ربانی امت روایتی از سیره امیرالمومنین علیه السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : مسجد جامعی، علی، 1337 -

عنوان و نام پديدآور : ربانی امت: « روایتی از سیره امیرالمومنین علیه‌السلام»/ علیرضا مسجدجامعی.

مشخصات نشر : تهران : نشر جمهوری، 1403.

مشخصات ظاهری : 476 ص.

شابک : 6800000 ریال: 978-600-468-178-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: 433 - 456.

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : روایتی از سیره امیرالمومنین علیه‌السلام.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق.

موضوع : 'Ali ibn abi-Talib‪, Imam I, 600-661

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Virtues

رده بندی کنگره : BP37/5

رده بندی دیویی : 297/951

شماره کتابشناسی ملی : 9741277

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

ویراستار دیجیتال: حدیثه کریمی

اشاره

ربّانيّ اُمّت

«روایتی از سیرۀ امیرالمؤمنین علیه السلام»

علیرضا مسجد جامعی

ربّانيّ أمّت «سیرۀ امیرالمؤمنین علیه السلام»

علیرضا مسجد جامعی

سرشناسه:

مسجد جامعی، علی، 1337 -

عنوان و نام پدیدآور: ربانی امت: «روایتی از سیره امیرالمومنین علیه السلام»/ علیرضا مسجد جامعی.

مشخصات نشر: تهران: نشر جمهوری، 1403.

مشخصات ظاهری: 476ص.

شابک: 0 - 178 - 468 - 600 - 978

وضعیت فهرست نویسی فيبا

یادداشت کتابنامه

عنوان دیگر: روایتی از سیره امیرالمومنین علیه السلام.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق.

موضوع: Ali ibn abi-Talib, Imam I, 600-661

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل

موضوع: Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661-- Virtues

رده بندی کنگره: BP37/5

رده بندی دیویی: 297/951

شماره کتابشناسی ملی: 9741277

دفتر و فروشگاه مرکزی خیابان انقلاب فخررازی شهدای ژاندارمری، غربی شماره 88 تلفن: 66485114

فروشگاه 1: خیابان جمهوری مقابل خیابان صف شماره 230، تلفن: 33930390

jomhooripub.com

jomhooripublication

nashre.jomhoori@gmail.com

فهرست

مقدمه...11

بخش نخست: لافَتى إِلّا عَليُّ...17

بیان روشن...19

شنیدن از دل...49

شِمّه ای واگو...83

عبادت علی علیه السلام...117

مرد حق...143

آئینۀ آداب...163

رهنمای انسانیت...205

بخش دوم: از علی آموز اخلاص عمل...237

فخر بنی آدم...239

حقیقت فراموش شده...273

حرکت در مسیر ولایت علی علیه السلام...287

حدیث دیگران...341

تأمّلات نهایی...401

منابع و مآخذ...417

کتاب ها...419

نمایه ها...431

آیات...433

اشخاص...433

موضوعات و وقایع...449

مآخذ...453

مكان ها...461

ربّانيّ اُمّت6

روایتی از سیرۀ

امیرالمؤمنین علیه السلام

قالَ النَّبي صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم

عَلَيٌّ رَبَّانِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ على ربّانی این امت است.

فَاسْتَمِعُوا مِن رَبَّانِيِّكُم و أَحضِرُوهُ قُلُوبَكُم پس از عالم ربانی خود بشنوید و دل های خویش برایش آماده کنید.

نهج البلاغه/ خطبه 107

لا عَذَّبَ اللهُ أُمّي إِنَّهَا شَرِبَتْ *** حُبَّ الوَصِي وَ غَذَّتنيهِ بِاللَّبَنِ

وَ كانَ لي والِدٌ يَهوى أبا حَسَن *** وَ صِرتُ من ذي وَ ذا أهوى أبا حَسَنِ

مادرم را عذاب خدا در نگیراد که جام عشق *** علی پیمود و از راه شیر به کام منش فرو ریخت.

و پدری داشتم شیفته ابوالحسن علی و مرا *** شیفتگی علی از این پدر و مادر به ارث است.

مقدمه

مَعاشِرَ النَّاسِ، هذا عَليٌّ، أَنْصَرُكُمْ لي وَ أَحَقُّكُمْ بي وَ أَقْرَبُكُمْ إِلَيَّ وَ أَعَزُّكُمْ عَلَيَّ، وَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ أَنَا عَنْهُ راضِيانِ وَ ما نَزَلَتْ آيَةُ رِضئ إِلَّا فِيهِ، وَ لا خَاطَبَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ وَ لَا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا فِيهِ. مَعاشِرَ النَّاسِ، إِنِّي نَبِيٌّ وَ عَليٌّ وَصيٌّ أَلا إِنَّ خاتِمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمُ المَهدي... معاشِرَ النَّاسِ، مَن يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ عَليّاً و الأَئِمَّةَ الَّذِينَ ذَكَرتُهُم فَقَد فَازَ فوزاً عظيماً. ⁽¹⁾ ای مردم این علی یاری کننده ترین شما، سزاوارترین شما و نزدیک ترین شما نسبت به من و عزیزترین شما نزد من است. خداوند عزوجلّ و من از او راضی هستیم. هیچ آیۀ رضایتی در قرآن نازل نشده مگر این که دربارۀ او بوده و هیچ گاه خداوند مؤمنین را مورد خطاب قرار نداده مگر آن که ابتدا او را مخاطب قرار داده و هیچ آیۀ مدحی در قرآن نیامده مگر این که دربارۀ اوست.

ای گروه مردم، من پیامبر و علی وصیّ، آگاه باشید که آخرین امام از امامان پس از من، مهدی قائم است.

ای گروه مردم، کسی که خدا، پیامبرش علی و امامانی را که نام بردم، اطاعت و پیروی کند، به تحقیق که به رستگاری بزرگ رسیده است.

در برخی احادیث، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از علی بن ابی طالب علیه السلام با

عنوان «امیرالمؤمنین» یاد کرده است این روایات از جمله شواهد شیعه بر اثبات امامت علی علیه السلام است.

قالَ رَسولُ اللهِ: أَوحى إِلَيَّ رَبِّي ما أوحى ثُمَّ قالَ: يا مُحمَّدُ، أُقرِئُ عَلَيَّ بن أبي طَالِبٍ أميرالمؤمنينَ السلام فَما سَمَّيتُ بِهذا أَحَداً قَبْلَهُ وَ لَا أُسَمّي بِهذا أَحداً بَعدَهُ. ⁽¹⁾

پروردگار عالم به من وحی کرد و در وحی خویش مرا مأمور ساخت که علی را با لقب «امیرالمؤمنین» بخوانم و فرمود که تا به حال کسی را با این لقب نخوانده ام و پس از این نیز کسی را با این لقب نخواهم خواند.

أَنَّ رَسُولَ اللهِ أَمرَ أَصحابَهُ أَن يُسَلِّمُوا على عَلَيَّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ... ⁽²⁾ پیامبر خدا فرمان داد که به علی با عنوان امیرالمؤمنین سلام کنند.

أَلا إِنَّهُ لا أَمِيرَالمُؤْمِنِينَ غَيرَ أَخي هذا ألا لا تَحِلُّ إِمرَةُ الْمُؤْمِنِينَ بَعدِي لِأَحَدٍ غَيْرِهِ. ⁽³⁾ بدانید که جز این برادرم هیچ شخص دیگری «امیرالمؤمنین» نیست. بدانید که «امیرالمؤمنین» بودن بعد از من برای احدی جز او حلال نیست.

این افتخار از طرف پروردگار در زمان خود پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم به علی علیه السلام اعطا شد و رسول الله نیز مأمور شد تا آن حضرت را با این لقب بخواند و رسول خدا نیز بارها در حضور همگان حضرتش را با همین عنوان و لقب معرفی کرد.

با توجه به ضرورت عصمت امام، امامت منحصر به علی علیه السلام است، زیرا وقتی ثابت شد عصمت امام لازم و قطعی است تنها آن بزرگوار باید امام باشد و هر کس عصمت را شرط می داند، تنها به امامت علی بن ابی طالب علیه السلام قائل است، نه شخص دیگر.

در خَصائصُ الأئمّة، سیدرضی در حدیثی طولانی سخنان پیامبر را در واپسین روزهای حیاتش آورده است. در آن حدیث، رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم به مقام و منزلت علی بن ابی طالب تصریح و از آن بزرگوار به عنوان «عَلَمِ الدّین»، «نُورالهدی»

و «حبلُ الله» یاد می کند و با خواندن آیۀ وَ اعتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِيعاً و لا تَفَرَّقُوا ⁽¹⁾(همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید) از همه می خواهد که محبت و ولایت او را پیشه خود کنند.

پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم تصریح می کند که علی ولیّ امر و جانشین پس از من، وارث علم من، برادر، وزیر و امین من است. این به صراحت بیانگر انتصاب علی علیه السلام به عنوان جانشین رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم از سوی ایشان به امر خداوند است.

از ویژگی های مهم و افتخارات زندگی علی علیه السلام پیشگامی حضرت در ایمان و پذیرش اسلام و اظهار آن است که در آغاز پیدایش دین اسلام عملی عاشقانه و فضیلتی جاودانه و ماندگار جلوه می کند و قرآن کریم آن را ارزشی قابل مدح و ستایش می داند و السّابِقُونَ السَّابِقُونِ * أُولئِكَ المُقَرَّبُونِ ⁽²⁾(و پیشی گیرندگان از دیگران [در ایمان] همانا مقرّبان و نزدیکان [درگاه خداوند] هستند.)

علی علیه السلام همان دست پرورده و بزرگ شدۀ خانۀ زهد و تقواست که در برابر دیدگانش پیک الهی نازل شد و از جام فضیلت با دیدگانی هوشیار و بیدار نوشید و با قلبی سرشار از یقین و راستی پرورش یافت. کسی او را پرورش داد که تمامی درستکاران و حق طلبان افتخار سرسپردگی وی را دارند.

در جلسۀ دعوت آشکار پیامبر وَ أَنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبين ⁽³⁾(و نزدیکان خود را بیم ده). آن بزرگوار با وجود مخالفت بیخردان برخاست و دعوت رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را پاسخ مثبت داد و با صدای بلند و رسا یقین خویش را آشکار کرد و هنگامی که پیامبر خواست حجت را تمام کند تا ارزش جان باخته راه حق بیش از پیش روشن شود برای بار دوم و سوم دعوت خود را تکرار کرد. ولی گوش شنوایی وجود نداشت و هم چنان بر گمراهی خویش پافشاری کردند و مجلس را ترک گفتند و تنها علی بن ابی طالب علیه السلام بود که یار و یاور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم ماند و جامۀ زیبای نور الهی را بر قامت دلربای خویش آراست.

او نخستین کسی بود که مسلمان شد و پیش از همه ایمان آورد. هنوز بالغ نشده بود که به دین محمد صلی الله علیه و آله و سلّم پیوست و در دامان نبوت پرورش یافت. هرگز نهادش به شرک و گمراهی آلوده نشد و جز پرتو روی محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم هیچ ندید. علی بن ابی طالب در شب هجرت، جانش را بهای پیامبر کرد و با این فداکاری بزرگ، حضرتش را نگاه داشت و در هر دشواری و مشکلی بر سر راه پیامبر، خود را پیش می افکند.

بر اساس پیام قرآن مجید، همۀ مؤمنان با یکدیگر برادرند أَنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إخوةّ ⁽¹⁾(همانا به یقین مؤمنان برادر یکدیگرند) و شایسته است که هر یک حق برادری را نسبت به دیگری ادا کند ولی پیوند برادری علی علیه السلام و پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یک پیوند برادری ویژه است که در تاریخ اسلام، پس از هجرت رسول خدا به مدینه با شرایطی خاص و استثنایی ایجاد شد و از اهمیت خاصی برخوردار است. این رخداد ویژه و استثنایی در منابع حدیثی و تاریخی باب مشروح و مفصلی را به امیرالمؤمنین علیه السلام خود اختصاص داده است.

مادامی که انسان از درون عالم نباشد علم بیرونی نافع نیست. وَ لَا يَنفَعُ المَسمُوعُ إذا لَم يَكُنِ المَطبُوعُ ⁽²⁾(علم ندایش و دعوتش این است که عمل بشود اگر عمل به دنبال علم زنده شد؛ پس این علم خواهد بود).

على علیه السلام حق مدار بود. حق با علی بود و علی با حق، که پیامبر صلّی الله و آله و سلّم فرمودند عليٌّ مَعَ الحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَليٍّ. ⁽³⁾وجود مقدّس و بی بدیل حضرتش زینت بخش امامت و الهام بخش عدالت و تحکیم بخش برابری و مساوات بود که همه را در دین خدا برابر می دید و بین عبد و مولی فرقی نمی گذاشت و با آنان یکسان رفتار می کرد. راه و روش علی علیه السلام گسترش عدالت بود و هست. حضرتش داور عدالت پیشه ای بود و هست که هرگز افراط و تفریط در کارها و رفتارش مشاهده نشد.

قرآن کریم مبیّن همه چیز است. این کتاب آسمانی در آیات خود از شخصیت

علی بن ابی طالب علیه السلام و مکارم اخلاقی و فضایل او یاد و به تلاش و فداکاری او در راه هدفی اشاره می کند که قرآن برای آن نازل شده است. مولود کعبه از آغاز دوران کودکی در دامان رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم پرورش یافت و از سرپرستی و تعلیم نبوی بهره ها برد.

ای علی، ای مظهر همه خوبی های ممکن، حق همان است که تو می گویی، دین همان است که تو می آموزی. نبوغ و آفرینندگی در کلام توست. نمونۀ دادگری هستی، در اوج و انتها. تمام حقیقت تویی و دیگران در سخن حقشان پژواک حقیقتِ تو. دشمن نادان فضل تو انکار کند و دوست کج اندیش در بیان آن افراط؛ و حال آن که تو ترازوی حقی و هر چیز در حد و اندازۀ خودش فراروی سنجش تو. عبارات و کلمات هیچ کدام معنای مطلق تو را نمی توانند بیان کنند.

تو راز حیاتی و حقیقت وجودی ات را تفسیر و بیانی نیست. تو پرورش یافتۀ محمد صلى الله علیه و آله و سلّم هستی و باب علم آن حضرت تو به سان حلقه های زنجیر به زندگی پیامبر پیوسته ای. تو مایۀ فخر هر افتخاری و شکوه تو، تاج سر آسمان ها. تو ملکات اخلاقی بس بزرگی داری که بر آن مسلطی. فکر و روح پیامبر از مشاهدۀ تو شاد و مسرور می گردد. تو چراغ هدایت و گوهر انسانیت هستی. نور همۀ آفرینش و هستی و نهایت و غایت عزت نفس در وجود پاک و مقدس تو موج می زند. تو راز زندگی و گنج سعادت بخش خَلقی.

مردم قَدر وجود پرفیض و برکت تو را ندانستند و به بیراهه رفتند و حق تو را پایمال کردند و در عین وضوح و روشنی، انکار.

محمود أبورَيَّه در أضواء على السُنة المُحمديّة (غَريبة تُوجبُ الحَيْرَة)- شگفتيِ حیرت انگیز- می نویسد

... حَقَّاً إِنَّ الأمرَ لَعَجِبٌ وَ ما عَلَينا إلّا أن نَقولُ كلمة لا تملك غيرها و هي لَکَ الله يا عليّ! ما أنصِفوكَ في شَي. ⁽¹⁾ به راستی که این امر عجیب است و جز یک کلمه بر زبان نمی آید و آن این است که ای علی، خدا پشت و پناهت! در هیچ چیز تو را انصاف ندادند!

سلیمان کتّانی در مقدمۀ کتاب الإمام عليّ نبراس و متِراس (مناجاة) می گوید

أصحيح يا سَيِّدي إنَّهم بَدَلَ أَن يَختَلِفُوا إِليكَ اخْتَلَفُوا فِيكَ؟ فَمِنهُمُ مَن فَقَدُوكَ وَ ما وَجَدُوك... و مِنهُم مَن فَقَدُوكَ ثُمَّ وَجَدُوكَ... و مِنهُم مَن وَجَدُوكَ ثُمَّ فَقَدُوكَ... إِنَّهُ لَعَجَبٌ عُجَابٌ! ⁽¹⁾ ای سرور من، آیا این روا و سزاست که مردمان به جای به خدمت تو آمدن، درباره ات اختلاف کنند؟

بعضی از آن ها تو را از دست دادند و وجود ذی وجود تو را نیافتند...

گروهی تو را از دست دادند و آن گاه یافتند.

و فرقه ای تو را یافتند و سپس از دست دادند...

پس بی گمان این شگفتی بس حیرت زاست!

روایتی از سیره به راستی که ما در سایۀ ولایت کریمانۀ علی بن ابی طالب علیه السلام زندگی امیرالمؤمنین علیه السلام می کنیم و هدایتِ آن بزرگوار روشنی بخش راه زندگی ماست. ولایت آن بزرگ مرد الهی را جوهر و خمیرمایۀ آمرزش گناهان و وجودش را موجب برپا بودن پایه های دین برشمرده ایم. خداوند ولایت علی علیه السلام را واجب گرداند. ولایت آن بزرگوار اتمام نعمتی است که از عهدۀ شکرش نتوان به درآمد. روح و جان ما با ولایت علی علیه السلام رشد یافته است و ما از این راه روشن روی برنخواهیم تافت؛ چرا که در برابر چشم و گوش همگان، قرآن کریم بر آن تصریح کرده است.

قلبم خانۀ محبت و دوستی علی علیه السلام است و سرشت و خونم به ولایت او عجین محبتش امان دهنده و نجات بخش است و دوستدار او فردای قیامت از آتش دوزخ در امان. حضرتش محبوب خداوند است و دوستدار او دوستدار حضرت حق جلّ و علا؛ هر که از او بیزاری جوید از خدا بیزاری جسته است. بندگی در سایۀ هدایت آن حضرت حرکت می کند و به مقصود خویش خواهد رسید.

علیرضا مسجد جامعی

بخش نخست: لافَتى إِلَّا عَلِيُّ

اشاره

بیان روشن

اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِيلِ وَ التَّعْدَادِ الْكَثِيرِ. ⁽¹⁾(خدایا! هر ستایش و نیکویی، تو را سزاست و تو صاحب مدح و ثنای فراوانی). وَ لَايَةُ عَلِي بْنِ أَبِي طَالِبٍ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي. ⁽²⁾ (ولایت علی بن ابی طالب در محکم من است؛ پس هر کس وارد این دژ محکم من شود، از عذابم در امان خواهد ماند).

قال على عليه السلام يَهْلِكُ فِيَّ رَجُلانِ مُحِبُّ مُفْرِطٌ، وَ بَاهِتٌ مُفْتَرِ ⁽³⁾(دو کس دربارۀ من به ورطۀ هلاکت افتند؛ کسی که در دوستی اش با من زیاده روی کند و کسی که نسبت ناروا به من دهد).

وَ هذا مِثلُ قولِه عَلَيه السَّلامُ هَلَكَ فِيَّ رَجُلَانِ: مُحِبُّ غَالٍ، وَ مُبْغِضٌ قَالٍ ⁽⁴⁾(دو کس دربارۀ من تباه شدند؛ یکی دوستی که در دوستیاش بزرگ گویی کند و دیگر دشمنی که در دشمنیاش زیاده روی کند).

ستایش تنها از آنِ خدایی است که ستایش را دیباچۀ تمجید و ثنای خود قرار داد و انگیزه ای برای فضل و احسان بیش تر و سندی بر عظمت و نعمت های بی کران

طبیعت. همو که اراده اش در کران تا کران هستی حاکم و نافذ است و فرمانش به تمام و کمال اجرا شده.

خدایا! تو زبانم را به ثنای خود باز کردی.

ستایش و سپاس سزاوار خداوندی است که سپاس گزاری را کلیدی برای یادآوری خود قرار داد؛ ستایش و سپاسی شایستۀ حضرت حق جلّ و علا دانستم و جز او را به آن نستودم و از تقدیم آن به ساحت دیگری که جز نومیدی و تردید سودی به بار نمی آورد، ابا ورزیدم.

او خدایی است که بر اساس حکمت نامتناهی خود، جهان هستی را به پا داشت و با قدرت بی منتهای خود، انسان را آفرید تا از نعمت های بی شمارش که در اختیار او قرار داده، بهرۀ وافر ببرد.

با آن که عالم هستی سراسر در سکوت فرو رفته، امّا نقش آفرینیِ ذات مقدّسش را با صد زبان، ثناخوان است.

همگان به ربوبیّت او معترف اند و سرِ طاعت بر آستان فرمانش سوده اند که خود سندی گویا بر معرفت آن ها به جلالت و عظمت پروردگار هستی است.

پروردگاری را سپاس که فیضش جاری و هستی بخشی اش بر همۀ آفریدگان ساری.

خدایا! پدیده های آفرینش را دیدیم و از ژرفای قدرتت در شگفت آمدیم؛ آن را گواه چیرگی و توانایی ات شناختیم؛ همۀ آن چه دیدیم و شناختیم، در نهایت اندک و خُرد است در برابر آن رازها که از فکرت ما نهان اند. آن شگفتی ها که از دیدۀ ما پنهان؛ اسرار پنهانی که اندیشۀ ما از جست وجوی آن ها ناتوان است و پرده های غیبی میان ما و آن ها حائل.

پروردگارا! پاکی و منزّه بودن تو را می ستایم؛ تو آن وجود کاملی هستی که نیستی را در ذات تو راهی نیست.

ای آفرینندۀ کرۀ خاکی که آن را قرارگاه جنبندگان ساختی و میدان گاه خزندگان و چرندگان بی شمار پیدا و ناپیدا.

گواهی می دهم که خدایی جز الله (ذات یکتای بی همتا) پروردگار جهانیان نیست. اعتراف می کنم که همه مقهور اویند و بر این باورم که تمام آفریدگان از

آفرینش یک پشۀ ناچیز، ناتواناند و از فنا کردن نسل آن ناتوان تر و درمانده تر.

گواهی می دهم که ذات خداوندی خود عدل و مجری عدالت و در داوری عادلانه اش مرزگذار حقّ و باطل است. خدا حقّ هیچ موجودی را تباه نمی کند و به هر موجودی، طبق نظام حکیمانۀ هستی، لطف می کند و ظلم، پایمال کردن حقوق است و نقطۀ مقابل عدل. خدا هر موجودی را در جای خود آفریده و میان طبیعت های مختلف صفا برقرار کرده و غرایز موجودات را تنظیم و میان آن ها تناسب و هماهنگی برقرار کرده است؛ زیرا او به همۀ مخلوقاتش پیش از وجودشان دانا و به همۀ حدود و پایان جریان آن ها محیط و به جوانب کل کائنات عالِم است. خداوند متعال بقا و هستی آن چه را آفریده، تعیین کرده و آن را استوار گردانیده و آن گاه از روی لطف، آن را منظّم ساخته و هر یک را به آن چه برای آن خلق شده، اختصاص داده است.

خدایا! شکر و سپاس تنها و تنها تو راست اگر انسان دمی به خود وا نگرد، خداوند مهربانی را می یابد که نه تنها انسان را تکریم کرده و بر دیگر موجودات جهان هستی برتری بخشیده، بلکه به او نیرویی داده است تا همه چیز را به تسخیر درآورد و برای تأمین منافع و نیازهای خود از همۀ پدیده های جهان خلقت بهره مند شود و هنگامی که قد کشد و تنومند شود، نخوت کند و با غرور و کبریا از خالق خود رمیده و جاهلانه سرکشی ورزد.

او همان خدایی است که نشانه های عالم هستی بر خدایی او شهادت می دهند و قلب کافران، بر هستی او گواه است. پس خدای یکتای بی انباز، بی نهایت بالاتر و بالاتر از گفتار شبیه تراشان و منکران و کافران است.

ستایش شایستۀ خداست؛ آن که شناخته و معروف است؛ نه با دیدن و سازنده و آفریننده است، نه با ملامت و رنج.

همگان را با نیروی خود آفرید و با عزت خود مدعیان را در بند بندگی کشید و با وجود بی منت خود بر مهتران و بزرگان، سروری خود را تحکیم بخشید؛ آن خدایی که علمش همه چیز را فراگرفته و قدرت و سلطه اش بر همۀ موجودات چیره گشته است.

ذات مقدس پروردگار، خالق همه موجودات است و با ارادۀ او هر موجودی

وجود پیدا می کند؛ خدایی که تأمین کنندۀ نیازها و روزی دهندۀ همۀ پدیده های جهان هستی است، چرا که روزی همۀ موجودات بر عهدۀ خداوند باری تعالی است.

خدا از آن چه در مخفیگاه های دل ها قرار دارد و از اموری که پشت پردۀ غیب پنهان است و آن چه را که پرده های گوش مخفیانه می شنود، آماده است و برای این همه آگاهی، هیچ گونه زحمت و دشواری برای او نیست.

خداوند حکیمی که موجودات را آفریده و برای بقای هر یک اَجَل و مدّتی قرار داده؛ به نیازهای گوناگون هر موجودی آگاه است و به مقتضای فضل و حکمت خود تأمین کنندۀ نیاز آن ها.

بدیهی است اگر بگوییم خداوندِ دانا و توانا و حکیم، موجودی را با نیازمندی های فراوان پدید آورده، امّا او را معطّل گذاشته و نیازهایش را تأمین نکرده است، به خطا رفته ایم و غلط پنداشته ایم؛ خداوندِ دانا و توانا بر همه امور احاطه علمی دارد و توانایی او حدودی ندارد و حكيم على الإطلاق است.

ذات پاک او بس مقتدر است و بلندمرتبه، بیناست و شنوا و پُر مهر است و مهربان؛ وصف کنندۀ او در وصف ذات بی همتایش ناتوان است و عارف و آگاه به او در وصفش حیران و سرگردان؛ حضرتش جلّ و علا به همه چیز و همه کس نزدیک است؛ امّا دور و دور است، امّا نزدیک. کسی که او را بخواند، پاسخش دهد و افزون بر روزی مقدرش، صدها برابر به او عطا کند.

با تمام وجود آن آفریدگار یکتا و بی همتایی را می ستایم که نعمت بی کرانش را بر بندگان گسترده، مهرش را بر خشم عادلانه اش مقدّم داشته و دین و آیینش را به کمال رسانده است.

از بارگاه حضرتش آمرزش می خواهم که دارای لطف و مهری است دقیق و نهان و کیفری سخت و کوبنده؛ مهر و رحمتش گسترده است و عذابش دردناک. نشان رحمت و مهرش بهشت پهناور و زیبای اوست و نشان خشم و کیفرش آتش هماره سوزان و شعله ور دوزخ.

او بهترین آفرینندگان و حکیم و علیم است.

پرودگارا! پاکی و منزّهی تو را می ستایم در ذاتت یگانه ای؛ آن گونه که هر انسان دل آگاه از درک ذات تو درمانده است و در وصف یکتایی تو، زبان هر گوینده ای

از گفتار باز مانده؛ تو آن خداوندگاری هستی که فزونی نعمتش را بر سر جهانیان گسترده و دست سخاوتش را برای آنان باز کرده است.

در همۀ کارهایش او را می ستاییم و در ادای تکلیف بندگی از او مدد می جوییم. گواهی می دهیم که جز او خدایی نیست، منزّه است آن که شهریاری هر چیز به دست اوست و بازگشت و فرجام همه چیز به سوی او.

گواهی می دهم که او دادگر است و دادگستری فرموده و آخرین حکم را صادر و اجرا کرده است؛ دانش بشری راهی به کُنه ذاتش نیابد و فضای بیکران وجود، او را در برنگیرد؛ دیدگان بینا، توان دیدارش را ندارند و پرده ها نور وجودش را پوشاننده نیستند.

شهادت می دهم که ذات مقدّس او را شبیه و همانندی نیست و یگانه آفریدگاری است که عدالتش بر تمامی آفریدگان گسترده و فضل و کرمش همگان را فرا گرفته و هرگز در کار خدایی خویش شریکی برنگزیده؛ چونان شهادتی که ذخیرۀ روز بیان روشن واپسینم باشد.

خدای متعال و بی نیاز و ستوده است وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ⁽¹⁾و به همۀ امور آگاه و شهوت، غضب، سهل انگاری، اغراق، مبالغه گویی یا شوخی در ساحت مقدّسش راه ندارد

از این رو در قرآن کریم که کلام خداست کلام باطل راه ندارد لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ ⁽²⁾(باطل نه از پیش روی او بدو راه یابد و نه از پس او).

حجّت بالغه از آن خدای یکتاست؛ آن که بردباری اش زیاد است و از خطاکاران در گذشته و هرچه یادآوری کرده، جز به حقّ و انصاف نبوده است؛ همۀ رخدادهای عالم وجود را دانسته و می داند؛ خدایی که به راستی با بندگانش میعاد نهاده و چون به وعده گاهشان بکشاند، بر آنان ستم روا ندارد.

ذات پاک او، نه در تدبیر و فرمان روایی هستی همتایی دارد و نه در آفرینش آن، یاور؛ او بزرگ تر از آن است که برایش مشاور، وزیر، یار و نظیری تصوّر شود؛ از هر نیّت و کاری آگاه است؛ زشتی ها را می پوشاند و راز آفریدگان فاش نکند و از نهان

هر کس و هر چیز آگاه است و اگر بخواهد خبر می دهد؛ او فرمان روای هر کس و هر چیزی است و بر همگان چیره و پیروز.

مردم نافرمانیاش می کنند؛ امّا او می بخشد داوری می کند، امّا بر اساس عدالت. ماندگار است و همانندی ندارد؛ او آغازگر و آفریدگار همۀ پدیده هاست و پس از آن ها نیز پاینده.

خداوند رحمان، عالم را به حقّ و راستی بیافرید. شاید گمان کرده باشی که حکم خدا در عالم کیهان قطعی و تقدیرات او حتمی است. اگر حکم و تقدیر خدا نسبت به مردمان قطعی و حتمی بود، پاداش صالحان و کیفر فاجران معنا و مفهوم نداشت و نوید بهشت و تهدید دوزخ اعتباری نداشت.

فرمان خداوند سبحان با قید آزادی در اطاعت و نهی خداوندی صادر شد، برای پرهیز از معصیت. با وجود آزادی و قدرت تکلیف، بر بندگان آسان گرفت و تکلیف دشوار نفرمود و برای همان اطاعت اندک و آسان، پاداش فراوان مقرر داشت.

آن که خدا را نافرمانی کرد، بر ارادۀ او غلبه نکرد و آن که فرمانش برد، به اطاعت مجبور نشد. آسمان ها و زمین و آن چه را در آن هاست، پوچ و بی هدف نیافرید. تصوّر پوچی، تصوّرِ کافران است فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾(وای بر کافران از آتش سوزان) امّا تلاش و طاعت پیشروان هدایت، به بهشت جاودان می انجامد و کوتاهی و اماندگان در راه، به آتش سوزان دوزخ.

تقاضای بندگانِ خدا از بارگاه او، باید در نهایت فروتنی، سپاسگزاری و خشوع و به همراه توبه، شور و شوق و پشیمانی از گناه و بازگشت به سوی خدا و مقررّات او باشد.

خداوند از میان تمام موجودات، آدمیان را برگزید و رسولان خویش را برای هدایت آنان برانگیخت و پیام گذاران رسالت را پی در پی گسیل داشت تا از بندگانش وفای به میثاق بخواهد و فطرت فراموش شدۀ توحید را به یادشان آرند و با ابلاغ رسالت های الهی بر آنان حجّت و گواه آورند و گنجینه های دانش و اندیشه را از نهاد دل ها و مغزها بیرون کشند و آیات قدرت الهی را برای مردم نمایان سازند. خدای عزیز و هادی، هیچ گاه جامعۀ بشری را از پیام گزار رسالت و منشور نبوّت و حجّت قاطع و مشعل هدایت خالی نگذاشت.

خلقت انبیا را در والاترین جایگاه به امانت سپرد و در بهترین قرارگاه مستقر ساخت حضرات مقدسشان نسل به نسل از پشت بهترین پدران به رحم شریف ترین مادران منتقل شدند؛ هرگاه رسولی از جهان درگذشت، برای احیای دین خدا، دیگری در جای او نشست؛ رسولانی که با کمی شمار و دشمنان بسیار از پا ننشستند و همگان به ترتیب، جانشین خود را با نام و نشان می شناختند و محلّ ظهورش را به امّت ها بشارت می دادند.

انسان به خواست خداوند منّان، محور جهان هستی و همۀ موجودات آن است تا بتواند در سایۀ بندگی خدا و حرکت در صراط مستقیم عبودیّت به همۀ کمالات و فضائل صوری و معنوی نائل آید؛ چون عقل بشر به تنهایی راهی به سوی کشف فرامین و دستورات پروردگار ندارد، بدین جهت خداوند متعال براساس رحمت بی انتهای خویش نسبت به افراد بشر، قانون و دین استوار و فرامین و نواهی خود را به وسیلۀ انسان هایی برجسته و آراسته به فضائل و مکارم اخلاقی و منزّه از گناه و خطا (پیامبران) ابلاغ کرده است.

خداوند متعال برای نجات انسان ها از آلودگی ها و ناپاکی ها، چنین انسان های کاملی را به عنوان الگو معرّفی فرموده است تا همگان به راحتی با سرمشق گرفتن از ایشان، خود را از حضیض جهل و حیوانیت برهانند و به اوج رفیع انسانیت و کمالات والای انسانی برسانند.

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِين ⁽¹⁾ همانا خداوند بر مؤمنان منّت گذاشت که در میان آن ها پیامبری از میان خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آن ها تلاوت کند و ایشان را [از پلیدی ها] پاک کند و کتاب و حکمت به آن ها بیاموزد، اگرچه پیش از آن در گمراهی آشکار بودند.

لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَئُوفٌ رَحِيمٌ ⁽²⁾(پیامبری از جنس خودتان به سوی شما آمد که رنج های شما بر او سخت است و اصرار به هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است).

ارسال رسل، پیوسته ادامه داشت تا آن گاه که خداوند سبحان محمّد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم بنده و رسول خود را گسیل فرمود تا به آخرین وعدۀ خود وفا کند و نبوّت و رسالت را به او تمام گرداند و با ابلاغ دیانتش، بر همه ادیان تحریفی خط بطلان کشد.

درود بی پایان بر افضل و اشرف همۀ انبیا و کامل ترین آنان، محمّد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم که شریعتش مکمل شرایع، و کتابش دربردارندۀ قوانین جامعه و مصداق کامل لَولاكَ لَما خَلَقْتُ الأَفْلاكَ ⁽¹⁾(اگر تو نبودی، کون و مکان را نمی آفریدم) بود؛ بزرگ مردی که خداوند منّان پیش از آفرینش او را از میان تمام آفریدگان برگزید و برتری داد. پیش از آن که او را به رسالت بفرستد، برگزید و پیش از آن که او را بیافریند، برای این مقام پسندید و پیش از بعثتش، او را انتخاب کرد.

شریعت پیامبر، کامل ترین ادیان و جامع ترین شرایع است. از این رو فرمود حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلاَلٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ⁽²⁾(حلال محمّد، تا روز قیامت، حلال، و حرام او تا روز قیامت، حرام است).

خدای تعالی او را مبعوث کرد تا فرمانش را تکمیل و حکمتش را اجرا کند و مقدرات حتمی اش را نفوذ بخشد.

گواهی می دهم که محمّد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم فرستادۀ او، بندۀ او، برگزیدۀ بارگاه او، پیام آور او، محبوب و دوست واقعی اوست.

خداوند پس از گذشت زمانی طولانی از آمدن پیامبران و گرفتار آمدن جامعه به آفت شرک و کفر، محمّد صلی الله علیه و آله و سلّم را به سوی آنان فرستاد تا مایۀ مهر و رحمت برای بندگانش باشد و نعمتی گران، افزون بر نعمت های بسیارش؛ پیامبر بزرگی است که وجودش بر همۀ حق پذیران و ایمان آورندگان، سراپا مهر و محبت و رحمت است.

خداوند به وجود مبارک او پیام و پیام آوری را پایان بخشید و حجّت و دلیل خود را استوار و پرتوان ساخت و ایشان نیز به مردم اندرز داد و خیرخواهی کرد و آنان را آن گونه که باید، نصیحت کرد و پیام حق را به آنان رسانید و در راه آن،

همۀ رنج ها را به جان خرید.

خداوند نهال وجودش را از پاک ترین تربت و گرامی ترین شاخۀ بشریّت برآورد؛ از شجرۀ نبوت و امانت داران وحی. حضرتش در کودکی و نوجوانی و جوانی بهترین بود و در پیری نجیب ترین؛ از همۀ پاک نهادان پاک تر و از همه جوادان جوادتر و از همۀ سخاوتمندان سخی تر و از همۀ امانت داران امین تر.

بر حسب روایات او نخستین کسی بود که هنگام اخذ میثاق از انبیا، اقرار به ربوبیت باری تعالی کرد؛ او بندۀ خدا و فرستادۀ او و خاتم پیغمبران است. خداوند با رسالت او سنّت ها را آشکار و بدعت ها را ریشه کن و برنامه های مذهبی را به روشنی بیان کرد. پس از او تا روز قیامت پیغمبری نخواهد آمد. شریعت او پایان بخش شرایع است.

خداوند حکیم در روزگاری محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم را به رسالت برانگیخت که جهانیان گمراه شده و فتنه ها سر برآورده بودند؛ نخوت و خودخواهی و گناه و خرافات جاهلیّت همه را به سبک سری و بی خردی کشیده بود. خداوند علیم او را به رسالت مبعوث کرد تا عقل و منطق بر جامعه حاکم شود و پیروزی حق برقرار بماند و راه و رسم ایمان روشن و تابناک باشد.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم آخرین پیامبران، خردمندترین خردمندان و برگزیده همۀ آدمیان از آغاز تا سرانجام جهان است و آیین او بهترین آیین ها. از این رو، رسول خدا پیشوای پرهیزکاران شد و مایۀ بینش رهیافتگان. روش او میانه روی، سنّت او بر رشد و صواب، سخن او آخرین فصلِ خطاب و قضاوتش، دادگستری بر مبنای حق بود.

خداوندا! صلوات بی شمار و برکات فزاینده ات را ویژۀ حضرت محمّد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم، بنده و رسولت قرار ده؛ آن که آخرین فصل رسالت های گذشته و گشایندۀ درهای فروبسته بود؛ او امین وحی توست در گزارش نبوّت و برانگیختۀ برحقّ تو و صاحب رسالت تو به سوی همۀ خلق.

خداوند عالی ترین مکارم اخلاقی را برای پیامبر در بیانی گویا و محسوس ترسیم نموده و فرموده وَ إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيم ⁽¹⁾(و تو راست خُلقی عظیم). منطق

او عدالت بود و خطابۀ او اساس قضاوت. او از همۀ پاک نهادان، پاک تر و از همۀ کریمان، کریم تر بود.

خداوند عزیز وجود مقدّس محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم را زبان رسالت خود و کرامت و افتخار امت قرار داد و مایۀ رفعت برای مددکارانش و شرف برای انصارش، کتابش را سیراب کنندۀ دل تشنۀ دانشمندان قرار داد و بهار دل های فقیهان و شاهراه صالحان.

قرآن مجید کتاب مبین حقیقت و یقین کامل است و شکّی در آن راه ندارد؛ قرآن دلیل روشن خداست؛ دارویی است که با نوشیدن آن دردی بر جا نماند و نور دانشی است که تاریکی جهالت را بزداید و ریسمان محکم الهی است که دستاویز آن نگسلد؛ هر کس به آن تمسّک جوید عزیز شود و هر کس در حریم آن وارد شود، ایمن بماند.

اگر همۀ آدمیان فراهم آیند و پشتیبان هم شوند، هرگز نتوانند مانندی برای آن امیرالمؤمنین علیه السلام بیاورند؛ هر کس به زبان آن سخن گوید، قرآن حجّت او باشد و هر کس به دلایل آن تمسّک جوید، قرآن گواه او شود. هر کس به قرآن استناد کند، پیروز شود، هر کس آن را حفظ کند، قرآن حافظ او باشد و هر کس حکم آن را به کار بندد، به سرمنزل مقصود رسد.

خدای متعال جایگاه رفیع قرآن را این گونه ترسیم نموده است:

ذلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾(این است همان کتابی که در آن شکی نیست؛ پرهیزگاران را راهنماست). قرآن، این کتاب عظیم و مبارک، کلام خدا، دلیل روشن خدا، نیکوترین اندرز پروردگار و شفای بیماری دل هاست؛ گنجینۀ ایمان است و سرچشمۀ دانش؛ دانش راستین برای آن کس که نگهبان علم باشد؛ فتوای حق و بصیرت و هدایت و رحمت اهل یقین است؛ فرقان است و جداکنندۀ حق از باطل؛ چراغ روشن هدایت است، که هرگز خاموشی نپذیرد؛ پیمان وفاست که هرگز سستی نیابد. در آیات قرآنی اشارت های بسیاری است که تذکّر آن را در چهارده قرن قبل، جز به اعجاز نمی توان نسبت داد.

خدای متعال قرآن را چون دیگر کتاب های آسمانی، میزان و معیار تشخیص حق و باطل و قسط می داند اللهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَ الْمِيزَانَ ⁽¹⁾(خداست که این کتاب برحق و ترازو را نازل کرده است).

قرآن کریم میزان الهی و معیار و وسیلۀ تشخیص درستی و نادرستی عقاید است وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ ⁽²⁾(این قرآن را به حق نازل کرده ایم و به حقّ نازل شده است).

محتوای قرآن با فطرت درونی انسان ها هماهنگ و با جهان بیرونی مطابق است؛ مردمان را از ظلمت به نور رساند و مؤمنان را استوار کند و بصیرت و هدایت و رحمت اهل یقین باشد. اگر به توحید، دین، وحی رسالت، امامت و معاد رهنمون شود، دلیل هر یک را به همراه آورَد.

پروردگارا صلوات و برکاتت بر محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل باد که بار گران رسالت را بر دوش کشید و شریعت اسلام را به پا داشت. حضرتش از آن رو امین توست که وحی و اشارتت را دریافت و به پیمانت وفا کرد. محمد صلى الله علیه و آله و سلّم چون خورشیدی است که نورش همۀ جهان و همه زمان ها را روشن می کند.

رحمت و سلام و برکات از جانب پروردگار آمرزنده و مهربان و خدای نزدیک به انسان و اجابت کنندۀ ندا و دعای او بر آن حضرت باد.

از معجزات حضرت ختمی مرتبت صلّى الله علیه و آله و سلّم تحول و دگرگونی شگرفی بود که در دل ها پدید آورد آن حضرت تبهکارترین مردم را در مدت 23 سال با بهترین و کامل ترین برنامه ها آشنا کرد و با ایجاد تحوّلی عمیق در کوتاه ترین زمان، توانست مردم بت پرست را به مقام شامخ انسانیت و خداپرستی اوج دهد.

در دعای روز اول ماه رجب آمده است: یا مُرْسِلَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ خَاتَمٍ أَنْبِيائِكَ إِلى أَشَرٌ عِبادِكَ بِشَرائِعِكَ الْحَسَنَةِ، وَ دِينِكَ الْقَيِّمِ.... ⁽³⁾(ای کسی که محمّد، خاتم پیامبرانت را همراه با قوانین نیک و دین برحق به سوی بدترین و تبهکارترین بندگانت گسیل داشتی).

بی گمان یکی از عوامل مهم جذب دل ها به سوی آیین اسلام و تحول عظیم اجتماعی، روش اخلاقی پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم و جانشینان حضرتش بود؛ به گونه ای که اگر کسی ادعا کند فضائل اخلاقی ایشان بیش از معجزات آنان سبب هدایت و ارشاد انسان ها شده، ادّعای گزافی نکرده است.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم در خیرخواهی بشریّت کوشید، راه هدایت در پیش گرفت و مردم را به کاردانی و حکمت و شیوۀ نصیحت فراخواند و در این راه چندان تلاش کرد تا راه نجات را به مردم نشان داد و آنان را به سرمنزل مقصود رساند.

آن حضرت رسالت خود را با بانگ رسا آشکار ساخت و مردم را به راه درست رهبری کرد؛ به گذشته ها پایان داد؛ نبوّت را به پایان و رسالت را به نهایت درجۀ آن رساند؛ هرگونه مطلب دشوار را گشود و آسان کرد.

هیچ مقامی بالاتر از مقام رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیست؛ اگر نه، پیغمبری دیگر می آمد. هیچ هدفی بالاتر از هدف خاتم الانبیا نیست.

او درس نخواند؛ از فکر بشری استمداد نکرد؛ از کتاب و کتیبه مدد نگرفت و از کاتب و گوینده کمک نخواست. با این همه به جایی رسید که از سوی خدا شاهد مطلق شد و از همۀ معارف جهان امکان باخبر. او که تحت سرپرستی مستقیم «الله» قرار دارد، از مقامی آن چنان بزرگ برخوردار است که هم شاهد دنیا و شهید آخرت، هم معصوم از هر خطای فکری و تباهی عملی خواهد بود.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِيراً * وَ دَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِرَاجاً منيراً ⁽¹⁾(ای پیامبر! ما تو را فرستادیم تا شاهد و مژده دهنده و بیم دهنده باشی و مردم را به فرمان خدا به سوی او بخوانی و چراغی تابناک باشی). قرآن از آمیزش باطل مصون است؛ سخن فصل است، نه قول هَزل.

خداوند در قرآن کریم هرگز رسول خداوند صلّی الله علیه و آله و سلّم را به اسم خطاب نمی کند. دربارۀ دیگر انبیا علیهم السلام اگرچه آنان را به نام خطاب کرد، نظیر «یا داوُدُ»، یا «مُوسی»، یا «عیسی» و مانند آن ها، ولی دربارۀ رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم ایشان را با القابی چون «يا أَيُّهَا النَّبيُّ» و «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ» خطاب می کند.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برای تمام جوامع بشری در پهنۀ زمین و در سینۀ زمان تا روز قیامت إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ⁽¹⁾مبعوث شده است؛ نه هیچ بشری از منطقۀ رسالت و قلمرو بعثت او به دور است و نه هیچ عصری از فراگیری رسالت و بعثت حضرتش بیرون. قرآنی که بر رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل شد؛ نوری است که شعاعش خاموش نشود؛ مشعلی است که شعله اش فرو نکشد؛ فرقانی است برای تشخیص حق از باطل که جلوۀ آن خاموشی نپذیرد و تبیانی است که روشن گر حقایق باشد.

آیات شریفه قرآن تأویلاتی دارد. این حقیقت از مطالب قطعی مکتب وحی است. بیان مفاهیم آیات قرآن در انحصار پیامبر اکرم و ائمه معصومين عليهم السلام است؛ زیرا فرض بر این است که در بطن و تأویل از عبارت استفاده نمی شود و الا همان مستفاد از عبارت خواهد بود، نه باطن و تأویل.

نقش قرآن تعدیل ارادت و کراهت انسان است که به چه سمتی گرایش بیابد و از چه سویی بپرهیزد. در زمینۀ تولی و تبری، قرآن به انسان نشان می دهد که چهرۀ جان خود را به روی چه بگشاید و از چه روی گرداند.

انسان به بعضی چیزها گرایش دارد و از بعضی چیزها گریزان است. قرآن، انسان را در کسب فضیلت ها و خوبی ها به سعادت ابدی بشارت می دهد و در توجّه او به رذیلت ها و بدی ها از کیفر تلخ، بیمش می دهد تا از هر چه غیر از خداست، دوری کند و به هرچه خدایی است، روی آورد.

گواهی می دهم که محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم بنده خدا و رسول اوست و او در نهایت امانت، رسالت خود را به پایان برد و با ارمغان رشد و صلاح، عالم بشریّت را ترک گفت؛ اما پرچم حق را افراشته بر جای گذاشت؛ پرچمی که هر کسی بر آن پیشی گیرد، چون تیری است که از هدف بگذرد و اگر بازپس بنشیند، سرانجام کارش به گمراهی و هلاک کشد و هر کس در سایۀ آن گام زند، به حقیقت رسد.

پس از پیامبر خاتم صلّی الله علیه و آله و سلّم تحیّت بی انتها و درود فراوان بر خاندان پاک (عترت رسول) و فرزندان معصوم او باد؛ همانان که صندوق اسرارند و دژهای فرماندهی و گنجینۀ دانش و پناهگاه عدل و داد. به صریح كلام رسول صلّى الله عليه

و آله و سلّم، ائمه علیهم السلام ثِقل اصغرند و عِدلِ ثقل اکبر، تا همواره در طول زمان راهنمای خلق باشند و هرگز از یک دیگر جدا نشوند تا در جهان آخرت بر لب حوض کوثر بر پیامبر حق وارد شوند.

خاندان رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم، استوانه های دین اسلام اند و برای پناه جستن، مردانی مورد اعتماد؛ آنان بهترین خاندان و تبارشان برترین تبار در همۀ عصرها و زمان ها هستند. به برکت وجود آنان، حق بر کرسی خود می نشیند و باطل از جایگاه خود سقوط می کند. نهال وجودشان بهترین نهال هاست، چنان که خدای عزّوجل آیۀ تطهیر را در حقّشان نازل فرمود و اراده کرد تا هر پلیدی و ناپاکی را از وجودشان دور کند و آنان را پاکیزه و مطهّر گرداند و دانای به تأویل و تفسیر کلامش قرار دهد.

إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً ⁽¹⁾(همانا خداوند متعال تنها اراده فرموده است تا هرگونه ناپاکی را تنها از شما اهل بیت دور سازد و شما را پاک و پاکیزه گرداند). مقام (ثابت قدمان) ویژۀ آنان است و هدایت از آنِ ایشان. خاندان پیامبر برای راستی و درستی بهترین ترجمان اند، پایه های دین خدایند و استوانه های یقین و ایمان؛ زمامداران حق اند و پرچمداران دین؛ آن بزرگواران و پیشوایان و امامان از جانب خداوند برگزیده شده اند؛ نگهبان خلق اویند و سرشناسان بندگان او؛ زیرا هیچ کس وارد بهشت نمی شود، مگر این که امام زمانش را به امامت بشناسد و امام زمانش او را به پیروی و متابعت معرفی کند. هیچ کس وارد دوزخ نمی شود، مگر این که امام زمانش را انکار و امام زمانش پیروی و متابعت او را نفی کند. آنان از شاخسار درخت نبوّت روییده اند و پایگاه رسالت اند و فرشتگان با ایشان در آمد و شد.

آنان را سلام می گوییم که امامان هدایت اند و پروردۀ احسان خدا و دیگران پروردۀ احسان ایشان خاندان رسول خدا همانند اختران آسمان اند که هرگاه یک ستاره فرونشیند، ستارۀ دیگر بردمد و تابان شود؛ امامانی که احسان خدا دربارۀ ایشان به کمال رسیده است. هر کس به حقوق خدا و رسول و حق خاندان رسول صلى الله عليه و آله و سلّم آشنا و معترف باشد - گرچه در بستر ناز بمیرد - شهید راه

حق خواهد بود و پاداش نیت شایستۀ خود را دریافت خواهد کرد.

رحمت و تحیّات بی کران خداوند منّان بر جانشینان گرامی و معصوم پیغمبر عظيم الشأن حضرت محمّد بن عبدالله صلوات الله عليهم اجمعين باد؛ آن برگزیدگان و پیشوایان الهی که با تلاش مستمر و مجاهدت فراوان در راه نشر حقایق دینی و تعالیم اسلامی قدم برداشتند و در راه این هدف ارزنده از همه چیز چشم فروبستند. ولایت و حکومت جامه ای گران مایه است که جز به تن آن سروران بر تن هیچ کس زیبنده نیست.

درود بی پایان بر حضرت مولی الموحّدین امیرالمؤمنین، علی بن ابی طالب علیه السلام؛ نخستین شاگرد و وصیّ حضرت محمّد بن عبدالله صلى الله عليه و آله و سلّم؛ نخستین خداشناس مکتب اسلام؛ نخستین معلم برجستۀ این مکتب انسان ساز که از روز اوّل همگام با پیامبر گرامی صلّی الله علیه و آله و سلّم قدم برداشت تا روزی که در محراب عبادت و در حال نماز با شمشیر پسر مرادی - که در سقیفۀ بنی ساعده و بر اثر ظلم و ستم و جنایت مؤسّسان آن از نیام بیرون آمد - فرق او شکافت و محاسن شریفش به خون سرش رنگین شد.

درود خدا بر وی و خاندانش باد؛ همان امام همامی که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم به او کنیه «ابوتراب» داد.

خداوند بر مولای ما امیرالمؤمنین علیه السلام و خاندان او تا آن گاه که ستاره ای طلوع و غروب کند، درود خواهد فرستاد.

أَنا وَ جَمِيعُ مَنْ فَوْقَ التُّرابِ *** فِداً لِتُراب نَعْلِ أَبِي تُرابِ إِمَامٌ مَدْحُهُ ذِكْرِي وَ دأبي *** وَ قَلْبِي نَحْوَهُ ما عِشْتُ صَابِ ⁽¹⁾ من و همۀ آنان که روی زمین اند، فدای خاک کفش حضرت ابوتراب (علی علیه السلام). پیشوایی که مدح و ثنایش ذکر و عادت است و تا زنده ام دلم شیفته و عاشق اوست.

پس از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، حق جلوه ای کامل تر از علی نداشت. او به تمام معنا آینۀ تمام نمای حق بود. فضائل امیرالمؤمنین علی علیه السلام در هیچ بیان

و زبان و در هیچ باب و کتاب در نگنجد، بلکه فرشتگان آسمان ها نیز ادراک درجات او نتوانند. حضرتش اوّلین و برترین مصداق عترت طاهرین است که با قرآن قرین است و پیوندشان تا قیام قیامت ناگسستنی.

مجد و بزرگواری برای آن بزرگواری است که هیچ گاه بُت لات را پرستش نکرد. تمام اهل تسنن قبول دارند که امیرالمؤمنین علی علیه السلام هیچ وقت در مقابل بُت سجده نکرد. پس هرگاه اسم آن جناب را می برند كَرَّمَ اللهُ وَجْهَهُ می گویند. او حبل الله المتین است. به فرمودۀ خودشان أَنَا قَسيمُ الجَنَّةِ وَ النَّارِ ⁽¹⁾(من تقسیم کنندۀ بهشت و جهنّم هستم). بزرگواری که یک ضربت شمشیر وی در راه اسلام، برتر از تمام اعمال نیک ثَقَلین (جنّ و انس) بود.

على علیه السلام آن چه دارد، در مکتب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آموخت. او نزد کسی غیر از پیامبر درس نخواند. رفتارش، گفتارش و حتّی سکوتش برای خدا بود، او فانی در خدا بود. اگر مفهوم اسلام به تصدیق محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم وابسته است، مفهوم ایمان به ولایت علی علیه السلام بستگی دارد.

پیغمبر اکرم نه تنها مِهر علی را علامت قرار داده، بلکه عنوان صحیفه یا سرلوحۀ کارنامۀ مؤمن را محبّت علی بن ابی طالب دانسته اند. آن جا که می فرمایند عُنوانُ صَحیفَهِ المُؤمِنِ حُبُّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ ⁽²⁾(سرلوحه کارنامۀ شخص با ایمان، دوستی علی بن ابی طالب است).

سرلوحۀ کارنامۀ مؤمن درخشنده است. روشنی آن از اعمال شایستۀ اوست که او را به خدا نزدیک می سازد و بهترین اعمال این کارنامه در نزد پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، محبت علی علیه السلام است. بنابراین، محبت حضرتش اولین بارزترین و بهترین عملی است که کارنامۀ پرخیر و نیکوی مؤمن را زینت می بخشد.

خدای بزرگ به این محبّت تا جایی اهتمام ورزیده که وجوب آن را در کتاب خود آورده و محبّت اَقربای پیامبر را پاداش رسالتش قرار داده است و خطاب به پیامبرش می فرماید قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ⁽³⁾(بگو برای

رسالتم از شما پاداشی جز دوستی نزدیکانم نمی خواهم).

مسلمانان گفتند «یا رسول الله! چه کسانی از نزدیکان شما هستند که خداوند محبّتشان را بر ما واجب کرده است؟ فرمود علی و فاطمه و دو فرزندشان». ⁽¹⁾

به دنیا آمدن ایشان در خانۀ خدا و کعبه ای که مسلمانان در نماز و رکوع و سجود با تسلیم محض در برابر خواست و ارادۀ الهی روی به سمت آن می آورند، نشانۀ بزرگی بر ایمان کامل علی علیه السلام از ابتدای ولادت و حرکت و توسعۀ آن به طرف صاحب رسالت خواهد بود؛ به سوی پیامبری که الگوی هدایت و نور و رحمت برای مردمان مبعوث شد. ارادۀ الهی در هستی بر این است که ارتباط ذاتی مستحکمی بین وجود محمّد صلّی الله عليه و آله و سلّم و وجود علی علیه السلام باشد، تا حدّی که وجود هر یک از آنان وجود بخش دیگری است.

تنها کسی که توفیق یافت بیش ترین بهرۀ معنوی را از محضر پیامبر ببرد، علی بود. حضرتش از هر کس به پیغمبر نزدیک تر بود و اسلام آوردنش پیش تر، یقینش کامل تر قلبش محکم تر، از هر کس در اسلام پیشقدم تر و از همه دانشمندتر و فقیه تر. از روایات چنین استنباط می شود که بنابر ارادۀ الهی، علی علیه السلام بخشی از ذات پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بوده است. این اراده شرایط و مقدماتی را فراهم کرده است تا خصلت هایی در آن بروز کند که در وجود علی علیه السلام منحصر به فرد و بی نظیر است.

حضرت در خطبۀ «قاصعه» چنین می فرماید:

من در دوران نوجوانی بزرگان و شجاعان عرب را به خاک افکندم، شاخه های بلند قبیلهٔ «رَبیعه» و «مُضَر» را در هم شکستم. شما به خوبی موقعیّت مرا از نظر خویشاوندی و قرابت و ارتباط نزدیک و منزلت و مقام ویژه نسبت به رسول خدا می دانید. او مرا در دامان خویش پرورش داد. من کودک بودم، او مرا در آغوش خویش می فشرد و در کنار خویش جایم می داد. هرگاه مرا در آغوش می گرفت، بوی پاکیزۀ او را استشمام می کردم. هرگز دروغی در گفتارم و اشتباهی در کردارم ندید.

از همان زمان که رسول خدا را از شیر باز گرفتند، خداوند بزرگ ترین فرشته

از فرشتگان خویش را مأمور ساخت تا شب و روز او را به راه های بزرگواری و درستی و اخلاق نیک سوق دهد، من هم چون سایه ای به دنبال آن حضرت حرکت می کردم و او هر روز نکتۀ تازه ای از اخلاق نیک را برایم آشکار می ساخت و مرا فرمان می داد که به او اقتدا کنم.

وی مدّتی از سال مجاور کوه حرا می شد. تنها من او را مشاهده می کردم و کسی جز من او را نمی دید. آن روز غیر از خانۀ رسول الله خانه ای که اسلام در راه یافته باشد، وجود نداشت. تنها خانۀ آن حضرت بود که او و خدیجه و من نفر سوم آن ها، اسلام را پذیرفته بودیم.

من نور وحی را می دیدم و نسیم نبوّت را استشمام می کردم. من به هنگام نزول وحی بر محمّد، صدای نالۀ شیطان را شنیدم. از رسول خدا پرسیدم «این ناله چیست؟» فرمود «این شیطان است که از سلطۀ خویش ناامید شده. آن چه را که من می شنوم، می شنوی و آن چه را که من می بینم، می بینی؛ تنها فرق میان من و تو آن است که تو پیامبر نیستی بلکه وزیر من هستی و بر طریق خیر قرار داری».

حضرت صحنه ای از خلوت گزینی پیامبر در غار حرا را به تصویر می کشد و می فرماید هیچکس جز او شاهد چنین صحنه ای نبوده است و تنها او بود که نور وحی را می دید و بوی نبوت را استشمام می نمود. این حقیقت ملازمت و قرب آن حضرت را در موارد گوناگون بیان می فرماید که از مشکات الهی سرچشمه می گرفت.

قال عليه السلام: وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ كَالضَوء مِنَ الضَوءِ وَ الذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ.... ⁽¹⁾

(من نسبت به پیامبر هم چون روشنی ای که از روشنایی دیگر گرفته شده باشد و هم چون آرنج نسبت به بازو هستم).

برای نشان دادن ملازمت نزدیک خود با پیامبر، آن را به پیوستگی آرنج به بازو تشبیه کرده است.

پیامبر به علی فرمود أنتَ مِنِّي كَرُوحي مِن جَسَدي، أنتَ مِنِّي كَالضَّوء مِنَ الضَّوء، ⁽²أنتَ مِنِّي و أنا مِنكَ ⁽³⁾عَليُّ مِنِّي مِثْلُ رَأْسِي مِن یَدَني ⁽⁴⁾). (تو جان من در بدن

من هستی؛ تو با من چون پرتوی- که از پرتوی گرفته شده باشد- هستی؛ تو از منی و من از تو علی با من چون سر به بدن من است).

آن حضرت نمونۀ انسان کامل در تمام جنبه های زندگی بود. به گواهی تاریخ، او پیوسته در صراط مستقیم بود. صراط مستقیم یعنی رام کردن نفس اَمّاره برای فرمان برداری از نفس مُطمئنّه. علی علیه السلام به خاطر سیرت پاک خود، در شجاعت بزرگی، شهامت، کرامت و اخلاق حتّی در برخورد با سرسخت ترین دشمنان خود بهترین الگوست؛ حتّی در مسائل شخصی.

امام علیه السلام با کسانی که حق او را غصب کرده و بر مسند خلافت نشسته بودند و از وی رهنمود می خواستند، از ناراستی و خیانت دوری می کرد؛ زیرا مخالفت او از حبّ و بغض شخصی وی نشئت نمی گرفت و این حبّ و بغض ها، چه در کلّیت مخالفت های او و چه در جزئیّت آن ها دخالتی نداشتند. او والاترین نماد تاریخ اسلام است و خصلت های مختص به خود را دارد که در هیچ شخصیت دیگری جز پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله و سلّم نمی توان آن ها را یافت.

حضرتش با دشمن مهربان بود و خیر او را می خواست و اندرزش می داد تا شاید توبه کند و خود را از آتش دوزخ برهاند.

طلحه و زبیر بر او شوریدند، ولی امام علیه السلام مدّت درازی به نصیحت کردن آنان پرداخت و خواست که به راه صواب بازگردند، تا آن جا که اندرزهایش بر زبیر کارگر شد و از نبرد کناره گرفت؛ امّا یکی از یارانش به طمع دست یابی به غنیمتی چند، به تعقیب زبیر پرداخت و او را کشت و شمشیرش را برای امام علیه السلام آورد به این گمان که آن حضرت کار او را ارج می نهد و به این خاطر به او جایزه می دهد؛ اما برخلاف انتظار وی، امام علیه السلام خشمگین شد و در حالی که شمشیر زبیر را بالا و پایین می آورد، فرمود «شمشیری که سختی ها و دشواری ها را از پیش روی رسول خدا برداشت». ⁽¹⁾

از فرجام کار زبیر غمگین شد. همان زبیری که با شمشیر خود از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم محافظت می کرد، اینک به روی جانشین آن حضرت شمشیر کشیده بود. امام علیه السلام از کشته شدن او متأثّر شد و گریست. سپس رو به قاتل

زبیر کرد و فرمود: «از رسول خدا شنیدم که فرمود کشندۀ فرزند سمیه (زبیر) را به آتش نوید ده». آن گاه قاتل زبیر را از محضر خویش بیرون راند.

فاطمه زهرا عليها السّلام در خطبه خود فدک فداکاری های امیرالمؤمنین علیه السلام را چنین بیان می کند:

امّا خداوند تبارک و تعالی شما را به برکت محمد، بعد از آن همه لمه ذلّت و ناتوانی نجات بخشید. او با شجاعان عرب درگیر شد و با گرگ های عرب و سرکش های یهود و نصارا پنجه در افکند؛ ولی هر زمان آتش جنگ را برافروختند، خداوند آن را خاموش کرد و هرگاه شاخ شیطان نمایان می شد و فتنه های مشرکان دهان می گشود، پدرم برادرش علی را در کام آن ها می افکند و آن ها را به وسیلۀ او سرکوب می کرد و او هرگز از این مأموریت های خطرناک باز نمی گشت، مگر زمانی که سرکشی های دشمنان را مهار می کرد و بینی های آن ها را به خاک می مالید و شعله های آتشی را که مشرکان برافروخته بودند، با ضربات شمشیر خود خاموش می کرد.

علی بن ابی طالب در راه خدا خود را به رنج افکند و در راه اجرای فرامین الهی کوشش می کرد. او نزدیک ترین افراد به پیامبر اکرم و سرور اولیای خداست. دلسوز مردم بود و پرتلاش. در مسیر خود با جدّیّت قدم برمی داشت و در راه خدا از سرزنش و ملامت مردم باکی نداشت. ⁽¹⁾

خداوند در امتداد رسالت محمّدی در مقاطع متعدّد شخص علی بن ابی طالب را برگزید. همۀ درهای مسجد پیامبر جز در خانۀ علی علیه السلام را بست. هنگام بنای مسجد قُبا، شتر جز به اشارۀ علی علیه السلام حرکت نکرد. در یکی از میدان های جنگ، رسول خدا با علی نجوا کرد. در منزل رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم خداوند کسانی را بیرون و علی علیه السلام را داخل کرد و سرانجام در غزوۀ خیبر علی علیه السلام پرچم را گرفت.

در جریان نزول آیۀ وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ⁽²⁾(و خویشان نزدیکت را بیم دِه) وقتی رسول خدا فرمود «کدام یک از شما با من بیعت می کند تا برادر، یار و وارثم باشد؟» کسی برنخاست جز علی بن ابی طالب. پیغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم

سه بار سخن خود را تکرار کرد و در هر نوبت، آن ها هم چنان سکوت کردند؛ ولی هر بار علی علیه السلام بر می خاست و می گفت «یا رسول الله! من برادری و وزارت شما را می پذیرم».

پس از آن که علی علیه السلام با پیامبر بیعت کرد، رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود «او برادر، وصیّ و جانشین من در میان شماست. پس سخن او را بشنوید و از او اطاعت کنید». وقتی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم این جمله را گفت، حاضران خندیدند و به ابوطالب گفتند «به تو فرمان داد تا سخن علی را بشنوی و از او اطاعت کنی». ⁽¹⁾

خلافت و جانشینی مقام رسالت غیر از امارت و امامت، چیز دیگری نیست و این معنا به طور کامل روشن است. از آن جا که سخن پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم دربارۀ امارت و جانشینی بعد از خودش کاملاً آشکار بود، به همین دلیل حاضران سخنش را به سخره گرفتند و به ابوطالب گفتند «از پسرت علی اطاعت کن که از بیان روشن امروز امیر توست».

کسی که امیر و امام خاندان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یعنی اولاد عبدالمطلب بود، می بایست امیر و امام دیگران هم باشد؛ زیرا معنا ندارد که برای یک طایفه امام باشد، ولی برای طایفۀ دیگر امام نباشد؛ چنان که روشن است و عُمر بن خطّاب هم به آن اعتراف کرد و در پاسخ انصار که می گفتند «باید یک امیر از ما باشد و امیر دیگری از شما گفت دو شمشیر در یک غلاف جمع نخواهند شد». ⁽²⁾

رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم از نظر علمی، بهترین نشانه برای خداست و در عمل، بهترین آیت عملی خداوند. علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود ما لِلَّهِ آيَةٍ أَكْبَرُ مِنّي ⁽³⁾(برای خدا آیت و علامتی بزرگ تر از من نیست) چون او جان پیغمبر است و هرچه دارد، از دولت قرآن دارد. کلام خدا و بیان پیامبر معیار شناخت حق و باطل است. با دقت در دستورهای آن امام همام روشن می گردد که اساس سلوک به سوی خدای سبحان همین شیوۀ امام است. علی علیه السلام کسی است که قرآن

با جان او آمیخته و اعتقاد به معارف دینی در جان حضرتش نهادینه شده بود. نه قلمرو علمی او اشتباه پذیر است، نه محدودۀ عمل او خطاپذیر، چه که ولی او یعنی خداوند تبارک و تعالی بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٍ ⁽¹) است.

آن با وفا ترین حامی و مدافع حق و پرتوان ترین و خستگی ناپذیرترین مجاهد راه اسلام و قرآن، یعنی علی بن ابی طالب علیه السلام در جریان «يَوم الإنذار» یا روز دعوت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از نزدیکان و بستگان به اسلام و ایمان، دعوت آسمانی را آگاهانه و آزاد مردانه پاسخ داد و این پاسخ مثبت او در حساس ترین شرایط، سرآغاز قیام و جهاد قهرمانانۀ او بود و گوهر وجود و محتوای شخصیّت او در آن انتخاب بزرگ نمودار و برای همگان روشن شد که آن حضرت دارای چه ایمان عمیق و استواری است و گسترۀ قلب او تا چه اندازه سرشار از اعتماد به خدا و عظمت اوست.

از خداوند همین را می خواهیم تا بر ما منّت گذارد که به امیرالمؤمنین علیه السلام اقتدا کنیم و رهرو راه او باشیم و به سیرت او کار بندیم و دوستانش را دوست و دشمنانش را دشمن بداریم.

هیچ گوهری از گوهر عقیده به خدا و رسول و ائمّه علیه السلام نفیس تر و گران بها تر نیست. تنها اهل بیت هستند که می توانند قرآن را بفهمند و آن را نصب العین قرار دهند و بر طبق آن عمل کنند. إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ البَيتِ وَ يُطَهِّرَكُم تطهيراً ⁽²⁾جز این نیست که خداوند متعال تنها می خواهد پلیدی را تنها از شما اهل بیت دور سازد و شما را در نهایت پاکی و پاکیزگی نگاه دارد).

دربارۀ شأن نزول این آیه گفته اند دربارۀ پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم، علی، فاطمه، حسن و حسین علیه السلام نازل شده است و شامل دیگران نمی شود. این مطلب مورد قبول همۀ مذاهب اسلامی است.

پس اهل بیت علیهم السلام که خداوند پلیدی را از آنان دور ساخته و آنان را پاک داشته است؛ اینان هستند کسانی که دل و جانشان به نور الهی منوّر شده است و از هر پلیدی پیراسته. این طهارت از خداوند و نتیجۀ حرکت و عمل بر مقتضای

دین حقّ و کتاب خداست آنان در دین خدا راه خلاف نمی پویند و در احکام دین اختلاف نمی ورزند. به همین دلیل قرآن گواه صادق آنان است و در عین خموشی بر حقانیّت آنان، ناطق؛ اینان کسانی هستند که به دلیل رسوخ در علم و حضور در متن وحی، هرگز از سر هوی سخن نمی گویند و جز حق و حقیقت بر زبان نمی آورند و جز صراط مستقیم نمی پویند.

خاندان رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم صندوق اسرارند و استوانه های دین اسلام و برای پناه جستن خلق خدا، مردانی مورد اعتماد آنان دین را دریافتند؛ دریافتی از نهاد جان و با وارسی اساس و بنیان نه دریافتی از راه شنیدن و روایت کردن. راویان دین بسیارند؛ اما دریافت کنندگان آن انگشت شمار.

خدایا! ما پیوسته به خاندان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می نگریم؛ به شیوۀ آنان رفتار می کنیم و راه آنان را پی می گیریم؛ چرا که خاندان پیامبر ما را از راه حق به در نمی برند و دگر باره به تباهی جاهلیت نمی کشانند. از آنان پیشی نخواهیم گرفت بیان روشن که راه هدایت را گم می کنیم و از آنان عقب نمی مانیم که هلاک و تباه می شویم.

پیامبر خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در دوران نبوّت خویش بارها کوشید تا مفهوم اهل بیت و مصادیق آن را برای امت روشن سازد. یکی از فرصت هایی که پیامبر خدا صلى الله عليه و آله و سلّم به صراحت مصادیق اهل بیت را معیّن فرمود، ماجرای مُباهِله بود.

زمانی که مسیحیان نجران نزد رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم آمدند و پرسیدند «اصول دعوت شما چیست؟» فرمود «گواهی به خداوندگاری و یکتایی الله و نبوّت من» پرسیدند «دربارۀ عیسی چه می گویی؟» فرمود «عیسی بنده ای است آفریده شده که [چون آدمیان] می خورد و می آشامد». پرسیدند «پس پدرش کیست؟» به رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم وحی نازل شد که از آنان بپرس «دربارۀ آدم چه می گویید. آیا بندۀ آفریده شده ای بود که می خورد و می نوشید؟» حضرت این پرسش را از آنان کرد و پاسخ مثبت دادند. آن گاه حضرت پرسید «پس پدرش کیست؟» و آنان درمانده شدند.

در این هنگام این آیه شریفه نازل شد إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ

مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ⁽¹⁾(مَثَل عیسی در نزد خدا، چون مَثَل آدم است که او را از خاک بیافرید و به او گفت موجود شو! پس موجود شد). سپس این آیه نازل شد.

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينِ ⁽²⁾(پس هر کس در این مطلب پس از دانشی که به تو رسید با تو محاجّه کند، بگو! بیایید تا فرزندانمان و فرزندانتان و زنانمان و زنانتان و خودمان و خودتان را بخوانیم، سپس سوگند بخوریم و مباهله کنیم و لعنت خدا بر دروغ گویان بنهیم). پس رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلّم به آنان فرمود «بیایید مباهله کنیم. اگر راستگو بودم، لعنت خدا بر شما نازل شود و اگر دروغ گو بودم، لعنت خدا بر من نازل شود». آنان پاسخ دادند «که به انصاف سخن گفتی» و برای این کار میعادی تعیین کردند.

سران مسیحی آن گاه با یکدیگر توافق کردند که اگر محمّد با یاران و قوم خود برای مباهله پا پیش گذاشت، با او مباهله کنند؛ زیرا در این صورت پیامبر نیست و اگر با اهل بیت و خاندان خود برای مباهله پیش آمد با او مباهله نکنند؛ زیرا در این صورت پیامبر است و هر کس که این گونه خانواده اش را به مخاطره اندازد، بی گمان راستگوست؛ اما پیامبر چه کسانی را با خود آورد؟

سعد وقاص گفت چون آية قُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا... ⁽³⁾نازل شد، پیغمبر، علی و فاطمه و حسن و حسین را خواند و فرمود «پروردگارا! اینان اهل بیت من هستند». ⁽⁴⁾

هنگامی که پیامبر محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم با اهل بیت خود علیهم السلام آمد، مسیحیان پرسیدند «ایشان چه کسانی هستند؟» اطرافیان پاسخ دادند که «این یک، پسر عمویش است و آن، دخترش فاطمه، آن دو، پسران دخترش، حسن و حسین هستند». آنان بی مناک شدند و از مباهله سر باز زدند و از رسول خدا

خواستند تا از این کار معذورشان دارد و با آنان مصالحه کند. حضرت نیز با آنان مصالحه کرد و قرار شد که بر آیین خود بمانند و جزیه دهند.

بدین ترتیب با تصدیق به حقانیت حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم راه دیار خود را در پیش گرفتند.

امّت اسلام اتّفاق نظر دارند که وقتی پیغمبر اکرم با نصارای نَجران مباهله کرد، غیر از خود پیغمبر، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام کسی در کِسا نبود؛ و هیچ کس خلاف آن را نگفته است.

کاربرد لفظ جمع با تک نفر بودن آن ها فاطمه سلام الله علیها به نمایندگی از زنان پیغمبر و علی علیه السلام به نمایندگی از جان های پیامبر منافات ندارد)؛ زیرا آوردن لفظ جمع به جای مفرد برای بزرگداشت افراد شایع است. افزون بر آن، آوردن لفظ جمع در این مورد برای رساندن این معناست که هر یک از دو طرف مباهله، باید نزدیکان خود را از این سه گروه (فرزندان و زنان و مردانی که هم چون جان آن ها هستند) با خود بیاورند، خواه این عدّه چند نفر باشند یا یک نفر.

این مطلب به خوبی می رساند که آن ها بهترین و محبوب ترین افراد خاندان آن حضرت بودند. نزدیک ترین افراد به خدا و پیامبر و کسی دیگر در خاندان بنی هاشم نبود که از نظر فضیلت و مقام به پایۀ آن ها برسد تا آن ها را نیز بیاورد.

هم چنین نشان می دهد که مولی امیرالمؤمنین علیه السلام در میان آنان از همه بهتر و نزدیک تر به خدا و پیامبر بوده؛ زیرا پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را جان خویش معرّفی کرده است بدین ترتیب می بینیم که اهل بیت علیهم السلام در زمان رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم افرادی معین بوده اند؛ یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام.

به همین دلیل حضرت رسول صلّى الله عليه و آله و سلّم خطاب به همۀ مسلمانان فرمود ⁽¹⁾«من در میان شما دو چیز گران بها می گذارم، یکی از دیگری بزرگ تر است: کتاب خدا که ریسمانی است آویخته از آسمان به سوی زمین و عترتم، اهل بیتم. این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در کنار حوض کوثر [در بهشت] نزد من بیایند».

بدین ترتیب راه یافتن به ساحت قرآن و بهره مندی از حقایق و معارف و دقایق آن در گرو شناخت و پیروی از اهل بیت، یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین و فرزندان آنان علیهم السلام است؛ آنان هم علمشان معصوم است هم عملشان مصون.

در قرآن کریم شواهد فراوانی وجود دارد که اهل بیت علیهم السلام از گزند جهل، خطا، عصیان، معصوم و مصون اند.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود

أَيُّهَا النَّاسُ خُذوها عَنْ خاتم النبيِّين إنَّهُ يَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِمَيِّتٍ وَ يَبْلَى مَنْ بَلِيَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِبَالٍ؛ فَلَا تَقُولُوا بِمَا لَا تَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَكْثَرَ الْحَقِّ فِي مَا تُنْكِرُونَ. ⁽¹⁾(ای مردم! شما این نکته را از رسول خدا بیاموزید که فرمود (از خاندان ما هر کس بمیرد، در واقع مرده نیست و آن که از ما پوشیده پنداشته شود، پوشیده نیست). شما مردم نادانسته و نشناخته چیزی مگویید؛ چون بیش ترین حقایق در اموری است که شما آن را انکار می کنید). بهترین صلوات را به روان مطهر خاتم انبیا صلى الله عليه و آله و سلّم و اهل بیت کریم و گرامی او هدیه می کنیم؛ آنان که استوانه های دین اسلام هستند. حضرت با یاری خاندانش قامت خمیدۀ دین را برافراشت؛ آنان پایه های دین خدایند و استوانه های یقین و ایمان.

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بارها به اهل بیت علیهم السلام اشاره کرد و امّت را به صراط مستقیم راه نمود. ایشان به پیروان خود فرمود «خدا را به سبب نعمت هایی که به شما ارزانی می دارد و مرا به خاطر محبّت خدا و اهل بیتم را برای محبّت من دوست بدارید». ⁽²⁾

خداوند به مؤمنان فرمان داد تا بر رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم درود بفرستند و فرمود إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا صَلُّواْ عَلَيْهِ وَ سَلِّمُواْ تَسْلِيماً ⁽³⁾(خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند. ای کسانی که ایمان آوردید! بر او صلوات فرستید و سلام کنید، سلامی نیکو).

رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم به مقام والایی رسید که خدا وقتی می خواهد بر

او درود بفرستد، درود همۀ فرشتگان را در کنار درود خود یاد می کند و آن ها را نیز در این درود فرستادن سهیم می داند؛ یعنی هنگامی که می خواهد از مقام بلند رسولش تجلیل کند، می گوید نه تنها من به رسولم صلوات و رحمت می فرستم، بلکه همۀ فرشتگان هم بر او درود می فرستند.

خداوند با این تجلیل، رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم را به ما معرّفی کرده و خود و همه فرشتگان را که مأمور و بندگان خالص الهی اند، در این تصلیه و رحمت رسانی شریک دانسته است. به همین دلیل می فرماید «خدا و همۀ فرشتگان به روان پاک رسول اکرم درود می فرستند، پس شما هم ای انسان ها این آداب را رعایت کنید و درود فرستید».

از این رو درود فرستادن بر پیامبر از فضائل اختصاصی آن حضرت است.

رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم نیز از مؤمنان خواسته است تا اهل بیتش را مشمول درود و صلوات خود سازند و هرگاه از پیامبر یاد می کنند و بر او درود می فرستند، خاندانش را شریک این عمل قرار دهند. روایات شیعه و سنّی در خصوص چگونگی صلوات فرستادن بر پیغمبر و اهل بیت آن حضرت، به حدّ تواتر رسیده اند.

پیغمبر صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود «بر من درود بفرستید و در دعا برای آن بکوشید و بگویید اللَّهُمَّ صَلَّ عَلي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ». ⁽¹⁾از نظر فقیهان شیعه، این عبارت باید در تشهد نمازها گفته شود.

قرآن کریم دربارۀ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرموده است. فَاتَّبِعونِي يُحْبِبْكُمُ الله ⁽²⁾(از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد). و دربارۀ اهل بیت علیهم السلام فرمودند لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى ⁽³⁾(من مزدی برای رسالت خود نمی خواهم جز دوستی [و یاری] خویشانم).

سلام و تحیّات ما نثار ارواح طیّبۀ همۀ معصومین علیهم السلام که از شجره نبوّت و معدن فضیلت رسول گرامی محمّد بن عبدالله صلّى الله علیه و آله و سلّم نشئت گرفته اند؛

به ویژه به پیشگاه خاتم اوصيا حضرت بقیة الله ارواحنا لتراب مقدمة الفداء تقدیم باد که به طُفيل وجود مبارکش زمین ثابت و پابرجاست و مردم چشم بدان درگاه دارند تا به فرمان خداوند از غیبت به درآید، دیدگان بی فروغ را نور بخشد، حکمت صالحان را در پهنۀ زمین بگستراند و مستضعفان شایسته را پیشوای جهانیان فرماید.

أَلَا بِأَبِي وَ أَمِّي هُمْ مِنْ عِدَّةٍ أَسْمَاؤُهُمْ فِي السَّمَاءِ مَعْرُوفَةٌ وَ فِي الْأَرْضِ مَجْهُولَة. ⁽¹⁾ پدر و مادرم فدایش باد. آن ها از کسانی هستند که نامشان در آسمان شناخته و مشهور است و در زمین ناشناخته و مهجور.

يَعْطِفُ الْهَوَى عَلَى الْهُدَى، إِذَا عَطَفُوا الْهُدَى عَلَى الْهَوَى؛ وَ يَعْطِفُ الرَّأْيَ عَلَى الْقُرْآنِ، إِذَا عَطَفُوا الْقُرْآنَ عَلَى الرَّأْيِ. حَتَّى تَقُومَ الْحَرْبُ بِكُمْ عَلَى سَاقٍ بَادِياً نَوَاجِذُهَا، مَمْلُوءَةً أَخْلَافُهَا، حُلُوا رَضَاعَهَا، عَلْقَماً عَاقِبَتُهَا. ⁽²⁾ او هوای نفس را به هدایت الهی برمی گرداند. آن هنگام که مردم هدایت الهی را به خواسته های نفسانی برگردانده اند و آرای مردم را به قرآن برمی گرداند، آن گاه که مردم قرآن را تفسیر به رأی کنند.

امام منتظر علیه السلام نفوس سرگردانی را که از راه حق بازمانده و در وادی ظلمانی هوس ها و خواهش های نفسانی گام برداشته اند، به راه خویش باز می گرداند و آن ها را از تباهی ها و اعتقادهای فاسد می رهاند و به پیروی از انوار هدایت خویش وا می دارد. آن حضرت هر نظریّه ای را که با قرآن سازگار نباشد، طرد می کند و مردم را به آن چه موافق قرآن است و با کتاب الهی مخالفت ندارد باز می گرداند.

احمد بن اسحاق - پسر سعد اشعری - گوید

به محضر امام عسکری علیه السلام تشرف یافتم و تصمیم داشتم از او دربارۀ جانشین پس از وی بپرسم. امام علیه السلام پیش از پرسش من سخن آغاز کرد و فرمود «ای احمد بن اسحاق! خدا از روزی که آدم را آفرید، زمین را از حجّت خود بر خلق خالی نگذاشت تا روز قیامت نیز چنین خواهد بود. خدا از راه همین حجّت الهی، بلا را از ساکنان زمین دور می کند؛ باران رحمتش را فرو می فرستد و برکت ها را از زمین برون می آورد». احمد بن اسحاق گوید «پرسیدم ای پسر پیامبر! امام و جانشین پس از شما چه کسی است؟»

امام عسکری علیه السلام برخاست و سریع به اتاق دیگر رفت و در بازگشت

کودکی سه ساله در آغوش داشت که چون ماه شب بدر می درخشید. آن گاه فرمود: «ای احمد بن اسحاق! اگر تو نزد خدا و حجّت های او گرامی نبودی، این پسرم را به تو نشان نمی دادم. نام او نام رسول الله و کنیه اش کنیۀ آن حضرت است. این کودک پس از پرشدن زمین از فساد و ستم، آن را پر از داد و عدل خواهد کرد. ای احمد بن اسحاق! مَثَل این کودک در میان این امّت، همانند خضر و ذوالقرنین است به خدا قسم! وی را غیبتی پیش روست که در آن از گمراهی نجات نمی یابد جز کسی که به کمک خدا در باور به امامتش پایدار بماند و برای فرجش به توفیق الهی دعا کند.

احمد بن اسحاق گوید عرضه داشتم مولای من! آیا می شود نشانه ای بیان کنید که موجب آرامش دل من شود؟

ناگهان آن کودک به سخن آمد و فرمود أنا بَقِيَّةُ اللهِ في أَرضِهِ، و المُنتَقِمُ مِن أعدائِهِ فَلا تَطلُب أثَراً بَعدَ عَینٍ، یا أحمَدَ بنَ إسحاقَ (من باقی مانده [و یادگار حجت های] خدا در زمین و انتقام گیرنده از دشمنان او هستم. ای احمد بن اسحاق! نشانۀ پس از این نشانۀ روشن در پی نشانه ای دیگر مباش).

احمد بن اسحاق گوید

در حالی که خرسند بودم از محضر امام عسکری علیه السلام بیرون رفتم. روز بعد دوباره به خدمت آن امام حضور یافتم و گفتم ای پسر پیامبر! از این که بر من منّت نهادی، بی اندازه خرسند شدم؛ لیکن پرسشی دیگر دارم و آن این است که سنّت خضر و ذوالقرنین دربارۀ جانشین شما چیست؟

امام علیه السلام پاسخ دادند ای احمد غیبت طولانی. گفتم ای پسر پیامبر! غیبت او به طول می انجامد؟ فرمودند آری به خدا قسم به اندازه ای که بیش تر باورداران او از این اعتقاد باز می گردند. بر این باور استوار نمی ماند جز کسی که خدای بزرگ او را بر ولایت و پیروی ما پیمان گرفته و ایمان بر صفحۀ دلش نقش بسته و از جانب خود، تأییدش کرده باشد. ای احمد بن اسحاق! این امری الهی و رازی از رازهای غیبی خداست. پس آن چه را برای تو بیان داشتم، خوب فراگیر و پنهانش بدار و از شاکران باش، تا با ما در جایگاه بلند روز قیامت جای گیری. ⁽¹⁾

بِنَفْسِي بَعِيدُ الدّارِ قَرَّبَهُ الْفِكْرُ *** وَ أَدْناهُ مِنْ عُشَاقِهِ الشَّوقُ وَ الذِّكْرُ ⁽¹⁾ جانم فدای آن که سرایش دور و اندیشه به او نزدیک است و اشتیاق و یادش او را به عاشقانش نزدیک می کند.

اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْكُو إِلَيْكَ غَيْبَةَ نَبِيِّنَا وَ كَثْرَةَ عَدُوِّنَا وَ تَشَتَّتَ أَهْوَائِنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ. ⁽²⁾ خدایا! ما از نبودن پیامبران و بسیاری دشمنانمان و پراکندگی افکارمان به درگاه تو شکوه می آوریم. پرودگار تو خود میان ما و هم کیشان ما داوری کن که تو بهترین داورانی.

اللَّهُمَّ إِنَّا نَرْغَبُ إِلَيْكَ فِي دَوْلَةٍ كَرِيمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ وَ تُذِلُّ بِهَا النِّفَاقَ وَ أَهْلَهُ وَ تَجْعَلُنَا فِيها مِنَ الدُّعَاةِ إِلَى طَاعَتِكَ وَ الْقَادِةِ إِلَى سَبِيلِك وَ تَرْزُقُنَا بِهَا كَرَامَةَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ. ⁽³⁾ خداوندا! ما مشتاق درک دولت کریمه ای از تو هستیم که اسلام و اسلامیان را با آن سرافراز گردانی و نفاق و منافقان را خوار کنی و در آن ما را از دعوت کنندگان راه پیروی از خودت و راهبران [مردم] به راه خودت قرار دهی و کرامت دنیا و آخرت را روزیمان کنی.

اَللَّهمَّ وَ صَلِّ عَلى وَلِىِّ اَمْرِكَ الْقائِمِ الْمُؤَمَّلِ، وَ الْعَدْلِ الْمُنْتَظَرِ، وَ حُفَّهُ بِمَلائِكَتِكَ الْمُقَرَّبينَ، وَ اَيِّدْهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ يا رَبَّ الْعالَمينَ ⁽⁴⁾. خداوندا! بر ولیّ امر خود که قیام خواهد کرد و منتهای آرزوی ماست و دادگری که انتظارش می کشیم، درود فرست و فرشتگان مقرّب را در گرداگرد او قرار ده و با روح القدس یاری اش کن، ای پروردگار جهانیان.

شنیدن از دل

دومین مولود خجسته و برجسته ای که دست قدرت الهی از تیره بنی هاشم بیرون آورد و به عالم فرستاد، علی بن ابی طالب علیه السلام بود که پس از سی سال ولادت محمّد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم در روز جمعه سیزدهم رجب از مادر شنیدن از دل متولّد شد. چگونگی تولّد آن بزرگ مرد عالم، موهبتی است که هرکس را نشاید و این جامۀ عزّت را زیبندۀ هر تن نباید و فضیلتی است که همتا و نظیری برایش در تصور نیاید؛ و خداوند متعال این فضیلت را تنها و تنها به وجود مبارک حضرتش اختصاص داد.

فاطمه بنت اسد نزد همسرش ابوطالب آمد تا مژدۀ تولد پیامبر را به او دهد. ابوطالب به او گفت «به اندازۀ یک سَبْت صبر کن تا من به تولّد مانند او مگر در نبوّت، مژده دهم».

امام صادق علیه السلام فرمودند

اَلسَّبْتُ ثَلَاثُونَ سَنَةً وَ كَانَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ ثَلَاثُونَ سَنَةً. ⁽¹⁾ «سَبت» سی سال است و میان تولّد رسول الله و امیرالمؤمنین، سی سال فاصلۀ زمانی است.

روشن است که هر کس را زادگاه و ولادتی است، ولی علی را نیز در این خصوص سعادتی است که زادگاهش بیت شرافت و خانۀ عبادت و قبلۀ آمال اهل حاجت

است. خانۀ کعبه از آن رو سینۀ خود را گشود تا کسی را در آغوش کشد که روزی آن مکان مقدّس را از حاکمیت بت های گوناگون خالی سازد و هم چون پتک بر سر آنان فرود آید.

فَتَحَ البَيتُ صَدرَهُ وَ تَلَقَّى *** مَن عَلَيْهِ يُكَسِّرُ الأَصناما خانۀ خدا (کعبه) سینه اش را گشود و کسی را در خود جای داد که بت ها را خواهد شکست.

منابع تاریخی و حدیثی اتفاق نظر دارند که آن بزرگوار نخستین زاده از پدر و مادری هاشمی بود. تبار پدری ایشان از طریق عبدالمطلب به نیاکان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می رسید، چنان که مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف نیز از همین خاندان بود. پدر او عبد مناف مکنّا به ابوطالب بود؛ امّا بسیاری از مورّخان واژۀ «ابوطالب» را نام پدر وی دانسته اند. در نتیجه علی بن ابی طالب علیه السلام و برادران و خواهران مادری او نخستین فرزندانی بودند که از طریق مادر و پدر به هاشم انتساب داشتند.

فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف از یک سو و ابوطالب بن عبدالمطلّب بن هاشم از سوی دیگر. وی اوّلین زن هاشمی است که از خاندان هاشم دیده به جهان گشود و از برگزیده ترین زنانی است که فرزندی بسیار شایسته را به دنیا آورد. با وجود این که پیش از آن حضرت، فاطمه، طالب، جعفر و عقیل را به فرزندی داشتند، نزد محدّثان چنین شهرت یافته است که علی بن ابی طالب علیه السلام نخستین هاشمی از پدر و مادری هاشمی است.

مادر گرامی و پدر بزرگوارش از موحّدان و مؤمنان بودند که در تربیت و حراست رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم در دوران کودکی و جوانی نقش اساسی داشتند؛ به گونه ای که پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم فاطمه بنت اسد را مادر خود می خواند.

آن حضرت در درون کعبه تولّد یافت که در آن تردیدی نیست. علی علیه السلام در هنگام ولادت نشانی شگفت انگیز داشت؛ زیرا در خانۀ خدا از مادر متولد شد و هیچ کس پیش از آن حضرت در خانۀ خدا متولّد نشده بود و خداوند این فضیلت

را مخصوص علی بن ابی طالب گردانید تا کرامت او را به همگان بنمایاند و مرتبت او را بلند کند.

زادگاهش بیت شرافت و خانۀ عبادت و قبلۀ آمال اهل حاجت است. سعادت تولد در خانه کعبه موهبتی است که هر کس را نشاید، جامۀ عزتی است که زیبندۀ هر تن نباید و در چشم همگان فضیلتی است که همتا و نظیری برایش در تصور نیاید. پس علی علیه السلام را در این خصوص سعادتی است یگانه و بی بدیل.

تولّد او در کعبه، رویدادی تاریخی و بی سابقه بود که نه پیش از او و نه پس از او، کسی در آن زاده نشد. چه والامقام و سعادتمند بود آن وجود مقدّس که هم به دنیا آمدنش و هم شهادتش در خانۀ خدا بود.

از نمونه های سعادت و فرخندگی حضرتش این بود که تنها مولود کعبه بود و در این ویژگی بی همتاست و هیچ نوزادی جز او در «بیت الله» متولد نشد. ولادت علی علیه السلام یک حادثۀ ضروری و نقطۀ اوج زمینه سازی پنهانی از سوی خداوند شنیدن از دل برای به وقوع پیوستن یک رویداد بزرگ بود که بخش بزرگی از وجدان انسانیت را تکان داد. به همین دلیل ایمان آوردن ایشان به سان حلقه های زنجیر به زندگی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوسته است. بنابراین ولادت علی و ایمان آوردن او یک انتخاب بوده است.

غذایش همان شیر مادری پاک و شایسته بود که تاریخ برای او بزرگواری های زیادی را ثبت کرده است. او به محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم که در کودکی پدر و مادر و جد خود را از دست داده بود، بیش از فرزندان خود محبّت داشت و زندگی آسایش خود را نثار او می کرد و محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم در خانۀ او یتیمی و بی سرپرستی را حس نمی کرد. و حتّی از مادر خود نیز اگر زنده بود، مراقبت و مواظبت فاطمه بنت اسد را انتظار نداشت.

محبت فاطمه بنت اسد آن چنان فرزند عبدالله را مرهون خود ساخته بود که هم در دوران حیاتش او را چون مادر خویش گرامی می داشت، هم به وقت مردن بر او نمازی خواند که بر دیگری نخوانده بود. ⁽¹⁾و نیز پیراهن خود را از تنش درآورد تا با آن کفنش کنند هم چنین در قبرش دراز کشید و قرآن خواند سپس دعاهای

خاص خود را با اندوه زیاد بدرقۀ راهش کرد. ⁽¹⁾

ابوطالب از بزرگان قریش و سادات عرب و سرور دودمان هاشم بود و سیرتی ستوده و روشی پسندیده داشت. او کسی است که پس از درگذشت عبدالمطلب، بزرگ سرزمین بطحاء شناخته شد و سیادت و ریاست بنی هاشم را برعهدۀ او نهادند.

از این رو باید از او با عزّت و نیکی یاد کرد. او اوّلین یاور دین و باوفاترین دوستدار شریعت بوده است. وی گذشته از سیادت و مکانتی که نزد قریش بلکه نزد عرب داشت، دو کار بزرگ انجام داد؛ کارهایی که تاریخ زندگی او را بسیار پرآوازه کرد و تا دنیا دنیاست با نیکنامی و بزرگی از او یاد خواهد شد.

یکی آن که محمّد بن عبدالله صلّی الله علیه و آله و سلّم را در کودکی سرپرستی کرد و در کفالت خویش گرفت؛ و دیگر آن که وقتی پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم رسالت خود را از طرف خداوند آشکار کرد، به حمایتش برخاست و در این روزگار بود که از هر سو دشمنان نیرومند پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم کار را بر او سخت می گرفتند و در اذیتش می کوشیدند اما ابوطالب به خوبی از آن حضرت حمایت می کرد.

ابوطالب ⁽²⁾

ابوطالب 35 سال پیش از «عام الفیل» متولد شد و هنگام بعثت پیامبر 75 سال داشت. او از همان ابتدای بعثت، همراهی خویش با پیامبر را نشان داد و سرانجام در سال دهم بعثت در 85 سالگی از دنیا رفت. او در منطقه حَجُون مکه به خاک سپرده شد. سال وفات ابوطالب به مناسبت رحلت او و خديجه أُمُّ المؤمنين عام الحُزن نامیده شد. یکی از دلایل ضرورت هجرت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مرگ ابوطالب بود؛ زیرا با مرگ او، مسلمانان و شخص پیامبر، یگانه حامی و پناهگاه خود را از دست دادند و دشمنان نسبت به آن ها جسارت پیدا کردند و گستاخ شدند.

و گردن کشان بت پرست عرب از آن حضرت حمایت کرد و هم چنان به حمایت خویش ادامه داد تا در سال دهم بعثت از دنیا رفت.

ابوطالب دریای جود و بخشش و کانون مهر و فداکاری بود و ارزشمندتر از همه، آن که بیش از چهل سال به یاری و حفاظت از پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم مفتخر بود و در راه پیشبرد هدف مقدس پیامبر، گام هایی شایسته برداشت و رنج بسیار برد با درگذشت ابوطالب دشمنان پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نفسی تازه کردند و چنان در آزار ایشان پیش رفتند که آن حضرت از جانب خداوند مأمور به بیرون رفتن از مکه و هجرت به مدینه شد.

فاطمه بنت اسد - مادر علی بن ابی طالب علیه السلام و دختر اسد بن هاشم - نخستین زنی است که پس از خدیجه کبری به پیغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم گروید و ایمان آورد. او زنی پاکدامن و اصیل و از خاندانی نجیب و شریف بود که خداوند وی را بهترین و شایسته ترین ظرف تکوین و پرورش حیدر کرّار قرار داد؛ او شنیدن از دل نخستین زنی است که از مکه با پای برهنه هجرت کرد و در مدینه به رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلّم پیوست و پس از نزول آیۀ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ ⁽¹⁾(ای پیامبر! اگر زنان مؤمن نزد تو آمدند تا بیعت کنند... با آن ها بیعت کن). با پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بیعت کرد.

در آن روزگار که پیغمبر در خردسالی در قید کفالت ابوطالب درآمد، فاطمه بنت اسد هم چون مادری مهربان به نوازش و پرورشش کمر بست و از هیچ گونه خدمتی دریغ نکرد. مهر و محبّت ابوطالب و همسرش به پیغمبر بیش از حد و توصیف ناپذیر بود تا حدّی که او را از فرزندان خود عزیزتر و گرامی تر می داشت. پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز محبّت ها و نوازش های او را همواره به خاطر داشت. ابوطالب و همسرش فاطمه بنت اسد به فضائل و مکارم روحی و روانی و طهارت نفسانی آراسته بودند و به همین دلیل شایستۀ سرپرستی رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم شناخته شدند. حضرتش دربارۀ فاطمه بنت اسد فرمودند إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ بَعْدَ أَبِي طَالِب أَبَرٌ بي مِنْها ⁽²⁾(پس از ابوطالب، هیچ کس نسبت به من مهربان تر از

او نبود)؛ و هم چنین فرمودند إِنَّها كانَتْ أُمّي أن كانت لتجيع صِبْيانُها و تَشبَعُني وَ تَشْعَثُهُمْ و تُذهنَني و كانَتْ أُمّي ⁽¹⁾به راستی که او مادر من بود؛ چه بسا که بچّه هایش گرسنه بودند، ولی او مرا سیر می کرد و گاه آنان ژولیده مو بودند و او سر مرا شانه می زد و مرا معطّر می کرد. آری! او به حقیقت مادر من بود).

امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند

إِنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ أَسَدٍ أَمَّ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَتْ أَوَّلَ امْرَأَةٍ هَاجَرَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ عَلى قَدَمَيْهَا، و كَانَتْ مِنْ أَبَرِّ النَّاسِ بِرَسُولِ اللهِ. ⁽²⁾ (فاطمه بنت اسد مادر امیرالمؤمنین اوّلین بانویی بود که برای پیوستن به رسول خدا از مکه تا مدینه را با پای پیاده پیمود. او از مهرورزترین کسان نسبت به پیامبر بود).

عبدالمطلب ⁽³⁾از فرزندش ابوطالب پیمان گرفت که سرپرستی حضرت محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم را بر عهده گیرد؛ زیرا او شریف ترین و گرامی ترین مردم بود و جایگاه ویژه ای نزد قریش داشت و منزلت او از همگان برتر بود. ابوطالب به نیکی از عهدۀ این کار برآمد و برادرزاده اش را گرامی و بی نهایت دوست می داشت و در طول زندگی همیشه با رفتار و گفتار، او را یاری می کرد.

امام صادق علیه السلام فرمود

«روزی پیغمبر نشسته بود که امیرالمؤمنین گریان وارد شد». پیغمبر به او فرمود «چرا گریه می کنی؟» گفت «ماتَت أُمّي فاطمِةُ» (مادرم فاطمه وفات کرد). پیغمبر فرمود «و أُمّي و اللهِ» (به خدا مادر من هم بود). پس با شتاب برخاست تا بر او وارد شد و چون به او نگریست، گریان شد. آن گاه به زن ها دستور داد غسلش دهند. ⁽⁴⁾

در قدر و شرافتش همین بس که نبیّ گرامی صلّی الله علیه و آله و سلّم «مادر» خطابش کرد و هنگام مرگش به شدّت بر او گریست و پیراهن خود را زیور تکفین او قرار داد و پیش از دفن، ابتدا خود در قبر او دراز کشید، فیضی که تا آن زمان نصیب هیچ کس نشده بود.

رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در کنار قبر فاطمه بنت اسد فرمود

«بارالها! مادرم فاطمه را بیامرز و حجّتش را بر زبانش افکن و خوابگاهش را گشاده فرما به حقّ پیغمبرت محمّد و پیغمبرانی که پیش از من بودند و تو از هر کس مهربان تری». و نیز فرمود «پیراهنم را بر او پوشانیدم تا از جامه های بهشت بپوشد و در قبرش خفتم تا فشار قبر بر او آسان شود. فاطمه پس از ابوطالب از هر کس نسبت به من مهربان تر و خوش رفتارتر بود».

امیرالمؤمنین علی علیه السلام نیز از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به عنوان «مادرم» نام می برد. فَجَزی قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوازِي فَإِنَّهُم ظَلَمُونِي حَقَّي و اغْتَصَبونِي سُلْطانَ ابْنِ أُمّي ⁽¹⁾(خدا قریش را به دلیل ظلمی که به من کرده اند، سخت مجازات کند؛ زیرا آنان در حقّ من ستم روا داشتند و قدرت الهی فرزند مادرم [رسول خدا] را از من غصب کردند).

هر کس به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نزدیک تر است، مقامی رفیع تر و والاتر دارد و پایگاه هر کس در پیشگاه پیغمبر به قدر جایگاه اوست. علی علیه السلام از خانۀ ابوطالب به دلیل تنگدستی به خانۀ پیامبر انتقال یافت و تحت تربیت او قرار گرفت. آن حضرت از آن هنگام (شش یا هفت سالگی) با حضرت محمدّ صلى الله علیه و آله و سلّم بود. علی علیه السلام نخستین مرد خدا و موحد واقعی مکتب اسلام است که اتصالش با پیغمبر بزرگ اسلام صلّى الله علیه و آله و سلّم، آن معلّم عالی قدر مدرسۀ الهیات قرآن، به قدری محکم و استوار بود که بی گمان، آیینۀ تمام نمای رسول خدا و تجسم کامل تعالیم اسلام است.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را بزرگ می کرد و آموزش می داد و از رازهای هستی و دانش حکمت به وی می آموخت. بدیهی است که این امر عمومیت و شمول ندارد و همه تا این حد شایسته نیستند؛ زیرا استعداد مردمان مختلف

است و احکام و امور نیز نسبت به اشخاص متفاوت خواهد بود. در اثر این آموزش الهی، حضرتش به حقایقی دست یافت که جز رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم کسی بر آن ها وقوف نداشت. همۀ صفاتش پیوند تنگاتنگ با صفات پیامبر داشت. و هم چون پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم از جاهلیت و زشتی های آن نفرت داشت. رموز هستی، حقایق وجود و قوانین بقای آن را درک کرد و در همۀ صفات و موهبت هایی که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم داشت، الگو و نمونه شد. با آن حضرت خو گرفت و به سیرت او آراسته شد.

آن بزرگوار در آغوش کسی رشد یافت که در هدایت مردم به توحید و یکتاپرستی، برهان های قوی و محکم ارائه کرده است. مولایش او را سرپرستی کرده است. امیرالمؤمنین علیه السلام هم پیمان طاها [و رسول خدا] و دادرس ترین مردم براساس حق و عدالت است. ایشان و حق در روز محشر همراه یکدیگر محشور خواهند شد، فرمودند عَلِيٌّ مَعَ الحَقِّ و الحقُّ مَعَ عَلِي، لَن يَفْتَرِقا حَتَّى يَرِدا عَلَيَّ الحَوضَ ⁽¹⁾(على با حق است و حق همراه علی؛ این دو هرگز از هم جدا نشوند تا آن زمان که در بهشت بر سر حوض کوثر پیش من آیند).

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم با آن حضرت عقد اخوّت ⁽²⁾و جز علی علیه السلام کسی را نیافت که با وی پیمان برادری ببندد. آیین برادری را رسول خدا اجرا فرمود و تنها دو برادری که از یک عشیره (بنی هاشم) به شمار می رفتند؛ وجود مقدس رسول خدا و پسر عمویش علی بودند؛ چنان که خود پیامبر به علی فرمود أنْتَ أخي وأنا أخُوكَ. ⁽³⁾او برادر و نظیر پیامبر است و فقط در نبوّت با نبیّ اسلام تفاوت

دارد که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود يا علي أنتَ مِنِّي بِمَنزلة هارونَ مِنْ مُوسي، إلّا أنّه لانبي بَعدي ⁽¹⁾(ای علی! نسبت تو به من هم چون نسبت هارون به موسی است جز آن که پس از من پیامبری نخواهد آمد).

علی بن ابی طالب علیه السلام، شاگرد اوّل مکتب پیغمبر صلّى الله عليه و آله و سلّم و نخستین خداشناس مکتب اسلام بود. او نخستین مردی بود که رسالت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را پذیرفت و برای پیشرفت آن پا به رکاب نهاد. آفتاب عدالتش بر همه یکسان تابش داشت، سایۀ عنایتش بر خویش و بیگانه افکنده شد. شهامت و شجاعتش همه را به اقرار وا داشت و آفتاب علم و دانشش عامل بصیرت بود. او پیشوایی است که فضل را با فضیلت بیامیخت و درس زندگی داد.

به شهادت تاریخ، قوی ترین و ماهرترین مبین و مفسّر برهان عقلی و پاسخگوی کیفیت ساختار خلقت و نظام سپهری، علی بن ابی طالب است. همتا و هم تراز قرآن است. إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي ⁽²⁾(من دو چیز گران بها میان شما باقی می گذارم، کتاب خدا و عترتم). تقواپیشگان هرگونه آگاهی بخشی و اشارت قرآنی را از آن امام همام آموختند که به راه های آسمانی و غیبی داناتر از جریان زمینی و حسی است.

در اسلام، خداشناسی روشن تر و آگاه تر، با سابقه تر و مؤمن تر از علی علیه السلام وجود ندارد. پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مخاطب و مأمور به تبلیغ و رسالت بود. آن حضرت مستمع بود و پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم علی علیه السلام را از آن چه بدون واسطۀ جبرئیل دریافت می کرد، آگاه می فرمود تا علی علیه السلام نسخه ای مطابق با اصل باشد.

حقیقت امر این است که انبیاء و پیشوایان دین که پیوستگان حضرت حق جلّ و علا هستند، همه پیوسته متوجّه خداوندند و آنی غفلت ندارند و همیشه حال مراقبه دارند، چنان که فرمود اُعبُدِ الله كَأَنَّكَ تَراهُ، فَإِن لَم تَكُن تَراهُ، فَإِنَّهُ يَرَاكَ. ⁽³⁾اینان همیشه در محضر حق سبحانه هستند و به او اقبال دارند. روزی که رسول اکرم صلّی الله علیه

و آله و سلّم خبر از شهادت امیرالمؤمنین می داد، علی علیه السلام با نگرانی پرسید أَ فِي سَلامَةٍ مِنْ دِينِي يا رسول الله (ای رسول خدا! در آن هنگام دین من به سلامت خواهد بود و در ایمان من خللی راه نخواهد یافت؟) و حضرت رسالت فرمود فِی سَلاَمَهٍ مِنْ دِینِکَ ⁽¹⁾(بلی دین تو به سلامت خواهد بود و ایمان تو ایمانی نیست که خلل و فتوری در آن راه تواند یافت).

مفهوم اسلام از بارزترین مشخصات او بود، زیرا در خانه ای پرورش یافت که خورشید اسلام از همان جا طلوع کرد و با رسول خدا صلّی الله عليه و آله و سلّم مأنوس و هم آوا بود. حضرتش به دقیق ترین معنای کلمه، پیرو پیامبر بود. محکم ترین ارتباطات و صمیمی ترین دوستی ها را با پیامبر داشت و پیامبر نیز لطیف ترین دوستی و زیباترین مساوات را در حقّ علی مراعات می کرد. جسم وی در سایۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می زیست و روحش همۀ آن چه را که از وجود مقدّس نبیّ اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم می تراوید، جذب می کرد. به گفتۀ مورّخان و محدّثان و حتّی دشمنان سوگند خورده اش، آیین تازۀ اسلام صادقانه تر از آن چه علی علیه السلام داشت و نفوذی مؤثرتر از او و شخصیّتی بالاتر از او - که همۀ وجود، زندگی و توانایی های فکری و جسمی اش را در راه آن نثار کرده بود - نیافت.

کسی که بخواهد علی علیه السلام را در ردیف صحابه ممتاز و مقرب پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بنگرد، تا جایی دچار حیرت می شود که توصیف نمی شود. عظمت و برازندگی شخصیت امام علیه السلام از دیدگاه پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بی نظیر است. روح قرآن قرآن و روح پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم کاملاً با جان علی علیه السلام آمیخته شده بود و امتزاج این دو سرچشمۀ فیاض با جان علی بود که طریقت معنوی اسلام به وجود آمد. آن حضرت امور عادی و غیر عبادی زندگی خود را همانند مسائل عبادیش براساس رهنمودهای قرآن تنظیم می کرد. او عدلِ قرآن بود. وجود آن بزرگوار قداست است و کمال؛ قداست از هر کوتاهی جز وابستگی به کمال نسبت به هر موجود دیگر جز واجب تعالی.

پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم علی بن ابی طالب را باب مدینۀ علم نبوی معرفی

کرد. این سخن هم بیانگر رابطۀ پیامبر با علی در زمان رسول اکرم است و هم نشانۀ پیش بینی نقشی که علی بن ابی طالب علیه السلام بعدها در گسترش و تأسیس علوم اسلامی خواهد داشت؛ زیرا تمامی این علوم که از نظر علم بودن، دانش هایی صوری و حصولی هستند، در واقع تجلیّات خارجی حقیقت وحیانی اسلام هستند؛ یعنی همان حقیقتی که با جان علی علیه السلام عجین شده بود و ثمرات آن را بدون

دستبرد به نسل های پس از خود منتقل کرد. به همین دلیل پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرمایند کَنَفسي (علی همانند خود من است).

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، خطاب به بزرگان قومش فرمود إِنَّ هَذَا أَخِي وَ وَصِيّي وَ وزيري خَلِيفَتِي فِيكُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا ⁽¹⁾(این است برادر من، وصیّ من، وزیر و جانشین من در بین شما، پس فرمانش را بشنوید و از او اطاعت کنید).

این سخن، نخستین حدیث نبوی است که در نخستین واقعۀ تاریخی، در نخستین روز از روزگاران اسلامی از پیغمبر اکرم صلّی الله عليه و آله و سلّم صادر شده است.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در مقابل این گفتار صریح و قاطع خود، با استهزای کسان و نزدیکانش روبرو شد. بزرگان قوم با خنده های خود، به ابوطالب گفتند که او تو را فرمان می دهد، سخن فرزندت را بشنو و از او اطاعت کن. با این که در آن هنگام سران قبیلۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم این کار را به مسخره گرفتند؛ اما با گذشت زمان آن را جِدّی تلقّی کردند و منش والا و کرامت و خردمندی پسرعموی جوان پیامبر، آشناتر و تابناک تر جلوه گر شد.

این چنین بود که دعوت اسلام با دعوت به وصایت و امامت علی بن ابی طالب آغاز شد و دعوت به نبوّت و امامت، هر دو در یک زمان و در یک مجلس اتّفاق افتاد؛ زیرا نبوّت و امامت هر دو از یک ریشه بود و ایمان مسلمانان به هر دو دعوت بستگی دارد.

خدای بزرگ ابلاغ مسئلۀ امامت را از پیامبرش خواسته بود؛ زیرا بدیهی است که در اظهار دعوت اسلام خلافت برادرش علی بن ابی طالب علیه السلام و معرفی صریح او برای پیشگیری از اختلاف، نقش مهمی در این امر مهم و خطیر خواهد داشت.

پس بی تردید اسلامی که حضرت محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم آورندۀ آن است، اگر علی علیه السلام پیگیر آن نباشد، اسلام محمّدی نیست.

بدون تردید گفتار پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در این حدیث که به حدیث یَومَ الدّارِ يا بدء الدَّعوة و «حدیث دار» معروف شد، دلیل بر عظمت مقام والای علی علیه السلام و پایگاه مقدس امامت است. برمبنای این سخنان پیامبر می توان به نقش بسیار مهمی که علی علیه السلام در ساحت معنوی دین داشته است، پی برد و آن را ارج نهاد. در این هدایت نبوی، علی علیه السلام را نمی توان نادیده انگاشت و نقش آن حضرت را جدّی نگرفت.

هر پیامبری را که معجزه ای باید تا پیش روی دعوتش، مردمی را در امر نبوّت خود قانع سازد؛ برای ابراهیم علیه السلام آتش سرد و سلامت می شود؛ برای موسی علیه السلام عصا اژدها می شود؛ و عیسی علیه السلام در گهواره سخن می گوید. معجزۀ بزرگ محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز آماده ساختن علی علیه السلام از سنین کودکی برای مقام خلافت است. تنها او جانشین و وصّی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است، نه دیگران، و آن گاه به همه دستور می دهد تا از اولین روز دعوت اسلام، فرمان او را بشنوند و اوامرش را اطاعت کنند.

آن بزرگوار معجزه نبوّت است. پیامبر فرمود إِنَّ لِكُلِّ نَبِيَّ آيَةً و آيةً نُبُوّتي عليٍّ بنُ أبي طالبٍ ⁽¹⁾و نيز يا عليُّ طوبى لِمَنْ أَحَبُّكَ و صدَّقَ فيكَ. ⁽²⁾اطاعتش به عنوان أُولِي الْأَمْرِ ⁽³⁾بر هر مسلمان واجب است. این اطاعت واجب که خداوند در آیۀ أُولِي الْأَمْرِ اولی الامر از مردم خواسته است، باید انجام شود.

إنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ⁽⁴⁾(جز این نیست که ولی شما خداست و رسول او و مؤمنانی که نماز می خوانند و در همان حال که در رکوع اند، انفاق می کنند). آیه بر عصمت علی بن ابیطالب علیه السلام نیز دلالت دارد. به همین دلیل، آن

بزرگوار حافظ احکام و مصون از خطا در احکام الهی است و رجوع به او برای دریافت حکم، رجوع به حکم خدا در قرآن و رجوع به سنّتی است که پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم بنیان نهاد و بیان کرد و به مردم رساند.

واصفانش همه هم زبان اند که او نخستین مرد هاشمی و زاده شده از پدر و مادری هاشمی است. سجایای امام علیه السلام با تکیۀ خاص بر جنبه های معرفتی و فکری ایشان است. او در نظر همۀ پژوهشگران و نویسندگان با هر گرایش و مذهب و آیین، حتّی شیفتگان شگفتی ها، الگوی والای هر انسانی است و هم چنان خواهد بود؛ چرا که گفتار و کردارش، آموزش آموزه های قرآن و سیرۀ رسول بزرگوار صلّی الله عليه و آله و سلّم و اخلاق برازنده اش را تجسّم می بخشید.

علی بن ابی طالب علیه السلام در خطبۀ «قاصعه» فرمود

شما جایگاه و منزلت مرا نسبت به پیغمبر دانسته اید که من بسیار به او نزدیک بودم؛ زیرا هنگام کودکی مرا در کنار خود می پرورانید، مرا به سینۀ خود می چسبانید، مرا پهلوی خود می خوابانید و طعام را در دهانم می نهاد. هرگز از من دروغ نشنید و سستی در کارم ندید. از همان دم که پیغمبر را از شیر بازگرفتند؛ خداوند عزّوجل بزرگ ترین فرشته از فرشتگان خود را با او همراه کرد و شب و روز راه مکارم اخلاق را با او سپری می کرد و من نیز پشت سر پیغمبر در این راه گام بر می داشتم؛ چونان ناقه ای که دنبال مادر خود راه رود. حضرت هر روز اخلاق خود را به من می نمود و مرا به پیروی کردن از آن دستور می فرمود. هر سال به کوه حرا می رفت. در آن جای می گرفت و آن فرشته را به من می نمود و جز من کسی دیگر آن فرشته را نمی دید. در آن روز در اسلام تنها یک خانه بود که پیغمبر و خدیجه و مرا یک جا جمع می کرد. من در آن خانه، نور وحی و فروغ رسالت را می دیدم و نالۀ شیطان را هنگام نزول وحی بر پیغمبر می شنیدم. از پیغمبر پرسیدم که آن ناله چه بود؟ فرمود «نالۀ شیطان بود که از پرستش خود نومید شد».

«ای علی! تو می شنوی آن چه من می شنوم و می بینی آن چه را من می بینم، جز این که تو پیغمبر نیستی، ولی وزیر و پشتیبان پیغمبری و حال تو نیکوست». ⁽¹⁾

با این سوابق و با این اتصال به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و آشنایی به نور

وحی، عجیب نیست اگر الهیات قرآن را چنان بازگو و تفسیر کند که هیچ یک از صحابه، آن شرح و تفسیر و بسط را نتوانند بگویند. پس آن مکتب تعلیم و تربیت که شخص اوّل عالم امکان محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم را به دنیا تحویل داد، با مکتبی که علی علیه السلام را پروراند، یکی بود.

گفتار و کردار علی بن ابی طالب علیه السلام شاهد ایمان استوار او به عالم غیب است و این یکی از کلیدهای فهم سیرۀ معنوی امام علیه السلام است و در سخنان خود اشاراتی بسیار بلیغ به اسراری که عبارت از دفینه های نامکشوف حقایق عقلی است، اشاره می کند؛ حقایق و شگفتی هایی که خود با چشم دل مطهّرش آن ها را مشاهده کرده است. او ایمانی کامل به خدا داشت و وجودش لبریز از معرفت خدا و اشتیاق به نشستن بر بساط قرب و مناجات با او بود.

یاران پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بسیارند و بسیاری از آنان دوست نزدیک روایتی از سیره پیغمبر، ولی هیچ یک مقام و پایگاه علی را نزد پیامبر ندارند؛ زیرا هیچ یک عنوان برادری را از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم دریافت نکردند. از آن جا که علی علیه السلام برادر تنی پیامبر نیست، بلکه پسر عمو و داماد اوست، پس برادری اش تنها در مرتبت است. پیامبر، خود بر این موضوع تکیه دارد و با برقراری برادری عمومی بین یارانش، این اخوّت را بنیان گذاری می کند تا علی برادر او در دنیا و آخرت باشد.

رابطۀ برادری پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و علی علیه السلام روز به روز مستحکم تر شد و گذشت سال ها و تجربۀ روزگاران آن را محکم تر کرد. او برادر و رفیق پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم بود و از آن جا که بهترین رفیقان برادران اند، این برادری تا جایی مستحکم شد که به رفاقت انجامید.

جای علی علیه السلام در کودکی بر فراز شانه های پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و در نوجوانی بین خانواده و فرزندانش بود تا از علم خود به او بیاموزد. چون به جوانی رسید، داماد او شد و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را برادرش گرداند تا پشتش را محکم سازد و در کارش سهیم شود. بنابراین او رفیق و همراز پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بود که در سفر و حضر از او جدا نشد.

هرجا پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می ماند، آن بزرگوار به امرش قیام می کرد و به هرجا می رفت، با او حرکت می کرد. روزها بر پیغمبر صلّی الله عليه و آله و سلّم وارد

می شد و شب ها نیز اجازۀ ورود داشت و گاهی در وقت سحر نزد او می آمد.

در انسان استعدادی فطری برای شناخت خداوند و ایمان به او و به یگانگی اش و پرستش او و پناه بردن و کمک خواستن از او وجود دارد. قلب آن حضرت سرشار از حکمت و معرفت است. علی علیه السلام تمام مراحلی را که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم پشت سر گذاشت، با او بود و قدم بر جای قدم او نهاد و سایه صفت، دنبال او رفت و از تمامت افاضات روحانی پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برخوردار شد. از همه بالاتر دید و شنید آن چه را که پیغمبر دید و شنید و چیزی بر جای نماند که پیغمبر صلّى الله علیه و آله و سلّم بدو نیاموزد؛ در صورتی که هنوز علی علیه السلام دوران خردسالی را به پایان نبرده بود. در آن مکتبی که معلّم شدید القوای الهی، حضرت خاتم الانبيا صلّى الله عليه و آله و سلّم تعلیم می دید، علی علیه السلام نیز حضور داشت و آن تعلیمات را می شنید و کیفیت نزول وحی بر محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم را به تمامت می دید.

او با قلبی گشاده در برابر همۀ آموزه ها و اصول و احکامش، آن ها را دریافت و شب و روز، بی آن که چیزی از دریافت های آسمانی پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم را از دست دهد (به استثنای آن ها که ویژۀ پیامبری ختمی مرتبت بودند)، در کنار پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ماند تا این که ویژگی هایش در همۀ صفات و مواهب به اوج رسید.

این همان رسیدن به عین الیقین با تمام جان و درک آن با تمام وجود است که در نهایت، منتهی به یافتن حقایق در ساحت ربوبی می شود. از آن جا که ادراک حقایق ربوبی از نظر مرتبت، بسیار والاتر از نعمات بهشتی است و طبق فرمایش قرآن، رضوان الهی عظیم تر از بهشت است و رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ⁽¹⁾و سروری که از یقین به حقایق ربوبی حاصل می شود، بسیار بزرگ تر از نعمات بهشتی است و به کسانی تعلق می گیرد که جان خود را به روی حقایق گشوده اند.

در پرتو همین سخن می توان به استواری علی بن ابی طالب علیه السلام در موضع خود نظر افکند. پرورش دادن و آراسته شدن به «خصال نیک» باطنی، آدمی را نزد

خداوند محبوب می سازد؛ زیرا خداوند جمال و حُسن را دوست دارد. محبوب شدن نزد خداوند و تبعیت از خصالِ حمیده ای که در نفس رسول الله صلى الله عليه و آله و سلّم به طور کامل تحقّق یافته، جدایی ناپذیر است.

قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ ⁽¹⁾(بگو! اگر خدا را دوست می دارید، مرا پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد). ارج گذاری پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به علی علیه السلام و اعتماد وافر خاتم پیامبران به وی موجب شد تا آوازۀ حضرتش همه جا بپیچد و فراگیر شود. عمر بن خطّاب در رویارویی با هر مشکلی که حل آن را دشوار می یافت، از علی بن ابی طالب علیه السلام کمک می خواست. تربیت آن حضرت را در راه برپایی دادگری و خیرخواهی می یابیم.

مورخان و محدثان بر این باورند که علی بن ابی طالب علیه السلام، نخستین کسی بود که اسلام آورد و از آن پس، اسلام راه خود را به دل ها باز کرد. پیامبر صلّی الله امیرالمؤمنین علیه و آله و سلّم در چهل سالگی مبعوث شد. بانو خدیجه کبری (ام المؤمنین)، اولین زنی بود که اسلام آورد و حتّی یک لحظه در ایمان به رسالت پیامبر تردید به خود راه نداد و با همۀ ثروت و قدرت و امکانات و موقعیّتی که داشت، در اندیشۀ آسایش همسرش بود و در راه آن جهاد کرد.

مسلمانان در پیشگام بودن و پیشتازی علی بن ابی طالب علیه السلام در ایمان به خدا و رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم اتفاق نظر و اجماع دارند اَلإجماع على أَنَّ عَليّاً أَوَّلُ مَن أَسْلَمَ. ⁽²⁾خود حضرت نیز در تمام مناظره ها و احتجاج هایش با رقبا و غاصبان خلافت، به این موضوع تمسک می جست ⁽³⁾و آن را یکی از فضایل خویش به حساب می آورد و مرتب در خطبه هایش به مردم، آن را گوشزد می کرد. نخستین افتخار وی در زندگی، پیشگام بودن آن حضرت در پذیرفتن اسلام و به عبارت صحیح تر، ابراز و اظهار اسلام بود. هنوز علی بن ابی طالب در دوران کودکی به سر

می برد که محمد بن عبدالله به رسالت برانگیخته شد و با این حال، علی در پذیرش اسلام پیشگام بود.

ابن شهر آشوب به نقل از منابع اهل تسنّن می گوید

أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيّاً وَ هُوَ ابْنُ سِتّ سِنِينَ كَسِنِهِ يَوْمَ أَخَذَهُ أَبُو طَالِبٍ فَرَبَّتْهُ خَدِيجَةُ وَ الْمُصْطَفَي إِلَي أَنْ جَاءَ الْإِسْلَامُ وَ تَرْبِيَتُهُمَا أَحْسَنُ مِنْ تَرْبِيَةِ أَبِي طَالِبٍ وَ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ. ⁽¹⁾رسول خدا علی را که شش سال داشت، تحت سرپرستی خود قرار داد، مانند آن هنگام که ابوطالب پیامبر را که شش سال داشت تحت سرپرستی خود گرفت. سپس خدیجه و پیامبر، علی را پرورش دادند تا آن هنگام که خورشید اسلام طلوع کرد. آموزش تربیتی خدیجه و پیامبر - نسبت به علی - از تربیت ابوطالب و فاطمه بنت اسد بهتر بود). این یکی از افتخارات حضرت خدیجه است که نامش در دفتر آفرینش به عنوان مربی علی بن ابی طالب علیه السلام و مادر دوم آن حضرت ثبت شد. ابن أبی الحدید، یکی از مورخان و محققان و دانشمندان بزرگ اهل تستّن، می نویسد

وَ اعْلَمْ أَنَّ شُيُوخَنَا الْمُتَكَلِّمِينَ لا يَكَادُونَ يَخْتَلِفُونَ فِي أَنَّ أَوَّلَ النَّاسِ إِسْلَاماً عَلَيَّ بن أبي طالب عَلَيْهِ السَّلامُ ⁽²⁾(بدان! که اکابر و بزرگان و متکلّمان معتزله همه بدون اختلاف معتقدند که على بن أبى طالب عليه السّلام نخستین فردی است که به اسلام ایمان آورد و پیامبر خدا را تأیید کرد). پس اشعاری را که حضرت در جواب معاویه فرمود، نقل می کند

مُحَمَّدٌ النَّبِيُّ أَخِي وَ صِهْرِي *** وَ حَمْرَةُ سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ عَمِّي سَبَقْتُكُم إلى الإسلام طراً *** غُلاماً ما بَلَغْتُ أَرانَ حُلمي محمّد پیامبر خدا، برادر من و پدر همسر من و حمزه، سرور شهیدان، عموی من است.

پیش از همه شما اسلام را پذیرفتم، در حالی که نوجوانی نابالغ بودم.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم متدیّن به دین ابراهیم و حنیف (یکتاپرست) بود؛ از بت پرستی اجتناب می کرد و از مردم کناره می گرفت. علی علیه السلام نیز از

وی پیروی می کرد و هنگامی که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مبعوث شد، او را به آیین تازه دعوت کرد و او آگاهانه و با شناخت، دعوتش را پذیرفت.

روزی مأمون در یک انجمن علمی که چهل تن از دانشمندان عصر خلافتش مانند اسحاق شرکت داشتند رو به آنان کرد و گفت

«روزی که پیامبر خدا مبعوث به رسالت شد، بهترین عمل چه بود؟» اسحاق در پاسخ گفت «ایمان به خدا و رسالت پیامبر او». مأمون پرسید «آیا سبقت به اسلام در شمار بهترین اعمال نبود؟» اسحاق گفت «چرا؛ در قرآن مجید می خوانیم وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ⁽¹⁾و مقصود از سبقت در آیه، همان پیش قدمی در پذیرش اسلام است». مأمون باز پرسید «آیا کسی بر علی در پذیرش اسلام سبقت جست یا علی نخستین مردی بود که به پیامبر ایمان آورد؟» اسحاق گفت «علی نخستین فردی است که به پیامبر ایمان آورد، امّا روزی که او ایمان آورد، کودکی بیش نبود و نمی توان برای چنین اسلامی ارزش قائل شد؛ امّا ابوبکر - اگرچه بعدها ایمان آورد - ولی روزی که به صف خداپرستان پیوست، فردی کامل بود و به همین دلیل ایمان و اعتقاد او در آن سن ارزش دیگری داشت». مأمون پرسید «علی چگونه ایمان آورد؟ آیا پیامبر او را به اسلام دعوت کرد یا از سوی خدا به او الهام شد که آیین توحید و روش اسلام را بپذیرد؟» هرگز نمی توان گفت که اسلامِ علی از طریق الهام از جانب خدا بوده است، زیرا لازمۀ این فرض این است که ایمانِ وی بر ایمانِ پیامبر برتری داشته باشد به دلیل این که گرویدن پیامبر به کمک جبرئیل و راهنمایی او بوده است نه این که از جانب خدا به وی الهام شده باشد. حال چنان چه ایمان علی در پرتو دعوت پیامبر بوده، آیا به دستور خدا بوده است؟ هرگز نمی توان گفت که پیامبر اکرم علی را بدون امر و اذن خدا به اسلام دعوت کرده باشد و به طور قطع باید گفت که دعوت علی به اسلام از جانب پیامبر به فرمان خدا بوده است. آیا خدای حکیم دستور می دهد پیامبرش کودک غیر مستعدی را که ایمان و عدم ایمان او یکسان است، به اسلام دعوت کند؟» ⁽²⁾

باید گفت که شعور و درک امام علیه السلام در دوران کودکی به حدّی بود که

ایمان وی، با ایمان بزرگسالان برابری می کرد. سیرۀ او سیرۀ معنوی بود؛ زیرا کمالات دین می باید در عمیق ترین مراتب علمی و نظری زندگی انسان تجلّی کند و امام علیه السلام این گونه بود.

این دعوی که نشاید علی علیه السلام در نُه سالگی تا دوازده سالگی مؤمن باشد، خارج از اتّفاق نظر مسلمانان است. باید دانست که علمای ظاهر، میان احکام عقلی و شرعی اشتباه کرده اند. سن بلوغ شرط تکلیف شرعی است؛ چون حدّی است که

به شرع ثابت شده است و ایمان به خدا و رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم حکم عقلی است و اگر واجب و صحیح باشد، از هر کس که تعقّل ایمان کند و قدرت بر آن داشته باشد، صحیح است و به حکم عقل بر او واجب است؛ خواه به سن معیّن رسیده یا نرسیده باشد. ⁽¹⁾

وانگهی هیچ مسلمانی برای استخلاف خدا و رسول، بلوغ را شرط نمی داند. خداوند تعالی دربارۀ یحیی علیه السلام می فرماید وَ آتَيناهُ الحُكْمَ صَبيّاً ⁽²⁾که در آن حکم به معنای ولایت است نه نبوّت. شاهدِ بر آن آیۀ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ⁽³⁾است که حکم را در مقابل نبوّت ذکر می کند؛ می فرماید فَفَهَّمناها سُلَيْمانَ. ⁽⁴⁾در حالی که حضرت سلیمان علیه السلام یازده سال داشت. خدای تعالی از حضرت عیسی علیه السلام، وقتی که در گهواره بود، نقل می کند قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِى نَبِيّاً وَ جَعَلَني مُبارَكاً ⁽⁵⁾(گفت همانا من بنده خدا هستم که به من کتاب عطا کرده و مرا پیامبر و مبارک قرار داده است). پس بلوغ شرعی در این مسائل شرط نیست.

رابطۀ بسیار نزدیکی که میان علی بن ابی طالب علیه السلام و حضرت محمّد بن عبدالله صلّى الله علیه و آله و سلّم بوده، ویژۀ اوست. رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم او را در دامن خویش پرورانده و علی علیه السلام به هنگام اظهار دعوت پیامبر از آن

حضرت حمایت کرده و یاریاش داده است، بدون این که کسی دیگر از بنی هاشم چنان کرده باشد.

هیچ کس حتّی دشمنان آن حضرت در این تردیدی ندارند که او از نخستین لحظات طلوع خورشید آیین اسلام با آن همگام بود و به اتّفاق پدر از آن در برابر توطئه دشمنان و سرکردگان - قریش که از ابتدا از در خصومت با آن درآمدند - حمایت کرد و تمام عمرش را برای اسلام و خیرخواهی همۀ مردم گذراند؛ درست همان گونه که پدرش ابوطالب نیز باقی مانده عمرش را در حمایت از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و دعوت او در برابر طاغوت های عرب سپری کرد و تمام امکانات و نیرویش را در راه رسالت محمّدی و گسترش آن به کار گرفت و تا وقتی چشم از جهان فروبست، صادقانه به آن ایمان داشت و کم ترین تردیدی در آن به خود راه نداد.

حاکم نیشابوری - از بزرگان علمای اهل تسنن - می نویسد لا أَعْلَمُ خِلافاً بَينَ أَصْحَابِ التَّوارِيخِ أَنَّ عَلِي بْنَ أَبِي طَالِبٍ رَضِي اللَّهُ عَنْهُ أَوَّلُهُمْ اِسْلَاماً ⁽¹⁾(در این که على اوّلین مؤمن به خدا و پیامبر است، هیچ گونه اختلاف نظری میان مورّخان وجود ندارد).

إِنِّي أَوَّلُ مُؤْمِنٍ بِكَ يَا رَسُولَ الله ⁽²⁾(من نخستین کسی هستم که به تو گروید). بر پایه همین توانایی و ایمان است که فرمودند ما شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُذْ أُرِيتُهُ ⁽³⁾(من از آن زمان که حق را دریافتم، هرگز در آن شک نکردم). بر این اساس در شناخت حق، هیچ گونه شبهه ای ندارد. لذا فرمودند عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِيّ. ⁽⁴⁾

همراهی و هم صحبتی علی علیه السلام با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از همه یاران بیش تر بود و این نشانگر اوج قربت و بلکه وحدت این نورهای پاک است؛ او اهل ذکر، حکیم و پاکیزه از هر آلودگی و هم چنین سفینۀ نوح بود. از وقتی نوزاد بود، ملازمت با پیغمبر را آغاز کرد و تا پایان عمر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یعنی

آخرین لحظه زندگی اش ادامه داشت، ولی دیگر اصحاب پس از تشرّف به اسلام و پذیرفتن نبوّت پیامبر، توفیق ملازمت و صحبت می یافتند.

آن بزرگوار در تمام مدت شب و روز ملازم خدمت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم بود. با احکام الهی آشنا می شد، اسرارش را می آموخت، می پرسید و پاسخ می شنید و پیامبر خود به سخن آغاز می کرد. قابل توجه است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم تا چه اندازه به علی علیه السلام توجه داشت و او را محرم اسرار خود می دانست و در کنار بستر خویش می خوابانید. از این رو امام علی علیه السلام، بزرگ ترین آیت الهی نسخه ای بی بدیل از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم شد.

زبانش لبریز از حکمت بود و از چشمۀ وجودش، علم می تراوید. دادگستر بود و در حکم و قدرتش، دادگری و راستی نمایان. این دوستی و مصاحبت با توجه به استعداد فطری که در وجود علی علیه السلام نهفته بود، اثر عجیبی در شکل گیری شخصیت علمی و اخلاقی او داشت. امام علیه السلام این امتیاز را داشت که در همه حال (خشم و رضا) با رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم سخن می گفت، ولی دیگران جرئت نمی کردند جز در حال رضا با او سخن بگویند. علی علیه السلام هرچه انجام داد و به هر کیفیتی که با دشمنانش در برابر ستم ها و با تمام توان مبارزه کرد، همگی مطابق فرمان الهی بود.

انتخاب علی علیه السلام به وسیلۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به مراتب بزرگ تر و بالاتر از مسئلۀ خویشاوندی و برداشت هایی است که قبایل یا به طور کلی جوامع از آن دارند. او نخستین مؤمن به خدا و پیامبر در میان تمام مسلمانان است.

این یک موضوع مسلم تاریخی است که کوچک ترین شبهه ای ندارد. آن حضرت از اوّل تولّدش مؤمن بوده و نور وجودی و فطرت و خمیرهاش با حضرت محمّد صلی الله عليه و آله و سلّم یکسان است. هیچ زمانی را نمی توان تصوّر کرد که علی بن ابی طالب علیه السلام در آن دوران مؤمن نبوده باشد.

امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند

كَانَ عَلَيَّ يَرِى مَعَ رَسُولِ اللهِ قَبلَ الرِّسالَهِ الضَّوءَ وَ يَسْمَعُ الصَّوتَ وَ قَالَ لَوْلا أَنِّي خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ لَكُنْتَ شَريكاً لِي فِي النُّبُوَّةِ، فَإِنْ لا تَكُنْ نَبِيِّاً فَإِنَّكَ وصيٌّ نبي و وارثه.

بَلْ أَنْتَ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ وَ إِمَامُ الْأَتْقِيَاءِ. ⁽¹⁾ (علی پیش از بعثت پیامبر، همراه آن حضرت نور نبوّت را در چهره او می دید و صدای ملک را می شنید و پیامبر به علی فرمود اگر نه این بود که من خاتم پیامبرانم، تو در پیامبری شریک بودی. اکنون نیز اگر پیامبر نیستی، همانا وصی و وارث پیامبری و سرور همه اوصیا و امام همۀ پرهیزکارانی»).

علی بن ابی طالب علیه السلام از آیات بزرگ خداست و با ایمانی که در خردسالی آورد، خدای یگانه را با نهایت اخلاص پرستید و این روشن ترین گواه بر این مدّعاست. او قدم به قدم همراه پیغمبر صلّى الله علیه و آله و سلّم بود و از او جدا نشد. ایشان در نهایت اخلاص و ایمان و فداکاری نسبت به پیغمبر بود و به همین دليل رسول خدا فرمود إِنَّكَ تَسْمَعُ ما أسْمَعُ، و تَرى ما أرى، إلاّ أَنَّكَ لَستَ بنَبي، و لكنَّكَ لَوَزِيرٌ، و إِنَّكَ لَعَلى خَيرٍ ⁽²⁾(ای علی! تو می شنوی آن چه را که من می شنوم و می بینی، آن چه را که من می بینم، جز آن که تو پیغمبر نیستی؛ اما وزیر پیغمبر هستی و هر آینه تو همیشه در راه خیر و برگزیده قدم برمی داری).

محمود عقاد در كتاب عبقرّية الامام می نویسد

علی در خانه خدا به دنیا آمد و خداوند چهره اش را از سجده بت های آویخته در کعبه مبّرا ساخت. میلاد او مژده بخش عهد تازه ای در کعبه و عبادت در آن بوده است و از آن بالاتر که اگر از دیدگاه میلاد عقیده و روح نظر افکنیم،

او در واقع مسلمان زاده شد؛ زیرا چشمش را به اسلام گشود و عبادت را پیش از آن که در نماز پدر و مادرش بشناسد، از نماز حضرت محمّد و همسر پاکش بانو خدیجه شناخت. آری! میان او و خداوند این دعوت (یعنی حضرت محمّد) خویشی مضاعف و محبّتی صمیمانه تر از محبت های خویشاوندی وجود داشت.

او پسرعموی محمّد و خانه زادش بود که در خانه اش پرورش یافت و از محبّت و احسانش بهره ها گرفت.

وقتی بیگانگان محمّد را آن چنان دوست می دارند که او را بر پدران و خویشانشان برتری می بخشند، لاجرم همین عشق و محبّت به کسی که با او در یک خانه بزرگ شده و جدّشان یکی است و مهر و محبّت آشنایی چون

ابوطالب پیوندشان می دهد نیز نثار می شود. محمّد این مهر و محبّت را جبران می کند و علی بن ابی طالب به پناهش در می آید و احسانش را حس می کند.

دین جدید، قلبی را سرشار از خود کرده که پیش از آن هیچ عقیده و آیین دیگری را به خود نپذیرفته و صفای آن را نیز چیزی نیالوده بود. به حق می توان گفت که علی، مسلمان خالصی است که همه تار و پودش از اسلام تنیده شده و دین جدید اسلام پیروی صادق تر و ریشه دارتر جز او، به خود ندیده است. همگان اسلام آوردن او در ده سالگی را درست تر دانسته اند.

به هر حال در پیشگامی او در اسلام و ایمان به رسالت محمّد بن عبدالله، کسی جز آنان که تعصب چشم دلشان را کور ساخته و به حساب سال و ماه از همه کوچک ترش می دانند، تردیدی به خود راه نمی دهد. ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود ما كَذِّبْتُ وَ لاَ كُذَّبْتُ وَ لَا ضَلَلْتُ وَلاَ ضُلَّ بِي ⁽²⁾(هرگز در عمرم دروغ نگفته ام و به من دروغ گو گفته نشده و هیچ گاه گمراه نشدم و کسی مرا گمراه نکرده است).

صاحب بیان بدون ابهام بود. مَا أَنْطِقُ إِلَّا صَادِقاً (جز به راستی سخن نگویم). براساس همین توانایی هاست که تنها آن حضرت می تواند پس از خاتم انبیا پیشوای فکری حق جویان باشد و کنار کج راهه ها ایستاده و گمراهان را به مسیر حدود الهی بازگرداند. ⁽³⁾

علی بن ابی طالب علیه السلام دوران طفولیت و شیرخوارگی را در دامن پاک مادر مهربانش فاطمه بنت اسد گذرانید. سپس به واسطۀ قحطی در مکّه و عائله مندی ابوطالب، پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را به خانه خود آورد و در دامن خویش پرورش داد و از او نگهداری کرد. علی علیه السلام خود فرمود ...أَنَا مِنْ أَحْمَدَ كَالضَّوْءِ مِنَ الضَّوْءِ .... ⁽⁴⁾(نسبت من به احمد نسبت نور به نور (است) و نیز فرمود ...وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللّه كَالصَّنْوِ مِنَ الصَّنْوِ وَ الذَّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ.. ⁽⁵⁾(اتصال و همبستگی من با رسول خدا، مانند اتصال نخلی است به نخل و مانند اتصال دست است به بازو که

به هم پیوستند). آن حضرت در خانۀ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم زیست و همیشه با آن قلب پاک، رسول گرامی را مشاهده می کرد و اخلاق و آداب بزرگ آن حضرت را که مرکز انبعاث نبوت بود، در خود متبلور می ساخت تا وقتی که حضرت محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم به نبوت مبعوث شد.

پس از آن هم آفتاب نبوت، امواج نور خود را بر پیکر علی علیه السلام تاباند و او هم با همه استعداد خود، این امواج نورانی شگرف را دریافت کرد و دیری نپایید که خود، آفتابی درخشنده شد و نَفسِ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نام گرفت. او اوّلین کسی بود که بدون تردید به آن حضرت ایمان آورد و با او نماز خواند. پیشگامی در ایمان و تصدیق یاری رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم از امتیازات بزرگ علی علیه السلام شمرده شد و او در کارهای نیک به ویژه ایمان و فداکاری پیشتاز بود.

چون هنگام نماز فرا می رسید، پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به درهّ های خلوت مکّه می رفت و علی علیه السلام را هم با خود می برد و با هم نماز می خواندند. حضرتش فرمودند ... وَ لَقَد صَلَّيتُ قَبْلَ النَّاسِ بِسَبْع سِنِينَ ⁽¹⁾(... و بدانید که من هفت سال قبل از دیگران نماز خواندم). این خود یک امتیاز و افتخار بزرگ است که علی علیه السلام آن را از آن خود کرد. این همان مدّتی است که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از او سرپرستی می کرد تا این که رسالتش آغاز و مأمور انذار و تبلیغ شد. او پابه پای پیدایش یک حقیقت واحد حرکت می کرد، شیفتۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله سلّم بود و از حضرتش تبعیّت می کرد.

تقدّم در ایمان و تصدیق و یاری رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم یکی از امتیازات بزرگ برای مؤمنین شمرده شده، و پروردگار عالم در کلام الله مجید از گروه پیشگامان به نیکی یاد کرده و وعدۀ بزرگ و پاداش مضاعف به آنان داده است وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ⁽²⁾(و پیشگامان، همان پیشگامان که در پیشگاه خدا مقرب اند).

امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام نه تنها نخستین فردی است که به خدا و پیامبرش ایمان آورده و در راه رضای خدا و رسولش فداکاری کرده است؛ بلکه

دارای امتیازات خاص و منحصر به فردی است. اگر وحی شب به رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم نازل می شد، قبل از صبح به علی علیه السلام خبر می داد و اگر روز نازل می شد، شب نمی کرد تا علی را آگاه می ساخت أَنَّهُ كَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ لَيْلاً لَمْ يُصْبِحْ حَتَّى يُخْبِرَ بِهِ عَلِيّاً و إذا نزل نهاراً لَم يُمسِ حَتَّى يُخبِرَ بِهِ عليّاً. ⁽¹⁾

فرمودند

آیه ای از قرآن بر پیامبر نازل نشد، مگر این که ایشان آن را بر من خواند و املا کرد و من به خط خویش آن را نوشتم و آن حضرت تحویل و تفسیر، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، عام و خاص آن آیه را به من یاد داد و از خدا خواست حفظ آن را ارزانی ام دارد و زمانی که آن دعا را دربارۀ من کرد، هیچ آیه ای از قرآن و هیچ علمی را که املا فرمود و من نوشتم، فراموش نکردم...». ⁽²⁾

بنابراین پاکانِ مؤمن هستند که حقایق قرآن را درک می کنند. شرط دستیابی عقل به قرآن و فهم عمیق دقایق آن طهارت است.

پاکان کسانی هستند که خداوند آنان را از هر گناه و حتّی اندیشه آن، پاک داشته است.

در فاصلۀ سیزده سالۀ بین بعثت و هجرت که پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم در مکّه حضور داشت، علی علیه السلام لحظه ای از انجام وظیفه و اجرای فرمان پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم و فداکاری در گسترش و نشر رسالت سرباز نزد و از هیچگونه خدمت و یاری آن حضرت، خودداری نورزید.

در لَيلَةُ المَبیت ⁽³⁾فداکاری و از خودگذشتگی را به خوبی نشان داد و آیه وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ الله ⁽⁴⁾(و از مردم کسانی هستند که جان

خویش را در راه رضای خدا می فروشند) در شأن او نازل شد.

وقتی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از او خواست به جای او بخوابد، اولین سجده شکر را علی علیه السلام به جا آورد.

فقال عليّ «أَوَ تَسْلُمُ بِمَبيتِي هُناكَ؟» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ «نَعَمْ»، فَتَبَسَّمَ عَلَيَّ ضاحكاً وَ أَهْوَى إِلَى الْأَرْضِ سَاجِداً؛ فَكانَ أَوَّلَ مَنْ سَجَدَ لِلهِ شُكْرًا وَ أَوَّلَ مَنْ وَضَعَ وَجْهَهُ عَلَى الْأَرْضِ بَعْدَ سَجْدَتِهِ. ⁽¹⁾ (علی پرسید «آیا با خفتن من در آن جا تو سالم می مانی؟» پیامبر فرمود «آری» آن گاه علی لبخندی زد و خود را به زمین افکند و سجده کرد).

به همین دلیل او نخستین کسی بود که سجدۀ شکر به جا آورد و نیز نخستین کسی بود که پس از سجده، وجه و صورت بر خاک نهاد.

آری! آن حضرت پس از پیامبر، در تمام صفات انسانی و اسلامی نظیر نداشته و ندارد.

او آگاه ترین فرد در تعالیم اسلامی و مخلص ترین بنده خدا و ادامه دهندۀ راه پیامبر بود. آن حضرت بالاترین منبع و مرجع موثّق برای ملل مختلف است که با رهبری او همه ملّت ها خواهند توانست در مسیری روشن گام بردارند و به خوشبختی برسند. برجستگی های کاری و فداکاری های علی علیه السلام در مدت اقامت ده ساله پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در مدینه، نقطۀ عطفی در تاریخ اسلام به شمار می آید. در همۀ غزوات جز تبوک شرکت داشت که خداوند عالم هم این یاری او را ستوده است. فَإِنَّ الله هُوَ مَوْلَاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ ⁽²⁾و نیز جبرئيل و مؤمنان شایسته... یاور او خواهند بود. در این آیه سه نفر را مولای پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم قرار داد؛ خدا، جبرئیل، صالح مؤمنین؛ و از مفرد آوردن صالح المؤمنين معلوم است که شخص خاصّی را اراده کرده است. هم چنین از طریق عامّه و خاصّه روایت شده است که مراد از صالح المؤمنین علی بن ابی طالب است. ⁽³⁾

شکّی نیست که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برای مباهله با نصارای نجران،

حسنین علیهما السلام را به عنوان أبناءنا و فاطمه عليها السلام را به عنوان نساءنا و خود و علی علیه السلام را به عنوان أنفسنا ⁽¹⁾با خودش آورد. پس نشان داد که علی علیه السلام نفس او یا همانند نفس اوست و این یعنی همان که شیعه می گوید «امام باید تالی تلو پیغمبر باشد». هیچ مرتبه ای را نمی شود بالاتر از این مرتبه فرض کرد و هیچ قربی را نمی شود، بیش از این دانست و هیچ ترفیع شأنی از این بالاتر نیست. او شایستۀ افتخاری بی نظیر بود.

على عليه السلام شامل کلمۀ أَنْفُسَنَا به معنای «خودمان» است. آوردن علی با پیامبر دلالت بر آن دارد که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم متوجه بود که علی علیه السلام یک بخشی از خود اوست و به همین دلیل او را بر تمام مسلمانان برتری داد.

پس اگر تعیین ولیّ بر خدا و رسول لازم باشد، به طور مسلم علی علیه السلام را تعیین کرده اند؛ زیرا کسی که بخواهد به منزلۀ جان و نفس پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم باشد، بالاتر و سزاوارتر از او برای این نیست. حال اگر موکول به انتخاب باشد، پس منتخبین در حقّ او تقصیر کرده اند؛ زیرا برای خلافت باید دقت و تحقیق به عمل می آوردند و همۀ جهات قرب و اولویت را در نظر می گرفتند و اگر چنین می کردند با این توصیفی که خداوند از او کرده است، هیچ کس را بر علی علیه السلام مقدم نمی داشتند.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می خواست به مردم اعلام کند مردی که تمام صفات رهبری را در میان منسوبان نزدیکش دارد، علی بن ابی طالب است. به همین دلیل او را در جای خویش قرار داد و او را به عنوان جانشین خود منصوب کرد. خدا سرپرست پیامبر و پیامبر سرپرست مؤمنان است. او حق ادارۀ امور مؤمنان را پیش از اداره آن به وسیلۀ خودشان دارد و علی علیه السلام کسی است که حق برابر با پیامبر اکرم در رهبری مؤمنان و ادارۀ امورشان را دارد.

در ذی حجة الحرام سال دوم هجرت با فاطمه علیهاالسلام دختر عزیز پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ازدواج کرد که ثمرۀ آن چهار نور پاک و وجود مقدّس به نام های حسن، حسين، زينب و أُمّ كلثوم عليهم السلام و هم چنین فرزند پنجمی بود که سقط

شد ⁽¹⁾و او را قبل از ولادت «محسن» نامیدند.

رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود هِيَ لَكَ يا عَلِيُّ لَسْتَ بِدَجّالٍ ⁽²⁾(فاطمه، متعلق به توست یا علی تو حیله گر نیستی).

امّت اسلام پس از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم شخصیّتی هم چون علی بن ابی طالب را به خود ندید. علی علیه السلام همسر دخت هدایت گر مردم به سنّت هایی است که هر که از آن ها منحرف شود، از هدایت باز می ماند. او اولین کسی است که به سوی هر دو قبله (بیت المقدس و کعبه) به همراه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نماز گزارد.

همان کسی است که در شب هجرت رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم از مکّه به مدینه در بستر او آرمید تا ایشان به سلامت هجرت کند وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَ اللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ ⁽³⁾و از میان مردم کسانی هستند که جان خویش را در راه رضای خدا فدا می کنند و خداوند بر بندگان بسیار مهربان است.

ابن أبی الحدید در شرح خطبۀ دوم نهج البلاغه اذعان کرده است که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بر خلفای پیش از خود، دو امتیاز داشته است

الأُولي مِنْهُمَا الْجِهَادُ عَنْهُمْ وَ هُمْ قَاعِدُونَ... وَ الثَّانِيَةُ عُلُومُهُ الَّتِي لَوْلاهَا لَحُكِمَ بِغَيْرِ الصَّوابِ في كثيرٍ مِنَ الأحْكامِ وَ قَدِ اعْتَرَفَ عُمَرُ لَهُ بِذَلِكَ وَ الْخَبرِ مشهور «لَوْلا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ. ⁽⁴⁾ امتیاز نخست جهاد ایشان است، در حالی که آنان از کار فرو مانده و نشسته بودند... و دوم، علم و دانش علی علیه السلام که اگر نمی بود، در بسیاری از موارد، احکام برخلاف حق صادر می شد. خلیفۀ دوم خود این موضوع را در مورد او اعتراف کرده و این خبر مشهور است که «اگر علی نبود، عمر به هلاکت می افتاد».

عمر تحت تأثیر علم بیکران علی علیه السلام قرار گرفته بود و مکرر می گفت «لولا عَلي لَهَلَكَ عُمَرُ» (اگر علی نبود، عمر هلاک شده بود). او نیاز جدی خود به علی علیه السلام را با تعبیر «خدا مرا برای مسئله ای که علی در آن دخالت نداشته باشد،

نگه ندارد» ⁽¹⁾بیان کرد. او فهمیده بود که علی بن ابی طالب علیه السلام، دانشمندترین فرد در میان اصحاب و عالی ترین مرجع در دین است و به همین دلیل می گفت «وقتی علی در مسجد حضور دارد، احدی حق قضاوت ندارد». ⁽²⁾

او گزیده ترین برگزیدگان و سروری است که باید از او پیروی کرد و فرمان برداری از او واجب است؛ او کسی است که گام بر جای قدم های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم نهاده و حقانیت او قابل انکار نیست و وجوب حق و نعمت او بر همگان کافی و بسنده است. هیچ کس قابل مقایسه با آن بزرگوار نیست.

لايقاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لَا يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ وَ عِمَادُ الْيَقِينِ. ⁽³⁾ (هیچ یک از افراد این امّت، با آل محمّد قابل مقایسه نیست و آنان که همواره از نعمت های خاندان پیامبر برخوردار بوده اند، با آل او برابر نیستند؛ زیرا آل محمد، پایه های دین و استوانۀ یقین اند).

حضرت رسول صلّى الله علیه و آله و سلّم در بازگشت از آخرین سفر حج در جایی به نام غدیر خم، روز هجدهم ذى حجة الحرام سال دهم هجرت، آن حضرت را خلیفه و جانشین و وصیّ بعد از خود اعلام فرمود.

صاحب بن عَّباد در این زمینه می گوید

أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ الْوَصِيَّ هُوَ الَّذِي *** آتَى الزَّكَاةَ وَ كَانَ في المحراب أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ الْوَصِيَّ هُوَ الَّذِي *** حَكمُ الْغَدِيرِ لَهُ عَلَى الْأَصْحَابِ ⁽⁴⁾ آیا نمی دانید وصیّ رسول خدا آن کسی است که در محراب عبادت به سائل صدقه و زکات داد؟

آیا نمی دانید وصّی رسول خدا آن کسی است که در روز غدیر خم، حکم ولایت و امامت او بر جمیع اصحاب رسول خدا جاری شد؟

در آموزه های اسلامی، خداوند متعال برای هر مؤمنی بالاترین و بزرگ ترین

پشتوانه هاست و هرچه بر ایمان انسان افزوده شود، اعتقاد به پشتوانه بودن پروردگارش نیز افزون تر خواهد بود. علی علیه السلام پس از رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم یگانه فرد با ایمان، پرهیز کار، نیکوکار، عادل و نمونۀ بارزی از پرورش یافتگان مکتب اسلام بود. تقدیرات الهی ایجاب کرد که علی علیه السلام در کنار مربی خود، رسول خدا باشد تا به طور مستقیم از منبع وحی بهره گیرد و حتی آمدن جبرئیل را ببیند و صدایش را بشنود و کلمات وحی و محتوای آن را درک کند و با آداب و سنن خدا و رسولش انس گیرد تا وجود پرارزش او ساخته تر شود.

حضرتش وصی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است و مسئولیّت سنگینی را پس از رسول خدا باید عهده دار شود. آن وجود گرامی پس از رحلت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، سی سال زیست که در این مدّت با حوادث ناگواری روبرو بود، و می توان به رخدادهایی چون سقیفه، شهادت همسر مهربانش حضرت فاطمه علیهاالسلام و سقط فرزندش محسن، تشکیل شورای خلافت از سوی عمر، شورش مردم مدینه و امیرالمؤمنین علیه السلام مصر و عراق بر ضد عثمان، روی آوردن عموم مردم به علی علیه السلام برای پذیرش حکومت پس از عثمان و پیش آمدن جنگ های جمل، صفین و نهروان اشاره کرد. بردباری و ایثار آن حضرت در این رخدادها در ماندگاری نام و نشان اسلام، نقشی بنیادین داشت.

مؤمن و بندۀ خدا عملش را تنها برای خداوند انجام می دهد و او را پشتوانۀ محض می داند و بر این باور است که همگان در برابر خدا هیچ و پوچ هستند و شایستگی پشتوانه بودن را ندارند. حضرت علیه السلام در اجرای قوانین دین بین آشنا و بیگانه فرقی نمی گذاشت. در وقت عطا بین اُمّ هانی خواهر خود و کنیز عجمیّۀ او فرق نگذاشت و هریک را بیست در هم داد. بین برادرش عقیل و فرد سیاهی از سیاهان مدینه در قسمت بیت المال فرق نگذاشت.

قالَ عَقِيلُ لَتَجْعَلُني وَ أَسْوَداً مِنْ سُودانِ الْمَدِينَةِ وَاحِداً؟ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ مَا فَضْلُكَ عَلَيْهِ إِلا بِسَابِقَةِ أَوْ تَقْوى. ⁽¹⁾(عقیل گفت آیا مرا با یکی از سیاهان مدینه یکسان قرار می دهی؟ فرمود تو غیر از این که زودتر از او اسلام آورده ای یا در تقوا بر او پیشی گرفته ای، چه برتری دیگری بر او داری؟)

هَذِهِ مِنْ عُلَاهُ إِحْدَى الْمَعَالِي *** وَ عَلى هَذِهِ فَقِسٌ ما سواها؟ ⁽¹⁾ (این یکی از فضائل اوست و بقیه را هم بر همین قیاس کن).

آن امام بی همتا به حداقل ضروریات زندگی قناعت می کرد و می فرمود «پیشوای ملّت باید با فقیرترین افراد ملت خویش برابر باشد». هیچ وقت شکم سیر غذا نمی خورد و همیشه دلسوز یتیمان و مستمندان بود. عمل او به عمل کسی می ماند که پیوسته به جانب بهشت و دوزخ چشم می دوزد. هیچ زاهدی به مرتبۀ زهد آن حضرت نرسید. پس از رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم از تمام مردم زاهدتر و پارساتر بود. به امور مسلمانان بسیار توجّه داشت و در اصلاح کارشان به غایت می کوشید. نفقۀ آن حضرت از غلّه خود آن جناب بود. مردم را از نفقۀ خود، نان و گوشت می داد و خود، نان را در روغن نرم می کرد و می خورد.

وَ كَانَ طَعَامُهُ خُبْزاً وَ زَيْتاً *** وَ يُؤْثِرُ بِالنُّحومِ الطَّارِقِينا ⁽²⁾ خوراکش نان و روغن زیتون بود و گوشت ها (و غذاهای لذیذ) را به کسانی که نزد او می رفتند، می بخشید.

... وَ كَانَ مَعَ ذَلِكَ أَشَدَّ النَّاسِ قُوَّةً وَ أَعْظَمَهُمْ أَيْداً لا يَنْقُضُ الْجُوعُ قُوَّتَهُ وَ لَا يَخَوّنُ الإقلالُ مُنْتَهُ وَ هُوَ الَّذِي طَلَّقَ الدُّنْيَا وَ كَانَتِ الْأَمْوالُ تُجِبِي إِلَيْهِ مِنْ جَمِيعِ بِلادِ الْإِسْلامِ إِلَّا مِنَ الشَّامِ فَكَانَ يُفَرِقُهَا وَ يُمَزِّقُهَا ثُمَّ يَقُولُ:هذا جَنايَ وَ خِيارُهُ فيه *** إِذْ كُلُّ جَانٍ يَدُهُ إِلَى فِيهِ ⁽³⁾ با وجود این از همۀ مردم نیرومندتر و قوی پنجه تر بود. گرسنگی از نیروی او نمی کاست و کم خوری قوای او را کاهش نمی داد. حضرتش دنیا را طلاق داده بود و با آن که اموال از سرزمین های اسلامی جز شام به سوی او گسیل

می شد، همه را قسمت می کرد و به گروه های مختلف می داد، سپس این بیت را می خواند

این چیزی است که من چیده ام و گزیدۀ آن هم در اوست (و من برای خودم

چیزی برنداشتم) در حالی که دست هر میوه چین به سمت دهان او می رود (یعنی ابتدا خود تناول می کند و بعد به دیگران می دهد).

دربارۀ کرم و سخاوت آن بزرگوار همین بس که سه روز، روزه گرفت و هر شب غذای خود را به فقیر می داد تا آن که خداوند این آیه را درباره اش نازل فرمود وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلَي حُبِّهِ مِسْكِيناً و يَتِيماً وَ أسيراً * إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مُنْكُمْ جَزَاءً وَ لا شُكُوراً ⁽¹⁾(طعام) را در حالی که خودشان دوست دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می خورانند. جز این نیست که شما را برای خدا اطعام می کنیم و از شما نه پاداشی می خواهیم و نه سپاسی).

انگشتری خود را در حال رکوع صدقه داد و این آیه درباره اش نازل شد إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ الله وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ ⁽²⁾(جز این نیست که ولی شما خداست و رسول او و مؤمنانی که نماز می خوانند و هم چنان که در رکوع اند، انفاق می کنند).

آن حضرت چهار درهم صدقه داد و خداوند دربارۀ او فرمود الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرّاً وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِم ⁽³⁾(آنان که اموال خویش را در شب و روز، پنهان و آشکارا انفاق می کنند، اجرشان با پروردگارشان است).

أم عطیه می گوید پیامبر لشکری را گسیل داشت که علی بن ابی طالب هم در میان آنان بود. پس شنیدم که پیامبر در حالی که دو دستش را بلند کرده بود، چنین دعا کرد

اَللهم لا تُمِثْنِي حَتَّى تُريني وَجْهَ عَلِي بْنِ أَبِي طَالِبٍ. ⁽⁴⁾ (خدایا! مرا نمیران تا وقتی که چهره علی بن ابی طالب را نشانم دهی).

این کمالات، دلیلی قاطع بر عنایت الهی به علی بن ابی طالب است. چه عنایتی بهتر از این که خداوند پس از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را دارای شریف ترین

نسب، عظیم ترین حلم، شجاع ترین قلب، بیش ترین جهاد و عبادت و کرم و ورع قرار داده است. محبّت خدا و رسول و عنایات آن ها امری بالاتر از تمام این هاست. رسول الله در چند موضع محبّت خدا و رسول به علی علیه السلام را به همگان ثابت کرد.

یکی از این مواضع، موقعیت غیرقابل انکار جنگ خیبر بود که پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم فرمود لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَداً رَجُلاً يُحِبُّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللهُ و رَسُولُه ⁽¹⁾(فردا پرچم را به دست کسی می دهم که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول نیز او را دوست دارند). حضرت خود فرمودند وَ اللهِ ما قَلَعْتُ بِابَ خَيْبَرَ وَ دَكْدَكْتُ حِصْنَ يَهُودٍ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِيَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ إلهيَّة ⁽²⁾(قسم به خدا! من درِ خیبر و قلعه های یهود را با نیروی جسمانی باز نکردم و آن ها را با نیروی عادی نگشودم، بلکه با نیروی الهی به این کار عظیم توفیق یافتم).

فتح سرنوشت ساز خیبر به دست علی علیه السلام از فضائل و مناقب آن حضرت به شمار می رود که راویان بر آن اتفاق نظر دارند. جای دیگر ضربۀ او بر عمرو بن عبدودّ عامری بود که پیامبر آن را از عمل تمام امت تا روز قیامت قیامت برتر دانست.

وقتی پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم عازم جنگ تبوک ⁽³⁾شد، علی علیه السلام را مسئول خانوادۀ خویش قرار داد و به حضرتش فرمود که به جای ایشان با مردم مدینه نماز گزارد و آن گاه که علی علیه السلام به خاطر همراه نشدن با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم لب به شکوه گشود، پیامبر خدا به او فرمود يا عَلِيُّ! أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ موسَى إِلَّا أَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي ⁽⁴⁾(ای علی! تر نسبت به من چون هارون به موسی هستی، با این تفاوت که هیچ پیامبری پس از من نیست).

از دلایل برتری امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بر سایر صحابه و از دلایل اثبات امامت و خلافت آن حضرت «حدیث منزلت» است که از احادیث مشهور نبوی و مورد قبول عالمان شیعه و سنّی به شمار می رود.

این حدیث به معرفی جایگاه امام علیه السلام، نسبت وی با نبیّ اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و برتری موقعیّت آن حضرت بر دیگر اصحاب پرداخته است. این حدیث با تعابیر و الفاظ مختلف و در زمان ها و مکان های گوناگون از پیامبر اکرم نقل شده است. از مواضع ذکر این حدیث می توان به روز پیمان اول برادری (قبل از هجرت به مدینه)، روز دوم پیمان برادری (پنج ماه بعد از هجرت به مدینه)، در منزل امّ سلمه به هنگام تعیین سرپرستی برای دختر حمزه و از همه مشهورتر در غزوۀ تبوک اشاره کرد؛ امّا نقل های مختلف حدیث منزلت این مضمون مشترک را دارند که جایگاه و منزلت علی علیه السلام نسبت به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم همانند جایگاه هارون نسبت به موسی است. آن حضرت در همه جا قهرمان و مدافع پیامبر و پیامبری و شریک پیامبر در ادارۀ کارها و فرماندهی بود.

علی علیه السلام که به قدرت الهی مجهّز بود، می فرمود

إِنِّي وَ اللَّهِ لَوْ لَقيتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلاعُ الأَرْضِ كُلّها مَا بِأَلَيْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ. ⁽¹⁾(سوگند به خدا! اگر من به تنهایی با نیروی دشمن برخورد کنم که کثرت آنان روی زمین را پر کند، کوچک ترین باکی ندارم و وحشت نمی کنم). ... وَ اللَّهِ لَوْ تَظاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَى قِتَالِي لَما وَلَّيْتُ عَنْهَا.... ⁽²⁾(به خدا سوگند! اگر همۀ عرب برای نبرد با من هم دست شوند، از آنان نگریزم). حضرتش حلّال مشکلات و گره گشای سختی هاست. او با نصّ الهی، امام است. از دیدگاه امامیه، امام دارای مقام قدسی و آسمانی و واسطه فیض الهى بين خدا و مردم است امامت منصبی الهی است و امام در حقیقت جانشین خدای متعال در میان مردم خواهد بود و نقش پیامبرگونه دارد و رسالت وی همانند رسالت انبیاست. به همین دلیل امام، از باب قاعدۀ لطف و دارا بودن مقام عصمت و جانشینی خداوند (که امری باطنی و مخفی به شمار می رود و تنها خدا از آن آگاه است) از سوی خدای متعال منصوب می شود. از همین رو نظریۀ امامیه بر نصّ و نصب استوار است.

آن بزرگوار از نظر کمالات انسانی و سجایای اخلاقی و عصمت و سایر فضائل

لازم، هیچ گونه کمبودی نداشت و نور و خمیرهاش در تمام دوران ها با نور و خمیرۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آمیخته و یک جا بود، جز این که پیامبر نبود.

او از سرچشمۀ وحی بهره مند شده بود و با همان آداب خداوندی و با تربیت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آن چنان به کمال رسیده بود که کسی نمی تواند کمالی بر کمالات علی علیه السلام بیفزاید.

بینش آن حضرت در دین خدا از همه کس بیش تر بود و رأی و اندیشه اش در امور از همه شایسته تر، تا آن جا که خود فرمود وَ اللهِ ما مُعَاوِيَةُ بِأَدهيَ مِنِّي وَ لَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ لَوْلا كَرَاهِيَّةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ ⁽¹⁾(سوگند به خدا! معاویه از من زیرک تر نیست، اما او حیله گر است و خیانت می کند و خود را به گناه می آلاید و اگر نیرنگ و خیانت زشت نبود، زیرک ترین مردمان بودم).

وفا یکی از شاخه های ملکۀ عزّت است و غَدَر (خیانت و پیمان شکنی) که صفت زشتِ ضد آن به شمار می رود، از فروع فجور است و در مقابل عفّت قرار دارد. از این رو آن بزرگواردها و زیرکی را از خود نفی می کند؛ زیرا غَدر و پیمان شکنی را ناپسند می شمارد. نفی دها به دلیل نفی لازم آن، یعنی غَدر است؛ زیرا انتفای لازم، مستلزم انتفای ملزوم است. اگر کسی از گفته های امیرالمؤمنین علیه السلام پند گیرد و به نظر اعجاب و احترام بدو بنگرد، از فطرت پاک اوست و اگر با وی دشمنی کند، با عقل و خرد دشمنی کرده است.

حُریّت در زبان امیرالمؤمنین علی علیه السلام، موجد تمدّن و شرط حیات و لازمۀ طبیعت بشری است و لذا رویّۀ علوی در حکومت و خلافت خود، براساس همین معنای وسیع و عمیق بود. ولی دریغ که مردم زمان او را درک نکردند.

آن حضرت سرانجام در 63 سالگی در شب 19 ماه رمضان سال 40ق در مسجد کوفه در نافلۀ صبح، با ضربت شمشیر مسموم عبدالرحمن بن ملجم مرادی به فرق مبارکش، به استقبال شهادت رفت و با ندای فُرْتُ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ ⁽²⁾(قسم به خدای کعبه، رستگار شدم [و از این زندگانی رهایی یافتم]) به معبود خود رسید.

ابن أبی الحدید گوید و كان أبو جَعْفَرِ يَقُولُ مَنْ تَأَمَّلَ حَالَ الرَّجُلَيْنِ وَجَدَها

مُتَشَابِهَتَيْنِ فِي جَمِيع أُمورهما أو في أكثَرِها... و مَاتَ عَلَيٌّ شَهِيداً بِالسَّيْفِ وَ مَاتَ رَسُولَ الله شهيدا بالسَّمِّ... ⁽¹⁾ ابو جعفر نقیب می گفت که هر کس در حال این دو مرد (یعنی پیامبر و علی) دقت کند، می بیند که در بیش تر یا همۀ امورشان شبیه یکدیگرند؛ علی با ضربه شمشیر شهید شد و پیامبر در حالی که مسموم شده بود، به شهادت رسید و درگذشت.

زندگی آن حضرت همه فداکاری بود. در شب هجرت رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم را بر خود مقدم شمرد و در بستر آن حضرت خوابید، در حالی که چهل مرد با شمشیرهای تشنه برای ریختن خونش او را محاصره کرده بودند. تمام این کارها را جز برای کسب رضایت خدا نمی کرد. علی بن ابی طالب علیه السلام شهید عظمت خویشتن است. اوست که در هنگام مرگ گفتار رأفت آمیز و رحمت آمیز بر زبانش بود و با دلی پر از شوق و اشتیاق به خداوند جان سپرد.

بعد از ضربت خوردنش، جماعتی را که به عیادتش آمده بودند، مخاطب قرار داد و ضمن کلامی فرمود

أَنَا بِالأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ الْيَوْمَ عَبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفارِقُكُم إِن أَبقَ فَأَنَا وَلِيُّ دمي ⁽²⁾(من دیروز با شما همنشین بودم و امروز که در بستر افتاده ام، عبرتی هستم برای شما و فردا از میان شما خواهم رفت. اگر زنده ماندم، خود ولیِّ دمِ خود هستم).

شِمّه ای واگو

عَلَيَّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْقُرْآنِ وَ الْحَقُّ و القرآن مَعَ عَلَيّ وَ لَنْ يَفْتَرِقا حَتَّي يَرِدا عَلَي الْحَوْضَ. ⁽¹⁾ علی با حق و قرآن است و حق و قرآن با علی است و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.

عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلَيَّ يَدورُ مَعَهُ حَيْثُما دارَ. ⁽²⁾علی با حق است و حق با علی، هر جا که حق جریان داشته باشد، علی نیز در آن جا حضور دارد. أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلَيَّ بابُها فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ. ⁽³⁾من شهر دانش ام و على درِ آن؛ پس هر کس در طلب دانش است، باید از آن در وارد شود.

علی بن ابی طالب، امیرمؤمنان، باب مدینۀ علم، دین و خانۀ علم، آیۀ رحمت، شاهد، ترجمان وحی، جامع علوم پیامبران، نفس رسول خدا، باب رحمت الهی، خلیفۀ خدا و رسول خدا، معلّم بشریّت، ترازوی احدخو، فخر بنی آدم، سرمشق تعالیم عالیۀ صالحه، ربانی امّت، تجسّم کمال صفات و خصلت های پسندیده و چکیدۀ رسالت، صدّیق، فاروق، عَبْقَرِی، شاه مردان، عدوبندِ مشکل گشا، حیدرِ نامجو، ⁽⁴⁾عِدل

قرآن، مُتأَلَّه، امام أبوتُراب، يَعْسوبُ الدِّين، عَمودُ الدِّين، عَلَم الدّین، میزان اعمال، مُؤذِّن، (ندادهنده)، نورُالهُدی، عُروَة الوُثقی، عِلْمُ الله، وَجْهُ اللَّه، حَبْلُ الله، يَدُ الله، حُجّةُ الله، سَيّدُ الشُّهداء، خامس أهل العباء، بهترین انسان ها، زوج بَتول، شیر شرزۀ نر، تَهمتن دین، ⁽¹⁾دادگرترین و دانشمندترین قاضیان خوانده شده است.

صاحب شریعت او را برادر، وصیّ و نفس خود و سید عرب و سیّد مسلمانان و امیرمؤمنان و خزانۀ علم خوانده بود.

نسبت او به پیامبر، همانند نسبت هارون است به موسی، جز این که بعد از رسول خدا پیامبری نخواهد. آمد به حُکم رسول صلّى الله علیه و آله و سلّم، پیروی او و محبّت او شرط قبول ایمان و نافرمانی و دشمنی او، موجب خروج از اسلام است. به همین

دلیل انکار ولایتش، انکار رسالت است. انسانی که نور وحی و رسالت را می دیده و بوی نبوّت را استشمام می کرده و ناله های شیطان را به هنگام نزول وحی بر پیامبر اکرم می شنیده است، ایمانش همسنگ زمین و آسمان ها و گفتۀ او گفتۀ رسول الله و جان او جان محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم بود.

روزی رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم به علی علیه السلام فرمود «اگر ببینی کسی در حال انجام فحشاست، چه می کنی؟» علی گفت «پرده پوشی می کنم». حضرت پرسید «اگر برای بار دوم ببینی؟» گفت «با عبا و ردای خود او را می پوشانم». این سؤال سه بار تکرار شد و در مرتبۀ سوم هم جواب علی علیه السلام همان بود. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در واکنش به این روش کریمانه فرمود لا فَتى إِلَّا عَليّ ⁽²⁾(هیچ جوانمردی جز علی نیست). آن گاه خطاب به مردم فرمود أُسْتُرُوا عَلَى إِخْوانِكُمْ (نسبت به برادرانتان پرده پوشی کنید).

لَا فَتَى فِي الْوُجُودِ إِلَّا عَلَيٌّ *** ذاكَ شَخْصٌ بِمِثْلِهِ اللَّهُ بِاهي ⁽³⁾ در عالم وجود، جوانمردی جز علی نیست؛ کسی که خداوند به مثل او افتخار کرده است.

به شهادت روایات فراوان و سخنان صحابه رسول الله صلى الله عليه و آله و سلّم،

علی بن ابی طالب علیه السلام عالم ترین فرد در میان اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، قیّم قرآن و آگاه به کتاب خدا، تمییز دهندۀ میان حق و باطل و سرآمد و پیشوای مفسّران قرآن است. پیامبر اکرم آگاه ترین فرد را نسبت به کتاب الهی معرفی کرده و چهرۀ شاهدی را به مردم نمایانده است که بر صدق رسالتش بهترین گواه پس از خداست. مولود کعبه، از آغاز دوران کودکی در دامان رسول وحی صلّی الله عليه و آله و سلّم پرورش یافت و از سرپرستی و تعلیم نبوی بهره ها برد.

او امامِ حقّ است. امام حق کسی است که امامتش از مشیّت الهی نشئت گرفته باشد. او کسی است که از مقام خلافت الهی برخوردار است و اسرار و حقایق مربوط به آفرینش انسان و جهان را می داند و در طول حیات خود، ظلم و گناه نمی کند. امامت عهدی الهی و مقامی موهبتی است، نه کسبی. عهد مخصوص خداوند است.

اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾ وَ لَا يَنَالُ عَهْدِى الظَّالِمِينَ ⁽²⁾(عهد و پیمان من به ستمگران نمی رسد)، خداوند ظالم را امام قرار نمی دهد یا امامتِ شخص ظالم را جایز نمی داند. فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْر ⁽³⁾؛ وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ. ⁽⁴⁾ قرآن کریم پیام خداوند برای زندگی سعادتمندانۀ بشر است. این پیام از سوی پروردگار در مدت 23 سال بر پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم نازل شد و پیامبر آن را برای مردم قرائت و تبیین کردند.

قرآن خود را روشن گر همۀ حقایق معرفی می کند. کسی که طبق فرمایش قرآن مجید، علم قرآن نزد ⁽⁵⁾

رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنِ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَاماً (فرقان/74) (آنان می گویند ای پروردگار ما از همسران و فرزندانمان دل های ما را شاد دار و ما را پیشوای پرهیزگاران گردان). وَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (رعد/43) (کافران می گویند که تو پیامبر نیستی. بگو خدا و هر کسی که از کتاب آگاهی داشته باشد، به شهادت میان من و شما کافی است).

است. ⁽¹⁾آن بزرگوار از «مُطّهرون» است که قرآن کریم فهم علوم و معارف قرآن را به او و فرزندانش منحصر کرده است. ⁽²⁾پیشوایی و مرجعیّت علی علیه السلام برای امّت حقیقتی است که در احادیث فراوان شیعه و سنّی به صراحت یا اشاره بیان شده است و رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم امّت را برای رفع اختلاف در کتاب و سنّت به ایشان و اهل بیت او علیهم السلام ارجاع داده است.

خداوند متعال علی علیه السلام را برای رهبری امت، پس از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برگزیده و آن حضرت ایشان را به امّت معرفی کرده است. او وارث دانش پیامبر، مفسّر حقیقی قرآن، پاسدار مفاهیم وحی و حجّت الهی بر خلق است. دانش جوشان او که در سخنان گران قدرش آمده، نمودی عینی از مقام شامخ آن حضرت در شناخت قرآن است. عنوان «آگاه ترین فرد به کتاب الهی» تنها شایستۀ على علیه السلام است. او پس از پیامبر اکرم، داناترین فرد این امّت است.

کسانی که در دنیا چشم حقیقت بین آنان کور بوده است، امام حق را نشناخته و از او پیروی نکرده اند، در قیامت از رستگاری و سعادت برین محروم خواهند بود؛ آن گاه نامۀ کسانی که در دنیا از امامِ حق پیروی کرده اند؛ به دست راستشان داده می شود و آنان پاداش اعمال خود را به طور کامل دریافت می کنند. اینان اهل رستگاری خواهند بود.

تبلور و ظهور همۀ صفات الهی در افعال و منش بندگان برگزیدۀ خداوند، بی تردید بر قاعدۀ محبت و دلدادگی به ساحت قدس و مقام الوهيّت قوام یافته است. این رابطه را می توان به گونه ای مبسوط در سلوک پیامبران و اوصیای الهی مورد بررسی قرار داد. علی علیه السلام برجسته ترین افراد در علم و دیگر صفاتی است که فضیلت جویی در آن ها راه دارد. حضرتش مطیع ترین افراد در برابر خداوند و نیکوکارترین آن هاست. او لطف خاص پروردگار در حق دیگران است و مسئوولیّت هدایت مردم را بر عهده دارد.

بی تردید تعظیم امام علیه السلام و پیروی از او بر همگان واجب است. بر این اساس حضرتش شایستۀ تعظیم ویژه ای است که او را به طور کامل از دیگران ممتاز می سازد. او بدان دلیل شایستۀ تعظیم است که سرآمد دیگران است. به عبارت دیگر، ظاهر و باطن آن حضرت هماهنگ بود و این ویژگی از عصمت امام علیه السلام نشئت می گیرد. بر همگان واجب است که او را تعظیم کنند و در برابر او خاضع باشند.

تعظیم نوعی پاداش به شمار می آید. بنابراین امام علیه السلام از برترین پاداش برخوردار است. نقش امام در احیای دین و ارتباط و جایگاه حضرتش نزد رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم آن گونه بود که هیچ کس چنین مقامی نداشت.

به گفتۀ پیامبر، نگاه کردن به روی علی عبادت شمرده می شد. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و امیرالمؤمنین علی علیه السلام از یک نور آفریده شده اند. علی مولود کعبه است و تولّد در کعبه، اعجازی بزرگ است. در همه عمر در بت شکنی و انسان سازی و انسان پروری پیگیر و کوشنده بود. منبع همۀ کمال های علمی و عملی بود. تعظیم امام علیه السلام از سوی مؤمنان اگرچه وظیفۀ آن هاست، ولی به دستور خداوند انجام می پذیرد.

آن وجود مبارک، شجاعت فوق بشری را با زهد و عبادت و ایثار و شفقت جود و تواضع و بی اعتنایی به مال و مقام این جهانی چنان در هم آمیخته بود که به صورت مظهر عجایب و جامع اضداد تجلّی می کرد و چنین جامعیّتی در تاریخ زمام داران عالم، هرگز دیده نشده است. او صاحب خصلت های نیکوست که همگی در یک سرشت به هم پیوسته اند و گواه این هم سانی، پیدایش علی با حقّ است. آغاز پیدایش او در حیاتی که وقف خدا و پیامبرش شده، با حق هم سان بود. خصلت های نیکو و والا در ژرفای وجود و سرشت ایشان قرار دارد. در نظم دادن به حیات اجتماعی و استوار کردن بنای آن و جهت دادن به پرواز بشر در همۀ آفاق فکر و عمل، عالی ترین عاطفه انسانی را داشت.

علی بن ابی طالب علیه السلام نخستین کسی بود که در محراب نماز به همراه پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم نماز گزارد.

احمد بن حنبل تصریح کرده است که ما جاءَ لأَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مِنَ الفَضَائِلِ

مَا جَاءَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبي طالب. ⁽¹⁾(برای هیچ یک از صحابه به اندازۀ فضایلی که برای علی بن ابی طالب نقل شده، فضیلتی نقل نشده است). شيخ الرئيس در رسالۀ معراجّیه اوصافی عجیب را برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به کار برده است که درک آن برای هر کسی میسّر نیست. وی چنین می گوید

وَ نِعْمَ ما قَالَ أَشْرَفُ النَّاسِ وَ أَعَزُّ الأنبياءِ وَ خاتَمُ الرُّسُلِ لِمَرْكَزِ الْحِكْمَةِ وَ فَلَكِ الْحَقِيقَةِ وَ خَزَانَةِ الْعَقْلِ أَمِيرِالْمُؤْمِنِينَ عَلَي بْنِ أَبِي طَالِبِ الَّذِي كَانَ بَيْنَ الصَّحَابَةِ كَالْمَعْقُولِ بَيْنَ الْمَحْسُوسِ «إِذا تَقَرَّبَ النَّاسُ إِلَى خَالِقِهِمْ بِأَنْوَاعِ الْبِرِّ تَقَرَّبْ أَنْتَ بِأَنْوَاعِ الْعَقْلِ تَسْبِقُهُمْ» (و چه نیکو فرمود برترین مردم و بزرگوارترین پیامبران و پایان بخش فرستادگان الهی به مرکز حکمت و آسمان حقیقت و گنجینه عقل و خرد، امیرمؤمنان علی بن ابی طالب، که در میان صحابه هم چون معقول در میان محسوسات بود. ای علی! چون مردمان اندر کثرت عبادت رنج برند، تو اندر ادراک معقول رنج بَر، تا بر همه سبقت گیری). ⁽²⁾

به راستی که سخن از بزرگی ایشان سخت است و جز فرشته مقرّب یا پیامبر مرسل یا مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزموده باشد، کسی را یارای تحمّل آن نیست. آن حضرت، نخستین فردی بود که اسلام آورد. ایمانش از همۀ ایمان آورندگان خالص تر، یقینش از همۀ مؤمنان بیش تر و از همگان خدا ترس تر بوده، بیش از هر مسلمانی در راه دین خدا رنج کشیده، در پاسداری از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم می کوشیده، مناقبش از همه برتر، سوابقش از همه افزون تر، مرتبتش از همه والاتر و نزد خداوند از همه کس گرامی تر بوده است.

نوشتن یا گفتن دربارۀ کسی که آیۀ إِنَّمَا أَنتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هَادِ ⁽³⁾(جز این نیست که تو بیم دهنده هستی و هر قومی رهبری دارد). او را در کنار حضرت محمّد بن عبدالله صلّى الله علیه و آله و سلّم قرار داده و مصداق «شاهد» در آیۀ وَ يَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِنْهُ ⁽⁴⁾قرار داده است، کاری بس دشوار خواهد بود. پیامبر مصداق کامل مَنْ كَانَ

عَلَى بَيِّنَة است؛ یعنی پیامبر که بصیرت قلبی از پروردگارش دارد و امیرالمؤمنین که در پی آن حضرت حرکت می کند، شاهد رسالت اوست. کامل ترین و بارزترین مصداق «مَن» در آیه وجود پیامبر و کامل ترین مصداق «شاهِدُ امیرالمؤمنین» است. هر فضیلت او را می توان بازتاب یک صفت الهی بر بشر دانست؛ صفتی که به صورت یک «نام» الهی نشان داده می شود، ویژگی های خاصّ خداوند را دارد تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ الله ⁽¹⁾و رنگ خدایی به دارندۀ آن می دهد صِبْغَةَ اللهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللهِ صِبْغَةً ⁽²⁾(رنگ خدا را به خود بگیرید و چه کسی خوش رنگ تر از خداست). اگر بخواهیم فضایل حضرتش را به رشتۀ تحریر درآوریم «کتاب فضلی» خواهد بود که «آب بحر» را کافی نیست تا تر کنیم سرانگشت و صفحه بشماریم، اگرچه هر صاحب نظری به اندازۀ غور خود در این دریای بی کران، گوهر مقصود و آرزو را سُفته و خطوط اصلی را ترسیم کرده است. چه کس را زهره تا بتواند دربارۀخيرُ البشر که انکار یا شکّ در حقّ او کفر آورد، کلامی بگوید یا مطلبی بنگارد؟

همۀ کسانی که اسلام آوردند، مؤمن نبودند و همۀ کسانی که اسلام آوردند، جوهر اسلام را نگه داری نکردند. برخی از آنان آشکارا و برخی دیگر مخفیانه یا ناخودآگاه از اسلام برگشتند. ولی حضرتش با همۀ وجود، اسلام و رسالت پیامبر را پذیرفت و در راه آن جانفشانی کرد. هم سانی خصوصیّت ذاتی و روانی علی علیه السلام هم چون مجموعه واحدی بود که در کورۀ ایمان اسلامی گداخته شده باشد. او چنان شعله ای از نور الهی بود که در نتیجۀ تابش آن، معجزه ها رخ داد.

آن گاه که همه به سستی گراییده بودند، علی بن ابی طالب علیه السلام زمام امور را به دست گرفت و هنگامی که در سخن گفتن مردّد بودند، او سخن گفت و زمانی که ایستاده بودند، او در پرتو نور خدا حرکت کرد. به فرمودۀ رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ خَلِيفَةُ اللَّهِ وَ بَابُ اللَّهِ وَ بَابِي ⁽³⁾(علی درِ ورود به رحمت الهی و درِ حضور یافتن در نزد من است) علی باب رحمت خداست، یعنی رحمت

الهی شامل حال کسانی می شود که آن بزرگوار را خلیفۀ خدا و حجت خدا بدانند. پیشتازی او در ایمان به خدا و پیامبر مورد اتفاق نظر و اجماع مسلمین است. بذر معرفت و ارادت علی علیه السلام بذر یک پارچه شدن خصلت های نیکوست که همگی در یک سرشت به هم پیوسته اند.

آن حضرت از همه کم حرف تر، درست گفتارتر و اندیشمندتر و قوی دل تر بود. یقینش از همه کس بیش تر بود و عملش بهتر و به امور آشناتر، هم چون کوهی استوار بود که طوفان ها او را از جا نجنباندند و تندبادها او را جابجا نکردند. نه کسی از او امید سوء استفاده داشت و نه در اجرای حدّ الهی نسبت به کسی کوتاهی می کرد.

امام باقر علیه السلام فرمود «هیچ کس جز اوصیا نمی تواند ادعا کند که ظاهر و باطن قرآن نزد اوست». ⁽¹⁾و نیز فرمودند «هیچ یک از مردم جز دروغگو ادعا نمی کند که همه قرآن را - چنان که نازل شد - گرد آورد. قرآن را چنان که خدا نازل فرمود، جمع آوری و حفظ نکرد مگر علی و امامان بعد از آن حضرت». ⁽²⁾

على علیه السلام ثمرۀ وجود خاتم و صاحب بطون کتاب آسمانی و آگاه ترین اصحاب پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم در فهم قرآن بود و از اسرار و معانی قرآن آگاهی کامل داشت. به تفسیر و تأویل قرآن آگاه بوده و اعلمیّت او در این امر محرز است. بنابراین اگر نور عقل و علم نهفته در وجود امام علیه السلام آن گونه که شایسته است، نمود می یافت، بی شک همۀ تاریکی ها به روشنایی می گرایید. رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود استوار بود عَلِيٌّ مَعَ القُرآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيَّ، لَن يَفْتَرِقاً حَتَّى يَرِدا عَلَيَّ الحَوضَ. ⁽³⁾(علی با قرآن است و قرآن با علی؛ از یک دیگر جدا نمی شوند تا در حوض [کوثر در بهشت] بر من وارد شوند).

پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم معیّت امیرالمؤمنین با قرآن و معیّت قرآن با آن حضرت را مطرح فرموده است. بهترین سخنگوی وحی و قرآن علی و اهل بیت

او عليهم السلام) هستند. الْقُرْآنَ... لَا يَنْطِقُ بِلِسَانِ... وَ إِنَّمَا يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ ⁽¹⁾(قرآن زبان ندارد تا سخن گوید و همانا انسان ها می توانند از آن سخن گویند). امام همانا از جوامع العلم برخوردار بود ذَلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ يَنْطِقَ و لكن أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ ⁽²⁾(آن قرآن را به سخن آرید، ولی هرگز سخن نمی گوید؛ اما من شما را از آن خبر می دهم).

کتاب خدا تکیه گاه دین است. فرمودند ... استفتحوا بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنَّهُ إِمَامٌ مُشْفِقٌ، و هادٍ مُرشِد و واعِظُ ناصِحٌ و دَليلٌ يُؤَدِّي إِلى جَنَّةِ اللَّهِ ⁽³⁾(از کتاب خدا گشایش بخواهید که او پیشوایی مهربان است و راهنمایی راه دان و پندگویی خیرخواه و راهبری که شما را به بهشت می رساند).

او برترین مدافع قرآن است که در راه حراست از قداست قرآن و حفاظت از ارزش ها و معارف کتاب الهی از هیچ تلاشی فروگذار نکرد و برای جلوگیری از تحریف قرآن از جان خود مایه گذاشت. آن حضرت ابعاد قرآن را دریافته و از حقایق و مفاهیم آن آگاهی یافته است. اسلوب علمی علی علیه السلام قرآنی و طریقت عقلی ایشان محمدی بود؛ به گونه ای که هر محقق و تحلیلگر احادیث، وجود شریف ایشان را دربارۀ عقل و علم و نقش این دو در زندگی، جایگاه هر دو را در وجود امام علیه السلام می یابد.

أبورَيَّة می نویسد

... علی امتیازاتی داشت که برای دیگر صحابه فراهم نیامد. پیامبر او را در دامن خویش پروراند و زمانی دراز در سایۀ آن حضرت زیست و از آغاز تا پایان، نزول وحی را شاهد بود وَ شَهد الوحي مِنْ أوَّل نزوله إلى يَوم انقطاعه بِحَيثُ لَم يَند عَنهُ آيَةٌ من آياته به گونه ای که یک آیه از قرآن را هم از دست نداد.

به راستی که این امر عجیب است جز یک کلمه بر زبانمان نمی آید و آن این است كه لَكَ اللهُ يا علي ما أنصَفوكَ في شَيءٍ ⁽⁴⁾(اى على! خدا پشت و پناهت، در هیچ چیز تو را انصاف ندادند).

گفتنی است که آن حضرت در همۀ جنگ ها، قهرمان و مدافع پیامبر و پیامبری و شریک حضرتش در ادارۀ کارها و فرماندهی میدان بود. نخستین مسلمانان و درخشان ترین مبارزان و مجاهدان راه ترویج آیین اسلام و دفاع از پیامبر و پیامبری بود. او مسلمان شجاعی بود که کسی تاب مقاومت در برابرش نداشت و بی شک برجسته ترین نمود اندیشۀ قانون دینی بود و برترین نمونه و الگوی همه ارزش هایی که این اندیشه و شریعت، داعیه دار آن شمرده می شد. او نخستین کسی است که خود را آماده کرد تا فدای رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم و آیین او باشد. رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلّم به حکمت و درایت علی بن ابی طالب علیه السلام سخت باور داشت و از همین رو در رویارویی با دشواری ها او را به یاری می طلبید. در خیبر برجسته ترین و قوی ترین مبارز میدان بود و نقشی بسزا در پیروزی مسلمانان داشت.

پیام دعوت آسمانی را به خوبی دریافته بود و همیشه در کنار پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم حضور داشت و پیوسته در راه طولانی برپایی دادگری و برابری می کوشید. همۀ تلاش او این بود که آن چه وظیفه الهی اش ایجاب می کند، همان را انجام دهد و به همین دلیل، هیچ گاه تحت تأثیر القائات دیگران و جوسازی ها قرار نمی گرفت. از همان آغاز، صراحت ایمان و جرئت لازم برای ابراز هر حقّی را داشت. حضرتش چنان نیرومندانه به یاری پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می شتافت که پیوند همیشگی او با پیامبر و نبردهای او در سال های بعد، در آن تبلور یافته و خلاصه شده بود. ثمرۀ این ایمان، آن بود که وی از یک سو از جانب پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم برگزیده شود و حامل انوار نبوی باشد و از سوی دیگر، در معرض دشمنی ها و مصیبت ها قرار گیرد. پایه های آیینی را که اسلام بدان بشارت داده، تعیین و تبیین کرده و استوار ساخته و ابزار پیاده کردنش را بیان داشته است.

این رسالت علی علیه السلام از همراهی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، در مقابل با قوم گرایی و عادات جاهلی آغاز و تا ایستادن دلیرانه در برابر همۀ خطرهایی که نظام نوپای اسلامی را تهدید می کرد، ادامه یافت.

در جنگ با هیچکس پیش قدم نبود و تنها زمانی به جنگ تن می داد که گریزی از آن نداشت. احترام او به حقوق و آزادی های مردم و پایبندی اش به حکم دین، برتر از تصوّر بود.

شخصیّت او، اخلاق و فضائل و شیوۀ زندگی او؛ به گونه ای بود که دوست و دشمن را جذب می کرد و حتّی بدخواهان و مخالفانش را علی رغم کینه های باطنی شان مجبور می ساخت که زبان به مدح و ستایش وی بگشایند.

امام علیه السلام گفت و گو با مخالفانش را برای بازگرداندن آنان به راه درست بر هر چیز ترجیح می داد؛ به گونه ای که تاریخ تا امروز چنین پذیرش حق در کنار دیگر حقوق را زیباتر از این به خود ندیده است. به اعتقاد علی علیه السلام، نظام اسلامی زمینۀ گفت وگو با مخالفان را حتّی در خطرناک ترین و تهدیدآمیزترین شرایط نسبت به دین و حکومت فراهم می کند.

قرآن کریم از شخصیت امام علیه السلام و مکارم اخلاقی و فضائل او یاد می کند. حضرتش عِدل و همسان قرآن است و در کنار قرآن در مسیر دعوت و هدایت حرکت می کند. تجسّم قرآن و سنّت بود و تمام دستورات اسلام را بدون کم و کاست در زندگی فردی و اجتماعی اش پیاده می کرد. او عطش عاشقان را دو چندان می کرد و دشمنان را به حقیقت خود متوجه می فرمود و خفتگان را از خواب کند و غفلت بیدار می کرد. او به سان قرآن، مردم را به حقّ و اطاعت خدا دعوت می کند به پند و اندرز آنان می پردازد و حق و باطل را از یکدیگر باز می شناساند.

خطبه ها و سخنان امام علیه السلام بیانگر حقایق علمی و نتایج خیره کننده ای است که هر عقل توانایی پس از لبریز شدن از تأمّل و تفکر در همۀ آفریده های خالق هستی، به وجود این حقایق اقرار خواهد کرد. حضرتش نماد علم و رایت معرفت است که با علوم و معارف فراوان خویش توانست بر دیگر مسلمانان برتری جوید؛ علوم و معارفی که همه برگرفته از قرآن کریم و معارف نبوی است. فکر و تأمّل در این سخنان و بافت قرآنی و سنت گونۀ آن ها می تواند انسان را به فهم مناسب جنبه های علمی، اجرایی و بینشی روحانیّت اسلام نزدیک سازد. در منهج علمی علی علیه السلام، این یک شیوۀ ناب قرآنی است که مبنای آن تعامل با عقل است، نه تعامل با خیال و احساس و گمان.

حقیقت این است که با جمله ها و کلمات نمی توان از بندۀ بزرگ و خاص و مخلص خدا که خداوند متعال در بسیاری از آیات قرآن، خود او را وصف و مدح فرموده است، توصیف و ستایش کرد. در یک کلام حضرت علی علیه السلام به نصّ

آيۀ تطهير إِنَّما يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ⁽¹⁾اى اهل بیت [پیامبر] خدا می خواهد پلیدی را از شما دور کند و شما را پاک و پاکیزه بدارد از هرگونه پلیدی و سوء خلق منزّه است. پیامبر بزرگ دل، اندیشه، وجدان و زندگی علی علیه السلام را از سعادت زندگی در سایۀ نبوّت، اخوّت و عظمت، مالامال می کرد.

شأن و موقعیت آن حضرت درستی، راستی و مدارا بود و سخنش استوار و قاطع. امرش بردباری و دوراندیشی بود و رأیش، دانش و اراده. دین به واسطۀ وجود ذی جود او راست، دشوار به دست حضرتش آسان، آتش های فتنه و خشم و تعصّب بی منطق جاهلیّت به سبب علم و درایت و شجاعت آن امام همام، خاموش شد.

ایمان از او نیرو گرفت و اسلام و مردم با ایمان، به یُمن وجود پربرکت او پابرجا شدند. آن حضرت برای مؤمنان پناهگاه بود و برای کافران، طلایه دار خشم و مبارزه در راه حق. سخن گفتن از علی بن ابی طالب به یقین، سخن گفتن از گوهر ذاتی و ملکوتی شریعت اسلام است.

تمام ستایش های شیوا از آن امام عظیم و رهبر موحّدان و پیشوای مجاهدان، سرور زهّاد و دادگران و امیرمؤمنان، تنها به ناحیه ای از نواحی عظمت آن حضرت اشاره دارند. چه کسی می تواند به خود جرئت دهد تا درباره مولایی بنویسد یا بگوید که تمام علوم انبیا در او جمع بوده و رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم درباره اش فرمود «برای دیدن علم آدم، تقوا و فهم نوح، حلم ابراهیم، زهد یحیی، جمال یوسف، هیبت موسی و عبادت عیسی باید در علی بن ابی طالب نگریست». ⁽²⁾

انسان به وسیلۀ بندگی و پرستش خدا که از شناخت و معرفت کامل سرچشمه می گیرد، به جایی رسد که جز خدا را نبیند، و جز وی، مقصد خدا را نبیند، و جز وی، مقصد و مقصودی را دنبال نکند. علی علیه السلام مردی است که روح مقدسش با روح رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم به اعتبار فرمایش آن حضرت رُوحُكَ مِنْ رُوحي و طينتُكَ مِنْ طينتي ⁽³⁾(روح تو از من و سرشت تو از سرشت من است) اتّحاد دارد و به همین دلیل انکار ولایتش، انکار رسالت است. او بر همۀ خواهش های خود امیر بود؛ آن سان که دنیا با همۀ

فریبندگی هایش یک دم به دل استوارش راه نیافت. در بین صحابه تنها بود. اجرای صحیح شریعت آسمانی به شکل ایده آل آن در رفتار و سیرۀ علی علیه السلام تجلّی می یابد.

از خلیل بن احمد فراهیدی پرسیدند که «چرا صحابه پیغمبر همه با هم چونان برادران تنی بودند و با علی چونان برادر ناتنی؟» پاسخ داد «از آن روی که علی به تنهایی فضائل همگی ایشان را جمع داشت». ⁽¹⁾

خلیل با این جمله ای کوتاه علی علیه السلام را این گونه ستوده است احتیاجُ الْكُلِ إِلَيْهِ وَ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ الْكُلِ دَليلٌ عَلَى أَنَّهُ إِمَامُ الْكُلّ (نیاز همگان به او و بی نیازی او از همگان، دلیل بر آن است که او امام همگان است). علی پس از پیامبر خدا ولیّ هر مؤمنی است، بدین معناست که باید دانش را تنها از او گرفت؛ زیرا پیشرو و سرآمد همه است. او شایسته ترین برگزیدگان خداست که مردم باید از او (و اهل بیت او) دانش برگیرند و چشم توقع از پیرامون آنان برندارند.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود «من شهر دانشم و علی در آن است، پس کسی که دانش را می خواهد، باید از این در وارد شود». ⁽²⁾دانشی که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در حدیث خود بیان می فرماید، همۀ دانش هایی است که او آن ها را از پروردگارش دریافت فرمود. پس اگر این دانش مانند شهری، باشد، کسی که می خواهد به آن داخل شود، باید از در آن درآید و علی علیه السلام همان دری است که از جویندگان دانش دین و دنیا دستگیری می کند و آنان را به سرآغاز همۀ دانش ها رهنمون می شود. تقدیر الهی بود که حضرت محمّد صلّى الله عليه و آله و سلّم پرورش عموزاده اش علی بن ابی طالب را بر عهده گیرد. وی چونان فرزندی که با پدر باشد، هماره با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و در سرای او می زیست و از خوراک او می خورد و از سرچشمۀ اخلاق او سیراب می شد. نیروی تشخیص دهنده ای که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم به او ارزانی داشت، برای آن بود تا در همۀ امور شریک او باشد و بریاری جستن از شجاعت و خردورزی او در خطرناک ترین شرایط و مناسبات تأکید داشت. او فدایی رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم و آیین او بود.

علی علیه السلام در همه لحظات زندگی خود همراه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و از او کناره نگرفت تا خدای پیامبر را نزد خود برد.

افتخار برادری پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم افتخاری است که هیچ فخری بر آن فزون نیست.

ابن حیان نقل می کند که چون پیامبر اصحاب را دو به دو برادر کرد، علی هم چنان بماند تا آن که پیامبر به او فرمود «سوگند به خدایی که مرا به حق برگزید! تو را واپس ننهادم، مگر برای خودم». ⁽¹⁾باید گزینش علی بن ابیطالب علیه السلام به سان برادر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را رویدادی بسیار اثربخش در میان مسلمانان شمرد. بی گمان همه دیدند که پیامبر خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم برای نمونه با عمویش حمزه، که از یک نسل بودند، پیمان برادری نبست و پسر عمویش را که از نسل فرزندان عمویش بود به برادری برگزید. در پس این کار، اهداف و مقاصدی نبوی قرار داشت که در آن هنگام بر پیروان حضرتش پنهان نبود.

احساس پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم نسبت به علی علیه السلام احساس ویژه ای بود. آن حضرت به حکمت و درایت علی علیه السلام بسیار باور داشت. اندیشۀ علی علیه السلام به دلیل استواری و ارتباط و استناد به قواعد محکم منطقی، از دیگر اندیشه ها متمایز است. اندیشۀ او به تناسب سازگاری و هماهنگی ممتاز است. از همین رو رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در رویارویی با دشواری ها او را به یاری می طلبید. از این جا بود که چون خالد بن ولید متعرض بنی جَذیمَه ⁽²⁾شد - پس از آن که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را به دعوت آن قوم فرستاده بود، در مقام نبرد با ایشان برآمد - علی بن ابی طالب علیه السلام را به جای او گمارد.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در مکّه بود که خالدبن ولید را نزد «بنی جذیمة بن عامر» در غُمَيْصاء فرستاد. آنان در جاهلیّت به بنی مُغیره ⁽³⁾آسیب هایی زده و عوْف، پدر عبدالرّحمن بن عوف را کشته بودند. عبدالرّحمن بن عوف همراه خالد بن ولید

خارج شد. خالد به بَنی جَذیمه گفت سلاح بر زمین گذارید. گفتند ما علیه خدا و پیامبرش سلاح بر نمی گیریم که مسلمانیم. ببین پیام آور خدا برای چه کاری تو را فرستاده است. اگر به جمع آوری صدقه (زکات) گسیلت داشته که این شتر و گوسفند ماست، با آن بازگرد. گفت سلاح بر زمین گذارید.

گفتند بیم آن داریم که به کینۀ جاهلیّت گرفتارمان کنی. او از ایشان روگرداند و اهل قبیله اذان گفتند و نماز گزاردند. چون سحر شد، اسبان به جانب ایشان راند و جنگ جویانشان را کشت و زن و فرزندشان را اسیر کرد. خبر به پیامبر صلّی الله علیه آله و سلّم رسید. حضرت فرمود اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأَ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ خالِدٌ (خدایا از کرده خالد نزد تو بیزاری می جویم).

پس علی بن ابی طالب را فرستاد و به او فرمود «نزد ایشان برو و در کارشان با دقّت بنگر و رسوم جاهلیت را زیر پا بگذار».

امام علیه السلام آن چه از ایشان گرفته شده بود، حتی زانوبند شتران و قلاده و ظرف آب سگ را به آنان بازگرداند. هم چنین صلّی الله علیه و آله و سلّم پولی را که از یمن رسیده بود، به علی بن ابی طالب علیه السلام داد و او آن را به عنوان فدیۀ کشتگانشان به آن ها داد. حضرتش ماندۀ آن پول را نیز به ایشان داد تا رسول خدا را در مورد آن چه داشته و نداشته، حلال کنند؛ و پس از آن بود که رسول خدا فرمود لَما فَعَلْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ (هر آینه آن چه کردی، نزد من از شتران سرخ مو محبوب تر است).

و به علی فرمود فِدَاكَ أبواي ⁽¹⁾(پدر و مادرم فدای تو باد).

ابن شهر آشوب هم چنین ماجرای هجوم خالد بن ولید به محلّه ابو زاهر اسدی را که همانند قضیّه بنی جذیمه است، در کتاب خود آورده و می نویسد چون علی علیه السلام نزد رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم برگشت و گزارش کار خود را تقدیم کرد، پیامبر چنان خندید که دندان هایش دیده شد و فرمود أَدَّى اللهُ عَنْ ذِمَّتِكَ كَما أَدَّيْتَ عَنْ ذِمَّتي ⁽²⁾(خداوند ذمّۀ تو را ادا کند، چنان که تو ذمّه مرا ادا کردی).

هیچ پیامبری مردم خود را به نیکی کردن دربارۀ خاندانش بدانسان سفارش نکرد که پیامبر بزرگوار ما صلّى الله عليه و آله و سلّم سفارش فرمود. آیا آن همه سفارشِ

پیامبر دربارۀ خانوادۀ خویش به ویژه علی بن ابی طالب، تنها برای این بود که مردم به آنان مهر بورزند و نیکی کنند؟ روح اسلام، ولایت و معرفت اهل بیت علیهم السلام و عشق و محبّت به آنان است؛ به گونه ای که بدون داشتن چنین محبّتی، هیچ کس نمی تواند وارد این مکتب شود و وظایف دینیاش را به خوبی انجام دهد.

دلیل فضیلت اهل معرفت آن است که مرز محدودی برای علم نیست، برخلاف عمل که قلمرو آن محدود و بسته است.

به راستی چه پیش می آمد اگر مسلمانان به خانوادۀ گرامی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم (یعنی به دومین چیز گران بهایی که او برای ما به یادگار گذاشته) چنگ می زدند.

اگر خلافت از آغاز به علی بن ابی طالب علیه السلام می رسید، یکپارچگی مسلمانان را در پی داشت؛ زیرا پیامبر علی را بیش از دیگران شایستۀ خلافت می دانست. آن حضرت يَعسُوب دين و يعسوب مؤمنان یا فرمانروای مؤمنان نامیده شده بود.

بی گمان هیچ کس در کردار و رفتار با اهل بیت پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم قابل قیاس نیست. این نسل پاک، از نسل علی علیه السلام و فاطمه زهرا علیهاالسلام در دانش نیز سرآمد روزگار بودند تا جایی که رازهای نهان دانش را بیرون می کشیدند و با آن چه در قرآن آمده است. در یک راستا گام می نهادند و هماهنگ می ساختند، بلکه در این راه از سرچشمه های قرآن بهره برداری می کردند و سیراب می شدند.

خانواده پیامبر این دانش یا علم لَدُنی را پس از پدر به ارث بردند.

علّامه حلّی درباره امیرالمؤمنین علیه السلام می نویسد لاَ خِلافَ بَیْنَ العُقَلاءِ فِی أنَّ أمِیرَ المُؤْمِنِینَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طالِبٍ أشْرَفُ النَّاسِ خُلُقاً. ⁽¹⁾(بین عقلا اختلافی نیست که امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب از نظر اخلاق شریف ترین مردم است).

لاَ خِلافَ فِی أنَّ عَلِیَّاً عَلَیْهِ السَّلامُ کَانَ أَحْلَمَ النَّاسِ. فَإنَّهُ أُخِذَ حَقُّهُ وَقُهِرَ عَلَیْهِ وَمُنِعَ مِنْ مَرْتَبَتِهِ

وَ صَبَرَ عَلَی ذَلِکَ وَکَظَمَ الغَیْظَ وَحَلِمَ ⁽¹⁾(اختلافی در این نیست که علی علیه السلام شکیباترین مردم بوده است. اگرچه حق حضرت گرفته شد و با اجبار روبه رو گشت و از مقام و مرتبه اش کنار گذاشته شد. ولی شکیبا بود و خشم خویش فروخورد و صبر پیشه کرد). امیرالمؤمنین علیه السلام با دشمنانش تنها به برخورد عادلانۀ انسانی بسنده نمی کرد، بلکه عنصر اخلاقی را نیز به این برخوردها می افزود. امام علیه السلام به همگان ثابت کرد که رمز عدالت، فضیلت و استقامت کامل انسانی است. او پذیرفت که از نامش لقب «امیرالمؤمنین» را که از سوی رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم و در زمان حیات آن حضرت به وی عطا شده بود، حذف کنند؛ زیرا دشمنش «امیرالمؤمنین» بودن آن حضرت را به رسمیت نشناخت. این ماجرا به هنگام نوشتن پیمان حکمیت در جنگ صفین روی داد.

در روایت آمده است آن حضرت در حضور گروهی از مردان دو سپاه که عَمرو بن عاص هم در میان آنان بود، به املای پیمان حکمیت پرداخت. امام علیه السلام چنین املا کرد بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَذا تَقاضى عَلَيْهِ عَلَيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ.... اما عمرو به نویسنده گفت أُكْتُب اسْمَهُ وَ اسْمَ أَبِيهِ هُوَ أَمِيرُكُمْ فَأَمَّا أَمِيرُنا فَلا (نام او و نام پدرش را بنویس، او امیر شماست نه امیر ما). چون نامه را به علی بن ابی طالب علیه السلام نشان دادند، فرمود آن عنوان را محو کنند.

اَحنَف - نویسندۀ پیمان تحکیم - به امام علیه السلام گفت «عنوان امیرالمؤمنین را از نام خود حذف مکن؛ زیرا مرا بیم آن است که اگر آن را از عنوان خود بزدایی، دیگر هرگز به تو بازنگردد». امام علیه السلام فرمود: اللَّهُ أَكْبَرُ سُنَّةٌ بِسُنَّةٍ وَ مِثلٌ بمثل...»به خدا سوگند من در روز (صلح حدیبیه کاتب رسول خدا بودم. نوشتم محمّد رسول الله، اما سهیل بن عمرو - نمایندۀ کفّار قریش - به رسول خدا گفت «موافق نیستیم؛ چه اگر تو را پیامبر خدا می دانستیم، با تو نمی جنگیدیم و پیروی ات می کردیم، پس نام خود و نام پدرت را بنویس». رسول خدا مرا امر فرمود که عبارت «رسول الله» را پاک کنم. گفتم «نمی توانم» فرمود ﴿یا عَلَيَّ إِنِّي لَرَسُولُ اللَّهِ وَ إِنِّي)

لَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ.... اى على! من (هم) پیامبر خدایم و (هم) محمد پسر عبدالله؛ و اگر در مکتوب خویش بنویسم محمد بن عبدالله هرگز رسالتم محو نشود. تو هم به زودی به مثل این کار فراخوانده می شوی و همین پاسخ را می گویی. آن گاه من به سهیل بن عَمْرو - نمایندۀ کفار قریش - گفتم «او برخلاف میل تو رسول خداست» رسول خدا به من فرمود «بنویس، محمد بن عبدالله». پس امروز به فرزندان همان اشخاص (مشرک) چنان نویسم که پیامبر خدا به پدرانشان نوشت و سنّت و نمونه ای چنین نهاد.

عمرو عاص گفت «سبحان الله تو بدین گونه تمثیل ما را در حالی که مؤمن هستیم، به کافران مانند کنی؟» پس علی علیه السلام به وی گفت يَا ابْنَ النَّابِغَةِ وَ مَتى لَم تَكُنْ لِلْكَافِرِينَ وَلِيّاً وَ لِلْمُسْلِمِينَ عَدُوّاً وَ هَلْ تَشْبَهُ إِلَّا أُمَّكَ الَّتِي وَضَعَتْ بِكَ (ای پسر نابغه! ⁽¹⁾تو کی یار و دوستدار کافران و دشمن مسلمانان نبوده ای و آیا به دیگری جز مادرت مانی که تو را بزاد؟) عمروعاص گفت «بعد از این هرگز با تو یک جا نخواهم شد» امام علیه السلام فرمود و اللهِ إِنِّي لأرجوا أَن يُظْهِرَ اللَّهُ عَلَيكَ و علي أصحابِكَ (و من نیز اميدوارم که خداوند عزّوجلّ مجلس مرا از تو و امثال تو پاک سازد). ⁽²⁾

سخن گفتن از علی علیه السلام، سخن گفتن از جوهرۀ اسلام است، هرجا معنویت در اسلام به شکوفایی برسد، نفوذ آن حضرت ملموس خواهد بود.

حضور ایشان به عنوان «درِ شهر حکمت نبوی» اثر خود را بر باشکوه ترین جلوه های روح اسلامی بر جای می گذارد؛ زیرا همۀ امور در شخصیت علی بن ابی طالب در حق و حق مداری همسو هستند و او بر فراز همۀ آن ها ایستاده است. فضایل و مناقب آن بزرگوار آن چنان گسترده و جامع است که افزون بر دوستانش، دشمنان ولایت نیز نمی توانند عظمت و الگو بودن آن سرور را انکار کنند. برای رهیافت به چنین مقصدی، نور ویژۀ الهی لازم است تا چشم دل با آن نور خاص بتواند حجاب های نورانی را پس از کنار زدن حجاب های ظلمانی پاره کند؛ زیرا سلسلۀ

معارف الهی در طول یک دیگرند و هر حلقۀ برتر مانع ارتقای حلقۀ زیرین است و این منع نیز نورانی است نه ظلمانی. علی بن ابی طالب علیه السلام سیر درونی افراد را می دید و از هویت باطنی آن ها به گونۀ کشف و شهود آگاه بود. آن حضرت چونان انبیا علیهم السلام و اولیای معصوم الهی با کشف و شهود قلبی معارف دینی را باور داشت و عارفانه از آن ها سخن می گفت.

به گواه اخبار و روایات متعدد، علی بن ابی طالب علیه السلام اهل دنيا نبود وَ إِنَّمَا كانَ رجُلاً مُتَأَلِهاً صاحِبَ حَقٌّ ⁽¹⁾(همانا او [علی علیه السلام] مردی آگاه و متبحّر در معرفت الهی و صاحب حق بود). مرد متأله غیر از مرد الهی است. آن کس که متوغّل در معرفت الهی، باشد «متأله» نامیده می شود. آن حضرت در سایۀ توفیقات الهی بیش از همه از برکات در محضر رسول خدا بهره برد.

براساس عقاید و سنّت های دینی، حضرتش نزدیک ترین فرد به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است. او نزد پیامبر از منزلت ویژه ای برخوردار بود و فضایل بی شماری داشت. آن حضرت در اجرای احکام الهی به خوبی عمل می کرد و در این راه کوچک ترین انعطافی از خود نشان نمی داد و به فرمودۀ پیامبر، در راه اجرای احکام الهی فردی سخت گیر بود.

هنگامی که علی علیه السلام از مأموریت به یمن باز می گشت تا مکّه در حجة الوداع پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را ملاقات کند، پیش از رسیدن به مکّه چون برای ملاقات با پیامبر شتاب داشت، یکی از افراد لشکر را جانشین خود قرار داد و خود به سوی مکّه حرکت کرد. آن فرد از جامه هایی که به غنیمت گرفته بودند، به

لشکریان داد. وقتی علی علیه السلام بازگشت، وی را برای این عملش نکوهش کرد که چرا قبل از تقدیم غنایم به رسول خدا آن ها را میان افراد سپاه تقسیم کرده است و دستور داد تا آن جامه ها را بازگرداندند. آنان از این رفتار علی علیه السلام نزد پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم شکایت کردند. پیامبر در پاسخ آن ها فرمود لا تَشْكُو عَلِيّاً فَوَاللَّهِ إِنَّهُ لَأَخْشَنُ فِي ذَاتِ اللهِ أو في سَبِيلِ اللهِ مِنْ أَنْ يُشكي ⁽²⁾

فرمودند اِنَّهُ مَحْسُوسٌ فِي ذَاتِ اَللَّهِ تعالى حلیة الاولیاء، ج1، ص68.

نکنید؛ زیرا به خدا سوگند که او به خاطر خدا و در راه خدا جدّی تر از آن است که شکایت دیگران در او تأثیر بگذارد).

ابوحیان توحیدی درباره علی بن ابی طالب می نویسد

وَ عَلَيَّ بَحْرُ عِلْمٍ.... وَ قَرِين هُدى وَ مِسعَرُ حَرْبٍ وَ مدرة خَطْبٍ وَ فَارِجُ كَرْبٍ، مُضافُ السَّبَبِ إِلَى النَسَبَ، مَعْطُوفُ النَّسَبِ عَلَى الأدب. ⁽¹⁾(علی دریای علم بود و هم دوش هدایت و برافروزندۀ جنگ و توانا در سخنوری و برطرف کنندۀ اندوه و گرفتاری. سبب و نسب را با هم داشت [هم پسرعمو و هم داماد پیغمبر بود] و افزون بر نسب، آموزش دیده و پرورش یافته بود). در وصف کلام ایشان گفته اند كَلَامُهُ فَوقَ كَلَامِ الْمَخْلُوقِ وَ دُونَ كَلَامِ الْخَالِقِ (به حق، سخن علی از سخن مخلوق فراتر و از سخن خالق فروتر است).

جلاّد امویان، حجاج بن یوسف ثقفی، یکی از دوستان علی علیه السلام را دستگیر کرد و از او خواست که مِهر علی را از دل بیرون کند والّا کشته خواهد شد. وی گفت «ای امیر! خانۀ دل به سان ظرفی است که نمی تواند خالی بماند. شما بهتر از علی را نشان من بده تا مهر او را جایگزین محبّت علی سازم».

شعبی (104ق) - استاد محدثین در عراق - می گوید ماذا لَقِينَا مِنْ آلِ عَلَي إِذا أَحْبَيْنَاهُمْ قُتِلْنَا وَ إِذا أَبْغَضْناهُمْ دَخَلْنَا النَّارَ ⁽²⁾(از آل علی چه ها دیده ایم! اگر آن ها را دوست بداریم، کشته می شویم و اگر کینۀ آن ها را به دل داشته باشیم، وارد جهنّم خواهیم شد).

طه حسین - ادیب و نویسنده معروف مصری - داستان مردی را نقل می کند که در جریان جنگ جمل دچار تردید می شود و با خود می گوید چگونه ممکن است شخصیت هایی چون طلحه و زبیر بر خطا باشند. درد دل خود را با علی علیه السلام در میان می گذارد و از خود ایشان می پرسد که مگر ممکن است چنین شخصیت های عظیم و با سابقه ای به خطا روند.

حضرت به او می فرمایند إِنَّكَ لَمَلْبُوسٌ عَلَيْكَ؛ إِنَّ الْحَقَّ وَ الْبَاطِلَ لَا يُعْرَفَانِ بِأَقْدَارِ الرّجال، اِعْرِفِ الْحَقِّ، تَعْرِفْ أَهْلَهُ وَ اِعْرِفِ الْباطِلَ تَعْرِفْ أَهْلَهُ ⁽³⁾(تو سخت در اشتباهی

و فهم تو از این موضوع واژگونه است؛ زیرا به جای این که حق و باطل را مقیاس عظمت و حقارت شخصیّت ها قرار دهی، عظمت ها و حقارت ها را که با پندار خود فرض کرده ای، مقیاس حق و باطل قرار داده ای. تو می خواهی حق را با مقیاس افراد بشناسی! برعکس رفتار کن. اول خود حق را بشناس، آن وقت اهل حق را خواهی شناخت. خود باطل را بشناس، آن وقت اهل باطل را خواهی شناخت). اگر چنین شناختی داشته باشی، دیگر اهمیّت نمی دهی که چه کسی طرفدار حق است و چه کسی طرفدار باطل و از خطا بودن آن شخصیّت ها در شگفت و تردید نخواهی بود).

وی پس از نقل این جریان می نویسد «من پس از وحی و سخن خدا، جوابی پرجلال تر و شیواتر از این جواب ندیده ام و نمی شناسم و پس از آن که وحی خاموش شد، بهتر از این، پاسخی به آن پرسش نمی شد داد». ⁽¹⁾

مسلّم است که در عهد پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از آغاز اسلام تا وفات آن حضرت، هیچ کس به اندازۀ علی علیه السلام برای دین اسلام زحمت نکشید و فداکاری نکرد. حضرتش کسی بود که از اوان نوسالی در مکتب تعلیم و تربیت پیامبر بزرگ بالیده بود و نزول وحی و درخشش نور نبوّتش را آن گونه که در نهج البلاغه آمده است، از نزدیک احساس کرده بود. او در مقام فداکاری، مکرّر جانش را بر کف گرفت و فدای اسلام و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم کرد.

رابطۀ آن حضرت با رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم پیوندی جاودانه است که نظیر ندارد؛ زیرا این رابطه یک رابطۀ تمام عیار است که صورت های گوناگون در آن به چشم می خورَد. چنین رابطه ای یک رابطۀ جامع، فراگیر متنوع، غنی، استوار و از نظر مکتبی بسیار ژرف است. علی بن ابی طالب علیه السلام در تمام موارد برادر، همراه فرزند و شاگردی برای رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم بود که مکتب اسلام را با ریز و درشتش آموخت و پیش از دیگران، اصول اسلام را از اندیشه اسلامی برگرفت؛ زیرا وحی هدایت گر قرآنی و سنّت نبوی، گنجینۀ دانش اسلامی این مکتب است. بارزترین خصوصیّت امام علیه السلام که او را از دیگران متمایز و به فانوس هدایت گری برای کشتی های توفان زده در میان کوه امواج و پرده های سیاه شب تبدیل کرد، تکامل و انسجامی است که در شخصیّت حضرتش به شکلی واضح

و به دور از هرگونه ابهام نمایان می شود.

پیوند تمام عیار او با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوندی كاملاً معنوی و فکری بود که ریشه در تجربه و عمل داشت؛ بدین معنا که آن وجود مبارک اندیشه خود را از اندیشۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به دست آورده بود. به همین دلیل امام علیه السلام با گسترۀ علمی فراوان در زمینه های علمی بر حقایق کلی و جزئی احاطه داشت. فراگیری حضرتش از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فراگیری آرام و بدون تحرک نبود؛ بلکه درباره هر چیزی می پرسید و توضیح می خواست تا اندیشه ها در ذهنش تبلور یابد و حافظه اش با احساس مسئولیت و امانتداری آن را بایگانی کند.

وَ لَيْسَ كُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ مَنْ كَانَ يَسْأَلُهُ وَ يَسْتَفهمُهُ حَتَّى إِنْ كانُوا لَيُحبُّونَ.... ⁽¹⁾ همۀ یاران پیامبر چنین نبودند که از او چیزی بپرسند و معنای واقعی آن را درخواست کنند... (اما من هرچه از خاطرم می گذشت، می پرسیدم و حفظ می کردم).

از آغاز کودکی در دامان پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم پرورش یافت و از نزدیک از خرمن معنویت و علم پیامبر بهره جست بهره وری امام از علوم پیامبر، در همۀ زمینه ها به ویژه علم تفسیر به گونه ای بود که دانش تفسیری ایشان فراتر از همه کس و گسترده تر از سایر یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم بود.

امام علیه السلام برای دستیابی به معارف ظاهری و باطنی قرآن عطش بی پایان داشت، چنان که خود در این باره فرمود إِنَّ رَبِّي وَهَبَ لِي قَلْبِاً عَقُولاً وَ لِسَاناً سؤولاً ⁽²⁾(همانا پروردگارم دلی اندیشه ورز و زبانی پرسشگر به من عطا کرده است). در جایی دیگر خود را به سان بچه شتری دانسته که هیچ گاه از مادر خود فاصله نمی گیرد. ⁽³⁾

عقل و دین گواهی می دهند که او آگاه ترین مردم به قرآن و سنّت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، گنجینۀ دانش پیامبر و دروازۀ شهر علم بی کران او بود. عظمت حقیقی انسان در اندیشۀ او و چگونگی استفاده و کاربرد همۀ توانایی ها در ابعاد

ادبی، اخلاقی، معنوی و علمی به طور واقعی نهفته است. ارمغان اندیشه، هدایت است و از غفلت، گمراهی به جا می ماند. امام علیه السلام در سخنان خود از قول و فعل پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم استفاده کرده است که همۀ این ها بیانگر ارتباط و پیوستگی علی علیه السلام با مربّی خود و تعلیمات رسول خدا به امام علیه السلام است. حضرت در مسائل دینی، عبادی و دنیوی از تعلیمات رسول خدا بهره می گرفت و می فرمود هكذا سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ يَقُولُ ⁽¹⁾(از رسول خدا شنیدم که چنین می فرمود).

هیچ کس منکر این حقیقت نیست که علی علیه السلام در اثر مجالست و هم نشینی با پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم تعاليم و دستورات صریحی از رسول خدا داشت و سیرۀ نبوی را در این امور برای دیگر اصحاب توضیح می داد و برای راهنمایی دیگران از وصایا و سخنان رسول خدا یاری می گرفت و پاسخ آنان را می داد.

امام علیه السلام در وضو گرفتن به روش وضوی پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم عمل می کرد و به سان رسول خدا وضو می گرفت و می فرمود هَذَا وُضُوءُ رَسُولِ اللَّهِ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلى وُضُوءِ النَّبِيِّ فَلْيَنْظُرْ إِلى هذا ⁽²⁾(این روش وضو ساختن رسول خداست و هر کس از دیدن وضوی پیامبر خوشحال می شود، پس به وضو گرفتن من بنگرد).

در آویختن به ولایت و دوستی علی علیه السلام، در آویختن به حدیث ثقلین بود و مسلمانان از این حقیقت آگاهی داشتند و دارند. خلافت حضرتش و پس از وی فرزندانش، به امّت اسلامی وحدت مذهبی می بخشید. خلافت نکردن علی علیه السلام و فرزندانش، از فرمانروایان امّت اسلام کسانی ساخت که به خدمت هوی و هوس خویش درآمدند.

بدیهی است فرمانروایی خانواده پیامبر، برای امّت اسلامی بسیار بهتر و برتر بود. همۀ احادیث و گفته های پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز برای آن بود تا بر حقانیّت و شایستگی خانواده پیامبر تأکید و استواری بخشد. حضرتش اوّل کسی است که از دل و جان به پیغمبر پیوسته و آخرین کسی است که به تن و بدن از وی گسسته. پدرش ابوطالب همان کسی است که از لحظۀ اعلام رسالت پیامبر از

او حمایت و پشتیبانی کرد و هم چون سدّی فولادی جان و مال و حیثیّت خود را سپر قرار داد.، به گونه ای که تا ایشان زنده بود، مشرکان مکه به احترام او از آزار رساندن به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و یارانش خودداری می کردند. افزون بر این، ابوطالب بهترین و شایسته ترین فرزند خود یعنی علی علیه السلام را برای حفظ گسترش رسالت وقف کرد.

ابوطالب در دل مؤمن بود و هرگز از ایمان به رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم در باطن و اقرار به حقانیت رسالت او خودداری نکرد.

پس از نبوّت پیامبر با تمام وجود به حمایت از وی پرداخت و در محاصرۀ اجتماعی و اقتصادی بنی هاشم به وسیلۀ قریش با مسلمانان به «شِعب ابوطالب» رفت و کمی پس از پایان محاصره در اثر رنج و سختی در ماه ذی القعده يا شوّال سال دهم (سه سال قبل از هجرت) وفات یافت.

یاری و حمایت او از پیامبر چه قبل و چه پس از بعثت چشمگیر بود.

ابن أبی الحدید می نویسد إِنَّ مَنْ قَرَأَ عُلُومَ السِّيَرِ عَرَفَ أَنَّ الْإِسْلامَ لَوْلا أَبُو طالبٍ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذكوراً. ⁽¹⁾

(هر کس علوم سیره و تاریخ اسلام را خوانده باشد؛ می داند که اگر ابوطالب نبود، از اسلام هم نامی نبود).

هم چنین در ضمن اشعاری می گوید

وَ لَوْلا أَبو طالب وَ ابْنُهُ *** لَما مُثْلَ الدِّينُ شَخصاً فَقاما فَدَاكَ بِمَكَّةَ آوى و حامی *** وَ هَذَا بِيَثرِبَ جَسَّ الْحِمَامَا﴾ ⁽²⁾

اگر ابوطالب و فرزندش نبودند، دین اسلام به عنوان دین نمونه برپا نمی شد.

پس او (ابوطالب) در مکه به پیامبر پناه داد و از او حمایت کرد و این (یعنی علی علیه السلام برای یاری پیامبر) در مدینه با مرگ دست و پنجه نرم می کرد.

ابوطالب برای پیامبر مانند پدری بسیار مهربان بود و به رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم خدمت می کرد.

در بررسی تاریخ یاران پیامبر کسی را نمی توان یافت که مانند ابوطالب مدت 42 سال در خَلوت و جَلوت و در داخل و خارج منزل به آن حضرت خدمت کرده باشد و بهترین یار و یاور و حامی او در همۀ دوران ها و به ویژه پس از بعثت باشد؛ به گونه ای که ابوطالب با ثبات و استقامت بی نظیرش، پیامبر خدا را یاری کرد. ابوطالب و خاندانش برای محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم همه چیز بودند؛ خودش از مؤمنان واقعی و حامی و نگهبان پیامبر بود؛ همسر و دخترش اُمّ هانی و فرزندانش علی و جعفر، امّت او و یار و مجاهد و سرباز و مدافع پیامبر بودند.

ابوطالب به نبوت حضرت محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم اعتقاد داشت؛ به گونه ای که همسرش فاطمه بنت اسد را به اسلام دعوت کرد. ⁽¹⁾

وقتی فرزندش علی را دید که سمت راست پیامبر خدا و همراه وی به نماز ایستاده، نه تنها او را منع نکرد، بلکه به وی دستور داد تا همراه پیامبر باشد و به فرزند دیگرش جعفر نیز گفت کنار رسول خدا و در طرف چپ او نماز بگزارد. ⁽²⁾

از سپردن پیامبر به قریش که پس از بالا گرفتن دعوت اسلام به فکر قتل وی افتادند، خودداری کرد؛ ⁽³⁾در محاصرۀ اقتصادی و اجتماعی مسلمانان به همراه آنان به شِعب ابوطالب رفت و در آن جا درد و رنج فراوان را تحمل کرد. ⁽⁴⁾

وقتی برادرش حمزه به اسلام گروید، شعری در تجلیل از او سرود؛ ⁽⁵⁾

فَصَبراً أبا يَعلَى عَلَى دِينِ أَحمَدٍ *** وَ كُن مظهراً للدين وفقتَ صابرا... ای ابا یعلی بر دین احمد شکیبا باش و دین را آشکار ساز که شکیبا و موفق باشی. (کنیه حمزه اَبویَعلی بود).

در هجرت به حبشه تحمّل کرد.

امام محمد باقر علیه السلام فرمود لَوْ وُضِعَ إيمانُ أبي طَالِبٍ فِي كَفَّةِ مِيزَانٍ وَ إِيمَانُ هذَا الْخَلْقِ فِي الْكَفَّةِ الْأُخْرِى لَرَحَجَ إِیمَانُهُ. ⁽¹⁾(اگر ایمان ابوطالب را در یک کفّۀ ترازو و ایمان این خلق را در کفۀ دیگر نهند، ایمان او فزون خواهد بود).

في الحديث المشهور أنَّ جَبرائيلَ قالَ لَهُ لَيلَة ماتَ أبوطالب: أُخرُج مِنها فَقَد ماتَ ناصِرُك ⁽²⁾(در حدیث مشهور آمده است که جبرئیل در شبی که ابوطالب رحلت کرد، به پیامبر فرمود از مکه بیرون رو که یاورت درگذشت).

هیچ خانواده ای به قدر خاندان ابوطالب به پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و آیین او خدمت نکرده و خدمات هیچکس به قدر خدمات آنان برای این دین توحیدی سودمند و با ارزش نبوده است. به طور یقین و به شهادت تاریخ، حمایت ابوطالب راه را برای پیشرفت اسلام باز کرد. دشمنان روی حمایت ابوطالب از پیامبر حساب روایتی از سیره می کردند و ابوطالب را تنها مانع بزرگ بر سر راه اجرای نقشه های ضد اسلامی خود می دیدند.

امام جعفر صادق علیه السلام فرمود إِنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ أَسَرُّوا الإِيمَانَ وَ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ فَآتَاهُمُ اللَّهُ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ وَ إِنَّ أَباطالب أَسَرَّ الْإِيمَانَ وَ أَظْهَرَ الشِّرْكَ فَآتَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ. ⁽³⁾(اصحاب کهف ایمان خود را پوشیده و کفر را آشکار داشتند، پس خداوند پاداش ایشان را دو چندان کرد؛ ابوطالب نیز ایمان خویش را پوشیده و شرک را آشکار داشت، پس خداوند پاداش او را دو چندان ارزانی خواهد داشت).

علی علیه السلام برای ترویج اسلام و حمایت از پیغمبر اکرم صلّى الله علیه و آله و سلّم کوچک ترین توجّهی به حال خود نداشت. اسلام پابرجا شود هرچند به قیمت جان علی باشد؛ درخت اسلام بارور و پرثمر باشد، چه بهتر که با خون مقدس وی آبیاری شود. او سرچشمۀ دانش و دادگری، پرهیزکاری، رادمردی و از خودگذشتگی است. فکر محدود انسانی، حقیقتِ بی منتهای او را درک نخواهد کرد.

جایگاه مسئلۀ امامت از مسائل بنیادین و شعاع ولایت خداوند و هم سنگ نبوت

است. در اثبات نبوت و امامت عامه از روش عقلی و شواهد نقلی بهره می گیریم اما در اثبات نبوت و امامت خاصه ادلۀ نقلی کارایی دارند. دلیل نبوت و امامت یکسان و بر حکمت الهی ⁽¹⁾استوار است.

امام علیه السلام به تمام معنای کلمه «امام» بود و پرورش یافتۀ محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم. او در حالی به دنیا آمد که خداوند ویژگی یگانگی و همسازی میان اندیشه و عمل را به او بخشید و گویی مشیّت الهی بر این قرار گرفت که بت ها را خوار گرداند. چه اینک در دفتر این بت ها انسانی زاده می شود که از همان آغاز، دلش شیفته خداوند است. رویداد شگفت انگیز آن بود که ولادت در خانۀ خدا صورت گرفت، نه در خانۀ خویشاوندان؛ ولادت علی علیه السلام در فضای پرستش بت ها برای انکار بت ها! بنابراین، خداوند با این ولادت، علی علیه السلام را ملزم کرد که مخلص کامل حق، یعنی همان خانۀ خدا باشد؛ خانه ای که انسان های مسلمان به آن رو می کنند.

مردم عادی آن روزگار چنین می پنداشتند که هرگاه نوزادی در میان بت ها زاده شود، به جهان بت ها می پیوندد، به سوی آن ها پیش می رود، جایگاه نزدیک به آن ها را به دست می آورد و از برکت جایگاهی که در آن زاده شده است، در آیندۀ زندگی اش از امتیازات آن برخوردار می شود.

بنابراین، چنین ولادتی از دیدگاه مردم آن روز نشانۀ آن بود که این نوزاد خوشبخت برگزیدۀ بت هاست، در حالی که از دیدگاه علی علیه السلام زادگاه او حرم ابراهیم علیه السلام و میدان نبرد با بت ها بود.

آلوسی - یکی از نویسندگان و مفسران اهل تسنن - می نویسد

... و این ماجرا چه بجا و شایسته بود که خدای تعالی پیشوای امامان را در جایی بنهد که قبلۀ مؤمنان است. منزّه است آن پروردگاری که هرچه را در جای خود نهد و اوست حاکم ترین داوران... و چنان که برخی گفته اند گویا علی نیز به شکرانۀ این نعمت بزرگ، حرمت خانۀ کعبه که موجب افتخار او شده و در دل او متولد شده بود، پاس دارد. به همین جهت، بت ها را از روی خانه به زیر افکند؛ زیرا در پاره ای از اخبار آمده است که خانۀ خدا به درگاه

حق تعالی شکایت کرد و گفت پروردگارا تا چه وقت در اطراف من این بت ها را پرستش کنند؟ و خدای تعالی بدو وعده داد که آن مکان مقدس را از آن بت ها تطهیر کند. ⁽¹⁾

ارزش انسان به عنوان یک انسان، در اراده، عقل و آزادی او یا به عبارت بهتر، ارادۀ آزاد و آگاهانۀ او نهفته است. از این اراده، حالت استقلالیت تامه یا شعور به استقلال و آزادی زاده می شود. انسان آزاد به دنیا می آید و امتیاز او بر دیگر مخلوقات همین آزادی اوست. بنابراین اساس و مبنای همه چیز همان عبودیت و آزادگی است. فرمود ولاتَكُن عَبدَ غَيرِك وَ قَد جَعَلَكَ اللهُ حُرّاً (بندۀ دیگری مباش که خدایت تو را آزاد آفرید). ⁽²⁾

ملاک آزادی به معنای حقیقی اش این است که انسان دارای اراده و دلی آزاد باشد. هر انسانی آزاد است. اما در سلب آزادی دیگران به هیچ وجه آزاد نیست و هر انسانی در عمل برای رسیدن به هدف و مقصودی که در سر دارد، آزاد است، اما امیرالمؤمنین علیه السلام هرگز در تجاوز به حقوق دیگران از آزادی برخوردار نیست.

امام علیه السلام نمونۀ اعلا و والای آزادگی و در این صفت، زبان زد همگان است. او در اوج توطئه ها و دسیسه های اموی که از سوی معاویه ⁽³⁾

ابن أبي الحديد، ج4، ص 61-54 می نویسد معاویه مردم عراق و شام و سرزمین های دیگر را به دشنام و بیزاری از علی [علیه السلام] وا داشت و به همین روش بر منابر اسلام خطبه خواند و این در روزگار بنی امیه سنتّی شد تا آن که عمر بن عبدالعزیز به حکومت رسید و این بدعت را برداشت.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند آگاه باشید که پس از من مردی گلو گشاده و شکم برآمده بر شما حکومت خواهد کرد که هرچه می یابد، می خورد و باز هم چشم و دلش می دود فَاقْتُلُوهُ وَ لَنْ تَقْتُلُوهُ پس او را بکشید ولی نخواهید کشت).

آگاه باشید که او به همین زودی شما را به ناسزا و بیزاری از من وا می دارد اما ناسزا را بگویید؛ زیرا مایۀ پاکیزگی من و نجات شماست. وَ أَمَّا الْبَرَاءَةُ فَلَا تَتَبَّرؤُوا مِنّي فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَان وَ الْهِجْرَةِ. (اما از من بیزاری نجوئید؛ زیرا من بر فطرت اسلام به دنیا آمده و به ایمان و هجرت از دیگران پیشی گرفته ام) فیض الاسلام، نهج البلاغه، خطبه 56؛ صبحی صالح، خطبه 57. الإمام علي بن أبي طالب، ص750-747.

معاویه سپاه ارتداد جاهلیت اموی را رهبری و فرماندهی می کرد و دیگر زیرکان معروف عرب نیز وی را در این راه مساعدت می دادند. هم چنین عده ای از بدسرشتان و بدسیرتان رومی که از اسلام و محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم کینه و عداوت در دل داشتند، او را حمایت می کردند و درصدد گرفتن انتقام پدرانشان بودند که در برابر سپاه اسلام تاب نیاورده، از میدان گریخته و اسیر یا کشته شده بودند.

این فرماندۀ اموی از چنین کسانی در دستگاه قدرت و طغیان خویش در محاربه با اسلام و گرفتن انتقام از صاحب رسالت استفاده می کرد و از آگاهی و تخصص آنان در توطئه چینی ضد حکومت خلیفۀ زمان خویش، علی علیه السلام بهره می برد.

در دلِ چنان دسیسه ها و در آن شرایط دشوار، امیرمؤمنان با وجود جّو نا امن و آشفتۀ آن روزگار تک و تنها در کوچه و بازار کوفه راه می رفت. یاران آن حضرت او را از این عمل در آن شب های تاریک پرهیز می دادند و از او می خواستند برای حراست و پاسداری از امام خود یعنی علی علیه السلام همراه او حرکت کنند. آن حضرت به یکی از آن ها فرمود «آیا تو از من پاسداری می کنی؟ پس بدان که اجل به عنوان پاسدار برای من بس است».

این همان انسان آزادۀ بزرگ، امیرمؤمنان علیه السلام، رهبر پرهیزکاران، فرمانده آزادگان، علی بن ابی طالب علیه السلام است. او قلبی پویا و نفسی عزیز و والامرتبه دارد که در آفاق سیر می کند و از آن جا خبر می گیرد. در بندگی، قید و بندهای مادی را نمی شناسد. آن امام اولین هرچه داشت در راه خدا قربانی کرد؛ فرزند و مال و جانش را. اوست که امامت مسیر و رهبری امت اسلام را پس از خودش هموار ساخت و شهادت دو فرزندش امام حسن و امام حسین علیهما السلام و اسارت زینب کبرا سلام الله علیها سرنوشتی بود که به خاطر پایداری علی علیه السلام بر اصول و ارزش های قرآنی و سنت نبوی و گمراه شدن مردم از راه هدایت و پشت کردن به دین اسلام برای آن حضرات رقم خورد.

به قول شاعر عرب

عَلَى الدُّرُ وَ الذَّهَبُ المُصَفّى *** وَ بِاقِي النَّاسِ كُلُّهُمْ تُرابُ علی مروارید و زر ناب است و دیگر مردمان همگی خاک.

حال اگر فرض کنیم که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم امیرالمؤمنین علی علیه السلام را به وصایت و خلافت تعیین نکرده و فرقی میان او و دیگران نگذاشته باشد، ظلم نیست؟ محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم از ناسپاسی منزّه است؛ زیرا اگر علی علیه السلام را با آن فداکاری ها و ایثارهایش و تحمّل رنج و زحمت اسلام دوشادوش پسرعمّش به جانشینی خود معین نکند، هیچ اطمینانی به گفتار او نمی توان داشت. مگر نه این که خدایش فرمود و إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ ⁽¹⁾(و اگر چنین نکنی، رسالت او را به پایان نرسانده ای). یکی از وظایف پیامبر اکرم این بود که باید به علی علیه السلام ایمان داشته و علی نیز باید به پیامبر ایمان داشته باشد.

از لحن آیه مشخص می شود که موضوع تبلیغ، مانند تبلیغِ آیاتِ احکام یا سایر مطالب قرآنی نیست؛ زیرا چنین آیاتی پیش تر بر پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم نازل می شد و آن حضرت به کاتبان وحی دستور می داد تا آن ها را بنویسند و به سایر مسلمانان ابلاغ کنند. نکته ای که در این آیه وجود دارد این است که موضوع تبلیغ جنبۀ حیاتی دارد و اگر صورت نپذیرد، سایر امور ابلاغ شدۀ قبلی پایدار نخواهد ماند و اهمیت آن به قدری است که ابلاغ نکردنش به منزلۀ عدم ابلاغ رسالت است.

حسن بصری دربارۀ علی بن ابی طالب گفت

او یکی از تیرهای پروردگار بود برای دشمنانش دارای شرافت و فضل بود و با پیامبر خدا خویشاوندی نزدیک داشت. هرگز از امر الهی چشم نپوشید و هیچ گاه حقوق خداوند را فراموش نکرد. علی از برجسته ترین شاگردان قرآن بود و بر تمام جزئیات آن آگاهی داشت. ⁽²⁾

به گفتۀ اقبال لاهوری «علی نمونۀ کامل مقام ولایت و خلیفةاللهی و جامع دو نیروی علمی و عملی بود و نفس عاقلۀ او بر هر دو ملک ظاهر و باطن پادشاهی می کرد». ⁽³⁾

علی بن ابی طالب علیه السلام میزان عقیده، اخلاق و اعمال دیگران است. او خود عمود دین است چنان که از امام صادق علیه السلام در زیارت علی بن ابی طالب علیه السلام چنین نقل شده است اَلسَّلامُ عَلى ميزان الأعْمالِ وَ مُقَلّب الأحوال وَ سَيْفِ

ذِي الْجَلالِ. ⁽¹⁾(سلام بر ترازوی سنجش اعمال مردمان و دگرگون کنندۀ احوال آنان و شمشیر خدای ذوالجلال). در تمام عمر خود از مهبط وحی دور نماند. هیچ وحی ای نازل نشد که او یادداشت نکرده و هیچ آیتی از قرآن و حدیثی از رسول الله نبود که او به خاطر نسپرده باشد. طبیعی است که چنین وجودی نسخۀ دوم مقام رسالت و بلکه نفس اوست و هم چون او میزان سنجش اعمال بندگان. جاحظ بَصْری درباره علی بن ابی طالب علیه السلام چنین گفت

هر وقت نامی از سبقت در اسلام و تقدم در آن به میان آید؛ هر زمان که از فقاهت در دین کلامی مطرح شود؛ هرگاه زهد در اموال مورد اختلاف مردم منظور نظر باشد؛ هر زمان اعطای ماعون و بخشیدن لوازم معونت و کمک به همسایگان و مانند آن ها طرح شود، کسی را غیر از علی بن ابی طالب نمی شناسیم که در همۀ این فضایل نامور و نام آور باشد. ⁽²⁾

ابوعبدالله احمدبن محمد حنبل ذهلی شیبانی - پیشوای مذهب حنبلی - دربارۀ تمجید علی بن ابیطالب علیه السلام می گوید «آن حضرت به خلافت زینت داد، نه آن که خلافت سبب زینت وی شده باشد». ⁽³⁾علی بن ابی طالب توانست در مدت حکومت خود این حقیقت را روشن کند که پیشوای معصوم است.

کسی نتوانست دربارۀ او بگوید که مرتکب خطایی شده است و پایداری او هدفش را روشن تر می ساخت. او بعد از رحلت رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم 25 سال خانه نشین شد و از نزدیک شاهد پایمال شدن حقوق مظلومان و تعطیل حدود

الهی به دست دیگران بود. خود ایشان در نهج البلاغه از سختی این دوره طولانی می نالد و می فرماید فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَدَى وَ فِي الْحَلْقِ شَجِيَّ أَرى تُراثي نَهْباً ⁽⁴⁾(شکیبایی پیشه ساختم، اما چشمم پر از خاشاک و دلم پر از غصه و درد بود؛ به چشم خود می دیدم که میراثم را غارت کرده اند).

حضرتش زاهدترین و عابدترین مردم و شخصیت منحصر به فردی بود که نشانه های دین را احیا کرد. او حق عبادت خدا را به جای آورد وَ إلهي ما عَبَدْتُكَ

خَوْفاً مِنْ نارِكَ وَ لا طَمَعاً في جَنَّتِكَ، لَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلاً لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ ⁽¹⁾(من تو را از هراس آتش یا دوست داری بهشت عبادت نمی کنم؛ بلکه از آن جهت عبادت می کنم که تو را شایستۀ پرستش یافتم). در مناجات عرضه می دارد إلَهِی کَفَی لِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً وَ کَفَی بِی فَخْراً أَنْ تَکُونَ لِی رَبّاً أَنْتَ کَمَا أُحِبُّ فَاجْعَلْنِی کَمَا تُحِبُّ ⁽²⁾(خدایا در عزت من همین بس که بندۀ تو باشم و در افتخار من همین بس که تو پروردگار من باشی. تو آن گونه ای که من دوست دارم، پس مرا آن گونه قرار ده که تو دوست داری).

خُلقش به غایت خوب و خوش بود تا آن جا که دشمنانش او را به بذله گویی و مزاح متهم کردند. ⁽³⁾بردباری او نیز چنین بود. پیامبر به فاطمه فرمود «من تو را به ازدواج کسی در می آورم که پیشگام ترین مسلمانان و دانشمندترین و شکیباترین آن هاست». ⁽⁴⁾

در ثبات قدم خویش و سایر اصحاب حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم برای یاری اسلام فرمودند

وَ لَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسولِ اللَّهِ نَقتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا مَا يَزِيدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إيماناً وَ تَسْلِيماً وَ مُضيَّاً عَلَى اللَّقَم وَ صَبْراً عَلَي مَضَضِ الْأَلَم وَ جِدّاً فِي جِهَادِ العَدُوّ... فَلَمَّا رأي اللهُ صِدْقَنا أَنْزَلَ بَعَدُونَا الْكَبْتَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ حَتَّى اسْتَقرَّ الْإِسْلَامُ مُلْقِياً جِرانَهُ وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ وَ لَعَمْرِي لَوْ كُنَّا نَأْتِي مَا أَتَيْتُمْ مَا قَامَ لِلدِّينِ عَمودٌ وَ لَاخْضَرَّ لِلإِيمَانِ عود. ⁽⁵⁾ در رکاب پیامبر خدا بودیم و با پدران و فرزندان و برادران و عموهای خود جنگ می کردیم که این مبارزه بر ایمان و تسلیم ما می افزود و ما را در جادۀ وسیع حق و صبر و بردباری در برابر ناگواری ها و جهاد و کوشش ثابت قدم می ساخت... پس آن گاه که خدا راستی و اخلاص ما را دید، خواری و ذلت را بر دشمنان ما نازل و پیروزی را به ما عنایت فرمود تا آن جا که اسلام استحکام

یافت و فراگیر شد و در سرزمین های پهناور نفوذ کرد.

به جانم سوگند! اگر ما در مبارزه مثل شما بودیم، هرگز پایه ای برای دین استوار نمی ماند و شاخه ای از درخت ایمان سبز نمی شد.

این سخن را در روز جنگ صفین هنگامی که مردم برای صلح آماده شده بودند فرمود و نیز فرمود «ای یاران من! بدانید که معاویه و اطرافیانش به دنبال حق و حقیقت نیستند و از این طرح صلح قصد عدالت و رعایت آن را ندارند».

مقصود حضرت از این بیان، توبیخ و سرزنش یارانش بر ترک جنگ و کوتاه آمدن در برابر دسیسۀ دشمنان است که فریب اینان را خوردند و تن به صلح دادند.

او به عنوان خلیفه تلاش کرد اندیشۀ مؤمنان را بار دیگر به اصول اولیه، یعنی اصولی که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بنا نهاد، برگرداند. حکومت علی تلاشی جدی و پیگیر برای برگرداندن اصول و مبادی محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم بين صفوف مسلمانان بود. امام علیه السلام امامت و ولایت خود بر مسلمانان را تصویری گویا و منطبق بر شخصیت رسول اکرم در همۀ ابعاد معنوی و علمی قرار داد.

آغاز و فرجام زندگی علی علیه السلام برخلاف یکدیگر نبود. او با قرآن است و قرآن با او؛ او با حق است و حق با او با خداست و دست خدا در آستین او. سیره و سنت علوی بر مدار حق می چرخد و هرگز از این دایره بیرون نمی رود؛ زیرا ایشان حقیقت مشهود است و در شناخت حق هیچ گونه شک و تردیدی ندارد. آن عارف بالله در خانۀ خدا تولد یافت و زندگی اش را آغاز کرد و سرانجام در خانۀ خدا به شهادت رسید. بنابراین در سراسر وجود این شخصیت بی نظیر و در تمام روزها، ماه ها و سال های زندگی اش نوعی انسجام و پیوستگی به چشم می خورد. در هر لحظة زندگی سعادتمندش، یک وظیفۀ مهم برای سامان بخشیدن به زندگی دیگران بر عهده داشت که کاملاً با قضیۀ او (قضیۀ حق و عدالت) هماهنگ بود.

عباس محمود عقاد بیانی زیبا دارد آن جا که می گوید «کدامین فرجام به فرجام این شهید عادل همانند تر است. در کعبه زاده شد [آغاز] و در مسجد ضربت خورد [فرجام]. کدامین آغاز و فرجام یک زندگی از این آغاز و فرجام به یکدیگر همانندتر است؟» ⁽¹⁾

صَلَّى الإِ لَهُ عَلَى جِسمٍ تَضَمَّنَهُ قَبِرٌ *** فَأَصْبَحَ فِيهِ العَدلُ مَدفونا ⁽¹⁾ درود خدا بر آن بدن مبارکی که گورش در آغوش گرفت و عدل و دادگری هم با او به گور رفت.

در یک نگاه، علی بن ابی طالب علیه السلام در 63 سالگی چشم از جهان فرو بست.

اما به حساب تاریخ، او به درازای تاریخ زنده است؛ زیرا هر اندازه انسان های کاوشگر در زندگی او کاوش کنند و شخصیت های آگاه از زندگی او آگاهی یابند، زندگی آن امام درخشان تر می شود.

آری! حضرتش انسانی است که با حق است و حق با او. این دو هم چون شعله ای یکی شده اند و در این شعله، چیزی دور از چیز دیگر نیست، بلکه همۀ اجزای این شعله یک چیز و یک پارچه اند و در کلّ آن ذوب شده اند. چنین انسانی که به خدا رسیده و صفات خدایی در او تجلّی یافته، در همیشۀ تاریخ زنده است؛ چراکه هرچه رنگ و بوی خدا گیرد، همیشه باقی و هرچه به غیر خدا تکیه کند، محکوم به نابودی استما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللهِ باقٍ ⁽²⁾آن چه نزد شماست از بین می رود و آن چه نزد خداست باقی می ماند.

عبادت علی علیه السلام

اللهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَنَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ، لَمْ يَسْبِقْني إِلَّا رَسولُ اللَّهِ بِالصَّلَاةِ. ⁽¹⁾ (خدایا من نخستین کسی هستم که به تو رجوع کردم و فرمان تو را شنیدم و پذیرفتم هیچ کس جز پیامبر در نماز بر من پیشی نگرفت).

ضِرار بن ضَمره در مجلس معاویه و در حضور او علی بن ابی طالب علیه السلام را چنین وصف می کند

وقتی علی علیه السلام در میان ما بود، چون یکی از ما بود و رسیدن به خدمتش، برای همه کس میسّر. در بسته و دربانی نداشت. با آن که خیلی به ما نزدیک بود، عظمتش از ما دورش می داشت. کم تر می توانستیم با وی سخن بگوییم. لبخندی بر لبان داشت شیرین و نمکین، لبخند مهر، لبخند رحمت. شب زنده دار بود. گاه در شب قرآن می خواند گاه در روز. نیمه شبی حضرتش را در

محراب عبادت دیدم، هم چون مارگزیده به خود می پیچید و مانند مصیبت زده می گریست و می شنیدم که می گفت «ای دنیا، ای عروس زيبا، أبي تَعَرَّضْتِ، أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ.... (به سراغ من آمدی و خود را به من نمایاندی. دور شو، دور شو. تو را نمی خواهم سه طلاقه ات کردم؛ طلاقی که رجوع نداشته باشد). سپس گفت آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ و طُولِ الطَّريقِ و بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ! ⁽²⁾

(وای بر من، از این سفر دور و دراز با ناچیزی توشه و سختی راه).

فَبَكي مُعاوِيَةُ وَ قالَ رَحِمَ اللهُ أَبَا الْحَسَنِ، كَانَ وَ اللَّهِ كَذلِكَ. فَمَا حُزْنُكَ عَلَيْهِ يَا

ضِرارُ؟ قَالَ حُزْنُ مَنْ ذُبِحَ وَلَدُها فِي حِجْرِها، فَلا تَرْقَا عَبْرَتُها وَ لا يَسْكُنُ حُزْنُها. ⁽¹⁾ معاویه گریست و گفت خداوند ابوالحسن را رحمت کند. به خدا سوگند که چنین بود؛ غم تو بر او چگونه استای ضرار؟ ضرار گفت غم کسی که فرزندش را در دامانش سر بُرند، اشکش پیوسته ریزد و حزنش آرام نگیرد.

ضِرار بن ضَمْرَهُ ضِبابیّ (ضابِیّ) از اصحاب و شیعیان راستین و ارادتمندان مخلص امیرالمؤمنین بود. او سخنگویی فصیح بود و در ملاقاتی با معاویه با کمال جرئت و شهامت، ارادت خود را به مولایش امیرالمؤمنین علی علیه السلام اظهار کرد. ⁽²⁾

ابن أبى الحدید درباره علی بن ابی طالب علیه السلام می نویسد

وَ أَمَّا الْعِبادَةُ فَكانَ أعْبَدَ النَّاسِ وَ أَكْثَرَهُمْ صَلاةً وَ صَوْماً وَ مِنْهُ تَعَلَّمَ النَّاسُ صَلاةَ اللَّيْلِ وَ مُلازَمَةَ الْأَوْرَادِ وَ قِيامَ النَّافِلَةِ... وَ ما ظَنُّكَ بِرَجُلٍ كَانَتْ جَبْهَتُهُ كَثَفِنَةِ الْبَعِيرِ لِطولِ سُجودِهِ. ⁽³⁾ و امّا در عبادت، او عابدترین مردم بوده و از همگان بیش تر نمازگزار و روزه گیر بوده است. مردم چگونه نماز گزاردن، نماز شب و خواندن نافله و ادعیه و اذکار (اوراد) را از او آموخته اند. و چه گمان می بری در مورد مردی که محافظت او بر نماز چنین بود که فرمان داد در لیلة الهریر برای او قطعه چرمی میان دو صف نبرد گستردند و بر آن نماز گزارد، در حالی که تیرها از چپ و راست از کنار گوش هایش می گذشتند و پیش پایش فرو می افتادند و از آن ها هیچ ترسی به خود راه نداد و از جای خویش برنخاست تا وظیفۀ خویش به جای آورد... و چه گمان می بری دربارۀ مردی که پیشانی او از کثرت سجده هم چون زانوی شتر پینه بسته بود.

از بارزترین جلوه های دین عبادت است. در آموزۀ اسلامی خدا همیشه در کنار انسان حاضر است و ناظر. اسلام برای انسان باب مستقلی به نام عبادت باز کرده است تا بتواند در هر لحظه و در هر جایی که هست خدا را بخواند و با او در ارتباط باشد. در اهمیت عبادت همین بس که به عنوان هدف غایی خلقت معرفی و مطرح شده است.

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ⁽¹⁾(جن و انس را نیافریدم مگر برای این که عبادتم کنند). عالی ترین مرتبه ای که انسان می تواند به آن برسد، عبودیت است. عبادت فقط مخصوص خداست و هیچ کس دیگری نه حق پرستیده شدن دارد و نه حق این که مردم را به عبادت خود فراخواند. حقیقت عبادت منتهای خضوع و تذلل و اظهار عجز و خواری در مقابل رب العالمین و منتهای حُب و دوستی در مقابل حق تعالی است.

معرفْت جوهری واحد است و حصول هر بخشی از آن وصول به همۀ آن است. عبادت که از عشق یا میل به حق برمی خیزد، در حرکات گوناگون تجلی می یابد. معرفت یکی از آن هاست. خودشناسی و شناخت آیات خدا در آفاق و انفس و خداشناسی، حرکاتی هستند که رفتار پرستش را تشکیل می دهند.

رفتار عملی که عبادت و عمل صالح نام دارد، از میل به حق سرچشمه می گیرد با رفتار عاطفی عشق به خدا همراه می شود، یک حرکت و تعالی است که «صُعود» خوانده می شود إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ ⁽²⁾(همۀ کلمات پاک به سوی او [خداوند] بالا می روند).

صعود پیامد عبادت یا عمل صالح از جمله عشق ورزیدن به خداوند است. مؤمن که اراده اش را به هوای نفسانی نسپرده، اراده را تسلیم میل به حق گردانیده و رفتارش پرستش یا عمل صالح شده است. ایمان به خداوند و عبادت او، موجب ادامۀ زمینه های رفتاری مثبت و سازندۀ مؤمن در زندگی می شود.

نظارت خداوند بر انسان نظارتی مداوم و همیشگی است؛ زیرا خدای دانا همۀ گفته های بندگانش را می شنود و به همۀ کارهای نهانی و آشکار آن ها آگاه است. عبادت انسان را به مقام عبودیت می رساند. عبادت پیوند همیشگی با خداست و همۀ زندگی را در بر می گیرد. دعا و عبادت برای تحکیم پیوند عبد و مولی است و احدی در این پیوند نقش ندارد، خشوعی است که از عظمت معبود بر می خیزد.

امام جعفر صادق علیه السلام در پاسخ این سؤال که «عبادت چیست؟» فرمود

حُسْنُ النِّيَّةِ بِالطَّاعَةِ مِنَ الْوُجوهِ الَّتي يُطاعُ اللَّهُ مِنْها ⁽¹⁾(نيت نیکو و درست به پیروی از خدا، از راه هایی که از آن راه ها خداوند اطاعت می شود). عبادت وسیله ای کارآمد برای پرورش روان است و به این معنای همه جانبه اش سرتاسر زندگی را شامل می شود و هنگامی با ارزش است که به صورت راه و رسم زندگی تمام حیات را در برگیرد. در این صورت بازگشت تمام کارها به خداست عبادت ایجاد پیوند میان قلب انسان و خداست؛ پیوندی دائمی که هر لحظه قلب را بر می انگیزد تا به خدا رجوع و در هر کاری از او طلب یاری و با او مشورت کند؛ پیوندی که با آن، هر چیزی کامل و تمام و بدون آن، همه چیز پوچ و بیهوده خواهد شد تا کسی بر این صفت نباشد، نام پرستندگی و بندگی بر او راست نیاید، تمام عبادت ها برای تربیت روح است.

فَمَن كانَ يَرِجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صَالِحاً وَ لا يُشرِكَ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَداً ⁽²⁾(پس روایتی از سیره هرکس که به لقای پروردگار خود امید دارد، باید به کار شایسته بپردازد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نسازد). عبودیت عالی ترین مقامی است که خداوند برای انسان قائل شده و هیچ نعمت دیگری جای آن را نمی گیرد. کمال انسان در عبد بودن اوست. عالی ترین پاداشی هم که خداوند به انسان می دهد، پذیرش او در زمره عُبّاد ⁽³⁾است.

عبودیت معنایی است که ریشۀ آن تعالی با غنای نفس و اتصاف به کمالات روحی پدید می آورد. انسان یا عبادت خود تنها به سوی خداوند روی می آورد، چون لازمۀ عبودیت و مربوبیّت این است که مربوب در نیروی خود و اراده اش وابسته به ربّ خود باشد و او را بخواند و در همۀ کارهایش به او رجوع کند. عبادت و پرستش و رجوع، جز با روی آوردن به پروردگار متعال محقق نمی شود. واجب است تنها خدای تعالی را عبادت کرد و از ساحت ربوبی اش پا به جای دیگر فرا نگذاشت؛ چه تنها خداست که عبادت و دعا را می شنود و جواب می گوید و تنها اوست که دعای مضطرين را هنگامی که او را فراخوانند، اجابت می کند.

محتاج خدا بودن، سرمایۀ تعالی و توانگری روحی است و بی نیازی از خدا سدّ راه تعالی و موجب قطعی فقر معنوی یا انحطاط و سقوط است.

مسئلۀ خضوع در برابر کسی به عنوان ربوبیت از آغاز تاریخ بشریت در بین انسان ها معمول و رایج بوده است. پرستش و نیایش، صفات و خصال انسان را دگرگون می سازد و به او سیر روحانی می بخشد. عبادت گشودن راهی مستقیم به سوی خداست. دریچۀ این راه در قلب باز می شود و به رفتار و گفتار می رسد. نتیجه و ثمرۀ عبادت، تسلط انسان است به روح و تن و دارای آثاری است که از آن شمار است ولایت بر نفس. از مزایای عبودیت این است که انسان صفا و بینش و روشنایی خاص پیدا می کند، حق و باطل را به روشنی تشخیص می دهد و هرگز گمراه نمی شود وَ الَّذِینَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ⁽¹⁾(کسانی که در راه ما سعی و کوشش کنند، آنان را به راه خویش رهبری می کنیم).

هر عضوی از اعضای انسان را با خدا راهی است. انسان را با خدا چنین راهی است و آن، گام نخستینِ بندگی است. ارتباط و انس آدمی با خداوند، امری لازم و بایسته است. پرهیزکاری و مالکیت بر خویشتن برای اصلاح نفس انسان ضروری ترین عمل است و رحمت خداوندی شامل حالش می شود. مراقبت از نفس و مهار آن و خویشتن داری و نظارت بر عملکرد، سازوکاری برای انجام صحیح مسئولیت است. قدرت لجام گسیخته، آدمی را پلید و گناه آلوده می سازد. از این رو شرط نخست، مراقبت از خویش و مهار نفس است.

انسان تهی از فرهنگ فطرت و کرامت، نسبت به همۀ امور بی اعتناست و کرامت خویش را به ذلت طغیان می آلاید. کرامت و عزت انسان از ارزش های پایه ای است که با هیچ چیز برابری نمی کند. هر ارزشی که به کرامت انسانی آسیب برساند، از ارزش سقوط می کند و تبدیل به ضد ارزش می شود.

عزت خواهی از داده های فطری و ارزشی انسان است که هرگاه آسیبی به آن برسد، وجدان و فطرت سخت معذب خواهد شد.

در آموزۀ قرآنی مدار کرامت تقواست؛ چون با پیدایش تقوا، کرامت نیز پدید می آید و با دوام آن کرامت استمرار می یابد؛ چنان که با شدت و قوت تقوا کرامت

نیز تشدید و تقویت می شود إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ ⁽¹⁾(هر آینه گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست).

تقوا نیرویی است که انسان را به سوی رفتار بهتر و برتر و رشد و ارتقای نفس و اجتناب از رفتار زشت و انحرافی و غیرانسانی راهنمایی می کند و رسیدن به این مرحله مستلزم جهاد با نفس و سیطره برخواسته ها و تمایلات آن است.

به این ترتیب، این انسان است که بر نفس خود مسلط می شود. با نابودی تقوا کرامت نیز به طور کلی نیست می شود. خداوند تنها متقیان را کرامت می بخشد وَ مَنْ يُهِنِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُكْرِم ⁽²⁾(و هر که را خدا خوار سازد، هیچ کس او را گرامی نمی دارد).

ورود به مقام خلوت اُنسِ با محبوب بدون طهارت دل حاصل نمی شود و برای رسیدن به آن باید موانع را از خود دور کرد تا نور جمال و جلال حق به درون خانه دل بتابد. و ظلمت و آلودگیِ توجه به غیر حقّ که مانع خلوت با محبوب است، برطرف شود.

با این دیدگاه شکست های دنیای مادی آرامش زندگی را به هم نمی زند و یأس و ناامیدی به وجود نمی آورد؛ زیرا در هنگام خلوت با محبوب که تنها پناهگاه روانی است، این معنا را می توان دریافت که ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللهِ باقٍ ⁽³⁾(آن چه نزد شماست از بین می رود و آن چه نزد خداوند است باقی می ماند).

و به همین دلیل فرمودند عطاءً غَيرَ مَجذودٍ ⁽⁴⁾(عطای او هیچ منقطع نمی شود). در عالم جز خدا کسی مالک ضرر و نفع نیست. هیچ غرض عقلایی را در عبادت غیر خدا نمی توان تصور کرد و چون چنین است، پس باید از عبادت غیر خدا اجتناب کرد. فطرت انسان او را وادار می سازد تا به معبودی پناه برد که حاضر و ناظر بر اعمال و افکار او باشد، عبادت راه روشنی قلب، دریافت نور معرفت خدا و یاد او، راه هدایت خاصّه و شناخت از خداوند کریم است. هدایت خاصه در مجموعۀ دین مشخص می شود و دین بدون احکام و شرایع کامل نیست.

اساس طهارت، عبادت و بندگی خداوند سبحان و انجام اوامر و نواهی اوست.

عبودیت بنده از عبادت او شناخته می شود. عبادت و نیایش فعالیتی است برای رفع نقص و نیاز وصول به کمال. اطاعت مختص خداست. حکم فقط متعلق به اوست إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ⁽¹⁾(هیچ حکمی نیست مگر این که از آن خداست). در نظام تکوین و تشریع حکم، فقط از آن خدای احد واحد است و او فرمان داد که جز او را نپرستند. هر کس عابدترین و مطیع ترین انسان ها در پیشگاه خداوند باشد، مطهرترین و نیکوترین آنان است. خداوند بندگان را به طور مساوی در معرض تکالیفی قرار داده است که سبب تطهیر آنان می شود. خداوند هم مالک تکوینی انسان هاست - چه او را بشناسند و چه تکالیفش را اطاعت کنند و چه اطاعت نکنند - و هم مالک تشریعی آنان؛ مالکیتی که به او حق می دهد همه را به اطاعت خود درآورد و همه را محکوم به تقوا و عبادت خود کند.

بنابراین از آن جا که خدای سبحان مالک تکوینی و علی الاطلاق است و کسی جز او مالک نیست، پس جایز نیست که در مرحلۀ عبودیت تشریعی، کسی جز او پرستش شود.

هر خدا پرستی که به توحید ربوبی برسد، جز این نمی اندیشد که همه چیز به دست خداست و با تمام وجود اعتراف دارد که هر خیر و هدایتی از اوست.

خدای سبحان با ارادۀ تشریعی عمومی خواسته است که همۀ بندگان از حضيض عالم طبیعت بالا بیایند و به فراطبیعت پرواز کنند. بدین جهت آنان را به امور عبادی مکلف فرموده تا به سوی خداوندی که کمال محض است، تقرب جویند و به سوی او بالا روند؛ صعودی که ویژۀ گروه خاصی نیست، بلکه به همۀ بندگان در همۀ زمان ها و مکان ها، از طریق اذن تشریعی عمومی، اجازۀ تکامل داده شده است.

انسان با عبادت خود روی به درگاه کسی می آورد که ایجاد هر چیزی منتهی به اوست و این همان اثبات معبودیت برای خداوند است إِنِّی وَجَهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ ⁽²⁾(من از روی اخلاص روی به سوی کسی آوردم که آسمان ها و زمین را آفریده است).

همان گونه که آفریدگار نظام هستی تنها خداست ربوبیت و تدبیر امور آفریده ها نیز منحصراً در اختیار اوست. انجام منظم و مرتب عبادات در اوقاتی معین، اطاعت از خداوند و امتثال اوامر الهی را به مؤمن یاد می دهد و باعث می شود که او همواره با خضوعی کامل در تمام کارها به خداوند نظر داشته باشد. انجام مخلصانه و با خشوع و خضوع و منظم عبادت ها باعث می شود که مؤمن همۀ خصلت ها و خصوصیات پسندیده و متکامل را به دست آورد؛ خصوصیاتی که پایه های سلامت روانی او را تشکیل می دهند و او را از ابتلا به بیماری روانی حفظ می کنند.

انسان که نیازمندی و نقص خویش را درک می کند؛ می فهمد که باید کمال مطلق را بشناسد و با برقراری عبودیت با او و اطاعت احکامش، با اعمال عبادی سازنده به رفع نقایص و نیازهای خویش اقدام کند؛ این راه همان تکامل و تعالی است.

شخصیت انسان و نظام روابط انسانی او به عبادت او مربوط می شود. تقوای الهی همراه و پیرو ایمان است، به این معنا که انسان با دوری از ارتکاب گناهان و التزام به روش الهی در زندگی خود را از غضب و عذاب خداوندی حفظ می کند. انجام اوامر و ترک مناهی الهی همان تقواست.

نماز و دیگر عبادات تنها راه وصول به خداوند است. سرآمدِ عبادات نماز است. نخستین فریضۀ الهی در دین خاتم انبیا صلّى الله عليه و آله و سلم نماز است؛ زیباترین و پرشکوه ترین حالتی که بندگان خدا در پیشگاه ذات مقدس او دارند. آدمی با طهارت کامل، جسم و جان خود را آماده می سازد که به درگاه الهی در محراب نماز بایستد و با خدای مهربان، دادگر و دادآفرین به راز و نیاز بپردازد. نماز جوهر عبادت و پایۀ استوار آن است. بدین جهت اسلام بیش از همه چیز مسلمانان را به آن توجه می دهد و بر اقامه آن تأکید می ورزد. نماز شرفیابی و حضور است؛ سخن با خدا و فروتنی و تسلیم است؛ راه رسیدن به خداست؛ روح را به پرواز در می آورد و کل وجود انسان را تغییر می دهد؛ منشأ پرهیزکاری و رستگاری و بهترین کار است. در ترکیب نماز همه گونه اظهار عبودیت در پیشگاه پروردگار متعال با هم آمیخته شده است. پس از ایمان به خدا و روز جزا و وحی و نبوت، چیزی هم وزن آن نیست. انسان در نماز با خضوع و خشوع در برابر پروردگار و آفریدگار تمام

هستی می ایستد و باعث ایجاد حالتی از آرام سازی کامل و آرامش روان و آسودگی عقل در انسان می شود.

در هیچ عبادتی، خضوع و فروتنی بهتر و عبادی تر از نماز نیست. اگر بنده ای سر نیاز به درگاه خداوند بی نیاز فرود نیاورد، از بندگی خدا چه نشانی دارد؟ نماز در قرآن به عنوان اصل بازدارنده از هرگونه رذایل فردی و اجتماعی معرفی شده است و هر انسانی به اندازۀ پارسایی خود از نماز صحیح و مقبول برخوردار شود و به همان اندازه به خداوند سبحان قرب می یابد.

به فرمودۀ خداوند جليل إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْكَرِ ⁽¹⁾(نماز آدمی را از فحشا و منکر باز می دارد). امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ الصَّلاة ⁽²⁾(بهترین و محبوب ترین عمل ها نزد پروردگار، نماز است).

کلمۀ «نماز» نشان می دهد که رابطه ای بین انسان و پروردگارش وجود دارد. نماز باعث آرامش کامل روح و روان و آسودگی عقل در انسان می شود.

على علیه السلام اولین نمازگزار اسلام و سرآمد نمازگزاران بود و عبادت پیشگان روش و راه و رسم عبادت را از او آموختند (با وجود تمامی مشکلات و مصیبت هایی که با آن ها مواجه بود و باعث شد از روی نیرنگ هنگام نماز صبح در مسجد کوفه به شهادت برسد). آن جناب عابدترین مردم و نمازگزاری بود که خود را نمی دید و تنها حضرت حق جلّ و علا را می دید. مسلمانان نماز شب و دعا و مناجات را از او آموختند. امام زین العابدین علیه السلام در روز و شب هزار رکعت نماز می گزارد و دفتر عبادات علی علیه السلام را می نگریست و آن را چون افسرده ای از دست می افکند و می فرمود أنّى لي بِعِبادَةِ عَليّ ⁽³⁾(ما کجا و عبادت علی کجا).

ابن أبی الحدید می نویسد

از علی بن الحسين (زين العابدین) علیه السلام که به آخرین درجۀ پرستش

و بندگی خدا رسیده بود و زینت کسانی بود که خدا را بندگی کرده و بر قوام تقوای الهی زیسته اند، پرسیدند أيْنَ عِبادَتُكَ مِنْ عِبَادَةِ جَدِّكَ؟ (عبادت شما در مقابل عبادت جدّت چگونه است؟)، فرمود كَعِبادَةِ جَدِّي مِنْ عِبَادَةِ رَسولِ اللهِ ⁽¹⁾(مانند) عبادت جدّم در مقابل رسول خدا).

از علی علیه السلام روایت شده است که أَنَّهُ كَانَ كُلَّما دَخَلَ عَلَيْهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ اصفَرَّ مَرَّةً وَ احْمَرَّ أُخْرى ⁽²⁾(هرگاه وقت نمازش فرامی رسید، یک بار چهره اش زرد و دیگر بار سرخ می شد).

هم چنین دربارۀ وقت نماز از او سؤال شد، در پاسخ فرمود «زمان پس دادن امانتی بر من رسیده که بر آسمان ها و زمین عرضه شد و آن ها از پذیرش آن ها امتناع کردند و از آن بیم داشتند و من آن امانت را پذیرفتم و نمی دانم آیا در مورد بد عمل می کنم یا به خوبی انجام می دهم».

كَانَ طَويلَ الرُّكوعِ وَ السُّجودِ كَثِيرَ الْخُضوع وَ التَّذَلُّلِ فِيهَا. ⁽³⁾حضرت ركوع و سجودی طولانی داشت و در رکوع و سجود خویش خضوع و زاری فراوان می کرد. ابن عباس می گوید

«إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسولِ وَ أَطَعْنَاهُ ⁽⁴⁾نَزَلَتْ فِي عَلَيَّ عَلَيْهِ السَّلامُ». ⁽⁵⁾(همانا فرمودۀ خداوند متعال «و می گویند به خدا و رسول ایمان آوردیم و فرمان بردیم» در حق علی علیه السلام نازل شده است).

امام کاظم علیه السلام فرمودند که آیۀ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللهِ وَ رضواناً سيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ⁽⁶⁾(آنان را می بینی که رکوع می کنند و به سجده می روند و جویای فضل و خشنودی خدا هستند، نشان شان اثر سجده ای است که بر چهرۀ آنان نمایان است) دربارۀ علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده است). ⁽⁷⁾

امام علیه السلام اولین کسی بود که به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ایمان آورد، چنان که می فرماید

اللهُمَّ إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَتَابَ وَ سَمِعَ وَ أَجَابَ لَمْ يَسْبِقْنِي إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ بِالصَّلَاةِ. ⁽¹⁾(بار خدایا! من نخستین کسی هستم که به تو رجوع کردم و فرمان تو را شنیدم و پذیرفتم. هیچ کس جز پیامبر در نماز بر من پیشی نگرفت). این فضیلت برای امیرالمؤمنین علیه السلام حساب ویژه ای دارد. واژۀ «اِنَابه» (رجوع) یعنی او اولین کسی بود که از آن چه نسبت به او گناه به حساب آید، به خدا رجوع کرده است (اولین کسی که از دیگران گسست و به خدا پیوست). واژه «سَمِعَ» به معنای این است که فرمان خدا را پذیرفته و دعوت او را اجابت کرده است (جز پیامبر احدی پیش از من نماز نخواند).

انسان در وجود این شخصیت بزرگ تاریخ اسلام جلوۀ کامل دو سر سرچشمۀ اصلی فرهنگ اسلامی، یعنی وحی و سنت نبوی را مشاهده می کند. علی بن ابی طالب علیه السلام مصداق کامل انسان متقی است. اندیشه ای الهی و انگیزه ای خدایی داشت و در مدار علم و محور عمل جز به دستور ربوبی زندگی نمی کرد؛ او سرور پارسایان بود؛ هیچ انسانی زاهدتر و قانع تر از حضرتش شناخته نشده است؛ او حق مدار بلکه مدار حق است؛ در صفات عالیۀ انسانیت، فرید دهر و گوهر تابناک عالم خلقت و معلم بشریت است؛ حضرتش سرمشق تعالیم عالیه و منبع خیرات و معدن برکات و فخر بنی آدم و افتخار ملائکه و پیامبران است.

درباره حضرت در زیارت مخصوصه عرض می کنیم

اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يا ميزانَ يَوْمِ الْحِِسابِِ (سلام بر تو اى میزان روز قیامت)؛ زیرا آن قدر کارش را با ترازوی الهی سنجید تا خود عین ترازو شد. ⁽²⁾ اَلسَّلَامُ عَلَى اسْمِ اللهِ الرَّضِيّ وَ وَجْهِهِ الْمُضِيء [وَ وَجْهِهِ العَلِيَّ] وَ جَنْبِهِ الْقَوِيِّ وَ صِراطِهِ السِّوِيِّ السَّلامُ عَلي خامِسِ أَهْلِ العَباءِ؛ ⁽³⁾(سلام بر نام پسندیدۀ خدا و روی درخشان حق و جانب قوی حق [و نور وجه متعالی خدا] و راه مستقیم عدل و داد الهی)؛

اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا سَيِّدَ الشُّهَدَاءِ ⁽¹⁾(سلام بر تو ای سید شهیدان راه خدا). دانشمندی یهودی به حضور علی علیه السلام رسید و پرسید «تو خدا را دیده ای که عبادتش می کنی؟» حضرت فرمودند «خدای نادیده را عبادت نمی کنم». پرسید «چگونه خدا را دیده ای؟» فرمود «خدا را با این چشم نمی توان دید، بلکه با دیدۀ بصیرت و بینش قلب دیده می شود». ⁽²⁾

امام علیه السلام به خاطر تقوایش و حریص بودنش بر موجبات خشنودی خداوند از همۀ مردم به تقرب الهی شتاب بیش تری داشت؛ او از نظر عبادت از همه مردم بیش تر عبادت کرد و بیش تر نماز خواند و بیش از همه با قیام و امساک (نماز و روزه) بر خود سخت گرفت؛ هیچ انسانی زاهدتر و قانع تر از او شناخته نشده است؛ او منقاد خدا و رسول بود؛ آن حضرت سرور پارسایان و قناعت کنندگان بود؛ عبادت پیشگان از حضرتش روش و راه و رسم عبادت را آموختند. هرگز نماز شب را ترک نکرد، حتی در «لیلة الهَریر» که آتش جنگ فروزان بود، به نماز ایستاد.

خشنودی خدای تعالی آب زندگی و حیات ابدی است. امیرالمؤمنین علیه السلام به هنگام عبادت عالی ترین حالات روانی را در برابر خدای سبحان داشت؛ زیرا دریافتش از حق در عالی ترین حد بود و می فرمود «خدا را عبادت می کنم؛ چون خدا را دوست دارم». او به هنگام عبادت آن چنان تحول روحی داشت که برای افراد معمولی غیر قابل درک است و این گونه عبادت در توان هر کسی نیست. حضرتش در حال عبادت گریه ها و هیجان های سوزناک و اضطرابی هم چون اضطراب مارگزیده داشت يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السليم. ⁽³⁾

خشیت از مقام شامخ ربوبیت، حقیقتی منتزع از وجود و صفات کبریایی خداوندی است.

وَ لِمَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ جَنَّتَانِ ⁽⁴⁾(و هرکس را که از ایستادن به پیشگاه پروردگارش بترسد، دو بهشت است).

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم می فرمایند أَتَمُّكُم عَقْلاً أَشَدُّكُمْ لِلَّهِ خَوْفاً. ⁽¹⁾

(خردمندترین شما کسی است که بیم او از خدا بیش تر از همۀ شما باشد).

امیرالمؤمنین علیه السلام روح پرستش و جان پاک نیایش و عبادت خالصانه و عارفانه بود و در زندگی سراسر افتخار و نورانیاش سرآمد عبادت کنندگان و پیشوای راستین و پرشکوه نیایشگران با خدا بود.

أبو الدرداء می گوید علی علیه السلام را هنگام عبادت در نخلستان و خضوع و خشوع او مقابل جلال و عظمت خدا چنان دیدم که گویی هم چون چوب خشکی بر زمین افتاده است. هرچه او را تکان می دهم، تکان نمی خورد و هرچه بلندش می کنم، بلند نمی شود فَإِذا هُوَ كَالْخَشْبَةِ الْمُلْقَاةِ فَحَرَّكْتُهُ فَلَمْ يَتَحَرَّكَ وَ زَوَّيْتُهُ فَلَمْ يَتَزَوَّ. ⁽²⁾

عبادت و بندگی علی بن ابی طالب علیه السلام، عبادت آزاده ای است که فقط به انگیزۀ سپاس گزاری از نعمت پروردگارش بوده، نه عبادت انسان از ترس کیفر یا عبادت سوداگری به طمع ثواب و اجر. آیا در بین تمام جهانیان کسی هست که بعد از رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فضایل علی علیه السلام را داشته باشد؛ فضایلی که پایه های شخصیت منحصر به فرد او را تشکیل داده اند و عظمت و بزرگواری او به جایی رسیده که زبان از بیانش عاجز و از شمارش فضایل آن بزرگ مرد ناتوان است.

امام علیه السلام در عبادت به پایگاهی رسید که در هنگام نماز تیر را از پای مبارکش بیرون کشیدند و در نیافت؛ زیرا جز خدا به طور مطلق به دیگری نظر نداشت. ⁽³⁾

علامه حلی می نویسد

وَ بَلَغَ فِي الْعِبادَةِ إِلى أَنَّهُ إِذا تَوَجّهَ إِلَى اللهِ تَعالي في صَلَاتِهِ تَوَجَّهَ بِكُلِّيَّتِهِ وَ يَنْقَطِعُ نَظَرُهُ عَنِ الدُّنْيا، حَتَّى أَنَّهُ لا يُدْرِكُ الأَلمَ؛ لأَنَّ النُّشَّابَ إِذَا أُرِيدَ إِخْرَاجُهُ مِنْ جَسَدِهِ الشَّرِيفِ يُتْرَكُ حَتّى يُصَلِّي، فَإِذَا اشْتَغَلَ بِالصَّلَاةِ وَ أَقْبَلَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَي أَخْرَجُوا الْحَدِيدَ مِنْ جَسَدِهِ. ⁽⁴⁾ عبادت پیشگی او بدان جا رسیده بود که هرگاه در نماز روی به سوی خدا

می کرد، با تمام وجود و با قطع نظر از دنیا رو به سوی حق تعالی می آورد تا جایی که دردی احساس نمی کرد؛ زیرا آن گاه که خواستند تیر از پیکرش برون آورند؛ رهایش کردند تا هنگام نماز رسد؛ پس چون به نماز پرداخت و رو به سوی خداوند آورد، تیر آهنین از پیکرش بیرون آوردند.

نماز این فریضۀ بزرگ الهی و عالی ترین فرمان خداوند عالم، نخستین حکم الهی بود که پس از بعثت خاتم پیامبران محمد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم از جانب خداوند صادر شد و جبرئیل آن را به ایشان اعلام کرد. علی بن ابی طالب علیه السلام نخستین کسی بود که آن را به پا داشت. اولین اقامۀ نماز هم به جماعت بود. جماعتی این چنین که پیغمبر در جلو، علی در پشت سر آن حضرت و خدیجه (اُمّ الْمؤمنین) ⁽¹⁾همسر پیغمبر در پشت سر علی قرار داشتند.

فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِهِ... فَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ.. فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ. ⁽²⁾(من نخستین کسی بودم که به پیغمبر ایمان آوردم... و او را تصدیق کردم و بر فطرت یکتاپرستی متولد شدم). در موارد گوناگون از نماز، این فرمان و امر بزرگ الهی و عمل محبوب و مورد علاقه اش سخن به میان آورده و اهمیت آن را یادآور شده و دستور داده است که همگان نسبت به آن توجه کامل داشته باشند و از آن محافظت کنند؛ زیرا نماز برترین عبادت ها و بالاترین وسیلۀ تقرب جستن به خداوند است. علاوه بر این که قرآن بر امر به نماز تأکید می کند، در فضیلت آن اخبار بسیار وارد شده است.

حضرت موضوعات مهم اسلامی را به اصحابش سفارش می کند و نسبت به انجام دادن آن ها تأکید دارد و می فرماید

«تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلاةِ وَ حافِظوا عَلَيْها وَ اسْتَكْثِرُوا منْهَا وَ تَقَرَبَّوا بِهَا فَإِنهَا كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوقْوتاً ⁽³⁾أََلا تَسْمَعونَ إلى جَوابِ أَهْلِ النّارِ حينَ سُئِلُوا ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرٍ * قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ⁽⁴)...» ⁽⁵⁾

(نماز را چنان که باید برپا دارید و در حفظ و ادای آن کوشا باشید. هرچه بیش تر آن را به جا آورید و به وسیلۀ آن به خدا تقرب جویید، زیرا خداوند در قرآن می فرماید «نماز فریضه ای است که در وقت معین بر اهل ایمان واجب شده است». آیا پاسخ دوزخیان را نشنیده اید هنگامی که طبق گفتۀ خداوند در قرآن از آن ها می پرسند «چه چیز شما را در دوزخ ند چه چیز شما را در دوزخ افکند، می گویند ما از نمازگزاران نبودیم»).

نماز گناهان را مانند ریزش برگ درختان می ریزد و هم چون رهایی چهارپایان از بند انسان را رها می سازد. نماز را به چشمۀ آب گرمی تشبیه فرموده اند که در خانۀ مردی باشد و شبانه روز پنج نوبت با آن شست و شو کند که در این صورت چرکی در بدن وی باقی نخواهد ماند.

برای سعادت و رستگاری نباید تنها به ترس از خدا و خوف از کیفر گناه بسنده کرد؛ بلکه اعمال صالحی نیاز هستند که از هرگونه ریا و شرک خالی باشند؛ زیرا این دو آفت عبادت اند و اخلاص. معیار سنجش عبادت است و شرک با توحید در عبادت سازگار نیست. فرمودند وَ اعْلَمُوا أَنَّ يَسيرَ الرّياءِ شِركُ ⁽¹⁾(بدانید که ریای اندک شرک است).

بی گمان کمال مطلوب آن است که زندگی انسان سراسر آکنده از آیینی الهی باشد. مقام و اهمیت نماز را مردانی از مؤمنین می دانند که زینت کالای دنیا و فرزندان نور چشم خود و ثروت و دارایی، آن ها را به خود مشغول نمی دارد، چنان که خداوند در قرآن مجید فرموده است رِجالٌ لا تُلهيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلاةِ وَ ِإيتَاءِ الزَّكَاةِ ⁽²⁾(مردانی هستند که تجارت و داد و ستد دنیا آن ها را از یاد خدا و اقامۀ نماز و پرداخت زکات بازنمی دارد).

با این که خدا بهشت را به پیغمبر مژده داده بود، مع الوصف آن حضرت از بس نماز می گزارد، خود را به رنج انداخته بود و در این کار نظر به این آیۀ شریفه داشت وَ أُمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها ⁽³⁾(خانواده ات را فرمان ده تا نماز بگذارند و خویشتن نیز بر انجام آن شکیبا باش).

از این رو پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم هم خانوادۀ خود را به انجام این فریضۀ الهی وادار می کرد و هم خود با بردباری به ادای آن می پرداخت. ⁽¹⁾

مردم خواندن نماز شب را از امام علیه السلام فرا گرفتند ⁽²⁾و در تلاوت ادعیه و گریه و زاری به هنگام یاد خدا و تسبیح و ستایش پروردگار و تمجید و بزرگداشت صفات الهی از آن حضرت پیروی کردند و برای رسیدن به رضوان خدا با نیایش و دعای علی گونه به درگاه ایزد مهربان توسل می جستند و به غفران و آمرزش او پناهنده می شدند.

مناجات های او با خداوند همراه با تعظیم و اجلال بی مانندش از خدا و خضوعش که در برابر هیبت الهی و اظهار خشوعش در برابر عزت خداوندی، منحصر به فرد است. او بنده بود و خداپرست. هر پیغمبری از مقام بندگی و سرمنزل پرستندگی به مقام رسالت و فرستادگی رسید؛ و از این روست که در کلمۀ شهادت، عبودیت روایتی از سیره پیش از رسالت افتاده است أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ. و پرستندگان را درجات و مقامات است.

عبدالرحمان جامی کیفیت ممتاز نماز علی علیه السلام را با سرودن قطعه شعری بیان کرده است. وی می گوید در

غزوۀ اُحد، تیری بر تن علی جا گرفت. هرچه خواستند تیر را از تنش بیرون کشند، نشد و حضرتش تاب نمی آورد. در حال نماز تیر را از تنش بیرون کشیدند و علی علیه السلام دردی احساس نکرد؛ و چون از خود بی خود بود و فقط او را می دید. ⁽³⁾

علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود

از هنگامی که از پیامبر شنیدم نماز شب نور است، نماز شب را ترک نکردم. ابن کواء خلاف ادب کرد و پرسید حتی در لیلة الهرير ⁽⁴⁾

حضرت در لیلة الهَرير (شب هریر) فرمان داد برای او قطعه چرمی میان دو صف گستردند و بر آن نماز گذارد. ابن أبي الحديد، مقدمه.

فرمود حتی در لیلة الهریر هم نماز شب را ترک نکردم. ⁽¹⁾

نَوْفِ بَکالی ⁽²⁾از یاران و شیعیان امیرالمؤمنین علی علیه السلام و از راویان حدیث آن حضرت، می گوید «شبی را با حضرتش به روز آوردم. تمام شب را به نماز گذراند و هر ساعت بیرون می رفت و به آسمان نگاه می کرد و قرآن می خواند. گاهی می پرسید نَوف، بیداری یا خوابی؟ و من عرض می کردم بیدارم یا امیرالمؤمنین».

حضرت فرمود «خوشا به حال بی علاقگان به دنیا و علاقه مندان به آخرت! آنان زمین را فرش خود دانستند و خاک را بستر خود و آب را لذت خود قرار دادند. سر و کارشان با قرآن و دعا بود و به دنیا هم چون عیسی بن مریم پشت کردند». ⁽³⁾

عمر بن عبدالعزیز گوید «ما عَلِمنا أَنَّ أَحداً كان في هذه الأُمّة بعدَ النبيَّ أَزْهدَ مِن عَليَّ بن أبي طالب» ⁽⁴⁾(در این امت بعد از پیامبر کسی را پارساتر از علی بن ابی طالب نمی شناسیم).

احمد بن حنبل در المسند گوید فَطوبى لمن أحبَّكَ وَ صَدَّق فِيكَ وَ وَيلٌ لِمَن أبغَضكَ وَ كَذَّب فيك ⁽⁵⁾. (پس خوشا به حال کسی که تو را دوست بدارد و در مورد تو راست بگوید و بدا به حال کسی که بغض تو را داشته باشد و در مورد تو دروغ بگوید).

حضرت از زهد سخن می راند و به اختصار و با بیانی نیکو آن را به کلام خداوند مستند می کرد و می فرمود

الزهدُ كُلُّهُ بَين كَلِمَتَينِ مِنَ الْقُرآنِ، قالَ اللهُ سُبْحَانَهُ ﴿لِكَيْ لَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَ لَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ⁽⁶⁾وَ مَنْ لَمْ يَأْسِ عَلَي الْمَاضِي وَ لَمْ يَفْرَحْ بِالْآتِي فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَيْهِ﴾. ⁽⁷⁾

تمام معنای زهد در دو جمله از قرآن خلاصه شده است، آن جا که خداوند سبحان می فرماید «تا بر آن چه از دستتان رفته اندوه و دریغ مخورید و بدان چه به شما رسیده شادمان مباشید» و هرکس برگذشته تأسف نخورد و بر آینده شادمان نباشد، همۀ زهد را از هر دو سو به دست آورده است).

وَ قالَ أبويزيد البسطامي لَيْسَ الزَّاهِدُ مَنْ لا يَمْلِكُ شَيْئاً وَ لَكِنَّهُ الَّذِي لَا يَمْلِكُهُ شَيْءٌ. ⁽¹⁾(زاهد آن کسی نیست که مالک چیزی نباشد، بلکه زاهد آن کسی است که چیزی مالک او نباشد). امتیازات انسانی آن بزرگوار از نظر عظمت و جلال و شهرت در حدّی است که شرح و تفصیل آن ها سخت است؛ زیرا هیچ کس نمی تواند تصویر کاملی از انسان بزرگ مردی چون علی بن ابی طالب را ترسیم کند. آن حضرت کسی است که همۀ ابعاد و وجوه قرآن را دریافته و بر حقایق و مفاهیم آن آگاهی یافته است.

ابن أبی الحدید در مقدمۀ شرح نهج البلاغه پیرامون عبادت امیرالمؤمنين علی علیه السلام می نویسد

وَ أَنتَ إِذا تَأَمَّلتَ دَعَواتِهِ و مُناجاتِهِ وَ وَقَفتَ عَلى ما فيها مِن تَعظيم اللَّهِ سُبحانَهُ و إجلالِهِ وَ ما يَتضَمَّنُهُ مِنَ الخُضوع لِهَيبَتِهِ وَ الخُشوعِ لِعِزَّتِهِ وَ الْاِسْتِحْدَاءِ لَهُ عرفت ما يَنطَوِي عَلَيْهِ مِنَ الإخلاصِ وَ فَهِمتَ مِن أَي قَلبٍ خَرجَت وَ عَلَى أَيِّ لسانٍ جَرَت. ⁽²⁾ هنگامی که ما در دعاها و مناجات های حضرت علی ژرف بیندیشیم و بزرگداشت و تجلیل مقام کبریایی از سوی آن حضرت را که در بردارندۀ هیبت الهی و خشوع در برابر عزّت باری تعالی و پیروی از خداوند سبحان است از نظر بگذرانیم، اخلاص نهفته در وجود حضرتش را در می یابیم و به خوبی درک می کنیم که این ادعیه از کدام قلب بیرون می آیند و بر کدام زبان جاری می شوند.

و هذا بالضَّرورة لم يكن إلّا مِن كمال النَّفس وَ صَفاءِ الذّات و تمام العِلم و المَعرفة الَّتي امتاز بها على مَن لم يعرِف ضَعَةَ الحِجارةِ في أكثرِ أعوامه و لم يتَّصِف بأدنى مراتب تلك العبادة في باقي أيّامِه. ⁽³⁾

ضرورتاً چنین پدیده ای ظهور نخواهد یافت مگر از روی کمال نفسانی و صفای درونی و علم و شناخت کامل او. این همه امتیاز اوست بر کسی که در بیش تر عمر خود، پستی و بی ارزشی سنگ را در نیافته و در باقی ماندۀ ایام عمرش به پایین ترین مراتب این عبادت هم نرسیده است.

رَوى البُخاريُّ في باب «يُفَكِّرُ الرَّجُلُ الشَّيْءَ فِي صَلَاتِهِ» (قَبْلَ أَبْوابِ السَّهْوِ عَنْ عُمَرَ، قَالَ إِنِّي لأُجَهِّزُ جَيْشِي وَ أَنَا فِي الصَّلاةِ). ⁽¹⁾(بخاری در باب «اندیشۀ فرد در نماز» پیش از ابواب سهو از عُمر نقل می کند که گفت من لشکریانم را در حال نماز گزاردن تجهیز می کنم). علامه محمد حسن مظفر در دلائل الصدق پس از آوردن این دو سخن از ابن أبی الحدید می گوید

فَكَيْفَ يُقاسُ هذا بِصَاحِبِ تِلْكَ العِبادَةِ وَ الْمَعْرِفَةِ وَ هَلْ يَحْسُنُ بِشَرِيعَةِ العَقلِ أَن يَكونَ هذا رَئيساً دينيّاً وَ إماماً مَذهَبيَّاً وَ ذَاكَ مَأْمُوماً؟ مَا هَذَا بِحُكمٍ عَدْلٍ وَ لَا قَوْلٍ فَصلٍ. ⁽²⁾ چگونه می شود صاحب چنین عبادت و شناختی را با دیگران سنجید و آیا براساس آیین عقل، پسندیده است که چنین کسی رئیس دین و امام مذهب باشد و آن شخصیت [بزرگ و والا مرتبه] مأموم؟ داوری عدالت و برهان قاطع چنین حکمی ندارد.

آن حضرت همواره و در همه جا خدا را در نظر داشت. کردار و رفتار و گفتارش و حتی سکوتش برای خدا بود. خدا در رگ و پوست و گوشت علی علیه السلام نفوذ کرده و می فرمود ما رَأَيْتُ شَيْئاً إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَ مَعَهُ ⁽³⁾(به هر چیزی که نگاه می کنم، پیش از آن و بعد از آن و همراه با آن، خدا را می بینم).

انسانیت با وجود او به مرتبۀ کمال رسید. کمال انسانیت و آزادی مطلق علی علیه السلام این بود که عالم به حقیقت بود و به حقیقت و راستی و درستی عمل می کرد. هر عملی که از حضرتش سر می زد و هر اندیشه ای که در خاطر روشنش پیدا می شد، برگرفته از شخصیت طاهر و مطهر او بود و علت و باعث خارجی نداشت.

آرزوی رسیدن به چیزی یا بیم از چیزی در وجود مبارک او نبود و جز شایستگی و نیکو بودن عمل هیچ منظور و مقصودی نداشت. علی علیه السلام ادامه دهندۀ راه محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم بود و فداکاری او از روح مقاومتی سرچشمه گرفته بود که پسر عموی بزرگ او بدان معروف بود. حقیقت امام علیه السلام و طبیعت و اصالت وی از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم صادر شده بود.

ارادۀ آزاد و آگاهانه، اساس ارزش انسان در اسلام است. ارزش انسان در اراده، عقل و آزادی او و به تعبیر دیگر در ارادۀ آزاد و آگاهانۀ او نهفته است. از این اراده، حالت استقلالیت تامه یا شعور به استقلال و آزادی زاده می شود و این یعنی وجود نداشتن قدرتی که بر انسان چیزی را تحمیل کند، مگر آن که با عقل و منطق سلیم سازگار باشد. انسان می تواند مؤمن باشد یا نباشد، اعتقاد داشته باشد یا نداشته باشد. این ها معنای مستقل بودن را در انسان صاحب ارادۀ آزاد و آگاهانه می کند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند وَ لا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللهُ حُراً. ⁽¹⁾(بندۀ دیگری مباش که خدایت تو را آزاد آفرید). سخن امام علیه السلام حکمت آسمانی و چشمۀ حق است. عبودیت و آزادگی با هم و در یک راستا هستند. انسان باید دارای ارادۀ آزاد باشد تا مؤمن شود و ایمان آورد و اعتقاد بورزد.

اسلام آزادی عقیده را نه تنها در نظریه پردازی بلکه به عنوان اصل عملی زندگی نیز اعلام می دارد. انسان در اعتقاد به هر نوع عقیده یا آرمان آزاد است و آزادی وی نیز باید از جانب دیگران محترم و مقدس شمرده شود. هر فرد مسلمان از دیدگاهی دیگر نیز آزاد است و آن این است که به اطاعت از هیچ قدرتی به غیر از قدرت لایزال الهی ملزم نیست.

به راستی که برای یادکرد خدا کسانی هستند که یاد خدا را به جای این جهان برگزیده اند و روزهای زندگی را با یاد خدا سپری می کنند؛ به دادگری و درستی دستور می دهند و خود نیز به انجام آن همت می ورزند؛ از ناپسندی باز می دارند و خود نیز آن را انجام نمی دهند. علی علیه السلام نمونۀ والای آزادگی و ایمان است و به این صفت، زبان زد همگان؛ او در اوج توطئه ها و دسیسه های اموی به دست معاویه - این شخص زیرک در مکر و پلیدی - به سر می برد. معاویه سپاه ارتداد جاهلیت

اموی را فرماندهی می کرد و دیگر زیرکان معروف عرب نیز وی را در این راه کمک می کردند. جمعی از بدسرشتان رومی که از اسلام و محمد صلّى الله عليه و آله و سلّم کینه و عداوت داشتند نیز او را حمایت می کردند و درصدد گرفتن انتقام پدرانشان بودند که در برابر سپاه اسلام تاب نیاورده، از میدان گریخته و اسیر یا کشته شده بودند. این فرمانده زیرک اموی از چنین کسانی در دستگاه قدرت و طغیان خویش در محاربه با اسلام و گرفتن انتقام از صاحب رسالت محمد بن عبدالله صلّى الله عليه و آله و سلّم استفاده می کرد و از آگاهی و تخصص آنان در توطئه چینی بر ضد حکومت خلیفۀ زمان خویش علی علیه السلام بهره می برد.

در دلِ چنان دسیسه ها و در آن شرایط دشوار و با وجود جوّ آشفتۀ آن روزگار، امیر مؤمنان یکه و تنها در کوچه و بازار کوفه راه می رفت. یاران آن حضرت او را از این کار در آن شب های تاریک پرهیز می دادند و از او می خواستند برای حراست و پاسداری از حضرتش همراه او حرکت کنند. آن حضرت به یکی از آنان فرمود «آیا تو می خواهی از من پاسداری کنی! و اجل برای پاسداری از من بس است».

این همان انسان آزادۀ بزرگ، امیر مؤمنان، رهبر پرهیزکاران، فرمانده آزادگان، علی بن ابی طالب علیه السلام است؛ این انسان آزاده است که قلبی پویا و نفسی والا دارد؛ نفسی که در آفاق عالم وجود سیر می کند و قید و بندهای مادی را نمی شناسد.

توحید قرآن بزرگ ترین کمال را در نفس و روح آدمی ایجاد می کند؛ زیرا موجد تمام صفات حسنه و مُزیل اخلاق رذیله است و انسان خدا پرست در عالم، مؤثر و مقدّری جز خدا نمی داند؛ از کسی نمی ترسد و شجاعت و شهامت دارد و در راه انجام وظیفه، ملامت اشخاص را به چیزی نمی شمارد اینان فقط خدا را دوست دارند به جاذبه های – اتفاقی و زودگذر - اعتنایی ندارند. وَ لَا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ⁽¹⁾(و از ملامت هیچ ملامت گری نمی هراسند).

قال عليه السَّلامُ

فَلْتَكُن الدُّنيا في أعيُنِكُم أصغَرَ مِن حُثالَةِ القَرَظِ، وَ قُراضَةِ الجَلَمِ.... ⁽²⁾(پس دنیایی به این بی اعتباری باید در نظر شما کم ارزش تر از خار مغیلان و ریزه های پشم باشد

[پشم ریزه هایی که از پشم جدا شده و برای کاری مفید نیست] از حال گذشتگان خود پند گیرید پیش از آن که آیندگان از شما پند گیرند دنیای قابل سرزنش را رها کنید).

دنیای بی اعتبار و مذموم آن است که به طور انحصاری در مدار زیورهای دنیایی و زینت های گمراه کننده می گردد و به هیچ رو پیوندی با تصحیح عقلی و تجویز شرعی ندارد.

على علیه السلام تجلى روح الهیات مکتب قرآن و وحی است. او موحد واقعی، معلم نمونه و برجستۀ مکتب خداشناسی و در الهیات دارای مرتبه ای است که مافوق آن برای بشر متصور نیست. حضرتش حقیقت توحید است و بزرگ ترین نمونۀ انسان تربیت شدۀ مکتب انسان ساز اسلام است و در مکتب آن حضرت هیچ چیزی وثیق و محکم تر از پیوند با خدای سبحان نبوده و نیست.

محور اصلی فعالیت علی علیه السلام زنده کردن سنت و نمایاندن سیمای حقیقی دین بود. ایشان در نهج البلاغه می فرماید «راه دانستن کتاب خدا را به شما نمودم و در حجت را به روی شما گشودم. آن چه را نمی شناختید به شما شناساندم و دانشی را که به کامتان فرو نمی رفت، جرعه جرعه به شما نوشاندم». ⁽¹⁾

آن امام همام در امر دین هرگز حاضر به سازش نبود؛ چه، او خداشناسی است که با خدا پیمان بسته است تا در برابر بیداد و ستم آرام نگیرد؛ زیرا اهل فضل و جود از ادای کلمات حکیمانه برای تربیت خلق مضایقت روا ندارند. امام علیه السلام دایرۀ اصلاح را به رفتار و کردار مردم تعمیم داد و عطر اخلاق و ایمان را در جامعه پراکند. حسن بَصری می گوید «علی راه را به مردم نمایاند و زمانی که دین به کجی گراییده بود، آن را راست کرد».

... وَ رَبَّانِيَّ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ ذَا فَضْلها و سابِقَتِها و ذا قَرابَتِها مِنْ رَسُول الله صلّى الله عليه [و آله] و سلّم لَمْ يَكُنْ بِالنَّئُومَةِ عَنْ أَمْرِ اللهِ وَ لَا بِالْمَلومَةِ فِي دِينِ اللَّهِ وَ لَا بِالسَّرُوقَة لِمَالِ اللَّهِ أَعْطَى الْقُرْآنُ عَزَائِمَهُ فَفَازَ مِنْهُ بِرِياضِ مُونِقَةٍ وَ أَعْلَامَ مُشْرِقَةٍ؛ ذَاكَ عَلِيُّ بْنُ أَبي طالب. ⁽²⁾

او ربّانی این امت و صاحب فضل و پیشتازشان بود و نزدیک ترین فرد به رسول خدا. نه در امر خدا سستی می ورزید و نه در دین خدا مورد سرزنش بود و نه در مال خداوند سرقت روا می داشت. تمام نیرویش را به خدمت قرآن گرفت و از رهگذر چنین خدمت خالصانه ای به گلشن های زیبا و نشانه های تابانش دست یافت. این است علی بن ابی طالب.

در تاریخ اسلام حقایق بسیاری وجود دارد که هر غریبه و آشنایی بدان اعتراف می کند و چه بسا تمام گروه ها و احزاب به صورت کلی و جزئی بدان اقرار کنند.

بنیاد دین و ستون های آن به شمشیر امیرالمؤمنین علی علیه السلام استوار شد و فرشتگان از نبرد و سخت گیری او بر کافران به شگفت آمدند. ⁽¹⁾

امام علیه السلام یک تنه با شمشیر بدیشان حمله می آورد و هجومشان را درهم می شکست و با به خطر انداختن جان خود خطر را از پیامبر دور می کرد. صدایی از آسمان شنیده شد که می گفت لا سَيْفَ إِلَّا ذُو الفَقارِ وَ لا فَتى إِلَّا عَلِيٌّ (شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی نیست).

جبرئیل بر رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم نازل شد و گفت يا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذِهِ لَلمُواساةُ (ای پیامبر خدا، این از خود گذشتگی ها و فداکاری های علی مواسات اوست با شما). رسول خدا صلّی الله عليه و آله و سلّم فرمود لِأَنِّي مِنْهُ وَ هُوَ مِنِّي (من از او هستم و او از من است). جبرئیل عرضه داشت وَ أَنَا مِنْكُما (من هم از شمایم). (الکامل، ج2، ص107؛ تاریخ طبری، ج2، ص514؛ بحار الأنوار، ج20، ص113؛ كُحلُ البصر، ص121).

شایان ذکر است که در این حادثۀ تاریخی پیامبر می فرماید عليٌّ مِنِّي وَ أَنَا مِنْ عَليَّ و جبرئیل می گوید أَنَا منكُما سخن بر سر «منّی» و «منکما» است. پیامبر نیز سخن جبرئیل را انکار نمی کند. این که این سه از هم هستند، به چه معناست و در چه چیزی مانند هم هستند؟ وجه اشتراک میان ایشان چیست؟

کلمه «مِن» در این جا چه معنایی را می رساند؟ جبرئیل بشر نبود و پسرعمو یا خویشاوند نزدیک پیامبر به حساب نمی آمد که أنَا مِنكُما» را به معناهایی از این قبیل توجیه کنیم. تنها نسبت او با پیامبر، همکاری در کار تبلیغ دین و رسالات الهی بود. او وحی را از خداوند دریافت می کرد و به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می رساند. پیامبر نیز فرامین الهی را دریافت می کرد و گاهی خود و گاهی به وسیله علی علیه السلام به مسلمانان تبلیغ می فرمود.پس جملات «إِنَّهُ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ» و «أَنَا مِنْكُما» به این مفهوم است که ما در مقام تبلیغ یکسانی و شباهت داریم و این شباهت تا آن جاست که گویی این سه تن پاره هایی از وجود هم اند (نقش ائمه در احیاء دین، ج1، ص98 - 99.

الله عليه و آله و سلّم در نبردها و غزوه های بزرگ علی بن ابی طالب علیه السلام هم چون توفان هجوم می برد و با نیروی کوبنده، ضربه های مرگبار بر دشمن وارد می کرد. ضربه های او متوجه پیکر شرک بود و به همین دلیل حمله های او شوکت و عظمت اسلام را به نمایش می گذارد.غیرت و حمیت از ملکات شریفه و فضائل اخلاقی و از ثمرات شجاعت و بزرگی و قدرت نفس است. پیغمبر برای دفاع از حق و اهل حق و هموار کردن محیط برای خداشناسی دست به شمشیر برد. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم جنگ های عقیدتی بر ضد شرک را برنامه ریزی و سپس فرمان آن را صادر می کرد؛ زیرا پیامبر فرمانده، راهنما و سرپرستی بود که خود فرماندهی عملیات جنگی را بر عهده داشت و جنگ های نخستین در زمان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، نقش اصلی را در پیروزی، انتشار، پایداری و گسترش قلمرو اسلام ایفا کرد.روح جهاد و حقیقت فداکاری برای حق آن است که هیچ وضع و قیافه ای او را از نصرت حق و خضوع در مقابل آن بازندارد و حق را هرچه باشد و صاحب حق را هر که باشد، محترم و ارجمند بدارد.کسی می تواند در راه حق به جهاد برخیزد و آن را با فکر و زبان و دست ترویج و تأیید کند که خود در پیشگاه حق خاضع و در مقابل منطق حق تسلیم باشد؛ راست گو باشد و برای ترویج راستگویی قد راست کند؛ خود امین باشد و کوتاه کردن دست خائن را هدف قرار دهد؛ متواضع باشد و مردم را به تواضع اخلاقی دعوت کند؛ عادل باشد و دیگران را به سوی عدالت رهبری کند؛ پاک باشد و پاک کردن آلودگان را بخواهد؛ جوانمرد باشد و از ناجوانمردی ها ناله کند.خاتم انبیا صلّى الله علیه و آله و سلّم بیش از همه کس در مقابل حق تواضع می کرد و پیش از هر کسی تن به حق می داد. پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم با کمال استقامت در مشکل ترین شرایط و اوضاع عهدها و پیمان های خود را با همه کس به انجام رساند.در مدارک و اسناد تاریخی حتی یک نمونه از پیمان شکنی پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم با دیگران را نمی توان یافت. فروتنی در مقابل حق و تمایلات خود را در پرتو حق تعدیل کردن عالی ترین مراتب جهاد و فداکاری است.

تصمیم قاطع و سرشت جنگندگی در وجود علی علیه السلام در مقابل کفار و مشرکان معروف و مشهور است. او با این رفتارش درس بی نظیری به بشریت داد و تنها درس آموزشی و تئوری نبود، بلکه عملی هم بود. رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در نبرد عمرو بن عَبدِوَد ⁽¹با علی علیه السلام در غزوۀ خندق ⁽²⁾(احزاب) کشتن عمرو بن عبدود به دست علی علیه السلام را به تنهایی از عمل جمیع امت برتر شمردند و فرمودند ﴿لَضَرْبَةُ عَلَيَّ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَيْنِ) ⁽³⁾(همانا به یقین ضربت علی بر عمرو بن عبدود از عبادت جنّ و انس برتر است). از این جا به منزلت علی علیه السلام پی می بریم. او در میان بنی هاشم چون قرص ماه در وسط آسمان است. اسلام بر پایۀ اصل خلافت و کرامت انسان و با اتکا به این که انسان خلیفۀ خداوند است و در داوریِ به حق در میان مردم جانشین اوست، پاسداری از آزادی و کرامت را وظیفه ای مقدس برای فرد و جامعه دانسته است. قرآن از رهگذر و فراخواندن عقل به تأمل در پدیدارها و از رهگذر بیان نمونه هایی زیبا از گفت وگوی پیامبران با اقوام خود و حتی با سرکشان و گردن فرازان، الگوهایی شایسته از گرامی داشت فکر و اندیشه و آزادی بیان را فراروی آدمیان نهاده است و گفت و گوهایی از پیامبران را به تصویر می کشد، خود به روشنی نمایانگر اتکا به عقل به عنوان راهنما و راهبر از سوی پیامبران است. در حالی که در آن سو، ستمگران و سرکشان از منطق قدرت و زور به عنوان سلاح نهایی خود بهره می جویند و هرگاه چاره اندیشی هایشان راه به جایی نمی برد و قافیه بر آنان تنگ می آید، به این سلاح پناه می برند.

کسی که نمی خواهد حق را ببیند، همان فردی است که نمی خواهد به بسیاری از حقایق موجود در کتاب های تاریخی و کتاب های سیرۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم اعتراف کند. از اولین حقایقی که اندیشمندان درک کرده اند و یقین دارند،

عملکرد رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است که از آغاز دعوت به اسلام از علی علیه السلام به عنوان اساس و راهنمای دعوت جدیدش استفاده کرد. از آن جا که حضرتش مروّج اسلام و شاگرد اوّل مكتب رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم بود، هرگز به کسی زور نمی گفت و هیچ گاه مردم را به انجام کاری مجبور نمی کرد؛ زیرا عمل اجباری و تحمیلی در اسلام پذیرفته نیست. او می خواست مردم آزاد باشند و با میل باطنی تصمیم بگیرند.

آزادی که اساس اختیار بر آن نهاده شده، آزادی فکر و عقیده یا آزادی ادبی و اخلاقی است و همین آزادی است که به نام اختیار از عناصر اراده به حساب می آید و مراد از اختیار یا آزادی فکری این است که آدمی بتواند به هر مقصود و منظوری که دارد، صورت عملی و خارجی دهد و آن چه را که مایل است و سود خود را در آن می داند، اجرا می کند. این آزادی مراتب و درجاتی دارد و وقتی کامل و در بلند ترین درجات خواهد بود که مطابق قانون فضیلت و شرف باشد؛ یعنی انسان بتواند اختیاری که دارد، سود گیرد و در کسب فضایل و اعمال نیک به کار بندد و از میان چندین کار خوب و پسندیده آن را که بهتر و پسندیده تر است و در صورت تساوی آن چه را که بخواهد، از روی کمال آزادی انتخاب کند.

هر فردی از افراد انسان به حسبِ طبع، مایل است خوب و پسندیده و نیک نام باشد و برای رسیدن به این مقصود تمایل دارد که در زندگی به وظیفه و تکلیف خود عمل کند و جز کردار و گفتار نیک از او سر نزند و هرگاه که بر عملی ساختن این مقصود توانا نباشد، بدیهی است آن گونه که باید آزاد نبوده و مقهور عواملی شده که او را از رفتار به مقتضای فکر و عقیده باز می دارند.

از این رو گفته اند که آزادی با بدکاری نمی سازد. آزاد کسی است که نیکوکار و دارای اخلاق پسندیده باشد. به گفتۀ روسو «خود را بیازمایید و ببینید آیا میل به کارهای نیک و پسندیده در شما بیش تر است یا به عکس».

خلاصه آن که انسان اگر عاقل و رشید باشد، مالک و مختار افعال خود و دارای آزادی فکری و ادبی است و دلیل بر وجود این آزادی و اختیار تأمل باطنی است، بدین شکل که در حالات روحی خود تأمل می کنیم و خود را در تمام حرکات و افعالمان خواه به مقتضای غریزه و تمایل فطری یا عادات و خواه از روی توجه و

انتباه آزاد و مختار می یابیم.

امیرالمؤمنین علیه السلام با بلند نظری خاصِ خود انسان را در مقام والایی می نشانَد و آزادی او را به او گوشزد می کند و از او می خواهد که با استفاده از امکانات وجودی خود، برای ساختن جامعه ای سعادتمند گام بردارد و در این راه از اندیشه و تجربۀ خود بهره گیرد. به بیان امام علیه السلام، انسان اختیار و آزادی آن را دارد که خود را از فتنه ها و تاریکی ها نجات دهد، مشروط بر این که راه آن یعنی راه تقوا را بشناسد می فرماید وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ وَ نُوراً مِنَ الظُّلَمِ.... ⁽¹⁾(و بدانید کسی که از خدا بترسد و تقوا داشته باشد، خداوند برای او راه نجاتی از فتنه ها و نوری در ظلمت ها قرار می دهد).

مرد حق

علی علیه السلام مرد یک زمان و یک قوم و ملت خاص نیست؛ به همۀ زمان ها و ملت ها تعلق دارد؛ او تبلور عینی آموزۀ قرآن و کلامش برترین، استوارترین و شامل ترین ترجمان قرآن است. سخن گوی قرآن پس از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، على علیه السلام و دارندۀ اخلاق قرآن و تبلور عینی آموزه های آن است. اولین کسی

که قلبش پرتوهای اولیه خورشید تابان رسالت اسلامی را لمس کرد، همان علی بن ابی طالب علیه السلام است؛ او در آماده سازی و تبلیغ امر پیدایش و گسترش آخرین دین آسمانی، نهایت تلاش خود را نثار کرد؛ وجود مقدّسش قرآن مجسّم و حقیقت و روح قرآن است و هم چنان که اثر قرآن شفا و نور و رحمت برای مؤمنان است و نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾(و این قرآن را که برای مؤمنان شفا و رحمت است نازل کردیم). شفا پس از بیان مرض است؛ ولایت و دوست داشتن آن بزرگوار نیز فضای عالم وجود را معطر می سازد و دل ها را به نور محبت و ولایتش نورانی می کند و جان های افسرده را به جنبش می اندازد. فرمودند حُبُّ عَلِیٍّ حَسَنَةٌ لَا يَضُرُّ مَعَها سَيِّئَةٌ ⁽²⁾(دوستی علی کاری نیکو و پسندیده است که هیچ گونه بدی نمی تواند به آن آسیب برساند).

زمخشری در تفسیر این روایت می نویسد

... لِأُدْخِلَ الْجَنَّةَ مَنْ أَطاعَ عَلِيّاً وَ إِنْ عَصَانِي وَ أُدْخِلَ النَّارَ مَنْ عَصَاهُ وَ إِنْ

أطاعني.... وَ هذَا رَمَرْحَسَنٌ وَ ذَلِكَ أَنَّ حُبَّ عَلَيَّ هُوَ الْإِيمَانُ الخَالِصُ (الكامِلُ وَ الإيمانُ الكامِلُ لا يَضُرُّ مَعَهُ السَّيِّئَاتُ). ⁽¹⁾ [منظور از این سخن آن است که گویی خدا می خواهد بگوید] «... تا به بهشت برم هر آن کس را که از علی اطاعت کند، اگرچه مرا نافرمانی کرده باشد و به آتش در افکنم کسی را که از علی سرپیچی کند، اگرچه مرا اطاعت کرده باشد...». و این رمز و نشانی نیکوست؛ زیرا بیان می دارد که دوستی علی نشانۀ ایمان کامل و خالص است و بدی ها و پلیدی ها هر چه باشند نمی توانند به ایمان کامل آسیب برسانند.

نقش علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان درِ حکمت نبوی و تعالیم روحانی وی چیزی است که همۀ مسلمانان با هر مکتب فکری بر اهمیت فراوان و ژرفای آن اتفاق نظر دارند. نقش او به عنوان یک سلحشور تنها یکی از عوامل متعدد سازندۀ شأن منحصر به فرد وی در شریعت اسلام است. نزدیکی آن حضرت در تمام جنبه ها به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و حکمت و قداست جاری از این نزدیکی از اهمیت بسیار بیش تری برخوردار است. تعریف پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از وی به عنوان درِ حکمت نبوی هم ظاهر توصیفی از رابطۀ علی علیه السلام و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در زمان خودشان دارد و هم ایفای نقش وی در ارتباط با وصایت و ولایت و رهبری را به اثبات می رساند.

پیوسته و سخت کوشانه در تلاش بودند تا آن چه را که ضروری و صحیح می دانستند، محقق کنند. او منظر قرآن، زبان حقیقی و گویای قرآن و حکم کننده به عدالت، امانت و صداقت است؛ علی قلبی عظیم دارد که در بردارندۀ علم به اولین و آخرین شریعت هاست.

قرآن با علی است یعنی قرآن همراه علی علیه السلام است در برکشیدن فضایل آن حضرت و نمودن رادمنشی ها و ارجمندی های او و گستراندن عظمت ها و والایی هایش. عامر شعبی می نویسد ما أَحَدٌ أَعْلَمَ بِمَا بَيْنَ اللَّوْحَيْنِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى بَعْدَ نَبِيِّ اللَّهِ مِنْ عَلیٍّ بنِ أَبي طالِبِ ⁽²⁾(پس از پیامبر کسی آگاه تر از علی بن ابی طالب نسبت به کتاب خدا که میان دو لوح است، نبود)؛ زیرا هر آن که ویژگی عمل در او

به کمال رسد و حالتی در او به اوج آن فراز آید؛ به واقع تبلور آن ویژگی و حالت و تجسّد متجسّد آن است.

آيات بيّنات خداوندی را باید در کتاب وجود علی بن ابی طالب علیه السلام قرائت کرد. روح قرآن و روح پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در علی علیه السلام به طور کامل نهادینه سازی شدند و این نهادینه سازی دو منبع وحی است که مسیر روحانی اسلام را تشکیل می دهد. حضرتش در میان صحابه پیشوای زاهدان و رستگاران بود. همۀ علما، فقها، بلیغان، قهرمانان جنگ ها، حکیمان و همۀ دوستداران اهل بیت پیامبر صلّی الله علیهم گرد وجود ذیجود او می گردند.

احمد بن حنبل درباره فضایل علی علیه السلام می گوید مَا اجْتَمَعَتْ لأَحَدٍ مِنَ الْفَضائِلِ بِالأسانيدِ الصِّحاحِ مَا اجْتَمَعَ لِعَليّ ⁽¹⁾(برای هیچ یک از صحابه آن قدر فضیلت جمع نشده که در علی جمع است و همۀ آن ها دارای سند صحیح هستند). جاحظ ⁽²⁾رهبر معتزله در این باره با احمد بن حنبل موافق است و می گوید لا يُعْلَمُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ مَتى ذُكِرَ السَّبْقُ فِي الإسلامِ وَ التَّقَدُّمُ فِيهِ وَ مَتى ذُكِرَتِ النَّخْوَةُ وَ الذَّبُ عَنِ الإِسْلَامِ وَ مَتى ذُكِرَ الْفِقْهُ فِي الدِّينِ وَ مَتى ذُكِرَ الزُّهْدُ فِي الْأُمُورِ الَّتِي يَتَناحَرُ النَّاسُ عَلَيْهَا، كَانَ مَذْكُوراً في هَذِهِ الْخِلالِ كُلّها، إِلَّا عَليُّ ⁽³⁾؛ (هیچ یک از اهل زمین شناخته نشده است که در سابقۀ اسلامی و دفاع از دین و فقه و زهد و فضایلی که مردم برای آن ها سر و دست می شکنند، به پای علی برسد).

ملازمت و هم صحبتی علی علیه السلام با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از همۀ یاران بیش تر بود. مولود کعبه از آغاز دوران کودکی در دامان رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم پرورش یافت و از سرپرستی و تعلیم نبوی بهره ها برد. دیگر اصحاب هنگام تشرّفشان به پیامبر، توفیق ملازمت و صحبت می یافتند. علی بن ابی طالب در تمام مدت شب و روز ملازم خدمت پیامبر اکرم بود؛ با احکام الهی آشنا می شد؛ اسرارش را می آموخت و می پرسید و پاسخ می شنید و پیامبر خود به سخن آغاز می کرد. از این رو امام، بزرگ ترین آیت الهی و رونوشت برابر با اصل از پیامبر شد.

پیامبر علی بن ابی طالب را به عنوان نزدیک ترین فرد به خود، برادر خود در دنیا و آخرت و نخستین گرونده به اسلام و داناترین، صبورترین و شجاع ترین افراد امت خود که از برترین یقین برخوردار است، دوست می داشت و حُبّ او را نیکی و حسنه، دشمنیاش را گناه و سیّئه و نگاه به او را عبادت می دانست.

او زبانش لبریز از حکمت بود و از چشمۀ وجودش علم می تراوید؛ و دادگستر بود و در حکم و قدرتش دادگری و راستی نمایان؛ فقیه ترین مردم بود که فقاهت در دین را از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرا گرفت و آن چه را که جبرئیل بر آن حضرت نازل کرده بود، به خوبی آموخت. صحابه هنگامی که کار دشوار می شد و در مسائلی می ماندند و می خواستند صحیح ترین نظریّه را به دست آورند، به علی علیه السلام روی می آوردند؛ زیرا پیغمبر صلّى الله علیه و آله و سلّم علوم و معارف را به او آموخت و برعهدۀ او گذارد و تنها مدعی این گونه علوم و تخصيصات امیرالمؤمنین علیه السلام بود که خود فرمود عَلَّمَني رَسولُ اللهِ أَلْفَ بابٍ يُفْتَحُ مِنْ كُلِ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ ⁽¹⁾(رسول خدا هزار باب علم به من آموخت که از هر باب آن هزار باب گشوده شود). این نشان از افضل و برتر بودن او بر دیگران دارد و همین تخصیص موجب برتری و اولویت اوست برای خلافت؛ او به عنایت الهی مسلط بر همۀ عوالم هستی است و چیزی از احاطۀ علمی آن حضرت مخفی نمی ماند.

امام علیه السلام نه تنها برای خود و ویژگی های وجودی خود بزرگ و بلندمرتبه بود، بلکه به خاطر خدا و با درخشش بی نظیر در عرصۀ زندگی و سخنان جاویدش برای تمام فرزندان آدم در روی زمین، جلیل القدر و با عظمت بود. از آن جا که حضرتش نسبت به قرآن کریم و سنت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و دقایق و جزئیات سیرۀ پیامبر احاطۀ کامل داشت، معاصران او کسی را فقیه تر و عالم تر از ایشان نسبت به همۀ امور شریعت نمی شناختند. از این رو در مسائل پیچیده ای که حل آن ها مشکلاتی را در برداشت، او را بهترین مرجع خود می دانستند و در همه مشورت ها به او مراجعه می کردند.

خط مشی و شیوۀ زندگی امام علیه السلام آکنده از حوادث بزرگ و افتخار آمیز است. بی تردید وی اَبَر مرد اندیشه، معنویت و بیان در همیشۀ تاریخ بشریت است. حضرت

فرمودند تَاللهِ لَقَدْ عُلِّمْتُ تَبليغ الرِّسالاتِ وَ إتمامَ العِداتِ و تَمامَ الكَلِماتِ ⁽¹⁾(به خدا سوگند، تبلیغ رسالت ها و تکمیل و عده ها و تمام کردن کلمات به من آموخته شده است).

این علوم از مشاهدات غیبی و حکمت های نهانی است که به کسی داده نمی شود، مگر کسی که نزد پیامبر شایستگی فراگیری اسرار الهی را داشته باشد. گسترۀ علم علی علیه السلام نیز همۀ موجودات نظام هستی را دربر می گیرد. ایشان مظهر علم فعلی خدای سبحان است، چنان که می فرماید إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ أَنَا عِلْمُ اللهِ ⁽²⁾(امیرالمؤمنین فرمود من علم خدایم)؛ چه فرمودند لَوْ كُشِفَ الغِطَاءُ ما ازْدَدْتُ يقيناً ⁽³⁾(اگر پرده ها کنار رود، ذره ای بر یقین من افزوده نشود). روشن است اگر پرده از چشمان ما گرفته شود، بسیاری از معارف را خواهیم دید. ولی کنار رفتن پرده ها تأثیری در علم و معرفت علی علیه السلام ندارد.

چنین است جایگاه مولا در معارف دین، یعنی شناخت کامل و شناساندن حقایق قرآن و آموزه های اسلام و گشودن راز و رمز حیات و آشکار کردن ناپیدای هستی.

از سعید بن مسیّب نقل است که «هرگز کسی [جمله] سَلُونی بر زبان نتوانست راند، جز علی بن ابی طالب». ⁽⁴⁾او پیوند با وحی بود و جانش سرشار از آگاهی های عِلوی. چنین است علی علیه السلام که دانش او گسترده است و فراگیرندۀ تمام ابعاد هستی و بیان کنندۀ تمامت حقایق نهفته و دست نایافتنی.

میخائیل نُعیمه - ادیب مشهور و نویسندۀ مسیحی معاصر لبنانی - در مقدمۀ كتاب الإمام على، تألیف جرج جرداق مسیحی لبنانی می نویسد

علی تنها در میدان جنگ قهرمان نبود، بلکه در همه جا قهرمان بود؛ در صفای دل، پاکی وجدان، جذابیت سحر آمیز بیان، انسانیت واقعی، حرارت ایمان، آرامش شکوهمند، یاری مظلومان و تسلیم بودن همیشگی در برابر حق و حقیقت. او در همۀ این میدان ها قهرمان بود من عقیده دارم علی بن ابی طالب بزرگ ترین شخصیت عربی پس از پیامبر است. هیچ یک از اصحاب ایشان چون او [علی علیه السلام] صفای بصیرت و بهره از حقیقت نداشتند و در ایمان

و ادب و علم و عمل، همپای او نبودند. من به یاد دارم که همیشه جُبران ⁽¹⁾از امام علی تجلیل می کرد و او را در مرتبۀ پیامبر می دانست. علی از بزرگان اندیشه و روح و سخن در همۀ زمان ها و مکان هاست. ⁽²⁾

على علیه السلام مکر و کید و زیرکی را شأن خود نمی داند و می فرماید وَ اللهِ ما مُعاوِيَةُ بِأَدهى مِنّي و لكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ وَ أَنَا أَمْرُؤٌ لا أُحِبُّ الْغَدْرَ. ⁽³⁾(به خدا سوگند! معاویه از من زیرک تر نیست. او خیانت کار و تبهکار است و من خیانت و عهدشکنی را دوست ندارم).

مقصود حضرت از جملۀ «معاویه از من زیرک تر نیست» آن است که او در زیرکی از من تواناتر نیست و این سخن را با سوگند به خداوند تأکید کرده و فرموده است «ولیکن او غدر می کند و گناه و فجور مرتکب می شود». آن بزرگوار شخصیتی بود که در جمیع اعمال خود از احکام دین و قوانین شریعت پیروی می کرد و از تدابیری مانند نیرنگ و پلیدی و مکر و حیله یا اجتهاد در برابر نصّ و تخصیص دادن عمومات احکام به کمک آرا و دیدگاه های خود و جز این ها که در شرع مجوزی ندارد، دوری می جست؛ اما دیگران از همۀ این وسایل استفاده می کردند و بر آن ها تکیه داشتند و به هر کاری دست می زدند، خواه موافق شرع باشد یا نباشد. دامنۀ بهره گیری از هر نوع وسیله و استفاده از هر مکر و حیله برای آن ها گسترده و آسان و برای علی علیه السلام سخت و مشکل بود.

او یار، همراه و همگام همیشگی پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و پیوسته پیگیر نزول وحی بوده و لزوماً پیوند مستحکمی با قرآن و مفاهیم آن داشته است. علی بن ابی طالب علیه السلام عالم به همۀ علوم و معارف الهی و برترین راهنما و هدایت گر انسان در فهم دین و تبیین کتاب الهی پس از پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم بهترین مرجع به شمار می رود.

ابن أبی الحدید در این زمینه بیانی زیبا و صریح دارد در قصائد «علویات سبع» (قصیده هفتم) می گوید

لَوْلاكَ أَصْبَحَ ثُلمَةً لا تُتَّقَى *** أَطْرافُها وَ نَقِيصَةً لَا تَكْمَلُ اگر تو نبودی رخنه ای در دین پدید می آمد که گسستِ آن هیچ جبران نمی پذیرفت و نقصانی که کمال نمی یافت.

ایشان امام بزرگی است که ارادۀ الهی و پرورش نبوی او را آماده ساخت تا با شیوۀ منحصر به فرد خود، امامی همیشگی در مسیر این جانشینی و ولایت عظیم باشد. او دین خالص را بر همه چیز ترجیح می داد و حق را می پذیرفت، هرچند سنگین و طاقت فرسا باشد. آن مرد الهی اجرای قانون خدا را اصل می دانست و اجازۀ تخطّی یا فرار از آن را به کسی نمی داد. مبارزۀ علی علیه السلام برای اجرای عدالت بود، آن هم مبارزه ای بی وقفه، بی تأخیر، شدید و بی گذشت. هیچ مصلحتی نمی توانست ارادۀ قاطع او را تحت تأثیر قرار دهد. عدالتش از عدالت محمدی سرچشمه می گیرد. در بیان تمامیت عدل و یگانگی شاخه های آن، یگانگی در اندیشه، در عمل و در روابط فردی و اجتماعی، یک الگوی جاودانۀ انسانی است. حضرت در دومین روزی که مسلمانان به عنوان خلیفه با او بیعت کردند، چنین فرمود «شما بندگان خدا هستید و مال، مال خداست که به طور برابر در میان شما تقسیم خواهد شد». ⁽¹⁾او بر اثر انگیزه های خلافت، این اندیشه را اعلام نکرد و به اجرای آن نپرداخت، بلکه این انگیزه در ذرّه ذرّه وجود او رسوخ کرده بود و با عملکرد او میان اندیشه و عمل هماهنگی داشت، چنان که رشد اعضای یک موجود سالم با تکامل طبیعی او هماهنگی دارد.

آن نفس آرام گرفته در جوار حضرت حق، به حکم آغاز و فرجامش، مناقب نبوت، مواهب رسالت، بلاغت وحی، خلوص ایمان، شجاعت مجاهد و علوّ نفس را به ارث برده بود. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره علی بن ابی طالب و خانوادۀ او هیچ سخنی جز به فرمان الهی و زبان وحی نگفته است. برای دانستن عظمت این خاندان و جایگاه برجسته آنان در اسلام، همین بس که خداوند هجده آیۀ

پیاپی (سورۀ «الانسان» را دربارۀ ایشان فرو فرستاده و در این آیه ها از فداکاری و خدادوستی این خانواده و مرتبۀ ایشان در بهشت سخن گفته است.

ارزش برتر زندگی و منزلت ها در گرو فضیلت هاست. هرکس خویش را مَثَل اعلای فضیلت سازد، می تواند به افتخار مقام برتر دست یابد. کسانی در پایین ترین مراتب جای می گیرند که از فضایل بی بهره اند یا رابطه ای ضعیف با فضایل و مکارم اخلاقی دارند. ارزش برتر زندگی در یک جامعه، فضیلت است و انسان در مقام یک انسان به مسئولیت خطیر خویش آگاهی دارد و در پرتو این مسئولیت با نهایت عشق و ایمان به وظایفش عمل می کند و در راه خدمت ایثارگرانه از خواسته ها و منافع خود چشم می پوشد و با باطل، به هر شکل و رنگی که درآید، می ستیزد.

زندگی با فضیلت در اسلام، زندگی توأم با تقواست. مراد از تقوا، فضیلت با عالی ترین معنای آن است. انسان متقی انسانی است که وجود خدا را دریافته و از امر و نهی او در هر کار و سخنی آگاهی دارد و خود را عضو زنده و فعالی می داند که باید در راه پیشرفت و رشد جامعۀ خود با نهایت ایمان و اخلاص بکوشد و تمام حرکات و سکنات او نمایانگر آداب و احکام شرع و در حقیقت جلوه گاه ارادۀ الهی باشد. روشن است که تقوا، ارزش برتر زندگی است و بدین جهت، معیار ارزش گذاری و قشربندی در طبقات جامعه از تقوا مایه می گیرد.

امام علیه السلام آیینۀ تمام نمایی است که چهرۀ نورانی انبیا را می توان در آن مشاهده کرد. نگاه به چهرۀ علی، نگاه به چهرۀ آدم، نوح، ابراهیم، یحیی، موسی، عیسی و محمد علیهم السلام است؛ او سنن الهی و سنن اولیا و انبیا را دارا بود. حضرت آن گاه که اسلام را تشریح می کند و رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم را می ستاید، می فرماید «من نور وحی و رسالت را می دیدم و نسیم نبوت به مشامم می رسید».

شامّه ای که نسیم غیبی را استشمام می کرد و در انبیا وجود داشت، در علی بن ابی طالب علیه السلام هم بود. حضرتش می فرمود «من لحظه ای در برابر فرمان خداوند و رهبری های رسول اکرم نایستادم و آن را رد نکردم، بلکه مطیع محض بودم».

او نوری که از نور محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم گرفته شده باشد، رشد کرد. سرشت روشن و فکر حساس او را قادر ساخت تا راه پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم را دنبال کند. زندگی وی برای مسلک و اهدافش بود و به همین دلیل دین محمد

صلّى الله عليه و آله و سلّم را اختیار کرد. امام علیه السلام از رشدش تحت دستور پیامبر و نفوذ و وابستگی به او در قالب سیرت عالیه اش سخن گفت. توانایی افکار ذهنی علی علیه السلام و یکی شدن زندگی اش با زندگی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را در حالی که ده ساله بود، قادر کرد تا مانند رسول خدا فکر کند. او توانست به نتیجه گیری منطقی دست یازد. می فرماید

و او (پیامبر خدا) هرگز از من حرف دروغ یا عمل اشتباهی ندید. خدا از زمان کودکی بزرگ ترین ملکش را موکل پیامبرش محمد کرده بود که او را در جادۀ پرهیزکاری راه ببرد و عالی ترین علوم اخلاقی جهان را به او بیاموزد. من هم او را دنبال می کردم مانند بچه ای که مادرش را دنبال کند. او عادت داشت که هر روز به من پند و اندرزی بدهد و به من دستور می داد که آن را به ذهنم بسپارم. او عادت داشت که هر سال گوشه نشینی در کوه حِرا اختیار کند و من با او بودم در حالی که هیچ کس دیگری نمی توانست او را ببیند. در سپیده دم دوران ظهور اسلام تنها یک خانه پناهگاه پیامبر خدا بود. [در آن خانه جز پیامبر] خدیجه بود و خود من که به عنوان سومین نفر نور وحی را می دیدم و بوی عطر پیامبری را استشمام می کردم. ⁽¹⁾

ضروری است که جانشین حقیقی و شرعی، خود به اندازۀ خلافت بزرگ باشد. خداوند هم علی علیه السلام را سهیم در امر پیامبرش قرار داد ولی بدون نبوت. پس شریک او در امر وزارت و وصایت شد. علی با این که می دانست نزد خدا و پیامبر چه مقام ارجمندی دارد، خضوع و خشوعش در برابر خدا و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از همه بیش تر بود و بیش از دیگران به امر پیامبر عمل می کرد و از نهی او خود را باز می داشت و در امر خدا بسیار کوشا بود و از ملامت احدی نمی هراسید.

این امر برای هر کس که تاریخ زندگی امام علیه السلام را بررسی کند، به وضوح و روشنی نمایان است و در این ویژگی ها او بر همۀ اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم برتری داشت.

بسیار کسان بودند که در کارها اظهار نظر می کردند و با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم گفت و گوها و بحث ها و جدال ها داشتند و بر او خرده می گرفتند. گویا اطاعت از اوامر و نواهی پیغمبر را تنها در امور شرعی و عبادی محدود می دانستند؛ اما

در امور مربوط به مسائل اجتماعی و امور عمومی، ضرورتی در اطاعت از پیغمبر صلى الله عليه و آله و سلّم حس نمی کردند. در این موارد به افکار خود تکیه داشتند و هرچه را خودشان درست تشخیص می دادند، به آن عمل می کردند. یکی از آن ها عمر بن خطّاب است که به کلی صلح حُدیْبیّه ⁽¹⁾را قبول نداشت و به شدت انکار می کرد. مخالفت عمر در صلح حدیبیّه از مسلّمات تاریخ است. به شهادت تاریخ، صلح حدیبیّه براساس پیش بینی های پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و وعده های قرآنی

برکات زیادی برای مسلمانان در پی داشت. به گفتۀ مورخان در صدر اسلام فتحی عظیم تر از فتح حدیبیّه صورت نگرفت؛ زیرا در پرتو آن، آتش جنگ فرو نشست و دعوت به اسلام رواج گرفت و اسلام در سراسر جزیرة العرب گسترش یافت. از مهم ترین فواید این صلح، زمینه سازی برای فتح مکه بود که مدت کوتاهی پس از صلح حدیبیّه به وقوع پیوست.

به یقین یکی از مؤثرترین عوامل پیشرفت اسلام، حلم و بردباری رسول الله بود. حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم در جریان صلح حدیبیّه در مقابل مشرکان مکه و نیز گستاخی برخی از مسلمانان، حلم و بردباری و متانت عجیبی از خود نشان داد و همین عظمت اخلاقی و بزرگواری و بزرگواری سبب نشر اسلام و زمینۀ نفوذ آن در دل های مشرکان و اهل مکه شد و مقدمات فتح مکه را به فضل خداوند فراهم آورد.

هدف رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم رساندن افراد بشر به عالی ترین مقام شامخ انسانی بود و با چنین هدف و چنان مردمی، صدمات زیاد و گرفتاری های فراوان نیز سر راه ایشان بود. بنابراین باید از همۀ پیامبران، حلم و بردباری بیش تری می داشت و حقیقت هم چنین است. او همیشه برای کافران و مشرکان از خداوند متعال طلب هدایت و رحمت می کرد.

مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام بیش از آن است که به وصف آید یا افکار کوتاه بشر احصای آن تواند کرد. هر چه در این باب گفته اند، قطره ای است از دریا. آنان که در شرح حال آن حضرت و ذکر مناقب و مکارم او کتاب نوشته اند، مجهولی را معلوم نکرده و پنهانی را آشکار نساخته، بلکه صفای جبلّت و پاکی فطرت خویش را ظاهر نمودند. پیمان صلحی که در سال ششم هجری بین حضرت محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم و مشرکان مکه (قریش) امضا شد و در سورۀ فتح به آن اشاره شده است؛ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مبيناً فتح (48): 1.

به قول جلال الدین محمد مولوی

مادح خورشید مداح خود است *** که دو چشمم روشن و نامُرمَد است

مدح تعریف است و تخریقِ حجاب *** فارغ است از شرح و تعریف آفتاب

قرآن کریم معجزۀ جاویدان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و گواه صدق و دعوتش و شاهد رسالت نبوی است. آموزه های قرآن آینۀ تمام نمای حق است. قرآن کریم

به صراحت، علی علیه السلام را گواه رسالت و مآلاً معجزۀ نبوی و فرایند مانندناپذیر آموزه های قرآنی می داند و يَقولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ ⁽¹⁾(کافران)می گویند که تو پیامبر نیستی، بگو خدا و هر کس که از کتاب آگاهی داشته باشد، به شهادت میان من و شما کافی است).

قرآن کتابی عزیز است وَ إِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ... ⁽²⁾همۀ معارف و مطالب آن بر استوارترین پایۀ ممکن بنا شده است، برای هدایت مردم ارزش های حقیقی را آورده. قرآن حاوی آموزش ها و معارفی است برای فرا کشیدن افراد به سوی خدای عزیز که مبدأ عزت می باشد، و آن راهنماست و به بهترین سبیل هدایت می نماید.

علم قرآن از مصدر رحمانیت خدا و از رحمت بی انتهای حق نشئت گرفته، تعلیم آن هم از عالی ترین نعمت های الهی است. در سورۀ «الرَّحمن» که همهٔ نعمت های مادی و مجرد را برمی شمارد، در صدر آن ها از تعلیم قرآن یاد می کند و برای یاد کردن از آن، خود را به نام زیبای «الرَّحمن» ⁽³⁾می خواند. هدف از نزول قرآن رشد انسان است. می خواهد بشر در پرتو قرآن از ظلمت ها به سوی نور حرکت کند.

جایگاه والای علی علیه السلام در شناخت قرآن و آگاهی گستردۀ آن بزرگوار از معارف کتاب الهی آن چنان شهرۀ روزگار بود که هیچ گونه انکاری را برنمی تابید. قرآن بیانگر چهرۀ حقیقی علی علیه السلام و شخصیت آن امام والامقام است و آن حضرت مفسّر بی بدیل و حق نمای قرآن؛ داناترین مسلمان به تنزیل و تأویل کتاب الهی و باب مدینۀ دانش و جداکنندۀ حق و باطل و سرآمد و پیشوای مفسران قرآن است.

ابن عباس نیز در این باره گفته است «آن چه در فضیلت علی در قرآن آمده، دربارۀ هیچ یک از افراد نازل نشده است. در مدح و ستایش او بیش از سیصد آیه نازل شده است». ⁽¹⁾خداوند در قرآن در مواردی اصحاب پیامبر را مورد سرزنش قرار می دهد، ولی علی را جز به مدح و نیکی ذکر نمی کند. ⁽²⁾

تبیین ها و توضیح های علی از قرآن و دربارۀ قرآن بس شکوهمند است و ارجمند. آن حضرت در این خصوص می فرماید «در سینه دانشی سرشار دارم که رسول الله آن را به من آموخته است و اگر برایش فراگیرانی می یافتم که به درستی حق آن را می گزاردند و بدان گونه که از من شنیده بودند گزارش می کردند، اندکی از آن را به ایشان می سپردم و آنان به دانشی عظیم دست می یافتند». ⁽³⁾

ابن أبى الحدید در القصائد السّبع العلويّات (قصیده هفتم) چنین سروده است

و قُلِ السَّلامُ عَلَيْكَ يا مَوْلَى الْوَرى *** نَصْاً بِهِ نَطَقَ الْكِتَابُ الْمُنْزَلُ

و بگو درود بر تو ای مولا و سرور جهانیان، ای که کتاب فرو فرستادۀ الهی در ولایت تو آشکارا سخن گفته است.

و خِلافَةً مَا إِنْ لَهَا لَوْ لَمْ تَكُنْ *** مَنصُوصَةً عَنْ جِيدِ مَجْدِكَ مَعْدِلُ

و به خلافتی که اگر بر آن نصّی نیز نبود، باز سزاوار نبود که خلعتِ آن را (که زیبندۀ تو بود) از دوشِ مجدِ تو برگیرند.

عَجَباً لِقَوْمٍ أَخَّرُوكَ وَ كَعْبُكَ الْعالي *** وَ خَدُّ سِواكَ أَضْرَعُ أَسْفَلُ

در شگفتم از گروهی که تو را از حقت بازداشتند، حال آن که قدمگاهِ تو والاست و رویِ جز تو، خوار و پست است.

شمارش فضایل علی علیه السلام، آن یگانۀ روزگار و اعجاز بزرگ، او که با حق است و حق با او، و با قرآن است و قرآن با او، کاری محال می نماید.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود

لَوْ أَنَّ الأَشْجَارَ أَقلام وَ الْبَحْرَ مِدادٌ وَ الْجِنَّ حُسّابٌ وَ الْإِنْسَ كُتابٌ مَا أَحْصَوا فَضائِلَ عَلِي بْنِ أَبِي طَالِبٍ. ⁽¹⁾(اگر تمام درختان عالم قلم شوند و دریاها مرکب و جن ها حسابگر و تمام افراد انسان نویسنده و کاتب، نتوانند فضایل علی بن ابی طالب را به شمار آورند. هم چنین فرمود

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي جَعَلَ لَأَخِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَضَائِلَ لَا يُحْصِي عَدَدَهَا غَيْرُهُ فَمَنْ ذَكَرَ فَضيلَةً مِنْ فَضائِلِهِ مُقِراً بِهَا غَفَرَ اللهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ. ⁽²⁾(خداوند برای برادرم علی بن ابی طالب فضایلی قرار داده است که جز خدا هیچ کس از تعداد آن ها آگاه نیست. پس هر کس فضیلتی از فضایل او را ذکر کند و بدان اقرار و اعتراف داشته باشد، خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد). ابوالقاسم بلخی می گوید بسیاری از محدثان از اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به اتفاق روایت کرده اند که «ما در عهد پیغمبر منافقان را جز به دشمن داشتن علی بن ابی طالب نمی شناختیم». ⁽³⁾

ابن أبى الحدید می گوید اخبار صحیح که محدثان در صحت آن ها شک و تردید ندارند، بر این معنا اتفاق نظر دارند که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود «یا علی! جز منافق تو را دشمن و جز مؤمن تو را دوست ندارد». ⁽⁴⁾

ابونصر سرّاج طوسی پس از ذکر روایتی از علی علیه السلام دربارۀ ایمان می گوید اگر این سخنان از ایشان باشد - که هست - ⁽⁵⁾وی اولین کسی است که در باب مقامات و احوال سخن گفته است. ⁽⁶⁾

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم دربارۀ حضرتش فرمود أَنْتَ أَخِي وَ صَاحِبِي ⁽⁷⁾

(تو برادر و یاور من هستی). پیروی از وی موجب وصول به بهشت و مخالفت با او موجب دخول در آتش است؛ زیرا صفت قَسيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ به علی علیه السلام اختصاص یافته است. پیامبر اکرم صلّى الله عليه و آله و سلّم و علی علیه السلام به حَسَب مقام روحانی و مرتبۀ نورانی شان، یکی محسوب می شوند که فرمودند أَنَا وَ عَلَيٌّ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ وَ سَائِرُ النّاسِ مِنْ شَجَرٍ شَتّی ⁽¹⁾(من) و علی از یک ریشه ایم و بقیۀ مردم همه از ریشه های دیگر).

آن حضرت از تمامی ناپاکی ها برکنار است، هارون امت است، دست او در عدالت چون دست پیامبر است، او همراه حق است که هیچ یک از آن ها از دیگری جدا نمی شود.

نبوت ارتباط خاص خداوند با بعضی از افراد بشر است و انتخابی از طرف خدا از میان افراد بشر. نبوت مانند عبادت و وکالت جنبۀ عمومیت ندارد؛ اما همگان می توانند از نبوت «نبی» و رسالتِ «رسول» بهره مند شوند. پیامبر به علت آراسته بودن به دیبای نبوت، مقامی خاص دارد که باعث امتیازش بر علی علیه السلام است. علی مرد الهی بی نظیری بود که براساس دستورهای الهی و وحی ربوبی می زیسته و هواهای نفسانی و امیال شخصی در او راه نداشته است.

آن حضرت در سراسر زندگی خود، جز به حق و عدالت دل نسپرد و هرگز در راه برپایی حق کوتاهی روا نداشت؛ او با حق می چرخید و پس از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم حق جلوه ای کامل تر از علی علیه السلام نداشت؛ رفتار حق مدارانۀ علی در رسالت پیامبر بر کسی پوشیده نبود. او بر مدار حق می گشت و حق از ویژگی های شخصیتی آن حضرت بود.

میل به حق و عمل به حق است که انسان را به بقا می رساند و چون پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به حق و در مسیر حق است؛ وصی و جانشین او هم حق است هُوَ الَّذى أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى و دينِ الْحَقِّ ⁽²⁾(او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین با حق فرستاده است).

دین حق همان است که همراه پیامبر فرستاده شد و سرانجام آن را به مرحلۀ

نهایی غلبه بر دیگر ادیان می رساند لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلَّه ⁽¹⁾تا او را بر همۀ دین ها پیروز گرداند.

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود اَلحَقُّ مَعَ عَلَيَّ وَ عَلَيٌّ مَعَ الْحَقِّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُما دارَ ⁽²⁾(حق با علی و علی با حق است؛ هر جا علی باشد، حق نیز همان جاست). این حدیث را عامه و خاصه روایت کرده اند؛ و نیز فرمود اَللَّهُمَّ أَدِرِ اَلْحَقَّ مَعَهُ حَیْثُمَا دَارَ ⁽³⁾(خدایا! حق را با علی بگردان هر کجا که علی بگردد). علی علیه السلام به تمام معنا مظهر کامل و آیینۀ تمام نمای حق بود؛ چون شخصیت آن حضرت فانی در حق بود؛ نور حق در او دیده می شد. کامل ترین و عالی ترین مقام انسان همان مقام شامخ عنداللهی شدن اوست یعنی به جایی برسد که به جز خدا نبیند و نخواهد. حضرتش جلوۀ اَتَمّ و مظهر کامل حق بود؛ و وجودش هماره با حق و حقیقت پیوندی دائمی داشت. به عبارت دیگر، اگر حق در قالب و هیکلی محسوس جلوه می کرد، همانا قالب و پیکر علی علیه السلام بود. بنابراین جای شگفتی نیست که دوستی علی ایمان و دشمنی با او کفر باشد. هر مذاقی نمی تواند حق را بپذیرد و بسیاری از مردم سازش ناپذیری در برپایی حق را خوش نمی داشتند. پس جای شگفتی نیست اگر انبوه مردم از امیرالمؤمنین علی علیه السلام روی بگردانند هم چنان که از حق روی گرداندند.

حق از اسماء یا صفات خداست و ملاک جهان و آفرینش. علی بن ابی طالب علیه السلام همه چیز را برای حق می خواست و جز با حق با چیز دیگری نبود. وی در مقام حق از همه چیز حتی برادران خود گذشت. عقیل بن ابی طالب را برای این که فزون تر از حق خود از بیت المال می خواست، از خود براند. ریاست بر مردم و خلافت ظاهری در نظرش قیمت نداشت و به فرمودۀ خودش از کفشی که وصله می زد، بی مقدارتر بود، مگر آن که در ریاست و خلافت، حق را پایدار کند و باطل را از بیخ و بن براندازد. او سخن نگفت مگر برای حق و از گفتن دم فرو نبست مگر برای حق

و به پا نخاست، مگر برای حق و خانه نشین نشد، مگر برای حق.

آن چه مهم است این است که امیرالمؤمنین علیه السلام معیار حق و حقیقت معرفی شده است نه این که برای شناخت حق معیاری خارج از آن حضرت موجود باشد. بنابراین معیار دریافت و پرداخت حق و باطل می باشد.

اگرچه علی پیامبر نیست؛ اما اخلاق او نبوی است. او تمام ویژگی ها و خصلت های پیامبر را دارا بود. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم خطاب به علی علیه السلام فرمود یا عَليّ لا يُحِبُّكَ إِلَّا مُؤْمِنٌ وَ لا يُبْغِضُكَ إِلّا مُنافِقُ ⁽¹⁾(يا على! دوست نخواهد داشت تو را مگر مؤمن و دشمن نخواهد داشت تو را مگر منافق).

وقتی از احمد بن حنبل دربارۀ حديث يا عَليُّ أَنْتَ قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ ⁽²⁾پرسیدند، در جواب به حدیث بالا اشاره کرد و اظهار داشت که وقتی حبّ و بغض او نشانۀ ایمان و نفاق باشد، تقسیم کنندۀ بهشت و دوزخ هم خواهد بود. ⁽³⁾

مراد از حبّ و بغض تنها عواطف روانی نیست، بلکه با شناخت امتیازات انسانی، وقتی کسی واجدین آن ها را دوست داشته باشد، از او پیروی می کند و با کسی که آن امتیازات را ندارد، دشمن خواهد بود. دارا بودن صفاتی مانند طهارت، احسان، تقوا، توکل، عدل صبر پیروی از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و مجاهده که صاحبان آن ها در قرآن محبوب خداوند شمرده شده اند، جز از چشمه سار ایمان و باور قلبی به خداوند نشئت نمی گیرد.

دوری او از دیگران بر پایۀ برکناری از چشم داشت ها و نیالودگی است و نزدیک شدنش به افراد از روی نرمش و رحمت. منزلت و مقام علی بن ابی طالب در اسلام و در پیشگاه رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم بالاتر و برتر از دیگران است.

امتیازات برتری و والایی مقام و مرتبهٔ او در پیشگاه پیامبر منحصر به فرد است. آن حضرت نخستین کسی است که پیامبر را تصدیق کرد و به او ایمان آورد. آیا در بین تمام جهانیان کسی هست که بعد از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فضایلی هم چون فضایل علی علیه السلام را داشته باشد که پایه های شخصیت منحصر به فرد

او را تشکیل دهد و از عظمت و بزرگواری و اشتهار به جایی برسد که زبان از بیانش عاجز باشد و از شمارشش ناتوان؛ او شخصیتی است که جهانیان دربارۀ او واله و حیران اند؛ او چنان است که صفات متضاد در او گرد آمده اند و مردمان دربارۀ او

چندین دسته و به دوستان افراطی و دشمنان افراطی تقسیم شده اند؛ چنان که حضرتش می فرماید لَيُحِبُّني أقوامٌ حَتَّى يَدْخُلُوا النّارَ في حُبِّي وَ يُبْغِضُنِي أَقْوامٌ حَتَّى يَدخُلُوا النّارَ في بُغْضي ⁽¹⁾(گروهی مرا آن قدر دوست دارند که به خاطر افراط در دوستیام به دوزخ در آیند و گروهی آن قدر مرا دشمن دارند که بر اثر افراط در دشمنی ام به دوزخ می روند). حضرت از یقین و حق مداری خود سخن می دارد.

محمود عقاد پس از نقل کلام امام علیه السلام می گوید

چقدر آن امام بزرگوار دربارۀ افراط دوستان و دشمنانش راست سخن گفته است؛ زیرا دوستی برخی از افراد نسبت به او به مرحله ای رسید که کافر شدند و او را تا مرتبۀ الوهیت بالا بردند و در مقابل، دسته ای از خوارج افراطی را می بینیم که او را کافر می دانند و از او می خواهند که در پیشگاه خدا از گناهی که مرتکب نشده، توبه کند.

... می گوید در تاریخ قهرمانانی که مورد حُب و بغض قرار گرفته اند، به جز علی کسی دیده نشده که گروهی بگویند او خداست و گروهی او را کافر و دور از رحمت بدانند. ⁽²⁾

صفیُّ الدین حلّی که در قرن هشتم می زیسته، دربارۀ علی بن ابی طالب علیہ السلام می گوید

جُمِعَتْ فِي صِفاتِكَ الأَضدادُ *** وَ لِهَذَا عَزَّتْ لَكَ الْأَنْدَادُ ای علی! در ویژگی های تو متضادها گرد آمده اند و به همین سبب همتایان تو نایاب اند.

زاهِدٌ حَاكِمٌ حَلِيمٌ شُجاعٌ *** فاتِكُ ناسِكٌُ فَقِيرٌ جَوادُ هم زاهدی و هم فرمان روا، هم بردباری و هم دلاور، هم مهاجم میدان نبردی و هم عبادت گر شب، هم تهی دستی و هم بخشنده!

شِيَمٌ مَا جُمِعْنَ فِي بَشَرٍ قَطُّ *** وَ لَا حَازَ مِثْلَهُنَّ الْعِبَادُ ⁽³⁾

خصلت هایی که هرگز در انسانی فراهم نیامده و هیچ یک از انسان ها بدان دست نیافته است.

سید شریف رضی دربارۀ شخصیت علی بن ابی طالب علیه السلام در مقدمۀ نهج البلاغه می نویسد

از فضیلت های شگفت آور، ممتاز و بی همتای علی علیه السلام این است که اگر کسی در گفتار او در خصوص پارسایی و موعظت و بازداشتن از دنیا و پرداختن به آخرت بنگرد و نداند این فقره ها گفته و توصیه و فرمان چنین

انسان والایی است که گردن ها در طاعتش خم است و حکمش بر همه مسلّم؛ بی هیچ گمان آن را سخن زاهدی داند گوشه نشین و عابدی خلوت گزین، در به روی خود بسته و در گوشۀ خانه ای به عزلت نشسته یا از شهر و مردمش بریده و در دل کوهی خزیده که جز نفس خود آوازی نشنود و جز جُنّۀ خویش کسی را نبیند؛ و هرگز نپذیرد که این عبارت ها گفتۀ رزم آوری است که با تیغ آهیخته در میدان ستیزد و با دلیران در آویزد، سرها بیندازد و تن ها به خاک و خون آمیزد و از کارزار بازگردد در حالی که از شمشیر او خون روان است؛ خونی که از دل کشتگان است. با این همه در چنین حالی، او پیشوای از دنیا گذشتگان است و قُدوۀ اولیا و برگزیدگان. این فضیلت های اعجاب انگیز و این خصوصیت های لطف آمیز تنها در اوست که صفت های ضد یکدیگر را در هم فراهم کند و ناسازوارها را باهم سازواری دهد. ⁽¹⁾

سخن واضح است و درک آن تلاش چندانی نمی خواهد. چه بسیار کسان که دربارۀ حضرتش سخن گفته اند و هر یک در رشتۀ خود، با ذوق و قریحۀ سرشار به امام علیه السلام درود فرستاده و او را ستوده اند. خاورشناسانی که شیفتۀ کمالات او شده اند، بارون کارادوفُو (دُووُو) (1952-1867م)، محقق فرانسوی است که علی علیه السلام را چنین ترسیم می کند «آن قهرمان دردمند و یکه سوار عارف و امامی که دارای روحی آرام بود و در ژرفنای آن راز کیفر پروردگار نهفته». ⁽²⁾

انسانیت امام علیه السلام معجزۀ نسل ها در گذر عصرها و دوره هاست؛ وی طولانی ترین زنجیر صفات کریمه را در خود تجلی بخشیده است، لذا ایشان مظهر قدرت، اراده،

شجاعت، قهرمانی، عقل، معرفت، حق و عدالت در اوج کمال انسانیت است.

ابن أبى الحدید صفاتی را برای علی بن ابی طالب بر می شمارد

وَ كَانَ لَطِيفَ الْحِسَ، نَقِيَّ الْجَوْهَرِ، وَ ضَّاءَ النَّفْسِ، سَليمَ الذَّوْقِ، مُسْتَقِيمَ الرَّأْي، حَسَنَ الطَّرِيقَةِ، سَريعَ الْبَدِيهِةِ، حَاضِرَ الْخاطِرِ، حُوَّلاً قُلَّباً عارِفاً بِمُهِمّاتِ الْأُمورِ و إصداراً و إيراداً. ⁽¹⁾ و او نرمخو، پاک نهاد، روشن ضمیر، خوش ذوق، درست اندیش، نیک منش، حاضر جواب و بدیهه گو و سریع الذهن بود. وی بصیرت مداری چاره اندیش و آگاه از منشأ و جریان وقایع بود و راه وارد شدن به امور مهم و خارج شدن از مشکلات را به خوبی می دانست.

سِرپِرسی سایکس، مورخ و خاورشناس انگلیسی دربارۀ علی علیه السلام می نویسد او از میان خلفا به شرافت و بزرگواری و علوّ نفس مشهور بود و به غایت مراقب حال زیردستان خود؛ القائات نمایندگان و کارگزارانش در او تأثیری نداشت و به نظرات ایشان ترتیب اثر نمی داد؛ با حریف غدّار و مکار خود، یعنی معاویه هرگز قابل مقایسه نبود. معاویه برای مقاصد خود بدترین جنایات را مرتکب می شد و از هر وسیلۀ نادرست برای پیشرفت کارش بهره می گرفت؛ امّا امیرالمؤمنین علیه السلام فوق العاده دقیق و سخت گیر بود؛ به گونه ای که دقت ها و مراقبت های حضرتش در مورد دین و امانت، باعث شده بود اعراب حريص که تمام دو امپراتوری را غارت کرده بودند، از او ناراضی باشند. صداقت، صحّت، عمل، ریاضت و عبادت از روی صدق و خلوص، وارستگی و آداب و خصال نیکوی بیرون از وصف آن امام همام چهره ای ستودنی از او ساخته بود. این که ایرانیان او را صاحب مقام ولایت و سرپرست حقیقی و مربی الهی می دانند، عقیده ای قابل تحسین و شایان تمجید است هرچند مقام و مرتبۀ او به مراتب بالاتر و والاتر از این هاست. ⁽²⁾

همه به او دل بستند که او دلباختۀ حق بود با رویی بس استوار. این امام ناجی تنها برای نجات مؤمنان دین محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم نیامده، بلکه نجات بخش تمامی اقوام و ملت هاست.

ابن أبی الحدید در وصف مقام والای حضرتش درماند و چنین سرود

أنَا فِي مَدِيحِكَ أَلْكَنُ لَا أَهْتَدِي *** وَ أَنَا الخَطِيبُ الهرزي المِصْقَعُ ⁽¹⁾ زبان من از ذکر ثنا و ستایش تو عاجز است، با این که من همان سخنور سخن پرداز زبردستم.

اگر کسانی بخواهند از عظمت و شخصیت علی علیه السلام سخن بگویند، باید هم سطح او باشند؛ اما حضرتش ذاتی والا و جایگاهی بالاتر از افق بشری داشت که به عوالم و جهان ملکوت متصل بود. اگر دقیق بنگری، او را مشابه انبیا و بالاتر از مخلوق و پایین تر از خالق می یابی که بشر نمی تواند او یا خصوصیات و امتیازاتش را جز در مقام یک ناظر آگاه درک کند؛ که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در مورد او فرمود

«ای علی! کسی جز من و تو خدا را نشناخت و ما را نیز کسی جز خدا نشناخت».

وَ عَلَى افْتِتَانِ الْوَاصِفِينَ بِوَصْفِهِ *** يَفْنَى الزَّمَانُ وَ فِيهِ مَا لَمْ يُوصَف ⁽²⁾

وصف کنندگانش چنان شیفته و مجذوب وصف کردنش می شدند که زمان از دست می رفت و چیزی از او وصف نمی شد.

على علیه السلام قهرمان همۀ ارزش های انسانی و نمودار صفات یزدان و جلوۀ اَتمّ و مظهر کامل حق و نشانۀ لیاقت و کفایت و کیاست است؛ او دست نیرومند پروردگار یکتا و همواره روشنی بخش دل های امیدوار است؛ دوستی او ایمان و دشمنی با او کفر است. نه تنها روح بزرگ و سیرت شگفت انگیز و عقل بلندپرواز

علی علیه السلام بزرگان جهان را حیران کرده، بلکه صورت ظاهر و جمال بیرون ایشان نیز دل ها را شیفته خود کرده و دلباختگان همی خواهند بر حلیت و شمایل ایشان نیز وقوف یابند. ولی رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود يا عَلَيُّ ! ما عَرَفَكَ إِلاَّ اللهُ وَ أَنَا ⁽³⁾(یا على! غیر از خدا و من، هیچ کس تو را نشناخت). معرفت چنین انسان کاملی جز برای خدا و رسول خدا برای هیچ انسان دیگری مقدور نیست.

آئینۀ آداب

رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود يَا عَلِيُّ لا يَعرِفُكَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنا ⁽¹⁾(تو را جز خدا و من کسی نشناخت).

نوشتن یا گفتن دربارۀ علی علیه السلام کاری است بس دشوار. او کسی بود که به عدالت و اخلاق پسندیده عشق می ورزید؛ با گفتار و کردار خود سیرت پیامبر را زنده نگاه داشت؛ انسانی که نور وحی و رسالت را می دید و بوی نبوت را استشمام می کرد و ناله های شیطان را به هنگام نزول وحی بر پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله

و سلّم می شنید؛ حضرتی که شمس برای احترام به او به امر رسول خدا غروبش را به تأخیر انداخت. یکی از وقایع شگفتی که در پایان خیبر صورت گرفت، واقعۀ ردّ الشمس است. ⁽²⁾

اَلسّلامُ عَلى مَنْ رُدَّت عَليهِ الشَّمسُ حينَ َتوارَتْ بِالْحِجَابِ (مفاتیح الجنان، زیارت هفتم).

او قاصر است.

تمامی ویژگی ها و خصلت های انسان آرمانی در وجودش جمع بود؛ زیرا او در جنگ ها یک قهرمان شجاع؛ در مشورت یک انسان حکیم و نیز یک خطیب بلیغ بود که انتهای بلاغت به او ختم می شود او دوستی بسیار راستگو و حتی با سرسخت ترین دشمنان خود نیز انسانی با شهامت بود. امام علیه السلام می خواست در همۀ حرکات و رفتارهایش به اخلاق و آداب خداوند متعال متخلق و متصف گردد.

آنان که گفته اند خدا را به علی شناخته اند چه تمام و نیکو گفته اند.

إِنَّ عُمَرَ دَخَلَ مَسْجِدَ رَسُولِ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ يَوْمًا وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طالِب عَلَيْهِ السَّلامُ واقفاً بَيْنَ يَدَيِ النَّبيَّ صَلّي الله عَلَيْهِ وَآلِهِ وَ سَلَّمَ، وَ قَالَ عُمَرُ «يا رسولَ اللَّهِ إِنِّي سَأَلْتُ أَبَاذَرٍ عَنْكَ فَأَعْلَمَني أَنَّكَ فِي الْمَسْجِدِ»، فَقُلْتُ «وَ مَنْ عِنْدَهُ؟» قَالَ «رَجُلٌ لا أَعْرِفُهُ» وَ هَذا عَليُّ. وَ قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ «صَدَقَ أَبُوذَرٍ يا عُمَرُ. وَ اللهِ يا عُمَرُ هَذا رَجُلٌ لا يَعْرِفُهُ إِلَّا الله و و رَسُولُهُ». ⁽¹⁾ روزی عمر وارد مسجد رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم شد و دید علی علیه السلام رو در روی پیامبر نشسته است. به پیامبر عرض کرد «من هم اکنون از ابوذر سراغ شما را گرفتم». گفت «پیامبر در مسجد است». پرسیدم «کسی نزد ایشان هست؟» گفت «مردی نزد پیامبر بود که من او را نشناختم و اینک می بینم علی نزد شماست!» پیامبر فرمود «ابوذر راست گفته است، به خدا سوگند ای عمر! این علی مردی است که جز خدا و پیامبرش کسی او را نشناخته است».

او از نظر جسمی در سایۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم زندگی می کرد و از نظر روحانی همۀ درخشش انوار ملکوتی پیامبر را جذب خود می کرد، که هم بر اهمیت نافذ و دست نایافتنی تعالیم بنیادی و هم بر درخشندگی شخصیتی وی دلالت دارد؛ نخستین ایمان آورنده به اسلام و حضرت محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم است؛ او عالم به همهٔ علوم و معارف الهی و برترین راهنما و هدایت گر انسان و در فهم دین و تبیین کتاب الهی پس از پیامبر اکرم بهترین مرجع است. خداوند فضیلتی را در میان خلق خویش قرار نداده است مگر این که همۀ آن ها را در حضرتش جمع نموده است. پیامبر فرمودند «برای دیدن علم آدم؛ تقوا يا فهم

نوح؛ حلم ابراهیم؛ زهد یحیی؛ جمال یوسف؛ هیبت موسی و عبادت عیسی باید در علی بن ابی طالب نگریست». ⁽¹⁾

ایثار آن حضرت در ماندگاری نام و نشان اسلام نقش بنیادین داشت. ذکر فضایل او تنها از عهدۀ عرشیان بر می آید و مانندی برای او جز محمد بن عبدالله صلّى الله علیه و آله و سلّم نمی توان جست وجو کرد. فضایل و مناقب علی بن ابی طالب علیه السلام سرآمد همۀ مناقب است.

بنابر اعتقاد شیعه، امام علیه السلام (و فرزندان معصوم آن حضرت) از هرگونه اشتباه و گناهی معصوم اند و این بر پایۀ حکمت الهی استوار می شود. اما دیگران در هر مرتبه و مقامی که باشند، احتمال وقوع خطا و لغزش در گفتار و کردارشان وجود دارد.

در گفت وگوی میان حُرّه - دختر حلیمه سَعدیّه - با حجاج بن یوسف ثقفی، برخی از مستندات قرآنی برتری و شرافت علی علیه السلام بر پیامبران پیشین آمده آئینه آداب است. هنگامی که حُرّه، دختر حلیمه سَعدیّه و مادر رضاعی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بر حجاج بن یوسف وارد شد، از چگونگی ورود و بی اعتنایی او به دستگاه دانست که یک بانوی عادی نیست. پس از اندکی تأمل پرسید

«حُرّه دختر حلیمه، تویی؟» در پاسخ گفت فَراسَةٌ مِنْ غَيْرِ مُؤْمِنٍ ⁽²⁾(هوشمندی از غیر مؤمن تعجب دارد).

حجاج گفت «خدا تو را آورد. من مدت هاست در انتظار دیدار توام. به من گفته اند تو معتقدی که علی افضل اصحاب پیغمبر است و تو علی را بر ابوبکر و عمر و عثمان ترجیح داده و برتر دانسته ای».

حُرّه گفت «به شما دروغ گفته اند، زیرا عقیدۀ من دربارۀ امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب بیش از این است که تنها او را بر اصحاب ترجیح دهم، بلکه او را از برترین آن ها نیز برتر و بالاتر و والاتر می دانم».

حجاج گفت «مقصود خود را واضح تر بگو! افضل از اصحاب پیغمبر کیست؟»

گفت «کسان بسیاری هم چون آدم، نوح، ابراهیم، داود سلیمان، موسی و عیسی».

حجاج گفت «وای بر تو که علی را تنها افضل اصحاب ندانستی، بلکه او را در ردیف انبیا نام بردی و برتر از آنان شمردی. اگر دلیلی واضح و برهانی قاطع بر این ادّعای خود نیاوری، تو را خواهم کشت».

حرّه در پاسخ وی با استناد به آیات قرآن کریم، برتری امیرالمؤمنین بر انبیا را سخن خدای سبحان دانست. حُرّه گفت

فضیلت او را خدا داده، قرآن مجید دربارۀ آدم گوید وَ عَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوی ⁽¹⁾آدم پروردگار خود را نافرمانی کرد پس گمراه و زیان کار شد. ولی در حق علی می فرماید وَ کانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً ⁽²⁾(خداوند کوشش شما را سپاس خواهد داشت). آدم از همۀ نعمت های بهشت مستفید بود و در بهره برداری از آن ها آزاد. و تنها از درخت گندم منع شده بود وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرةَ ⁽³⁾و آدم یک سره به سراغ گندم رفت و از گندم خورد؛ اما علی منعی نداشت و همۀنعمت ها بر او حلال و مباح بود، ولی با این حال نان گندم نخورد».

حجاج بی اختیار گفت «أَحْسَنْتِ يا حُرَّة (آفرين اى حرّه). اما دلیل تو برای برتر دانستن علی از نوح و لوط چیست؟» حُرّه گفت

خداوند حضرتش را بر آن دو برتری داده، آن جا که فرموده است ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ أَمْرَأَتَ لُوطٍ كَانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخانَتَاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدّاخِلِينَ ⁽⁴⁾(خداوند برای کافران مثل می زند زن نوح و زن لوط را که همسر دو تن از بندگان صالح ما بودند، ولی به آن ها خیانت کردند و آن ها نیز نتوانستند عذاب خدا را از زنانشان بازدارند و به آنان گفته شد همراه دوزخیان به آتش در آیید) اما علی بن ابی طالب همسری دارد که خشنودی او خشنودی خدا و خشم او خشم خداست. اگر فاطمه از کسی راضی نباشد، خدا از او راضی نخواهد شد».

حجاج گفت «أحسنت یا حُرّه. بگو بدانم دلیل برتر دانستن علی از ابراهیم چیست؟» حُرّه در بیان سرآمدی آن حضرت بر ابراهیم خلیل گفت

خدا در قرآن مجید او را برتری داده آن جا که فرموده است وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتِى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلَى وَ لَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ⁽¹⁾(و یاد آر آن گاه که ابراهیم گفت پروردگارا به من بنما که چگونه مردگان را زنده می کنی، گفت مگر باور نداری، گفت چرا ولی می خواهم دلم آرام یابد). اما مولای من امیرالمؤمنین سخنی فرموده است که دوست و دشمن و خویش و بیگانه آن را از او نقل کرده اند و همگی گواهی به صحت آن داده اند؛ زیرا عمل او مصداق گفتارش بود آن جا که فرمود لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يقيناً ⁽²⁾(اگر همۀ پرده ها کنار رود به یقین من افزوده نشود). این جمله ای است که هیچ کس پیش از او نگفته و بعد از او هم نتواند گفت».

حجاج گفت «احسنت یا حُرّة به چه دلیل او را از موسی کلیم الله برتر می دانی؟»

حُرّة گفت

خداوند می فرماید فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ ⁽³⁾پس موسی از آن شهر با ترس و احتیاط بیرون رفت؛ اما علی بن ابی طالب در «لیلة المبیت» به جای رسول آئینه آداب

خدا خوابید و در بستر پیغمبر آرمید و جان خود را بی هیچ تشویشی فدای پیغمبر کرد که خدایش تقدیر و تقدیس کرد و این آیه را در شأن والای او نازل فرمود وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ ⁽⁴⁾(و از مردم کسی هست که در راه رضای خدا جانفشانی کند).

حجاج گفت «احسنت يا حُرّة. دلیل برتری علی بر داود چیست؟»

حُرّه دربارۀ برتری آن حضرت بر داود و سلیمان نبی به اختلاف داوری آن دو دربارۀ دو فرد سخاوتمند و مال دار اشاره کرد و هشدار الهی به آنان را در پرهیز از پیروی هوی یادآور شد و گفت

«خداوند او را فضیلت داده است آن جا که می فرمايد يا داودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ وَ لَا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلُّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ⁽⁵⁾(ای داود! اما تو را خلیفه روی زمین گردانیدیم، در میان مردم به حق داوری کن

و از پی هوای نفس مرو که تو را از راه خدا منحرف سازد». [مفاد این آیه آن است که حکومت یا حق است یا هوای نفس.]

حجاج گفت «او در چه موردی داوری کرد؟»

حُرّه گفت

در میان دو مردی که یکی صاحب درخت انگور بود و دیگری صاحب گوسفند، که گوسفندان وی در تاکستان او رفتند و آن ها را خوردند. آن گاه هر دو برای داوری نزد داود آمدند. داود گفت که باید گوسفندان فروخته شوند و پول را خرج درختان انگور کنند تا درختان به حال اول بازگردند. فرزندش (سلیمان) گفت نه پدر جان، بلکه خسارت انگورها باید از شیر و پشم آن ها گرفته شود. خداوند می فرماید فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ ⁽¹⁾(ما حکم واقعی را به سليمان فهماندیم). اما مولای ما امیرالمؤمنین علی فرمود سَلُونِي عَمّا فَوْقَ الْعَرْشِ وَ عَمّا دونَ الْعَرْشِ، سَلونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدونِي ⁽²⁾(از من از آن چه بر فراز عرش است، بپرسید. مرا از آن چه در زیر عرش است، بپرسید، قبل از آن که مرا از دست دهید [پرسش هایتان را] از من بپرسید)، در حالی که علی همگان را به پرسش از اسرار آسمانیان و زمینیان فرا خواند که هیچ کس تاکنون چنین ندایی سر نداده است. و هنگامی که آن حضرت در جنگ خیبر بر رسول خدا وارد شد، پیغمبر به حاضران فرمود أَفْضَلُكُمْ عَليَّ أَعْلَمُكُمْ عَلَيٌّ وَ أَقْضَاكُمْ عَلِيٌّ ⁽³⁾(برترین و داناترین و داورترین شما علی است)».

حجاج گفت «أحْسَنْتِ يا حُرّة. به چه دلیل او را بر سلیمان برتری می دهی؟»

حُرّه گفت

خداوند او را فضیلت داده آن جا که فرموده است رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكًاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِى ⁽⁴⁾ای پروردگار من! مرا بیامرز و مرا مُلکی عطا کن که پس از من کسی سزاوار آن نباشد؛ در حالی که سرور متقیان علی مرتضی

دربارۀ دنیا گوید يا دُنْيا قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلاثاً لا رَجْعَةً فيها ⁽¹⁾(ای دنیا! من تو را سه بار طلاق گفته ام و بازگشتی در آن نیست)؛ و از این رو خداوند دربارۀ او این آیه را فرستاد تِلْكَ الدّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً ⁽²⁾این سرای آخرت را برای کسانی قرار داده ایم که در زمین در جست وجوی برتری و فساد نیستند».

حجاج گفت «أحْسنتِ يا حُرّة. به کدام دلیل او را بر عیسی مسیح ترجیح می دهی؟»

حُرّه گفت

خدای دانا داوری دربارۀ عیسی و پیروانش را به قیامت واگذاشته است خدا در قرآن شریف گوید وَ إِذْ قالَ اللهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ءَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّيَ إِلْهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقِّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسي وَ لَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيوبِ ما قُلْتُ لَهُم إِلَّا مَا أَمَرتَنِى بِهِ ⁽³⁾(و آن گاه که عیسی بن مریم گفت آیا تو به مردم گفتی که از خدا مرا و مادرم را به خدایی گیرند، گفت به پاکی یاد می کنم تو را نسزد مرا چیزی گویم که شایستۀ آن نباشم. اگر من چنین گفته بودم تو خود می دانستی؛ زیرا به آن چه در ضمیر من می گذرد، دانایی و من از آن چه در ذات تو است بی خبرم؛ زیرا تو از همه کس به غیب داناتری. من به آنان جز آن چه تو فرمان داده بودی، نگفتم) و قضاوت و حکومت را به روز قیامت انداخت. ولی به علی بن ابی طالب نیز قومی در حد پرستش گرویدند و دعوای داشتن روح لاهوتی و خدایی وی را سر دادند و قائل به خدایی او شدند، که در دنیا آن ها را مجازات فرمود و کیفر داد و به قیامت وانگذاشت.

حجاج گفت «أحسنتِ یا حُرَّة» و سپس به حرّه صله و جایزه داد. ⁽⁴⁾

صعصعة بن صوحان گوید هنگامی علی به حکومت رسید، بر آن حضرت وارد شده گفتم «ای امیر مؤمنان! شما برترید یا آدم ابوالبشر؟»

فرمود

تَزكيةُ المرءِ نَفْسَه قَبيح خودستایی زشت است - ولی بدان که - خداوند به آدم فرمود یا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ ⁽¹⁾(تو و همسرت در بهشت جای گزینید) و از همه چیز بخورید جز این درخت - ولی آدم از آن درخت خورد - اما با آن که خداوند بیش تر چیزها را برای من مباح کرده بود من از آن ها دست کشیدم و پیرامون آن ها نگشتم. پرسید «شما برترید یا نوح؟»

فرمود «نوح قوم خود را نفرین کرد و من هیچ گاه بر ظالمان و غاصبان به حق خودم نفرین نکردم و فرزند نوح کافر بود ولی دو فرزند من سرور جوانان اهل بهشت اند».

پرسید «شما برترید یا موسی؟»

فرمود «خداوند موسی را نزد فرعون فرستاد و موسی گفت فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُوُن ⁽²⁾می ترسم که مرا بکشند. ولی من هنگامی که رسول خدا برای تبلیغ سورۀ «برائت» فرستاد که آن را در موسم حج بر قریش قرائت کنم، هیچ نترسیدم با آن که بسیاری از سران و بزرگان آن ها را کشته بودم، رفتم و آن سوره را بر آنان قرائت کردم و از آنان نترسیدم».

پرسید «شما برترید یا عیسی بن مریم؟»

فرمود مادر عیسی در بیت المقدس بود؛ چون هنگام زایمان او فرا رسید شنید که کسی می گفت «اخرجي، هذا بيت العبادة لا بيت الوِلادة» (بیرون رو که این جا پرستش گاه است نه زایشگاه)؛ اما مادر من فاطمه بنت اسد چون هنگام زایمانش فرا رسید، در حرم بود پس دیوار کعبه شکافت و شنید که کسی می گوید «اُدْخُلی؛ داخل شو» و او داخل در وسط خانه شد و من در آن جا به دنیا آمدم. و این فضیلت را هیچ کس پیش از من و پس از من دارا نبوده و نیست. ⁽³⁾

رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود

لَوْ أَنَّ الغياضَ أَقلامٌ وَ البَحْرَ مِدادٌ وَ الجِنَّ حُسّابٌ وَ الإِنْسَ كُتابٌ، مَا أَحْصوا

فَضائِلَ عَليّ بن أبي طالِبٍ. ⁽¹⁾(اگر تمام درختان جنگل ها قلم و دریاها مرکب و جنیان حسابگر و انسان ها نویسنده باشند، نمی توانند فضایل علی بن ابی طالب را به شمار آورند). او بالاتر از آن است که انسان ها او را دریابند و برتر از آن است که او را به صورت ظاهر ببینند. حضرتش چشمه های جوشان حکمت نظری و عملی را جاری ساخته و بر قله های بلند معرفت توحید آفریدگار فرا رفته. امامی که حقیقت دنیا را شناخت و فرمود يا دنيا غُرِّي غَيري ⁽²⁾(ای دنیا دیگری را بفریب).

بزرگی شأن و برجستگی مخلصانۀ علی علیه السلام در عبودیت الهی، مایۀ ستایش خدای سبحان و کُرنش همگانی در برابر بلندمرتبگی مقام حضرتش شده و همۀ موجودات عالم مُلک و ملکوت در برابر سُترگی منزلت وی سر تعظیم فرود آورده اند. سراسر زندگی امیرالمؤمنین علیه السلام بیانگر جان نثاری خالصانه و حقیقی آن حضرت در راه رضای پروردگار و پاسداری از جان رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم است و انگیزۀ علی علیه السلام از عمل شجاعانه اش در لیلة المبیت را می توان بارزترین مصداق فداکاری و جان فشانی این بزرگ مرد آسمانی برشمرد. هستی خود را برای کسب رضای حق نثار می کند.

و مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَ اللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ ⁽³⁾(و از میان مردم کسانی هستند که برای خشنودی خدا جان خویش را فدا کنند و خدا بر بندگان مهربان است). یعنی اعمالشان را تنها برای رضای خدا انجام می دهند.

به تواتر روایت شده است که این آیۀ شریفه در شأن امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام در جریان «لَيْلَةُ الْمَبيت» یعنی شب هجرت نازل شده است؛ آن گاه که در بستر پیامبر اکرم خوابید و جان خود را در راه کسب خشنودی خدا نثار کرد. ⁽⁴⁾

غیر از شیعه بسیاری از مفسران عامّه نیز همین عقیده را دارند و حافظ

حَسکانی ⁽¹⁾آن را به ده سند از اهل تسنن نقل کرده است.

صاحب بن عباد گفته است

هَل مثلُ فِعلكَ فِي لَيلِ الفِراشِ وَ قَد *** فَدَيتُ بالرُّوحِ بِالرُّوحِ خِتام النَّبِيِّنَا

آیا کسی را چون کردار تو هست، آن هنگام که در شب بستر جان خویش را آمادۀ فدا شدن برای پیامبر کردی.

و نامَ عَلَى الْفِراش لَهُ فَدَاءً *** وَ أَنتُم فِي مَضاجِعِكُم رُقُودُا ⁽²⁾

در حالی که شما در بستر خفته بودید، او بر بستر پیامبر خفت و فدایی وی شد. اساساً خط سیر زندگی امیرالمؤمنین علی علیه السلام جز به دست آوردن رضای خدا نیست. تحصیل رضای خدا با پیروی از حق، برپا داشتن امور دینی و انجام اعمال صالح ممکن می شود و هر عمل صالحی سهمی در این راه دارد. هر کس که عمل صالح بیش تری داشته باشد و در احیای دین و امور دینی تلاش افزون تری کند، سهم بیش تری خواهد داشت. تحصیل رضای الهی میدان وسیعی دارد که همۀ انسان ها در آن امکان پیش روی دارند. هیچ نعمتی از نعمت های خدا با نعمت رضا و رضوان الهی شایستۀ سنجش نیست رَضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ⁽³⁾(خدا از آن ها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند). نعمت رضوان بالاتر و برتر از همۀ نعمت های بهشتی است وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ⁽⁴⁾(و خشنودی خدا از همه برتر است که پیروزی بزرگ، خشنودی خداوند است).

فکر بشر عادی به مقام والای علی بن ابی طالب علیه السلام نمی رسد. پیشگامی علی علیه السلام در پیمودن مراتب کمال، ویژگی آن خداجوی است؛ به گونه ای که نه کسی امکان دستیابی به رتبه ایشان را دارد و نه هیچ بلند پروازی توان اوج گرفتن به مقام حضرتش و نه هیچ سبقت جویندهای یارای پیشی گرفتن از او را دارد. فرمودند يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ ⁽⁵⁾(من آن كوه بلندم که سیل علوم از من

سرازیر می شود و هیچ پرواز کننده ای به مقام اوج گرفته من پر نمی کشد). حضرتش تمام مدت عمر خالصانه زندگی کرد، چشمه های حکمت از جانش جوشان بود و آنی و کم تر از آنی در حق تردید نداشت ما شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُذْ أُريتُهُ ⁽¹⁾(شک و دودلی در حق به خود راه ندادم از آن هنگام که به آن رهنمون شدم).

بهترین مُعرّف آن حضرت خود ایشان است که فرمودند مَا لِلَّهِ آيَةٌ هِيَ أَكْبَرُ مِنِّي ولا لِلَّهِ مِنْ نَبَإٍ أَعظَمُ مِنِّي ⁽²⁾(برای خدا آیه ای از من بزرگ تر نیست و برای خدا خبری نیست که از من اعظم باشد). حضرتش آیت کبرای خداست؛ به طوری که از آن حضرت آیتی بزرگ تر نیست و شگفت آورترین رخداد روزگار است و این ثنای شایسته و نعمت الهی مخصوص ایشان است.

فضايل على علیه السلام پربارتر از آن است که دانشمندان، فقیهان، متکلمان مورخان، مفسران، شاعران، عارفان و اندیشه وران به آن برسند. ویژگی ها و شایستگی های استثنایی در امام علیه السلام، واقعاً امتی بود که در امامی جمع شده بود. همۀ آن ها در جست و جویش ناکام و بی بهره و تهی دست اند. او محبوب ترین آفریده در پیشگاه خدا و نزدیک ترین خلق خدا به رسول خداست. دوستی علی علیه السلام نشانۀ ایمان است. حضرتش وارث علم پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است. وجود امیرالمؤمنین علیه السلام نور سترگ و نجات بخشی است که خدای سبحان به سوی مردم فرود آورده است قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ ⁽³⁾تا مؤمنان از آن بهره برند، راه درست و راست را بیابند و به والایی و بزرگ منشی دست یازند.

اَنَسِ بن مالک نقل کرده است که مرغ بریانی را نزد پیامبر هدیه آوردند. پیامبر عرض کرد «خدایا محبوب ترین آفریدگانت را نزد من بفرست تا در خوردن این مرغ با من شرکت کند». ناگهان علی بن ابی طالب وارد شد؛ اما من او را برگردانیدم. دوباره آمد باز هم او را ردّ کردم. پس مرتبۀ سوم و چهارم آمد و وارد شد. آن گاه پیامبر فرمود «(یا علی) چه چیز مانع داخل شدن تو شد؟» عرض کرد «سوگند به خدایی که تو را به حق به پیامبری فرستاده است، سه بار در را زدم و اَنَس مرا مانع

شد». پیامبر به اَنَس فرمود لِمَ رَدَدْتَهُ (چرا مانعش شدی؟) اَنَس گفت «دوست داشتم یکی از انصار با او باشد» پس رسول خدا متبسّم شد. ⁽¹⁾

ابوعبدالله محمد بن ادریس شافعی - بنیان گذار مذهب شافعی - معروف به امام شافعی در مدح حضرت امیر علیه السلام گفته است

لَوْ أَنَّ الْمُرْتَضَى أَبْدِي مَحَلَّهُ *** لَخَرَّ النَّاسُ طُراً سُجَّداً لَه كَفى فِي فَضْلِ مَوْلانَا عَلَيَّ *** وُقُوعُ الشَّكَ فِيهِ أَنَّهُ الله اگر - به فرض محال - مرتضی منزلت و مقام خود را ظاهر و آشکار می فرمود، هر آینه همۀ مردم بر او سجده می کردند.

برای فضل و برتری مولای ما علی همین کافی است که در خدا بودنش به شک افتادند.

بنابر نقل بیهقی، وقتی به شافعی گفته شد که گروهی اهل بیت را دوست ندارند و هرکس چیزی در این خصوص نقل کند او را رافضی می خوانند، وی این چنین سرود

إذا نَحْنُ فَضَّلْنَا عَلِيّاً فَإِنَّنا *** رَوافِضُ بِالتَّفضِيلِ عِنْدَ ذَوِي الْجَهْلِ ⁽²⁾

وقتی که ما علی را بر دیگران برتری می دهیم، نزد صاحبان جهل رافضی تمام عیار هستیم.

عشق و محبت شدید شافعی به اهل بیت علیهم السلام در اشعارش به وضوح بیان شده است

يا أَهْلَ بَيْتِ رَسُولِ اللهِ حُبُّكُمْ *** فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ فِي الْقُرْآنِ أَنَزَلَهُ كَفَاكُمُ مِنْ عَظِيمِ الْقَدْرِ أَنَّكُمْ *** مَنْ لَمْ يُصَلَّ عَلَيْكُمْ لا صَلاةَ لَهُ ⁽³⁾ ای خاندان پیامبر! دوستی شما در قرآن واجب شمرده شده است.

در عظمت و مقام و علوّ شأنِ شما همین بس که هر کس در نمازش برشما درود

نفرستد، نماز او صحیح نیست.

و در شعری دیگر به صراحت در مورد اهل بیت علیهم السلام این اشعار را سرود

لَئِنْ كَانَ ذَنْبِي حُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ *** فَذلكَ ذَنْبٌ لَسْتُ عَنْهُ أَتُوبُ هُمُ شُفَعَائِي يَوْمَ حَشْرِي وَ مَوْقِفي *** إذا ما بَدَتْ لِلنَّاظِرِينَ خُطُوبُ ⁽¹⁾ اگر گناه من دوستی اهل بیت پیامبر است، پس بدانید این گناهی است که هیچ گاه از آن توبه نخواهم کرد.

زیرا ایشان آن هنگام که در قیامت شدائد و مصیبت ها آشکار شود، شفیعان من هستند.

بزرگی در نگاه علی علیه السلام آن است که به خاطر فضایلی که کتاب خدا و رسول خدا منادی آن بودند، بر کاستی های دنیا بتازی. شناخت ژرفای برتری و منزلت والای علی علیه السلام و برشماری همۀ فضایل حضرتش هرگز در توان نیست. «کتاب فضل تو را آب بحر کافی نیست». اقرار به برتری و فضایل والای علی بن ابی طالب علیه السلام در گرو آزادگی آدمی و رهایی او از بند غرور و خودبینی و خودرایی است، هر چند فهم ناقص آدمی توان ادراک برخی از فضایل او را نداشته است. همۀ علما و بزرگان بر جایگاه علمی علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان اولین مردی که به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم ایمان آورد، اذعان دارند.

او وزیر خاتم انبیا صلّى الله علیه و آله و سلّم و از خاندان آن حضرت و برادر و جانشین او در میان قوم اوست؛ که فرمودند أما أَنْتَ يا عَليُّ أنْتَ صَفتِي وَ أَميني ⁽²⁾(اما تو ای علی! تو برگزیده و امین من هستی). این سخنی است که رسول اکرم صلّی الله علیه آله و سلّم تنها در فضیلت علی علیه السلام بیان کرده، نه دربارۀ دیگری. و نیز فرمود أَنْتَ مِنّي وَ أَنَا مِنْكَ ⁽³⁾(تو از منی و من از توام). این ویژگی ها در تقدّم او بر دیگران کافی است. رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم، علی بن ابی طالب علیه السلام را مانند جان خود دانست و روح قدسی و سرشت ملکوتی وی را با خود یگانه و یکسان برشمرد.

بر این اساس امیرالمؤمنین علیه السلام نیز هرگونه همگونی و همانندی افراد عادی با خود (و پیشوایان معصوم علیهم السلام) را ناممکن شمرده و فرموده نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ لا يُقاسُ بنا أَحَدٌ ⁽¹⁾(کسی با ما اهل بیت قابل قیاس نیست).

جاحظ از استادش، ابواسحاق نظّام، نقل می کرد که «علي بن أَبي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلامُ مِحْنَةٌ عَلَى الْمُتَكَلِّمِ؛ إِنْ وَفَّاهُ حَقَّهُ غَلَا وَ إِنْ بَخَسَهُ حَقَّهُ أَسَاءَ» ⁽²⁾(سخن گفتن دربارۀ علی بن ابی طالب مایۀ گرفتاری غریبی است؛ اگر گوینده دربارۀ او سنگ تمام بگذارد کارش به غلوّ می رسد و اگر حق او را کم گیرد، بی ادبی کرده است).

مُتنَبّى (مُتنَبّه) - شاعر چیره دست عرب - دربارۀ علی بن ابی طالب علیه السلام این گونه می گوید

و تَرَكْتُ مَدْحِي لِلْوَصِيَّ تَعَمُّداً *** إِذْ كَانَ فَضْلاً مُسْتَطيلا شاملا وَ إِذَا اسْتَطَالَ الشَّيْءُ قَامَ بِنَفْسِهِ *** وَ صِفاتُ ضَوْءِ الشَّمْسِ تَذْهَبُ بِاطِلا من از ذکر مدایح وصی پیامبر به عمد خاموش نشسته ام؛ زیرا نمی توان جهانی را در بیانی گنجانید.

آن عظمت که به ذاتِ خویش قائم است، نیازی به مدح ندارد؛ زیرا بیهوده است معرفی آفتاب عالم تاب. ⁽³⁾

سرشت انسان مشاهدۀ جمال و زیبایی را دوست دارد و از زشتی و پلیدی می گریزد. چهرۀ گشاده و پرلبخند یکی از بهترین منظره های زیبا و بلکه زیباترین و خواستنی ترین منظره هاست. نهاد انسان از مشاهدۀ لبخند و چهرۀ باز و گشاده لذت می برد و چهرۀ عبوس و گرفته را دوست ندارد، بلکه از آن متنفّر و گریزان است.

رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند «با مؤمنان و مردم با چهرۀ گشاده و روی باز دیدار کن؛ که روی خوش و چهرۀ باز موجب جذب دل ها و فزونی محبت ها می شود».

اخلاق خوش و برخورد نیکو به سلامتی و تعالی انسان می افزاید. اگر سخن

محبت آمیز باشد، دیگران را رام می سازد. کلمات و لحن اگر سرشار از محبت باشد، تأثیری معجزه آسا دارد. آیا سزاوار است که زبان را به سخنان زشت آلوده کرد، در صورتی که این همه کلمات زیبا و دلپذیر وجود دارد؟ هرگز!

ضِرار بن ضَمْره، علی علیه السلام را برای معاویه این گونه وصف می کند وقتی علی علیه السلام در میان ما بود چون یکی از ما بود. رسیدن به خدمتش برای همه کس میسّر بود... لبخندی بر لبان داشت شیرین و نمکین؛ لبخند مهر و رحمت». این است صفات مردان خدا و این است راه و روش علی علیه السلام. از همین روست که مؤمن با بنده هایی که دوستدار خداوند متعال هستند. دوست و با دشمنان او دشمن است.

آن حضرت از کودکی تا هنگامی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم به ملکوت اعلا پیوست، همواره ملازم و پا در رکاب پیامبر بود. امام علیه السلام برادر رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم، وصّی و جانشین شرعی او بر مردم بعد از ایشان شد و رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم اراده کردند تا این مطالب را از همان لحظات ابتدایی طلوع این رسالت آشکارا به عموم مردم اعلام کنند. علم سرشار امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام از چشمۀ جوشان وحی سرچشمه می گرفت. او بینشی نافذ، روحی پاک و اندیشهای شگرف داشت گنجینه های معارف الهی به روی امام گشوده شده بود. در هوشمندی و دقت نظر و عمق فهم و پاکی و لطافت احساس و ادراک او کسی بحث ندارد.

هیچ کس به مانند علی علیه السلام دربارۀ توحید سخن نگفته و دربارۀ صفات خدا به زیبایی و خوبی عبارات او نیاورده است.

در نهج البلاغه در فضیلت اهل بیت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بر دیگران و در اثبات امامت و رهبری ائمّه علیهم السلام می فرماید «ما شجرۀ نبوت و پایگاه رسالت و مرکز آمد و شد فرشتگانیم، ما معدن های علم و سرچشمه های حکمتیم؛ یاوران و دوست داران ما چشم به راه رحمت خدا و دشمنان و بدخواهان ما در انتظار خشم و عذاب پروردگارند». ⁽¹⁾

زندگی اهل بیت علیهم السلام پر از گفت وگوی علمی است. آن ها مردان گفت وگو

بودند که آداب گفت و گو و روش ها و مضامینی که قرآن کریم آن ها را بیان کرده بود، تعلیم می دادند. مجالسی که آن ها در آن حضور داشتند، عرصۀ مناظره ها و بیان دلیل و برهان بود.

پیامبران نمونه های درخشانی از گفت وگوی سازنده با دشمنان و مخالفان خود با هدف متمایل ساختن به توحید و نیز ابطال دلایل مخالفان و در نتیجه بنیان نهادن عقیده بر پایه هایی استوار از برهان و منطق بوده اند.

مناظرۀ ابراهیم علیه السلام با نمرود و بت پرستان (بقره/258) و (انبیاء/67-62) و نوح علیه السلام با قومش که او را به کثرت بحث و استدلال متهم کردند (هود/32) و بسیاری آیات دیگر، نمونه هایی از منطق و برهان قوی آنان است.

اسلام در میان سایر ادیان و مکاتب، به اصل رویارویی های دینی توجه ویژه ای داشته و روش مناظره را در امر دعوت و تبلیغ با شرایط و ضوابط خاصی پذیرفته است. بیش تر مناظرات رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم با فرقه های مختلف دربارۀ توحید، عدل و معاد بوده است. جانشین بر حق آن حضرت، علی بن ابی طالب علیه السلام نیز احتجاجات بسیار داشته و بیش تر آن ها بر محور اثبات امامت و خلافت و دیگر موضوعات بوده است. از بررسی آن ها معلوم می شود که اساس استدلال های آن بزرگوار، قرآن کریم و کلام سيد المرسلين صلّى الله علیه و آله و سلّم بوده است.

تحقق هر آرمان و پدیده ای مرهون تلاش همه جانبه، آن هم از راه های صحیح است. اسلام در مقایسه با سایر ادیان برای گفت وگو، مناظره و رویارویی های فکری و عقیدتی ارزش خاص قائل شده است تا آن جا که بارها در آیات قرآن بحث آزاد و تحدّی با آرای مخالف مطرح شده است (بقره/23، هود/13، یونس/38، اسراء/88 و طه/34 و 58). افزون بر این، فرمان صریح الهی در زمینۀ جدال احسن با اربابان سایر ادیان و مذاهب نیز صادر شده است. یکی از راه های دعوت مردم به حق، استفاده از شیوۀ جدال احسن است و خداوند از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می خواهد که در هنگام اجرای مأموریت تبلیغی خویش از این شیوه استفاده کند أُدْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ⁽¹⁾(مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن).

مناظره و مجادلۀ احسن یکی از روش هایی است که پس از مرحلۀ حکمت، بیان منطقی و موعظه مطرح می شود تا برای افراد و گروه های خاص با ضوابط و آدابش به آن توجه و از آن استفاده شود؛ روشی که نه تنها مورد تأیید خداوند حکیم است، بلکه به پیامبران نیز امر می شود که از این شیوه استفاده کنند. وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ⁽¹⁾(با اهل کتاب جز به نیکوترین شیوه مجادله نکنید). خدای سبحان در قرآن کریم به رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم دستور می دهد تا با تلاوت قرآن، دعوت و تبلیغ کند و او را از مجادله با اهل کتاب نهی می کند، مگر با بهترین شکل مجادله.

برای ما که امروزه در دنیایی از نبرد عقاید و افکار به سر می بریم، لازم است از مناظرات انبیا با طاغوت روزگارشان درس بیاموزیم و در پرتو مناظره های پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم و امامان معصوم علیهم السلام راه بجوییم و تأمل کنیم که چگونه آنان از غوغاگری و جنجال آفرینی ها و جدال های فکری و سیاسی به شیوه ای پسندیده به نقد دلایل مخالفان خویش می پرداختند.

حیات فکری مسلمانان در عصرهای پر درخشش اسلامی در پرتو همین رهنمودها به پیش رفته است. توسعه و پیشرفت و گسترش اسلام بیش از همه در گرو فراخوانی همراه با حکمت، موعظه نیکو و جدال احسن بوده است. انتخاب این روش در اندیشۀ اسلامی تنها به دلیل غنای ذاتی و وحیانی اوست که با تکیه بر مبانی فطری و حقایق استوار، آمادگی کامل برای پاسخ گویی به نیازهای روحی و ارزشی آحاد بشر و نیز جوامع انسانی را در همۀ دوران ها دارد.

یکی از بهترین راه های حفظ دین حق از آسیب های دشمنان داخلی و خارجی، کفّار، مشرکان و منافقان، گفت و گو و مناظره و جدال احسن است. آنان به صحت این عمل اعتقاد داشتند و در طول قرون و اعصار به این شیوه ملزم بودند و مردم را به پیروی از آن تشویق می کردند، چنان که براساس همین اندیشه، پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم فرمود نَحْنُ الْمُجادِلُونَ فِي دِينِ اللهِ عَلي لِسانِ سَبعينَ نَبيَّاً. ⁽²⁾(ما در دین خدا با زبان هفتاد پیامبر گفت وگو می کنیم). ائمه علیهم السلام هدف از به کارگیری

این شیوه و ابزار را حاکمیت عقل و دین، روشن گری و نشان دادن حقایق و ابطال افکار انحرافی می دانستند.

رویارویی اندیشه ها اختلاف ها را از میان می برد. علی علیه السلام فرمود اِضرِبوا بَعْضَ الرَّأْيِ بِبَعْضٍ يَتَوَلَّدُ مِنْهُ الصَّوابُ ⁽¹⁾(نظرها را به یکدیگر عرضه کنید تا اندیشۀ درست از میان آن ها برآید). حضرت خود اسوۀ مجسم این شیوه بود. او با یهودی و مسیحی و خارجی به مناظره می نشست و هدفش ارائۀ حقیقت بود نه چیز دیگر. هدایت دشمن را می جست، نه بردن آبرو و هتک حیثیت او را، عیب ها را نمی کاوید تا بر سر او بکوبد، بلکه ضعف ها را می دید تا اصلاح کند.

شیعه نیز در طول تاریخ به روش «جدال احسن» متمسک بوده است. جدال و مناظرۀ اسلامی متکی بر آیات و روایات و عقل سلیم است و نتیجه ای حق و راستین در پی دارد و با توجه به مناظرات پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و جانشینان و اصحاب گرامی اش، صدق این مدّعا ثابت می شود.

اسلام اندیشیدن را یک واجب تلقی کرده است. ائمه علیهم السلام در زمان خویش، هم متکلم پرورش می دادند و هم آن ها را به بحث های کلامی تشویق می کردند. امام صادق علیه السلام هر یک از شاگردان خود را در علومی ویژه متخصص کرده بود.

دینی که انسان را به سبب برخورداری از نعمت های الهی چون عقل و اراده و آزادی شایستۀ جانشینی خداوند دانسته است، نباید این توان های نهفته در انسان را به زنجیر کشد؛ بلکه برای چنین آیینی پسندیده آن است که این نیروها را رها سازد و آزاد کند و با راهنمایی و راه گشایی، انسان را به حرکت و تلاش وادارد و مسئولیت وی را به خود او بسپارد و کار تعیین سرنوشتش را نیز به وی واگذارد.

قرآن کریم برخلاف روش های معمول و جاری بین دانشمندان، که پیوسته مطالب خود را حق و مطالب طرف مقابل را نادرست می پندارند، با صراحت اعلام می کند که در جهت پرهیز از هرگونه شتاب زدگی در دیدگاه ها بایسته است تا از هر نوع پیش داوری و ذهنیت پروری نسبت به طرف مقابل پرهیز شود وَ إنّا أو إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدىً أَوْ فِى ضَلالٍ مُبینٍ ⁽²⁾(اینک ما یا شما یا در طریق هدایت ایم یا در

گمراهی آشکار). سیرۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام، نیز مبیّن و مؤیّد این روش قرآنی است.

ظرفیت علمی آن حضرت همانند شخصیت آن بزرگوار بی نهایت است و بر همین اساس آگاهی حضرتش از حقایق و امور و اشیا و اطلاع ایشان از حوادث آینده حدّ و مرزی ندارد. علمش از علم رسول الله و علم رسول الله از علم و کمال مطلق ربوبی است و در هیچ حدیث و تاریخی نیامده است که علی علیه السلام به محضر استادی پا نهاده و نزد معلّمی مگر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم تعلیم یافته باشد. تسلّط فوق بشری او در علم و کمال، مدیون صحبت و تربیت و پیوستگی دائم او به مقام رسالت بود.

از معجزات پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، معجزه جاودان او و برهان قاطع نبوت پیغمبر، علی علیه السلام است.

الندیم از واقدی روایت می کند

رُويَ أَنَّ عَلَيّاً عَلَيْهِ السَّلامُ كَانَ مِنْ مُعْجِزاتِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ كَالْعَصَا لِمُوسَى عَلَيْهِ السَّلامُ وَ إِحْياءِ الْمَوْتِى لِعِيسَى بْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ السَّلام. ⁽¹⁾ چنان که عصا برای موسی و زنده کردن مردگان برای عیسی معجزه بود، علی علیه السلام خود از معجزات رسول خداست.

ناصر خسرو، علی علیه السلام را معجزه و آیت پیامبر در روز جنگ می داند

در حربگه پیمبر ما معجزی نداشت *** از معجزات نیز قوی تر ز قوتش

او آیت پیمبر ما بود روز حرب *** از ذوالفقار بود و ز صَمصام آیتش ⁽²⁾

درود و سلام بی پایان به روح مبارک امیرالمؤمنین علی علیه السلام باد؛ روحی که بر عالم هستی اشراف دارد و از همۀ رویدادهای آن آگاه است. جامعه ای که شخصیتی مانند علی بن ابی طالب را که همۀ گفتارها و کردارها و اندیشه هایش حق بوده است جدی نگیرد و موجودیت خود را به وسیلۀ تعلیم و تربیت او تکامل

نبخشد، بدیهی است که با چه نتایجی روبه رو شود.

اگر دستگاه تعلیم بشری از آوردن کتابی چون قرآن عاجز و فرومانده است، مکتب های تربیتی انسان هم از پرورش مردی برجسته چون علی بن ابی طالب علیه السلام ناتوان اند. علی علیه السلام حسنه ای از حسنات سید المرسلين صلّى الله عليه و آله و سلّم است که از حالت و کلیّت روحانیت خود چنین خبر داد كُنْتُ مَعَ جَمِيع الأَنْبِياءِ سِرّاً وَ مَعَ خاتَمِ الْأَنْبِياءِ جَهْراً (من با همۀ پیامبران در نهان ارتباط و مراوده داشتم و با خاتم پیامبران آشکارا). هم چنین پیامبر اکرم، خود فرمود «بُعِثَ عَلَيٌّ مَعَ كُلِّ نَبِي سِرّاً و مَعِيَ جَهْراً﴾ (علی با همۀ انبیا در نهان مبعوث شده بود و با من به طور آشکار).

این خود یکی از دلایل روشن بر افضلیت علی علیه السلام بر انبیای اولوالعزم است و همۀ جهاتی را که پیامبر اکرم واجد آن ها بود، او هم به نحو وراثت از آن حضرت واجد است. به همین دلیل حبّ آن حضرت، صحیفۀ عمل هر مؤمن است. رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود عُنْوانُ صَحِيفَةِ الْمُؤْمِنِ حُبُّ عَلَيَّ بن أَبي طَالِبٍ ⁽¹⁾(سرلوحۀ نامۀ اعمال مؤمن دوستی علی بن ابی طالب است). در زیارت او می خوانیم اَلسَّلامُ عَلى ميزانِ الأَعْمَالِ وَ مُقَلبِ الأحوالِ وَ سَيْفِ ذِي الْجَلالِ ⁽²⁾(سلام بر ترازوی اعمال و دگرگون کنندۀ احوال و شمشیر خداوند ذوالجلال).

محقق حلی دلیل برتری امیرالمؤمنین بر پیامبران پیشین را همسانی ایشان با رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم می داند ... لأنَّ لأَنَّ عَلِيّاً أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِياءِ و باور دارد که وی از دیگر پیامبران اولوالعزم برتر است وَ الأَفضلُ مِنَ الْأَفضلِ أَفضلُ. ⁽³⁾قرآن مجید علی علیه السلام را جان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم شناساند. وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ⁽⁴⁾در روایات فریقین این آیه بر امیرالمؤمنین و حسنین و فاطمه علیهم السلام تطبیق داده شده است. ⁽⁵⁾

زمخشری این آیه را استوارترین دلیل بر یگانگی اصحاب کِساء با رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم و فضیلت آنان دانسته است وَ فيهِ دَلِيلٌ وَلا شَيءٌ أقْوى مِنْهُ عَلَيَّ فَضْلُ أصحابِ الكِساءِ عَلَيهِمُ السَّلامُ. ⁽¹⁾

هیچ کس جز شخص پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم عظمت علمی و عملی آن حضرت را درک نمی کند؛ انسانی که نور وحی و رسالت را می دیده و بوی نبوت را استشمام می کرده؛ ⁽²⁾نازنینی که روح مقدسش با روح رسول خدا صلّى الله عليه آله و سلّم به اعتبار فرمایش خود پیامبر روحُكَ مِنْ روحي و طينَتُكَ مِنْ طيئَتي ⁽³⁾یکسان است.

این برتری در برگیرندۀ مقام دنیایی و منزلت بهشتی ایشان است. اعتراف به جایگاه بلند او مایۀ معرفت الهی و روی گردانی از آنان سبب انکار خدای سبحان است.

سنّت رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم در اقوال و افعال علی علیه السلام جایگاهی ویژه دارد. آن حضرت امت را پس از توصیه به پیروی از قرآن به تبعیّت از سنت محمّد صلّى الله علیه و آله و سلّم فراخواند و فرمود وَ لَكُمْ عَلَيْنَا الْعَمَلُ بِكِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ سيرَةِ رَسولِ اللهِ وَ الْقِيامُ بِحَقِّهِ وَ النَّعْشُ لِسُنَّتِهِ ⁽⁴⁾(و حق شما بر ما به کار بستن کتاب خدا، پیروی از پیامبر او، ادا کردن حق او و برپا داشتن سنّت اوست.)علی علیه السلام و رسول خدا در اجرای امور، سیره و روشی مشترک و یکسان داشتند. این، زبانِ ستایش و مدح و لطف و نشانۀ زیبایی و فوق العاده بودن این دستور است. مسلمان باید برحَسَب تربیت اسلامی نسبت به سنت رسول خدا، از روی مهر دل عمل کند. این امر بیانگر ارتباط و پیوستگی علی با مربی خود و تعلیمات رسول خدا به امام است. آن حضرت در مسائل دینی، عبادی و دنیوی از تعلیمات، اقوال و افعال رسول خدا بهره می گرفت. این کار امام علیه السلام بیانگر

دوست داشتن قلبی و عشق ورزیدن دلکش به پیامبر بود؛ زیرا خداوند پیامبر را فرستاد تا مردم از او اطاعت کنند و او را اسوۀ خویش قرار دهند.ما باور داریم که علی علیه السلام هیچ گاه از قرآن و پیامبر جدا نشد؛ و همواره با قرآن و سنت بود؛ به قرآن متوسل می شد و به مخالفان خود با قرآن پاسخ می داد.هیچ تناقضی میان آن چه بر زبان حضرتش جاری می شود و آن چه دل را ترغیب می کند، وجود نداشت. هماهنگ ساختن دل و زبان، یعنی حقیقت الهی فراخوانده شده به وسیلۀ زبان در دل بازتاب می یابد؛ جایی که حالات اصلی روح با فضائل از آن سرچشمه می گیرند. اگر قرار است دید روحانی حقیقت الهی به دست آید، باید حجاب خود را کنار زد. امام علیه السلام حالات یا اوقاتی داشته اند که هیچ «فرشته مقرب» یا «پیامبر مبعوثی» نمی توانست به آن ها نایل آید.علی به پیامبر ایمانی قوی و یقینی تزلزل ناپذیر داشت. امیرالمؤمنین علیه السلام همان کسی است که ملازم نزول 23 سالهٔ قرآن بود و مفتخر به کتابت وحی. هماره می فرمود «پیرامون کتاب خدا از من بپرسید. به خدا سوگند آیه ای نیست مگر آن که من می دانم در شب فرود آمده یا در روز. در دشت یا در کوهستان». ⁽¹پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم در حالی زندگی را بدرود گفت که در دامان امیرالمؤمنین بود و همین پیوندِ والا بود که از امیرالمؤمنین شخصیتی ساخت که در معرفی چهرۀ حقیقی پیامبر توانمندترین فرد شمرده می شود.)روح قرآن و روح پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم با جان علی علیه السلام آمیخته شده بود و از امتزاج این دو سرچشمۀ فیاض با جان علی بن ابی طالب بود که مسیر روحانی اسلام شکل گرفت. چنین بود که مقام شامخ رسالت فرمودند «علی با قرآن است و قرآن با علی، آن ها تا روزی که با هم (در بهشت کنار (حوض کوثر) نزد من بیایند از یکدیگر جدا نمی شوند». ⁽²⁾)على علیه السلام پیرو وفادار پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم و منتقل کنندۀ راستین راه و رسم نبیّ اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است. بر این اساس هدایت و پیروی از قرآن در گرو اطاعت از پیشوایان خطاناپذیری است که نه تنها ملازم با حق، بلکه

خودشان مدار گردش حق اند.حضرت همه چیز خود را در پیوند با پیامبر اکرم معرفی کرده و این که راه و رسم او ادامۀ همان راه و رسم پیامبر است. پس با وجود چنین پارسایی در ایستادگی بر حق و برپایی عدالت هیچ سازش و مماشات نخواهد کرد.توصیف پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از ایشان به عنوان «باب مدینۀ علم نبوی» هم مُبیّن نسبت و رابطۀ پیامبر با علی در زمان رسول اکرم و هم نشانه است و هم نشانۀ پیش بینی نقشی است که علی بن ابی طالب بعدها در بسط و تأسیس علوم اسلامی داشته اند. به همین دلیل رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود ﴿أَنْتَ مِنِّي وَ أَنَا مِنْكَ» ⁽¹(یا على تو از من هستی و من از تو). و نیز فرمودند «تو وصیّ من هستی». لقب وصیِ از مشهورترین لقب های علی بن ابی طالب در صدر اسلام بود این امر تا حدی است که هیچ کس نمی تواند آن را منکر شود.)علی علیه السلام پس از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بخشنده ترین، کریم ترین، سخی ترین و شریف ترین مردم است که جان خود را با آرمیدن در بستر پیامبر ایثار کرد.هیچ کس تردیدی در این حقیقت ندارد که علی علیه السلام پیشتازترین شخص در ایمان آوردن به پیامبر اکرم و مؤمن ترین فرد به او بود.- قولی است که جملگی بر آنند- پیوسته با حقیقت، و در انسانیت خود کامل و بی نقص بود.ابن اثیر می نویسدآيه كريمة ﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشرى نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ الله ⁽²⁾(از مردم کسانی هستند که برای جستن خشنودی خدا جان خویش را فدا می کنند). در شأن على علیه السلام نازل شده است؛ زیرا هنگامی که پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم هجرت کرد و علی علیه السلام را در مکّه و در خانۀ خود بنهاد و به او دستور داد تا در بستر او بخوابد تا به هنگام صبح، سپرده های مردم را بدیشان بازگرداند، خداوند عزوجل به جبرئیل و میکائیل فرمود من میان شما دو فرشته، برادری برقرار کردم و عمر یکی از شما را بیش از دیگری قرار دادم. پس کدام یک از شما برادرش را ترجیح می دهد؟ هر یک از آن دو زندگی را برگزیدند. پس

خداوند به آن دو وحی کرد (آیا شما هم چون علی نیستید که میان او و محمد برادری برقرار کردم و علی در بستر محمد بخفت تا جان خویش را فدای او سازد و زندگی اش را در راه او ایثار کند؟ پس به سوی او فرود آیید و از دشمن پاسش دارید. آن دو نیز فرود آمدند و پاسش داشتند، در حالی که جبرئیل در نزدیکی سر حضرت قرار داشت و میکائیل در نزدیکی پای او؛ و جبرئیل می گفت، به به به تو ای فرزند ابوطالب، چه کسی هم چون تو است که خدا به تو در میان فرشتگان ببالد. ⁽¹⁾

سیدیو - مورخ فرانسوی - در خلاصۀ تاریخ العرب می نویسد

اولین درس قهرمانی و فداکاری همان درسی است که امام علی به ما آموخت آن گاه که یاری، حمایت و دفاع از رسالت پسر عمویش را پذیرفت و این که برادر، جانشین و وصیّ بعد از او باشد. اما این درس - که بر جرئت و شجاعت و آمادگی برای بذل جان در راه یاری حق استوار بود - مقدمه و سرآغاز گام عملی مهم تر و ایمانی قوی تر بود و آن گام قاطعی بود که با خوابیدن علی در بستر پیامبر تجسم یافت تا خون خود و جان خود را فدایش سازد، آن گاه که کافران شبانه به هدف قتل پیامبر و نابودی رسالتش به خانۀ وی هجوم آوردند. ⁽²⁾

فَالسَّيِّدُ اَلْمَسِيحُ يَقُولُ الحوارييه «اَلْحَقُّ اَلْحَقَّ أَقُولُ لَكُمْ لَيْسَ لِأَحَدٍ حُبٌ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَبْذُلَ اَلْحَيَاةَ عَنْ أَصْدِقَائِهِ» ⁽³⁾حضرت مسیح به یاران - حواریون - خویش می فرماید «حق را برای شما بازگو می کنم برای کسی عشق بالاتر از این نیست که زندگی خویش را به خاطر دوستانش فدا کند». ابن شهر آشوب - فقیه، مورخ و محدث شیعی - در فضایل حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام می نویسد

شتان بين قوله [تعالي] ﴿وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِى نَفْسَهُ أَبْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللهِ ⁽⁴⁾و بين قوله [تعالى] لا تَحْزَنْ إِنَّ اللهَ مَعَنا ⁽⁵⁾وَ كانَ النَّبِيُّ مَعَهُ يُقَوِي قَلْبَهُ وَ لَمْ

يَكُنْ مَعَ عَلَيَّ وَ هُوَ لَمْ يُصِبْهُ وَجَعٌ وَ عَلِيٌّ يُرْمَى بِالْحِجَارَةِ وَ هُوَ مُخْتَفٍ فِي الْغَارِ وَ عَلِيٌّ ظَاهِرٌ لِلْكَفَّارِ وَ اسْتَخْلَفَهُ الرَّسُولُ لِرَدّ الوَدائِعِ لَأَنَّهُ كَانَ أَميناً فَلَمّا أَداهَا قَامَ عَلَى الْكَعْبَةِ فَنادِى بِصَوْتٍ رَفِيعِ يا أَيُّهَا النَّاسُ هَلْ مِنْ صَاحِبِ أَمَانَةٍ؟ هَلْ مِنْ صاحِبِ وَصِيَّةٍ؟ هَلْ مِنْ صَاحِب عِدَةٍ لَهُ قِبَلَ رَسُولِ اللَّهِ؟ فَلَمَّا لَمْ يَأْتِ أَحَدٌ لَحِقَ بِالنَّبِيِّ، كَانَ فِي ذلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى خِلَافَتِهِ وَ أَمَانَتِهِ وَ شَجَاعَتِهِ﴾. ⁽¹⁾

چه بسیار است تفاوت این گفتۀ خداوند «از مردم کسانی هستند که برای جستن خشنودی خدا جان خویش را فدا می کنند» با این گفتۀ خداوند که «اندوهگین مباش که خدا با ماست» پیامبر هنگامی که با او [ابوبکر] بود، به او [ابوبکر] قوّت قلب می داد، در حالی که با علی نبود و هیچ دردی هم به او [ابوبکر] نرسیده بود. هنگامی که علی را با سنگ می زدند، او [ابوبکر] در غار پنهان شده بود و علی در برابر دیدگان کفّار ظاهر بود و حضور داشت. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم علی را برای بازگرداندن نهاده ها (امانت ها) به مردم جانشین خویش قرار داد؛ زیرا امین بود. پس چون حضرت، نهاده ها را به صاحبانش برگرداند، پیامبر بر بام کعبه رفت و با صدایی بلند ندا در داد «ای مردمان! آیا صاحب امانتی هست؟ آیا صاحب وصیتی هست؟ آیا کسی هست که پیش پیامبر ساز و برگی داشته باشد؟» این که هیچ کس ادعای حقی را از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نکرد، خود دلالت بر خلافت، امانت داری و شجاعت علی علیه السلام دارد.

این امر بیانگر فضیلت و برتری علی بن ابی طالب در معرفت و اخلاص است؛ زیرا بسیاری از مسلمانان دیگر جان خود را در جهاد و حفظ جان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و نشر دعوت الهی ایثار کردند، ولی به آن چه امیرالمؤمنین علیه السلام دست یافت، دست نیافتند؛ خداوند شهادت می دهد به این که او جان خود را در راه رضای الهی بفروخت تا جایی که فرشتگان خدا بدان می بالند و حضرتش را برادر سرور انبیا می خوانند و جبرئیل جملۀ مَنْ مِثْلُك (کیست هم چون تو) را بر زبان می آورد.

همین که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم علی علیه السلام را مکلّف کرد، شب را در بسترش سپری کند دلیلی آشکار و گویاست بر این که جانشین و وحی او بعد از رحلت، علی علیه السلام است.

همۀ این ها گواه آن است که همسنگی برای او یافت نشود و شخص افضل، همان امام علیه السلام است. و علی علیه السلام هیچ مالی نیندوخت و هرچه می یافت، می داد، حتی آن که قوت خود و خانوادۀ خود را به مستحق بخشید و سورۀ «انسان» هَلْ أَتى در شأن او نازل شد و با این که دنیا در دست او بود، بیت المال را می بخشید و جارو می زد و در جای آن دو رکعت نماز می خواند.

چشمۀ ابونَیزَر ⁽¹⁾نام دو کَلاته و مزرعه (اَبی نَیزر و بُغَیبُغَه) است که به کوشش علی بن ابیطالب علیه السلام ایجاد و وقف عام شده است. ابونیزر از اولاد نجاشی - پادشاه حبشه - بود که پیوسته در خاندان پیغمبر و در خدمت علی بسر می برد.

ابونیزر گوید

یک روز امیرالمؤمنین تشریف آوردند و من به کار زراعت آن دو کلاته مشغول بودم. از راه رسید و فرمود «آیا غذایی داری؟» گفتم «از محصول خودمان کدویی پخته ام ولی برای شما نمی پسندم». فرمود «همان را بیاور». سپس برخاست بر لب جوی رفت و دست های خود را شست و اندکی از آن غذا میل فرمود و باز بر لب جوی رفت و دست های خود را با خاک و شن کاملاً تمیز شست. آن گاه دست ها را مشت کرد و مشتی آب از همان جوی نوشید، مراجعت کرد و فرمود «ای اَبا نَیزَر کف دست ها پاکیزه ترین ظرف هاست». آن گاه با همان تری دست بر شکم کشید و فرمود «هر که - با خوردن حرام -- آتش در شکم خود کند، از رحمت حق به دور باد». چه بدبخت اند آن مردم که خود را برای خاطر آن سزاوار آتش دوزخ کنند.

سپس کلنگ را برداشت و به درون چاه رفت و مشغول کندن شد. ولی آب بر نیامد. از آن جا بیرون شد در حالی که پیشانی مبارک عرق کرده بود. عرق

پیشانی را خشک و کمی خستگی گرفته، دوباره کلنگ را برداشت و به کار پرداخت و پیوسته کلنگ می زد. به حدی که صدای نفس مبارک به گوش می رسید. یک باره آب فوران زد و چون گردن شتر جستن نمود. به سرعت از آمد و فرمود «خدا را شاهد می گیرم که این آب وقف عموم خلق چاه بیرون خداست». قلم و دوات برایم بیاور چون حاضر کردم نوشت

بِسمِ الله الرَّحمن الرَّحيم

این چیزی است که بندۀ خدا علی امیرالمؤمنین صدقه داده است. این دو زمین را به نام های ابی نیزر و بُغَیبُغه را برای فقرای مدینه و در راه ماندگان صدقه نمود تا بدین وسیله در روز قیامت چهرۀ خود را از آتش دوزخ مصون دارد. کسی حق فروش و بخشش آن ها را ندارد تا آن گاه که خدا وارث آن ها شود [قیامت] و خدا بهترین وارثان است جز این که هر کدام از دو فرزندم حسن و حسین غیر آن را مصلحت بدانند. آن دو تن آزاد خواهند بود؛ هرگونه تصرف آن ها را روا است و این اختیار تنها به آن دو تن واگذار می شود و هیچ یک از فرزندان دیگرم حقی در آن ها ندارند.

محمد بن هشام گوید زمانی امام حسین را قرضی عظیم به هم رسید معاویه دویست هزار دینار فرستاد که یکی از آن دو مزرعه را خریداری کند. فرمود «پدرم وقف فقرا کرده تا چهرۀ خود را از آتش دوزخ مصون دارد و من به هیچ قیمتی آن را نخواهم فروخت». ⁽¹⁾

زهد با روان شخص مرتبط است و فرد زاهد با این که امکان استفاده از نعمت های فراوان را دارد، برای رضای خدا از آن ها صرف نظر می کند تا زندگی خود را با فقرا و محرومان در یک سطح قرار دهد. می فرماید وَ اللهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتِي هَذِهِ حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ من راقِعِها ⁽²⁾(به خدا سوگند من بر پیراهنی که به تن دارم، آن قدر وصله زده ام که از کسی که بدان وصله می زد، خجالت کشیدم).

أَيُّهَا النَّاسُ الزَّهادَةُ قِصَرُ الأَمَلِ وَ الشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ التَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ فَإِنْ عَزَبَ ذلِكَ عَنْكُمْ فَلا يَغْلِبِ الْحَرامُ صَبْرَكُمْ وَ لا تَنْسَوْا عِنْدَ النِّعَمِ شُكْرَكُمْ فَقَدْ أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ بِحُحَجٍ مُسْفِرَةٍ ظَاهِرَةٍ وَ كُتُبٍ بَارِزَةِ الْعُذْرِ وَاضِحَةٍ. ⁽³⁾

ای مردم! زهد عبارت است از کوتاهی آرزو و سپاس گزاری در برابر نعمت ها و پارسایی و برکناری از ناشایست ها. اگر نتوانستید به این شکل عمل کنید، جاذبۀ

حرام و ناروا بر نیروی پایداری شما پیروز نشود و به هنگام برخورداری از نعمت ها وظیفۀ سپاس گزاریتان را فراموش نکنید؛ زیرا خداوند با دلیل هایی که روشن گر و آشکارند و با کتاب هایی که با برهان برجسته و گویا بهانه ها را بریده اند، جای عذر و بهانه ای برای شما نگذاشته است.

زهد یکی از راه های رسیدن به سعادت و از ستون های تهذیب نفس و تعدیل اخلاق به شمار می رود و عبارت است از کناره گیری نفس از خوشی ها و لذایذ دنیا و توجه نداشتن به غیر خدا. زاهد بر اثر توجه به حقایق الهی و دلبسته شدن به امور معنوی، مادیات دنیا را کم ارزش یا بی ارزش می بیند. زهد تنها وسیلۀ سبک باری روح و آزاد کردن دل از بار هر غم و اندوه است. هرگونه بی میلی به دنیا زهد نیست؛ بلکه تنها بی رغبتی به دنیا بر اثر رغبت شدید به خدا، زهد است. آن که از دنیا از دنیا روی گرداند و به خدا توجه کند، نمی تواند به چیزی جز خدا دل ببندد یا آرزویی طولانی داشته باشد. درازی آرزو انسان را به دنبال تخیلات واهی و تصورات میان تهی می کشاند و از واقعیت ها و کارهای خردمندانه و عملی دور می گرداند. به همین دلیل باید آرزو و امید داشت، لیکن بدان اندازه که هماهنگ با واقعیت ها باشد. برای پیشگیری از فراموشکاری همواره باید به یاد خدا بود.

«الزُّهْدُ كُلُّهُ بَيْنَ كَلِمَتَيْنِ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِكَيْ لَا تَأْسَوْا عَلَي مَا فَاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ⁽¹⁾وَ مَنْ لَمْ يَأْسَ عَلَى الْماضِي وَ لَمْ يَفْرَحُ بِالْآتِي فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَيْهِ». ⁽²⁾

(معنای زهد به تمامت بین دو کلمه از قرآن است که خداوند سبحان می فرماید «تا هرگز بر آن چه از دست شما رود، افسوس نخورید و بر آن چه رسد، خوشحال نشوید» و کسی که بر گذشته افسوس نخورد و به آینده شاد نشود، پارسایی را از دو طرف دریافت کرده است).

در دیدۀ ابوعلی سینا آن که به کالای دنیا و خوشی ها و لذاید آن بی رغبتی نشان

دهد، زاهد نامیده می شود. ⁽¹⁾عامل اصلی زهد، شناخت عالم و یقین شناخت عالم و یقین به حقیقت و مبدأ هستی است. الزُّهدُ ثَمَرةُ اليَقين ⁽²⁾(زهد نتیجه و میوه یقین است) و لذا اساس زهد یقین و نتیجه اش سعادت است.

افلاطون در وصایای خود به ارسطو می نویسد

«لَيْسَ الْحَكِيمُ التّامُّ مَنْ فَرِحَ بِشَيْءٍ مِنْ لَذَّاتِ الْعَالَمِ أَوْ جَزِعَ مِنْ مَصَائِبِهِ وَاغْتَمَّ بِهِ». ⁽³⁾

(حکیم مشمار کسی را که به لذتی از لذت های عالم شادمان بُوَد یا از مصیبتی از مصائب عالم جزع کند و اندوهگین شود). ⁽⁴⁾

«أَوَّلُ الْحِكْمَةِ تَرْكُ اللَّذَّاتِ وَ آخِرُها مَقْتُ الْفَانِياتِ». ⁽⁵⁾

(آغاز حکمت و دانایی، ترک لذت ها و پایان آن بیزار بودن از چیزهای فانی و گذراست).

این حالت در نتیجۀ شناخت پروردگار و شناخت جهان و خویشتن به دست می آید و آن، کمال پارسایی و صفات مختصّ آن است در چنان حالتی. بدیهی است که وجود این ویژگی باعث اعراض از دنیاست.

أَرْهَدُ النَّاسِ مُنذُ مَا عَرِفَ التأ *** ريخُ زُهداً فَخَلَّدَ الزُهّادا ⁽⁶⁾

از هنگامی که تاریخ زهد را شناخته است [علی] پارساترینِ زاهدان بوده و نام پارسایان را جاودان ساخته است.

آن حضرت پس از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم، زاهدترین ⁽⁷⁾

حضرت مسئولیت رهبر جامعه را در پارسایی و ساده زیستی مسئولیتی ویژه دانسته و معرفی کرده است.

برنخاست و جامه و خوراکش از هر کس خشن تر و درشت تر بود. خوارزمی در مناقب به نقل از عمار یاسر روایت می کند و از پیامبر اکرم شنیدم که می فرمود

يا عَلَيُّ! إِنَّ الله تَعَالَى زَيَّنَكَ بِزِينَةٍ لَمْ يُزَيِّنِ الْعِبَادَ بِزِينَةٍ هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِ.... ⁽¹⁾ (ای علی! خداوند تو را به زینتی آراسته است که هیچ یک از بندگان به زیوری محبوب تر از آن نزد خدا آراسته نیست؛ خداوند تو را در دنیا زاهد گردانیده و دنیا را در چشم تو ناپسند قرار داده است و تهی دستان را برای تو دوست داشتنی کرده و تو آنان را به سان پیروان خود برگزیدی و آن ها به وجود تو هم چون یک امام خشنودند).

على علیه السلام مظهر ارادۀ فعلی حق است. قلب سلیم آن حضرت چنان زلال است که چیزی جز مهر حق در آن نیست. چنین قلبی منزلگاه اراده فعلی خداست.

فعل خدای سبحان در موطن قلب ولیّ خود، یعنی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام ظهور می کند

و لَوْ تَعْلَمُونَ ما أَعْلَمُ مِمَّا طَوِيَ عَنْكُمْ غَيْبُهُ إِذا لَخَرَجْتُمْ إِلَى الصُّعُدَاتِ تَبْكُونَ عَلَى أَعْمالِكُمْ. ⁽²⁾(اگر آن چه را که من از غیب می دانم و بر شما پنهان است، بدانید، هر آینه سر به بیابان ها می گذارید و بر کردار خویش گریه می کنید). دانش و آگاهی امام علیه السلام محدود به زمین و اهل آن نیست، بلکه حوزۀ آگاهی و دانش حضرتش همۀ عوالم مُلک و ملکوت را در بر می گیرد. این موهبتی است الهی که حق تعالی به برگزیدگان خود که عهده دار امانت و هدایت آفریدگانِ اویند، عنایت کرده است.

درس های برگرفته از خطبه ها و گفته های فراوان و جاودانۀ علی بن ابی طالب علیه السلام که نگرش و ندای الهی را در ضمیر انسان شکل می دهد، در حقیقت سند حکمت یا قانونی است که همۀ اجزای هستی را در بر می گیرد.

در طبیعت انسان فعال، صفات و اسمای الهی را که در ظرافت خلقت هستی تجسم کرده است، می یابد و می تواند نمودهای قدرت الهی را در قوانین حاکم بر اشیا و تغییر و تحول آن ها بیابد. انسانیت، توانستن و نکردن است. عدل، خودداری

از گناه است به هر شکل که باشد. ایمان به عدل، ایمان خدشه ناپذیر انسان است به دانایی و رحمت خداوند. نزد علی راه حق باید حق باشد. از راه باطل به سوی حق رفتن، خطاست و نادرست. أَتَأْمُرُونِي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فَيمَنْ وُلَّيتُ عَلَيْهِ وَ اللَّهُ لا أَطورُ بِهِ ما سَمَرَ سَمِيرٌ وَ ما أَمَّ نَجْمٌ في السَّمَاءِ نَجْماً ⁽¹⁾(از من می خواهید پیروزی را با ظلم و جور به دست آورم. به خدا سوگند چنین نخواهد شد).

این سخن پاسخ کسی است که از امام علیه السلام خواسته است تقسیم بالسويّه را ترک کند و عده ای را برتری دهد؛ گویی گفته است که اگر آنان را برتری دهی با دل و جان تو را همراهی و یاری خواهند کرد و آن حضرت این پاسخ را به اوداده است. مراد از «جَور» عدول از راه خداوند است به سبب برتری دادن بعضی از مسلمانان بر بعضی دیگر؛ زیرا این عمل خلاف سنت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است. مسئولیت رهبر جامعه در پارسایی و ساده زیستی است. در راه علی علیه السلام وسیله رسیدن به هدف مقدس نباید گناه باشد، اگر چنین شد، هدف از قداست بیرون می رود. در این راه وسیله از هدف جدا نیست. آن ها دو نیستند و یک اند. وسیله نیز هدف است.

حق ملاک جهان آفرینش است. خداوند نیز انسان را به حق (خوب و نیکو) آفرید و آن چه نیاز انسان است در او قرار داد و نقص و عیب در کار آفرینش نیست الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ⁽²⁾([خداوند] هر چیزی را نیکو آفرید). اقامۀ عدل با ستم صحیح نیست، چون اقامۀ ظلم است نه اقامۀ عدل. کمک گرفتن از گناه برای رسیدن به حق، انحراف از حق است. عدل را با ظلم طلب کردن، گریز از عدل و سدّ راه حق است. زیبایی به یاری زشتی به دست نمی آید و محال است که عَدَم، علتِ وجود شود. آن که گناه را وسیله ای برای رسیدن به هدف می داند، خود را در نظر دارد نه هدف را؛ وگرنه باطل از لوازم حق نخواهد شد و ظلمت، نور نخواهد زایید.

إِنَّ اللَّهَ جَعَلَني إماماً لِخَلْقِهِ فَفَرَضَ عَلَيَّ التَّقْدِيرَ في نَفْسي و مَطْعَمي و مَشْرَبي و مَلْبَسِي كَضُعَفَاءِ النَّاسِ، كَيْ يَقْتَدِي الفَقِيرُ بِفَقْرِي، وَ لا يُطْفِي الغَنِيَّ غِناهُ ⁽³⁾

(فرمودند همانا خداوند مرا پیشوای خلقش قرار داده و بر من واجب کرده است که دربارۀ خودم و خوراک و نوشاک و پوشاک خود مانند مردم ناتوان عمل کنم تا این که ناتوان به سیرۀ فقیرانه من تأسی کند و توان گر به وسیلۀ ثروتش سرکشی و طغیان نکند).

رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم، خود، مظهر کامل عدالت بود. در سراسر زندگانی پربرکت خویش می کوشید تا اصحابش به عدالت کار کنند و از عدالت به یک سو نشوند. علی علیه السلام مرد عدالت و تقوا بود و این دو خصلت را هم چون خصلت های دیگر در مکتب رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فراگرفته بود. حضرتش آن چه آموخت در مکتب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم آموخت. او نزد کسی غیر از پیامبر درسی نخواند. آن حضرت متخلّق و مؤدّب به اخلاق و آداب پیغمبر و از همه نزدیک تر به رسول اکرم بود.

راه و روش علی گسترش عدالت است. عدالت یکی از اصول ناگسستنی فطرت او است. و اصولاً بلندپایگان و بزرگان در برپایی عدالت سزاوارترند. حضرتش داور عدالت پیشه ای بود که افراط و تفریط در کارهایش نبود.

مبارزۀ علی علیه السلام برای اجرای عدالت بود، آن هم مبارزه ای بی وقفه، بی تأخیر، شدید و بی گذشت. هیچ مصلحتی نمی توانست ارادۀ قاطع او را منحرف سازد. علی علیه السلام مکر و کید و زیرکی به کار بردن را در شأن خود نمی دانست. نفس خود را از مکر و کید و حیله منزّه می داشت و اخلاق کریمه را حفظ می کرد. او دین خالص را بر همه چیز ترجیح می داد و متحمّل حق می شد، هرچند سنگین و طاقت فرسا باشد.

علی علیه السلام نمونۀ عدل کامل بود. او از تمامی ناپاکی ها برکنار و مطهر است. دست او در عدالت چون دست پیامبر است. او همراه حق است و این دو هیچ گاه از یکدیگر جدا نمی شوند.

حضرتش حق مدار بود. «حق با علی بود و علی با حق» عَلَيُّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عليٍّ و خود فرمود «حکومت را برای اقامۀ حق پذیرفته است».

ابن عباس گوید در ذی قار - محلی نزدیک بصره - بر آن حضرت وارد شدم در حالی که کفشش را وصله می زد از من پرسید «ارزش این کفش چقدر است؟»

عرض کردم «هیچ». فرمود وَ اللَّهُ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَن أُقِيمَ حَقًّا أو أدفَعَ باطِلاً ⁽¹⁾(به خدا سوگند ارزش این کفش برای من از خلافت و فرماندهی بر شما بیش تر است مگر این که در سایۀ خلافت حقی را به صاحب آن حق برسانم و یا باطلی را از میان بردارم).

حق، خلق به نحو بایسته و پدید آوردن بایستگی است. یکی از مختصات با ارزش درک عظمت و جلالت حق این است که کسی که واقعاً حق را درک کرده و خود به جهت حرکت بر مبنای حق طعم واقعی آن را چشیده، محال است حق دیگران را پایمال نماید.

قُلِ اللَّهُ يَهدَى لِلحَقِّ أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أن يُتَّبَعَ أَمَّن لَا يَهِدّى إِلَّا أَنْ يُهدى ⁽²⁾(بگو خدا به حق راه می نماید، آیا آن که به حق راه می نماید به متابعت سزاوارتر است یا آن که به حق راه نمی نماید و خود نیز نیازمند هدایت است). چون پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم به حق و در مسیر حق است، وصیّ و جانشین او هم حق است. رسول خدا حضرتش را کانون هدایت و عصمت خوانده و مردم را به اطاعت پیوسته از آنان سفارش فرموده است. حق در سرشت و خوی علی است و این دو، دو هم زاد جدایی ناپذیر به حساب می آیند. او بهترین نمونۀ حق است که در چشم انداز آن، جمال و زیبایی پدیدار است.

آن چه مهم است و اهمیت دارد، پیروی از امام بر حق و ولی حق است. حق و واقع را به اشخاص نباید شناخت، بلکه باید حق را شناخت تا دانست چه کسی اهل آن است و چه کسی بیگانه از آن.

موّرخان و محدّثان اتفاق نظر دارند که علی بن ابی طالب علیه السلام خود را خلیفۀ پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می دانست و دیگران را غاصب می شمرد. ولی از راه گناه سراغ این هدف نرفت، با آن که می توانست. می توانست با قدرت هایی که در اختیار داشت، حکومت را از ابوبکر بگیرد و نکرد. می توانست غسل دادن رسول خدا را به تأخیر بیندازد و در سقیفۀ بنی ساعده شرکت کند و نگذارد ابوبکر مدّعی در میان

مهاجران، مدّعی بلا معارض باشد، ولی این کار را نکرد. ⁽¹⁾

باید با تأمل به این کار نگریست و هرگاه به دقت در آن بنگریم، می بینیم که از چندین روی فضیلت علی علیه السلام را می رساند. حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمانان و از میان نرفتن مکتب است که در سایۀ گذشت و پایداری و فداکاری آن بزرگوار فراهم شد. آن حضرت در برخورد با آرای مخالف سعۀ صدر داشت.

می توانست از مدینه بیرون رود و ائتلافی میان مسلمانان خارج از مدینه برقرار کند و آن گاه بر مدینه بتازد، اما این کار را نکرد. جز منطق، وسیله ای و راهی برای رسیدن به هدف در پیش نگرفت. مسلمین اتفاق نظر دارند که حضرتش راه خطا نرفت و به صواب عمل کرد و اختیار نیکو فرمود. از توطئه های سری برای دسترسی به خلافت در عهد رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم آگاه بود، ولی توطئه چینان را آزاد گذارد و کاری نکرد. آن وجود مبارک می توانست زیر وصیت ابوبکر بزند، ولی نکرد؛ وصیتی که عمر را به جانشینی خود برای خلافت تعیین کرده بود. راه برای حضرتش باز بود؛ چون وصیت ابوبکر نزد آن ها برخلاف روش رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم بود. آن ها می گفتند که پیامبر برای خلافت خود وصیت نکرده است.

پس از تشکیل شورا علی بن ابی طالب علیه السلام می توانست عبدالرحمن بن عوف را راضی کند و قرارداد جانشینی را با وی ببندد تا حضرتش را برای خلافت برگزیند، ولی نکرد. می توانست به دروغ به ابن عوف پاسخ «آری» بدهد تا وی را برای خلافت برگزیند ولی نکرد. هنگامی که به خلافت رسید، می توانست به وسیلۀ وعده و نوید و اعطای منصب، طلحه و زبیر را راضی نگه دارد تا در بصره و سپاه جمل آتش افروزی نشود، ولی نکرد. می توانست پول بیت المال را میان پول پرستان پخش کند و آن ها را خشنود سازد، ولی نکرد. اگر روش علی علیه السلام چنین بود، مخالفی برای او یافت نمی شد؛ چون مخالفان، عدل علی علیه السلام را خوش نداشتند. حضرتش پول نمی داد، رشوه نمی داد. منصب و مقام نمی داد مگر به شایستگان و درست کاران. از این رو نادرستان با وی دشمن بودند. اگر علی علیه السلام با آن ها به گونه ای رفتار می کرد که دیگران داشتند، با سر از پی علی علیه السلام می دویدند و به سراغ دیگری

نمی رفتند. تاریخ حیات علی علیه السلام برای سخن ما گواه بسیار دارد. ⁽¹⁾

سخن در فضیلت است. کسانی توانستند در دین پایدار بمانند و به فضایل برسند که در بلندترین درجات صبر قرار گرفتند؛ و سرور و پیشوای صابران امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام است که پس از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از هرکس صبرش بیش تر بود؛ که فرمودند فَرَأَيْتُ أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى هاتا أَحْجِي فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذىً وَ فِي الْحَلْقِ شَجاً ⁽²⁾(دیدم صبر کردن بر این ستم اولی است، بنابراین صبر کردم در حالی که گویا خار در چشمم بود و استخوان در گلویم).

رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلّم در خطبۀ غدیر فرمودند أَلا وَ إِنَّ عَلِيّاً هُوَ الْمَوْصوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلدي مِنْ صُلْبِهِ ⁽³⁾(بدانید که علی توصیف شده است به صبر و شکر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنین اند).

کمال انسانیت و آزادی مطلق علی علیه السلام این بود که عالم به حقیقت بود و به راستی و درستی عمل می کرد. جز سودای راستی و درستی هیچ آرزویی در نهاد پاکش نبود تا در برابر آن چه او را به مقصود می رساند، خاضع گرداند. هیچ بیم و امیدی در دل نداشت تا وی را از انجام کار نیک و آشکار ساختن حقیقت مانع شود. هر جا پای حق در میان بود، حق را اجرا می کرد و از ملامت و نکوهش هیچ کس در راه خدا نمی ترسید و جز برای خدا غضب نکرد. او انسان کامل، یعنی حقیقت مطلق، مظهر راستی و درستی و مربی انسان پرور و انسان دوست بود.

انسانیت مطلق و آزادی مطلق از هر قید و بند به جز یک بند است و آن، بند رقیّت خدا و تقیّد به راستی و حقیقت.

انسان موجودی است که آغاز و انجام، سلوک و عبادت و هدف و مقصد وی به یک چیز باز می گردد و آن، ذات اقدس الهی و تقرب به اوست.

حضرتش - چنان که بعضی از دشمنانش گفته اند - ساده و فریب پذیر نبود و هرگز از کنه امور غافل نمی شد بلکه در ژرفای دریافت و نفوذ بینش و آگاهی از

حالات نفسانی مردم، ماهرترین شخص بود؛ اما صراحت و صداقت و روبه رو شدن با وقایع را ترجیح می داد و شخصیت خود را فراتر از مکر و کید و حیله کاری می دانست، برای آن که خیرخواه دین خود باشد و متمسّک به اخلاق ابر مردان شایسته. فضایل حضرتش چنان چشمگیر و همه جانبه است که محققان و پژوهشگران بی تعصب آن ها را دریافته و او را در مقام ابر مردان فضیلت و انسانیت پذیرفته اند و دریافت ایشان همه منطبق بر واقعیات است و از روی درایت و منطق و شناخت امتیازات انسانی و انطباق مفهوم بر مصداق در شخص علی بن ابی طالب علیه السلام.

نظَرَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَى عَلَيَّ فَقَالَ «يا عَليُّ، أَنْتَ سَيِّدٌ فِي الدُّنْيا وَ سَيِّدٌ فِي الْآخِرَةِ، حَبِيبُكَ حَبيبي وَ حَبيبي حَبِيبُ اللهِ وَ عَدُوُّكَ عَدُوّي وَعَدُوّي عَدُوُّ اللَّهِ وَ الْوَيْلُ لِمَنْ أَبْغَضَكَ بَعْدِي ⁽¹⁾(رسول خدا به علی بن ابی طالب نظر کرد و فرمود «یا علی تو سروری در دنیا و سروری در آخرت. دوست تو دوست من است و دوست من، دوست خدا. دشمن تو دشمن من است و دشمن من، دشمن خدا. وای به حال کسی که بعد از من، تو را دشمن دارد»). مُحارِبُوا عَلَيَّ كَفَرَةٌ وَ مُخالِفُوهُ فَسَقَةٌ ⁽²⁾(محاربان با علی بن ابی طالب علیه السلام و جنگ کنندگان با او کافرند و مخالفان با او فاسق و نابکار). رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند حَرْبُكَ حَرْبي ⁽³⁾(جنگ با تو جنگ با من است). جنگ با پیامبر مستلزم کفر است، پس جنگ با علی بن ابی طالب هم مستلزم کفر است. ولی اگر کسی با علی علیه السلام در جنگ نباشد و مخالف او باشد نه معاند، که فاسق است. خصوصیت معصوم آن است که بغض و غضب او برای رضای خداست نه برای هوای نفس.

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند

يا عَلِي، مَنْ قَتَلَكَ فَقَدْ قَتَلَنِي وَ مَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي لِأَنَّكَ مِنِّي كَنَفْسِي وَ طَينَتُكَ

مِنْ طِينَتِي وَ أَنْتَ وَصِيِّي وَ خَلِيفَتِي عَلَى أُمَّتِي ⁽¹⁾ (یا علی، کشتن تو همانند کشتن من است و دشمنی با تو دشمنی با من؛ زیرا تو به منزلۀ نفس منی و طینت تو طینت من است، تو وصیّ من بر امت من و خلیفۀ بعد از من هستی).

گفته هایش به حد کمال بود و شبهات و معضلات را کشف و حل می کرد. به کمالات نفسانیه و اخلاق فاضله آراسته بود. چه، حضرتش یگانه زاهد و یکتا متواضع بود و در بلندترین درجات زهد و فروتنی جای داشت. آن وجود مبارک، برای زندگی و شرافت و تهذیب اخلاق و سعادت جامعۀ انسانی بهترین دستور بود و با خلوص و صمیمیت، عالمیان را به سوی توحید دعوت می کرد. مربی علی تنها پیامبر خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم بود و در کنار او پرورش یافت و درک حقایق و تمایلات عالیه را از پیغمبر به دست آورد. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم معلم روحی و نفسانی او بود و بنابراین، مربی اخلاقی او بالاترین افراد بشر بوده است.

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسولُهُ وَ الْمُؤْمِنونَ ⁽²⁾(و بگو عمل کنید؛ خدا و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند دید). بنابر جميع روایات و اقوال مفسران، علی بن ابی طالب مصداق بارز «مؤمنون» در این آیه است که اعمال همگان را مشاهده می کند. در این جهت علی بن ابی طالب همتای رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم خواهد بود؛ چنان که علم الهی نسبت به آن ها بالذات و بالاصالة است. از این رو علم خلیفه و عبد صالح او که مظهر علم خدا و آیت اطلاع الهی است، بالعرض و بالتَبع خواهد بود.

به همین دلیل حضرت از خودش به عنوان «عِلْمُ الله»، «قَلبُ الله»، «لِسانُ اللهِ النّاطِق» ⁽³⁾یاد کرده است. او عمود دین است، چنان که رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند عَليُّ عَمُودُ الدّين. ⁽⁴⁾هم چنین در زیارت ایشان نیز آمده است که

اَلسَّلامُ عَلى ميزان الأَعْمالِ.... ⁽¹⁾ علی بن ابیطالب علیه السلام می توانست در راهنمایی ها، عمربن خطاب را گمراه سازد تا کار خلافت بر او تنگ آید و مجبور به کناره گیری شود، ولی نکرد و هیچ چیز از آن را فرونگذاشت. در اموری که به ایشان مراجعه می شد، در می ماندند و چندان عمر را راهنمایی کرد که خود عمر چندین بار گفت «لَوْلا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ» ⁽²⁾(اگر علی نبود، عمر هلاک می شد). عمر با اعتراف به جهل خود با حال تسلیم و اقرار گفت «لَوْلاكَ لَافْتَضَحْنا يا عَليُّ» ⁽³⁾(ای علی اگر تو نبودی ما رسوا شده بودیم). جای جایِ حیات علی علیه السلام گواه سخن ماست. آن حضرت عملاً مرجع صحابه در کلیۀ مسائل علمی و معضلات اجتماعی و مشکلات قضایی بود. این جمله از عمر بن خطاب روایت شده است «أقضانا عَليُّ...». ⁽⁴⁾(در میان ما علی در قضا بهترین قاضی است). قضا یعنی علم و آگاهی به کلیۀ احکام شرعی.

زندگی ایشان آکنده از احکام بود که منبع آن، احاطۀ علمی امام علیه السلام به همۀ اسرار و تفاصیل شریعت آسمانی است. البته این وسعت آگاهی محدود به شریعت اسلام نیست؛ بلکه در برگیرندۀ احکام همۀ شرایع آسمانی است. همۀ صفات نیک و خصلت های بزرگی در کسی غیر از علی علیه السلام جمع نمی شود. قدرت علمی و عملی امام علیه السلام به خوبی اثبات می کند که او زبان حقیقی و گویای قرآن و حکم کننده به عدالت، امانت و صداقت است.

سیوطی به نقل از ابوالطفیل در روایتی می نویسد

علی را دیدم مشغول ایراد خطبه ای است و می گوید سَلُونِي فَوَ اللَّهِ لَا تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْءٍ إِلَّا أُحَدِّثُكُمْ بِهِ وَ سَلُونِي عَنْ كِتابِ اللَّهِ فَوَ اللَّهِ مَا مِنْ آيَةٍ إِلَّا وَ أَنَا أَعْلَمُ أَبِلَيْلِ نَزَلَتْ أَمْ فِي نَهارِ أَمْ فِي سَهْلٍ أَمْ فِي جَبَلٍ. ⁽⁵⁾

هرچه می خواهید از من سؤال کنید. به خدا قسم چیزی را از من سؤال نمی کنید مگر این که پاسخ آن را دریافت خواهید کرد. از کتاب خدا سؤال کنید،

به خدا سوگند آیه ای نیست مگر این که می دانم در روز نازل شده است یا در شب، در دشت نازل شده است یا در کوه.

هم چنین سیوطی آورده است إِنَّ أَحَداً مِنَ الصَّحابَةِ لَمْ يَجْرَأُ عَلَى أَنْ يَقُولَ سَلُونِي غَيْرَ عَليّ ⁽¹⁾(به جز علی هیچ یک از صحابه جرئت نکرد، بگوید هرچه می خواهید از من سؤال کنید).

در عالِم بودن امیرالمؤمنین به انواع علوم هیچ شک و شبهه ای نیست، خاصه در علم کتاب یعنی قرآن که خود ایشان هم می فرماید «هیچ آیه ای نازل نشد در خشکی یا در دریا مگر این که من آن آیه و تنزیل و تأویل آن را می دانم».

هم چنین اعلم بودن او در همۀ علوم نیز مورد اتفاق صحابه و اعتراف خلفاست و از تابعین و غیر ایشان نیز در این امر خلافی ظاهر نشده است.

ابن أبی الحدید در شرح نهج البلاغه علوم همۀ مذاهب و فرق اسلامی را به آن حضرت منتسب کرده و مؤسسان هر مذهب و فرقه را از شاگردان آن حضرت به شمار آورده است. هم چنین هر فرقه در علوم خاصّۀ خویش، خود را به آن حضرت منتسب می داند؛ یعنی هرکس خود را به او نسبت می دهد و چنین باور دارد که این علوم را از او گرفته است.

این انتساب ها و این اعتراف ها شاهدی است بر اعتراف همه بدون خلاف و تردید بر اعلمیّت حضرتش که همه خود را به او نسبت می دهند و مدعی هستند که از او برگرفته اند؛ اما هرگز این علوم را به هیچ یک از صحابۀ دیگر به جز علی علیه السلام منسوب نمی کنند.

أَفَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدّى إِلَّا أَنْ يُهْدِى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ⁽²⁾ آیا آن که به حق راه می نماید به متابعت سزاوارتر است یا آن که به حق راه نمی نماید و خود نیز نیازمند هدایت است، شما را چه می شود، چگونه حکم می کنید؟

وَ ما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلا ظنّاً إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِى مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ ⁽¹⁾(بیش ترشان فقط تابع گمان اند و گمان نمی تواند جای حق را بگیرد. هر آینه خدا به کاری که می کنند آگاه است). قرآن به صراحت می فرماید کسی که به حق راهنمایی کند، برای پیروی کردن مردم از او سزاوارتر است - که این همان خلافت و امامت است - از آن کسی که خود به حق راه نمی یابد، مگر این که هدایت شود. انطباق این فضیلت بر امیرالمؤمنین علیه السلام و بودن آن برای آن حضرت، بی شک و شبهه است؛ زیرا همۀ صحابۀ بعد از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در امور مجهول و مشتبه خود به او رجوع می کردند.

بنابراین دعوت کننده به سوی خدا یا پیروی از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم باید مانند او بصیرت داشته باشد و دعوت از شئون خلافت و امامت است قُلْ هَذِهِ سَبیلی أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی ⁽²⁾(بگو این راه من است. من و پیروانم همگان را در عین بصیرت به سوی خدا می خوانم).

به طور کلی تأثیر پیامبر بر علی منحصر به فرد بود و جمال و کمالش انسان را به طرب و وجد می آورد. علی علیه السلام نگاه خویش را بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم گشود؛ آن پیامبری که تجسم کمال صفت، خصلت های پسندیده و نیکو و چکیدۀ رسالت در این عالم بود. او پیامبر برگزیده و نمایندۀ سفارت آسمانی در زمین بود. او هم چنین ریسمان مستحکم الهی بود که مخلوق را به خالق خویش و شریعت الهی را به جنبش اهل زمین پیوند می داد.

حقیقتی به این روشنی را نمی توان منکر شد. رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود أَنْتَ أخي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ ⁽³⁾(تو در دنیا و آخرت برادر من هستی). حال چگونه عده ای که آگاهی یقین آوری به این امر دارند، آن را منکر شده اند؟ اگر روش علی علیه السلام نه چنین بود، مخالفانی برای او یافت نمی شد؛ چون مخالفان عدل علی علیه السلام را خوش نداشتند. جامعیت عینی و علمی آن حضرت بدین معناست که هر کمال ممکن را واجدند و هرچه را دارا هستند، مصون از عیب و نقص است

و هرچه را در مرحلۀ حدوث واجد بودند، در مرحلۀ بقا نیز دارا خواهند بود. به گفتۀ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم «نگاه کردن به روی علی عبادت است» ⁽¹⁾و «ضربت آخرین او در روز خندق بر عبادت جن و انس برتری یافت». ⁽²⁾

ابن أبى الحدید می نویسد «و اما حمله ای که علی علیه السلام در جنگ خندق بر عمرو بن عبدود کرد و او را به قتل رساند بزرگ تر از آن است که نام آن را بزرگ بنامیم و بگوییم بزرگ است و عظیم تر از آن است که آن را عظیم بنامیم و بهتر آن است که چیزی نگوییم جز آن چه استاد ما ابوالهذیل گفته است وقتی از وی پرسیدند «أَيُّما أَعْظَمُ مَنْزِلَةٌ عِنْدَ اللهِ عَلَيٌّ أَمْ أَبُو بَكْرٍ؟» منزلت کدام یک در پیشگاه خدا بزرگ تر است، علی یا ابوبکر؟ وی در پاسخ گفت: ای برادرزاده، به خدا سوگند مبارزه و پیکار علی در جنگ خندق با عمروبن عبدود فزونی دارد بر اعمال مهاجران و انصار و طاعت های همۀ آنان، تا چه رسد به عمل ابوبکر به تنهایی» (شرح نهج البلاغه، ج19، ص60).

بسیاری از مفسران اهل تسنن و دانشمندان شیعه در تفسیر آیه وَ كَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ (احزاب/25) (و خدا کارزار و جنگ و کشتار را از مؤمنان کفایت کرد). گفته اند این آیه در شأن علی علیه السلام و دربارۀ همین ضربت نازل شد؛ بلکه چند تن از قرّاء مانند ابن مسعود، دنبال آیه قرائت کردند «بعلیّ بن ابی طالب» (یعنی به وسیلۀ علی بن ابی طالب).

این روایت را بیش از بیست تن از دانشمندان اهل تسنن در کتاب های تفسیر و حدیث خود نقل کرده اند (مستدرک، ج3، ص32؛ تاریخ بغداد، ج13، ص19؛ إحقاق الحق، ج6، ص6)

ذکر این دو صفت در آن روز برای علی علیه السلام نشانۀ آن است که هر کسی را که مسلمانش بنامند، موصوف به این صفت نیست. او ایمانش هم سنگ زمین و آسمان ها و گفتۀ او گفتۀ رسول الله و جان او جان محمد بود. هیچ مرتبه ای را نمی توان بالاتر از این مرتبه فرض کرد و هیچ اتصال و قُربی را نمی توان بیش از

این دانست و هیچ تمجید و ترفیع شأنی از این بالاتر نیست که کسی به دیگری بگوید تو نفس منی. به طور مسلّم برای امام علیه السلام شأنی بالاتر از آن که به منزلۀ نفس پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم باشد، نیست. اگر با دیدۀ انصاف بنگریم، با این توصیفی که خدا و رسول خدا از علی علیه السلام کرده اند هیچ کس را نمی توان بر او مقدم داشت.

قال عليه السلام إِنَّمَا مَثَلِي بَيْنَكُمْ مَثَلُ السِّراج فِي الظُّلْمَةِ يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا ⁽¹⁾(همانا من در میان شما همانند چراغ در تاریکی هستم؛ هر کسی به تاریکی پای گذارد از آن چراغ روشنی جوید و سود برد).

امامت یک امر مصلحتی و جزئی نیست که بسته به اختیار مردم باشد، بلکه رکن دین و اصلی ریشه دار است که به طور حتم باید از طرف پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم با نصّ صریح تعیین شود.

در آموزۀ امامیه جانشین پیامبر را باید پروردگار تعیین و نصب، و فرستاده اش معرفی کند؛ زیرا تنها او از همۀ حالات انسان آگاه است و نیازهای وی را می داند. از این رو امامیه امامت را از مباحث کلامی و اعتقادی می داند، برخلاف اهل تسنن که آن را از مباحث فرعی و فقهی می شمارند.

به نص رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم آن حضرت باید خلیفه و جانشین پیامبر می بود. علی علیه السلام برای تصدی امر زمام داری مسلمین توانایی و آمادگی تمام داشت و از استعدادها و شرایط مختلف جامعۀ اسلامی آگاه بود. با جمیع طبقات در می آمیخت و از نزدیک مراقب زندگی آن ها بود. از اعماق جامعه و بافت درونی آن آگاهی داشت و روحیۀ طبقاتی حاکم بر روابط و پیوندهای اجتماعی را می شناخت.

همۀ این توانایی ها حاصل منزلت یگانه ای بود که از مکتب رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم یافته بود؛ او وزیر و برگزیدۀ رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم، امین اسرار آن بزرگوار؛ فرمانده سپاه؛ مجری برنامه و رسانندۀ پیام های او بود. این منزلت منحصر به فردی بود که از همۀ صحابه پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم تنها به او اختصاص داشت و او را از تمام شرایط خلافت برخوردار می ساخت.

شریف ترین بردباران و بخشنده ترین بخشندگان است امامت علی علیه السلام تنها

در یک زمینه نبود؛ بلکه در همۀ جوانب زندگی امام و پیشوا بود. امام فصاحت و بلاغت بود. بیان شیوای او پایه و بنیان مستحکمی است. بخشش و پیشوای شهسواران و قهرمانان بود. هم چنین پیشرو صبر پیشگانی بود که در میان امت خویش درد و رنج های بسیاری به جان خریدند. علاوه بر این ها ولی امر همۀ مؤمنان بود؛ زیرا او و اهل بیت و همۀ امامان از نسلش محل نزول آیات الهی و منزلگاه شریف ایشان و خاستگاه وحی محمد امین صلّی الله علیه و آله و سلّم بود.

نمونۀ شایسته و گویا و آشکار یک شخص متقی و پرهیزگار علی علیه السلام است که در هر موضع حق را به صورت عملی به دیگران نشان داد. رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم وقتی امور مهم خود را به او وا می گذاشت، می خواست که او برای این کار خطیر آماده شود و زمام امور را به دست گیرد و او نیز برای این کار کمال شایستگی و استعداد را داشت.

حضرتش قوانین الهی را بی پروا و بدون واهمه اجرا می کرد و هرگز عواطف انسانی یا پیوند خویشاوندی و منافع زودگذر مادی، او را تحت تأثیر قرار نمی داد. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم خود، پیشگام ترین فرد در اجرای قوانین اسلامی بود که مصداق بارز آیۀ شریفۀ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ⁽¹⁾(و از ملامت هیچ ملامت گری نمی هراسند) به شمار می رفت.

نظم در جامعه در سایۀ ایمان به قانون و عمل به آن پدید می آید و اگر پاسدار قانون، خود قانون شکنی کند، این عمل برای همگان آسان می شود.

آن بزرگوار به حق شایسته رهبری و زمام داری بود. او شایسته ترین فرد پس از پیغمبر اکرم صلّى الله علیه و آله و سلّم برای به دست گرفتن ادارۀ امور مسلمانان و هدایت مردم به سوی بهترین و والاترین هدف بود؛ اما انگیزه هایی دیگران را وادار کرد تا مردم از داشتن چنان سرپرست شایسته ای محروم شوند.

علی علیه السلام شاگرد ممتاز مکتب پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است که در طول حیات و مدت زمام داری خود حتی یک لحظه از قانون گرایی کنار نرفت و یکسان نگری او به افراد در برابر قانون زبانزد همگان بود.

رهنمای انسانیت

به اعتقاد امامیه، خداوند برای پیامبر وَصیّ معین فرموده است. هدایت و راهنمایی به مقتضای حکمت و به دلیل لطف بر خداوند لازم است و دو درجه دارد: یکی ارائۀ طریق و دیگری ایصال إلى المطلوب. تعيين جانشین پیامبر مانند تعیین پیامبر، حق خداست و بندگان را در این مورد حقی نیست. ولایت و امامت مطلقه چون نبوت مطلقه از مستقلات عقلی است. وجود پیامبر همیشه واجب نیست. یک شریعت و آیین که ناموس الهی است کافی است که حافظ شرع باشد. ولی موضوع ولایت یا همان خلافت فی الارض، همیشگی و دائمی است. امام شناسی مکمل ضرورت پیامبرشناسی است. آن چه دربارۀ پیامبر صدق کند،

دربارۀ امام نیز صادق است، غیر از جنبۀ وحى. امامت امتداد روحی و عقیدتی خط انبیاست و امامت، وارث قانونی ادیان الهی امامت در تفکر اسلامی جایگاهی والا و اهمیت بسیار دارد. از قرآن کریم به دست می آید که جایگاه امامت از نبوت نیز والاتر و برتر است.

خداوند ابراهیم علیه السلام را که دارای مقام نبوت و رسالت بود، مورد آزمون های ویژه ای قرار داد و پس از آن که او به درستی از عهدۀ انجام آن آزمون ها برآمد، مقام امامت بر بشر را به او عطا فرمود وَ إِذ ابْتَلَى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنّاس إماماً ⁽¹⁾(و پروردگار ابراهیم او را به کاری چند بیازمود و [چون] ابراهیم آن کارها را به تمامت به انجام رسانید خدا گفت من تو را پیشوای مردم

گردانیدم). مقصود از امامت که به ابراهیم علیه السلام اعطا شده، غیر از نبوت و رسالت است و نیز مقام امامت برتر از مقام نبوت و رسالت شمرده شده است و به همین دلیل تعیین امام، فعل خداوند است إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إماماً.

پیامبران مخلصان درگاه الهی و الگوهای راستی و درستی هستند؛ آنان از سوی خدای دانا و آگاه به مسیر حق و حقیقت هدایت یافته اند. ضرورت عقلی و نقلی می طلبد که پیامبران از خطا و اشتباه مصون باشند؛ آنان با هدف هدایت گری و رستگاری بشر در دنیا و آخرت برانگیخته شده اند و از طریق وحی دستورات الهی را به مردم رسانده اند؛ اینان در دریافت و نگهداری و رساندن وحی از هر گناه خطا و اشتباه - عمدی و سهوی - مصون و معصوم اند.

امامت و خلافت نبوی، قائم مقامی اوست و همۀ شئون نبی، از جمله عصمت (غیر از دریافت و ابلاغ وحی) را دارد و امری الهی است و هر کسی نمی تواند آن را برعهده بگیرد و باید از سوی خداوند منصوب شود. امامت مرحله ای پس از نبوت است. مسئلۀ جانشینی پیامبر، امری الهی است و جانشینان آن حضرت از جانب پروردگار برگزیده شده اند و پیامبر آنان را به امت اسلامی معرفی کرده است.

عدالت الهی چنین می کند که با نصب امام از جانب خداوند، مردمان را از فهم شریعت آسمانی محروم نکند. کسی است که مسئولیتی بس بزرگ و سنگین از سوی خداوند و امت بر دوش دارد. امام بیانگر معنای باطنی نبوّت و واسطه فیض و ریزش رحمت حق بر انسان است. امامت یک ضرورت است؛ هرچه بر وجوب نبوّت دلالت دارد، بر وجوب امامت نیز دلالت دارد. منشأ الهی دارد و امام به فرمان خداوند به این مقام مقدس منصوب می شود.

أَفَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدَى إِلَّا أَنْ يُهدى. ⁽¹⁾(آیا کسی که هدایت کننده به سوی حق است سزاوارتر است که از او پیروی شود یا کسی که راه نمی یابد، مگر آن که راهش بَرَند). هدایت کنندۀ بشر باید به تعلیمات کامل الهی و به تمام راه های حق و صواب آشنا و دانا باشد تا بتواند هادی و راهنمای دیگران باشد. امامت ریاست الهی بر جمیع مخلوقات از جانب خالق است. امامت و خلافت از مقام خاتمیّت ادامه دادن

و ابقای تعلیم کلّی و حفظ علوم و آداب لازم برای این تبلیغ و تهذیب عمومی است و همه از جانب پیامبر تشریع شده است. به همین دلیل، امامت با خاتمیت پایان نمی پذیرد و پس از پیامبر خاتم ادامه می یابد؛ زیرا تعالی انسانیت همیشگی است و در هیچ مکان و زمان و حالی از امامت بی نیاز نیست.

مسئلۀ تعیین و نصب امام بی شک از خداوند صادر می شود. امامت معصوم علیه السلام استمرار خط و وظایف نبوت در تبلیغ احکام و حفظ و تفسیر شریعت است و وظیفۀ امام در این حقیقت نهاده شده است. امامت همانا مقام بلندمرتبۀ رهبری جوامع بشری با استمداد از وحی است. به همین دلیل رسالت پیامبر اکرم را شامل خواهد شد؛ زیرا آن حضرت صلّی الله علیه و آله و سلّم با حفظ شئون نبوّت و رسالت، دارای سمت امامت هم بوده اند.

پیامبر به خط امامت در حیات اسلامی ضرورت می بخشد. امامت متمم خط رسالت، چه از جنبۀ نظری و عقیدتی و چه از جنبۀ عملی است. هدف و غایت رهنمای انسانیت از امامت، همان هدف رسالت و امتداد آن است. با امامت نعمت الهی بر بشر به اتمام رسیده است. هر کس اعتقاد دارد که آفرینش جهان عبث و بیهوده نیست، احتیاج به امام عادل را یقین دارد که شعاع دید و مراقبتش همۀ نواحی اجتماع را فرا می گیرد. امامت اوج مراتب انسانی است؛ امام خلیفة الله في الأرض است؛ امام رأس هرم اجتماع است؛ امام قدوه اسوه، الگو و نمونۀ کامل است. شناخت امامت (پیشوای کل) واجب است.

به عقیدۀ شیعیان، امام که پس از پیامبر عهده دار زعامت و هدایت و حمایت مسلمانان است، باید از همۀ امت اسلامی آگاه تر به احکام و مبانی اسلام و آشناترین آنان به حقایق و اسرار کتاب الهی قرآن باشد.

حضرتش می فرماید

«ما اهل بیت پیامبر، اصحاب و خزانه داران و درهای شهر علم رسول الله هستیم و هیچ کس به خانه ای جز از در آن وارد نمی شود و اگر از در وارد نشود، دزد نامیده خواهد شد». ⁽¹⁾

این والاترین و ارزنده ترین سخن حق است؛ چرا که پس از پیامبر، جانشین او

و امام امّت باید جامعۀ اسلامی را همانند رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم براساس کتاب الله و برپایۀ احکام و مبانی اسلام هدایت و امامت کند.

قَیّم دین، شخص پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است که آورندۀ دین نیز هست و تا زمانی که پیامبر در قید حیات است، از دین خود پشتیبانی می کند؛ اما چون عمر پیامبر ابدی نیست و تقدیر الهی این نیست که نبیّ او زندگی جاودانه داشته باشد، پس به قیّم و مبیّنی نیاز است که مجری و حافظ دین باشد و الّا در دین تصرف و تحریف خواهد شد و از میان خواهد رفت. این امر به دین اختصاص ندارد؛ بلکه هر آیینی از حق و باطل اگر قیّم و پشتیبان نداشته باشد که آن را از گزند تحریف نگه دارد، از میان خواهد رفت.

بنابراین بقای شرع و دین پس از پیغمبر باید به دست قیّم بر دین باشد تا همان کاری را که پیامبر در ترویج دین می کند، وی نیز بدان اهتمام ورزد. در نتیجه از شئون نبوت، وصایت است؛ یعنی این که هر پیغمبری باید به فرمان خداوند کسی را به جانشینی خود تعیین کند که همان وصیّ، خلیفه و جانشین او در کار دین خواهد بود. خداوند باید جانشین را از زبان همان پیامبری که مبعوث فرموده، با کلامی صریح به مردم معرفی بفرماید؛ چنان که رسول الله صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمود لِكُلٍّ نَبِيٍّ وَصيَُ. ⁽¹⁾و لذا امامت و وصایت، همان جانشینی نبوت با حفظ همۀ شئون «نبی» است.

إِنَّكَ تَسْمَعُ ما أَسْمَعُ وَ تَرى ما أَرى إِلَّا أَنَّكَ لَسْتَ بِنَبِيٍّ وَ لَكِنَّكَ لَوَزِيرٌ وَ إِنَّكَ لَعَلَى خَيرٍ ⁽²⁾[رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم فرمود یا علی] هرچه را من می بینم، تو می بینی و هرچه را من می شنوم، تو می شنوی جز آن که تو پیامبر نیستی و تو وزیر من هستی و تو بر خیر و نیکی تمام هستی). سیرۀ مستمر رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم چنین بود که هرگاه به طور موقت و لو یک روز از مدینه خارج می شد، کسی را به عنوان نیابت و خلافت می گمارد

و مردم را بی سرپرست نمی گذاشت و هیچ امری از امور دینی را به اختیار خلق نگذاشت. چگونه ممکن است چنین امری را که اهمّ امور و مورد احتیاج همه است، ناگفته بگذارد؟ تعریف مورد اتفاق و یقین در امر خلافت این است که ریاست عامه به عنوان «استخلاف عَنِ النَّبيّ» است و خلیفه بودن از طرف کسی بدون نص صریح مستخلف، نمی تواند صورت بگیرد.

مهم ترین دلیل اهمیت خلافت این است که خداوند پیش از خلق، خلقِ خلیفه فرمود و نص بر خلافتش کرد إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً. ⁽¹⁾به حکم عقل باید امام افضل و اعقل و اکمل خلق باشد؛ زیرا مفضول بر فاضل امام نشود و مساوی نیز نه؛ که از اولی ترجیح مفضول بر فاضل و ناقص بر کامل لازم آید و از دومی ترجیح بلا مرجّح أَفَمَنْ يَهْدِى إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدّى إِلَّا أَنْ يُهدِى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ⁽²⁾آیا آن که به حق راه می نماید به متابعت سزاوارتر است یا آن که به حق راه نمی نماید و خود نیز نیازمند هدایت است؛ شما را چه می شود؟ چگونه حکم رهنمای انسانیت می کنید؟ متبوع حقیقی خداست و فرستادگان او مظهر و مجلای اویند؛ چون آنان هادي بالذات نیستند و خدا منصب ابلاغ و هدایت را به آنان داده است. وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا ⁽³⁾(و همه را پیشوایانی ساختیم که به امر ما هدایت می کردند).

و این تشخیص اصلح کار خداست و این اختیار به مردم واگذار کردن، ترجیح مرجوح و تقدیم مفضول است.

سعد بن عبدالله قمی می گوید

از حضرت حجت، امام زمان عجل الله تعالی فرجه پرسیدم «یابن رسول الله چرا مردم ممنوع شدند از تعیین امام در صورتی که وجود امام برای مصلحت مردم است و خود مردم رضایت می دهند و حکم فردی را گردن می نهند؟» حضرت فرمود «انتخاب اصلح می کنی یا نه؟» گفتم «مردم کسی را که به امامت برگزینند بدیهی است رعایت مصلحت خواهند کرد و مرد لایق، فرد منتخب خواهد بود». فرمود «آیا ممکن است که مردم اشتباه کنند و کسی را به عنوان صالح برگزینند و تجربۀ خلاف او را نشان دهد و عدم صلاحیت او

آشکار شود؛ زیرا مردم که از بواطن یکدیگر باخبر نباشند؟» گفتم «بلی امکان دارد». فرمود «به همین دلیل مردم از انتخاب امام ممنوع هستند. پس بیش تر توضیح دهم تا بهتر بپذیری و عقل تو باور کند».

فرمود در صورتی که موسی پیغمبر خدا و مؤید به وحی و عصمت با آن مقام و عظمت از اعیان قوم خود و بزرگان سپاهش برای میقات پروردگارش هفتاد نفر انتخاب کرد و برگزید و هیچ شک و تردیدی در ایمان و اخلاص آنان نداشت؛ اما منافقان را برگزید؛ قالَ اللهُ عَزوَجَلَّ وَ اخْتارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِميقاتِنا ⁽¹⁾(و موسی از قوم خود هفتاد مرد را برای وعده گاه ما برگزید) و نتیجه آن شد که می دانی. آنان اَفسَد بودند نه اصلح و حال این که می پنداشتند آنان اصلح اند. در صورتی که اختیار موسی اصلح نباشد، هرگاه چنین اختیاری به انتخاب و گزینش مردم داده شود، پیداست چه مفاسدی از آن برخیزد. ⁽²⁾

فقط خدا می داند چه کسی دارای نفس قدسی معنوی و استعداد و شایستگی است و تحمل بار سنگین و پرمسئولیت امامت را دارد. بنابراین تعیین او برعهدۀ خداوند است، در این مورد میان نبوت و امامت فرقی نیست. بنابراین فرمان بری از امامان حق، فرمان بری از خدا و رسول و نافرمانی ایشان نیز، نافرمانی از خدا و رسول و ملازم با عصمت جانشینان پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم خواهد بود. امامت از اساسی ترین باورهای شیعۀ امامیه و از اختصاصات آن است؛ چرا که غیر از امامیه، هیچ یک از مذاهب اسلامی چنین اعتقادی را نسبت به هیچ یک از خلفا - حکومت گذاران - ندارند. شیعۀ امامیه قائل است که ائمۀ بعد از پیامبر خلفای الهی هستند و همۀ شئون پیامبر اکرم را دارند.

قالَ الله تَعَالَى إِنِّي جَاعِلٌ فِى الْأَرْضِ خَليفَةً ⁽³⁾(من در زمین خلیفه ای می آفرینم). هم چنان که واجب است وجود پیغمبر و واسطه بودن او بین خلق و خالق، هم چنین واجب است وجود امام و واسطه بودن او، که نایب پیغمبر است در آن چیزی که پیغمبر بدان جهت مبعوث بود إِنَّ اللهَ احْتَجَّ بِالْوِلايَةِ كَمَا احْتَجَّ بِالنُّبُوَّةِ.

پس بی شک نائب و جانشین پیغمبر باید مثل خود پیغمبر باشد و هیچ فرقی بین آن دو نیست جز آن که پیغمبر از خدا می گیرد و با عالَم وحی ارتباط دارد و امام در مکتب پیغمبر بوده و از او استفاده کرده است. اگر تعیین پیغمبر با خداست، تعیین امام نیز با اوست.

امامت بر امت بعد از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم باید مانند نبوت و رسالت از جانب خدا باشد؛ زیرا امامت و خلافت امارتی است الهی، مانند نبوت، با این فرق که شان پیامبر قانون گذاری و آوردن وحی و شأن خلیفه و امام، تبلیغ و توضیح و تفسیر مجملات قانون الهی به تعیین الهی است. اسلام و اتمام نعمت رسالت پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم منوط به معرفت ولایت و امامت است. عدالت الهی چنین اقتضا می کند که با نصب امام از جانب خود مردمان را از فهم شریعت آسمانی محروم نکند. امام بیانگر معنای باطنی نبوت است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم با صراحت جانشین پس از خود را تعیین فرموده و علی بن ابی طالب علیه السلام را به فرمان الهی و به نصّ صریح وحی جانشین خود تعیین کرده است. او بارها پسر عمش علی بن ابی طالب را امیرمؤمنان و امین وحی و امام و رهبر انسان ها معرفی کرد و در روز غدیر به فرمان خداوند علی علیه السلام را به امارت و امامت بر مؤمنان نصب فرمود و از مردم بیعت گرفت.

خداوند در آیه فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ⁽¹⁾(آن چه را مأموریت داری آشکارا بیان کن) پیامبر را موظف می دارد تا دعوت خود را آشکارا بیان کند و از هیاهوی کفار، ضعف و ترسی به خود راه ندهد. آن حضرت در سه سال نخست رسالتش مخفیانه دعوت می نمود تا آن که خداوند با فرستادن این آیه او را مأمور نمود تا از آن روز دعوتش را علنی نماید.

در آغاز بعثت پس از نزول آیه شریفه وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ پيامبر علی بن ابی طالب علیه السلام را به عنوان برادر، وصیّ و خلیفهٔ خودش معرفی کرد. سیره نگاران، مورخان و محدثان داستان حدیث یوم الدار و حديث يوم الإنذار ⁽²⁾را نقل کرده اند.

در کتاب حَیَاةُ مُحَمّدٍ چنین آمده است

بَعْدَ ثَلاثِ سِنِينَ مِنْ حِينِ الْبَعْثِ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُظْهِرَ مَا خَفِيَ مِنْ أَمْرِهِ وَ أَن يَصْدَعَ بِما جاءَهُ مِنْهُ وَ نَزَلَ الْوَحْيُ أَنْ ﴿وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ * وَ اخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾وَ قُلْ إِنِّى أَنَا النَّذيرُ المُبينُ؛ ⁽²⁾فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ ⁽³⁾وَ دَعا مُحَمَّدٌ عَشِيرَتَهُ إِلَى طَعَامٍ فِي بَيْتِهِ وَ حَاوَلَ أَنْ يُحَدِّثَهُمْ دَاعِياً إِيَّاهُمْ إِلَى اللَّهِ فَقَطَعَ عَمُّهُ أَبو لَهَبٍ حَدِيثَهُ وَ اسْتَنْفَرَ الْقَوْمَ لِيَقُوموا. وَ دَعاهُمْ مُحَمَّدٌ فِي الْغَدَاةِ كَرَّةً أُخْرى فَلَمّا طَعَمُوا قَالَ لَهُمْ «مَا أَعْلَمُ إِنْسَاناً فِي الْعَرَبِ جَاءَ قَوْمَهُ بِأَفْضَلَ مِمَّا جِئْتُكُمْ بِهِ، قَدْ جِئْتُكُمْ بِخَيْرِ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ. وَ قَدْ أَمَرَنِي رَبِّي أَنْ أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ. فَأَيُّكُمْ يُوازِرَني عَلي هَذَا الأَمْرِ وَ أَنْ يَكُونَ أَخِي وَ وَصَيّي وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ» ⁽⁴⁾فَأَعْرَضُوا عَنْهُ وَ هَمُّوا بِتَرْكِهِ. لَكِنْ عَلِيّاً نَهَضَ وَ ما يَزالُ صَبيّاً دُونَ الْحُلُم و قالَ «أَنَا يا رَسُولَ اللهِ عَوْنكَ أَنَا حَرْبٌ عَلَى مَنْ حارَبَتَ» [ثْمٌ قَالَ «إِنَّ هَذا أَخي وَصَیّي وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ فَاسْمَعوا لَهُ وَ أَطِيعُوهُ» ⁽⁵⁾] فَابْتَسَمَ بَنوهاشم و قَهْقَهُ بَعْضُهُمْ. وَ جَعَلَ نَظَرُهُمْ يَتَنَقَّلُ مِنْ أَبِي طَالِبٍ إِلَى ابْنِهِ ثُمَّ انْصَرَفُوا مُسْتَهْزِئِين﴾. ⁽⁶⁾

راجي أنوار هيفاء - نویسنده و محقق مسیحی لبنانی - در كتاب الإمام علىّ في الفكر المسيحي المعاصر (ص 166-165) می نویسد «بنابراین بسیار شرم آور است که ادیبان و اندیشمندان و تاریخ نویسان و فلاسفۀ مسیحی به بسیاری از حقایق اسلامی اعتراف می کنند، در حالی که بعضی از اندیشمندان مسلمان تلاش می کنند برای پوشاندن آن واقعیت ها و حوادث پرده بر چهرۀ خورشید نهند».

عبدالمسیح انطاکی - ادیب و دانشمند مسیحی - کل آن بیعت را به نظم در آورده و در بیتی از آن چنین گفته است

وَ قال هذا أخي ذا وارِثي وَ خَليفتي *** عَلَى أُمَّتِي يُحمي مُراعيها

و فرمود او برادر من در ارث و جانشین من بر امتم می باشد و حامی مسلمانان خواهد بود.

و قالَ فَرْضٌ عَلَيْكُمْ حُسْنُ طَاعَتِهِ *** بَعدِي وَ إِمْرَتُهُ وَيْلٌ لِعَاصِيها

و فرمود بعد از من اطاعت از او و دستوراتش بر شما واجب است. پس وای بر کسی که از دستور او سرپیچی کند (ملحمة الإمام على).

این ها اشعاری صادقانه و لطیف است که از قلبی صادق و شریف سرچشمه می گیرد.

واقعۀ «بيعة الدار» که در آن بیعت با علی بن ابی طالب علیه السلام به عنوان جانشین و وصیّ و سرپرست هر مسلمان تمام و کامل گردید، در نوشته ها و دیوان های اندیشمندان و ادیبان مسیحی آمده است (الإمام علیّ في الفكر المسيحي المعاصر، ص167).

جای شگفتی است که هیکل در ضمیمۀ نشرية السياسة الأسبوعية قبل از چاپ کتاب حياة محمد حديث «يوم الدار» را به تفصیل آورده است (حياة أمير المؤمنين في عهد النبىّ ص110)، سپس در کتاب حياة محمد بدون توجه به مأخذ دیگر، آن را تقطیع کرده و قسمتی از آن را حذف کرده است (اعیان الشيعة، ج1، ص231)

سه سال پس از بعثت پیامبر، خدا به پیغمبر خود فرمان داد که کار خویش را آشکار کند و مردم را به دین خویش بخواند. وحی نازل شد که «خویشاوندان نزدیک خود را بترسان و با کسانی که پیرو تو شده اند، فروتنی کن» و «بگو من بیم دهنده ای روشن گرم» و «به هرچه مأمور شده ای صریح و بلند بگو و از مشرکان روی گردان باش». محمد خویشاوندانش را برای صرف غذا دعوت کرد و خواست آن ها را به سوی خدا بخواند. همین که سخن آغاز کرد، عمویش ابولهب سخنش را برید و حضار را متفرق کرد. محمد بار دیگر آن ها را دعوت کرد، همین که غذا صرف شد، به آن ها فرمود هیچ کس از عرب برای مردم خویش چیزی بهتر از آن چه من برای شما آورده ام، نیاورده است. من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده ام. خدایم به من فرمان داده که شما را به جانب او بخوانم. کدام یک از شما در این کار پشتیبان من خواهد شد «که برادر و وصیّ و خلیفۀ من باشد». حاضران از سخنش روی برتافتند و می خواستند او را رها کنند و خویش را پیش گیرند؛ اما علی که کودکی نابالغ بود، برخاست و گفت ای پیغمبر خدا، من یاور تو هستم و با

دوستانت دوست و با دشمنانت دشمنم». [رسول خدا فرمودای بنی عبدالمطلب،

این برادرم، و صیّ ام، وزیرم و جانشینم در میان شما پس از من است، پس سخنش را بشنوید و اطاعتش کنید]. بنی هاشمیان بخندیدند و گاهی به ابوطالب و زمانی به فرزند وی نگریستند و تمسخرکنان بیرون رفتند.

و هم آن جا که علی علیه السلام آمادگی خود را برای کمک به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم اعلام کرد، حضرت در حق او فرمودند إِنَّ هَذا أَخِي وَ وَصِيّي وَ خَلِيفَتِي فِيكُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوهُ (این [شخص، یعنی علی]، برادر من و وصیّ و جانشین من در میان شماست، پس به سخن او گوش فرادهید و از او پیروی کنید).

از این طریق، نخستین وصیّ از سوی آخرین سفیر الهی در آغاز رسالت اعلام و در زمانی که جز عدّه ای قلیل کسی به آیین وی نگرویده بود تعیین شد. این بخش تاریخی بیانگر آن است که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از وصیّ و خلیفۀ خود سخن روایتی از سیره به میان آورد، آن گاه که از مردم سؤال کرد و به آنان چنین فرمود فَأَيُّكُمْ يُوازِرُني عَلى هَذَا الأَمْرِ عَلى أَنْ يَكُونَ أَخي وَ وَصيّي وَ خَليفَتي (پس کدام یک از شما مرا در این راه کمک می کند تا برادر و وصیّ و نمایندۀ من در (میان شما) باشد).

مؤلّف كتاب حياة محمد (در چاپ دوم 1354ق، دارالکتاب المصرية و چاپ های بعدی) از دو جمله حسّاس پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در پایان دعوتش تنها سؤال را نقل کرده، [... کدامین شما مرا برای این کار یاری می دهد تا برادر و وصیّ و جانشین من در میان شما باشد. همه اعتراض کردند و مصمم به ترک او شدند...]

ولی جملۀ دوم را که پیامبر به علی فرمودند «تو برادر و وصیّ و خلیفه من هستی وَ خَليفتي فيكُم» به کلّی حذف کرده و سخنی از آن به میان نیاورده است. ⁽¹⁾

هیچ محققی نباید از این گونه خصوصیات صریح و روشن حدیث چشم بپوشد. این تعبیرها موقعیت حساس و بلند وصی را از نظر پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم آشکار می سازد و اهمیت حدیث «یوم الدّار» در همین نکته است که پیامبر در آن

به مسئلۀ خلافت و وصایت امت پس از خود تصریح کرده اند. بی شک گفتار پیامبر اکرم در حدیث «یوم الدّار» دلیل بر عظمت مقام والای علی بن ابی طالب علیه السلام و پایگاه مقدس امامت است.

عبارت «خَليفَتي فيكُمْ» (خليفۀ من در میان شماست) به صراحت بیان می کند که پیامبر اکرم هر کس از خاندان خود را که در این کار یار و پشتیبانش باشد، خلیفۀ خود قرار داده و جز علی بن ابی طالب علیه السلام کسی حاضر به یاری و پشتیبانی او نشده است. پس به موجب همین نصّ و تصریح، علی خلیفه، برادر، وصی، و جانشین اوست. هم چنین از این بیان آشکار می شود که پیامبر صلّی الله علیه و آله سلّم خلافت را در بنی هاشم می دانسته و بدیهی است که چنین تصریحی با جریان خلافت که بعد از وفات پیامبر روی داد تناسب ندارد.

بر اساس فرموده پیامبر، یعنى عبارت «إِنَّ هذا أخي وَ وَصِيّي وَ خَلِيفَتِي فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوهُ» تنها على بن ابی طالب است که عنوان برادر رسول خدا را به خود اختصاص داد، نه دیگران. این صراحت دربارۀ علی بن ابی طالب در تمام دوران رسالت به قوت خود باقی مانده و پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از فرمودۀ خود باز نگشته و در گفتار یا کردار آن را نه تنها نقض نکرده است، بلکه همواره با رفتاری که با علی علیه السلام داشته، آن را تأیید کرده است؛ و چنین بود که دعوت به نبوت و امامت هر دو در یک زمان و در یک مجلس اتفاق افتاد.

على علیه السلام معجزۀ نبوت است که خداوند اطاعتش را به عنوان «أُولى الأمر» بر هر مسلمان واجب کرده و فرموده است إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ هُمْ رَاكِعُونَ ⁽¹⁾(جز این نیست که ولیّ شما خداست و رسول او و مؤمنانی که نماز می خوانند و هنگامی که در رکوع اند، انفاق می کنند).

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در هر مناسبتی فضایل امام علیه السلام را برای مردم شرح می داد و با اصرار و تأکید در هر موقعیت و احوالی متذکر می شد و در هر فرصت و مجالی که به دست می آمد از ایراد سخنانی که در صفحات تاریخ جاودان بماند و نسل به نسل منتقل شود، فروگذار نمی کرد. این ها خود نشانۀ مقام ارجمند و پایگاه عظیم او در نظر پیامبر است. سخنانی که تاریخ از پیغمبر اکرم صلّی الله علیه

و آله و سلّم نقل کرده، مردم شنیده و سینه به سینه تکرار شده اند؛ عواطف سرشار پیامبر اکرم که به فرمان خدا در گفتار و سفارش هایش در مورد علی علیه السلام به مردم آشکار می شد.

آن حضرت نمونۀ کامل فرهنگ در اسلام است؛ زیرا در سایه سار محمدی و در آغوش مؤسس اسلام تربیت یافت. امام علیه السلام از آن افرادی نبود که در امور اساسی به نگاهی گذرا اکتفا کند؛ بلکه ایشان به هسته و اصل مسئله می پرداخت نه پوستۀ بیرونی آن.

علی بن ابی طالب علیه السلام چنان همگان را راهنمایی کرد که چندین بار عمر بن خطاب گفت «لَوْلا عَلِيّ لَهَلَكَ عُمَرُ» ⁽¹⁾(اگر علی نبود، عمر هلاک می شد). حتی جمله دیگر او یعنی «لا أبقاني اللهُ لمُعضَلَةٍ لَيْسَ لَها أبوالْحَسَن» ⁽²⁾(مسئله دشواری پیش نیاید که ابوالحسن نباشد) ضرب المثل شده است. هم چنین از او نقل شده است لا يُفْتِيَنَّ أَحَدٌ فِي الْمَسْجِدِ وَ عَليّ حاضِرٌ ⁽³⁾(هنگامی که علی در مسجد حاضر است، کسی فتوا ندهد). و عجب این که آن امام همام با کمال بزرگواری در هر موقع که دست توسل به دامن او دراز می کردند بدون مضایقه نظر صریح خود را می گفت. با آن که ایشان از حق خود چشم پوشیدند، در مواقع لازم کمک های مهم دادند و از هیچ گونه راهنمایی و مساعدت فکری مضایقه نفرمودند. چنان که خود آنان به ویژه عمر بن خطاب، مکرّر تشکر و قدردانی کرده است.

با این که پس از رحلت پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم حکومت به طور مستقیم در دست حضرتش نیفتاده، ولی او از حیات جامعه و زندگی تودۀ مردم فاصله نگرفت و در امور گوناگون شرکت داشت. هر چند که انزوای هرچه بیش تر ایشان از جامعه، مطلوب حاکمان و سردمداران آن عصر بود. آموزندگی سیرۀ حضرتش از آن روست که مبدأ و معاد را در کنار هم یافت؛ چون توجه به عبودیت بی توجه به معاد و هدف آفرینش میسّر نیست. پس توجه مستمر آن حضرت به عبودیت، نشانه توجه مستمر وی به حقیقت معاد و قیامت است.

ابوبکر و عمر و پس از آنان عثمان، هرگز در مسائل مختلف از مشورت و رأی او بی نیاز نبودند. حضرتش به خصوص در سال های خلافت (حکومت) عثمان یا جریان های مختلفی که جامعۀ اسلامی را به پراکندگی شدید می کشاند، به طور کامل در ارتباط بود؛ اما عثمان در موارد بسیار از پذیرفتن نظرها و پیشنهادهای امام علیه السلام خودداری می کرد؛ زیرا نزدیکان تبهکارش او را دوره کرده بودند. البته باید دانست که هیچ دلیلی وجود ندارد تا میان انگیزه های امیرالمؤمنین علیه السلام و مقاصد خلفا (حکومت گذاران) در مواردی که میان طرفین برخی همکاری ها صورت پذیرفته است، همگونی و همسانی برقرار باشد، بلکه برعکس با دقت نظر می توان به تضاد و شکاف عمیق میان اهدافِ مدّنظر طرفین این نوع مناسبات پی برد.

ایشان در گفتار و کردار چنین منشی را دنبال کرد و عمل و سیرۀ ایشان درست ترین الگوی عقاید اسلامی است. گفتار و آموزه های حضرتش صادقانه ترین تصویر از جزئیات توحید، قرآن و سنت را با راست ترین تعبیر آورده است.

در سرتاسر این امور، یک اصل اساسی وجود دارد و آن این که علی علیه السلام هرگز به گونه ای رفتار نمی فرمود که عملکرد آن حضرت به تأیید خلافت و سیرۀ خلفا بینجامد یا آنان امکان سوء استفاده از رفتار ایشان را برای تأمین مقاصد خود به دست آوردند.

موضع ایشان در قبال آنان سخت و قاطعانه بود. امام با اتخاذ این مواضع در حقیقت راهی پیش روی زمامداران می گشاید. آن چه امام علیه السلام در این قبیل موارد به دنبال آن بودند، به طور کامل با خط مشی نظام خلافت (حکومت) در جلب نظر و کسب همکاری ایشان اختلاف دارد. این همه، تأثیرات بینش توحیدی است و آن کس که فاقد این بینش است، خود را در فتح و پیروزی مؤثر می بیند و به خود می بالد. حضرتش عصارۀ توحید و اسوۀ موحدان است.

سید مرتضی علم الهدی می نویسد

حضور امیرمؤمنان علیه السلام در مجالس آنان از روی عمد و قصد نبوده است. حضرتش بسیاری از وقت های خود را در مسجد پیامبر می گذراند و همین حضور، شرکت در مجالس آنان را در پی داشت. بنابراین حضرت در مجالس خاص و ویژۀ آنان شرکت نداشت. دیگر آن که اگر از روی عمد نیز در مجالس

ایشان برای نهی از منکر شرکت می کرد؛ زیرا آنان در بسیاری از کارها به ایشان مراجعه می کردند. بنابراین انگیزۀ صحیح و ارتباط محکم با امور دین، عامل حضور و رَوایی شرکت ایشان در محافل آنان بود... دخالت و اظهار نظر در مورد تصمیمات آنان نیز جز با لحاظ جنبۀ ارشادی و یادآوری خلاف ها و نادرستی های ایشان نبوده و وارد شدن در آرای آنان با چنین شرطی یک امر واجب بوده است. ⁽¹⁾

باید دید که بندگی بر وجه خلوص کدام است و همان را پیشه کرد. هر موجود به قدر کمال وجودی و سیر استکمالی خود به خدا نزدیک می شود و هر قدر به خدا نزدیک شود، به کمال و تمامیت نزدیک تر شده است. این که هر عمل و عبادت قصد قربت لازم دارد و نیت زُلفى إلى الله طاعات و عبادات که در شرع مقرر است، به منظور ازدیاد صفا و نورانیت و اشتداد نفس است برای علوم حقیقی و معارف الهی و هر یک به منزلۀ زاد و توشه و وسیله و راحله است برای سیر در منازل سفر اِلى الله. در امور عبادی پیش از هر چیز، رعایت مصلحت شده است. هدایت و راهنمایی به مقتضای حکمت و به دلیل لطف لازم است.

از علی بن میثم پرسیدند «پس چرا علی علیه السلام به ابوبکر و عمر رایزنی داد؟» گفت

در پی این هدف که احکام خدا اجرا شود و دین استوار او حکم براند، آن سان که یوسف علیه السّلام به اعتبار منفعت مردمان به پادشاه مصر مشورت داد و نیز از آن روی که زمین و حکم راندن بر آن از آنِ او بوده و بر این پایه هرگاه توانسته است خود مصلحت مردمان را برآورد، چنین کرده است و هرگاه خود نتوانسته این مهم را بر دستان آن که برایشان امکان پذیر است، به انجام رسانده است تا بدین سان فرمان برپا داشته شود». ⁽²⁾

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم امت خود را از وجود مردی آگاه ساخت که داناترین کس به علم پیامبر بود و به امت اعلام کرد که هرگاه بخواهند به علم پیامبر

دسترسی پیدا کنند، باید به یاری این شخص آگاه شوند. پس فرمود «من شهر علم هستم و علی دروازۀ آن است. پس هر کس طالب علم است، باید از در آن وارد شود». یا فرمود «بدانید هر کس آهنگ آن شهر را دارد، باید از آن در وارد شود».

جابر بن عبدالله انصاری نقل کرده است که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود «من شهر علم هستم و علی دروازۀ آن است. پس هر کس قصد کسب علم دارد، باید از آن در وارد شود». ⁽¹⁾پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در این بیان خود به مسلمانان دو چیز اعلام فرمود نخست این که آن دانایی که امت نیازمند به اوست، وجود علی بن ابی طالب علیه السلام است؛ و دوم آن که اگر امت بخواهند با علم پیامبر که همان شهر علم است، آشنا شوند، طریق آن علی بن ابی طالب است. بدیهی است که بر مسلمانان لازم است تا آهنگ آن شهر کنند و از وجود علی بن ابی طالب راهنمایی بخواهند؛ زیرا علم مقدم بر عمل است و عمل مسلمانان باید موافق با تعالیم رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم باشد و از طرفی مطابق بودن عمل با تعالیم نبوی، بستگی به شناخت این شهر و دروازۀ آن دارد.

پشتیبان عملی پیامبر و عامل و مبارز واقعی برای گسترش، شرح و ترجمۀ اصولی است که محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم آخرین پیامبر آسمانی برای اهل زمین با خود آورد. پیامبر صاحب رسالت، و دست پرورده و جانشین وی علی است.

از واضح ترین ادلّه این است که الهیات و معارف الهی و ماوراءالطبیعه در بین اصحاب پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فقط تخصص على علیه السلام است. حضرتش انسان کامل و مطلق و نقطۀ بسیط کارمایۀ جامع انسانیت است. او پاسدار نظام اسلامی است و مسیر هدایت انسان ها را نشان می دهد. روش وی توحیدی است. به همین دلیل در همۀ خطرها، جز خدا از هیچ عاملی نمی ترسید و به هیچ وجه از تبلیغ، ارشاد و هدایت مردم منصرف نمی شد. برای غیر خدا استقلالی قائل نبود، نه از ادبار دنیا و اهل دنیا ناامید شد و نه به اقبال مردم دل بست. نشاط او تنها به سبب انجام وظیفۀ الهی بود.

آن چه او را برتری می بخشید، اخلاص پاک وی به دستورات الهی و عمق ایمانی بود که به کمک آن، حقایق پنهان را کشف می کرد و به طور مستقیم به حق و

حقیقت خدمت می کرد. کدامین ذهن می تواند اوصاف او را بشناسد و کدام زبان می تواند حقیقت حضرتش را آشکار کند؟ هر اندیشه ای که دربارۀ او بکنیم و به هر بیانی سخن از علی علیه السلام بگوییم، نارسا از حقیقت است و درخور فهم و ادراک خود گفته و او را قیاس به خود کرده ایم.

فرمود أَنَا وَجْهُ اللَّهِ، أَنَا جَنْبُ اللَّهِ، أَنَا يد الله.... ⁽¹⁾

اهمیت ویژه او در آسمان روحانیت صدر اسلام در پرتو توصیف های پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم دربارۀ وی با شفافیت بیش تری نمایان می شود. بنابراین باید آن ها را جنبۀ مهمی از دورنمای پیامبر برای خدمات بنیادی علی علیه السلام به زندگی معنوی و روحانی اسلام به حساب آورد. رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرمودند «علی همانند خودِ من (کَنَفسي) است».

فداکاری علی علیه السلام در شب هجرت، اجرای آن پیمانی بود که در شورای روایتی از سیره خانه با پیامبر اکرم بست و همان جا به پیامبر قول داد که در تمام لحظات عمر وی وزیرش باشد. انتخاب علی علیه السلام برای تحویل امانت ها ثابت می کند که تنها شخص علی بن ابی طالب نمایندۀ پیامبر است.

ابوبکر گوید که در شب هجرت وقتی همراه رسول خدا از غار بیرون آمدیم و به سمت مدینه می رفتیم، رسول خدا فرمود يا أبا بَكْرٍ، كَفِّي وَ كَفُّ عَلِيٍّ فِي الْعَدْلِ سِواءُ ⁽²⁾(ای، ابوبکر، کفّه عدالت من و علی در عدل مساوی است).

و نيز فرمودند إِنَّهُ أوْفاكم بِعَهْدِ اَللَّهِ تَعَالَى وَ أَقْوَاكُمْ بِأَمْرِ اَللَّهِ وَ أَعْدَلُكُمْ فِي اَلرَّعِيَّةِ وَ أَقْسَمُكُم بِالسَّوِيَّةِ وَ أَعْظَمُكُمْ عِندَ اَللَّهِ مَزِيَّةً ⁽³⁾(او از همۀ شما به عهد خدا وفادارتر، به خدا عامل تر، در میان رعیت عادل تر، در تقسیم مساوی قسمت کننده تر، و نزد خدا با مزیّت تر است).

رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به اذن خدا معجزات فراوانی دارد که برجسته ترین آن ها یعنی قرآن معجزه ای فعلی است. قرآن خود از برخی معجزات

فعلی پیامبر نیز خبر داده است و بعضی دیگر را سنت قطعی الهی گزارش کرده است که از جملۀ آن ها وجود مقدس علی بن ابی طالب علیه السلام است. علی زمانی که نوجوانی بیش نبود، به پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوست. برای تحقق هر فیضی علاوه بر آمادگی فاعل در افاضه، آمادگی قابل برای قبول نیز شرط است. حضرتش فراتر از زمان به تکامل رسید و زمانی که ده سال یا اندکی بیش از ده سال نداشت، با اشتیاق و شور و شوق هم چون کسی که به آرزویش رسیده و گم شده اش را پیدا کرده و امید دیرینش را یافته باشد، به استقبال آن شتافت و با ایمانی راسخ و قلبی گشاده در برابر همۀ آموزه ها و اصول و احکامش، آن را دریافت و شب و روز بی آن که چیزی از آن چه پیامبر از آسمان دریافت می کرد به استثنای آن ها که ویژۀ پیامبری بودند، از دستش برود، در کنار پیامبر ماند تا این که در همۀ صفات و مواهب، ویژگی هایش به اوج رسید. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بسیاری از مفاهیم مکتب و حقایق آن را به علی آموخت و هرگاه امام از ایشان پرسش می کرد، به رهنمای انسانیت طور دقیق و کامل پاسخش را می داد و تا آخرین روز زندگی، ساعت های طولانی در شبانه روز را با علی علیه السلام خلوت می کرد و چشم او را بر مفاهیم رسالت و مشکلات راه و سختی های عمل باز می کرد.

كانَ عليُّ أشبَهَ النّاسِ طِعْمَةً وَ سيرَةً بِرَسولِ اللهِ وَ كانَ يَأْكُلُ الخُبزَ وَ الزَّيتَ وَ يُطْعِمُ النَّاسَ الخُبز وَ اللَّحمَ. ⁽¹⁾(امام صادق علیه السلام فرمود علی شبیه ترین مردمان به رسول خدا در اطعام و سیره بود و او خود نان و روغن زیتون می خورد و به مردمان نان و گوشت می خورانید). درک حقایق و تمایلات عالیه را از پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم کسب کرد. علی علیه السلام تنها کسی است که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را چنان که باید، شناخته و به ژرفای رسالتش آن گونه که بایسته است، پی برده بود. هیچ یک از نزدیکان و یاران پیامبر، او را چون علی نشناخت و قدر آن گوهر بی همتای گنج خانۀ آفرینش را نمی دانست. همۀ اوصاف نفسانی، افعال و حرکات حضرتش براساس توحید الهی تنظیم می شد؛ زیرا افعال و حرکات را اوصاف و ملکات نفسانی و اوصاف نفسانی را عقاید، تنظیم و هدایت می کند.

تربیت نبوی و انسان قرآنی در حضرتش نمود یافت و رسول خدا بارها به بیان های مختلف پیوند تنگاتنگ و اتحاد و یگانگی علی و خود را مطرح کرد تا همه بدانند که علی همۀ تربیت او و استمرار وجود اوست. که فرمودند يا عليُّ النَّاسُ مِنْ شَجَرٍ شَتَّى وَ أَنَا وَ أَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ. ⁽¹⁾(ای علی! مردمان از درختان گوناگون اند و من و تو از درخت یگانه ایم).

به راستی و در کمال اخلاص، وجود پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را بر هستی خود ترجیح می داد و در راستای آن عمل می کرد او اقیانوسی بیکرانه از علم و معرفت و درک حقایق متعالی و اسرار مکنون بود؛ چنان که پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را دروازه شهر علم دانست؛ شهر علمی که خداوند به او ارزانی فرموده بود. رسول خدا حد اعلای سیرۀ توحیدی را به قلب او القا فرمود.

روح و مفهوم اسلام از بارزترین ویژگی ها و مشخصات او به شمار می رفت؛ زیرا در خانه ای پرورش یافته بود که خورشید اسلام از همان جا طلوع کرد. علی بن ابی طالب علیه السلام مدار ولایت و نماد کامل انسانیت و نمایندۀ کمال اخلاقی یک انسان و مستغرق در حق بود. او تجلی آگاهی های دینی و علمی بود و با موالیان همدلی و همدردی بسیار نشان می داد.

با روحیه و ایده ای والا همیشه خداوند یکتا را در نظر داشت و تمام کارهایش از روی رضای خدا بود. با داشتن رابطۀ قوی با پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم افتخاری انحصاری داشت؛ زیرا پیامبر او را در دوران کودکی به عنوان عضوی از خانواده اش برای خودش انتخاب کرده بود، افکار و اندیشه هایش را به خوبی راهنمایی می کرد سرشت او را بر پایۀ راستی و درستی بنا می نهاد و علی را از ایمان و علم و عقل و تقوای خویش سیراب می ساخت. در دست آن یگانه معلم هستی، رشد کرد و شایستگی اش توسعه یافت و به سان آیینه ای شد که انوار پیامبر اکرم در آن انعکاس می یافت.

این موضوع امری بدیهی و از مسلّمات است که حضرتش نمونۀ بارز و اعلای ایثار و جوانمردی و فداکاری بود، تا آن جا که صفت «لافَتى إِلّا عليُّ» در ميان خاص و عام مشهور است. ورع و زهد او به آن جا رسید که قرآن کریم فرمود وَ يُطْعِمُونَ

الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً و أسيراً ⁽¹⁾(و در راه جلب رضایت و دوستی خدا به درمانده، پدر مرده و گرفتار خوراک می دهند). این نشانۀ قوت ایمان و کمال یقین آن حضرت است. بینشی که کل نظام را تحت تدبیر خداوند می نگرد، بینش توحیدی است.

امیرالمؤمنین علیه السلام دارای چنین بینشی بود، نه چیزی او را نگران می کرد و نه از چیزی خوشحال می شد. تنها فضل الهی او را مسرور می ساخت لِكَى لَا تَأْسَوْا عَلَى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ ⁽²⁾تا بر آن چه از دستتان می رود، اندوهگین نباشید و بدانچه به دستتان آید شادمانی نکنید؛ چون تمام رخدادها آزمون است، نه تملیک حقیقی. هیچ رویدادی نصیب انسان نمی شود، مگر این که در ازل مقدّر شده باشد. البته گاهی به عنوان پاداش عطا کند و گاهی به عنوان کیفر می چشاند که در هر دو صورت خالی از امکان نیست.

توحید در خوف و رجا از ویژگی های سیرۀ توحیدی معصومین علیهم السلام است. ویژگی سیرۀ توحیدی این است که همۀ شئون موحد، جلوه گاه اسمای حسنای خدای واحد است. از اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام چنین رسیده است فرمودند رِضَي اللهِ رِضانا أَهْلَ الْبَيْتِ ⁽³⁾(رضای ما همان رضای خداست). کسی که چهرۀ ظاهری حوادث را دیده و از روح آن بی خبر است. با دیدن حادثه ای ملایم، خوشحال می شود و حادثه ای ناملایم او را نگران می کند فخرفروش است و خیال زده إنَّ اللهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ⁽⁴⁾(خداوند) هیچ متکبر خود ستاینده ای را دوست ندارد) اما انسان عاقل و موحد که همۀ این حوادث را مشمول نظام و آزمون الهی می داند، همۀ حوادث گوارا و ناگوارا را امتحان خدا می داند.

سهو و خطا در دین و اعتقاد علی علیه السلام راه ندارد، سینۀ او دریای علم و محرم سرّ خدا و پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و قرآن و گنج خانۀ تأویل است.

قرآن بی پردۀ لفظ، اسرار خویش را بر دل حضرتش جلوه کرده است و لَوْ

كُشِفَ ⁽¹⁾او را تصدیق. مصداق كريمه الرّاسِخونَ فِي الْعِلْم ⁽²⁾(و قدم در دانش استوار کرده اند) جز علی علیه السلام نیست. او نزد همۀ جهانیان به عنوان مردی بزرگ و شهسواری بی همتا شناخته شده است. همۀ فیض ها را از آن خدا می دانست و خود را بر دیگران تحمیل نمی کرد. خدا را حقیقتی نامحدود و بی کران می دانست و جای خالی برای غیر خدا نمی دید. آن وجود مبارک در نظر همۀ پژوهشگران و نویسندگان با هر گرایش و مذهب و آیینی، ⁽³⁾حتی شیفتگان افسانه ها و شگفتی ها، الگوی والا و انسان کامل بوده و خواهد بود؛ زیرا در گفتار و رفتار و کردارش، آموزه های قرآن و سیرۀ رسول بزرگوار و اخلاق برازنده اش را تجسم می بخشید. حضرتش به حقیقت قرآن راه دارد، او سخن گوی قرآن است و از قرآن خبر می دهد. فرمود ذلِكَ الْقُرْآنُ فَاسْتَنْطِقُوهُ وَ لَنْ يَنْطِقَ وَلَكِنْ أُخْبِرُكُمْ عَنْهُ أَلا إِنَّ فِيهِ عِلْمَ ما يَأْتي وَ الْحَدِيثَ عَنِ الْمَاضِي وَ دَواءَ دَائِكُمْ وَ نَظمَ ما بَيْنَكُمْ ⁽⁴⁾(آن قرآن [کتاب خدا] است از آن بخواهید تا سخن گوید و هرگز نگوید؛ اما من شما را از آن خبر می دهم. بدانید که در قرآن عِلم آینده است و حدیث گذشته، درد شما را درمان است و راه سامان دادن کارتان).

آن چه خوبان دارند، علی علیه السلام تنها داشت و آن چه علی علیه السلام داشت همۀ خوبان ندارند. او خوب بود و برتر از خوبان. از شمار دو چشم، یک تن بود و در شمار خرد، هزاران بیش. یک تن بود و در همۀ تنها نظیر نداشت. على علیه السلام با مثل معروف سروکار نداشت که می گوید چراغی که به خانه رواست به مسجد حرام است. تا نیاز هست، جای بخشش نیست. حضرتش چراغی را که به خانه روا بود، به مسجد می داد. او هنگام بی نیازی می بخشید

و به وقت نیازمندی نیز باز می بخشید. نیازمندان را می دید و خود را نمی دید. ⁽¹⁾

ابوالسعادات در فضائل العترة می نویسد

علی در حال مبارزه با یکی از مشرکان بود. آن مرد گفت «يَا ابْنَ أَبي طالب هَبْني سَيْفَكَ» ای پسر ابوطالب! شمشیر خویش را به من ببخش). حضرت شمشیر خود بدو داد. مشرک گفت «عَجَباً يَا ابْنَ أَبِي طَالِبٍ فِي مِثْلِ هَذَا الْوَقْتِ تَدْفَعُ إِلَيَّ سَيْفَكَ» (شگفتا ای پسر ابوطالب که در چنین وقتی شمشیر خویش به من می دهی؟) «فقال يا هذا إِنَّكَ مَدَدْتَ يَدَ الْمَسْأَلَةِ إِلَيَّ وَ لَيْسَ مِنَ الْكَرَمَ أنْ يُرَدَّ السّائِلُ» ⁽²⁾(فرمود ای مرد، تو دست نیاز به سویم دراز کردی و رسم بزرگواری این نیست که سائل را بازگردانند). آن کافر خود را بر زمین افکند و گفت اگر مکتب خداپرستی این است و جوانمردی درس دین است، مرا این درس بیاموز و از تاریکی کفر نجاتم بخش. پس بر قدم های او بوسه نهاد و اسلام آورد.

به يقين علی علیه السلام از آغاز در خدمت اسلام و پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم بود و بیش از همه زحمت کشید، قواعد ایمان با جهاد امیرالمؤمنین استوار و ارکان دین با شمشیر حضرتش برقرار شد. دست تعلیم و تربیت آن بزرگوار بود که با هدایت خاتم الانبياء صلّى الله عليه و آله و سلّم مردم را به اصول و فروع دین و آیین اسلام آشنا کرد. آن حضرت هرگز به خدای یگانه مشرک نشد و در برابر بت سجده نکرد و او بود که پا روی شانه پیامبر نهاد و با دست مبارکش، بت ها را از دیوار کعبه به زیر آورد و در هم شکست.

از همان آغاز ولادت، از دیدن بت ها روی برتافت و به همین دلیل، از روزی که چشم به جهان گشود و پیش از آمدن اسلام، نه گرد بتخانه ای طواف کرد و نه به بتی روی آورد؛ بلکه جان و دلش متوجه ذات خدا و حق بود. حق در وجود علی علیه السلام از همان آغاز کودکی، مواد خامش را یافت و پرورش این مواد خام را خانواده ای برعهده گرفت که در آن جامعۀ آشفته تجاری، بدوی و بت پرستی تنها نماد بزرگواری و پایداری به شمار می رفت.

هنگامی که علی بن ابی طالب به شش سالگی رسید، از خانۀ پدرش ابوطالب به

خانۀ پسرعمویش محمد بن عبدالله منتقل شد. ⁽¹⁾

روزی پیامبر به عمویش عباس گفت «ابو طالب عائلۀ سنگینی دارد؛ بیا برویم و از تعداد عائله او بکاهیم. آن دو روانه شدند و آن چه را که در نظر داشتند، به آگاهی ابوطالب رساندند. ابوطالب گفت عقیل را برای من بگذارید و هرچه می خواهید انجام دهید». پیامبر علی را با خود برد و عباس جعفر را.

شایان ذکر است که سختی زندگی، تنها عامل انتقال علی به خانه پیامبر نبود، هرچند بر دوش کشیدن بار زندگی بر ابوطالب که بیش از توانش عائله داشت، سنگینی می کرد. اینک نوبت به محمد رسیده بود که مسئولیت مراقبت از علی را برعهده گیرد.

از شش یا هشت سالگی با حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم بود. پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم فرمود لَقَدِ اخْتَرْتُ مَنِ اخْتارَهُ اللَّهُ لي عَلَيْكُمْ ⁽²⁾(کسی را انتخاب کردم که خداوند او را برای من بر شما انتخاب کرده است). محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم او را بزرگ می کرد و آموزش می داد و از رازهای هستی و دانش و حکمت به وی آموخت؛ آن چنان که جز رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم کسی بر آن ها وقوف نداشت و هر یک از صفاتی که داشت، در پیوند تنگاتنگ با صفات پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بود. علی علیه السلام نیز هم چون محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم از جاهلیت و زشتی های آن نفرت داشت. آن امام همام رموز هستی، حقایق وجود و قوانین بقای آن را درک کرد و در همه صفات و موهبت هایی که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم داشت، الگو و نمونه شد.

آن چه دست مایه رستگاری است پارسایی و پرواداری است نجات آدمی در زندگی این جهانی و خوشبختی در زندگی آن جهانی جز به پرواداری حاصل نمی شود. در سیرۀ امام علیه السلام ساده زیستی ارزشی بالا داشت و خود در نهایت دقت عمل می کرد.

به چیزی دل نبست و از هیچ دشمنی نترسید. همۀ اشیا را جنود الهی می دانست که به انجام کارهای مخصوص خود مشغول اند و کاری از غیر خدا ساخته نخواهد بود. علی علیه السلام همانی شد که پیامبر اکرم در اشاره به او فرمود «هفت سال پیش

از آن که کسی از این امت خدا را بپرستد، خدا را پرستش کرد». ⁽¹⁾

این همان مدتی است که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از او سرپرستی می کرد تا این که رسالتش آغاز و مأمور انذار و تبلیغ شد.

شیفتۀ پیامبر بود و در دورانی که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم با خود خلوت می کرد و در غار حرا و در خانۀ خود به عبادت می پرداخت، با پیامبر به سر می برد و نیز در آن زمان که رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم در آیات بزرگ آفرینش و حرکت زمان و قوانین هستی و نیستی و پدیده های خارق العادۀ خلقت می اندیشید، همگی را بر قدرت قاهر ازلی گواه می دید که هم چون دیگر قدرت ها نبود؛ قدرت و نیرویی که تقدیر و تدبیر به دست اوست و برای آن کس که دربارۀ آن ها بیندیشد و بخواهد راهی به هدایت بیابد، به روشنی نزدیک تر است؛ در این خلوت روحانی چنان بود که خود فرماید كُنْتُ أَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ أَبْصُرُ الضَّوْءَ سِنِينَ سَبْعاً ⁽²⁾(من هفت سال صدا را می شنیدم و نور را می دیدم). بین شناخت خدا و اعتقاد به معاد تلازم است؛ یعنی هر اندازه مبدأشناسی و ایمان به مبدأ قوی باشد، معادشناسی و ایمان به معاد هم به همان میزان قوت خواهد داشت و چون علی علیه السلام مبدأ هستی را خوب شناخت، ضرورت معاد را نیز به خوبی یافت.

روح و مفهوم اسلام و ایمان از بارزترین ویژگی ها و مشخصات على علیه السلام به شمار می رفت؛ از همۀ مسلمانان داناتر، عادل تر، عابدتر و زاهدتر بود؛ درک وجودی بیش تر و جهادی فزون تر داشت و درد و رنج هایش بزرگ تر از بقیه بود؛ مسائل مادی را بر مسائل الهی مقدم نمی کرد؛ از خودبینی پرهیز داشت؛ زیرا خودبینی و شخص پرستی در حقیقت، هوی پرستی است؛ بیش از همه به برقراری عدل و عدالت گستری و دادخواهی از ستم دیدگان علاقه مند و به خدا نزدیک تر و با او آشناتر بود؛ وابستگی و پیوندش با محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم پیش از اسلام از رابطۀ خویشاوندی اش با او نزدیک تر بود و دریچۀ قلبش جز به اندیشۀ تابناک

محمد بن عبد الله صلّى الله عليه و آله و سلّم و دعوت او گشوده نشده بود؛ الگوی والای هر مسلمانی بود و هم چنان خواهد بود؛ زیرا در گفتار و رفتار و کردارش، آموزه های قرآن و سیرۀ رسول بزرگوار صلّی الله علیه و آله و سلّم و اخلاق برازنده اش را تجسم می بخشید.

آیین اسلام، صادقانه تر از آن چه علی بن ابی طالب علیه السلام داشت و نفوذی مؤثرتر از او و شخصیتی والاتر از او که همۀ وجود زندگی و توانایی های فکری و جسمی اش را در راه آن نثار کرده بود، نیافت. معترضان وی را نشناختند؛ او از خود سخنی نمی گوید و آن جا که به ظاهر از خود سخن می گوید - گرچه رأی اوست - ولی در حقیقت ارائۀ حق است. حکومت و زعامت او در قضا و رهبری حکومت خداست.

در جهان هستی و دوران زندگی، حوادثی به چشم می خورد که به نظر می رسد به طور تصادفی رخ داده؛ اما این حوادث در ذات پنهانی خویش، واقعیت ها و ضرورت های گریزناپذیری هستند که بعدها پیامدهای مشهود آن ها از وجودشان خبر می دهد. زمانی محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم هم چون عموزادگانش و علی علیه السلام تحت سرپرستی ابوطالب قرار دارد؛ اما بعدها و در هنگامی که محمد ازدواج می کند و برای خویش خانه ای تشکیل می دهد، به یک کانون گرم دوستی و ارتباط تبدیل می شود تا آن جا که علی را از پدرش جدا می سازد و نزد خود می آورد. حادثۀ ولادت علی علیه السلام یک حادثۀ ضروری و نقطۀ اوج زمینه سازی پنهانی از سوی خداوند برای به وقوع پیوستن یک رویداد بزرگ دیگر بود که وجدان عرب و وجدان بخش بزرگی از انسانیت را تکان داد. لذا امکان ندارد که حادثۀ آغاز ایمان آوردن علی علیه السلام که از روی اراده و هدف بوده است، به سان حلقه های زنجیر به زندگی پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم پیوسته باشد؛ ولی فلسفۀ وجود این حادثه از رابطۀ دوستی میان آن دو بزرگوار فراتر نرود. بنابراین، ولادت علی علیه السلام و ایمان آوردن او یک انتخاب بوده است، نه تصادف.

به هر نسبت که شخصیت بزرگ تر است و اثر وجودی بیش تر، مسئولیت او نیز در مقابل اجتماع زیادتر خواهد بود. جان علی علیه السلام با جان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم از یک جنس اند و او نزدیک ترین افراد به وجود پیامبر از نظر صفات و

کمالات است. فرمودند وَ أَنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ كَالصِّنوِ مِنَ الصِّنو وَ الذِّراع مِنَ الْعَضُدِ ⁽¹⁾(من و پیامبر خدا دو شاخه ایم از یک درخت رسته و چون آرنج به بازو پیوسته). امام نسبت خود با پیامبر را با تعبیر دو شاخۀ یک درخت و آرنج به بازو بیان کرده است تا نشان دهندۀ پیوستگی بی مانند و پیوند تنگاتنگ او به پیامبر باشد و تربیت نبوی به تمام معنا در او جلوه یافت. مربّی او فقط محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم بود و در کنار او پرورش یافت. علی علیه السلام نزد آن مربی بزرگ، رشد یافت و صفاتش به حد کمال رسید. چنان چه این حدّ و مرزها رعایت نشود، هم راهی و هم رأیی معنا می یابد. او چون آیینهای صاف بود که انوار نبوت را منعکس می کرد. لذا پیامبر صلّی الله عليه و آله و سلّم فرمود لَمْ يَسْجُدْ أَحَدٌ مِنْا لِصَنَمٍ قَط فَاتَّخَذَنِيَ اللَّهُ نَبِيَّاً وَ عَلِيّاً وَصِيَّا ⁽²⁾(هیچ یک از ما دو نفر هیچ گاه هیچ بتی را سجده نکردیم و به همین دلیل خدا مرا به پیغمبری و علی را به وصایت برگزید).

این حدیث نشان می دهد که علی علیه السلام عدل پیامبر صلّى الله عليه و آله و سلّم است و درک و ایمان و معرفت وی مخصوص دوران رسالت نبوی نیست.

ویژگی منحصر به فرد علی بن ابی طالب علیه السلام آن است که او یک باره در اسلام زاده شد و تا همیشه مسلمان باقی ماند و در سراسر دوران زندگی اش حتی یک روز بت نپرستید. چنان که در جایگاه رشد و پرورش او هیچ گونه نشانۀ بت پرستی و اندیشه های آن وجود ندارد. او داناترین و بردبارترین مردم بود. حضرتش نخستین کسی بود که در محراب نماز به همراه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نماز گزارد. از این رو، آغاز کودکی و ناتوانی او مالامال از قدرت و نیرومندی بود؛ زیرا در این آغاز، ذات على علیه السلام آن چنان با ذات نبی صلّی الله علیه و آله و سلّم درهم آمیخته شد که هیچ گونه فاصله ای میان آن دو وجود نداشت و صورت این دست پروردۀ پیامبر در روش و رفتار و در افکار و زندگی روزانه اش تبلور یافت.

همۀ سیره نویسان و مورخان منصف، بقای اسلام و پیشرفت آن را مرهون جهاد علی علیه السلام از هنگام رسیدنش به حد بلوغ می دانند؛ چرا که او از آغاز کودکی برای چنان افتخاری آماده بود. به راستی وی تنها کسی است که به افتخار همبستگی

وجودش با وجود پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نایل آمد؛ زیرا در کودکی اش مورد توجه پیامبر بود و او را مجذوب خود کرد و عقل رشید و پاک و سرشت تابناک او را متوجه ذات حق تعالی کرد و حضرتش را از چشمه سار علم، ایمان، حکمت و پاکی اش سرشار فرمود.

پس شخصیت علی علیه السلام، شخصیتی روحانی و خدایی بود نه انسانی و به همین دلیل بشر نمی تواند به چنین شخصیتی دست یابد و بر او احاطه یابد، مگر به اندازۀ قطره و اندکی از آن. باید آن حضرت را از زبان قرآن یا رسول الله یا از زبان خودش بشناسیم و بشناسانیم.

فرمودند يَنْحَدِرُ عَنِّي السَّيْلُ وَ لا يَرْقَى إِلَيَّ الطَّيْرُ ⁽¹⁾(من آن کوه بلندم که سیل علوم از من سرازیر می گردد و هیچ پرواز کننده ای به مقام اوج گرفته من پر نمی کشد). سِيمَاهُمْ سِيمَا الصِّدِّيقِينَ ⁽²⁾(سیمای آنان سیمای راستگویان و سخنشان سخن نیکوکاران است). آن امام اولین و آخرین، پرورش یافته وحی بود؛ زیرا او وحی را از دهان پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم دریافت می کرد أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَ الرِّسَالَةِ، وَ أَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ. ⁽³⁾پاکی سرشت علی علیه السلام، توانمندی اندیشۀ او و شخصیت والایش در زندگی رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم قوام گرفت. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم وحی را به او می نمایاند و فضاهای خالی ذهنش را پر می کرد و آن را جاودانه می ساخت. علی علیه السلام تنها کسی بود که در نخستین مرحلۀ فرود آمدن آیات کریمه، پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را در غار حرا می دید و دیگران او را نمی دیدند.

بنابراین علی نخستین کسی بود که نخستین آیات قرآنی را فراگرفت و نهال روحی او هم زمان با نهال قرآن کاشته شد و این درخت حق با رهنمودهای قرآن و حکمت او که وی را ذوب کرده بود، ریشه دوانید، شاخ و برگ داد، شکوفه کرد و به ثمر نشست. او در همۀ صفات و ویژگی های عالی انسانی منحصر به فرد است و این ها تنها مختصّ اوست و هیچ یک از بزرگان صدر اسلام در این امور با او شریک نبوده اند.

ولایت به قداست روح باز می گردد. انسانی که قلبش از کدورت هرگونه طغیان و شرک منزّه است، می تواند به مقام رفیع ولایت بار یابد و به آن مقام برگزیده شود. خداوند به چنین قلبی آگاه است و می داند که رسالت خود را در کدام پایگاه مستقر کند اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ ⁽¹⁾(خدا داناتر است که رسالت خود را در کجا قرار دهد). تنها انسان مصطفی و برگزیده می تواند صاف از خطا و زلال از حبط و منزه از باطل و مبرا از جهل و به دور از خیانت در امانت باشد و در اوج کمال و صحت و سلامت نفس به سر برد.

پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و علی علیه السلام برگزیدگان حق اند و از یک مخزن غیبی آفریده شده اند؛ حضرت ختمی مرتبت فرمودند «یا علی! مردمان از درختان مختلف اند و اما من و تو از یک درختیم». ⁽²⁾سخن آنان هماهنگ و یکسان است. کسی که ولایت و امامت علی علیه السلام را تکذیب و انکار کند، مانند این است که نبوت و رسالت صلّی الله علیه و آله و سلّم را نپذیرفته است؛ یعنی پذیرش رسالت رسول خدا مستلزم پذیرش ولایت علی بن ابی طالب است و ترک آن مستلزم ترک هدایت و رسالت حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم خواهد بود.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود ما كَذَبْتُ وَلا كُذَّبْتُ وَ لَا ضَلَلْتُ وَ لَا ضُلَّ بي ⁽³⁾(هرگز دروغ نگفتم و به من دروغ گو گفته نشده و هیچ گاه گمراه نشدم و کسی مرا گمراه نکرده است). هرگز لحظه ای را نمی توان تصور کرد که حضرتش ایمان نداشته باشد. او چون باطن گناه را می بیند، هرگز خود را بدان آلوده نمی کند. حضرتش درون و باطن گناه را به صورت حقیقی آن می بیند. بنابراین پیوسته ایمان داشته و با عالم غیب ارتباط داشته است هر چند از نظر ظاهر کودک بوده باشد. در زیارت حضرت آمده است السَّلامُ عَلى ميزانِ الأَعْمَالِ وَ مُقَلّب الأحوالِ وَ سَيْفِ ذِي الْجَلالِ ⁽⁴⁾(سلام بر ترازوی اعمال بندگان و دگرگون کنندۀ احوال و شمشیر خداوند ذوالجلال).

این عبارت جامع همۀ جهات کمال و فضیلت علمی و عملی ایشان است.

محمود عقاد می نویسد

علی در خانۀ خدا به دنیا آمد و خداوند چهره اش را از سجده بر بت های آویخته در کعبه مبرّا ساخت؛ گویی میلاد او مژده بخش عهد تازه ای در کعبه و عبادت در آن بوده است و از آن بالاتر این که اگر از دیدگاه میلاد عقیده و روح نظر افکنیم، او در واقع مسلمان زاده شد؛ زیرا چشمش را به اسلام گشود و عبادت را پیش از آن که در نماز پدر و مادرش بشناسد، از نماز محمد [صلّی الله علیه و آله و سلّم] و همسر پاکش (خدیجه) شناخت. میان او و خداوند این دعوت [محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم] خویشی مضاعف و محبتی صمیمانه تر از محبت های خویشاوندی وجود داشت.

علی پسر عموی محمد و خانه زادش بود که در خانه اش پرورش یافت و از محبت و احسانش بهره ها گرفت. وقتی بیگانگان محمد را آن چنان دوست دارند که او را بر پدران و خویشانشان برتری می بخشند، لاجرم همین عشق و محبت به کسی که با او در یک خانه بزرگ شده و جدشان یکی است و مهر و محبت ابوطالب پیوندشان می دهد نیز نثار می شود. محمد این مهر و محبت را جبران می کند و علی بن ابی طالب به پناهش در می آید و احسانش را حس می کند.

دین جدید قلبی را سرشار از خود کرد که پیش از آن هیچ عقیده و آیین دیگری را به خود نپذیرفته و صفای آن را نیز چیزی نیالوده بود و به حق می توان گفت که علی علیه السلام مسلمان خالص است که همۀ تار و پودش از اسلام تنیده شده و دین جدید اسلام، شخصی صادق تر و ریشه دارتر از او به خود ندیده است؛ کسی که در ده سالگی اسلام آورد. به هر حال در پیشگامی او در اسلام و ایمان به رسالت محمد بن عبدالله کسی جز آنان که تعصب چشم دل شان را کور ساخته و به حساب سال و ماه از همه کوچک ترش می دانند، دیگران تردیدی به خود راه نمی دهند. ⁽¹⁾

در خطبه «قاصعه» ⁽²⁾ارتباط بی مانند خویش را با رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل می فرماید و توجه پیامبر را به تربیت ایشان این گونه بیان می فرماید

شما می دانید مرا نزد رسول خدا چه رتبت است و خویشاوندی ام با او در چه

نسبت؛ آن گاه که کودک بودم مرا کنار خود می نهاد و بر سینۀ خویش جایم می داد و مرا در بستر خود می خواباند؛ چنان که تنم را به تن خویش می سود و بويِ خوشِ خود را به من می بویانید؛ از من دروغی در گفتار نشنید و خطایی در کردار ندید؛ هنگامی که از شیر گرفته شدم، من در پی او بودم چنان که شتربچه در پی مادر؛ هر روز برای من از اخلاق خود نشانه ای برپا می داشت و مرا به پیروی آن می گماشت، هر سال در حرا خلوت می گزید، من او را می دیدم و جز من کسی وی را نمی دید؛ آن هنگام جز خانه ای که رسول خدا و خدیجه در آن بود، اسلام به هیچ خانه ای راه نیافته بود، من سومین آنان بودم، روشنایی وحی و پیامبری را می دیدم و بوی نبوت را استشمام می کردم.

معاوية بن ابی سفیان چون خبر شهادت علی علیه السلام را شنید، گفت ذَهَبَ الْفِقْهُ وَ الْعِلْمُ بِمَوْتِ ابْنِ أَبي طالِبٍ ⁽¹⁾(با مرگ علی بن ابی طالب فقه و علم از میان رفت) و نیز گفت هَيْهاتَ هَيْهاتَ عَقِمَتِ النِّسَاءُ أَنْ يَلِدْنَ بِمِثْلِهِ ⁽²⁾(دیگر زن های جهان از آوردن فرزندی چون علی ناتواناند).

فرمودند «به خدا سوگند! اگر شب را روی خار و در بستر ناهمواری بیدار بگذرانم یا آن که به غُل ها و زنجیرها کشیده شوم؛ بر من گواراتر است از آن که در روز قیامت با خدا و فرستاده اش روبه رو شوم در حالی که بر بعضی از بندگان خدا ستم کرده باشم و چیزی از مال دنیا را به ناحق گرفته باشم». ⁽³⁾

امام علیه السلام، نه تنها یک فرمانروا و کارگزار و مدّبر نبود، بلکه ادامه دهندۀ راه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و استمرار رسالت اوست. پیامبر با این قوم براساس مصلحت اسلام رفتار می کرد و تلاش و کوشش او برای گسترش دعوت اسلامی و حفظ آن بود. همان گونه که قرآن کتاب هدایت و سنت پیامبر آموزش قوانین خلقت است، امام علیه السلام نیز مُجری احکام و قوانین کتاب و سنت است و آموزگار آگاه بشریت. در وجود او نشانه هایی از دانش خدا و بوی خوش گفتار پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم یافت می شود.

بر طبق این دیدگاه هر فضیلتی را می توان بازتاب یک صفت الهی تلقی کرد؛

چه علی دروازۀ شهر دانش پیامبر است. سیرت و منش او سیرت و منش پیامبر را شرح می دهد؛ او چهرۀ تابناک و راستین دین خداست. سنّت پیامبر نخستین بار به دست او انجام پذیرفت. دور باد اندیشۀ مردمی که با او مخالفت کردند، از آن زمانی که حق را دیدند و به آن عمل نکردند.

قالَ على عَليهِ السَّلامُ إِنِّمَا مَثَلِي بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السّراجِ فِي الظُّلْمَةِ يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَها فَاسْمَعُوا أَيُّهَا النّاسُ وَ عُوا وَ أَحْضِرُوا آذانَ قُلُوبِكُمْ تَفْهَمُوا ⁽¹⁾(من در میان شما به مانند چراغی هستم در میان تاریکی که چون کسی بخواهد در آن تاریکی درآید، از آن چراغ روشنی گیرد. پس ای مردم! گوش فرا دهید و به یاد دارید و گوش های دل هایتان را آماده سازید تا دریابید).

این سخنان تأکید بر این واقعیت دارند که برای مسلمان حقیقی، تمامیت روح باید در طرف عقل به خدمت گرفته شود و عینیت عقل باید بر خود محوری، هوس های روایتی از سیره شخصی و امیال خودپرستانه فائق آید. این عقل است که تجلی قدرت خداوند رحمان است و با هوی و هوس یا همان مظهر نیروهای شیطانی مبارزه می کند.

بنابراین، زندگی حقیقی با عقل مشاهده و امکان پذیر خواهد شد. در میان تمام گرایش هایی که خود را به انگیزه و نیّات انسان وارد می کنند، منفعت طلبی از همه مخرّب تر است. اخلاص یا یک رنگی کامل شامل تلاش جدی برای خدا بودن، فکر کردن و عمل کردن همراه با از خودگذشتگی است.

وجود حضرتش، خود راهنمایی روشن، مشعلی فروزان و پرچمی برافراشته بر سر راه تکامل انسان هاست؛ سعۀ صدری که از خود نشان داد و مشکلات گذشته را حل کرد، خود فتح مطلق است. بنابراین رسالت بدون ولایت، همان رسالت منهای هدف است و اگر امت اسلامی با قرآن ناطق پیوندی نداشته باشند، تبلیغ به ثمر نمی رسد. هرکس خواستار روشن شدن این حقیقت و حجت الهی باشد، باید بداند که علی علیه السلام پس از رسول خدا مولای هر مؤمنی است. آن حضرت امامی است که پس از ضربۀ مرگ بار ابن مُلجم، آن گاه که در بستر مرگ بود، به فرزند خویش امام حسن علیه السلام وصیت کرد که قاتل او را تنبیه نکند، بلکه از هر آن چه می خورد و می و می آشامد به او نیز بدهد.

قالَ عليه السلام

وَ إِنَّمَا الْأَئِمَّةُ قُوَّامُ اللهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عُرَفَاؤُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ لا يَدْخُلُ النّارَ إِلا مَنْ أَنْكَرَهُمْ وَ أَنْكَرُوهُ ⁽¹⁾(بی گمان امامان برپادارندگان و مُجریان دین خدا در میان خلق خدا هستند و عارفان و آشنایان به احکام و کتاب او در میان بندگانش. کسی به بهشت در نمی آید، مگر این که امامان را بشناسد و آنان نیز او را بشناسند و هیچ کس به جهنم در نمی آید، مگر این که حق آنان را انکار کند و آنان نیز دین و ایمانش را انکار کنند). بنابر رأی آن حضرت، اعتقاد به حقانیت امامت و صدق ولایت ائمۀ اطهار علیهم السلام یکی از ارکان دین و استوانه های مهم ایمان است. فرمودند لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلا مَنْ عَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ خداوند امامت را ادامۀ رسالت و همتای آن می داند، آن چه اساس رسالت را حفظ می کند، همان امامت است. همان گونه که تعریف راستین «نبی» تنها در حد توان خدای نبیّ آفرین است اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ ⁽²⁾تفسیر حقیقی وصیّ نیز فقط در توان خدای وصیّ آفرین است. و لذا منصب امامت مانند نبوت، منصب الهی و کرامت ربانی است و چون اعطای آن مانند نبوت از طرف خداوند است، پس تعیین امام و اختیار او و نصب او نیز از خداوند خواهد بود. امامت مانند نبوت امر اعتقادی نیز هست؛ پس اعتقاد به هر امامی از فرایض است و منحصر به زمان حیات امام و اشخاص زمان او نیست.

ابن أبی الحدید می نویسد

چه می توان گفت دربارۀ مردی که هر فضیلتی به او منسوب و هر فرقه ای به او منتهی است و هر طایفه ای او را به سوی خود می کشد. او منشأ فضایل و سرچشمۀ هر کمالی است. نبوغ او از همه بیش تر و در مسابقه از همه پیش تر است. هر کس از فضایل سهمی و نصیبی برد، از او گرفت و به او اقتدا و از او تقلید کرد. آیا می دانی که از همۀ علوم شریف تر، علم توحید و خداشناسی است؛ زیرا شرف هر علم به شرافت آن چیزی است که در آن علم دانسته شود و در علم الهی خدا و صفات او دانسته شود و از این رو اشرف علوم خواهد بود؛ و سرچشمۀ این علم علی بن ابی طالب و گفته های اوست.

دوست و دشمن هم عقیده اند که علی علیه السلام از همۀ مسلمانان داناتر، عادل تر، شجاع تر، عابدتر و زاهدتر بود. او ستارۀ درخشان بشریت و چراغ راهنمای انسانیت است. وجودی است که خلافت پیامبر با وجود او به مراتب عالی رسید.

محی الدین عربی می نویسد «عَلَيٌّ مِنْ أَصْحَابِ الْعِلْمِ وَ مِمَّنْ يَعْلَمُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ» ⁽¹⁾(علی از دانشمندان و از کسانی بود که دربارۀ خدا چیزهایی می دانند که دیگران از آن بی خبرند).

حافظ ابن حجر عسقلانی از ابوالاسود دُؤَلی نقل می کند که گفت «شنیدم ابوبکر می گوید «أَيُّهَا النَّاسُ عَلَيْكُمْ بِعَلِيٍّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ عَلِيٌّ خَيْرُ مَنْ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرُبَتْ بَعْدِي» ⁽²⁾(ای مردم! بر شما باد به علی بن ابی طالب، چرا که من از رسول خدا شنیدم که می فرمود علی بعد از من بهترین کسی باشد که خورشید بر او تابیده و غروب کرده است).

برجسته ترین مصداق انسان کامل امیرالمؤمنین علیه السلام است. جان علی و مظهر ارادۀ فعلی حق است. امام صادق علیه السلام فرمود إِنَّ الإمامَ وَكَرٌ لإرادَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ لا يَشاءُ إِلَّا مَنْ يَشاءُ اللَّهُ ⁽³⁾(دل امام آشیانۀ اراده خداست و جز ارادۀ الهی را اراده نمی کند). علی علیه السلام اقیانوسی بی کران از علم و معرفت و درک حقایق متعالی و اسرار مکنون بود؛ چنان که پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم او را دروازۀ شهر علم دانست؛ شهر علمی که خداوند بی همتا به او ارزانی فرموده بود.

پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمود أَدَّبني رَبِّي فَأَحْسَنَ تأديبي ⁽⁴⁾(پروردگارم مرا ادب فرمود و نیکو ادب آموخت). و نیز فرمود أنا أديبُ اللهِ وَ عَلَيُّ أَديبي ⁽⁵⁾(من تربیت شده و ادب آموختۀ خداوندم و علی ادب آموخته و پرورش یافتۀ من است).

جایگاه علی علیه السلام همانند جایگاه پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است؛ مانند او معصوم است و مردم در گفتار و رفتار موظف اند او را الگوی خویش قرار دهند و از امرش پیروی کنند، به همان نسبتی که از رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم

تبعیت می کردند.

حضرت در اشعاری فرمودند

أَنا أَخُو الْمُصْطَفَى لَا شَكٍّ فِي نَسَبِي *** رُبِّيتُ مَعَهُ وَ سِبْطاهُ هُما وَلَدي من برادر پیامبرم که شبهه ای در نسب من نیست، من در کنار او تربیت شدم و نوه هایش فرزندان من هستند.

جَدّي وَ جَدُّ رَسولِ اللهِ مُنْفَردٌ *** وَ فَاطِمة زَوْجَتِي لَا قَوْلَ ذِي فَنَدِ جد من با جد رسول الله یکی است؛ و فاطمه همسر من است و من در ادّعایم بی مدرک سخن نمی گویم.

صَدَّقْتُهُ وَ جَمِيعُ النَّاسِ فِي بُهَمٍ *** مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الإِشْرَاكِ وَ النَّكَدِ من رسول خدا را تأیید کردم در حالی که دیگران حیران بودند و در گمراهی و شرک و شرارت به سر می بردند.

اَلْحَمْدُ لله شُكراً لا شَرِيكَ لَهُ *** الْبَرِ بِالْعَبْدِ وَ الْبَاقِي بِلا أَمَدِا ⁽¹⁾ سپاس خداوندی را سزاست که شریکی ندارد، نیکی و نیکوکاری در اثر بندگی است و بقیه بی نتیجه است.

چون رسول الله صلّى الله علیه و آله و سلّم این اشعار را شنید، فرمود صَدَقْتَ يا عَليُّ ⁽²⁾(راست گفتی علی).

علی دست پرورده و پرورش یافته و ادب آموختۀ پیامبر بود. بدیهی است که پیغمبر صلّى الله علیه و آله و سلّم را خدا ادب آموخته بود تا آمادۀ به دوش کشیدن بار سنگین رسالتش کند. محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز علی علیه السلام را به همان آداب پرورش داده بود که برای تحمل بارگران خلافت آماده اش کند. حضرتش اگرچه از خلافت بازماند، ولی به همان آداب و اخلاق باقی بود و از روش پیامبر پا فراتر نگذاشت. بی گمان هیچ کس در کردار و رفتار با آن حضرت قابل قیاس نیست.

بخش دوم: از علی آموز اخلاص عمل

اشاره

فخر بنی آدم

ابن شهر آشوب آورده است

ابوبکر چون بر منبر پیامبر اکرم برآمد، یک پله فروتر نشست. عمر و عثمان نیز چنین کردند. چون علی بن ابی طالب به خلافت رسید، درست بر جای فخر بنی آدم پیامبر اکرم بنشست. غوغایی برخاست، فرمود ما هذِهِ الَّذِي أَسْمَعها (این چه صدایی است که می شنوم). گفتند «دیگران بر جای پیغمبر نشستند». فرمود سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ يَقُولُ مَنْ قامَ مَقامي وَ لَمْ يَعْمَلْ بِعَمَلِي أَكَبَّهُ اللهُ فِي النّارِ وَ أَنَا وَ اللهِ الْعامِلُ بِعَمَلِهِ الْمُتَمَثِّلُ قَوْلَهُ الْحَاكِمُ بِحُكْمِهِ فَلِذلِكَ قُمْتُ هُنا (از رسول الله شنیدم که می فرمود «هر کس جانشین من شود و آن چه من کرده ام نکند، خداوند او را به روی در آتش افکند». اینک خدای را سوگند، من همانم که کرداری چون او کنم، به سخن او جامه عمل پوشانم و به داوری او داوری کنم. از این روی بر این جا نشسته ام).

سپس در ضمن خطبه ای فرمود قُمْتُ مَقامَ أَخِي وَ ابْنِ عَمِّي لِأَنَّهُ أَعْلَمَنِي بِسِرِّي (من در جایگاه برادر و عموزادۀ خود ایستاده ام که او خود مرا از رازهایم و از آن چه از من سر خواهد زد، آگاهانید). نیز فرمود «من آن کسی هستم که بر شانه های پیامبر و بر مُهر نبوت پای نهاده ام. این چوب ها کدام است. أَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنِّی (من از محمدم و محمد از من است)». امام علیه السلام در خطبۀ (افتخار) می فرماید أَنَا كَسَرْتُ الْأَصْنَامَ أَنَا رَفَعْتُ الْأَعْلَامَ أَنَا بَنَيْتُ الْإِسْلامَ ⁽¹⁾(من بت ها را شکستم، من پرچم ها برافراشتم، من اسلام را بنا نهادم).

در فواتح میبدی آمده «ابوطالب فرزندش را علی نامید» ⁽¹⁾و گفت

سَمَّيْتُه بِعَلي كَيْ يَدومَ لَهُ *** عِزِّ العُلوّ وَ خَيْرُ العزّ أَدوَمُهُ او را علی نامیدم تا عزت عالیاش جاودان باشد؛ که برترین عزت با دوام ترین آن است.

شیخ صدوق دربارۀ سرِّ تسمیۀ امام اول علیه السلام به علی به آرا و دیدگاه های گوناگونی در این باره اشاره می کند. ایشان نخست می گوید برخی معتقدند قبل از آن حضرت کسی به این اسم نامیده نشده بود. برخی از عرب ها می گفتند «فرزندم علی است» لیکن معنای وصفی علو و برتری را از آن اراده می کردند، نه معنای اسمی. ⁽²⁾

گروهی گفته اند «سُمِّيَ عَلَيٌّ عَلِيّاً لِعُلُوِّهِ عَلَى كُلِّ مَنْ بارَزَهُ» (سرّ نام گذاری علی به علی این است که آن حضرت با هر کسی مبارزه کرد، بر او برتری یافت).

گروهی معتقدند «سُمِّيَ عَلَيٌّ عَليّاً لأَنَّ دارَهُ فِي الْجِنانِ تَعْلُو حَتَّى تُحاذِيَ مَنازِلَ الْأَنْبِياءِ وَ لَيْسَ نَبِيُّ تَعْلُو مَنْزِلَتُهُ مَنْزِلَةَ عَلَيٍّ» (از آن جهت که خانه اش در بهشت از خانۀ دیگران برتری دارد؛ به گونه ای که نه تنها در ردیف خانه های پیامبران است، بلکه هیچ پیامبری نیست که منزلتش به منزلت آن حضرت برسد).

گروهی دیگر گفته اند «سُمِّيَ عَلَيٌّ عَليّاً لأَنَّهُ عَلا ظَهْرَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بِقَدَمَيْهِ طَاعَةً لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لَمْ يَعْلُ أَحَدٌ عَلى ظَهْرِ نَبِيَّ غَيْرُهُ عِنْدَ حَطِ الْأَصْنَامِ مِنْ سَطْحِ الْكَعْبَةِ» (علی را بدان جهت علی نامیدند که در مقام امتثال فرمان الهی بر دوش رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم بالا رفت تا بام کعبه را از لوث بت ها پاک کند. این توفیق نصیب هیچ کس جز او نشد که پا روی دوش پیامبر بگذارد).

گروهی دیگر چنین گفته اند که «إِنَّما سُمِّيَ عَليٌّ عَليّاً لأَنَّهُ زُوّجَ فِي أَعْلَى السَّمَاواتِ وَ لَمْ يُزَوَّجُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي ذلِكَ الْمَوْضِعِ غَيْرُهُ» (علی را از آن جهت علی نامیدند که [حضرت زهرا علیها السلام] بر فراز آسمان ها به عقد وی در وی درآمد و هیچ یک

از بندگان خدا در آن مکان به همسری کسی برگزیده نشد).

عده ای نیز معتقدند «إِنّما سُمِّيَ عَلَيٌّ عَليّاً لأَنَّهُ كانَ أَعْلَي النَّاسِ عِلْماً بَعْدَ رَسُولِ اللهِ صَلَّي اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ» ⁽¹⁾(نام علی از آن جهت علی است که پس از رسول خدا صلّى الله علیه و آله و سلّم از نظر علمی برتر از دیگران بوده است).

برخی گفته اند ابوطالب همان کسی بود که نام «علی» را برای حضرتش برگزید. نام «علی» نامی بود که عرب دوران جاهلیت (فرزندان خود را) بدان نام گذاری نمی کردند، چنان که نام «محمد» نیز در میان ایشان سابقه نداشت، مگر چند نفری که در طلیعۀ بعثت، حضرت نامشان را محمد نهاده بودند. به دنیا آمدن محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم و شاید نام گذاری پیامبر بدین نام، به نوعی اشاره به عرب بود که از جاهلیت خود بکاهند و نشانه های مکتب آسمانی را که خورشید آن به زودی در میانشان طلوع خواهد کرد، بزرگ بشمارند. ⁽²⁾هم چنین نام «علی» نیز از نام هایی نبود که عرب در دوران جاهلیت خود بدان نام گذاری کنند و تاریخ دوران جاهلی از کسی که پیش از صاحبش، یعنی (علی بن ابی طالب) بدین نام یاد شود، نام نبرده است.

نام «علی» در لطافت و زیبایی و در این که این نام در دوران جاهلیت مرسوم نبوده و کسی بدان یاد نمی شده، همانند نام «محمد» است. ⁽³⁾

این نام گذاری خواستۀ محمد صلّى الله علیه و آله و سلّم بوده و از این عنایت ویژه پیامبر به نام ها بر می آید که در گزینش نام «علی» از سوی پسرعموی او محمد بن عبدالله، هماهنگی با مشیت پروردگار صورت گرفته است؛ کسی که نام ها را مورد بررسی کامل قرار می داد و آن را که از همه زیباتر یا پر معناتر بود، برمی گزید.

بعدها و پس از گذشت سال ها، چشم پیامبر و پسر عمویش علی به زاده شدن آن دو سبط عزیز روشن می شود. پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم نام «حسن» و «حسین» را برای آن دو بزرگوار برمی گزیند و با این عمل خویش، زیباترین مثل را