما بود. هم از اخلاق و هم از رفتار و بیانات او بهره می‌بردیم...» ⁽¹⁾

سید حسن امین: سید علیرضا ریحان یزدی از خطیبان و واعظان بود. به کشمیر سفر کرد و تعدادی از کتاب‌های خطی دینی را فهرست نمود. مهم‌ترین تألیف او «آینۀ دانشوران» است که در آن، احوال عالمان و طلاّب دینی به ویژه عالمان شهر یزد گردآوری شده‌است. ⁽²⁾

نویسندۀ مفاخر یزد: ریحان یزدی عالمی مفسر، مورّخ و شاعری ادیب بود. ⁽³⁾

شهید حسن جابریان «الگوی مبلغان» / سید عباس رفیعی پور

اشاره

قرن‌ها ثبت است بر لوح سحر

عزّت نعلین پوشانِ قَدَر

باده خواران - آسمان نوشان عشق

دار بر دوشان - «عبا پوشان» عشق ⁽¹⁾

زادگاه و خاندان

حسن جابریان در سال 1324 ش در همدان در خانوداه ای مذهبی دیده به جهان گشود. وی در هفت سالگی پدرش محمد را از دست داد و زیر سایه پر مهر مادرش رقیه بزرگ شد. ⁽²⁾

پدرش در بازار همدان به خواروبار فروشی مشغول بود و تا آخر عمرش با همان لباس قدیمی بلندی که به تن داشت، زندگی بسیار شرافتمندانه و ساده ای را سپری کرد و با کسب روزی حلال فرزندانش را بزرگ کرد.یک بار بر اثر اشتباه، بانک، مبلغ چهل هزار تومان را که بانک به او اضافه داده بود، به متصدی باجه برگرداند. مسئول صندوق بانک برای عمل نیک او تصمیم می‌گیرد مبلغی

به عنوان تقدیر و تشکر به پدر شهید جابریان بدهد که وی نمی پذیرد و در پاسخ به متصدی صندوق می گوید: «برو، خدا پشت و پناهت باشد». ⁽¹⁾

محمد جابریان علاوه بر حسن، یک پسر و یک دختر دیگر نیز دارد که در همدان زندگی می کنند.

تحصیلات ابتدایی

جابریان در همدان، تحصیلات ابتدایی طلبگی را در مدرسه مرحوم آخوند آغاز کرد. از جمله استادان وی شهید آیت الله مدنی بود. ⁽²⁾وی در ضمن درس خواندن، برای امرار معاش در داروخانه شهلای همدان کار می کرد. ⁽³⁾

هجرت به قم

وی در سال 1342 ش، سال حماسۀ خونین فیضیه، به قم هجرت کرد تا در سایه سار ولایت فقیه، حضرت امام خمینی (ره) و از چشمه زلال معرفت حوزۀ علمیه قم جامی برگیرد. او در قم از حضرت آیت الله مشکینی وآیت الله احمدی میانجی بهره کافی برد.

وی در شهر علم و اجتهاد، در کنار تحصیل علوم حوزوی، برای تأمین مخارج زندگی کار می کرد و به دست فروشی می‌پرداخت. ⁽⁴⁾

مراسم عمامه گذاری

شهید جابریان پس از چند سال تحصیل درحوزه علمیه قم و همکاری با «انجمن دین و دانش» و احراز مراتب علمی تبلیغی، به دست حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ حسن نوری همدانی (برادر آیت الله شیخ حسین نوری همدانی) معمم شد. گفتنی است که حاج شیخ حسن نوری همدانی مدیریت آن انجمن را به عهده داشت.

تدریس

این استاد علم و اخلاق در کنار دانش آموزی و کسب فیض از محضر بزرگان علم و تقوا همچون آیات عظام مشکینی، احمدی میانجی، برخی از کتب را تدریس می کرد و عملاّ به ندای مراد و مقتدایش امام راحل که فرمود: «تعلیم و تعلّم عبادت است»، لبیک گفت. ⁽¹⁾

جشن عقد و ازدواج

همسر شهید حسن جابریان از زندگی ده ساله اش با ایشان و خاطرات ماندگارش چنین می گوید:

ایشان همدانی و من تبریزی هستم. زندگی مشترک مان از سال 1349 آغاز شد و تا سال 1359 ادامه داشت و در این مدت ما صاحب فرزندی نشدیم.

خطبه عقدمان را آیت الله زنجانی (پدر آیت الله سید موسی شبیری زنجانی) - که با پدرم آشنایی داشت - خواند. مهریه ام پنج هزار تومان بود. در ضمن، مبلغی به عنوان شیربها تعیین می کنند که داماد بپردازد که آن را پدرم نگرفت.

شهید جابریان یک زمین در قم (خیابان امام) خریده بود که دو اتاق ساخته بود، پدرم گفت: یک جشن ساده عقد بگیرید و همین خانه نیمه‌کاره تان را تکمیل کنید.

تابستان همان سال، ایشان برای تبلیغ به اسدآباد همدان رفتند. در آنجا به چهارصد شاگرد، آموزش قرآن می داد. از تبلیغ که برگشت، مبلغی پول از دایی اش قرض گرفت و برای تکمیل اتاق‌های ناتمام، یک طرف سقف اتاق را زد، بعضی روزها دست‌فروشی می کرد، درس هم می خواند. من هنوز نامزد ایشان بودم و به منزل ایشان نیامده بودم، تا اینکه در پاییز همان سال 1349 چند زن از طلبه ها، با راهنمایی آیت الله احمدی میانجی، ⁽²⁾مادر آقای جابریان، خواهر و برادرش که از همدان آمده بودند، مرا به خانه داماد آوردند.

سال 1359 که شهید شدند، هنوز اتاق‌های منزل ما سفید نشده بود. تازه توانسته بود پولی را که - برای بنّایی گرفته بود - به دایی اش برگرداند.

البته این منزل ساده و کوچک، پناهگاه انقلابیون فراری بود. ⁽³⁾

زندان و حکم اعدام شهید جابریان

مادر شهید جابریان در خصوص دستگیری فرزند و شکنجه هایی که در زندان متحمل شده بود، از زبان همسرش چنین نقل کرده است:

اولین بار که در شهر همدان دستگیر شد، چهارده ساله بود. هنگامی که ساواک همدان وی را در سال 1341 ش دستگیر کرد، ⁽¹⁾به من گفتند می بریم پسرت را می-کشیم! من به آنان گفتم: هیچ غلطی نمی توانید بکنید. او را به زندان بردند و پس از بازجویی او را به اعدام محکوم کردند، اما از آنجایی که به سن قانونی نرسیده بود، به زندان محکوم شد. ساواکی‌ها به اوگفته بودند تو یک الف‌بچه، چی هستی که این چیزها را به شاه می گویی؟! ایشان در جواب آنها می گوید: شاه شما چی هست که از یک الف‌بچه می ترسد! اگر من بچه‌ام، پس چرا مرا زندانی کرده اید؟! این مطالب در پرونده اش موجود است.

ما نیز بیکار ننشستیم و برای آزادی او دعا کردیم. یک استکان برنج آوردیم و به تعداد دانه های برنج سوره «قل هو الله احد» خواندیم و آن را برای ایشان به داخل زندان فرستادیم و سفارش کردیم این برنج ها را بخور تا از زندان آزاد شوی. حسن، هم خودش از برنج‌ها خورده بود و هم به دیگر روحانیونی که در زندان به سر می-بردند، داده بود. آنها نیز میل کرده بودند و متعاقباً از زندانِ آزاد می‌شوند. ⁽²⁾

فریاد یا صاحب الزمان در زیر شکنجه

همسر شهید جابریان می گوید:

بعدها از آقای جابریان پرسیدم، که در زندان زیر شکنجه چه می گفتی؟ گفت: «می‌گفتم یا صاحب الزمان!» اما چند لحظه بعد، از گفته‌اش پشیمان شد، چون گمان می‌کرد که شاید ریا شده و اجر و ثواب او کم شده باشد. ایشان از شکنجه-های در زندان شاه چیزی ابراز نمی کرد. بسیار کتوم و کم حرف بود. ⁽³⁾

علی‌رغم عدم موافقت برادر بزرگ حسن با فعالیت های سیاسی ضد رژیم شاهنشاهی وی، شهیدجابریان از ابتدای طلبگی در مدرسه آخوند همدان مبارزات انقلابی خود را شروع کرد. ابتدا به پخش اعلامیه در سطح شهر همدان پرداخت و سپس فعالیت هایش را به جاهای دیگر گسترش داد. در پی این حرکت سیاسی، ایشان دستگیر و روانه زندان می گردد. او پس از شکنجه های زیاد از زندان آزاد، ولی مجدداً دستگیر و روانه زندان می شود و این در هنگامی بود که به یک روحانی نمای ساواکی برای تجسس، در مدرسه آخوند همدانی حضور پیدا می کند و حسن به سوی او دمپایی پرتاب می کند. آخوند درباری که نمی دانسته است این اقدام از سوی کدام یک از طلاب است، شبانه همراه چند ساواکی دیگر به مدرسه می‌ریزند و با پوشاندن دمپایی به پای همه طلبه ها متوجه می شوند که آن متعلق به حسن جابریان است. ساواک از مدیر مدرسه درخواست اخراج ایشان را می کند. ابتدا وی را به زندان می برند و سپس از ایشان تعهد می گیرند که نباید در همدان بماند. پس به اجبار حسن قم را برای تبعید انتخاب می کند. ⁽¹⁾

پخش نوار، اعلامیه و اسلاید

شهید جابریان قبل از پیروزی انقلاب، هنگام اعزام روحانی به مناطق محروم و دور افتاده کشور، نوارهای سخنرانی حضرت امام (ره) و انقلابیون دیگر را همراه اعلامیه، بروشور و فیلم اسلاید در اختیار طلاب قرار می داد. ⁽²⁾

پناه دادن به انقلابیون

هر بار که حسن از زندان آزاد می شد، منزل استیجاری اش، مأمن و پناهگاه انقلابیون فراری بود؛ از جمله حجت الاسلام محمدی عراقی، داماد آیت الله مصباح، تحت تعقیب ساواک قرار می‌گیرد و در منزل پنهان می‌شود. همسر آقای جابریان از این ماجرا نگران می‌گردد و بسیار می‌گرید، اما شهید جابریان به وی آرامش می‌دهد و آقای عراقی را به حضرت مسلم تشبیه می‌کند که آواره شده و آنان باید همانند «طوعه» که به حضرت مسلم پناه می‌دهد، به حجت الاسلام عراقی پناه دهند (!)

توسّل به حضرت معصومه علیها السلام

همسر شهید جابریان می گوید:

آقای جابریان یک بار سخت مریض بود که ساواک سراغ ایشان آمد. او سفارش می‌کند که موضوع دستگیری اش را به مادرش اطلاع ندهم. متعاقب آن من مادرش را به حرم حضرت معصومه علیها السلام بردم تا از نبود فرزندش نگران نشود. من متوسّل به حضرت معصومه علیها السلام شدم و برای آزادی ایشان دعا کردم. وقتی از حرم برگشتیم، دیدم او از زندان آزاد شده است. او پرسید: کجا بودید؟ گفتم: حرم دختر موسی به جعفر علیه السلام. گفت: چه کار کردید که من از دست ساواکی ها نجات پیدا کردم؟ ⁽¹⁾

علاقه به امام خمینی (ره)

همسر شهید جابریان می گوید:

اولین بار که در دوران نامزدی او به منزل ما آمد، رساله حضرت امام (ره) را برایم هدیه آورد. خداوند فرزند پسری به خواهرش داد که ایشان نام او را روح الله گذاشت. آن‌قدر به امام خمینی (ره) علاقه داشت که قبل از انقلاب عکس امام را در خانه مان نصب کرده بود. هنگامی که وارد خانه می شد، به تصویر امام سلام می‌داد. پسر خاله حسن ارتشی بود و هر گاه که خاله اش منزل ما می‌آمد، می گفت: عکس امام را بردارید، خطر دارد! شهید جابریان به او می گفت: خاله، نترس! پسرت به ما ملحقّ می‌شود، و قضیه همان شد. ⁽²⁾

بازداشت در قمصر کاشان

بار دیگر که ساواک قمصر کاشان، او را دستگیر و زندانی کرد، هنگامی بود که برای سخنرانی به آن شهر رفته بود. به او می گویند چرا برای شاه دعا نمی کنی؟ در جواب می‌گوید: شما شاه را خیانتکار مملکت می‌دانید یا خدمتکار؟! همچنین در جواب ساواکی‌ها گفته بود: من بر بالای منبر دعا کردم که

هر کس به مملکت خیانت می کند، خوار و ذلیل شود و هر کس خدمت می-کند، خدا او را تأیید کند. اگر شاهنشاه خدمتکار مملکت است، من دعایش کردم و اگر او را ستمکار می دانید، لعنتش کردم!

احضار به پاسگاه علویجه اصفهان

همسرش می گوید:

در سال 1356 که بنا به دعوت اهالی علویجه اصفهان به آن شهر برای تبلیغ رفته بودیم، در مراسم جشن عروسی یکی از طلبه های آن شهر به نام آقای سید عباس رفیعی پور علوی، آقای جابریان برای میهمانان فیلم و اسلاید فرعون را نشان می‌دهد و از جنایات فرعون و فرعون‌های زمان سخن می‌گوید. او شاه را به فرعون تشبیه می‌کند و کارهای او را زیر سؤال می‌برد. بر اثر این اقدام، صبح فردا او را به پاسگاه علویجه احضار می‌کنند.

قبل از رفتن به پاسگاه ژاندارمری، او به منزل آمد و نوار آیت الله سعیدی را پنهان کرد و به جای آن نوار آقای کافی را همراه خود به پاسگاه علویجه برد.

وقتی که اهالی علویجه می‌خواستند جلو پاسگاه تجمع کنند تا آقای جابریان را آزاد کنند، من گفتم: نیازی نیست. مگر او مرتکب قتل یا جرم دیگری شده است! سرانجام او را پس از چند ساعت بازجویی، آزاد می‌کنند. ⁽¹⁾

ارتباط با جوانان و استفاده از ابزارهای تبلیغ

برخورد ایشان با جوانان بسیار عالی بود، او با جوانان مطابق نیاز و استعدادشان همکاری می‌کرد. او برای رشد استعدادهای جوانان و نوجوانان، برنامه ریزی فرهنگی کرده بود و آنها با محبت و دوستی، جذب مسجد و شرکت در کلاس های ایشان می شدند و با آموزه های دینی، آینده خود را ترسیم می کردند.

شهید جابریان برای این منظور، در حد توان از ابزارهای نوین و پیشرفته روز استفاده می‌کرد و این در حالی بود که ساواک اجازه نمی داد او به امکانات زیادی دست پیدا کند، با این حال، او یک

دستگاه اسلاید تهیه می‌کرده و برای تبلیغ به هر شهر و روستا که می رفت، با این دستگاه تصاویر مذهبی و تاریخی نشان می‌داد و به توضیح هر قطعه اسلایدی می‌پرداخت؛ مثلا با تصویر فرعون، وقایع زمان او و چگونگی سرنگونی‌اش را توضیح می‌داد و شاه را فرعون زمان معرفی می‌کرد. این اقدام تأثیرات فراوانی بر نسل جوان می‌گذاشت و آنان را همگام انقلاب می‌ساخت.

حاج محمد علی ابراهیمی علویجه یکی از دبیران انقلابی، نقل کرده است:

در تابستان 1356 ش که ایشان برای تبلیغ به شهر علویجه اصفهان آمده بود، به مناسبت یکی از ایام مذهبی، فیلم سرگذشت فرعون و مبارزه حضرت موسی علیه السلام را در حسینیه فیض علویجه به نمایش گذاشت. جمعیت تماشاگر اعم از جوانان، نوجوانان، مردان و زنان و دختران انقلابی که تعدادشان به حدود سیصد نفر می‌رسید، با شور و حال و ولوله ای وصف ناپذیر فضای حسینیه را پر کرده بود. در پایان جلسه، بعد از توضیحات آقای جابریان دربارۀ شیوۀ حاکمیت طاغوت‌ها در هر زمان، بین حضّار به ویژه جوانان این جملۀ شهید جابریان ردّ و بدل می گردید که در همۀ اعصار فرعون و فرعونیان و طاغوت و طاغوتیان زمان وجود دارند و طاغوت زمان ما همین پدر و پسر هستند، و نام شاه و پدرش را بر زبان می آوردند.

هنوز جمعیت از حسینیه خارج نشده بود که رئیس پاسگاه ژاندارمری علویجه با تکبّر جلو آمد و به من گفت: فردا صبح ساعت هشت به اتفاق این آقا (آقای جابریان) به پاسگاه مراجعه نمایید. شاید سبب اینکه همان لحظه حاج آقای جابریان را دستگیر نکرد، ترس از مردم بود.

من این موضوع را به اطلاع آقای جابریان رساندم. او بی‌هیچ ترسی، این آیه را خواند:

وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن کنتُم مُّؤْمِنِینَ ⁽¹⁾

«و سست و محزون نشوید و شما برتر از دیگرانید، اگر در زمرۀ باوردارندگان باشید».

فردای آن روز من آزمون ورود به دانشگاه داشتم و به این سبب، قصد عدم مراجعه به شرکت در آزمون را داشتم. موضوع را به آقای جابریان مطرح کردم، ایشان فرمود: «حتماً در آزمون شرکت کن و من می دانم با اینها چگونه برخورد کنم. نترس!» شب تا صبح خوابم نبرد و به فکر فردا بودم. صبح زود مجدداً خدمت ایشان رسیدم و از ایشان خواستم که در معیت وی به پاسگاه برویم. ایشان فرمود: تا دیر نشده، برو، الآن اتوبوس حرکت می کند و از آزمون عقب می افتی! به ناچار خداحافظی کردم و

سوار اتوبوس شدم، اما تا هنگام بازگشت به علویجه، نگران حال ایشان بودم. پس از امتحان و در اولین فرصت به منزل ایشان مراجعه کردم. به مسجد رفته بود. نگرانی من برطرف شد. به سرعت راهی مسجد شدم و خدمت ایشان رسیدم. گفتم: آقا چه شد؟ فرمود: «چه می خواهی بشود!» و به آرامی گفت: «هیچ. از من پرسیدند که برای چه از چه طریقی به این شهر آمده‌ای؟ گفتند: قصد ما از احضار شما این نبود که برای شما دردسر درست کنیم، بلکه خواستیم به شما اطلاع بدهیم که برخی از افراد در لباس روحانیت به شهرهای دور مراجعه می کنند و قصد برهم زدن اوضاع را دارند. لذا خواستیم شما را مطلع کنیم که در قضیه خرابکارها وارد نشوید. سپس گفتند: نمایش این فیلم‌ها به صلاح شما نیست. شما فقط در مسجد نماز بخوانید».

من به رئیس پاسگاه گفتم: «در شهری که سینما نیست، امکانات سمعی و بصری و سرگرمی برای جوانان نیست، چگونه می توان برای آنها صحبتی نمود که از گذشته به ویژه تاریخ اسلام و قرآن و امثال اینها باخبرشوند. حالا چه اشکال دارد چهار تا فیلم اسلاید هم از طرف یک روحانی به نمایش گذاشته شود که به ما برچسب متحجّر و ارتجاعی نزنند و چه بسا بشود از این طریق تا اندازه ای فکر این جوانان را نسبت به خوبی ها تربیت نمود.

بازجویی دو ساعته از من به خیر و خوبی تمام شد و من آنان را متقاعد کردم که داستان این فیلم‌هایی که به نمایش گذاشتیم، در قرآن آمده است؛ از جمله در سوره قصص، طه، شعرا، اعراف، یونس، نمل، نازعات، هود، ابراهیم، مؤمنون و اسرا.

دیگر رئیس پاسگاه حرفی برای گفتن نداشت، سکوت کرد و سپس گفت: ما قصد مزاحمت نداشتیم، ما مسلمانیم، فقط خواستم بدانم که اگر از ما دربارۀ نمایش این فیلم ها پرسیدند، چه جواب بدهیم و چگونه آنها را متوجه کنیم؟! ⁽¹⁾

کار عمرانی و تبلیغ

یکی دیگر از دوستان شهید جابریان چنین می گوید:

بین دوستان نزدیک، یار کم داشت، اما اهل کار و عمل بود. هیچ وقت خسته نمی شد و آن‌قدر کار می‌کرد تا از پا بیفتد. در کارهای فرهنگی، خلاقیت و ابتکار خدایی داشت.

شیوه های انحصاری و مؤثر یکی از کارهایش در ایام تبلیغ، ساخت و ساز و فعالیت های عمرانی بود. برای مناطق محروم، اولویتش این بود که مسجد، مدرسه و پل بسازد و مشکل آبشان را حل کند. خیلی از ماها فکرش را نمی کردیم عمرمان به پیروزی انقلاب برسد. شهید جابریان اما پیروزی برایش روشن بود.

مخالفت با آخوندهای ساواکی

اصلاً تندرو نبود و بی حساب و کتاب کاری نمی کرد. آن روزی که کفش را به طرف واعظ درباری پرتاب کرد، کارش تندروی نبود، از روی حکمتی بود که بعدها معلوم شد.

رمز موفّقیت

اصلی ترین دلیل موفّقیتش، صداقت و خلوصش بود. ارتباطش با ائمه معصومین علیهم السلام، اسم حضرت صاحب الزمان (عج) ورد زبانش بود، همیشه حتی زیر سخت ترین شکنجه ها. ⁽¹⁾

پناه بی پناهان

حدود دو ماه به خاطر فرار از ساواک در خانه او مخفی بودم، یک بار ندیدم خم به ابرویش بیاید، چه رسد به اینکه بد اخلاقی کند. تا می توانست از خودش و خانواده اش می گذشت و به دیگران رسیدگی می کرد. از خودش عبور کرده بود.

به شدت عاطفی بود، اما در کنارش، صلابت و اقتدار داشت. این را از رفتارهایش با مأموران ساواک هنگامی که می ریختند به خانه اش، می شد فهیمد. ⁽²⁾

تبلیغ مخلصانه

یکی از خصوصیات اخلاقی ایشان این بود که با کمال جدیّت و خشوع و خلوص، تبلیغ می کرد. ⁽³⁾

او منتظر دعوت برای تبلیغ نمی شد. می رفت که حرف اسلام و خدا و پیامبر را بزند. در تبلیغ به دنبال پول نبود. ⁽¹⁾و حتی اگر امکان داشت، از جاهای دیگر پول تهیه می کرد و در محل تبلیغ خود خرج می کرد. ⁽²⁾

شناخت زمان و مکان برای اعزام مبلغ

از دیگر خصوصیات شهید جابریان شناسایی مناطق محروم و برنامه ریزی برای اعزام مبلغ به آن شهر و روستا بود. در برخی مناطق به سبک خاصی عمل می کرد؛ مثلاً در ابتدا خودش برای تبلیغ به شهر یا روستایی می رفت و با مردم ارتباط برقرار می کرد و سپس به اعزام مبلغ می پرداخت. به برخی مناطق، خودش نمی رفت، بلکه با روحانی آن منطقه ارتباط برقرار می کرد، بعد از طریق او، مبلّغ می‌فرستاد و به ویژه در مناطق عشایری به این روش عمل می کرد. ⁽³⁾

سوژه یابی

آقای ابراهیم درفشی ⁽⁴⁾می گوید: من به اتفاق آقای جابریان که ایشان در کسوت روحانیت بود، توی خیابان راه می افتادیم و بعد منتظر می شدیم تا یک نفر به ما حرفی بزند و مثلاً تکه ای بپراند و مسخره مان کند. با همان شخص سلام و علیک واحوالپرسی می کردیم و سخن او را مطرح می-کردیم و به او جواب می دادیم و مکرر اتفاق می افتاد که شخص مسخره کننده، از شاگردان خوب ما می شد.

تدریس قرآن و اصول عقاید

آقای جابریان در شهرهای همدان، اسدآباد، کنگاور و صحنه، کلاس‌های قرآن تشکیل می داد. او در این شهرها یادگارهایی از خود به جای گذاشته است. ایشان بدون دریافت حقّ الزحمه، در راه اعتلای قرآن تلاش می کرد. این طور نبود که منتظر پاکت پول باشد. حتی اگر می‌توانست از جاهای دیگر پول تهیه می کرد و می‌برد آنجا خرج می کرد.

او علاوه بر تشکیل کلاس‌های قرآن در شهرهای مختلف، جلسات اصول عقاید نیز در شهر همدان برپا کرده و جزوه ای درباره خاتمیت پیامبر صلی الله علیه و آله وجزوه ای درباره ی قائمیت منتشر ساخته بود. کاری را که بر عهده اش بود، خوب و بی سروصدا انجام می داد. کار را برای خدا می کرد، نه برای دیگران. ⁽¹⁾

اهتمام به تصحیح قرآن

در همان خانۀ کوچک خود، یک جلسۀ مقابله و غلط گیری قرآن تشکیل داده بود؛ چون در آن زمان در کتابت و چاپ قرآن ها، دقت لازم نمی شد و مع الأسف اِعراب و کلمات قرآن، مغلوط به طبع می رسید و در اختیار مردم قرار می گرفت. شهید جابریان برای رفع این نقیصه، با دعوت از چند نفر از کارشناسان حوزوی، با دقت آیات قرآن را قرائت و موارد ناصحیح را تصحیح می کردند و برای ناشر می-فرستادند تا در چاپ‌های بعد، آن را اصلاح کند. ⁽²⁾

اهتمام به امر تبلیغ

یکی از روحانیان درباره اهتمام شهید جابریان به تبلیغ و ارشاد می‌گوید:

برای اولین بار تصمیم داشتم برای تبلیغ در ایام ماه مبارک رمضان و سپس ماه محرم اعزام شوم. برخی از دوستان، شهید جابریان را به من معرفی کردند. از آنجا که ایشان مورد وثوق بعضی از مدرسین و علمای قم مثل آیت الله مشکینی و آیت-الله احمدی میانجی بودند و آنان امکاناتی را در اختیار آقای جابریان قرار می-دادند، ایشان طلبه های مستعد و آماده را به روستاها و شهرهای دورافتاده و محروم می فرستاد. برخی از روستاها بودند که برای اولین بار روحانی به آن مناطق اعزام می شد و عموماً مردم آن دیار اصلاً احکام و مسائل دینی را نمی دانستند و از چگونگی اقامه نماز جماعت اطلاعی نداشتند. پشتکار و جدیّت مرحوم جابریان سبب دلگرمی مبلّغین اعزامی به مناطق دور دست و محروم بود. ایشان واسطه خیر بودند و رسالت انبیا را استمرار می بخشیدند و با کمترین امکانات مادی، ده‌ها روحانی را برای تبلیغ دین مبین اسلام گسیل می داشتند و بعد از انقلاب نیز این رسالت

را در سنگر جهاد سازندگی و صدا وسیمای شهرهای شمال کشور ادامه داد تا سرانجام در مسیر تبلیغ و جهاد علمی - تبلیغی جانش را فدا کرد و دار فانی را وداع گفت. ⁽¹⁾

شهید جابریان توجهی خاص به مناطق محروم و دور افتاده داشت و تلاش می‌کرد روحانیان را به این مناطق بفرستد. در سال های 1350ش. به بعد در فصل-های تبلیغی، ما اطلاعیه های دست نویس را بر در و دیوار مدرسه علمیه حقّانی قم می دیدیم که طلاب را دعوت می‌کرد به تبلیغ در دورترین، بد آب و هواترین و محروم‌ترین نقطه، بدون امکانات و حمایت های مالی.

این اطلاعیه کوچک و دست‌نویسی که ما آن را در تابلو اعلانات مدرسه می-دیدیم، بارها ما را به فکر فرو می برد که اینها چه کسانی هستند که روحانیون مخلص و فداکار را می خواهند برای اعزام به دورترین و محروم ترین نقاط سازماندهی کنند. تا اینکه سرانجام در روز اعزام چهره مرحوم آقای شیخ حسن جابریان را دیدیم که چهره ای پر تلاش و خالصانه داشت. ⁽²⁾

نماز شب و زیارت عاشورا

شهید جابریان اهل راز و نیاز و شب زنده‌داری بود و حتی هنگامی که به سفر تبلیغی می‌رفت از آن غفلت نمی‌ورزید. یکی از کسانی که از نزدیک با آن شهید آشنا بود، می‌گوید:

یک بار توفیق داشتم که برای تبلیغ به شهر فیروزآباد فارس برویم که همزمان بود با فعالیت های تبلیغی شهید جابریان در آن شهر دقیقاً محرم و صفر سال قبل از پیروزی انقلاب بود؛ یعنی سال 1356. ایشان در آن شهر از قبل تشریف داشت و بنده نیز به دعوت و هدایت آیت الله شیخ صدر الدین حائری که اخیراً مرحوم شد، به مدت پانزده روز در فیروزآباد بودم. برخی شب ها هر دو به یک محل دعوت می-شدیم. و برنامه های مشترک تبلیغی اجرا می کردیم.

گاهی شب ها که با هم مهمان یک نفر بودیم، می دیدم که شهید جابریان پس از مقداری استراحت، برخاسته و با شور و نشاط خاصی به مناجات و نماز شب مشغول است و مقید بود که ساعتی مشخص به تهجد بپردازد.

ایشان بعد از نماز صبح بیدار می‌ماند و ما خواب بین الطلوعین را از ایشان ندیدیم. او تلاوت قرآن می‌کرد، گاهی زیارت عاشورا می خواند و گاهی به پیاده روی می پرداخت.

شهامت و شجاعت

در آخرین روزهای رژیم پهلوی بود که نیروهای مسلح شاه قصد ورود به شهر فیروزآباد را داشتند، ولی شهامت و شجاعت جابریان مانع این کار شد.

تقریباً آخرین روزهای اقتدار حکومت رژیم منحوس پهلوی بود. مردم شهر فیروزآباد به دلیل اینکه از عشایر مسلح بودند و قدرت نسبی سریعی را پیدا کرده بودند، با هدایت و تلاش در نقاط مختلف شهر سنگرها و سد معبرهایی درست کردند و از ورود نیروهای مسلح شاه جلوگیری نمودند و شهر را در تسلط کامل خود درآوردند و سرانجام با بلدوزر، ساختمان ساواک شهر را تسخیر و تخریب کردند و نیروهای ساواک فرار را برقرار ترجیح دادند. ⁽¹⁾

نظارت بر بازار

در دوره طاغوت، ایشان گاهی قیمت ها را کنترل می‌کرد تا مانع سودجویی برخی افراد شود. او گاهی یک جنس از نقاط مختلف شهر می‌خرید و سپس معدل قیمت را به دست می‌آورد و بعد می‌گفت: در بازار اعلام کنید که فلان جنس را نباید بیشتر از این قیمت به مشتریان عرضه کنید. این اقدام ایشان به این سبب بود که ممکن بود عده‌ای سودجو، از عدم توانایی و عدم نظارت حکومت بر قیمت ها سوء استفاده کنند و قیمت ها را افزایش دهند. شهید جابریان تلاش می‌کرد که گران فروشی رایج نشود، مخصوصاً برخی اقلام مانند مواد شوینده به لحاظ کمبود مواد اولیه، کمیاب بود. ⁽²⁾

ملاّقات با امام خمینی (ره)

شهید جابریان بعد از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران هیچ گاه به خود اجازه نداد که وقت امام را بگیرد و به ملاّقات ایشان نایل شود. برخی از دوستانش پیشنهاد می دادند که از حضرت امام وقت بگیریم تا شما به ملاّقات ایشان بروید. شهید جابریان می گفت:

بعضی از اشخاص وقت شریف امام را می گیرند و از کارهایی که انجام داده اند، تعریف می کنند. حضرت امام (ره) به آنها می فرماید: این کارها را برای من کردید یا برای خدا؟ اگر برای خدا خدمت کردید، خداوند عوضش را به شما می دهد و اگر برای من کردید، من چیزی ندارم که به شما بدهم.

با این حال، شهید جابریان یک بار در سال 1342 در قم، هنگامی که طلبه ی جوانی بود، امام را ملاّقات کرد. ⁽¹⁾و یک بار بعد از پیروزی انقلاب در منزل آیت الله مشکینی یا آیت الله احمدی میانجی که در زمان ریاست قطب‌زاده بر صدا و سیما از امام خمینی درباره پخش موسیقی از صدا و سیما پرسیده بود و امام خمینی جواب فرموده بود که موسیقی مطرب، حرام است و صداهای مشکوک، مانع ندارد. ⁽²⁾

پرهیز از شهرت طلبی

همسر شهید می گوید:

آقای جابریان دنبال این نبود که با شخصیت ها عکس بگیرد. فقط یک عکس با آیت الله مشکینی داشت که همراه یکی دیگر عکس گرفته بود و آن فرد یک عکس هم به ایشان می‌دهد، من این عکس را روی دیوار کاهگلی منزل لای سیم برق گذاشته بودم. هنگامی که آقای جابریان این تصویر را دید، آن را برداشت و با اعتراض گفت: چرا این عکس را اینجا می گذاری؟ بعدها من آن عکس را به خانواده فردی که داخل تصویر کنار آقای جابریان وآقای مشکینی بود، تحویل دادم. کارهای آقای جابریان قربة الی الله بودو از شهرت طلبی بیزار بود. ⁽³⁾

همکاری با کمیته انقلاب اسلامی

در اوایل پیروزی انقلاب آقای جابریان با کمیته انقلاب اسلامی، به همراه شهید حاج مهدی عراقی، همکاری داشت. وی در زمینه جمع آوری کمک برای مستضعفین و جمع آوری اسلحه هایی که مردم از پادگان ها و مراکز نظامی و انتظامی به دست آورده بودند، همکاری می‌کرد.

مدال یا حجت بن الحسن و فرزندان فرهنگی شهید جابریان

شهید جابریان در شهر ساوه به درجه‌داران ارتش به جای تاج و مدال‌هایی که بر لباس آنان نصب می‌شد، مدال یا حجت بن الحسن علیه السلام تهیه و به آنان اهدا می‌کرد. ⁽¹⁾

همچنین هر خانه ای که می رفت به بچه ها، اسم «یاحجت ابن الحسن» را هدیه می داد تا روی شیشه منزل نصب کنند.

عشق و علاقه او به امام زمان علیه السلام باعث شده بود که در نیمه شعبان هر سال، در قم جشن بگیرد و برای مراسم سخنرانی دعوت می کرد. هر روز جمعه، در هر جا که بود، دعای ندبه برگزار می‌کرد. پس از دعا، با جوانان جلسه داشت و ضمن تبلیغ و بیان آیات قرآن، در مورد مسائل سیاسی، موضوعات روز، مبارزه با رژیم شاهنشاهی و حمایت از حضرت خمینی سخن می‌گفت و آنان را به نهضت امام ترغیب می کرد. ⁽²⁾

هر چند شهید جابریان فرزندی نداشت، اما با اقدامات او کسانی پرورش یافتند که آنان را می‌توان فرزندان فرهنگی او دانست. یکی از دوستان شهید جابریان در این خصوص می‌گوید:

«با خود فکر می کردم که مرحوم جابریان فرزندی نداشت، اما خداوند سبحان به خاطر اخلاص ایشان بعد از سال‌ها فرزندانی فرهنگی به ایشان عنایت کرد؛ با اینکه آنان او را ندیده و فقط اخلاص و صفای او را شنیده بودند. ما هم امیدواریم که راه این شهید را ادامه بدهیم».

تسلیم خدا

یک روز به مرحوم جابریان گفتند: نمی خواهید دکتر بروید و بچه‌دار شوید؟ ایشان مقداری صحبت کرد و توضیح داد که من این کار را به خدا واگذار کرده ام. اگر خدا خواست بچه به ما می دهد و گرنه تسلیم خدای متعال هستیم. ⁽³⁾

صدای اذان

در تابستان 1359، گروهک‌ها در شهر رشت تبلیغات گسترده‌ای علیه نظام جمهوری اسلامی می‌کردند. شهید جابریان نیز برای خنثی سازی اقدامات آنان بیکار ننشست. همسر آن شهید می‌گوید:

در پی تبلیغات گروهک‌ها و به ویژه منافقین در رشت علیه نظام جمهوری اسلامی، از طرف آیت‌الله مشکینی و آیت الله مصباح چهارصد نفر مبلغ به آنجا اعزام شدند. آقای جابریان برای ساماندهی این مبلغین شب و روز در تلاش بود و اکثر مواقع خانه نمی آمد. از او پرسیدم ما را از یاد برده‌ای؟ هنگام اذان بود. در جوابم گفت: این اذانی که از بلندگوهای مسجد می‌شنوی، مرهون زحمات شبانه‌روزی طلاب اعزامی به این شهر است. منافقین و گروهک‌ها همه جا نفوذ کرده اند و علیه مسئولان نظام شایعه پراکنی و توطئه می‌کنند. ما باید بیدار باشیم و توطئه های آنان را خنثی کنیم ونگذاریم زحمات امام خمینی را مورد تهدید و هجوم قرار دهند. بعد از این سخنان، می‌خواست به محل کار خود برود. گفتم نیامده، می خواهی بروی؟ ما بچه نداریم و خانه و زندگی برایت سرد است! در جوابم گفت: اگر چهل بچه هم داشتیم، باید امشب بروم.

با حضور منافقین و گروهک‌ها در شهر رشت، بر ما بسیار سخت می گذشت، اذیت و دشمنی زیادی از آنان مشاهده می شد.آقای جابریان نمی توانست به راحتی یک کیلو تخم مرغ برای منزل تهیه کند. من مجبور بودم به بازار بروم و با سختی تعدادی تخم مرغ خریداری کنم و زیر چادرم بگیرم و به منزل بیاورم. منافقین آن‌قدر ما را اذیت کردند که مجبور شدیم اثاث زندگی‌مان را به مدرسه ای منتقل کنیم. سرانجام نیز آقای جابریان به دست همین منافقین و گروهک‌ها کشته و شهید شدند. ⁽¹⁾

آگاهی کودتای نوژه

یکی از اقدامات مخالفان انقلاب اسلامی، کودتای نوژه بود که خوشبختانه توطئه کودتاجیان نقش بر آب شد. همسر شهید جابریان می‌گوید:

شهید جابریان برایم تعریف می‌کرد که به ارتش رفته بودم، با اینکه محل خدمت او جهاد سازندگی بود و با صدا و سیمای آن شهر همکاری می‌کرد که ارتباطی با ارتش نداشت. آن شب به

ارتش رفته بود و به فرمانده ارتش رشت گفته بود که به هیچ سرباز و درجه داری، مرخصی ندهید. پرسیده بودند: چرا؟ گفته بود: علتش را بعد می گویم.دستور کودتاچیان نوژه در آن شب این بود که نیروهای نظامی پادگان‌ها و مراکز انتظامی به مرخصی بروند تا آنان به راحتی کودتا را به سامان برسانند. ⁽¹⁾

معلوم نیست شهید جابریان چگونه از جریان کودتا در پادگان نوژه همدان مطلع شده بود، اما احتمال دارد که چون ایشان اهل همدان بود و در صدای و سیمای رشت فعالیت می کرد، دوستانش یا ارتشیان وفادار به نظام اسلام موضوع را به اطلاع ایشان و دیگران رسانده باشند.

شهادت

همسر شهید جابریان در خصوص چگونگی شهادت وی می گوید:

پاییز بود. روزی بود که خونین شهر را دشمن بعثی گرفته بود، آن روزها ما در رشت بودیم. من تازه از قم به رشت آمده بودم. آقای جابریان گفت: از تهران به من اطلاع داده اند که باید به آنجا بروم. گفتم: با همین ماشین های اداره؟ گفت: نه، بنزین نیست نمی‌توان برای یک نفر از ماشین بیت المال استفاده کنم، با اتوبوس می روم. ⁽²⁾

به هر حال، شهید جابریان به تنهایی حرکت می‌کند و در تاریخ 11 / 8 / 1359 در بازگشت از مأموریت تهران به رشت در مسیر، راننده دو مسافر را سوار می‌کند. می‌گفتند که جابریان از درب ماشین پایین افتاده. البته راننده ناشناس بود که باید او را بازداشت می کردند، اما بازداشت نکرده و مسافران هم رفته بودند. من عبای ایشان را دیدم که سوراخ شده و روی آسفالت کشیده شده بود. در آن شب بارانی این قضیه مشکوک بود. ایشان چند ساعت در بیمارستان قزوین زنده بوده و حرف می-زده. او مورد عمل جراحی مغز قرار می‌گیرد، اما به سبب جراحات شدید، عمل جراحی موفّق نبود و پس از دو روز به رحمت ایزدی می پیوندد. آن هنگام همسر ایشان - که خواهر من هست - در رشت بود. من با اتوبوس به این شهر رفتم و ایشان را به قزوین آوردم که متوجه شدم آقای جابریان به رحمت خدا رفته است. اهالی قزوین پیکر مجروح شهید جابریان را تشییع می‌کنند و سپس بدن مطهر

آن خدوم در قم تشییع باشکوهی می‌شود. به دستور آیت الله مشکینی از تریبون نماز جمعه قم عزای عمومی اعلام و بازار قم سیاه‌پوش و تعطیل می شود و در قبرستان شیخان (واقع در میدان آستانه مبارکه حضرت معصومه علیها السلام) نزدیک مقبره میرزای قمی و زکریا بن آدم، آرام می گیرد. آیت الله سید مهدی روحانی نیز در منزل شهید جابریان، نماز وحشت برگزار می‌کند. روحش شاد و راهش پر رهرو باد.

قدردانی

در پایان از گروه فرهنگی شهید جابریان که در مورخه 14 / 8 / 1389 مراسم باشکوهی در سالن اجتماعات دفتر تبلیغات اسلامی برپا کردند و یاد و نام این عزیز را در خاطره ها و نسل آینده و حاضر زنده کردند و مصاحبه های دوستان شهید را در اختیار اینجانب قرار دادند، صمیمانه تشکر می کنم.

مسئولیت های شهید جابریان در نظام مقدّس جمهوری اسلامی ایران

1 فعالیت در امر اعزام مبلغ.

شهید جابریان در سال‌های قبل از انقلاب، با اعزام عده ای از برادران روحانی به نقاط دوردست، فعالیت‌های تبلیغی فراوانی را انجام داد که به شرح زیر است:

8.. همکاری با صدا و سیمای استان گیلان (در بخش ایدئولوژیک).

زندگی شهید جابریان در این چند کلمه خلاصه می شود، اخلاص، جهاد و شهادت، و خلاصه تر: «طلبه». و ثمره این تلاش برای من و تو یک الگوی زنده و سازنده. ⁽¹⁾

آیت‌الله علاّمه مُهری «تندیس پارسایی» / سید مصطفی علاّمه مُهری

اشاره

مقدمه

شهرستان«مُهر» از شهرهای جنوبی استان فارس است و از سمت شرق، شمال و شمال شرقی به شهرستان‌های«لامرد» و «خُنج»، از شمال غرب به شهرستان«فراشبند» واز جنوب و جنوب غربی به شهرستان‌های«کنگان» و «جَم» منتهی می‌گردد.

مُهر با داشتن عالمانی برجسته و ساداتی اصیل و شریف، همراه با مردمی مؤمن و متدین، همواره منشأ خیرات و برکات برای داخل و خارج مرزهای کشور عزیز ایران اسلامی بوده است.

نقش عالمان شهرستان مهر در خیزش‌های انقلابی، ملی و اسلامی؛ همچون نهضت تنباکو، نهضت مشروطیت و انقلاب اسلامی بر آگاهان پوشیده نیست.

نام شخصیت‌های برجسته‌ای همچون: آیت‌الله سید علی اکبر فال اسیری(م.1319ﻫ.ق.) - به عنوان سلسله جنبان نهضت تنباکو در فارس ⁽¹⁾- ، مرحوم سید علی سید هاشم حسینی مُهری، مرحوم سید عبدالحسین مهری در نهضت اسلامی مشروطه – در منطقه لارستان- به رهبری مرحوم آیت‌الله

سید عبدالحسین لاری(م.1307ش.) ⁽¹⁾و نیز نقش آیت‌الله حاج سید عباس مُهری(م.1366ﻫ.ش.) ⁽²⁾و دیگر بزرگان از شهرستان مهر در نهضت امام خمینی(ره) هرگز از حافظه تاریخ محو نخواهد شد.

نقش علمای مهر در هدایتگری و تبلیغ معارف اهل بیت، به مهر محدود نمی‌گردد؛ بلکه شهرهای همجوار، چون آبادان و خرمشهر و حتی برخی کشور‌های حوزۀ خلیج فارس و برخی کشور‌های اروپایی نیز از آنها متاثر بوده‌اند.

یکی از شخصیت‌های برجسته که سال‌ها به امر تبلیغ و ارشاد و هدایت مردم در شهر پر افتخار خرمشهر همت گماشت، فقیه عارف، پدر شهید، حضرت آیت‌الله حاج سید هاشم علاّمه است. سیمای معصومانه و عارفانه و خدمات صادقانه آن بزرگ‌مرد از خاطر مردم خوب آن دیار، فراموش شدنی نیست. ما به گوشه‌ای از زندگی این عالم عارف و عاشق و دلباخته ولایت اشاره می‌کنیم. امید که درسی باشد برای رهپویان راه حقّیقت و عبرتی برای سالکان طریق معرفت.

ولادت

روز نهم خرداد سال 1294در شهر مهر فارس، در خانواده‌ای روحانی از ذراری رسول‌الله صلی الله علیه و آله نوزادی دیده به جهان گشود که وجودش، حرارت و عشق زاید‌الوصفی به خانواده بخشید. پدر با الهام از نام جد اعلایش این فرزند را «سیدهاشم» نامید. پدر با طهارت روح و زبانی مترنِّم به شکر الهی، با زمزمۀ نوای دلنشین«اذان و اقامه» در گوش نوزاد، او را با آوای تکبیر و توحید آشنا کرد. عارف واصل، آیت‌الله سید هاشم علاّمه مهری فرزند روحانی پارسا، حجت‌الاسلام سید عباس علاّمه، از نوادگان محدث خبیر و مفسّر کبیر، علاّمه سید هاشم بحرانی[ره] صاحب تفسیر گرانسنگ « البرهان فی تفسیر القران» است. ⁽³⁾خانواده مرحوم علاّمه، از سادات جلیل‌القدر مهر، به جهت انتساب به جد اعلایشان، مرحوم علاّمه بحرانی[ره] مشهور و معروف به سادات«علاّمه» هستند.

علاّمه بحرانی[ره]

ستارۀ درخشان بحرین، نامش سید هاشم، فرزند سید سلیمان حسینی بحرانی ⁽¹⁾و معروف به«علاّمه بحرانی» است. ⁽²⁾نسب او با بیست و پنج واسطه به امام موسی‌بن‌جعفر علیه السلام می رسد. ⁽³⁾

علاّمه بحرانی پس از مدتی تحصیل در زادگاهش، راهی نجف اشرف شد و از استادان آن حوزه با شکوه، استفاده فراوان برد. وی سال‌ها بعد با رسیدن به مقام اجتهاد، از مراجع بزرگ آن حوزه گشت. ⁽⁴⁾علاّمه بحرانی در حالی که مرجع دینی و فقیهی متبحر و صاحب نظر بود، عمر شریفش را وقف جمع‌آوری، تصحیح و تدوین احادیث نمود. وی همراه هم عصران‌اش؛ مانند علاّمه مجلسی[ره] یکی از احیاگران حدیث در قرن یازدهم هجری است.

علاّمه بحرانی با تألیف ده‌ها کتاب ارزشمند در موضوعات متفاوت علوم اسلامی، پاسدار حریم ثقلین شد. برخی از آثار این شخصیت بزرگ عبارتند از:

علاّمه بحرانی(ره) پس از یک عمر تلاش و کوشش شبانه روزی در نشر معارف الهی و قرآنی، در سال 1107 یا 1109 ﻫ.ق. بدرود حیات گفت. قبر او در«توبیلی» زیارتگاه عاشقان و خداجویان طریق الی الله است. ⁽²⁾

جرعه‌ای از جام نور

علاّمه مهری تحصیل را در زادگاه خود؛ مهر، از مکتب خانه و نزد پدرش که استاد تجوید و معلم قرآن بود، آغاز کرد. وی پس از فراگیری قرآن و کتب معمول آن زمان به همراه عموزاده خود، حجت‌الاسلام حاج سید محمد علاّمه، دروس حوزوی را شروع کرد.

ایشان کتاب جامع المقدمات را که حاوی چندین کتاب ادبی و منطقی ، و اولین کتاب درسی حوزوی بود در نزد حجة‌الاسلام حاج سید مرتضی حسینی المدنی آموخت. وی دروس دیگر حوزوی را نزد حجت‌الاسلام سید محمد رشیدی از عالمان مهر در سال 1363ﻫ.ق. به پایان رساند و در شهر مهر نیز ملبس به لباس مقدّس روحانیت گردید.

هجرت

علاّمه پس از گذراندن دورۀ مقدمات حوزه در شهر عالم‌پرور مهر، برای ادامه تحصیل و استفاده از انوار الهی ولایت علوی و بهره‌گیری از محضر اساتید حوزه علمیه نجف اشرف راهی کشور عراق گردید.

خاطرات سفر

شرح سفر علمی و معنوی از زبان همسفر وعموزادۀ علاّمه مهری:

سال 1343ق. برای ما سالی به یادماندنی و پرخاطره، همراه با عشق و شور و هیجان بود. عشق به زیارت بارگاه ملکوتی مولی‌الموحدین امیر‌المؤمنین علی علیه السلام و فرزند بزرگوارش اباعبدالله‌الحسین علیه السلام وسایر امامان از یک طرف و تحقّق رویای شیرین تحصیل در حوزۀ علمیۀ نجف اشرف خواب و قرار را از ما ربوده بود. روز موعود فرارسید. دوم ذی‌الحجة‌الحرام 1363ﻫ.ق. به اتفاق مرحوم آیت‌الله حاج سید هشام علاّمه مهری و حجت‌الاسلام حاج سید حسن حسینی ⁽¹⁾همراه مرحوم آیت‌الله حاج سید عباس مهری، نمایندۀ محترم حضرت امام خمینی[ره] در کویت، از مهر به طرف بوشهر حرکت کردیم.

ما راهی را که امروز در عرض چند ساعت طی می‌شود، به علت نبودن راه و امکانات، به مدت یک ماه سپری کردیم و در دوم ماه محرم‌الحرام 1363 وارد بوشهر شدیم. شروع ماه محرم و زائر کوی علوی و حسینی بودن، برای ما محرمی تاریخی و به یادماندنی ساخته بود.

مرحوم آیت‌الله مهری در طول دهه محرم، در مسجدی به نام«پیرزن» و سپس در محلۀ«هلیله» منبر می‌رفتند. بعد از دهۀ محرم با کشتی بادی، آهنگ شهر«آبادان» کردیم. برای مدت سه الی چهار ماه در این شهر ماندگار شدیم تا اینکه امکان سفر به نجف اشرف برای ما فراهم شد. سپس راهی دیار معشوق و قبله مقصود گردیده و در سال 1363ﻫ.ق. وارد شهر مقدّس نجف اشرف شدیم. ابتدا به منزل حجت‌الاسلام حاج سید ابراهیم رشیدی- از علمای مهر- وارد شدیم و چند روز خدمت ایشان بودیم. علما و روحانیون مهر هر قدر تلاش کردند که جایی برای ما در نجف تهیه کنند، موفّق نشدند؛ لذا به سوی کربلا روانه گشتیم. ابتدا به منزل یکی از آقایان مهری رفته، سپس در مدرسه صدر که کنار حرم حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام بود ساکن شدیم. مقبره‌ای در آنجا بود که ما به مدت شش ماه در آن مدرسه و آن مقبره بودیم. پس از این مدت دوباره به [نجف اشرف] برگشتیم؛ اما باز هم جایی پیدا نشد. بار دیگر برای مدت سه ماه در مقبرۀ مرحوم کاشف‌الغطا [ره[ به سر بردیم. پس از آن یک جایی در مدرسه سیّد ⁽²⁾برای حاج سید هاشم پیدا شد و من نیز به مدرسه قزوینی رفتم.

اینجانب برای مدت شش سال در نجف اشرف ماندم و سپس به ایران آمدم، ولی مرحوم حاج سید هاشم علاّمه ماندند و به درس ادامه دادند. ⁽¹⁾

علاّمه مهری تا سال 1346ش. در نجف اشرف ماند و از محضر اساتید بزرگ آن حوزۀ هزار ساله بهره برد و به مدارج عالی علمی و معنوی اجتهاد نایل گردید.

استادان

از اساتید علاّمه در این مرحله اطلاع زیادی در دست نیست. همین قدر می‌دانیم که وی بعضی از کتب سطوح عالی را از محضر آیت‌الله سید عباس مهری، مشهور به کلانتر، صاحب کتاب الإفاضات فی احکام مشکوک التزکیه و عالم فاضل شیخ محمد طاهر اردبیلی استفاده برده است. وی کلام و کتاب منظومۀ محقّق سبزواری در فلسفه را از محضر شیخ عباس قوچانی استفاده نموده است.

علاّمه پس از اتمام سطوح عالی حوزه، برای نیل به مدارج عالی علمی و معنوی اجتهاد در محضر استوانه‌های کم نظیر علمی نجف اشرف و اساتید نامدار آن حوزۀ کهنسال حاضر گردید و از خرمن پر فیض آنها توشه برگرفت. ایشان دروس خارج اصول را بیشتر از محضر آیت‌الله العظمی خویی(م.1413ﻫ.ق./1371ﻫ.ش.) و دروس خارج فقه را از محضر دیگر اساتید گران سنگ آن دیار مقدّس همچون امام خمینی[ره]، آیت‌الله حکیم(م.1390ﻫ.ق.1348ﻫ.ش.)، آیت‌الله شاهرودی(م.1394ﻫ.ق.) و آیت‌الله سید عبدالهادی شیرازی (م.1382ﻫ.ق.) کسب فیض نمودند .

جایگاه علمی

علاّمه با اشتیاق بسیاری که نسبت به فراگیری علم و دانش داشت و با استفاده از اساتید حوزۀ علمیۀ نجف اشرف و نیز به علت ممحّض بودن در درس توانست به مدارج بالای علمی دست یابد و خود نیز در زمرۀ استادان سطوح عالی قرار گیرد. ایشان از اعضای هیئت استفتای آیت‌الله العظمی شاهرودی بود. علاّمه یک دور تقریر درس اصول استاد خود؛ آیت‌الله العظمی خویی[ره] را به رشتۀ تحریر درآورد، ⁽²⁾اما در جنگ تحمیلی همراه با خانه، کتابخانه و زندگی ایشان از بین رفت. وی از

طرف اکثر مراجع عظام و اساتید خود اجازه داشت که بسیاری از این اجازات علاوه بر اجازه در امور حسبیه، همراه با تأیید اجتهاد ایشان بود.

اجازۀ حضرت امام خمینی[ره] ⁽¹⁾همراه مرحوم حجت‌الاسلام سید ابوالفضل علوی تراکمه‌ای فرستاده شد.

تندیس پارسایی

علاّمه مهری این عارف سالک، وارسته از عالم مادیات و پیوسته به عالم ملکوت ابتدا خود را به زیور تقوا آراسته و روح خود را جلا داده بود. لذا زهد و تقوای علاّمه زبانزد همه و نیروی جاذبه‌ای بود که هر کس او را می‌شناخت، مجذوب چهره و شخصیت معنوی او می‌گردید؛ به ویژه جوانان.

در مراتب تقوای ایشان همان بس که حضرت آیت الله العظمی شاهرودی با آن زهد و قداست و احتیاط، علاّمه را به عنوان «ذوالشهادتین» قبول داشتند. ⁽²⁾

او روزی به این جانب گفت: عمو! والله من حتی برای یک بار دنبال دنیا و مادیات نبوده‌ام. ⁽³⁾

ساده زیستی

زندگی علاّمه بسیار ساده و خانۀ ایشان بسیار معمولی و به دور از هر گونه تجملاّت بود. پس از تخریب منزل کوچک ایشان در جنگ تحمیلی و هجرت اجباری ایشان به قم به دلیل ناراحتی و عمل چشم، تا آخر عمر خانه‌ای از خود نداشتند. بارها ریاست بنیاد شهید به ایشان گفتند: شما، هم پدر شهید هستید و هم عالم و هم جنگ زده. تمام زندگیتان را از دست داده‌اید. اجازه دهید خانه و وسیلۀ نقلیه برای شما تهیه کنیم! دویست هزار تومان- که در آن زمان می‌شد با آن منزل خرید- حواله کردند، ولی ایشان قبول نکردند و اجازۀ چنین کاری را ندادند. می‌گفتند من نیاز ندارم، آیا بنیاد شهید برای همۀ خانواده‌های شهدا و جنگ‌زده، خانه تهیه کرده است؟ لذا تا آخر عمر بدون خانه‌ای از خود و وسیله نقلیه زندگی کرد.

حجت‌الاسلام حاج سید احمد آقا از طرف امام به دیدن ایشان آمد و مقداری وجه نیز برای ایشان آورده بود. ایشان بعد از تقدیر و تشکر گفتند من که درس نمی‌روم و چشمی هم برای مطالعه و تدریس ندارم؛ لذا گرفتن این وجه برایم جایز نیست؛ لذا از محضر امام عذر خواهی کرده و وجه را نپذیرفتند.

فرزندش می‌گوید: ⁽¹⁾وقتی مقداری پول به عنوان چند ماه حقّوق برادر شهیدم، سید ابراهیم، برای پدرم آوردند، وقتی من خدمت ایشان بردم، بسیار ناراحت شد و فرمود: چرا گرفتید؟! گفتم حقّوق ایشان است. فرمود: این پول را ببرید به فقیر و مستحقّ بدهید و دیگر حقّ ندارید وجهی از کسی بگیرید؛ لذا حقّوق ایشان را برای همیشه قطع کردند. ایشان از عزت نفس عجیبی برخوردار بود.

علاّمه در مصرف وجوهات بسیار محتاط و سخت‌گیر بود و کمال احتیاط را رعایت می‌کرد. فرزند ایشان ⁽²⁾می‌گوید: زندگی برایمان بسیار سخت می‌گذشت. بارها می‌شد که پدرم برای تهیه نیازهای زندگی روزانه، پول قرض می‌گرفت؛ بااینکه وجوهات در نزد ایشان بود. در هوای گرم و طاقت فرسای خوزستان، نه تنها کولر نداشتیم، بلکه پنکه‌ای هم در خانه نبود؛ اما پدرم هرگز عزت نفس خویش را از دست نمی‌داد و با اینکه دوستانی متموّل داشت، تقاضا نمی‌کرد و در مصرف بیت‌المال با نهایت احتیاط عمل می‌نمود. ⁽³⁾

پایگاه مردمی

آری این عبد صالح در میان مردم خرمشهر، از اقوام و جایگاه خاصی برخوردار بودند. او عاشق رزمندگان، دلباخته ولایت و مطیع و دوست‌دار امام بود. هنوز قدیمی‌های خرمشهر به یاد دارند که مردم، عرق تن علاّمه را برای تبرک به خود می کشیدند. ⁽⁴⁾

رؤیای صادقه

علاّمه مهری می‌گوید: شبی در عالم خواب شنیدم که حضرت حجت(عج) به حرم حضرت امیر علیه السلام تشریف آورده‌اند. من برای ملاّقات امام رفتم. مردم هم برای ملاّقات امام می‌آمدند. طلاب به صف ایستاده بودند و امام از آنها سان می‌دید. وقتی امام را ملاّقات کردم، قرآن در دست ایشان بود؛ آن را به من دادند و فرمودند: بگیر« احکام‌الله» را. من قرآن را گرفتم و دودستی به سینه‌ام چسباندم و در جلوی صف ایستادم. در همین زمان جمعی از طلاب که آنها را می‌شناختم، وارد شدند. یکی از آنها وقتی وارد شد، در گوش یکی از طلاب که در صف ایستاده بود، چیزی گفت و او هم در گوش دیگری و. . . سپس یکی یکی رفتند. من گفتم چرا می‌روید؟ امام زمان(عج) است! همه رفتند جز من!

امام قدم می‌زدند تا به قبر مرحوم شیخ جعفر شوشتری رسیدند. سپس بالای سر حضرت امیر علیه السلام آمدند و به حال تفکر، قدری نشستند، بعد فرمودند: اینها همه رفتند، شما هم قرآن را بگذارید در طاقچه بالای سر امیر‌المؤمنین علیه السلام و بروید، «هنوز وقتش نیست». ⁽¹⁾فردای آن شب آنهایی را که در خواب دیده بودم، دیدم. به آنها گوشزد کردم که کسی چنین خوابی دیده و شما باید در رفتار خود دقت بیشتری کنید! یکی از آنها همان کسی بود که در عالم خواب، وارد شد و در گوش دیگری چیزی گفت. ایشان بسیار متأثر شد و گفت: این رویای صادقه است و حقّیقتی است که بر آن شخص کشف شده است. ماجرا از این قرار بود که دیروز، من وارد شدم و در گوش یکی از همشهریانم گفتم که فلانی از ایران آمده و سوغاتی می‌دهد، او هم در گوش دیگری گفت و یکی یکی از پای درس رفتند و درس استاد خلوت شد.

آیت‌الله العظمی سبحانی

در روایت آمده است: عالم آن است که دیدار آن شما را به یاد خدا بیاندازد. «تذکرکم‌الله‌رویتُه»؛ دیدن این عالم باعث می‌شود شما به یاد خدا باشید. جناب مستطاب حجت‌الاسلام آقای حاج سید هاشم علاّمه مهری، مصداق بارز این حدیثی است که از اجداد بزرگوارش به ما رسیده است. رؤیت و معاشرت با این عالم الهی، انسان را به یاد خدا و سرای دیگر می‌اندازد. سال‌ها ما در ایام تبلیغی در خرمشهر خدمت ایشان می‌رسیدیم و مورد لطف و محبتش بودیم. ما از ایشان جز ذکر خدا و احترام

به کسانی که با او معاشرت می‌کردند چیزی مشاهده نکردیم. بر خلاف برخی که گاهی در مقابل افراد ذی نفوذ خضوع می‌کنند، ایشان هرگز در مقابل افراد ذی‌نفوذ ، چه نفوذ مالی و چه نفوذ سیاسی، خضوع نمی‌کرد؛ صلابت و استقامت خود را حفظ می‌کرد. به روحانیت علاقه فراوانی داشت. انسانی بود دست و دلباز؛ آنچه به دستش می‌آمد، خرج دوستان و افرادی می‌کرد که به او مراجعه می‌کردند. نسبت به دنیا علاقه نداشت؛ خانه و زندگی بسیار مرفهی نداشت! خداوند این عالمان واقعی را که از خاندان رسالت‌اند و زبان و زندگیشان برای دیگران سرمشق است، در جامعه ما زیاد بفرماید!

بعد از انقلاب که ایشان خرمشهر را رها کردند و آمدند قم، گاه‌گاهی من خدمتشان می‌رسیدم؛ ولی کوچکترین گله از ایشان مشاهده نکردم؛ با آنکه خانۀ ایشان به دست صدامیان نابود شده بود. آنچه داشتند از بین رفت و با یک زندگی مختصر در قم به سر می‌بردند. کأنّه این همه بلا متوجه او نشده است؛ یعنی در حقّیقت مصداق آن حدیث‌اند که امام باقر علیه السلام به جابر فرمود: ما خاندان پیامبر به آنچه خدا حکم و مقدر کند، راضی هستیم«رضی‌الله رضائنا اهل البیت؛ ما اهل بیت تابع رضای خدا هستیم». در منزل ایشان چیزی نبود که انسان بگوید بیت‌المال را حبس کرده‌اند.

ایشان عزت نفس بسیار عجیبی داشتند. در ظاهر خیلی به صورت آقایی زندگی می‌کردند، و از باطنش کسی آگاه نبود. هیچگاه برای احدی خم نمی‌شد، جز برای اهل فضل، فضیلت و تقوا.

افرادی که در زمان رژیم پهلوی در مصدر کار بودند، گاهی منزل بعضی از آقایان رفت و آمد می‌کردند، ولی هیچگاه خدمت ایشان نمی‌رسیدند؛ چون می‌دانستند که ایشان هیچ نوع آنها را نمی‌پذرد.

ایشان به فرزندانش سفارش می‌کرد که راه علم را بروند؛ حتی اولین بار در آن زمان یکی از صبیّه‌های ایشان در قم مشغول علوم دینی شد. در مسجدی که داشت، برخی اوقات مردم را به فیض می‌رساند. انسان در مجالس، جز خوشی و خوبی چیز دیگری از ایشان مشاهده نمی‌کرد. هر چه خدمت به این عالم و این انسان وارسته کنند- که من در زندگی‌اش همه‌اش نقطه روشن دیده‌ام- در دفتر حسناتشان نوشته می‌شود. ⁽¹⁾

فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی

آیت‌الله علاّمه مهری در سال 1346ﻫ.ش. که از عراق وارد ایران شد، به دعوت جمعی از علما و مردم خرمشهر در آن شهر ساکن گردید و مورد احترام و محبت علما و مردم خوب این شهر قرار گرفت. ایشان در مسجد‌النبی به اقامۀ جماعت و هدایت و ارشاد مردم مشغول شد.

خرمشهر، به ویژه آبادان، به لحاظ موقعیت ویژۀ تجاری - اقتصادی و همچنین هم مرز بودن با کشور عراق، بیشتر مورد توجه حکومت طاغوت بود و سایۀ طاغوت بر این شهرها سنگینی می‌کرد. تبلیغات فرهنگ غرب در این شهرها بیشتر نمایان بود. لذا می‌طلبید که علما نیز به موازات این حرکات طاغوتی، نشر معارف الهی و قرآنی را بیشتر وجهه همت خود قرار دهند. به همین علت عالمانی فرزانه و سخنرانانی دانشمند به این شهر دعوت می‌شدند. علاّمه، حرکت فرهنگی بسیار خوبی شروع کردند. در مسجد‌النبی برای جوان‌ها کلاس تشکیل دادند. جوانان؛ اعم از پسر و دختر ضمن آموزش معارف دینی، از ارتقای قدسی و محضر الهی این عالم وارسته بهره‌مند می‌شدند. ایشان پس از نماز مغرب و عشا چند مسأله را برای عموم نمازگزاران می‌گفتند، سپس کلاس شروع می‌شد. جوان‌ها با ذوق و اشتیاق خاصی در این کلاس‌ها حاضر می‌شدند؛ هم تحصیل علم می‌کردند و هم کسب معنویت. به دلیل زندگی ساده و بدون تجمّل و چهرۀ معنوی و الهی علاّمه صحبت‌هایش بر جان و دل می‌نشست. بعدها همین کسانی که در این جلسات شرکت می‌کردند به تشکیل هسته‌های فرهنگی و آموزشی در مساجد دیگر مانند: مسجد جامع، مسجد امام علی، حسینیۀ اصفهانی‌ها و مسجد صاحب‌الزمان پرداختند؛ به ویژه قسمت خواهران و ایشان نیز مشوق و راهنمای این افراد بودند. علاّمه با این وسیله، کلیۀ مساجد شهر را فعال کرده بودند. رزمندگان شجاع و مدافعان دلیر خرمشهر و شهیدان زنده یاد که مرحوم علاّمه به آنها عشق می‌ورزید، از کانون همین جلسات وعظ که به وسیلۀ وی و دیگر عالمان بزرگوار، صبور و روشن ضمیر این شهر تشکیل می‌شد، به پا خواستند. ایشان خود را وقف نموده بود و هر زمان که این جوان‌ها ابراز علاقه می‌کردند، به منزل ایشان می‌رفت. برنامه آموزشی علاّمه پس از پیروزی انقلاب نیز ادامه داشت. وقتی علمای خرمشهر اقدام به تاسیس دفتر حزب جمهوری اسلامی کردند، هر کدام از آنها بخشی از فعالیت‌های فرهنگی،

سیاسی و اجتماعی حزب را عهده‌دار شدند. برگزاری کلاس‌های تفسیر قرآن در شهر نیز بر عهده علاّمه بود. ⁽¹⁾

فعالیت‌های سیاسی

علاّمه مهری همگام با عالمان خرمشهر سال‌ها روشنگری و تبلیغ و برملاّ کردن نقشه‌های شیطانی نظام طاغوتی را وجهه همت خود قرار داد. وی با شروع نهضت اسلامی، همگام با مردم و علمای گرانقدر خرمشهر در پشتیبانی از حرکت و رهبری امام[ره] به پا خاست. وی خود و فرزندانش در فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی علیه نظام طاغوتی و خیزش های ضد انقلاب پس از پیروزی انقااب اسلامی شرکت فعال داشتند. منزل علاّمه، محل امنی برای نگهداری و پخش اطلاعیه‌های امام و محل تصمیم گیری برای فعالیت‌های سیاسی جوانان؛ به ویژه خواهران بود.

صبیّه ایشان نیز یکی از چهره‌های سیاسی و فرهنگی بود و تصمیمات اساسی برای خواهران در منزل ایشان گرفته می‌شد. شخصیت‌های سیاسی هر گاه به خرمشهر می‌آمدند، به منزل ایشان می‌رفتند. منزل ایشان سنگر و محل امن برای فعالیت‌های سیاسی خواهران بود، به همین جهت منزلشان بارها مورد بازرسی ساواک قرار گرفت. فرزندان علاّمه؛ به ویژه صبیّه ایشان همواره تحت تعقیب و بازداشت بودند، ولی دست از مبارزه و تلاش برنمی‌داشتند.

علاّمه پس از پیروزی انقلاب نیز در پاسداری از انقلاب اسلامی همراه با دیگر عالمان شهر، لحظه‌ای غفلت نکرد.

وی در همراهی با متحصنین در مسجد جامع خرمشهر برای خلع سلاح افراد و کوتاه کردن دست فرصت طلبانی که به کانون فرهنگی- نظامی انقلابیون و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یورش برده بودند، و نیز برای تخلیه اماکن عمومی و دولتی و بسیاری از موارد دیگر، اطلاعیه‌ای صادر کردند و همراهی خود با مردم شهر و مخالفت با فرصت طلبان را اعلام داشتند. ⁽²⁾

تصمیم بر هجرت از خرمشهر همراه با دیگر روحانیون شهر برای اعلان انزجار و مخالفت با دخالت بیگانگان در امور شهر و ایجاد تفرقه و دودستگی بین مردم به‌ویژه کوتاهی مسئولان شهر

نسبت به فعالیت‌های دینی و مذهبی از دیگر فعالیت‌های علاّمه است ⁽¹⁾که در پی فرمان امام [ره] و در خواست ستاد عملیاتی امام خمینی متوقف شد. ⁽²⁾

علاّمه دلباخته ولایت، مطیع و دوستدار امام، پدر شهید و عاشق رزمندگان و مجاهدان فی‌سبیل الله بود. وی وجود مقام معظم رهبری را نعمت و رحمت الهی می‌دانست و با شهید آیت‌الله سعیدی، دوستی و الفت خاصی داشت. وی با مرحوم آیت‌الله مهری، نمایندۀ امام در کویت که عمری در راه اعتلای اسلام و اهداف امام[ره] جهاد کرد و رنج تبعید را به جان خرید، انس و الفت خاصی داشت. فرزند آیت‌الله مهری می‌گوید: هر وقت ما با پدرمان عازم نجف اشرف می‌شدیم، میهمان علاّمه بودیم، با اینکه عموزادگان پدرم هم نجف بودند. روزی از ایشان سؤال کردم: چرا با وجود خویشاوندان نزدیکتر، شما به منزل علاّمه می‌روید؟ فرمودند: آنها عموزادگان من هستند؛ آقای علاّمه برادر من است. مرحوم علاّمه نیز وقتی به کویت سفر می‌کرد، میهمان آقای مهری می‌شد. این، بیانگر نزدیک بودن مدار فکری و روحی و اهداف این بزرگواران به یکدیگر است.

علاّمه مهری هرگز حاضر به ترک خرمشهر نبود. با اینکه به تازگی چشمش را عمل کرده بود و زندگی در این شهر برایش بسیار مضر بود، اصرار داشت در کنار رزمندگان بجنگد. فرزندانش در کنار جوانان خرمشهر مشغول دفاع از شهر بودند؛ ولی او اصرار بر ماندن داشت که با اصرار زیاد و وساطت دوستان، راضی به ترک خرمشهر شد.

بازماندگان

علاّمه علاوه بر تبلیغ و ارشاد نشر معارف اهل بیت علیهم السلام، فرزندان صالح و خدمتگزاری از خود به جای گذاشت. وی دارای پنج پسر و دختر بود که یکی از فرزندان پسرش به درجۀ رفیع شهادت نایل گشت. فرزندانش عبارتند از:

یکی از دختران علاّمه از طلاب علوم دینی و تحصیل کردۀ حوزۀ علمیۀ قم است و سال ها به تبلیغ و ارشاد و فعالیت‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در خرمشهر مشغول بوده است.

شهید سید ابراهیم علاّمه

شهید سید ابراهیم علاّمه در سال1340ﻫ.ش. در شهر مقدّس نجف اشرف در جوار بارگاه ملکوتی مولی‌الموحدین امیر‌المومنین علی علیه السلام دیده به جهان گشود. وی در سال 1346ﻫ.ش. همراه خانواده به دنبال حکم نمایندگی که از جانب حضرت امام خمینی[ره] به پدر بزرگوارش داده شد، به ایران آمد و در خرمشهر سکونت یافت. سید ابراهیم از کودکی از بهرۀ هوشی بالایی برخوردار بود. در شش سالگی ابتدا به صورت مستمع آزاد در دبستان«بزرگمهر» به تحصیل مشغول شد و سپس به جهت ضریب هوشی بالا به عنوان دانش‌آموز رسمی پذیرفته شد و بدین ترتیب، مقاطع تحصیلی را با موفّقیت‌های چشمگیری پشت سر گذاشت.

علاقه و توجه به مسائل دینی، سید ابراهیم را بر آن داشت که با تشکیل«مکتب قرآن» در حسینیۀ اصفهانی‌های خرمشهر به هم‌سن و سالان خود خدمت نماید. ساواک مرتب ایشان را به علت برگزاری چنین فعالیت‌هایی مورد اذیت و آزار و شکنجه قرار می‌داد و همواره درصدد تعطیلی و برچیدن «مکتب قرآن» و پراکنده کردن جوانان بود.

در ایام پر تب و تاب انقلاب، سید ابراهیم با شرکت در تظاهرات و پخش اعلامیه‌هایی که از نجف اشرف به دست پدر بزرگوارش می‌رسید، حساسیت ساواک را برانگیخت و تحت تعقیب قرار گرفت. با اقدام به موقع خانواده، سید ابراهیم مدتی از شهرستان خرمشهر به جای دیگری مهاجرت کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی سید ابرهیم با دیگر برادران خرمشهری در کمیتۀ انقلاب فعالیت می‌نمود. وی پس از تشکیل سپاه پاسداران، تصمیم گرفت به عضویت سپاه درآید و به مردم و

دستاوردهای انقلاب خدمت کند. او پس از پیوستن به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، جهت گذراندن دورۀ نظامی به اهواز عزیمت و زیر نظر شهید دکتر چمران دورۀ لازم را گذراند. سید، همزمان با دورۀ آموزش نظامی و شروع جنگ تحمیلی، در کنار شهید دکتر چمران و دیگر همرزمانش در عملیات آزادسازی « بستان» شرکت کرد.

وی با شنیدن خبر اشغال خرمشهر به این شهر بازگشت و در حسینیۀ اصفهانی‌ها، در کنار سایر دوستان، به پیکار با دشمن بعثی پرداخت.

سید ابراهیم در سال 59 برای شناسایی موقعیت دشمن که مرتب مسجد جامع را مورد هدف قرار می‌دادند، در خیابان «بهروز»، در نزدیکی آتش‌نشانی سابق کمین نمود، که مورد اصابت گلوله دشمن بعثی قرار گرفت و به فیض شهادت نایل آمد . روحش شاد و راهش پر رهرو باد.

عروج ملکوتی

عبد صالح خدا حضرت آیت‌الله علاّمه مهری، که قلبش به نور الهی متجلّی بود و عشق ولایت در آن موج می‌زد، سال‌های آخر عمر را در کنار بارگاه ملکوتی عمۀ سادات فاطمه معصومه علیها السلام به شوق دیدار یار سپری می‌کرد تا اینکه لحظۀ موعود فرا رسید. وی پس از عمری تلاش و تبلیغ و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام سر بر آستان دوست نهاد و در صبحگاه هفتم آذر 1378 برای همیشه چشم از دار فانی فرو بست. پس از تشییع با شکوه در قم و اقامه نماز توسط عارف واصل حضرت آیت‌الله العظمی بهجت[ره]، در گلزار شهدای علی‌بن‌جعفر برای همیشه آرمید. عاش سعیداً و مات سعیداً. خداوند او را با اجداد طاهرینش محشور بفرماید.

منابع

آیت الله سید محمد علی جزائری آل غفور(ره) «قلب سلیم» / سیداکبر میرصفی

اشاره

مطلع سخن

شهرتاریخی شوشتر یکی از شهرستان های استان خوزستان می باشد که در جنوب غربی ایران و شمال خوزستان واقع شده است. فاصله آن تا اهواز 85 کیلومتر و تا تهران 831 کیلومتر می‌باشد. بالغ بر 185624 هزار نفر جمعیت دارد که بعد از کلانشهر اهواز و شهرهای دزفول و آبادان چهارمین شهر پرجمعیت خوزستان به شمار می رود.

آن شهر به لحاظ ایمان مداری مردمانش لقب دارالمؤمنین به خود گرفت ⁽¹⁾و مهد پرورش عالمانی بس بزرگ و نامور چون واعظ شهیر شیخ جعفر شوشتری (ره) و قاضی نورالله شوشتری ملقّب به شهید ثالث ⁽²⁾و... گردید.

از جمله تربیت یافتگان آن دیار سلسله سادات شریف جزائری ⁽³⁾

شجره مبارکه یا برگی از تاریخ خوزستان، ج1،ص22و355، از سید محمد جزایری.

حاج سید محمد علی آل غفور (جزائری) قدس سره می باشیم، باشد که مرضی خداوند متعال و مورد توجه آقا امام عصر(عج) قرار گیرد.

ولادت

حضرت آیت الله سید علی آل غفور که نسب شریفش با هشت واسطه به علاّمه سید نعمت الله جزائری متوفی 1112ه-.ق از شاگردان علاّمه مجلسی و فیض کاشانی می رسد، در بهمن ماه سال 1317 ﻫ.ش مصادف با عید سعید غدیر 1357 ه-.ق تولد یافت. تولد او در چنین روزی نقطۀ سعادتی در حیات طیبه ی ایشان است؛ چون سالی که نیکوست از بهارش پیداست. او در شهرستان شوشتر در خانواده ای مذهبی و روحانی دیده به جهان گشود. پدرش سید محمدتقی به خاطر حبّی که به اهل بیت علیهم السلام داشت، نام ترکیبی محمد علی را بر وی نهاد.

تحصیلات و اساتید

سید محمد علی در طفولیت (4 سالگی) پدرش را از دست می دهد و تحت تکفل برادر بزرگ حاج سید مرتضی قرار می گیرد. از قافله ی تحصیل عقب نمی ماند و دوره ی ابتدایی را در مدرسه ی ملّی شوشتر که به صورت دولتی و مردمی اداره می-شده (به مدیریت آقای حقّانی) می گذراند. مدرسۀ ملی مدرسه ای بود شبیه مکتبخانه که بسیاری از علمای شوشتر دوره ی ابتدایی را در آن مدرسه گذرانده‌اند.

آیت الله حاج سید محمد حسن آل غفور برادرزاده ی ایشان (امام جمعه محترم پیشین شوشتر) خاطرات خود را ازآن مدرسه چنین بیان می کند:«من و سید محمد علی مانند دو برادر در منزل کنار هم بودیم تا اینکه به مدرسه رفتم. ایشان کلاس ششم بود و من کلاس اول. روش مدیر مدرسه

آقای حقّانی این بود که کلاس‌های بالاتر شاگردان پایین تر را درس بدهند؛ نتیجتاً من هم دوست ایشان بودم و هم شاگردش. بعد هم با هم برای تحصیل به نجف اشرف رفتیم. به خاطر علاقه ای که به هم داشتیم، ایشان چون در نجف خانه داشتند، اصلاً اجازه نمی دادند که من موقع شام و ناهار در حجره بمانم. در حالی که خانه شان خیلی هم کوچک بود. ⁽¹⁾

سپس ایشان جهت ادامه دادن راه مرحوم پدرشان به تحصیل علوم دینی مشغول شدند و تا کتاب معالم الاصول را در شوشتر در محضر آیت الله سید محمد حسن آل طیب فراگرفتند. آنگاه با توجه به شهرت بالای علمی حوزه نجف اشرف، علی رغم مشکلاتی که رفتن به آنجا داشت، به خاطر روابط بد ایران و عراق که می بایست به طور قاچاق از طریق نهرها و نخلستان‌ها با قایق به آن جا رفت، همه سختی ها را به جان خرید و در سن بیست سالگی در سال 1337 ﻫ.ش به آن جا عزیمت کرد و به ادامه ی تحصیل پرداخت. لمعتین را در محضر آیت الله مدنی (شهید محراب) و حاج شیخ غلامرضا باقری اصفهانی و رسائل و مکاسب را در محضر آیت الله محمد جعفر مروّج و آیت الله باقری به اتمام رساند و کفایه را نیز در محضر آیت الله شیخ محمد کاظم تبریزی فرا گرفت.

همزمان با تحصیل، دو جلد کفایه را شرح نمود. آنگاه از سال 1383ه-.ق از دروس اصول و فقه آیت الله العظمی خوئی قدس سره بهره جست و تمام دروس ایشان را که مدّت هشت سال شرکت می‌کرد تقریر نمود. بعد از تشرّف امام خمینی رضوان الله تعالی علیه به نجف اشرف تا سال 1350 ﻫ.ش در دروس فقه ایشان شرکت کرد و از محضرشان بهره ی فراوان برد و موقعی که به قم تشریف آورد دو سال در دروس فقه مرحوم آیت الله گلپایگانی و منتظری شرکت نمود. ⁽²⁾

در رابطه با تحصیل و تدریس آن مرحوم دو نکته قابل دقّت است. اول اینکه به درس و بحث خیلی اهتمام داشت و از فعالان برگزاری دروس بود. ایشان فرمود: درس کفایه آیت الله تبریزی که در حقّیقت به منزله درس خارج بود، جلد اولش دو سال و نیم طول کشید و من در این مدت فقط یک روز غایب بودم، آن هم بنا شد درس تعطیل باشدولی استاد درس داده بود و بنده مطلع نشدم. ⁽³⁾

باز آیت الله سید محمد حسن آل غفور در این زمینه چنین بیان می دارد:« آن مرحوم درسی را که می خواند و یا تدریس می کرد، می نوشت و حتی پاک نویس نیز می نمود، به طوری که الان 49 سر رسید پر از مطالب و خاطره از ایشان به یادگار مانده است». ⁽¹⁾

دوم این که هم در تحصیل و هم در تدریس، رابطه ی او با استادش و شاگردانش رابطه پدر و فرزندی بوده به طوری که آیت الله مروّج که خیلی در اجتهاد سخت گیر بود، به ایشان می‌فرمایند هر چه من دارم تو هم داری، ایشان فرموده بود که من در درس نمی‌توانم شوخی کنم همان طور که استاد ما مرحوم آیت الله تبریزی با ما شوخی می کرد، چنین نقل می کند که من چشمم ضعیف شده بود و عینک می زدم در درس از ایشان زیاد سؤال می کردم؛ روزی ایشان به من فرمود شما دیگر لازم نیست درس را بفهمی چون عینکی شده ای. ⁽²⁾

سوابق و فعالیت ها

الف) اجتماعی

یکی از آموزه های دینی ما بر آورده کردن نیازها و رفع مشکلات دیگران است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«من قضی لمؤمن حاجة قضی الله له حوائج کثیرةً أدناهنّ الجنّة؛ هر کس حاجت مؤمنی را برآورده کند، خداوند حاجت های زیادی برای او برآورده می کند که نزدیکترینش بهشت است».

یا فرمود:«سید القوم خادمهم». مرحوم آل غفور در این امر سر آمد بود. وقتی که از ایشان سؤال می شود که شیرین ترین خاطره ی شما در طول عمرتان چیست، می فرماید حل مشکلات حجاج در سفر مکّه و علما و زائرین عتبات در سفر نجف ⁽³⁾، یا وقتی از ایشان می پرسند اگر دوباره جوان شوید به چه کاری مشغول می شوید، در جواب می فرماید خدمت کردن به مردم بزرگ‌ترین افتخار من است. ⁽⁴⁾از جمله خدمات ایشان در بعد اجتماعی به موارد زیر می توان اشاره کرد:

.هرکسی در وقت مقرر حاضر نشود، باید مبلغی جریمه دهد و اگر ندارد باید قرض کند، که آئین نامه فوق مورد امضای موافقین از جمله ایشان قرار گرفت. ⁽¹⁾

ب) فعالیت های سیاسی

هم زمان با آغاز نهضت عظیم امام خمینی(ره) در سال 42 ایشان خود را ملزم به پیروی و حمایت از آن می دانست و وقتی که رژیم امام را تبعید می کند، ایشان یکی از امضا کنندگانی بود که خواستار آزادی امام (ره) می شود. ⁽²⁾

آیت الله حاج سید علاءالدین موسوی از علمای برجسته خوزستان چنین بیان می کند: «موقعی که ایشان در نجف بود یک رادیو و ضبطی آورد و چند نفری می-نشستیم و سخنرانی های امام را گوش می دادیم. آن روز چنین کاری با توجه به جوّ حاکم بر حوزه ی نجف و کم رنگ بودن مسائل سیاسی و نیز کمبود رادیو آن هم در آغازطلبگی و نوجوانی ایشان کار خیلی مهمی بود». ⁽³⁾

آیت الله سید محمد حسن آل غفور نیز چنین اظهار می دارد: «به خاطر علاقه ی وافری که ایشان به حضرت امام (ره) داشت، زمانی که امام می خواست بعد از تبعید از ترکیه به نجف تشریف بیاورد، ایشان یک تیم استقبال کننده تشکیل داد و حتی تا بغداد به استقبال امام رفت و خودش فرمود، موقعی که امام به مدرسه ی آخوند تشریف آوردند، اولین طلبه ای بودم که دست امام را بوسیدم». ⁽⁴⁾

به دنبال حضور امام در نجف اشرف، ایشان در درس خارج فقه و ولایت فقیه امام شرکت می کند و می فرماید یک روزی که کنار مدرسه ای که امام درس می داد سبزی فروشی هی داد می زد إلی فجل، إلی خجل (تربچه دارم)، امام فرمود: اسلام برای این إلی فجل هم برنامه دارد. ⁽⁵⁾

بعد از برگشت اجباری ایشان به ایران (چون حزب بعث، ایرانیان مقیم در عراق خصوصاً علما را به طرز بدی از نجف اخراج می‌کرد) در سال 1350 ﻫ.ش به دنبال درخواست مردم ماهشهر مبنی بر

اعزام یک روحانی برجسته از مرجع عالی قدر حضرت آیت الله العظمی گلپایگانی (ره) به آن شهر و با توجه به شناخت و اعتماد معظم له به ایشان، وی را به آنجا اعزام می نماید و این جمله ی زیبا را که حاکی از نهایت حسن نیّت به ایشان بوده، خطاب به وی بیان می فرماید: امیدوارم با رفتن شما، ماهشهر ماه شهر شود، و چنین هم می شود. چون با سخنرانی های انقلابی ایشان، مردم آگاه می شوند و شرکت نفتی ها اعتصاب می کنند و رژیم حقّوق آنان را قطع می کند و وضع شهر حالت انقلابی به خود می گیرد. ⁽¹⁾

در این زمینه این خاطره از همسرشان (بی بی بزرگ بهشتی شوشتری) هم شنیدنی است و هم حاکی از توکل عالی ایشان به خدا و به قول شاعر:

تکیه بر تقوا و دانش کافری است راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش

حاج آقا در مسجد جامع - مسجد بزرگ شهر - اقامه ی نماز می کرد. وقتی که شرایط سخت و بی پولی اعتصاب کنندگان شرکت نفت را دید، خیلی ناراحت شد. روزی تصمیم گرفت استخاره کند و اگر خوب آمد اعلام کند هر کسی پول ندارد بیاید از ما بگیرد و این تصمیم از دو جهت مشکل بود؛ اول این که پول چندانی نداشتند. دوم این که توکل بالایی را می طلبید. از قضا استخاره خوب آمد و ایشان موضوع را اعلام کرد. از صبح تا شب جمعیت زیادی جلو مسجد جمع می شدند و کمک می‌خواستند. بعد از آن عده ای از پول دارهای شهر که فهمیدند حاج آقا نیاز به حمایت دارند او را همراهی کردند و از طرفی هم حاج آقا با چند محافظ رفتند اهواز و از آدم‌های خیّر پول گرفت و بین آنان تقسیم کرد. ⁽²⁾

قبل از پیروزی انقلاب، در قم محضر امام شرفیاب می شود و اجازه ی مصرف وجوهات شرعیه را از امام می گیرد و بیش از یک میلیون تومان بین کارمندان اعتصابی تقسیم می کند. ⁽³⁾

بعد از حمله ی وحشیانه ی کماندوهای رژیم به منزل آیت الله العظمی گلپایگانی (ره) و شهید کردن تعدادی از علما و مردم، طی ارسال نامه ای به معظم له آن را محکوم نموده و حمایت خویش را از معظم له اعلام می دارد. ⁽⁴⁾

در تاریخ 24/1/1354 رژیم، مراسم نیایشی جهت دعا برای شاه برگزار می‌کند و از ایشان جهت شرکت در آن مراسم دعوت به عمل می آید اما ایشان خود داری می نماید که در نتیجه ساواک طی نامه ای گزارش آن را به مسئولین مربوطه می دهد و وی مورد مؤاخذه قرار می گیرد. ⁽¹⁾

به دنبال مقاله ی اهانت آمیز روزنامه ی اطلاعات به ساحت مقدّس امام (ره) و اعتراض مردم قم و دیگر شهرها و شهادت عده ای جهت اعتراض به این امر یک هفته مساجد تعطیل می شود. اما آیت الله آل غفور غیر از وقت نماز مردم را در مسجد جامع ماهشهر جمع نموده و با در دست داشتن روزنامه به افشاگری و کذب بودن مطالب مندرج در آن می پردازد که این امر موجب عکس العمل منفی ساواک در مقابل ایشان می گردد. ⁽²⁾

در سال 1359 ﻫ.ش از طرف امام (ره) به امامت جمعه ی علی آباد کتول منصوب می شود و بعد از دو سال اقامه ی نماز جمعه در آن شهر که منشاء برکات زیاد بود و موجب اتحاد مردم گردید، مجدداً به قم بر می گردد. ⁽³⁾

ج) فعالیت های علمی و تبلیغی

اشاره

فعالیت های علمی و تبلیغی که در چهار بخش به بررسی و تبیین آن می-پردازیم:

الف) تدریس و شاگردان

تدریس در دو سطح حوزوی و دانشگاهی؛ حوزوی از زمانی که در شوشتر بوده اند، مثلاً موقعی که معالم را می خواند، سیوطی و حاشیه را درس می داد. ایشان از سال 1367 ﻫ.ش به بعد نیز دروس فقه و تفسیرو اخلاق را در دانشگاه تدریس می کرده است ⁽⁴⁾آن هم با تسلّط کامل بر درس با بیان زیبا و دسته بندی منسجم و منظم مطالب و با جذبه ی فراوان.

در درس مکاسب ایشان که در مدرسه ی آیت الله العظمی گلپایگانی برگزار می‌شد، بیش از صد نفر شرکت می کرد که برخی از آنان از افراد سرشناس و نامور کشور بودند از جمله آقایان:« دکتر نجف لک زائی، مسؤول پژوهشکده علوم سیاسی دفتر تبلیغات؛ آقا رحیم خواجه موگهی، معاونت مرکز

علمی کاربردی که تألیفات زیادی هم دارد؛ سید علی رضوی؛ آیت الله سید محسن علوی گرگانی، از اساتید به نام حوزه دکتر سید محمد رضا شریعتمدار، از اساتید حوزه و دانشگاه؛ دکتر سید محمد حسین طباطبایی علم الهدی، حافظ کل قرآن؛ فرزند ارشدشان سید محمد آل غفور؛ حجت الاسلام سید مصطفی آل غفور داماد ایشان و مسؤول کتاب فروشی دارالشفاء؛ سید احمد سید موسوی؛ کارشناس مدیریت دولتی.

ایشان می‌گوید: بعد از 12 سال تدریس در دانشگاه عالی قم به حاج آقا قاضی (ره) رییس آن گفتم من دیگر می خواهم خداحافظی کنم ⁽¹⁾دیگر به دانشگاه نمی آیم. مخالفت کرد و گفت دانشجویان ما گاهی از شرکت در دروس برخی از اساتید که از تهران می آیند امتناع می کنند و اما چهار تا از اساتید حوزه هستند که با رغبت در دروس آن ها شرکت می کنند و یکی از آن ها شما هستید. دانشجویان وقتی چهره ی شما را می بینند، روحیه می گیرند. ⁽²⁾

ب) منبر و تبلیغ

علی علیه السلام فرمود: «تکلّموا تعرفوا فانّ المرء مخبوء تحت لسانه» ⁽³⁾

به قول سعدی:

تا مرد سخن نگفته باشد

عیب و هنرش نهفته باشد

یکی از جلوه های شخصیتی مرحوم آل غفور، بیان شیوای ایشان بود که در قالب منبر بروز کرده بود با چنین خصوصیاتی:

و اینها نبود مگر به خاطر علاقه و تمرین و ممارست زیاد ایشان به منبر از همان ابتدای طلبگی که خود فرموده بود: من از اول طلبگی هم تدریس و هم تبلیغ و هم تألیف را شروع کردم. لذا می بینیم موقعی که در نجف اشرف تشریف داشتند با تحمل تمام سختی ها ایام تبلیغاتی مثل ماه مبارک رمضان و محرم و تابسان ها تشریف می آورد شوشتر، منبر می رفت و بر می گشت و ده سال هم در شهر آغاچاری منبر می رفت و چند سالی هم در قم بود و در ماه‌های رمضان هر روز بعد از نماز عصر در مسجد تاریخی امام حسن عسکری علیه السلام و در ماه‌های محرم و صفر هر شب در مسجد امام جواد علیه السلام واقع در خیابان باجک منبر می رفت و خیل عظیم جمعیت از آن بهره می برد. ⁽²⁾

ج) اقامه نماز جماعت

از سال 1361 تا رحلتش در طول سال صبح ها در مسجد امام جواد علیه السلام و ظهرها و شب ها در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام چهار راه بازار شبستان آیت الله حائری اقامه نماز جماعت داشت.

تألیفات

اشاره

یکی از آثار ماندگار مرحوم آل غفور، تألیفات ایشان است که برخی از آن ها به چاپ رسیده و برخی چاپ نشده‌اند که در دو بخش جداگانه به معرفی آن ها می-پردازیم.

الف) آثار چاپ شده

اوصاف روزه داران: شرح خطبه ی شعبانیه پیامبر صلی الله علیه و آله که حاوی 26 سخنرانی ایشان در ماه مبارک رمضان 1369 ﻫ.ش در مسجد امام حسن علیه السلام می باشد و توسط نشر دارالمجتبی در سال 1383 ﻫ.ش به چاپ رسیده است.

ب) آثار چاپ نشده

ویژگی های اخلاقی آن مرحوم

1. عشق به عبادت

خوشتر آن باشد که سرّ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

آیت الله سید محمد حسن آل غفور، امام جمعه ی پیشین شوشتر که سال‌ها با آن مرحوم معاشرت داشته ، جنبه ی عبادی ایشان را چنین توصیف می کند:«ایشان برنامه ی عبادی خاصی داشتند مثلاً در ماه های مبارک رمضان که هوای نجف خیلی هم سرد بود و کوچه ها یخ می زد، یک ساعت قبل از اذان صبح به حرم مشرف می-شد و نماز شب می خواند و نماز صبح را هم در آن جا می خواند و بعد از نماز صبح هم روی صفه ی حضرت امیر می نشست و تا طلوع آفتاب قرآن تلاوت می کرد.

و شب ها نیز بعد از درس آیت الله خویی (ره) و بعد از مباحثه، برای عرض سلام به حرم مشرف می شد. این کار هر شب ایشان در 13 سال حضور در نجف اشرف بود». ⁽²⁾

برخی از زائران نقل کرده اند وقتی ایشان در سرزمین مقدّس عرفات دعای شریف عرفه را می‌خواند، ما احساس می کردیم که ملاّئک دارند دعا را با ایشان زمزمه می کنند. ⁽³⁾

آیت الله حاج سید طیب جزائری رییس مؤسسه علوم آل محمد صلی الله علیه و آله و از اساتید حوزه، از معاشرین آن مرحوم چنین می گوید: «چند بار با ایشان پیاده از نجف اشرف به کربلای معلاّ رفتیم که تقریباً سه روز طول می کشید اما خوش خلقی ایشان سبب آسانی سفرها می شد. در این سفرها آن قدر دعا می خواند که من لقب دَعّاء به او دادم (کسی که از دعا خواندن خسته نمی شود)». ⁽⁴⁾

2. اخلاص در عبادت و سایر اعمال

عن الصادق علیه السلام: «من تکلّم لله و عمل لله و علّم لله دُعِیَ فی ملکوت السماوات عظیماً؛ هرکس چیزی را برای خدا یاد گیرد و برای خدا عمل کند و برای خدا به دیگران یاد بدهد، در ملکوت آسمان‌ها شخصیت بزرگی خوانده و معرفی می شود».

آن مرحوم با تمسک به آیه ی شریفه ی «قل إنّ صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین؛ ⁽¹⁾بگو نماز و عبادت من و زندگی و مردنم همه برای خداست»، ⁽²⁾قصد قربت و خلوص نیت را نخستین شرط لازم هر کاری خصوصاً برای سربازان امام زمان (عج) می دانست و علت ماندگاری آثار بزرگانی چون شیخ طوسی و انصاری و امام (ره) را اخلاص آنان می شمرد. ⁽³⁾و می‌فرمود: سخنی که از دل برآید لاجرم بر دل نشیند. در این مورد به دو خاطره از آن مرحوم بسنده می‌کنیم. اول اینکه فرموده بودند اولین منبری که رفتم بعد از جلسه، بانی پول کمی به من داد. جریان را به برادرم (سید مرتضی) گفتم. ایشان فرمود اگر برای امام حسین منبر می روی برو و اگر برای پول می‌روی از امروز دیگر منبر مرو. گفته ی ایشان را آویزه ی گوشم قرار دادم که فقط بکوشم قربة‌إلی الله منبر بروم.

دوم این که فرموده بودند روزی جلوی ضریح حضرت امیر علیه السلام بودم. آخر ماه بود و از شهریه ام مبلغ اندکی باقی مانده بود. یک آقایی آمد جلو و گفت حاج آقا چیزی در منزل نداریم به من کمک کن. آن پول کم را به او دادم. رو کردم به قبر حضرت و به ایشان عرض کردم مگر خدا نفرموده «من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها؛ هر کس کار نیکی کند ما به او ده برابر می دهیم». چیزی نگذشت که یک گروه ایرانی وارد حرم شدند. یکی از آن ها رو به من کرد و گفت آقا سید بیا برای ما زیارتنامه بخوان. من هم برای آنان زیارتنامه خواندم. مبلغی به من دادند که وقتی نگاهش کردم دیدم دقیقاً ده برابر مبلغی است که من به آن مرد داده بودم؛ یعنی بعد از چند دقیقه هم عنایت مولا علی علیه السلام و هم وعده خداوند را مشاهده کردم. ⁽⁴⁾

3. برخورداری از صفای درون

آیت الله سید محمد علی موسوی جزائری نماینده ی محترم ولی فقیه و امام جمعه ی اهواز و عضو خبرگان نقل می‌کند: یک شب به قصد تشرف به مسجد کوفه و زیارت حضرت مسلم علیه السلام به سمت کوفه رفتم. شب خلوتی بود و من هم تنها بودم. صحنه ی مظلومیت مسلم علیه السلام و بی وفایی مردم کوفه برایم مجسم شد. شروع کردم گریه کردن و با خود اشعار و کلماتی را در رثای مظلومیت ایشان زمزمه کردم. بعد از نیم ساعت به حال خود آمدم. فردا صبح در منزل ما مجلسی بود. حاج آقا آل غفور زودتر از دیگران به منزل ما آمدند به من گفتند فلانی دیشب شما برنامه ای درباره ی حضرت مسلم داشته اید؟ گفتم چطور؟ فرمود دیشب در فلان ساعت (حدود همان ساعتی که من در مسجد کوفه بودم) خواب دیدم دفتری از جیبتان بیرون آوردید و گفتید قصیده ای برای مسلم علیه السلام سروده ام، می-خواهم آن را برایتان بخوانم. حالا شعر را ببینم چیست؟ اتفاق دیشب را برایشان بیان کردم و عرض داشتم رویای شما صادقه بوده. بنده از این رویای صادقه به صفای درون ایشان پی بردم؛ چون غیر از من و خدا کسی از آن ما جرا خبر نداشت. ⁽¹⁾

4. بهره مندی از قلب سلیم

«یوم لاینفع مال و لابنون الا من أتی الله بقلب سلیم؛ ⁽²⁾روز قیامت مال و پسران سودی نمی بخشد مگر کسی که دارای قلب سلیم است. نکته ی جالب در این آیه اینکه نفرموده قلب سالم، بلکه فرموده قلب سلیم؛ یعنی قلبی که نه تنها مجذوب متاع های دنیوی و به دست آوردن ثروت و قدرت نیست بلکه بر خلاف عقربه ی آن حرکت می کند که بیان نمونه های ذیل در مورد مرحوم آل غفور مبیّن آن است.

فرزند ایشان سید محمود می گوید یک روز وارد سایتی شدم دیدم که کتاب اوصاف روزه داران که پدرم تألیف کرده بود، به طور کامل در آن سایت درج شده طبق قانون کپی رایت باید از صاحب اثر اجازه بگیرند و بعد اقدام کنند. به پدرم گفتم آنان از شما اجازه گرفته اند این کار را کرده اند یا نه؟ فرمودند نه گفتم این کار خلاف قانون است و پی گرد قانونی هم دارد. ایشان فرمودند تازه بهترهم شد چون عده ی بیشتری از کتابمان استفاده می کنند و هدف از تألیف و انتشار ما هم همین است. ⁽¹⁾

ایشان می‌گوید: بنده شرحی بر کفایۀ مرحوم آخوند نوشته ام اما چون کتاب منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة به قلم استادم مرحوم آیت الله سید جعفر مروّج از چاپ خارج شد و دیدم شرح خوبی است، از چاپ شرح خودم خود داری کردم.

5. ساده زیستی و بی تکلّفی

آیت الله حاج سید محمد حسن آل غفور، امام جمعه ی پیشین شوشتر و برادر زاده ی آن مرحوم می‌گوید: «ایشان از همان دوران کودکی که تحت تکفل پدر مکرم ما بود، ساده زیست بود. همین طور در نجف با توجه به هوای گرم و سوزان آنجا در سال‌های آخر اقامتش، پنکه و یخچالی تهیه کرده بود. به قم که آمد، زندگی ساده ای داشت. خودش به بازار می‌رفت و خرید می کرد و آنها را تمیز و مرتب می نمود. بعد ها هم یک پیکان خرید. بعد از مدّتی فرمود این هم احتیاج نیست. در حالی که

قسمتی از منزلش را رطوبت گرفته بود، قسمتی موریانه زده بود و قسمتی هم گچش ریخته بود، برایش اصلاً فرقی نمی کرد. ⁽¹⁾

باز ایشان اظهار می دارد که در استفاده از وجوهات، محتاطانه عمل می کرد. اخیراً فرش‌های منزلشان را نو کرد و تعبیرش این بود حالا که کتاب‌هایم چاپ می-شود و خودم درآمدی دارم و وجوهات شرعیه نیست و مال خودم است، به خود اجازه دادم که فرش ها را نو کنم. ⁽²⁾

6. رعایت حقّ الناس

ایشان در مصاحبه با نشریه ی شریعت ⁽³⁾بعد از اظهار تأسف از عدم پرداختن به مسائل معنوی حتی گاهاً توسط طلاب، می فرماید در زمانی که ما نجف بودیم شب‌ها کسی با کفش صدا دار راه نمی‌رفت که مبادا تمرکز حواس طلاب به هم بخورد.

آیت الله حاج سید طیب موسوی رییس حوزه علمیه ی اهواز از دوستان ایشان، بعد از بیان حدیثی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام پیرامون مقام والای فقها؛ «انّ الله اذا اراد بعبد خیراً فقهه فی الدین؛ خدا هرگاه بخواهد به بنده ای خیر برساند او را فقیه در دین می کند»، می‌فرماید: روزی در مسجد امام قم خدمتشان بودم، دیدم نافله های عصر را بعد از عصر می خواند. علّت را پرسیدم، فرمود اگر هشت رکعت نافله بین الصلاتین بخوانم، مأمومین معطل می شوند و به زحمت می افتند. ⁽⁴⁾

7. بهره مندی از ثبات و صلابت نفس

روزی بنا شد همراه پدرم جهت عیادت عمه ام به اهواز برویم. در فکر تهیه ی بلیط بودم. نوه ی عمه ام که داماد ما می شود به همراه من زنگ زد و گفت عمه به رحمت خدا رفته. چون پدرم سکته کرده بود، از اتاق بیرون رفتم. به رفتار من مشکوک شد. گفتم چیزی نیست عمه حالش بد است. تا این حرف را زدم فرمود: «انا لله و انا الیه راجعون» من در این دنیا خودم را برای همه چیز آماده کرده ام. ⁽⁵⁾

8. دقّت در اجتناب از گناه

تقوا و تقدس برای ما خیلی اهمیّت داشت. در آغاز طلبگی با یکی از هم مباحثه هایم به نام حاج سید علی ناشرالاسلام که بعدها در سوریه او را شهید کردند، با هم صیغه ی نذر خوانده بودیم که اگر خدای نخواسته عمداً به نامحرم نگاه کردیم، باید کفّاره ی آن روز، روزه بگیریم. ⁽¹⁾

9. تقدم در سلام بر دیگران

سلام تنها عمل مستحبی است که لنگه ی مستحب آن، ثواب بیشتری بر لنگه ی واجبش دارد. امام حسین علیه السلام فرمود: «سلام کردن هفتاد حسنه دارد که 69 تای آن برای سلام کننده و یکی برای جواب دهنده، که واجب است. و نیز روایات، ما را تشویق به سبقت بر سلام کرده؛ براین اساس مرحوم آل غفور چنین بود. حتّی پشت گوشی تلفن معمولاً هنگامی که به ما زنگ می زنند، می گوییم اَلو، یا می گوییم بفرمایید! ولی آن مرحوم وقتی گوشی‌شان زنگ می خورد، بدون اینکه توجه کند طرف پیر است، جوان، غریبه، آشنا، عالم یا غیرعالم است و چه شخصیت حقّوقی دارد یا ندارد، بلافاصله بدون اینکه مهلت سلام به طرف مقابل بدهد، می‌فرمود سلام علیکم. ⁽²⁾

10. بهره مندی از آراستگی ظاهر

آموزه های دینی ما به ما آموخته اند که «إنّ الله جمیل و یحب الجمال؛ یعنی خدا زیباست و زیبایی را نیز دوست دارد». بر این اساس و با تأسی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرتباً به آینه نگاه می کرد، محاسن شریفش را شانه می کرد. علاوه بر عطر ذاتی که داشت، خود را معطر می کرد و لباس تمیز می پوشید؛ این کارها را انجام می داد. یکی از شاگردانش می گوید من که سال‌ها از محضر استاد تلمذ می کردم، غیر از تمیزی و ظاهر آراسته از ایشان چیزی ندیدم. یک روز در پاسخ یک سؤال شرعی به من فرمود، من به خاطر اینکه یقین کنم نمازم را با لباس پاک می خوانم برای نماز لباسی جداگانه دارم که کاملاّ پاک و تمیز است. ⁽³⁾

11. شوخ طبعی و بذله‌گویی

شوخ طبعی آن مرحوم زبان زد عام و خاص بود و یکی از عوامل جذابیّت بیانات ایشان به شمار می رفت. دراین زمینه به بخشی از مصاحبه ایشان با نشریۀ حجره ⁽¹⁾اشاره می‌شود:

ایشان در جواب این سؤال که مرز طنز و تمسخر و استهزاء چیست، می فرماید: روایات، دال بر این‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام شوخی می کردند. سیره ی علما و اساتید نیز چنین بوده‌است؛ به گونه ای که اگر از من بپرسند کدامیک از علما اهل شوخی بوده اند، من می گویم کدامشان اهل شوخی نبوده اند. بعد استدلال می کند به بیان پیامبر که فرمود:«انّی لأمزَح و لا أقوَلَ إلا حقّاً؛ من شوخی می کنم ولی غیر از حقّ چیزی نمی‌گویم» در ادامه به مرز میان طنز و استهزا پرداخته و می فرماید: مرز این است که از خطّ قرمز عبور نکنیم؛ یعنی این طنز و شوخی ها دروغ، غیبت، تحقّیر، تمسخر و استهزای دیگران نباشد و احترام متقابل حفظ شود. همان طور که این نکات در داستان خرما خوردن پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام که در کتاب (از هر چمن گلی) آورده ام، رعایت شده. داستان این است: پیامبر صلی الله علیه و آله خرماها را که می‌خورد هسته‌اش را می ریخت جلوی علی علیه السلام. خرما که تمام شد، به علی علیه السلام فرمود: «یا علی من کثر نواه هو اکول؛ کنایه از اینکه ای علی تو پرخوری! علی علیه السلام در جواب فرمود: یا رسول الله، الأکول من أکل مع ا لنّواه، یعنی پر خور کسی است که خرما را با هسته اش می خورد.

12 .توجه و کمک به خانواده

موقعی که از نجف به شوشتر می آمد، کمتر بیرون از خانه می رفت. گفتند شما چرا بیرون نمی‌روید. فرمود ما در نجف که هستیم به خاطر تحصیل و تدریس غالباً در بیرون از خانه هستیم. می‌خواهم کمبود محبت‌ها را جبران کنم و در امورات خانه به خانواده کمک می کرد. قبل از اینکه خداوند سید محمد - پسر بزرگش - را به ایشان عطا کند، دو تا بچه داشته که بیمار بود و می بایست به بدن آنها روغن می-مالید تا صبح بیدارمی مانده و به آنها می رسیده که البته عاقبت هم هر دوشان فوت می کنند. ⁽²⁾

13. ارادت به ساحت مقدّس اهل بیت علیهم السلام

در آن شرایط سخت نجف و مشکلات مالی و معیشتی که داشتند، مجلس روضه می گرفت و در ماه مبارک رمضان افطاری می‌داد. ⁽¹⁾هم ایشان و هم برادرش - پدر ما - ارادت خاص به امام حسین علیه السلام داشتند؛ به گونه ای که تا مرثیه امام حسین علیه السلام را می‌خواندند، گریه می کردند و دیگر نمی‌توانستند مطالبشان را ادامه دهند. ⁽²⁾حجت الاسلام سید مهدی طباطبایی - پدر سیدمحمدحسین طباطبایی حافظ خردسال قرآن کریم - خاطره ای را از استاد چنین بیان می کند: یکی از چیزهایی که در تدریس آیت الله آل غفور، بنده و محمد حسین دیدیم و برای ما درس عملی بود، این بود که به مجرّد ذکر مظلومیت اهل بیت علیهم السلام حین درس یکدفعه می زدند زیر گریه به گونه‌ای که دیگر نمی‌توانستند درسشان را ادامه دهند. البته چون محمد حسین ما خردسال بود، برای اینکه چندان روحش آزرده نشود و آثار منفی به او نگذارد، آرام آرام اشکش را پاک می کرد، مطلب را عوض می کرد و یک مطلب خنده‌داری می گفت و ایشان واقعاً مصداقی از {هو أضحک و أبکی} بود؛ یعنی دارد می‌خنداند و می گریاند. ⁽³⁾

14. مهمان نوازی

اخلاق عجیبی داشت. در ایامی که هوا گرم بود و من و سید محمدحسین خدمتش می رسیدیم، با آن کهولت سن و کسالتی که داشت، برای ما چای یا هندوانه یا خربزه می آورد. و خودش قاچ می کرد و به ما می داد. هرچه اصرار می کردم من این‌کار را بکنم، اجازه نمی داد. گاهی هم که بر اثر کسالت، درس محمد حسین را تعطیل می کرد، بعداً که خوب می شد، خودش اطلاع می داد و ما دوباره می‌رفتیم و ایشان همان‌طور پذیرایی می کرد. جالب تر اینکه با آن همه مشغله ای که داشت، کودک هفت ساله ای را پذیرفت که نزدش درس بخواند. و جالب تر ازآن اینکه برای اینکه به محمد حسین شخصیت بدهد، همان جزوه های اخلاقی را که به دانشجویان می داد به ایشان هم می داد و می فرمود آنها را مطالعه کن. او هم نمی-گفت اینها برای من سنگین است؛ یعنی اعتماد و احترام طرفینی بود.

آری ویژگی های ارزشمند اخلاقی فوق بود که توانسته بود از آن مرحوم، عالمی چند بعدی و جامع‌الاطراف بسازد که بتواند در عصر دیجبتال و مدرنیته که عصر انفجار افکار و عقاید و مکاتب گوناگون است، اسلام را به صورت علمی و عینی به مردم معرفی کند و در سایه سار آن، مشکلات اجتماعی و روحی و روانی آنها را حل نماید.

فرزندان

آن مرحوم در سال 1337 ﻫ.ش با یکی از سلاله های زهرا علیها السلام وصلت نمود و میوه ی پرثمر آن پنج پسر و سه دختر بود که دو تن از پسران ایشان در کودکی از دنیا رفتند، اما سه پسر به نام‌های:

حجت الاسلام والمسلمین حاج سید محمد آل غفور مسؤل اعزام نخبگان دفتر تبلیغات

سید احمد آل غفور، مسؤل مرکز مطالعات و پژوهش حوزه

و سید محمود آل غفور، مهندس الکترونیک در سازمان هواپیمایی کشور و سه دختر از ایشان به یادگار مانده است.

لازم به ذکر است یکی از دامادهای ایشان (حجت الاسلام سید مصطفی آل غفور) مسؤل کتابفروشی دارالشفا، و روحانی می باشد.

رحلت غم انگیز

آن مرحوم در تاریخ 15/9/1387 ﻫ.ش برابر با ششم ذی الحجه 1429 ه-.ق در روز جمعه بعد از 70 سال عمر با برکت به لقای معبود خویش شتافت و همه ی دل‌ها را غمگین خویش نمود که تشییع جنازه ی باشکوهش را برخی از مراجع عظام تقلید و نمایندگان برخی بیوت و علما و بازاریان و شاگردان و اقشار مختلف مردم همراهی می کردند و بعد از طواف به دور ضریح مطهر کریمه ی اهل‌بیت فاطمه معصومه علیها السلام و خواندن نماز بر پیکر مطهرش توسط حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی در قبرستان شیخان به سمت قبله همجوار قبور پدر و مادر آیت الله العظمی فاضل لنکرانی به خاک سپرده شد.

عاش سعیداً و مات سعیداً. روحش شاد و یادش گرامی باد.

بعد از ارتحال ملکوتی ایشان، پیام تسلیتی از سوی آیت الله سید محمد تقی حکیم از علمای برجسته ی خوزستان مقیم تهران خطاب به فرزند ارشدشان ارسال گردید که متن آن چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم

العلماء باقون مابقی الدهر

این جانب فقدان آن عالم ربّانی را به بیت محترمشان به ویژه فرزند برومند ایشان حجت الاسلام سید محمد آل غفور تسلیت عرض می کنم و برای آن فقید سعید همجواری با اجداد طاهرینش و برای بازماندگان، صبر و اجر مسألت می نمایم.

سید محمد تقی حکیم

نیز مجالس مختلف ترحیمی از جمله در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام منعقد گردید و خطباء و گویندگان در مورد سجایای اخلاقی ایشان سخن گفتند. با این شعر سخن را به پایان می بریم:

در چهره ی تو نور خدا می دیدیم

این آینه را چه با صفا می دیدیم

در سینه، گل محمدی وا می شد

هرگاه تبسم ترا می دیدیم

شاعر: سید محمدجواد شرافت

منابع

آیت‌الله سید محمد تقی وحیدی بهسودی (ره) / سیدمحمد حیدر فاضلی (حاجی زاده بلخابی)

اشاره

تولد و پیشینۀ خانوادگی

شهرستان بهسود از توابع ولایت میدان وردک، و از دیرباز به عنوان جزوی از مناطق شیعه نشین و عالم‌خیز در کشور افغانستان مطرح بوده‌است. علما و دانشمندان نامور و مشهوری از این خطه برخاسته‌اند. سال1329، سبزدرخت کجاب، حصۀ دوم بهسود از ولایت میدان وردک، پذیرای قدوم فرزندی شد که پدرش او را سیدمحمدتقی نامید.

پدر وی مرحوم حجت الاسلام و المسلمین سید اسماعیل آخوند از علمای منطقه بود و در صرف و نحو و ادبیات عرب تبحر زاید الوصفی را داشت؛ به گونه ای که در دهه شصت و هفتاد شمسی که در حوزه علمیه قم حضور داشت، مهارت و استادی وی کاملاّ مشهود بود و در بحث ها و مناظره ها، گوی سبقت را نسبت به بسیاری از علما، از آن خود می‌نمود.

نسب سیادت این خانواده، به شاه یحیی قلندر می‌رسد. و نسب شریف شاه‌قلندر از طریق زید شهید، به امام سجاد و امام حسین: می‌رسد. ⁽¹⁾امروزه حرم و بارگاه این سید جلیل‌القدر در منطقۀ میدان وردک - که در اطراف کابل واقع است - محل التجا و زیارتگاه عموم مردم است.

تحصیل در بهسود

مرحوم آیت‌الله وحیدی (ره) در شش سالگی، دروس مقدماتی و ادبیات عرب را از محضر پدر آموخت. والد عالمش که در سالهای زندگی تلخ و دشوار افغانستان آب دیده و مقاوم شده بود، تلاش مضاعف خود را بر آن داشت تا فرزندانش، خصوصاً فرزند کوچکش، سید محمد تقی، دروس را به طور مطلوب یاد بگیرد و ملکه ذهن و وجودش شود. پدر، وی را با جدّیت آموزش می‌داد و به تعلیم می‌گرفت و از همان عنفوان نوجوانی این مثال اصیل را به او گوشزد می‌نمود که:« الدرس حرفٌ و التکرار الفٌ».

در کنار تاکید و تلاش پدر در امر تحصیل فرزند، جد و جهد و در عین حال استعداد سرشار سید محمد تقی نیز مزید بر علت شد تا ایشان در همان اوان کودکی، مورد تشویق و تمجید بزرگان علمی آن دوران قرار گیرد؛ به گونه‌ای که خود ایشان در خاطراتش می‌آورد:« روزی در یکی از روستاها با پدر به محضر یکی از علما رفته بودیم. آن عالم بزرگوار، از من سوال کرد، چه می‌خوانی؟ گفتم صمدیه. از من چند سوال صرفی و نحوی نمود، با اطمینان تمام سوالات را جواب دادم. آن عالم بزرگوار، بسیار خوشش آمد و مرا مورد تشویق قرار داد».

مرحوم استاد وحیدی، در بارۀ خاطرات تحصیل در نزد والدش می‌گفت:« صرف و نحو را در نزد پدر آن چنان خوب خوانده بودم که لغتی از قرآن نبود که به من گفته شود و من از لحاظ صرفی و نحوی، آن را حلاجی و تجزیه و ترکیب نتوانم کرد».

معلم مکتب‌خانه

طبق قانون دولت، در سال‌های تحصیل در نزد پدر، در کنار دروس حوزوی، بالاجبار باید در مدارس دولتی نیز مشغول تحصیل می‌شد و چون ایشان در خانه، نزد پدر دروس ابتدایی، از قبیل

خواندن، نوشتن، حساب و ریاضیات را آموخته بود؛ دروس مدرسه برای وی بسیار سهل و آسان بود. لذا به گفتۀ همه هم‌سن و سالانش، وی در مدرسه به جای معلم تدریس می‌کرد و مطالب درسی مکتب را به دانش آموزان درس می‌داد.

ذهن سرشار و هوش و ذکاوت وی، پدر را بر آن داشت تا او را برای ادامه تحصیل نزد استادان پرتوان آن زمان فرستاده و از محضر آنها تلمذ نماید؛ لذا برای فراگیری مغنی و جامی، نزد شیخ خان علی خواتی رفته و مدتی شاگرد آن استاد فرهیخته شد.

هجرت به کابل

برای سید محمد تقی، کم کم زمان آن رسیده بود تا برای علوم اهل بیت علیهم السلام از دیار خود به سوی شهر کابل کوچ نماید و از محضر اساتید بزرگ پایتخت مستفیض گردد.

در این اوضاع و احوال، پدر از لحاظ مادی در مضیقه بود و پولی نداشت تا به فرزندش بدهد تا برای او خرج و مخارج زندگی در کابل فراهم آید؛ لذا به فرزند پیشنهاد می‌کند شش ماه نماز استیجاری، برای تو می‌گیرم. آن را بخوان و پولش را صرف تحصیل در کابل نما. فرزند نیز قبول می‌کند و نماز استیجاری را می‌گیرد و وارد شهر کابل شده توسط بعضی از دوستان و ارادتمندان، در مسجد غزنی چی‌ها، اتاقی فراهم می‌آورد و به تحصیل خود ادامه می‌دهد.

اساتیدکابل

استاد وحیدی، درس لمعه را نزد حجت الاسلام و المسلمین، مرحوم حاج آقای فاضل بزرگ و بعدها نزد آیت الله العظمی واعظ بهسودی (ره) شروع می‌کند و درس فلسفه را نزد آیت‌الله عالم خاک‌آغه (ره) مشغول می‌شود. حاشیه ملاّ عبدالله را نیز نزد اساتید آن زمان فرا می‌گیرد.

از دیگر اساتید ایشان، مرحوم آیت‌الله ناصر است. جد و جهد و تلاش ایشان به حدی بوده که خودش می‌گوید:«در زمستان بسیار سرد کابل، مجبور بودم فاصله بسیار زیادی را پیاده طی نمایم تا از محضر آیت الله ناصر استفاده نمایم. چرا که گرفتاری‌های اجتماعی آیت الله ناصر بسیار زیاد بود. وقتی از ایشان خواستم تا درسی را پیش ایشان بیاموزم، فرمود من تنها بلافاصله بعد از نماز صبح وقت دارم، آن هم برای نیم ساعت، و الا می روم دنبال مشاغل و گرفتاری‌هایی که دارم. اگر در این ساعت می‌توانی بیایی، بیا و الا وقت ندارم. من هم که تلاش و کوششم این بود که درس‌ها را خوب

و کامل بخوانم، قبول کردم و مجبور بودم، نیم ساعت قبل از اذان صبح بلند شوم و پیاده به طرف مسجد آیت‌الله ناصر (ره) حرکت کنم تا در موعد مقرر سر درس برسم.»

مرحوم آیت الله تقدسی (متوفی 1390ش) از جمله اساتیدی است که مرحوم وحیدی چند صباحی از درس رسائل ایشان استفاده نموده است. آیت الله تقدسی در خاطراتش در مجلس ختم آن بزرگوار در مدرسه محمدیه کابل این چنین عنوان کرد: « وقتی او پای درس من آمد، دیدم بحر موّاج علم است و استعداد سرشار دارد؛ تخلص او را بنده انتخاب کردم. اول عندلیب بود. گفتم این تخلّص در شأن شما تناسب ندارد. خوب است تخلص شما آقای وحیدی باشد؛ یعنی وحید و یگانه در علم اصول، وحید در علم فلسفه، در ادبیات، در فقه و در تمام علوم متداول.

مدرسۀ علمیه محمدیه کابل

تقریباً پنج سال از ورود مرحوم استاد وحیدی به کابل می‌گذشت که به کوشش و تلاش حضرت آیت الله العظمی واعظ(ره) مدرسه محمدیه کابل افتتاح شد و اولین کرسی تدریس در آن مدرسه به صورت مدرن و امروزی در کابل به وجود آمد. مرحوم وحیدی، از جمله شاگردان ممتازی بودکه در این مدرسه مشغول تلمذ و در عین حال تدریس شد.

در این مدرسۀ مبارکه بود که زمینه استفاده از محضر استاد بزرگوار حضرت آیت الله واعظ (ره) فراهم گشت و او با استعداد و تلاش علمی و ورعی که از خود نشان داد، بهترین شاگرد آن بزرگوار به حساب آمد. گرچه علاقه و احترام یک طرفه نبود، استاد بزرگوارش نیز به عنوان یک استاد دلسوز او را همیشه مورد تفقد قرار می‌داد.

تقوی و ورعی که استاد عظیم‌الشأن بارها و بارها از شاگرد کم سن وسالش دیده بود، او را به عنوان پیش نماز در مسجد مدرسه به جای خودش منصوب کرد.

به گفته مرحوم استاد وحیدی، وقتی استادم برای ضرورتی خارج از کابل بود، آقای واثق که فزرند بزرگ آقا مسئولیت مدرسه را بر عهده داشت، بنده را به عنوان پیش نماز مدرسه منصوب می‌کرد.

حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد سرور امینی (ازشاگردان ایشان) می‌گوید:«آقا نظر و توجه خاصی نسبت به ایشان داشت که بیانگر فضل و علم او بود.مرحوم پدرم حجت‌الاسلام والمسلمین حاج سید قاسم امینی(وکیل امام راحل و برخی مراجع) از آیت‌الله وحیدی ذکر خیر می‌کرد و می‌گفت تنها کسی که جای حضرت آیت‌الله واعظ را از لحاظ علمی، تقوا و تواضع پرخواهد کرد، استاد وحیدی

است. وقتی در قم خدمتشان رسیدم و تعبیر پدر را یادآور شدم، از روی تواضع فرمود: (استغفرا الله) اگر خدا او را از ما نمی گرفت به تعبیر همۀ علما، ایشان تنها کسی بود که خلاء و جایگاه علمی حضرت آیت الله واعظ را پر می‌کرد.

سید قاسم امینی نقل کرده: در بیمارستان علی‌آباد کابل بستری بودم. چند عالم و سید بزرگوار به عیادتم آمدند. در آن موقع یازده ساله و بچّه طلبه‌ای بیش نبودم. دیدم استاد وحیدی در معیت استادش حضرت آیت‌الله واعظ، برادر استادش سید جعفر و فرزند استاد، سید جان به بیمارستان آمده‌اند و عیادت و غریب‌نوازی نمودند. الان که بیش از پنجاه سال از عمرم می‌گذرد، اگر در بیمارستان بستری شوم، شاید کسی به عیادت نیاید! امّا آن عالم فرزانه با قلب رئوف و بزرگواری که داشت، جریان بستری شدن یک پسربچۀ غریب و بیمار را با استادش در میان می‌گذارد و به بیمارستان می‌آیند و آن‌گونه مرا مورد لطف و نوازش قرار دادند.

تدریس در کنار تحصیل

آیت‌الله نوری کابلی ⁽¹⁾در بارۀ آن سال‌ها می‌فرماید:«از ویژه‌گی‌های استاد وحیدی تقوای بالای ایشان در دورۀ جوانی است که او را در بین طلبه‌ها ممتاز ساخته بود. او از معنویت و نورانیت خاصی برخوردار بود. طلبه‌ای بود در حدود سن بیست سال، که بعد از اساتیدش در مدرسۀ محمدیه درس می‌داد که جمع زیادی در آن شرکت می‌کردند. ایشان خیلی اهل کار وتلاش و زحمت بود. گذشته از این که نزد آیت الله واعظ، کفایه می‌خواند، در همان سنین بیست سالگی تدریس نیز می‌کرد. برای عده ای از طلاب مقدمات، سیوطی، معالم و... را درس می گفت. شروع دروس حوزوی ما با ایشان بود. صرف‌میر، عوامل و هدایه، صمدیه، قسمتی از سیوطی و معالم را نزد ایشان خواندم که دیگر این درس ها را نزد کسی نخواندم.»

سال‌های 52 یا 51 بود که درس مکاسب را شروع می‌کند. از دوستان طلبه می‌شنود که استادش حضرت آیت‌الله واعظ (ره) فرموده‌است، من امسال درس کفایه را شروع می‌کنم و این آخرین باری است که کفایه را تدریس می نمایم و دیگر کفایه را تدریس نخواهم کرد.

شوق خواندن درس کفایه در محضر استاد، وی را بر آن داشت که در درس کفایه شرکت کند. کمر همت را بست و مشغول تلمذ از محضر استادش شد. چنان خوب درس می‌خواند که نه تنها مورد تحسین استادش قرار می‌گرفت، بلکه بیست و چند نفری که در نزد استاد تلمذ می‌کردند، وی را به عنوان استاد هنگام مباحثه انتخاب کردند و دلیل آنها نیز این بود که شما نکته‌های کلام استاد را بسیار خوب یاد می‌گیرید.

شیرینی مطلب

حجت‌الاسلام والمسلمین سید یوسف موسوی ورسی، از شاگردان ایشان، به نقل از استادش خاطره‌ای را نقل می‌کند که در سال‌های تحصیل و تدریس در کابل، از میان هفتاد، هشتاد تن از طلاب مدرسه محمدیه که نزد آیت‌الله واعظ درس می‌خواندیم، بنده مبصر بودم. روزی در موضوعی علمی، همه یک نظر و بنده نظر دیگری داشتم. نزد استاد رفتیم. طرح بحث صورت گرفت. استاد حقّ را به بنده داد که شرینی آن مطلب هنوز در کامم هست.

بر مسند خطابه

از ویژگی‌های بارز مرحوم آیت‌الله وحیدی از عنفوان جوانی، تبحر و کوشایی ایشان در امر مهم تبلیغ و وعظ و خطابه بوده است. وی در سن بیست سالگی، از خطبای بنام شهر کابل بوده و به شیوۀ قدما، که سبکی حماسی و بلیغ و مهیج داشته اند، سخن می‌گفته است.

محقّق و مدرس سطوح عالی و حکمت حوزۀ علمیه قم، استاد هاشمی‌نژاد بلخابی که از دوستان ایشان محسوب می‌شود، می‌گوید:«شأن مرحوم آیت‌الله سید محمد تقی وحیدی بیشتر شأن درسی و تدریسی بود. در کابل هم به عنوان مدرس و در کار خطابه و تبلیغ به عنوان خطیب سرشناس مطرح بود. خطیب سنتی که می‌توان گفت ایشان بیانگر سبک خطابه در کابل بود که در آن شهر خطابه خیلی اهمیت داشته است. کابل خطیبان بزرگی داشت. ایشان نمایندۀ آن سبک سنتی و حماسی بود که در این روش، منبری با شدت و پشت‌سر هم کلمات را ادا می‌نماید. خطابه خطبای کابل به همین سبک بود؛ مانند مرحوم آقای مصباح، آقای مجاهد و دیگران کابل در آن دوره خطیب و عالم زیاد داشته است. ایشان از آن نسل و عالم صاحب فضایل اخلاقی و دارای معنویت ویژه بود.»

قدرت علمی

از ویژگی علمی و تحصیلی مرحوم آیت‌الله استاد وحیدی این بود که تا کاملاّ مسلط به فهم یک متن درسی نمی‌شد، آن رها نمی‌کرد.

می‌کوش به هر ورق که خوانی

تا معنی آن تمام دانی

مرحوم وحیدی، گاهگاهی که از آن دوران یاد می‌کرد، می‌گفت: « در آن هنگام که کفایه را در نزد استاد می‌خواندم، به قدری خوب خوانده بودم که وقتی چشم‌های خود را می‌بستم، تمام کفایه و نکات آن یادم می‌آمد».

خاطره‌ا‌ی از استادش

حجت‌الاسلام والمسلمین امینی به نقل از ایشان می‌گوید:«در مجمعی که چندصد دانشجوی دانشگاه کابل و عامۀ مردم شیعه و سنی کابل حضور داشتند، کسی از مولوی منصور راجع به آداب شیعگی و وضو به طریق این مذهب سؤال نمود. او با صراحت و جسارت گفت شیعه چنین و چنان است و وضویش کاملاّ باطل است!

مرحوم حضرت آیت‌الله واعظ از روی احساس مسؤولیت بحثی علمی و فقهی را با مولوی مطرح نمود و مجلس یکپارچه گوش فرا می‌دادند که سرانجام این مناظره به کجا می‌انجامد. پس از مدتی مولوی منصور چنان عاجز، بی‌برهان و بی‌دلیل شد که حقّ را به آیت‌الله واعظ داد و گفت هرچه آقای واعظ بفرمایند، درست است! نتیجه آن محفل و پیروزی آن فقیه شیعه بر عالم سنی مذهب، مثل توپ در کابل پیچید به ویژه اینکه بسیاری از مستمعین را دانشجوها تشکیل می‌دادند و خبر به مطبوعات هم کشیده شد.»

هجرت به قم

دوران تحصیلی در مدرسه محمدیه کم کم رو به پایان بود و ایشان به پیشنهاد استادش آیت الله واعظ، راهی ایران شد.

عطش علم خواهی، این عالم عامل را در سال 1355 وارد حوزۀ جهانی قم مقدّسه نمود و ایشان با ورود به حوزۀ علمیه قم و درک محضربزرگان علم و فقاهت، فصل جدیدی در زندگی علمی و معنوی‌اش رقم خود و تاریخ روشنی را برایش ترسیم نمود.

نمرۀ بیست

ایشان در خاطره‌ای نقل می‌کند:«وقتی وارد حوزۀ علمیۀ قم شدم و خواستم برای شهریه امتحان بدهم، قرار شد نزد استادی کفایه را امتحان بدهم، مشغول خواندن مطلبی در کفایه شدم. یک صفحه کامل خواندم، استاد ممتحن نگاهی به من کرد و هیچ نپرسید و سپس در ورقه امتحان من، نمره بیست را گذاشت. نمره را آوردم نزد دفتر دار، این نمره را به همه نشان می دادند که یک فرد افغانی از این استاد ممتحن نمره بیست آورده است، آن هم از درس کفایه!».

اساتید قم

این عالم‌جلیل‌القدردر طی سال‌ها تلاش و مجاهدت علمی، از میان سایر آیات عظام، بیشترین بهره را از محضر اساتید بنام دروس خارج فقه و اصول همچون مرحوم آیت الله میرزا جواد آقاتبریزی و حضرت آیت الله وحیدی خراسانی برد و از خرمن علم و فضل آن استوانه‌های علم و فقاهت، استفاده‌های شایانی کرد.

بر کرسی تدریس

ایشان از همان ابتدای ورود به ایران، همت بر آن گماشت تا کلاس تدریس خود را نیز رها نکند و با راهنمایی‌های دوستان، در مدارس الوندیه و شهابیه آن دوران مشغول تدریس شد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، روزگار بر همین منوال بود و در کنار شرکت در دروس خارج فقه و اصول، در مدارسی چون جامعة الزهراء و شهیدین مشغول تدریس شد. با بازگشایی مدرسه حضرت آیت الله گلپایگانی (ره) کلاس تدریس کفایه، رسائل و مکاسب ایشان شروع شد و با توفیق خداوند، توانست دو دوره کامل کفایه را از ابتدا تا انتها تدریس نماید و سومین بار نیز تا نیمه پیش رود.

حجت‌الاسلام والمسلمین آقای زکی از آشنایان و ارادتمندان ایشان می‌گوید: «همان‌طور که حیات و وجود موجودات و گیاهان بستگی به آب دارد {وجعلنا من الماء کل شیء حی} اگر عالم نباشد، انسان‌ها نیز می‌میرند؛ وجود ایشان برای مردم مثل آب حیات بود».

قم که آمد و درس خارج شروع کرد، دیگر نیاز نبود کفایه را تدریس کند. چون علم را از آیت الله واعظ گرفته بود. زبان و بیان و تفسیرات و شرحی که آیت الله واعظ در آن ممتاز بود. الان که سی سال است در ایران آمده‌ام مثل آیت الله واعظ را ندیده‌ام. بیان او عیناً بیان و علم آقا بود. مثل درس کفایه او پیدا نمی‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد سرور امینی (از شاگردان او) می‌گوید: «در درس ولایت‌فقیه ایشان شرکت می‌نمودم. واقعاً درس عمیق و تحلیلی بود و آن مباحث را به زیبایی مطرح می‌نمود و می‌فرمود این مباحث را از استادمان حضرت‌آیت‌الله میرزا جوادآقا تبریزی دارم. جزوه هم می‌داد. این درس که مصادف شده بود تقریباً با ایام بیماری استاد، خدا خدا می‌کردیم که ایشان سلامتی خودشان را بازیابد و ما از وجود علمی ایشان محروم نشویم».

حجت‌الاسلام والمسلمین سید یوسف موسوی ورسی (از شاگردان) نیز می‌گوید:

«بیش از ده سال با آیت‌الله وحیدی ارتباط و افتخار شاگردی او را داشتم. از لحاظ درسی بدون اغراق، کفایه را به قدری مسلط بود که وقتی شروع به تدریس می‌نمود، هیچ‌گاه تأمل و مکث در وسط مطلب نداشت و بسیار مسلط بود. شاید ما حمد را به آن روانی که ایشان عبارات کفایه را تدریس می‌کرد، مسلط نباشیم.

تا جایی که در خاطر دارم سه دوره جلدین کفایه تدریس کرد و مثل برخی اساتید، جایی را نینداخت. هر دوره، سه سال طول می‌کشید.آیت‌الله وحیدی در افغانستان هم مدرس مسلم و مسلط بود که آیت‌الله سید علوی سرخ‌جوی بامیانی از زمره شاگردان افغانستان ایشان به حساب می‌آید که فی‌الحال کرسی درس خارج دارد.

دوچیز انسان را زمین می‌زند

از خصایص استاد وحیدی این بود که نسبت به همه دعای خیر داشت و تکیه کلامش این بود که خداوند عاقبت ما را ختم به خیر گرداند؛ که واقعاً هم عاقبت به خیر شد.

فعالیت های جهادی

کودتای کمونیستی در افغانستان، علما و دانشمندان را بر آن داشت تا در پرتو تشکل حزبی، به کمک مجاهدین افغانی بشتابند. این رویداد با دعوت جمعی از علمای افغانی از جمله مرحوم وحیدی، از دانشمند فرهیخته حضرت آیت الله محسنی از سوریه به ایران رخ داد.

حزب حرکت اسلامی افغانستان تاسیس شد و ایشان در تاسیس حزب و کمک و جمع آوری کمک‌های مردمی نقش بسزایی داشت و با نفوذی که در بین مردم افغانی داشت، از پایه های اساسی حزب به حساب می‌آمد و با وجود اینکه هیچگاه به عضویت شورای مرکزی منصوب نشد و با وجود اصرار دوستان حتی برای یک‌بار در شورای مرکزی حزب حرکت قرار نگرفت، اما تاثیر مهم ایشان در ترویج این حزب کاملاّ مشهود بود.

بعدها با اصرار دوستان خصوصا شخص آیت الله شیخ آصف محسنی، رییس شورای روحانیت شد و وظیفه جمع آوری و سازمان دهی کمک‌های مردمی به مجاهدین و مناطق جنگزده را به عهده گرفت.

سال 1372 برای حضور در افغانستان وارد این کشور شد و مورد استقبال رهبران جهادی اعم از شیعه و سنی قرار گرفت. چهره علمی و روحیه جذاب و دلنشین وی مقامات دولتی را بر آن می داشت تا از او در جلسات فرهنگی و سیاسی دعوت شود و به عنوان سخنران، ایفای وظیفه نماید. اما شرایط جنگی و خفقان آن دوران سبب شد تا آن عالم مجاهد با وجود اصرار مقامات دولتی و سیاسی

سنی و شیعه از جمله برهان الدین ربّانی رییس جمهور وقت، به ایران بازگردد و در ایران به کارهای تدریس مشغول شود.

با خروج طالبان از کابل و تشکیل دولت جمهوری اسلامی افغانستان باز عزم جدی برای رفتن به وطن و خدمت به مردم افغانستان، برای وی حاصل شد و در این سال‌های اخیر پس از پایان دروس ایران به افغانستان سفر می کرد و در مدرسه محمدیه جمال مینه کابل - مدرسه‌ای که روزگاری را در آنجا مشغول تحصیل بود - تدریس را شروع می کرد و رونق مدرسه را می افزود.

منبر و خطابه

شوق و اشتیاق ایشان به منبر و خطابه، در کنار احساس وظیفه، از او یک سخنران چیره دست و ماهر ساخته بود.

اندیشۀ وظیفۀ شرعی روحانیت، بارها و بارها او را بر آن داشت که حتی در مجالسی که از لحاظ شأن اجتماعی در حد نازلی بود، حضور پیدا کند و به وعظ و سخنرانی بپردازد. هنگامی که به وی ایراد و اشکال می‌شد که شما نباید در مجالسی که شأنتان اجل از آن است حضور پیدا کنید؛ می گفت وظیفه شرعی، شأن و منزلت اجتماعی نمی‌شناسد. حداقل در این گونه مجالس روایتی خوانده می‌شود؛ این خود یک ارزش است. شاید موجب ثوابی شود و شاید وظیفه شرعی ساقط گردد.

تاکید بر ترویج اسلام و مبانی اسلامی با سخنرانی، وی را بر آن داشت که در طول سال، پنجشنبه و جمعه در شهرهای مختلف در بین برادران ایرانی و یا مهاجرین افغانی به تبلیغ و ترویج دین بپردازد.

شیوایی سخن و نغز بودن کلام وی سبب شده بود تا همیشه مجالس وعظ و سخنرانی ایشان مملو از جمعیت بوده وطرفداران پرو پا قرصی داشته باشد.

شهرت زاید الوصف ایشان در بین مهاجرین افغانی و انصار ایرانی، مهاجرین خارج از ایران را بر آن داشت که از ایشان حتی در کشورهای اروپایی از جمله انگلستان و استرالیا دعوت نمایند تا علاوه بر استفاده از سخنرانی، در جلسات پرسش و پاسخ و گفت و گوهای کلامی و دینی حضور بیابد و بخصوص جوانان از محضر ایشان تلمذ نمایند.

پژوهشگر و مدرس سطوح عالی حوزه استاد هاشمی‌نژاد بلخابی، در خصوص سفرهای تبلیغی ایشان می‌گوید:«سفری به استرالیا داشتیم؛ در سیدنی در مرکز اسلامی نبی اکرم صلی الله علیه و آله. سال بعد از ما

ایشان آنجا رفته بود. به همین خاطر تعلق خاطر بین ما ایجاد شد. مهاجرین کویت محفل بزرگی در محرم دارند. چهار هزار نفر از جمله رجال و شخصیت های غیر افغانی هم شرکت می کنند. سفیرو اعضای سفارت می‌آیند. دوست داشتند که چهره ای مطرح، دعوت شود. با ایشان تماس می‌گیرند، قم تشریف نداشت، بعد به سراغ ما آمدند. این، کاشف از آن بود که ایشان شناخته شده بود.

از باب اتفاق، سفری تبلیغی به لندن داشتیم. سفر دوم بنده بود. حدود هشت نفر با هم بودیم. در جمع ما آیت الله وحیدی شخصیت برجستۀ جمع محسوب می شد. البته سخنرانان خوبی در آن جمع بودند مثل مرحوم حاج آقای احسانی، که چهره‌ای علمی و شناخته شده بود. آقا زاده آیت الله رییس، آقای میرزایی جاغوری (امام جمعه جاغوری)، آقای حجت و شیخ زاده و... از علما و فضلا بودند. ایشان در این مجموعه، چهره‌ای وزین و سنگین محسوب می شد. نمازها کلا پشت سر ایشان برگزار می‌شد. پشت سر ایشان حرکت می کردیم. در مجلس، قبل از ایشان کسی دهان به سخن باز نمی‌کرد. سخن نهایی را ایشان می‌گفت.

از ایشان بسیار تجلیل می شد. در انگلستان جلسه بزرگ افغانی‌ها در لندن برگزار می‌شود. در شهرهای دیگر به خاطر وجود مهاجرین، بقیه آقایان به شهرهای دیگر فرستاده شدند. ایشان به خاطر جایگاهی که داشت در لندن نگه داشته شد.