پیام مسجد ویژه ماه مبارک رمضان

مشخصات کتاب

پيام مسجد ويژه ماه مبارک رمضان 1428 ق / 1386 ش / مركز رسيدگی به امور مساجد، دفتر مطالعات و تحقيقات، گروه پژوهش های كاربردی .)

قم: ثقلين، 1386 .

660 ص . - (انتشارات ثقلين؛ 44)

964 - 9960 - 10 - 4

فهرست نويسی براساس اطلاعات فيپا.

كتابنامه.

1 . اسلام - مقاله ها و خطابه ها. 2. رمضان - مقاله ها و خطابه ها. 3. روزه - مقاله ها و خطابه ها. الف. مركز رسيدگی به امور مساجد. دفتر مطالعات و تحقيقات - گروه پژوهش های كاربردی.

9 پ / 10 BP08 / 297

1386

پيام مسجد / ويژه ماه مبارک رمضان

ناشر: انتشارات ثقلين

مدير گروه پژوهش های كابردی دفتر مطالعات مساجد: علی رضايی بيرجندی

صفحه بندی و ناظر چاپ: عباس رحيمی

ليتوگرافی و چاپ: نينوا

قطع: وزيری - 660 صفحه

تيراژ: چاپ اوّل - 3000 نسخه

تاريخ: شهريورماه 1386

نشانی :

مركز انتشارات ثقلين: قم - خيابان انقلاب - چهارراه سجاديه - كوچه شماره 33 - پلاک 13

تلفن 7734467 - دورنويس 7732864

دفتر مركزی مؤسسه فرهنگی ثقلين: تهران - تهرانپارس - بين فلكه دوم و سوم خيابان 182 غربی - پلاک 6 تلفن 77702312 - دورنويس 77881452

شماره شابک 4 - 10 -9960-964 كليه حقوق برای ناشر محفوظ است

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

پيام مسجد

ويژه ماه مبارک رمضان

1428 ق / 1386 ش

-44-

پيام مسجد ويژه ماه مبارک رمضان

1428 ق / 1386 ش- 44 -

مركز رسيدگی به امور مساجد

دفتر مطالعات و تحقيقات - گروه پژوهش های كاربردی

فهرست مطالب

سخن ناشر··· 7

پيش گفتار··· 9

بخش اوّل: ماه مبارک رمضان

نگاهی به خطبه شعبانيه / احمد جمالی 13

رمضان ماه خودآگاهی / علی محمدی آشنانی 27

روزه در قرآن / گروه فرهنگ نامه های قرآنی مركز فرهنگ و معارف قرآن··· 57

آثار تربيتی روزه / علی كرجی 75

امام علی در قرآن / سيد علی اكبر حسينی 93

دعاهای ماه مبارک رمضان در آيينه قرآن / ره توشه راهيان نور··· 123

جلوه هايی از سلوک معنوی در دعاهای ماه مبارک رمضان / سيد شهاب الدين حسينی 159

سيره معصومين عليهم السلام در ماه مبارک رمضان / محمّد سبحانی نيا··· 195

احكام ماه رمضان / عبداللّه اميدی فرد··· 207

خديجه عليهاالسلام بانوی بزرگ اسلام مظهر مقاومت و تجلّی ايمان / زهرا فخر روحانی 229

خانواده در اسلام / سيد جعفر حق شناس··· 241

فرازهايی از زندگی امام حسن مجتبی عليه السلام / رمضان محمدی 253

اعتكاف در قرآن / دائرة المعارف قرآن··· 273

شب قدر/ حمزه مهدی زاده··· 279

قداست فلسطين در آموزه های قرآن / خليل پور منصوری 291

يهود و دولت صهيونيسم / محمدمهدی كريمی نيا··· 309

قداست منبر و محراب / سيد محمدرضا غياثی كرمانی 329

عيد فطر / ره توشه راهيان نور··· 341

بخش دوّم: معارف قرآن

حلم در قرآن / مصطفی كريمی 349

صبر در آموزه های قرآن / خليل پورمنصوری 369

احسان و اطعام در قرآن و روايات / علی اميرخانی 385

ظهور و افول تمدن ها در قرآن / سيد علی هاشمی 397

تفاوت های دنيا و آخرت از منظر قرآن كريم / علی خراسانی 413

معراج / مركز فرهنگ و معارف قرآن··· 437

معاد در قرآن / محمد علی محمدی 447

پرسش ها و پاسخ های قرآنی برای مبلغان / علی رضايی بيرجندی 495

بخش سوم: مناسبت ها

معانی حق اخوت و برادری / رمضان محمدی 527

اتحاد اسلامی ، رمز پيروزی / محمدعلی حسينی 543

رابطه اخلاق دينی و انسجام اسلامی در احاديث معصومين عليهم السلام / عليجان حسنی 577

گفتاری پيرامون «وحدت اسلامی» و «تقريب مذاهب» / محمدعلی تسخيری 613

حماسه سازان هميشه جاويد بمناسبت هفته دفاع مقدس / محمدباقر خراسانی 627

اصطلاحات روز / محمدباقر خراسانی 637

سخن ناشر

ماه مبارک رمضان، ماه خداشناسی، خودسازی، ماه ايجاد تحول، ماه تقدير، ماه ذكر و دعا، ماه ايثار و گذشت، ماه غفران الهی، ماه احساس مسؤوليت اجتماعی و ماه تبليغ و رساندن پيام اخدا، ماه آبادانی مساجد و خانه های خدا و سيراب كردن تشنه كامان معرفت و معنويت از فرهنگ زلال معارف قرآن و اهل بيت عليهم السلام است.

از سوی ديگر رهبر فرزانه انقلاب سال جاری را سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی نام گذاری نموده اند. اتحاد و انسجام زمينه ساز رشد و توسعه و تعالی كشور و جهان اسلام می باشد و به فرموده مقام معظم رهبری هم بستگی و اتحاد ملت و مشاركت عمومی و اعتصام به ايمان الهی، مهم ترين سلاح های ملت ايران برای خنثی سازی توطئه ها و تمهيدات دشمن هستند.

مساجد به عنوان سنگر حفظ اسلام و مسلمين و كانون ارتباط با خدا بهترين پايگاه اتحاد و انسجام اسلامی می باشد. رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آيت اللّه العظمی خامنه ای فرموده اند:

«نفس مسئله ی مسجد و پرداختن به عمران و آبادی مسجد مهم است. البته عمران مسجد فقط عمران ظاهری و پرداختن به در و ديوار نيست، عمران معنوی مسجد بيشتر از عمران ظاهری اهميت دارد. عمران معنوی مسجد با برنامه های مسجد، برعهده ی امام جماعت و مؤمنانی است كه در آن جا عبادت می كنند».

از اين رو مؤسسه فرهنگی ثقلين كه رسالتش نشر فرهنگ قرآن و اهل بيت عليهم السلام و احيای مساجد می باشد، مجموعه حاضر را كه در راستای احيا و تقويت فرهنگ معارف قرآن و اتحاد و انسجام اسلامی می باشد را تقديم می نمايد. اميد است مورد قبول حضرت حق واقع شودو خداوند را بر توفيق خدمتگزاری به ساحت مقدس قرآن، اهل بيت عليهم السلام و مساجد سپاسگزاريم.

انتشارات ثقلين

شعبان المعظم 1428

پيش گفتار

در عرصه معنويت، بهار ديگری فرا رسيد و تولدی ديگر را در عالم ملكوت بشارت داد بار دگر بانگ «يا ايها الذين آمنوا استجيبوا للّه و للرسول اذا دعاكم لما يحييكم»⁽¹⁾در عرصه عطرآگين ماه عبادت همگان را به ميهمانی خداوند فراخواند و اينک در آستانه ضيافت الهی، ماه نزول قرآن و ريزش باران وحی و وزش نسيم مهر خداوندی و صعودشان انسان ملكوت قرار داريم.

در اين روزها مساجد به عنوان خانه خدا، نيايشگاه انبياء و اولياء و طور سينای عرفا، نردبان صعود به ملكوت، محل پيوند زمين و آسمان، مركز اجتماع مسلمانان، پايگاه تبليغ و جهاد و تحكيم توحيد، منتظر ملاقات ياران مهاجر و مبلّغان دين با مسجديان روشن ضمير می باشد تا مساجد را به دارالتبليغ، دانشگاه عمومی، مهد پرورش استعدادها، بوستان معنويت، تجلی گاه وحدت و برادری و انسجام امت اسلامی و آزادی و رهايی از قساوت های درون و بيرون و محل معراج صالحان و بيت القرآن و سنگر مبارزه بر ضد كفر و شرک و نفاق و فساد و تبعيض و مركز خروش امت اسلامی برضد استكبار جهانی قرار دهند.

استكبار جهانی به استحاله و اضمحلال همه جانبه فرهنگ ها و ملت ها اميد بسته است و دهكده جهانی ايده ال خود را در حال شكل گيری می داند؛ اما هرگز قدرت، مكر و كيد الهی مغلوب طواغيت نمی شود.

قدرت نمايی طاغوت های بدوی و سپس نابودی و فروپاشی آنها در تاريخ سابقه بسيار دارد. ای بسا قدرت و شوكت و كيد كفار كه همچون فرعون، طعمه امواج خروشان آبو همچون قارون طعمه خاک شده است.

در سالی كه رهبر فرزانه انقلاب اسلامی حضرت آيه اللّه العظمی خامنه ای مدظله العالی سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی نام گذاری كرده اند؛ كتاب پيام مسجد كه ياور مبلغان می باشد در سه بخش تدوين گرديده است:

بخش اول آنچه به ماه رمضان اعم از خطبه شعبانيه، اهميت و آثار تربيتی روزه، دعا، اعتكاف و شب قدر مربوط است.

بخش دوم به معارف قرآن نظير حلم، صبر، احسان و اطعام، ظهور و افول تمدن ها، تفاوت های دنيا و آخرت، معراج، معاد و پرسش و پاسخ های قرآنی اختصاص يافته است.

در بخش سوم به مناسبت های سال نظير حق اخوت، اتحاد، رمز پيروزی، رابطه اخلاق دينی و انسجام اسلامی و گفتاری پيرامون تقريب مذاهب ارايه شده است.

اميدواريم پيام مسجد به عنوان يک كتاب بالينی نيازهای مبلغان مساجد را در ماه مبارک رمضان مرتفع سازد و علاوه بر هماهنگ ساختن تبليغات، سخنان رويكرد قرآنی و روايی همسانی پيدا كند و بتوانيم در جهاد بزرگ فرهنگی پيروز باشيم و زمينه خشنودی حضرت بقيه اللّه ارواحنا فداه را فراهم كنيم.

در اين جا لازم است از همه نويسندگان و كسانی كه در تهيه و تدوين اين مجموعه گرانسنگ تلاش نموده اند، تشكر و قدردانی نمائيم.

انتظار می رود مبلغان مساجد و ائمه محترم جماعات با انتقال نظرات و پيشنهادات خويش، ما را قرين لطف و محبت قرار دهند و از هرگونه نقص و كاستی پيشاپيش عذرخواهی می نماييم.

علی رضايی بيرجندی

مدير گروه پژوهش های كاربردی دفتر مطالعات مساجد

بخش اوّل:ماه مبارک رمضان

اشاره

نگاهی به خطبه شعبانيه/احمد جمالی

ماه مبارک رمضان فرصتی مناسب برای تطهير خويش از زشتی ها و پليدی ها و آراسته شدن به فضائل انسانی و در نهايت نزديک شدن به منبع تمام خوبی ها و كمالات يعنی خداوند متعال است ، امّا بهره گيری صحيح و كامل از اين فرصت مغتنم ميسّر نيست ، مگر آنگاه كه انسان ، هم نسبت به اين ماه شريف و آنچه بايد در آن انجام دهد يا ترک كند و هم نسبت به شناخت انسان كامل كه تنها الگوی حقيقی برای سير به سوی خداست معرفتی درست و عميق داشته باشد .

يكی از منابعی كه در اين باره شايان توجه بسيار بوده و انسان با تأمّل در آن می تواند به معرفت ياد شده دست يابد ، خطبه مبارک شعبانيه است كه آن را پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله در يكی از سال ها در اواخر ماه شعبان برای مسلمانان ايراد فرموده اند . اين خطبه در منابع متعددی نقل شده است . يكی از قديمی ترين منابعی كه آن را نقل كرده ، كتاب عيون اخبار الرضا تأليف شيخ صدوق رحمه الله است كه در اين نوشتار از آن منبع استفاده می شود .⁽¹⁾آمدن اين خطبه در كتاب عيون اخبار الرضا كه احاديث امام رضا عليه السلام را جمع كرده به اين جهت است كه خطبه شعبانيه را امام رضا عليه السلام از پدران بزرگوارشان عليهم السلام از امير مؤمنان عليه السلام و ايشان از رسول اكرم صلی الله عليه و آله نقل كرده اند .

با نگاهی كلی به خطبه شعبانيه می توان مطالب آن را در چهار محور دسته بندی كرد : 1 . فضائل ماه رمضان ؛ 2 . اعمال ماه رمضان ؛ 3 . تقوا ؛ 4 . معرفی امير مؤمنان عليه السلام

محور اول : فضائل ماه رمضان

در ابتدای خطبه ، پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله مؤمنان را به آمدن ماه رمضان بشارت می دهند . «ايها الناس انّه أقبل اليكم شهر اللّه بالبركة و الرحمة و المغفرة» در اين عبارت پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله ماه رمضان را ماه خدا ناميده است . گرچه تمام ماه ها ماه خدا هستند ، ولی از آنجا كه ماه رمضان از شرافتی ويژه برخوردار بوده و در اين ماه تمام شرائط برای نزديک شدن بندگان به خدا و آراسته شدن به عبوديت و اخلاص فراهم است ، لذا اين ماه در روايات متعددی ماه خدا لقب گرفته است .⁽¹⁾همچنين در عبارت ياد شده ماه رمضان همراه با بركت و رحمت و مغفرت دانسته شده است . بركت به معنای ثبوت خير با رشد و فزونی آن⁽²⁾و رحمت به معنای نعمت و برآوردن حاجات⁽³⁾و مغفرت به معنای پوشاندن خطا با برداشتن عقاب آن⁽⁴⁾است . انسان هميشه به دنبال سعادت و خوشبختی است و تنها در صورتی می تواند به آن دست يابد كه خداوند به زندگی او بركت داده ، او را از نعمت های مادی و معنوی خويش بهره مند سازد و در لحظات حساس زندگی رحمت الهی از او دستگيری نمايد . افزون براين از آنجا كه انسان دارای تمايلات مادی و حيوانی نيز هست ، به طور طبيعی در زندگی خود مرتكب گناهانی نيز می شود كه آثار و صورت باطنی اين گناهان در نفس وی لانه می كنند و با وجود اين آثار پليد در نفس ، رسيدن به عالم قدس و طهارت و به چنگ آوردن خوشبختی و سعادت غيرممكن است ، بنابراين انسان نيازمند آن است كه خداوند با مغفرت خويش از گناهان او گذشته و نفس وی را از آثار آن پاک سازد . ماه مبارک رمضان بستر مناسبی را جهت بهره گيری از هر سه صفت بركت و رحمت و مغفرت الهی فراهم ساخته و بدين ترتيب راه رسيدن به سعادت ابدی را هموار می سازد .

اوج فضيلت

در ادامه خطبه پيامبر گرامی اسلام صلی الله عليه و آله پس از تصريح به اينكه ماه رمضان نزد خدا برترين ماه هاست و تأكيد بر اين مطلب كه روزهای ماه رمضان بهترين روزها و شب هايش بهترين شب ها و ساعاتش برترين ساعات است «شهر هو عند اللّه أفضل الشهور و أيامه أفضل الأيام و لياليه أفضل الليالی و ساعاته أفضل السّاعات» به اين نكته بسيار مهم اشاره فرموده اند كه مؤمنان در ماه رمضان به مهمانی خدا دعوت شده و از اهل كرامت الهی قرار گرفته اند . «و هو شهر دعيتم فيه الی ضيافة اللّه و جعلتم فيه من اهل كرامة اللّه » و اين اوج فضيلت ماه مبارک رمضان است ، زيرا يک صاحب خانه بزرگوار و كريم از مهمان خود به بهترين وجه پذيرايی كرده ، خواسته های او را در حدّ توان خويش بر آورده می سازد .

از آنجا كه بزرگوارتر از خداوند متعال كسی در دار هستی وجود ندارد و رحمت الهی نهايتی نداشته و در عين حال خداوند بر هر كاری نيز قادر است ، اگر بخواهد كسی را اكرام كند تمام زمينه های سعادت و خوشبختی واقعی را برای وی فراهم ساخته ، هر آنچه نياز حقيقی او باشد برآورده می كند . به جلوه هايی از مهمان نوازی بی نظير پروردگار در همين خطبه اشاره شده است از جمله :

1 . در ماه رمضان افزون بر اعمال عبادی انسان ، حتی افعال طبيعی وی كه اموری غيراختياری است نيز عبادت به حساب آمده و برای آنها ثواب نوشته می شود . به عنوان مثال برای نفس های مؤمنان در اين ماه ثواب تسبيح و برای خوابشان ثواب عبادت منظور می شود «أنفاسكم فيه تسبيح و نومكم فيه عبادة» .

2 . اعمال پسنديده در صورتی موجب تعالی روح می شود كه از طرف خداوند سبحان پذيرفته شود ، ولی اعمال انسان ها خصوصا با توجه به آفات بسياری كه معمولاً همراه آنهاست استحقاق پذيرش الهی را ندارد مگر آنكه فضل خداوند موجب پذيرش آنها شود . در ماه رمضان چنين فضلی شامل حال مؤمنان شده و اعمال آنان پذيرفته خواهد شد «و عملكم فيه مقبول» .

3 . در ماه رمضان خداوند خواسته های مهمانانش را برآورده و دعايشان را مستجاب می فرمايد : «و دعاءكم فيه مستجاب» .

4 . خداوند برای هر عمل نيكی ثواب معينی قرار داده است . در ماه رمضان اين ثواب چندين و چند برابر خواهد شد ، به عنوان نمونه هر كس در اين ماه روزه دار مؤمنی را افطار دهد نزد خدا ثواب آزاد كردن بنده را دارد و گناهان گذشته اش بخشيده خواهد شد و هر كه در اين ماه نماز واجبی را ادا كند خدا به او ثواب هفتاد نماز واجب عطا می فرمايد و هر كس در اين ماه يک آيه از قرآن بخواند ثواب ختم قرآن برايش نوشته خواهد شد «أيها الناس من فطر منكمصائما مؤمنا فی هذا الشهر كان له بذلك عند اللّه عزّوجلّ عتق رقبة و مغفرة لما مضی من ذنوبه . . . و من ادی فيه فرضا كان له ثواب من ادی سبعين فريضة فيما سواه من الشهور و من تلا فيه آية من القرآن كان له مثل اجر من ختم القرآن فی غيره من الشهور» .

5 . در ماه رمضان درهای بهشت باز و درهای جهنم بسته است و شياطين در اين ماه به زنجير كشيده می شوند «أيها الناس انّ ابواب الجنان فی هذا الشهر مفتحه . . . و ابواب النيران مغلقة . . . و الشياطين مغلولة» .

محور دوم : اعمال ماه رمضان

گرچه در ماه مبارک رمضان ، انسان ها به مهمانی خدا دعوت شده اند ، ولی اين به آن معنا نيست كه همه ، مهمان خدا خواهند بود زيرا تنها كسانی مهمان خدا هستند كه با نيت درست و اعمال پسنديده اين دعوت الهی را پذيرفته و وارد اين مهمانی بزرگ شوند . افزون بر اين همان گونه كه صاحب خانه بايد از مهمان خود به وجهی نيكو پذيرايی كند ، مهمان نيز در قبال صاحب خانه وظايفی دارد و بايد رفتارش مناسب شأن صاحب خانه باشد . بنابراين روزه داران ماه رمضان بايد احوال و رفتارشان در اين ماه با ماه های ديگر تفاوت داشته باشد . البته ميزان شناخت روزه داران از حقيقت ماه رمضان و كسی كه آنها را به مهمانی دعوت كرده و نيز ميزان اخلاص و جديّت آنان در اعمال پسنديده با يكديگر تفاوت دارد و همين امر موجب می شود كه روزه داران درجات گوناگونی پيدا كنند .

تلاوت قرآن

اولين چيزی كه در اين خطبه پس از اصل روزه گرفتن به آن توصيه شده ، تلاوت قرآن كريم است . پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله فرموده است : از پروردگار خويش با نيّت هايی صادق و دل هايی پاک بخواهيد كه به شما توفيق دهد تا ماه رمضان را روزه گرفته و كتاب الهی را تلاوت كنيد . «فاسألوا اللّه ربّكم بنيّات صادقة و قلوب طاهرة أن يوفّقكم لصيامه و تلاوة كتابه» تلاوت قرآن و تدبّر در آيات آن در ماه رمضان دارای ويژگی خاصّی است ، زيرا ماه رمضان ماه قرآن است و قرآن كريم در ماه مبارک رمضان نازل شده است و شايد يكی از مهم ترين اسباب فضيلت يافتن ماه رمضان نيز همين امر باشد كه اين ماه ظرف نزول قرآن كريم است . قرآن كريم خود فرموده است :

«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْءَانُ هُدًی لِّلنَّاسِ وَ بَيِّنَتٍ مِّنَ الْهُدَیوَالْفُرْقَانِ».⁽¹⁾

[ايام روزه] ماه رمضان [است ]كه قرآن برای راهنمايی مردم و نشانه های هدايت و جدايی حق از باطل در آن نازل شده است .

براساس روايتی از امام باقر عليه السلام هر چيزی دارای بهاری است و بهار قرآن ماه رمضان می باشد .⁽²⁾البته بايد به اين نكته بسيار مهم نيز توجه داشت كه گرچه تلاوت قرآن در ماه رمضان دارای ثواب عظيمی است ، ولی تلاوت پايين ترين مرتبه استفاده از اين كتاب بزرگ انسان ساز است و نبايد مؤمنان به آن اكتفا كنند ، بلكه لازم است ابتدا تلاش كنند تا با مفاهيم و آموزه های قرآن كريم هرچه بيشتر آشنا شوند و آنقدر به تدبّر در قرآن كريم ادامه دهند كه بتوانند در مهم ترين مسائل زندگی نظر قرآن را وارد متن زندگی خويش نموده ، به آيات نورانی آن عمل كنند ، زيرا عمل به قرآن است كه انسان را به سعادت واقعی رهنمون می سازد . بر پايه روايتی از پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله سرنوشت انسان ها در آخرت بستگی به نوع برخورد آنان با قرآن كريم دارد و هر كس قرآن را پيش روی خود قرار داده و در زندگی از آن پيروی كند ، قرآن نيز در قيامت او را به سوی بهشت هدايت می كند و هر كس قرآن را پشت سر خود قرار داده و در زندگی خويش

به دستورات قرآن بی اعتنا باشد ، قرآن در قيامت او را به سوی آتش جهنم خواهد راند «و من جعله أمامه قاده الی الجنة و من جعله خلفه ساقه الی النار» .⁽¹⁾

احسان به ديگران

انسان هرچه به خداوند مهربان نزديكتر شده و رابطه اش با او محكم تر شود ، نسبت به بندگان خدا مهربان تر شده و بيشتر تلاش می كند تا نيازهای آنان را برآورده سازد . پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله كه مقرّبترين افراد نزد خداوند متعال است ، در قرآن كريم به عنوان رحمتی برای تمام جهانيان معرفی شده است . «وَ مَآ أَرْسَلْنَكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِّلْعَلَمِينَ » ؛⁽²⁾نفرستاديم تو را مگر رحمتی برای جهانيان و به فرموده پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله كسی كه به امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد مسلمان نيست «من اصبح و لايهتّم بامور المسلمين فليس بمسلم» .⁽³⁾بنابراين در اسلام آن گونه عزلت گزينی كه به معنای بی توجهی به امور ديگر مسلمانان باشد وجود ندارد . در خطبه شعبانيه مصاديق گوناگونی از احسان به ديگران مورد توجه و تأكيد قرار گرفته است مانند : كمک مالی به فقيران و مساكين ، احترام گذاشتن به بزرگتران ، مهربانی با كوچكتران ، صله رحم ، مهربانی با يتيمان ، افطار دادن به روزه داران مؤمن و خوش اخلاق بودن با ديگران ، «و تصدّقوا علی فقراءكم و مساكينكم و وقّروا كباركم و ارحموا صغاركم و صلوا أرحامكم . . . و تحننوا علی ايتام الناس . . .» .

ارتباط تنگاتنگ با خدا و اوليای الهی

ماه مبارک رمضان فرصتی مناسب است تا انسان رشته پيوند خويش با خداوند سبحان و اوليای الهی را محكمتر كند . در خطبه شعبانيه پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله مؤمنان را به توبه و استغفار فرا می خواند تا با پاک شدن از گناهان گذشته زمينه لازم برای برقراری ارتباط با خدا فراهم شود . ايشان فرموده است : و توبه كنيد به سوی خدا از گناهانتان . . . جان های شما زندانی اعمال شماست

پس با استغفار خود آن را آزاد كنيد . «و توبوا الی اللّه من ذنوبكم . . . ان انفسكم مرهونة باعمالكم ففكوها باستغفاركم» و در ادامه آنان را به عباداتی مانند نماز نافله و سجده طولانی تشويق می فرمايد تا با تكرار اين عبادات ارتباط قلبی مؤمنان با پروردگار هستی هر روز بيشتر شود چنانكه فرموده است : و پشت های شما از گناهانتان سنگين است پس آن را سبک كنيد با طول دادن سجده های خود . . . و هر كس در اين ماه نماز نافله ای بخواند خداوند برايش برائت از آتش جهنم را می نويسد ، «و ظهوركم ثقلية من أوزاركم فخففوا عنها بطول سجودكم . . . و من تطوع فيه بصلاة كتب اللّه براءة من النّار» هم چنين برای اينكه رابطه مسلمانان با پيامبرشان پيوسته محكم مانده و از بركات چنين ارتباطی بهره مند شوند ، آنان را به درود فرستادن بر خود ترغيب كرده و فرموده است : هر كس در اين ماه زياد بر من صلوات بفرستد ، روزی كه موازين اعمال برخی سبک است خداوند ميزان او را سنگين می كند ، «و من أكثر فيه من الصلاة علی ثقّل اللّه ميزانه يوم تخفّ الموازين» .

محور سوم : تقوادر ادامه خطبه شعبانيه ، امير مؤمنان علی عليه السلام می فرمايد : «من برخاستم و از پيامبر خدا صلی الله عليه و آله پرسيدم : برترين اعمال در اين ماه چيست؟ ايشان فرمودند : برترين اعمال در اين ماه پرهيز از حرام های الهی است .⁽¹⁾

ترک كردن گناهان كه در فرهنگ اسلامی از آن به تقوا تعبير می شود ، در قرآن كريم و روايات اهل بيت عليهم السلام مورد توجه و تأكيد ويژه ای قرار گرفته و ريشه تمام كمالات به حساب آمده است . قرآن كريم تقوا را بهترين توشه آخرت دانسته است «فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَی»⁽²⁾و براساس آيه ای ديگر خداوند تنها اعمال اهل تقوا را می پذيرد . «إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ »⁽³⁾در آيه ای نيز تقوا لباسی دانسته شده كه بدی ها و زشتی های انسان را می پوشاند . «وَلِبَاسُ التَّقْوَی ذَ لِكَ خَيْرٌ» .⁽⁴⁾

در روايت جالبی امام صادق عليه السلام فرموده اند : «عمل كم همراه با تقوا از عمل بسيار بدون تقوا بهتر است» . راوی می پرسد : چگونه ممكن است عمل بسيار بدون تقوا تحقق يابد؟ امام عليه السلام پاسخ می دهد : «مانند كسی كه ديگران را اطعام می كند ، با همسايگانش مدارا می كند ، مردم (برای مهمانی يا برآورده شدن حاجت هايشان) زياد به منزل او رفت و آمد می كنند ولی اگر موقعيت انجام حرامی پيش آيد آن را مرتكب می شود .⁽¹⁾

دليل اهميت بيش ازحدّتقوااين است كه راه رسيدن به سعادت وكمال دارای سه مرحله است :

1 . تخليه يعنی پاک نمودن خويش از زشتی ها و پليدی ها و . . . طهارت از اعمال و اخلاق ناپسند .

2 . تحليه يعنی آراستن خويش به اعمال پسنديده و صفات انسانی .

3 . تجليه يعنی برخورداری از فيوضات ويژه و عنايت های خاص الهی .

روشن است كه تا انسان مرحله اول را طی نكند دستيابی به دو مرحله بعدی و تكميل آنها غيرممكن است . بنابراين پايه و ريشه تمام سعادت ها ، ترک گناهان و پاک ساختن نفس خويشاز زشتی ها و آلودگيهاست ، به همين جهت تا انسان فضيلت تقوا را كسب نكند نه اعمال پسنديده و ذكر و عبادت و فكر برايش سودی داشته و او را به منبع هستی نزديک می كند و نه از فيوضات ويژه خداوند بهره مند خواهد شد . از آنجا كه تقوا و حفظ خويش از آلودگی ها دارای درجاتی است عالمان اخلاق ، روزه داران را به سه دسته تقسيم كرده اند : دسته اول كسانی كه تنها مفطرات روزه را ترک می كنند ولی از ارتكاب ديگر حرام ها خودداری نمی كنند . اين گروه ، تنها سختی گرسنگی و تشنگی و ترک ديگر مفطرات را تحمل می كنند و روزه آنان نزد خداوند ارزش چندانی ندارد . از اين روزه به روزه عوام تعبير می شود . دسته دوم كسانی هستند كه افزون بر ترک مفطرات ، تمام اعضا و جوارح ظاهريشان نيز روزه است و همه گناهان ديگر را هم در ماه رمضان ترک كرده و تقوای الهی را به طور كامل رعايت می كنند ، يعنی چشم خويش را از ديدن آنچه حرام است حفظ می كنند و گوش خود را از شنيدن حرام باز می دارند و با زبان خود مرتكب گناهانی چون غيبت ، تهمت ، ناسزاگويی و دروغ نمی شوند و با پای خود به جايی كه رفتن

به آنجا حرام است نمی روند و با دست خود كاری كه حرام است انجام نمی دهند . روزه اين گروه كه از آن به روزه خواص تعبير می شود نزد خداوند ارزش بسياری داشته و موجب تهذيب و تزكيه چنين روزه دارانی می شود . پاداش اين روزه افزون بر نجات از عذاب جهنم ، برخورداری از نعمت های بی پايان الهی در بهشت جاودان است . دسته سوم بندگان ويژه الهی هستند كه در ماه رمضان افزون بر تمام اعضا و جوارح ظاهريشان ، قلب آنان نيز روزه است . ايشان قلب خويش را از توجه به مباحات و امور عادی منع كرده ، پيوسته مشغول ذكر خداوند و توجه به اسما و صفات ذات احدی هستند . دل های آنان سرشار از محبت الهی است و عشق حق هم چون آتشی در قلب آنان شعله كشيده و هر چه جز خداست را سوزانده است و در نتيجه در دل های آنان كسی جز خدا وجود ندارد . چه زيبا حضرت امام جعفر صادق عليه السلام در تفسير قلب سليم در آيه 89 شعراء فرموده اند : «قلب سليم قلبی است كه خدا را ملاقات می كند در حالی كه در آن كسی جز او نيست» .⁽¹⁾پاداش چنين روزه دارانی ، نعمتی بالاتر از بهشت جاويد است . آنان در سير تكاملی خويش به مقام لقای الهی نائل شده و از تجلّيات ويژه حق برخودار می شوند . قرآن كريم درباره برخی از اوليای الهی می فرمايد : هيچ كس نمی داند چه پاداش های عظيمی كه مايه روشنی چشم هاست برای آنان پنهان شده است . «فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّآ أُخْفِی لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعْيُنٍ»⁽²⁾و پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله در وصف درجه ای از بهشت فرموده است : در آنجا نعمت هايی است كه هيچ چشمی نديده و هيچ گوشی نشنيده و به قلب بشری خطور نكرده است ، «فيه ما لاعين رأت و لاأذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر» .⁽³⁾

مناسب است در پايان اين قسمت سخنی درباره تقوا از مرحوم آية اللّه ملاّ حسينقلی همدانی كه از بزرگترين عارفان عالم تشيع بود و بيش از سيصد عارف در مكتب وی تربيت يافتند را نقل كنيم . ايشان فرموده اند : آنچه اين ضعيف از عقل و نقل استفاده نموده ام اين است كه اهمّ اشيا از برای طالب قرب ، جِدّ و سعی تمام در ترک معصيت است .⁽⁴⁾

محور چهارم : معرفی امير مؤمنان عليه السلام

پس از آنكه امير مؤمنان عليه السلام از رسول اكرم صلی الله عليه و آله درباره برترين اعمال در ماه رمضان پرسش می كنند و ايشان پاسخ می دهند ، حضرت رسول صلی الله عليه و آله شروع به گريه می كنند . امير مؤمنان عليه السلام می پرسند : يا رسول اللّه ! چه چيزی تو را می گرياند؟ حضرت می فرمايند : ای علی! من برای تو گريه می كنم كه در اين ماه خون تو ريخته می شود . گويا تو را می بينم كه در حال نماز خواندن برای پروردگارت هستی و شقی ترين پيشينيان و پسينيان ضربه ای بر سرت می زند كه محاسن تو از خون سرت رنگين می شود . امام علی عليه السلام با شنيدن اين سخنان سؤالی می پرسند كه بسيار آموزنده و راه گشاست . ايشان می پرسند : آيا در آن زمان دين من سالم است؟ و پيامبر صلی الله عليه و آله پاسخ می دهند : آری سالم است . اين پرسش نشان می دهد كه مؤمن تا چه اندازه بايد به فكر سلامت دين خود باشد ، مخصوصا سالم ماندن دين در لحظه مرگ و انتقال از دنيا به آخرت بسيار مهم و حساس است زيرا براساس روايتی شيطان تمام تلاش خود را می كند تا در آن لحظه ايمان مؤمن را از او بربايد و چه بسا انسان هايی كه عمری با ايمان زندگی كردند ولی لحظه مرگ ايمان خود را از دست داده و برای هميشه شقاوتمند شدند . بنابراين ما بايد با تضرّع به درگاه الهی و توسّل به اوليای خدا ، ايمان خويش را به آنان سپرده و از ايشان بخواهيم آن را در لحظه مرگ به ما بازگردانده و برای ما حفظ كنند تا با ايمان ، به آخرت منتقل شويم و نيز بايد هميشه به گونه ایزندگی كنيم كه هر لحظه مرگمان فرا رسيد در حال بندگی و اطاعت از دنيا رفته باشيم . قرآن كريم به مؤمنان سفارش می كند آن گونه كه شايسته است تقوای الهی داشته باشند و از دنيا نروند مگر آنكه تسليم حق باشند . «يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ ی وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ »⁽¹⁾در ادامه خطبه شعبانيه پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله به معرفی امير مؤمنان عليه السلام پرداخته و شمّه ای از فضايل ايشان را يادآور می شوند .

ولايت باطن نبوّت

نبوّت به معنای خبر آوردن از سوی خدا برای مردم است و نبی كسی است كه شريعتی را برای

مردم می آورد يا شريعتی را كه پيامبر ديگری آورده تبليغ می كند . باطن نبوّت كه تشكيل دهنده شخصيت واقعی نبی و موجب برتری او از ساير انسان هاست ، طی كردن مراحل بالای عبوديت و رسيدن به مدارج عالی قرب به خداوند متعال و شهود توحيد حق تبارک و تعالی است كه از آن به ولايت تعبير می شود . بنابراين ارزش واقعی هر پيامبری مقام ولايت اوست و در حقيقت نبوّت وی ظاهر ولايت او و ولايتش باطن نبوّت وی است . گرچه نبوّت محدود به زمانی خاص است و با نبوّت پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله پرونده نبوّت بسته شده و ديگر هيچ كس نبی نمی شود ، چنان كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله فرمودند : «بعد از من پيامبری نيست ، «لا نبی بعدی» .⁽¹⁾ولی راه ولايت هم چنان باز است و هركسی می تواند با پيمودن مدارج عبوديت به مراحلی از ولايت دست يابد .

پس از پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله ، امير مؤمنان عليه السلام و فاطمه زهرا عليهاالسلام و يازده فرزند معصوم آن دو بزرگوار به بالاترين مراحل ولايت رسيده اند و به همين سبب نيز مقام آنان از تمام پيامبران به جز پيامبر خاتم صلی الله عليه و آله برتر است ، زيرا درجه ولايت آنان از درجه ولايت پيامبران گذشته بالاتر است .

با توجه به اينكه در ميان انسان ها درجه ولايت امير مؤمنان عليه السلام از همه به درجه ولايت رسول اكرم صلی الله عليه و آله نزديكتر است ، لذا پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله در خطبه شعبانيه ، حضرت علی عليه السلام را به منزله خود به حساب آورده و خطاب به ايشان فرموده است : «ای علی ! هر كس تو را بكشد مرا كشته است و هر كس با تو دشمن باشد با من دشمن است و هر كس تو را دشنام دهد مرا دشنامداده است زيرا تو نسبت به من به منزله جان منی ، روح تو از روح من و طينت تو از طينت من است» .⁽²⁾

همان گونه كه ولايت پيامبر در نبوّت وی ظاهر می شود و بر همه واجب است احكامی را كه پيامبر بيان می كند اجرا كنند ، ولايت اوصيای پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله نيز در امامت آنان ظاهر شده است و بر همه مسلمانان واجب است به امامت آنان ايمان آورده ، از دستورات ايشان اطاعت كنند ، زيرا انكار امامت آنان به منزله انكار نبوّت است چنانكه در ادامه خطبه شعبانيه ،

پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله خطاب به امير مؤمنان علی عليه السلام فرموده اند : «خداوند تبارك و تعالی مرا برای نبوّت و تو را برای امامت برگزيده است . پس هر كس امامت تو را انكار كند نبوّت مرا انكار كرده است» .⁽¹⁾

پس از آن تصريح می فرمايند : «ای علی ! تو وصی من و پدر فرزندانم و همسر دخترم و جانشين من در ميان امّتم در زمان حيات و پس از مرگ من هستی ، فرمان تو فرمان من و نهی تو نهی من است» .⁽²⁾

امين سرّ الهی

ما انسان های معمولی نسبت به ذات الهی و اسما و صفات حق از معرفت صحيح و كاملی برخوردار نيستيم و از عوالم غيبی و ساكنان آنها مانند فرشتگان نيز شناخت چندانی نداريم . ما حتی موجودات مادی اطراف خود را نيز به درستی نمی شناسيم ، زيرا هر يک از موجودات عالم حتی اشيا مادی دارای حقيقتی است كه آن حقيقت آيه و نشانه خدا بوده و تنها صفات جمال و جلال الهی را نشان می دهد در حالی كه ما به غلط موجودات اطراف خود را چيزهايی مستقل می پنداريم .

گرچه قلب انسان ها ذاتا استعداد ديدن حقايق هستی را دارد ، ولی گناهان و آلودگی ها و غفلت مانند پرده هايی بر روی قلب افتاده و آن را از ديدن حقايق منع می كنند . حقايق هستی در حقيقت همان اسرار الهی است كه چنين قلب های محجوبی از ادراک آنها عاجزند .امير مؤمنان علی عليه السلام كه براساس آيه تطهير⁽³⁾از تمام آلودگی ها پاک است و هيچ زنگاری بر قلب مبارک آن حضرت وجود ندارد ، نه تنها به اسرار الهی آگاه است ، بلكه خداوند او را امين سرّ خويش قرار داده است ، يعنی اسرار خود را نزد آن حضرت نهاده تا ايشان به هر كس آن مقدار از آن را كه صلاحيت و قابليت دريافتش را دارد عطا كند و نيز آن را از

دسترس نااهلان حفظ فرمايد . چنين كسی كه تمام مراحل كمال را طی كرده ، از هرگونه خودبينی ، هواپرستی و شرک پاک است و در نتيجه اسما و صفات الهی در او ظهور و تجلی می يابند و بدين ترتيب او خليفه خدا در ميان بندگان می شود كه اسما و صفات حق را ميان آنان آشكار كرده ، امر و نهی الهی را به ايشان ابلاغ می كند ، از اين رو در پايان خطبه شعبانيه ، پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله سوگند ياد می كند كه امام علی عليه السلام حجّت خدا بر خلق و امين سرّ الهی و خليفه او بر بندگان است ، «اقسم بالّذی بعثنی بالنبوّة و جعلنی خير البريّة انّك لحجّة اللّه علی خلقه و أمينه علی سرّه و خليفته علی عباده» .

در خاتمه يادآور می شويم كه گرچه مطالب پايانی خطبه در معرفی اميرمؤمنان علی عليه السلام ، خطاب به خود حضرت است ، ولی هدف اصلی آن است كه ديگران اين عبارات را شنيده و نسبت به امام علی عليه السلام معرفت صحيح و كاملی پيدا كنند تا ايشان را در زندگی سرمشق خويش قرار داده و با دنباله روی از آن حضرت به سرمنزل سعادت و كمال نائل شوند .

رمضان ماه خودآگاهی/علی محمّدی آشنانی

بی شك ماه رمضان بهترين فرصت برای يافتن خود و شناخت نفس و خودسازی است ؛ خداوند ، بار يافتن به تقوا را هدف تشريع روزه معرفی فرموده است :

«يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » .⁽¹⁾

برای دستيابی به اين هدف ، ابتدا بايد خود را شناخت سپس برای خودسازی اقدام نمود .

1 . ضرورت و اهميت خودشناسی

براساس روايات اسلامی ، خردورزانه ترين ، لازم ترين ، ضروری ترين ، عالی ترين ، نهايی ترين ، سودمندترين ، مهمترين و بهترين شناخت برای هر موجودی به ويژه انسان ، خودآگاهی و خودشناسی است ، پيام و موعظه اساسی دين هم همين است ؛⁽²⁾زيرا نادان

به خويشتن ، نسبت به همه چيز نادان است . معلم بزرگ خودشناسی ، امام علی عليه السلام فرمود : «لا تجهل نفسك فان الجاهل معرفة نفسه جاهل بكل شئ ».⁽¹⁾«به خويشتن و نفس خود ، جاهل مباش كه همانا آن كس كه به معرفت خويشتن دانا نيست به همه چيز نادان است»!

از اين رو برترين شناخت ، معرفت خويشتن دانسته شده است . امام علی عليه السلام می فرمايد :

«أَفضلُ الْمعرِفةِ معرفةُ الانسانِ نَفْسَهُ ».⁽²⁾

«برترين معرفت آن است كه انسان نفس خود را بشناسد» .

آفريدگار بزرگ ، هستی ما را به معرفت و اهتمام به خويشتن خودمان فراخوانده است و پيام داده است كه تنها در صورت معرفت و اهتمام به خويش ، به جزيره امنی بدل می شويد كه گمراهی گمراهان به شما آسيب نمی رساند⁽³⁾و به ما هشدار داده كه در نهايت وظيفه تو خواندن كتاب خودت است .⁽⁴⁾

امير مؤمنان علی عليه السلام می فرمايد :

«عجبت لمن ينشد ضالته و قد اضل نفسه فلا يطلبها ».⁽⁵⁾

«در شگفتم از آن كس كه در جست وجوی گمشده اش برمی آيد ، ولی خود را گم كرده و به جست وجوی خويش برنمی خيزد»!

آن حضرت به ما هشدار داده اند كه :

«هر كس خود را به غير نفس خودش مشغول سازد ، در تاريكی ها متحير شده و در هلاكت ها غوطه ور می شود» .⁽⁶⁾

از سوی ديگر ، بهترين راه خداشناسی نيز خودشناسی است . پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله فرمود :

«مَن عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه» .⁽¹⁾

«كسی كه خود واقعی را بشناسد ، به تحقيق خدای خويش را نيز شناختهاست» .

در انجيل نيز آمده است كه خدای متعال فرمود :

«إِعرِفْ نفْسَك أَيُّها الانسانُ تَعرِفْ ربَّكَ» .⁽²⁾

«ای انسان خود را بشناس تا خدای خويش را بشناسی» .

تو كه از نفس خود زبون باشی ***عارف كردگار چون باشی؟

ای شده در نهاد خود عاجز ***كی شناسی خدای را؟ هرگز!!

تو كه ناخوانده ای علم سماوات***تو كه نابرده ای ره در خرابات

تو كه سود و زيان خود ندانی ***به جانان كی رسی؟ هيهات! هيهات!

آری ، جدی ترين موضوع برای انسان ، خود انسان است ، پس مباد كه هيجانات خوب و بد بيرونی ، دل ما را مشغول سازد . نه شادی های بيرونی آن قدر مهم ، جذاب و دلكش است و نه غم های جهان آن قدر تلخ و سخت كه بتواند آدمی را از پرداختن به خود باز دارد .

روزها فكر من اين است و همه شب سخنم ***كه چرا غافل از احوال دل خويشتنم!

از كجا آمده ام ، آمدنم بهر چه بود؟ ***به كجا می روم آخر ، ننمايی وطنم؟

مانده ام سخت عجب كز چه سبب ساخت مرا ***يا چه بودست مراد وی از اين ساختنم؟

2 . فايده و آثار

انسان پس از خوديابی ، خودشناسی و خودسازی ، روشن و نورانی و آرام می شود و خويش را مسلط بر كشش های خود می نگرد ، راه تكاملی خود را می شناسد و احساس خلاء و پوچی نمی كند ؛ بلكه با توجه به رهنمايی پيامبرِ درون و برون ، تلاش می كند به رابطه ای عالی با مقصود و مقصد برسد .

بهترين راه برای شناخت انسان ، تحليل درونی سيستيم با مراجعه به خويشتن و شناخت

انسان ، خوديابی است كه می توان آن را تفسير انسان به انسان يا تعريف انسان از راه خود انسان ناميد ، كه افق تازه ای از انسان شناسی را برابر ديدگان می گشايد . تفسير انسان به انسان يعنی بررسی عناصر محوری هويت وی ، معرفت پايه ، هر آنچه بر آن اساس ، بنا نهاده شده و كيفيت اين ساختار است .⁽¹⁾و بهترين روش هم روش شهودی و وجدانی است .به تعبير استاد فرزانه آيه اللّه جوادی آملی :

«خودشناسی ناب آن است كه انسان ، نفس خود را با علم حضوری مشاهده كند . . . در حقيقت بهترين روش معرفت نفس ، خودشناسی فطری است كه همان شناخت شهودی و حضوری خويشتن است ».⁽²⁾

خودآگاهی يا خوديابی

سيستيم را «مجموعه ای از اجزا می دانند كه با ارتباط و همبستگی متقابل ، مجموعه واحدی را تشكيل می دهند و نقش معينی را ايفا می كنند» ، هر سيستيم دارای چهار عنصر اصلی ، داده ، ستاده ، فرآيند و بازخور می باشد ؛ داده ، «امكانات و منابعی است كه از بيرون به يك سيستيم داده می شود و توسط سيستيم جذب می گردد .» ستاده ، «هدف ، نتيجه و خروجی يك سيستيم است كه ما آن را از سيستيم دريافت می كنيم .» فرآيند ، «عمليات يا فعل و انفعالاتی است كه بر روی «داده ها» انجام می گيرد تا به «ستاده ها» تبديل شود .» بازخورد ، «مبنای كنترل يك سيستيم و معيار ايجاد تعادل و هم آهنگی بين اجزا و برقراری ارتباطی درست ميان داده ، ستاده و فرآيند برای اصلاح كار و برآوردن نياز و مقتضيات محيطی است .»⁽³⁾

در بهره مندی صحيح از هر سيستيم به پنج شناخت نياز است :

1 . تعريف و شناسايی ؛

2 . آماده سازی و راه اندازی ؛

3 . استفاده و بهره برداری ؛

4 . حفظ و نگهداری ، اصلاح و تعمير ؛

5 . ارتقا و بهينه سازی .

انسان يک سيستيم تركيبی بسيار پيچيده ،⁽¹⁾بسيار زيبا و از بهترين سيستيم ها است ،⁽²⁾و برای شناخت و تحليل سيستيم تركيبی و بسيار درهم تنيده انسان ، حداقل به هفت تخصص نيازهست :

1 . «شناخت آغاز» ؛ از كجا آمده است؟

2 . «شناخت حال» ؛ اكنون چه هست؟ اين شناخت شامل شش موضوع :

الف . شناخت جسم ؛

ب . شناخت فطرت و نفخه الهی «روح» ؛

ج . شناخت نفس و خود ؛

د . شناخت نحوه تنظيم روابط بين آنها ؛

ه . شناخت عالم طبيعت و اسرار آن ؛

و . شناخت نحوه تنظيم رابطه خود با طبيعت ؛

3 . «شناخت پايان» ؛ به كجا می رود؟

از آنجا كه هركس بدون هفت دانش پيش گفته در مورد انسان سخن بگويد ، غير علمی سخن گفته است و با عنايت به اين واقعيت كه هيچ بشری هفت دانش فوق را ندارد و ادعای دانستن آن را هم ندارد ، پس همه ديدگاه ها و نظريات انسان شناسی ، فرضيه پردازی های جاهلانه ، اظهارات غيرمتخصصانه ، آزمايش و خطاهای گاها نابود كننده و همه غلط يا حداقل ناقص و معطوف به برخی از جنبه های انسان است و هيچ جنايتی در حق بشر بالاتر از اين اظهارات و آدرس های اشتباه و ناقص در مورد انسان نيست . پس به همه گوشزد كنيم و خود نيز سر سفره جاهلان نرويم نه با باور سخنان آنها ، خود را و نه با نقل و تكرار حرف هايشان ، ديگران را فريب دهيم ؛ بلكه تكبر و غرورهای جاهلانه را كنار بنهيم يا آموزه های سازنده و متخصصان منتخب و تعليم يافته او را ارج نهيم و يا به خود مراجعه كنيم و با مكاشفه خويشتن ، به خوديابی بپردازيم .

نشانه سلامت يک سيستم خوب

هر سيستم كه به خوبی كار كند ، دارای نشانه های ذيل است :

الف . قرار گرفتن هر جزء در جای خود و تنظيم همه اجزا در جايگاه خود و در نتيجه همه اجزا با هم همچون موتوری تنظيم شده به شكل خوب كار می كند ؛

ب . مصرف تعريف شده (داده معين و استاندارد) ؛

ج . بازدهی و خروجی تعريف شده (ستاده استاندارد) ؛

د . كاركرد تعريف شده (فرآيند ، قدرت و توانايی مناسب) ؛ه . بازخورد مناسب (تعامل و هم آهنگی با محيط و شرايط مختلف) ؛

اكنون به نشانه يک سيستيم انسانی خوب اشاره می كنيم :

تعادل ، قرار داشتن هر چيز در جای خود ، دانايی ، توانايی ، آرامش ، شادابی ، تلاش ، اشتياق به خوبی ها ، «مصرف و واردات خوب» و روا نداشتن ظلم و ستم و بدی نسبت به خود و ديگران ، «خروجی و صادرات خوب» ، كاركرد قوی و مناسب در شرايط مختلف يعنی تحريک ناپذيری از محرک های منفی بيرونی ، نداشتن غم و اندوه ، عدم اضطراب و استرس و ترس نسبت به گذشته و آينده و در يک كلام «در برابر حوادث كم نياوردن ، و ريپ نزدن .» ، نشانه يک سيستيم سالم و خوب انسانی است .

قرآن كريم ، سيستيم انسانی خوب را كه به طور درست و مناسب شناخته ، راه اندازی و بهره برداری شده باشد را چنين معرفی می كند :

«قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّی هُدًی فَمَن تَبِعَ هُدَای فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ » .⁽¹⁾

با اين معيارها ، خود را ارزيابی كنيم ، اگر سيستيم انسانی ما خوب كار نمی كند و ويژگی های فوق را ندارد ، آن را انكار و پنهان نكنيم ؛ بلكه بايد در مورد خودمان ، تجديدنظر كنيم ، نه علامت و نشانه های بيماری روانی خود را بپوشانيم و نه با احساسِ درد ناشی از اين بيماری به مبارزه های خودسرانه بر خيزيم! بلكه بايد خودمان را بازنگری كنيم و با برنامه ای دقيق و مناسب ، به خودآگاهی ، خودشناسی ، خودياری و خودسازی بپردازيم .

جايگاه انسان

برای يافتن جايگاه انسان در جهان بايد بدانيم كه جهان هستی دارای چهار عالم است :

1 . عالم لاهوت : يا عالم اسما و صفات حضرت حق كه منشأ ايجاد و حفظ و بقا جهان هستی است .

2 . عالم جبروت : يا عالم فرشتگان كه عالم بندگان مكرم و مطيع بدون تخلف خداوند و تدبير و كارگزاری جهان است .

3 . عالم ملكوت : يا عالم مثال و برزخ و واسطه بين عالم مجردات و عالم ماده و دنيا است .

4 . عالم ناسوت : يا عالم ماده و همين دنيايی كه پايين ترين مرتبه جهان هستی است .

موجوداتی كه ما در عالم سفلی ناسوت و دنيا مشاهده می كنيم ، نيز در يک تقسيم بندی چهار دسته هستند :

الف . جمادات : جامد ، مايع و گاز : يعنی دارای حجم ، وزن هستند و فضا اشغال می كنند ؛

ب . نباتات (گياهان و ميوه ها) : همه امور فوق ، رشد ، توليد مثل ، زيبايی ، لطافت ؛

ج . حيوانات : همه امور فوق افزون بر احساس ، حركت ارادی ، ميل به ويژه ميل جنسی ، تشكيل خانواده و حفظ آن با وفاداری و انس ، نيروی دفاعی ، زندگی اجتماعی با سلسله مراتب به صورت غريزی يا با غلبه و بر اساس زور و توان يا براساس انتخاب ؛

د . انسان : همه امور فوق ، اضافه بر حيات متفكرانه ، گستردگی بينش ، شناخت و ميل و اشتياق ؛ آنچه انسان را انسان كرده است مختصات اوست نه مشتركات او .

بايد دانست كه آدمی دارای زيباترين ساختار است ؛⁽¹⁾زيرا زيباترين آفريدگار ،⁽²⁾

همه موجودات را به بهترين صورت و زيباترين وجه ممكن آفريده است ،⁽¹⁾به ويژه كه انسان را با دو دستان مبارک خود ،⁽²⁾

ص: 75 .

به زيباترين صورت نگارگری نموده است .⁽³⁾همه علوم اسما را به او آموخته ،⁽⁴⁾و هر چه در زمين وجود دارد ، برای او آفريده ،⁽⁵⁾و آسمان و زمين را مسخر او گردانيده ،⁽⁶⁾و او را خليفه مكرّم خويش ،⁽⁷⁾و آموزگار و مسجود همه فرشتگان قرار داده است .⁽⁸⁾دريافت و احساس اين جايگاه والا ، كرامت ، بزرگواری و عزت انسانی ، آدمی را از آلودن خويش به زشتی ها باز می دارد و خواسته های جسمانی را نزد او كوچک و حقير می سازد . امام علی عليه السلام می فرمايد :

«من كرمت عليه نفسه لم يهنها بالمعصيه ».⁽⁹⁾

«هر آن كس كه نفسش نزد او گرامی است ، آن را با معصيت ، خوار نمی دارد» .

«من كرمت عليه نفسه هانت عليه شهواته ».⁽¹⁰⁾

«هر كس كرامت نفس را احساس كند ، خواسته های غريزی نزد او كوچک می شود» .

از سوی ديگر عدم دريافت عظمت و كرامت انسانی ، زمينه شرارت را در آدمی به وجود

می آورد .

امام هادی عليه السلام می فرمايد :

«من هانت عليه نفسه فلا تأمن شره ».⁽¹⁾

«هر آن كس كه نفسش نزد او خوار گرديده است ، از شر او ايمن مباش»!

پرسش نخست خوديابی : من چيستم؟ من كيستم؟

آنچه هر انسانی در خود و ديگران می يابد و نياز به استدلال و بحث ندارد اين است كه :

انسان موجودی زنده ، با علم و اراده و مجموعه و معجونی مركّب از تمايلات عالی انسانی و كشش های غريزی حيوانی ، جسم و روح ، ماده و معنا ، محبت و تنفر ، شادی و غم است .⁽²⁾

جزء و كل شد چون فرو شد جان به جسم ***كس نسازد زين عجايب تر طلسم

خاک و جان پاک با هم يار شد ***آدمی اعجوبه اسرار شد

ولی كدام يک اصل است و كدام فرع؟ كدام جوهر است و كدام عرض؟ كدام ذاتی است و كدام عرضی؟ كدام ريشه است و كدام تنه و ساقه و شاخ و برگ و ميوه؟ كدام خود است و كدام ناخود و بيگانه؟

در پاسخ اين پرسش كه من كيستم؟ بايد نخست بر اساس قاعده تعرف الاشياء باضدادها! بفهميم كه ما كی و چی نيستيم؟ تا روشن شود كه چه كسی هستيم؟ زيرا اشيا در مقابل و برابر اضداد خود بهتر شناخته می شوند .

اگر به خود مراجعه كنيم همه ما می يابيم كه :

1 . من نام و شهرت خودم نيستم . (اسم و شهرت من است نه خود من!)

2 . من لباس و كفش و ديگر ملزومات و متعلقات همراه خودم نيستم .

2 . من ثروت ، حساب بانكی ، دارايی ها ، زمين ، خانه ، باغ ، مغازه ، ماشين و وسايل

خودم نيستم .

3 . من فرزند ، والدين ، بستگان ، اصالت خانوادگی و دوستان خودم نيستم .

4 . من افعال و آثار خودم مثل تأليفات ، مهندسی و معماری يک ساختمان و يا آفرينش يک كار هنری خودم نيستم .

5 . من شاهكارها ، افتخارات ، مدال ها درجه و نشان های منطقه ای ، استانی ، ملی و جهانی خودم نيستم . چرا؟

چون با تمام وجود می يابم كه اين گونه امور قابل انفكاک و جدا شدن از من هستند ، ولی هيچ گاه خودم از خودم قابل انفكاک و جدا شدن نيستم .

6 . من مقام و موقعيت و هويت و محبوبيت و شهرت اجتماعی خودم نيستم .

7 . من مدرک ، تخصص ، مهارت و شغل خود نيستم ؛ چون اين گونه امور اغلب در اختيار ما نيست ، ولی انسان می يابد كه اختيار خودش به دست اوست .

8 . من بدن خود و اعضا و جوارح جسم خودم هم نيستم ؛ چرا؟ چون من خودم را يک حقيقت واحدی می يابم نه مركب و دارای اجزا لذا اگر هم اين اعضا و اندام ها قطع شوند ما احساس نمی كنيم كه بخشی از خودمان قطع شده است ، بلكه می گوييم دستِ «من» قطع شده است . آری ، خود انسانی واحد است و گر نه همواره با فقدان يک جزء ، كل از هم می پاشد .

9 . من برنامه ، هدف و خواسته های خودم نيز نيستم .

10 . من عشق ، ميل ، محبت ، دوستی ، دشمنی ، غضب ، تنفر ، عواطف و احساساتخودم هم نيستم ؛ چون اين گونه امور معمولاً در پی معرفت و شناخت و برداشت های درست و نادرست ما به وجود می آيند و به همين جهت متغيرند ، گاه هستند و گاه نيستند و گاه درباره يک شخص ، كاملاً به ضد خود تبديل می شوند ؛ در حالی كه خود انسانی دايمی و هميشگی با خود است .

11 . من ظاهرِ خودم هم نيستم ؛ چون بسياری كه در ظاهر تميز ، اتو كشيده ، عطر زده ، شوخ ، خوش اخلاق و خوشبخت جلوه می كنند در همان حال گاه خود را به هم ريخته ، افسرده ، بدبو و تلخ و بد اخلاق و بدبخت می يابند .

12 . من زندگی و حيات دنيايی خود نيستم ؛ چون فانی و محدود است و انسان خود را باقی می يابد و به بدين سبب از مرگ گريزان است و از تصور ، شنيدن نام آن هم بدش می آيد و حتی برای باقی ماندن وجود خود در بدترين وضعيت جسمی تلاش می كند و می خواهد و تلاش می كند نام و ياد خود را جاودانه سازد و چون خود را در وجود فرزند در تداوم می بيند ، به او عشق می ورزد و حتی به ازدواج همسرش بعد از مرگ خودش نيز حساسيت دارد .

13 . من ذهن ، محسوسات ، معلومات ، مفاهيم ذهنی ، خيالات و اوهام خودم نيستم ؛ چون اينها با واسطه مفاهيم حصولی به دست می آيد و به همين جهت خطا و اشتباه پذير است و با تلقين و تبليغ و . . . . . تغيير می پذيرد ، در حالی كه يافتن خويشتن و وجدان خودم با علم حضوری به دست می آيد و لذا قابل خطا نيست .

افزون به آن اين گونه امور اكتسابی و تدريجی است و پس از تولد آموخته می شود و در ذهن و خيال آدمی جا می گيرد ، ولی خود حقيقت انسان اكتسابی نيست و پيش از تولد و پس از مرگ با ما هست و قابل كنار زدن نيست .

اضافه بر آن همه امور فوق قابل تغيير و تبديل می باشد ، در حالی كه خود انسان قابل تغيير و تبديل به صورت كلی نيست ؛ زيرا اگر به صورت كلی تغيير كند ما در عين حال كه خودمان هستيم ، كاملاً خودمان نيستيم و به چيز ديگری تبديل شده ايم و اين همان تناقض محال است .

پس نام ، اندام ، زيبايی ، لباس ، فرزند ، والدين ، بستگان ، مدال ، مقام ، شهرت ، ثروت ، خانه ، اتومبيل ، شغل و آثار من ، متعلق به من هستند ، ولی من نيستند و برای من ارزش ايجاد نمی كنند .

پس من كيستم؟

اكنون كه روشن شد من امور پيش گفته نيستم ، خوب می توان فهميد كه من و حقيقت انسان كيست :

اگر به خود بنگريم می يابيم كه من و حقيقت انسان ، يک حقيقت زنده ، ثابت ، مداوم ، پيوسته ، آگاه به خود ، اعطايی و جاودانه است كه نه خود ، خودش را اكتساب نموده و نه از خود

جدا می شود و نه تغيير و تبديل يافته و نه فنا و عدم می پذيرد .

خواص ماده در من انسانی متصور نيست ، لذا انسان خود را موجودی واحد ، پيوسته و به دور از اجزا و كثرت و غير قابل تقسيم و غير جزء بردار می يابد نه كثرت و جزيی را می توان در من فرض كرد و نه می توان آن را تقسيم كرد .

انسان دارای علم حضوری به خود است ، يعنی خود را بدون واسطه حواس (با چشم و گوش بسته و بدون لمس و تماس) و بدون واسطه مفاهيم ذهنی و حصولی (بدون تحصيل و اطلاعات علمی كلاسيك) و بدون نياز به مدرسه و معلم و آموزش می يابد .

حقيقت انسان مجرد و غيرجسمانی است و خودش می يابد كه موجودی هست كه همانند امور جسمانی ، دستخوش تغيير و تقسيم نشده ، زمان و مكان را برنمی تابد ، ثابت است و دارای تدوام ؛ همان نوزادی است كه متولد شده است اگر چه در جسم ، قد ، سن ، دانش ، خواسته ، ديد و بينش و . . . تغييراتی يافته است ، ولی خود و «من» او ، حتی اگر قلب و اعضای جسم او را با جراحی عوض كرده باشند ، عوض نشده است .

انسان در عمق وجودش خود را جاودان و هميشگی می يابد ، راز ترس از مرگ و گريز از آن ، اين است كه از يک سو در اعماق وجود ، خودمان را باقی می يابيم و از سوی ديگر زوال و فرسودگی جسم را می نگريم ؛ از آن ناراحتيم و می ترسيم كه من باشم و اين اندام و اموال و لذت هايی كه يک عمر تلاش كرده و فراهم كرده ام ، نباشد! لذا تلاش می كنيم كه ولو با بيماری مدتی بيشتر بمانيم و از اين ها كه فراهم آورده ايم لذت ببريم!

پرسش دوم : مقصود ، مطلوب ، گمشده و معشوق ما كيست؟ و مقصد ما كجاست؟

برای شناخت بيشتر «نفس» و يافتن «خود» ، بايد هدف و مطلوب و مقصد او را نيز در درون خود جست وجو كرد و يافت ؛ بدين سبب به پرسش فوق می پردازيم كه مطلوب و معشوق و گمشده ما كيست؟ و مقصد ما كجاست؟ آيا ما در باطن خود با پاسخ اين پرسش ها آشنا هستيم؟ يا خير؟

پاسخ ما اين است كه بلی ، زيرا اولاً ، انسان عاشقی بی قرار است ، چون هماره در حالتلاش است و از وضع كنونی خود راضی نيست و ثانيا ، معشوق خود را شهود كرده و می شناسد

و حتی با او عهد و پيمان محكمی بسته است و هر روز در تشهد هر نماز و در روز قيامت ، بدان شهادت می دهد .⁽¹⁾می دانيم كه شهادت دادن ، فرع و متوقف بر شهود و ديدن است و ثالثا ، تنها بدان معشوق بی همتا عشق می ورزد⁽²⁾و رابعا ، در صورت توجه به خود ، معشوق و گمشده خود را در درون خود و در باطن خويش ، درمی يابد!⁽³⁾و خامسا ، تنها و تنها در صورت ادراک اين وصال و وجدان ، به آرامش و بهجت و نشاط كامل درونی می رسد⁽⁴⁾و تا او را نيابد ، زندگی خودش را دچار تنگی و گرفتگی می يابد!⁽⁵⁾

ممكن است شما بگوييد تا آنجا كه من از خودم اطلاع دارم ، نه عشقی در خود می يابم و نه عاشق كسی هستم و نه معشوقی را می شناسم و نه در طلب كسی هستم!

ما به شما می گوييم : خير! شما هم عاشق هستيد و هم معشوقتان را می شناسيد ؛ زيرا نديده و نشنيده كه كسی عاشق نمی شود ، ولی به دلايلی به آن توجه نداريد!

آری ، آدمی بدون تذكر و هدايت خداوند و رهنمود انبيا و اوليای الهی كه معدن شناسان متخصص گوهر انسانيت هستند ، از حقيقت باطنی خود بی خبر است و اساسا معمای انسانيت همين است ، ولی اگر كمی دقت كنيد ، خواهيد ديد كه معما چو حل شود ، چقدر آسان می شود!

سعدی حجاب نيست ، تو آينه پاک دار ***زنگار خورده چون بنمايد جمال دوست؟

بی شک هيچ انسانی بدون علاقه نيست و شما در خودتان می يابيد ، كه به امور زيادی علاقه داريد . از سوی ديگر عشق يعنی متمركز علاقه ها به يک شی ء يا شخص ؛ وقتی فردی

عاشق می شود ، تمام علايق و محبت هايش در معشوق تمركز می يابد .از اين دو مقدمه می توان نتيجه گرفت كه همه ما انسان ها با تمركزِ علايق مختلف خود عاشق هستيم! اكنون اگر دقت كنيم تمام علايق شما به اشيا و افراد بيرونی و همه تلاش شما برای دستيابی به آنها ، برای آن است كه خودتان از آنها خوشتان می آيد ، برای آن است كه خودتان از آن لذت می بريد و خودتان از داشتن آنها احساس راحتی می كنيد و با آنها حال می كنيد! از اينجا معلوم می شود كه علاقه های تقسيم شده شما ، معطوف به يک چيز است و آن «خود» شماست .

آری ، آدمی همه چيز را برای خودش می خواهد ، اكنون اين پرسش مطرح است كه به راستی گمشده و مطلوب خود و من اصيلِ انسان چيست؟

در جواب اين پرسش با مراجعه به باطن و ذات خود می يابيم كه نيازهای ما بسيار گسترده است و خواسته های ما پايانی ندارد ؛ به تعبير دقيقتر آدمی ، همه چيزهای مفيد و مطلوب را می خواهد بلكه هر آنچه وجود دارد ، مطلوب باطن آدمی است بدين سبب انسان به طور اساسی از نبود ، نداشتن ، فقدان ، افول و از دست دادن هر شی ء مفيد و مطلوبی می ترسد ، رنج می برد و می گريزد! حتی تصور زوال و از بين رفتن داشته هايش ، او را ناراحت می كند و به اضطراب می افكند .

ثانيا : انسان هماره «بهترين» از هر چيز را می خواهد ؛ يعنی همه آنچه را می خواهد ، كاملترين ، عاليترين ، زيباترين و . . . . . آن را می خواهد و از نقص و كاستی و محدويتِ مطلوب خود گريزان است و آن را بر نمی تابد .

ثالثا : انسان كاملترين همه چيز را برای هميشه و به صورت جاودان می خواهد نه در زمانی محدود و برای مدتی كوتاه .

پس مطلوب و گمشده و معشوق انسان كه تمام تلاشش برای يافتن اوست ، كامل ترين موجود هستی است كه هيچ گونه فقدان ، عدم ، نقص محدوديت در او نيست! همه جا و هميشه بوده ، هست و خواهد بود .

مصداق اين ويژگی ها يعنی معشوق خود و من حقيقی هر انسان ، تنها اللّه يا الاله يا خدای سبحان است و بس .⁽¹⁾نه واژه ای كه از «خ» و «دال» و «الف» تشكيل شده و نه مفهوم ذهنی

«خدا و اللّه » جالب آن است كه واژه اللّه در زبان عربی از الاله = اله ، معشوق و معبود خاص ، گرفته شده كه ريشه آن وَلَه يا اَله است و به معنای كسی است كه مردم شيفته و واله اويند و او معبودآنهاست .

آری ، همه چيز به غير وجه حق ، در معرض زوال و نابودی و در نتيجه ناخواستنی است .

قرآن كريم می فرمايد :

«كُلُّ شَی ءٍ هَالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ».⁽¹⁾

«همه چيز فانی است به غير از وجه پروردگار».

«كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ * وَ يَبْقَی وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَلِ وَ الاْءِكْرَامِ ».⁽²⁾

«هر چيزی در معرض فنا و نيستی است و وجه پروردگارت كه صاحب جلالت و كرامت است ، باقی است ».

برابر سخن رسول خدا صلی الله عليه و آله كه می فرمايد :

«نه من و نه هيچ پيامبری ، سخنی بالاتر از لااله الاّاللّه نياورده است» .

آری ، اگر درست بنگريم ، هيچ دلبری جز آن دلارام نيست و هيچ دلارامی به جز آن دلبر نيست! ما و شما اگر به باطن خود نگاهی كنيم ، تنها مطلوبيت و عشق به «حقيقت وجودی حضرت حق» را در باطن خود می يابيم⁽³⁾و هماره از عمق جان خود همچون ابراهيم خليل ، فرياد می زنيم كه :

«لاَ أُحِبُّ الْأَفِلِينَ » .⁽⁴⁾

بارها تجربه كرده ايم اگر طالب هر چيز شويم ، شبانه روز تلاش كنيم و آن را به دست هم آوريم ، پس از چندی ، آن را مطلوب خود نمی يابيم و از آن خسته می شويم مگر آن كه نگاهمان به اشيا ، به عنوان آيتِ محبوب باشد كه آن هم محبوب است!

بدين سبب است كه فراموش كردن خداوند ، در حقيقت نشانه و علامت فراموش كردن خود است .⁽¹⁾و اندكی متمايل شدن و توجه به غير خداوند موجب رنج و حسرت .⁽²⁾آری ، همه ما و شما عاشقيم و با اندكی توجه ، واصل ؛ زيرا هم اينک نه تنها معشوقيت و محبوبيت خداوند بلكه صفات ، آدرس و مشخصات او را در باطن خود يافتيم ؛ آری همه ما و شما هم او را می شناسيم و هم می خواهيم و دوست داريم و همه عمر به دنبال او گشته ايم و می گرديم!⁽³⁾

آری :

سال ها دل طلب جام جم از مامی كرد ***آن چه خود داشت ز بيگانه تمنا می كرد

بی دلی در همه احوال خدا با او بود ***او نمی ديدش و از دور خدايا می كرد

و يا

سال ها دل طالب و خودْ يار در دل بوده است ***حاصل تحصيل ما ، تحصيل حاصل بوده است

با اين توجهات كاملاً روشن شد ، كه چرا عارفان گفته اند :

«ما احب احد غير خالقه ».

«هيچ كس جز آفريدگار خويش را دوست ندارد»!

و روشن شد كه چرا در ادبيات و متون دينی آمده است كه :

«ما الذی وجد من فقدك و ما الذی فقد من وجدك ».

«آن كه تو را يافته ، چه را از دست داده است و آن كه تو را از دست داده ، پس چه چيز را يافته است»؟

به تعبير مرحوم الهی قمشه ای :

رونق گلزار بردی ، جلوه مه كاستی *** آفتابا! هر گه از رويت نقاب انداختی

پس اكنون بايد به خود بباليم كه با اين شهود ، چشم دل باز كرديم :

هر كسی با شمع رخسارت به وجهی عشق باخت*** زان ميان پروانه را در اضطراب انداختی

گنج عشق خود نهادی در دلِ ويران ما***سايه دولت براين كنج خراب انداختی

باده نوش از جان عالم بين كه بر اورنگ جسم ***شاهدِ مقصود را از رخ نقاب انداختی

به تعبير استاد فرزانه آية اللّه جوادی آملی : فطرت پيوسته تشنه كمال است ، از اين رو محبت او دايمی است و محبتِ دايمی ، محبوب حاضر و هميشگی می طلبد ، نه محبوب غايب .⁽¹⁾

افسوس كه از سوی محبوب ، هماره وصال حاصل است :

«وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » .⁽²⁾

و هزار افسوس كه ما در حجابيم! البته آدمی بايد مراحل رشد را بگذراند تا اين شناخت باطنی از عمق به سطح و از باطن به ظاهر و از روح به نفس و از ناخودآگاه به خودآگاه برسد .

در اين خودآگاهی ، انسان بايد به صورت كامل در صفحه ذهن و عقل و قلب و احساساتش به شرک زدايی پرداخته ، خانه دل را از اغيار بپردازد .⁽³⁾

مرحله تكاملی خود آگاهی انسانی هيچ گاه متوقف نمی شود ، بلكه با كنكاش و معرفت بيشترِ صفات و اسمای خداوندِ يكتا و بی همتا ادامه می يابد : در خودآگاهی تكاملی انسان ، خداوند با اسمای حسنای رحمان ، رحيم ، قادر مطلق و مهربان و بخشنده و بخشايش گر و جامع

صفات كمال و عالِم به اسرار زمين و آسمان و ذات و پيدا و پنهان انسان و جهان در قلب انسان تجلّی می كند و دل و قلب و زبانِ انسانِ خودآگاه ، به ذكر صفات و اسمای حضرت حق مترنم می گردد و با استغفار و توبه و انابه ، تطهير و پاكی خود را به صورت مداوم پی می گيرد و با تعميق محبت خداوند در دل و جانِ معطر به عطر ايمانش ، تنها به خداوند توكل كرده و امور خويش را به آن هستی آفرين قادر متعال واگذار می كند و توحيد عملی يا عبوديت و اخلاص را سرلوحه تمام افكار و اخلاق و اعمالش قرار می دهد و برای انجام وظايف خود ، به شناخت استعداد ، توانايی و فرصت هايش رو می آورد .

ماه رمضان ، بهترين فرصت و برترين ماهی است كه پس از خوديابی به تثبيت معرفت خداوند در دل و باطن بپردازيم .

دلا غافل ز سبحانی چه حاصل؟ ***اسير نفس و شيطانی چه حاصل؟

بود قدر تو افزون از ملايك! ***تو قدر خود نمی دانی چه حاصل؟

انسان با توجه به ژرفای «خود» واقعی خويش در می يابد كه تجلی اصلی از آنِ خداست و همه ، اوست و غير او نيستِ هست نما است :

ما عدم هاييم و هستی ها نما ***تو وجودِ مطلق و هستی ما

آری ، اين موجودات محدود و موقت ، در اصل مطلوب انسان نيستند .

نكته قابل تأمل اين است كه اين مطلوب و خواسته های دنيوی همچون آب شوری هستند كه هر چه از آن می نوشيم و بيشتر برخوردار می شويم و لذت بيشتر و بهتری می بريم ، تشنه تر و حسرت مندتر می شويم!

در جست وجوی مقصد

مقصد نهايی تلاش های انسان برای به دست آوردن شرايط ، مكان و موقعيتی است كه : بتواند هر را چه دلش می خواهد ، برای هميشه و به طور دايم داشته باشد .

اين ويژگی ها مشخصات بهشت است كه نماد تجلی اسمای حسنای الهی است!⁽¹⁾

آری مقصد ، گمشده و مطلوب انسان تنها بهشت است .

من كه امروزم بهشت نقد حاصل می شود***وعده فردای زاهد را چرا باور كنم؟

پرسش سوم : گستره و شعاع وجود انسان چقدر است؟

برخی بدان سبب كه خود را با جسم خود اشتباه گرفته اند ، می پندارند كه حيات و زندگی آنها از تولد آغاز و با مرگ پايان می يابد ؛ به بدين جهت ، انتخاب هايشان به اندازه اين حيات كوچكِ چندين ساله ، كوچک می شود!! آنها سن و قد و وزن و لذت و رنج و اعضای جسم خود را سن و وزن و لذت و رنج و اعضای «خود»شان می پندارند!

اين گونه افراد به نابينايی ، ناشنوايی ، كوته فكری ، غفلت ،⁽¹⁾نادانی و ستمكاری بسيار زياد و شگفت آميزی نسبت به خود ، دچار شده اند كه خداوند در قرآن و اوليای الهی نسبت به آن هشدار داده اند .⁽²⁾در حالی كه حيات انسان دارای دو قوس بسيار بزرگ بلكه تا بی نهايت گسترده است :1 . قوس نزول كه بر اساس «انا للّه » آدمی از خداوند سرچشمه گرفته و پس از گذراندن عوالم لاهوت ، جبروت و ملكوت ، پا به جهان ماده و ناسوت گذاشته و پس از طی نمودن مراحل جمادی ، نباتی ، حيوانی ، در چهار ماهگی ، آماده نفخه الهی انسانيت می گردد و بدين سان زيباترين ساختار شكل می گيرد .

2 . قوس صعود كه بر اساس «انا اليه راجعون» و «و الی اللّه المصير» و «و ان الی ربك الرجعی» به خداوند بازمی گردد . (دقت كنيد اگر آمدنی نبود كه رجعت و بازگشت معنا نداشت!) و در اين بازگشت ، عوالم ماده و برزخ و قيامت را پشت سر می گذارد و به ملاقات خدا نايل شده به سوی خدا بازمی گردد و در بهشت و دوزخ به صورت جاودان و برای هميشه ، زندگی ابدی می يابد . مسير نزول و صعود چنين است :

عوالم ماقبل از دنيا : لاهوت ، جبروت ، ملكوت ، جهان ماده و دنيا(ناسوت) ، جنين ، ولادت ، وفات ، برزخ ، قيامت ، ابديت .

براساس اين نگرش ، انسان هرگز نمی ميرد ، بلكه اين جسم است كه با جداشدن ما از او ،

دچار مرگ می شود ، ولی نفس ما مرگ را می چشد و هضم می كند⁽¹⁾و به مرحله بعدی حيات راه می يابد .⁽²⁾

شناخت و توجه به اين گستره بسيار بزرگ و عظيم ، انسان را با كل هستی به صورت خاصی پيوند می دهد و انتخاب های او را براساس مقياسی بسيار بزرگ به گستردگی ابديت ، توسعه می دهد .

از اين پس چه بخورم؟ چه بپوشم؟ با چه كسی ازدواج كنم؟ در كجای شهر خانه بخرم؟ و همه پرسش های اين چنينی ، يک پاسخ روشن پيدا می كند ؛ آنچه و آن گونه كه برای زندگی جاودانه ات مناسب ، مفيد و لازم است .

البته چون ، زندگی ابدی انعكاس و نتيجه انتخاب های زندگی دنيوی در جهان ماده است ، هر لحظه از عمر انسان نيز ارزشی غير قابل محاسبه می يابد .

هشدار !

متأسفانه در دنيای معاصر ، مقصد شناخته شده خود واقعی و ابدی بودن انسان فراموش شدهاست و به جای آن ثروت اندوزی ، موقعيت اجتماعی و جنبه های منفی علم و مدرک ، در جامعه ارزش پيدا كرده و همه به دنبال آنها می روند و افتخار هم می كنند! فضای كلی و فرهنگی جامعه هم به همين مسائل سوق می دهد . بدين سبب غفلت و تغافل و جهالت و تجاهل وحشتناكی فراهم شده است و از تذكّر هم ناراحت می شويم . در حالی كه بايد در هر امری و در هر حال ، به ابديت خود توجه داشته باشيم ، حتی در حال كسب ثروت و قدرت و مدرك!

ب . خودشناسی

ماه رمضان ماه خودشناسی است ؛ البته خودشناسی يک وظيفه و فرآيند دايمی است : هيچ لحظه ای نبايد از خودشناسی غفلت كرد ؛ هم در خواب و هم در بيداری ، زيرا مدرسه آن هميشه باز است . . . هر كه در بيداری مواظب خود باشد ، در خواب نيز فطرت و دلش به سراغ

دل مايه اصلی می رود .⁽¹⁾

با كمال تأسف برخی از افراد ، تفسير وجود خودشان را به غير متخصصان يا حتی دشمنانی همچون شيطان يا طاغوت يا افراد جاهل ديگر واگذار می كنند ؛ افرادی كه بر اثر تفسير غلط ، انسان را در تشخيص اصل و فرع ، مقدم و مؤخر ، سود و زيان و خوب و بد ، به اشتباه می افكنند و از صراط مستقيم انسانيت منحرف می كنند و در شهوات و غفلت ها و آمال و آرزوهای حيوانی و دنيوی غوطه ور می گردانند .

اولين گام در خودشناسی آن است كه باور كنيم انسان هستيم نه حيوان نه نبات و نه جماد! البته خواص همه عوالم را در خود جمع كرده است .⁽²⁾آری انسان خلاصه و در بردارنده همه عالم است :

أ تزعم انك جرم صغير*** و فيك انطوی العالم الاكبر⁽³⁾

ای آينه جمال شاهی كه تويی ***وی مظهر اسرار الهی كه تويی

بيرون ز تو نيست هر چه در عالم هست ***از خود بطلب هر آنچه خواهی كه تويی

برپايه آموزه های قرآن كريم و روايات ، وجود انسان همچون جهان دارای مراتب چهارگانه الهی ، عقلی ، مثالی و مادی است .⁽⁴⁾

1 . دارای روح و فطرت ويژه الهی ، كه تجلی عالم لاهوت و اسما و صفات حضرت و ترازوی خطاناپذير و غيرقابل تبديل و تغيير درونی انسان است و ملاک انسانيت و مسجوديت فرشتگان⁽⁵⁾

ص: 71 و 72 .

و خلافت الهی انسان نيز از همين مهم است .

تويی كه مظهر ذات و صفات انسانی ***به ملک صورت و به معنی ، تو عرش رحمانی

كتابِ جامع آيات كائنات تويی ***از آن كه نسخه لاريب فيه را جانی

اگر به كنه كمال حقيقت برسی ***ز خويشتن شنوی آن صدای سبحانی

روح و فطرت خاص الهی بشر كه ملاک انسانيت اوست ، سرشار از علوم و معارفی و تمايلاتی است كه همگان از آن برخوردار و غيرقابل تغيير است⁽¹⁾و اساسا با تعبيه چنين روحی كه مركز دريافت الهامات الهی و آگاهی و شناخت نيک و بد در انسان است ، انسان موجود كامل و مستوی الخلقه می باشد .⁽²⁾اين همان امانت الهی است كه به انسان داده اند و همان گونه هم پس می گيرند .

2 و 3 . نفس ، نفس ستاد فرماندهی و مركز ساماندهی شئونات گوناگون و محل فهم و ادراک خودآگاه و ناخودآگاه و مركز اراده ، انتخاب و تصميم گيری انسان در مورد خويشتن است . منظور از خود ، «نفس» با جميع مراتب و ويژگی ها آن است .⁽³⁾

نفس خود دارای دو بخش است :

الف . بخش ناخودآگاه ، كه نماد عالم جبروت و فرشتگان و مأمور تدبير و كارگزاری نامحسوس امور آدمی است .

ب . بخش خودآگاه ، كه نماد عالم ملكوت و مثال و واسطه بين عالم ماده و عالم برتر وجود آدمی است . اين بخش كه خود مجهز به قوای حس ، خيال ، وهم و عقل است و از حافظهو هوش و . . . . هم بهره می برد .

نكته مهم آن است كه آدمی ، محصول انتخاب های خود است و بس ! نه محصول شرايط و جبر محيط و دوستان و رفقيان و خانواده و آموخته ها و هزار حسرت و افسوس از اين انتخاب ها! بهشت و جهنم هر كس نيز بر پايه و تابع انتخاب اوست ، زيرا فطرت و روح الهی در همه انسان ها هست ، ولی انتخاب هايمان متفاوت است .

4 . جسم ، كه نماد عالم ناسوت ، ماده و همين دنياست . جسم و اعضا و عضلات و قوای

اداره كننده آن كه در نفس آدمی حضور دارد ، چونان مركب و وسيله يا خادم و غلامانی است كه نفس در پيمودن مسير ، آموختن ، آزمودن ، آزمايش دادن و . . . از آنها استفاده می كند ، بدين سبب بايد در برآوردن نيازهای واقعی ، بهداشت و نظافت ، اصلاح و نگهداری آن كوشيد و از زيان رسيدن به آن به هر شكل دوری گزيد .

خداوند متعال ، استعدادهای خاصی را در آدمی به وديعت نهاده است كه می تواند به دست اراده شكوفا شود و فعليت يابد .

خداوند در تعيين قلمرو قدرت و توانايی انسان از دو تعبير استفاده كرده است :

الف . تسخير :

«أَلَمْ تَرَوْاْ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِی السَّمَوَ تِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ و ظَهِرَةً وَ بَاطِنَةً وَ مِنَ النَّاسِ مَن يُجَدِلُ فِی اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ لاَ هُدًی وَ لاَ كِتَبٍ مُّنِيرٍ » .⁽¹⁾

تسخير در مقابل قسر و فشار و تحميل و غلبه قاهرانه است .

ب . استعمار :

«يَقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ و هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِيبٌ مُّجِيبٌ » .⁽²⁾

استعمار در مقابل تخريب و اهمال و عدم بهره برداری و بهينه سازی است .

ج . خودسازی : هدف اساسی در خودسازی ، در درجه نخست ، حفظ امانت الهی روح و پاكی فطری و حفاظت از اصالت انسانی آدمی و در يک كلمه حفظ سلامت قلب و درجه بعد ، تأييد و تقويت و ارتقای آن با آموختن معارف الهی و انجام عمل صالح است .

برای رسيدن به اين منظور بايد انسان زيباترين سخن ،⁽³⁾زيباترين پاسخ ،⁽⁴⁾زيباترين

گفت وگو و جدال ،⁽¹⁾زيباترين عمل ،⁽²⁾و زيباترين برخورد حتی در برابر بدی های ديگران را ارايه كند ؛⁽³⁾چون خداوند متعال جز به خوبی فرمان نداده و جز از بدی منع نفرموده است⁽⁴⁾و راه قرب به كامل ترين ، مهربان ترين ، بخشنده ترين و زيباترين موجود هستی ، آموختن ، انتخاب و انجام زيباترين هاست .

براساس اين نگرش ، تغييری مبنايی و بنيادين در همه انتخاب ها ، رفتار و كردار و برخوردهای آدمی رخ خواهد داد ، زيرا با اين نگرش و كنش ، نگاه و عملكرد انسان نسبت به عالم و آدم و همه ی موجودات ، يک نگاه عميق و برخوردی دقيق خواهد بود .

برای خودسازی ، در آغاز بايد خود را يافت و به ندای واقعی فطرت درون خود توجه كرد و به تعبير قرآن ، صورت و توجه نفس و خود را به سوی فطرتِ خويش معطوف ساخت و به درخواست و كشش های فطرت و عقل خود گوش فرا داد⁽⁵⁾و آگاهانه در مسير فطرت حركت نمود ، يعنی بر اساس يافته و نيازهای درونی ، هدف زندگی را انتخاب و تعيين كرد و مقصود و مقصد اصلی و اصيلی كه در درون جان شناخته و محبوب و معشوق است ، برگزيد .

ماه رمضان ، ماه ويژه برای خودسازی

از مباحث گذشته روشن شد كه مقصود و گمشده و معشوق حقيقی خود ما ، هستی مطلق و خداوند است و بس! پس راه خودسازی ، شناخت ، انس و ذكر خداوند سبحان است!امام صادق عليه السلام می فرمايد :

«القلب حرم اللّه فلا تسكن حرم اللّه غير اللّه » .⁽⁶⁾

ماه رمضان بهترين فرصت برای دريافتن حضور خداوند و انس و ذكر و دعا و استغفار و بازگشت به سوی اوست . مگر غرض نهايی ، فلسفه و راز آفرينش انسان ، همين نبوده است؟ خداوند می فرمايد :

«يا بَنی آدمَ خَلَقْتُ الاْشياءَ لاِجْلِكَ و خَلَقْتُكَ لاِجْلی ».⁽¹⁾

«ای پسر آدم! همه چيز را برای تو آفريدم ، اما تو را برای خودم» .

متأسفانه برخی پرستش و پيروی هوای خويش را هدف و اله خود قرار داده اند :

«أَرَءَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ و هَوَلهُ».⁽²⁾

«آيا آن را كه هوای نفسش را خدای خود قرار داده ، می نگری؟».

راز اين انتخاب و سقوط آن است كه خود را اصيل و مستقل و بی نياز می پندارد و به قدرت و لطف و و جود مطلق خدای متعال وابسته نمی نگرد او يک حالت بی نيازی در خود احساس می نمايد :

«إِنَّ الاْءِنسَنَ لَيَطْغَی * أَن رَّءَاهُ اسْتَغْنَی ».⁽³⁾

«به درستی كه انسان سركشی می كند ، همين كه خود را بی نياز بپندارد».

نكته مهم و اساسی آن است كه در ماه رمضان ، به نيازمندی خود متوجه شويم و با تمام وجود به خداوند بی نياز رو كنيم و با اين توجه مداوم به مقصود ، برای قرب به خداوند برنامه ريزی كنيم . در اين رابطه مهارت دشمن شناسی ، مهارت توبه و بازگشت در صورت غفلت و سقوط در مسير لازم و ضروری است .

ماه رمضان ماه درگذشتن از لذت های زودگذر است ، كه مؤمن اصلاً آنها را لذت خود نمی داند ، بلكه خوراک و بنزين و لوازم مركب خويش می نگرد . امير مؤمنان علی عليه السلام چه زيبا می فرمايد :

«أَقْبِلْ علی نَفْسِكَ بِالاْدبارِ عنها ».«با پشت كردن به خودِ پنداری و نفس عصيان گر خود ، به نفس حقيقی خود روی آور ».

مادر بتها ، بت نفس شماست *** زان كه آن بت مار و اين بت اژدهاست⁽¹⁾

توجه و اهتمام به واجبات و پرهيز از گناهان كه در زبان دين «تقوا» ناميده می شود ، هدف از روزه داری است ؛ بنابر اين اگر كسی پس از ماه مبارک رمضان دريافت كه به اين مرحله از خودسازی نرسيده كه واجبات را به آسانی انجام دهد و به راحتی از گناه درگذرد ، معلوم می شود از ماه رمضان به خوبی استفاده نكرده است .

آری ، آدمی هماره با دو كشش مواجه است و هميشه در حال انتخاب ميان آن دو است ؛ به تعبير امام علی عليه السلام :

«النفس متجاذبة بين العقل و الهوی» .⁽²⁾

مولوی هم می گويد :

جان ز هجر عرش اندر فاقه ای ***تن ز عشق خاربن همچو ناقه ای

جان گشايد سوی بالا ، بالها ***در زده تن در زمين چنگالها

آری ، ماه رمضان فرصتی است تا با روزه و عبادت ، هوای نفس كنترل شود و طغيان غرايز و كشش های جسمانی ، مهار شود و از جسم برای نفس و روح خوشه برچينيم نه آن كه در سحر و افطار هم چندان بخوريم و بياشاميم كه گويا در فرصت ماه رمضان نيز از روح و نفس خود نيز برای ارضای هواهای نفس و شهوت خوراک بهره برداری می كنيم . امير مؤمنان علی عليه السلام می فرمايد :

«و الشَّقي مَن انْخَدَعَ لِهواهُ و غرورِهِ ».

«بدبخت كسی است كه فريب هوی و غرور خويش را بخورد ».⁽³⁾

ماه رمضان ماه محاسبه و بازنگری خود

ماه رمضان فرصتی مناسب برای محاسبه و بازنگری و حساب كشی از خويشتن است ،

كه در خودسازی يک ضرورت و مورد تأكيد خاص قرآن و روايات است . البته در اين ماه محاسبه فقط در مورد اعمال نيست ؛ بلكه بايد نسبت به فراموشی ياد خدا در ساعات شبانه روز هم محاسبه صورت پذيرد . مگر خداوند متعال نفرموده است :

«وَ لاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ نَسُواْ اللَّهَ فَأَنسَلهُمْ أَنفُسَهُمْ».

«و مانند كسانی نباشيد كه به طور كلی خدا را فراموش كردند و خدا هم آن ها را از خود بيگانه كرد تا آن جا كه خود را فراموش نمودند ».

هم چنين در مورد عوامل غرور و فريفته شدن انسان نسبت به خداوند بايد از خود حساب بكشيم كه :

«يَأَيُّهَا الاْءِنسَنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ ».

«ای انسان چه چيز تو را در برابر پرودگار كريمت مغرور ساخته است؟».

امير مؤمنان علی عليه السلام در ذيل اين آيه می فرمايند :

«يا أَيُّها الانسانُ ما جَرَّأَكَ علي ذَنبك و ما غَرَّكَ بِربك و ما آنَسَكَ بِهلَكةِ نفسِك ، أَما مِن دائِكَ بُلولٌ أم ليس مِن نَومَتِكَ يَقْظَةٌ ، أما تَرحَمُ مِن نفسكَ ما تَرحمُ مِن غَيرِك ».

«ای انسان! چه چيز تو را به گناهت جرئت داده؟ و چه چيز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته و تو را بر هلاكت خويش علاقه مند كرده است؟ آيا اين بيماری تو بهبودی ندارد؟ آيا اين خواب ، بيداری ندارد؟ چرا همان گونه كه به ديگری رحم می كنی ، به خود رحم نمی كنی»؟

البته محاسبه در اين ماه يک آغاز باشد نه برنامه كوتاه مدت ، چراكه امام موسی بن جعفر عليه السلام فرمودند :

«يا هشامُ ليس مِنّا مَن لم يُحاسِب نفسَه في كلِّ يَومٍ فانْ عَمِلَ حَسَناً إِسْتزادَ مِنه و إِن عَمِلَ سيِّئاً إستَغفَرَاللّهَ مِنه و تابَ إليه ».⁽¹⁾

«ای هشام! از ما نيست كسی كه هر روز خود را مورد بررسی قرار ندهد

كه اگر كار نيكی انجام داده در افزايش آن بكوشد و چنان چه كار زشتی كرده ، از خدا آمرزش بخواهد و به سوی او بازگردد» .آری ، هر روز هنگامی كه به بستر می رويم تمرينی است برای انتقال به آخرت ، برای آمادگی جابه جايی! هنگامی كه بيدار می شويم و چشم می گشاييم ، موهبتی بزرگ در قالب فرصتی جديد است برای كسب ره توشه بيشتر و شكار فرصت های سر راه تا كوله باری هرچه سنگين تر و پربارتر نصيبت گردد .⁽¹⁾پس سالكان ولايتمند نه تنها در اين ماه كه همواره به فرمان «موتوا قبل ان تموتوا»⁽²⁾و «حاسبوا قبل ان تحاسبوا» عمل خواهند نمود .

آری ، كسی كه قرآن و عترت را با تمام هويت خويش بپذيرد و به صورتی اصيل به رشد خود اهتمام كند ، مشمول عنايت ويژه خداوند می شود . توفيق يار او می شود .⁽³⁾پيامبر صلی الله عليه و آله فرمود : ای ابوذر! سعی كن در هر كاری نيت پاک داشته باشی ؛ حتّی در خوردن و خوابيدن .⁽⁴⁾خداوند دوست دارد كه نيت انسان نسبت به مردم زيبا باشد ؛ هم چنان كه دوست دارد نيت او در اطاعت از وی نيز محكم و خالص باشد .⁽⁵⁾بنده بايد در تمام حركات و سكنات خود نيت خالص برای خدا داشته باشد ؛ زيرا اگر اين معنا در كار نباشد ، در شمار غافلان است ،⁽⁶⁾چه بسا نيتی كه از عملی سودمندتر است .⁽⁷⁾

گر در طلب گوهر كانی ، كانی ***ور زنده به بوی وصل جانی ، جانی

القصه حديث مطلق از من بشنو ***هر چيز كه در جستن آنی ، آنی

بايد دانست انسان از نظر روانی كه بيمار می شود ، در عين اين كه خودش بيمار است ، خودش طبيب هم هست . در متون دينی تأكيد شده است كه هر كسی طبيب خودش است .

در تحف العقول حديثی از حضرت صادق عليه السلام هست كه :

«انك جعلت طبيب نفسك و دللت علي الداء و بين لك الدواء» .⁽¹⁾مسئوليت از اينجا پيدا می شود كه بيمار روانی در عين اين كه بيمار است ، طبيب همهست . مسئوليتش از آن نظر است كه تو كه طبيب خودت هستی چرا خودت را معالجه نمی كنی؟ از اين نظر مانند پزشكی است كه بيمار هم باشد .⁽²⁾

چون فصل مقوم هر انسانی ، باطن پنهان اوست كه به وسيله سيره علمی و عملی او ، از علم به عين در می آيد ، اگر خمير و باطن كسی ناسره باشد ، در گفتار ، رفتار ، نوشتار و كردار وی ظهور می يابد :

«أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَنَهُمْ » .⁽³⁾

پس بايد از ريا ، سُمعه و به گوش ديگران رساندن ، فخر فروشی و مباهات ، عُجب و خودپسندی دوری گزيد و مواظب گفتار و نگاه نيز بود و از خطاهای گذشته نيز توبه نمود .

بدين سان بايد بكوشيم در ماه رمضان با خوديابی ، خودشناسی و خودسازی چنان نورانی شويم كه تا سال آينده و ماه رمضان بعد نورانی بمانيم! و گرنه روايت بدون رعايت نافع نيست ، چنان كه امير مؤمنان علی عليه السلام فرمود :

«اعقلوا الخير اذا سمعتموه عقل رعاية لاعقل رواية فان رواة العلم كثير و رعاته قليل» .⁽⁴⁾

گر نور عشق حق به دل و جانت اوفتد ***باللّه كز آفتاب فلك خوبتر شوی

يكدم غريق بحر خدا شو گمان مبر ***كز آب هفت بحر به يک موی تر شوی

روزه در قرآن

روزه در قرآن⁽¹⁾

روزه، معادل عربی «صوم» به معنای امساک و خودداری از انجام دادن كاری اعمّ از خوردنی و كلامی و... است⁽²⁾و در شرع، امساک و خودداری از مفطرات همراه با نيّت است.⁽³⁾در اين مدخل از واژه «صوم» و مشتقّات آن استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار روزه، پاداش روزه، روزه كفّاره، شرايط روزه و معذوران از روزه.

آثار روزه

1 . امداد خدا

«واستَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ واِنَّها لَكَبيرَةٌ اِلاّ عَلَي الخشِعين».⁽⁴⁾بقره (2) 45 «ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا استَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّبِرين».⁽⁵⁾بقره (2) 153

2 . بشارت

3. بهره مندی از خير

«...واَن تَصُومُوا خَيرٌ لَكُم...».بقره (2) 184

4. پذيرش توبه

«وما كانَ لِمُؤمِنٍ اَن يَقتُلَ مُؤمِنًا اِلاّ خَطًَٔا ومَن قَتَلَ مُؤمِنًا خَطًَٔا فَتَحريرُ رَقَبَةٍ مُؤمِنَةٍ...فَمَن لَم يَجِد فَصيامُ شَهرَينِ مُتَتابِعَينِ تَوبَةً مِنَ اللّهِ...».نساء (4) 92

5 . تعظيم خدا

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ ولِتُكمِلوا العِدَّةَ ولِتُكَبِّروا اللّهَ عَلي ما هَدكُم ولَعَلَّكُم تَشكُرون».بقره (2) 185

6 . تقوا

«...كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ...لَعَلَّكُم تَتَّقون».بقره (2) 183

7 . سپاسگزاری

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ...ولَعَلَّكُم تَشكُرون».بقره (2) 185

8 . موفقيّت

«واستَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ... ».بقره (2) 45

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا استَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ... ».بقره (2) 153

احكام روزه

«...كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ... ».بقره (2) 183

«...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ...».بقره (2) 185

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ ولِتُكمِلوا العِدَّةَ ولِتُكَبِّروا اللّهَ عَلي ما هَدكُم ولَعَلَّكُم تَشكُرون».بقره (2) 185

استعانت از روزه

«واستَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ... ».⁽¹⁾بقره (2) 45

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا استَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ... ».بقره (2) 153

«واستَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ واِنَّها لَكَبيرَةٌ اِلاّ عَلَي الخشِعين».⁽¹⁾بقره (2) 45

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا استَعينوا بِالصَّبرِ والصَّلوةِ اِنَّ اللّهَمَعَ الصّبِرين».⁽²⁾بقره (2) 153

ايّام روزه

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * اَيّامًا مَعدودتٍ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن اَيّامٍ اُخَرَ وعَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ واَن تَصُومُوا خَيرٌ لَكُم اِن كُنتُم تَعلَمون * شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ...».بقره (2) 183 - 185

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ... * اَيّامًا مَعدودتٍ...».بقره (2) 183 و 184

پاداش روزه

1. آمرزش

«...والصّئِمينَ والصّئِمتِ...اَعَدَّ اللّهُ لَهُم مَغفِرَةً...».احزاب (33) 35

2. اجر عظيم

«...والصّئِمينَ والصّئِمتِ...اَعَدَّ اللّهُ لَهُم... و اَجرًا عَظيما».احزاب (33) 35

3. بهشت

«في جَنَّةٍ عالِيَة * قُطُوفُها دانِيَة * كُلوا واشرَبوا هَنئا بِما اَسلَفتُم فِي الاَيّامِ الخالِيَة».⁽²⁾حاقّه (69) 22 - 24

«فَهُوَ في عيشَةٍ راضِيَة * في جَنَّةٍ عالِيَة * كُلوا واشرَبوا هَنئا بِما اَسلَفتُم فِي الاَيّامِ الخالِيَة».حاقّه (69) 21 و 22 و 24

پيشينه روزه

«...كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم... ».بقره (2) 183

خير بودن روزه

«...واَن تَصُومُوا خَيرٌ لَكُم... ».بقره (2) 184

روزه از آيات الهی

«...اَتِمّوا الصِّيامَ اِلَي الَّيلِ...تِلكَ حُدودُ اللّهِ فَلا تَقرَبوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُءايتِهِ لِلنّاسِ... ».⁽¹⁾بقره (2) 187

روزه داران

«...والصّئِمينَ والصّئِمتِ...اَعَدَّ اللّهُ لَهُم مَغفِرَةً و اَجرًا عَظيما».احزاب (33) 35

«اَلتّئِبُونَ العبِدونَ الحمِدونَ السّئِحونَ الرّكِعونَ السّجِدونَ الأمِرونَ بِالمَعروفِ والنّاهونَ عَنِ المُنكَرِ والحفِظونَ لِحُدودِ اللّهِ وبَشِّرِ المُؤمِنين».توبه (9) 112

«...اَزوجًا خَيرًا مِنكُنَّ مُسلِمتٍ... سئِحتٍ...».⁽¹⁾تحريم (66) 5

روزه و هدايت

«...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ... ولِتُكَبِّروا اللّهَ عَلي ما هَدكُم...».بقره (2) 185

روزه ابرار

«اِنَّ الاَبرارَ يَشرَبونَ مِن كَأسٍ كانَ مِزاجُها كافورا * يوفونَ بِالنَّذرِ ويَخافونَ يَومًا كانَ شَرُّهُ مُستَطيرا».⁽²⁾انسان (76) 5 و 729. وفای به نذر روزه از سوی ابرار، از جمله عوامل بهره مندی آنان، از پاداش های الهی در بهشت:

«اِنَّ الاَبرارَ يَشرَبونَ مِن كَأسٍ كانَ مِزاجُها كافورا * عَينًا يَشرَبُ بِها عِبادُ اللّهِ يُفَجِّرونَها تَفجيرا * يوفونَ بِالنَّذرِ ويَخافونَ يَومًا كانَ شَرُّهُ مُستَطيرا * ويُطعِمونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّهِ مِسكينًا ويَتيمًا واَسيرا * اِنَّما نُطعِمُكُم لِوَجهِ اللّهِ لا نُريدُ مِنكُم جَزاءً ولا شُكورا * اِنّا نَخافُ مِن رَبِّنا يَومًا عَبوسًا قَمطَريرا * فَوَقهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِكَ اليَومِ ولَقّهُم نَضرَةً وسُرورا * وجَزهُم بِما صَبَروا جَنَّةً وحَريرا * مَتَّكِٔنَ فيها عَلَي الاَرائِكِ

لا يَرَونَ فيها شَمسًا ولا زَمهَريرا * ودانِيَةً عَلَيهِم ظِللُها وذُلِّلَت قُطوفُها تَذليلا * ويُطافُ عَلَيهِم بِٔنِيَةٍ مِن فِضَّةٍ واَكوابٍ كانَت قَواريرا * قَواريرًا مِن فِضَّةٍ قَدَّروها تَقديرا * ويُسقَونَ فيها كَأسًا كانَ مِزاجُها زَنجَبيلا * عَينًا فيها تُسَمّي سَلسَبيلا * ويَطوفُ عَلَيهِم وِلدنٌ مُخَلَّدونَ اِذا رَاَيتَهُم حَسِبتَهُم لُؤلُؤًا مَنثورا * واِذا رَاَيتَ ثَمَّ رَاَيتَ نَعيمًا ومُلكًا كَبيرا* علِيَهُم ثِيابُ سُندُسٍ خُضرٌ واِستَبرَقٌ وحُلّوا اَساوِرَ مِن فِضَّةٍ وسَقئهُم رَبُّهُم شَرابًا طَهورا».انسان (76) 5 - 21

روزه اعتكاف

«...ثُمَّ اَتِمّوا الصِّيامَ اِلَي الَّيلِ ولا تُبشِروهُنَّ واَنتُم عكِفونَ فِي المَسجِدِ...».بقره (2) 187

روزه زكريّا عليه السلام

«قالَ رَبِّ اجعَل لي ءايَةً قالَ ءايَتُكَ اَلاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلثَ لَيالٍ سَويّا * فَخَرَجَ عَلي قَومِهِ مِنَ الِمحرابِ فَاَوحي اِلَيهِم اَن سَبِّحوا بُكرَةً وعَشيّا».مريم (19) 10 و 11

روزه سكوت

«فَكُلي واشرَبي وقَرّي عَينًا فَاِمّا تَرَيِنَّ مِنَ البَشَرِ اَحَدًا فَقولي اِنّي نَذَرتُ لِلرَّحمنِ صَومًا فَلَن اُكَلِّمَ اليَومَ اِنسيّا».⁽¹⁾مريم (19) 26

«...اِنّي نَذَرتُ لِلرَّحمنِ صَومًا فَلَن اُكَلِّمَ اليَومَ اِنسيّا».⁽²⁾مريم (19) 26

«...اِنّي نَذَرتُ لِلرَّحمنِ صَومًا فَلَن اُكَلِّمَ اليَومَ اِنسيّا».مريم (19) 26

روزه كفّاره

«واَتِمُّوا الحَجَّ والعُمرَةَ لِلّهِ فَاِن اُحصِرتُم فَمَا استَيسَرَ مِنَ الهَدي ولا تَحلِقوا رُءوسَكُم حَتّي يَبلُغَ الهَدي مَحِلَّهُ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو بِهِ اَذي مِن رَأسِهِ

فَفِديَةٌ مِن صِيامٍ اَو صَدَقَةٍ اَو نُسُكٍ فَاِذا اَمِنتُم فَمَن تَمَتَّعَ بِالعُمرَةِ اِلَي الحَجِّ فَمَا استَيسَرَ مِنَ الهَدي فَمَن لَم يَجِد فَصِيامُ ثَلثَةِ اَيّامٍ فِي الحَجِّ وسَبعَةٍ اِذا رَجَعتُم...».بقره (2) 196

«...ولا تَحلِقوا رُءوسَكُم حَتّي يَبلُغَ الهَدي مَحِلَّهُ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو بِهِ اَذي مِن رَأسِهِ فَفِديَةٌ مِن صِيامٍ... ».⁽³⁾بقره (2) 196

«وما كانَ لِمُؤمِنٍ اَن يَقتُلَ مُؤمِنًا اِلاّ خَطَٔا ومَن قَتَلَ مُؤمِنًا خَطًَٔا فَتَحريرُ رَقَبَةٍ مُؤمِنَةٍ ودِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ اِلي اَهلِهِ...فَمَن لَم يَجِد فَصيامُ شَهرَينِ مُتَتابِعَينِ... ».⁽¹⁾نساء (4) 92

«لا يُؤاخِذُكُمُ اللّهُ بِاللَّغوِ في اَيمنِكُم ولكِن يُؤاخِذُكُم بِما عَقَّدتُمُ الاَيمنَ فَكَفّرَتُهُ اِطعامُ عَشَرَةِ مَسكينَ مِن اَوسَطِ ما تُطعِمونَ اَهليكُم اَو كِسوَتُهُم اَو تَحريرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَم يَجِد فَصيامُ ثَلثَةِ اَيّامٍ ذلِكَ كَفّرَةُ اَيمنِكُم اِذا حَلَفتُم واحفَظوا اَيمنَكُم كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُم ءايتِهِ لَعَلَّكُم تَشكُرون».مائده (5) 89

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا تَقتُلوا الصَّيدَ واَنتُم حُرُمٌ ومَن قَتَلَهُ مِنكُم مُتَعَمِّدًا فَجَزاءٌ مِثلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ...اَو كَفّرَةٌ طَعامُ مَسكينَ اَو عَدلُ ذلِكَ صِيامًا...».مائده (5) 95

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا لا تَقتُلوا الصَّيدَ واَنتُم حُرُمٌ ومَن قَتَلَهُ مِنكُم مُتَعَمِّدًا فَجَزاءٌ مِثلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحكُمُ بِهِ ذَوا عَدلٍ مِنكُم هَديًا بلِغَ الكَعبَةِ اَو كَفّرَةٌ طَعامُ مَسكينَ اَو عَدلُ ذلِكَ صِيامًا لِيَذوقَ وبالَ اَمرِهِ عَفَا اللّهُ عَمّاسَلَفَ ومَن عادَ فَيَنتَقِمُ اللّهُ مِنهُ واللّهُ عَزيزٌ ذُوانتِقام».⁽²⁾مائده (5) 95

«والَّذينَ يُظهِرونَ مِن نِسائهِم... * فَمَن لَم يَجِد فَصيامُ شَهرَينِ مُتَتابِعَينِ مِن قَبلِ اَن يَتَماسّا...».مجادله (58) 3 و 4

روزه ماه رمضان

«شَهرُ رَمَضانَ...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ...».بقره (2) 185

زمان روزه

«...وكُلوا واشرَبوا حَتّي يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيطُ الاَبيَضُ مِنَ الخَيطِ الاَسوَدِ مِنَ الفَجرِ ثُمَّ اَتِمّوا الصِّيامَ اِلَي الَّيلِ...».بقره (2) 187

شرايط روزه

1. حضور در وطن

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم... * اَيّامًا مَعدودتٍ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن اَيّامٍ اُخَرَ... * شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی...وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ...اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ...».بقره (2) 183 - 185

2. سلامتی

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ ولِتُكمِلوا العِدَّةَ ولِتُكَبِّروا اللّهَ عَلي ما هَدكُم ولَعَلَّكُم تَشكُرون».بقره (2) 185

3. علم

«...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ... ».⁽¹⁾بقره (2) 185

4. قدرت

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * اَيّامًا مَعدودتٍ... و عَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ...».⁽²⁾بقره (2) 183 و 184

عسر و حرج در روزه

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ هُدًي لِلنّاسِ وبَيِّنتٍ مِّنَ الهُدي والفُرقانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ ولِتُكمِلوا العِدَّةَ

ولِتُكَبِّروا اللّهَ عَلي ما هَدكُم ولَعَلَّكُم تَشكُرون».بقره (2) 185

قضای روزه

«...كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ... * ...فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن اَيّامٍ اُخَرَ... * ...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ...».بقره (2) 183 - 185

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * اَيّامًا مَعدودتٍ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن اَيّامٍ اُخَرَ وعَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ واَن تَصُومُوا خَيرٌ لَكُم اِن كُنتُم تَعلَمون * ...ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ... ولِتُكمِلوا العِدَّةَ...».بقره (2) 183 - 185

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * اَيّامًا مَعدودتٍ فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن اَيّامٍ اُخَرَ وعَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ واَن تَصُومُوا خَيرٌ لَكُم اِن كُنتُم تَعلَمون».بقره (2) 183 و 184

كفّاره روزه

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ...و عَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ...».بقره (2) 183 و 184

مبطلات روزه

1. آشاميدن

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ...واشرَبوا حَتّي يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيطُ الاَبيَضُ...».

بقره (2) 183 و 187

2. آميزش

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ... فالٔنَ بشِروهُنَّ...حَتّي يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيطُ الاَبيَضُ...».

بقره (2) 183 و 187

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * اُحِلَّ لَكُم لَيلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ اِلي نِسائكُم...اَنَّكُم كُنتُم تَختانونَ اَنفُسَكُم...فالٔنَ بشِروهُنَّ...».⁽¹⁾بقره (2) 183 و 187

3. خوردن

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ...وكُلوا...حَتّي يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخَيطُ الاَبيَضُ... ».

بقره (2) 183 و 187

مجاهدان روزه دار

«اِنَّ اللّهَ اشتَري مِنَ المُؤمِنينَ اَنفُسَهُم واَمولَهُم بِاَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ يُقتِلونَ في سَبيلِ اللّهِ فَيَقتُلونَ ويُقتَلونَ... * اَلتّئبُونَ العبِدونَ الحمِدونَ السّئحونَ...».⁽¹⁾توبه (9) 111 و 112

«اِنَّ اللّهَ اشتَري مِنَ المُؤمِنينَ اَنفُسَهُم واَمولَهُم بِاَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ يُقتِلونَ في سَبيلِ اللّهِ فَيَقتُلونَ ويُقتَلونَ وَعدًا عَلَيهِ حَقًّا فِي التَّورةِ والاِنجيلِ والقُرءانِ

و مَن اَوفي بِعَهدِهِ مِنَ اللّهِ فَاستَبشِروا بِبَيعِكُمُ الَّذي بايَعتُم بِهِ وذلِكَ هُوَ الفَوزُ العَظيم * اَلتّئبُونَ العبِدونَ الحمِدونَ السّئحونَ...و بَشِّرِ المُؤمِنين».

توبه (9) 111 و 112

معذوران از روزه

1. مريض

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِي اُنزِلَ فيهِ القُرءانُ...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ و مَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ

ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ...».بقره (2) 185

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی...فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ...».بقره (2) 185

2. مسافر

بقره (2) 183 - 185

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ...فَمَن كانَ مِنكُم مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ... * ...و مَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ...».⁽¹⁾بقره (2) 183 - 185

«شَهرُ رَمَضانَ... فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ و مَن كانَ... اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ...».بقره (2) 185

3. ناتوان

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُم لَعَلَّكُم تَتَّقون * ...و عَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ...».بقره (2) 183 و 184

«شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی... فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهرَ فَليَصُمهُ ومَن كانَ مَريضًا اَو عَلي سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّن اَيّامٍ اُخَرَ يُريدُ اللّهُ بِكُمُ اليُسرَ ولا يُريدُ بِكُمُ العُسرَ...».بقره (2) 185

«ياَيُّهَا الَّذينَ ءامَنوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذينَ مِن قَبلِكُملَعَلَّكُم تَتَّقون * ...و عَلَي الَّذينَ يُطيقونَهُ فِديَةٌ طَعامُ مِسكينٍ...».

بقره (2) 183 و 184

نذر روزه

«فَنادها مِن تَحتِها... * ... فَاِمّا تَرَيِنَّ مِنَ البَشَرِ اَحَدًا فَقولي اِنّي نَذَرتُ لِلرَّحمنِ صَومًا...».⁽¹⁾مريم (19) 24 و 26

«فَكُلي واشرَبي وقَرّي عَينًا فَاِمّا تَرَيِنَّ مِنَ البَشَرِ اَحَدًا فَقولي اِنّي نَذَرتُ لِلرَّحمنِ صَومًا فَلَن اُكَلِّمَ اليَومَ اِنسيّا».⁽²⁾مريم (19) 26

«يوفونَ بِالنَّذرِ ويَخافونَ يَومًا كانَ شَرُّهُ مُستَطيرا».⁽¹⁾انسان (76) 7

«يوفونَ بِالنَّذرِ ويَخافونَ يَومًا كانَ شَرُّهُ مُستَطيرا * ويُطعِمونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّهِ مِسكينًا ويَتيمًا واَسيرا * اِنَّما نُطعِمُكُم لِوَجهِ اللّهِ لا نُريدُ مِنكُم جَزاءً ولا شُكورا * اِنّا نَخافُ مِن رَبِّنا يَومًا عَبوسًا قَمطَريرا * فَوَقهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِكَ اليَومِ ولَقّهُم نَضرَةً وسُرورا * وجَزهُم بِما صَبَروا جَنَّةً وحَريرا* مَتَّكِٔنَ فيها عَلَي الاَراكِ لا يَرَونَ فيها شَمسًا ولا زَمهَريرا * ودانِيَةً عَلَيهِم ظِللُها وذُلِّلَت قُطوفُها تَذليلا * ويُطافُ عَلَيهِم بِٔنِيَةٍ مِن فِضَّةٍ واَكوابٍكانَت قَواريرا * قَواريرًا مِن فِضَّةٍ قَدَّروها تَقديرا * ويُسقَونَ فيها كَأسًا كانَ مِزاجُها زَنجَبيلا * عَينًا فيها تُسَمّي سَلسَبيلا * ويَطوفُ عَلَيهِم وِلدنٌ مُخَلَّدونَ اِذا رَاَيتَهُم حَسِبتَهُم لُؤلُؤًا مَنثورا * واِذا رَاَيتَ ثَمَّ رَاَيتَ نَعيمًا ومُلكًا كَبيرا * علِيَهُم ثِيابُ سُندُسٍ خُضرٌ واِستَبرَقٌ وحُلّوا اَساوِرَ مِن فِضَّةٍ وسَقئهُم رَبُّهُم شَرابًا طَهورا * اِنَّ هذا كانَ لَكُم جَزاءً وكانَ سَعيُكُم مَشكورا».انسان (76) 7 - 22

«اِنَّ الاَبرارَ يَشرَبونَ مِن كَأسٍ كانَ مِزاجُها كافورا * يوفونَ بِالنَّذرِ ويَخافونَ يَومًا كانَ شَرُّهُ مُستَطيرا».انسان (76) 5 و 7

آثار تربيتی روزه/علی كرجی

روزه نوعی تمرين تهذيب ، تزكيه نفس و راهی مناسب برای تحقق تسلط انسان بر نفس خويش و مبارزه با هوس های نفسانی است ، روزه عاملی مؤر درراه تحقق بخشيدن به هدف و فلسفه حياتی انسان ، يعنی كمال و قرب الهی است . مهمترين فلسفه روزه داری ، انسان سازی و تربيت او در راستای هدفی كه برای آن آفريده شده است ، يعنی بندگی خداوند می باشد :«وما خلقت الجن والانس الا ليعبدون»⁽¹⁾ما جن و انسان را جز برای آنكه بندگی خداوند كنند ، نيافريديم .

خداوند منان با تشريع روزه فرصتی مناسب را در بيشتر روزهای سال به ويژه در ماه مبارک رمضان در اختيار انسان قرار داده تااو استعداد بالقوه اش را در راه رسيدن به قرب الهی به فعليت رسانده ،به مقام خليفه الهی خويش نزديک گردد .چه اينكه روزه هر چه آثار و فوائد بدنی و اخلاقی و اجتماعی دارد در مسير تقوا است ، همان گونه كه قرآن كريم می فرمايد :

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».⁽²⁾

«ای اهل ايمان بر شما روزه واجب شد هم چنانكه بر امت های گذشته نيز واجب شده بود ، باشد كه بدين وسيله پرهيزكار شويد».

ای گروه مؤنان اندر مقام ***بر شما بنوشته شد حكم صيام

هم چنانكه شد نوشته پيش از اين ***روزه بر هر امتی از اهل دين

مر شود آن موجب پرهيزتان ***از هوای نفس جهل آميزتان ⁽¹⁾

شايان ذكر است كه گرچه اصل روزه در جسم و روان انسان مؤر است ، از اين رو روزه يكی از نعمت های فراگير واز مصاديق رحمت عامه خداوند می باشد و همه مردم از آن می توانند بهره مند شوند ، ولی اگر اين عمل عبادی ،با ويژگی های روحی و صفات كمالی و فضائل اخلاقی همراه گردد به قطع ، آثار روزه در به كمال رسانی نفس انسانی بسيار مؤثر خواهد بود ؛ از اين رو روزه يک فرد عادی با كسی كه مراحل تقوا و كمال انسانی را طی نموده ، و متخلق به اخلاق الهی شده است، متفاوت می باشد .

روزه نوعی گرسنگی ارادی و جهت دار است كه فوايد بسياری در جهت تكميل نفس و شناخت خداوند برای انسان دارد . از اين رو در روايات فضايل فراوانی برای كم خوری و گرسنگی برشمرده شده است و در برابر آنها روايات ديگری نيز هستند كه مضرات و پی آمدهای سوء بسياری را برای پرخوری بيان می كنند .

پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله فرمود :

«جاهدوا أنفسكم بالجوع والعطش ، فإن الأجر في ذلك كأجر المجاهد في سبيل اللّه ، و إنه ليس من عمل أحب إلي اللّه من جوع وعطش».⁽²⁾

«با تشنگی و گرسنگی با نفس هايتان مبارزه كنيد كه همانا پاداش اين كار همانند پاداش مبارزه در راه خداست . و عملی دوست داشتنی تر از گرسنگی و تشنگی در نزد خدا نيست».

در حالات فقيه بزرگ عالم شيعه ، مرحوم آيه اللّه بروجردی قدس سره نقل شده كه هرگاه عصبانی می شد ، و احياناً به بعضی طلاب درس خود پرخاش می كرد ، با اين كه اين پرخاش همانند پرخاش پدر نسبت به فرزندش بود ، بی درنگ از همين پرخاش مختصر پشيمان شده

و در مقام عذرخواهی و جبران برمی آمد ، وبنابر نذری كه داشت ، فردای آن روز را برای جبران اين كار روزه می گرفت ؛ و به اين ترتيب ، خود را در برابر اين كار كوچک معاقبه می فرمود .⁽¹⁾

روزه در دو بعد فردی و اجتماعی ، افزون بر ثمرات جسمی ،آثار و فايده های تربيتیو سازندگی بسياری دارد ، و در اينجا به برخی از آنها به گونه اجمال پرداخته می شود :

آثار فردی روزه

1 . عامل پايداری و صبر

صبر يكی از فضيلت های اخلاقی در اسلام است كه برتحصيل آن بسيار تأكيد شده است ؛ زيرا شخص سالک به سوی قرب الهی با داشتن اين صفت اخلاقی است كه می تواند با نشيب و فرازها ، مشكلات ، محروميت ها ، مصيبت ها و مانند آن دست و پنجه نرم كند و به مقصود خود نايل آيد .از مجموع آيه های قرآن و روايات معصومين عليهم السلام چنين برمی آيد كه صبر، عبارت است از: «درجه ای از ايمان وداشتن نوعی توانايی فكری در اتخاذ عكس العمل مناسب در برابر سه وضعيتِ اطاعت ، معصيت و مصيبت» و صابر كسی است كه با اعتماد به نفس و تدبير در آن سه وضعيت ، دست به واكنش می زند .⁽²⁾همان گونه كه علی عليه السلام تحمل اوضاع معنی كرده است و می فرمايد :

«الصبر أن يحتمل الرجل ما ينوبه».⁽³⁾

«صبر آن است كه هر آنچه پشت سر هم به او رو می آورد را تحمل كند».

يكی از راه های رسيدن به اين توانايی نفسانی و فضيلت انسانی ، روزه داری است ؛ قرآن كريم با توجه به همين اثر است كه از روزه به «صبر» تعبير می كند همان گونه كه می فرمايد :

«واستعينوا بالصبر والصلاة».⁽⁴⁾

از روزه و نماز كمک گيريد .⁽¹⁾و نيز پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله ماه مبارک رمضان را ماه صبر دانسته و می فرمايد :

«أيها الناس إنه قد أقبلكم شهر فيه ليلة خير من ألف شهر ، وهو شهر رمضان ، فرض اللّه صيامه ، . . .وهو شهر الصبر ».⁽²⁾«ای مردم! به درستی كه ماهی بر شما سايه افكنده است كه در آن شبی است بهتر از هزار شب ، و آن ماه رمضان است ، خداوند روزه گرفتن در آن را واجب نمود . . .وآن ماهِ صبر است».

امام صادق عليه السلام نيز می فرمايد :

«إذا نزلت الرجل النازلة أو الشدة فليصم فان اللّه عز وجل يقول : «واستعينوا بالصبر» يعنی الصيام».⁽³⁾

«هرگاه برای فردی حادثه ای جانكاه پيش آمد روزه بگيرد كه خدا فرموده است : «واستعينوا بالصبر».

در حقيقت يكی از مهم ترين آثار روزه همين اثر روحانی و معنوی صبر است ؛ زيرا انسانی كه انواع غذاها و نوشيدنی ها را در اختيار دارد و هر لحظه تشنه و گرسنه شد به سراغ آنها می رود ، همانند درختانی است كه در پناه ديوارهای باغ بر لب نهرها می رويند ؛ اين درختان نازپرورده ، بسيار كم دوام و از مقاومت كمی در برابر انواع بادها و شرائط آب و هوايی برخوردارند ، اگر چند روزی آب از پای آنها قطع شود پژمرده می شوند ، و می خشكند .

اما درختانی كه از لابه لای صخره ها در دل كوه ها و بيابان ها می رويند و نوازشگر شاخه هايشان از همان طفوليت طوفان های سخت ، و آفتاب سوزان ، و سرمای زمستان است ، و با انواع محروميت ها دست به گريبانند ، محكم ، با دوام ، پر استقامت و سخت جانند! .

روزه نيز در روح و جان انسان همين ويژگی را پديد می آورد و با فراهم نمودن

محدوديت های موقت به او توان پايداری ، شكيبايی و توان مبارزه با حوادث سخت در زمان های ممتد می بخشد .⁽¹⁾

2 . آرامش

روزه به ويژه روزه ماه مبارک رمضان از دو جهت مايه آرامش برای روزه دار است و شخص روزه دار را از نگرانی ها و اضطراب ها به دور نگه می دارد ؛ يكی از آن جهت كه ، انسان را به مرحله صبر می رساند و انسان صابر را ، مسلط بر نفس و پيرو عقل و تسليم خدا می سازد و كسیكه چنين باشد دارای نفسی آرام و مطمئن خواهد بود ؛ زيرا حقيقت و معنی صبر ملازم با سكون و آرامش نفس است و در واقع صابر كسی است كه بزودی تحت تأثير حوادث واقع نگردد و بادهای مخالف او را تكان ندهد و وی را مضطرب نگرداند .⁽²⁾

و از سوی ديگر روزه نوعی ياد و ذكر عملی خداوند است و مسلم است كه ياد و ذكر الهی مايه آرامش دل هاست ، همان گونه كه قرآن كريم می فرمايد :

«اَلذينَ ءامَنوا وَتَطْمَئِنَّ قلوبُهُم بِذكرِ اللّه أَلا بِذِكْرِ اللّه تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ».

«كسانی كه ايمان آورده و دل هايشان با ياد خدا آرام گرفته است ؛ زيرا با ياد خداست كه آرامش و اطمينان قلب بدست می آيد».

بنابراين روزه به قلب انسان آرامش می دهد و دغدغه خاطر و هيجان و اضطراب را از بين می برد و در برابر ناملايمات و پيش آمدهای ناگوار به شخص استقامت می بخشد .⁽³⁾

گزارشی كه خبرگزاری دانشجويان ايران واحد علوم پزشكی تهران ، در سال 1384 اعلام نمود مؤد اين مطلب است ، اين خبرگزاری خبر داد كه پژوهشگران دانشگاه گيلان ، طی پژوهشی به روش «توصيفی ، مقايسه ای» درميان 114 نفر از دانشجويان خوابگاهی اين

دانشگاه كه به صورت تصادفی به عنوان جامعه آماری انجام گرفته است ، به اين نتيجه رسيدند كه : روزه بر فاكتورهای روحی و روانی مؤثر بوده كه يكی از اين فاكتورهای متغير اضطراب است . اين پژوهشگران با هدف تعيين ارتباط ميان روزه داری و سطح اضطراب دانشجويان در حين و پس از ماه رمضان به اين نتيجه رسيده اند كه اضطراب در دانشجويان در ماه رمضان در سطح خفيفی قرار دارد و همين آزمون كه در هفته های بعد از ماه رمضان انجام شد ، حاكی از افزايش سطح اضطراب دانشجويان به سطح متوسط و بالا بود .⁽¹⁾

افزون برآنچه كه بيان شد ، آرامشی كه نصيب روزه دار می شود می تواند ناشی از لذتی باشد كه هنگام انجام فريضه روزه به ويژه هنگام افطار از آن بهره مند می شود ؛ لذتی كه شخص احساس می كند رضايت خداوند منان را با آگاهی و معرفت جلب كرده است كه اين لذت پيش ازطلوع فجر كه شامل برنامه های خوردن سحری و آمادگی برای نماز صبح و روزه گرفتن و انجام دستورات الهی آغاز شده و در طول روز ادامه پيدا كرده و هنگام افطار به اوج خود می رسد . از اين رو امام صادق عليه السلام می فرمايد :

«للصائم فرحتان فرحة عند الافطار وفرحة عند لقاء اللّه عزوجل».⁽²⁾

«برای روزه دار دو فرح وجود دارد ؛ فرحی هنگام افطار و فرح ديگر هنگام ملاقات با خداوند عزوجل».

و نيز پيامبر صلی الله عليه و آله در يكی از سفارش هايشان به علی عليه السلام می فرمايند :

«يا علی! ثلاث فرحات للمؤن في الدنيا : لقي الاخوان ، و الافطار من الصيام ، والتهجد من آخر الليل».⁽³⁾

«برای مؤن در دنيا سه فرح و لذت است ؛ ملاقات با برادران دينی ، و افطار و باز كردن روزه ، و شب بيداری در آخر شب» .

3 . تقويت كننده اراده و روحيه انضباط

يكی از آثار تربيتی روزه اين است كه به حكومت عادت و شهوت بر انسان پايان می دهد و انسان را از بردگی تمنيات نفسانی رها می سازد . خطرناكترين و بدترين حكومت ها ، حكومت عادت بد و بندگی نفس است ؛ چه بسا يک عادت ناصحيح به عزت نفس انسانی لطمة جبران ناپذيری وارد سازد . انسانِ آزاد كسی است كه هيچ نوع عادت نامطلوبی بر او حكومت نكند و با اراده آهنين خود حكومت هر نوع عادتی را سركوب سازد و يک چنين آزادگی و كمال روحی به مقاومت و پايداری نيازمند است كه روزه پديد آورنده آن است .

خداوند برنامه روزه داری را به گونه ای تنظيم كرده است كه انسان بايد در ساعت مقرری از خوردن و آشاميدن امساک كند و در يک ساعت خاصی ، می تواند آزادانه بخورد و بياشامد و از لذت های حلال استفاده كند . ملزم شدن انسان ها به اجرای دقيق اين برنامه و تكرار آن طی يک ماه ، تمرين بسيار مناسبی برای عادت دادن نفس به اموری جز آنچه در ماه های ديگرعادت كرده بود می باشد و اين عمل قطعاً عزم و اراده انسان را تقويت می كند .

از آثار بسيار مهم روزه به ويژه روزه ماه مبارک رمضان ، تقويت نظم و انضباط در برنامه های زندگی است ؛ زيرا كه روزه دقيقا بايد در اوقات معينی انجام گيرد كه تأخير و تقديم آن هر دو موجب بطلان آن خواهد بود ، همچنين آداب و احكام ديگر درباره نيت و توجه به وقت شروع و ختم روزه و مانند آن كه رعايت آنها ، پذيرش انضباط را در برنامه های زندگی كاملا آسان می سازد .⁽¹⁾همان گونه كه قرآن كريم می فرمايد :

«كُلُوا وَ اشْرَبُوا حَتَّي يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَي اللَّيْل».⁽²⁾

«از آب و غذا در شب هم چنان استفاده كنيد تا سفيدی شفق از سياهی شب برايتان مشخص شود (و آن گاه روزه بداريد) و روزه را تا شب به كمال برسانيد».

4 . آگاهی به نعمت ها و شكرگزاری

روزه بستری را برای انسان فراهم می كند كه به نعمت های اطراف خود و نيز نعمت دهنده متعال توجه نموده و او را شكر نمايد .

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ . . . لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ».⁽¹⁾

«ای افرادی كه ايمان آورده ايد ، روزه بر شما نوشته شد همان گونه كه بر كسانی كه پيش از شما بودند نوشته شده ، تا پرهيزكار شويد . . . و تا شايد شكرگزاری كنيد».

شايان ذكر است كه روزه وقتی چنين اثری را بر روی روزه دار دارد كه مشتمل بر حقيقت معنای روزه باشد ، يعنی از روی اخلاص انجام شود ، و روزه دار از آلودگی های طبيعت پاک باشد ، و از بزرگترين مشتهيات نفس چشم بپوشد ، از اين رو قرآن كريم مسئله شكر را با كلمه «لعل» به معنی اميد است ( ، آورده است ، و فرمود ، «لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» .⁽²⁾

5 . آخرت گرايی

يكی ديگر از آثار فردی روزه اين است كه انسان را در مسير آخرت گرايی قرار می دهد ؛ زيرا انسان روزه دار با گرسنگی و تشنگيش ، به ياد گرسنگی و تشنگی روز قيامت می افتد و تصميم می گيرد برای آن روز واپسين ، توشه ای آماده سازد . بنابرآن چه از آيات و روايات فهميده می شود ، روز قيامت گرمای طاقت فرسايی دارد و تحمل آن بسيار سخت خواهد بود . علی عليه السلام می فرمايد :

«قد الجمهم العرق ».⁽³⁾

«در قيامت عرق مانند لجام ، اطراف مردم را گرفته است».

اين نوع تشبيه برای گرمای قيامت ، نشانه شدت و سختی آن است . در حديثی ديگر از امام باقر عليه السلام درباره آيه شريفه : «اليوم تجزون عذاب الهون»⁽¹⁾پرسيدند ، حضرت فرمود : مراد از عذاب الهون ، تشنگی روز قيامت است .⁽²⁾

پيامبر صلی الله عليه و آله در خطبه شعبانيه می فرمايد :

«واذكروا بجوعكم و عطشكم فيه جوع يوم القيامة وعطشه».⁽³⁾

«با گرسنگی و تشنگی تان در روزه رمضان به ياد گرسنگی و تشنگی روز قيامت باشيد».

و نيز در حديث ديگری از پيامبر صلی الله عليه و آله می خوانيم :

«ان للجنة بابا يدعي الريان لايدخل فيها الا الصائمون».⁽⁴⁾

«بهشت دری دارد به نام «ريان» (سيراب شده) كه تنها روزه داران از آن وارد می شوند» .

مرحوم صدوق در شرح اين حديث می نويسد انتخاب اين نام برای اين در بهشتبه خاطر آن است كه بيشترين زحمت روزه دار از ناحيه عطش است ، هنگامی كه روزه داران از اين در وارد می شوند چنان سيراب می گردند كه بعد از آن هرگز تشنه نخواهند شد .⁽⁵⁾

در حديثی ديگر ، حضرت درباره نعمت هايی كه خداوند به روزه دار عطا می كند ، چنين می فرمايد :

«و الخامسة امان من الجوع و العطش يوم القيامه».⁽⁶⁾

يكی ديگر از نعمت های كه خداوند به روزه دار می دهد در امان داشتن او از تشنگی و گرسنگی قيامت می باشد ؛ زيرا روزه دار با گرسنگی و تشنگی خود در انديشه زاد و توشه برای آن روز بوده وبه بندگی خداوند روی آورده است .و در واقع اينكه معصوم عليه السلام می فرمايد روزه دار از تشنگی و گرسنگی قيامت در امان است ؛ معنايش آن است كه روزه دار با الهام از

روزه اش ، خود را از عذاب آخرت می رهاند . و روزه او را آخرت گرا می گرداند .

امام رضا عليه السلام طی نامه ای به محمّد بن سنان در پاسخ از پرسش هايش يكی از فلسفه های تشريع روزه را يادآوری سختی های روز رستاخيز می شمارد و می فرمايد :

«علة الصوم لعرفان و علي من الجوع و العطش . . . يكون ذلك له دليلا علي شدايد الآخرة ».⁽¹⁾

«سبب (تشريع) روزه آگاهی پيدا كردن بر گرسنگی و تشنگی است . . . تا اين يادآوری راهنمايی برای او نسبت به سختی های آخرت باشد».

6 . قدرت بر كنترل شهوت ها

از مهم ترين زمينه های دوری از رحمت الهی و محروميت از الطاف بی كران خداوند ، گرفتار شدن انسان در دام خواسته های نفسانی و شهوت ها به ويژه شهوت جنسی است . در آموزه های دينی دستورالعمل های بسياری برای كنترل و جهت دهی به آن شهوت ها و تعديل در غرائز بيان شده است ؛ يكی از آن راهكارها ، روزه داری پشت سر هم به ويژه روزه در ماه مبارک رمضان كه جنبه تكرار در روزه را دارد می باشد ؛ زيرا روزه نوعی رياضت طبيعی و معقول است كه اگربه گونه منظم و مرتب تكرار شود ، به تدريج نيروی خويشتن داری از گناهان را در انسان تقويت می كند و او را بر اراده خود مسلط می نمايد ، و در اينجاست كه شخص روزه دار در برابر هر گناهی عنان اختيار از كف نمی دهد ، و در تقرب به خدای سبحان دچار سستی نمی گردد ، و پر واضح است كسی كه خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشيدن و عمل جنسی كه امری مباح است اجابت می كند ، قهرا در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرمانی ها شنواتر ، و مطيع تر خواهد بود .⁽²⁾همان گونه كه قرآن كريم با جمله :

«لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» .⁽³⁾

به اين مسئله اشاره می كند :⁽¹⁾بنابراين انسان با روزه داری پا بر اميال نفسانی خود می گذارد ، و آن را مهار می كند .از اين رو پيامبر اعظم صلی الله عليه و آله می فرمايد :

«يا معشر الشباب من استطاع منكم الباءة فليتزوج ، فإنه أغض للبصر و أحصن للفرج ، و من لم يستطع فليصم فإن الصوم له وجاء ».⁽²⁾

«ای جوانان هر كس قدرت جنسی دارد ، ازدواج كند ؛ زيرا ازدواج ، برای حفظ چشم و فرج ، بهتر است و هركس توانايی مالی برای ازدواج ندارد ، روزه بگيرد ؛ زيرا روزه برای او شكننده شهوت است» .

و به همين سبب يكی از آثار مطلوب روزه ، سپر آتش جهنم بودن است همان گونه كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله می فرمايد :

«الصوم جنة من النار».⁽³⁾

«سر سپر بودن روزه نسبت به آتش جهنم آن است كه بيشترين عامل جهنمی شدن پيروی از شهوات به ويژه شهوت جنسی است و روزه آن را كنترل می كند».⁽⁴⁾

7 . عامل تقويت اخلاص

از ديگر آثار فردی روزه ايجاد ، پرورش و رشد اخلاص در انسان است حضرت فاطمه عليهاالسلام در اين باره می فرمايد :

«فرض اللّه الصيام تثبيتا للاخلاص».⁽⁵⁾

«خداوند متعال روزه را برای تثبيت اخلاص واجب نمود».

علی عليه السلام در نهج البلاغه هنگامی كه فلسفه عبادات را بيان می كند درباره روزه چنين می فرمايد :

«فرض اللّه . . . الصيام ابتلاء لاخلاص الخلق ».⁽¹⁾

«خداوند روزه را از اين جهت تشريع فرموده كه روح اخلاص در مردم پرورش يابد» .

و به بيان ديگر فلسفه تشريع روزه ، آزمودن و آموزش اخلاص است ؛ زيرا روزه از عبادت هايی است كه عاری از هرگونه شكل ظاهری است و تا خود شخص آن را بيان نكند كسی جز خداوند بر آن آگاهی پيدا نمی كند از اين رو در روايات آمده است كه خداوند می فرمايد :

«الصوم لی و انا اجزی عليه».⁽²⁾

«روزه برای من است و تنها من به آن پاداش می دهم» . كه اشاره به اين اثر مهم روزه می باشد» .⁽³⁾

8 . توانايی فكری و بصيرت

روايات بسياری وجود دارند كه نسبت ميان كم خوری و صفای فكر و رشد عقلی را مطرح می كنند. مثلاً علی عليه السلام می فرمايد :

«من قل اكله صفا فكره».⁽⁴⁾

و در برابر آنها رواياتی هستند كه رابطه تنگاتنگ ميان پرخوری و محروميت از قوه تفكر ، تعقل ، تيزی و دقت عقلی ، بصيرت باطنی و پيدا نمودن حكمت را بيان می كنند . علی عليه السلام می فرمايد :«لا تجتمع الفطنه و البطنه ».⁽⁵⁾

«تيزفهمی با شكم بارگی جمع نمی شود» .

و نيز پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله می فرمايد :

«لا تشبعوا فيطفي ء نور المعرفه من قلوبكم».⁽⁶⁾

«پرخوری نكنيد زيرا پرخوری نور معرفت را در قلب های شما خاموش می كند».

سر اين مسئله در آن است كه سيری باعث ازدياد بخار در مغز شده و مغز حالتی شبيه مستی پيدا می كند و نمی تواند خوب فكر كند ، از اين رو سرعت انتقال او كم شده وگرفتار نوعی كوری می شود . برخلاف گرسنگی ارادی و جهت دار كه روزه عهده دار آن است ، كه باعث رقت و صفای قلب می شود و قلب را آماده تفكری می كند كه باعث شناخت می شود و نوری آشكار پيدا می كند . بنابراين نقش روزه در اين راستا بسيار روشن است ؛ زيرا با پديد آوردن گرسنگی در شخص روزه دار ، زمينه رسيدن به كمال ها را در او به وجود می آورد . همان گونه كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله در شب معراج از خداوند پرسيد :

«يا رب ما أول العبادة ؟ قال : أول العبادة الصمت والصوم ، قال : يا رب و ما ميراث الصوم؟ قال : يورث الحكمة ، والحكمة تورث المعرفة ، و المعرفة تورث اليقين ، فإذا استيقن العبد ، لا يبالي كيف أصبح ، بعسر أم بيسر».⁽¹⁾

اساسی ترين عبادت ها كدامند؟ خداوند پاسخ داد : سكوت و روزه . پيامبر صلی الله عليه و آله پرسيد : ميراث روزه چيست؟ خداوند پاسخ داد : ميراث روزه حكمت است و حكمت معرفت را در پی دارد و معرفت يقين را. و وقتی كه بنده ای به يقين رسيد باكی ندارد كه چگونه روزگار را سپری كند . در سختی باشد يا آسانی . و در بعضی از روايات آمده است كه ميراث روزه ، كم خوری و كم گويی است و ميراث كم خوری ، يافتن حكمت و معرفت است .⁽²⁾

بنابر اين هرگاه شكم از غذاهای سنگين خالی می گردد ، برای درک حقايق آماده تر گشتهو نور ايمان در آن تجلی می كند . سعدی شيرازی می گويد :

اندرون از طعام خالی دار ***تا درو نور معرفت بينی

تهی از حكمتی به علت آن ***كه پُری از طعام تا بينی⁽³⁾

9 . تواضع

يكی ديگر از ثمرات تربيتی روزه (بلكه همه عبادت هايی كه شخص خالصانه به جا می آورد) ، پديد آوردن روح تواضع در شخص روزه دار است ؛ انسان پس از آنكه عبادتی را خالصانه و با حضور قلب انجام می دهد ، نورانيت و صفای ديگری در قلب خويش احساس می كند . ميل او به خوبی ها بيشتر می شود و تنفّر او از بدی ها افزون می گردد و خود را به خوبی ها نزديک تر ديده ، روح خضوع و تواضع و عبوديت و تسليم در برابر حق را در خود زنده می بيند . و روح خضوع و تزكيه جان انسان را پرورش می دهد .

حضرت رضا عليه السلام درباره آثار عبادت به گونه كلی می فرمايد :

«فان قال فلم تعبّدهم ؟ قيل لئلاّ يكونوا ناسين لذكره و لا تاركين لادبه و لا لاهين عن امره و نهيه اذا كان فيه صلاحهم و قوامهم فلو تركوا بغير تعبّد لطال عليهم الامد فقست قلوبهم ».⁽¹⁾

«اگر كسی بگويد : چرا خداوند به بندگانش دستور عبادت داده ، (آيا نياز به عبادت آنها دارد؟) در پاسخ گفته می شود : اين به آن خاطر است كه ياد خدا را به فراموشی نسپارند و ادب را در پيشگاه او ترک نكنند و از امر و نهی او غافل نشوند چرا كه در آن صلاح و قوام آن هاست و اگر مردم بدون پرستش و عبادت رها شوند به مرور زمان از ياد خدا غافل شده و در نتيجه دل های آن ها قساوت پيدا می كند» .

آثار اجتماعی

روزه داری زمينه پردازش به امور معنوی در انسان را فراهم كرده و عاملی است برای اينكه او را از ناهنجاری های اجتماعی دور و در مسير تقوای اجتماعی و حسن معاشرت با هم نوعان خود قرارمی دهد . البته اين اثرگذاری از ناحيه ماه مبارک رمضان كه نوع مردم در آن روزه هستند و شامل برنامه های ويژه ای همچون استحباب افطاری دادن و مانند آن است ، جلوه بيشتری خواهد داشت .

1 . شكوفايی عاطفه ها وكم شدن شكاف طبقاتی

روزه حس هم دردی و هم سويی با قشر مستضعف را در انسان بيدار می كند. روزه دار با گرسنگی و تشنگی موقتی خود ، عاطفه اش شكوفا شده و موقعيت گرسنگان و مستمندان را بهتر درک می كند و مسيری در زندگی او باز می شود كه حقوق زيردستان را ضايع نكرده و از دردهای محرومان غافل نباشد . بنابراين روزه يک درس مواسات و هم نوع گرايی در ميان افراد اجتماع است ،كه با انجام اين دستور مذهبی ، افراد متمكن و مال دار افزون بر آنكه وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به گونه محسوس درمی يابند ، با ظهور عاطفه و احساسات انسانی آنها ، با صرفه جويی در غذای شبانه روزی خود می توانند به كمک آنها بشتابند . در سرگذشت حضرت يوسف آورده اند كه آن حضرت در ايام قحط سالی با اينكه انبارهای گندم را در اختيار داشت گرسنه می ماند تا از درد مردم گرسنه آگاه باشد .⁽¹⁾گرچه ممكن است افراد متمكن و ثروتمندان را با توصيف حال گرسنگان و محرومان ، متوجه حال آنان ساخت ، ولی اگر اين مسئله جنبه حسی و عينی به خود بگيرد اثر ديگری دارد ، بنابر اين روزه به اين موضوع مهم اجتماعی رنگ حسی می دهد ، از اين رو در حديث معروفی از امام صادق عليه السلام نقل شده كه «هشام بن حكم» از علت تشريع روزه پرسيد ، امام عليه السلام فرمود :

«انما فرض اللّه الصيام ليستوی به الغني و الفقير و ذلك ان الغني لم يكن ليجد مس الجوع فيرحم الفقير ، و ان الغني كلما اراد شيئا قدر عليه ، فاراد اللّه تعالي ان يسوي بين خلقه ، و ان يذيق الغني مس الجوع و الالم ، ليرق علي الضعيف و يرحم الجائع ».⁽²⁾

«روزه به اين دليل واجب شده است كه ميان فقير و غنی مساوات برقرار گردد ، و اين به خاطر آن است كه غنی طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقير ادای حق كند ، چرا كه اغنيا معمولاً هرچه را بخواهند برای آنها فراهم است ،خدا می خواهد ميان بندگان خود مساوات باشد ، و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنيا بچشاند تا آنان به ضعيفان و گرسنگان رحم كنند».

راستی اگر كشورهای ثروتمند جهان چند روز را در سال روزه بدارند و طعم گرسنگی را بچشند باز هم اين همه گرسنه در جهان وجود خواهد داشت؟!⁽¹⁾

2 . ايجاد امنيت و انسجام اجتماعی

همان گونه كه از آيه:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».⁽²⁾

برمی آيد كه روزه روحيه خويشتن داری انسان را ايجاد و آن را به مرور زمان افزايش می دهد و در تربيت روحی تک تک افراد جامعه تأثير مستقيم دارد مسلم است كه جامعه ای كه عموم افراد آن به ويژه در ماه رمضان روزه دار هستند از فضای معنوی ويژه ای برخوردار خواهد بود از اين رو در ماه رمضان فضای جامعه آرام تر از ماه های ديگر می باشد ؛ زيرا توجه افراد به الهيت و ترس از خداوند معطوف است ، و اين مسئله به گونه طبيعی كاهش جرائم فرهنگی و اجتماعی را در پی خواهد داشت . و از سويی باعث ايجاد همدلی و مشاركت ميان افراد جامعه و در نتيجه افزايش انسجام اجتماعی می شود ؛ زيرا نوع مردم در اين ماه برای يک كار مشترک فعاليت می كنند و با پرداختن به يک ارزش واحد ، اعمالی يكسان را به جا می آورند كه در نهايت موجب نوعی هم دلی و هم گرايی اجتماعی می شود ، كه مراسم عيد فطر اوج اين همبستگی است ؛ در عيد فطر روح جمعی جلوه بيشتری خواهد داشت ، زيرا افراد جامعه پس از يک دوره عبادت جمعی در فضايی مشترک گردهم می آيند و پيروزی خود را جشن می گيرند . در واقع ، عيد فطر جشن موفقيت جامعه در به جا آوردن اين فريضه عبادی است . پس مهمترين تأثيرهای روزه در جامعه افزايش هم دلی ، هم گرايی اجتماعی و كاهش آسيب های فرهنگی و اجتماعی است .⁽³⁾

3 . عدالت اجتماعی

يكی از مهم ترين عواملی كه اجتماع انسانی را تهديد می كند نفع طلبی و خودخواهی بعضی از مردم در ميان اجتماع است بدين سبب هر وقت در هر جای دنيا انسانی بی تقوا قوت گرفته و از ديگران نيرومندتر شده ، در آنجا عدالت اجتماعی و تعاون اجتماعی سست می شود ، و قوی ، آن را در حق ضعيف مراعات نمی كند ، و همه روزه شاهد رنج و محنتی هستيم كه طبقه ضعيف دنيا از طبقه قوی تحمل می كند ، تاريخ هم تا به امروز بدين منوال جريان يافته است .

اين معنا از كلام خدای تعالی نيز استفاده می شود ، آنجا كه می فرمايد :

«إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا».⁽¹⁾

انسان موجودی بسيار ظلم كننده و جهول است . و نيز می فرمايد :

«إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً».⁽²⁾

انسان حريص و بی طاقت خلق شده است. بنابراين بی تقوايی مهمترين تهديد عدالت اجتماعی است . نقش روزه برای مقابله با اين تهديد اجتماعی ، تربيت و پرورش افراد جامعه در راستای الهيت و تخلق به اخلاق الهی و سوق دادن آنها از نفع طلبی به سوی تقوا محوری خواهد بود . روزه قادر است انسان ها را از خودپرستی و اسارت در زنجير شهوت ها و زياده خواهی ها و خواسته های نفسانی برهاند و به آنها حريت و آزادگی ببخشد و مرتبه انسانی او را تقويت نمايد .

به هر ميزان كه انسان اسير خواهش های نفسانی خود باشد طبيعی است ، به همان ميزان از اختيار و انسانيت ضعيف تری برخوردار است و در برابر آن به هر ميزان كه بر درجات آزادی معنوی انسان افزوده می شود ، بر درجات اختيار و انسانيت در او نيز افزوده خواهد شد .

ماه رمضان ماه آزادسازی خودِ حقيقی از تمنيات نفسانی ، زياده خواهانه و اسارت بخش خودِ طبيعی و نفسانی است . و در اينجاست كه عدالت اجتماعی تحقق پيدا كرده هر كس به حق واقعی خود می رسد .⁽³⁾

امام علی در قرآن/سيد علی اكبر حسينی

مقدمه

فضايل و متافب بی شمار امام علی عليه السلام در كلام رسول خدا صلی الله عليه و آله و ستايش های شگفت دوستان و دشمنان آن حضرت پرحلاوت و شورانگيز است.

وصف الحال امام علی عليه السلام در قرآن و تكريم و تعظبم آن مرد آسمانی در كلام الهی، پرشورتر و شگفت انگيزتر است؛ آيات فراوانی از قرآن كريم در شأن امام علی عليه السلام نازل شده و آيات بسياری نيز در بيان پيامبر و ائمه معصومين عليهم السلام بر آن حضرت اتطباق يافته است. اميرالمؤنين علی عليه السلام در بيان جايگاه خويش در قرآن می فرمايد:

«نَزَلَ الْقُرْآنُ اَثْلاثاً: ثُلْثٌ فينا وَ في عَدُوِّنا و...».⁽¹⁾

«قرآن در سه بخش نازل شده: يک سوم آن در باره ما و دشمنان ماست...».

قرآن و علی عليه السلام دو تصوير از يک حقيقت و دو جلوه از نوری واحدند: علی عليه السلام تجلی و ظهور انسانی آيات وحی و قرآن نيز جلوه مكتوب صورت و سيرت علی است، هر يک از اين دو را برگزينی به ديگری راه می يابی و اعراض و غفلت از هر يک از اين دو در حقيقت وا نهادن هر دو آنهاست.

پيامبر صلی الله عليه و آله در انتساب و ارتباط علی عليه السلام و قرآن می فرمايد:

«عَلِي مَعَ الْقُرآنْ وَالْقُرآنَ مَعَ عَلِی».⁽¹⁾

علی با قرآن و قرآن با علی است و اين دو هرگز جدا نمی شود تا در كنار كوثر به من ملحق شوند. علی عليه السلام تنديس آيات الهی خود در اين باره می فرمايد: قرآن صامت را كسی جز من به سخن وا نمی دارد،⁽²⁾سوگند به خدا آيه ای نازل نشد جز آن كه نيک می دانم، در كدام مكان و زمان و درباره چه كسی نازل شده است،⁽³⁾حقيقتی كه از چشم صحابيان بزرگ پيامبر دور نماند.

در تمامی آياتی كه با«يا ايها الذين آمنوا» آغاز می شود علی برترين مؤمنان و امير آنان است،⁽⁴⁾اين سخن رسول صلی الله عليه و آله از وسعت حضور نام و ياد علی عليه السلام در قرآن خبر می دهد. ابن عباس مفسر شهير قرآن نيز اين سخن را در باره شأن و منزلت علی تكرار می كند: در قرآن آيه ای نيست كه با «يا ايها الذين آمنوا» آغاز شود جز آنكه علی عليه السلام امير و شريف آنان است؛ خداوند در قرآن باران پيامبر را نكوهش می كند در حالی كه از علی جز به نيكی سخن نگفته است.⁽⁵⁾در گستردگی آيات پيرامون فضايل علی عليه السلام صحابی پيامبر هر يک سخنی گفته اند:

ابن عباس:

«درباره هيچ كس جز علی عليه السلام اين حجم از آيات قرآن نازل نشده است».⁽⁶⁾

حذيقه بن يمان:

«آيه ای در قرآن با خطاب «يا ايها الذين آمنوا» نازل نشد جز آن كه علی هسته و مغز آن است».⁽⁷⁾

مجاهد:

«هفتاد آيه در باره علی عليه السلام نازل شده كه هيچ يک از اصحاب در اين آيات با او شريک نيست».⁽¹⁾عبدالرحمان بن ابی ليلی:

«هشتاد آيه از كتاب خدا، خالص در باره علی عليه السلام است كه هيچ يک از امت با او در اين آيات سهيم نيستند».⁽²⁾

از سخنان ياد شده به ويژه سخن پيامبر صلی الله عليه و آله ⁽³⁾درمی يابيم كه هريک از قرآن و علی عليه السلام شاهدی گويا و سندی بی ابهام، برای شأن و عظمت ديگری هستند؛ بينش و منش علی بازتاب آيه های قرآن است؛ قرآن ترجمان فضائل علی عليه السلام است.

در اين نوشتار برخی از آيات را كه درباره علی عليه السلام و فضل و منزلت او سخن گفته است يادآور می شويم. تلاش ما بيشتر آن است تا آنچه در اين باره بيان می شود از روايات نقل شده از متون حديث اهل سنت باشد.

خوش تر آن باشد كه سر دلبران ***گفته آيد در حديث ديگران

اوصاف علی عليه السلام در قرآن

«1. پيشگام ايمان؛ 2. تجلی عصمت، تطهير و تقديس الهی؛ 3 . جان پيامبر؛ 4 . وزير و پشتيبان پيامبر؛ 5 . تنديس ايثار؛ 6 . هدايت گر امت؛ 7 . صراط مستقيم؛ 8 . تجلی توحيد «قُلْ هُوَاللَّهُ أَحَد»؛ 9 . امام مبين؛ 10 . وصی و جانشين پيامبر؛ 11 . جلوه صدق؛ 12 . بی قرار وصل؛ 13 . فريادگر برائت؛ 14 . برترين انسان؛ 15 . اهل ذكر؛ 16 . انفاق كننده در اوج نياز؛ 17 . انفاق در پنهان و آشكار؛ 18 . پدر خاک (ابوتراب)؛ 19 . صالح المؤمنين؛ 20 . دل سخن پذير «اُذن واعيه»؛ 21 . خبر بزرگ (نبأ عظيم)؛ 22 . دريای ژرف؛ 23 و 24 . دانای «علم كتاب» و شاهد نبوت؛ 25 . برترين مؤمن قرآن؛ 26 . امير مؤمنان؛ 27 . شفاعت كننده رستاخيز؛ 28 . اصحاب اعراف؛

ويژگی های ياد شده برخی از ويژگی هايی است كه در قرآن برای امام علی عليه السلام ؛ بيان شده است و مفسران و محدثان شيعه و سنی بر نزول آن ها درباره حضرت علی عليه السلام ⁽¹⁾و ديگر امامان عليهم السلام تصريح نموده اند، ضرورت اختصار در اين نوشتار سبب شد تا، تنها به بيان 20 ويژگیبه اجمال بسنده شود؛ با اميد به اينكه در شمارهای ديگر اين اوصاف كامل و به تفصيل ارائه شود.

1 . پيشگام ايمان

«سابقون» در آيه:

«وَ السَّبِقُونَ السَّبِقُونَ * أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ * فِي جَنَّتِ النَّعِيمِ * ثُلَّةٌ مِّنَ الاْوَّلِينَ * وَقَلِيلٌ مِّنَ الاْخِرِينَ».⁽²⁾

كسانی هستند كه در ايمان از ديگران پيشی گرفته، و در فضايل اخلاقی و صفات انسانی نيز پيش گام و اسوه و الگوی ديگران هستند اين پيش گامی، آنان را از مقربان درگاه خداوند بزرگ قرار داده است.

در برخی روايات، به نمونه هايی از اين افراد اشاره شده است؛ مانند: اميرمؤنان علی بن ابی طالب عليه السلام ، هابيل، مؤن آل فرعون، حبيب نجار و... .⁽³⁾

مقصود از «اولين»، امت های پيامبران پيشين، و مقصود از «آخرين»، امت اسلامی است.⁽⁴⁾اندک بودن «سابقون» در امت اسلامی نسبت به امت های پيشين، بدين جهت است كه پيشگامان در پذيرشِ اسلام و مؤنان واقعی در امت اسلامی، گروه اندكی بودند كه؛ از مردان نخستين آنان، علی عليه السلام و نخستين زن، خديجه بود، ولی فراوانی پيامبران پيشين و تعداد امت های آن ها و وجود پيشگامان در هر امت سبب می شود كه آن ها از نظر تعداد بيش تر باشند.⁽⁵⁾

2 . تجلی عصمت

امامت، استمرار نبوت است و امام كسی است كه عهده دار برخی از شئون پيامبری است و لازمه ايفای اين نقش عصمت است. برخی آيات قرآن نيز لزوم عصمت امامان را بيان می كنند؛ آيات امامت، تطهير، اولوالامر و... . از جمله آياتی هستند كه بر عصمت حضرت علی عليه السلام دلالت دارند.

آيه امامت

«وَ إِذِ ابْتَلَي إِبْرَ هِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَت فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَ مِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّلِمِينَ).⁽¹⁾

در اين آيه، خدای متعال، از واگذاری منصب امامت و ويژگی های امام سخن می گويد. از آن جا كه مقام امامت و رهبری، فوق العاده پر مسؤوليت و با عظمت است، يک لحظه گناه و نافرمانی و سوء پيشينه، مانع از اعطای اين منصب می گردد.

مقام امامت به كسانی اعطا می شود كه هرگز به ظلم و گناه آلوده نباشند، ظلم در اين آيه، قرار دادن كار يا چيزی در موقعيتی ناشايست است. معنای «ظلم» تنها ستم به ديگران نيست، كه ظلم به معنای وسيع كلمه به كار رفته و در برابر عدالت (قرار دادن هر چيز در جای خويش) می باشد؛ ظلم آن است كه شخص، كار يا چيزی را در موقعيتی كه شايسته آن نيست قرار دهد و اين معنای وسيع با مقام امامت و رهبری (ظاهری و باطنی) مردم بسيار سازگار است. امامت مسؤوليتی خطير و بسيار حياتی است؛ كه لحظه ای گناه، نافرمانی و سوء پيشينه، سبب از دست رفتن لياقت احراز اين مقام می گردد. گستردگی مفهوم «ظلم» از اين بخش آيه «لاينال عهدی الظالمين» به دست می آيد.

ائمه اطهار عليهم السلام برای اثبات جانشين بلافصل پيامبر صلی الله عليه و آله به اين آيه استدلال می كردند. ترديدی نيست كه جز علی عليه السلام ديگران در دوران جاهليت بت پرست بودند؛ علی تنها كسی است كه هيچ گاه به بتی سجده نكرد. قرآن از زبان لقمان عليه السلام شرک و بت پرستی را ظلمی بزرگ معرفی

می كند:

«يَبُنَي لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ».⁽¹⁾

«ای فرزندم! برای خدا شريک قرار مده كه شرک ظلم عظيمی است».

علامه طباطبايی قدس سره در اين باره می نويسد:

«از يكی از اساتيد ما در باره چگونگی دلالت اين آيه بر عصمت سؤال شد. او در جواب فرمود: به حكم عقل، مردم چهار دسته اند: 1 . در تمام عمر ظالم اند؛ 2 . در تمام عمر هيچ ظلمی نكرده اند؛ 3 . در ابتدای عمر خويش ظالم بوده، سپس آن را ترک كرده اند؛ 4 . در آغار عمر خويش صالح بودند و در بخشپايانی عمر ظلم كرده اند.

شكی نيست كه حضرت ابراهيم عليه السلام ، برای دسته اول و چهارم مقام امامت را در خواست نكرده است. براساس چهار احتمال ياد شده، درخواست ابراهيم عليه السلام شامل گروه سوم و چهارم می باشد. قرآن، امامت دسته سوم را نبز نفی كرده است؛ آن چه باقی می ماند، تنها دسته دوم است و اين دسته كسانی هستند كه از عصمت و عدالت برخوردارند. اين ويژگی در حيان پيامبر

و در هنگام وفات آن حضرت جز بر علی عليه السلام قابل انطباق نبود. بعد از علی عليه السلام اهلبت پيامبر صلی الله عليه و آله شايستگی چنين منصبی را دارند».⁽²⁾

آيه تطهير

«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».⁽³⁾

«خدا اراده كرده است كه هرگونه رجس و پليدی را از شما اهل بيت ببرد و شما را از هر عيبی پاک و منزه گرداند».

نزديک به هشتاد حديث كه بيش تر آنها از طرق اهل سنت است شأن نزول آيه را پنج تن آل عبا پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسين عليهم السلام می داند.

ام سلمه، عايشه، ابوسعيد خدری، سعد، وائلة بن الاسقع، ابي الحمراء، ابن عباس، ثوبان، غلام آزاد شده رسول خدا صلی الله عليه و آله ، عبداللّه بن جعفر، و حسن بن علی و... حدود چهل طريقی است، كه اهل سنت حديث پيش گفته را از آنان نقل كرده اند.

شيعه نيز احاديثش را از حضرت علی، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام رضا عليهم السلام و هم چنين از ام سلمه، ابوذر، ابوليلی، ابوالاسود دئلی، عمرو بن ميمون اودی و سعد بن ابی وقاص كه حدود چهل طريق است نقل كرده اند. بسياری از اين احاديث و روايات، آيه را در پنج تن آل عبا منحصر می كند؛ به ويژه آن چه از ام سلمه كه آيه در خانه او نازل شد نقل شده است؛ براساس روايت ياد شده، همسران پيامبر صلی الله عليه و آله مشمول اين تطهير نيستند.وجود آيه تطهير در ميان آيات مربوط به همسران پيامبر موجب شد تا عده ای از مفسران اهل سنت در اختصاص اين آيه به پنج تن آل عبا ترديد نمايند؛ به رغم وجود روايات فروان و دلايل و قراين موجود در آيه، اهل سنت كوشيده اند تا همسران پيامبر صلی الله عليه و آله را نيز شامل آيه تطهير معرفی در آيه تطهير: صدر كلام درباره زنان پيامبر و لزوم حفظ حجاب و دستورهای شرعی است؛ اقتضای سياق و سير طبيعی آيات اين است كه بگوييم: خداوند می خواهد همسران پيامبر صلی الله عليه و آله پاک باشند، براساس صدر و ذيل و سياق آيات، به نظر می رسد در اينجا سخن از طهارت و پاكی زنان رسول خدا صلی الله عليه و آله است و اين تفسير است كه برخی مفسران، مانند: امام فخر رازی با تكيه بر سياق، آن را پذيرفته اند⁽¹⁾در حالی كه قراين موجود در آيه، و روايات قريب به تواتر، تفسيری مغاير با سياق را اقتضا می كند.

تأمل در شواهد و قراين ياد شده به وضوح نشان می دهد، اين فراز از آيه با سير طبيعی و سياق آيات قبل و بعد متفاوت است.

دلايل اختصاص آيه تطهير به آل عبا

1 - اگر پيام آيه با توجه به سياق معنا شود، ظهور آيه «تطهير» و معنای آن به هم می ريزد و تغييرات ناگهانی در اين آيه بی حكمت باقی می ماند.

2 - هرچند در كاربردهای رايج بشری اهل بيت شامل همسر نيز می گردد و براساس همين واقعيت، انتظار می رود در اين آيه نيز همسران پيامبر صلی الله عليه و آله اهلبيت تلقی شوند و مشمول حكم تطهير الهی واقع شوند. چنانچه اين احتمال با توجه به سياق و آيات قبل و بعد آيه تطهير نير تأييد می شود. اما دگرگونی ناگهانی و تبديل ضميرهای مؤث به مذكر «ليذهب عنكم»، «يطهركم» در اين بخش از آيه از يک سو و روايات منقول از فريقين⁽¹⁾درباره شأن نزول آيه از سوی ديگر، دلايلی است كه موجب ترديد جدّی در وحدت سياق می شود و نشان می دهد كه اين فراز از آيه هرگز انطباق پذير با همسران پيامبر نيست.

گسستگی اين بخش از آيه «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْتَطْهِيرًا» از آيات قبل و بعد آن تا آنجاست كه بعضی مفسران معتقدند: اين قسمت از آيه، جمله معترضه ای است كه به سياق آيات ربطی ندارد، و دلالت آيه هرگز بر اين فراز متوقف نيست، همان طور كه در سوره های: انعام، 145 ؛ نحل، 115 ؛ بقره، 173 همين احكام را آورده و اين فراز را ندارد.⁽²⁾

بنابراين، گرچه توجه به سياق و رعايت قبل و بعد، برای مفسر از اهميت ويژه ای برخوردار است امّا آن جا كه قراين و شواهدی مغاير با سياق وجود دارد، بايد قراين و شواهد مورد توجه قرار گيرد و از اولويت برخوردار است، چنان چه در تعارض ميان ظهور لفظی و قواعد عقلی، اعراض از ظهور، اصلی معقول و پذيرفته است.

در آياتی كه سخن از تجسم و تشبيه خداوند به انسان ها است:

«الرَّحْمَنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوَی».⁽³⁾

«آن خدای مهربان كه بر عرش هستی محيط است».

«يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ».⁽¹⁾

«دست خدا بالای دست آنان است».

«وُجُوهٌ يَوْمَئِذ نَّاضِرَةٌ».⁽²⁾

«در آن روز چهرهايی نورانی است».

ما از ظاهر لفظی دست برمی داريم و با فرض برهان عقلی بر تنزه خداوند از جسميت، اين الفاظ را كنايه از سيطره، قدرت و رحمت می دانيم.

3 - وجود روايت فراوان در متون روايی شيعه و سنی؛⁽³⁾علامه طباطبايی تعداد رواياتی را كه اين بخش از آيه را در شأن اهل بيت دانسته، افزون بر هفتاد روايت می داند كه از راه های مختلف، در متون روايی شيعه و اهل سنت آمده است.⁽⁴⁾

4 - الف و لام «الرجس» برای جنس است و هرگونه آلودگی و گناه را به طور مطلق شامل می شود و از طهارتی ويژه حكايت می كند در حالی كه زنان پيامبر صلی الله عليه و آله از چنين طهارتی برخوردار نيستند؛ قرآن، خطاب به همسران پيامبر می فرمايد:

«و قرن فی بيوتكن...».⁽⁵⁾

«از خانه بيرون نشويد».

حال آن كه عايشه يكی از زنان پس از درگذشت پيامبر از خانه خارج شد و در برابر حضرت علی عليه السلام خروج و با اين آيه مخالفت كرد و مرتكب گناه شد؛ قرآن كريم در سوره تحريم دو تن از زنان پيامبر را مورد عتاب و خطاب قرار می دهد:

«اگر شما دو زن به درگاه خدا توبه كنيد [خدا آمرزنده است ]اما اگر بر عليه پيامبر يک ديگر را پشتيبانی كنيد در حقيقت خدا مولای اوست و جبرئيل، صالح المؤنين و فرشتگان پشتيبان او خواهند بود».

در روايتی از ابن عباس از خليفه دوم نقل شده است كه منظور از اين دو تن، عايشه

و حفصه هستند.⁽¹⁾

5 - ضماير به كار رفته در آيه «تطهير» جمع مذكر است در حالی كه ضماير قبل و بعد آن كه به زنان پيامبر مربوط است، همه به صورت جمع مؤث آمده است.

6 - هيچ يک از زنان پيامبر صلی الله عليه و آله خود را مشمول اين آيه ندانسته اند؛ اگر اين آيه شامل آنان بود، بی ترديد بعضی از آن ها مانند عايشه و حفصه آن را مطرح می ساختند و از آن بهره تبليغاتی می بردند، چنان كه عايشه از لقب «امّ المؤنين»⁽²⁾بهره تبليغاتی فراوانی برد.⁽³⁾

آيه اولی الامر

«اَطيعُوا اللّهَ واَطيعُوا الرَّسولَ واُولِي الاَمرِ مِنكُم».⁽⁴⁾

خداوند در اين آيه اطاعت از اولی الامر را لازم شمرده و آن را در كنار اطاعت رسول خدا قرار داده است در حالی كه ميان اطاعت اولی الامر و اطاعت خدا و رسول تفاوتی بيان نشده است؛ اين آيه از عصمت اولوالامر حكايت می كند. لزوم عصمت اولوالامر در اين آيه ازنگاه برخی مفسران اهل سنت نيز دور نمانده است؛ رواياتی كه در تفسير اين آيه نقل شده نيز اهل بيت معصوم عليهم السلام را اولی الامر دانسته است.⁽⁵⁾

3 - جان پيامبر صلی الله عليه و آله

«فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَ آءَنَا وَأَبْنَ آءَكُمْ وَنِسَ آءَنَا وَنِسَ آءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَي الْكَذِبِينَ».⁽⁶⁾

«به آن ها بگو: بياييد ما فرزندان خود را دعوت می كنيم، شما هم فرزندان

خود را؛ ما زنان خويش را دعوت نماييم، شما هم زنان خود را؛ ما از نفوس خود دعوت كنيم، شما هم از نفوس خود، آن گاه مباهله كنيم، و لعنت خدا را بر دروغ گويان قرار دهيم».

مفسران و محدثان شيعه و اهل تسنن، تصريح كرده اند كه آيه مباهله در حق اهل بيت پيامبر صلی الله عليه و آله نازل شده است و پيامبر تنها كسانی را كه همراه خود به ميعادگاه برد، فرزندانش حسن و حسين و دخترش فاطمه عليهم السلام و علی عليه السلام ⁽¹⁾

احمد بن حنبل در مسند، ج 1 ، ص 185 ، چاپ مصر. طبرى در تفسير خود، ذيل آيه مباهله آل عمران: 61، ج 3 ، ص 192 ، چاپ ميمنة، مصر. حاكم در مستدرك، ج 3 ، ص 150 ، چاپ حيدرآباد دكن. حافظ ابونعيم اصفهانى در كتاب دلائل النبوة، ص 297 ، چاپ حيدرآباد. واحدى نيشابورى در كتاب اسباب النزول، ص 74 ، چاپ الهندية. فخررازى در تفسير كبير، ج 8 ، ص 85 ، چاپ البهية، مصر. زمخشرى در كشاف، ج 1 ، ص 193 ، چاپ مصطفى محمد و... .

بودند.⁽²⁾

يک طرف پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله و اهل بيتش عليهم السلام و طرف ديگر نصارايی هستند كه برای احتجاج آمده بودند.⁽³⁾

اين آيه، درباره هيأت نجرانی و همراهان آنها نازل شده است كه پيامبر، آنها را به مباهله دعوت كرد. آنها تا فردای آن روز از حضرت مهلت خواستند و پس از مراجعه به شخصيت هاینجران، اسقف (روحانی بزرگشان) به آنها گفت: شما فردا به محمد نگاه كنيد. اگر با فرزندان و خانواده اش برای مباهله آمده بود، از مباهله با او بترسيد و اگر با يارانش آمد، با او مباهله كنيد. فردای آن روز، پيامبر آمد؛ در حالی كه دست علی بن ابی طالب را گرفته و حسن و حسين عليهم السلام پيش روی او راه می رفتند و فاطمه عليهاالسلام پشت سرش بود. نصارا نيز بيرون آمدند؛ در حالی كه اسقف آنها پيشاپيش آنان قرار داشت. اسقف، درباره همراهان پيامبر سؤال كرد. به او گفتند: اين پسر عمو و داماد او و محبوب ترين خلق خدا نزد اوست و اين دو پسر، فرزندان دختر او از علی عليه السلام هستند و آن بانوی جوان، دخترش فاطمه است كه عزيزترين مردم نزد او و نزديک ترين افراد به قلب اوست... . اسقف گفت: من مردی را می بينم كه در مباهله با كمال جرأت اقدام می كند

و گمان می كنم راست گو باشد كه در اين صورت، به خدا، يک سال بر ما نخواهد گذشت، درحالی كه در تمام دنيا، يک نصرانی وجود نداشته باشد كه آب بنوشد، و عرض كرد: ای ابوالقاسم! ما با تو مباهله نمی كنيم، بلكه مصالحه می نماييم.

4 . وزير و پشتيبان پيامبر

«قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِي * يَفْقَهُوا قَوْلِي * وَ اجْعَل لِّي وَزِيرًا مِّنْ أَهْلِي * هَرُونَ أَخِي * اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي * وَ أَشْرِكْهُ فِي أَمْرِی...».⁽¹⁾

«پروردگارا! سينه ام را گشاده كن؛ و كارم را برايم آسان گردان! و گره از زبانم بگشای تا سخنان مرا بفهمند! و وزيری از خاندانم برای من قرار ده... برادرم هارون را! بااو پشتم را محكم كن و او را در كارم شريک ساز،...».

حضرت موسی عليه السلام هنگامی كه از طرف خداوند متعال به پيامبری برگزيده شد، برای پيشبرد اهدافش از خداوند درخواست كمک نمود؛ آيات ياد شده تمنايی است كه موسی عليه السلام از پروردگار خويش دارد.

در روايات آمده است كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله همين درخواست را از خداوند متعال نمود، تنها به جای نام «هارون» نام «علی عليه السلام » را نهاد:

«پروردگارا! من از تو همان را می خواهم كه برادرم موسی تقاضا كرد، از تومی خواهم سينه ام را گشاده گردانی، و كارها را بر من آسان كنی، گره از زبانم بگشايی، تا سخنانم را درک كنند، برای من وزيری از خاندانم قرار دهی، برادرم علی عليه السلام را، خداوندا پشتم را با او محكم كن، و او را در كار من شريک گردان تا تو را تسبيح گوييم، و تو را بسيار ياد كنيم كه تو به حال ما بصير و بينايی».⁽²⁾

هم چنين در احاديث فراوانی از شيعه و اهل سنت نقل شده است كه پيامبر اكرم در جنگ

تبوك، و مواردی مختلف، به حضرت علی عليه السلام فرمود:

«اَنْتَ مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسي اِلّا اَنّهُ لا نَبِي بَعْدی».

«تو نسبت به من به منزله هارون از موسی هستی جز اين كه پس از من پيامبری نيست».

اين حديث، به «حديث منزلت» معروف است كه بسياری از مفسران شيعه و اهل سنت، به آن اشاره نموده اند،⁽¹⁾چنان كه در برخی روايات در شأن نزول آيه:

«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ ءَامَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَوةَ وَيُؤتُونَ الزَّكَوةَ وَهُمْ رَ كِعُونَ».⁽²⁾

نيز نقل شده است.⁽³⁾

5 - تنديس ايثار

«وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَ آءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ».⁽⁴⁾

«بعضی مردم، هنگام خفتن در جايگاه پيغمبر جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است».

آن شب كه به «ليلة المبيت» شهرا يافت، شصت تن از بهترين جنگاوران قريش خانه پيامبر صلی الله عليه و آله را محاصره كردند تا آن حضرت صلی الله عليه و آله را به شهادت رسانند و به زعم خويش كار رايكسره كنند. فرشته وحی، رسول خدا را از اين نقشه آگاه ساخت، چنان كه قرآن كريم می فرمايد:

«وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَكِرِينَ».⁽⁵⁾

«به يادآور هنگامی را كه كافران بر ضد تو حيله كردند و بر آن شدند كه تو

را در زندان نگه دارند يا بكشند و يا تبعيد كنند. آنان از در مكر وارد می شوند و خداوند مكر آنان را به خودشان باز می گرداند؛ و خداوند از همه چاره جوتر است».

پيامبر صلی الله عليه و آله بايد طرحی می ريخت كه مشركان در تعقيب او نباشند تا به راحتی بتواند به اندازه كافی از مكّه دور شود؛ از اين رو بايد با استفاده از شيوه غافل گيری خانه را ترک می كرد؛ در عين حال، چنين وانمود می كرد كه در خانه است و در بستر خود آرميده برای اجرای اين نقشه لازم بود كه فرد از جان گذشته اين طرح را عملی سازد در حالی كه جز علی عليه السلام هيچ يک از ياران رسول خدا اين گونه بی قرار ديدار خدا نبودند.⁽¹⁾

ثعلبی يكی از مفسران معروف اهل سنت می گويد:

«هنگامی كه پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله تصميم گرفت مهاجرت كند برای ادای قرض خود و تحويل امانت هايی كه نزد او بود، علی عليه السلام را به جای خويش قرار داد و شب هنگام كه به سوی غار می رفت و مشركان اطراف خانه او را برای حمله به او محاصره كرده بودند، دستور داد علی عليه السلام در بستر او خوابيد و پارچه سبز رنگی (بُرْد حضرمی) كه مخصوص رسول خدا بود روی خويش كشيد؛ در اين هنگام، خداوند به جبرئيل و ميكائيل وحی فرستاد كه من ميان شما برادری ايجاد كردم و عمر يكی از شما را طولانی تر قرار دادم. كدام يک از شما حاضر است ايثار كند و زندگی ديگری را بر خود مقدم دارد؟ هيچ يک حاضر نشدند. سپس به آن ها وحی شد اكنون علی عليه السلام در بستر پيامبر من خفته و آماده است تا جان خويش را فدای او سازد؛ به زمين رويد و او را از دشمنانش حفظ كنيد. آن دو فرود آمدند، جبرئيل بالای سر و ميكائيل پايين پای آنحضرت ايستادند؛ جبرئيل صدا زد: بَه بَه آفرين بر تو! كسيست چون تو ای فرزند ابی طالب؟! در اين هنگام آيه «و من الناس من يشری...» را

بر پيامبر نازل شد».⁽¹⁾

ابن عباس می گويد:

«هنگامی كه رسول خدا صلی الله عليه و آله خواست از مكه مهاجرت كند و با ابوبكر به سوی غار ثو برود، اين آيه شريف درباره حضرت علی عليه السلام كه در بستر پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله خوابيده بود نازل گرديد».⁽²⁾

6 - هاديت گر امت

«إِنَّمَ آ أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْم هَاد».⁽³⁾

«ای پيامبر! تو انذار كننده هستی، و برای هر قوم، در هر عصر و زمان هدايت گری است».

واژه «هاد» (هدايت گر)، از جهت معنا، هر چند بر پيامبر، امام و دانشمندان، اطلاق پذير است، و همه آنان هدايت گر جامعه هستند، با اين تفاوت كه پيامبر و امام، مصداق اكمل و برتر آن، و در مرتبه بالايی از هدايت گری قرار دارند، و علما و دانشمندان در مرتبه پايين تری از هدايت گری هستند. امّا با توجه به روايات فراوانی كه از شيعه و سنی در ذيل اين آيه شريف نقل شده، روشن می شود كه مقصود از «منذر» (انذار كننده) پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله است، و مقصود از «هاد» (هدايت گر) امام معصوم عليه السلام است كه راه پيامبر را ادامه می دهد و حافظ و نگهبان شريعت اوست،⁽⁴⁾«فخر رازی» و «سيوطی»، در ذيل اين آيه شريف در تفسير جمله «إِنَّمَ آ أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْم هَاد» از ابن عباس و... چنين نقل می كنند:

«پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله دستش را بر سينه خود نهاد و فرمود: منم منذر، سپس به شانه علی عليه السلام اشاره كرد و فرمود: تويی هادی! به وسيله تو پس از من هدايت يافتگان هدايت می شوند».⁽⁵⁾

در تفسير «نورالثقلين» ذيل آيه ياد شده، حدود پانزده روايت در اين باره نقل شده، از جمله از امام باقر و امام صادق عليهماالسلام نقل شده است كه فرمودند:

«كُلُّ اِمام هادِي كُلِّ قَوْم في زَمانِهِ».⁽¹⁾

«هر امام معصومی هدايت گر برای زمان خود است».

7 - صراط مستقيم

«اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ».⁽²⁾

«ما را به راه راست هدايت فرما».

از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه:

«اَلصِّراطُ الْمُسْتَقيمْ هُوَ اَميرُالْمُؤِنين عليه السلام و معرفته».⁽³⁾

«مقصود از راه مستقيم، همانا امير مؤنان علی عليه السلام و شناخت او است».

براساس روايات اهل بيت عليهم السلام صراط دو گونه است:

1 . صراط در دنيا؛ 2 . صراط در آخرت.

صراط در دنيا، راه اميرمؤنان علی عليه السلام است، آن كس كه با ولايت آن حضرت هدايت شود، می تواند از صراط آخرت نيز عبور كند و آن كه از اين ولايت محروم ماند، نمی تواند از پل صراط بگذرد.

در آيه «غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّآلِّين» يكی از مصداق های «مغضوب عليهم» يهود و مصداق «ضالين» نصارا هستند، و كسانی كه در امامان معصوم ترديد دارند و آنان را نمی شناسند.⁽⁴⁾

مفسران «صراط مستقيم» را به اسلام، قرآن، راه بهشت، پيامبر صلی الله عليه و آله و امامان عليهم السلام معنا كرده اند، بايد گفت: در واقع، بازگشت همه اين ها، دعوت به دين و آيين الهی است. آن كس كه

در راه نبوّت، و ولايت، گام بردارد، و از جاده ولايت علی بن ابی طالب عليه السلام منحرف نشود،در گذشتن از پل صراط، در آخرت نيز مشكلی نخواه داشت. در زيارت جامعه می خوانيم:

«أَنْتُم الصِّراطُ الأَقْوَم».⁽¹⁾

«شماييد راه بزرگ و استوار خدا».

8 - تجلی توحيد «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد»

ابن عباس درباره ارتباط سوره توحيد با اهل بيت عليهم السلام می گويد: رسول خدا به اميرمؤنان علی عليه السلام فرمود: يا علی! تو مانند «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد» هستی كه هر كس آن را سه بار بخواند مانند آن است كه قرآن را ختم كرده باشد... همانا هر كه تو را به قلب دوست داشته باشد، ثواب ثلث بندگان را دارد و هركه با زبان و قلب تو را دوست داشته باشد، پاداش دو ثلث بندگان را دارد و هركس با قلب و زبان و در عمل تو را دوست داشته باشد، ثواب همه بندگان را دارد.⁽²⁾

9 - امام مبين

«كُلَّ شَي ء أَحصَينهُ فِي إِمَام مُبِين».⁽³⁾

«و هر چيزی را در كارنامه ای روشن برشمرده ايم».

بيش تر مفسران، «إِمَام مُبِين» را به عنوان «لوح محفوظ»⁽⁴⁾تفسير كرده اند، و تعبير به «امام» ممكن است از اين جهت باشد كه اين كتاب، در قيامت راهنمای مأموران ثواب و عقاب است و معياری برای سنجش ارزش اعمال، پاداش و كيفر.⁽⁵⁾

«لوح محفوظ، ام الكتاب، كتاب مبين و امام مبين» نام هايی است كه در قرآن براين كتاب

نهاده شده است؛ شايد نام گذاری اين كتاب به «امام مبين» از آن جهت باشد كه دربردارنده تقديرهای قطعی خداست؛ تقديرهايی كه همه آفريدگان، تابع آن هستند، يعنی اين كتاب پيشوا و راهنمای آفريدگان است و نامه اعمال نيز برگرفته از آن كتاب می باشد.⁽¹⁾در برخی روايات «امام مبين» بر امير مؤمنان علی بن ابی طالب، و امامان ديگر عليه السلام انطباق شده، و از مصداقهِای «امام مبين» اميرمؤنان علی عليه السلام معرفی شده است.

امام علی عليه السلام می فرمايد: به خدا قسم، امام مبين من هستم كه ما بين حق و باطل جدايی می اندازم، و اين را از رسول خدا صلی الله عليه و آله ارث برده ام.⁽²⁾

امام باقر عليه السلام هم می فرمايد: وقتی اين آيه بر رسول خدا صلی الله عليه و آله نازل شد، ابوبكر و عمر از جايشان برخاستند و عرض كردند: يا رسول اللّه ! آيا امام مبين همان تورات است؟ پيامبر فرمود: خير. گفتند همان انجيل است؟ باز هم فرمود: خير. عرض كردند: آيا قرآن است؟ رسول خدا صلی الله عليه و آله فرمود: خير و سپس رو به اميرمؤنان علی عليه السلام كرد و با اشاره فرمود: اين امام مبين است. او امامی است كه خداوند متعال علم همه چيز را در او احصا فرموده است.⁽³⁾

گستره دانش علی عليه السلام نشانه صدق اين روايات است. امير مؤمنان علی عليه السلام در حالی با دست به سينه سينايی خود اشاره می كند، در اين باره می فرمايد:

«ان ههنا لعلما جما».

«در اين سينه علم فراوان انباشته است».

و می فرمايد:

«سلوني قبل ان تفقدوني اني بطرق السماء اعلم مني بطرق الارض».

«هر آنچه می خواهيد از من سؤال كنيد، من به راه های آسمانی، از راه های زمينی آگاه ترم».

امام غزالی در دست نوشته ای با عنوان «علم لدنی» با استناد به حديثی از اميرمؤمنان علی عليه السلام می نويسد: چنين دانشی كه علی عليه السلام برای خود قائل است نمی تواند اكتسابی باشد.

غزالی در ادامه نتيجه می گيرد كه آن حضرت از كسانی است كه از علم لدنی برخوردار است.

10 - وصی و جانشين پيامبر

« وَ أَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الاْقْرَبِينَ».⁽¹⁾«و خويشاوندان نزديكت را انذار كن».

«فَاصْدَعْ بِمَا تُؤمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ».⁽²⁾

«آن چه را مأموريت يافتی، آشكارا بيان كن و از مشركان روی گردان [و به آن ها اعتنا مكن ]».

براساس آن چه در روايات و تاريخ اسلام آمده است، هنگامی كه اين آيات نازل شد، پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله مأمور شد دعوت خود را آشكار سازد، و ابتدا خويشاوندان خود را به اسلام دعوت نمايد.⁽³⁾

پيامبر صلی الله عليه و آله بستگان نزديكش را برای صرف غذا به خانه ابوطالب دعوت نمود، روز اول ابولهب با گفته های خود زمينه را از ميان برد و پيامبر نتوانست مأموريت خود را انجام دهد؛ از اين رو فردای همان روز پيامبر صلی الله عليه و آله آن ها را بار ديگر به غذا دعوت كرد، و پس از صرف غذا چنين فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! به خدا سوگند من هيچ جوانی را در عرب نمی شناسم كه برای قومش چيزی بهتر از آن چه من آورده ام آورده باشد، من خير دنيا و آخرت را برای شما آورده ام، و خداوند به من دستور داده است كه شما را به اين آيين دعوت كنم، كدام يک از شما مرا در اين امر ياری خواهد كرد، تا برادر و وصی و جانشين من باشد؟

درخواست رسول صلی الله عليه و آله بی پاسخ ماند. علی عليه السلام كه از همه كوچک تر بود، برخاست و عرض كرد: ای پيامبر خدا! من در اين راه يار و ياور توأم؛ در برخی روايات آمده است كه پيامبر صلی الله عليه و آله اين سخن را سه بار تكرار فرمود و هر بار تنها حضرت علی عليه السلام بود كه به اين سخن پاسخ می داد. پيامبر صلی الله عليه و آله دست بر گردن علی عليه السلام نهاد، و فرمود:

«اِنَّ هذا اَخي وَ وَصيّي وَ خَليفَتي فيكُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ اَطيعُوهُ».

«اين برادر و وصی و جانشين من در شما است، سخن او را بشنويد و فرمانش

را اطاعت كنيد».

جمعيت از جا برخاستند، در حالی كه خنده تمسخرآميزی بر لب داشتند و به ابوطالب می گفتند: به تو دستور می دهد كه گوش به فرمان پسرت باشی، و از وی اطاعت نمايی!⁽¹⁾

11 - جلوه صدق

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَكُونُواْ مَعَ الصَّادِقِينَ».⁽²⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد از خدا پروا كنيد و با راستان باشيد».

قرآن مجيد در برخی آيات ويژگی صادقان را با بيان كرده است، از آن جمله در آيه 177 سوره بقره، پس از آن كه حقيقت نيكوكاری را در ايمان به خدا، قيامت، فرشتگان، كتب آسمانی، پيامبران، و هم چنين انفاق مال در راه خدا و در راه نجات مستضعفان و بردگان، و نيز برپا داشتن نماز، دادن زكات، وفای به عهد، صبر و شكيبايی و استقامت در برابر مشكلات و در هنگام جهاد، بيان می كند، می فرمايد:

«أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا».

«اين افراد كه دارای چنين صفاتی هستند، صادقانند».

در سوره حجرات، آيه 15 می فرمايد:

«إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ الَّذِينَ ءَامَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَ جَهَدُوا بِأَمْوَ لِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّدِقُونَ».

«مؤمنان واقعی تنها كسانی هستند كه به خدا و رسولش ايمان آورده اند، پس هرگز شک و ترديدی به خود راه نداده و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد كرده اند، آن ها راست گويانند».

بنابراين، صادقان (راستگويان)، كسانی هستند كه تعهدات خود را در برابر ايمان به پروردگار به خوبی انجام می دهند، ترديدی به خود راه نمی دهند، از انبوه مشكلات

نمی هراسند، و با انواع فداكاری ها صدق ايمان خود را ثابت می كنند و...؛ البته اين صفات مراتبی دارد، برخی افراد در سطح بالايی از آن قرار دارند، هم چون انبيا و ائمه معصومين عليهم السلام و برخی هم در مراحل پايين تر از آن قرار گرفته اند، مانند مؤنان ديگر.

امّا از آن جا كه در اين آيه «كُونُوا مَعَ الصَّدِقِين»؛ با صادقان همراه شويد. به طور مطلق و بی هيچ قيد و شرطی دستور به همراهی با صادقان داده شده، معلوم می شود كه مقصود از صادقان در آيه 11 سوره توبه، تنها معصومانند؛ زيرا پيروی و همراه بودن بی قيد و شرط،جز در مورد معصومان، بی معنا است.⁽¹⁾

افزون برآن، در روايات فراوانی از شيعه و اهل سنت، «صادقان» در آيه شريف، بر علی بن ابی طالب، و اهل بيت عليهم السلام تطبيق شده است.

برای نمونه، مفسر معروف، «سيوطی» در «درالمنثور» در تفسير آيه ياد شده از ابن عباس نقل می كند كه «كُونُوا مَعَ الصَّدِقِين» يعنی «مَعَ عَلِي بن اَبي طالِب»؛ با صادقين باشيد يعنی با علی بن ابی طالب باشيد.⁽²⁾

چنان كه در روايات ديگری از امام باقر و امام رضا عليهماالسلام آمده است كه مقصود از صادقان در آيه شريف «ائمه اهل بيت عليهم السلام » می باشند.⁽³⁾

12 - بی قرار وصل

«مِّنَ الْمُؤمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَي نَحْبَهُ وَ مِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِيلا».⁽⁴⁾

«در ميان مؤمنان مردانی هستند كه بر سر عهدی كه با خدا بستند صادقانه ايستاده اند، بعضی پيمان خود را به آخر بردند [و در راه او شربت شهادت نوشيدند ]و بعضی ديگر در انتظارند؛ و هرگز تغيير و تبديلی در عهد و پيمان

خود ندادند».

مقصود از «مَّن قَضَي نَحْبَه» كسانی هستند كه در راه اسلام خالصانه جانفشانی كردند؛ نمونه های برتر اين ايثار در زمان پيامبر صلی الله عليه و آله ، حمزه سيدالشهداء عموی پيامبر و شهدای بدر و احد بودند.

«مِنْهُم مَّن يَنتَظِر»، كسانی هستند كه بی قرار وصل و شيدايی شهادتند و آماده اند كه جان خويش را فدای اسلام كنند؛ بهترين نمونه، آن در زمان پيامبر صلی الله عليه و آله حضرت علی بن ابی طالب عليه السلام است.

در روايات؛ «مَّن قَضَي نَحْبَه» به حمزه عموی پيامبر و شهدای جنگ بدر و احد و جمله«مِنْهُم مَّن يَنتَظِر» به علی بن ابی طالب عليه السلام تفسير شده است، چنان كه حضرت علی عليه السلام می فرمايد:

«فينا نَزَلَت «رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَيه» فَاَنَا وَ اللّهِ اَلمُنتَظِر و ما بدلت تَبديلا».

اين آيه درباره ما نازل شده است. به خدا سوگند من منتظر هستم و هرگز تغييری در اين عهد و پيمان نيست.⁽¹⁾

13 - فريادگر برائت

تقريبا تمام مفسران و مورّخان اتفاق نظر دارند كه در سال نهم هجری، هنگامی كه آيات نخستين سوره توبه درباره اعلان جنگ با مشركان پيمان شكن نازل شد و پيمان های اين گروه از مشركان را نقض كرد، پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله ابوبكر را برای ابلاغ اين فرمان انتخاب نمود تا به هنگام حج در مكه آن را برای عموم مردم بخواند، ولی چيزی نگذشت كه آيات را از او گرفت و به علی بن ابی طالب عليه السلام سپرد و آن حضرت را مأمور ابلاغ آن كرد، تا در مراسم حج آن را ابلاغ كند، و او نيز چنين كرد.⁽²⁾

در روايات فراوانی آمده است كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله در پاسخ اين پرسش؛ كه چرا پيامبر آيات را از ابوبكر گرفت و اميرالمؤمنين را مأمور ابلاغ آن نمود، فرمود:

«جبرئيل نزد من آمد و گفت: اين پيام را كسی از سوی تو ادا نمی كند مگر خودت يا مردی از تو».⁽¹⁾

با توجه به اين كه القای پيمان های مشركان، يكی از حساس ترين مراحل تاريخ اسلام بود، و آگاهی و تدبير و شجاعت فوق العاده ای را می طلبيد و ممكن بود با عكس العمل های تندی از سوی مخالفان در مراسم پرشور حج روبه رو شود، آگاه ترين و شجاع ترين فرد برای اين كار انتخاب شد؛ به همين جهت پيامبر از طرف خداوند مأمور شد تا آن را از ابوبكر بگيرد و خودش يا اميرالمؤنين كه نفس پيامبر و وزير اوست آن را ابلاغ نمايد، زيرا كسی ديگر شايسته اعلان آنپيام به مشركان نبود.⁽²⁾

14 - برترين انسان

«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ».⁽³⁾

«در حقيقت كسانی كه گرويده و كارهای شايسته كرده اند آنانند كه بهترين آفريدگانند».

پرسش: با توجه به آيات 6 و 7 سوره بيّنه، منظور از «شَرُّالبَرِيَّة» و «خَيرُالبَرِيَّة» چه كسانی هستند، شأن نزول آيات ياد شده را بيان كنيد؟

پاسخ: منظور از «شَرّالبَرِيَّة» (بدترين مخلوقات) در اين سوره، اهل كتاب و مشركانی است كه به بيّنه هايی (دليل های روشنی) كه به موجب سنت خداوند متعال برای آنان آمده بود، كافر شدند. اين تعبير، دليلی برای جاودان ماندن آن ها در آتش دوزخ است.

مراد از «خَيرُالبَرِيَّة؛ بهترين مخلوقات»، مؤمنان و انسان های صالحاند، ولی بهترين نمونه

آن حضرت علی عليه السلام و پيروان حقيقی او هستند، چنان كه در روايات فراوانی، آيه «أوُلئكَ هُم خَيرُالبَرِيَّة» به حضرت علی عليه السلام و پيروان او تفسير شده است؛ از جمله، پيامبراكرم صلی الله عليه و آله هنگام قرائت اين آيه فرمود:

«يا علی! آن ها تو و شيعيانت هستيد، وعده من و شما كنار حوض كوثر است».⁽¹⁾

هم چنين دشمنان حضرت علی عليه السلام و شيعيان آن حضرت در برخی روايات «شُرُّالبَرِيَّة» خوانده شده اند.⁽²⁾

15 - اهل ذِكر

«وَ مآ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِمْ فَسْلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنكُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ».⁽³⁾

و پيش از تو، جز مردانی كه به آن ها وحی می كرديم، نفرستاديم! اگر نمی دانيد، از آگاهان بپرسيد [تا تعجب نكنيد از اين كه پيامبر اسلام از ميان همين مردان برانگيخته شده است].

واژه «ذِكر» گاه به معنای حفظ و گاه به معنای يادآوری است (اعم از يادآوری زبانی و لفظی و يا درونی و باطنی).⁽⁴⁾

به قرآن مجيد نيز «ذكر گفته شده»⁽⁵⁾

ص: 8 ؛ انبياء: 24 و 50 و... .

زيرا حقايقی را برای انسان يادآوری می كند.

معنای آيه شريف اين است كه اگر حقيقت مطلبی را نمی دانيد از اهل اطلاع بپرسيد تا برای شما حقيقت را يادآوری و بازگو نمايند. اين آيه در واقع بيانگر يک قانون كلی خردپذير است؛ يعنی هر مسئله ای را بايد از آگاهان آن مسوله پرسيد.

از آن جا كه اميرالمؤنين و پيشوايان معصوم عليهم السلام هر يک داناترين فرد زمان خود هستند،

بهترين و عالی ترين نمونه «اهل ذكر» به شمار می آيند؛ چنان كه در روايات فراوانی آمده است كه «اهل ذكر» امامان معصوم عليهم السلام می باشند. امام رضا عليه السلام به كسانی كه آيه فوق را به دانشمندان يهود و نصارا تفسير می كردند فرمود:

«سبحان اللّه مگر چنين چيزی ممكن است؟ اگر ما به علمای يهود و نصارا مراجعه كنيم مسلماً ما را به مذهب خود دعوت می كنند، سپس فرمود: اهل ذكر ما هستيم».⁽¹⁾

امام باقر در تفسير آيه شريف می فرمايد: «ذكر» قرآن است، و اهل بيت پيامبر «اهل ذكرند» و از آن ها بايد سؤال شود.⁽²⁾

در روايتی آمده است كه از اميرالمؤنين عليه السلام درباره اين آيه پرسيدند، حضرت در پاسخ فرمود:

«به خدا سوگند كه اهل ذكر ما هستيم، اهل علم و معدن تأويل و تنزيل(قرآن) ما هستيم، از رسول خدا شنيدم كه می فرمود: من شهر علمم و علی در آن است...».⁽³⁾

16 - انفاق كننده در اوج نياز

«...يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا؛ وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَي حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيًما وَأَسِيرًا؛ إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاء وَلَا شُكُورًا؛ إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًا قَمْطَرِيرًا؛ فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا».⁽⁴⁾

انديشه وران شيعه اتفاق نظر دارند كه سوره انسان (دهر) و يا هيجده آيه آن⁽⁵⁾درباره

حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسين عليهم السلام و خادم آن ها فضه نازل شده است. علامه امينی در «الغدير» اين شأن نزول را از 34 تن از عالمان معروف اهل سنت نقل كرده است؛ بنابراين اين شأن نزول در ميان اهل سنت مشهور، بلكه متواتر است.⁽¹⁾

ابن عباس می گويد: حسن و حسين عليهماالسلام بيمار شدند، پيامبر صلی الله عليه و آله با جمعی از ياران به عيادتشان آمدند و به علی عليه السلام فرمودند: ای ابوالحسن! خوب بود نذری برای شفای فرزندان خود می كردی. علی عليه السلام ، فاطمه عليهاالسلام و فضه كه خادم آن ها بود، نذر كردند كه اگر آن ها شفا يابند، سه روز روزه بگيرند. بنابر برخی روايات حسن و حسين عليهماالسلام نيز گفتند ما هم نذر می كنيم روزه بگيريم. چيزی نگذشت كه هر دو شفا يافتند، در حالی كه از نظر مواد غذايی دست خالی بودند. علی عليه السلام سه من جو قرض نمود و فاطمه عليهاالسلام يک سوم آن را آرد كرد و نان پخت. هنگام افطار سائلی بر در خانه آمد و گفت:

«السلام عليكم يا أهل بيت محمد صلی الله عليه و آله ».

«سلام بر شما ای خاندان محمد! مستمندی از مستمندان مسلمانان هستم، غذايی به من بدهيد».آنان مسكين را بر خود مقدم داشتند و سهم خود را به او دادند. روز دوم را هم چنان روزه گرفتند و موقع افطار وقتی كه غذايی را آماده كرده بودند (همان نان جوين)، يتيمی بر در خانه آمد، آن روز نيز ايثار كردند و غذای خود را به او دادند. (باز با آب افطار كردند و روز بعد را نيز روزه گرفتند) در سومين روز اسيری به هنگام غروب آفتاب بر در خانه آمد، باز سهم غذای خود را به او دادند. هنگامی كه صبح شد، علی عليه السلام دست حسن و حسين عليهماالسلام را گرفته بود، خدمت پيامبر آمدند، وقتی پيامبر آن ها را مشاهده كرد، ديد از شدت گرسنگی می لرزند. فرمود: اين حالی را كه در شما می بينم برای من بسيار سخت است؛ سپس برخاست و با آن ها حركت كرد. هنگامی كه وارد خانه فاطمه عليهاالسلام شد، فاطمه را ديد كه در محراب عبادت ايستاده در حالی كه از شدت گرسنگی دل او به پشت چسبيده و چشم هايش به گودی نشسته، پيامبر صلی الله عليه و آله ناراحت شد؛

در همين هنگام جبرئيل نازل گشت و گفت: ای محمد! اين سوره را بگير، خداوند با چنين خاندانی به تو تهنيت می گويد؛ سپس سوره «هل أتی» را بر او خواند.⁽¹⁾برابر برخی روايات تمام جريان فوق در يک روز اتفاق افتاده يعنی حضرت فاطمه با يک سوم آردی كه تهيه كرده بودند نان پخت، وقتی می خواستند آن را تناول كنند مسكينی آمد... سپس حضرت يک سوم ديگر را پخت، باز هم پيش از تناول، يتيمی از آن ها كمک خواست... با يک سوم باقی مانده نان پختند كه اسيری آمد و پس از تقاضای كمک نان را به او دادند.⁽²⁾

در برخی روايات نيز آمده است كه پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله دست خود را بلند كرد و از خداوند درخواست غذا نمود، و خداوند برايشان غذای بهشتی فرستاد.⁽³⁾

17 - انفاق در پنهان و آشكار

«اَلَّذينَ يُنفِقونَ اَمولَهُم بِالَّيلِ والنَّهارِ سِرًّا وعَلانِيَةً فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم و لا خَوفٌ عَلَيهِم و لا هُم يَحزَنون».⁽⁴⁾

«آن ها كه اموال خود را به هنگام شب و روز، پنهان و آشكار، انفاقمی كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است و نه ترسی بر آن هاست و نه غمگين می شوند».

در احاديث بسياری بيان شده است كه حضرت علی عليه السلام چهار درهم داشت، يكی را در شب و ديگری را در روز، سومی را به طور مخفی و چهارمی را آشكارا صدقه داد؛ و اين آيه در شأن آن حضرت نازل شد:⁽⁵⁾مضمون اين حديث در كتاب های تفسير اهل سنت نيز نقل شده است، چنان كه سيوطی در «الدر المنثور» از ابی عساكر، طبرانی، ابن حاتم و جمعی ديگر اين حديث را نقل كرده است.⁽⁶⁾

18 - پدر خاک (ابوتراب)

«وَ يَقُولُ الْكَافِرُ يَلَيْتَنِي كُنتُ تُرَ بَا».⁽¹⁾

«و كافر می گويد: ای كاش من خاک بودم!».

معنای «يلَيتَنی كُنتُ تُربا» اين است كه: ای كاش از مرحله خاک فراتر نمی رفتم و آفريده نمی شدم و يا ای كاش پس از آن كه انسان شدم و مردم، هرگز پس از مردن و خاک شدن، زندگی تازه ای در رستاخيز نمی يافتم؛⁽²⁾امّا از آن جا كه برای قرآن بطن هايی است، شايد بشود گفت يک بطن عميق آيه همين باشد كه مراد از «يلَيتَنی كُنتُ تُربا» اشاره به شيعيان علی عليه السلام ولايت آن حضرت باشد. مؤد اين مطلب روايت ذيل است: عباية بن ربعی می گويد به عبداللّه بن عباس گفتم: چرا پيغمبراكرم صلی الله عليه و آله كنيه علی عليه السلام را ابوتراب نهاد؟ عبداللّه گفت: برای اين كه علی عليه السلام بعد از رسول، صاحب زمين و حجت خداوند بر اهل زمين است و بقا و آرامش زمين به خاطر وجود اوست، و من از رسول خدا صلی الله عليه و آله شنيدم كه می فرمود: زمانی كه قيامت شود و كافر، ثواب و سعادت و كرامتی را كه خداوند برای شيعه علی عليه السلام مهيا كرده ببيند، می گويد:

«يَلَيْتَنِي كُنتُ تُرَ بَاً اَي مِنْ شيعَةِ عَلِی، وَ ذلِكَ قُولُ اللّهِ عَزَّوَجَلّ: وَ يَقُولَ الكافِرُ يا لَيْتَني كُنْتُ تراباً».«يعنی ای كاش از شيعيان علی می بودم⁽³⁾و اين است سخن خداوند

كه می فرمايد: كافر می گويد: ای كاش خاک بودم».

در روايت ديگری از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه در تفسير اين آيه می فرمايد: يَعنی عَلَوِيّاً يُوالی اَباتُراب «كافر در روز قيامت می گويد: ای كاش علوی بودم و اباتراب را دوست داشتم».⁽⁴⁾

19 . صالح المؤنين

«وَ إِن تَظَهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صَلِحُ الْمُؤمِنِينَ وَ الْمَلَكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ».⁽¹⁾

اگر شما بر ضدّ پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله دست به دست هم دهيد، كاری از پيش نخواهيد برد، چرا كه خداوند مولی و ياور اوست و هم چنين جبرئيل و مؤنان صالح و فرشتگان نيز پشتيبان او هستند.

«صالح المؤنين» به صورت مضاف و مضاف اليه آمده كه معنی آن چنين است: «فردی صالح از ميان مؤمنان»، و مصداق آن يک نفر است، و اگر حالت عمومی داشت با عبارت: «والمؤنون الصالحون» می آمد. اين نكته در روايات نيز مورد تأكيد قرار گرفته و در روايات فراوانی از شيعه و اهل سنت، «صالح المؤنين» به علی عليه السلام تفسير شده و نشان می دهد كه تنها مصداق آيه شريف و يا برترين و كامل ترين مصداق آن است، و با توجه به اين كه در كنار جبرئيل قرار گرفته (و جبرئيل و صالح المؤنين)، عظمت مقام او، و اهميت اين فضيلت به خوبی آشكار می شود، چرا كه پس از خداوند و جبرئيل امين، برترين يار و ياور پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله در تمام طول عمر، علی عليه السلام بود، «حاكم حسكانی حنفی» در ذيل اين آيه بيش از پانزده روايت از طرق مختلف نقل می كند كه منظور از «صالح المؤنين» علی بن ابی طالب عليه السلام است.

از «عمار ياسر» نقل شده كه از علی عليه السلام شنيدم كه می فرمود: پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله مرا فراخواندهو فرمود: آيا تو را بشارت دهم؟ عرض كردم آری ای رسول خدا، تو هميشه بشارت دهنده به خير بودی، پيامبر صلی الله عليه و آله فرمود: خداوند درباره تو آيه ای نازل كرده، عرض كردم كدام آيه؟ فرمود: تو قرين و هم رديف جبرئيل شده ای (خداوند تو را قرين او ساخته)، سپس اين آيه را تلاوت كرد».⁽²⁾

20 - دل سخن پذير «أُذُنٌ وَ عِيَة» «وَ تَعِيَهَ آ أُذُنٌ وَ عِيَةٌ».⁽¹⁾

«و گوش های شنوا آن را دريابد و بفهمد».

در روايات بسياری از طريق شيعه و اهل سنت نقل شده است كه وقتی اين آيه نازل شد پيامبر اسلام صلی الله عليه و آله از خداوند خواست تا گوش حضرت علی عليه السلام را از گوش های شنوا و نگاه دارنده حقايق قرار دهد. اين دعا مستجاب شد، و از آن پس، حضرت علی عليه السلام می فرمود: من هيچ سخنی بعد از آن از رسول خدا نشنيدم كه آن را فراموش كنم،⁽²⁾بر همين اساس حضرت علی عليه السلام گنجينه اسرار پيامبر و وارث تمام علوم رسول خدا صلی الله عليه و آله بود، و پس از پيامبر دوست و دشمن در مشكلاتی به آن حضرت پناه می بردند.

دعاهای ماه مبارک رمضان در آيينه قرآن

دعاهای ماه مبارک رمضان در آيينه قرآن⁽¹⁾

دعای روز اول

«اللَّهُمَّ اجْعَلْ صِيَامِي صيام الصَّائِمِينَ وَ قِيَامِي قِيَام الْقَائِمِينَ وَ نَبِّهْنِي فِيهِ عَنْ نَوْمَةِ الْغَافِلِينَ وَهَبْ لِي جُرْمِي يَا إِلَهَ الْعَالَمِين وَاعْفُ عَنّی يا عافِيا عَنِ الْمُجْرِمينَ».

«خدايا! روزه ام را در اين روز، روزه روزه داران راستين قرار ده و نمازم را، نماز نمازگزاران واقعی، از خواب غفلت زدگان، هشيارم كن و جرمم را ببخش و از من درگذر، ای بخشنده گهنكاران».

پيام ها و فرازهای دعا:

1 - نماز واقعی؛ 2 - روزه واقعی؛ 3 - هشياری از غفلت؛ 4 - آمرزش گناهان.

آثار غفلت

تنگی معيشت

«وَ مَنْ أَعْرَض عَن ذِكرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشةً ضَنْكاً».⁽²⁾

«و هر كس از ياد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت».

كوری در قيامت

«وَ نَحْشرُهُ يَوْم الْقِيَمَةِ أَعْمَي».⁽¹⁾

«و روز قيامت، او را نابينا محشور می كنيم».

فراموش شدن در قيامت

«وَ كَذَلِك الْيَوْمَ تُنسي ».⁽²⁾

«امروز نيز تو فراموش خواهی شد».

همنشينی با شيطان

«وَ مَنْ يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّص لَهُ شيْطنا فَهُوَلَهُ قَرِينٌ».⁽³⁾

«و هر كس از ياد خدا روی گردان شود شيطان را به سراغ او می فرستيم پس همواره قرين اوست».

خود فراموشی

«وَ لا تَكُونُوا كالَّذِينَ نَسو اللّه فَأَنساهُمْ أَنفُسهُم».⁽⁴⁾

«و همچون كسانی نباشيد كه خدا را فراموش كردند و خدا نيز آنها را به خودفراموشی گرفتار كرد».

عوامل غفلت

اموال و اولاد

«يَأَيهَا الَّذِينَ أمَنُوا لاتُلْهِكمْ أَمْوَالُكُمْ وَلا أَوْلادُكمْ عَن ذِكرِ اللّه ».⁽⁵⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند».

امكانات رفاهی

«وَلَكِن مَّتَّعْتَهُمْ وَ أبَاءَهُمْ حَتي نَسوا الذِّكر».⁽¹⁾

(در پاسخ) می گويند: «منزّهی تو! برای ما شايسته نبود كه غير از تو اوليايی برگزينيم، ولی آنان و پدرانشان را از نعمت ها برخوردار نمودی تا اين كه (به جای شكر نعمت) ياد تو را فراموش كردند».

دنياگرايی

«فَأَعْرِض عَن مَّن تَوَلّي عَن ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلاّ الْحَيَوةَ الدُّنْيَا»⁽²⁾

«حال كه چنين است از كسی كه از ياد ما روی می گرداند و جز زندگی مادی دنيا را نمی طلبد، اعراض كن».

فعاليت اقتصادی

«رِجَالٌ لاتُلْهِيهِمْ تجَرَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللّه ».⁽³⁾

«مردانی كه نه تجارت و نه معامله ای آنان را از ياد خدا غافل نمی كند».

دعاهای روز دوم

«اللَّهُمَّ قَرِّبْنِي فِيهِ إِلَي مَرْضَاتِكَ وَ جَنِّبْبِي فِيهِ مِنْ سَخَطِكَ وَ نَقِمَاتِكَ وَ وَفِّقْنِي لِقِرَاءَةِ آيَاتِكَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

«خدايا! مرا امروز و اين ماه، به آن چه موجب رضای توست، نزديک گردان و از خشم و انتقام خود، دور ساز، و به تلاوت و قرائت آيات خود، توفيقم ده، ای مهربان ترين مهربانان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - رضايت الهی؛ 2 - ايمنی از خشم و غضب الهی؛ 3 - توفيق قرائت قرآن.

بعضی از ويژگی های قرآن

جايگاه قرآن

«لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلي جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَشِعا مُّتَصِدِّعا مِّنْ خَشيَةِ اللّه ».⁽¹⁾

«اگر اين قرآن را بركوهی نازل می كرديم، می ديدی كه در برابر آن خاشعمی شود و از خوف خدا می شكافد».

وسيله رحمت و هدايت

«وَ هُدًي وَ رَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ»⁽²⁾

«و هدايت و رحمتی است برای مؤمنان».

شفای دردها

«وَ نُنزِّلُ مِنَ الْقُرآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَ رَحْمَدٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَلايَزِيدُ الظلِمِينَ إِلا خَسارا»⁽³⁾

«و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می كنيم؛ و ستمگران را جز خسران (و زيان) نمی افزايد».

نتيجه تلاوت قرآن

پاداش الهی

«إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَب اللّه و أَقَامُوا الصلوةَ وَ أَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَهُمْ سِرّا وَ عَلانِيَةً يَرْجُونَ تجَرَةً لَّن تَبُورَ».⁽⁴⁾

«كسانی كه كتاب الهی را تلاوت می كنند و نماز را برپا می دارند و از آنچه به آنان روزی داده ايم پنهان و آشكار انفاق می كنند، تجارتی بی زيان و خالی از كساد را اميد دارند».

دعای روز سوم

«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ الذِّهْنَ وَالتَّنْبِيهَ وَ بَاعِدْنِي فِيهِ مِنَ السَّفَاهَةِ وَالَّتمْوِيهِ وَاجْعَلْ لِي نَصِيبا مِنْ كُلِّ خيرٍ تُنْزِلُ فِيهِ بِجُودِكَ يَا أَجْودَ الأَجْوَدِين».

«خدايا در اين روز، هوش و آگاهی به من روزی كن، در اين روز، مرا از بيخردی و باطل دور گردان و از هر خيری كه در اين روز نازل می كنی، مرا نيز بهره ای ده، به بخشندگی ات، ای بخشنده ترين بخشندگان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - طلب بيداری؛ 2 - دوری از سفاهت؛ 3 - سهمی از هر نيكی.

پيامدهای نادانی

انحراف عقيدتی

«يَظنُّونَ بِاللّه غَيرَالْحَقِّ ظنَّ الجَهِلِيَّةِ».⁽¹⁾

«آنها گمان های نادرستی - همچون گمان های دوران جاهليت - درباره خدا داشتند».

«قَالُوا يَمُوسي اجْعَل لَّنَا إلَها كما لهم ألِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تجْهَلُونَ».⁽²⁾

«گفتند: توهم برای ما معبودی قرار ده، همان گونه كه آنها معبودان (و خدايانی) دارند! گفت: شما جمعيتی جاهل و نادان هستيد».

بدترين موجودات

«إنَّ شرَّ الدَّواب عِنداللّه الصمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لايَعْقِلُونَ».⁽³⁾

«بدترين جنبندگان نزد خدا، افراد كر و لالی هستند كه انديشه نمی كنند».

دعای روز چهارم

«اللَّهُمَّ قَوِّنِي فِيهِ عَلَي إِقَامَةِ أَمْرِكَ وَ أَذِقْنِي فِيهِ حَلاوَةَ ذِكْرِكَ وَ أَوْزِعْنِي فِيهِ أَدَاءَ شُكْرِكَ بِكَرَمِكَ وَ احْفَظْنِي فِيهِ بِحِفْضِك وَ سَتْرَك يَا أَبْصَرَ النَّاظِرِين».

«خدايا! در اين روز مرا برای به پا داشتن فرمان خود، نيرو بخش و شيرينی ذكر و ياد خويش را به من بچشان و برای ادای شكرت آماده ام ساز و مرا با حفاظت و پوشش خود محافظت فرما، ای بيناترين بينندگان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - توان انجام فرائض؛ 2 - چشيدن حلاوت ياد خدا؛ 3 - توفيق ادای شكر؛ 4 - محفوظبودن از گناه.

ياد خدا در آيات

«وَ لَذِكْرُ اللّه أَكبرُ».⁽¹⁾

«و ياد خدا بزرگتر است».

«يَا أَيُها الَّذِينَ أمَنُوا اذْكُرُوا اللّه ذِكْرا كَثيرا».⁽²⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! خدا را بسيار ياد كنيد».

اطمينان بخش قلب

«ألا بِذِكر اللّه تطمئنُّ الْقُلُوب».⁽³⁾

«آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دل ها آرامش می يابد».

هنگام برخورد با دشمن

«يا أيُّها الَّذينَ أمَنُوا اذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَ اذْكروا اللّه كثيرا».⁽⁴⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! هنگامی كه (در ميدان نبرد) با گروهی رو به رو می شويد، ثابت قدم باشيد! و خدا را فراموش ياد كنيد.

موانع ياد خدا

اولاد و اموال

«يَا أيُهَا الَّذِينَ أمَنُوا لاتُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ عَن ذِكرِ اللّه وَ مَن يَفْعَلْ ذَلِك فَأولئك هُمُ الْخَسِرُونَ».⁽¹⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند! و كسانی كه چنين كنند، زيانكارانند!

شيطان

«إنَّمَا يُرِيدُ الشيْطانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمْ الْعَدَوَةَ وَالْبَغْضاءَ في الخْمْرِ وَالْمَيْسرِ وَ يَصدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللّه ».⁽²⁾«شيطان می خواهد به وسيله شراب و قمار، در ميان شما عداوت و كينه ايجاد كند، و شما را از ياد خدا و از نماز باز دارد».

آثار شكر

افزايش نعمت

«لَئِن شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابي لَشدِيدٌ»⁽³⁾

«اگر شكرگزاری كنيد، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود؛ و اگر ناسپاسی كنيد، مجازاتم شديد است!

هدايت الهی

«شاكِرا لأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَ هَدَاهُ إِلي صِراطٍ مُّستَقيمٍ».⁽⁴⁾

دعای روز پنجم

«اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي فِيهِ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِينَ وَاجْعَلْنِي فِيهِ مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ الْقَانِتِينَ وَ اجْعَلْنِي فِيهِ مِنْ أَوْلِيَائِكَ الْمُقَرَّبِين بِرَأْفَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ».

«خدايا! مرا امروز از استغفاركنندگان و در زمره بندگان شايسته و مطيع خويش قرار بده و مرا از جمله دوستان مقرب خود فرما به رأفت و مهربانی ات ای مهربان ترين مهربانان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - توفيق استغفار؛ 2 - صلاحيت بندگی؛ 3 - تقرب به درگاه الهی.

استغفار

ضرورت استغفار«وَ اَن استَغْفِرُوا رَبَّكم ثمَّ تُوبُوا إِليْهِ».⁽¹⁾

«و اين كه از پروردگار خويش آمرزش بطلبيد؛ سپس بسوی او باز گرديد».

زمان استغفار

«الصبرينَ والصدقِينَ وَالْقَنِتِينَ وَالْمُنفِقِينَ والْمُستَغْفِرينَ بِالأَسحَارِ».⁽²⁾

«آنها كه (در برابر مشكلات، و در مسير اطاعت و ترک گناه) استقامت می ورزند، راستگو هستند، (در برابر خدا) خضوع، و (در راه او) انفاق می كنند، و در سحرگاهان، استغفار می نمايند».

عبادت

نتيجه عبادت

«يَا أَيها النَّاس اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ

لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».⁽¹⁾

«ای مردم! پروردگار خود را پرستش كنيد؛ آن كس كه شما، و كسانی را كه پيش از شما بودند آفريد، تا پرهيزكار شويد».

هدف خلقت

«وَ مَا خَلَقْت الجِنَّ وَ الانس إِلا لِيَعْبُدُونِ».⁽²⁾

«من جنّ و انس را نيافريدم جز برای اين كه عبادتم كنند (و به من نزديک شوند).

دعای روز ششم

«اللَّهُمَّ لا تَخْذُلْنِي فِيهِ لتَعَرُّضِ مَعْصِيَتِكَ وَلاَ تَضْرِبْنِي فِيهِ بِسِيَاطِ نَقِمَتِكَ وَ زَحْزِحْنِي فِيهِ مِنْ مُوجِبَاتِ سَخَطِكَ بِمَنِّكَ وَ أَيَادِيك يَا مُنْتَهَي رَغْبَةِ الرَّاغِبِينَ».«پروردگارا! مرا با ارتكاب نافرمانی ات، خوارم مگردان و به ضرب تازيانه انتقامت كيفر مكن و مرا از موجبات خشم خود، دور گردان، به حق احسانت و نعمت هايت ای منتهای خواسته و آرزوی خواستاران».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - خوار نشدن به واسطه گناه؛ 2 - مصونيت از كيفر الهی؛ 3 - دوری از موجبات خشم و غضب الهی.

گناهان كبيره

1 - شرک به خداوند

«إِنَّ اللّه لايَغْفِرُ أَن يُشرَك بِهِ وَ يَغْفِرُ مَا دُون ذَلِكَ لِمَن يَشاءُ».⁽³⁾

«خداوند، شرک به او را نمی آمرزد، و كمتر از آن را برای هر كس بخواهد می آمرزد».

2 - يأس (نااميدی از رحمت الهی)

«إِنَّهُ لا يَايْئَس مِن رَّوْح اللّه إِلا الْقَوْمُ الْكَفِرُونَ».⁽¹⁾

«و از رحمت خدا مأيوس نشويد؛ كه تنها گروه كافران، از رحمت خدا مأيوس می شوند».

«قَالَ وَ مَن يَقْنَط مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلا الضالُّونَ».⁽²⁾

«[حضرت ابراهيم عليه السلام ]گفت: جز گمراهان، چه كسی از رحمت پروردگارش مأيوس می شود؟».

3 - امن از مكر الهی

«أَفَأَمِنُوا مَكرَاللّه فَلا يَأْمَنُ مَكرَاللّه إِلا الْقَوْمُ الْخَسِرُونَ».⁽³⁾

«آيا آنها خود را از مكر الهی در امان می دانند؟! در حالی كه جز زيانكاران، خود را از مكر (و مجازات) خدا ايمن نمی دانند!».

4 - قتل

«وَ مَن يَقْتُلْ مُؤْمِنا مُّتَعَمِّدا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَلِدا فِيهَا وَ غَضِب اللّه عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَابا عَظِيما».⁽⁴⁾

«و هر كس، فرد با ايمانی را از روی عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است؛ در حالی كه جاودانه در آن می ماند؛ و خداوند بر او غضب می كند؛ و او را از رحمتش دور می سازد؛ و عذاب عظيمی برای او آماده ساخته است».

5 - قطع رحم

«الَّذِينَ يَنقُضونَ عَهْدَ اللّه مِن بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطعُون مَا أَمَرَ اللّه بِهِ أَن

يُوصلَ وَ يُفْسِدُونَ في الأَرْضِ أُولَئك هُمُ الْخَسِرُونَ».⁽¹⁾

«فاسقان كسانی هستند كه پيمان خدا را، پس از بستن آن، می شكنند؛ و پيوندهايی را كه خدا دستور داده، قطع نموده، و در روی زمين فساد می كنند؛ اين ها زيانكارانند».

6 - خوردن مال يتيم

«إِنَّ الَّذِينَ يَأْكلُونَ أَلامْوالَ الْيَتامَي ظلما إِنَّمَا يَأُكلُونَ في بُطونِهِمْ نَارا وَ سيَصلَوْنَ سعيرا».⁽²⁾

«كساني كه اموال يتيمان را به ظلم و ستم می خورند، (در حقيقت) تنها آتش می خورند؛ و بزودی در شعله های آتش (دوزخ) می سوزند.

7 - زنا

«وَ لاتَقْرَبُوا الزِّني إِنَّهُ كانَ فاحِشةً وَ ساءَ سبِيلاً».⁽³⁾

«و نزديک زنا نشويد، كه كار بسيار زشت، و بد راهی است!».

8 - می گساری

«يَسئَلُونَك عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كبِيرٌ وَ مَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُمَا أَكبرُ مِن نَّفْعِهِمَا».⁽⁴⁾«در باره شراب و قمار از تو سؤال می كنند، بگو: در آنها گناه و زيان بزرگی است؛ و منافعی (از نظر مادی) برای مردم در بردارد؛ (ولی) گناه آنها از نفع شان بيشتر است».

9 - پيمان شكنی

«وَ الَّذِينَ يَنقُضونَ عَهْدَاللّه مِن بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطعُونَ مَا أَمَرَ اللّه بِهِ أَن يُوصلَ وَ يُفْسِدُونَ في الأَرْضِ أُلَئك لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سوءُ الدَّارِ».⁽⁵⁾

«آنها كه عهد الهی را پس از محكم كردن می شكنند، و پيوندهايی را كه خدا دستور به برقراری آن داده قطع می كنند، و در روی زمين فساد می نمايند، لعنت برای آنهاست؛ و بدی (و مجازات) سرای آخرت!».

10 - خيانت در امانت

«إِنَّ اللّه يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الأَمَنَتِ إلي أَهْلِهَا».⁽¹⁾

«خداوند به شما فرمان می دهد كه امانت ها را به صاحبانش بدهيد!».

11 - كم فروشی

«وَيْلٌ لِّلْمُطفِّفِين الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلي النَّاسِ يَستَوْفُونَ وَ إِذَا كالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يخْسِرُونَ أَلا يَظنُّ أُولئك أَنهُم مَّبْعُوثُون لِيَوْمٍ عَظِيم يَوْمَ يَقُومُ

النَّاس لِرَب الْعالمينَ».⁽²⁾

«وای بركم فروشان! آنان كه وقتی برای خود پيمانه می كنند، حق خود را بطور كامل می گيرند؛ امّا هنگامی كه می خواهند برای ديگران پيمانه يا وزن كنند، كم می گذارند! آيا آنها گمان نمی كنند كه برانگيخته می شوند، در روزی بزرگ؛ روزی كه مردم در پيشگاه پروردگار جهانيان می ايستند».

12 - رباخواری

«يَا أيُّها الَّذينَ أَمَنُوا لاتَأْكُلوا الرِّبوا أَضعفا مُّضعَفَةً وَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتي أُعدَّت لِلْكَفِرِينَ».⁽³⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! ربا (و سود پول) را چند برابر نخوريد! از خدا بپرهيزيد، تا رستگار شويد! و از آتشی بپرهيزيد كه برای كافران آماده شده است!».

13 - فرار از جهاد

«يَا أَيُّها الَّذِينَ أَمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَروا زَحْفا فَلا تُوَلُّوهُم الأَدْبار».⁽⁴⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! هنگامی كه با انبوه كافران در ميدان نبرد روبه رو شويد، به آنها پشت نكنيد (و فرار ننماييد)!».

14 - اسراف

«كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَلا تُسرِفُوا إِنَّهُ لايحب الْمُسرِفينَ».⁽¹⁾

«بخوريد و بياشاميد، ولی اسراف نكنيد كه خداوند مسرفان را دوست نمی دارد».

15 - جنگ با مسلمانان

«إِنَّمَا جَزؤُا الَّذِينَ يحَارِبُونَ اللّه وَ رَسولَهُ وَ يَسعَوْنَ في الأَرْضِ فَسادا أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصلَّبُوا تُقَطعَ أوْ أَرْجُلُهُم مِنْ خِلَفٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْي في الدُّنْيَا وَ لَهُمْ في الاخِرَةِ عَذابٌ عظيم».⁽²⁾

«كيفر آنها كه با خدا و پيامبرش به جنگ برمی خيزند، و اقدام به فساد در روی زمين می كنند، (و با تهديد اسلحه، به جان و مال و ناموس مردم حمله می برند)، فقط اين است كه اعدام شوند؛ يا به دار آويخته گردند؛ يا (چهار انگشت از) دست (راست) و پای (چپ) آنها، بعكس يكديگر بريده شود؛ و يا از

سرزمين خود تبعيد گردند. اين رسوايی آنها در دنياست؛ و در آخرت، مجازات عظيمی دارند».

16 - خوردن مردار و خون و گوشت خوک

« حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ».⁽³⁾

«حرام شد بر شما گوشت مردار و خون و گوشت خوك».

17 - ترک نماز عمدا

«وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَلاَ تَكُونُوا مِنْ الْمُشْرِكِينَ».⁽⁴⁾

«نماز را برپا داريد و از مشركان نباشيد...».

18 - ندادن زكات

«وَ وَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ * الَّذِينَ لاَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالاْخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ».⁽¹⁾

«وای بر مشركان! همان ها كه زكات را نمی پردازند، و آخرت را منكرند!».

19 - بدگمانی و غيبت

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرا مِنْ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ...».⁽²⁾

«ای كسانی كه ايمان آورده ايد! از بسياری از گمان ها بپرهيزيد چرا كه بعضی از گمان ها گناه است و هرگز در كار ديگران تجسس نكنيد و هيچ يک از شما غيبت ديگری را نكند...».

دعای روز هفتم

«اللَّهُمَّ أَعِنِّي فِيهِ عَلَي صِيَامِهِ وَ قِيَامِهِ وَ جَنَّبْنِي فِيهِ مِنْ هَفَوَاتِهِ وَ آثَامِهِ وَ ارْزُقْنِي فِيهِ ذِكْرَكَ بِدَوَامِهِ بِتَوْفِيقِكَ يَا هَادِيَ الْمُضِلِّينَ».

«خدايا! مرا بر روزه و نماز اين روز، ياری كن و از لغزش ها و خطاهايش دور گردان و ياد همواره و ذكر دائمی خود را روزيم كن، به حق توفيقت، ای رهنمای گمراهان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - طلب كمک برای اقامه نماز و روزه؛ 2 - دوری از لغزش ها و گناهان؛ 3 - توفيق ذكر دائم.

نماز

وجوب نماز

«إِنَّ الصَّلاَةَ كَانَتْ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ كِتَابا مَوْقُوتا».⁽³⁾

«نماز، وظيفه ثابت و معيّنی برای مؤمنان است».

آثار نماز

1 - اصلاح جامعه

« وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلاَةَ إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ».⁽¹⁾

«و آنها كه به كتاب (خدا) تمسک جويند، و نماز را برپا دارند، (پاداش بزرگی خواهند داشت؛ زيرا) ما پاداش مصلحان را ضايع نخواهيم كرد».

2 - دوری از شهوات

« فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلاَةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ».⁽²⁾

«امّا پس از آنان، فرزندان ناشايسته ای روی كار آمدند كه نماز را تباه كردند، و از شهوات پيروی نمودند؛ و بزودی (مجازات) گمراهی خود را خواهند ديد».

3 - منع ضد ارزش ها

«وَأَقِمْ الصَّلاَةَ إِنَّ الصَّلاَةَ تَنْهَي عَنْ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ».⁽³⁾

«نماز را برپا دار، بدرستی كه نماز از فحشاء و منكرات جلوگيری می نمايد».

4 - محو گناهان

« وَأَقِمْ الصَّلاَةَ طَرَفِي النَّهَارِ وَزُلَفا مِنْ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ».⁽⁴⁾«در دو طرف روز و اوايل شب، نماز را برپا دار، چرا كه حسنات، سيئات (و آثار آنها را) از بين می برند؛ اين تذكری است برای كسانی كه اهل تذكرند».

5 - رشد و تقويت روحی

« إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعا* وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعا * إِلاَّ الْمُصَلِّينَ *

الَّذِينَ هُمْ عَلَي صَلاَتِهِمْ دَائِمُونَ».⁽¹⁾

«هنگامی كه بدی به او رسد بيتابی می كند، و هنگامی كه خوبی به او رسد مانع ديگران می شود (و بخل می ورزد)، جز آنها كه نمازها را پيوسته بجا می آورند».

6 - رستگاری

«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ *الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ».⁽²⁾

«همانا اهل ايمان به پيروزی و رستگاری رسيدند، آنان كه در نماز خاضع و خاشع هستند».

آثار سبک شمردن نماز

1 - عذاب الهی

«فِي جَنَّاتٍ يَتَسَاءَلُونَ* عَنْ الْمُجْرِمِينَ * مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ».⁽³⁾

«بهشتيان از مجرمين سؤال می كنند چه چيزی شما را به جهنم و عذاب كشاند، گويند ما از نمازگزاران نبوديم».

2 - محروميت از الطاف الهی

« فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلاَتِهِمْ سَاهُونَ».⁽⁴⁾

«وای برآن نمازگزاران كه دل از ياد خدا غافل دارند و از نماز خود بی خبرند».

دعای روز هشتم

«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ رَحْمَةَ الأَيْتَامِ وَ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِفْشَاءَ السَّلامِ وَ صُحْبَةَ الْكِرَامِ بِطَوْلِكَ يَا مَلْجَأَ الآمِلِينَ».

«خدايا! مرا در اين روز ترحم به يتيمان و اطعام به گرسنگان و افشاء سلام و مصاحبت نيكان نصيب فرما به حق انعامت ای پناه آرزومندان عالم».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - توفيق يتيم نوازی؛2 - سير كردن گرسنگان؛3 - آشكار سلام كردن؛ 4 - هم نشينی نيكان.

روش برخورد با يتيمان

1 - دادگری

«وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَي بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّه كَانَ بِهِ عَلِيما».⁽¹⁾

«در حق يتيمان به عدل و انصاف بكوشيد و هر خيری كه انجام دهيد خداوند از آن آگاه است».

2 - شخصيت دادن

«كَلاّ بَلْ لاتُكْرِمُونَ الْيَتيمَ».⁽²⁾

«چنين نيست، بلكه يتيم را نمی نوازيد».

3 - گشاه رويی

«فَأَمَّا الْيَتيمَ فَلا تَقْهَرْ».⁽³⁾

«پس با يتيم تندی مكن».

4 - نراندن يتيم

«أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ * فَذَلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ».⁽¹⁾

«آيا ملاحظه كرده ای كسی را كه روز جزا را انكار می كند؟ اين همان كسی است كه يتيم را می راند».

نتيجه خوردن مال يتيم

آتش جهنم

«إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَي ظُلْما إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيرا».⁽²⁾

«آنان كه اموال يتيمان را به ستم گری می خورند در حقيقت آنها در شكم خود آتش جهنم فرو می برند و به زودی به دوزخ در آتش فروزآن خواهند افتاد».

سلام

1 - سخن اهل بهشت

«وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلاَمٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنْ الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعَالَمِينَ».⁽³⁾

«و ثنای آنها (بهشتيان) در بهشت (جسم و جان شان را از هر رنج و درد و غم) سلامت ابدی می بخشد و آخرين سخنانشان حمد پروردگار عالميان است».

2 - پاسخ برتر

«وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا».⁽⁴⁾

«هرگاه كسی شما را ستايش كند شما نيز بايد با ستايشی مثل آن يا بهتر پاسخ دهيد».

دعای روز نهم

«اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي فِيهِ نَصِيبا مِنْ رَحْمَتِكَ الْوَاسِعَةِ وَاهْدِنِي فِيهِ لِبَرَاهِينِكَ السَّاطِعَةِ وَ خُذْ بِنَاصِيَتِي إِلَي مَرْضَاتِكَ الْجَامِعَةِ بِمَحَبَّتِكَ يَا أَمَلَ الْمُشْتَاقِينَ».

«خدايا! امروز مرا از رحمت گسترده خويش، نصيبی قرار بده و به برهان ها و دليل های روشن و تابناک خويش، هدايتم كن و پيشانی مرا به سوی خشنودی های جامع خود بگير، به حق دوستی و محبت خود، ای آرزو و آرمان مشتاقان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - سهمی از رحمت الهی؛ 2 - هدايت برهانی؛ 3 - حركت به سوی خشنودی خدا.

رحمت الهی

گستره رحمت الهی

«وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيءٍ».⁽¹⁾

«رحمت من همه موجودات را فرا گرفته است».

موجبات رحمت الهی

1 - احسان و نيكی

«إِنَّ رَحْمَتَ اللّه قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنينَ».⁽²⁾

«البته رحمت خداوند به نيكوكاران نزديک است».

2 - ايمان و تكيه بر خداوند

« فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللّه وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ».⁽¹⁾

«پس آنان كه به خدا گرويدند، و به او متوسل شدند، به زودی به جايگاهرحمت و فضل خود داخل شان گرداند».

3 - صبر و شكيبابی

«وَبَشِّرْ الصَّابِرِينَ * الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للّه وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ * أُوْلَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ».⁽²⁾

«و به صابران بشارت بده آنان كه چون به حادثه سخت و ناگواری دچار شوند صبوری پيشه گرفته و گويند ما به فرمان خدا آمده و به سوی او رجوع خواهيم كرد. آن گروه مخصوص به درود و الطاف الهی و رحمت خاص خداوند هستند».

4 - اطاعت از خدا و رسول

«وَ أَطِيعُوا اللّه وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».⁽³⁾

«از حكم خدا و رسول او فرمان بريده باشد كه مشمول رحمت خدا شويد».

5 - استغفار

«لَوْ لاتَسْتَغْفِرونَ اللّه لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».⁽⁴⁾

«چرا از درگاه خدا استغفار نمی كنيد تا شايد مورد عفو و رحمت قرار گيريد».

6 - پيروی از پيامبر

« وَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».⁽⁵⁾

«ای اهل ايمان، شما نماز را به پا داريد و زكات مال خود را به فقرا بدهيد و رسول ما را اطاعت كنيد باشد كه مورد لطف و رحمت شويد».

7 - پيروی از قرآن

« وَهَذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».⁽¹⁾

«اين كتاب مباركی است كه فرستاديم، پس از آن پيروی كنيد و پرهيزكارباشيد شايد مورد رحمت قرار گيريد».

دعای روز دهم

«اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي فِيهِ مِنَ الْمُتَوَكِّلينَ عَلَيْكَ وَاجْعَلْنِي فِيهِ مِنَ الْفَائِزِينَ لَدَيْكَ

وَ اجْعَلْنِي فِيهِ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ إِلَيْكَ بِإِحْسَانِكَ يَا غَايَةَ الطَّالِبينَ».

«خدايا! در اين روز، مرا از توكل كنندگان بر خوردت و رستگاران نزد تو و مقربان پيشگاهت قرار بده، قسم به احسانت، ای مقصد خواستاران و جويندگان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - نعمت توكل؛ 2 - سعادت؛ 3 - تقرب به درگاه الهی.

توكل (موجبات)

1 - ايمان

«وَ عَلَي اللّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ».⁽²⁾

«مؤمنان به خدا توكل كنند».

2 - افزايش مقاومت در برابر مشكلات

« الَّذِينَ قَالَ لَهُمْ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانا

وَقَالُوا حَسْبُنَا اللّه وَنِعْمَ الْوَكِيلُ».⁽¹⁾

«آن مؤمنانی كه چون مردمی به آنها گفتند لشكر بسياری عليه شما مؤمنان فراهم شد، از آنان در انديشه و برحذر باشيد، برايمان شان بيفزود و گفتند در مقابل همه دشمنان تنها خدا ما را كفايت است».

3 - وسيله دوستی خداوند

«إِنَّ اللّه يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ».⁽²⁾

دعای روز يازدهم

«اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَيَّ فِيهِ الإِحْسَانَ وَ كَرِّهْ إِلَيَّ فِيهِ الْفُسوقَ وَالْعِصْيَانَ وَ حَرِّمْ عَلَيَّ فِيهِ السَّخَطَ وَالنِّيرانَ بِعَوْنِكَ يَا غِيَاثَ الْمُسْتَغِيثينَ».

«خدايا! در اين روز احسان و نيكی را در نظرم محبوب گردان و فسق و معصيت را در نظرم ناپسند قرار بده و خشم خود و آتش دوزخ را بر من حرام گردان، به پاس ياری ات، ای پناه بی پناهان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - توفيق احسان؛ 2 - دوری از فسق و عصيان؛ 3 - محفوظ بودن از خشم و آتش قهرالهی.

احسان امر الهی

«إِنَّ اللّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الإِحْسانِ».⁽³⁾

«همانا خدا فرمان به عدل و احسان می دهد».

عبرت از قارون

« وَابْتَغِ فِيَما آتَاكَ اللّه الدَّارَ الاْخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنْ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللّه إِلَيْكَ»⁽⁴⁾

«و در آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و بهره ات را از دنيا فراموش نكن؛ همان گونه كه خدا به تو نيكی كرده نيكی كن».

اوصاف محسنين

1 - بخشش و انفاق

« الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنْ النَّاسِ وَاللّه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ».⁽¹⁾

«آنان كه از مال خود به فقرا در حال وسعت و تنگدستی انفاق كنند و خشمو غضب خود فرو نشانند، و از بدی مردم درگذرند، پس تو از آنها درگذر و كردار بدشان را عفو كن».

2 - صبر

«إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللّه لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ».⁽²⁾

«البته هر كس در حوادث تقوا و صبر پيشه كند، (چنين كسی نيک است) و خدا اجر نيكان را ضايع نگرداند».

3 - راضی به رضای خدا

«وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِي اللّه عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ

خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ».⁽³⁾

«و پيشينيان نخستين از مهاجرين و انصار و آنان كه در نيكوكاری از آنان پيروی كردند، خدا از ايشان راضی و ايشان نيز از خدا راضی هستند و باغ هايی كه زير آنها جوی ها جاری است، برای آنان مهياست. هميشه در آن جاودان هستند و اين رستگاری بزرگ است».

آثار و نتايج احسان

چيست احسان را مكافات ای پسر؟ ***لطف و احسان و ثواب معتبر

1 - عنايت خداوند

«إِنَّ اللّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ».⁽¹⁾

«خداوند با نيكوكاران است».

2 - محبت الهی

«أَحْسِنُوا إِنَّ اللّه يُحِبُّ الْمُحسِنينَ».⁽²⁾

«نيكی كنيد كه خداوند نيكوكاران را دوست دارد».

3 - پاداش در دو جهان

«فَآتَاهُمْ اللّه ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الاْخِرَةِ وَاللّه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ».⁽³⁾

«خداوند ثواب در دنيا و در آخرت را نصيب شان گردانيد و خدا نيكوكاران را دوست دارد».

4 - علم و حكمت

« وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْما وَعِلْما وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ»⁽⁴⁾

«و چون يوسف عليه السلام به سن رشد و كمال رسيد او را مسند حكم فرمايی و مقام دانش عطا كرديم و هم چنين ما نيكوكاران عالم را پاداش می بخشيم».

5 - هدايت

«تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكيم هُدي وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنين».⁽⁵⁾

«اين است آيات كتاب خدای حكيم كه رحمت و هدايت است برای نيكوكاران».

6 - رحمت

«إِنَّ رَحْمَتَ اللّه قَرِيب مِنَ المحسنينَ».⁽¹⁾

«كه البته رحمت او به نيكوكاران نزديک است».

سرپيچی از اطاعت الهی (آثار و نتايج عصيان)

1 - پيروی از شيطان

« يَا أَبَتِ لاَ تَعْبُدْ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَانِ عَصِيّا».⁽²⁾

«[ابراهيم گفت:] ای پدر هرگز شيطان را عبادت نكن كه شيطان سخت با خدای رحمان مخالفت و عصيان كرد».

2 - دخول در آتش

« وَمَنْ يَعْصِ اللّه وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارا خَالِدا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ»⁽³⁾

«و هر كس نافرمانی خدا و رسول او كند و تجاوز از حدود احكام الهی نمايد او را به آتشی درافكند كه هميشه در آن معذب است و همواره در عذاب خواركننده خواهد بود».

3 - گمراهی

«وَ مَنْ يَعْصِ اللّه وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِينا».⁽⁴⁾

«و هر كس نافرمانی خدا و رسول خدا كند دانسته به گمراهی آشكار افتاده است».

4 - گرفتاری در دنيا

«فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً».⁽⁵⁾

«و با رسول پروردگارشان مخالفت كردند، خدا هم آنان را به عذابی سخت گرفتار ساخت».

5 - قهر و انتقام الهی

«فَعَصي فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذا وَبيلاً».⁽¹⁾

«فرعون نافرمانی آن رسول كرد و ما هم او را به قهر و انتقام سخت بگرفتيم».

6 - لعنت خداوند

«لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَي لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ».⁽²⁾

«كافران بنی اسرائيل به زبان داود و عيسی بن مريم لعنت كرده شدند، اين به لحاظ آن است كه خدا را عصيان كردند و از حكم حق سركشی نمودند».

7 - پيروی طاغوت

«وَ تِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بآياتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبّارٍ عَنِيدٍ».⁽³⁾

«و همين قوم عادند كه آيات خدا را انكار و پيغمبران را آزار و نافرمانی كردند و پيرو امر هر شخص متكبر جبار شدند».

8 - بيزاری رسول اللّه صلی الله عليه و آله

«فَان عَصوكَ فَقُل انّي بري ممّا تعملون».⁽⁴⁾

دعای روز دوازدهم

«اللَّهُمَّ زَيِّنِّي فِيهِ بِالسِّتْرِ وَالْعَفَافِ وَاسْتُرْنِي فِيهِ بِلبَاس الْقُنُوعِ والْكَفَافِ وَاحْمِلْنِي فِيهِ عَلَي الْعَدْلِ وَالانصاف وَ آمِنِّي فِيهِ مِنْ كُلِّ مَا أَخَافُ بِعِصْمَتِكَ يَا عِصْمَةَ الْخَائِفِينَ».

«خدايا! در امروز، مرا به زيور پوشيدگی و عفت بيارای و جامه قناعت و كفاف بپوشان و به عدل و انصاف وادار، و از هرچه می ترسم ايمن ساز، ای نگهدار خدا ترسان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - عفت نفس؛ 2 - قناعت و زهد؛ 3 - عدل و انصاف؛ 4 - امنيت.

دامنه عفاف

تظاهر به بی نيازی

«لِلفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللّه لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمْ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنْ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيَماهُمْ لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافا وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللّه بِهِ عَلِيمٌ».⁽¹⁾

«و از مناعتی كه دارند، هركس ناآگاه باشد آنان را توانگر می انگارد؛ آنان رابه سيمايشان می شناسی، از مردم به اصرار چيزی نمی خواهند، و هر مالی كه ببخشيد خداوند از آن آگاه است».

عدم چشم داشت به مال يتيم

«وَابْتَلُوا الْيَتَامَي حَتَّي إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَأْكُلُوهَا إِسْرَافا وَبِدَارا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَي بِاللّه حَسِيبا».⁽²⁾

«و يتيمان را بيازماييد تا هنگامی كه قابليت زناشويی پيدا كنند، آنگاه اگر در آنان كاردانی مشاهده كرديد اموال شان را به آنان برگردانيد و آن را كسی توانگر بود خويشتنداری كند و هر كس تنگدست باشد، در حد عرف از آن بخورد، و هرگاه كه اموالشان را به آنان برگردانديد، برآنان گواه بگيريد كه خداوند حسابرسی را كافی است».

پاكدامنی قبل از ازدواج

« وَلْيَسْتَعْفِفْ الَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ نِكَاحا حَتَّي يُغْنِيَهُمْ اللّه مِنْ فَضْلِهِ».⁽¹⁾

«و كسانی كه اسباب ازدواج نمی يابند، پاكدامنی می رزند، تا آن كه خداوند از بخشش خويش توانگرشان گرداند».

شايسته بودن حجاب برای زنان سالخورده

« وَالْقَوَاعِدُ مِنْ النِّسَاءِ اللاَّتِي لاَ يَرْجُونَ نِكَاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ»⁽²⁾

«و زنان يائسه ای كه اميد زناشويی ندارند، برآنان گناهی نيست كه چادرهايشان را فرو گذارند، به شرط آن كه زينت نمايی نكنند؛ و اين كه پاكدامنی بورزند و چادرهايشان را فرو نگذارند برايشان بهتر است؛ و خداوند شنوای داناست».

زهد

حقيقت زهد

«لِكَيْلاَ تَأْسَوْا عَلَي مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ».⁽³⁾

عدالت حتی با دشمن

«ولا يجرمنكم شنان قوم علي ان لاتعدلوا اعدلوا هو أقرب للتقوی».⁽⁴⁾

«دشمن شما با گروهی ديگر وادارتان نكند كه عدالت نورزيد، عدالت ورزيد كه به تقوا نزديک تر است...».

ای كه تو از ظلم چاهی می كنی ***از برای خويش دامی می تنی

دعای روز سيزدهم

«اللَّهُمَّ طَهِّرْنِي فِيهِ مِنَ الدَّنَسِ وَ الأَقْذارِ وَ صَبِّرْنِي فِيهِ عَلَي كَائِنَاتِ الأَقْدَارِ وَ وَفِّقْنِي فِيهِ لِلتُّقَي وَ صُحْبَةِ الأَبْرَارِ بِعَوْنِكَ يَا قُرَّةَ عَيْنِ الْمَسَاكِينِ».

«خدايا! از آلودگی و كثافت ها پاكم كن، بر حوادث و قضا و قدرها صبرم بده و بر تقوا و همنشينی نيكان، توفيقم بخش، به ياری ات، ای نور چشم مسكينان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - پاكی از پليدی ها؛ 2 - نعمت صبر؛ 3 - تقوا؛ 4 - همنشينی نيكوكاران.

بردباری

صبر

«وَاصْبِرْ عَلَي مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ».⁽¹⁾

«براين كار از مردم نادان هر آزار كه می بينی صبر كن كه اين صبر و تحملدر راه تربيت و هدايت خلق نشانه ای از جزم ثابت، در امور لازم عالم است».

نتايج صبر

1 - همراهی خداوند

«وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّه مَعَ الصّابِرِينَ».⁽²⁾

«پايدار و صبور باشيد كه خدا با صابران است».

2 - دوستی خداوند

«وَ اللّه يُحِبُّ الصّابِرِينَ».⁽³⁾

«خداوند صابران را دوست می دارد».

3 - آرامش

« إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللّه ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمْ الْمَلاَئِكَةُ أَلاَّ تَخَافُوا وَلاَ تَحْزَنُوا»⁽¹⁾

«آنان كه گفتند محققا پروردگار ما خداست و براين ايمان پايدار ماندند، فرشتگان رحمت برآنها نازل شوند (و مژده دهند) ديگر ترسی و حزنی از گذشته خود نداريد».

4 - هدايت

«الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للّه وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ*

أُوْلَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُهْتَدُونَ».⁽²⁾

«آنان كه چون به حادثه سخت و ناگواری دچار شوند صبوری پيشه گرفته و گويند ما از خداييم و به سوی او رجوع خواهيم كرد آن گروهند مخصوص به درود و الطاف الهی و رحمت خاص خداوند و آن ها به حقيقت هدايت يافتگانند».5 - پاداش نكوتر

«وَ لَنَجْزِيَنَّ الَّذينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ».⁽³⁾

«و البته اجری كه به صابران بدهيم اجری است بسيار بهتر از عملی كه به جا آوردند».

6 - بهشت

«وَ جَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَ حَرِيرا».⁽⁴⁾

«پاداش آن صبر كامل بر (ايثار)شان باغ بهشت و لباس حرير بهشتی لطف فرمود».

آثار تقوا

نزول رحمت الهی

« وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَي آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنْ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ».⁽¹⁾

«و چنانچه مردم شهر و ديار همه ايمان آورده و پرهيزگار می شدند همانا درهای بركت آسمان و زمين را بر روی آنها می گشوديم».

گر بترسيدی از آن فقر آفرين

گنج هاشان كشف گشتی در زمين

آمرزش گناهان

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللّه يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئاتِهِ».⁽²⁾

«هر كس تقوا پيشه كند، خداوند بدی هايش را بزدايد».

بصيرت و آگاهی

« إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنْ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ».⁽³⁾«چون اهل تقوا را از شيطان وسوسه و خيالی بدل رسد هماندم خدا را بياد آرند و همان لحظه بصيرت و بينايی پيدا كنند».

كرامت

«إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللّه أَتْقاكُمْ».⁽⁴⁾

«گرامی ترين شما نزد خدا با تقواترين شماست».

قبولی اعمال

«إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّه مِنَ الْمُتَّقِينَ».⁽⁵⁾

«خداوند اعمال را از متقين می پذيرد».

گشايش در امور دنيا و آخرت

«وَ مَنْ يَتَّقِ اللّه يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لايَحْتَسِبُ».⁽¹⁾

«هر كس تقوا پيشه كند، خداوند در امور وی فرجی قرار دهد و او را از جايی كه فكر نكند روزی دهد».

بهشت

«إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ».⁽²⁾

«محققا اهل تقوا در باغ ها و كنار نهرها (بهشت) منزل گزينند، در منزلگاه صدق و حقيقت نزد خداوند عزت و سلطنت جاودانی متنعمند».

صبر

«وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُتَّقُونَ».⁽³⁾

«... در كارزار و سختی ها صبور و شكيبا باشد و به وقت رنج و تعب صبر پيشه كند، كسانی كه اين صفت را دارند آنها به حقيقت راستگويان عالم و اهل تقوا هستند».

دعای روز چهاردهم

«اللَّهُمَّ لاتُؤاخِذْنِي فِيهِ بِالْعَثَراتِ وَ أَقِلْنِي فِيهِ مِنَ الْخَطَايَا وَالْهَفَوَاتِ وَلاتَجْعَلْنِي فِيهِ غَرَضا لِلْبَلايَا وَ الْ آفَاتِ بِعِزَّتِكَ يَا عِزَّالْمُسْلِمِينَ».

«خدايا! امروز مرا به لغزش هايم مؤاخذه مكن و عذر اشتباهات و خطاهايم را بپذير و مرا هدف تير بلاها و آفت ها قرار مده، به عزتت، ای مايه عزت مسلمانان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - عدم مؤاخذه؛ 2 - پذيرش عذر خطاها؛ 3 - ايمنی از بلاها.

توبه

خدای توبه پذير

«وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ».⁽¹⁾

«و اوست خدايی كه توبه بندگانش را می پذيرد».

وجوب توبه

«وَ تُوبُوا إِلَي اللّه جَمِيعا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ».⁽²⁾

«ای اهل ايمان همه به درگاه خدا توبه كنيد باشد كه رستگار شويد».

آثار و بركات توبه

1 - مهرالهی

«إِنَّ اللّه يُحِبُّ التَّوّابِينَ».⁽³⁾

«همانا خداوند آنان را كه پيوسته به درگاهش توبه و انابه كننددوست دارد».

2 - زدودن گناهان

« إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحا فَأُوْلَئِكَ يُبَدِّلُ اللّه سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ».⁽⁴⁾

«مگر آن كسانی كه از گناه توبه كنند و با ايمان به خدا عمل صالح به جای آرند پس خدا گناهان آنها را بدل به ثواب گرداند».

زمان توبه

پيش از فرا رسيدن مرگ

« وَلَيْسَتْ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّي إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمْ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الاْنَ وَلاَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ».⁽¹⁾

«كسی كه به اعمال زشت تمام عمر اشتغال ورزد، تا آنگاه كه مشاهده مرگ كند در آن ساعت پشيمان شود گويد اكنون توبه كردم توبه اش پذيرفته نخواهد شد چنان كه هر كس به حال كفر بميرد توبه اش قبول نشود».

برترين توبه

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَي اللّه تَوْبَةً نَصُوحا».⁽²⁾

«ای مؤمنان به درگاه خدا توبه نصوح (با خلوص و دوام) كنيد».

دعای روز پانزدهم

«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي فِيهِ طَاعَةَ الْخَاشِعِينَ وَاشْرَحْ فِيهِ صَدْرِي بِإِنَابَةِ الْمُخْبِتِينَ بِأَمَانِكَ يَا أَمَانَ الْخَائِفِينَ».

«خدايا! امروز طاعت بندگان خاشع را نصيبم كن و سينه ام را به توبه فروتنان فراخ ساز، به حق امان بخشی خود، ای ايمنی دل های ترسان».

پيام ها و فرازهای دعا

1 - اطاعت خاشعان؛ 2 - شرح صدر.

خشوع (كرنش در برابر خداوند)

دعوت الهی

« أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللّه وَمَا نَزَلَ مِنْ الْحَقِّ».⁽³⁾

«آيا توبت آن نرسيده است كه گرويدگان (ظاهری) دل هاشان به ياد خدا خاشع گردد و به آن چه از حق نازل شد توجه كنند».

آثار و نتايج خشوع

تحمل و ظرفيت

«وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَي الْخَاشِعِينَ».⁽¹⁾

«از صبر (روزه) و نماز، كمک بجوييد و همانا گران است آن، جز بر خاشعان».

رستگاری

«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ».⁽²⁾

«همانا اهل ايمان به پيروزی و رستگاری رسيدند آنانی كه در نماز خاضع و خاشع هستند».

ظرفيت روحی

خواسته پيامبران

«رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي».⁽³⁾

«پروردگار سينه ام را ظرفيت ده».

سرچشمه شرح صدر

اراده الهی

«فَمَنْ يُرِدِ اللّه أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلاسْلامِ».⁽⁴⁾

«پس هركه را خدا بخواهد هدايت كند قلبش را به نور اسلام روشن و گشاده گرداند».

آمادگی روحی برای پذيرش كفر

دنيا دوستی

«وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنْ اللّه وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ * ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَي الاْخِرَةِ وَأَنَّ اللّه لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ».⁽¹⁾

«بلكه به اختيار و رضا و رغبت و هوای نفس دلش آكنده به ظلمت كفر گشت، برآنها خشم و غضب خدا خواهد بود. اين غضب و عذاب بر آنها بدين سبب است كه حيات فانی دنيا را بر حيات ابدی برگزيدند و خدا هرگز كافران را هدايت نخواهد كرد».

اثر شرح صدر

سبكباری و آسودگی روحی

«أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ * الَّذِي أَنقَضَ ظَهْرَكَ».⁽²⁾

«(ای رسول گرامی) آيا ما تو را شرح صدر عطا نكرديم؟ سنگينی هايی كه بر دوشت بود برنداشتيم؟ بارهايی كه بر پشت تو سنگينی می كرد؟».

جلوه هايی از سلوک معنوی در دعاهای ماه مبارک رمضان

سيد شهاب الدين حسينی

در عالم طبيعت ، موجودات در هر لحظه لباس هايی را از تن در می آورند و در همان دم به لباس های ديگر متلبس می شوند به قول شيخ شبستری :

جهان كل است و در هر طرفة العين ***عدم گردد و لايبقی زمانين

ديگر باره شود پيدا جهانی ***به هر لحظه زمين و آسمانی

در آن چيزی دو ساعت می نپايد ***در آن ساعت كه می ميرد بزايد

چنانچه طبيعت و موجودات دائما لباسی را در می آورند و لباس ديگری به تن می كنند در ماه رمضان نيز آدمی بايد لباس مادّيت را درآورده و لباس معنويت را بر تن كند و روزه ماه رمضان مظهر قلع و قمع نفسانيات دنيوی است و آفت های گوناگون مراتب خلقيت را می زدايد و زمينه ای است برای اين كه آدمی زشتی ها را دور كند و سپس سجايای اخلاقی و باورهای ايمانی و ارزش های عبادی را در خود بوجود آورده و اتصال به عالم غيب بيابد .

مولوی می گويد :

لب فرو بند از طعام و از شراب ***سوی خوان آسمانی كن شتاب

باش در روزه شكيبا و مصر ***دم به دم قوت خدا را منتظر

كان خدای خوب كار بردبار***هديه ها را ميدهد در انتظار

ای پدر الانتظار الانتظار***از برای خوان بالا مردوار

و اين حقيقتی غير قابل انكار است كه عبادات عموما و روزه ماه رمضان به ويژه به آدمیآن توان را می دهد كه با عالم غيب مرتبط گردد حتی كسی مانند مير چا الياده اسطوره شناس و پژوهش گر اديان هم يادآور شده است كه : مناسک و آيين ها آدمی را به لحظه آغازين آفرينش متّصل می كند و او را با زمان ازلی مرتبط می سازد «و البته ما هيچ نيازی نداريم كه ببينيم فلان دين شناس چه گفته است؟ ما از ذخيره عظيم قرآن و سنّت و ادعيه معصومين عليهم السلام بهره می گيريم و از اين روی نگارنده در اين گفتار درصدد است با توجّه به نكات فوق ، به فرازهايی از سخنان و ادعيه معصومين عليهم السلام پرداخته و نگاه آنان به ماه رمضان را بازگو نموده تا باب ورود به گلشن تخلّق به خلق معصومين عليهم السلام و تأدّب به ادب گوهرين آنان باشد و ما نيز در اين ماه بهره ببريم ان شاءاللّه .

نفحات قدسی ونسيم های الهی

گرچه همه ماه ها ماه خداست اما ماه مبارک رمضان خصوصيتی دارد كه ماه های ديگر ندارند و حكمتی رمزآميز در آن نهفته است.

حديث مشهوری است از رسول خدا كه می فرمايند:

«إنّ لربّكم في أيّام دهركم نفحات ألا فتعرّضوا لهاو لا تعرضوا عنها».

«برای پرودگار شما در ايام روزگارتان نسيم هايی است . همانا خود را در معرض آن نسيم ها قرار دهيد و از آنها روی گردان نشويد».

در اين حديث نكات و ظرايف مهمی است . يكی اين كه می فرمايد : «لربكم» كه كلمه ربّ آورده شد . اين نام ها و صفاتی كه در قرآن كريم و احاديث شريف ، وارد شده است ، همه براساس حساب و كتاب و حكمت است مثلاً در قرآن آنجا كه سخن از بخشش گناهان است با اسمائی مانند «غفار ، غفور ، رؤف و امثال اين هاست در جايی كه سخن از غضب الهی و انتقام از كفار با اسمائی مانند عظيم ، قهار ، منتقم و زمانی كه سخن از خلقت عالم و آيات مختلفه الهی

است با اسمايی مانند ، قدير حكيم ، خبير ، بصير ، عليم ، مقرون می شود . در اين حديث هم اسم رب آورده است و می فهماند كه :

«نسيم ها، نسيم های تربيتی است كه بسيار مهم و انسان ساز است».

نكته ديگر : عبارت «نفحات» است ، نفحه به معنای نسيم می باشد و مراد هم نسيم های مادی نيست ، هر عمل خيری كه از روی اخلاص شد ، و دارای نسيم معنوی ونور می باشد .

نكته ديگر : اين نسيم های معنوی دست يافتنی است و الاّ دعوت لغو و بيهوده خواهدبود⁽¹⁾، دراين جا هم فرمود : خداوند نسيم هايی دارد يعنی شما می توانيد به آنها برسيد . همه اعمال خير ، عبادات خالصانه ، صله ارحام ، همه دارای نسيم های الهی است . هركار خيری اگر خالصانه و برای خدا و . . . باشد ، در آن نور ونسيم الهی نهفته است .

بی ترديد ماه رمضان از ايامی است كه نسيم های رحمت الهی در آن می وزد و هر لحظه از اين ماه به ويژه شب ها و سحرهای آن فرصتی است مناسب كه اگر به خوبی از آن بهره نگيريم جز حسرت و ندامت نخواهيم داشت . پس سزاوار است مؤمنان قسمتی از آن را به قرائت قرآن ، دعا و مناجات بگذرانند . در كتاب های دعا بويژه صحيفه سجاديه برای روزها و شب های اين ماه ، دعاهايی با مضامين عالی از معصومين عليهم السلام رسيده است . كه قابل دقت و تأمل است و مهم اين است بدانيم در اين دعاها از خدا چه چيزی را طلب می كنيم و معصومين عليهم السلام بر چه چيزی تأكيد داشته اند.

1 - توفيق ادراک فضيلت ماه رمضان

يكی از چيزهايی كه در ادعيه معصومين عليهم السلام به چشم می خورد و آنان از خدا طلب می نمودند ، درک فضيلت ماه رمضان است . امام سجاد عليه السلام در دعای چهل و چهارم صحيفه سجاديه می فرمايد :

«اللّهم صلّ علی محمّد و آله و الهمنا معرفة فضله و اجلال حرمته و التحفظ ممّا حظرت فيه».

«خدايا بر محمّد و آل محمّد دورد فرست و شناخت فضيلت ماه مبارک رمضان را به ما الهام فرما ، تا آن كه حرمت آن را شناخته و جلالت آن را حفظ كنيم و خود را از آنچه در آن ماه منع فرموده ای ، حفظ نماييم».

همه ماه ها ماه خدا است اما چه خصوصيتی در ماه رمضان است كه حضرت رسول اكرم در فرازی از خطبه شعبانيه⁽¹⁾او نيز امام سجاد عليه السلام ⁽²⁾آن را به خدا نسبت می دهد .

برخی از شارحين صحيفه سجاديه گفته اند : فضيلت ماه رمضان بر ماه های ديگر همانند فضيلت بهار است بر فصول ديگر ، چنانچه در بهار درختان برگ و بار می دهند ، دانه ها می رويندو ميوه های آن دو چندان می شود ماه رمضان هم بهار دل هاست هرچه آدمی كار خير و اعمال نيک انجام می دهد ، اجر و پاداش آن دو چندان می شود بويژه كه در آن شب قدر است كه برتر از هزار ماه است چنانچه ايام باقر عليه السلام فرموده است كه :

«لكلّ شي ء ربيع و ربيع القران شهر رمضان».⁽³⁾

نيز در تفسير صافی در ذيل آيه :

«لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن اَلفِ شَهر».

هست كه در محضر رسول خدا صلی الله عليه و آله و سلم صحبتی از امم گذشته شد و از فردی از بنی اسرائيل سخن به ميان آمد كه هزار ماه در راه خدا شمشير زده و جنگيد ، اين سخن باعث اعجاب حضرت شد و به خدای متعال گفت! خدايا در مقابل عمر طولانی كه به امم گذشته دادی به امت من چه دادی ؟ جواب داده شد : در عوض سوره قدر را بر تو نازل كرديم كه امت تو بهره ببرند شبی كه بر تو از هزار ماه است آری عمر امت پيامبر خاتم صلی الله عليه و آله از امت های گذشته كوتاه تر است فرمود شب قدر را دادم كه كسی درک كند به بيش از هزار ماه رسيده است⁽⁴⁾يعنی می توانند ره صد ساله را يک شبه طی نمايند .

نيز سيد بن طاووس در كتاب اقبال الاعمال حديثی را از اميرالمؤمنين نقل می كند كه حضرت فرمود :

«لاتقولوا رمضان فإنّكم لا تدرون ما رمضان فمن قاله فليتصدّق و ليصم كفّارةً لقوله ولكن قولوا كما قال اللّه شهر رمضان».⁽¹⁾

«نگوييد رمضان آمد رمضان رفت و كسی كه چنين بگويد بايد روزه بگيرد و كفاره و صدقه بدهد . البته فقهای عظام فتوای بر وجوب ندادند».

ولی اين نيست مگر بخاطر حرمت اين ماه كه حتی در مقام تلفظ هم بايد مراعات حرمت و فضيلت آن را نمود . و بايد توجّه داشت كه : در باطن عالم تحولی پديد می آيد چون ماه رمضان ظاهری دارد و باطنی و تحول در باطن عالم را معصوم بيان كرد و از اميرالمؤمنين از رسول اللّه كه فرمود :

«ان الجنة لتزين من الحول الی الحول لدخول شهر رمضان».بهشت را آماده می كنند برای ورود ماه رمضان وقتی اول شب می رسد نسيمی از زير عرش می وزد «يقال له المثيره» وآن نسيم به حلقه های چوبه بهشت بر خورد می كند و در اثر برخورد طنينی می رسد كه هيچ شنونده ای آن را نشنيده و حوريان بهشتی در غرفه های بهشتی می ايستند و می گويند : آيا كسی هست ما را به تزويج بهشتيان در آورد؟⁽²⁾

همه اين تعابير حكايت از تحوّلات در باطن عالم دارد كه قابل توجّه است كه ماه رمضان پديده ای در همين دنيا نيست؟

از رضوان می پرسند چه شبی است؟ او می گويد : اول رمضان است:

«قد فتحت ابواب الجنان للصائمين من امّة محمّد صلی الله عليه و آله و يقول له عزوجل افتح ابواب الجنان».

و به مالک خازن جهنم است می گويد :

«اغلق ابواب الجحيم علی الصائمين يقول اللّه تعالی فی كلّ ليلة هل من سائل فاعطيه سئوله؟ هل من تائب فاتوب عليه؟ وهل من مستغفر فاغفر له؟».⁽³⁾

پس ماه رمضان يک باطنی دارد و مهم راه يافتن به باطن ماه مبارک رمضان است لذا امام سجاد عليه السلام فرمود :

«الحمدللّه الذی جعل من تلك السبل شهره شهر رمضان ، شهر الصيام ، و شهر الاسلام ، و شهر الطهور ، و شهر التمحيص و شهر القيام الذی انزل فيه القرآن ، هدی للناس و وبينات من الهدی والفرقان».⁽¹⁾

اولاً : ماه رمضان از راه های احسان و نيكوكاری است چون ماه خداست چنانچه در حديث قدسی فرمود «الصوم لی و انا اجزی به»⁽²⁾هر يك⁽³⁾از اين دو يعنی تعبير ماه خدا و مفهوم حديث قدسی يكديگر را تفسير می كنند زيرا اگر روزه ماه مبارک از آن خدا بوده و خود او جزای روزه است ، از آن رو است كه ماه صيام ، شهراللّه است و اگر ماه مبارک را شهراللّهناميده اند ، بدان جهت است كه روزه در اين ماه از آن خدا است و خداوند متعال ، خود پاداش آن می باشد . و ماه اسلام و تسليم است ، ماه پاگيزگی و ماه آمادگی برای انجام دستورات الهی و ماه آزمايش (امتحان سنگين برای انسان ها) و ماه نزول قرآن كريم است و همه اين ويژه گی ها حاكی از عظمت اين ماه است و لذا معصومين عليهم السلام با توجّه به عظمت آن درخواست توفيق ، درک فضيلت آن را می نمودند .

بی جهت نيست كه در بحارالانوار از مجالس شيخ طوسی از هشام بن الحكم از امام صادق عليه السلام نقل كرد حضرت فرمود :

«من لم يغفر له فی شهر رمضان ما يغفرله الی قابل الا ان يشهد عرفه».⁽⁴⁾

كسی كه گناهان او در ماه رمضان آمرزيده نشود ، ديگر آمرزيده نمی شود تا سال آينده مگر آنكه در روز عرفه در صحرای عرفات حاضر شود . پس بكوشيم فضيلت و عظمت اين ماه را درک كنيم.

2 - توفيق بندگی و انس با خدا

يكی از دعاهای كه از حضرات معصومين عليهم السلام رسيده است ، توفيق بندگی خدا در اين ماه است مثلاً در اعمال روزهای ماه رمضان كه هم سيد بن طاووس و هم شيخ در مصباح المتهجد نقل كرده است اين است:

«و وفقني فيه لطاعتك و طاعة رسولك و اوليائك و فرّغني فيه لعبادتك و دعائك و تلاوت كتابك».⁽¹⁾

خدايا به ما توفيق اطاعت خودت و رسولت و اوليائت را بده و توفيق بندگی و عبادت و دعا و تلاوت قرآنت را نصيب گردان .

آری بندگی و عبوديت هدف آفرنيش انسان است چنانچه در آيات و روايات فراوان آمده است حضرت سجاد نيز در دعای بيستم صحيفه سجّاديه می فرمايد : «و عبّدني لك» خدايا ، مرا توفيق عبادت كرامت كن⁽²⁾و نيز در فراز ديگری از صحيفه سجاديه دعای چهلو چهارم می فرمايد :

«اللهم اشحنه بعبادتنا ايّاك و زّين اوقاته بطاعتنا لك».

ايام ماه مبارك رمضان را با عبادت ما آكنده ساز و اوقات آن را با اطاعت ما بيارای در فراز ديگری از دعای ابوحمزه ثمالی هم كه از امام سجاد نقل كرده است حضرت سجاد از خدا چنين طلب می كند :

«اللهم . . . واستعملني بطاعتك».⁽³⁾

خدايا پيوسته عمرم را به طاعت خود بدار . امّا سخن اين جاست كه بندگی كه غايت قصوای آفرنيش است ، شرايط و آيينی دارد ، راه های بندگی و شرايط آن در لسان معصومين عليهم السلام كدامند؟

الف) شرايط ايجابی بندگی

1 - دعا يگانه راه ارتباط بندگان با مبدأ است و تنها وسيله ای كه خداوند برای ارتباط با خود مقدر فرموده است و مجموعه ادعيه مأثوره از معصومين عليهم السلام رابطه ای بين خلق و خالق برقرار می كند كه اگر اين ارتباط نباشد ، خدای منّان عنايت خاصه خود را قطع می كند اين آيات شريفه گويای اين نكته است كه :

«قُل ما يَعبَؤُا بِكُم رَبّي لَولا دُعاؤُكُم».⁽¹⁾

ای رسول ما ، به امت بگو كه، اگر دعای های شما نبود ، خدا به شما توجّه نمی كرد . در جايی ديگر اعراض از دعا را نوعی استكبار می داند:

«وقالَ رَبُّكُمُ اُدعوني اَستَجِب لَكُم اِنَّ الَّذينَ يَستَكبِرونَ عَن عِبادَتي سَيَدخُلونَ جَهَنَّمَ داخِرين».⁽²⁾

و خدای شما فرمود كه مرا با خلوص دل بخوانيد تا دعای شما را مستجاب كنم و آنان كه از دعا و عبادت من اعراض و سركشی كنند ، زود به ذلّت و خواری در دوزخ وارد شوند :«و يهدي اليه من ينيب».

و خداوند هركه را كه به تضرع و دعا به بارگاه او باز آيد ، هدايت می نمايد . مجموع آيات شريفه بيان گر 2 نكته است : يكی حلول عذاب و وعيدهای سخت در ترک دعا و ديگری هدايت ورشد و عنايت فوق العاده در اثر مبادرت به آن⁽³⁾از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه:

«إن عنداللّه منزلة لا تنال إلاّ بمسألة».⁽⁴⁾

نزد خداوند مقامی است كه فقط به واسطه دعا می توان به آن رسيد .

به قول مولوی :

تا نگريد طفل كی نوشد لبن ***تا نخندد ابر كی رويد چمن

تا ننالد طفلک حلوا فروش ***بحر بخشايش نمی آيد به جوش

آری از اين روايت و امثال آن به خوبی استفاده می شود كه نبايد گفت ، خدااز دل آدمی خبر دارد و می داند به چه محتاجم و لازم نيست كه ما به در گاهش دعا و خواهش كنيم ! مگر ائمه اطهار متوجّه اين معنا نبودند؟ پس چرا اين همه دعا و ناله در دعای كميل و دعاهای امام سجاد عليه السلام در صحيفه سجاديه و . . . وارد شده است؟ پس بايد به درگاه الهی دست نياز بلند كرد . دعا پيوند خلق و خالق است ، از قطره دريا می سازد و از هيچ ، همه!

قطره درياست اگر با درياست *** ورنه آن قطره و دريا درياست

بايد توجّه داشت خواندن دعاها سازندگی در جان آدمی دارد ، انسانی كه به دعا عادت دارد هرگز نمی برد . در زمان ما در غرب ، چيزی را جايگزين كردند ، كه مردم مشكلات شان را توی كليسا ، رفع می كنند.

تاريكخانه ای هست ، كشيش می آيد پشت پنجره ای و آدم ها عيب های خودشان را می گويند ، كشيش هم پولی برای كليسا می گيرد و او را می بخشد ، ممكن است اين طرف خالی بشود و برآن طرف كه می شنود تأثير بد دارد روانشناس ها بويژه روان كاوها می گويند : ما كه دردها را می شنويم حالت واگير هست و روانكاوی می كنيم خودمان مبتلا می شويم ، اما دين می گويد درد و مشكلت را به خدا بگو ، چون در مقابل خدا قرار می گيری كی مبتلامی شود؟ البته خود دعا شرايطی دارد كه اگر رعايت شد حتما استجابت خواهد بود ووعده الهی «استجب لكم» همراه آن است .

آية اللّه شهيد قدوسی رحمه الله از حضرت علاّمه طباطبايی پرسيدند : آقا مگر خدا نفرمود «ادعونی استجب لكم» چرا می خوانيم اجابت نمی كند؟ علاّمه فرمود : می خوانی واجابت نمی كند!؟ امام صادق عليه السلام فرمود :

«احفظ آداب الدّعاء وانظر من تدعو وكيف تدعو ولما ذا تدعو».⁽¹⁾

«ببين چه كسی را می خوانی و چگونه می خوانی آداب حضور را مراعات كن».

2 - انس با قرآن

از جمله درخواست های ما در دعاهای ماه رمضان ، توفيق قرائت قرآن است چه موهبتی بالاتر از اينكه «كلام خدا» در اختيار توست؟

وقتی به تلاوت مشغولی ، چنان تصور كن كه جبرئيل امين ، از سوی خدا اين كلمات را هم اينک بر تو نازل می كند و تو شنونده سروش آسمانی و وحی خدايی هستی . البته نه فقط تلاوت و قرائت قرآن ، بلكه بكوش تا «الفاظ ، حجاب» معانی نشود و «كيفيت ، فدای كميت» نگردد . قرآن ، گنجينه معارف خدايی است و «قرائت» كليد گشايش اين گنج است ، مگر می شود كسی گنجينه ای را بگشايد ولی ننگرد كه در آن چيست و به چه كاری می آيد؟

پيامبر اكرم صلی الله عليه و آله در خطبه شعبانيه می فرمايد :

«فاسئلواللّه ربّكم . . . ان يوفقكم لصيامه و تلاوة كتابه».

از خداوند توفيق تلاوت قرآن را بخواهيد . در روايتی امام صادق عليه السلام فرمودند :

«عليكم بتلاوة القرآن فان درجات الجنّة علي عدد آيات القرآن فاذا كان يوم القيامة يقال لقاري القرآن اقرأ وارق فكلما قرأ آية يرقي درجة».⁽¹⁾

«بر شما باد به تلاوت قرآن ، كه درجات بهشت به تعداد آيات قرآن است ، هنگامی كه روز قيامت می شود ، به قاری قرآن گفته شود ، قرآن بخوان و درجهدرجه بالا برو ، پس هرچه از آيات قرآن می خواند ، يک درجه بالاتر می رود».

نيز امام صادق عليه السلام چنين فرمود :

«إنّ الشّهور عنداللّه اثنا عشر شهرا في كتاب اللّه ، في كتاب اللّه يوم خلق السّماوات والارض فغرة الشهور شهر اللّه عزوجل و هو شهر رمضان و قلب شهر رمضان ليلة القدر و نزّل القرآن في أوّل ليلة من شهر رمضان فاستقبل الشّهر بالقرآن».⁽²⁾

ماه نزد خدا، دوازده ماه است روزی كه پروردگار آسمان ها و زمين را خلق فرمود

پس ابتدای ماه ها ، ماه خداوند است و آن ماه رمضان است و قلب آن شب قدر است و قرآن در اولين شب ماه رمضان نازل شده است، پس با قرآن به استقبال ماه برويد .

سرّ تأكيد ائمه عليهم السلام بر قرائت قرآن بخاطر عظمت قرآن است . امام صادق عليه السلام فرمود:

«لقد تجلي اللّه سبحانه في كلامه لعباده ولكن لايشعرون».⁽¹⁾

«همانا پرودگار متعال برای بندگانش در كلامش تجلی نموده ولی آنان نمی فهمند».

خدا را با چشم سر نمی توان ديد ، همين قرآن را نگاه كن ببين چه خبر است خداوند خودش را در قرآن نشان داده است ولی ما سطحی می گذريم .

در دعای روز دوّم ماه رمضان می خوانيم :

«اللهم . . . و وفّقني فيه لقرائة آياتك».

«به قرائت و تلاوت قرآن توفيقم ده».

و نيز روايت شده است كه رسول اكرم صلی الله عليه و آله چون هلال ماه رمضان را می ديد می فرمود :

«اللّهم اهّله علينا بالامن و الايمان اللّه . . . و تلاوة كتابه».⁽²⁾

روايت دارد : در دادگاه قيامت ، شاكيانی هم هستند از انسان شكايت دارند از جمله :

1 - رسول اللّه صلی الله عليه و آله است كه قرآن می گويد در قيامت، پيامبر نزد خدای شكايت می كندمی گويد : يارب ان قومی اتخذوا هذا القرآن مهجورا .

2 - يكی از شكايت كنندگان قرآن است .

بيائيد كاری كنيم كه رسول خد و قرآن شاكی ما نباشند.

3 - نمازهای پنجگانه

خضوع در برابر عظمت در سرشت و فطرت انسان نهفته است و لذت روحی و آرامش روانی در سايه نماز است. امّا سر را پيش كسی بايد خم كرد كه عظمت راستين و قدرت بيكران داشته باشد.

امام سجاد عليه السلام در دعای چهل و چهارم صحيفه سجاديه می فرمايد :

«اللهم صل علی محمد و آل محمد [وقفنا] فيه علي مواقيت الصلوات الخمس بحدودها التي حددت و فروضها التي فرضت و وظائفها التي وظفت و أوقاتها التي وقت».

«خدايا بر محمّد و آل محمّد درود بفرست و ما را به نمازهای پنج گانه با رعايت احكام ، حدود و واجباتی كه برای آنها معين فرموده و لازم دانسته ای و وظايفی كه مقرّر فرموده ای و اوقاتی كه برای آنها مشخّص ساخته ای ، موفق بدار».

بالاترين عبادت در اسلام نماز است و هيچ عبادتی به اندازه نماز ، موجب تقرّب به ذات اقدس الهی نيست ، ترک عمدی آن ، موجب كفر است و اولين چيزی كه روز قيامت ، انسان بايد حسابرسی آن را پس دهد نماز است تمام اين مطالب ، مضمون رواياتی است كه مرحوم صاحب جواهر در اول كتاب «صلاة» به آن اشاره فرمود است ،⁽¹⁾همه اين ها موجب شد تا امام سجاد عليه السلام در اين فراز توصيه اكيد در انجام آن در ماه مبارک رمضان با تمام شرايط آن نمايد .

نيز در نهج البلاغه می فرمايد :

«تعاهدوا أمر الصّلواة و حافظوا عليها واستكثروا منها و تقرّبوا بها فإنّها كانت علي المؤمنين كتابا موقوتا ألا تسمعون إلي جواب أهل النّار حين سئلوا ما سلككم في سقر قالوا لم نك من المصلّين و إنّها لتحط الذّنوب حطالورق وتطلقها إطلاق الرّبق و شبّهها رسول اللّه صلی الله عليه و آله بالحمّة تكون علي باب الرّجل فهو يغتسل منها في اليوم واللّيلة خمس مرّات فما عسي أن يبقي عليه من الدّرن وقد عرف حقّها رجال من المؤمنين الّذين لا تشغلهم عنها زينة متاع ولا قرّة عين من ولد ولا مال».⁽²⁾

و چقدر اين روايت كه جابر بن عبداللّه انصاری از پيامبر صلی الله عليه و آله نقل می كند زيباست

كه رسول صلی الله عليه و آله فرمود :

«إنّما مثل هذه الصّلوات الخمس مثل نهر جار بين يدي باب أحدكم يغتسل منه في اليوم خمس اغتسالات ، فكما ينقي بدنه من الدّرن بتواتر الغسل ، فكذا ينقي من الذّنوب مع مداومتة للصّلاة فلا يبقي من ذنوبه شي ء».⁽¹⁾

«نمازهای پنج گانه همانند نهری جاری است كه شما در آن پنج بار خود را شستشو می دهيد ، همان گونه كه بدن به واسطه شستن از آلودگی ، پاک می شود با مداومت به نماز هم خودرا از گناهان تطهير می كنيد».

در شرح حال ابن سينا در تاريخ ابن خلكان آمده است :

«و كان اذا اشكلت عليه مسألة توضأ وقصد المسجد الجامع و صلّي و دعا اللّه عزّوجل ان يسئلها عليه و يفتح مغلقها له».

يعنی چون بر بوعلی سينا مسئله مشكلی پيش می آمد ، برمی خاست و وضو می ساخت و قصد مسجد جامع می كرد و نماز می گزارد و خدا را می خواند كه آن مسئله مشكل بر وی آسان كند و آن بسته و پوشيده را به رويش بگشايد.⁽²⁾

آری نماز انسان را به ملكوت عالم می كشاند بويژه نماز در اول وقت كه بسياری از اهل معرفت بر آن تأكيد داشته اند . مثلاً بزرگی چون حاج شيخ حسن علی اصفهانی در مرقومه ای فرمودند : . . . عرض می كنم كه روح طريقة حقير ، توجّه به نماز و معانی ونكات آن ، درجه به درجه است . . . به همان نحو كه مولانا الصادق در كلمه «ايّاك نعبد» «كرّرها حتی غشیعليه» يعنی آن قدر تكرار فرمودند كه حال بيهوشی به آن حضرت دست داده است .

اصل و مبنای حقير همين دو است :

اوّل: حليت غذا.

دوّم: حضور قلب در نماز و اهتمام به نماز اوّل وقت.⁽³⁾

نيز از امام باقر عليه السلام نقل شده است كه فرمود : اوّل چيزی كه از بنده حساب می شود نماز است ، پس اگر نماز قبول شد غير آن قبول می شود و اگر نماز در اوّل وقت خوانده شود بالا می رود و به طرف صاحبش برمی گردد در حالی كه سفيد و روشن است و می گويد : مرا حفظ كردی ، خدا تو را حفظ كند اما اگر در غير وقتش خوانده شود به طرف صاحبش بر می گردد در حالی كه سياه و تاريک است می گويد : مرا ضايع كردی خدا تورا ضايع كند .⁽¹⁾نيز در روايت ديگری از همان حضرت فرمودند :

«قال أيّما مؤمن حافظ علي الصّلوات المفروضة فصلّاها لوقتها فليس هذا من الغافلين».⁽²⁾

«هر مؤمنی نمازهای واجب را با مراتب كامل در وقت خاص آن ادا كند جزو غافلان نيست».

برخی بزرگان مثلاً آيه اللّه بهجت در پاسخ نامه ای پيرامون راه خودسازی چنين فرمودند ، من كلام علی :

«اعلم انّ كل شيء من عملك تبع لصلاتك ، افضل اصلاح الصلاة ادائها في اوائل اوقاته واعلي اصلاحها الاقبال بالكلّ فيها علي اللّه تعالی».

از سخنان امام علی : بدان همه كارهای تو تابع نمازت می باشد ؛ بالاترين اصلاح نماز آن است كه نماز را در اول وقتش بجای آوری و والاترين راه اصلاح نماز آن است كه در نماز با تمام وجود به خداوند روی آوری و بدان كه ادای نماز در اول وقت به توجّه تمام به خداوند منجر خواهد شد ، بر آن كس كه بخواهد بدهد .⁽³⁾

4 - توبه و استغفار و طلب آمرزش

يكی از خصوصيات ماه رمضان اين است كه اين ماه ، ماه توبه و استغفار و طلب غفران است ،

بايد دانست دل نيز كور می شود ، هم چون ديده . دل نيز كدر و غبار آلود مثل آيينه غبار گرفته می شود گاهی دل ، بيمار می شود ، و حتی لذيذترين معارف وحی و نكته های عبرت و هدايت هم در كام جان مزه نمی كند .

همانطوری كه خانه را از غبار و آلودهگی پاک می كنی و مرتّب می سازی تا پذيرای مهمان عزيزی باشی ، خانه دل را هم بايد از گناه گردگيری كنی . چند مشت «آب توبه» صورت جان را جلا می دهد و ديده دل را شفاف می سازد می دانيم گناه دل را سياه می كند و آينده و آخرت را ، تباه ، وقتی راه توبه باز است و می توان بر پرونده گناه ، خطّی از پوزش خواهی و استغفار كشيد ، چرا راضی شويم آن پرونده سياه قطورتر شود و كار اصلاح ، دشوارتر؟! چند گويی كه به پيری رسم و توبه كنم؟ و تاكی امروز و فردا؟ بيائيد نگذاريم موريانه گناه بنای دينداری مارا از دورن بپوساند و بفرسايد .

دعايی امام سجاد عليه السلام دارند بنام دعای توبه ، كه يكی از درخشان ترين دعاهای صحيفه مكرّمه سجاديه است . حضرت انواع گناهان ظاهری و باطنی را بيان نموده و حالات بايسته و شايسته يک توبه كننده راستين را به تصوير كشيده و شرايط توبه واقعی را ترسيم نموده است و نكته ها ولطايف نابی را بيان نمودند.⁽¹⁾

«اللّهمّ فكما أمرت بالتّوبة ، و ضمنت القبول ، وحثثت علی الدّعاء ، و وعدت الإجابة ، فصلّ علی محمّد وآله ، واقبل توبتی ، ولا ترجعنی مرجع الخيبة من رحمتك ، إنّك أنت التّوّاب علی المذنبين ، والرّحيم للخاطئين المنيبين».⁽²⁾

در فرازی از دعا ، امام زين العابدين تقاضای پذيرش توبه از درگاه خدا و بازگشت به فطرت الهی و ترک گناه و طغيان را تعليم می كند ، تا بندگان راه های وصول به درگاه حق را از مسيرهای آن يافته و به موقع از هر يک بهره مند شود .

و چه خوبست كه قدر اين روزها و شب ها را بداينم و با خدا آشتی كنيم و از گناهان گذشته

خود باز گرديم .

در دعای ابو حمزه كه از زبان امام سجاد عليه السلام است ومرحوم محدث قمی رحمه الله آورده است كه اين دعا را حضرت هنگام سحر ماه رمضان می خواند در فرازی چنين طلب می كند:

«اللّهم تب علي حتي لا أعصيك وألهمني الخير والعمل به وخشيتك بالليل والنهار ما أبقيتني يا رب العالمين».⁽¹⁾

آری توبه ، و بازگشت و استغفار و غفران گام اول در مسير بندگی خداست ما به سوی تو بازگشتيم و اين بازگشت اول ماست و منتظر بازگشت تو هستيم ما می گوئيم كه «تبنا اليك» و تو می گوئی «فتاب عليهم» توبه ما آمدن است و توبه تو رحمت مستمر است .

امام سجاد باز در فراز ديگری از دعای ابوحمزه می فرمايد :

«وانقلني الي درجة التوبة اليك».

«مرا به مرتبه توبه به درگاهت انتقال ده».

معلوم می شود كه توبه و استغفار و درخواست غفران خود مرتبه ای است .

نيز در پايان دعا حضرت سجاد عليه السلام می فرمايد :

«اللهم إنك أنزلت في كتابك أن نعفو عمن ظلمنا وقد ظلمنا أنفسنا فاعف عنا فإنك أولي بذلك منا».

«در قرآنت فرموده ای كه ما از آنكه به ما ستم كرده بگذريم ، از ما نيز بگذر و ما را مشمول عفوت قرار بده».

يا در دعای روز پنجم ماه رمضان می گوئيم :

«اللّهمّ اجعلني فيه من المستغفرين».

«مرا از استغفار كنندگان قرار بده».

نيز در حديثی امام صادق عليه السلام فرمودند :

«خير الدعا الاستغفار».⁽²⁾

«استغفار بهترين دعاهاست».

آنچه از سيره معصومين عليهم السلام بدست می آيد نيز اين است كه به مسأله استغفار و توبهو طلب غفران اهمّيت می دادند .

پيامبر صلی الله عليه و آله در حديثی فرمود :

«توبوا الي اللّه فاني اتوب في اليوم مائة مرّة».⁽¹⁾

استغفار در واقع بيان حقيقت توبه است كه بر زبان آدمی جاری می شود در دعاهای روزانه ماه رمضان هم بعد از درخواست حج خانه خدا می گوئيم:

«و اغفرلي تلك الذنوب العظام».

«گناهان بزرگ مرا مورد آمرزش قرار بده».

يا در شب های احياء در دعايی كه برای قرآن بر سر گرفتن است می گوئيم:

«ان تجعلنی من عتقائك من النار».

«همه حاكی از اين درخواست است».

5 - ذكر و ياد خدا

يكی از اموری كه در ماه رمضان و بطور كلی در دعاهای معصومين عليهم السلام درخواست می شود توفيق ذكر خداست.

امام سجاد عليه السلام در دعای ابوحمزه ثمالی در فرازی از خدا چنين طلب می كند:

«اللّهم اشغلنا بذكرك».

«خدايا مرا به ياد خودت مشغول دار».

و نيز در دعای چهل چهارم صحيفه سجاديه می فرمايد :

«و أعنّا في نهاره علي صيامه، و في ليله علي الصلاة والتضرّع اليك والخشوع لك والذلّة بين يديك حتّي لايشهد نهاره علينا بغفلة ولاليله

بتفريط».

«خدايا، ايام ماه مبارک رمضان ما را در روزهای آن بر روزه داری و در شب ها بر گزاردن نماز و زاری و اظهار فروتنی و خاكساری به درگاهت ياری ده به گونه ای كه روزهای آن بر غفلت و شب های آن بر كوتاهی ما در عمل عليه ما گواهی ندهد».باری، حضرت رسول صلی الله عليه و آله هم در حديثی فرمودند :

«ما اجلس قوم مجلساً يذكرون اللّه عزوجلّ الاّ حفت بهم الملائكة و غشيتهم الرحمة و ذكرهم اللّه تعالي فيمن عنده».⁽¹⁾

هيچ گروهی در مجلسی كه ذكر خداست نمی نشيند مگر آنكه فرشتگان آنان را احاطه كنند و رحمت الهی آنها را فرا گيرد و خدای آنان را نزد مقرّبانش ياد كند و نيز داود پيامبر به خدا عرض می كند :

«الهي اذا رأيتني اجاوز مجالس الذاكرين الي مجالس الغافلين فاكسر رجلي دونهم فانها نعمة تنعم بها علی».⁽²⁾

«هرگاه ديدی از مجلس اهل ذكر به مجلس اهل غفلت می روم پايم را بشكن كه اين پای شكستن نعمتی است كه بر من ارزانی می داری».

سؤال : ذكر خدا يعنی چه؟

جواب : بدون شک ذكر خدا شامل هر ذكری است كه خدا را به ياد آورد ولی در بعضی روايات به مصاديقی برای ذكر اشاره شده است كه به عنوان مصداق كامل است و دليل برای انحصار نيست مثلاً در برخی از احاديث به تسبيح حضرت زهرا عليهاالسلام تفسير شده است⁽³⁾و در برخی به اسماء و صفات حسنی الهی و تسبيح و تنزيه او⁽⁴⁾، همه از باب بيان مصداق است.

بهترين اذكار البته دعاهای وارده در شب های و روزهای ماه مبارک رمضان است

و بزرگان به آنها اهميت می دادند در حالات حضرت علامه طباطبايی نقل شده است⁽¹⁾كه شب های ماه مبارک رمضان را تا صبح بيدار بودند و مطالعه نموده و به قرائت قرآن و دعا و نماز و اذكار مشغول بوده اند .

البته در بين اهل معرفت بر ذكر يونسيه تأكيد فراوان شده است و بر سجده های طولانی . عارف كامل ، حاج ميرزا جواد آقا ملكی تبريزی در نامه و دستورالعملی می فرمايند : در اصلاح نفس و جلب معارف مؤثرتر از اين نديدم كه در هر شبانه روز يک بار به سجده طولانی مداومتشده و درآن اين آيه خوانده شود:

«لا اله الاّ انت سبحانك اني كنت من الظالمين».⁽²⁾

6 - رزق حلال

يكی از فرازهايی كه در ادعيه معصومين عليهم السلام بويژه دعاهای ماه رمضان وجود دارد درخواست روزی و رزق حلال است ، در روانشناسی جديد می گويند :

عوامل تربيت انسان چند چيز است: 1 - وراثت؛ 2 - محيط؛ 3 - تغذيه.

آن وقت در بحث تغذيه بايد توجّه داشت همانطوری كه غذاها تأثير دارد ، غذای حلال و حرام و نامشروع بر سيستم بدن و جسم آدمی مؤثر است ، در دين می گويد : نه تنها تغذيه بر جسم تأثير دارد بر روان آدمی نيز مؤثر است . مخصوصا در روايات معصومين عليهم السلام از لقمه حرام نكوهش شده است.

از اين روی در دعای سحر ماه رمضان يكی از فرازها اين است:

«اسئلك يارب بقوتك عن ذلك و قدرتك عليه وغناك عنه و حاجتي اليه ترزقني في عامي هذا و شهري هذا و يومي هذا و ساعتي هذه رزقاً تغنيني به عن تكلف ما في ايدي الناس من رزقك الحلال الطيب».⁽³⁾

دو باره در فراز پايانی همان دعا كه درخواست ها و طلب شروع می شود می گوئيم :

«وارزقنی من فضلك الواسع رزقاً حلالاً طيبا».

نيز امام سجاد عليه السلام در فرازی از دعای ابوحمزه ثمالی چنين می فرمايد :

«وارزقني من فضلك رزقا حلالاً طيبا».

در حديث نورانی معراج هم در فرازی كه خداوند رسولش را بنام يا احمد خطاب می كند آنجا فرمود :

«يا احمد ان العبادة عشرة اجزاء ، تسعة منها في طلب الحلال فان طيبت مطعمك و مشربك فانت في حفظي وكنفي قال يارب وما اول العبادة؟ قال : اول العبادة الصمت والصوم».برای عبادت و بندگی خدا بايد روزی انسان حلال باشد ، اگر روزی كه قوام زندگی به آن است ، از راه حرام و معصيت خدا تأمين گردد ، چگونه انسان می تواند به خدا تقرّب جويد نُه جزء عبادت در طلب روزی حلال است .

7 - انفاق و صدقه

حضرت سجاد عليه السلام در فرازی از صحيفه سجاديه⁽¹⁾فرمودند :

«وفّقنا فيه . . . أنْ نخلّص أمْوالنا من التّبعات ، وأنْ نطهّرها بإخْراج الزّكوات».

«به ما توفيق عنايت فرما تا حقوق اموال خود را پرداخته و با پرداخت زكات ، پاكيزه اش سازيم ، تطهير اموال با خارج ساختن زكات».

خمس و انواع صدقه به جهت مصالح اجتماعی و اعطای حقوق مستمندان مورد سفارش حضرت سجاد عليه السلام است از پيامبر نقل شده است كه فرمود : ملعون ملعون مال لايزكّی⁽²⁾مالی كه زكات آن اخراج نشود ، از رحمت خدا دور است . نيز امام صادق عليه السلام فرمود :

«ما منْ عبْد يمْنع درْهما في حقّه إلاّ أنْفق اثْنيْن في غيْر حقّه».

هيچ كس از يک درهم كه می بايست از مال جدا كند امساک نمی كند جز آن كه دو درهم

را در غير حق می پردازد . در آيات نيز گيرنده صدقه را خدا می داند .

8 - نيل به سپيده باوران و ملكوت وآسمان

در فرازهای از دعای ماه رمضان از جمله اموری كه می طلبيم اين است كه :

«الحقني باوليائك الصالحين».⁽¹⁾

نيز در دعای افتتاح كه سيد بن طاووس آن را از كتاب دعای محمد بن عثمان بن سعيد عمری نقل كرد و او از نوّاب خاص حضرت بقيه اللّه عليه السلام است به خواندن اين دعا مداومت داشته است و می توان گفت از ناحيه معصومين عليهم السلام يا حضرت ولی عصر روحی فداه رسيده است .

می گوئيم :«اللّهم برحمتك فی الصالحين فأدخلنا وفی علّيين فارفعنا».⁽²⁾

ما را از صالحان و در زمره آنان قرار ده و در ملكوت رفعت بخش .

حضرت امام سجاد عليه السلام در فراز دهم دعای چهل و چهارم صحيفه سجاديه می آورد : «واجعنا من عبادك الصالحون الذين يرثون الفردوس هم فيها خالدون . . .».

خدايا ما را از صالحان كه وارث بهشت برين هستند و جاودانه در آن خواهند بود و نيز از كسانی كه اعمال پسنديده را به جای می آورند ، ولی هنوز دل های آنان از خشيت جلال الهی لرزان است و نيز كسانی كه هميشه به سوی نيكی ها می شتابند و پيشی می گيرند ، قرار ده. بندگان صالح خدا اولاً وارث بهشتند كه بهشت در اثر تلاش در اعمال پاک به آنان واگذار شده است . ثانيا در عين عمل به دستورات الهی ، دل شان قرين خشيت است چون عمل خود را لايق آن محضر نمی دانند. ثالثا با سرعت و تلاش به سوی نيكی ها می روند . با شوق و عشق می روند نه با كسالت و بيحالی .

و در فرازی می فرمايد :

«واجعلنا في نظم من استحق الرفيق الأعلي برحمتك».

«ما را در رديف كسانی قرار ده كه در عالی ترين مقام ها در محضر تو قرار

گرفته اند».

بلبل به باغ و جغد به ويرانه تاخته است ***هركس به قدر همت خود خانه ساخته است

همت بلند دار كه مردان روزگار ***از همّت بلند به جايی رسيده اند

رسيدن به اين مقام ، استعداد پيدايش آن مقام ها را لازم دارد .

3 - موانع بندگی

بندگی حضرت حق موانعی دارد و در ادعيه حضرات معصومين عليهم السلام به موانع بندگی اشاراتی شده است كه با تأمّل در ادعيه مأثوره آن بزرگواران كاملاً مشهود است كه در يک طبقه بندی كلّی موانع بزرگی با توجّه به ادعيه ، به دو قسم تقسيم می شود: 1 - گناهان جوانحی و قلبی؛ 2 - گناهان جوارحی.امّا گناهان جوانحی و قلبی عبارتند از :

الف) شرک در توحيد

در فرازی از دعای سحر از خداوند طلب می كنيم كه «اللّهم طهّر قلبي من النفاق» دلم را از نفاق پاک گردان . بسياری از گناهان مربوط به قلب و روح آدمی است و از گناهان جوانحی است و از خدا طلب تطهير از آن را طلب می كنيم .

حضرت سجّاد عليه السلام در دعای چهل و چهارم صفيحه سجاديه می فرمايند :

«اللّهم صلّ علي محمد و آل محمد و جنّبنا الالحاد في توحيدك».

«خدايا ما را از اعراض و سستی در توحيد خود باز بدار . يكی از دام های شكار انسان همين الحاد در توحيد است».

مرحوم علاّمه طباطبايی طی بحث از اسما وصفات الهی می فرمايند :

«الحاد در اسماء آن است كه انسان آن چه را خداوند متعال در اين عالم ايجاد كرد و به سبب اسمای خود در اختيار بندگان گذارده ، به غير خدا

نسبت دهد».⁽¹⁾

مثلاً اگر از خاک تيره ، گلی زيبا و پر طراوت سر بر كشيده و با كرشمه خاص، زيبايی خود را در معرض همه ديدگان حيرت زده جلوه می دهد ، اگر آن زيبايی را به طبيعت نسبت بدهيم از مصاديق الحاد در اسماء است ، بايد بدانيم كه آن مدبّر حكيم با تدبير خاص به چنين هنرنمايی دست زده است و حسن را به گل منتسب نكنيم بلكه باور كنيم كه : «حسن آن دارد كه يوسف آفريد» و اگر يوسف شيرين است يوسف آفرين شيرين است و به قول حافظ :

خيز تا بر كلک آن نقّاش جان افشان كنيم

كاين همه نقش عجب بر نقطة پرگار داشت

عيب بسياری از آدميان اين است حجاب نقش ، آنها را از نقّاش غافل می كند .

به قول سعدی كه :

تنگ چشمان نظر به ميوه كنند ***ما تماشا كنان بستانيم

تو به سيمای شخص می نگری ***ما در آثار صنع حيرانيم

هرچه گفتيم جز حكايت دوست ***در همه عمر از آن پشيمانيم

ب) كوتاهی در تعظيم حق

در فرازی از دعای صحيفه سجاديه می خوانيم :

«اللّهم جنّبنا . . . والتقصير فی تمجيدك».

«خدايا . . . و از كوتاهی در بزرگداشت خودت ما را باز دار».

يكی از آموزه هايی كه در دعای افتتاح می آموزيم كه ابتداء آن با ثناء الهی آغاز می شود و سپس دعا و درخواست ها شروع می شود يعنی در هر طلبی ابتداءً ثناء الهی و تمجيد لازم است و بعد دعا و درخواست .

از «اللّهم انّی افتتح الثناء بحمدك كه شروع می شود تا آنجا كه اللّهم صلّی علی محمّد عبدك و» . . . يعنی معصوم به ما اين گونه می آموزد .

و نيز در دعای سحر كه امام باقر عليه السلام در سحرهای ماه رمضان می خواندند :

«اللّهم انی اسئلك من بهائك بابهاه وكلّ بهائك بهی . . .»

تا آنجا كه فاجبنی يا اللّه ، كه در پايان دعا دارد كه هر حاجتی داری از خدا بخواه كه البته مستجاب است ، آن دعا نيز بيان تمجيد الهی و ثناء حضرت حق و اوصاف زيبايی خداست .

ج) شک

واقعا يكی از بيماری های قلبی و روحی كه آدمی را می آزارد شک و ترديد است از اين روی حضرت سجّاد عليه السلام در دعای ابوحمزه در فرازی می فرمايند :

«اللّهم . . . أبرء قلبي من الرياء والشكّ والسمعة في دينك حتّي يكون عملي خالصاً لك».

و نيز در دعای شب بيست و هفتم كه در مفاتيح الجنان است ، چنين درخواست می كنيم:

«ان تهب يقيناً تباش به قلبي وايماناً يذهب الشك عنی».

و نيز فراوان در دعاها به بيماری «شك» اشاره شده است حضرت سجاد عليه السلام در دعای چهل و چهارم صحيفه می فرمودند : «والشك في دينك والعمي عن سبيلك» اما بايد توجّه داشت.

شک در دين ، آن گاه مذموم است كه هميشگی باشد به تعبير استاد مطهری رحمه الله شک توقفگاه خوبی نيست گرچه گذرگاه خوبی است . لذا حضرت به دنبال شک در دين ، كوری در راه را ذكر فرموده است كه با شكِ دامن گير و دايمی همراه است.⁽¹⁾

د) فريب شيطان

در فرازی از دعاهای ماه رمضان آمده است:

«اللّهم . . . و لا تجعل للشيطان فيه عليّ سبيلا».⁽²⁾

خدايا شيطان را بر من مسلّط مكن . شيطان همواره از راه قوای تحريكی و ادراكی وارد شده و نفوذ می كند ، از راه خيال و وهم می آيد ، البته بايد توجّه داست كه نفوذ شيطان با اداره و استقلال آدمی منافاتی ندارد و وسوسه او در حد دعوتنامه است اما همراه با جاذبه خاص است.

«اغوا» ، «تزيين» ، «تدليس» ، «تلبيس» و «تعميه» از كارهای شيطان است.⁽¹⁾

ممكن است يک رياكار، سال ها به خاطر مردم عمل كند و عبادت نمايد ولی خود را از اهل اخلاص بداند مگر كسی كه بدی های خود را توجيه می كند و برای گناه ، يک مستمسک می جويد ، جز اين است كه در دام فريب شيطان است؟

و اين شيطان در همه امور دينی ، اقتصادی ، اخلاقی و . . . دخالت می كند ، حضرت سجاد عليه السلام در پايان دعای ابو حمزه چنين طلب می كند :

«واعوذ بك يا ربّ علی نفسی و دينی و مالی و علی جميع ما رزقتنی من الشيطان الرجيم».

جان و مال و هر نعمتی كه به من ارزانی داشتی را از دستبرد شيطان رجيم حفظ كن . لذا امام سجاد در صحيفه سجاديه فرمود :

«وجنّبنا . . . و الا نخداع لعدوك الشيطان الرجيم».⁽²⁾

خدايا ما را از فريب شيطان رجيم باز بدار. آری پذيرش نيرنگ و خدعه شيطان دليل حقارت نفس و كوتاهی عقل و دوری از واقعيت ها است . كسی كه شخصيت خويشتن را از دست داده و اختيار خود را ندارد و به دست شيطان می دهد ، در اسف بارترين شرايط . زندگی را سپری می كند .

در فرازی از دعای روزهای ماه رمضان چنين می خواهيم :

«و اعذنی فيه من الشيطان الرجيم و همزه ولمزه ونفثه ونفخه و وسوستهو تثبيطه وكيده و مكره وحبائله و خدعه وامانيّه وغروره وفتنته وشركه و احزابه واتباعه واشياعه واوليائه وشركائه وجميع مكائده».

غفلت و تفريط

از جمله اموری كه می توان گفت از موانع بندگی «غفلت است» حضرت سجاد در دعای ابوحمزه می فرمايند :

«اللّهم اني اعوذ بك من الكسل والفشل والهمّ والجبن و الغفلة».

همه اين ها بيماری های روحی فرد و جامعه است جامعه بيمار جامعه ای كه گرفتار سستی، اندوه ، ترس و غفلت است . فرد بيمار نيز فردی است كه اين بيمارها را دارد البته بيماری «غفلت» از ويژگی خاص برخوردار است لذا فرمود : «الغفلة الضرّ الاعداء».

دشمنی كه زيان آن فراوان است در فرازی از صحيفه سجاديه می فرمايند :

«وأعنّا . . . التضرّع اليك و الخشوع لك والذلّة بين يديك حتي لايشهد نهاره علينا بغفلة ولا ليله بتفر ليط».⁽¹⁾

به ما توفيق زاری و اظهار فروتنی و خاک ساری به درگاهت بده ، به گونه ای كه روزهای آن بر غفلت و شب های آن بر كوتاهی ما در عمل عليه ما گواهی ندهد .

و البته غفلت ، مصاديق و مواردی دارد:

1 - غفلت از خدا ، فرعون ها و قارون ها و نرون ها و هيتلرها از خدايی كه آفريدگار عالميان است و گرداننده عالم ، غفلت داشتند و لذا خداوند متعال حتّی به رسولش سفارش می كند :

«لا تغفل ابدا ، من غفل لا ابالی بايّ واد هلك».⁽²⁾

ای احمد هرگز غافل مباش ، كسی كه از من غافل گردد ، برايم مهم نيست كه به كدام وادی هلاكت در افتد و اين تهديدی است برای انسان كه متوجّه باشد غفلت از خدا او را به انواع هلاكت ها دچار می كند .⁽³⁾

2 - غفلت از خود؛ 3 - غفلت از امتحان خدا؛ 4 - غفلت از قيامت ، و در تاريخ فراوانندكسانی كه گرفتار اين بيمارها شدند .

و) اخلاق ناهنجار

يكی از اموری كه از خدا طلب می كنيم اين است كه: خدايا ما را موفق بدار كه با رفتارهای پاكيزه، آن چنان به تو تقرّب يابيم كه ما را از گناهان پاكيزه بداری و از عيب ها نگاه داری «وتعصمنا فيه ممّا نستأنف من العيوب».⁽¹⁾

بايد توجّه داشت كه حسن خلق از ويژگی های مؤمن است . در روايتی امام صادق عليه السلام فرمودند :

«ان الخلق الحسن ، يميت الخطية كما تميت الشمس الجليد».⁽²⁾

حسن خلق گناهان را از بين می برد، همان گونه كه خورشيد يخ را آب می كند و كيفر و آثار زشت بد خلق در ادعيه و روايات معصومين عليهم السلام فراوان آمده است . داستان سعد بن معاذ جبلی آموزنده است و درس آموز لذا بايد به خدا پناه ببريم از اخلاق سوء كه دنيا و آخرت آدمی را برباد می دهد .

4 - گناهان جوارحی

در فرازهای از دعای ابوحمزه امام سجاد عليه السلام از خداوند طلب می كند تطهير از معاصی رفتاری را از اين روی می فرمايد :

«اللّهم طهّر . . . . . . . و عملي من الريأ و لساني من الكذب و عيني من الخيانة».

همه اين ها گناهان جوارحی است و البته اختلال رفتاری و آدمی را از حضرت حق دور می كند رسول اكرم نيز در خطبه شعبانيه می فرمايد :

«واحفظوا ألسنتكم و غضّوا عّما لا يحل النظر اليه ابصاركم وعما لايحل الاستماع اليه اسماعكم».

خدايا ، عمل و رفتارم را از ريا ، و زبانم را از دروغ ، و چشمم را از خيانت و نگاه های آلوده حفظ كن و رسول اكرم صلی الله عليه و آله نيز می فرمايد : ای مردم ، در ماه رمضان زبانتان را از معصيت حفظ و چشم هايتان را از محرمات بپوشانيد .

1 - ريا

يكی از بزرگترين و معمولی ترين شوائب عمل ، ريا می باشد و خالص كردن عمل از آن بسيار مهم است . جمله ای اميرالمؤمنين دارد كه پانصد صفحه شرح می خواهد در عين اختصار ، يک درياست! می فرمايد «بالأخلاص يكون الخلاص»⁽¹⁾با اخلاص، انسان از هر ورطه ای خلاص می شود تمام مشكلات با اخلاص حل می شود شخصيت طلبی و شهرت طلبی از آفت های بندگی است.

داستان

حاج شيخ عباس قمی وقتی كتاب منازل الاخرة را نوشته بود ، يک مسئله گو آن را قبل از نماز در حرم مطهر برای مردم می خوانده است ، پدر آقا شيخ عباس اهل علم نبوده ، مغازه نانوائی داشته است روزی می آيد و می گويد شيخ عباس! شب ها بيا حرم ، شيخ حسين مسئله گو كتابی به اسم منازل الاخرة را می خواند ، بيا گوش كن تا بفهمی! ايشان هم فرموده بود : دعا كنيد تا بفهمم! تا زمانی كه پدرش در قيد حيات بود يكبار هم نگفت : آن كتاب را نوشته ام ! لذا «ريا» مفسد عمل است ، پناه به خدا .

2 - كذب و غيبت و تهمت (گناهان زبان)

بزرگی فرمود : عمده چيزی كه برزخ را تاريک می كند ، حرف پشت سر مردم است ، غيبت ، تهمت ، . . . و بطور كلی برزخ را گناهان ، تاريک می كند .

در دعای سحر ماه رمضان می خوانيم «اللّهم طهّر . . . لساني من الكذب» ، و در دعای روز بيست ونهم ماه از خدا طلب می كنيم «اللّهم . . . طهّر قلبي من غيا هب التهمة» از تاريكی های تهمت مرا دور كن و يک از گناهان زبان تهمت است و تهمت يعنی گناهی را در مقام ظن و گمان به كسی نسبت دادن كه در حقيقت يكی از شاخه های دروغ است و مجموعا از خدا بخواهيم كه خدا يا ما را از گناهان زبان دور نما كه اين گناهان ريشه ايمان را می سوزاند .

در اهميت گناهان زبان بويژه غيبت همين بس كه مرحوم مجلسی ، بيست و پنج صفحه 61 در باره حرمت غيبت و . . . بحث كرد . زبان يكی از اعضايی است كه بيشترين گناه را مرتكبمی شود . گاهی با چشم می توان حرف زد ، حرف نوازش گر يا دشنام آميز ، گاهی با حركت دست می توان سخن گفت ، گاهی اشاره چشم و ابرو گوياتر از خيلی حرف هاست . مگر می توان به بهانه طنز مؤمنی را غيبت كرد با آبرو وحيثيت كسی بازی كرد؟

آن كه غيبت می كند ، يا به نيت ستايش از خويش است ، يا ريشه در حسد دارد ، يا از غرور و تكبّر سرچشمه می گيرد و يا برای جلب توجّه اين و آن است . يا برای فرونشاندن خشم است ، يا بدگمانی عامل آن است يا صرفا يک شوخی و مزاح است .

ولی آنچه بر باد می رود آبرو است و آنچه بر جای می ماند ، وبال گناه بر دوش و در نامه عمل غيبت كننده است .

دريغا كه با آتش زبان و شعله غيبت ، خرمن طاعات و صالحات خويش را سوزانده ، خاكستر كنيم .

گناهان همچون دروغ ، تهمت ، سخن چينی ، فحش ، جدل ، خودستايی ، باطل سرايی تحريف حقيقت ، كتمان حق ، افشای راز ، مردم آزاری ، تحقير و استهزاء ، تندخويی و پرخاش گری ، قسم دروغ ، شهادت ناحق ، وعده های كذب و . . . همه زاده زبان های لجام گسيخته و بی مهار است . همه اين گناهان هم به ذائقه نفس خوش است و مطلوب نفس حيوانی پس ، بستن دهان ، به هنگام طغيان نفس ، نقشه های ابليس را نقش بر آب می كند به قول صائب تبريزی :

نيست درمان مردم كج بحث را جز خامشی

ماهی لب بسته خون در دل كند قلاّب را

لذا از حكيمی پرسيدند : چرا استماع تو ، از نطق ، زياده است؟

گفت : زيرا مرا دو گوش داده اند و يک زبان يعنی دو چندان كه می گويی ، می شنو .⁽¹⁾

3 - نگاه های آلوده

يكی از موانع بندگی خدا نگاه های آلوده است می دانيم چشم ، دريچه ای به دنيای قلب است آنچه به صورت تصوير ، فيلم ، منظره ، خط ، تابلو ، چهره و . . . در برابر ديد ما قرار می گيرد به درون و روح و فكر ما نفوذ می كند . نگاه آلوده يا حرام چرا آن همه نكوهيده است ،چون دل را هم به دنبال حرام می كشد . زنی زيبا از گذرگاهی عبور كرد حضرت علی عليه السلام و جمعی هم نشسته بودند ، يكی از حاضران ، با چشم و نگاه آن زن را تعقيب كرد . حضرت او را نكوهش كرد و فرمود :

«همين گونه نگاه هاست كه شهوت جنسی را بر می انگيزد».

اسيران نگاه فراوانند . آن كه نتواند حريف پلک های خويش شود و آن را بر روی حرام و ناروا ببندد ، چگونه ادعای اراده و خود ساختگی دارد؟!

لذا حضرت سجّاد عليه السلام در دعای سحر رمضان فرمودند :

«اللّهم طهّر . . . عيني من الخيانة».

نيز در بحارالانوار نقل شده است كه :

«قال رسول اللّه صلی الله عليه و آله من ملأ عينه حراما يحشوها اللّه يوم القيامة مسامير من نار ثم حشاها نارا إلی أن يقوم الناس ثم يؤمر به الی النار».⁽¹⁾

كسی كه ، چشم خود را از نگاه به نامحرم پر كند خداوند روز قيامت آن را از ميخ های آهنی آتشين پر خواهد كرد ، سپس پر از آتش می كند تا مردم از حساب فارغ شوند، سپس به آتش جهنم فرستاده شود .

4 - دوری از گناه

در فرازی از دعای ابو حمزه، حضرت سجاد بعد از تقاضا و طلب ها در پايان می فرمايد :

«الهی طهّرنی من الذنوب كلّها».

«خدايا از همه گناهان مرا پاک كن».

در دعای روز ششم ماه رمضان هم می گوئيم:

«اللّهم لا تخذلني فيه لتعّرض معصيتك».

«پروردگارا ! مرا با معصيت و گناهت خوار مگردان».

حضرت سجّاد عليه السلام در دعای بيستم صحيفه سجاديه فرمودند :

«و عبّدني لك ولا تفسد عبادتي بالعجب ، و أجر للناس علي يديّ الخير ولا تمحقه بالمن وهب لي معالي الاخلاق واعضمي من الفخر».حضرت فرمايد : توفيق عبادت و بندگي به من بده . ولي عبادتم را به عجب و فخر فاسد مكن.

«ثم خلصّ ذلك كلّه من رئاء المرائين وسمعه المستمعين ، لانشرك فيه احدا دونك».

حضرت سجاد عليه السلام به همه دام های شيطان توجّه دارد و ملك و ملكوت اعمال را به دقّت نظاره می كند كه مبادا باطن اعمال به كيد شيطان آلوده گردد .

5 - حب دنيا

يكی از موانع بندگی حبّ دنياست حضرت سجاد عليه السلام فراوان در دعاهای خويش به اين نكته اشاره دارد از جمله در دعای ابو حمزه می فرمايد :

«سيّدی اخرج حب الدنيا من قلبی و اجمع بينی وبين المصطفی وآله خيرتك من خلقك».

آقای من ، حبّ دنيا را از قلب و جانم بيرون كن تا در نتيجه بتوانم با رسول و آل او محشور شوم .

اين فراز از دعای سيّد الساجدين خيلی دقيق و آموزنده است و نياز به تأمّل دارد. چگونه حشر با معصومين عليهم السلام ميسر می گردد؟ حضرت می فرمايد : اگر حب دنيا از دل آدميان رخت بر بست ، حشر با پيامبر صلی الله عليه و آله و اهلبيت عليهم السلام ميسر می شود . امّا بايد ديد دنيا و حب دنيا يعنی چه!

دنيا ، زمين و آسمان و دريا و صحرا و . . . كه نيست چون اينها و نگاه به آنها نه تنها مذموم نيست ممدوح هم هست پس حب دنيا يعنی تعلّق به دنيا داشتن ، به قول مولوی :

چيست دنيا از خدا غافل شدن ***نی قماش و نقره و فرزند و زن

آب در كشتی هلاك كشتی است ***آب اندر زير كشتی پشتی است

5 - پاسداشت حرمت و حقوق انسان ها و شفقت به بستگان و همنوعان

اغلب موضوعات اين بخش ، مسايل مرتبط با ديگران است ، دين تنها مسايل فردی نيست بلكه شامل رفتارهای اجتماعی نيز می شود لذا بايد در تصحيح رفتار اجتماعی نيز كوشيد .

الف) تكريم و حرمت وابستگان

گرچه احترام وابستگان همواره لازم است اما ماه رمضان فرصت شكوفايی اين حس تكريم و هم دردی در آدمی است . يک چشم بگردان ، ميان فاميل ، دوستان ، همسايگان ، همنوعان ، آيا شده آنها را سر سفره كرم و بزرگواری خودت بنشانی؟ برای اهل دل ، «غذا دادن» بيش از «غذا خوردن» لذت بخش است . سوره «هل اتی» در باره ايثار خاندانی نازل شد كه روزه بودند ، اما هنگام افطار غذای خود را به مسكين و يتيم و اسير دادند و با «آب» افطار كردند و اين فداكاری سه روز تكرار شد ، تا سوره انسان «هل اتی علی الانسان . . .» نازل شد . حضرت سجاد عليه السلام در صحيفه سجاديه در فرازی می فرمايند :

«و وفّقْنا فيه لأنْ نصل أرْحامنا بالْبرّ و الصّلة».⁽¹⁾

«خدايا به ما توفيق بده تا با نيكی و هديه به خويشان خود رسيدگی كنيم».

رحم، آن كسی است كه با انسان محرم باشد و برخی می گويند : رحم ، هر كس است كه با انسان خويش و بستگی فاميلی دارد و به نظر عرف قوم و خويش باشد . شيخ بهايی در اربعين می فرمايد : از روايات استفاده می شود كه حتی اگر دو نفر به چند پشت به هم برسند ، باز هم رحم

حساب می شوند و آنرا به روايتی از علی بن ابراهيم قمی در تفسير آيه :

«فَهَل عَسَيتُم اِن تَوَلَّيتُم اَن تُفسِدوا فِي الاَرضِ وتُقَطِّعوا اَرحامَكُم»⁽¹⁾.

اين آيه در شأن بنی اميه نازل شده كه خداوند آن ها را سرزنش می كند ، اگر والی و حاكم در زمين شديد در زمين فساد می كنيد و رحم هايتان را قطع می كنيد . (اشاره به ظلم هايی كه به بنی هاشم نمودند) ارتباط اين دو بهم در اجداد رسول اكرم صلی الله عليه و آله بود⁽²⁾به هر حال صله ارحام موجب طول عمر است و ترک ارتباط و رسيدگی به خويشان از گناهان كبيره شمرده شده است زيرا خداوند متعال به قطع ارتباط با خويشاوندان وعده جهنّم داده و آن را در رديف ايجاد فساد در جامعه شمرده است⁽³⁾پيامبر صلی الله عليه و آله فرمود :

«. . . صلة الرحم تزيد فی العمر و تنفی الفقر».

نيز فرمود :«إنّ الْمرْء ليصل رحمه و ما بقي منْ عمره إلاّ ثلاث سنين فيمدّها اللّه إلي ثلاث و ثلاثين سنةً و إنّ الْمرْء ليقْطع رحمه وقدْ بقي منْ عمره ثلاث و ثلاثون سنةً فصيّرها اللّه إلي ثلاث سنين أوْ أدْني قال الْحسيْن وكان أبو جعْفر عليه السلام يتْلو هذه الآية يمْحوا اللّه ما يشاء و يثْبت وعنْده أمّ الْكتاب».⁽⁴⁾⁽⁵⁾

روايات در باب صله ارحام و ارتباط با بستگان و اقربا عجيب است متأسّفانه به دليل تمدن ماشينی و زندگی صنعتی ارتباط ها قطع شده است .

ب) تكريم نسبت به همسايگان ، يتيمان و كودكان

از جمله اموری كه در ادعيه معصومين عليهم السلام به آن تأكيد شده است رابطه حسنه با همسايگان و ترحم و تكريم و دستگيری از يتيمان و كودكان است .

حضرت سجاد عليه السلام در فرازی از دعای چهل و چهارم صحيفه سجاديه بر رعايت كرامت های رفتاری با همسايگان تأكيد می ورزد می فرمايد :

«ووفّقْنا فيه لأنْ نصل أرْحامنا بالْبرّ والصّلة ، وأنْ نتعاهد جيراننا بالإفْضال والْعطيّة».⁽¹⁾

«به ما توفيق ده در اين ماه ، با احسان و دهش با همسايه ها رابطه برقرار كنيم».

نيز در فرازی از دعای هشتم ماه رمضان می گوئيم :

«اللّهم ارزقنی فيه رحمة الأيتام واطعام الطعام».

ترحّم به يتيمان و طعام دادن روزی من قرار ده . نيز در خطبه شعبانيه رسول اكرم صلی الله عليه و آله فرمود :

«و منْ أكْرم فيه يتيما أكْرمه اللّه يوْم يلْقاه».⁽²⁾

در سفينة البحار هم از رسول نقل شده است كه :

«منْ كفل يتيما و كفل نفقته كنْت أنا وهو في الْجنّة كهاتيْن وقرن بيْنإصْبعيْه الْمسبّحة والْوسْطی».⁽³⁾

از مجموعه آنچه در ادعيه معصومين عليهم السلام و آيات و روايات فهميده می شود اين است كه صفت ترحّم يكی از اوصاف پسنديده است بويژه نسبت به همسايگان و يتيمان و كودكان.

وقتی كه موسی عليه السلام مناجات می كرد عرض كرد الهی به كدام خصلت از خصلت های نيكو به رضای تو مخصوص شدم خطاب شد : يا موسی ، روزی چوپانی شعيب را می نمودی در هنگام شدت گرمای طاقت فرسای روز ، بزغاله از گله گريخت و تو به دنبال آن رفتی تا آن را نجات دهی ، مبادا طعمه گرگ شود ، مسافتی را طی كردی ، از شدت حرارت و حركت ، رنج يافتی تا به آن حيوان رسيدی و آن حيوان را بر دوش گرفته و آوردی .

«فلرحمك علي خلقي اصطفيتك بالنبوّة».⁽¹⁾

لذا محبت و ترحم به بندگان خدا يک امر نيک بوده و آثار و بركات فراوانی دارد. اين صفت و ويژگی در ائمه معصومين عليهم السلام بروز و ظهور داشته به يک نمونه اشاره كنيم:

در بحارالانوار از كتاب های «بشارة المصطفی» و «مناقب» و «خرائج» به سّندی از عبدالواحد بن زيد نقل می كند كه می گويد:

يک سالی به حج رفتم. هنگامی كه طواف می كردم ديدم دختری پنچ ساله در حالی كه به پرده كعبه چسبيده بود ، به دختری هم سن و سال خود می گفت :

«لا وحقّ الْمنْتجب بالْوصيّة الْحاكم بالسّويّة الصّحيح النيّة زوْج فاطمة الْمرْضيّة ما كان كذا وكذا».

نه به حق آن كسی كه رسول خدا او را وصی خود قرار داد ، او كه به حق و عدالت و مساوات حكم می كند ، او كه نيت پاک و صحيح دارد و همسر فاطمه مرضيه است چنين و چنان نيست كه تو می گويی . جلو رفتم و به دختر گفتم : منظور تو از صاحب اين صفات برجسته كيست؟ گفت:

«واللّه اعلم الأعْلام و باب الأحْكام وقسيم الْجنّة والنّار وربّاني هذه الأمّة ورأْس الأئمّة أخو النّبيّ ووصيّه وخليفته في أمّته ذلك موْلاي أمير الْمؤْمنين عليّ بْن أبيطالب عليه السلام ».⁽²⁾به خدا سوگند سرآمد همه مهترها دروازه احكام الهی وتقسيم كننده بهشت و دوزخ سرپرست اين امت اولين امام ، برادر رسول خدا و جانشين او و وصی او . آری او مولای من امير مؤمنان علی بن ابی طالب عليه السلام است . گفتم : دختر! علی نسبت به تو چه كرده كه اين گونه او را با صفات می ستايی؟ دختر در پاسخ گفت به خدا قسم! پدرم از اصحاب و مواليان او بود كه جلوی چشمش در صفين شهيد شد بعد از جنگ ، حضرت برای دل جويی به خانه ما در كوفه آمد در حالی كه من و برادر در اثر آبله نابينا شده بوديم پس چون ما را ديد آهی كشيد و اين شعر را

خواند :

ما ان تأوّهت من شئ رزيت به ***كما تأوّهت للاطفال في الصغر

قدمات والدهم من كان يكلفهم ***في النائبات و في الاسفار و الحضر

يعنی در تمام سختی ها كه پيش آمد هيچ سختی همانند ناراحتی كودكان صغير، مرا ناراحت نكرد و آه از دل نكشيدم. آن ها كه سايه پدر بر سرشان نيست تا آن ها را سرپرستی كند و در گرفتاری ها و سفر و حضر يارشان باشد. سپس ما را نزديک خود برد و روی زانو نشانيد و دست مبارک بر چشم من و برادر كشيد و دعاهايی خواند و دستش را برداشت و ما بينا شديم آری فدايش گردم به خدا قسم! هم اكنون شتر را از فاصله يک فرسخی می بينم تمام اين ها به بركت وجود آن حضرت است درود خدا بر او باد! عبدالواحد می گويد هميان خود را باز كردم و دو دينار باقی مانده پولی كه داشتم به او دادم ديدم دختر تبسمی كرد و گفت : آرام باش زيرا آن حضرت بعد از خودش ما را به بهترين خلف سپرده است . ما امروز تحت تكفّل ابی محمّد - حسن بن علی - امام مجتبی عليه السلام هستيم و نان خور آن حضرت هستيم . بعد گفت آيا تو هم علی را دوست داری؟ گفتم : آری گفت خوشا به حالت! به دست گيره محكمی دست زدی كه رها شدنی ندارد . پس از من خداحافظی كرد و رفت در حالی كه شعری در مدح و تمجيد از محبت علی عليه السلام زمزمه می كرد⁽¹⁾.

آری دوست و دشمن همه رفتار محبت آميز و سرپرستی اميرالمؤمنين عليه السلام را نسبت به اطفال يتيم بازگو نموده اند تا جايی كه لقب حضرت را «ابو الارامل والايتام» يعنی پدر يتيمان و بيوه زنان گفته اند و يكی از عجايب و صفات متضاد حضرتش آن است كه با آن شجاعتو صلابت وقتی در برابر ضعيف و مظلوم و يتيمی قرار می گرفت آن چنان مهربان و عطوف بود كه آن سختی و صلابت فراموش می گشت .

سيره معصومين عليهم السلام در ماه مبارک رمضان/محمّد سبحانی نيا

يكی از روش های مهم تربيتی كه مورد تأكيد اسلام بوده و اكنون مورد توجه روان شناسان واقع شده است، «روش الگويی» است؛ يعنی الگوپذيری از بزرگان در شئون مختلف زندگی. قرآن مجيد، پيامبر گرامی اسلام صلی الله عليه و آله را بهترين الگو و اسوه معرفی نموده و همگان را به پيروی از آن حضرت فرا خوانده است، آنجا كه می فرمايد:

«لَقَد كانَ لَكُم في رَسولِ اللّه اُسوَةٌ حَسَنَةٌ لِمن كانَ يَرجو اللّه و اليومَ الآخِرَ وَ ذَكَرَ اللّه كَثيرا».

«در زندگی رسول خدا سرمشق نيكويی برای شما است؛ برای آنها كه به رحمت خدا و روز رستاخيز اميد دارند و خدا را بسيار ياد می كنند».⁽¹⁾

از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود:

«من دوست ندارم مسلمانی بميرد مگر اينكه تمام آداب و سنن رسول خدا صلی الله عليه و آله را ولو يک بار هم كه شد انجام داده باشد».⁽²⁾

مپندار سعدی كه راه صفا ***توان رفت جز در پی مصطفی

در كنار بررسی احاديث نبوی و فرمايشات معصومين عليهم السلام لازم است كه سيره عملی آن

بزرگواران نيز در ماه مبارک رمضان مورد توجه قرار گيرد. متأسفانه در اين زمينه، تحقيق لازم صورت نگرفته است!در اين نوشتار سعی شده است كه به طور اجمال، گوشه هايی از سيره معصومين عليهم السلام و علما در ماه مبارک رمضان كه در كتب روايی آمده است، مطرح گردد. اميدواريم روزه داران سخت كوشِ ما، بويژه نسل جوان كه در پی شناخت الگوها می باشند، در تأسی از سالكان الی اللّه موفق باشند!

انتظار ضيافت

ائمه معصومين عليهم السلام ، مشتاق فرا رسيدن ماه ضيافت اللّه و خود باخته آن بودند. «خلف اين ايوب عامری» می گويد:

«هرگاه ماه رمضان فرا می رسيد، رنگ پيامبر صلی الله عليه و آله تغيير می كرد، بيشتر به نماز می ايستاد و در دعا، ابتهال و تضرع و زاری می نمود».⁽¹⁾

درجه عشق و علاقه امام سجاد عليه السلام به اين ماه پربركت، از وداع سوزناک آن حضرت روشن می شود. آن حضرت در دعای وداع، به پيشگاه حضرت حق عرض می كند:

«ثُمَّ قَد فارَقَنا عِندَ تَمامِ وَقتِهِ و انقِطاعِ مُدَّتِهِ وَ وَفاءِ عَدَدِهِ فَنَحنُ مُوَدِّعوهُ».

«اين ماه پس از آنكه تمام شد، از ما مفارقت كرد و ما را تنها گذاشت و ما آن را وداع می كنيم».

اما وداع آن حضرت، يک وداع معمولی و تشريفاتی نيست، بلكه وداع با دوست عزيزی است كه جدا شدن از او بسيار سخت و طاقت فرسا است. از اين رو بلافاصله می گويد:

«وِداعَ مَن عَزَّ فِراقُهُ عَلَينا».

«ما كسی را وداع می كنيم كه فراقش برای ما گران و سخت است».

در فراز ديگری، امام سجاد عليه السلام شدت عشق و علاقه خود را در قالب كلمه «حرص» كه به معنی ميل شديد است، بيان فرموده اند؛ اين همان حصر معنوی است كه اوليای الهی نسبت به امور اخروی داشته اند. از اين رو عرض می كند:

«السلامُ عَليكَ ما كانَ أحرصنا بِالأمسِ عَليكَ و أشدَّ شَوقَنا غدا إليكَ».«سلام بر تو ای ماهی كه نسبت به آمدن آن حريص بوديم (لحظه شماری می كرديم) و در آينده، مشتاق آمدن آن هستيم!».

اشتياق آن حضرت به ماه مبارک رمضان به حدی است كه خروج از ماه را مصيبت می داند و جبران آن را از خداوند طلب می كند؛ آنجا كه عرض می كند:

«الّلهمّ صل عَلي محمدٍ وَ آله و اجبُر مصيبَتَنا بِشَهرِنا».

«خدايا بر محمد و آلش درود فرست و مصيبت و انده از دست دادن ماه مبارک را جبران كن».⁽¹⁾

امامان معصوم عليهم السلام ماه مبارک را بهترين فرصت می دانستند و نهايت استفاده را از آن می بردند. از اين رو امام سجاد عليه

السلام در دعای خود می گويد:

«و أربَحنا أفضَلَ أرباحِ العالَمينَ».

«سودی كه در اين ماه برديم، برترين سودهای جهانيان است».⁽²⁾

بر اين اساس، حضرات معصومين عليهم السلام پيش از حلول ماه رمضان، به كسب آمادگی جسمی و روحی مردم تأكيد می ورزيدند؛ نمونه آن سخن امام رضا عليه السلام در آخرين جمعه ماه شعبان، خطاب به اباصلت است:

«ای اباصلت، بيشتر روزهای ماه شعبان گذشت و اين آخرين جمعه آن است. تقصيرات خود را در آنچه از آن گذشته جبران نما و به چيزی كه به تو سود می رساند روی آور. دعا و استغفار و تلاوت قرآن بسيار نما و از گناهان خود نزد خدا توبه كن تا ماه خدا به سوی تو رو آورد، در حالی كه برای خداوند