متن و ترجمه کتاب غیبت ترجمه کتاب الغیبة الشیخ طوسی

مشخصات کتاب

سرشناسه:طوسی، محمدبن حسن، 385-460ق.

عنوان قراردادی:الغیبة . فارسی

عنوان و نام پدیدآور:ترجمه کتاب‌الغیبه/ تالیف محمد بن‌حسن طوسی ؛ ترجمه و تحقیق مجتبی عزیزی.

مشخصات نشر:قم : مسجد مقدس جمکران، 1386.

مشخصات ظاهری:827 ص.

شابک:58000 ریال 978-964-973-095-0 :

یادداشت:چاپ دیگر: مسجد مقدس جمکران، 1387 (1ج.(شماره‌گذاری گوناگون).)

یادداشت:عنوان روی جلد: متن و ترجمه کتاب غیبت.

یادداشت:کتابنامه: ص. [817] - 819 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

عنوان روی جلد:متن و ترجمه کتاب غیبت.

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق. - -- احادیث

موضوع:احادیث شیعه -- قرن 5ق.

موضوع:فتن و ملاحم

موضوع:مهدویت-- احادیث

موضوع:مهدویت-- انتظار

شناسه افزوده:عزیزی، مجتبی، مترجم

شناسه افزوده:مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره:BP130/ط9غ9041 1386

رده بندی دیویی:297/462

شماره کتابشناسی ملی:2805894

اشارة

نام کتاب:ترجمه کتاب الغیبة

مؤلف: محمّد بن حسن طوسی

مترجم: مجتبی عزیزی

مقدمه ناشر

کتاب شریف غیبت شیخ طوسی رحمه‌الله از معتبرترین و قدیمی‌ترین آثار شیعه می‌باشد که از جهت نزدیک بودن به عصر غیبت صغری جزء معدود آثار برجای مانده از علمای سلف می‌باشد و پژوهشگران و محققان مباحث مهدویت و انتظار به عنوان چشمه‌ای زلال و ناب به آن نگریسته، از آن سیراب می‌گردند؛ لذا با بررسی ترجمه‌های قدیمی موجود، برآن شدیم تا این اثر گران‌بها را با قلمی نو و تحقیقی جدید، ترجمه و در اختیار فارسی زبانان مشتاق قرار دهیم.

در مدّت بیش از دو سال که برادر ارجمند حجّت الاسلام و المسلمین مجتبی عزیزی به ترجمه کتاب مشغول بودند، همزمان برادر گرامی احمد سعیدی کار اعراب‌گذاری و ویرایش متن عربی و فارسی آن را بر عهده داشتند و در این راستا برادران محترم سیّد حمید رضا موسوی، امیرسعید سعیدی، و ... جهت آماده نمودن این اثر تلاش نمودند. در اینجا لازم می‌دانیم که از این عزیزان و به ویژه تولیت محترم مسجد مقدّس جمکران حضرت آیت اللّه وافی که با عنایت ویژه خود ما را در نشر این‌گونه آثار یاری می‌نمایند کمال تشکر را بنماییم.

امیدواریم که مقبول حضرت حقّ جلّ و علا واقع گردد.

در پایان امید است خوانندگان گرامی به ویژه عزیزان محقق و پژوهشگر ما را از راهنمایی‌های خود محروم نفرمایند.

مدیر مسؤول انتشارات

مسجد مقدّس جمکران

حسین احمدی

مقدمه مترجم

گذری کوتاه بر زندگی شیخ طوسی رحمه‌الله

شیخ الطایفه محمّد بن حسن طوسی از فقهای نامدار تشیع و از تأثیرگذارترین علمای اسلام در طول تاریخ است. شیخ طوسی، فقیهی متتبّع، اصولی‌ای محقق، مفسّری ژرف‌نگر، محدّثی موفق و متکلمی قدرتمند بوده و در بستر تاریخ نه تنها مورد فخر و مباهات جهان شیعه، بلکه از مفاخر اسلام و بشریت است.

ایشان در کلیه علوم اسلام در حدّ اعلای آگاهی قرار داشته است که گوناگونی تألیفات او گواه این مدعاست.

زندگی خاص و شرایط بسیار حساس عصر شیخ و حوادث سنگینی که در نوع خود کم‌نظیر بلکه بی‌نظیر بودند از او فرزانه‌ای بزرگ ساخت که مکتب پربارش پس از قرن‌ها هنوز شهد شیرین تشنگان حیات علمی و معنوی است.

علامه حلی در مورد ایشان می‌فرماید: «شیخ الطائفه و رئیس الطائفه، جلیل القدر، عظیم المنزلة نقد عین، صدوق، عارف بالاخبار والرجال والفقه و الاصول والکلام والادب،

و جمیع الفضائل تنسب الیه، و مصنف فی کل فنون الاسلام و هوالمهذب للعقائد فی الاصول و الفروع، الجامع لکمالات النفس فی العلم والعمل»؛یعنی شیخ طوسی سرآمد دانشمندان شیعه و پیشوای آنهاست، جایگاهی بزرگ و مقامی با عظمت دارد. شیخ عالمی موثق و مورد استناد بوده و عالم به علومی؛ همچون اخبار، رجال، فقه، اصول،

کلام و ادب بوده و تمامی فضایل را دارا بود، وی در تمامی فنون و علوم اسلامی کتاب نوشته است، او عقاید شیعه را در اصول و فروع تهذیب و تنظیم کرده و نیز کمالات نفسانی را در علم و عمل با هم جمع کرد.⁽¹⁾

و علامه بحر العلوم نیز می‌گوید: «محمّد بن الحسن بن علی الطوسی ابوجعفر شیخ الطائفة المحقه و رافع اعلام الشیعة الحقة، امام الفرقة بعد الائمة المعصومین و عماد الشریعة والامامیه فی کل ما یتعلق بالمذهب والدین محقق الاصول والفروع و مهذب فنون المعقول والمسموع شیخ الطائفه علی الاطلاق، و رئیسها الذی تلوی الیه الاعیان. صنف فی جمیع علوم الاسلام وکان القدوة فی ذلک والامام»؛ محمّد بن حسن بن علی طوسی ابوجعفر، از بزرگان مذهب به حقّ امامیه و به اهتزاز درآورنده پرچم حقّ شیعه است، پس از ائمه معصومین علیهم‌السلام پیشوای فرقه امامیه و ستون شریعت است. او محقق اصول و فروع و تهذیب کننده فنون و علوم معقول و منقول است. بی‌تردید وی شیخ و بزرگ طایفه شیعه است که همگان چشم به او دوخته‌اند. در تمامی علوم اسلامی کتاب نوشته و در تمامی آن‌ها توان‌مند و پیشوای علمای آن علم است.

تولد تا هجرت به بغداد

ایشان در ماه مبارک رمضان سال 385 ه.ق دقیقا چهار سال پس از رحلت شیخ صدوق و آغاز زعامت شیخ مفید رحمهماالله دیده به جهان گشود.

ولادتش در «طوس» و در منطقه «نوقان» یا همان شهر مقدّس مشهد است که در آن زمان، مهد علم و ادب بوده و دانشمندان بزرگی را؛ همچون فردوسی شاعر بلند آوازه ایران و امثال او را پرورانیده. بنابراین مسلم است که در آن اعصار در منطقه طوس خاندان‌های شیعی زندگی می‌کرده و به جهت قرابت و همجواری با حریم مقدّس

رضوی و مضجع نورانی امام رضا علیه‌السلام و به برکت آن حضرت از حیث علم و عمل شدیدا فعال و مؤثر بوده‌اند. که وجود شیخ بزرگوار و حکیم ابوالقاسم فردوسی خود دلیل بر این مدعا است.

البته شیعیان، جمعیت غالب را به خود اختصاص نداده بودند؛ چرا که بیشتر مردم

نواحی طوس در آن زمان شافعی مذهب بوده و علمایی چون خواجه نظام الملک و غزالی در آن منطقه متولد و رشد کرده‌اند. به هر حال شیخ در خانواده‌ای شیعه و عالم

متولد شد. نام پدر ایشان حسن بن علی بن حسن بود که اطلاعات دقیق و جامعی از ایشان در دسترس ما نیست و شخصیت علمی او ناشناخته مانده است.

قاعدتا شیخ طوسی در دورانی که در طوس حضور داشته است از محضر اساتیدی با فضل و علم و کمال استفاده و حظّ وافری برده است. با ورود به بغداد به حوزه درس زعیم تشیع جناب شیخ مفید قدس‌سره که در آن زمان ملجأ و پناه شیعه بود، می‌رود و طولی نمی‌کشد که از شاگردان مبرّز شیخ و سید مرتضی می‌شود.

ناگفته نماند که شیخ در اثناء هجرت به بغداد از شهرهای نیشابور، ری و قم عبور

کرده‌اند که احتمالاً در هر کدام از این بلاد که دارالعلم هم بودند مدتی اقامت داشته و از محضر بزرگان شیعه کسب فیض کرده‌اند.

بغداد

شهر بغداد که در سال 148ه.ق به دست ابوجعفر منصور دوانیقی، دومین خلیفه عباسی تأسیس و به مرکز حکومت عباسیان مبدل شده بود، به عنوان مرکز فعالیت‌های سیاسی جهان اسلام نیز بود؛ لذا به عنوان پایتخت خلافت عباسی بر قسمت اعظم دنیای اسلام از دریای سرخ و سواحل مدیترانه گرفته تا سرحد چین، تسلط و حکومت داشت و از نظر علمی نیز در اوج شهرت و ترقی و محل تلاقی و مجمع اندیشمندان کلیه مذاهب اسلامی بود.

دانشمندان چهار مذهب اهل تسنن [حنفی، مالکی، شافعی، حنبلی] در این شهر حضور داشتند؛ لذا برای اهل سنّت مرکز بزرگی جهت تعلیم و تعلم بود تا آنجا که بزرگ‌ترین فقها و محدثان و مؤلفان و مورخان این مذاهب، مانند: محمّد بن اسحاق واقدی، ابن سعد کاتب واقدی، یعقوبی، مسعودی، طبری، بلاذری، ابن قتیبه دینوری، ابوالفرج اصفهانی، محمّد بن اسماعیل بخاری [صاحب صحیح بخاری] مسلم بن حجاج نیشابوری صاحب صحیح مسلم، ابو داوود سلیمان بن اشعث صاحب سنن ابی‌داوود، ابوعیسی محمّد بن عیسی ترمذی صاحب صحیح ترمذی، احمد بن علی شعیب نسائی صاحب سنن نسائی و ابو عبداللّه محمّد بن یزید قزوینی صاحب سنن ابن ماجه، تمام و یا مقداری از عمر خود را در بغداد سپری کرده‌اند.

بنابراین علمای اهل سنّت تا زمان شیخ طوسی از پیشینه و ریشه‌ای قوی به مدت دو

قرن برخوردار بوده و بغداد اصلی‌ترین محل فعالیت علمی ایشان بود.

از طرفی موقعیت شیعه هم در بغداد نه تنها کم‌تر از اهل سنّت نبوده بلکه از نظر کیفی و حتی کمی بسیار فعال و مؤثرتر از اهل سنّت بوده است.

امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام به اجبار حکام جور عباسی در این شهر سکونت داشته و به شهادت رسیده‌اند، امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام هم در عراق و منطقه سامرا حضور داشته‌اند که حوزه فعالیت علمی این دو امام همام، بغداد را هم قهرا در برگرفته است.

بنابراین بسیاری از علما و دانشمندان شیعه به برکت قدوم مبارک اهل بیت علیهم‌السلام از آغاز بنای بغداد در آنجا تردّد یا توطّن کرده‌اند؛ مانند: هشام بن حکم، محمّد بن ابی

عمیر، علی بن یقطین و خاندانش، خاندان نوبختی، خاندان ابن قولویه، خاندان اسکافی، خاندان سیّد مرتضی و سید رضی، و شیخ بزرگوار مفید اعلی اللّه مقامهم.

هر قدر از عمر بغداد می‌گذشت تمرکز و تجمع شیعیان در این شهر بیشتر می‌شد، تا این‌که در قرن سوم و چهارم و پنجم، این شهر به مهم‌ترین مرکز علمی تشیع مبدل شد،

چنان‌که نواب اربعه امام زمان علیه‌السلام در این شهر سکونت داشته و مرجعیت علمی و عملی شیعه در این خطّه استقرار داشت.

ورود شیخ طوسی به بغداد و زعامت شیخ مفید

شیخ طوسی در سال 408 ه.ق در حالی که 23 سال از عمر با برکتش می‌گذشت، به بغداد آمده و در درس رئیس شیعه شیخ مفید رحمه‌الله شرکت کرد. شیخ مفید علاوه بر مرجعیت جهان تشیع، شاگردان بسیار ارزنده‌ای را تربیت می‌کرد که همگی در شمار اعاظم علمای شیعه به شمار می‌روند، معروف‌ترین آن‌ها علم‌الهدی سیّد مرتضی، و برادر نابغه‌اش سیّد رضی، احمد بن علی بن عباس نجاشی، سعد بن عبد العزیز، ابوالفتح کراجکی هستند و هنگام ورود شیخ طوسی به بغداد به جز سیّد رضی که در سال 406 ه.ق از دار دنیا رفته بود همگی در قید حیات بوده و در درس شیخ مفید شرکت می‌کردند.

دانشمند جوان خطّه طوس، مدت پنج سال؛ یعنی تا پایان عمر شیخ مفید قدس‌سرهمداوم از محضر پر فیض ایشان بهره‌مند بود.

شیخ طوسی در زمان حیات استاد بزرگوارش شیخ مفید اقدام به نوشتن شرح کتاب «المقنعه» ایشان با نام «تهذیب الاحکام» نمود که بهترین دلیل برای شناسایی مقام علمی

و نبوغ کم‌نظیر وی است و طی ده قرن گذشته تاکنون مأخذ و مدرک پرارزش حدیث و فقه شیعه بوده و هست و نیز یکی از چهار کتاب اصلی شیعه به شمار می‌آید، البته این

کتاب در دوران حیات شیخ مفید به پایان نرسید و پس از اتمام کتاب طهارت بود که شیخ مفید به ملکوت اعلی پیوست.

رحلت شیخ مفید و زعامت سیّد مرتضی

نابغه بی‌نظیر شیعه و جهان بزرگ عالم تشیع، شیخ مفید در سال 413 ه.ق به عالم

ملکوت رحلت فرمود.

پس از رحلت شیخ مفید شیخ طوسی راه‌های ترقی و تکامل بیشتر را نزد جانشین شایسته شیخ مفید، جناب سیّد مرتضی رحمه‌الله طی کرد و مدت بیست و سه سال از محضر مبارک ایشان بهره‌مند شد.

شیخ طوسی در مورد ایشان می‌نویسد: وی در بسیاری از علوم؛ از جمله کلام فقه،

اصول، ادب، شعر، نحو، معانی و لغت و غیره بر همه مقدم بوده، دیوان او شامل بیش از بیست هزار شعر است.

تصانیف و پاسخ ایشان به مسائل شهرها و کشورها، کتب زیادی را تشکیل می‌دهد.

شیخ طوسی در جای دیگر از کتاب فهرست، پس از شمارش 38 کتاب بزرگ و مشهور از تألیفات سیّد مرتضی، می‌گوید: بیشتر این کتاب‌ها را نزد ایشان خواندم و بقیه را هنگامی که بر او قرائت می‌کردند من بودم.

شیخ طوسی در طول مدت زعامت سیّد مرتضی همواره در کنار او بوده و دیری نپایید که سرآمد شاگردان سیّد به شمار آمد و امید آینده شیعه محسوب شد.

رحلت سیّد مرتضی و زعامت شیخ طوسی

سیّد مرتضی در سال 426 ه.ق و در هشتاد سالگی به ملکوت اعلی پیوست و عالم تشیع را از فقدان خود داغدار نمود. پس از رحلت سیّد هنوز تعدادی از شاگردان مبرز شیخ مفید مانند «نجاشی» و «کراجکی» در قید حیات بودند و هرکدام از مفاخر علمای شیعه محسوب می‌شدند، ولی زعامت و مرجعیت علمی شیعه برعهده شیخ طوسی - اعلی اللّه مقامه الشریف - نهاده شد که نشانه جایگاه بلند علمی و عملی و شخصیت ممتاز و بی‌نظیر شیخ است.

شیخ‌طوسی در این برهه از تاریخ 41 ساله بودند که مدت 28 سال از این عمر با برکت را در حوزه درس شیخ مفید و سید مرتضی به کسب فضایل و مراتب علمی اشتغال داشت و به مدد تحقیق و تألیف و مطالعه و زحمات طاقت‌فرسا در کلیه علوم رایج عصر

خود؛ اعم از معقول و منقول به عالی‌ترین سطح علمی نایل شد و در اهم موضوعات

اسلامی هم دست به تألیف کتب متنوعی زد که در جای خود به آن اشاره می‌شود.

شهرت علمی و شخصیت والا و احاطه وسیع شیخ برعقاید و مذاهب موجب گردید تا خلیفه وقت، القائم بامراللّه که از خلفای عباسی و سنّی مذهب بود ناگزیر شود تا کرسی

علم کلام راکه به سرآمد علمای عصر تعلق می‌گرفت در اختیار ایشان بگذارد. شیخ روی این کرسی می‌نشست وعلم کلام؛ یعنی بحث پیرامون عقاید و مذاهب را که رایج‌ترین علوم آن روزگار بود، درس می‌گفت و به تمامی شبهات مخالفان با چیرگی و آگاهی مثال زدنی جواب محکم و مستدل می‌داد.

با توجّه به این‌که بغداد در آن زمان مرکز ثقل علمای اهل سنّت بوده و بسیاری از ایشان علنا با شیعه مخالفت و حتی دشمنی می‌کردند، بدست آوردن کرسی علم کلام توسط شیخ نشان می‌دهد که وی علاوه بر اعتدال و پرهیز از حساسیت‌زایی، از اعتقادات اهل بیت و شیعه چنان دفاع کرده است که حتی بین اهل تسنن کسی یافت نمی‌شده که سؤال بی‌پاسخی از ایشان کرده باشد و این امر چیزی جز تسلط فوق العاده ایشان بر علوم عصر خود نیست.

شیخ طوسی مدت دوازده سال؛ یعنی تا سال 448 ه.ق با کمال عظمت و عزت در بغداد مشغول به تدریس، تألیف و پاسخگویی به مسائل وارده از بلاد مختلف اسلامی بود و مرجعیت و زعامت ایشان مورد پذیرش شیعیان عراق و ایران و شام قرار گرفته و در مسائل و مشکلات به ایشان مراجعه می‌کردند.

حوادث تلخ بغداد

با کمال تأسف، تعصب‌های جاهلانه‌ای که از آغاز اسلام تاکنون مانع پیشرفت مسلمانان شده، در آن زمان هم مانع فعالیت خداپسندانه و اقامت شیخ در بغداد شد.

وجود یک دانشمند ایرانی و شیعه در مرکز دنیای عرب و اهل تسنن آن هم به صورتی

که به تنهایی تمام اعتبار علمی اسلام بوده و قوت و قدرت علمی او هر مخالفی را از رویارویی عالمانه با این ستاره درخشان آسمان علم و معرفت مأیوس می‌کرد، موجب شد تا گروهی از جاهلان عالم‌نما در مقابل منطق فوق‌العاده متین شیعه خلع سلاح شده از خلأ وجود شیخ مفید و سید مرتضی که هر دو عرب بودند استفاده کرده و شروع به تفرقه‌افکنی در جامعه اسلامی نمودند. البته حوادث تلخی که موجب هجرت شیخ از بغداد شد منحصر به زمان زعامت ایشان نبود، بلکه از سال ورود ایشان و در دوره زعامت شیخ مفید تا زمان شیخ طوسی ادامه داشت و این تعرضات حدود چهل سال به صورت پراکنده اتفاق می‌افتاد، امّا نفوذ شیخ مفید و سید مرتضی در میان اعراب اهل تسنن و حکومت‌های محلی وقت، مانع اوج گرفتن تعرض به شیعه می‌شد. ولی در زمان شیخ طوسی و در سال‌های 448 - 447 ه.ق حوادث بزرگی رخ داد؛ به گونه‌ای که اهل تسنن به طور دست‌جمعی بر ضد شیعه شوریدند و بسیاری از ایشان که در محله شیعه‌نشین کرخ زندگی می‌کردند را به شهادت رسانیده، خانه‌هایشان را تصاحب کرده و دست به غارت اموالشان زدند و این حوادث درست در ماه‌های محرم و صفر که شیعیان مشغول عزاداری برای سیّد وسالار شهیدان، امام حسین علیه‌السلام و اصحاب و اهل بیت سرافرازش بودند به وقوع پیوست.

خلاصه ماجرا به این صورت بود که وقتی «طغرل بیک» حکمران سلجوقی که سنی متعصبی هم بود به تشویق «القائم بامراللّه» بغداد را در سال 447 ه.ق تصرف کرد و موجب انقراض حکومت «آل بویه» شد، عرصه را روز به روز بر شیعیان تنگ‌تر کرد، تا آنجا که گفتن حی علی خیر العمل را در اذان ممنوع کرده، دستور داد به جای آن به شیوه اهل تسنن در نماز صبح بگویند: الصلاة خیر من النوم و مأمورینی را مسؤول نظارت بر این عمل کرد.

بعلاوه تمام شعارها و کتیبه‌هایی که شیعیان بر دیوارها و دروازه‌های کرخ نوشته

بودند؛ مانند: محمّد وعلی خیر البشر را به دستور او محو کردند.

سپس مداحان اهل سنّت، وارد کرخ شده و با صدای بلند اشعاری در مدح خلفای غاصب قرائت می‌کردند تا به این وسیله احساسات شیعیان را تحریک کنند که البته موفق به این عمل نشدند. سپس یکی از بزرگان و بازرگانان معروف شیعه «ابوعبداللّه جلاب» را به جرم غلو در تشیع به قتل رسانیدند و بر در مغازه‌اش بر دار آویختند.

پس از این اعمال مغرضانه، متوجه خانه شیخ که بزرگ شیعیان بود شدند و چون به

وی دسترسی پیدا نکردند کلیه دارایی ایشان را به غارت بردند و کتاب‌ها و کرسی تدریس اورا به محله کرخ و جلوی مسجد نصر آورده، سه پرچم سفید را که در قدیم شیعیان هنگام زیارت امام علی علیه‌السلام با خود حمل می‌کردند را روی آن‌ها نهاده و همه را یکجا به آتش کشیدند.

البته متعرضین، به این اعمال بسنده نکردند بلکه یک سال بعد کتاب‌خانه شاهپور بن اردشیر وزیر بهاء الدوله دیلمی که مردی دانشمند و شیعه‌ای راسخ و خالص بود را با ده هزار و چهار صد جلد کتاب نفیس و بی‌نظیر به همراه یک صد قرآن مجید طعمه حریق کردند.

هجرت شیخ به نجف

در مدت اقامت شیخ در بغداد، برخوردهای پراکنده وگاه عمومی بین اکثریت سنی و اقلیت شیعه رخ می‌داد و شیخ طوسی با نهایت متانت و بردباری با آن‌ها برخورد می‌کرد و در عین حال سخت مشغول تحصیل، تدریس و نوشتن کتاب بود. ولی سرانجام صبر آن مرد خدا به سر آمده و به سوی حریم مقدّس مولای متقیان امیرمؤمنان علی علیه‌السلام هجرت کرد که تا به امروز شیعه از نعم و برکات این هجرت متنعم است.

در آن زمان نجف روستایی بسیار کوچک و محقر بود که جمعی از شیعیان با شور و حال، ساکن این قریه کوچک بودند. شیخ دوازده سال آخر عمر با برکت خویش را در جوار امام علی علیه‌السلام سپری کرده و به تدریس، تحقیق و تألیفات خود ادامه داد. همین امر موجب رونق نجف و رفت آمد علما و فرهیختگان شیعه به این منطقه شد و گروه زیادی از شاگردان شیخ واهل فضل به منظور استفاده از محضر مبارک ایشان به نجف هجرت کرده و آن دیار به مرکز علمی شیعه مبدل شد و حوزه علمیه هزار ساله شیعه توسط شیخ طوسی پدید آمد. بنابراین مسلم است که مؤسس این حوزه قدیمی و پربرکت کسی نیست جز «شیخ الطائفه محمّد بن حسن طوسی» اعلی اللّه مقامه الشریف.

شیخ الطایفه در شب 22محرم 460ه.ق و در سن هفتاد و پنج سالگی از عالم ملک به

ملکوت سیر کرد و برای همیشه در جوار حرم مطهر علی علیه‌السلام آرام گرفت. بدن مطهر شیخ توسط سه تن از شاگردانش به نام‌های «حسن بن مهدی سلیقی» «ابوالحسن محمّد بن عبدالواحد حسین زربی» و «شیخ ابوالحسن شوشتری» در همان شب غسل داده شد و لباس آخرت پوشید.

شیخ را در خانه مسکونی‌اش که در سمت شمالی حرم مطهر امام العارفین علیه‌السلام قرار داشت دفن کردند و خانه هم طبق وصیت شیخ تبدیل به مسجد شد و اکنون که درب صحن حضرت به سمت مقبره شیخ باز می‌شود به باب الطوسی معروف است.

پس از شیخ طوسی فرزندش شیخ ابوعلی و بعد از او نوه شیخ در نجف اشرف عهده‌دار زعامت و مرجعیت عالم تشیع شدند و این سنگر تازه بنا شده را حفظ کردند و با عنایات خاصه حضرت بقیه اللّه الاعظم ارواحنا فداه حوزه علمیه نجف تا به امروز

به عنوان پایگاه بزرگ علمی تشیع به حیات طیبه خود ادامه داده و فقیهان بزرگی را به عالم اسلام تحویل داده است که این همه از برکت هجرت آن عالم شکسته دل است. و سلام علیه یوم ولد و یوم مات و یوم یبعث حیا.

شاگردان شیخ طوسی

بسیاری از عالمان و فقیهان و مفسران و متکلمان عصر شیخ، خوشه‌چین خرمن پربار علم و عمل شیخ الطائفه بوده‌اند که هرکدام دارای خصوصیات و امتیازات خاصی هستند و در محضر آن خورشید عالم تاب زانوی تلمذ به زمین گذارده و شرف شاگردی شیخ را مدال افتخار خود می‌دانستند. مطابق بعضی از تحقیقات افزون بر سیصد مجتهد و عالم شیعه و سنی از فیض وجود ایشان مستفیض شده‌اند؛ بزرگانی مثل:

و از محضر سیّد مرتضی و شیخ طوسی کسب علم کرده است.

و به مدت سی سال در طرابلس صاحب منصب قضاوت بود، لذا ملقب شد به «قاضی ابن براج».

جمله مشایخ و اساتید قطب راوندی.

کرده است.

و کتبی هم در فقه به عربی و فارسی تصنیف کرده است.

فقیه و محدث و ادیبی عالی مقام بودند که کتبی در مناقب اهل بیت به رشته تحریر

درآورده است.

در مورد شاگردان شیخ که پیرو مکتب اهل سنّت بودند هم در تحقیقات گوناگون به

اثبات رسیده است که بسیاری از علما و دانشمندان عامه پای درس ایشان حاضر شده و از فیض وجودش بهره‌مند می‌شدند.

آثار قلمی شیخ

بی‌گمان شیخ طوسی رحمه‌الله یکی از پرکارترین علمای عصر خود و حتی دوره‌های بعدی بوده است.

ایشان در کنار کارهای مختلفی که بسیار هم حائز اهمیت بودند، از نوشتن و تبیین

شریعت مقدّس اسلام غافل نشده و در علوم مختلف و متناسب با نیاز جامعه اسلامی، تألیفات و تصانیف گران‌بهایی را به یادگار گذاشتند که پس از ایشان چراغ راه علما و فضلای جهان اسلام بوده و هست. کتبی که برای معرفی بعضی از آن‌ها مثل «تبیان» در تفسیر قرآن یا «تهذیب الاحکام» و «استبصار» در فقه که دو کتاب از کتب اربعه شیعه هستند، نیازمند تألیف مستقلی است که از حوصله این مختصر خارج است.

به طور کلی تألیفات شیخ به واسطه تسلط شگرف ایشان بر کلیه علوم معقول و منقول و احاطه کامل بر اعتقادات مذاهب مختلف و شناخت کافی از شرایط حاکم بر زمانه، دارای استدلالاتی محکم و براهین واضح و عالمانه است که به کتاب‌های ایشان استحکام کم‌نظیری داده است.

از طرفی دو کتاب‌خانه مهم آن زمان که دارای آوازه‌ای خاص در دنیای اسلام بود، در اختیار و دسترس شیخ بزرگوار قرار داشت. یکی کتاب‌خانه استادش «سیّد مرتضی» که به گفته مورخین هشتاد هزار جلد کتاب در فنون مختلف را در خود جای داده بود و دیگری‌کتابخانه

«شاپور بن اردشیر» وزیر «بهاء الدوله دیلمی» که متجاوز از ده هزار عنوان کتاب داشت.

با این سرمایه بزرگ و نبوغ فوق العاده، شیخ طوسی بیش از پنجاه عنوان کتاب به

رشته تحریر درآورد که احتمالاً در جریان حریق خانه‌اش و هجرت به نجف اشرف بعضی از این سرمایه‌های عالم اسلام را، مشتاقان فضیلت برای همیشه از دست دادند.

فهرست موضوعی کتاب‌های شیخ

الف: اصول اعتقاد و کلام

و ولایت نوشته است.

سیّد مرتضی رحمه‌الله.

ب: فقه

و یک دوره فقه گرفته شده از اخبار و روایات است.

ج: اصول فقه

د: تفسیر

ه: حدیث

و: ادعیه

ز: رجال

ح: تاریخ

ط: پاسخ به شبهات

چند سطری درباره کتاب حاضر

زمانی که زعامت و مرجعیت شیعه به شیخ الطایفه محوّل شد، مذهب نورانی تشیع کاملاً در عالم اسلام معرفی شده و قوت استدلال علمای آن بر همگان معلوم گردید. لذا از دو جهت مورد توجّه جدی قرار گرفت؛ یکی از طرف مخالفان سرسخت و دیگری از طرف موافقان پژوهش‌گر، گاه سؤالات، شبهات و حتی ردودی بر مبانی کلامی تشیّع

وارد می‌شد که تازگی نداشت و بزرگان قبل و حتی بعد از شیخ هم با این مسئله روبه‌رو

شده‌اند، امّا زمان شیخ ویژگی خاصی داشت [در بخش زندگی‌نامه به آن اشاره شد] که موجب اوج‌گیری جریان‌های تخریبی علیه شیعه شد. بی‌شک یکی از مباحث مهم و مورد نیاز همه، همین مسئله غیبت حضرت ولی عصر - عج اللّه تعالی فرجه الشریف - بود که مخالفان با تمام توان به مقابله با آن پرداخته و سؤالات متعددی در این باره مطرح می‌کردند.

مرحوم شیخ رحمه‌الله در سال 447 ه.ق اقدام به نگارش این کتاب کردند تا پاسخی قاطع باشد به ایرادات و شبهات مطرح شده در اطراف مسئله غیبت که خصوصیات این کتاب ارزشمند در مقدمه خودشان با اسلوبی مناسب بیان شده است. از نکات بسیار مهم در مورد این کتاب، این است که نگارش این اثر زمانی صورت گرفته است که شیخ تحت شدیدترین فشارها و شکنجه‌های روحی و روانی بوده است و مخالفان، اسباب آزار و اذیت ایشان را فراهم کرده بودند. بارها به خانه و کتاب‌خانه‌اش حمله‌ور شدند که بالاخره در سال 449 منجر به سوزاندن خانه و کتاب‌خانه و کرسی ایشان شد و به ناچار همان‌گونه که توضیح دادیم به نجف اشرف هجرت کردند.

امّا شیخ بزرگوار در آن وضعیت نابسامان و بحران‌های متعدد و اوضاع آشفته و خطرناک بغداد، این کتاب را با بهترین اسلوب و روش و استدلالات متین، به رشته تحریر درآوردند و مطالب ژرف و دقیقی؛ از جمله در موارد زیر:

و مطالب متنوع دیگری که هرکدام بابی از ابواب معرفت به حجّت حقّ است.

بی‌گمان کتاب غیبت شیخ طوسی - اعلی اللّه مقامه الشریف - یکی از مهم‌ترین و دقیق‌ترین کتب در موضوع مهم و حیاتی غیبت امام زمان علیه‌السلام است و لازم است حداکثر بهره از این اثر جاودان برده شود.

چند نکته پیرامون این ترجمه

به همین دلیل شیعیان پاک‌باخته اهل بیت علیهم‌السلام که تسلط به زبان عربی نداشته‌اند، امکان استفاده از ظرفیت‌های فوق‌العاده این زبان را نداشته و ندارند. فلذا بسیاری از

معارف شیعی به دست مردم جهان؛ اعم از فارس و غیره نرسیده است.

در مواردی هم که کتبی ترجمه شده است به دلیل مرور زمان و تغییر گفتمان غالب در جامعه، کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند. ضمن آن که در برخی موارد متن ترجمه خود نیازمند ترجمه است و مترجمین محترم در ضمن زحمات فراوانی که متحمل شده‌اند از عباراتی استفاده کرده‌اند که مردم هرگز تسلط کافی به آن‌ها ندارند.

درک ارائه دهیم، بر همین اساس ابتدا متن عربی را به فارسی برگردان کرده و به عبارتی

مفاهیم بلند مدّ نظر مرحوم شیخ طوسی را از قالب و کالبد الفاظ عربی در آورده و لباس

الفاظ فارسی بر آن پوشانیدیم، سپس به گونه‌ای که مفاهیم دچار انقلاب و تغییر و تحول

نشوند متن فارسی شده را روان‌سازی نمودیم. به عبارت واضح‌تر در دو مرحله ابتدا برگردان به فارسی و سپس روان‌سازی متن انجام شد تا درصد بیشتری از مشتاقان معارف اهل بیت علیهم‌السلام از این کتاب استفاده و فیض ببرند.

رجال، حدیث و غیره به عنوان پی‌نوشت توضیح داده شده است.

در آخر از کلیه عزیزانی که در به ثمر رسیدن این ترجمه، دست ما را گرفته و یار

و یاور ما بودند؛ خصوصا واحد پژوهش انتشارات مسجد مقدّس جمکران و به ویژه برادر عزیز و سرور مکرم حضرت حجة الاسلام و المسلمین حسین احمدی دامت افاضاته تشکر و قدردانی می‌نمایم.

تردیدی نیست که این اثر با عنایت خاص حجّت بالغه حقّ ولی اللّه الاعظم امام زمان ارواحنا فداه به ثمر نشسته است و اگر نباشد نظر عنایت آن یوسف مصر بقا، هیچ عملی در جهت ترویج معارف الهی به ثمر نخواهد رسید.

لذا برای شادی قلب منور آن وجود مقدّس که قطب دایره امکان و خلیفه خدا در زمین است، ترجمه غیبت شیخ طوسی را به وجود قدس ملیکه ملک و ملکوت و اسوه حسنه امام زمان - عجل اللّه تعالی فرجه الشریف - حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام تقدیم می‌دارم، امید که آن بانو تحفه کوچک این کمترین را بپذیرد تا ذخیره قبر و قیامتم باشد.

والسلام علی عباد اللّه الصالحین

مجتبی عزیزی

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمدللّه الّذی هدانا لحمده، وجعلنا من أهله، ووفّقنا للتمسّک بدینه والإنقیاد لسبیله، ولم یجعلنا من الجاحدین لنعمته، المنکرین لطوله وفضله ومن الذین «اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنسَیاهُمْ ذِکْرَ اللّه‌ِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطَانِ أَلاَ إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ»

وصلّی اللّه علی سیّد أنبیائه وخاتم اصفیائه محمّد صلّی اللّه علیه وآله الطیّبین، النجوم الزاهرة، والأعلام الظاهرة، الذین نتمسّک بولایتهم، ونتعلّق بعری حبلهم، ونرجو الفوز

بالتمسّک بهم، وسلّم تسلیما.

مقدمه مؤلف

حمد و سپاس شایسته خداوندی است که ما را به سپاسگزاری از خود هدایت و اهل آن قرار داد، و توفیق چنگ زدن و دست توسل دراز کردن به طرف دینش و پذیرش و گردن نهادن به راهش [دستوراتش] را به ما کرامت فرمود و ما را از جمله انکارکنندگان نعمت‌هایش قرار نداد، کسانی که عنایت و فضل و کرم خداوند را انکار می‌کنند، و ما را

از کسانی قرار نداد که [قرآن درباره آن‌ها می‌فرماید]:

«شیطان بر آنان مسلط شده و یاد خدا را از خاطر آن‌ها برده؛ آن‌ها حزب شیطانند.

بدانید حزب شیطان زیان‌کارانند».⁽¹⁾

و سلام و درود خداوند بر سیّد و سرور پیامبران الهی و آخرین برگزیدگان خداوند،

محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و درود و سلام برخاندان پاک و طاهرش، ستارگان درخشان، و پرچم‌های برافراشته؛ همانانی که به ولایتشان چنگ زده و به ریسمان محکم پیروی‌شان تمسک کرده‌ایم و امیدواریم که به واسطه پیروی از ایشان به فیض ابدی برسیم.

أمّا بعد فإنّی مجیب إلی ما رسمه الشیخ الجلیل، أطال اللّه بقاءه من إملاء کلام فی غیبة صاحب الزمان، وسبب غیبته، والعلّة التی لأجلها طالت غیبته، وامتداد استتاره، مع شدّة

الحاجة إلیه وانتشار الحیل، ووقوع الهرج والمرج، وکثرة الفساد فی الأرض، وظهوره فی البرّ والبحر، ولِمَ لم یظهر وما المانع منه، وما المحوج إلیه، والجواب عن کلّ ما یسأل فی ذلک من شبه المخالفین ومطاعن المعاندین.

وأنا مجیب إلی ما سأله، و ممتثل ما رسمه، مع ضیق الوقت، وشعث الفکر، وعوائق الزمان وصوارف الحدثان، وأتکلّم بجمل یزول معها الرّیب و تنحسم به الشبه ولا أطول الکلام فیه

(فیملّ، فإنّ کتبی فی) الإمامة وکتب شیوخنا مبسوطة فی هذا المعنی فی غایة الاستقصاء،

امّا بعد شیخ و استاد جلیل القدر و بزرگوارم⁽¹⁾که خداوند بر طول عمر مبارکش بیفزاید دستور داده تا کتابی به رشته تحریر درآید پیرامون مسئله غیبت حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام، و دلیل طولانی شدن آن، که علیرغم شدت نیاز بشریت به ظهور ایشان و فراگیر شدن حیله و نیرنگ و واقع شدن هرج و مرج بسیار و فساد در زمین که سراسر آن را فرا گرفته است و این‌که چرا حضرت ظاهر نشده‌اند و چه مانعی بر سر راه ظهور بوده و چه نیازی به وجود ایشان است، تا به کلیه سؤالات مطروحه در این زمینه‌ها

و نیز شبهات مخالفان و نکوهش و طعنه بدخواهان جواب داده شود.

علیرغم کمی فرصت و پریشانی فکر و ناملایمات روزگار و حوادث دشوار و سخت، به این درخواست جواب داده و آنچه را که امر فرموده‌اند اطاعت کردم.

لذا مطالبی خواهم گفت تا به وسیله آن‌ها تمامی شک و شبهه و تردیدها از بین برود.

اگرچه سخن را هم طولانی نمی‌کنم. چرا که هم در کتب خودم و هم کتب اساتیدم، معمولاً این مسئله و در نهایت شرح و به طور مبسوط توضیح داده شده است.

وأتکلّم علی [کل] ما یسأل فی هذا الباب من الأسئلة المختلفة، وأردف ذلک تأکیدا لما نذکره، و تأنیسا للمتمسکین بالأخبار، والمتعلقین بظواهر الأحوال، فإنّ کثیرا من الناس

یخفی علیهم الکلام اللطیف الّذی یتعلّق بهذا الباب، وربّما لم یتبیّنه، وأجعل للفریقین طریقا إلی ما نختاره ونلتمسه، ومن اللّه تعالی أستمد المعونة والتوفیق، فهما المرجوّان من جهته، والمطلوبان من قبله، وهو حسبی و نعم الوکیل.

در این کتاب به سؤالات مختلفی که درباره این موضوع طرح شده پاسخ می‌دهم و تعدادی از اخبار و روایات که بر صحت گفتار ما دلالت داشته باشد و تأکیدی باشد برآنچه که می‌گوییم را برخواهیم شمرد، تا موجب آرامش کسانی شود که متمسک به اخبار می‌شوند و به ظواهر حال نگاه می‌کنند.

چون یقینا نکات دقیق و لطیف این مسئله بر بسیاری از مردم پوشیده است و چه بسا

نتوانند به درک آن دقایق نایل شوند.

بنابراین برای هر دو گروه و دسته راهی را به سمت آنچه که می‌خواهیم و خودمان

اختیار کرده‌ایم قرار می‌دهم و از خداوند بزرگ مدد و توفیق استدعا می‌کنم که امید [هدایت به] هر دو راه، از ناحیه الهی و از درگاهش درخواست شدنی است.

و خداوند برای من کافی بوده و او بهترین وکیل است.

فصل اوّل: بحث در غیبت امام زمان علیه‌السلام

اشاره

1- فصل فی الکلام فی الغیبة

اعلم أنّ لنا فی الکلام فی غیبة صاحب الزّمان علیه‌السلام طریقین.

أحدهما: أن نقول: إذا ثبت وجوب الإمامة فی کلّ حال، وأنّ الخلق مع کونهم غیر معصومین لا یجوز أن یخلو من رئیس فی وقت من الأوقات، و أنّ من شرط الرئیس أن یکون مقطوعا علی عصمته، فلا یخلو ذلک الرئیس من أن یکون ظاهرا معلوما، أو غائبا مستورا، فإذا علمنا أنّ کلّ من یدّعی له الإمامة ظاهرا لیس بمقطوع علی عصمته، بل ظاهر أفعالهم وأحوالهم ینافی العصمة، علمنا أنّ من یقطع علی عصمته غائب مستور.

بحث در غیبت

سخن پیرامون غیبت حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام به دو طریق خواهد بود:

طریق اوّل: وقتی ثابت شد که وجود امام و رهبر در هر حال لازم است و این‌که مردم به جهت معصوم نبودنشان در هیچ برهه‌ای از زمان نباید بدون رهبر و پیشوا بمانند، و شرط رهبر نیز این است که یقینا دارای مقام عصمت باشد، پس این امام، یا ظاهر و معلوم است یا این‌که پنهان و در پس پرده غیبت می‌باشد.

و نیز وقتی که بدانیم آنان‌که [غیر از یازده امام شیعه علیهم‌السلام] ظاهر بوده و بر ایشان ادعای امامت شده، نه تنها یقین به عصمت آن‌ها وجود ندارد، بلکه ظاهر اعمال و حالاتشان با عصمت منافات دارد، در این صورت خواهیم دانست تنها کسی که به عصمتش قطع و یقین وجود دارد [ظاهر نیست بلکه] غایب و مستور است.

و إذا علمنا أنّ کلّ من یدعی له العصمة قطعا ممّن هو غائب من الکیسانیّة و الناووسیّة والفطحیّة والواقفة وغیرهم قولهم باطل، علمنا بذلک صحّة إمامة ابن الحسن علیه‌السلام وصحة غیبته و ولایته، و لا نحتاج إلی تکلّف الکلام فی إثبات ولادته، و سبب غیبته، مع ثبوت ما ذکرناه، لأنّ الحق لا یجوز خروجه عن الأمة.

والطریق الثانی: أن نقول: الکلام فی غیبة ابن الحسن علیه‌السلام فرع علی ثبوت إمامته، و المخالف لنا إِما أن یسلّم لنا إمامته و یسأل عن سبب غیبته علیه‌السلام فنتکلّف جوابه،

أو لا یسلّم لنا إِمامته فلا معنی لسؤاله عن غیبة من لم یثبت إمامته، و متی نوزعنا فی ثبوت

و باز وقتی که دانستیم، اعتقاد کسانی که برای اشخاص دیگر ادعای عصمت و غیبت

کرده‌اند؛ از جمله گروه‌های کیسانیّه، ناووسیّه، فطحیّه و واقفیّه، باطل است؛ از این رو صحّت امامت و ولایت فرزند برومند امام حسن عسکری علیه‌السلام برای ما ثابت و قطعی می‌شود، [چرا که معارض دیگری در میان امّت اسلامی نداریم].

و لذا نیازی به پیچیده کردن بحث در زمینه اثبات ولادت آن حضرت یا بیان سبب غیبت ایشان نخواهد بود، چرا که حرف حقّ و اعتقاد صحیح در میان امّت اسلامی است نه خارج آن.⁽¹⁾

طریق دوم: سخن پیرامون غیبت حضرت ولی عصر، فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام

فرع بر ثبوت امامت ایشان است. و مخالف آن از دو حال خارج نیست: یا امامت آن حضرت را پذیرفته و آن‌گاه دلیل غیبت آن مورد را جویا می‌شوند، در این صورت، پاسخگوی او خواهیم بود.

إمامته دلّلنا علیها بأن نقول: قد ثبت وجوب الإمامة مع بقاء التکلیف علی من لیس بمعصوم فی جمیع الأحوال و الأعصار بالأدلّة القاهرة، وثبت أیضا أنّ من شرط الإمام أن

یکون علی عصمته وعلمنا أیضا أن الحقّ لا یخرج عن الأمة.

فإذا ثبت ذلک وجدنا الأمة بین أقوال:

بین قائل یقول: لا إمام، فما ثبت من وجوب الإمامة فی کلّ حال یفسد قوله.

یا این که امامت آن حضرت را نمی‌پذیرند، که در صورت عدم پذیرش امّت، پرسش از غیبت ایشان مفهوم نخواهد داشت و بایستی در آن صورت به بحث برخیزد و چنانچه در اصل امامت ایشان با ما نزاع کند ما نیز چنین استدلال خواهیم کرد:

وجوب امامت با بقای تکلیف در جمیع احوال و همیشه بر عهده کسانی که معصوم نیستند به وسیله ادله محکم و استوار اثبات شده،⁽¹⁾

و باز ثابت شده است که شرط امام بودن این است که قطعا معصوم باشد، [علاوه بر این] می‌دانیم که حقّ از میان این امّت خارج نیست.

با توجّه به آنچه که گذشت، پیرامون این مسأله چند دیدگاه وجود دارد:

1 - عدّه‌ای معتقدند که امامی در کار نیست. این اعتقاد فاسد و باطل است، چرا که

ثابت شده که وجود امام در هر حالی واجب است.

وقائل یقول بإمامة من لیس بمقطوع علی عصمته، فقوله یبطل بما دلّلنا علیه من وجوب القطع علی عصمة الإمام علیه‌السلام.

ومن ادّعی العصمة لبعض من یذهب إلی إمامته، فالشاهد یشهد بخلاف قوله، لأنّ أفعالهم الظاهرة وأحوالهم تنافی العصمة، فلا وجه لتکلّف القول فیما نعلم ضرورة خلافه.

و من ادّعیت له العصمة وذهب قوم إلی إمامته کالکیسانیّة القائلین بإمامة محمّد بن الحنفیّة، والناووسیّة القائلین بإمامة جعفر بن محمّد علیه‌السلام، وأنّه لم یمت والواقفیّة الّذین قالوا:

إنّ موسی بن جعفر علیه‌السلام لم یمت، فقولهم باطل من وجوه سنذکرها.

2 - گروهی به امامت کسی اعتقاد دارند که دارای مقام عصمت نیست، این قول هم با دلایل ما مبنی بر لزوم عصمت امام [که در آینده خواهد آمد] باطل می‌شود.

3 - برخی دیگر هم برای افراد خاصی [نظیر خلفا و یا بعضی از صحابه] ادعای عصمت می‌کنند؛ در این مورد شواهد بسیاری وجود دارد که بر خلاف این مدعا شهادت می‌دهند؛ چرا که اعمال ظاهری و حالات آن‌ها با مقام عصمت منافات دارد، بنابراین پیچیده کردن مسأله و استدلال درباره موضوعی که ما خلاف آن را بدیهی می‌دانیم فایده‌ای ندارد

4 - و اعتقاد همه کسانی که برای افراد خاصی مدعی عصمت و امامت شده‌اند، باطل است؛ همچون:

الف: کیسانیه که به امامت محمّد بن حنفیه اعتقاد دارند.

ب: ناووسیه، که اعتقاد به امامت امام صادق علیه‌السلام داشته و بنابراین عقیده‌اند که آن حضرت از دنیا نرفته و همان مهدی موعود است.

ج: واقفیه که می‌گویند: امام موسی بن جعفر علیه‌السلام از دنیا نرفته است و ما به زودی دلایل بطلان همه آن‌ها را بیان خواهیم کرد.

فصار الطریقان محتاجین إلی فساد قول هذه الفرق لیتمّ ما قصدناه ویفتقران إلی إثبات الأصول (الثلاثة) الّتی ذکرناها من وجوب الرئاسة، و وجوب القطع علی العصمة، و أنّ الحقّ

لا یخرج عن الأمّة، ونحن ندلّ علی کلّ واحد من هذه الأقوال بموجز من القول لأنّ استیفاء

ذلک موجود فی کتبی فی الإمامة علی وجه لا مزید علیه.

و الغرض بهذا الکتاب ما یختصّ الغیبة دون غیرها واللّه الموفّق لذلک بمنّه.

و الّذی یدلّ علی وجوب الرئاسة ما ثبت من کونها لطفا فی الواجبات العقلیّة فصارت واجبة،

پس بنابراین هر دو طریق استدلال، متوقف بر دو امر هستند: اوّل بطلان اعتقاد این فرقه‌ها، تا آنچه را که قصد کرده‌ایم [اثبات غیر امام علیه‌السلام] تمام شده و به مقصود برسیم.

دوم نیازمند به اثبات اصول سه گانه‌ای هستند که ذکر کردیم؛ یعنی وجوب امامت،

وجوب یقین برعصمت امام، و این‌که اعتقاد حقّ و درست از امّت اسلامی خارج نیست.

ما هر کدام از این امور سه گانه و اقوال گوناگون آن را به شکل مختصر و کوتاه بحث خواهیم کرد؛ زیرا بحث مفصل و مشروح در این مورد در کتبی که پیرامون امامت نوشته‌ایم

موجود است و هدف در این کتاب، پرداختن به موضوع اختصاصی غیبت است نه چیز دیگری و [امیدوارم که] خداوند منت گذارد و با کرمش در این مهم توفیق دهد.

اصل اوّل: «وجوب و لزوم امامت»

آنچه که بر وجوب ریاست عالیه امام علیه‌السلام دلالت می‌کند، آن است که امامت، لطفی از ناحیه خداوند است.⁽¹⁾

1 - این‌که فعل خداوند باشد. که در این صورت بر خداوند واجب است؛ مثل نصب و تعیین امام که فعل خداوند است نه غیر خدا.

2 - این‌که فعل مکلفین باشد؛ مثل وعظ و تذکّر و تعلیم و تعلّم. در این صورت هم بر خداوند واجب است که این اعمال را بر بندگان واجب فرماید؛ مثل وجوب امر به معرف و نهی از منکر که اگر خدای متعال لطف ننماید، عذاب کردن بندگان عاصی، قبیح خواهد بود چرا که خداوند پیامبر یا امامی را نصب نکرده است که احکام شریعت را به او آموزش داده و بدی گناه را برایش تعیین کنند تا او نیز از معاصی دور بوده و میل و رغبت به انجام تکالیف الهی داشته باشد. بنابراین بر خداوند واجب است که انبیا را برای هدایت مردم مبعوث کرده و امام را هم برای تبیین و تشریح مصالح واقعی مردم به امامت منصوب فرماید.

و از واجبات عقلیه است [که عقل به وجوب آن حکم می‌کند].

کالمعرفة التی لا یعری مکلّف من وجوبها علیه، أ لا تری أنّ من المعلوم أنّ من لیس بمعصوم من الخلق متی خلوا من رئیس مهیب یردع المعاند ویؤدّب الجانی، ویأخذ علی ید المتغلّب، ویمنع القویّ من الضعیف، و أمنوا ذلک، وقع الفساد، وانتشر الحیل، و کثر الفساد،

وقلّ الصلاح، ومتی کان لهم رئیس هذه صفته کان الأمر بالعکس من ذلک، من شمول الصلاح وکثرته، و قلّة الفساد ونزارته.

مثل: مسأله معرفت، که مکلف از وجوب آن عاری نمی‌شود و همواره همراه اوست، [و همیشه معرفت بر مکلف واجب است].

آیا نمی‌بینید که اگر مردم از وجود پیشوایی با هیبت و مقتدر محروم باشند، که اهل عناد را منع، و خیانت‌کاران را ادب نماید، و دست مظلوم را گرفته، و گروهی را از آزار

دادن ضعیف باز دارد و ضعیفان به برکت او اطمینان و آرامش یابند؛ فساد به وجود آمده و زیاد می‌شود؟ و حیله و نیرنگ همه جا منتشر شده و اصلاح کم می‌شود؟ و هر وقت پیشوا و امامی با آن خصوصیات [دفاع از مظلوم] در بین مردم باشد، اوضاع برگشته و صلاح و اصلاح امّت فراگیر شده و فساد کم می‌گردد؟

والعلم بذلک ضروریّ لا یخفی علی العقلاء، فمن دفعه لا یحسن مکالمته؛ وأجبنا عن کلّ ما یسأل علی ذلک مستوفی فی تلخیص الشافی و شرح الجمل لا نطوّل بذکره هاهنا.

و وجدت لبعض المتأخّرین کلاما اعترض به کلام المرتضی رحمه‌الله فی الغیبة وظنّ أنّه ظفر بطائل فموّه به علی من لیس له قریحة ولا بصر بوجوه النظر و أنا أتکلّم علیه.

فقال: الکلام فی الغیبة والاعتراض علیها من ثلاثة أوجه.

أحدها: أنّا نلزم الإمامیّة ثبوت وجه قبح فیها أوفی التکلیف معها فیلزمهم أن یثبتوا أنّ الغیبة لیس فیها وجه قبح، لأنّ مع ثبوت وجه القبح تقبح الغیبة؛ وإن ثبت فیها وجه حسن

این مطلب از جمله بدیهیات است که بر عقلا مخفی نیست، و اگر کسی این را انکار

کند، قابلیت گفت و گو را ندارد و ما به همه اشکالاتی که به وجوب ریاست و امامت وارد ساخته‌اند، در کتاب «تلخیص شافی» و «شرح جمل» جواب داده‌ایم، لذا اینجا تکرار نمی‌کنیم.

یکی از متأخرین در همین باب به کلام سیّد مرتضی قدس‌سره اعتراض کرده، به گمانش که به ایشان غلبه نموده، و با همان اعتراض به افراد بی‌سلیقه و فاقد درک و شعور وانمود کرده

که با دلیل، بیان سیّد را رد کرده است. که ذیلاً اشکال او را نقل و جواب می‌دهم.

اشکالات مخالفان امامت

او می‌گوید: مسأله غیبت به سه اشکال و دلیل، مورد اعتراض و مردود است:

اشکال اوّل: ما امامیه را ملزم کرده و ثابت می‌کنیم که یا در خود غیبت و یا تکلیف با وجود غیبت، جهت قُبح وجود دارد. بنابراین ایشان می‌بایست عدم لزوم قبح در غیبت، یا تکلیف با اعتقاد غیبت را اثبات کنند. چون با ثبوت وجه قبح، اعتقاد به غیبت زشت می‌باشد، هر چند که برای آن وجه حُسنی هم ثابت شود [مثلاً گفته شود که غیبت لطف است

]کما نقول فی قبح تکلیف ما لا یطاق (أنّ فیه وجه قبح) و إن کان فیه وجه حسن بأن یکون لطفا لغیره.

و الثانی: أنّ الغیبة تنقض طریق وجوب الإمامة فی کلّ زمان، لأنّ کون النّاس مع رئیس مهیب متصرّف أبعد من القبیح لو اقتضی کونه لطفا واجبا فی کلّ حال، و قبح التکلیف مع

فقده لانتقض بزمان الغیبة، لأنّا فی زمان الغیبة نکون مع رئیس هذه صفته أبعد من القبیح،

وهو دلیل وجوب هذه الرئاسة، ولم یجب وجود رئیس هذه صفته فی زمان الغیبة ولا قبح التکلیف مع فقده، فقد وجد الدّلیل و لا مدلول وهذا نقض الدّلیل.

همان طور که ما در مورد قبح تکلیف به مالایطاق⁽¹⁾

می‌گوییم: اگر چنانچه وجه حُسن و خوبی هم داشته باشد از جمله این که در حقّ بندگان لطف باشد در این صورت باز هم قبح و زشتی وجود دارد.

اشکال دوم: اعتقاد به غیبت، موجب نقض مسئله لزوم وجود امام در همه زمان‌ها می‌شود، چرا که مردم به برکت وجود رهبر و امامی با هیبت، مقتدر و صاحب اختیار، که وجودش در هر حالی لطف و واجب الهی باشد از اعمال قبیح و زشت دور می‌شوند [به

این معنا که وقتی امامی با اقتدار و قدرت، در صحنه زندگی مردم حضور داشته باشد، مردم توسط او از اعمال زشت نهی شده و مکلف به ترک آن‌ها می‌شوند، در نتیجه از ارتکاب به آن‌ها دور می‌شوند]. در حالی که به سبب اعتقاد به وجود امام در زمان غیبت و از طرفی با حاضر نبودن امام، قبح تکلیف به مالایطاق نقض می‌شود، به خاطر این که ما در زمان غیبت با وجود امامی با خصوصیات و ویژگی‌های بالا از اعمال زشت و قبیح دور می‌شویم و [از طرفی] وجود امام دلیل بر وجوب امامت و رهبری است.

و الثالث: أن یقال: إنّ الفائدة بالإمامة هی کونه مبعّدا من القبیح علی قولکم، و ذلک لا یحصل مع وجوده غائبا فلم ینفصل وجوده من عدمه، وإذا لم یختصّ وجوده غائبا بوجه الوجوب الّذی ذکروه لم یقتض دلیلکم وجوب وجوده مع الغیبة، فدلیلکم مع أنّه منتقض حیث وجد مع انبساط الید، ولم یجب انبساط الید مع الغیبة، فهو غیر متعلّق بوجود إمام غیر منبسط الید ولا هو حاصل فی هذه الحال.

و این در حالی است که وجود امام با این خصوصیات در زمان غیبت لازم نیست [چون که غایب است] و با نبودن او، تکلیف قبحی ندارد ، بنابراین دلیل موجود است [که لزوم وجود امام و امامت است] امّا مدلول [که حضور و ظهور امام و قبیح بودن تکلیف در صورت فقدان او باشد] وجود ندارد، و این نقض دلیل است.

اشکال سوم: این که گفته شود: به اعتقاد شما فایده امامت این است که وجود امام، مردم را از اعمال زشت و قبیح دور می‌کند، ولی این فایده با وجود امامی که غایب است حاصل نمی‌شود، لذا فرقی بین وجود امام غایب و عدم وجود امام نیست [و در هر دو صورت فایده‌ای ندارد.] پس دلیل شما [مبنی بر فایده امامت] با این که نقض شده امّا زمانی صحیح خواهد بود که همراه باز بودن دست امام باشد [یعنی امام حکومت داشته باشد] در حالی که با توجّه به غیبت، دست او باز نخواهد بود، بنابراین دلیل شما به

وجود امامی که مبسوط الید نباشد تعلق نمی‌گیرد و در غیبت هم مبسوط الید بودن امام حاصل نشده است.

الکلام علیه أن نقول:

أمّا الفصل الأوّل من قوله: «إنّا نلزم الإمامیّة أن یکون فی الغیبة وجه قبح» وعید منه محض لا یقترن به حجّة، فکان ینبغی أن یتبیّن وجه القبح الّذی أراد إلزامه إیّاهم لننظر فیه و لم یفعل، فلا یتوجّه وعیده.

و إن قال ذلک سائلاً علی وجه: «ما أنکرتم أن یکون فیها وجه قبح».

فإنّا نقول: وجوه القبح معقولة من کون الشیء ظلما وعبثا وکذبا ومفسدة وجهلاً ولیس شیء من ذلک موجودا هاهنا، فعلمنا بذلک انتفاء وجود القبح.

فإن قیل: وجه القبح أنّه لم یزح علّة المکلّف علی قولکم، لأنّ انبساط یده الّذی هو لطف

جواب اشکال اوّل: آنجا که گفت: ما امامیه را ملزم کرده و ثابت می‌کنیم که در اعتقاد به غیبت، جنبه قبح و زشتی وجود دارد، می‌گوییم: این حرف چیزی جز تهدید [بی‌جایی] نیست و هیچ گونه دلیل و مدرکی بر مدعای خودش ندارد. و اگر هم دلیل می‌داشت می‌بایست علّت این قبحی را که می‌خواهد بر امامیه ثابت کند روشن کرده و تبیین نماید تا ما هم دلیل آن‌ها را ببینیم و جوابی هم ارائه بدهیم، و این در حالی است که هرگز در تأیید ادعایش دلیل اقامه نکرده، بنابراین تهدید بیهوده او توجیهی ندارد.

سؤال: حال اگر او از ما بپرسد: شما چه دلیلی دارید که قبح غیبت را انکار می‌کنید [به

چه دلیل زشت بودن اعتقاد بر غیبت را انکار می‌کنید].

پاسخ: خواهیم گفت: زشتی هر عملی [و یا اعتقادی] وقتی معقول است، که یا ظلم، یا بیهوده، یا دروغ و یا دارای مفسده، و یا از روی جهل باشد، در حالی که در این مبحث

هیچ کدام از این موارد موجود نیست، بنابراین [به وضوح] یقین می‌کنیم که قبح و زشتی در این عمل [اعتقاد به غیبت] منتفی است.

اشکال: دلیل قبح در اعتقاد به غیبت امام علیه‌السلام آن است که سختی و مانع را از مکلف

فی الحقیقة والخوف من تأدیبه لم یحصل، فصار ذلک إخلالاً بلطف المکلّف فقبح لأجله.

قلنا: (قد) بیّنا فی باب وجوب الإمامة بحیث أشرنا إلیه أنّ انبساط یده علیه‌السلام و الخوف من تأدیبه إنّما فات المکلّفین لما یرجع إلیهم، لأنّهم أحوجوه إلی الاستتار بأن أخافوه ویمکّنوه فأتوا من قبل نفوسهم.

وجری ذلک مجری أن یقول قائل: «من لم یحصل له معرفة اللّه تعالی فی تکلیفه وجه قبح» لأنّه لم یحصل ما هو لطف له من المعرفة، فینبغی أن یقبح تکلیفه.

دور نمی‌کند، به این علّت که باز بودن دست امام که در حقیقت لطف خداوندی است

و همچنین ترس مردم از تنبیه شدن توسط امام[در صورت ارتکاب معاصی ]حاصل

نشده است. [چون امام غایب است و امامی در کار نیست] پس در لطفی که بر مکلف شده است اختلال به وجود آمده، به همین دلیل اعتقاد به غیبت، قبیح و زشت است.

پاسخ: می‌گوییم: در باب وجوب امامت اشاره کرده و روشن ساختیم، که علت عدم باز بودن دست امام و ترس مردم از تنبیه و تأدیب توسط حضرت که آن‌ها را از آن محروم ساخته، به خود آن‌ها برمی‌گردد، و خودشان مقصرند، چرا که آنان موجب ترس حضرت شده‌اند⁽¹⁾

و موجبات پنهان شدن ایشان را فراهم کرده‌اند و حالا قدرتی بر دسترسی به امام علیه‌السلام ندارند، این معضل از جانب خود آن‌ها بوده است.

کلام این شخص که به غیبت اعتراض کرده، مثل سخن کسی است که بگوید: کسی که معرفت اللّه برایش حاصل نشده است تکلیف کردنش قبیح و زشت است. برخی جواب داده‌اند: اینکه کافر تحصیل معرفت نکرده است از جانب خودش بوده و مقصر است

فما یقولونه هاهنا من أنّ الکافر أتی من قبل نفسه، لأنّ اللّه قد نصب له الدلالة علی معرفته ومکّنه من الوصول إلیها، فإذا لم ینظر ولم یعرف أتی فی ذلک من قبل نفسه ولم یقبح ذلک

تکلیفه، فکذلک نقول: انبساط ید الإمام وإن فات المکلّف فإنّما أتی من قبل نفسه، ولو مکّنه لظهر وانبسطت یده فحصل لطفه فلم یقبح تکلیفه، لأنّ الحجة علیه لا له.

و قد استوفینا نظائر ذلک فی الموضع الّذی أشرنا إلیه و سنذکر فیما بعد إذا عرض ما یحتاج إلی ذکره.

و أمّا الکلام فی الفصل الثانی: فهو مبنیّ علی المغالطة ولا نقول: إنّه لم یفهم ما

چرا که خداوند متعال برای رسیدن او به معرفت، دلیل و راهنما قرار داده است و به او توان رسیدن به آن را کرامت فرموده است، حال اگر خودش [عمدا] دلیل را به دست نیاورد و در نتیجه معرفت هم کسب نکرد! این مشکل از جانب خود اوست، پس تکلیف کردنش [به کسب معرفت] قبیح و زشت نخواهد بود.

ما هم جواب می‌دهیم: بنابراین بسط ید و باز بودن دست امام [در اداره امور] از دست مکلفین رفته است و این درد و مشکلی است که از جانب خودشان به آن‌ها رسیده است، چرا که اگر امام می‌توانست [و برایش امکان داشت] حتما ظاهر شده و دستش هم باز بود پس لطف هم حاصل می‌شد، لذا تکلیفشان در حال غیبت قبیح نیست [چون که خودشان باعث و بانی غیبت بوده‌اند] در این صورت حجّت و دلیل برعلیه آن‌ها است نه به نفعشان.

ما نظیر این مباحث را در همان مسأله وجوب امامت گفته‌ایم، و اگر چنانچه دوباره

نیازی باشد ذکر می‌کنیم.

جواب اشکال دوم: این اشکال در واقع مغالطه و به اشتباه انداختن است، البته ما نمی‌گوییم که وی نفهمیده، چون او بالاتر از این حرف‌ها است، امّا خواسته، حقّ را مخفی کرده و اشتباه جلوه دهد.

أورده، لأنّ الرجل کان فوق ذلک لکن أراد التلبیس والتمویه (فی قوله): إنّ دلیل وجوب الرئاسة ینتقض بحال الغیبة، لأنّ کون النّاس مع رئیس مهیب متصرّف أبعد من القبیح لو

اقتضی کونه لطفا واجبا علی کلّ حال وقبح التکلیف مع فقده لانتقض بزمان الغیبة [لأنا فی زمان الغیبة] فلم یقبح التکلیف مع فقده، فقد وجد الدلیل ولا مدلول و هذا نقض.

و إنّما قلنا: إنّه تمویه لأنّه ظنّ أنّا نقول: إنّ فی حال الغیبة دلیل وجوب الإمامة قائم ولا إمام فکان نقضا، ولا نقول ذلک، بل دلیلنا فی حال وجود الإمام بعینه هو دلیل حال غیبته،

فی أنّ فی الحالین الإمام لطف فلا نقول: إنّ زمان الغیبة خلا من وجوب رئیس، بل عندنا

آنجا که می‌گوید: دلیل شیعه بر وجوب امامت، در زمان غیبت نقض می‌شود و مردم

با بودن یک رهبر مقتدر و صاحب اختیار، که وجودش در هر حالی لطف الهی باشد، از اعمال قبیح و زشت دور می‌شوند؛ [یعنی با وجود اوست که مردم معصیت نمی‌کنند یا در صورت ارتکاب به گناهان تأدیب می‌شوند] و زشت بودن تکلیف با نبود امام و در زمان غیبت نقض می‌شود. پس در صورت نبودنش تکلیف قبیح نخواهد بود، و این نقض است که دلیل [یعنی لزوم وجود امام] یافت شود، اما مدلول [شخص امام] نباشد.

ما می‌گوییم: این شخص مطلب را به گونه دیگری گفته، به این دلیل که خیال کرده که ما معتقدیم در زمان غیبت، دلیل وجوب امامت موجود است ولی امامی در کار نیست و این نقض است، در حالی که ما هرگز چنین اعتقادی نداریم، بلکه دلیل ما در زمان حضور یا غیبت امام یکی است و فرقی ندارد. و در هر دو حال وجود مبارک امام علیه‌السلام

لطف الهی است.

پس ما نمی‌گوییم که در زمان غیبت، امام وجود ندارد، [این تهمتی نارواست که دشمنان عنود آل اللّه به شیعه نسبت داده‌اند] بلکه در نظر ما وجود حضرت ثابت است،

أنّ الرئیس حاصل، و إنّما ارتفع انبساط یده لما یرجع إلی المکلّفین علی ما بیّناه لا لأنّ انبساط یده خرج من کونه لطفا بل وجه اللطف به قائم، وإنّما لم یحصل لما یرجع إلی غیر اللّه.

فجری مجری أن یقول قائل: کیف یکون معرفة اللّه تعالی لطفا مع أنّ الکافر لا یعرف اللّه، فلمّا کان التکلیف علی الکافر قائما والمعرفة مرتفعة دلّ علی أنّ المعرفة لیست لطفا علی کلّ حال لأنّها لو کانت کذلک لکان ذلک نقضا.

وجوابنا فی الإمامة کجوابهم فی المعرفة من أنّ الکافر لطفه قائم بالمعرفة و إنّما فوّت نفسه بالتفریط فی النظر المؤدّی إلیها فلم یقبح تکلیفه، فکذلک نقول: الرئاسة لطف للمکلّف

منتهی دست حضرت در خصوص مکلفین باز نیست و این به آن معنا نیست که وجود مبارک آن حضرت از دایره لطف خارج باشد، بلکه لطف الهی به واسطه ایشان است [که به خلایق می‌رسد؛ یعنی علاوه بر این که ایشان خود لطف عظمای حقّ تعالی است، واسطه بین الطاف خداوندی و عالم نیز است] و حاصل نشدن این لطف، از جانب غیر خدا [مردم] است. [باید مردم خودشان به خدا رو کنند تا این که این لطف الهی هم در زندگی ایشان جریان یابد].

این بیان [اشکال و جواب] نظیر آن است که گفته شود: چگونه معرفت اللّه برای کافری که خدا را نمی‌شناسد، لطف است؟ و زمانی که کافر به معرفتی موظف شده که موجود نیست، دلیل بر این معنا است که معرفت در هر حالی لطف نباشد. برای این که اگر معرفت در هر حالی لطف باشد موجب تناقض می‌شود. [چون کافر موظف به کسب چیزی شده است که وجود ندارد و این نقض است].

لذا جواب ما در مورد امامت [و این که وجود امام علیه‌السلام در هر حالی برای مردم لطف است] نظیر جواب همین آقایان صاحب اشکال در باب معرفت است، بدین ترتیب که می‌گویند: لطف به کافر بستگی به معرفت او دارد، بنابراین اگر خودش به وسیله تفریط

فی حال الغیبة، وما یتعلّق باللّه من إیجاده حاصل وإنّما ارتفع تصرّفه وانبساط یده لأمر یرجع إلی المکلّفین فاستوی الأمران، والکلام فی هذا المعنی مستوفی أیضا بحیث ذکرناه.

و أمّا الکلام فی الفصل الثالث: من قوله: إنّ الفائدة بالإمامة هی کونه مبعّدا من القبیح

علی قولکم، و ذلک لم یحصل مع غیبته، فلم ینفصل وجوده من عدمه، فإذا لم یختصّ وجوده غائبا

بوجه الوجوب الّذی ذکروه لم یقتض دلیلکم وجوب وجوده مع الغیبة فدلیلکم مع أنّه منتقض حیث وجد مع انبساط الید، و لم یجب انبساط الید مع الغیبة، فهو غیر متعلّق بوجود إمام غیر منبسط الید و لا هو حاصل فی هذه الحال.

و کوتاهی، این معرفت و لطف را از دست داد، در نتیجه موظف کردن کافر به کسب «معرفت اللّه» قبیح و زشت نیست. ما هم به همین صورت می‌گوییم: امامت در زمان غیبت [همانند زمان حضور امام علیه‌السلام] برای مکلفین لطف الهی است، و آنچه که به خداوند بستگی دارد عبارت است از خلق و ایجاد امام که انجام شده است، امّا عدم تصرف [ظاهری] و باز نبودن دستشان و حکمرانی آن حضرت، به مکلفین و اعمالشان بر می‌گردد [که حاصل نشده است]. پس جواب ما، [در باب غیبت] مساوی جواب آن‌ها [در باب معرفت] است و هر چه در آنجا بود در این جا هم همان است، البته در این مورد به شکل کافی بحث کرده‌ایم.

جواب اشکال سوم: این که گفته می‌شود به اعتقاد شما فایده امامت این است که وجود امام مردم را از اعمال زشت و قبیح دور می‌کند، این فایده با وجود امامی که غایب

است حاصل نمی‌شود لذا فرقی بین وجود امام غایب و عدم وجود او نیست [چرا که در هر دو صورت فایده‌ای ندارد]. پس دلیل شما [مبنی بر فایده امامت] علاوه بر این که

نقض شده، زمانی صحیح خواهد بود که همراه انبساط ید باشد؛ [یعنی دست امام در دخالت در امور باز باشد] در حالی که با توجّه به غیبت، دست امام باز نخواهد بود، بنابراین دلیل شما با وجود امامی که مبسوط الید نباشد تعلق نمی‌گیرد و در غیبت هم مبسوط الید بودن امام حاصل نشده است.

فإنّا نقول: إنّه لم یفعل فی هذا الفصل أکثر من تعقید القول علی طریقة المنطقیّین من قلب المقدّمات و ردّ بعضها علی بعض، ولا شکّ أنّه قصد بذلک التمویه والمغالطة، وإلاّ

فالأمر أوضح من أن یخفی.

و متی قالت الإمامیّة: إنّ انبساط ید الإمام لا یجب فی حال الغیبة حتّی یقول: دلیلکم لا یدلّ علی وجوب إمام غیر منبسط الید، لأنّ هذه حال الغیبة، بل الّذی صرّحنا به دفعة بعد أخری أنّ انبساط یده واجب فی الحالین (فی) حال ظهوره وحال غیبته، غیر أنّ حال ظهوره مکّن منه فانبسطت یده و حال الغیبة لم یمکّن فانقبضت یده، لا أنّ انبساط یده خرج

من باب الوجوب، وبیّنا أنّ الحجة بذلک قائمه علی المکلّفین من حیث منعوه ولم یمکّنوه

فأتوا من قبل نفوسهم، وشبّهنا ذلک بالمعرفة دفعة بعد أخری.

در جواب می‌گوییم: کسی که این اشکال را مطرح کرده، اعتراضش را طبق یک روند منطقی استوار نکرده است، به خاطر این که بعضی از مقدمات را وارونه کرده و بعد به وسیله مقدمات دیگری مقدمات وارونه را رد می‌کند. بی‌گمان قصد و غرض این شخص به اشتباه انداختن و شبهه‌افکنی و مغالطه بوده است، چرا که مسأله بسیار روشن‌تر از آن است که مخفی باشد.

چه وقت و کجا شیعه گفته است: بازبودن دست امام درزمان غیبت واجب نیست؟ که عنوان شود دلیل شما بر وجوب امامی که دستش باز نیست و تصرف در امور نمی‌کند دلالت ندارد؟!

بلکه آنچه را که ما بارها و با صراحت گفته‌ایم این است که باز بودن دست امام [به

عبارت دیگر حاکمیت حضرت] چه در زمان غیبت و چه درزمان حضور، واجب است با این تفاوت که در زمان ظهور و حضور امام علیه‌السلام امکان و توان این امر [یعنی حاکمیت و باز بودن دست امام] به واسطه فرمانبرداری مردم از ایشان و زمینه‌سازی توسط مردم فراهم است، دراین صورت امام مبسوط الید بوده و حاکمیت ظاهری دارد.

و أیضا فإنّا نعلم أنّ نصب الرئیس واجب بعد الشّرع لما فی نصبه من اللطف لتحمّله للقیام بما لا یقوم به غیره، ومع هذا فلیس التمکین واقعا لأهل الحلّ والعقد من نصب من

یصلح لها خاصّة علی مذهب أهل العدل الّذین کلامنا معهم، ومع هذا لا یقول أحد: إنّ وجوب نصب الرئیس سقط الآن من حیث لم یقع التمکین منه.

امّا در زمان غیبت، این امکان، به دلیل عدم فرمانبرداری مردم فراهم نشده است

و دست امام بسته است. و معنای این حرف این نیست که اگر امام مبسوط الید نبود، پس وجودش واجب نیست، و قبلاً بیان کردیم که حجّت خدا برای [هدایت] مردم آمده است، امّا از این جهت که آن‌ها نسبت به او فرمانبردار نبوده و از تصرف در امور عملاً

منع‌اش کرده‌اند [گرفتار ضرر و خسران شده‌اند] و این خسارتی است که مردم به خودشان زده‌اند و دلیل و حجت بر علیه خودشان است و ما هم بارها آن را به مسأله معرفت تشبیه کرده‌ایم.

و همچنین ما می‌دانیم که پس از [صدور و مقرر کردن] شریعت و دین، تعیین

و نصب امام بر خداوند متعال واجب است، و این انتصاب لطفی از ناحیه خداوند است چرا که امام به کارهایی می‌پردازد که دیگران توان انجام آن را ندارند.

با وجود این‌ها براساس اعتقاد اهل عدل [کسانی که به عدل خداوند اعتقاد دارند؛ یعنی شیعه و معتزله] که روی سخن ما با آن‌ها است، درصورتی که اهل حلّ و عقد⁽¹⁾

اما امامیه معتقد است که منصب امامت، نظیر نبوّت، مقامی الهی است و تعیین و نصب امام حقّ خداوند تبارک و تعالی است ] و خلیفه رسول خدا می‌بایست از طریق نصوص شرعی و وحی الهی منصوب شود و مردم توان تعیین و نصب امام را ندارند و آنچه که خداوند به آن‌ها واجب فرموده است، اطاعت از امام و خلیفه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است که در آیه 59 از سوره مبارک نساء فرموده است: «أَطِیعُوا اللّه‌َ وَأَطِیعُواالرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ»، بنابراین آنچه را که اهل سنّت در عمل اهل حل و عقد صحیح می‌دانند و آن را مبنای تعیین سرنوشت مسلمین قلمداد می‌کنند در واقع تعدی به حقّ خداوند متعال است. البته در این مورد ادله و براهین قوی و متنوعی هم اقامه شده است که ذکر آن‌ها را به کتب مفصل در این باب واگذار می‌کنیم.

فجوابنا فی غیبة الإمام جوابهم فی منع أهل الحلّ والعقد من اختیار من یصلح

تنها کسی که دارای صلاحیت امامت است تمکین و فرمانبرداری نکنند، کسی نمی‌گوید چون اهل حل و عقد تمکین نکرده‌اند وجوب انتصاب امام و رهبر ساقط است [و دیگر لزومی ندارد که رهبری انتخاب شود.]

پس جواب ما در مورد غیبت امام علیه‌السلام مثل جواب آن‌ها در مورد منع کردن اهل حلّ و عقد است از انتخاب کسی که صلاحیت امامت داشته باشد [یعنی این دو فرق در جایی است که نخواهیم بین دو روش عقلی و نقلی جمع کنیم در حالی که اگر جمع کنیم، که راه درست هم همین است، دیگر فرقی وجود نخواهد داشت.⁽¹⁾

] این دو جواب [جواب ما در غیبت و جواب آن‌ها در مورد اهل حل و عقد] فرقی با هم ندارند.

تنها فرق ممکن بین این دو جواب این است که ما این عقیده و جواب را از راه عقل

فهمیده‌ایم [مثل قاعده لطف که از قواعد عقلی است] و آن‌ها از راه نقل فهمیده‌اند، [مثل

لزوم انتخاب رهبر توسط اهل حل و عقد] و این فرق هم از غیر موضع جمع است.

للإمامة، ولا فرق بینهما فإنّما الخلاف بیننا أنّا قلنا: علمنا ذلک عقلاً، و قالوا ذلک معلوم شرعا، وذلک فرق من غیر موضع الجمع.

فإن قیل: أهل الحلّ والعقد إذا لم یمکّنوا من اختیار من یصلح للإمامة فإنّ اللّه یفعل ما یقوم مقام ذلک من الألطاف فلا یجب إسقاط التکلیف، وفی الشیوخ من قال إنّ الإمام یجب

نصبه فی الشرع لمصالح دنیاویّة، و ذلک غیر واجب أن یفعل لها اللطف.

قلنا: أما من قال: نصب الإمام لمصالح دنیاویّة قوله یفسد: لأنّه لو کان کذلک لما وجب إمامته، ولا خلاف بینهم فی أنّه یجب إقامة الإمام مع الاختیار.

اگر گفته شود: وقتی که اهل حل و عقد در مورد انتخاب کسی که صلاحیت امامت را

دارد، به وظیفه عمل نکردند، پس خداوند متعال از الطاف بیکرانش چیز دیگری را جایگزین امامت می‌فرماید [و عدم تمکین اهل حل و عقد مانع از لطف خداوندی نمی‌شود] بنابراین تکلیف ساقط نیست. از طرفی یکی از بزرگان هم گفته است:

وجوب انتصاب امام در شرع مقدّس به خاطر مصالح دنیایی مردم است و لازم نیست که جهت تأمین مصالح دنیایی، این چنین لطفی صورت بگیرد [بنابراین قرار دادن امام، لطف واجب نیست].

در جواب می‌گوییم: امّا سخن کسی که گفته بود، تعیین امام فقط برای مصالح دنیایی

است، باطل است، چرا که در این صورت نمی‌بایست امامتش واجب باشد، در حالی که همه [مذاهب و فِرَق] معتقدند وجود امامی با اختیارات تام، واجب و لازم است، زیرا او باید اقداماتی را انجام دهد [که همگی] از مسائل و امور دینی بوده و ترک آن‌ها جایز نیست؛ از جمله جهاد، ولایت و سرپرستی حکّام و قضات، تقسیم بیت المال، اجرای حدود مجرمان و اقامه قصاص [که هر کدام از این‌ها علاوه بر فواید دنیوی در واقع امری معنوی و اخروی هستند].

علی أنّ ما یقوم به الإمام من الجهاد وتولیة الأمراء والقضاة وقسمة الفیء واستیفاء الحدود والقصاصات أمور دینیّة لا یجوز ترکها، ولو کان لمصلحة دنیاویّة لما وجب ذلک،

فقوله ساقط بذلک.

و أمّا من قال: یفعل اللّه ما یقوم مقامه باطل، لأنّه لو کان کذلک لما وجب علیه إقامة الإمام مطلقا علی کلّ حال، و لکان یکون ذلک من باب التخییر، کما نقول فی فروض الکفایات و فی علمنا بتعیین ذلک و وجوبه علی کلّ حال دلیل علی فساد ما قالوه.

علی أنّه یلزم علی الوجهین جمیعا المعرفة:

حال اگر امامت فقط برای مصلحت دنیایی می‌بود نمی‌بایست اموری که در بالا گفته

شد لازم و واجب باشد، پس ادعای این که امام فقط برای مصالح دنیایی است از درجه اعتبار ساقط است.

و امّا ادعای کسی که گفته بود: «خداوند به جای این لطف، لطف دیگری را مرحمت

فرموده و جایگزین امامت می‌کند»، نیز باطل است. چون اگر چنین بود دیگر نصب و تعیین امام و رهبری در هر حال [و زمان] بر خداوند واجب نبود، بلکه می‌بایست از باب تخییر باشد [که خداوند بین آن دو لطف مخیر باشد] چنان که ما در باب واجبات کفایی می‌گوییم.⁽¹⁾

و به استناد آنچه که در مسأله وجوب تعیین امام در هر حال و هر زمان دانستیم، فساد و بطلان این قول و اعتقاد ضعیف، مشخص است.

بأن یقال: الکافر إذا لم یحصل له المعرفة یفعل اللّه له ما یقوم مقامها، فلا یجب علیه المعرفة علی کلّ حال.

أو یقال: إنّ ما یحصل من الإنزجار عن فعل الظلم عند المعرفة أمر دنیاوی لا یجب لها المعرفة، فیجب من ذلک إسقاط وجوب المعرفة، ومتی قیل: إنّه لا بدل للمعرفة، قلنا: و کذلک لا بدل للإمام علی ما مضی - وذکرناه فی تلخیص الشافی - و کذلک إن بیّنوا أنّ

الإنزجار من القبیح عند المعرفة أمر دینیّ قلنا: مثل ذلک فی وجود الإمام سواء.

فإن قیل: لا یخلو وجود رئیس مطاع منبسط الید من أن یجب علی اللّه جمیع ذلک أو یجب علینا جمیعه أو یجب علی اللّه إیجاده وعلینا بسط یده.

علاوه بر آنچه که گفته شد لازمه پذیرش این قول آن است که در باب معرفت دو نکته

ذکر شود:

نکته اوّل: گفتن این مطلب که وقتی برای کافر معرفت حاصل نشود، خداوند تبارک و تعالی می‌بایست به جای معرفت، امر دیگری را جایگزین آن فرماید، بنابراین کسب معرفت در هر حالی بر کافر واجب نیست.

نکته دوم: آنچه که در نتیجه معرفت حاصل می‌شود، انزجار از ظلم است و این هم یک امر دنیایی است که برای آن تحصیل معرفت واجب نیست، بنابراین وجوب تحصیل معرفت اللّه از کافر ساقط است.

اگر گفته شود: برای معرفت، بدلی وجود ندارد.

می‌گوییم: برای امام هم بدلی وجود ندارد. همچنان که درکتاب تلخیص‌شافی گفتیم.

و همچنین اگر گفته شود: انزجار از ظلم و کارهای زشت که در نتیجه معرفت ایجاد

می‌شود، امری دینی است نه دنیایی.

خواهیم گفت: همین حرف را در مورد امام می‌گوییم که بسیاری از امور مربوط به

امام، دینی است نه دنیایی.

فإن قلتم: یجب جمیع ذلک علی اللّه، فإنّه ینتقض بحال الغیبة لأنّه لم یوجد إِمام منبسط الید، وإن وجب علینا جمیعه فذلک تکلیف ما لا یطاق، لأنّا لا نقدر علی إیجاده، وإن وجب

علیه إیجاده وعلینا بسط یده و تمکینه فما دلیلکم علیه، مع أنّ فیه أنّه یجب علینا أن نفعل ما هو لطف للغیر، وکیف یجب علی زید بسط ید الإمام لتحصیل لطف عمرو، و هل ذلک إلاّ نقض الأصول.

اشکال: اگر گفته شود: وجود تعیین امام و رهبری مُطاع، آن هم با دست باز [که بتواند در کلیه امور تصرف نماید] از سه حال خارج نیست: یا بر خداوند واجب است، یا بر ما انسان‌ها، و یا این که ایجاد و انتصابش بر خداوند و باز گذاردن دستش بر ما واجب است؛

1 - اگر شما بگویید که انتصاب و بازگذاشتن دست امام بر خداوند واجب است، پس

این ادعای شما در زمان غیبت نقض می‌شود؛ چرا که در حال غیبت، امامی که مبسوط الید باشد موجود نیست [از یک طرف کسی به امامت منصوب شده است و از طرفی دیگر امام دستش باز نیست و نمی‌تواند در امور تصرف کند واین تناقض است].

2 - و اگر بگویید بر ما واجب است، این هم تکلیف به مالایطاق است، چون ما قادر

به بسط ید او نیستیم.

3 - و اگر قائل شوید که ایجادش بر خداوند و بازگذاردن دستش و فرمانبرداری از او بر ما واجب است، شما چه دلیلی براین مدعا دارید؟ علاوه بر این اگر انتصاب و بازگذاردن دست امام بر ما واجب باشد، در واقع عهدی بر ما واجب شده است که برای دیگران لطف است نه خودمان. مثلاً، چگونه بر زید واجب است که دست امام را باز بگذارد تا این که لطفی در حقّ عمرو باشد؟ آیا این نقض اصول نیست؟⁽¹⁾

قلنا: الّذی نقوله أنّ وجود الإمام المنبسط الید إذا ثبت أنّه لطف لنا علی ما دلّلنا علیه ولم یکن إیجاده فی مقدورنا لم یحسن أن نکلّف إیجاده لأنّه تکلیف ما لا یطاق، وبسط یده

وتقویة سلطانه قد یکون فی مقدورنا وفی مقدور اللّه، فإذا لم یفعل اللّه تعالی علمنا أنّه غیر واجب علیه وأنّه واجب علینا، لأنّه لا بد من أن یکون منبسط الید لیتمّ الغرض بالتکلیف،

وبیّنا بذلک أنّ بسط یده لو کان من فعله تعالی لقهر الخلق علیه، والحیلولة بینه وبین أعدائه وتقویة أمره بالملائکة رُبما أدّی إلی سقوط الغرض بالتکلیف، وحصول الإلجاء، فإذا یجب

علینا بسط یده علی کلّ حال وإذا لم نفعله أتینا من قبل نفوسنا.

پاسخ: آنچه که ما در مورد امام مبسوط الید می‌گوییم این است: وقتی که ثابت شده که

وجود امام بر ما لطف بوده و از طرفی ما قادر به ایجاد و انتصاب امام نیستیم، چنین وظیفه‌ای برای ایجاد امام، امر درستی نیست، چرا که انجام این تکلیف از عهده ما خارج

است، و از طرفی باز بودن دست امام و همچنین تقویت حاکمیت آن حضرت، هم برای ما و هم برای خداوند مقدور است، حال وقتی که خداوند متعال این کار را انجام نداده است حتما خواهیم دانست که این امر بر خداوند واجب نیست بلکه بر ما واجب است. زیرا دست امام حتما باید باز باشد تا این که غرض و هدف تکلیف تمام باشد.⁽¹⁾

و از طرفی روشن کردیم که اگر بازگذاردن دست امام، فعل خداوند تبارک و تعالی

بوده و به کمک ملائکه بین او و دشمنانش حائل شده و حاکمیت او را تقویت کند، بنابراین مردم در مقابل نصّ خداوند مجبور و مقهورند، و چه بسا این عمل منجر به سقوط و از بین رفتن هدف تکلیف و نیز باعث به وجود آمدن اضطرار (و بی پناهی مردم) شود، بنابراین باز گذاردن دست امام در هر حال بر ما واجب است، و اگر ما به این

وظیفه عمل نکنیم ضرر و خسارتی است که از خودمان بر ما رسیده است.

فأمّا قولهم: فی ذلک ایجاب اللّطف علینا للغیر غیر صحیح.

لأنّا نقول: إنّ کلّ من یجب علیه نصرة الإمام وتقویة سلطانه له فی ذلک مصلحة تخصّه، وإن کانت فیه مصلحة یرجع إلی غیره کما نقوله فی أنّ الأنبیاء یجب علیهم تحمّل أعباء

النبوّة والأداء إلی الخلق ما هو مصلحة لهم، لأنّ لهم فی القیام بذلک مصلحة تخصّهم وإن

کانت فیها مصلحة لغیرهم. و یلزم المخالف فی أهل الحلّ والعقد بأن یقال: کیف یجب علیهم اختیار الإمام لمصلحة ترجع إلی جمیع الأمة، وهل ذلک إلاّ إیجاب الفعل علیهم لما

یرجع إلی مصلحة غیرهم، فأیّ شیء أجابوا به فهو جوابنا بعینه سواء.

و امّا این که گفتند: انتصاب و بازگذاردن دست امام بر ما واجب است [در حالی که این عمل] در حقّ دیگری لطف است، این سخن هم صحیح نیست. [که ما موجبات لطف برای دیگران را فراهم کنیم و خود ما بی‌بهره باشیم].

چون در جواب می‌گوییم: هر کسی که نصرت و یاری امام و نیز تقویت حاکمیت آن حضرت بر او واجب شده است، این وجوب مطابق مصلحتی بوده که اختصاص به او دارد. [و نفعش به خود او برمی‌گردد] اگر چه در این مسأله برای دیگران هم مصلحتی وجود داشته باشد. چنان که در مورد انبیاء هم می‌گوییم: در اشتغال و به دوش کشیدن بار

نبوّت و رساندن آن به دست مردم برای آن‌ها مصلحتی وجود دارد، که به واسطه همین مصلحت در قیامت مخصوص می‌شوند، [و مورد عنایت خاص خداوند قرار می‌گیرند] اگر چه در این عمل، برای دیگران هم مصلحت وجود دارد.

علاوه بر این ما مخالف خودمان [اهل سنّت] را درباره اهل حل و عقد و با گفتن این که چگونه بر آن‌ها واجب است که امامی را برگزینند که مصلحتش متوجّه تمام امّت است ملزم [به پاسخگویی] می‌کنیم، آیا این کار غیر از این است که فعلی برایشان واجب شده است که مصلحت و لطف برای دیگران است؟ بنابراین هر پاسخی به سؤال ما بدهند ما هم همان را به خودشان در این مسأله می‌گوییم.

فإن قیل: لم زعمتم أنّه یجب إیجاده فی حال الغیبة وهلاّ جاز أن یکون معدوما.

قلنا: إنّما أوجبنا [ذلک] من حیث إنّ تصرّفه الّذی هو لطفنا إذا لم یتمّ إلا بعد وجوده و إیجاده لم یکن فی مقدورنا، قلنا عند ذلک: أنّه یجب علی اللّه ذلک وإلاّ أدّی إلی أن لا نکون مزاحی العلّة بفعل اللّطف فنکون أتینا من قبله تعالی لا من قبلنا وإذا أوجده

ولم نمکّنه من انبساط یده أتینا من قبل نفوسنا فحسن التکلیف وفی الأوّل لم یحسن.

اشکال: شما برای چه خیال می‌کنید که وجود امام در زمان غیبت هم واجب است؟ آیا بهتر نبود که اصلاً وجود نداشته باشند؟

پاسخ: می‌گوییم: این که ما وجود امام را در هر حال و زمانی واجب و لازم می‌دانیم از آن جهت است که تصرف ایشان در امور برای ما لطف است و این لطف الهی در صورتی تمام است که آن حضرت وجود داشته باشد. البته ایجاد ایشان در حدّ توان و قدرت ما نیست بلکه بر خداوند واجب است، و اگر پروردگار عالم او را ایجاد نمی‌کرد منجر به این می‌شد که ما نتوانیم موانع تکلیف را برطرف کنیم، فلذا این ضرر و زیانی بود که از جانب خداوند به ما می‌رسید نه از جانب خودمان، امّا وقتی که خداوند

امام را ایجاد فرماید و ما نسبت به ایشان تمکین نکرده و فرمانبردار آن حضرت نبوده و دست ایشان را باز نگذاریم، این ایراد و نقص از ناحیه خودمان است، در این صورت تکلیف [ما به اعتقاد به وجود امام آن هم در حال غیبت و همچنین به لزوم تمکین و فرمانبرداری از امام] خوب است [و هیچ جهت قبح و زشتی ندارد. چون ما خودمان باعث عدم استفاده از این لطف الهی شده‌ایم] امّا در صورت اوّل [که خداوند امام را ایجاد نکرده باشد] تکلیف ما بجا و درست نیست.

فإن قیل: ماالّذی تریدون بتمکیننا إیّاه؟ أتریدون أن نقصده ونشافهه وذلک لا یتمّ إلاّ مع وجوده.

قیل لکم: لا یصحّ جمیع ذلک إلاّ مع ظهوره وعلمنا أوعلم بعضنا بمکانه.

وإن قلتم: نرید بتمکیننا أن نبخع لطاعته والشدّ علی یده، ونکفّ عن نصرة الظالمین، ونقوم علی نصرته متی دعانا إلی إمامته و دلّنا علیها بمعجزته.

قلنا لکم: فنحن یمکننا ذلک فی زمان الغیبة وإن لم یکن الإمام موجودا فیه، فکیف قلتم لا یتمّ ما کلّفناه من ذلک إلاّ مع وجود الإمام.

قلنا: الّذی نقوله فی هذا الباب ما ذکره المرتضی رحمه‌الله فی الذخیرة و ذکرناه فی تلخیص

اشکال: منظور شما از تمکین در برابر امام چیست؟ اگر مقصود این است که به محضر او شرفیاب شده و کنار او باشیم، که این امر فقط با وجود ایشان ممکن است؛ به شما گفته شده که تمکین و فرمانبرداری از امام در صورتی صحیح است که ایشان ظاهر باشد و این که ما بدانیم یا حداقل بعضی از ما بدانیم که مکان ایشان کجا است.

و اگر منظور از فرمانبرداری از امام این باشد که مهیای اطاعت و آماده کمک به ایشان باشیم، و اهل ظلم و ستم را یاری نکنیم، و همچنین هر زمانی که آن حضرت ظهور فرموده و با دلیل و برهان و به وسیله معجزه، ما را به امامتش دعوت کرد، برای کمک به

او آماده باشیم. به شما می‌گوییم که ما نیز ممکن است در آن زمان چنین آمادگی را داشته

باشیم حتی اگر امامی هم در کار نباشد. پس چگونه است که می‌گویید: آنچه که ما موظف به انجام آن هستیم فقط با وجود امام کامل است؟

پاسخ: آنچه را که، در این باب می‌گوییم همان مطلبی است که سیّد مرتضی رحمه‌الله در کتاب ذخیره فرموده‌اند و ما هم در تلخیص شافی ذکر کرده‌ایم که لطف خداوند در حقّ ما که همان تصرف امام [در اداره امور مردم] و مبسوط الید بودنشان می‌باشد، به

الشافی أنّ الّذی هو لطفنا من تصرّف الإمام وانبساط یده لا یتمّ إلاّ بأمور ثلاثة.

أحدها: یتعلّق باللّه وهو إیجاده.

و الثانی: یتعلّق به من تحمّل أعباء الإمامة والقیام بها.

و الثالث: یتعلّق بنا من العزم علی نصرته، ومعاضدته، والانقیاد له، فوجوب تحمله علیه فرع علی وجوده، لأنّه لا یجوز أن یتناول التکلیف المعدوم، فصار إیجاد اللّه إیّاه أصلاً

لوجوب قیامه، وصار وجوب نصرته علینا فرعا لهذین الأصلین لأنّه إنّما یجب علینا طاعته إذا وجد، وتحمّل أعباء الإمامة وقام بها، فحینئذ یجب علینا طاعته، فمع هذا التحقیق کیف یقال: لم لا یکون معدوما.

وسیله سه امر کامل می‌شود:

اوّل: امری که به خداوند تعلق دارد و عبارت است از ایجاد امام.

دوم: امری که به کسی که منصب امامت را عهددار شده است، تعلق دارد.

سوم: امری که به ما مردم تعلق دارد و آن عبارت است از این که اراده و عزم بر یاری

و کمک امام داشته و مطیع او باشیم.

بنابراین وجوب تحمل منصب امامت برای امام فرع وجود اوست، چرا که تکلیف کردن معدوم درست نیست؛ [یعنی کسی را که وجود ندارد، نمی‌توان موظف به انجام کاری کرد.] پس این که خداوند او را ایجاد می‌کند اصل و اساس وجوب قیام ایشان به انجام امور امامت است، همچنین وجوب یاری کردن او توسط ما فرع این دو مسأله است، زیرا زمانی اطاعتش بر ما واجب می‌شود که هم وجود داشته باشد، و هم در جایگاه و منصب امامت بوده و اقدام به کارهای امامت کند. بنابراین اطاعت از ایشان بر

ما واجب است.

حال با توجّه به این استدلال چگونه گفته می‌شود که برای چه از ما انتظار دارند که ملتزم به عدم وجود او شده و بگوییم آن حضرت وجود ندارد.

فإن قیل: فما الفرق بین أن یکون موجودا مستترا (حتّی إذا علم اللّه منّا تمکینه أظهره، وبین أن یکون) معدوما حتّی إذا علم منّا العزم علی تمکینه أوجده.

قلنا: لا یحسن من اللّه تعالی أن یوجب علینا تمکین من لیس بموجود لأنّه تکلیف ما لا یطاق، فإذا لا بدّ من وجوده.

فإن قیل: یوجده اللّه تعالی إذا علم أنّا ننطوی علی تمکینه بزمان واحد کما أنّه یظهره عند مثل ذلک.

قلنا: وجوب تمکینه والإنطواء علی طاعته لازم فی جمیع أحوالنا، فیجب أن یکون التمکین من طاعته والمصیر إلی أمره ممکنا فی جمیع الأحوال و إلاّ لم یحسن التکلیف

اشکال: چه فرقی هست بین این که امام وجود داشته و غایب باشد تا زمانی که خداوند، فرمانبرداری ما از ایشان را ببیند و حضرت را آشکار فرماید، و بین این که اصلاً وجود نداشته باشد و هر وقت خداوند دانست که ما عزم و اراده برای تمکین واطاعت از ایشان را داریم، او را به وجود بیاورد؟

پاسخ: شایسته نیست که خداوند تمکین و فرمانبری از کسی را بر ما واجب نماید که موجود نیست. چرا که این، امر به مالایطاق است. بنابراین حتما باید وجود داشته باشد.

اشکال: خداوند هر وقت بداند ما آمادگی فرمانبرداری از او را داریم او را ایجاد می‌کند. همانطور که طبق عقیده شما، ظهور او در چنین زمانی واقع می‌شود.

پاسخ: فرمانبرداری از ایشان و اراده و قصد اطاعت از او به اعتقاد ما در جمیع احوال بر ما واجب است. پس لازم است که در تمام احوال، تکمین و فرمانبرداری از ایشان ممکن و مقدور و در حدّ توان باشد. چرا که در غیر این صورت تکلیف درست نخواهد بود و این اشکال در صورتی وارد است که ما در تمام احوال؛ چه غیبت و چه ظهور، مکلف بر اطاعت و فرمانبرداری از حضرت نباشیم؛ [یعنی در زمان غیبت، اطاعتش

وإنّما کان یتمّ ذلک لو لم نکن مکلّفین فی کلّ حال لوجوب طاعته والانقیاد لأمره، بل کان یجب علینا ذلک عند ظهوره والأمر عندنا بخلافه.

ثمّ یقال: لمن خالفنا فی ذلک وألزمنا عدمه علی استتاره: لم لا یجوز أن یکلّف اللّه تعالی المعرفة ولا ینصب علیها دلالة إذا علم أنّا لا ننظر فیها، حتّی إذا علم من حالنا أنّا نقصد إلی النظر ونعزم علی ذلک أوجد الأدلّة ونصبها، فحینئذ ننظر ونقول ما الفرق بین دلالة منصوبة

لا ننظر فیها وبین عدمها حتّی إذا عزمنا علی النظر فیها أوجدها اللّه تعالی.

و متی قالوا: نصب الأدلّة من جملة التمکین الّذی لا یحسن التکلیف من دونه کالقدرة والآلة.

واجب نباشد] و فقط بعد از ظهورش، تمکین نسبت به ایشان واجب باشد. در حالی که اعتقاد ما این‌گونه نیست.

و اینک از کسی که در وجود امام غایب، مخالف ما بوده و قصد دارد ما را ملزم به

پذیرش عدم وجود ایشان کند، پرسیده می‌شود: چرا جایز نیست که خداوند معرفت را تکلیف کند و مادامی که می‌داند ما توجهی به معرفت نداریم، دلیل و راهنما برای رسیدن به معرفت نصب نکند؟ تا وقتی که بداند ما اراده و عزم به معرفت داریم [و در صدد آن هستیم که خدا را بشناسیم و کسب معرفت کنیم] آن وقت دلیل را ایجاد کرده و نصب فرماید؟

بنابراین می‌گوییم: چه فرقی است بین راهنمایی که خداوند برای هدایت مردم نصب فرموده و به آن توجّه نمی‌کنیم، و بین عدم نصب آن راهنما، تا در زمان عزم و اراده

مردم برای کسب معرفت، آن را ایجاد کند؟

اگر در جواب ما بگویند: نصب دلیل توسط خداوند در مسأله معرفت از جمله شرایط و اجزا و مقدمات تمکین و اطاعت است که تکلیف بدون آن شایسته نیست؛ درست مثل قدرت و ابزار بر انجام کار [که اگر نباشد تکلیف درست نیست و نصب دلیل هم دقیقا همین است].

قلنا: وکذلک وجود الإمام علیه‌السلام من جملة التمکین من وجوب طاعته، ومتی لم یکن موجودا لم تمکّنا طاعته، کما أنّ الأدلّة إذا لم تکن موجودة لم یمکّنا النظر فیها فاستوی الأمران.

وبهذا التحقیق یسقط جمیع ما یورد فی هذا الباب من عبارات لا نرتضیها فی الجواب وأسئلة المخالف علیها، وهذا المعنی مستوفی فی کتبی وخاصّة فی تلخیص الشافی فلا نطوّل بذکره.

خواهیم گفت: به همین منوال وجود امام علیه‌السلام هم از جمله شرایط تمکین و توان بر وجوب اطاعت از اوست و اگر چنانچه امام وجود نداشته باشد ما هم قادر به اطاعت از او نیستیم. چنان که در مورد مسأله معرفت اللّه اگر ادلّه [و راهنمایی برای کسب معرفت اللّه] وجود نداشته باشد، نمی‌توانیم متوجّه آن ادله شده و معرفت کسب کنیم. بنابراین

هر دو مسأله با هم مساوی هستند.⁽¹⁾

در مورد امامت هم همین است، به این ترتیب که وجود امام علیه‌السلام شرط تحقق اطاعت از ایشان است. بنابراین اگر امام وجود نداشته باشد تکلیف کردن مردم به اطاعت از او درست نیست و چون در هر حال اطاعت او واجب و تکلیف ماست پس‌اومی‌بایست حتماوجودداشته و «منصوب من عنداللّه» باشد، حتی‌اگردست ما هم به‌خاطر بدعهدی خودمان به‌او نرسد.

بنابراین مسأله نصب دلیل برای کسب معرفت اللّه و نصب امام به جهت اطاعت کردن از او مساوی هستند و هر حکمی که اولی [مسأله معرفت] دارد، دومی هم [مسأله امامت] قاعدتا داراست.

[تا به اینجا و] به وسیله تحقیقی که انجام شد، تمامی شبهات و اشکالاتی که در این باب ایراد شده بود از درجه اعتبار ساقط می‌شوند؛ از جمله عباراتی که ما به وسیله سؤال

و جواب، مخالفان مسأله غیبت و وجود امام علیه‌السلام را قانع کردیم، و البته این مبحث را به شکل کافی در کتاب‌هایم؛ خصوصا «تلخیص شافی» آورده‌ام، پس با ذکر دوباره آن‌ها بحث را طولانی نمی‌کنیم.

والمثال الّذی ذکره من أنّه لو أوجب اللّه علینا أن نتوضّأ من ماء بئر معیّنة لم یکن لها حبل نستقی به، وقال لنا: إن دنوتم من البئر خلقت لکم حبلاً تستقون به [من] الماء، فإنّه یکون مزیحا لعلّتنا، ومتی لم ندن من البئر کنّا قد أتینا من قبل نفوسنا لا من قبله تعالی.

وکذلک لو قال السیّد لعبده وهو بعید منه: اشتر لی لحما من السوق، فقال: لا أتمکّن من ذلک لأنّه لیس معی ثمنه، فقال: إن دنوت أعطیتک ثمنه؛ فإنّه یکون مزیحا لعلّته، ومتی

لم یدن لأخذ الثمن یکون قد أتی من قبل نفسه لا من قبل سیّده، وهذه حال ظهور الإمام مع

تمکیننا فیجب أن یکون عدم تمکیننا هو السبب فی أن لم یظهر فی هذه الأحوال لا عدمه إذ

کنّا لو مکّنّاه علیه‌السلام لوجد وظهر.

سؤال: اگر خداوند وضو گرفتن در آب چاهی را که ریسمان ندارد بر ما واجب کند و بفرماید: اگر نزدیک چاه بشوید، برای شما ریسمانی ایجاد می‌کنم، تا به وسیله آن آب

از چاه بکشید. پس با این شرطی که گذاشته و وعده‌ای که داده است، آن مانع رسیدن به آب را که نبودن ریسمان است برطرف می‌کند. با این وصف که اگر ما نزدیک به چاه نشدیم خسارت آن از جانب خودمان به ما رسیده است نه از ناحیه حقّ تعالی.

مثال دیگر: اگر مولایی به نوکرش که از او دور است بگوید: برو و از بازار گوشت

تهیه کن و نوکر بگوید: نمی‌توانم، چون پول همراه ندارم و مولا بگوید: اگر جلوتر بیایی

پول در اختیارت می‌گذارم. این جمله مولا مانع تکلیف را [که نداشتن پول بود] از مکلف برطرف می‌کند. حالا اگر نوکر نزدیک مولایش نشود. این کوتاهی از ناحیه خودش است و از جانب مولایش نیست.

در مورد ظهور امام علیه‌السلام و تمکین ما نسبت به ایشان نیز به همین ترتیب است. در نتیجه عدم تمکین و فرمانبرداری نکردن ما مردم سبب شده است تا در این حال امام ظاهر نباشد، نه این که وجود نداشته باشد. چرا که اگر ما نسبت به ایشان تمکین و فرمانبرداری را پیش می‌گرفتیم حضرتشان ظهور می‌کردند.

قلنا: هذا کلام من یظنّ أنّه یجب علینا تمکینه إذا ظهر ولا یجب علینا ذلک فی کلّ حال، ورضینا بالمثال الّذی ذکره، لأنّه تعالی لو أوجب علینا الاستقاء فی الحال لوجب أن یکون

الحبل حاصلاً فی الحال لأنّ به تزاح العلّة، لکن إذا قال: متی دنوتم من البئر خلقت لکم

الحبل إنّما هو مکلّف للدنوّ لا للاستقاء فیکفی القدرة علی الدنوّ فی هذه الحال، لأنّه لیس بمکلّف للاستقاء منها، فإذا دنا من البئر صار حینئذ مکلّفا للاستقاء، فیجب عند ذلک أن

یخلق له الحبل، فنظیر ذلک أن لا یجب علینا فی کلّ حال طاعة الإمام وتمکینه

پاسخ: این [نحوه مثال زدن نشان می‌دهد که این ادّعا و سخن] کلام کسی است که خیال کرده فرمانبرداری و اطاعت از امام فقط در زمان ظهور امام بر ما واجب است نه در

همه حالات [از جمله در حال غیبت].

البته ما با مثالی که ذکر کرده، موافق هستیم [مثال خوبی برای اثبات حقانیت اعتقاد به امام غایب است] امّا با این حال به خود او اشکال می‌کنیم که اگر خداوند آب کشیدن از چاه را برای ما واجب می‌کرد می‌بایست که ریسمان حتما وجود داشته باشد چرا که مانع آب کشیدن، به وسیله همین ریسمان مرتفع می‌شود، امّا وقتی که خداوند متعال بفرماید: هر وقت به نزدیکی چاه بروید ریسمان را برای شما خلق می‌کنم، در این صورت تکلیف متوجّه نزدیک شدن به چاه است نه آب کشیدن، پس در این صورت توان نزدیک شدن به چاه کفایت می‌کند. بنابراین مکلف، مأمور به آب کشیدن از چاه نیست بلکه (فعلاً مکلف به نزدیک شدن است و ) هر زمانی که به چاه نزدیک شد آن وقت موظف به آب کشیدن می‌شود. و در این مرحله خداوند [مطابق وعده‌ای که داده] باید ریسمان را خلق کند.

این مثال را نظیر این مسأله قرار داده که بگوییم در هر حالی اطاعت از امام و تمکین نسبت به ایشان بر ما واجب نباشد. در این صورت وجود او هم واجب نخواهد بود. [به

این معنا که در حال حاضر که امام غایب است و دسترسی به ایشان عادتا مقدور نیست،

فلا یجب عند ذلک وجوده، فلمّا کانت طاعته واجبة فی الحال ولم نقف علی شرطه ولا وقت منتظر وجب أن یکون موجودا لتزاح العلة فی التکلیف ویحسن.

والجواب: عن مثال السیّد مع غلامه مثل ذلک لأنّه إنّما کلّفه الدنوّ منه لا الشراء، فإذا دنا منه وکلّفه الشراء وجب علیه إعطاء الثمن.

ولهذا قلنا: إنّ اللّه تعالی کلّف من یأتی إلی یوم القیامة ولا یجب أن یکونوا موجودین مزاحی العلّة لأنّه لم یکلّفهم الآن، فإذا أوجدهم وأزاح علّتهم فی التکلیف بالقدرة والآلة

ونصب الأدلّة حینئذ تناولهم التکلیف، فسقط بذلک هذه المغالطة.

پیروی از امام واجب نیست؛ یعنی در صورتی که پیروی و اطاعت از او واجب نبود،

وجودش هم واجب نخواهد بود.] پس اگر فرمانبرداری از امام آن هم در حالی که ما به شرط اطاعت و وقت ظهور ایشان آگاهی نداشته باشیم واجب بوده باشد، لاجرم وجود او هم لازم و واجب خواهد بود که مانع تکلیف را از بین ببرد و نتیجتا تکلیف [به

اطاعت از ایشان ]صحیح و درست بشود.

و امّا جواب از مثال مولا و نوکرش، نظیر همان جواب مثال قبلی است، چرا که مولا

غلام را به نزدیک شدن به خود مکلّف کرد، نه خرید و فروش. پس هر وقت نوکر به آقایش نزدیک شد و مولا او را به خرید مکلف کرد، بر مولا واجب است که پول در اختیارش بگذارد.

به همین جهت گفتیم: خداوند تبارک و تعالی تمام کسانی را که تا روز قیامت می‌آیند

مکلف فرموده است، در حالی که لازم نیست همه آن‌ها الآن موجود بوده و مانع تکلیف هم از آن‌ها برداشته شود. به دلیل این که خداوند همه آن‌ها را الآن مکلف نکرده است،

بلکه وقتی که ایشان را ایجاد کرد و مانع در تکلیفشان را به وسیله قدرت و اسباب انجام

دادن آن و نیز مقرر کردن ادله [و راهنمایان] برطرف فرمود، آن وقت آن‌ها را مکلّف می‌کند. به این ترتیب مغالطه و اشکال مخالف ما در مورد وجود امام، ساقط شده و فاقد اعتبار است.

علی أنّ الإمام إذا کان مکلّفا للقیام بالأمر وتحمّل أعباء الإمامة کیف یجوز أن یکون معدوما وهل یصحّ تکلیف المعدوم عند عاقل، ولیس لتکلیفه ذلک تعلّق بتمکیننا أصلاً، بل

وجوب التمکین علینا فرع علی تحمّله علی ما مضی القول فیه، وهذا واضح.

ثُمّ یقال لهم: أ لیس النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اختفی فی الشعب ثلاث سنین لم یصل إلیه أحد، واختفی فی الغار ثلاثة أیّام ولم یجز قیاسا علی ذلک أن یعدمه اللّه تعالی تلک المدّة مع بقاء التکلیف علی الخلق الّذین بعثه لطفا لهم.

علاوه بر این امامی که مکلف است تا به امر امامت و رهبری قیام کرده و در آن منصب باشد چگونه ممکن است که معدوم بوده و وجود نداشته باشد، آیا عقلاً تکلیف کسی که اصلاً وجود ندارد و معدوم است صحیح است؟

و تکلیف امام به انجام امور امامت، اصلاً وابسته به اطاعت و فرمانبرداری ما از ایشان نیست. [و این‌گونه نیست که خداوند بفرماید که اگر شما او را اطاعت کنید من هم ایجادش کرده او را به امامت منصوب می‌کنم] بلکه وجوب فرمانبرداری ما از ایشان فرع بر این است که ایشان در جایگاه امامت باشد [نه این که امامت ایشان معلق به تمکین ما باشد بلکه فرمانبرداری ما فرع و معلق به امامت آن حضرت است. بنابراین، اصل، وجود و امامت اوست و فرع هم اطاعت ما از ایشان] و این هم واضح و روشن است.

بعد از این بحث به مخالفین گفته می‌شود: مگر نه این که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سه سال در شعب ابی طالب مخفی شد، به گونه‌ای که احدی به ایشان دسترسی نداشت؟ و همچنین در غار [ثور] سه روز مخفی شدند؟ لذا نمی‌توان قیاس کرد و گفت که خداوند ایشان را در آن مدّت خاص معدوم فرموده و آن حضرت وجود نداشته است و با این حال وظیفه مردم در اطاعت از پیامبر که خداوند از سر لطف، او را برای هدایت آن‌ها مبعوث فرموده باقی و پا بر جا باشد [و به عبارت روشن‌تر، مردم مکلف باشند از پیامبری که موجود نیست، اطاعت کنند].

ومتی قالوا: إنّما اختفی بعد ما دعا إلی نفسه وأظهر نبوّته فلمّا أخافوه استتر.

قلنا: وکذلک الإمام لم یستتر إلاّ وقد أظهر آباؤه موضعه وصفته، ودلّوا علیه، ثمّ لمّا خاف علیه أبوه الحسن بن علیّ علیه‌السلام أخفاه وستره، فالأمران إذا سواء.

ثُمّ یقال لهم: خبّرونا لو علم اللّه من حال شخص أنّ من مصلحته أن یبعث اللّه إلیه نبیّا معیّنا یؤدّی إلیه مصالحه وعلم أنّه لو بعثه لقتله هذا الشخص، ولو منع من قتله قهرا کان فیه مفسدة له أو لغیره، هل یحسن أن یکلّف هذا الشخص ولا یبعث إلیه ذلک النبیّ، أو لا یکلّف.

اگر در جواب ما بگویند: پیامبر زمانی مخفی شدند که مردم را به طرف خودشان دعوت کرده و نبوتشان را ظاهر کرده بودند. [و پنهان شدن او بعد از انجام دعوت و مأموریتش بوده] و بعد از آن که حضرت را ترسانیدند، ایشان هم مخفی شدند.

ما هم می‌گوییم: امام زمان علیه‌السلام هم همین گونه بودند، یعنی زمانی مخفی شدند که پدران و اجداد بزرگوارشان اوصاف و ویژگی‌های آن حضرت را بیان کرده و مردم را به سمت ایشان راهنمایی کرده بودند و بعد به جهت آن‌که پدر ایشان امام حسن عسکری علیه‌السلامبرای جان حضرت ترسیدند، [به جهت احتیاط و حفظ جان امام] ایشان را پنهان کردند. پس در نتیجه این دو مسأله [یعنی مخفی شدن پیامبر و غیبت امام زمان علیهماالسلام] نیز با هم مساوی هستند.

اینک به جهت روشن‌تر شدن مسأله به آن‌ها گفته می‌شود: بگویید ببینیم اگر خداوند

از روی حالات شخصی بداند که مصلحتش در این است که پیامبر معینی را برای او مبعوث کند که مصالح شخصی او را تأمین کند و از طرفی هم بداند که چنانچه آن پیامبر را مبعوث کند، شخص مورد نظر، او را به قتل می‌رساند، حالا اگر خداوند به صورت قهری و جبری مانع این قتل شده و پیامبر را برای هدایت او مبعوث نکند، آیا این کار برای همان شخص، مفسده و ضرر دارد یا برای دیگری؟

آیا تکلیف کردن این شخص [به اطاعت از پیامبر] در حالی که هنوز پیامبری مبعوث نشده درست است یا نه؟

فإن قالوا: لا یکلّف.

قلنا: وما المانع منه، وله طریق إلی معرفة مصالحه بأن یمکّن النبیّ من الأداء إلیه.

وإن قلتم: یکلّفه ولا یبعث إلیه.

قلنا: وکیف یجوز أن یکلّفه ولم یفعل به ما هو لطف له مقدور.

فإن قالوا: أتی فی ذلک من قبل نفسه.

قلنا: هو لم یفعل شیئا و إنّما علم أنّه لا یمکنه، وبالعلم لا یحسن تکلیفه مع ارتفاع اللطف، ولو جاز ذلک لجاز أن یکلّف ما لا دلیل علیه إذا علم أنّه لا ینظر فیه، وذلک باطل،

اگر گفتند: تکلیف نکردن او درست است.

می‌گوییم: با وجود این که راه برای شناخت مصالحش به وسیله اطاعت از پیامبر باز

است، دیگر چه چیزی مانع تکلیف اوست؟

اگر بگویند: خداوند او را مکلّف کرده، ولی پیامبری برایش مبعوث نکند.

می‌گوییم: چگونه جایز است که خداوند کاری را که می‌تواند انجام دهد و در حقّش

لطف است را انجام نداده [و پیامبری نفرستاده] ولی شخص مورد نظر را موظف به اطاعت از پیامبر کرده است؟

اگر گفتند: خود آن شخص سبب عدم بعثت پیامبر شده و مقصر است. می‌گوییم: او کاری نکرده است فقط خداوند می‌داند که او از پیامبر اطاعت نخواهد کرد و به صرف علم داشتن خداوند، تکلیف کردن او [به اطاعت از پیامبر] در حالی که لطفی در کار نیست [و هنوز پیامبری مبعوث نشده است] درست نیست، و چنانچه موظف کردن او به اطاعت از پیامبر درست می‌بود، می‌بایست تکلیف کردن افراد به امری که خداوند به صِرف

دانستن این که توجّه به آن نمی‌شود و راهنمایی برای آن قرار نداده است درست باشد و پر

واضح است که این امر باطل است [به این معنا که خداوند به صِرف این که می‌داند کسی به معرفت توجهی نمی‌کند دلیل و راهنما برای کسب معرفت هم قرار ندهد و بعد با این وجود،

افراد را به کسب معرفت تکلیف کند و روشن است که این معنا باطل و فاسد است.]

و لابدّ أن یقال: إنّه یبعث إلی ذلک الشخص ویوجب علیه الإنقیاد له لیکون مزیحا لعلّته،

فإمّا أن یمنع منه بما لا ینافی التکلیف، أو یجعله بحیث لا یتمکّن من قتله، فیکون قد أتی من قبل نفسه فی عدم الوصول إلیه، وهذه حالنا مع الإمام فی حال الغیبة سواء.

فإن قال: لا بدّ أن یعلمه أنّ له مصلحة فی بعثة هذا الشخص إلیه علی لسان غیره لیعلم أنّه قد أتی من قبل نفسه.

قلنا: وکذلک أعلمنا اللّه علی لسان نبیّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله والأئمّة من آبائه علیهم‌السلام موضعه، وأوجب علینا طاعته، فإذا لم یظهر لنا علمنا أنّا أتینا من قبل نفوسنا فاستوی الأمران.

پس به ناچار باید گفت: خداوند برای آن شخص پیامبری مبعوث فرموده و اطاعت از آن پیامبر را هم واجب می‌کند تا به این وسیله موانع تکلیف برداشته شوند. در این حال پروردگار عالم یا به نحوی که با تکلیف شخص منافات نداشته باشد پیامبرش را از گزند او حفظ می‌کند و یا به گونه‌ای پیامبرش را محافظت می‌کند که آن شخص نتواند او را به قتل رسانده و از بین ببرد.

پس آنچه که بر سر شخص می‌آید؛ یعنی عدم حضور پیامبرش و این که محضر او را درک نمی‌کند، از ناحیه خودش می‌باشد. وضعیت ما هم با امام علیه‌السلام در زمان غیبت به همین صورت است، بنابراین هر دو مطلب مساوی هستند.

اگر گفته شود: می‌بایست توسط فرد دیگری به شخص آموزش داده شود که مبعوث شدن پیامبر به نفع و مصلحت اوست تا بداند [که در صورت عدم دسترسی او به پیامبر] ضررش متوجّه خود او است.

می‌گوییم: خداوند تبارک و تعالی به وسیله پیامبر اکرم و اهل بیت علیهم‌السلام امام زمان علیه‌السلامرا به ما معرفی فرموده [و نسبت به مصلحت وجود ایشان آگاهی داده‌اند] و اطاعت از ایشان را بر ما واجب کرده است. حالا اگر آن حضرت برای ما ظاهر نیست [و به ایشان دسترسی نداریم] از ناحیه خودمان بوده و مقصریم، پس هر دو موضع مساوی‌اند.

وأمّا الّذی یدلّ علی الأصل الثانی وهو أنّ من شأن الإمام أن یکون مقطوعا علی عصمته، فهو أنّ العلّة التی لأجلها احتجنا إلی الإمام ارتفاع العصمة، بدلالة أنّ الخلق متی کانوا معصومین لم یحتاجوا إلی إمام وإذا خلوا من کونهم معصومین احتاجوا إلیه، علمنا عند ذلک أنّ علّة الحاجة هی ارتفاع العصمة، کما نقوله فی علة حاجة الفعل إلی فاعل أنّها

الحدوث، بدلالة أنّ ما یصحّ حدوثه یحتاج إلی فاعل فی حدوثه، وما لا یصحّ حدوثه یستغنی عن الفاعل، و حکمنا بذلک أنّ کلّ محدث یحتاج إلی محدث، فبمثل ذلک یجب الحکم بحاجة کلّ من لیس بمعصوم إلی إمام وإلاّ انتقضت العلّة، فلو کان الإمام غیر معصوم

اصل دوم: «عصمت امام»

و امّا آنچه که بر اصل دوم دلالت دارد این است که شأن و جایگاه امام علیه‌السلام اقتضا می‌کند که نسبت به عصمت ایشان قطع و یقین حاصل شده باشد، و علّتی که موجب می‌شود ما به عصمت امام احتجاج کنیم این است که ما معصوم نیستیم، چرا که اگر همه مردم معصوم می‌بودند دیگر احتیاجی به امام نبود. امّا وقتی که مردم معصوم نباشند [که

نیستند] پس محتاج به امام معصوم هستند و لذا یقین می‌کنیم که علّت نیاز مردم به امام

معصوم این است که خودشان معصوم نیستند. مثل آنچه که در علّت نیاز فعل به فاعل می‌گوییم: علّت آن، حدوث و به وجود آمدن فعل است. به دلیل این که هر چیزی که به وجود آمدنش صحیح باشد، محتاج و نیازمند به فاعلی است که آن را به وجود آورد و آنچه که حدوثش صحیح نیست بی‌نیاز از فاعل است، به این ترتیب حکم می‌کنیم که هر به وجود آمده‌ای نیازمند به وجود آورنده‌ای است. پس مثل همین مسأله حکم می‌کنیم به لزوم این‌که هر کسی که معصوم نیست نیاز به امام دارد، در غیر این صورت حکم علّیت نقض می‌شود.

حال اگر امام هم غیر معصوم باشد علّت نیاز به امام معصوم شامل او هم می‌شود و او نیز محتاج امام دیگر است.

لکانت علّة الحاجة فیه قائمة واحتاج إلی إمام آخر، والکلام فی إمامه کالکلام فیه، فیؤدّی إلی إیجاب أئمّة لا نهایة لهم أو الانتهاء إلی معصوم وهو المراد.

وهذه الطریقة قد أحکمناها فی کتبنا فلا نطوّل بالأسئلة علیها لأنّ الغرض بهذا الکتاب غیر ذلک، وفی هذا القدر کفایة.

بنابراین کلام در مورد امام او هم عین کلام در مورد خود اوست؛ یعنی این امام هم اگر معصوم نباشد به امام نیازمند است و این امر منجر به وجود بی‌نهایت امام می‌شود مگر این‌که منتهی به یک امام معصوم بشود که مقصود ما هم همین است.

البته در این مورد در کتب دیگرمان توضیح داده‌ایم، لذا در اینجا بحث را طولانی

نمی‌کنیم چرا که غرض ما در این کتاب غیر از این بحث است [یعنی بحث اصلی ما در غیبت است نه عصمت] و همین قدر کفایت می‌کند.⁽¹⁾

الف) همان طور که شیخ بزرگوار در بیانشان فرمودند: اگر امام معصوم نباشد تسلسل لازم می‌آید، چرا که نصب امام معصوم به این جهت واجب است که در اعمال عامه مکلفین احتمال خطا وجود دارد. پس اگر در اعمال امام هم احتمال خطا وجود داشته باشد او هم برای رفع خطا، نیازمند امام دیگری خواهد بود و اگر این سلسله ادامه یابد و ختم به امامی نشود که هرگز احتمال خطا در اعمال او نمی‌باشد، تسلسل به وجود می‌آید و تسلسل هم بطلانش بدیهی است.

ب) امام، حافظ شریعت، قرآن و سنت است و می‌بایست معصوم باشد تا بدون کمترین احتمال خطا و لغزش، حقایق شرع مقدّس را تبیین کند. چرا که در مورد قرآن و سنت و معنا و تفسیر آن اختلاف هست و گاه تفاسیر متفاوتی از آیات توسط علما و مفسرین به دست ما رسیده است، و خداوند به وسیله امام، قرآن و سنت را حفظ می‌کند او هم اگر معصوم نباشد در تفسیرش محتمل است دچار لغزش و اشتباه شود. بنابراین باید معصوم باشد تا حقایق شرع را آن گونه که هست بیان کند.

ج) اگر امام، معصوم نباشد و خطایی از او سر بزند یا باید تبعیت شود که در این صورت قطعا باطل است. یا تبعیت نشود که در این صورت معنای عدم تبعیت، عدم مقبولیت قول اوست. پس امام می‌بایست معصوم باشد که تبعیت از او باطل نبوده و عدم تبعیت از او جایز نباشد.

] د) اگر نصب امام بر خداوند واجب باشد که همین طور است، صدور گناه از او محال خواهد بود. بنابراین اگر از او گناهی سربزند می‌بایست خطا در جمیع احکام توسط او ممکن باشد و این مفسده بزرگی است؛ در حالی که خداوند حکیم است و حکمت‌الهی هرگز اقتضای این‌امر نمی‌کند و این‌کارقبیح‌است. فلذاعدم‌عصمت امام‌مخالف باحکمت خداوند است.

ه) از جمله ادله عصمت امام، آیاتی از کلام اللّه مجید است که ذیلاً به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود:

1- آیه 124 سوره بقره می‌فرماید: «لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ» که اشاره دارد به این‌که اعطای مقام و منصب الهی امامت از ناحیه حضرت حقّ، خاص کسانی است که از هرگونه آلودگی مبرّا باشند. بنابراین آیه شریفه اعطای امامت را به کسانی که آلوده به گناه باشند نفی می‌کند.

2- آیه 59 سوره نساء می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّه‌َ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ» این آیه کریمه قرآن، اطاعت مطلق و همه جانبه از امام را لازم و واجب شمرده و آن را قرین اطاعت خداوند قرار داده است و اگر او هم مثل سایرین ممکن الخطا باشد، اطاعت در تمام امور او بر ما واجب نمی‌شد.

3 - آیه 33 سوره احزاب می‌فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ اللّه‌ُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرا» این آیه می‌فرماید: اراده خدا برعصمت امام و اهل بیت علیهم‌السلام تعلق گرفته است لذا در این آیه اهل بیت علیهم‌السلام صاحب تطهیر مطلق بوده و هرگونه رجس و پلیدی از ایشان نفی شده است. در مورد این آیه ده‌ها روایت از شیعه و سنی نقل شده است که آیه شاهد بر عصمت اهل بیت علیهم‌السلام است.

و ) احادیث بسیاری هم از ناحیه مقدّس رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر تصریح به عصمت اهل بیت رسیده است که می‌توان از جمله آن‌ها به حدیث ثقلین اشاره کرد که فرمود. «إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه و عترتی ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا ابدا» این روایت از منابع متعدد اهل سنّت نقل شده است و در کتاب «کتاب اللّه و عترتی فی حدیث الثلقین من الصحاح و السنن ومسانید و ... مصادر اهل سنة» توسط مدرسه عالی امام باقر علیه‌السلام جمع آوری شده است و یا حدیث کسا و روایات و آیات متعدد دیگر که مجال توضیح و یا اشاره به آن‌ها نیست.

وأمّا الأصل الثالث وهو أنّ الحقّ لا یخرج عن الأمّة فهو متفّق علیه بیننا وبین خصومنا وإن اختلفنا فی علّة ذلک.

لأنّ عندنا أنّ الزّمان لا یخلو من إمام معصوم لا یجوز علیه الغلط علی ما قلناه، فإذا الحقّ لا یخرج عن الأمّة لکون المعصوم فیهم.

وعند المخالف لقیام أدلّة یذکرونها دلّت علی أنّ الإجماع حجة، فلا وجه للتشاغل بذلک.

فإذا ثبتت هذه الأصول ثبت إمامة صاحب الزّمان علیه‌السلام، لأنّ کلّ من یقطع علی ثبوت العصمة للإمام قطع علی أنّه الإمام، ولیس فیهم من یقطع علی عصمة الإمام ویخالف فی إمامته إلاّ قوم دلّ الدلیل علی بطلان قولهم کالکیسانیّة والناووسیّة والواقفة، فإذا أفسدنا أقوال هؤلاء ثبت إمامته علیه‌السلام.

اصل سوم: خارج نبودن حقّ از میان امّت اسلامی

این اصل هم مورد اتفاق ما است و هم مورد اجماع مخالفین ما؛ اگر چه در باب علّت

آن با هم اختلاف نظر داریم. [که یک اختلاف فرعی است و در اصل وجود حقّ در میان همین امت هیچ اختلافی نیست.]

ما معتقدیم که هیچ زمانی از وجود امام معصوم خالی نیست، آن امامی که احتمال

خطا در وی وجود ندارد، بنابراین حقّ از میان این امّت خارج نیست. چون امام معصوم در میان همین امّت است. مخالفین ما هم اجماع بر همین مطلب دارند و با استدلال به ادله و براهین، حجیت اجماع را ثابت می‌کنند. این مسأله مسلم است و هیچ دلیلی بر مشغول کردن فکر به این مسأله وجود ندارد.

با توجّه به اثبات این سه اصل، امامت حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام هم ثابت می‌شود. چون هر کسی که به ثبوت عصمت برای امام یقین داشته باشد لاجرم یقین دارد که او امام است و کسی پیدا نمی‌شود که از یک طرف یقین به عصمت امام داشته باشد و از طرفی مخالف امامتش باشد، مگر کسانی که بر بطلان اعتقادشان، دلیل کافی اقامه شده است؛ مثل: کیسانیه، ناووسیه و واقفیه.

بنابراین وقتی نظریه آن‌ها را باطل کردیم، امامت حضرت حجّت علیه‌السلامثابت می‌شود. [بر همین اساس و برای اثبات امامت حضرت، ابتدا ادله فساد و بطلان اعتقاد فرقه‌های فوق را بیان می‌کنیم].

[أقول]: وأمّا الّذی یدلّ علی فساد قول الکیسانیة القائلین بإمامة محمّد بن الحنفیّة فأشیاء:

منها: أنّه لو کان إماما مقطوعا علی عصمته لوجب أن یکون منصوصا علیه نصّا صریحا لأنّ العصمة لا تعلم إلاّ بالنصّ، وهم لا یدّعون نصّا صریحا علیه وإنّما یتعلّقون بأمور ضعیفة دخلت علیهم فیها شبهة لا تدلّ علی النّص، نحو إعطاء أمیر المؤمنین علیه‌السلام إیّاه الرایة یوم البصرة، وقوله له «أنت ابنی حقّا» مع کون الحسن والحسین علیهماالسلام ابنیه ولیس فی ذلک دلالة علی إمامته علی وجه، وإنّما یدلّ علی فضیلته ومنزلته.

ادله فساد اعتقاد کیسانیه

امّا ادله‌ای که دلالت بر فساد قول کیسانیه که به امامت محمّد بن حنفیه قائل هستند، چند دلیل است:

دلیل اوّل: چنانچه محمّد بن حنفیه امام بوده و یقین بر عصمتش می‌بود، می‌بایست به وسیله نصّ صریح بیان می‌شد. به دلیل این‌که عصمت تنها به وسیله نصّ فهمیده می‌شود و این در حالی است که خود کیسانیه هم مدّعی وجود نصّ صریح بر عصمت محمّد بن حنفیه نشده‌اند، بلکه به ادله ضعیفی متوسل شده‌اند که موجب اشتباه و کج‌فهمی آن‌ها شده و هیچ دلالتی بر نصّ ندارد؛ از جمله تمسک کرده‌اند به این که امیرالمؤمنین علیه‌السلام در جنگ جمل پرچم را به ایشان سپردند و خطاب به او فرمودند: حقیقتا تو فرزند من هستی. علی علیه‌السلام این کار را در حالی انجام داد که حسن و حسین هم فرزندان ایشان هستند.

این واقعه [که به عنوان دلیل بر عصمت و امامت محمّد بن حنفیه مورد استفاده قرار گرفته است] هیچ دلالتی بر امامت وی ندارد، بلکه فقط دلیلی بر فضیلت و منزلت ایشان است.

علی أنّ الشیعة تروی أنّه جری بینه وبین علیّ بن الحسین علیه‌السلام کلام فی استحقاق الإمامة فتحاکما إلی الحجر فشهد الحجر لعلیّ بن الحسین علیه‌السلامبالإمامة؛ فکان ذلک معجزا له فسلّم له الأمر وقال بإمامته.

1 - وَالْخَبَرُ بِذلِکَ مَشْهُورٌ عِنْدَ الإِمامِیَّةِ لِأَنَّهُمْ رَوَوْا أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِیَةِ نازِعَ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَینِ علیه‌السلام فِی الاْءِمامَةِ وَادَّعی أَنَّ الْأَمْرَ أَفْضی إِلَیْهِ بَعْد أَخِیْهِ الْحُسَینِ علیه‌السلام، فَناظَرَهُ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَینِ علیه‌السلام وَاحْتَجَّ عَلَیْهِ بِآی مِنَ الْقُرآنِ کَقَولِهِ «وَأُولُوا الأَْرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ»

علاوه بر این، شیعه روایت می‌کند به این که بین او و امام زین‌العابدین علیه‌السلام در باب امامت که کدام امامند، بحث و گفت و گو در گرفت و حجرالاسود را بین خودشان حَکَم قرار دادند و حجرالاسود هم به امامت امام زین العابدین علیه‌السلام شهادت داد. که این امر خود معجزه و کرامت امام سجاد علیه‌السلام بود، و پس از این شهادت، محمّد بن‌حنفیه در برابر امامت حضرت تسلیم شده و اقرار بر امامت امام چهارم کرد.

شهادت حجرالاسود

1 - ماجرای شهادت حجرالاسود به امامت امام سجاد علیه‌السلام از اخبار مشهور شیعه است، به این ترتیب که محمّد بن حنفیه با امام علی بن الحسین علیهماالسلام در باب امامت بحث کردند. محمّد مدعی شد که پس از شهادت امام حسین علیه‌السلام امامت به او واگذار شده است. امام سجاد علیه‌السلام هم در مباحثه با او به این آیه قرآن کریم احتجاج فرمودند که «صاحبان ارحام بعضی بر بعضی دیگر سزاوارترند».⁽¹⁾

وَ أَنَّ هذِهِ الآیَةَ جَرَتْ فِی عَلِیِّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام وَ وُلْدِهِ، ثُمَّ قالَ لَهُ: أُحاجُّکَ إِلَی الْحَجَرِ الأَسْوَدِ، فَقالَ لَهُ: کَیْفَ تُحاجَّنِی إِلی حَجَرٍ لا یَسْمَعُ وَلا یُجِیبُ؟ فَأَعَلَمَهُ أَنَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُما فَمَضَیا حَتّیَ انْتَهَیا إِلَی الْحَجَرِ، فَقالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام لِمُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیَةِ: تَقَدَّمْ فَکَلِّمْهُ! فَتَقَدَّمَ إِلَیْهِ وَ وَقَفَ حِیالَهُ وَتَکَلَّمَ، ثُمَّ أَمْسَکَ، ثُمَّ تَقَدَّمَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام فَوَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِ، ثُمّ قالَ: «اَللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ الْمَکْتُوبِ فِی سُرادِقِ الْعَظَمَةِ» ثُمَّ دَعا بَعْد ذلِکَ وَ قالَ: لَما أَنْطَقْتَ هذَا الْحَجَرَ، ثُمَّ قالَ: «أَسأَلُکَ بِالَّذِی جَعَلَ فِیکَ مَواثِیقَ الْعِبادِ وَالشَهادَةِ لِمَنْ وَافاکَ لِما

که این آیه کریمه در مورد امامت امام سجاد و فرزندان ایشان تأویل و تفسیر شده است و بعد فرمودند: با تو به وسیله حجرالاسود احتجاج می‌کنم [و حَکَمیت را به او واگذار می‌کنم] محمّد بن‌حنفیه گفت: چگونه به سنگی با من احتجاج می‌کنی که نه می‌شنود و نه جوابی می‌دهد؟ امام متذکر شده و به او آموختند که حجر می‌تواند بین ایشان حکم کند و لذا هر دو به کنار حجر الاسود رفتند.

امام زین العابدین علیه‌السلام به محمّد بن‌حنفیه فرمودند: شما جلوتر برو و با حجر صحبت کن. محمّد جلو رفت، کنار حجر ایستاد و با آن صحبت کرد، بعد ساکت شد ولی حجر جوابی به او نداد.

بعد علی بن الحسین علیهماالسلام جلو رفته و دستش را بر حجر گذاشت و بعد عرضه داشت: «خدایا! به اسمی که در سرادق عظمت مکتوب فرمودی از تو می‌خواهم» حضرت دعا کرده و عرض کردند: «[خداوندا!] این سنگ را به نطق در بیاور» و بعد خطاب به حجر الاسود فرمودند: «تو را می‌خوانم به حقّ کسی که پیمان‌های بندگانش را در وجود تو قرار داد و تو را شاهد و گواهی کسانی قرار داد که کنارت می‌آیند، تو را قسم می‌دهم تا

خبر بدهی که امامت و وصایت رسول خدا از آن کیست؟

أَخْبَرتَ ِمَنِ الاْءِمامَةُ وَالْوَصِیَةُ؟» فَتَزَعْزَعَ الْحَجَرُ حَتّی کادَ أَنْ‌یَزُولَ، ثُمَّ أَنْطَقَهُ اللّه‌ُ تَعالی فَقالَ: یامُحَمَّدُ سَلِمِ الاْءِمامَةَ لِعَلِی بْنِ الْحُسَیْنِ، فَرَجَعَ مُحَمَّدُ عَنْ مُنازِعَتِهِ وَسَلَّمَها إِلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام.

و منها تواتر الشیعة الإمامیّة بالنصّ علیه من أبیه وجدّه وهی موجودة فی کتبهم فی الأخبار لا نطوّل بذکرها الکتاب.

و منها الأخبار الواردة عن النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من جهة الخاصّة والعامّة علی ما سنذکره فیما بعد بالنصّ علی إمامة الإثنی عشر، وکلّ من قال بإمامتهم قطع علی وفاة محمّد بن الحنفیّة وسیاقة الإمامة إلی صاحب الزّمان علیه‌السلام.

پس از این سخن امام علیه‌السلام حجرالاسود چنان تکانی خورد که گویی از جا کنده شده باشد و بعد «به امر و قدرت قاهره خداوندی» به نطق آمد و گفت: ای محمّد! امامت علی بن الحسین علیه‌السلام را بپذیر. بعد از این ماجرا محمّد بن حنفیه از نظرش برگشته و تسلیم امامت و وصایت امام زین العابدین علیه‌السلام شد.

دلیل دوم: از جمله ادله موجود در مورد ردّ اعتقاد کیسانیه و اثبات امامت امام سجاد علیه‌السلام،

روایات متواتر و بسیار زیاد و صحیحی است که از جانب پدر و جدّ امام علیه‌السلام در تصریح به امامت ایشان در کتب متعدد شیعه وارد شده است که در این مقال مجال بیان آن‌ها نیست.⁽¹⁾

دلیل سوم: اخبار و روایاتی است که از وجود مقدّس رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به وسیله شیعه و سنی نقل شده است و ما به زودی آن‌ها را ذکر می‌کنیم. این روایات همگی متضمّن نصّ رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ائمّه دوازده‌گانه است. و هر کسی که معتقد به امامت دوازده امام شده است، یقین بر فوت و رحلت محمّد بن حنفیه داشته و امامت را تا حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام جاری می‌داند.

و منها انقراض هذه الفرقة فإنّه لم یبق فی الدنیا فی وقتنا ولا قبله بزمان طویل قائل یقول به، ولو کان ذلک حقّا لما جاز انقراضه.

فإن قیل: کیف یعلم انقراضهم وهلاّ جاز أن یکون فی بعض البلاد البعیدة وجزائر البحر وأطراف الأرض أقوام یقولون بهذا القول کما یجوز أن یکون فی أطراف الأرض من یقول بمذهب الحسن فی أنّ مرتکب الکبیرة منافق فلا یمکن ادّعاء انقراض هذه الفرقة وإنّما کان یمکن العلم بذلک لو کان المسلمون فیهم قلّة والعلماء محصورین فأمّا وقد انتشر الإسلام وکثر العلماء فمن أین یعلم ذلک.

قلنا: هذا یؤدّی إلی أن لا یمکن العلم بإجماع الأمّة علی قول ولا مذهب بأن یقال: لعلّ فی أطراف الأرض من یخالف ذلک ویلزم أن یجوز أن یکون فی أطراف الأرض من یقول:

دلیل چهارم: آن است که نسل فرقه کیسانیه منقرض شده؛ نه در این زمان و نه در زمان‌های گذشته هم معتقدی به این مرام در دنیا باقی نمانده است، بنابراین اگر این اعتقاد حق بود نمی‌بایست منتقرض شده و از بین می‌رفت.

اشکال: چگونه معلوم می‌شود که کیسانیه منقرض شده و از بین رفته است؛ در حالی که ممکن است در بعضی از شهرها و بلاد دوردست و جزایر دریاها و اطراف زمین کسانی باشند که به این امر معتقد باشند، چنان که ممکن است کسانی در اطراف و گوشه و کنار جهان یافت بشوند که گرایش به مذهب حسن بصری داشته باشند. وی معتقد بود کسی که مرتکب گناه کبیره شود منافق است. بنابراین نمی‌توان مدعی انقراض کیسانیه شد، مگر در صورتی که مسلمین کم جمعیت بوده و علما هم محصور در تعداد خاصّی باشند. در حالی که اسلام [به نقاط مختلف جهان] گسترش پیدا کرده و علما هم بسیار شده‌اند. پس از کجا می‌توان علم به انقراض آن‌ها پیدا کرد؟

پاسخ: جواب ما این است که پذیرش این اشکال منتهی به این امر می‌شود [که بگوییم]:

إنّ البرد لا ینقض الصوم وأنّه یجوز للصائم أن یأکل إلی طلوع الشمس، لأنّ الأوّل کان مذهب أبی طلحة الأنصاری، والثانی مذهب حذیفة والأعمش، وکذلک مسائل کثیرة من الفقه کان الخلف فیها (واقعا) بین الصحابة والتابعین، ثمّ زال الخلف فیما بعد، واجتمع أهل الأعصار علی خلافه، فینبغی أن یشکّ فی ذلک ولا نثق بالإجماع علی مسألة سبق الخلاف فیها وهذا طعن من یقول أنّ الإجماع لا یمکن معرفته ولا التوصل إلیه، والکلام فی ذلک

لا یختصّ هذه المسألة فلا وجه لإیراده هنا.

علم پیدا کردن به اجماع امّت بر هیچ قول یا مذهبی ممکن نیست! چرا که ممکن است در گوشه و کنار جهان مخالفی داشته باشد؛ مثلاً ممکن است که در گوشه‌ای از عالم کسی پیدا شود که بگوید: خوردن تگرگ روزه را باطل نمی‌کند چون این عقیده ابوطلحه انصاری است و یا این که روزه‌دار می‌تواند تا طلوع آفتاب غذا بخورد که این نیز نظریه

حذیفه و اعمش است و به همین ترتیب مسائل زیادی در فقه موجود است که بین اصحاب و تابعین در مورد آن‌ها اختلاف نظر وجود داشته، ولی به مرور زمان این اختلاف از بین رفته و علمای عصرهای بعدی برخلاف آن اجماع کرده‌اند. بنابراین در صورت پذیرش اشکال فوق، لازم می‌آید که انسان نسبت به اجماع در مسأله‌ای که سابقا مورد اختلاف بوده مشکوک شده، اعتماد نکند [به این معنا که پذیرش این اشکال مستلزم این است که به هیچ اجماعی نتوان اعتماد کرد، در حالی که این اعتقاد اصلاً صحیح نیست].

این بیان در واقع طعن و ایراد کسی است که می‌گوید شناخت اجماع و رسیدن به آن غیر ممکن است. البته بحث در این مورد مختصّ به این مسأله نیست بنابراین لزومی ندارد که در اینجا مبادرت به بیان آن کنیم.

ثُمّ إنّا نعلم أنّ الأنصار طلبت الإمرة ودفعهم المهاجرون عنها ثمّ رجعت الأنصار إلی قول المهاجرین علی قول المخالف، فلو أنّ قائلاً قال: یجوز عقد الإمامة لمن کان من الأنصار لأنّ الخلاف سبق فیه، ولعلّ فی أطراف الأرض من یقول به، فما کان یکون جوابهم فیه [فأیّ ]شیء قالوه فهو جوابنا بعینه فلا نطوّل بذکره.

فإن قیل: إذا کان الإجماع عندکم إنّما یکون حجّة بکون المعصوم فیه، فمن أین تعلمون دخول قوله فی جملة أقوال الأمة؟ (وهلاّ جاز أن یکون قوله منفردا عنهم فلا تثقون بالإجماع؟).

علاوه براین ما می‌دانیم که براساس گفته مخالف ما [یعنی اهل سنّت] در ماجرای سقیفه بنی ساعده، گروه انصار امارت [و حکمرانی بر مسلمین] را از مهاجرین مطالبه کرده [و مدعی آن شدند] امّا مهاجرین دست رد به سینه آن‌ها زدند، بنابراین انصار از ادعای خود برگشتند و عقیده مهاجرین را پذیرفتند. حال اگر کسی بگوید: مقام امامت و حاکمیت از آن یکی از انصار است، به دلیل این که ابتدا بین انصار و مهاجرین اختلاف بود و ممکن است در گوشه‌ای از عالم کسی باشد که چنین عقیده‌ای داشته باشد [که حاکمیت حقّ یکی از انصار بوده است نه مهاجرین، بنابراین نمی‌توان گفت که وجود دارد چون ممکن است مخالفی داشته باشد، که البته دارد] پس هر چه که مخالفین ما در جواب این سؤال و شبهه بگویند، عینا جواب ما به خود آن‌هاست؛ لذا کلام را طولانی نمی‌کنیم.

سؤال: اگر اشکال شود به این که شما شیعیان اجماع را به این دلیل حجّت می‌دانید که قول امام معصوم در میان اجماع کنندگان است. شما از کجا می‌دانید که قول امام علیه‌السلام در میان اقوال امّت است؟ آیا این ممکن نیست که قول امام و نظر او منحصر به فرد و مخالف نظر اجماع باشد، یا حداقل بین اجماع کنندگان نباشد؟ بنابراین به اجماعی که واقع شده است نمی‌توان اعتماد کرد. [چون دلیلی بر حضور امام یا قول ایشان در میان اجماع کنندگان نداریم.]

قلنا: المعصوم إذا کان من جملة علماء الأمّة فلا بدّ [من] أن یکون قوله موجودا فی جملة أقوال العلماء، لأنّه لا یجوز أن یکون منفردا مظهرا للکفر فإنّ ذلک لا یجوز علیه، فإذا لا بدّ [من] أن یکون قوله فی جملة الأقوال، وإن شککنا فی أنّه الإمام.

فإذا اعتبرنا أقوال الأمّة ووجدنا بعض العلماء یخالف فیه، فإن کنّا نعرفه ونعرف مولده ومنشأه لم نعتدّ بقوله لعلمنا أنّه لیس بإمام، وإن شککنا فی نسبه لم تکن المسألة إجماعا.

فعلی هذا أقوال العلماء من الأمّة اعتبرناها فلم نجد فیهم قائلاً بهذا المذهب الّذی هو مذهب الکیسانیّة أو الواقفة، وإن وجدنا فرضا واحدا أو اثنین فإنّا نعلم منشأه ومولده

پاسخ: زمانی که خود معصوم علیه‌السلام از جمله علمای امّت باشد [که حتما نیز همین طور است ]پس می‌بایست قول و نظرش نیز در میان اقوال علما موجود باشد و جایز نیست [بلکه ممکن نیست] که او منفرد باشد. [به این ترتیب که همه علمای امّت یک نظریه داشته باشند و ایشان به تنهایی نظری در جهت خلاف این‌ها داشته باشد] پس مسلّما قول او در میان اقوال علما است، حتّی اگر در امامت او شک داشته باشیم.

حال اگر چنانچه اقوال امّت را بررسی کردیم [و همگی یک نظر داشتند] ولی دریافتیم که یکی از علما با این اتّفاق نظر مخالف است؛ اگر او را شناختیم، به نحوی که محل تولّد و اصل و نسب او را پیدا کردیم که به مخالفت او اعتنا نمی‌کنیم چون می‌دانیم که او حتما امام نیست، امّا اگر در نسب آن کسی که مخالف اجماع است شکّ کردیم و مشخصات او را به دست نیاوردیم، دیگر مسأله اجماعی نخواهد بود.

پس بنابراین اقوال علمای امّت را گشتیم و در بین آن‌ها کسی را پیدا نکردیم که معتقد به مذهب کیسانیه و یا حتّی واقفی باشد. حال اگر کسی یک یا دو نفر پیدا کرد که قائل به این اعتقاد بودند، چون ما حالات آن‌ها را می‌دانیم و می‌دانیم که زادگاهشان کجا است و کجا رشد و نمو کرده‌اند، به نظر آن‌ها [چون مخالف اجماع است] اعتنا نمی‌کنیم

لا یعتدّ بقوله واعتبرنا أقوال الباقین الذین نقطع علی کون المعصوم فیهم، فسقطت هذه الشبهة علی هذا التحریر وبان وهنها.

فأمّا القائلون بإمامة جعفر بن محمّد علیه‌السلام من الناووسیّة وأنّه حیّ لم یمت وأنّه المهدی فالکلام علیهم ظاهر، لأنّا نعلم موت جعفر بن محمّد علیه‌السلام کما نعلم موت أبیه وجدّه علیهماالسلام، و قتل علیّ علیه‌السلام، وموت النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فلو جاز الخلاف فیه لجاز الخلاف فی جمیع ذلک، ویؤدّی إلی قول الغلاة والمفوّضة الّذین جحدوا قتل علیّ والحسین علیهماالسلام وذلک سفسطة.

وسنشبع الکلام فی ذلک عند الکلام علی الواقفة (والناووسیة) إن شاء اللّه تعالی.

و در مقابل، نظر دیگران را معتبر می‌دانیم و یقین داریم که معصوم در میان آن‌ها است. در نتیجه، با توضیحی که بیان شد، هم اصل شبهه ساقط گردید و هم سست بودن آن ظاهر شد.

ردّ اعتقاد ناووسیه

امّا معتقدان به امامت جعفر بن محمّد علیهماالسلام؛ یعنی ناووسیه که معتقدند امام صادق علیه‌السلام

زنده بوده و از دنیا نرفته است و ایشان همان مهدی موعود است؛ ردّ این‌ها بسیار روشن

است به دلیل این که همان گونه که ما از شهادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و رحلت نبیّ اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

و پدر و جدّ امام صادق علیهم‌السلام اطّلاع داریم، از شهادت ایشان هم اطّلاع کامل داریم. حال اگر در شهادت امام صادق علیه‌السلامامکان خلاف باشد، می‌بایست در شهادت هر کدام از ائمّه علیهم‌السلاماین امکان وجود داشته باشد.

[از طرفی] این اعتقاد [زنده بودن امام صادق علیه‌السلام] در نهایت منجر به غلو شده و به نظر غلات و مفوضه برمی‌گردد که شهادت امیرمؤمنان علی و امام حسین علیهماالسلام را انکار کرده‌اند. بنابراین نظریه ناووسیّه سفسطه‌ای بیش نیست و البته ما هم به زودی در مسأله

واقفیه و ناووسیه بحث خواهیم کرد و کلام را ان شاءاللّه کامل می‌کنیم.

الکلام علی الواقفة

وأمّا الّذی یدلّ علی فساد مذهب الواقفة الّذین وقفوا فی إمامة أبی الحسن موسی علیه‌السلام

وقالوا: «إنّه المهدیّ» فقولهم باطل بما ظهر من موته علیه‌السلام، واشتهر واستفاض، کما اشتهر موت أبیه وجدّه ومن تقدّم من آبائه علیهم‌السلام.

ولو شککنا لم ننفصل من الناووسیّة والکیسانیّة والغلاة والمفوّضة الّذین خالفوا فی موت من تقدّم من آبائه علیهم‌السلام.

علی أنّ موته اشتهر ما لم یشتهر موت أحد من آبائه علیهم‌السلام، لأنّه أظهر وأحضر والقضاة

ردّ اعتقاد واقفیه

واقفیه کسانی هستند که در امامت ابی الحسن موسی بن جعفر علیهماالسلام توقّف کرده و معتقد بودند به این که امام کاظم علیه‌السلام همان مهدی موعود است. دلیلی که بر بطلان اعتقاد آن‌ها است این است که شهادت امام کاظم علیه‌السلام مسأله‌ای روشن و مشهور بوده واز روایات زیادی استفاده می‌شود و عینا همان قدر مشهور است که شهادت پدر و اجداد ایشان مشهور و مسلّم است و اگر در شهادت ایشان تردیدی باشد تازه فرقی با ناووسیه و کیسانیه و غلات و مفوضه که هر کدام منکر شهادت یکی از ائمّه علیهم‌السلام هستند نمی‌کند. [و جواب همه هم یکی خواهد بود و آن هم قطعی بودن شهادت ائمّه اهل بیت از امام

علی تا امام عسکری علیهم‌السلام است].

علاوه بر این‌که شهادت امام کاظم علیه‌السلام آن قدر مشهور و معروف شد که شهادت پدران ایشان به این حد از شهرت نرسید، به خاطر این که شهادت ایشان را [حکومت وقت] ظاهر و علنی کرد و قضات آن زمان را به همراه شهودی بر جسد مطهر امام علیه‌السلامحاضر

کرده و در بالای پل بغداد⁽¹⁾

ندا دادند: این جسد همان کسی است که رافضی‌ها

والشهود، ونودی علیه ببغداد علی الجسر وقیل: «هذا الّذی تزعم الرافضة أنّه حیّ لا یموت مات حتف أنفه» وما جری هذا المجری لا یمکن الخلاف فیه.

2 - فروی یونس بن عبد الرحمن قال: حضر الحسین بن علیّ الرواسی جنازة أبی إبراهیم علیه‌السلام.

فلمّا وضع علی شفیر القبر، إذا رسول من سندی بن شاهک قد أتی أبا المضا خلیفته - وکان مع الجنازة - أن اکشف وجهه للناس قبل أن تدفنه حتّی یروه صحیحا لم یحدث به حدث.

قال: وکشف عن وجه مولای حتّی رأیته وعرفته، ثمّ غطّی وجهه وأدخل قبره صلوات اللّه علیه.

گمان می‌کنند که زنده بوده و نمی‌میرد، حالا به مرگ طبیعی مرده و از دنیا رفته است. و هر چیزی که این‌گونه مشهور و معروف شود امکان ندارد که کسی در آن اختلاف یا شک و تردید کند.

اخبار شهادت امام کاظم علیه‌السلام

1 / 2 - یونس بن عبدالرحمن گفته است: حسین بن علی رواسی بر جنازه امام کاظم علیه‌السلام حاضر بوده [و می‌گوید]: وقتی که پیکر مطهر امام علیه‌السلام کنار قبر قرار داده شد، فرستاده سندی بن شاهک - لعنة اللّه علیه - آمد و به ابی المضا که جانشین [یا معاون] سندی و همراه جسد مطهر امام بود گفت: قبل از آن که او را دفن کنید صورت او را برای مردم باز کنید تا مردم ببینند که بدنش سالم است و حادثه مرگش در اثر اتفاق [شکنجه] نبوده است و به مرگ طبیعی مرده است. بعد کفن را باز کرد و از چهره مولایم کنار زد تا من سیمای نورانی ایشان دیده و شناختم. سپس صورت مبارک حضرت را پوشانید و امام را وارد قبر نمودند، درود بی‌پایان خدا بر امام کاظم علیه‌السلام.⁽¹⁾

3 - وروی محمّد بن عیسی بن عبید العبیدی قال: أخبرتنی رحیم أمّ ولد الحسین بن علیّ بن یقطین - وکانت امرأة حرّة فاضلة قد حجّت نیفا وعشرین حجّة - عن سعید مولی أبی الحسن علیه‌السلام - وکان یخدمه فی الحبس ویختلف فی حوائجه - أنّه حضره حین مات کما یموت الناس من قوّة إلی ضعف إلی أن قضی علیه‌السلام.

4 - وروی محمّد بن خالد البرقی، عن محمّد بن عباد المهلّبی قال: لمّا حبس هارون الرشید أبا إبراهیم موسی علیه‌السلام وأظهر الدلائل والمعجزات وهو فی الحبس تحیّر الرشید، فدعا

2 / 3 - محمّد بن عیسی بن عبید عبیدی گفته است: رحیمه، مادر حسین بن علی بن یقطین که زنی محترمه و فاضله بوده و بالغ بر بیست و هفت مرتبه به حجّ بیت اللّه

مشرف شده بود، از سعید خدمت‌کار امام کاظم علیه‌السلام که جهت رفع نیازهای ایشان به زندان رفت و آمد می‌کرد به ما خبر داد که [سعید] در زمان شهادت امام علیه‌السلام در محضر ایشان حاضر بوده و می‌گوید: به همان ترتیبی که مردم از حالت توانایی ضعیف شده و می‌میرند، امام علیه‌السلام هم ضعیف شد و از دنیا رفت.

3 / 4 - محمّد بن خالد برقی از محمّد بن عباد مهلّبی روایت کرده: وقتی هارون الرشید امام کاظم علیه‌السلام را زندانی کرد و حضرت هم دلایل و معجزاتی را در همان زندان

و در حقانیت خودشان ظاهر فرمودند، هارون الرشید به شدت متحیر شد. تا این‌که

یحیی بن خالد البرمکی فقال له: یا أبا علیّ أ ما تری ما نحن فیه من هذه العجائب،أ لا تدبّر فی أمر هذا الرجل تدبیرا یریحنا من غمّه؟ فقال له: یحیی بن خالد البرمکی: الّذی أراه لک یا أمیر المؤمنین أن تمننّ علیه وتصل رحمه، فقد - واللّه - أفسد علینا قلوب شیعتنا.

وکان یحیی یتولاه، وهارون لا یعلم ذلک.

فقال هارون: انطلق إلیه وأطلق عنه الحدید، وأبلغه عنّی السلام، وقل له: یقول لک ابن عمّک: إنّه قد سبق منّی فیک یمین أنّی لا أخلیک حتّی تقرّ لی بالإساءة، وتسألنی العفو عمّا سلف منک ولیس علیک فی إقرارک عار، و لا فی مسألتک إیّای منقصة. وهذا یحیی بن خالد (هو) ثقتی و وزیری، و صاحب أمری، فسله بقدر ما أخرج من یمینی وانصرف راشدا.

یحیی بن خالد برمکی را خواسته و به او گفت: ای ابا علی! مخمصه‌ای را که این

عجایب برای ما ایجاد کرده و ما را در خود فرو برده نمی‌بینی؟ در مورد این موضوع فکر و تدبیری کن و ما را از غم و اندوه او راحت کن.

یحیی بن خالد برمکی به هارون الرّشید گفت: ای امیرمؤمنان!! آنچه که من برای تو صلاح می‌دانم این است که به او منّت بگذاری و به او صله رحم کنی. به خدا قسم، چون این موضوع دل هواداران ما را بدبین کرده است.

البته یحیی از دوست‌داران امام کاظم علیه‌السلام بود و هارون این مسأله را نمی‌دانست.

هارون خطاب به یحیی گفت: برو و زنجیر از گردن او باز کن، سلام مرا به او رسانده

و بگو: پسر عمویت می‌گوید: من قبلاً قسم یاد کرده بودم که تا اقرار نکنی که درباره من

بد کرده‌ای و تا درخواست بخشش از من نکنی رهایت نکنم، و در این که به گناهت اقرار کنی ننگی برای تو نیست و نیز در این که از من درخواست بخشش کنی هم منقصت و شکستی برای تو نیست. حال این یحیی بن خالد است که وزیر و مورد اعتماد و صاحب امر من است که نزد تو آمده است، پس چیز اندکی از او درخواست کن تا من از سوگندم آزاد شوم، و تو هم به صلاح و سلامت [به مدینه] برگرد.

5 - قال محمّد بن عباد: فأخبرنی موسی بن یحیی بن خالد: أنّ أبا إبراهیم علیه‌السلام قال لیحیی: یا أباعلیّ أنا میّت، وإنّما بقی من أجلی أسبوع، اکتم موتی وائتنی یوم الجمعة عند الزوال، وصلّ علیّ أنت وأولیائی فرادی، وانظر إذا سار هذا الطاغیة إلی الرقة، وعاد إلی

العراق لا یراک ولا تراه لنفسک، فإنّی رأیت فی نجمک ونجم ولدک ونجمه أنّه یأتی علیکم فاحذروه.

ثمّ قال: یا أباعلیّ أبلغه عنّی: یقول لک موسی بن جعفر: رسولی یأتیک یوم الجمعة فیخبرک بما تری، وستعلم غدا إذا جاثیتک بین یدی اللّه من الظالم والمعتدی علی صاحبه، والسلام.

4 / 5 - محمّد بن عباد گفته است: موسی بن یحیی بن خالد به من خبر داد: امام کاظم علیه‌السلام به یحیی فرمودند: ای ابا علی! من حتما می‌میرم و از عمرم فقط یک هفته باقی

مانده است. زمان مرگم را مخفی بدار و ظهر روز جمعه نزد من بیا و با دوستانت هر کدام

فرادی بر من نماز بخوانید و مراقب باش که برای حفظ جانت، وقتی سفر کنی که این سرکش ظالم [هارون الرشید] به طرف [شهر] رقه⁽¹⁾

رفته، تا وقتی به عراق [بغداد] برگشت او تو را نبیند و تو هم او را نبینی. چرا که من در ستاره تو و فرزندانت و همچنین در ستاره او دیده‌ام که او [با دشمنی] به سراغ شما خواهد آمد، بنابراین از هارون دوری کنید.

سپس حضرت فرمودند: ای ابا علی! از طرف من به او بگو: موسی بن جعفر به تو می‌گوید: روز جمعه فرستاده من نزد تو خواهد آمد و به آنچه که می‌بینی خبر می‌دهد و به زودی در فردای قیامت وقتی در مقابل خداوند به زانو درآمدی خواهی دانست که چه کسی ظالم بوده و به حقّ دوستش تجاوز کرده است. والسلام.

فخرج یحیی من عنده، واحمرّت عیناه من البکاء حتّی دخل علی هارون فأخبره بقصّته وما ردّ علیه، فقال [له] هارون: إن لم یدّع النبوّة بعد أیّام فما أحسن حالنا.

فلمّا کان یوم الجمعة توفّی أبوإبراهیم علیه‌السلام، وقد خرج هارون إلی المدائن قبل ذلک، فأخرج إلی الناس حتی نظروا إلیه، ثمّ دفن علیه‌السلام و رجع النّاس.

فافترقوا فرقتین: فرقة تقول: مات؛ وفرقة تقول: لم یمت.

6 - وأخبرنا أحمد بن عبدون سماعا وقراءة علیه قال: أخبرنا أبوالفرج علیّ بن الحسین الأصبهانی، قال: حدّثنی أحمد بن عبید اللّه بن عمار قال: حدّثنا علیّ بن محمّد النوفلی، عن أبیه

یحیی در حالی که چشم‌هایش از گریه سرخ شده بود از محضر امام علیه‌السلام خارج شد، و نزد هارون رفته و جواب امام را به او ابلاغ کرد. هارون هم به یحیی گفت: اگر او بعد از چند روز ادعای نبوت نکند خیلی خوب است [این جمله هارون نشانه درماندگی بیش از حدّ او در مقابل امام است].

روز جمعه که فرا رسید، هارون به مدائن رفت و بعد امام علیه‌السلام به شهادت رسیدند. پیکر مطهر آن حضرت را بیرون آوردند تا مردم امام را زیارت کنند، سپس ایشان را به خاک سپردند و برگشتند.

بعد از آن واقعه مردم به دو فرقه تقسیم شدند: عدّه‌ای گفتند: حضرت از دنیا رفته

است و برخی دیگر گفتند: آن حضرت از دنیا نرفته و زنده‌اند.⁽¹⁾

5 / 6 - احمد بن عبدون از قول ابوالفرج علی بن الحسین اصفهانی روایت می‌کند که احمد بن عبیداللّه بن عمار از علی بن محمّد نوفلی و او هم از پدرش نقل کرده است.

قال الأصبهانی: وحدّثنی أحمد بن محمّد بن سعید قال: حدّثنی یحیی بن الحسن العلوی؛ وحدّثنی غیرهما ببعض قصته، وجمعت ذلک بعضه إلی بعض قالوا:

کان السبب فی أخذ موسی بن جعفر علیه‌السلام أنّ الرشید جعل ابنه فی حجر جعفر بن محمّد بن الأشعث، فحسده یحیی بن خالد البرمکی وقال: إن أفضت الخلافة إلیه زالت دولتی و دولة ولدی.

فاحتال علی جعفر بن محمّد - وکان یقول بالإمامة - حتّی داخله وأنس إلیه. وکان یکثر غشیانه فی منزله، فیقف علی أمره، فیرفعه إلی الرشید ویزید علیه بما یقدح فی قلبه. ثمّ قال یوما لبعض ثقاته: تعرفون لی رجلاً من آل أبی طالب لیس بواسع الحال یعرّفنی ما أحتاج [إلیه]؟ فدلّ علی علیّ بن إسماعیل بن جعفر بن محمّد، فحمل إلیه (یحیی بن خالد مالاً).

اصفهانی هم می‌گوید: احمد بن محمّد بن سعید نقل کرده که یحیی بن حسن علوی برای من نقل کرد و غیر از این دو نفر نیز بخشی از قصه را برایم گفته‌اند و من هم آنچه که این‌ها گفته‌اند، به این صورت جمع کردم که گفتند: ماجرای گرفتاری امام کاظم علیه‌السلام این بود که هارون الرشید فرزندش را برای تعلیم به جعفر بن محمّد بن اشعث سپرده بود، یحیی بن خالد برمکی به این امر حسادت کرد و پیش خودش گفت: اگر خلافت به پسر رشید برسد دولت و حکومت من و فرزندانم از بین می‌رود.

بنابراین بر ضد جعفر بن محمّد که به مسأله امامت معتقد بود حیله کرد، به این صورت که با او از در دوستی وارد شده، و به منزلش خیلی رفت و آمد می‌کرد تا این که به

اسرارش دسترسی پیدا کرد و از شیعه بودنش مطّلع شد و [همزمان] اخبار او را به هارون الرشید می‌رساند و پشت سر او زیاد بدگویی می‌کرد. تا موقعیتش در دل رشید متزلزل شود.

[در همین راستا] روزی به بعضی از افراد مورد اطمینانش گفت: مردی از آل ابوطالب را به من معرفی کنید که در فقر و تنگ دستی باشد. پس به طرف علی بن اسماعیل بن جعفر بن محمّد راهنمایی شد. یحیی هم اموالی را برای او فرستاد.

وکان موسی علیه‌السلام یأنس إلیه ویصله، وربّما أفضی إلیه بأسراره کلّها.

فکتب لیشخص به، فأحسّ موسی علیه‌السلام بذلک فدعاه فقال: إلی أین یاابن أخی؟

قال: إلی بغداد. قال: ما تصنع؟ قال: علیّ دین وأنا مملق.

قال: فأنا أقضی دینک وأفعل بک وأصنع. فلم یلتفت إلی ذلک.

فقال له: انظر یا ابن أخی، لا تؤتم أولادی. وأمر له بثلاث مائة دینار وأربعة آلاف درهم. فلما قام من بین یدیه، قال أبوالحسن موسی علیه‌السلام لمن حضره: واللّه لیسعینّ فی دمی ویؤتمن أولادی.

این در حالی بود که امام کاظم علیه‌السلام با علی بن اسماعیل انس و الفتی داشت و به او صله می‌داد [و نیازهای مادی او را برآورده می‌کرد] و چه بسا امام علیه‌السلام اسرار خودش را به او می‌گفت.

یحیی به علی بن اسماعیل نوشت که تنها به نزدش [به بغداد] برود. امام علیه‌السلامتوطئه را احساس کردند؛ بنابراین او را خواستند و فرمودند: برادر زاده کجا می‌روی؟

گفت: به بغداد.

امام فرمودند: برای چه کاری می‌روی؟

عرضه داشت: من مدیون و مقروض هستم و دستم خالی است.

امام فرمودند: من قرض تو را می‌پردازم، به تو کمک می‌کنم و مشکلات تو را حل می‌کنم.

ولی علی بن اسماعیل به ملاطفت امام توجّهی نکرد.

امام فرمودند: ای برادرزاده مراقب باش که اولاد من را یتیم نکنی.

بعد فرمودند که سیصد دینار و چهار هزار درهم به او دادند. وقتی علی بن اسماعیل

از برابر امام علیه‌السلام بلند شد، امام به حضّار فرمودند: به خدا قسم که این در ریختن خون من سعایت و سخن چینی کرده و فرزندان من را یتیم خواهد کرد.

فقالوا له: جعلنا اللّه فداک، فأنت تعلم هذا من حاله وتعطیه وتصله؟! فقال لهم: نعم، حدّثنی أبی، عن آبائه، عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله «إنّ الرحم إذا قطعت فوصلت قطعها اللّه».

فخرج علیّ بن إسماعیل حتّی أتی إلی یحیی بن خالد فتعرّف منه خبر موسی بن جعفر علیه‌السلام ورفعه إلی الرشید، وزاد علیه و قال له: إنّ الأموال تحمل إلیه من المشرق والمغرب وإنّ له بیوت أموال، وإنّه اشتری ضیعة بثلاثین ألف دینار فسمّاها «الیسیرة» وقال [له] صاحبها وقد أحضر المال: لا آخذ هذا النقد، ولا آخذ إلاّ نقد کذا. فأمر بذلک المال فرد وأعطاه ثلاثین ألف دینار من النقد الّذی سأل بعینه؛ فرفع ذلک کلّه إلی الرشید، فأمر له بمائتی ألف درهم یسبّب له علی بعض النواحی فاختار کور المشرق، ومضت رسله لتقبض المال،

حضار عرضه داشتند: خدا ما را فدای شما کند، با وجودی که این‌ها را می‌دانید باز هم نسبت به او عطا کرده و به او صله می‌دهید؟!

حضرت فرمودند: بله. چون پدرم از پدرانش و ایشان از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت کرده‌اند که پیامبر فرمودند: وقتی که رحم قطع شد و تو وصلش کردی خداوند آن را قطع می‌فرماید.

علی بن اسماعیل از محضر امام علیه‌السلام مرخّص شده، به نزد یحیی بن خالد رفت. یحیی از طریق علی بن اسماعیل خبرهای امام را به دست آورد و خودش هم به آن اضافه کرد و به هارون الرشید رسانید و گفت: اموالی از مشرق و مغرب به سمت او روانه می‌شود و خانه‌هایی از اموال دارد. ملکی را به قیمت سی هزار دینار خریده و آن ملک را مال کمی می‌داند و صاحبش که مال را برای او حاضر کرده بود گفت: این نقد را [و این مقدار را] نمی‌گیرم مگر فلان مقدار. او دستور داد مال را رد کند و سی هزار دینار هم از همان مالی که خواسته بود به او دادند. تمام این قبیل خبرها را برای رشید گفت. رشید هم دستور داد که دویست هزار درهم و حکومت بر بعضی از نواحی را برای او بنویسند. [ممکن است کنایه باشد از این که هارون الرشید مسؤولیت نواحی و گوشه‌ای از مملکت را که اهمّیت چندانی هم نداشته، برای او نوشته است] او هم روستاهای مشرق

ودخل هو فی بعض الأیّام إلی الخلاء فزحر زحرة خرجت منها حشوته [کلها] فسقط، وجهدوا فی ردّها فلم یقدروا، فوقع لما به وجاءه المال وهو ینزع فقال: ما أصنع به وأنا فی الموت.

وحجّ الرشید فی تلک السنة فبدأ بقبر النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقال: یا رسول اللّه إنّی أعتذر إلیک من شیء أرید أن أفعله، أرید أن أحبس موسی بن جعفر فإنّه یرید التشتیت بأمتک وسفک دمائها.

ثُمّ أمر به فأخذ من المسجد فأدخل إلیه فقیّده، وأخرج من داره بغلان علیهما قبّتان مغطّاتان هو علیه‌السلام فی إحداهما، ووجّه مع کلّ واحدة منهما خیلاً فأخذ بواحدة علی طریق البصرة، والأخری علی طریق الکوفة، لیعمی علی النّاس أمره، وکان فی التی مضت إلی البصرة.

را انتخاب کرد [و پس از استقرار در محل حاکمیتش ]تعدادی را [به بغداد ]فرستاد تا اموال را از رشید تحویل بگیرند. در همین اثنا روزی وارد مستراح شد و دچار اسهال خونی شدیدی شد که در اثر آن روده‌هایش بیرون زد. هر چه کردند روده‌ها برنگشت. در همان اثنا آن مال دویست هزار درهمی را برایش آوردند. او هم گفت: من در حال مرگم با این مال چه کنم؟

در همان سال هارون الرشید به حجّ رفت، ابتدا به زیارت قبر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رفته و عرضه داشت: یا رسول اللّه! من از شما به خاطر قصدی که دارم عذر می‌خواهم. می‌خواهم موسی بن جعفر را زندانی کنم. چون او می‌خواهد بین امّت تو تفرقه انداخته و خون مردم را بریزد.

هارون الرشید دستور دستگیری امام را صادر کرد و حضرت را از میان مسجد گرفتار

کرده و با غل و زنجیر بستند. از خانه ایشان دو قاطر آوردند و روی هر کدام از آن‌ها جایگاهی درست کردند، امام را روی یکی از آن‌ها سوار کردند، بعد یک قاطر را به سمت بصره و دیگری را به طرف کوفه روانه کرد و با هر کدام سپاهی را فرستاد. این عمل به خاطر این بود که سرنوشت امام از مردم مخفی شود. در حالی که امام در محملی بود که به طرف بصره می‌رفت.

وأمر الرسول أن یسلّمه إلی عیسی بن جعفر بن المنصور، وکان علی البصرة حینئذ فمضی به، فحبسه عنده سنة.

ثُمّ کتب إلی الرشید أن خذه منّی وسلّمه إلی من شئت وإلاّ خلّیت سبیله، فقد اجتهدت بأن أجد علیه حجّة، فما أقدر علی ذلک حتّی أنّی لأتسمّع علیه إذا دعا لعلّه یدعو علیّ أو علیک، فما أسمعه یدعو إلاّ لنفسه یسأل الرحمة والمغفرة.

فوجّه من تسلّمه منه، وحبسه عند الفضل بن الربیع ببغداد فبقی عنده مدّة طویلة وأراد الرشید علی شیء من أمره فأبی.

فکتب بتسلیمه إلی الفضل بن یحیی فتسلّمه منه وأراد ذلک منه فلم یفعل.

هارون الرشید دستور داد که امام را تسلیم عیسی بن جعفر بن منصور که حاکم بصره

بود کنند، او هم حضرت را یک سال در بصره زندانی کرد.

پس از گذشت یک سال به رشید نامه‌ای نوشت که او را از من تحویل بگیر و به هر که می‌خواهی بسپار، در غیر این صورت او را آزاد می‌کنم، من هر چه تلاش کردم که دلیل و مدرکی بر ضدّ او پیدا کنم نتوانستم، حتی مخفیانه به دعا کردن او گوش می‌دادم تا شاید

علیه تو یا من دعایی کند، امّا آنچه شنیدم این است که برای خودش از خداوند طلب رحمت و مغفرت می‌کند.

هارون الرشید هم نماینده‌ای را فرستاد تا امام را از عیسی تحویل گرفت و نزد فضل بن ربیع در بغداد برد، او هم امام را حبس کرد. حضرت مدّت زیادی در این زندان بودند.

رشید قصد کشتن امام را داشت امّا فضل از این عمر سرباز زد.

بعد رشید دستور داد که امام را تسلیم فضل بن یحیی کند، فضل بن یحیی هم امام را تحویل گرفت. این بار رشید قصد داشت به وسیله او حضرت را به قتل برساند. امّا او هم انجام نداد.

وبلغه أنّه عنده فی رفاهیة وسعة وهو حینئذ بالرقّة.

فأنفذ مسرور الخادم إلی بغداد علی البرید، وأمره أن یدخل من فوره إلی موسی بن جعفر علیه‌السلام فیعرف خبره، فإن کان الأمر علی ما بلغه أوصل کتابا منه إلی العبّاس بن محمّد وأمره بامتثاله، وأوصل کتابا منه آخر إلی السندی بن شاهک یأمره بطاعة العباس.

فقدم مسرور فنزل دار الفضل بن یحیی لا یدری أحد ما یرید، ثمّ دخل علی موسی بن جعفر علیه‌السلام فوجده علی ما بلغ الرشید، فمضی من فوره إلی العباس بن محمّد والسندی، فأوصل الکتابین إلیهما. فلم یلبث النّاس أن خرج الرسول یرکض إلی الفضل بن یحیی، فرکب معه وخرج مشدوها دهشا، حتی دخل [علی] العباس، فدعا بسیاط وعقابین.

به هارون خبر رسید که امام کاظم علیه‌السلام در زندان فضل در رفاه و آسایش است. در آن زمان هارون در «رقه» به سر می‌برد، لذا مسرور خادم را به عنوان پیک به بغداد فرستاد

و به او دستور داد تا فوری نزد موسی بن جعفر علیه‌السلام رفته و از وضعش اطلاع حاصل نماید، و اگر حال امام به همان ترتیبی بود که به هارون خبر داده بودند، یک نامه به عباس

بن محمّد برساند و [در این نامه] دستور داده بود که عباس فرمان او را عمل کند و نامه دیگری هم به سندی بن شاهک برساند، [در آن نامه] دستور داده بود که او تحت فرمان عباس باشد.

مسرور به منزل فضل بن یحیی رفت و کسی هم نمی‌دانست که نقشه او چیست. به محضر امام رسید و حضرت را در همان حالتی که به هارون خبر رسیده بود دید. پس از این ماجرا سریعا نزد عباس و سندی رفته و نامه‌های آن‌ها را تسلیم آن دو نمود. طولی نکشید که فرستاده بیرون آمد و به سمت فضل دوید. فضل به همراه فرستاده، سوار مرکب شد و به سرعت و با وحشت بیرون آمد. تا این که نزد عباس رفت [تا فضل رسید] عباس مأمورین مجازات را صدا زد و متوجّه سندی شد و دستور به تنبیه فضل داد.

فوجه ذلک الی السندی، وأمر بالفضل فجرّد ثمّ ضربه مائة سوط، وخرج متغیّر اللون خلاف ما دخل، فأذهبت نخوته، فجعل یسلّم علی النّاس یمینا وشمالاً.

وکتب مسرور بالخبر إلی الرشید، فأمر بتسلیم موسی علیه‌السلام إلی السندی بن شاهک وجلس مجلسا حافلاً، وقال: أیّها النّاس إنّ الفضل بن یحیی قد عصانی وخالف طاعتی ورأیت أن

ألعنه فالعنوه. فلعنه النّاس من کلّ ناحیة حتّی ارتجّ البیت والدار بلعنة.

و بلغ یحیی بن خالد فرکب إلی الرشید ودخل من غیر الباب الذی یدخل الناس منه حتّی جاءه من خلفه وهو لا یشعر، ثمّ قال له: التفت إلیّ یا أمیر المؤمنین. فأصغی إلیه فزعا فقال له: إنّ الفضل حدث، وأنا أکفیک ما ترید. فانطلق وجهه وسرّ، وأقبل علی النّاس فقال:

سندی هم او را برهنه کرده و یک صد ضربه شلاق به او زد. فضل با رنگ پریده و خلاف حالتی که داخل شده بود از آنجا خارج شد، تکبر و غرورش هم از بین رفته بود و به مردم از هر طرف سلام می‌کرد.

مسرور ماجرا را برای هارون الرشید نوشت. او هم دستور داد تا امام کاظم علیه‌السلام را تسلیم سندی بن شاهک کردند، و در مجلسی مملوّ از جمعیت نشست و گفت: ای مردم! فضل بن یحیی نافرمانی کرد و از اطاعت من سرپیچی نمود، بنابراین صلاح دیدم که او را لعن کنم شما هم او را لعن کنید. مردم هم از هر طرف چنان او را لعن کردند که از صدای آنان، خانه لرزید.

خبر [این لعن] به گوش یحیی بن خالد رسید. سریع سوار شد و به طرف رشید آمد

و از غیر دربی که برای مردم بود وارد شد، به گونه‌ای که پشت سر هارون آمد و هارون متوجّه او نبود. به هارون گفت: ای امیرمؤمنان! به من توجّه کن. هارون با ناراحتی رو به یحیی کرد، یحیی گفت: فضل جوان است، من هر آنچه که تو بخواهی کفایت و ضمانت می‌کنم. چهره هارون شکفت و خوشحال گردید. بعد رو به مردم کرده و گفت: فضل در

إنّ الفضل کان عصانی فی شیء فلعنته، وقد تاب وأناب إلی طاعتی فتولّوه.

فقالوا له: نحن أولیاء من والیت وأعداء من عادیت وقد تولّیناه.

ثم خرج یحیی بن خالد بنفسه علی البرید حتّی أتی بغداد، فماج النّاس و أرجفوا بکل شیء. فأظهر أنّه ورد لتعدیل السواد والنظر فی أمر العمّال، وتشاغل ببعض ذلک و دعا السندی فأمره فیه بأمره، فامتثله.

وسأل موسی علیه‌السلام السندی عند وفاته أن یحضره مولی له ینزل عند دار العبّاس بن محمّد فی أصحاب القصب لیغسّله، ففعل ذلک.

امری از فرمانم سرپیچی کرد پس لعنش کردم ولی حالا توبه کرده و فرمانبردار شده

است، بنابراین او را دوست داشته باشید.

جمعیت حاضر هم به هارون گفتند: ما دوست کسی هستیم که تو او را دوست داشته باشی و با کسی دشمن هستیم که تو با او دشمن باشی، پس فضل را حتما دوست می‌داریم.⁽¹⁾

سپس یحیی بن خالد خودش به عنوان قاصد به بغداد آمد، مردم [با آمدنش] مضطرب شده و ترسیدند، هر کسی در این باره چیزی می‌گفت. معلوم شد که برای رسیدگی به امور سپاه و رسیدگی در کار عمّال دولتی آمده است. یحیی به بعضی از این امور مشغول شده،

سندی راخواست درباره امام بنا به فرمان هارون دستورهایی داد و سندی هم اطاعت کرد.

امام علیه‌السلام در موقع شهادت از سندی درخواست کرد تا غلامش را که در محله نی‌فروشان و در خانه عباس بن محمّد سکونت دارد برای غسل دادن ایشان حاضر کند، سندی هم این کار را کرد.

قال: سألته أن یأذن لی أن أکفّنه فأبی وقال: إنّا أهل بیت مهور نسائنا وحجّ صرورتنا وأکفان موتانا من طهرة أموالنا، وعندی کفنی.

فلمّا مات أدخل علیه الفقهاء ووجوه أهل بغداد وفیهم: الهیثم بن عدی وغیره، فنظروا إلیه لا أثر به، وشهدوا علی ذلک، وأخرج فوضع علی الجسر ببغداد ونودی «هذا موسی بن جعفر قد مات فانطروا إلیه». فجعل النّاس یتفرّسون فی وجهه وهو میّت.

قال: وحدّثنی رجل من بعض الطالبیّین أنّه نودی علیه «هذا موسی بن جعفر الّذی تزعم الرافضة أنّه لا یموت فانظروا إلیه» فنظروا إلیه.

قالوا: وحمل فدفن فی مقابر قریش، فوقع قبره إلی جانب رجل من النوفلیین یقال له «عیسی بن عبد اللّه».

راوی می‌گوید: از حضرت درخواست کردم تا اجازه دهند ایشان را کفن کنم [ یا کفن ایشان را من بدهم].

حضرت قبول نکرده، فرمودند: ما اهل بیت، مهریه زنانمان و هزینه حجّمان و پول

کفن امواتمان را از پاک‌ترین اموالمان می‌پردازیم و کفن من نیز نزد خودم هست.

وقتی که حضرت از دنیا رفتند، سندی فقها و افراد مشهور و معروف بغداد؛ از جمله:

هیثم بن عدی و دیگران را حاضر کرد. آن‌ها هم امام را مشاهده کردند و دیدند که اثری از

زخم و جراحت ندارد⁽¹⁾

و به این مسأله شهادت دادند. بعد از آن پیکر پاک حضرت را خارج کرده و بالای جسر بغداد قرار داده و فریاد زدند: این موسی بن جعفر علیه‌السلاماست که از دنیا رفته، به او نگاه کنید. مردم هم با دقت به صورت حضرت نظاره می‌کردند.

7 - وروی محمّد بن یعقوب عن علیّ بن إبراهیم، عن محمّد بن عیسی بن عبید، عن الحسن بن محمّد بن بشار قال حدّثنی شیخ من أهل قطیعة الربیع من العامّة ممن کان یقبل

قوله، قال: جمعنا السندی بن شاهک ثمانین رجلاً من الوجوه المنسوبین إلی الخیر فأدخلنا

علی موسی بن جعفر علیه‌السلام، وقال لنا السندی: یا هؤلاء انظروا إلی هذا الرجل هل حدث به حدث؟ فإنّ أمیر المؤمنین لم یرد به سوء، وإنّما ننتظر به أن یقدم لیناظره و هو صحیح موسع علیه فی جمیع أموره فسلوه ولیس لنا همّ إلاّ النظر إلی الرجل فی فضله و سمته.

راوی می‌گوید: یکی از اولاد ابوطالب به من گفت که ندا و فریاد سندی این گونه بود: این موسی بن جعفر است که رافضیه [شیعه] گمان می‌کنند نمی‌میرد، پس او را بنگرید [که مرده است] و مردم نیز چنین کردند.

راویان حدیث گفته‌اند: جسدمطهر حضرت، تشییع و درمقابر قریش [منطقه کاظمین] دفن شد و قبر ایشان کنار قبر مردی از اولاد نوفل بن عبدالمطلب به نام عیسی بن عبداللّه قرار گرفت.

6 / 7 - محمّد بن یعقوب از علی بن ابراهیم و او از محمّد بن عیسی بن عبید و او از حسن بن محمّد بن بشار و او از پیرمردی از اهل قطیعة الربیع [یکی از محلات شهر بغداد] از اهل سنّت و البته از کسانی که مورد وثوق بوده و کلامش پذیرفته می‌شود، نقل

کرده‌اند که گفته است:

سندی بن شاهک، ما را که هشتاد نفر از بزرگان و سرشناسان و اهل خیر بودیم جمع

کرده و وارد بر موسی بن جعفر علیه‌السلام کرد و گفت: ای جماعت! به این مرد نگاه کنید آیا حادثه‌ای [صدمه‌ای - شکنجه‌ای] به او رسیده است؟ تحقیقا امیرالمؤمنین [هارون!!] نسبت به او قصد سویی نداشته است و ما هنوز منتظریم تا او بیاید و [با موسی بن جعفر] بحث و گفت و گو کند. او هم صحیح و سالم بوده و تمام امورش در رفاه بوده است، خودتان از او بپرسید. [این در حالی بود که] همه هم و غم ما هشتاد نفر دیدن فضل و کمال و مقام امام علیه‌السلام بود.

فقال موسی بن جعفر علیه‌السلام: أما ما ذکره من التوسعة وما أشبهها فهو علی ما ذکر، غیر أنّی أخبرکم أیّها النفر إنّی قد سقیت السمّ فی سبع تمرات وأنا غدا أخضرّ وبعد غد أموت، فنظرت إلی السندی بن شاهک یضطرب ویرتعد مثل السعفة.

فموته علیه‌السلام أشهر من أن یحتاج إلی ذکر الروایة به، لأنّ المخالف فی ذلک یدفع الضرورات، والشکّ فی ذلک یؤدّی إلی الشکّ فی موت کلّ واحد من آبائه وغیرهم فلا یوثق

بموت أحد.

علی أنّ المشهور عنه علیه‌السلام أنّه وصّی إلی ابنه علیّ بن موسی علیه‌السلام وأسند إلیه أمره بعد موته، والأخبار بذلک أکثر من أن تحصی، نذکر منها طرفا ولو کان حیّا باقیا لما أحتاج إلیه.

سپس موسی بن جعفر علیه‌السلام فرمودند: امّا این که گفت من در توسعه و رفاه نسبی هستم همین طور است [که می‌بینید.] فقط به شما افراد [مورد اطمینان] خبر می‌دهم که این‌ها

در هفت دانه خرما به من سم و زهر خورانده‌اند. فردا بدنم سبز شده و روز بعد خواهم مرد. من [با شنیدن این کلام از امام علیه‌السلام] به سندی بن شاهک نگاه کردم، دیدم مضطرب بود و مثل شاخ و برگ خرما می‌لرزید.

بنابراین شهادت آن حضرت مشهورتر از آن است که نیاز به ذکر روایات باشد، چرا

که انکار شهادت حضرت به معنای مخالفت با ضروریات و بدیهیات است و از طرفی شکّ در شهادت ایشان منجر می‌شود به شکّ و تردید در مرگ و شهادت یک یک پدران معصوم آن حضرت و حتی دیگران، بنابراین به مرگ هیچ کسی نمی‌توان مطمئن شد.

علاوه بر آنچه که گذشت این معروف است که آن حضرت به فرزندش علی بن موسی علیه‌السلام وصیت کرده و پس از شهادت، امر امامت را به او سپرده است و اخبار و روایات در این باب بیشتر از آن است که شماره شود و ما مقدار کمی از آن را ذکر می‌کنیم که اگر ایشان زنده می‌بود دیگر نیازی به این [وصیت کردن به امام رضا علیه‌السلام] نبود.

8 - فمن ذلک ما رواه محمّد بن یعقوب الکلینی، عن محمّد بن الحسن، عن سهل بن زیاد، عن محمّد بن علیّ و عبیداللّه بن المرزبان، عن ابن سنان قال:

دَخَلْتُ عَلی أَبِی الْحَسَنِ مُوسی علیه‌السلام مِنْ قَبْلِ أَنْ یَقْدُمَ الْعِراقَ بِسَنَةٍ وَعَلِیٌّ اِبْنُهُ جالِسٌ بَیْنَ یَدَیْهِ، فَنَظَرَ إِلیَّ وَ قالَ: یا مُحَمَّدُ [أَما إِنَّهُ] سَیَکُونُ فِی هذِهِ السَّنَةِ حَرِکَةٌ فلا تَجْزَعْ لِذلِکَ.

قالَ: قُلْتُ: وَما یَکُونُ جَعَلَنِی اللّه‌ُ فَدَاکَ فَقْدِ أَقْلَقْتَنِی؟ قالَ: أَصِیرُ إِلی هذِهِ الطّاغِیَةِ، أَمّا إِنَّهُ لا یَبْدَأَنِی مِنْهُ سُوءٌ وَمِنَ الَّذِی یَکُونُ بَعْدَهُ.

قالَ: قُلْتُ: وَما یَکُونُ جَعْلَنِی اللّه‌ُ فِداکَ؟ قالَ: یُضِلُّ اللّه‌ُ الظّالِمِینَ وَیَفْعَلُ اللّه‌ُ ما یَشاءُ.

تصریح امام کاظم بر امامت امام رضا علیهماالسلام

1 / 8 - از جمله روایات حدیثی است از محمّد بن سنان که گفته است: یک سال پیش از آن که ابوالحسن موسی علیه‌السلام به عراق برده شود، به محضرشان شرفیاب شدم و فرزندش، علی نیز در برابر ایشان نشسته بود.

امام علیه‌السلام رو به من کرده و فرمودند: ای محمّد! به زودی و در همین سال مسافرتی خواهم کرد، در آن سفر جزع و ناراحتی نکن.

گفتم: جانم به فدای شما! مرا آزرده خاطر کردید، چه اتفاقی می‌افتد؟

فرمودند: به طرف این طغیانگر سرکش⁽¹⁾

برده می‌شوم، در اوایل کار از او، و از کسی که بعد از او می‌آید به من آزاری نمی‌رسد.

عرض کردم: خداوند مرا به قربان شما گرداند، بعد چه می‌شود؟

فرمودند: خداوند ظالمین را گمراه می‌کند، و هر چه خدا بخواهد انجام می‌دهد.

قالَ: قُلْتُ: وَما ذلِکَ جَعَلَنِی اللّه‌ُ فِداکَ؟ قالَ: مَنْ ظَلَمَ إِبْنِی هذا حَقَّهُ وَجَحَدَهُ إِمامَتَهُ مِنْ

بَعْدِی کانَ کَمَنْ ظَلَمَ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طالِبٍ علیه‌السلام إِمامَتَهُ وَجَحَدَهُ حَقَّهُ بَعْدَ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

قالَ: قُلْتُ: وَاللّه‌ِ لَئِنْ مَدَّ اللّه‌ُ لِی فِی الْعُمْرِ لَأُسَلِّمَنَّ لَهُ حَقَّهُ وَلَأُقِرَّنَّ بِإِمامَتِهِ.

قالَ: صَدَقْتَ یا مُحَمَّدُ یَمُدَّ اللّه‌ُ فِی عُمْرِکَ وَتُسَلِّمَ لَهُ حَقَّهُ علیه‌السلام وَتُقِرَّ لَهُ بِإِمامَتِهِ وِإِمامَةِ مَنْ یَکُونُ بَعْدَهُ.

قالَ: قُلْتُ: وَمَنْ ذاکَ؟ قالَ: اِبْنُهُ مُحَمَّدُ.

قالَ: قُلْتُ: لَهُ الْرِّضا وَالتَّسْلِیمِ.

9 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ بن محمّد بن سنان وإسماعیل بن عباد القصری جمیعا، عن داود الرّقی، قال:

عرض کردم: خداوند مرا فدای شما کند [امر امامت] چگونه می‌شود؟

فرمودند: هر کس بعد از من در حقّ این فرزندم ستم کند و یا امامت او را انکار نماید، مثل کسی است که پس از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حقّ علی بن ابی طالب علیه‌السلام ظلم نموده و حقّ و امامت او را انکار کرده است.

عرض کردم: به خدا قسم اگر خداوند به من عمری عنایت کند، حقّ ایشان را پذیرفته

و به امامتشان اقرار می‌کنم.

فرمودند: ای محمّد! راست گفتی، خداوند عمرت را طولانی می‌کند و تو هم حق او

را پذیرفته و به امامت او و کسی که بعد از اوست اقرار خواهی کرد.

عرض کردم: او کیست؟

فرمودند: فرزندش محمّد.

عرض کردم: در برابر او هم تسلیم و برامامتش راضی‌ام.

2 / 9 - داوود [بن کثیر] رقی روایت کرده که به محضر ابوابراهیم [امام کاظم علیه‌السلام]

قُلْتُ لِأَبِی إِبْراهِیمَ علیه‌السلام: جُعِلْتُ فِداکَ إِنِّی قَدْ کَبُرَ سِنِّی فَخُذْ بِیَدِی (وَأَنْقِذْنِی) مِنَ النّارِ، (مَنْ صاحِبُنا بَعْدَکَ؟) فَأَشارَ إِلی إِبْنِهِ أَبِی الْحَسَنِ علیه‌السلام فَقالَ: هذا صاحِبُکُمْ مِنْ بَعْدِی.

10 - عنه، عن الحسین بن محمّد، عن معلی بن محمّد، عن أحمد بن محمّد بن عبد اللّه، عن الحسن، عن ابن أبی عمیر، عن محمّد بن إسحاق بن عمار، قال:

قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ الأَوَّلِ علیه‌السلام: أَلا تَدُلُّنِی عَلی مَنْ آخُذُ مِنْهُ دِینِی؟ فَقالَ: هذا اِبْنِی عَلِیُّ، إِنَّ أَبِی أَخَذَ بِیَدِی فَأَدْخَلَنِی إِلی قَبْرِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَقالَ: یا بُنَیَّ إِنَّ اللّه‌َ قالَ: «إِنِّی جاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَةً» وَ إِنَّ اللّه‌َ - عزّوجلّ - إِذا قالَ قَوْلاً وَفی بِهِ.

11 - عنه، عن محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن الحسن بن محبوب، عن الحسین بن نُعیم الصحاف قال: کنت أنا وهشام بن الحکم وعلیّ بن یقطین ببغداد:

فَقالَ عَلِیُّ بْنُ یَقْطِینِ: کُنْتُ عِنْدَ الْعَبْدِ الصّالِحِ علیه‌السلام [جالِسا فَدَخَلَ عَلَیْهِ إِبْنُهُ عَلِیُّ]،

عرض کردم: جانم به فدای شما! سن من زیاد شده و پیرم، دستم را بگیر و از آتش

جهنم نجاتم بده، بعد از شما صاحب ما چه کسی است؟

حضرت به فرزندشان ابی الحسن [امام رضا علیه‌السلام] اشاره کرده و فرمودند: بعد از من این شخص صاحب اختیار شماست.

3 / 10 - اسحاق بن عمار می‌گوید: خدمت ابی الحسن اوّل [امام کاظم علیه‌السلام ]عرض

کردم: مرا به کسی راهنمایی کنید که دینم را از او بگیرم.

فرمودند: این فرزندم علی است، همانا پدرم دستم را گرفت و به روضه منوره رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برد و فرمود: پسرم! خداوند در قرآن فرموده: «من در روی زمین جانشینی قرار خواهم داد.» و خداوند اگر وعده‌ای دهد حتما به آن وفا می‌کند [اشاره به این‌که امامت امام رضا علیه‌السلام از ناحیه خداوند متعال است].

4 / 11 - حسین بن نعیم گفته است: من و هشام بن حکم و علی بن یقطین در بغداد بودیم که علی بن یقطین گفت: من در محضر مبارک عبد صالح [امام کاظم علیه‌السلام]

فَقَالَ لِی: یا عَلِیَّ بْنَ یَقْطِین هذا عَلِیٌ سَیِّدُ وُلْدِی، أَما إِنِّی [قَدْ] نَحَلْتُهُ کُنْیَتِی، فَضَرَبَ هِشامُ بِراحَتِهِ جَبْهَتَهُ، ثُمَّ قالَ: وَیْحَکَ! کَیْفَ قُلْتَ؟ فَقالَ عَلِیّ بْنُ یَقْطِین: سَمِعْتُهُ وَاللّه‌ِ مِنْهُ کَما قُلْتُ.

فَقالَ هِشامُ: إِنَّ الْأَمْرَ (وَاللّه‌ِ) فِیْهِ مِنْ بَعْدِهِ.

12 - عنه، عن عدّة من أصحابنا، عَنْ أحمد بن محمّد بن عیسی، عن معاویة بن حکیم نعیم القابوسی، عن أبی الحسن موسی علیه‌السلام [أنّه] قال:

إِبْنِی عَلِیٌّ أَکْبَرُ وُلْدِی وَآثَرُهُمْ عِنْدِی وَأَحْبُّهُمْ إِلَیَّ وَ هُوَ یَنْظُرُ مَعِی فِی الْجَفْرِ وَلَمْ یَنْظُرْ فِیهِ إِلاّ نَبِیٌّ أَوْ وَصِیُّ نَبِیٍّ.

نشسته بودم که فرزندش علی وارد شد، پس حضرت فرمودند: ای علی بن یقطین! این علی، سیّد و آقای فرزندان من است، و کنیه خودم را به او بخشیدم [کنیه مشترک امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام ابا الحسن است]. بعد هشام با کف دستش به پیشانی‌اش زد و گفت: وای بر تو! چطور این حرف را زدی [و از این راز پرده برداشتی]؟ علی بن یقطین گفت: به خدا قسم، همان‌طور که گفتم از ایشان شنیدم. هشام گفت: آری به خدا قسم امر امامت پس از امام کاظم در وجود ایشان است.

5 / 12 - حکیم بن نعیم قابوسی نقل می‌کند که امام کاظم علیه‌السلام فرمودند:

پسرم علی از نظر من بزرگ‌ترین و برگزیده‌ترین فرزندان من و محبوب‌ترین آن‌ها

است و اوست که با من کتاب جفر⁽¹⁾

را نگاه می‌کند که فقط پیامبر و جانشینش می‌توانند در آن نگاه کنند.

13 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ، عن محمّد بن سنان وعلیّ بن الحکم جمیعا، عن الحسین بن المختار، قال:

خَرَجَتْ إِلَیْنا أَلْواحٌ مِنْ أَبِی الْحَسَنِ علیه‌السلام - وَهُوَ فِی الْحَبْسِ - : عَهْدِی إِلی أَکْبَرِ وُلْدِی أَنْ یَفْعَلَ کَذا وَأَنْ یَفْعَلَ کَذا، وَفِلانٌ لا تَنَلْهُ شَیْئَا حَتّی أَلْقاکَ أَوْ یَقْضِی اللّه‌ُ عَلَیَّ الْمَوتَ.

14 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ، عن زیاد بن مروان القندیّ - [وکان من الواقفة] - قال:

دَخَلْتُ عَلی أَبِی إِبْراهِیمَ علیه‌السلام وَعِنْدَهُ أَبُوالْحَسَنِ إِبْنُهُ فَقالَ لِی: یا زِیادُ هذا إِبْنِی عَلِیٌّ، إِنَّ کِتابَهُ کِتابِی، وَکَلامَهُ کَلامِی، وَرَسُولَهُ رَسُولِی، وَما قالَ فَالْقَولُ قَولُهُ.

15 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ، عن محمّد بن الفضل، عن المخزومی - وکانت أمّه من ولد جعفر بن أبی طالب - قال:

6 / 13 - حسین بن مختار گفته است: در زمانی که امام کاظم علیه‌السلام در زندان بود، نوشته‌هایی از طرف ایشان [با این مضامین] به ما رسید که عهد [یا امامت] من با بزرگ فرزندان من است که چنین و چنان کند. به فلانی چیزی نده تا تو را ببینم و یا این که خداوند حکم به مرگ من کند.

7 / 14 - زیاد بن مروان قندی (که از پیروان مذهب واقفیه است) روایت کرده که به خدمت ابوابراهیم امام کاظم علیه‌السلام رسیدم که فرزندشان ابوالحسن[رضا علیه‌السلام] هم در محضرشان بود، حضرت به من فرمودند: ای زیاد! این پسرم علی است، نوشته [و امر] او نوشته من و کلامش کلام من و فرستاده‌اش فرستاده من است و هر چه که بگوید، حرف حرف اوست.

8 / 15 - محمّد بن فضل از مخزومی⁽¹⁾

بَعَثَ إِلَیْنا أَبُو الْحَسَنِ مُوسی علیه‌السلام فَجَمَعْنا، ثُمَّ قالَ [لَنا]: أَ تَدْرُونَ لِمَ جَمَعْتُکُمْ؟ فَقُلْنا: لا، قالَ: «اشْهَدُوا أَنَّ إِبْنِی هذا وَصِیِّی وَالْقَیِّمُ بِأَمْرِی وَخَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی» مَنْ کانَ لَهُ عِنْدِی دَیْنٌ فَلْیَأُخُذْهُ مِنْ إِبْنِی هذا، وَ مَنْ کانَتْ لَهُ عِنْدِی عِدَةٌ فَلْیَتَنَجّزِها مِنْهُ وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ بُدٌّ مِنْ لِقائِی فلا یَلْقِنِی إِلاّ بِکِتابِهِ.

16 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ، عَن أبی علیّ الخزّاز، عَن داود بن سلیمان قال:

قُلْتُ لِأَبِی إِبْراهِیْمَ علیه‌السلام: إِنِّی أَخافُ أَنْ یَحْدِثَ حَدَثٌ وَلا أَلْقاکَ، فَأَخْبِرْنِی عَنِ الإِمامِ بَعْدَکَ؟ فَقالَ: إِبْنِی فُلانٌ - یَعْنِی أَبَاالْحَسَنِ علیه‌السلام.

بود - نقل کرده است: ابوالحسن موسی علیه‌السلام به دنبال ما فرستاد و ما را جمع کرده و فرمودند: آیا می‌دانید برای چه امری شما را جمع کردم؟

عرضه داشتیم: خیر.

فرمودند: گواهی بدهید که این فرزندم پس از من وصی و قیّم به امر من و خلیفه

و جانشین من است، هر کس که دینی بر عهده من دارد از این فرزندم بگیرد، و هر کس که با او وعده‌ای دارم وفای به آن را از او بخواهد، و هر کسی که ناچار از دیدار من می‌باشد

فقط با نوشته [و هماهنگی با] او مرا ببیند.⁽¹⁾

9 / 16 - داوود بن سلیمان روایت کرده که به محضر مبارک امام کاظم علیه‌السلام عرض کردم: من می‌ترسم که حادثه‌ای واقع شود و شما را نتوانم زیارت کنم، از امام و پیشوای

پس از خودتان به من خبر بدهید.

حضرت فرمودند: فلان پسرم [یعنی ابالحسن رضا علیه‌السلام].

17 - وبهذا الإسناد، عن ابن مهران، عن محمّد بن علیّ، عن سعید بن أبی الجهم، عن نصر بن قابوس قال:

قُلْتُ لِأَبِی إِبْراهِیْمَ علیه‌السلام: إِنِّی سَأَلْتُ أَباکَ علیه‌السلام مَنِ الَّذِی یَکُونُ بَعْدَکَ؟ فَأَخْبَرَنِی أَنَّکَ أَنْتَ هُوَ، فَلَمّا تُوُفِیَ أَبُو عَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام ذَهَبَ النّاسُ یَمِینا وَشِمالاً وَقُلْتُ بِکَ أَنَا وَأَصْحابِی فَأَخْبِرْنِی مَنِ الَّذِی یَکُونُ مِنْ بَعْدِکَ مِنْ وُلْدِک؟َ قالَ: إِبْنِی فُلانٌ.

18 - عنه، عن أحمد، عن محمّد بن علیّ، عن الضحاک بن الأشعث، عن داود بن زربی قال: جئت إلی أبی إبراهیم علیه‌السلام بمال (قال): فَأَخَذَ بَعْضَهُ وَتَرَکَ بَعْضَهُ،

فَقُلتُ: أَصْلَحَکَ اللّه‌ُ! لِأَیّ شَیْءٍ تَرَکْتَهُ عِنْدِی؟ فَقالَ: إِنَّ صاحِبَ هذَا الْأَمْرِ یَطْلُبُهُ مِنْکَ،

10 / 17 - نصر بن قابوس⁽¹⁾

گفته است: به محضر ابوابراهیم [امام کاظم علیه‌السلام ]عرض کردم: من از پدرتان پرسیدم که چه کسی بعد از شما امام است. ایشان به من خبر دادند که

شما امام هستید، پس وقتی که امام صادق علیه‌السلام از دنیا رفتند، مردم به راست و چپ متمایل شدند امّا من و یاران و نزدیکانم، قائل به امامت شما شدیم. بفرمایید پس از شما چه کسی از فرزندانتان امام خواهد شد؟

حضرت فرمودند: فلان پسرم [یعنی امام رضا علیه‌السلام].

11 / 18 - داوود بن زربی⁽²⁾

گفته است: مقداری مال [سهم امام] به خدمت ابوابراهیم [امام کاظم] علیه‌السلام آوردم، حضرت بخشی از آن را گرفتند و بقیه را رد کردند.

عرضه داشتم: خدا خیرتان بدهد. پس چرا مقداری از اموال را در دست من باقی گذاشتید؟

حضرت فرمودند: صاحب این امر [ولایت و امامت] آن را از تو مطالبه خواهد کرد.⁽³⁾

فَلَمّا جاءَ نَعْیُهُ بَعَثَ إِلَیَّ أَبُوالْحَسَنِ الرِّضا علیه‌السلام، فَسَأَلَنِی ذلِکَ الْمال، فَدَفَعْتُهُ إِلَیْهِ.

19 - عنه، عن أحمد بن مهران، عن محمّد بن علیّ، عن علیّ بن الحکم، عن عبد اللّه بن إبراهیم بن

علیّ بن عبد اللّه بن جعفر بن أبی طالب، عن یزید بن سلیط فی حدیث طویل:

عَنْ أَبِی إِبْراهِیمَ علیه‌السلام أَنَّه قالَ فِی السَّنَةِ الَّتِی قُبِضَ علیه‌السلام فِیها: إِنِّی أُؤخَذُ فِی هذِهِ السَّنَةِ، وَالْأَمْرُ [هُوَ] إِلی إِبْنِی عَلِیٌّ، سُمِّیَ عَلِیٌّ فَإِمّا عَلِیٌّ الأَوَّلُ، فَعَلِیُّ بْنُ أَبِی طالِبٍ وَأَمّا (عَلِیٌّ) الآخَرِ فَعَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْن علیه‌السلام أُعْطِیَ فَهْمُ الأَوَّلِ وَحَمْلُهُ وَنَصْرُهُ وَوُدُّهُ وَذِمَّتُه [وَمِحْنَتُهُ] وَمِحْنَةُ الآخَرِ، وَصَبْرُهُ

عَلی ما یُکْرَه، تمام الخبر.

بعد از آن‌که خبر فقدان آن حضرت به ما رسید، ابوالحسن رضا علیه‌السلام برای من پیغام فرستاد و باقی مانده اموال را درخواست فرمودند. من هم به خدمت ایشان تقدیم کردم.

12 / 19 - یزید بن سلیط⁽¹⁾

در حدیثی طولانی نقل کرده است: امام کاظم علیه‌السلام در آن سال که گرفتار زندان شد، فرمودند: در همین سال من گرفتار [و زندانی] می‌شوم، و کار امامت با پسرم علی است. او هم علی نامیده شد، امّا علی اوّل، علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام و علی دیگر علی بن الحسین علیهماالسلام است.

فهم و حلم، یاری و نصرت، و دوستی و عهد علی اوّل و محنت و غم و صبر در برابر

ناملایمات علی دیگر به او داده شده است.⁽²⁾

20 - وروی أبوالحسین محمّد بن جعفر الأسدی، عن سعد بن عبد اللّه، عن جماعة من أصحابنا منهم محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب والحسن بن موسی الخشاب ومحمّد بن عیسی بن عبید، عن محمّد بن سنان، عن الحسن بن الحسن - فی حدیث له - قال:

قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسی علیه‌السلام: أَ سَأَلُکَ؟ فَقالَ: سَلْ إِمامَکَ.

فَقُلْتُ: مَنْ تَعْنِی؟ فَإِنِّی لا أَعْرِفُ إِماما غَیْرَکَ؟ قالَ: هُوَ عَلِیٌّ إِبْنِی قَدْ نَحَلْتُهُ کُنْیَتِی.

قُلْتُ: سَیِّدِی اَنْقِذْنِی مِنَ النّارِ فَإِنَّ أباعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام قالَ: إنَّکَ أَنْتَ الْقائِمُ بِهذَا الْأَمْرِ! قالَ: أَ وَلَمْ أَکُنْ قائِما؟ ثُمَّ قالَ: یا حَسَنُ! ما مِنْ إِمامٍ یَکُونُ قائِما فِی أُمَّةٍ إِلاّ وَهُوَ قائِمُهُمْ، فَإِذا مَضَی عَنْهُمْ فَالَّذِی یَلِیهِ هُوَ الْقائِمُ وَالْحُجَّةُ حَتّی یَغِیبَ عَنْهُمْ، فَکُلُّنا قائِمٌ فَاَصْرِفْ جَمیعَ ما کُنْتَ

13 / 20 - حسن بن حسن گفته است: به محضر امام ابی‌الحسن موسی علیه‌السلام عرض کردم: [اجازه می‌فرمایید] از شما سؤالی بپرسم؟

حضرت فرمودند: از امامت بپرس.

عرض کردم: چه کسی [برای جانشینی] مدّ نظر شماست؟ من امامی غیر از شما نمی‌شناسم.

حضرت فرمودند: علی پسرم، که من کنیه خودم را به او بخشیده‌ام.

عرض کردم: آقای من! مرا از آتش جهنم نجات بده و خلاصم کن. چون امام صادق علیه‌السلام فرمودند که شما قائم به امر امامت هستید.

حضرت فرمودند: مگر من قائم به این امر نیستم؟ بعد فرمودند: ای حسن! هر امامی که در امّتی پیشوا و قائم به امر ولایت است او قائم ایشان است و هرگاه از دنیا برود،

کسی که پس از اوست همان قائم به امر و حجّت خدا است، تا زمانی که قائم و حجّت از مردم غایب شود. بنابراین همه ما قائم هستیم، پس همان گونه که با من رفتار می‌کردی [و ولایت مرا پذیرفتی] با پسرم علی هم همان طور باش. به خدا قسم که من این کار

تُعامِلُنِی بِهِ إِلَی ابْنِی عَلِیٌّ، [وَاللّه‌ِ] وَاللّه‌ِ ما أَنَا فَعَلْتُ ذاک بِهِ، بَلِ اللّه‌ُ فَعَلَ بِهِ ذاکَ حُبّا.

21 - وروی أحمد بن إدریس، عن علیّ بن محمّد بن قتیبة، عن الفضل بن شاذان النیشابوری، عن محمّد بن سنان و صفوان بن یحیی و عثمان بن عیسی، عن موسی بن بکر قال: کنت عند أبی إبراهیم علیه‌السلام فقال لی:

إِنَّ جَعْفَرا علیه‌السلام کانَ یَقُولُ: سَعَدَ امْرَؤٌ لَمْ یَمُتْ حَتّی یَری خَلْفَهُ مِنْ نَفْسِهِ، ثُمَّ أَوْمَأَ بِیَدِهِ إِلَی

ابْنِهِ عَلِیٌّ فَقالَ: هذا وَ قَدْ أَرانِیَ اللّه‌ُ خَلْفِی مِنْ نَفْسِی.

22 - عنه، عن سعد بن عبد اللّه، عن محمّد بن عیسی بن عبید، عن علیّ بن الحکم و علیّ بن الحسن بن نافع، عن هارون بن خارجة قال: قال لی هارون بن سعد العجلی: قد مات إسماعیل الّذی کنتم تمدُّون إلیه أعناقکم، و جعفر شیخ کبیر یموت غدا أو بعد غد، فتبقون بلا إمام.

[نصب امام بعد از خودم] را سر خود انجام نداده‌ام؛ بلکه خداوند به جهت محبوبیت او این کار را انجام داده است.⁽¹⁾

امام قبلی معرفی و نصّ بر امامت امام پس از خود است. رجوع شود به اصول کافی کتاب الحجة «باب در این که امامت نسبت به هر یک از ائمّه از طرف خدا اعلام شده است.»

14 / 21 - موسی بن بکر گفته است: من در خدمت ابوابراهیم امام کاظم علیه‌السلام بودم، حضرت به من فرمودند: همانا امام صادق علیه‌السلام می‌فرمودند: مردی که پیش از مردن، جانشینش را که از نسل او است ببیند سعادتمند است. سپس حضرت به پسرشان علیاشاره کرد و فرمودند: خداوند این فرزندم را که جانشین و از جان من است به من نشان داد.

15 / 22 - هارون بن خارجه می‌گوید: هارون بن سعد عجلی به من گفت: اسماعیلی که گردن‌هایتان را به سوی او می‌کشیدید [وامید به امامتش داشتید] از دار دنیا رفت.

جعفر [امام صادق] هم پیرمردی شده که همین روزها از دنیا رحلت خواهد کرد و شما بدون امام می‌مانید.

فلم أدر ما أقول، فأخبرت أباعبد اللّه علیه‌السلام بمقالته، فقال:

هَیهاتَ هَیهاتَ أَبَی اللّه‌ُ -

وَاللّه‌ِ - أَنْ یَنْقَطِعَ هذَا الْأَمْرَ حَتّی یَنْقَطِعَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ، فَإِذا رَأَیْتَهُ فَقُلْ لَهُ: هذا مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ یَکْبُرُ وَ نُزَوِّجُهُ وَ یُولَدُ لَهُ فَیَکُونُ خَلْفا إِن شآءَ اللّه تَعالی.

23 - و فی خبر آخر: قال أبوعبد اللّه علیه‌السلام فی حدیث طویل:

یَظْهَرُ صاحِبُنا وَهُوَ مِنْ صُلْبِ هذا وَأَوْمَأ بِیَدِهِ إِلی مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه‌السلام فَیَمْلَأُها عَدْلاً کَما مُلِئَتْ جَوْرا وَ ظُلْمَا وَ تَصْفُو لَهُ الدُّنیا.

24 - وروی أیّوب بن نوح، عن الحسن بن علیّ بن فضال قال: سمعت علیّ بن جعفر یقول: کنت عند أخی موسی بن جعفر علیه‌السلام - کان واللّه حجة [اللّه فی الأرض] بعد أبی صلوات اللّه علیه - إذ طلع إبنه علیّ فقال لی:

من نمی‌دانستم که چه جوابی به او بدهم. ماجرا را به عرض امام صادق علیه‌السلام رساندم.

حضرت فرمودند: هیهات، هرگز! به خدا قسم که خداوند امر امامت را تا زمانی که شب و روز باقی است قطع نخواهد کرد.

هر وقت او را دیدی بگو: این موسی بن جعفر بزرگ می‌شود و برای او ازدواجی برپا می‌کنیم و صاحب فرزندی می‌شود که خلیفه و جانشین اوست ان شاء اللّه.

16 / 23 - از امام صادق علیه‌السلام در یک حدیث طولانی آمده است که فرمودند: صاحب ما از صلب این ظاهر می‌شود. و با دست به موسی بن جعفر علیه‌السلام اشاره فرمودند. پس زمین را از عدل و داد پر می‌کند، چنان‌که از جور و ستم پر شده باشد و دنیا برای او صاف و هموار می‌شود.

17 / 24 - حسن بن علی بن فضال گفته است: از علی بن جعفر شنیدم که می‌گفت: من در محضر برادرم موسی بن جعفر علیه‌السلام بودم - که به خدا قسم بعد از پدرم حجّت خدا روی زمین بود - تا این که پسرش علی علیه‌السلام آمد. پس حضرت به من فرمودند:

یا عَلِیُّ هذا صاحِبُکَ وَ هُوَ مِنِّی بِمَنْزِلَتِی مِنْ أَبِی، فَثَبَّتَکَ اللّه‌ُ عَلی دِینِهِ.

فَبَکَیْتُ، وَ قُلْتُ فِی نَفْسِی: نَعی وَاللّه‌ِ إِلیَّ نَفْسَهُ، فَقالَ: یا عَلِیُّ لا بُدَّ مِنْ أَنْ تَمْضِی مَقادِیرُ

اللّه‌ِ فِیَّ وَلِیَ بِرَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أُسْوَةٌ، وَ بِأَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ وَ فاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ علیهم‌السلام، وَ کانَ هذا قَبْلَ أَنْ یَحْمِلَهُ هارُونُ الرَّشِید فِی المَرَّةِ الثّانِیة بِثَلاثَةِ أَیّامٍ، تمام الخبر.

والأخبار فی هذا المعنی أکثر من أن تحصی، و هی موجودة فی کتب الإمامیّة معروفة و مشهورة من أرادها وقف علیها من هناک، و فی هذا القدر هاهنا کفایة إن شاء اللّه تعالی.

فإن قیل: کیف تعوّلون علی هذه الأخبار وتدّعون العلم بموته، والواقفة تروی أخبارا کثیرة

ای علی! این صاحب و امام توست، و منزلت او نسبت به من مانند مقام و منزلت من

در نزد پدرم می‌باشد. پس خداوند تو را در دین او ثابت قدم بدارد.

بعد من گریه کردم و با خودم گفتم: حضرت می‌خواهد خبر شهادتش را به من بدهد که حضرت فرمودند: علی جان! چاره‌ای نیست جز این‌که مقدرات خداوند درباره من جاری شود و من به رسول خدا و امیرمؤمنان و فاطمه و حسن و حسین علیهم‌السلام تأسّی می‌کنم.

این ماجرا سه روز پیش از آن بود که هارون در مرتبه دوم امام را دستگیر کرد.

اخبار و روایات در این باره بیشتر از آن است که شمارش شوند، و در کتب معروف

و مشهور امامیه موجود هست و هر کسی که بخواهد اخبار و روایات را ببیند به آنجا مراجعه کند، همین مقدار که ما در اینجا نقل کردیم کافی است، ان شاء اللّه.⁽¹⁾

ادله امامت امام کاظم علیه‌السلام و ردّ نظر واقفیه

سؤال: شما با چه معیاری این اخبار را توجیه کرده و مدّعی می‌شوید که حضرت امام

تتضمّن أنّه لم یمت، وأنّه القائم المشار إلیه، موجودة فی کتبهم و کتب أصحابکم، فکیف تجمعون بینها؟ و کیف تدعون العلم بموته مع ذلک؟

قلنا: لم نذکر هذه [الأخبار] إلاّ علی جهة الاستظهار والتبرّع، لا لأنّا احتجنا إلیها فی العلم بموته لأنّ العلم بموته حاصل لا شکّ فیه کالعلم بموت آبائه علیهم‌السلام، والمشکّک فی موته کالمشکّک فی موتهم، و موت کلّ من علمنا بموته.

و إنّما استظهرنا بإیراد هذه الأخبار تأکیدا لهذا العلم، کما نروی أخبارا کثیرة فیما نعلم بالعقل والشرع وظاهر القرآن والإجماع وغیر ذلک، فنذکر فی ذلک أخبارا علی وجه التأکید.

کاظم علیه‌السلام از دنیا رفته است، در حالی که واقفیه هم اخبار زیادی را روایت می‌کنند که متضمن زنده بودن ایشان‌است و این‌که آن حضرت قائمی‌است که به او اشاره شده است. این روایات در کتب آن‌ها و حتی کتب علمای شما نیز موجود هستند. بنابراین چگونه بین این دو دسته روایات جمع می‌کنید؟ و با توجّه به این روایات چگونه مدعی علم به رحلت ایشان شده‌اید؟

پاسخ: این روایات را به جهت استظهار و اطلاع ذکر کردیم نه به عنوان این که به وسیله آن‌ها برای علم به موت ایشان احتجاج کنیم، چرا که علم به شهادت ایشان وجود دارد [و از بدیهیات است] و تردیدی در آن نیست؛ مثل علم به شهادت پدران بزرگوار ایشان علیهم‌السلام و کسی که در شهادت امام کاظم علیه‌السلام شک دارد در شهادت پدران ایشان هم می‌تواند شک کند و حتی می‌تواند در مورد مرگ هر کسی که ما علم به مرگش داریم شک کند. و این که ما این روایات را ذکر کردیم تأکیدی بر این علم بود، چنان که اخبار زیادی را که به دلیل عقل و شرع و ظاهر قرآن، و نیز اجماع و ادله دیگر، این علم را برای ما ایجاد می‌کند بیان کردیم. پس در این باب اخباری را به جهت تأکید ذکر می‌کنیم.

فأمّا ما ترویه الواقفة، فکلّها أخبار آحاد لا یعضدها حجّة، و لا یمکن ادّعاء العلم بصحتها، و مع هذا فالرواة لها مطعون علیهم، لا یوثق بقولهم و روایاتهم و بعد هذا کلّه فهی متأوّلة.

و نحن نذکر جملاً ممّا رووه ونبیّن القول فیها، فمن ذلک أخبار ذکرها أبومحمّد علیّ بن أحمد العلوی الموسوی فی کتابه «فی نصرة الواقفة».

امّا آنچه که واقفیه روایت کرده‌اند:

(اولاً): همگی خبر واحد هستند که هیچ دلیل و حجّتی آن‌ها را تقویت نمی‌کند و ادعای علم به صحّت آن‌ها غیر ممکن است.⁽¹⁾

البته خبر و روایت دسته‌بندی خاصی دارد که شرح و بسط آن به کتب «درایة الحدیث» ارتباط پیدا می‌کند، لذا برای اطلاع بیشتر به کتب درایه و علم حدیث مراجعه شود.

(ثانیا): علاوه براین، راویان آن‌ها هم مورد طعن و غیر قابل اعتماد هستند و نمی‌توان به قول و روایتشان اعتماد کرد.

(ثالثا): با همه این توضیحات تمام روایات آن‌ها قابل تأویل و توجیه هستند.

و ما تعدادی از آن‌ها را که ابو محمّد علی بن احمد علوی موسوی در کتابش «فی

نصرة الواقفة» روایت کرده، نقل می‌کنیم و بحث در آن‌ها را روشن می‌کنیم.

25 - قال: حدّثنی محمّد بن بشر قال: حدّثنی الحسن بن سماعة، عن أبان بن عثمان، عن الفضیل بن یسار قال: سمعت أباعبد اللّه علیه‌السلام یقول: لا ینسجنی والقائم أب.

فهذا أوّلاً خبر واحد لا یدفع المعلوم لأجله، ولا یرجع إلی مثله، ولیس یخلو أن یکون المراد به أنّه لیس بینی وبین القائم أب أو أراد لایلدنی وإیّاه أب، فإن أراد الأوّل فلیس فیه تصریح بأنّ موسی هو القائم، ولم لا یجوز أن یکون المراد غیره کما قالت الفطحیّة:

إنّ الإمام بعد أبی عبد اللّه علیه‌السلام عبد اللّه الأفطح ابنه، وإذا احتمل ذلک سقط الاحتجاج به. علی أنّا قد بینّا أنّ کلّ إمام یقوم بعد الأوّل یسمّی قائما فعلی هذا یسمّی موسی

1 / 25 - ابن یسار گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: من و حضرت قائم علیه‌السلام از یک پدر نخواهیم بود.

توضیح خبر:

(اوّلاً): این روایت، خبر واحد است و امر مسلّم و معلومی را که از راه دیگر ثابت شده به سبب آن نمی‌توان رد کرد و لذا به مثل این خبر واحد نمی‌توان رجوع و تمسک کرد.

(ثانیا): ممکن است که مراد امام این بوده باشد که بین من و قائم ارتباط پدری و فرزندی نیست، یا این که من و او از یک پدر نیسیتم. بنابراین اگر مقصود اولی باشد که

هیچ تصریحی به این‌که موسی بن جعفر علیهماالسلام قائم باشد نیست و اصلاً چرا درست نباشد که منظور امام غیر از امام کاظم بوده باشد [و ممکن است مقصود امام غیر از امام کاظم علیه‌السلام

باشد.] چنان که فطحیه گفته‌اند: پس از امام صادق علیه‌السلام فرزندشان عبداللّه افطح امام است و وقتی که این احتمال وجود داشته باشد، احتجاج به این روایت که امام کاظم علیه‌السلام قائم است، ساقط و باطل است.

(ثالثا): ما قبلاً بیان کرده‌ایم که هر امامی که پس از امام قبلی مسؤولیت امامت را به

قائما ولا یجیء منه ما قالوه. علی أنّه لا یمتنع أن یکون أراد ردّا علی الإسماعیلیّة الّذین ذهبوا إلی إمامة محمّد بن إسماعیل بعد أبی عبد اللّه علیه‌السلام فإنّ إسماعیل مات فی حیاته، فأراد: الّذی یقوم مقامی لیس بینی وبینه أب بخلاف ما قالوه، وإن أراد أنّه لم یلده وإیّاه أب نفیا للإمامة، عن إخوته فإنّا نقول بذلک، مع أنّه لیس ذلک قولاً لأحد.

26 - قال الموسوی: وأخبرنی علیّ بن خلف الأنماطی قال: حدّثنا عبد اللّه بن وضاح، عن یزید الصائغ قال: لمّا ولد لأبی عبد اللّه علیه‌السلام أبوالحسن علیه‌السلام عملت له أوضاحا وأهدیتها

عهده بگیرد، قائم نامیده می‌شود. بنابراین قائم اسم امام موسی کاظم علیه‌السلام خواهد بود.⁽¹⁾

بنابراین ادعای آن‌ها صحّت ندارد.

(رابعا): علاوه بر این‌ها احتمال دارد مقصود حضرت، ردّ اسماعیلیه باشد که معتقد به امامت محمّد بن اسماعیل [نوه امام صادق] پس از امام صادق علیه‌السلام بودند. چرا که اسماعیل در زمان حیات [پدر بزرگوارش ]امام صادق علیه‌السلام از دنیا رفت. پس [با توجّه به این احتمال ]مقصود امام این است که بین من و کسی که قائم مقام من است پدری فاصله نیست. به خلاف آنچه که اسماعیلیه می‌گویند.

و اگر چنانچه مقصود امام این بوده باشد که من و قائم از یک پدر نیستیم، در این

صورت حضرت، امامت را از برادرانش نفی فرموده است. ما هم همین را می‌گوییم، با این که کسی این حرف را نزده است.

2 / 26 - یزید صائغ گفته است: زمانی که امام کاظم علیه‌السلام به دنیا آمد، برای امام صادق علیه‌السلام

إلیه، فلمّا أتیت أباعبد اللّه علیه‌السلام بها قال لی: یا یَزِیدُ أهْدَیْتَها وَاللّه‌ِ لِقائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

فهو مع کونه خبرا واحدا رجاله غیر معروفین، ولو سلّم لکان الوجه فیه ما قلناه: من أنّه القائم من بعده بلا فصل علی ما مضی القول فیه.

27 - قال الموسوی: وحدّثنی أحمد بن الحسن المیثمی، عن أبیه، عن أبی سعید المدائنی قال: سمعت أباجعفر علیه‌السلام یقول:

إِنَّ اللّه‌َ اسْتَنْقَذَ بَنِی إِسْرائِیلَ مِنْ فِرْعَونها بِمُوسَی بْنِ عِمْرانَ، وَإنَّ اللّه‌َ مُسْتَنْقِذٌ هذِهِ الأُمَّةَ مِنْ فِرْعَونِها بِسَمِیِّهِ.

زیوری از نقره ساختم و به ایشان هدیه دادم و وقتی که هدیه را به محضر امام صادق علیه‌السلام آوردم، حضرت به من فرمودند: ای یزید! به خدا قسم که تو این زینت را به قائم آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هدیه دادی.

توضیح خبر: این خبر علاوه بر این‌که مثل خبر واحد است، راویان آن هم غیرمعروف و مجهولند [و مدحی درباره آن‌ها نیامده است.]⁽¹⁾

بر فرض این که رجالش را بپذیریم، در مورد این حدیث هم همان حرف قبلی را می‌گوییم که امام کاظم پس از امام صادق، امام و پیشوا است چنان‌که در این باره بحث کردیم. [که همه ائمّه قائم به امر هستند].

3 / 27 - ابن سعید مدائنی⁽²⁾

گفته است: از امام باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: خداوند بنی اسرائیل را به وسیله موسی علیه‌السلام از شر فرعون نجات داد و این امّت را هم به وسیله همنام موسی از فرعونش نجات می‌دهد.

فالوجه فیه: أیضا مع أنّه خبر واحد أنّ اللّه استنقذهم بأن دلّهم علی إمامته والإبانة عن حقّه بخلاف ما ذهبت إلیه الواقفة.

28 - قال: وحدّثنی حنّان بن سدیر قال: کان أبی جالسا وعنده عبد اللّه بن سلیمان الصیرفی وأبوالمراهف وسالم الأشل، فقال عبد اللّه بن سلیمان لأبی: یا أباالفضل أ علمت أنّه ولد لأبی عبد اللّه علیه‌السلام غلام فسمّاه فلانا؟ - یسمّیه باسمه -.

فقال سالم: إنّ هذا لحقّ، فقال عبد اللّه: نعم، فقال سالم: واللّه لأن یکون حقّا أحبّ إلی

توضیح خبر: علاوه بر این که این خبر هم واحد است. منظور این است که خداوند امّت را با اعتقاد به امامت امام کاظم و دفاع از حقّ امام علیه‌السلام هدایت و ارشاد کرده و [آن‌ها را از انحراف] نجات داد. به خلاف آنچه که واقفیه اعتقاد دارند.⁽¹⁾

4 / 28 - حنّان بن سدیر می‌گوید: پدرم نشسته بود و عبداللّه بن سلیمان صیرفی و ابومراهف و سالم اشل نیز در کنار او بودند، عبداللّه بن سلیمان به پدرم گفت: ای اباالفضل! آیا می‌دانی که برای امام صادق علیه‌السلام پسری متولد شده است و نامش را فلان [موسی ]گذاشته است؟

سالم گفت: راست می‌گویی؟

عبداللّه گفت: بله.

سالم گفت: به خدا قسم که اگر این خبر حقّ و راست باشد، برای من از این که پانصد

من أن انقلب إلی أهلی بخمس مائة دینار، وإنّی محتاج إلی خمسة دراهم أعود بها علی نفسی وعیالی.

فقال له عبد اللّه بن سلیمان: ولم ذاک؟ قال: بلغنی فی الحدیث:

أَنَّ اللّه‌َ عَرَضَ سِیرَةَ قائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ عَلی مُوسَی بْنِ عِمرانَ، فقال:

«اَللّهُمَّ اجْعَلْهُ مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ».

فقالَ لَهُ: لَیْسَ إِلی ذلِکَ سَبِیل.

فَقالَ:

«اَللّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنْ أَنْصارِهِ» فَقِیلَ لَهُ: لَیْسَ إِلی ذلِکَ سَبِیلٌ، فَقالَ: «اَللّهُمَّ اجْعَلْهُ سَمِیّی».

فَقِیلَ لَه: أَعْطَیْتُ ذلِکَ.

فلا أدری ما الشبهة فی هذا الخبر لأنّه لم یسنده إلی إمام، و قال: بلغنی فی الحدیث کذا،

دینار برای خانواده‌ام ببرم محبوب‌تر است، در حالی که به [تهیه] پنج درهم برای خود و خانواده‌ام محتاج هستم.

عبداللّه بن سلیمان به او گفت: به چه دلیل [این قدر برایت مهم است]؟

سالم گفت: در حدیثی به من رسیده است که خداوند سیره و روش قائم آل محمّد را

بر موسی بن عمران بیان کرد.

موسی عرضه داشت: خداوندا! او را از بنی اسرائیل قرار بده.

خداوند به او فرمود که راهی به این امر نیست [امکان ندارد].

بعد عرضه داشت: خداوندا! مرا از یارانش قرار بده.

به او وحی شد: راهی به این مهم نیست.

بعد عرضه داشت: خدایا او را هم‌نام من فرما.

وحی شد: آن را [یعنی هم نامی با قائم را] به تو عطا کردیم.

توضیح خبر: من نمی‌دانم که در این خبر چه شبهه و مطلبی علیه ما وجود دارد.

ولیس کلّما یبلغه یکون صحیحا، وقد قلنا: إنّ من یقوم بعد الإمام الأوّل یسمّی قائما أو یلزمه من السیرة مثل سیرة الأوّل سواء، فسقط القول به.

29 - قال: وروی زید الشحام و غیره قال: سمعت سالما یقول:

سَمِعْتُ أَباجَعْفَرٍ علیه‌السلام یَقُول: إِنَّ اللّه‌َ تَعالی عَرَضَ سِیرَةَ قائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ عَلی مُوسَی بْنِ عِمرانَ... وذکر الحدیث وقد تکلّمنا علیه مع تسلیمه.

30 - قال: وحدّثنی بحر بن زیاد الطحان، عن محمّد بن مروان، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال: قال رَجُلٌ:

جُعِلْتُ فِداکَ إنَّهُمْ یَروُونَ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤمِنِینَ علیه‌السلام قالَ بِالْکُوفَةِ عَلَی الْمِنبَرِ:

به این دلیل که خبر را به هیچ یک از ائمّه مستند نکرده است و فقط گفته که به من چنین رسیده، [مقصود موسی است که اخبار را نقل کرده] و بنا نیست که هر چه خبر می‌رسد صحیح باشد و ما قبلاً گفتیم: هر کس بعد از امام قبلی عهده‌دار امر امامت بشود، او قائم نامیده می‌شود و این که برای او هم لازم است که روشش همانند امام قبلی باشد.

بنابراین استناد به این خبر از درجه اعتبار ساقط است.

5 / 29 - زید شحّام روایت کرده است: از سالم⁽¹⁾

شنیدم که می‌گفت: از امام باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: خداوند تعالی سیره قائم آل محمّد را بر موسی بن عمران عرضه کرد... که بقیه حدیث همان گونه که در بالا آمد، نقل شده است و ما هم در موردش بحث کردیم [این خبر را غیر از زید شحّام هم نقل کرده‌اند].

6 / 30 - محمّد بن مروان گفته است: مردی خطاب به امام باقر علیه‌السلام عرض کرد: جانم به قربان شما، مردم می‌گویند: امیرالمؤمنین علیه‌السلام در بالای منبر در کوفه فرموده‌اند:

لَوْ لَمْ یَبْقِ مِنَ الدُّنْیا إِلاّ یَوْمٌ لَطَوَّلَ اللّه‌ُ ذلِکَ الْیَوْمَ حَتّی یَبْعَثَ اللّه‌ُ رَجُلاً مِنّی یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا.

فَقالَ أَبُوجَعْفَرُ علیه‌السلام: نَعَمْ.

قالَ: فَأَنْتَ هو؟ فَقالَ: لا، ذاکَ سَمِّی فالِقَ الْبَحْر.

فالوجه فیه: بعد کونه خبرا واحدا إنّ لسمیّ فالق البحر أن یقوم بالأمر ویملأها قسطا وعدلاً إن مکّن من ذلک، وإنّما نفاه عن نفسه تقیّة من سلطان الوقت لا نفی استحقاقه للإمامة.

31 - قال: وحدّثنی أبومحمّد الصیرفی، عن الحسین بن سلیمان، عن ضریس الکناسی، عن أبی خالد الکابلی قال:

اگر از عمر دنیا فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند تبارک و تعالی آن روز را آن قدر طولانی می‌کند تا مردی از نسل من را برانگیزاند، او زمین را از عدل و داد پر می‌کند

همان طور که از ظلم و جور پر شده باشد.

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: بله، حضرت چنین فرموده‌اند.

عرض کرد: شما همان شخص هستید؟

حضرت فرمودند: نه، او همنام شکافنده دریا نامیده شده است.

توضیح خبر: علاوه بر این که این خبر هم [مثل اخبار قبلی] خبر واحد است؛ علّت نام‌گذاری امام به شکافنده دریا این است که او به امر امامت قیام کرده و اگر چنانچه بر امور تسلّط یافته و برایشان مقدور باشد زمین را از عدل و داد پر می‌کند. [بنابراین

شکافنده کنایه از تسلط و حاکمیت بر عالم است] و این که حضرت این اوصاف را از خودشان نفی کردند، معنای عدم استحقاق ایشان برای امر امامت و ولایت نیست، بلکه به جهت تقیّه از سلطان وقت است.

7 / 31 - ابوخالد کابلی گفته است:

سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام وهو یقول: إنَّ قارُونَ کانَ یَلْبِسُ الثِّیابَ الْحُمْرِ، وَإِنَّ فِرْعَونَ کانَ یَلْبِسُ السُّودَ وَیُرَخِّی الشُّعُورَ، فَبَعَثَ اللّه‌ُ عَلَیْهِمْ مُوسی علیه‌السلام وَإنَّ بَنِی فُلانٍ لَبِسُوا السَّوادَ وَأَرخُوا الشُّعُورَ وَإنَّ اللّه‌َ تَعالی مُهْلِکُهُمْ بِسَمِیِّهِ.

32 - قال: وبهذا الإسناد قال: تذاکرنا عنده القائم؛

فَقالَ: اِسْمُهُ اِسْمٌ لِحَدِیدَةِ الْحَلاّقِ.

فالوجه فیه: بعد کونه خبرا واحدا ما قدّمناه من أنّ موسی هو المستحق للقیام للأمر بعد أبیه، ویحتمل أیضا أن یرید أنّ الّذی یفعل ما تضمّنه الخبر والّذی له العدل والقیام بالأمر یتمکّن منه من ولد موسی. ردّا علی الّذین قالوا ذلک فی ولد إسماعیل وغیره؛

از امام زین العابدین علیه‌السلام شنیدم که فرمودند: قارون لباس قرمز می‌پوشید، و فرعون ملبس به لباس سیاه بود و موهای سرش را باز می‌گذاشت وبه اطراف سرش می‌ریخت و خداوند موسی علیه‌السلام را به پیامبری فرستاد. و فرزندان فلانی [بنی عباس] هم لباس سیاه می‌پوشند و موهایشان را بازگذارده و به اطراف سرشان می‌ریزند و خداوند هم به وسیله همنام او [موسی] آنان را هلاک می‌کند.

8 / 32 - به همین سند ابوخالد کابلی گفته است: در محضر امام سجاد علیه‌السلام در مورد قائم، بحث و مذاکره می‌کردیم که حضرت فرمودند: اسم او اسم تیغ سرتراش است [یعنی موسی].

توضیح خبر: ضمن آن که این خبر هم واحد است، جواب ما همان است که قبلاً

گفتیم، به این که موسی بن جعفر علیه‌السلام پس از پدر بزرگوارش مستحق اقامه امر امامت است و باز احتمال دارد منظور حضرت این باشد: کسی که آنچه را در ضمن خبر آمده است انجام می‌دهد و عدالت را فراگیر می‌کند و جهت قیام به امر امامت، متمکّن و توانمند می‌شود، او از فرزندان موسی بن جعفر است. [این بیان] ردّی است بر کسانی که معتقدند: امام زمان علیه‌السلام از اولاد اسماعیل بن جعفر و یا دیگران است. بنابراین آن

فأضافه إلی موسی علیه‌السلام لما کان ذلک فی ولده، کما یقال: الإمامة فی قریش، ویراد بذلک فی أولاد قریش وأولاد أولاد من ینسب إلیه.

33 - قال: وروی جعفر بن سماعة، عن محمّد بن الحسن، عن أبیه الحسن بن هارون قال:

قالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: اِبْنِی هذا - یَعْنِی أَبَاالْحَسَنِ علیه‌السلام - هُوَ الْقائِمُ، وَهُوَ مِنَ الْمَحْتُومِ، وَهُوَ الَّذِی یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا.

فالوجه فیه: أیضا ما قدّمناه فی غیره.

34 - قال: وحدّثنی عبد اللّه بن سلام، عن عبد اللّه بن سنان قال:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام یَقُولُ: مِنَ الْمَحْتُومِ أَنَّ ابْنِی هذا قائِمُ هذِهِ الأُمَّةِ، وَصاحِبُ السَّیْفِ.

حضرت اوصاف قائم علیه‌السلام را به امام کاظم علیه‌السلام نسبت داده، به جهت آن که او از اولاد امام کاظم علیه‌السلام است. چنان که گفته می‌شود: «امامت در میان قریش است» در حالی که مقصود از این جمله، اولاد و یا اولاد اولاد و کسی که از نسل قریش است می‌باشد.

9 / 33 - حسن بن هارون گفته است: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: این پسرم؛ یعنی ابوالحسن [موسی علیه‌السلام] قائم است و این از امور حتمی است و او زمین را پر از عدل و داد می‌کند چنان که پر از ظالم و جور شده باشد.

توضیح خبر: جواب این خبر همان است که در اخبار گذشته گفتیم.

10 / 34 - سنان گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: از محتومات [و قضا و قدر حتمی] این است که این پسرم قائم این امّت و صاحب شمشیر است. و حضرت با دست به ابی الحسن موسی علیه‌السلام اشاره فرمودند.

فالوجه فیه: أیضا ما قدّمنا[ه] فی غیره سواء، من أنّ له ذلک استحقاقا، أو یکون من ولده من یقوم بذلک فعلاً.

35 - قال: وأخبرنی علیّ بن رزق اللّه، عن أبی الولید الطرائفی قال: کنت لیلة عند أبی عبد اللّه علیه‌السلام إذ نادی غلامه فقال:

اِنْطَلِقْ فَادْعُ لِی سَیِّدَ وُلْدِی.

فَقالَ لَهُ الغُلامُ: مَنْ هُوَ؟ فَقالَ: فُلانٌ؛ - یَعْنِی أَبَا الْحَسَنِ علیه‌السلام -.

[قالَ:] فَلَمْ أَلِبْثْ حَتّی جآءَ بِقَمِیصٍ بِغَیر رِداءٍ - إِلی أَنْ قالَ: - ثُمَّ ضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی عَضُدِی

وَقالَ: یا أَبَاالْوَلِیدِ کَأَنِّی بِالرّایَةِ السّوْداءِ صاحِبَةِ الرِّقْعَةِ الْخَضْراءِ تَخْفَقُ فَوْقَ رَأسِ هذَا الْجالِسِ وَمَعَهُ أَصْحابُهُ یَهدُّونَ جِبالَ الْحَدِیدِ هدّا، لا یَأْتُونَ عَلی شَیْءٍ إِلاّ هَدُّوهُ.

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ، هذا؟

توضیح خبر: قبلاً گفتیم که منظور، استحقاق این منصب الهی برای وی و یا کسی از فرزندان ایشان است که این عمل را انجام خواهد داد.

11 / 35 - ابو ولید طرائفی گفته است: شبی در خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم که حضرت غلامش را صدا زده، فرمودند: برو و آقای فرزندانم را صدا بزن.

غلام به حضرت عرض کرد: سیّد اولاد شما کیست؟

حضرت فرمودند: فلانی؛ یعنی ابا الحسن علیه‌السلام.

هنوز مدتی نگذشته بود که ایشان با پیراهن و بدون رِدا آمد. تا آنجا که ابی ولید

می‌گوید: حضرت با دستش به بازویم زده و فرمودند: ای ابا ولید! گویا می‌بینم پرچم سیاه را که در کنار عَلم سبز است و بالای سر همین پسر که نشسته، به اهتزاز در آمده است. یارانی او را همراهی می‌کنند که کوه‌های آهن را متلاشی می‌کنند، و به هر مانعی که می‌رسند آن را از سر راه برمی‌دارند.

عرض کردم: جان به فدای شما، همین پسر؟

قالَ: نَعَمْ هذا، یا أَبَاالْوَلِیدِ یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَعُدْوانا، یَسِیرُ فِی أَهْلِ الْقِبْلَةِ بِسِیرَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طالِبٍ علیه‌السلام، یَقْتُلُ أَعْداءَ اللّه‌ِ حَتّی یَرْضَی اللّه‌ُ.

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ، هذا؟

قالَ: هذا، ثُمَّ قالَ: فَاتَّبِعْهُ وَأَطِعْهُ وَصَدِّقْهُ وَأَعْطِهِ الرِّضا مِنْ نَفْسِکَ فَإِنَّکَ سَتُدْرِکُهُ

إِن شآءَ اللّه.

فالوجه فیه: أیضا أن یکون قوله: «کأنّی بالرایة علی رأس هذا» أی علی رأس من یکون من ولد هذا، بخلاف ما یقول الإسماعیلیّة وغیرهم، من أصناف الملل الّذین یزعمون

أنّ المهدیّ منهم فأضافه إلیه مجازا، علی ما مضی ذکر نظائره، ویکون أمره بطاعته وتصدیقه، وأنّه یدرک حال إمامته.

فرمودند: بله، ای ابا ولید! همین پسر، زمین را پر از عدل و داد می‌کند چنان که پر از ظلم و جور شده باشد. در مورد اهل قبله به سیره و روش علی بن ابی طالب علیه‌السلام عمل می‌کند و آن قدر از دشمنان خدا را می‌کشد تا خداوند راضی شود.

عرض کردم: جانم به فدای شما، همین پسر؟

حضرت فرمودند: همین پسر. سپس فرمودند: پس از او تبعیت کرده، مطیع او باش، او را تصدیق کن و او را از خودت راضی کن، به راستی که او را به زودی درک می‌کنی ان شاء اللّه.

توضیح خبر: این که حضرت فرمودند: گویا پرچم را روی سر این پسر می‌بینم؛ یعنی بالای سر آن کسی است که از فرزندان اوست. به خلاف آنچه اسماعیلیه و دیگران از گروه‌های مختلف می‌گویند که گمان می‌کنند مهدی از آن‌ها است. بنابراین امام صادق علیه‌السلام مجازا [و برای رفع این اشتباه] صفت قائمیت را به امام کاظم علیه‌السلام اضافه فرمودند، همچنان که نظایر این مجاز در اخبار قبلی گفته شد.

و این که امام علیه‌السلام امر فرمودند به اطاعت و تصدیق امام کاظم علیه‌السلام توسط ابی ولید، به این خاطر است که او دوران امامت امام کاظم علیه‌السلام را درک می‌کند.

36 - قال: وحدّثنی عبد اللّه بن جمیل، عن صالح بن أبی سعید القمّاط، قال: حدّثنی عبد اللّه بن غالب.

قال: أنشدت أباعبد اللّه علیه‌السلام هذه القصیدة:

فإن تک أنت المرتجی للذی نری

فتلک التی من ذی العلی فیک نطلب

فَقالَ: لَیْسَ أَنَا صاحِبُ هذِهِ الصِّفَةِ، وَلکِنَّ هذا صاحِبُها - وَأَشارَ بِیَدِهِ إِلی أَبِیالْحَسَنِ علیه‌السلام -.

فالوجه فیه: أیضا ما قلنا[ه] فی الخبر الأوّل، من أنّ صاحب هذا من ولده دون غیره ممّن یدعی له ذلک.

37 - قال: وحدّثنی أبوعبد اللّه لذاذ، عن صارم بن علوان الجوخی قال: دخلت أنا والمفضل ویونس بن ظبیان والفیض بن المختار والقاسم - شریک المفضل - علی

12 / 36 - عبداللّه بن غالب می‌گوید: این قصیده⁽¹⁾

را برای امام صادق علیه‌السلام سرودم:

اگر محمل و مایه امید ما شما هستید همچنان که می‌بینم [می‌دانیم]

پس این همان امری است که ما درمورد شما از خداوند درخواست می‌کنیم

حضرت فرموند: من صاحب این صفت نیستم؛ بلکه این شخص صاحب این صفت است و با دستشان به ابی الحسن موسی علیه‌السلام اشاره فرمودند.

توضیح خبر: ما در خبر اوّل اشاره کرده و گفتیم: مقصود این است که صاحب این مقام و منصب، فرزند اوست نه کسانی دیگر که مدعی این مقام هستند [مثل اسماعیلیه].

13 / 37 - صارم بن علوان جوخی گفته است: من و مفضل و یونس بن ظبیان و فیض بن مختار و قاسم - شریک مفضل - به خ-دمت امام ص-ادق علیه‌السلام رسیدیم،

أبی عبد اللّه علیه‌السلام وعنده إسماعیل إبنه، فقال الفیض: جعلت فداک نتقبّل من هؤلاء الضیاع فنقبلها بأکثر ممّا نتقبلها.

فَقَالَ: لا بَأْسَ بِهِ.

فقال له إسماعیل ابنه: لم تفهم یا أبه!

فَقالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: أَنَا لَمْ أَفْهَم، أَقُولُ لَکَ: اِلْزَمْنِی فَلا تَفْعَلُ.

فقام إسماعیل مغضبا.

فقال الفیض: إنّا نری أنّه صاحب هذا الأمر من بعدک.

فَقالَ أَبُوعَبْدِ اللّه علیه‌السلام: لا وَاللّه‌ِ ما هُوَ کَذلِکَ، ثُمَّ قالَ: هذا أَلْزِمُ لِی مِنْ ذلِکَ - وَأَشارَ إلی أَبِی

و پسرشان اسماعیل هم در محضر امام بود. فیض عرض کرد: جانم به فدای شما، ما اموالی را که در دست مردم هست [و به هر دلیلی توان به کارگیری و سود بردن شرعی از آن را ندارند] از آن‌ها قبول کرده و به پرداخت بیشتر از آنی که پذیرفته‌ایم، ضمانت می‌کنیم.⁽¹⁾

حضرت فرموند: اشکالی ندارد.

اسماعیل به حضرت گفت: پدرجان! مسأله را متوجّه نشدید!

حضرت به اسماعیل فرمودند: من نفهمیدم؟! [بارها] به تو می‌گویم که همراه و ملازم من باش تا این مسائل را درک کنی و تو این کار را انجام نمی‌دهی.

اسماعیل با عصبانیت برخاست و رفت.

فیض به محضر امام عرض کرد: ما فکر می‌کردیم که بعد از شما ایشان صاحب منصب امامت است.

حضرت فرموند: نه، به خدا قسم که این طور نیست. بعد فرمودند: این است که ملازم و همراه من در امر امامت است و اشاره به ابی الحسن علیه‌السلام کردند، که خوابیده بود.

الْحَسَنِ علیه‌السلام - وَهُوَ نائِمٌ فَضَمَّهُ إِلَیْهِ فَنامَ عَلی صَدْرِهِ، فَلَمّا انْتَبَهَ أَخَذَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام بِساعِدِهِ، ثُمَّ قالَ: هذا وَاللّه‌ِ اِبْنِی حَقّا هُوَ وَاللّه‌ِ یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا.

فقال له قاسم الثانیة: هذا جعلت فداک؟

قالَ: إِی وَاللّه‌ِ اِبْنِی هذا لا یَخْرُجُ مِنَ الدُّنیا حَتّی یَمْلأَُ اللّه‌ُ الأَرْضَ بِهِ قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا، ثَلاثُ أَیْمانٍ یَحْلِفُ بِها.

فالوجه فیه: أیضا ما قلناه، من أنّ الّذی یملأ الأرض قسطا وعدلاً یکون من ولده دون ولد إسماعیل علی ما ذهب إلیه قوم، فلذلک قرنه بالأیمان علما منه بأنّ قوما یعتقدون فی

ولد إسماعیل هذا، فنفاه وقرنه بالأیمان لتزول الشبهة والشکّ والریبة.

حضرت او را بغل کرد و روی سینه خود خوابانید. وقتی از خواب بیدار شد، امام صادق علیه‌السلام دست او را گرفته، فرمودند: به خدا قسم که حقیقتا این پسرم [پس از من صاحب مقام امامت] است که به خدا قسم زمین را پر از عدل و داد می‌کند، همچنان که پر از ظلم و جور شده باشد.

قاسم - شریک مفضل - عرضه داشت: جانم به فدای شما، همین پسر؟

حضرت فرمودند: بله، به خدا قسم این است و از دنیا نمی‌رود تا این که خداوند به وسیله او زمین را پر از قسط و عدل می‌کند، چنان که از ظلم و جور پر شده باشد و حضرت سه مرتبه قسم یاد کردند.

توضیح خبر: همان طور که قبلاً گفتیم آن کسی که زمین را پر از عدل و داد می‌کند از اولاد امام کاظم علیه‌السلام است، نه اولاد اسماعیل، چنان‌که عدّه‌ای این گونه خیال کرده‌اند و این که امام صادق علیه‌السلام کلام خود را به قسم همراه کردند، به خاطر آن بوده که می‌دانستند عدّه‌ای معتقد خواهند شد که مهدی علیه‌السلام از اولاد اسماعیل است. بنابراین امام علیه‌السلام این گمان باطل را نفی فرموده، با قسم همراهش کرده است تا این که هر گونه شکّ و شبهه را در این مورد از بین ببرند.

38 - قال: وحدّثنی حنّان بن سدیر، عن إسماعیل البزّاز قال:

قالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: إِنَّ صاحِبَ هذَا الْأَمْرِ یَلِی الْوَصِیَّةَ وَهُوَ ابْنُ عِشْرِینَ سَنَةً.

فَقالَ إسماعِیلُ: فَوَ اللّه‌ِ ما وَلِیهَا أَحَدٌ قَطُّ کانَ أَحْدَثَ مِنْهُ، وَإنَّهُ لَفِی السِّنِ الَّذِی قالَ أبوعبد اللّه علیه‌السلام.

فلیس فی هذا الخبر تصریح من الّذی یقوم بهذا الأمر، وإنّما قال: یکون ابن عشرین سنة، وحمله الراوی علی ما أراد، وقول الراوی لیس بحجّة، ولو حمل غیره علی غیره لکان

[قد] ساواه فی التأویل، فبطل التعلق به.

39 - قال: وحدّثنی إبراهیم بن محمّد بن حمران، عن یحیی بن القاسم الحذّاء وغیره، عن جمیل بن صالح، عن داود بن زربی، قال: بعث إلیّ العبد الصالح علیه‌السلام - وهو فی الحبس -.

فَقالَ: اِئْتِ هذَا الرَّجُل، - یَعْنِی یَحْیَی بْنَ خالِدِ - فَقُلْ لَهُ: یَقُولُ لَکَ أَبُوفُلانٍ: ما حَمَلَکَ

14 / 38 - اسماعیل [بن زیاد] بزاز می‌گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: تحقیقا صاحب این امر [امامت] متولّی وصیت است در حالی که بیست سال دارد.

بعد اسماعیل می‌گوید: هیچ کسی متولی وصیت [امام صادق علیه‌السلام] نشد که از او جوان‌تر باشد، و امام کاظم علیه‌السلام در همان سن و سالی بود که امام صادق علیه‌السلام فرموده بودند.

توضیح خبر: در این خبر هیچ تصریحی مبنی بر این‌که قائم چه کسی است وجود ندارد. فقط گفته است که او بیست ساله است و از طرفی راوی هم خبر را مطابق اعتقاد خودش حمل کرده است. گفته راوی هم که حجّت نیست. حال اگر کسی [با عقیده و گرایش دیگری] خبر را به غیر از امام کاظم علیه‌السلام حمل کند، با آنچه که راوی ادّعا کرده مساوی است. بنابراین تمسک به این خبر، باطل و بی‌فایده است.

15 / 39 - داوود بن زربی گفته است: وقتی که عبد صالح [امام کاظم علیه‌السلام] در زندان بود سراغ من فرستاد و فرمود: برو به این مرد؛ یعنی یحیی بن خالد [برمکی] بگو:

عَلی ما صَنَعْتَ؟ أَخْرَجْتَنِی مِنْ بِلادِی وَفَرَّقْتَ بَیْنِی وَبَیْنَ عِیالِی.

فأتیته وأخبرته فقال: زبیدة طالق، وعلیه أغلظ الأیمان لوددت أنّه غرم الساعة ألفی ألف، وأنت خرجت.

فرجعت إلیه فأبلغته.

فَقالَ: اِرْجِعْ إِلَیْهِ، فَقُلْ لَهُ: یَقُولُ لَکَ: وَاللّه‌ِ لَتَخْرُجَنِّی أَوْ لأََخْرُجَنَّ.

فلا أدری أیّ تعلّق فی هذا الخبر ودلالة علی أنّه القائم بالأمر، وإنّما فیه إخبار بأنّه إن لم یخرجه لیخرجنّ - یعنی من الحبس - ومع ذلک فقد قرنه بالیمین أنّه إن لم یفعل به لیفعلنّ،

وکلاهما لم یوجد، فإذا لم یخرجه یحیی کان ینبغی أن یخرج وإلاّ حنث فی یمینه وذلک لا یجوز علیه.

فلانی می‌گوید: چه چیزی باعث شد که با من این کار را بکنی؟ مرا از شهر و دیارم

بیرون کردی و بین من و عیالم جدایی انداختی؟

من هم آمدم و به یحیی خبر دادم. یحیی هم گفت: زبیده [زن هارون] مطلقه بشود! قسم‌های زیادی یاد کرد و گفت: دوست می‌داشتم دو هزار هزار درهم [دو میلیون] غرامت می‌دادم و تو را آزاد می‌کردم.

به خدمت امام برگشتم و ماجرا را گفتم، امام فرمودند: برو و بگو: [فلانی] می‌گوید: به خدا قسم که تو حتما مرا از زندان خارج می‌کنی یا این که من خودم می‌روم.

توضیح خبر: من نمی‌دانم در این خبر چه دست آویزی هست و چه چیزی دلالت می‌کند به این که امام کاظم، قائم به امر است. فقط در این خبر این معنا وجود دارد که اگر مرا از حبس خارج نکنی من خودم خارج می‌شوم و این معنا را با قسم یاد کردن، کامل می‌کند که اگر او [یحیی] انجام ندهد، خودش [امام] انجام خواهد داد. در حالی که هیچ کدام انجام ندادند. بنابراین وقتی یحیی او را خارج نکرد سزاوار بود خودش بیرون می‌آمد در حالی که این نشد و خلاف قسم شد که جایز نیست [بنابراین نمی‌شود به این خبر تکیه کرد].

40 - قال: وحدّثنی إبراهیم بن محمّد بن حمران، عن إسماعیل بن منصور الزبالی قال: سمعت شیخا باذرعات - قد أتت علیه عشرون ومائة سنة - قال:

سَمِعْتُ عَلِیّا علیه‌السلام یَقُولُ عَلی مِنْبَرِ الْکُوفَةِ: کَأَنِّی بِابْنِ حَمِیدَةَ قَدْ مَلأََها عَدْلاً وَقِسْطا کَما مُلِئَتْ

ظُلْمَا وَجَوْرَا.

فَقامَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقالَ: أَ هُوَ مِنْکَ أَوْ مِنْ غَیْرِکَ؟ فَقالَ: لا، بَلْ هُوَ رَجُلٌ مِنِّی.

فالوجه فیه: أنّ صاحب (هذا) الأمر یکون من ولد حمیدة وهی أمّ موسی بن جعفر علیه‌السلام

کما یقال: یکون من ولد فاطمة علیهاالسلام ولیس فیه أنّه یکون منها لصلبها دون نسلها، کما لا یکون کذلک إذا نسب إلی فاطمة علیهاالسلام وکما لا یلزم (أن یکون) ولده لصلبه وإن قال: إنّه یکون منّی، بل یکفی أن یکون من نسله.

16 / 40 - اسماعیل بن منصور زبالی گفته است: از پیرمردی در «اذرعات» [منطقه‌ای

در سوریه] که 120 سال از عمرش می‌گذشت، شنیدم که گفت: از علی علیه‌السلام شنیدم که بالای منبر مسجد کوفه می‌فرمودند: گویا پسر حمیده را می‌بینم که زمین را پر از عدل و داد کرده است، چنان که پر از ظلم و جور شده است.

در همین حین مردی برخاسته، عرض کرد: آیا از «نسل» شما است و یا از «نسل» غیر

شماست؟

حضرت فرمودند: نه، بلکه او از نسل من است.

توضیح خبر: آری صاحب این امر [امام زمان علیه‌السلام] از فرزندان حمیده، مادر موسی بن جعفر علیهماالسلام است. و آن طور که گفته می‌شود، [ولیّ عصر علیه‌السلام] از اولاد فاطمه علیهاالسلام است. و در این خبر هیچ دلیلی دالّ بر این که حضرت صاحب الامر علیه‌السلام فرزند بدون واسطه حمیده باشد نیست. چنان که نسبت دادن ایشان به حضرت زهرا علیه‌السلام همین گونه است [یعنی از نسل فاطمه است، نه زاده فاطمه علیهاالسلام و در مورد حمیده هم همین مسأله جاری است ]و این که امام علی علیه‌السلام فرمودند: او از من است، لازم نیست که از صلب ایشان باشد و همین که از نسل امیرالمؤمنین علیه‌السلام باشد، کفایت می‌کند.

41 - قال: وحدّثنی أحمد بن الحسن قال: حدّثنی یحیی بن إسحاق العلوی، عن أبیه قال:

دَخَلْتُ عَلی أَبِی عَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام فَسَأَلْتُهُ عَنْ صاحِبِ هذَا الْأَمْرِ مِنْ بَعْدِهِ.

قالَ: صاحِبُ الْبَهْمَةِ، وَأَبُوالْحَسَنِ فِی ناحِیَةِ الدّارِ وَمَعَهُ عناقٌ مَکِیّةٌ وَیَقُولُ لَها: اُسْجُدِی للّه‌ِِ الَّذِی خَلَقَکِ.

ثُمَّ قالَ: أَما إنَّهُ الَّذِی یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا.

فأوّل ما فیه: أنّه سأله عن مستحقّ (هذا) الأمر بعده فقال: «صاحب البهمة» وهذا نصّ علیه بالإمامة.

وقوله: «أَما إِنَّهُ یَمْلأَُها قِسْطَا وَعَدْلاً (کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا)». لا یمتنع أن یکون المراد أنّ من ولده من یملأها قسطا وعدلاً، وإذا احتمل ذلک سقطت المعارضة.

17 / 41 - یحیی بن اسحاق علوی از پدرش نقل می‌کند که محضر امام صادق علیه‌السلام

رسیدم و از صاحب امر امامت پس از ایشان سؤال کردم.

حضرت فرمودند: همان که همراه آن حیوان است. در همین حال ابوالحسن [کاظم علیه‌السلام] در گوشه‌ای از [حیاط] منزل همراه یک بزغاله مکی بود و به بزغاله می‌گفت: برای خدایی که تو را خلق کرده سجده کن.

بعد حضرت فرمودند: آگاه باش که او کسی است که زمین را پر از عدل و داد می‌کند

همان‌طور که پر از ظلم و جور شده باشد.

توضیح خبر: تأویل خبر این است که سائل در مورد کسی از حضرت سؤال کرده است که بعد از امام علیه‌السلام مستحق این مقام و منصب است و حضرت هم فرمودند: صاحب بهیمه [حیوان]، این جمله نصّ بر امامت امام کاظم علیه‌السلام است و امّا این‌که حضرت فرمود: بدان که او زمین را پر از عدل و داد می‌کند همان‌طور که پر از ظلم و جور شده است، مانع

از این معنا نیست که مقصود حضرت این باشد که کسی از فرزندان او زمین را پر از عدل و داد می‌کند. وقتی که این احتمال درست باشد [که هست] دیگر اختلافی وجود ندارد.

42 - قال: وحدّثنی الحسین بن علیّ بن معمّر، عن أبیه، عن عبد اللّه بن سنان قال:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام وَذَکَر الْبِداءَ للّه‌ِ فَقالَ: فَما أَخْرَجَ اللّه‌ُ إِلَی الْمَلائِکَةِ وَأَخْرَجَهُ الْمَلائِکَةُ إِلَی الرُّسُلِ، فَأَخْرَجَهُ الرُّسُلُ إِلَی الآدَمِیِّینَ، فَلَیْسَ فِیه بِداءٌ.

وَإنَّ مِنَ الْمَحْتُومِ أَنَّ ابْنِی هذا هُوَ الْقائِمُ.

فما یتضمّن هذا الخبر من ذکر البداء معناه الظهور علی ما بیّناه فی غیر موضع وقوله: «إنّ المحتوم أنّ ابنه هو القائم» معناه القائم بعده فی موضع الإمامة والاستحقاق لها دون القیام بالسیف، علی ما مضی القول فیه.

43 - قال: وروی بقباقة - أخو بنین الصیرفی - قال: حدّثنی الإصطخری،

أَنَّهُ سَمِعَ أَباعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام یَقُولُ: کَأَنِّی بِابْنِ حَمِیدَةَ عَلی أَعْوادِها قَدْ دانَتْ لَهُ شَرْقُ الأَرْضِ وَغَرْبُها.

18 / 42 - عبداللّه بن سنان گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که در مورد بداء خداوند فرمودند: آنچه که خدا به ملائکه داده و ملائکه هم به انبیا داده‌اند، پس پیامبران

هم به انسان‌ها ابلاغ کرده‌اند [که همان شرایع و دستورهای دین است]. بنابراین در این مورد بدایی نیست [لذا محتوم نامیده می‌شوند] و از جمله محتومات و حتمیات این است که این پسرم قائم است.

توضیح خبر: آنچه که این خبر در مورد بداء در بر دارد این است که معنای بداء بنابر آنچه که در جای خودش بیان کردیم عبارت است از ظهور امری در غیر موضع قبلی، و این‌که حضرت فرمود: «از حتمیات این است که فرزندشان قائم است» معنایش این است که ایشان پس از پدر بزرگوارشان قائم به امر امامت است و استحقاق آن مقام را هم دارند بدون این‌که نیاز به قیام با شمشیر داشته باشند، چنان که بحث در موردش عنوان شد.

19 / 43 - بقباقه برادر فرزندان صیرفی گفته است: اصطخری گفت: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: گویا فرزند حمیده را می‌بینم که بر مسند امامت قرار گرفته و شرق و غرب زمین در مقابل او خاضع شده‌اند.

فالوجه فیه: أیضا [أنّه] یکون من نسلها علی ما مضی القول فیه.

44 - قال: وحدّثنی محمّد بن عطاء ضرغامة، عن خلاّد اللؤلؤی قال: حدّثنی سعید المکّی عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام - وکانت له منزلة منه - قال:

قالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: یا سَعِیدُ! [الأَئِمَّةُ] اثْنا عَشَرَ إِذا مَضی سِتَّةٌ فَتَحَ اللّه‌ُ عَلَی السّابِعِ، وَیُمَلِّکُ مِنّا أَهْلَ الْبَیْتِ خَمْسَةٌ وَتَطْلُعُ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِها عَلی یَدِ السّادِسِ.

فهذا الخبر: فیه تصریح بأنّ الأئمّة اثنا عشر، وما قال بعد ذلک: من التفصیل یکون قول الراوی علی ما یذهب إلیه الإسماعیلیّة.

45 - قال: وحدّثنی حنّان بن سدیر، عن أبی إسماعیل الأبرص، عن أبی بصیر قال:

قالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: عَلی رَأْسِ السّابِعِ مِنّا الْفَرَجُ.

توضیح خبر: همان‌طور که قبلاً گفته شد منظور از فرزند این است که از نسل حمیده است [نه فرزند بلافصل او].

20 / 44 - سعید مکی که در نزد امام صادق علیه‌السلام صاحب مقام و منزلتی بود، نقل می‌کند که حضرت فرمودند: ای سعید! امامان دوازده نفرند، زمانی که شش تن از آن‌ها از

دنیا بروند خداوند تبارک و تعالی برای نفر هفتم گشایش ایجاد می‌کند، و پنج نفر از ما

اهل بیت مالک [امام] می‌شوند و به دست ششمین نفر، خورشید از مغرب طلوع می‌کند.

توضیح خبر: این روایت تصریح به این نکته دارد که ائمّه دوازده نفرند، و آنچه که بعد از آن گفته شد، تفصیل و توضیحی است که راوی مطابق با مذهب و مرام اسماعیلیه گفته است.

21 / 45 - ابو بصیر گفته است: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: فرج بر سر هفتمی ماست.

یحتمل أن یکون السابع منه، لأنّه الظاهر من قوله «منّا» إشارة إلی نفسه وکذلک نقول السابع منه [هو] القائم [بالأمر].

ولیس فی الخبر «السابع من أوّلنا» وإذا احتمل ما قلناه، سقطت المعارضة به.

46 - قال: وحدّثنی عبد اللّه بن جبلّة، عن سلمة بن جناح، عن حازم بن حبیب قال:

قُلْتُ لأَبِیعَبْدِاللّه‌ِ علیه‌السلام: إِنَّ أَبَوَیّ هَلَکا وَقَدْ أَنْعَمَ اللّه‌ُ عَلَیَّ وَرَزَقَ أَ فَأَتَصَدَّقُ عَنْهُما وَأَحُجُّ؟ فَقالَ: نعم، ثُمَّ قالَ بِیَمِینِهِ: یا أَباحازِمُ مَنْ جاءَکَ یُخْبِرُکَ عَنْ صاحِبِ هذَا الْأَمْرِ أَنَّهُ غَسَّلَهُ وَکَفَّنَهُ وَنَفَضَ التُّرابَ مِنْ قَبْرِهِ فَلا تُصَدِّقْهُ.

توضیح خبر: ممکن است که منظور هفتمین امام از نسل ایشان باشد؛ چرا که ظاهر کلامشان که فرمودند: «از ما»، اشاره به وجود مقدّس خود حضرت دارد و به همین ترتیب ما هم معتقدیم: هفتمین امام از امام صادق علیه‌السلام همان قائم به امر است و در خبر هم نیامده است که «هفتمین امام از ما...». حال که احتمال می‌رود همین باشد، پس معارضه‌ای که در نقل این خبر ادّعا شده [که روایت با اعتقاد ما معارض است] ساقط می‌شود [چون این خبر عین اعتقاد ماست نه واقفیه].

22 / 46 - حازم بن حبیب می‌گوید: به محضر مبارک امام صادق علیه‌السلام عرض کردم: پدر و مادرم از دار دنیا رفته‌اند و خداوند به من نعمت و رزق مرحمت فرموده است، آیا برای آن‌ها صدقه بدهم و حج به جا بیاورم؟

حضرت فرمودند: بله.

بعد از مدتی با قسم و جدیت فرمودند: ای ابا حازم! اگر کسی آمد و از صاحب این

امر [ولایت و امامت] به تو خبر داد که او را غسل داده و کفن کرده و از خاک قبرش گرد گرفته، او را تصدیق نکن [چون دروغ می‌گوید].

فإنّما فیه: أنّ صاحب هذا الأمر لا یموت حتّی یقوم بالأمر ولم یذکر من هو؛ والفائدة فیه أنّ فی النّاس من اعتقد أنّه یموت ویبعثه اللّه ویحییه - علی ما سنبیّنه - فکان هذا ردّا علیه ولا شبهة فیه.

47 - قال: وحدّثنی أبومحمّد الصیرفی، عن عبد الکریم بن عمرو، عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام قال:

سَمِعْتُهُ یَقُولُ: کَأَنِّی بِابْنِی هذا - یَعْنِی أَبَاالْحَسَنِ علیه‌السلام - قَدْ أَخَذَهُ بَنُو فُلانٍ فَمَکَثَ فِی أَیْدِیهِمْ حِینا وَدَهْرا، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ أَیْدِیهِمْ فَیَأْخُذُ بِیَدِ رَجُلٍ مِنْ وُلْدِهِ حَتّی یَنْتَهِی (بِهِ) إِلی جَبَلِ رِضْوی.

فهذا الخبر: لو حمل علی ظاهره لکان کذبا، لأنّه حبس فی الأوّلة وخرج ولم یفعل ما تضمّنه، وفی الثانیة لم یخرج.

توضیح خبر: در این خبر می‌فرماید: صاحب این امر از دنیا نمی‌رود مگر پس از قیام بر امر امامت، و از طرفی ذکری هم از [نام] قائم نشده است. فایده این خبر همان‌گونه که به زودی خواهیم گفت، در این است که عدّه‌ای از مردم معتقدند که صاحب الامر رحلت کرده و وقت قیامش که فرا برسد خداوند او را زنده می‌کند. بنابراین روایت در صدد ردّ این گروه و دفع شبهه آن است.

23 / 47 - ابو بصیر می‌گوید: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: گویا این پسر؛ یعنی ابا الحسن را می‌بینم که به دست بنی فلان [بنی عباس] گرفتار و اسیر شده است و مدّتی در دست آن‌ها است، سپس از دست آن‌ها خارج شده [و آزاد می‌شود ]و دست مردی از اولادش را می‌گیرد تا این که به کوه رضوی⁽¹⁾می‌رسند.

توضیح خبر: اگر این خبر را به ظاهر آن حمل کنیم دروغ خواهد شد؛ چرا که امام کاظم علیه‌السلام

در مرتبه اوّل زندانی شدند و [موقتا] آزاد شدند. آنچه را که در ضمن این خبر آمده انجام نداد و در نوبت دوم هم که زندانی شدند، تا شهادت در زندان بودند و از آنجا خارج نشدند.

ثم لیس فیه أنّ من یأخذ بید رجل من ولده حتّی ینتهی إلی جبل رضوی أنّه یکون القائم وصاحب السیف الّذی یظهر علی الأرض فلا تعلّق بمثل ذلک.

48 - قال: وحدّثنی جعفر بن سلیمان، عن داود الصرمی، عن علیّ بن أبی حمزة قال:

قالَ [لِی] أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: مَنْ جاءَکَ فَقالَ لَکَ: إنَّهُ مَرضَ اِبْنِی هذا، وَأَغْمَضُهُ وَغَسَّلَهُ وَوَضَعَهُ فِی لَحْدِهِ، وَنَفَضَ یَدَهُ مِنْ تُرابِ قَبْرِهِ، فَلا تُصَدِّقْهُ.

فهذا الخبر: رواه ابن أبی حمزة وهو مطعون علیه وهو واقفیّ وسنذکر ما دعاه إلی القول بالوقف.

علی أنّه لا یمتنع أن یکون المراد به الردّ علی من ربّما یدّعی أنّه تولّی تمریضه وغسله ویکون فی ذلک کاذبا، لأنّه مرض فی الحبس، ولم یصل إلیه من یفعل ذلک وتولّی بعض

از طرفی این خبر مشخص نکرده است که کسی که دست یکی از اولاد او را می‌گیرد و به کوه رضوی می‌رود، همان قائم و صاحب شمشیری است که بر [همه اهل] زمین پیروز می‌شود [یا کسی دیگری است] بنابراین استدالال و تمسّک به این خبر درست نیست.

24 / 48 - علی بن ابی حمزه گفته است: امام صادق علیه‌السلام به من فرمودند: اگر کسی آمد و به تو گفت این پسرم [امام کاظم] مریض شد و آن شخص چشم او را بسته و غسلش داده و در قبر قرار داده است و دستش را از خاک قبرش تکانده است، او را تصدیق نکن [چون دروغ می‌گوید].

توضیح خبر: اولاً این خبر را ابن ابی حمزه روایت کرده که به علّت واقفی بودن مورد طعن است، و به زودی خواهیم گفت که چرا واقفی شد.

ثانیا احتمال دارد که مقصود روایت ردّ بر کسی باشد که ادّعا کند که در ایام بیماری امام از ایشان پرستاری کرده و پس از شهادت حضرت، او را غسل داده است که ادعای کذب و دروغی است. به جهت این که آن حضرت در حبس بودند و کسی نمی‌توانست از

موالیه - علی ما قدّمناه - غسله، وعند قوم من أصحابنا تولاّه ابنه.

فیکون قصد البیان عن بطلان قول من یدّعی ذلک.

49 - قال: وروی عن سلیمان بن داود، عن علیّ بن أبی حمزة، عن أبی الحسن علیه‌السلام قال:

قالَ لِی: یا عَلِیُّ مَنْ أَخْبَرَکَ أَنَّهُ مَرّضَنِی وَغَمَّضَنِی وَغَسَّلَنِی وَوَضَعَنِی فِی لَحْدِی وَنَفَضَ

یَدَهُ مِنْ تُرابِ قَبْرِی فَلا تُصَدِّقْهُ.

فالوجه فیه: أیضا ما قلناه فی الخبر الأوّل سواء.

50 - قال: وأخبرنی أعین بن عبد الرحمن بن أعین قال: بعثنی عبد اللّه بن بکیر إلی عبد اللّه الکاهلی سنة أخذ العبد الصالح علیه‌السلام زمن المهدی فقال: أقرئه السلام وسله أتاه خبر - إلی أن قال: - أقرئه السلام وقل له: حدّثنی أبوالعیزار فی مسجدکم منذ ثلاثین سنة وهو یقول:

ایشان پرستاری کند و یا همان‌طوری که قبلاً هم گفته شد آن حضرت را یکی از دوستان او غسل داده باشد. البته بسیاری از علمای ما معتقدند که فرزند ایشان [امام

رضا] امور امام را انجام داده‌اند. [که کاملاً درست است]. بنابراین قصد روایت، بیان بطلان ادّعای دیگران بوده است.

25 / 49 - علی بن ابی حمزه نقل کرده است: امام کاظم علیه‌السلام به من فرمودند: ای علی! اگر کسی به تو خبر داد که در مریضی من بر بالینم بوده و پس از مرگ، چشمم را بسته و مرا در قبر گذاشته و از خاک قبرم گرد گرفته است، او را تصدیق نکن.

توضیح خبر: سخن ما همان است که در خبر گذشته بحث کردیم.

26 / 50 - اعین بن عبدالرّحمن بن اعین گفته است: در همان سالی که امام کاظم علیه‌السلام

در زمان مهدی عباسی دستگیر و روانه زندان شدند، عبداللّه بن بکیر مرا به طرف عبداللّه

کاهلی فرستاد و گفت: سلام مرا به او رسانده از او بپرس که آیا خبر [دستگیری امام] به او رسیده است یا نه؟

[تا این که گفت] به او سلام برسان و [از طرف من] به او بگو: ابوالعیزار سی سال پیش

قالَ أَبُوعَبْدِ اللّه علیه‌السلام: یَقْدُمُ لِصاحِبِ‌الأَمْرِ الْعراقَ مَرَّتَیْنِ؛ فَأَمّا الأُولی فَیَعْجُلُ سَراحُهُ وَیَحْسُنُ

جائِزَتُهُ وَأَمّا الثّانِیَةُ فَیُحْبَسُ فَیَطُولُ حَبْسُهُ، ثُمَّ یَخْرُجُ مِنْ أَیْدِیهِمْ عَنْوَةً.

فهذا الخبر: مع أنّه خبر واحد، یحتمل أن یکون الوجه فیه أنّه یخرج من أیدیهم عنوة، بأن ینقله اللّه إلی دار کرامته، ولا یبقی فی أیدیهم یعذّبونه ویؤذونه علی أنّه لیس فیه من هو ذلک الشخص، وصاحب الأمر مشترک بینه وبین غیره، فلم حمل علیه دون غیره.

51 - قال: وأخبرنی إبراهیم بن محمّد بن حمران وحمران والهیثم بن واقد الجزری، عن عبد اللّه الرجانی قال: کنت عند أبی عبد اللّه علیه‌السلام إذ دخل علیه العبد الصالح علیه‌السلام فقال:

یا أَحْمَدُ اِفْعَلْ کَذا.

در مسجد شما به ما می‌گفت: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: صاحب امر امامت دو مرتبه به عراق برده می‌شود. امّا اولین بار زود آزاد شده، جایزه خوبی هم به او داده می‌شود و امّا مرتبه دوم مدّت طولانی زندانی می‌شود و به شکل ناگهانی از دست آن‌ها خارج می‌شود.

توضیح خبر: علاوه بر این که خبر واحد است، ممکن است منظور از این‌که به صورت ناگهانی از دست آن‌ها خارج می‌شود، این باشد که خداوند تبارک وتعالی آن حضرت را به عالم بقا منتقل می‌کند و دیگر در دست آن‌ها نمی‌ماند تا شکنجه و آزار ببیند.

از طرفی در این خبر نیامده است که صاحب امر مشخصا چه کسی است. لذا لفظ صاحب امر مشترک بین امام کاظم و غیر ایشان است. پس به چه دلیل [وصف] صاحب الامر فقط بر او حمل بشود نه غیر او؟

27 / 51 - عبداللّه بن رجانی گفته است: من در محضر امام صادق علیه‌السلام بودم که عبد صالح [امام کاظم علیه‌السلام] داخل شد و امام صادق علیه‌السلام خطاب به ایشان فرمودند: ای احمد! آن کار را انجام بده.

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِداکَ! اِسْمُهُ فُلانٌ؟ فَقالَ: بَلْ اِسْمُهُ أَحْمَدُ وَمُحَمَّدُ، ثُمَّ قالَ لی: یا عَبْدَ اللّه‌ِ إِنَّ صاحِبَ هذَا الْأَمْرِ یُؤْخَذُ، فَیُحْبَسُ، فَیَطُولُ حَبْسُهُ فَإِذا هَمُّوا بِهِ دَعا بِاسْمِ اللّه‌ِ الأَعْظَمِ فَأَفلتهُ مِنْ أَیْدِیهِم.

فهذا أیضا: من جنس الأوّل یحتمل أن یکون أراد بفلته الموت دون الحیاة.

52 - قال: [و]روی بعض أصحابنا، عن أبی محمّد البزّاز قال: حدّثنا عمرو بن منهال القمّاط، عن حدید الساباطی، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام:

قالَ: إِنَّ لأَبِی الْحَسَنِ علیه‌السلام غَیْبَتَیْنِ؛ إِحْداهُما تَقِلُّ وَالأُخْری تَطُولُ، حَتّی یَجِیئُکُمْ مَنْ یَزْعَمُ أَنَّهُ ماتَ وَصَلّی عَلَیْهِ وَدَفَنَهُ وَنَفَضَ تُرابَ الْقَبْرِ مِنْ یَدِهِ. فَهُوَ فِی ذلِکَ کاذِبٌ لَیْسَ یَمُوتُ وَصِیٌّ حَتّی یُقِیمُ وَصِیّا وَلا یَلِی الْوَصِیُّ إِلاَّ الْوَصِیَّ فَاِءنَّ وَلِیَّهُ غَیْرُ وَصِیٍّ عَمِیَ.

عرض کردم: جانم به فدای شما، اسم او فلان [موسی] است!

حضرت فرمودند: بلکه اسم او احمد و محمّد است. بعد به من فرمودند: ای عبداللّه!

همانا صاحب این امر گرفتار شده و مدّتی طولانی زندان می‌شود. پس وقتی که آن‌ها تصمیم به [کشتن] او گرفتند به اسم اعظم خداوند دعا کرده، از دستشان رها می‌شود.

توضیح خبر: این خبر هم از جنس خبر قبلی است، و احتمال می‌رود که مقصود از رها شدن این باشد که با مرگ رها می‌شود نه حیات و زندگی.

28 / 52 - حدید ساباطی از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: ابی الحسن [کاظم علیه‌السلام] دو غیبت خواهد داشت، یکی کوتاه و دیگری طولانی خواهد بود. تا آنجا که کسی نزد شما آمده و خیال می‌کند که او از دنیا رفته و بر ایشان نماز

خوانده و دفنش کرده و دستش را از خاک قبر او تکانده است. در این مورد آن شخص حتما دروغگو و کاذب است. وصی من نمی‌میرد تا این‌که وظیفه وصایتش را انجام دهد و [امور] وصی را به جز وصی کسی به عهده نمی‌گیرد و اگر چنانچه کسی غیر از وصی، متولّی [امور غسل و کفن] وصی شود، کور خواهد شد.

وإنّما فیه: تکذیب من یدّعی موته قبل أن یقیم وصیّا، وهذا لعمری باطل فأمّا إذا أوصی وأقام غیره مقامه فإنّه لیس فیه ذکره.

53 - قال: وحدّثنا عبد اللّه بن سلام أبوهریرة، عن زرعة، عن مفضّل قال:

کُنْتُ جالِسا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام، إِذْ جاءَهُ أَبُوالْحَسَنِ وَمُحَمَّدٌ وَمَعَهُما عناقٌ یَتجاذَبانُها فَغَلَبُهُ مُحَمَّدٌ عَلَیْها، فَاسْتَحْیی أَبُوالْحَسَن فَجاءَ فَجَلَسَ إِلی جانِبی فَضَمَّمْتُه إِلَیَّ وَقَبَّلْتُهُ. فَقالَ أَبُوعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام: أَما إِنَّهُ صاحِبُکُمْ مَعَ أَنَّ بَنِی الْعَبّاسِ یَأْخُذُونَهُ فَیُلْقی مِنْهُمْ عَنَتا ثُمَّ یَفلتهُ اللّه‌ُ مِنْ أَیْدِیهِمْ بِضَرْبٍ مِنَ الضُّروبِ، ثُمَّ یُعْمی عَلَی النّاسِ أَمْرُهُ حَتّی تَفِیضُ عَلَیْهِ الْعُیُونُ، وَتَضْطَرِبُ فِیهِ الْقُلُوبُ کَما تَضْطَرِبُ السَّفِینَةُ فِی لُجَّةِ الْبَحْرِ وَعَواصِفِ الرِّیحِ، ثُمَّ یَأْتِی اللّه‌ُ عَلی یَدَیْهِ بِفَرَجٍ لِهذِهِ الأُمَّةِ لِلدِّینِ وَالدُّنیا.

توضیح خبر: این خبر در واقع تکذیب کسی است که مدّعی شده، امام کاظم علیه‌السلام قبل از وصیت کردن از دنیا رفته است. ولی به جان خودم قسم این ادّعا باطل و بیهوده است و امّا پس از زمانی امام وصیت کرده وصی قرار داد و وصی هم جانشین او شد (فقط برای حفظ جانش) نام او را ذکر نکرد.

29 / 53 - مفضل [بن عمر] گفته است: من در خدمت امام صادق علیه‌السلام نشسته بودم که ابوالحسن [موسی علیه‌السلام] به همراه محمّد [برادرشان] با یک بزغاله آمد و هر دو نفر بزغاله را سمت خودشان می‌کشاندند تا این که محمّد غلبه کرد و ابوالحسن حیا نموده، در کنار من نشست. من هم ایشان را بغل کرده و بوسیدم. بعد امام صادق علیه‌السلام فرمودند: ایشان صاحب [و امام] شماست با این که بنی عباس او را دستگیر می‌کنند و آسیب‌هایی از آن‌ها به او می‌رسد، امّا خداوند به هر نحوی که می‌خواهد او را از دست بنی عباس رها می‌کند.

بعد امر ایشان بر مردم پنهان می‌شود تا آنجا که چشم‌ها برای او گریان خواهد شد و دل‌های مردم مثل کشتی که در گرداب دریا و مقابل بادهای سهمگین قرار گرفته باشد، لرزان

و مضطرب خواهد شد. سپس خداوند متعال فرج این امّت را در دین و دنیا به دستش می‌آورد.

فما تضمن هذا الخبر: من أنّ بنی العباس یأخذونه صحیح جری الأمر فیه علی ذلک وأفلته اللّه منهم بالموت.

وقوله: «یعمی علی النّاس أمره» کذلک هو، لأنّه اختلف فیه هذا الاختلاف وفاضت علیه عیون عند موته.

وقوله: «ثمّ یأتی اللّه علی یدیه» یعنی علی یدی من یکون من ولده بفرج لهذه الأمة، وهو الحجّة علیه‌السلام وقد بیّنا ذلک فی نظائره.

54 - قال: وحدّثنی حنّان، عن أبی عبد الرحمن المسعودی قال: حدّثنا المنهال بن عمرو، عن أبی عبد اللّه النعمان، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال:

صاحِبُ الْأَمْرِ یُسْجَنُ حِینا وَیَمُوتُ [حیِنا] وَیَهْرَبُ حِینا.

توضیح خبر: این خبر متضمّن این مسأله است که بنی عباس ایشان را دستگیر می‌کنند که صحیح است و همین اتّفاق هم افتاد و خداوند نیز آن حضرت را به وسیله مرگ از دست بنی عباس رها فرمود.

و این که فرمودند: «امر ایشان بر مردم پنهان می‌شود» همین طور هم شد، به دلیل این که در مورد امام کاظم علیه‌السلام اختلافاتی شد و در زمان مرگ حضرت چشم‌ها برای او گریان شد.

و این که حضرت فرمودند: «خداوند فرج دین و دنیای این امّت را به دست او می‌آورد» به این معنا است که فرج دین امّت به دست کسی است که از اولاد ایشان است که عبارت است از حضرت حجّت علیه‌السلام و ما این مسأله را در موارد گوناگون بیان کرده‌ایم.

30 / 54 - ابی عبداللّه نعمان از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: صاحب امر [امامت] زمانی زندانی می‌شود و زمانی هم می‌میرد و در زمانی دیگر می‌گریزد [و از زندان فرار می‌کند.]

فأوّل ما فیه: أنّه قال: «یموت حینا وذلک خلاف مذهب الواقفة، فأمّا الهرب فإنّما صحّ ذلک فیمن ندّعیه نحن دون من یذهبون إلیه، لأنّ أباالحسن موسی علیه‌السلام ما علمنا أنّه هرب وإنّما هو شیء یدّعونه لا یوافقهم علیه أحد، ونحن یمکننا أن نتأوّل قوله «یموت حینا» بأن نقول: یموت ذکره.

55 - قال: وروی بحر بن زیاد، عن عبد اللّه الکاهلی، أنّه سمع أباعبد اللّه علیه‌السلام یقول:

إِنْ جاءَکُمْ مَنْ یُخْبِرُکُمْ بِأَنَّهُ مَرِضَ ابْنِی هذا، وَهُوَ شَهِدَهُ وَهُوَ أَغْمَضَهُ وَغَسَّلَهُ وَأَدْرَجَهُ فِی أَکْفانِهِ وَصَلّی عَلَیْهِ وَوَضَعَهُ فِی قَبْرِهِ وَهُوَ حَثّا عَلَیْهِ التُّرابَ، فَلا تُصَدِّقُوهُ وَلابُدَّ مِنْ أَنْ یَکُونُ ذا.

توضیح خبر: اولین اشکال این خبر این است که گفت: زمانی می‌میرد، این فقره از خبر با مذهب خود واقفیه [که به این خبر استدلال کرده‌اند] مخالف است.

و امّا [اشکال دوم در مورد] فرار، این قسمت خبر هم در چیزی که ما ادّعا می‌کنیم صحیح است [که به وسیله مرگ از دست بنی عباس رها شد] نه آنچه که [واقفیه] مدّعی هستند. به این دلیل که [در هیچ مدرک و نقلی] دیده نشده است که حضرت [از زندان] فرار کرده‌اند و این مطلبی است که این‌ها ادّعا کرده و هیچ کس با آن‌ها موافق نیست.

البته ما می‌توانیم این جمله که «زمانی می‌میرد» را به این تأویل کنیم که زمانی یاد و ذکر ایشان می‌میرد [نظیر آنچه که در مورد امام زمان علیه‌السلام خواهد شد].

31 / 55 - عبداللّه کاهلی گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: اگر کسی آمد و به شما خبر داد که پسرم مریض شده است و او شاهد مرگش بوده و چشمش را بسته و غسلش داده و او را کفن کرده و بر بدنش نماز اقامه کرده و در قبر قرار داده

و روی او خاک ریخته است، تصدیقش نکنید. چون چاره‌ای نیست و باید این امر امامت امام کاظم علیه‌السلام واقع شود.

فقال له محمّد بن زیاد تمیمی: - وکان حاضر الکلام بمکة - یا أبایحیی هذه واللّه فتنة عظیمة، فقال له الکاهلی: فسهم اللّه فیه أعظم، یغیب عنهم شیخ ویأتیهم شابّ فیه سنّة من یونس.

فلیس فیه أکثر من تکذیب من یدّعی أنّه فعل ذلک وتولاّه، لعلمه بأنّه ربّما ادّعی ذلک من هو کاذب، لأنّه لم یتولّ أمره إلاّ ابنه عند قوم أو مولاه علی المشهور. فأمّا غیر ذلک، فمن إدّعاه کان کاذبا.

وأما ظهور صاحب هذا الأمر فلعمری یکون فی صورة شابّ ویظنّ قوم أنّه شاخ لأنّه فی سنّ شیخ قد هرم.

در همین حین محمّد بن زیاد تمیمی [از اصحاب امام صادق علیه‌السلام] که در مکه حاضر بود و این سخن را شنید، گفت: ای ابا یحیی! [کنیه عبداللّه کاهلی] به خدا قسم که این فتنه بزرگ و عظیمی است.

کاهلی به او جواب داد: در این ماجرا سهم خدا بیشتر است؛ در حالی که پیرمردی

است از [دیدگان] مردم پنهان می‌شود و در حال جوانی [به طرف مردم]می‌آید که در این کار او سنتی از سیره و روش یونس هست.

توضیح خبر: حداکثر چیزی که در این خبر هست تکذیب کسی است که مدعی بشود، متصدی انجام امور مربوط به ایشان بوده، به این دلیل که امام صادق علیه‌السلاممی‌دانست

چه بسا شخص دروغگویی بیاید و مدعی این باشد، چون بنابر عقیده عدّه‌ای تنها کسی که این امور [مربوط به تجهیز بدن امام کاظم علیه‌السلام] را انجام داده، فرزندش [امام رضا علیه‌السلام] و بنابر نظریه مشهور، غلام آن حضرت بوده است.

پس هر کسی مدّعی غیر این امر شود دروغگو است.

اما در مورد ظهور صاحب امر [امامت و ولایت] به جان خودم قسم که در سیمای جوانی خواهد بود و البته عدّه‌ای خیال می‌کنند که ایشان پیرمرد شده، چرا که در سنّ پیری و کهولت است.

56 - قال: وروی أحمد بن الحارث، رفعه إلی أبی عبد اللّه علیه‌السلام أنّه قال:

لَوْ قَدْ یَقُومُ الْقائِمُ لَقالَ النّاسُ: أَنّی یَکُونُ هذا وَبُلِیَتْ عِظامُهُ.

فإنّما فیه: أنّ قوما یقولون: إنّه بلیت عظامه لأنّهم ینکرون أن یبقی هذه المدّة الطویلة.

وقد ادّعی قوم أنّ صاحب الزمان مات وغیّبه اللّه فهذا ردّ علیهم.

57 - قال: وروی سلیمان بن داود، عن علیّ بن أبی حمزة، عن أبی بصیر قال:

سَمِعْتُ أَباجَعْفَرِ علیه‌السلام یَقُولُ: فِی صاحِبِ هذَا الْأَمْرِ أَرْبَعُ سُنَنٍ مِنْ أَرْبَعَةِ أَنْبِیاءَ؛ سُنَّةٌ مِنْ مُوسی، وَسُنَّةٌ مِنْ عِیسی، وَسُنَّةٌ مِنْ یُوسُفَ، وَسُنَّةٌ مِنْ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله؛ أَمّا [مِنْ] مُوسی فَخائِفٌ یَتَرَقَّبُ، وَأَمّا [مِنْ] یُوسُفَ فَالسِّجْنُ، وَأَمّا [مِنْ] عِیسی فَیُقالُ: ماتَ وَلَمْ یَمُتْ وَأَمّا [مِنْ] مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فَالسَّیْفُ.

32 / 56 - احمد بن حارث روایت کرده و سند حدیثش را به امام صادق علیه‌السلام رسانده که حضرت فرمودند: اگر چنانچه قائم علیه‌السلام قیام کند مردم خواهند گفت: از کجا این شخص همان قائم باشد؟ در حالی که استخوان‌های او هم پوسیده است.

توضیح خبر: این که عدّه‌ای می‌گویند «استخوان‌های او پوسیده» به این دلیل است که آن‌ها منکر بقای قائم علیه‌السلام در این مدّت طولانی هستند. عدّه‌ای هم مدعی شده‌اند که صاحب الزمان علیه‌السلام از دنیا رفته‌اند و خداوند ایشان را [از چشم مردم] پنهان کرده است. این خبر رد این دو دیدگاه است.

33 / 57 - ابو بصیر گفته است: از امام باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: در صاحب این امر [امامت] چهار سنّت از سنن انبیا وجود دارد؛ سنتی از موسی بن عمران علیهماالسلام، سنتی از عیسی بن مریم علیهماالسلام، سنتی از یوسف علیه‌السلام و سنتی هم از محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌باشد. سنّت موسی عبارت است از خوف و انتظار. سنّت یوسف، زندان و سنت عیسی این است که درباره او گفته می‌شود که مرده است در حالی که آن حضرت زنده و حاضر است و سنتی که از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است، خروج و قیام [علیه ظلم] با شمشیر است.

فما تضمّن هذا الخبر من الخصال کلّها حاصلة فی صاحبنا.

فإن قیل: صاحبکم لم یسجن فی الحبس.

قلنا: لم یسجن فی الحبس وهو فی معنی المسجون لأنّه بحیث لا یوصل إلیه ولا یعرف شخصه علی التعیین فکأنّه مسجون.

58 - قال: وروی علیّ بن عبد اللّه، عن زرعة بن محمّد، عن مفضل قال:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِاللّه علیه‌السلام یَقُولُ: إِنَّ بَنِی الْعَبّاسِ سَیُعْبَثُونَ بِابْنِی هذا وَلَنْ یَصِلُوا إِلَیْهِ، ثُمَّ قالَ: وَما صائِحَةٌ تَصِیحُ، وَما ساقَةٌ تَسِقُ، وَما مِیراثٌ یُقَسَّمُ وَما أُمّةٌ تُباعُ.

59 - [قال]: و روی أحمد بن علیّ، عن محمّد بن الحسین بن إسماعیل، عن عبد الرحمن بن الحجاج قال:

توضیح خبر: آنچه که این خبر متضمّن آن است از ویژگی‌ها و خصال مذکور، در مورد صاحب ما [امام زمان علیه‌السلام] حاصل شده و وجود دارد.

اگر گفته شود: صاحب شما زندانی نشده است.

می‌گوییم: [بله] ایشان [در یک چهار دیواری] زندانی نشده‌اند لکن در معنای زندانی است، چرا که کسی دسترسی به ایشان نداشته و آن حضرت را مشخصا نمی‌شناسد. بنابراین مثل این است که ایشان در زندان می‌باشند.

34 / 58 - مفضل بن عمر گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: به زودی بنی عباس علیه این پسرم توطئه خواهند کرد و البته هرگز به او نمی‌رسند.

سپس فرمود: نه زنی که بر او صیحه زده و ناله کند و نه مأموری که او را ببرد و نه میراثی که از او بماند و تقسیم شود و همچنین کنیزی که واگذار شود نخواهد بود.

35 / 59 - عبدالرحمن بن حجاج گفته است: از ابا ابراهیم، امام کاظم علیه‌السلام شنیدم

سَمِعْتُ أَباإبراهیم علیه‌السلام یقول: إِنَّ بَنِی فلان یَأْخُذُونَنِی وَیَحْبِسُونَنِی وَقالَ: وَذاکَ وَاِءنْ طالَ فَإِلی سَلامَةٍ.

فالوجه فی الخبر الأوّل: أنّهم ما یصلون إلی دینه وفساد أمره، دون أن لا یصلوا إلی جسمه بالحبس، لأنّ الأمر جری علی خلافه.

وکذلک قوله: «وذاک وإن طال فإلی سلامة» معناه إلی سلامة من دینه.

60 - قال: و روی إبراهیم بن المستنیر، عن المفضل قال:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِ اللّه علیه‌السلام یَقُولُ: إِنَّ لِصاحِبِ هذَا الْأَمْرِ غَیْبَتَیْنِ؛ إحْداهُما أَطْوَلُ [مِنَ الأُخْری] حَتّی یُقالُ: ماتَ، وَبَعْضٌ یَقُولُ: قُتِلَ، فَلا یَبْقی عَلی أَمْرِهِ إِلاّ نَفَرٌ یَسِیرٌ مِنْ أَصْحابِهِ، وَلا یَطَّلِعُ أَحَدٌ عَلی مَوْضِعِهِ وَأَمْرِهِ، وَلا غَیْرُهُ إِلاّ الْمَوْلَی الَّذِی یَلِی أَمْرَهُ.

که می‌فرمودند: بنی فلان [بنی عباس] مرا دستگیر کرده و زندانی می‌کنند. بعد فرمودند: این امر اگر چه خیلی طولانی خواهد شد، امّا ختم به سلامت می‌شود.

توضیح دو خبر: این که بنی عباس به آن حضرت نمی‌رسند. به این معنا است که آن‌ها به دین حضرت و ایجاد فساد در امر امامتش نمی‌رسند، نه این که آن‌ها به جسم حضرت نمی‌رسند و ایشان را حبس نمی‌کنند. چرا که مسأله برخلاف این بوده است [یعنی آن‌ها به جسم حضرت رسیدند].

و امّا روایت دوم که فرمود: اگرچه [زندانی شدنم] خیلی طول خواهد کشید، امّا ختم به سلامت می‌شود؛ معنای کلام این است که ختم به سلامت دین حضرت می‌شود.

36 / 60 - مفضل بن عمر گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: برای صاحب این امر دو غیبت هست که یکی از آن‌ها طولانی‌تر از دیگری است. تا آنجا که گفته می‌شود: از دنیا رفته است و بعضی می‌گویند: کشته شده است. پس فقط عدّه کمی از یاران حضرت بر امر [امامت] او ثابت قدم باقی می‌مانند و هیچ کس به مکان و امور او مطلع و آگاه نخواهد شد؛ بجز غلامی که امور و کارهای حضرت را انجام می‌دهد.

فهذا الخبر: صریح فیما نذهب إلیه فی صاحبنا لأنّ له غیبتین:

الأولی کان یعرف فیها أخباره ومکاتباته.

والثانیة أطول؛ انقطع ذلک فیها، ولیس یطّلع علیه أحد إلاّ من یختصّه، ولیس کذلک لأبی الحسن موسی علیه‌السلام.

61 - قال: و روی علیّ بن معاذ قال: قلت لصفوان بن یحیی: بأیّ شیء قطعت علی علیّ؟ قال: صلّیت ودعوت اللّه واستخرت (علیه) و قطعت علیه.

فهذا لیس فیه أکثر من التشنیع علی رجل بالتقلید، وإن صحّ ذلک فلیس فیه حجّة علی غیره، علی أنّ الرجل الّذی ذکر ذلک عنه فوق هذه المنزلة لموضعه وفضله وزهده ودینه،

توضیح خبر: این خبر تصریح دارد به آنچه که ما به آن معتقدیم، در این که صاحب ما دو غیبت دارد؛ اوّلی که در آن دوره خبرها ومکاتبات حضرت شناخته می‌شد [غیبت

صغری ]و دومی که طولانی‌تر است و اخبار و مکاتبات ایشان قطع شد. و هیچ کس برایشان مطلع نمی‌شود، به جز کسی که فیض این مقام را پیدا کند. در حالی که برای امام

کاظم علیه‌السلام به این صورت نبوده است.

37 / 61 - علی بن معاذ گفته است: به صفوان بن یحیی گفتم: به چه دلیلی یقین به [امامت] علی [بن موسی] پیدا کردی؟ گفت: اقامه نماز کردم و بعد از خداوند خواسته و استخاره کردم و [نتیجه این شد که به امامت او] قطع و یقین برایم حاصل شد.

توضیح خبر: در این خبر فقط سرزنش کسی است که [در امر اعتقادات] تقلید کرده است. تازه اگر هم این عمل صحیح باشد هیچ دلیل و حجّتی برای دیگران نیست. علاوه بر این که این مطلب از کسی ذکر شده است [صفوان بن یحیی] که به خاطر فضل و زهدش، مقام و منزلتی فوق این گونه نسبت‌ها را دارد.

فکیف یستحسن أن یقول لخصمه فی مسألة علمیّة: أنّه قال فیها بالإستخارة؛ اللّهمّ إلاّ أن یعتقد فیه من البُلة والغفلة ما یخرجه عن التکلیف، فیسقط المعارضة لقوله.

62 - ثم قال: و قال علیّ بقباقة: سألت صفوان بن یحیی وابن جندب وجماعة من مشیختهم

بنابراین چطور برای او درست است که در مسأله علمی [آن هم اهمّ مسائل] به مخالف بگوید که به خاطر استخاره به امامت ایشان معتقد شدم.

مگر این که [بگوییم] صفوان معتقد بوده که شخص سؤال کننده در درجه‌ای از بلاهت و نادانی است که ابلهی‌اش موجب خروج او از دایره تکلیف شده [مثل مجنون] اگر چنین باشد، معارضه و بحث ساقط است.

38 / 62 - علی بقباقه می‌گوید: از صفوان بن یحیی⁽¹⁾

«کشّی» ایشان را از اصحاب امام کاظم علیه‌السلام بر شمرده و این که ایشان پس از امام کاظم، وکیل امام رضا و امام جواد بوده و از مقام و منزلت بالایی از جهت زهد و عبادت برخوردار بوده است.

شیخ طوسی می‌فرماید: صفوان بن یحیی قابل اعتمادترین اهل زمان خودش بود و عابدترین اهل حدیث بود، ایشان در هر روز 150 رکعت نماز می‌خواند و سه ماه روزه می‌گرفت و سه بار زکات می‌داد به جای خودش و عبداللّه بن جندب و علی بن نعمان که در بیت اللّه الحرام پیمان بسته بودند که هر کدام از دنیا رفت، دیگری نماز، روزه، حج و زکات او را به جا بیاورد. آن دو از دنیا رفتند و صفوان باقی ماند و به جای آن‌ها هم عبادتشان را و هر عمل خیر دیگری را انجام می‌داد. وی از چهل تن از اصحاب امام صادق علیه‌السلام روایت نقل کرده است و کتب بسیاری هم دارد. علیّ بن حسین بن داوود قمی گفته است: از امام هادی علیه‌السلام شنیدم که ذکر و یاد صفوان بن یحیی و محمّد بن سنان می‌کردند، فرمودند: خدا از آن‌ها راضی باشد؛ چرا که من از آن دو راضی هستم و هرگز با ما [اهل بیت] لحظه‌ای هم مخالفت نکردند.

]- صفوان بن یحیی در سال 210 ه.ق در مدینه به دیار باقی شتافت و امام هادی علیه‌السلام حنوط و کفن او را اهدا کرد و به اسماعیل بن موسی امر فرمودند تا نماز ایشان را بخواند. معجم رجال الحدیث آیت اللّه خویی / ج 9، ص 132تا 136. حال با توجّه به این همه عظمت و بزرگی باید گفت مقام شامخ و منیع این فقیه و عارف وارسته، بالاتر از آن است که این تهمت‌های ناروا را بتوان به ایشان نسبت داد. لذا کذب این مدّعا که در خبر 61 و 62 آمده کاملاً روشن است.

والکلام فی هذا الخبر: مثل ما قلناه فی الخبر الأوّل سواء.

63 - قال: وسئل بعض أصحابنا عن علیّ بن رباط، هل سمع أحدا روی عن أبی الحسن علیه‌السلام أنّه قال:

مشایخ آن‌ها [شعیه] در حالی که بین او و آن جماعت بحث مهم و بزرگی در گرفته بود، سؤال کردم: به چه دلیل بر حقّانیّت این مرد [امام رضا] یقین کردید؟ آیا دلیلی دارید تا من هم حرف شما را بپذیرم؟

همگی در جواب گفتند: نه به خدا قسم [دلیلی نداریم] فقط او گفت، ما هم تصدیق

کردیم [تقلید کورکورانه] و مرا به بزنطی⁽¹⁾

حواله دادند. [کار که به اینجا کشید] گفتم: برای شما جماعت بزرگان شیعه زشت است که مرا به طرف آن کودک دروغگو می‌فرستید تا از او قبول نمایم و شما را رها کنم.

توضیح خبر: سخن ما در مورد این خبر همان است که در خبر قبلی گفتیم.

39 / 63 - یکی از اصحاب ما [اصحاب و یاران موسوی و واقفیه] از علی بن رباط سؤال کرد: آیا کسی شنیده است که ابو الحسن موسی گفته باشد: پسرم علی

عَلِیٌّ إِبْنِی وَصِیِّی أَوْ إِمامُ بَعْدِی أَوْ بِمَنْزِلَتِی مِنْ أَبِی أَوْ خَلِیفَتِی أَوْ مَعْنی هذا؟ قالَ: لا.

فلیس فیه أکثر من أنّ ابن رباط قال: إنّه لم یسمع أحدا یقول ذلک وإذا لم یسمع هو لا یدلّ علی أنّ غیره لم یسمعه، و[قد] قدّمنا طرفا من الأخبار عمّن سمع ذلک، فسقط الاعتراض به.

64 - قال: وسأل أبوبکر الأرمنی عبد اللّه بن المغیرة بأیّ شیء قطعت علی علیّ؟ قال أخبرتنی سلمی أنّه لم یکن عند أبیه أحد بمنزلته.

فالوجه فیه: أیضا ما قلناه فی غیره سواء.

ومن طرائف الأمور: أن یتوصّل إلی الطعن علی قوم أجلاء فی الدین والعلم والورع

وصیّ من یا امام بعد از من است و یا گفته باشد منزلتش نسبت به من مثل مقام و منزلت من نسبت به پدرم می‌باشد، یا این که خلیفه و جانشین من است یا چیزی در این معنا و مضمون؟ گفت: نه.

توضیح خبر: حداکثر چیزی که در این خبر هست این است که ابن رباط گفته است: از کسی نشنیده است که امام کاظم علیه‌السلام آن مطالب را گفته باشد. حالا که او نشنیده دلیل نمی‌شود که دیگری هم نشنیده باشد. این در حالی است که ما قبلاً اخباری در این مورد از کسانی که شنیده بودند نقل کردیم. بنابراین اعتراض این آقایان وارد نیست.

40 / 64 - ابو بکر ارمنی از عبداللّه بن مغیره سؤال کرد: به چه دلیل به [امامت] علی [بن موسی] یقین کردی؟ گفت: سلمی [از خدمت‌گزاران در خانه امام صادق علیه‌السلام ]خبر داد که هیچ کسی نزد پدرش [امام کاظم علیه‌السلام] به اندازه او مقام و منزلت نداشت.

توضیح خبر: همان نکته که در دو خبر گذشته گفتیم اینجا هم می‌گوییم.

از عجیب‌ترین امور این است که واقفیه به وسیله نقل حکایات ساختگی از افراد مجهول الهویّه به تعداد کثیری از بزرگان دین و علم و تقوا طعن و تهمت می‌زنند.

بالحکایات عن أقوام لا یعرفون، ثمّ لا یقنع بذلک حتّی یجعل ذلک دلیلاً علی فساد المذهب، إنّ هذه لعصبیة ظاهرة وتحامل عظیم، ولو لا أنّ رجلاً منسوبا إلی العلم له صیت وهو من

وجوه المخالفین لنا، أورد هذه الأخبار وتعلّق بها، لم یحسن إیرادها، لأنّها کلّها ضعیفة

رواها من لا یوثق بقوله.

فأوّل دلیل علی بطلانها أنّه لم یثق قائل بها - علی ما سنبیّنه - ولو لا صعوبة الکلام علی المتعلّق بها فی الغیبة بعد تسلیم الأصول وضیق الأمر علیه فیه وعجزه عن الاعتراض علیه،

لما التجأ إلی هذه الخرافات فإنّ المتعلق بها یعتقد بطلانها کلّها.

وقد روی السبب الّذی دعا قوما إلی القول بالوقف:

تازه به این تهمت‌ها[ی ناجوانمردانه] قانع نشده و این حکایات را دلیل فساد مذهب بزرگان قرار می‌دهند. این کار، تعصب جاهلی آشکار و روی‌گردانی از حقّ است.

و اگر یکی از مخالفین که منسوب به علم ودارای شهرت است، این اخبار را نقل نکرده و مورد استفاده قرار داده نبود به دلیل ضعف مفرطی که در تمام آن خبرها وجود دارد حتی ذکر این اخبار هم درست نبود، چون این اخبار را کسانی نقل کرده‌اند که مورد اعتماد نیستند.

اولین دلیل بر بطلان اخبار واقفیه این است که هیچ قائلی به آن‌ها اعتماد نکرده است [چه موافق و چه مخالف] چنان که به زودی بیان خواهیم کرد و اگر سختی بحث بر کسی که در باب غیبت به این اخبار [جعلی] استناد کرده نبود و عرصه بر او تنگ نمی‌شد و از اعتراض [با دلیل منطقی] عاجز نمی‌شد، هرگز به این خرافات که خودش هم به بطلان آن‌ها اعتقاد دارد متوسّل نمی‌شد.

65 - فروی الثقات أنّ أوّل من أظهر هذا الإعتقاد علیّ بن أبی حمزة البطائنی وزیاد بن مروان القندی وعثمان بن عیسی الرواسی طمعوا فی الدنیا، ومالوا إلی حطامها واستمالوا

قوما فبذلوا لهم شیئا ممّا اختانوه من الأموال، نحو حمزة بن بزیع وابن المکاری وکرّام

الخثعمی وأمثالهم.

66 - فروی محمّد بن یعقوب، عن محمّد بن یحیی العطّار، عن محمّد بن أحمد، عن محمّد بن جمهور، عن أحمد بن الفضل، عن یونس بن عبد الرحمن قال: مات أبو إبراهیم علیه‌السلام ولیس من قوّامه أحد إلاّ وعنده المال الکثیر، وکان ذلک سبب وقفهم وجحدهم موته، طمعا

فی الأموال، کان عند زیاد بن مروان القندی سبعون ألف دینار، وعند علیّ بن أبی حمزة ثلاثون ألف دینار.

عوامل پیدایش واقفیه

در مورد سببی که منجر شد عدّه‌ای معتقد به وقف شده و واقفیه ایجاد شد روایات

و اخباری وجود دارد [از جمله]:

1 / 65 - از افراد مطمئن روایت شده است: اولین اشخاصی که این اعتقاد را اظهار کردند، «علی بن ابی حمزه بطائنی» و «زیاد بن مروان قندی» و «عثمان بن عیسی رواسی» بودند که به مال دنیا طمع کردند و نظر عدّه‌ای را هم به خود جلب نمودند؛ آن عدّه هم

اموالی را در اختیارشان قرار دادند و ایشان هم مثل «حمزة بن بزیع» و «ابن مکاری» و «کرام خثعمی» و دیگران، در اموال مردم خیانت کردند.

2 / 66 - یونس بن عبد الرّحمن گفته است: [وقتی] ابو ابراهیم [امام کاظم علیه‌السلام] از دنیا رفت، نزد [بعضی از] وکلایش اموال بسیار زیادی بود و همین امر موجب وقف آن‌ها شد. لذا به دلیل طمع در اموال حضرت، شهادت و مرگ ایشان را انکار کردند. فقط نزد «زیاد بن مروان قندی» هفتاد هزار دینار و در دست «علی بن ابی حمزه» سی هزار دینار بود.

فلمّا رأیت ذلک وتبیّنت الحقّ وعرفت من أمر أبی الحسن الرضا علیه‌السلام ما علمت، تکلّمت ودعوت النّاس إلیه، فبعثا إلیّ وقالا ما یدعوک إلی هذا؟ إن کنت ترید المال فنحن نغنیک

وضمنا لی عشرة آلاف دینار، وقالا [لی]: کفّ.

فأبیت، وقلت لهما: إنّا روینا عن الصادقین علیهم‌السلام أنّهم قالوا:

«إِذا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَی الْعالِمِ أَنْ یُظْهِرَ عِلْمَهُ، فَإنْ لَمْ یَفْعَلْ سُلِبَ نُورُ الإِیمانِ».

وما کنت لأدع الجهاد وأمر اللّه علی کلّ حال، فناصبانی وأضمرا لی العداوة.

67 - وروی محمّد بن الحسن بن الولید، عن الصفار وسعد بن عبد اللّه الأشعری جمیعا، عن یعقوب بن یزید الأنباری، عن بعض أصحابه قال: مضی أبو إبراهیم علیه‌السلام وعند زیاد

وقتی که این جریانات را دیدم و حق برایم روشن شد، امر امامت ابی الحسن رضا علیه‌السلام را شناختم و آنچه را که می‌بایست آموختم، لذا سخنرانی کردم و مردم را به سمت امامت امام رضا علیه‌السلام دعوت کردم.

بعد آن دو نفر پیک فرستادند و گفتند: چه چیزی باعث شده که این کار را بکنی؟ اگر مال می‌خواهی ما بی‌نیازت می‌کنیم و تعهّد کردند که ده هزار دینار به من بدهند و گفتند:

[از این کارها] دست بردار.

من خودداری کردم و به آن‌ها گفتم: ما روایتی از امام صادق و امام باقر علیهماالسلام داریم که فرموده‌اند: هر وقت بدعت در دین ظاهر شد، عالم باید علمش را ظاهر کند و اگر این کار

را [در مبارزه با بدعت] انجام ندهد نور ایمان از او دور می‌شود.

و من در هر حالی جهاد و اطاعت امر خدا را ترک نمی‌کنم. با بیان این مطالب آن‌ها با من بنای دشمنی گذاشتند و به مبارزه پرداختند.

3 / 67 - یعقوب بن یزید انباری از بعضی از یاران و دوستانش نقل می‌کند: وقتی ابو ابراهیم علیه‌السلام از دار دنیا رفت، نزد «زیاد قندی» هفتاد هزار دینار و نزد «عثمان

القندی سبعون ألف دینار، وعند عثمان بن عیسی الرواسی ثلاثون ألف دینار وخمس جوار ومسکنه بمصر.

فَبَعَثَ إِلَیْهِمْ أَبُوالْحَسَنِ الرِّضا علیه‌السلام أَنْ اِحْمَلُوا ما قِبَلِکُمْ مِنَ الْمالِ وما کانَ اجْتُمِعَ لأِبِی عِنْدَکُمْ مِنْ أَثاثٍ وَجَوارٍ، فَإِنِّی وارِثُهُ وَقائِمٌ مَقامَهُ، وَقَدْ اقْتَسَمْنا مِیراثَهُ وَلا عُذْرَ لَکُمْ فِی حَبْسِ ما قَدْ اجْتُمِعَ لِی وَلِوارِثِهِ قَبْلَکُمْ وَکَلامٌ یُشْبَهُ هذا.

فأمّا ابن أبی حمزة فإنّه أنکره ولم یعترف بما عنده وکذلک زیاد القندی.

وأمّا عثمان بن عیسی فإنّه کتب إلیه أنّ أباک - صلوات اللّه علیه - لم یمت وهو حیّ قائم، ومن ذکر أنّه مات فهو مبطل، وأعمل علی أنّه قد مضی کما تقول، فلم یأمرنی بدفع شیء إلیک، وأمّا الجواری فقد أعتقهنّ وتزوّجت بهنّ.

بن عیسی رواسی» سی هزار دینار و پنج کنیز بود و محل سکونتش هم در مصر بود.

امام رضا علیه‌السلام برای آن‌ها پیک فرستادند: آنچه از اموال پدرم که جمع کرده و در دست شماست؛ اعم از اثاث و کنیز [و دیگر اموال] را برای من بفرستید. چرا که من وارث و جانشین ایشان هستم و میراث حضرت را هم تقسیم کرده‌ایم [اشاره به این که می‌دانیم چه مبالغی در دست شماست] و برای نگهداری اموال ایشان و آنچه که جمع شده و از آن من و وارث اوست هیچ عذری ندارید. و از این قبیل امور فرمودند.

امّا «ابن ابی حمزه» که اصلاً انکار کرد و به آنچه که در دست داشت اعتراف نکرد.

«زیاد قندی» هم همین طور.

امّا «عثمان بن عیسی» به امام رضا علیه‌السلام نوشت: پدر تو - صلوات اللّه علیه - زنده و قائم است و هر کس که به مرگ او معتقد باشد اهل باطل است و اگر می‌گویی بر مبنای این که او مرده است عمل کنم [و مرگ او را بپذیرم] ایشان به من امر نکرده بودند که به تو چیزی بدهم [این در مورد اموال] و امّا کنیزان، آن‌ها را آزاد کرده و به عقد ازدواج خود در آوردم.

68 - وروی أحمد بن محمّد بن سعید بن عقدة، عن محمّد بن أحمد بن نصر التیمی قال: سمعت حرب بن الحسن الطحان یحدّث یحیی بن الحسن العلوی أنّ یحیی بن المساور قال: حضرت جماعة من الشیعة، وکان فیهم علیّ بن أبی حمزة فسمعته یقول: دخل علیّ بن یقطین علی أبی الحسن موسی علیه‌السلام فسأله عن أشیاء فأجابه.

ثمّ قال أبوالحسن علیه‌السلام:

یا عَلِیٌّ صاحِبُکَ یَقْتُلُنِی.

فَبَکی عَلِیُّ بْنُ یَقْطِین وَقالَ: یا سَیِّدِی! وَأَنَا مَعَهُ؟ قالَ: لا یا عَلِیُّ لا تَکُونُ مَعَهُ ولا تَشْهَدُ قَتْلِی.

قالَ عَلِیٌّ: فَمَنْ لَنا بَعْدَکَ یا سَیِّدِی؟ فَقالَ: عَلِیٌّ ابْنِی هذا هُوَ خَیْرٌ مَنْ أَخْلَفُ بَعْدِی، هُوَ مِنّی

بِمَنْزِلَةِ أَبِی، هُوَ لِشِیعَتِی عِنْدَهُ عِلْمُ ما یَحْتاجُونَ إِلَیْهِ، سَیِّدٌ فِی الدُّنیا وَسَیِّدٌ فِی الآخِرَةِ وَإنَّهُ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ.

4 / 68 - حرب بن حسن طحان برای یحیی بن حسن علوی حدیث نقل کرد که یحیی بن مساور گفته است: در میان جماعتی از شیعه حاضر شدم، از «علی بن ابی حمزه» که در بین آن‌ها بود شنیدم که می‌گفت: علی بن یقطین به محضر ابی الحسن موسی علیه‌السلام رسید و درباره مسائلی سؤال کرد، و امام هم جواب دادند.

سپس ابوالحسن علیه‌السلام فرمودند: ای علی! صاحب [مولای] تو مرا می‌کشد.

علی بن یقطین گریست و عرضه داشت: ای آقای من! من هم با او هستم؟

حضرت فرمودند: نه، تو با او نیستی و کشته شدنم را نمی‌بینی.

علی عرض کرد: مولای من! پس از شما چه کسی برای ما [امام] است؟

فرمودند: علی پسرم، او بهترین کسی است که بعد از من است. مقام و منزلت او در نزد من مثل منزلت من در نزد پدرم است و هر علمی که شیعه نیاز داشته باشد در نزد اوست [عالم به همه امور است]. در دنیا و آخرت سیّد و سرور است، و از مقرّبین درگاه خداوند است.

فقال یحیی بن الحسن لحرب: فما حمل علیّ بن أبی حمزة علی أن برء منه وحسده؟ قال: سألت یحیی بن المساور عن ذلک فقال: حمله ما کان عنده من ماله [الّذی] اقتطعه لیشقیه اللّه فی الدنیا والآخرة، ثمّ دخل بعض بنی هاشم وانقطع الحدیث.

69 - وروی علیّ بن حبشی بن قونی، عن الحسین بن أحمد بن الحسن بن علیّ بن فضّال قال: کنت أری عند عمّی علیّ بن الحسن بن فضّال شیخا من أهل بغداد وکان یهازل عمّی.

فقال له یوما: لیس فی الدنیا شرّ منکم یا معشر الشیعة - أو قال: الرافضة - فقال له عمّی: ولم لعنک اللّه؟

قال: أنا زوج بنت أحمد بن أبی بشر السراج قال لی لما حضرته الوفاة: إنّه کان عندی

یحیی بن حسن حرب گفت: پس چه چیزی باعث شد که «علی بن ابی حمزه» از او [امام رضا] دوری جسته و حسادت کند؟

حرب گفت: همین را از «یحیی بن مساور» پرسیدم و او هم گفت: آنچه که از اموال

امام در دست او بود از حضرت منع کرده و دسترسی امام را به آن قطع کرد. همین مسأله موجب این امر شده و خداوند او را به دلیل عمل زشتی که مرتکب شد در دنیا و آخرت بدبخت قرار داد. بعد که یکی از بنی هاشم آمد، حرب سخن را قطع کرد و ادامه نداد.

5 / 69 - حسین بن احمد بن حسن بن علی بن فضّال گفته است: نزد عمویم علی بن الحسن بن فضال بودم که پیرمردی از اهل بغداد را دیدم که با عمویم مزاح می‌کرد. روزی پیرد مرد خطاب به عمویم گفت: در تمام دنیا بدتر از شما جماعت شیعه یا رافضی نیست.

عمویم به او گفت: برای چه، خدا تو را لعنت کند؟

گفت: من داماد احمد بن شبر سراج هستم. زمانی که وقت مرگش رسید به من گفت:

عشرة آلاف دینار ودیعة لموسی بن جعفر علیه‌السلام، فدفعت ابنه عنها بعد موته، وشهدت أنّه لم یمت، فاللّه اللّه خلّصونی من النار وسلّموها إلی الرضا علیه‌السلام.

فو اللّه ما أخرجنا حبّة، ولقد ترکناه یصلی [بها] فی نار جهنّم.

وإذا کان أصل هذا المذهب أمثال هؤلاء، کیف یوثق بروایاتهم أو یعوّل علیها!

وأمّا ما روی من الطعن علی رواة الواقفة، فأکثر من أن یحصی، وهو موجود فی کتب أصحابنا، نحن نذکر طرفا منه.

70 - روی محمّد بن أحمد بن یحیی الأشعری، عن عبد اللّه بن محمّد، عن الخشّاب عن أبی داود قال: کنت أنا وعیینة بیّاع القصب عند علیّ بن أبی حمزة البطائنی - وکان

ده هزار دینار از اموال موسی بن جعفر علیه‌السلام پیش من هست که پس از مرگش آن اموال را به فرزندش [رضا] ندادم و شهادت دادم که [موسی بن جعفر علیه‌السلام] نمُرده است.

شما را به خدا قسم می‌دهم که مرا از آتش جهنّم خلاص کنید و اموال را به امام

رضا علیه‌السلام بدهید.

به خدا قسم که ما هم حتّی دانه‌ای از اموال را برنگرداندیم و او را رها کردیم تا به جهنم برود.

وقتی که پیشوایان مذهب خرافی واقفیه امثال این‌ها باشند، چگونه می‌توان به روایت آن‌ها اعتماد کرد و یا به آن‌ها اطمینان حاصل کرد.

روایاتی که در طعن راویان واقفه آمده است

امّا آنچه در طعن و مذمّت راویان فرقه واقفیّه روایت شده و در کتب علمای ما موجود است بیشتر از آنی است که شماره شود؛ لذا ما تعداد اندکی از آن‌ها را ذکر می‌کنیم.

1 / 70 - ابو داوود گفته است: من و عیینه نی فروش نزد «علی بن ابی حمزه بطائنی»

رئیس الواقفة - فسمعته یقول: قال لی أبو إبراهیم علیه‌السلام:

إِنَّما أَنْتَ وَأَصْحابُکَ یا عَلِیٌّ أَشْباهُ الْحَمِیرِ.

فقال لی عیینة: أَ سَمِعْتَ؟ قُلْتُ: إِی وَاللّه‌ِ لَقَدْ سَمِعْتُ.

فَقالَ: لا وَاللّه‌ِ، لا أَنْقُل إِلَیْهِ قَدَمی ما حَیِیْتُ.

71 - وروی ابن عقدة، عن علیّ بن الحسن بن فضّال، عن محمّد بن عمر بن یزید وعلیّ بن أسباط جمیعا، قالا: قال لنا عثمان بن عیسی الرواسی: حدّثنی زیاد القندی وابن مسکان، قالا: کنّا عند أبی إبراهیم علیه‌السلام إذ قال:

یَدْخُلُ عَلَیْکُمُ السّاعَةَ خَیْرُ أَهْلِ الأَرْضِ.

فَدَخَلَ أَبُوالْحَسَن الرّضا علیه‌السلام - وَهُوَ صَبِیٌّ -.

فَقُلْنا خَیْرُ أَهْلِ الأَرْضِ! ثُمَّ دَنا فَضَمَّهُ إِلَیْهِ فَقَبَّلَهُ وَقالَ: یا بُنَیَّ تَدْرِی ما قالَ ذان؟

رئیس واقفیه بودیم، از او شنیدم که می‌گفت: ابو ابراهیم علیه‌السلام به من فرمود:

ای علی بن ابی حمزه! تو و یارانت شبیه به حمار هستید [احمقید].

عیینه به من گفت: شنیدی؟!

گفتم: بله، به خدا قسم که شنیدم.

بعد عیینه گفت: نه، به خدا قسم که تا زنده‌ام قدمی به طرف او بر نخواهم داشت.

2 / 71 - محمّد بن عمر بن یزید و علی بن اسباط گفته‌اند: «عثمان بن عیسی» در روایتی به ما گفت: زیاد قندی و ابن مسکان برای من گفتند: ما نزد ابو ابراهیم علیه‌السلام بودیم که حضرت فرمودند: در همین لحظه بهترین اهل زمین نزد شما می‌آید.

پس ابوالحسن رضا علیه‌السلام در حالی که هنوز کودک بود داخل شد.

ما گفتیم: بهترین اهل زمین؟! سپس ابوالحسن رضا علیه‌السلام نزدیک شد و امام کاظم علیه‌السلام او را به خود چسبانده و بوسید و فرمود: پسر جانم! می‌دانی که این دو نفر چه گفتند؟

قالَ: نَعَمْ یا سَیِّدِی هذانِ یَشُکّانِ فِیَّ.

قال علیّ بن أسباط: فحدثت بهذا الحدیث الحسن بن محبوب، فقال: بتر الحدیث، لا ولکن حدّثنی علیّ بن رئاب أنّ أباإبراهیم علیه‌السلام قال لهما:

إِنْ جَحَدْتُماهُ حَقَّهُ أَوْ خُنْتُماهُ فَعَلَیْکُما لَعْنَةُ اللّه‌ِ وَالْمَلائِکَةِ وَالنّاسِ أَجْمَعِینَ، یا زِیادُ لا تَنْجَبْ أَنْتَ وَأَصْحابُکَ أَبَدا.

قال علیّ بن رئاب: فلقیت زیاد القندی فقلت له: بلغنی أنّ أباإبراهیم علیه‌السلام قال لک: کذا وکذا، فقال: أحسبک قد خولطت. فمرّ وترکنی فلم أکلّمه ولا مررت به.

قال الحسن بن محبوب: فلم نزل نتوقّع لزیاد دعوة أبی إبراهیم علیه‌السلام حتّی ظهر منه أیّام الرضا علیه‌السلام ما ظهر، ومات زندیقا.

گفت: بله مولای من! این دو نفر در مورد من شکّ و تردید دارند.

علی بن اسباط می‌گوید: این حدیث را به حسن بن محبوب گفتم و او هم گفت: حدیث را بریده است، این گونه نیست بلکه به این صورت است که علی بن رئاب به من گفت: ابو ابراهیم علیه‌السلام به آن دو نفر فرموده‌اند: اگر حقّ او را انکار کنید و یا به او خیانت نمایید، پس لعنت خدا و ملائکه و همه مردم بر شما باد. ای زیاد! تو و اصحابت هرگز گرامی و نجیب نخواهید شد. بعد علی بن رئاب گفت: زیاد قندی را ملاقات کردم و به او گفتم: به من خبر رسیده که ابا ابراهیم به شما چنین و چنان گفته است.

زیاد گفت: گمان می‌کنم که تو عقلت را از دست داده‌ای و بعد رفت و من را ترک کرد. من هم با او حرف نزدم و به طرفش هم نرفتم.

حسن بن محبوب گفته است: همیشه منتظر بودیم تا نفرین ابو ابراهیم علیه‌السلام در حقّ زیاد محقّق شود، تا این که در زمان امام رضا علیه‌السلام این اتّفاق افتاد و نفرین امام ظاهر شد و زیاد، زندیق و کافر از دنیا رفت.

72 - وروی أحمد بن محمّد بن یحیی، عن أبیه، عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن صفوان بن یحیی، عن إبراهیم بن یحیی بن أبی البلاد قال: قال الرضا علیه‌السلام:

ما فَعَلَ الشَّقِیُّ، حَمْزَة بْنِ بَزِیع؟ قُلْتُ: هُوَ ذا، هُوَ قَدْ قَدِمَ.

فَقالَ: یَزْعَمُ أَنَّ أَبِی حَیٌّ، هُمُ الْیَوْمُ شَکّاکٌ، وَلا یَمُوتُونَ غَدا إِلاّ عَلَی الزَّنْدَقَةِ.

قال صفوان: فقلت فیما بینی وبین نفسی: شکّاکٌ قد عرفتهم، فکیف یموتون علی الزندقة؟ فما لبثنا إلاّ قلیلاً حتّی بلغنا عن رجل منهم أنّه قال عند موته هو کافر بربّ أماته. قال صفوان: فقلت هذا تصدیق الحدیث.

73 - وروی أبو علیّ محمّد بن همام، عن علیّ بن رباح قال: قلت للقاسم بن إسماعیل

3 / 72 - صفوان بن یحیی نقل می‌کند که ابراهیم بن‌یحیی بن ابی بلاد گفت: امام رضا علیه‌السلام فرمودند: «حمزة بن بزیع» بدبخت چه کرد؟ عرض کردم: او هم آمده است. حضرت فرمودند: او خیال می‌کند که پدرم زنده است، آن‌ها [حمزه و یارانش] امروز شکّاک هستند و فردا نمی‌میرند مگر با مرام زندیق‌ها [یعنی ملحد و کافر می‌میرند].

صفوان می‌گوید: با خودم گفتم، شکاک بودن آن‌ها را می‌دانستم، امّا چگونه کافر

و زندیق می‌میرند؟ قدری نگذشته بود که به ما خبر رسید، یکی از آن‌ها وقت مرگش، به پروردگاری که می‌خواهد او را بمیراند کافر شده است.

صفوان می‌گوید: گفتم این تصدیق همان حدیث [کلام امام] است.

4 / 73 - علی بن رباح گفته است: به قاسم بن اسماعیل قرشی که ممطور⁽¹⁾بود

القرشی - وکان ممطورا - أیّ شیء سمعت من محمّد بن أبی حمزة؟ قال: ما سمعت منه إلاّ حدیثا واحدا.

قال ابن رباح: ثمّ أخرج بعد ذلک حدیثا کثیرا فرواه عن محمّد بن أبی حمزة.

قال ابن رباح: وسألت القاسم هذا: کم سمعت من حنّان؟

فقال: أربعة أحادیث أو خمسة.

قال: ثمّ أخرج بعد ذلک حدیثا کثیرا فرواه عنه.

74 - وروی أحمد بن محمّد بن عیسی، عن سعد بن سعد، عن أحمد بن عمر قال:

سَمِعْتُ الرّضا علیه‌السلام یَقُولُ فِی ابْنِ أَبِی حَمْزة: أَ لَیْسَ هُوَ الَّذِی یَرْوِی أَنَّ رَأْسَ الْمَهْدِیّ یُهْدی إِلی عِیسَی بْنِ مُوسی، وَهُوَ صاحِبُ السُّفْیانِی؟

وَقالَ: إِنَّ أَبا إِبراهِیمَ علیه‌السلام یَعُودُ إِلی ثَمانِیةَ أَشْهُرٍ؛ فَمَا اسْتَبانَ لَهُمْ کِذْبُهُ؟

گفتم: از محمّد بن ابو حمزه چه چیزی شنیده‌ای؟ گفت: فقط یک حدیث شنیده‌ام. امّا بعدا احادیث بسیار زیادی از او صادر شد که همه را از محمّد بن ابی حمزه روایت می‌کرد.

باز ابن رباح می‌گوید: از قاسم پرسیدم: چه مقدار از حنّان حدیث شنیده‌ای؟

گفت: چهار یا پنج حدیث.

ولی بعدا احادیث زیادی از قاسم صادر شد که از حنان روایت می‌کرد.

5 / 74 - احمد بن عمر گفته است: از امام رضا علیه‌السلام شنیدم که در مورد ابن ابی حمزه می‌فرمودند: آیا او همان کسی نیست که روایت می‌کرد سر مهدی را برای عیسی بن موسی هدیه می‌برند که او از یاران سفیانی است؟

و می‌گفت: ابو ابراهیم علیه‌السلام تا هشت ماه دیگر بر می‌گردد. آیا برای آن‌ها [طرفدارانش] کذب [ابن ابو حمزه] معلوم و روشن نشده است؟

75 - وروی محمّد بن أحمد بن یحیی، عن بعض أصحابنا، عن محمّد بن عیسی بن عبید، عن محمّد بن سنان قال:

ذُکِرَ

عَلِیُّ بْنُ أَبِی حَمْزَة عِنْدَ الرِّضا علیه‌السلام فَلَعَنَهُ، ثُمَّ قالَ: إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی حَمْزَةِ أَرادَ أَنْ لا یُعْبَدُ اللّه‌ُ فِی سَمائِهِ وَأَرْضِهِ، فَأَبَی اللّه‌ُ إِلاّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ، وَلَوْ کَرِهَ اللَّعِینُ الْمُشْرِکُ.

قُلْتُ: اَلْمُشْرِکُ؟ قالَ: نَعَمْ وَاللّه‌ِ وَإنْ رَغَمَ أَنْفَهُ کَذلِکَ [وَ] هُوَ فِی کِتابِ اللّه «یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤا نُورَ اللّه‌ِ بِأَفْواهِهِمْ» وَقَدْ جَرَتْ فِیهِ وَفِی أَمْثالِهِ أَنَّهُ أَرادَ أَنْ یُطْفِئَ نُورَ اللّه‌ِ.

والطعون علی هذه الطائفة أکثر من أن تحصی لا نطوّل بذکرها الکتاب، فکیف یوثق بروایات هؤلاء القوم وهذه أحوالهم وأقوال السلف الصالح فیهم.

6 / 75 - محمّد بن سنان گفته است: در محضر امام رضا علیه‌السلام صحبت از «علی بن ابی حمزه» شد، امام او را لعن کرده و فرمودند: علی بن ابی حمزه می‌خواهد خداوند در آسمان و زمینش عبادت نشود. اما خداوند خواسته است که نور [هدایت] خودش را تمام کند؛ هر چند که برای مشرکان ملعون، خوش آیند نباشد.

عرض کردم: مشرک؟!

فرمودند: بله، به خدا قسم این گونه است و پوزه‌اش به خاک مالیده می‌شود. این [نکته] در کتاب خدا هست، آنجا که می‌فرماید: «می‌خواهند نور خدا را با پف کردن خاموش کنند.»⁽¹⁾

این آیه درباره او و امثال او جریان دارد که اراده کردند نور خدا را خاموش کنند.

طعن‌ها و مذمّت‌های فرقه ضالّه واقفیه بیشتر از آن است که شمارش بشود. ما هم

کتابمان رابا بیان آن‌ها طولانی نمی‌کنیم. پس چگونه می‌توان به روایات این قوم اعتماد

کرد آن هم با این احوال و خصوصا با توجّه به کلام سلف صالح [مثل امام رضا و امام کاظم علیهماالسلام] پیرامون آن‌ها.

ولو لا معاندة من تعلّق بهذه الأخبار التی ذکروها لما کان ینبغی أن یصغی إلی من یذکرها لأنّا قد بیّنا من النصوص علی الرضا علیه‌السلام ما فیه کفایة، ویبطل قولهم.

ویبطل ذلک أیضا ما ظهر من المعجزات علی ید الرضا علیه‌السلام الدالّة علی صحّة إمامته، وهی مذکورة فی الکتب.

ولأجلها رجع جماعة من القول بالوقف مثل: عبد الرحمن بن الحجّاج، ورفاعة بن موسی، ویونس بن یعقوب، وجمیل بن دراج وحماد بن عیسی وغیرهم، وهؤلاء من أصحاب أبیه الّذین شکّوا فیه، ثمّ رجعوا.

وکذلک من کان فی عصره، مثل: أحمد بن محمّد بن أبی نصر، والحسن بن علیّ الوشاء وغیرهم

و اگر عناد و دشمنی کسانی که به این اخبار تمسّک کرده‌اند نبود، گوش دادن به حرف و صحبت این‌ها سزاوار نبود. به این دلیل که ما به قدر کافی، نصوصی بر [امامت] امام رضا علیه‌السلام بیان کردیم و همین مسأله قولشان را باطل می‌کند.

بیان بعضی از معجزات امام علی بن موسی الرضا علیه‌السلام

معجزاتی که به دست مبارک امام رضا علیه‌السلام ظاهر شده و دلالت بر صحّت امامت آن حضرت می‌کند و در کتب شیعه آمده است نیز عقیده فرقه واقفیه را باطل می‌کند. به خاطر همین کرامات و معجزات بود که تعدادی از معتقدین به واقفیه؛ مثل: «عبدالرّحمن بن حجّاج» و «رفاعة بن موسی» و «یونس بن یعقوب» و «جمیل بن دارج» و «حماد بن عیسی» و دیگران از اعتقاد باطل‌شان برگشتند، این‌ها از اصحاب پدر امام رضا علیهماالسلام بودند و در مورد امام رضا علیه‌السلام شکّ کرده و سپس توبه کردند.

همین طور کسانی که در زمان آن حضرت بودند، مثل: «احمد بن محمّد بن ابی نصر» و «حسن بن علی وشاء» و دیگران که قائل به وقف بودند، [با دیدن کرامات و دلایل

ممّن (کان) قال بالوقف، فالتزموا الحجّة وقالوا بإمامته وإمامة من بعده من ولده.

76 - فروی جعفر بن محمّد بن مالک، عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن محمّد بن أبی عمیر، عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر - وهو من آل مهران - وکانوا یقولون بالوقف،

وکان علی رأیهم،

فَکاتَبَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضا علیه‌السلام وَتَعَنَّتْ فی الْمَسائِلِ فَقالَ: کَتَبْتُ إِلَیْهِ کِتابا وَأَضْمَرْتُ فِی نَفْسِی أَنّی مَتی دَخَلْتُ عَلَیْهِ أَسْأَلُهُ عَنْ ثَلاثِ مَسائِلَ مِنَ الْقُرآن وَهِیَ قَوْلُهُ تَعالی: «أَفَأَنْتَ

تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِی الْعُمْیَ» وَ قَوْلُهُ: «فَمَنْ یُرِدِ اللّه‌ُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلإِْسْلامِ»

امامت امام رضا علیه‌السلام] ولایت حجّت حق را پذیرفتند و ملتزم به آن شدند و قائل به امامت امام رضا و ائمّه پس از ایشان از فرزندانشان شدند.

1 / 76 - محمّد بن ابو عمیر، از احمد بن محمّد بن ابی نصر که از آل مهران بود و همگی قائل به وقف بودند، و او هم با بقیه آل مهران هم عقیده بود، نقل می‌کند که نامه‌ای به اباالحسن رضا علیه‌السلام نوشت و برای آزار دادن و به مشقت انداختن او سؤالات سختی را مطرح کرده و گفت: ابتدا برای او نامه‌ای نوشتم سپس با خودم گفتم هر وقت او را دیدم از سه مسأله مهم از مسائل قرآن از او سؤال می‌کنم؛ از جمله آیه [40 سوره زخرف] که می‌فرماید: «ای پیامبر! آیا تو می‌توانی سخن خود را به گوش کران برسانی،

یا کوران و کسانی را که در گمراهی آشکاری هستند هدایت کنی؟!»

و آیه [125 سوره انعام که می‌فرماید:] «آن کسی را که خداوند بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را برای [پذیرش] اسلام، گشاده می‌سازد و آن کس را که [به خاطر اعمال خلافش] بخواهد گمراه سازد، سینه‌اش را آن‌چنان تنگ می‌کند که گویا می‌خواهد به آسمان بالا برود، این گونه خداوند پلیدی را برافرادی که ایمان نمی‌آورند قرار می‌دهد.»

وَ قَوْلُهُ: «إِنَّکَ لاتَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَلکِنَّ اللّه‌َ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ».

قالَ أَحْمَدُ: فَأَجابَنِی عَنْ کِتابِی وَکَتَبَ فِی آخِرِهِ الآیاتِ الَّتِی أَضْمَرْتُها فِی نَفْسِی أَنْ أَسَأَلَهُ

عَنْها وَلَمْ أَذْکُرْها فِی کِتابِی إِلَیْهِ، فَلَمّا وَصَلَ الْجَوابُ أَنْسَیْتُ ما کُنْتُ أَضْمَرْتُهُ، فَقُلْتُ: أَیُّ شَیْءٍ هذا مِنْ جَوابِی؟ ثمَّ ذَکَرْتُ أَنَّهُ ما أَضْمَرْتُهُ.

77 - و کذلک الحسن بن علیّ الوشاء وکان یقول بالوقف فرجع وکان سببه أنّه قال: خرجت إلی خراسان فی تجارة (لی) فلمّا وردته بعث إلیّ أبوالحسن الرضا علیه‌السلام یطلب منّی حبرة - وکانت بین ثیابی قد خفی علیّ أمرها - فقلت: ما معی منها شیء، فردّ الرسول وذکر

علامتها وأنّها فی سفط کذا، فطلبتها فکان کما قال، فبعثت بها إلیه.

و آیه [56 سوره قصص که می‌فرماید:] «تو نمی‌توانی هر کسی را که دوست داری هدایت کنی، ولی خداوند هر کس را بخواهد هدایت می‌کند، و او به هدایت یافتگان آگاه‌تر است.»

احمد می‌گوید: ایشان جواب نامه‌ام را داد و در آخر نامه هم آیاتی را که خودم

می‌خواستم از او بپرسم [و کسی از آن اطلاع نداشت و در نامه نیاورده بودم نوشته بود].

وقتی که جواب ایشان به دستم رسید، من فراموش کرده بودم که با خود چه گفته بودم، بنابراین گفتم: این چه جوابی است که به من داده [ربطی به بقیه نامه ندارد] بعدا به یادم آمد که این جواب همان سؤالاتی است که پیش خودم آماده کرده بودم.

2 / 77 - به همین ترتیب حسن بن علی وشّاء نیز که معتقد به وقف بود و سپس برگشت و توبه کرد، پیرامون سبب توبه‌اش می‌گوید: برای امر تجارت به خراسان سفر کردم، وقتی که وارد آنجا شدم ابوالحسن رضا علیه‌السلام کسی را فرستاد و از من بُرد یمنی خواست. بُرد در میان لباس‌های تجارتی من بود، امّا فراموش کرده بودم؛ لذا گفتم: من بردی ندارم. فرستاده امام رفت و برگشت و علامت آن را در بین اموالم داد و این که بُرد

در فلان زنبیل اجناس [یا بار حیوان] است، گشتم تا این که دیدم بُرد همان جاست که گفته بود.

ثمّ کتبت مسائل أسأله عنها، فلمّا وردت بابه خرج إلیّ جواب تلک المسائل التی أردت أن أسأله عنها من غیر أن أظهرتها، فرجع عن القول بالوقف إلی القطع علی إمامته.

78 - و قال أحمد بن محمّد بن أبی نصر: قال ابن النجاشی: من الإمام بعد صاحبکم؟

فَدَخَلْتُ عَلی أَبِی الْحَسَنِ الرّضا علیه‌السلام فَأَخْبَرْتُهُ فَقالَ: اَلإِمامُ بَعْدِی ابْنِی، ثُمَّ قالَ: هَلْ یَجْرَأُ أَحَدٌ أَنْ یَقُولَ اِبْنِی وَلَیْسَ لَهُ وَلَدٌ؟

من هم بُرد را برایش فرستادم، بعد چند سؤال نوشتم تا از ایشان بپرسم. همین که به درب منزلشان رسیدم، حضرت از خانه خارج شدند و جواب سؤالات را که من می‌خواستم از ایشان بپرسم و کسی هم خبر نداشت، بیان کردند.

حسن بن علی وشاء با دیدن این معجزه از اعتقاد به وقف برگشت و یقین به امامت

امام رضا علیه‌السلام پیدا کرد.

3 / 78 - احمد بن محمّد بن ابی نصر گفته است: ابن نجاشی سؤال کرد: بعد از صاحب شما [امام رضا علیه‌السلام] چه کسی امام است؟ من هم محضر امام رضا علیه‌السلام رسیدم و ماجرا را عرض کردم.

حضرت فرمودند: امام بعد از من پسر من است. بعد فرمودند: آیا کسی که پسری ندارد، جرأت دارد که بگوید پسرم؟⁽¹⁾

79 - و روی عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن محمّد بن عیسی الیقطینیّ قال: لمّا اختلف النّاس فی أمر أبی الحسن الرضا علیه‌السلام جمعت من مسائله ممّا سئل عنه وأجاب عنه خمس عشرة ألف مسألة.

80 - وروی محمّد بن عبد اللّه بن الأفطس قال: دخلت علی المأمون فقرّبنی وحیّانی، ثمّ قال: رحم اللّه الرضا علیه‌السلام ما کان أعلمه، لقد أخبرنی بعجب سألته لیلة وقد بایع له النّاس.

فقلت: جعلت فداک أری لک أن تمضی إلی العراق وأکون خلیفتک بخراسان، فتبسّم، ثمّ قال:

لا لَعَمْرِی وَلکِنْ مِنْ دُونِ خُراسانَ بِدَرَجاتٍ، إِنَّ لَنا هُنا مَکْثا وَلَسْتُ بِبارِحٍ حَتّی یَأْتِیَنِی الْمَوْتُ وَمِنْهَا الْمَحْشَرُ لا مُحالَةَ.

4 / 79 - محمّد بن عیسی یقطینی گفته است: وقتی مردم در مورد امامت ابو الحسن رضا علیه‌السلام دچار اختلاف شدند، سؤالاتی را که [برای امتحان و اطمینان از امامتشان] از ایشان پرسیده شده بود و حضرت هم به همگی پاسخ داده بودند، جمع کردم و تعدادشان به پانزده هزار مسأله رسید.

5 / 80 - محمّد بن عبداللّه بن افطس می‌گوید: وارد بر [مجلس] مأمون شدم، او هم مرا نزدیک خودش جای داده و با من احوال پرسی کرد، بعد گفت: خدا رحمت کند رضا را که کسی عالم‌تر از او نبود. پس از آن که مردم با او بیعت کردند شبی از ایشان سؤالی

پرسیدم و او در جواب امر عجیبی را به من خبر داد.

سؤال کردم: جانم به فدای شما، برای شما صلاح را در این می‌بینم که به عراق بروید

و من در خراسان جانشین شما باشم.

حضرت تبسم کرده و فرمودند: نه به جان خودم قسم! قبل از [خروج از] خراسان نامه پیچیده می‌شود. [کنایه از این که مرگ خواهد رسید] برای ما در این‌جا توقفی است و این جا را ترک نمی‌کنم تا این که مرگ من فرا برسد، و حتما حشر من از خراسان است.

فقلت له: جعلت فداک وما علمک بذلک؟ فقال:

عِلْمِی بِمَکانِی کَعِلْمِی بِمَکانِکَ.

قلت: وأین مکانی أصلحک اللّه؟ فقال:

لَقَدْ بَعُدَتِ الشِّقَّةُ بَیْنِی وَبَیْنَکَ، أَمُوتُ بِالْمَشْرِقِ وَتَمُوتُ بِالْمَغْرِبِ.

فقلت: صدقت، واللّه ورسوله أعلم وآل محمّد، فجهدت الجهد کلّه وأطمعته فی الخلافة وما سواها فما أطمعنینفسه.

81 - وروی محمّد بن عبد اللّه بن الحسن الأفطس قال: کنت [عند] المأمون یوما ونحن علی شراب حتّی إذا أخذ منه الشراب مأخذه، صرف ندماءه واحتبسنی، ثمّ أخرج جواریه وضربن وتغنّین، فقال لبعضهنّ: باللّه لمّا رثیت من بطوس قطنا، فأنشأت تقول:

به ایشان عرض کردم: جانم به فدای شما! چگونه به این امر علم دارید؟

فرمودند: علم من به مکان خودم، مثل علم من به مکان تو است [به همان اندازه که به مکان تو علم دارم؛ یعنی هر دو را می‌دانم].

عرض کردم: خدا تو را خیر دهد! مکان مرگ من کجاست؟

فرمودند: فاصله بین من و تو بسیار دور است، من در مشرق می‌میرم و تو در مغرب.

عرض کردم: راست می‌گویید، خداوند و پیامبرش و آل محمّد اعلم هستند.

بعد از آن تمام تلاشم را به کار بستم تا او را در خلافت و منصب‌ها و مقامات دیگر تطمیع کنم. امّا او اصلاً طمع نکرده و نپذیرفت.

6 / 81 - محمّد بن عبداللّه بن حسن افطس گفته است: روزی با مأمون مشغول شراب خوردن بودیم تا این که مأمون در اثر شراب مست شد، ندیمان او همگی رفتند ولی مرا نگه‌داشت. بعد کنیزان را بیرون آورد و آن‌ها هم به زدن و خواندن پرداختند. مأمون به یکی از آن‌ها گفت: تو را به خدا ای کاش برای کسی که در طوس ساکن شده، مرثیه‌ای می‌خواندی. کنیز هم به این ترتیب شروع به خواندن کرد:

سقیا لطوس ومن أضحی بها قطنا

من عترة المصطفی أبقی لنا حزنا

أعنی أباحسن المأمون إنّ له

حقّا علی کلّ من أضحی بها شجنا

قال محمّد بن عبد اللّه: فجعل یبکی حتّی أبکانی ثمّ قال (لی): ویلک یا محمّد أ یلزمنی أهل بیتی وأهل بیتک أن أنصب أباالحسن علما، واللّه ان لو أخرجت من هذا الأمر ولأجلسته مجلسی غیر أنّه عوجل، فلعن اللّه عبد اللّه وحمزة إبنی الحسن فإنّهما قتلاه.

ثمّ قال لی: یا محمّد بن عبد اللّه واللّه لأحدثنّک بحدیث عجیب فاکتمه.

قلت: ما ذاک یا أمیر المؤمنین؟

1 - سیراب باد زمین طوس و کسی که از عترت پیامبر در آنجا ساکن است که برای ما

حزن و اندوه به جای گذاشته است.

2 - مقصودم اباالحسن می‌باشد، آن که آرزوی همه است. بر هر کسی که برای او حزن

و غم و اندوه خود را آشکار کند حقّ دارد.

محمّد بن عبداللّه می‌گوید: مأمون آن قدر گریه کرد که مرا هم گریاند، بعد به من گفت: وای بر تو ای محمّد! آیا اهل بیت من و اهل بیت تو مرا ملزم می‌دانند که می‌بایست ابوالحسن را [به خلافت و امارت] منصوب می‌کردم؟ به خدا قسم اگر از این امر [مرگ] خارج می‌شد [نمی‌مرد] حتما او را جای خودم می‌نشاندم [این در حالی است که مأمون خودش امام را به شهادت رسانده] امّا او زود از دنیا رفت. خدا لعنت کند دو پسر حسن؛ یعنی عبداللّه و حمزه که او را کشتند.

سپس مأمون به من گفت: ای محمّد بن عبداللّه! به خدا قسم حدیثی عجیب برای تو نقل می‌کنم، ولی تو آن را کتمان و مخفی کن.

گفتم: آن حدیث عجیب چیست ای امیرالمؤمنین!؟

قال: لمّا حملت زاهریّة ببدر أتیته فقلت له: جعلت فداک بلغنی أنّ أباالحسن موسی بن جعفر، وجعفر بن محمّد، ومحمّد بن علیّ، وعلیّ بن الحسین، والحسین بن علیّ علیهم‌السلام کانوا یزجرون الطیر ولا یخطئون، وأنت وصیّ القوم، وعندک علم ما کان عندهم، وزاهریّة حظیّتی ومن لا أقدّم علیها أحدا من جواریّ، وقد حملت غیر مرّة کلّ ذلک یسقط، فهل عندک فی ذلک شیء ننتفع به؟

فَقالَ: لا تَخْشَ مِنْ سَقَطِها فَسَتُسْلِمُ وَتَلِدُ غُلاما صَحِیحا مُسْلِما، أَشْبَهُ النّاسِ بِأَمِّهِ قَدْ زادَهُ اللّه‌ُ فِی خَلْقِهِ مَرْتَبَتَیْنِ، فِی یَدِهِ الْیُمْنی خَنْصَرٌ وَفِی رِجْلِهِ الْیُمْنی خَنْصَرٌ.

گفت: وقتی که زاهریه به فرزندم «بدر» حامله بود، به خدمت ایشان [امام رضا علیه‌السلام] رفتم و گفتم: جانم به فدای شما! به من خبر رسیده است که موسی بن جعفر و جعفر بن محمّد و محمّد بن علی و علی بن الحسین و حسین بن علی علیهم‌السلام تفأل⁽¹⁾

می‌زدند و خطا نمی‌کردند. شما وصی آن‌ها هستی و علم آن‌ها نزد شما است، از طرفی زاهریه را قلبا دوست دارم و هیچ کدام از کنیزانم را به او ترجیح نمی‌دهم، او بارها حامله شده، امّا بچه سقط می‌شود. آیا چیزی [علمی] نزد شما هست که ما از آن در این مورد نفعی ببینیم؟

امام رضا علیه‌السلام فرمودند: از سقط شدن بچه نترس، به زودی [زاهریه] پسری صحیح و سالم به دنیا می‌آورد که از همه به مادرش شبیه‌تر است و خداوند در خلقت او دو چیز

را اضافه گذارده است و آن این‌که در دست و پای راستش انگشت کوچکی است [شش

انگشتی است].

فقلت فی نفسی: هذه واللّه فرصة إن لم یکن الأمر علی ما ذکر خلعته، فلم أزل أتوقّع أمرها حتّی أدرکها المخاض، فقلت للقیّمة: إذا وضعت فجیئینی بولدها، ذکرا کان أو أنثی

فما شعرت إلاّ بالقیّمة وقد أتتنی (بالغلام) کما وصفه زائد الید والرجل، کأنّه کوکب دریّ، فأردت أن أخرج من الأمر یومئذ وأسلم مایدی إلیه فلم تطاوعنی نفسی لکنی دفعت إلیه الخاتم.

فقلت: دبّر الأمر فلیس علیک منّی خلاف، وأنت المقدّم، (و) باللّه أن لو فعل لفعلت.

82 - وقصّته مع حبابة الوالبیّة صاحبة الحصاة التی طبع فیها أمیر المؤمنین علیه‌السلام وقال لها:

با خودم گفتم: به خدا قسم این فرصت خوبی است که اگر قضیه خلاف چیزی بود که او می‌گوید، از ولیعهدی بر کنارش می‌کنم. بنابراین همواره منتظر زایمان زاهریه بودم تا این که درد زایمان گرفت. به قابله گفتم: به محض وضع حمل، بچه را، پسر یا دختر برایم بیاور. [مدّتی گذشت] ناگهان دیدم قابله پسری را با همان مشخصات که امام گفته بود آورد و پسر مثل ماه می‌درخشید. [با دیدن این صحنه] قصد کردم که خلافت و همه زمام امور را به او واگذار کنم، امّا او از من نپذیرفت. فقط انگشترم را به او دادم و عرض کردم: امور مملکت را شما تدبیر و سرپرستی کنید و شما مقدم هستید [در خلافت] من هم مخالفتی نمی‌کنم. به خدا قسم اگر می‌پذیرفت این کار را کرده بودم.⁽¹⁾

7 / 82 - داستان آن حضرت با حبابه والبیّه صاحب ریگ است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام

به آن ریگ مهر زده و به صاحب والبیّه فرمودند: هر کس به این ریگ مهر بزند امام است.

من طبع فیها فهو إمام وبقیت إلی أیّام الرضا علیه‌السلام فطبع فیها، وقد شهدت من تقدم من

آبائه علیهم‌السلاموطبعوا فیه، وهو علیه‌السلام آخر من لقیتهم، وماتت بعد لقائها إیّاه وکفّنها فی قمیصه.

83 - وکذلک قصّته مع أمّ غانم الأعرابیّة صاحبة الحصاة أیضا - التی طبع فیها أمیر المؤمنین علیه‌السلام وطبع بعده سائر الأئمة إلی زمان أبی محمّد العسکری علیه‌السلام - معروفة مشهورة.

فلو لم یکن لمولانا أبی الحسن الرضا علیه‌السلام والأئمة من ولده علیهم‌السلام غیر هاتین الدلالتین فی نصّه من أمیر المؤمنین علی إمامتهم لکان فی ذلک کفایة لمن أنصف من نفسه.

حبابه تا زمان امامت امام رضا علیه‌السلام زنده بود، ایشان ریگ را مهر زد و حبابه شاهد مهر زدن پدران بزرگوار امام رضا علیهم‌السلام به ریگ بوده است و امام رضا علیه‌السلام آخرین امامی بود که حبابه با او ملاقات کرد. حبابه بعد از دیدار امام رضا علیه‌السلام از دنیا رفت و امام علیه‌السلامپیراهن

خودشان را جهت کفن او عنایت فرمودند.

8 / 83 - به همین ترتیب داستان امام علیه‌السلام با ام غانم اعرابیه صاحب ریگ است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام آن ریگ را مهر زده بودند و سایر ائمّه تا امام حسن عسکری علیهم‌السلام آن را مهر زده‌اند. که داستان آن معروف و مشهور است.⁽¹⁾

اگر برای مولای ما ابی الحسن رضا علیه‌السلام و ائمّه بزرگوار از فرزندان ایشان علیهم‌السلام فقط همین دو دلیل و نصّ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بر امامتشان بود، برای کسی که وجدان بیدار وانصاف داشته باشد، کافی بود.

فإن قیل: قد مضی فی کلامکم أنّا نعلم موت موسی بن جعفر علیه‌السلام کما نعلم موت أبیه وجدّه علیهماالسلام، فعلیکم لقائل أن یقول:

إنّا نعلم أنّه لم یکن للحسن بن علیّ ابن کما نعلم أنّه لم یکن له عشرة بنین، وکما نعلم أنّه لم یکن للنبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ابن لصلبه عاش بعد موته.

فإن قلتم: لو علمنا أحدهما کما نعلم الآخر لما جاز أن یقع فیه خلاف کما لا یجوز أن یقع الخلاف فی الآخر.

قیل: لمخالفکم أن یقول: ولو علمنا موت محمّد بن الحنفیة، وجعفر بن محمّد

ایجاد شبهه توسط مخالفان در مورد ولادت امام زمان علیه‌السلام

شبهه: اگر گفته شود: قبلاً در استدلال شما گذشت که می‌دانیم موسی بن جعفر علیهماالسلام از دنیا رفته است، همان طور که به مرگ پدر و جدّ ایشان علم داریم، ممکن است کسی علیه شما بگوید: ما می‌دانیم که حسن بن علی [امام عسکری علیهماالسلام] فرزندی نداشته، همان طور که می‌دانیم ایشان ده تا پسر نداشتند. به همان ترتیب که می‌دانیم پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرزند

پسری نداشتند که بعد از رحلت حضرت، زنده باشد. [به این معنا که ما یقین داریم که امام حسن عسکری فرزندی نداشته است.]

اگر به این صورت به شبهه پاسخ بدهید: اگر ما یکی از این‌ها را می‌دانستیم چنان که دیگری را می‌دانیم [یعنی اگر به همان ترتیبی که یقین داریم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از رحلت پسری نداشته‌اند اگر یقین می‌داشتیم که امام عسکری علیه‌السلام پسری نداشته است دیگر در پسر نداشتن ایشان] اختلافی نبود، همچنان که در مورد رسول خدا اختلافی نیست.

مخالفان شما [مثل کیسانیه، ناووسیه و واقفیه] می‌توانند همین حرف را به شما جواب دهند، به این صورت که چنانچه ما به مرگ محمّد بن حنفیه یا جعفر بن محمّد

وموسی بن جعفر علیهم‌السلام کما نعلم موت محمّد بن علیّ بن الحسین علیه‌السلام لما وقع الخلاف فیأحدهما کما لم یجز أن یقع فی الآخر.

قلنا: نفی ولادة الأولاد من الباب الّذی لا یصحّ أن یعلم صدوره فی موضع من المواضع، ولا یمکن أحدا أن یدّعی فیمن لم یظهر له ولد أن یعلم أنّه لا ولد له، وإنّما یرجع فی ذلک الی غالب الظنّ والإمارة، بأنّه لو کان له ولد لظهر وعرف خبره، لأنّ العقلاء قد تدعوهم الدواعی

إلی کتمان أولادهم لأغراض مختلفة.

فمن الملوک من یخفیه خوفا علیه وإشفاقا، وقد وجد من ذلک کثیر فی عادة الأکاسرة والملوک الأول وأخبارهم معروفة.

یا موسی بن جعفر علیهم‌السلام آگاهی و یقین داشتیم، همان طور که به مرگ محمّد بن علی بن الحسین [امام باقر] یقین داریم دیگر اختلافی واقع نمی‌شد و با شما موافق بودیم چنان که در مسأله امام باقر علیه‌السلام اختلافی نیست.

جواب شبهه: صدور حکم نفی ولادت اولاد از مواردی است ابتدائا و بدون یقین صحیح نیست، به عبارت دیگر ممکن نیست که کسی در مورد شخصی که ظاهرا فرزندی ندارد مدعی شود که حتما فرزندی ندارد. بلکه در این موارد به باب غلبه ظن و امارات و علائم رجوع می‌شود [نه صرف خیال و گمان به این که فرزندی ندارد] به این که اگر برای او اولادی بود حتما معلوم شده و خبرش می‌رسید. به جهت این که عقلا گاهی اوقات، به دلایلی و برای مقاصد مختلفی، وجود بعضی از اولادشان را کتمان می‌کنند.

از جمله سلاطین و پادشاهان که یا از جهت ترس و یا به جهت محبّت فراوان، فرزندشان را مخفی می‌کردند. این مسأله کرارا در روش پادشاهان ایران [کسری‌ها] بوده و خبرشان هم معروف است.

وفی النّاس من یولد له ولد من بعض سرایاه أو ممّن تزوّج بها سرّا فیرمی به ویجحده خوفا من وقوع الخصومة مع زوجته وأولاده الباقین، وذلک أیضا یوجد کثیرا فی العادة.

وفی النّاس من یتزوّج بامرأة دنیة فی المنزلة والشرف وهو من ذوی الأقدار والمنازل، فیولد له، فیأنف من إلحاقه به فیجحده أصلاً.

وفیهم من یتحرّج فیعطیه شیئا من ماله.

وفی النّاس من یکون من أدونهم نسبا، فیتزوّج بامرأة ذات شرف ومنزلة لهوی منها فیه بغیر علم من أهلها، إمّا بأن یزوّجه نفسها بغیر ولیّ علی مذهب کثیر من الفقهاء، أو تولّی

أمرها الحاکم فیزوّجها علی ظاهر الحال، فیولد له، فیکون الولد صحیحا، وتنتفی منه

در میان مردم نیز کسانی هستند که از کنیزی، یا در نتیجه ازدواج پنهانی، صاحب

اولادی می‌شوند و از ترس وقوع دشمنی با همسر و یا بقیه اولادش، بچه را از خود دور کرده و یا حتی انکارش می‌کنند و این هم در میان مردم زیاد است.

و باز در میان مردم کسانی هستند که با وجود این که صاحب اقتدار و منزلت و شرف هستند، با زنی که از حیث شرف و منزلت پایین‌تر است ازدواج می‌کنند. بعد بچه‌ای برایشان به دنیا می‌آید و در اثر تکبّر و بالایی شأنی که احساس می‌کنند، از نسبت دادن

بچه به خودش خودداری کرده، اصلاً او را انکار می‌کند. از میان همین دسته کسانی هستند که بخشی از مالشان را به آن بچه می‌دهند [تا او خودش را منتسب به این پدر نداند] و باز بین مردم کسانی هستند که از طبقه پایین و منزلت کمی برخوردارند امّا با زنی صاحب شرافت و منزلت، مخفیانه به خاطر میل و علاقه‌ای که به آن زن در وجود مرد هست، بدون اطلاع خانواده زن ازدواج می‌کنند، یا این که زن بدون اِذن ولی، آن طور

که نظر بعضی از فقها است خودش را به ازدواج او در می‌آورد، یا این که حاکم شرع متولی امر شده و این کار را انجام می‌دهد. بعد بچه‌ای برای این‌ها متولد می‌شود و در اثر ترس از

أنفه وخوفا من أولیائها وأهلها وغیر ذلک من الأسباب التی لا نطوّل بذکرها الکتاب.

فلا یمکن ادّعاء نفی الولادة جملة، وإنّما نعلم ما نعلمه إذا کانت الأحوال سلیمة، ونعلم أنّه لا مانع من ذلک فحینئذ نعلم انتفاءه.

فأمّا علمنا بأنّه لم یکن للنبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ابن عاش بعده فإنّما علمناه لما علمنا عصمته ونبوّته، ولو کان له ولد لأظهره، لأنّه لا مخافة علیه فی إظهاره، وعلمنا أیضا بإجماع الأمّة علی أنّه لم یکن له ابن عاش بعده.

ومثل ذلک لا یمکن أن یدّعی العلم به فی ابن الحسن علیه‌السلام لأنّ الحسن علیه‌السلام کان کالمحجور علیه، وفی حکم المحبوس، وکان الولد یخاف علیه، لما علم وانتشر من مذهبهم

فامیل زن و دلایل دیگری که با ذکر آن‌ها بحث را طولانی نمی‌کنیم، فرزند را نفی می‌کند.

بنابراین، ادعای نفی ولادت فی‌الجمله ممکن نیست، یعنی در صورتی می‌توان آن را

نفی کرد که ما از احوال افراد اطلاع داشته باشیم و مانعی هم [برای مخفی کردن اولاد ]در

کار نباشد، پس با این احوال است که خواهیم فهمید بچه‌ای وجود ندارد.

و امّا این که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرزند پسری نداشتند که پس از رحلت حضرت زنده مانده باشد را از طریق عصمت و نبوت حضرت علم داریم و از طرفی اگر ایشان اولادی داشتند حتما ظاهر می‌کردند، چون دلیلی بر ترس و عدم اظهارش نبود و همچنین از اجماع امّت می‌فهمیم که فرزند پسری که پس از ایشان زنده باشد برای حضرت نبوده است.

لکن در مورد فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام نمی‌توان این گونه ادّعا کرد. به دلیل این‌که امام عسکری علیه‌السلام از هرکاری ممنوع بودند و در واقع در حکم زندانی بودند.⁽¹⁾

أنّ الثانی عشر هو القائم بالأمر (المؤمل) لإزالة الدول فهو مطلوب لا محالة وخاف أیضا من أهله کجعفر أخیه الّذی طمع فی المیراث والأموال، فلذلک أخفاه ووقعت الشبهة فی ولادته.

ومثل ذلک لا یمکن ادّعاء العلم به فی موت من علم موته، لأنّ المیّت مشاهد معلوم یعرف بشاهد الحال موته، وبالإمارات الدالّة علیه یضطرّ من رآه إلی ذلک فإذا أخبر من

لم یشاهده علمه واضطرّ إلیه وجری الفرق بین الموضعین.

مثل ما یقول الفقهاء فی الأحکام الشرعیّة من أنّ البیّنة إنّما یمکن أن تقوم علی إثبات

و برای فرزندشان می‌ترسیدند [که وجودش را آشکار کنند] و حضرت بنابر آنچه که می‌دانست و از دیدگاه اهل بیت مبنی بر این‌که دوازدهمین نفر همان امام قائم بالامر است که برای از بین بردن دولت‌های جائر و ظالم آرزویش کشیده می‌شود، بدون شکّ [برای حفظ جان امام زمان علیه‌السلام] ترسیدند [بنابراین پنهان کردنش] پسندیده و مطلوب

است و به همین ترتیب امام حسن عسکری علیه‌السلام حتی از نزدیکانی مثل برادرش جعفر که نسبت به میراث و اموال حضرت طمع کرده بود می‌ترسیدند. بنابراین به ناچار حجّت خدا را مخفی کردند. نتیجتا پیرامون میلاد حضرت صاحب، شبهه به وجود آمد.

و مثل این مورد را می‌توان نظیر آنچه در مرگ کسی که رحلتش معلوم شده ادّعا کرد. [ادعای نفی ولادت با ادعای مرگ کسی که مرگش معلوم است فرق می‌کند]، چرا که مرگ اشخاص در مقابل نظر بوده و معلوم است، همچنین با دیدن حال او و نشانه‌هایی که دلالت بر اضطرار کسی که میّت را می‌بیند دارد فهمیده می‌شود. پس اگر کسی که به با

چشم مرگ او را ندید، بلکه به او خبر داده شد، و اظهار ناراحتی کرد، در این صورت علم

به مرگ حاصل می‌شود. بنابراین بین این دو موضع [ولادت امام‌زمان و معلوم بودن مرگ افراد]

الحقوق لا علی نفیها، لأنّ النفی لا یقوم علیه بیّنة إلاّ إذا کان تحته إثبات فبان الفرق بین الموضعین لذلک.

فإن قیل: العادة تسوی بین الموضعین لأنّ الموت قد یشاهد الرجل یحتضر کما تشاهد القوابل الولادة، ولیس کلّ أحد یشاهد احتضار غیره، کما أنّه لیس کلّ أحد یشاهد ولادة

غیره، ولکن أظهر ما یمکن فی علم الإنسان بموت غیره إذا لم یکن یشاهده أن یکون جاره ویعلم بمرضه ویتردّد فی عیادته، ثمّ یعلم بشدّة مرضه (ویشتّد الخوف من موته)،

تفاوت و فرق [زیادی] وجود دارد. مثل آنچه که فقها در احکام شرعیه می‌فرمایند: بینه و شهود برای اثبات حقوق اقامه می‌شود؛ نه نفی آن، چرا که برای نفی چیزی نمی‌توان اقامه دلیل کرد، مگر این که در ضمنش یک مسأله اثباتی باشد. بنابراین فرق این دو مورد مشخص شد.⁽¹⁾

شبهه: اگر گفته شود: عادتا بین این دو موضوع فرقی نیست، چون همان طور که انسان گاهی شاهد مرگ شخصی است، قابله‌ها هم شاهد ولادت فرزند می‌باشند. از طرفی این گونه نیست که همه، احتضار انسان را ببینند چنان که هر کسی هم شاهد ولادت فرزند نیست. لکن از ظاهرترین موارد علم انسان به مرگ شخصی، زمانی است که انسان شاهد مرگ او نبوده، امّا چون همسایه بوده‌اند و متوجّه مریضی او شده و به عیادتش می‌رفته، بعد متوجّه شدت مرضش می‌شود تا آنجا که خوف مرگش می‌رود،

ثمّ یسمع الواعیة من داره [و] لا یکون فی الدّار مریض غیره، ویجلس أهله للعزاء وآثار الحزن والجزع علیهم ظاهرة، ثمّ یقسم میراثه، ثمّ یتمادی الزّمان ولا یشاهد ولا یعلم لأهله غرض فی إظهار موته وهو حیّ.

فهذه سبیل الولادة لأنّ النساء یشاهدن [الحمل] ویتحدّثن بذلک سیّما إذا کانت حرمة

رجل نبیه یتحدّث النّاس بأحوال مثله [و] إذا استسرّ بجاریة (فی بعض المواضع) لم یخف تردّده إلیها، ثمّ إذا ولد المولود ظهر البشر والسرور فی أهل الدار، وهنّأهم النّاس إذا کان المهنّأ جلیل القدر وانتشر ذلک، وتحدّث علی حسب جلالة قدره، ویعلم النّاس أنّه قد ولد

مولود سیّما إذا علم أنّه لا غرض فی أن یظهر أنّه ولد له ولد ولم یولد له.

سپس صدای شیون و زاری که از خانه‌اش می‌شنود و از طرفی غیر از آن شخص، مریض دیگری در آن خانه نبوده است و اهل بیتش مجلس عزا گرفته‌اند و آثار حزن و اندوه در آن‌ها مشهود است، بعد میراثش را تقسیم می‌کنند، سپس مدّت‌ها می‌گذرد و او را نمی‌بیند و نه متوجّه غرضی می‌شود که به خاطر آن در حالی که او زنده است خانواده‌اش مدعی مرگش شوند، بنابراین یقین به مرگش پیدا می‌کند.

همین راه در مورد ولادت هم وجود دارد. به جهت این که، زن‌ها حمل را می‌بینند

و بعد در موردش به همدیگر خبر می‌دهند؛ مخصوصا اگر زن حامله همسر مرد شریف و عزیزی باشد، مردم هم در مورد احوال او گفت و گو می‌کنند. بعد وقتی که طفل متولد شد و سرور و شادی در اهل خانه پدیدار شده و مردم به اهل خانه تبریک می‌گویند، بویژه وقتی که پدرش جلیل القدر و بزرگ باشد، خبر این ماجرا زود می‌پیچید و مردم به جهت مقام و بزرگی پدر طفل، درباره‌اش صحبت می‌کنند و همه متوجّه می‌شوند که مولودی متولد شده است؛ خصوصا زمانی که غرض و دلیلی ندارد که اگر بچه‌ای برایش متولد نشده، بگوید فرزند متولد شده است.

فمتی اعتبرنا العادة وجدناها فی الموضعین علی سواء، وإن نقض اللّه العادة فإنّه یمکن فی أحدهما مثل ما یمکن فی الآخر، فإنّه قد یجوز أن یمنع اللّه ببعض الشواغل عن مشاهدة

الحامل وعن أن یحضر ولادتها إلاّ عدد یؤمن مثلهم علی کتمان أمره، ثمّ ینقله اللّه من مکان الولادة إلی قلة جبل أو بریّة لا أحد فیها ولا یطّلع علی ذلک [الأمر] إلاّ من لا یظهره (إلاّ) علی المأمون مثله.

وکما یجوز ذلک فإنّه یجوز أن یمرض الإنسان ویتردّد إلیه عوّاده، فإذا اشتدّ (حاله) وتوقّع موته، وکان یؤیس من حیاته نقله اللّه إلی قلّة جبل وصیّر مکانه شخصا میّتا یشبهه

کثیرا من الشبه، ثمّ یمنع بالشواغل وغیرها من مشاهدته إلاّ لمن یوثق به، ثمّ یدفن الشخص

ویحضر جنازته من کان یتوقّع موته ولا یرجو حیاته فیتوهم أنّ المدفون هو ذاک العلیل.

بنابراین اگر ما عادت را در هر دو مورد معتبر بدانیم هر دو با هم مساوی هستند؛ البته اگر خداوند متعال بخواهد عادت را نقض کند در هر دو مورد ممکن است. چون گاه ممکن است که خداوند به واسطه بعضی دلایل و جهات مختلف، از مشاهده حمل و حاضر بودن افراد، هنگام ولادت طفل، به جز عدّه معدودی که می‌توان به آن‌ها اطمینان داشت، مانع شود. سپس خداوند بچه را از محل ولادت به قله کوه یا بیابانی منتقل فرماید که احدی در آنجا نباشد و هیچ کس به آن مکان مطلع نباشد؛ مگر کسانی که مورد اطمینان باشند.

و چون که این امر در مورد ولادت ممکن است، در مسأله مرگ هم ممکن است. همان طور که ممکن است کسی مریض بشود و مردم هم به عیادتش بیایند، بعد زمانی که حالش وخیم شد و رو به موت شد و از زنده بودنش مأیوس شدند، خداوند متعال به قله کوهی منتقلش کند و مرده‌ای را که کاملاً شبیه اوست جایگزینش فرماید. سپس به جهاتی مانع شود که کسی او را ببیند، به جز افراد مورد اطمینان. بعد آن شخص بدلی دفن می‌شود و حتی آن شخصی که منتظر مرگش بودند و امید به حیاتش نبوده هم، به تشییع جنازه حاضر می‌شود. پس همه فکر می‌کنند این شخص که دفن شده همان فرد مریض است.

وقد یسکن نبض الإنسان وتنفسه، وینقض اللّه العادة ویغیبه عنهم وهو حیّ، لأنّ الحیّ منّا إنّما یحتاج إلیهما لإخراج البخارات المحترقة ممّا حول القلب بإدخال هواء بارد صاف لیروح عن القلب، وقد یمکن أن یفعل اللّه من البرودة فی الهواء المحدق بالقلب ما یجری

مجری هواء بارد یدخلها بالتنفّس، فیکون الهواء المحدق بالقلب أبدا باردا ولا یحترق منه

شیء، لأنّ الحرارة التی تحصل فیه تقوّم بالبرودة.

والجواب أنا نقول: أوّلاً أنّه لا یلتجئ من یتکلّم فی الغیبة إلی مثل هذه الخرافات إلاّ من کان مفلسا من الحجة عاجزا عن إیراد شبهة قویّة (غیر متمکّن من الکلام علیها بما یرتضی مثله، فعند ذلک یلتجی‌ء إلی مثل هذه التمویهات والتذلیقات).

ونحن نتکلّم علی ذلک علی ما به.

و گاهی هم ممکن است که نبض انسان از حرکت بایستد و خداوند جریان عادی را [که مردن اوست] نقض فرماید و او را از دیدگان مردم پنهان کند، در حالی که زنده است؛ چرا که انسان زنده به نبض و تنفس نیازمند است، تا به وسیله داخل کردن هوای سرد و صاف به قلب، گازهای مسموم و سوزان که اطراف قلب هستند را خارج کرده و از بین ببرد. حال گاهی اوقات ممکن است که خداوند همان هوایی که اطراف قلب را گرفته [و گرم شده است] بدون نیاز به ورود هوای سرد به وسیله تنفس، خنک کند. بنابراین هوای اطراف قلب همیشه خنک می‌باشد و هرگز گرم نمی‌شود، به جهت این که حرارتی که در قلب حاصل شده است به وسیله برودت و سرما برطرف می‌شود.

جواب شبهه: اولاً کسی که پیرامون غیبت بحث می‌کند، نمی‌بایست از این خرافات کمک بگیرد. مگر این که از حیث ارائه دلیل و ایراد شبهه قوی، دستش خالی باشد و نتواند دلیل و منطقی را بیان کند که راضی کننده باشد. به همین علّت متوسل به چرب زبانی و وارونه کردن حقایق می‌شود. ما هم به روش خودشان جواب شبهه را ارائه می‌کنیم.

فنقول: إنّ ما ذکر من الطریق الّذی به یعلم موت الإنسان لیس بصحیح علی کلّ وجه، لأنّه قد یتفّق جمیع ذلک وینکشف عن باطل بأن یکون لمن أظهر ذلک غرض حکمیّ، فیظهر التمارض ویتقدّم إلی أهله بإظهار جمیع ذلک لیختبر به أحوال غیره ممّن له علیه طاعة أو

إمرة، وقد سبق الملوک کثیرا والحکماء إلی مثل ذلک، وقد یدخل علیهم أیضا شبهة بأن یلحقه علّة سکتة، فیظهرون جمیع ذلک، ثمّ ینکشف عن باطل، وذلک أیضا معلوم بالعادات، وإنّما یعلم الموت بالمشاهدة وارتفاع الحسّ وجمود النبض، ویستمرّ ذلک أوقاتا کثیرة ربّما

انضاف إلی ذلک أمارات معلومة بالعادة من جرّب المرضی ومارسهم یعلم ذلک.

بنابراین می‌گوییم: آنچه که در مورد شیوه پی‌بردن به مرگ انسان ذکر شده است در همه موارد صحیح نیست. به دلیل این که ممکن است تمام علایم مرگ از کسی ظاهر بشود ولی بعدا بطلان آن منکشف شود. به این صورت که برای غرض و هدفی اقدام به این کار کرده باشد؛ یعنی در مقابل نزدیکانش تظاهر به بیماری می‌کند تا به این وسیله

متوجّه حالات دیگران و نزدیکانش از حیث اطاعت و ولایت آن‌ها نسبت به خودش بشود [و میزان علاقه آن‌ها را امتحان کند]. چنان که سابقا پادشاهان و حکمای بسیاری این کارها را کرده‌اند.

و گاهی اوقات در اثر سکته که علایم مرگ را ظاهر می‌کند شبهه فوت فرد ایجاد شده؛ امّا بعدا خلاف آن معلوم شده است، در حالی که این از امور عادی و معمولی است [و همه علائم مرگ را دارا است] بنابراین مرگ انسان با مشاهده محتضر و از بین رفتن حس او و خشک شدن و از کار افتادن نبضش و استمرار طولانی این علائم واقع می‌شود. علاوه بر این اموری که گفتیم کسانی که تجربه مریض‌داری و ممارست زیاد با مریض دارند [مثل اطبا و پرستاران] علائم دیگری را به آنچه گفته شد اضافه می‌کنند که عادتا برایشان معلوم است.

وهذه حالة موسی بن جعفر علیه‌السلام، فإنّه أظهر للخلق الکثیر الّذین لا یخفی علی مثلهم الحال، ولا یجوز علیهم دخول الشبهة فی مثله.

وقوله: «بأنّه (یجوز أن) یغیب اللّه الشخص ویحضر شخصا علی شبهه» (علی) أصله لا یصحّ لأنّ هذا یسدّ باب الأدلّة ویؤدّی إلی الشکّ فی المشاهدات، وأنّ جمیع ما نراه لیس هو الّذی رأیناه بالأمس، ویلزم الشک فی موت جمیع الأموات، ویجیء منه مذهب الغلاة والمفوّضة الّذین نفوا القتل عن أمیر المؤمنین علیه‌السلام وعن الحسین علیه‌السلام، وما أدّی إلی ذلک یجب أن یکون باطلاً.

وما قاله «إنّ اللّه یفعل داخل الجوف حول القلب من البرودة ما ینوب مناب الهواء» ضرب من هوس الطب، ومع ذلک یؤدّی إلی الشکّ فی موت جمیع الأموات علی ما قلناه.

این حالت نیز برای موسی بن جعفر علیه‌السلامواقع شد، به جهت این که برای تعداد بسیاری از مردم علاماتی ظاهر شد که شهادت امام علیه‌السلام بر امثال آن مردم پنهان نماند. بنابراین ممکن نیست که در این مورد شبهه‌ای برای آن‌ها به وجود بیاید.

این که گفته است: «ممکن است خداوند شخص محتضر را از دیده‌ها غایب کند و کس دیگری را که شبیه او باشد حاضر کند» اصل این مسأله صحیح نیست؛ زیرا با این دیدگاه باب استدلال بسته خواهد شد و منجر به این مسأله می‌شود که در همه مشاهدات نیز شک کنیم. به این معنا که احتمال بدهیم هرچه می‌بینیم غیر از آن چیزی است که دیروز مشاهده کرده‌ایم و لازم می‌آید در مرگ جمیع اموات شکّ کنیم. مذهب اهل غلو و کسانی که کشته شدن امیرالمؤمنین و امام حسین علیهماالسلام را نفی می‌کنند [و ادّعا می‌کنند که آن دو امام زنده هستند] نیز از همین ایده سرچشمه می‌گیرد که یقینا باطل است.

و امّا آنچه که گفته شد: «خداوند در اطراف قلب انسان برودت و سرمایی ایجاد می‌کند تا جانشین هوای بیرون شود» نوعی طب و علاوه بر این منجر به شک در مرگ جمیع اموات می‌شود [که گفتیم باطل است].

علی أنّ علی قانون الطبّ حرکات النبض والشریانات من القلب وإنّما یبطل ببطلان الحرارة الغریزیّة، فإذا فقد حرکات النبض علم بطلان الحرارة وعلم عند ذلک موته، ولیس

ذلک بموقوف علی التنفس، ولهذا یلتجئون إلی النبض عند انقطاع النفس أو ضعفه، فیبطل ما قالوه.

وحمله الولادة علی ذلک وما ادّعاه من ظهور الأمر فیه صحیح متی فرضنا الأمر علی ما قاله: من أنّه یکون الحمل لرجل نبیه، وقد علم إظهاره ولا مانع من ستره وکتمانه، ومتی

فرضنا کتمانه وستره لبعض الأغراض التی قدّمنا بعضها لا یجب العلم به ولا اشتهاره.

علی أنّ الولادة فی الشرع قد استقرّ أن یثبت بقول القابلة و یحکم بقولها فی کونه

به علاوه اینجا بنابر قانون طب حرکت نبض و شریان‌ها[ی موجود در وجود انسان] از قلب نشأت می‌گیرد و وقتی که حرارت غریزی و طبیعی بدن از بین رفت، نبض هم از بین می‌رود و هرگاه حرکت نبض متوقف شود نشانه نبود حرارت است و در نتیجه مرگ مشخص می‌شود. یعنی این عملیات متوقف برتنفس نیست، به همین دلیل وقتی کسی تنفسش قطع یا بسیار ضعیف شود [فوری] متوجّه نبض می‌شوند [که اگر حرکت داشته باشد زنده والاّ مرده است]. بنابراین آنچه که در اشکال گفته‌اند، باطل است.

و این که ولادت را «با این بیان که نقل مسأله حامله بودن زن توسط زنان دیگر و یا از سرور و خوشحالی اهل منزل در زمان تولد طفل می‌شود فهمید» با مردن مقایسه کردند، در صورتی درست است که همان طور که خود [اشکال کننده] گفته است ما فرض کنیم

که خبر حاملگی برای یک مرد بزرگ، با نفوذ و شریف بوده و شادی‌اش را اظهار کرده، مانعی هم برای کتمان و اختفای ولادت نباشد. امّا اگر فرض کنیم به خاطر بعضی از مسائل و اهداف که قبلاً هم به آن‌ها اشاره شد، ولادت را پنهان نمایند، دیگر دانستن و شهرت این ولادت لازم نمی‌آید [بلکه در مواردی غیرممکن است].

علاوه بر این در شریعت اسلام، ولادت طفل؛ چه زنده و چه مرده با استناد به قول

حیّا أو میّتا، فإذا جاز ذلک کیف لا یقبل قول جماعة نقلوا ولادة صاحب الأمر علیه‌السلام

[وشاهدوه ]وشاهدوا من شاهده من الثقات.

و نحن نورد الأخبار فی ذلک عمن رآه وحکی له.

وقد أجاز صاحب السؤال أن یعرض فی ذلک عارض یقتضی المصلحة، أنّه إذا ولد أن ینقله اللّه إلی قلّة جبل أو موضع یخفی فیه أمره ولا یطّلع علیه [أحد] وإنّما ألزم علی ذلک عارضا فی الموت وقد بیّنا الفصل بین الموضعین.

وأمّا من خالف من الفرق الباقیة الّذین قالوا بإمامة غیره کالمحمّدیة الّذین قالوا بإمامة

قابله اثبات می‌شود و طبق گواهی او حکم صادر می‌شود. پس وقتی که این مسأله امکان داشته و برای حکم کردن کافی باشد، چگونه قول عدّه زیادی که ولادت حضرت صاحب الامر علیه‌السلام را نقل کرده و به آن شهادت داده‌اند و نیز تعدادی از افراد مورد اطمینان که دیدن دیگران را گواهی داده‌اند پذیرفته نشود!؟

و البته اخبار و روایاتی در این زمینه از کسانی که حضرت را دیده‌اند و حکایت شده را بیان خواهیم کرد.

همین اشکال کننده می‌گوید اگر در موردی مصلحت اقتضا کند، امکان دارد که مثلاً

وقتی فرزندی متولد شد خداوند او را به قله کوه و یا مکان نامعلومی منتقل کند و هیچ کس از مکان او مطلع نباشد.

البته او در باب مرگ هم همین فرض را صحیح دانسته که ما فرق این دو موضع را بیان کردیم.

رد سایر فرقه‌هایی که قائل به امامت غیر ولی عصر علیه‌السلام هستند

و امّا کسانی از فرقه‌های دیگر که، قائل به امامت غیر امام زمان علیه‌السلام شده‌اند؛ مثل

محمّد بن علیّ بن محمّد بن علیّ الرضا علیهم‌السلام، والفطحیّة القائلة بإمامة عبد اللّه بن جعفر بن محمّد الصادق علیهماالسلام وفی هذا الوقت بإمامة جعفر بن علیّ.

(و) کالفرقة القائلة إنّ صاحب الزّمان حمل لم یولد بعد.

وکالذین قالوا إنّه مات، ثمّ یعیش.

وکالذین قالوا بإمامة الحسن علیه‌السلام وقالوا هو الیقین، ولم یصحّ لنا ولادة ولده، فنحن فی فترة.

فقولهم ظاهر البطلان من وجوه:

أحدها: انقراضهم فإنّه لم یبق قائل یقول بشیء من هذه المقالات ولو کان حقّا لما انقرض.

«محمّدیه» که اعتقاد به امامت «محمّد بن علی بن محمّد بن علی الرضا علیه‌السلام»⁽¹⁾[فرزند امام هادی علیه‌السلام] داشتند.

و فرقه فطحیه که قائل به امامت «عبداللّه بن جعفر بن محمّد الصادق علیه‌السلام» [فرزند امام صادق علیه‌السلام] بوده و در زمان ما⁽²⁾معتقد به امامت جعفر بن علی [جعفر کذّاب] هستند.

و فرقه‌ای که قائلند صاحب الزمان علیه‌السلام حمل بوده و هنوز متولد نشده است.

و فرقه‌ای که می‌گویند آن حضرت از دنیا رفته و بعدا زنده خواهد شد.

و فرقه‌ای که اعتقاد به امامت امام عسکری علیه‌السلام داشته و می‌گویند امامت خود آن حضرت یقینی است ولی ولادت فرزندشان از نظر ما، ثابت نیست [و ممکن است که ایشان فرزندی نداشته باشد] و ما فعلاً در دوران فترت هستیم [بنابراین تا ایشان بیاید توقف می‌کنیم.]

اعتقاد همه این فرقه‌ها باطل است و بطلان آن‌ها با توجّه به دلایلی روشن است:

از جمله این است که تمام این فرقه‌ها و هم‌چنین اعتقادشان منقرض شده و هیچ کس که قائل به این اعتقادات خرافی باشد، وجود ندارد پس اگر این فرق حقّ بودند منقرض نمی‌شدند.

ومنها أنّ محمّد بن علیّ العسکری مات فی حیاة أبیه موتا ظاهرا والأخبار فی ذلک ظاهرة معروفة، من دفعه کمن دفع موت من تقدّم من آبائه علیهم‌السلام.

84 - فروی سعد بن عبد اللّه الأشعری، قال: حدّثنی أبوهاشم داود بن القاسم الجعفری، قال:

کُنْتُ عِنْدَ أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیّ علیه‌السلام وَقْتَ وَفاةِ ابْنِهِ أَبِی جَعْفَرٍ، وَقَدْ کانَ أَشارَ إِلَیْهِ وَدَلَّ عَلَیْهِ وَإِنِّی لأَُفَکِّرُ فِی نَفْسِی وَأَقُولُ هذِهِ قِصَّةُ [أَبِی ] إِبراهِیمَ علیه‌السلام وَقِصَّةُ إِسْماعِیلَ. فَأَقْبَلَ عَلَیَّ أَبُوالْحَسَن علیه‌السلام وقالَ: نَعَمْ یا أَباهاشِم، بَدا للّه‌ِِ فی أَبِی جَعْفَرٍ وَصَیَّرَ مَکانَهُ أَبامُحَمَّدٍ کَما بَدا لَهُ فِی

و از جمله این که «محمّد بن علی عسکری» در زمان حیات پدر بزرگوارش امام هادی علیه‌السلامعلنی [و به صورتی که خیلی‌ها متوجّه شدند] از دنیا رفت و اخبار هم در این مورد، معروف و مشهور است و کسی که مرگ او را انکار کند مثل این است که مرگ پدران ایشان را انکار کند.

1 / 84 - ابو هاشم داوود بن قاسم جعفری گفته است: در محضر مبارک ابو الحسن عسکری [امام هادی] علیهماالسلام بودم، آن هم درست در زمانی که فرزندش ابی جعفر از دنیا می‌رفت، حضرت به او اشاره می‌کرد و راهنمایی به سمت او می‌فرمودند [تا فرزندشان را که از دنیا رفته ببینیم]. من با خودم گفتم این همان قصه ابو ابراهیم [امام کاظم علیه‌السلام] و اسماعیل [ابن جعفر] است [که وقتی اسماعیل از دنیا رفت امام صادق علیه‌السلام مرگ او را علنی اعلام کردند تا کسی نگوید اسماعیل و یا اولادش امام هستند].

پس امام هادی علیه‌السلام به من نزدیک شده و فرمودند: بله، ای ابا هاشم! برای خداوند در مورد ابی جعفر⁽¹⁾بداء حاصل شد و خداوند به جای او ابا محمّد را قرار داد؛ چنان‌که در مورد اسماعیل [پسر امام صادق علیه‌السلام] پس از آن که امام صادق علیه‌السلام به طرف او دلالت

إِسْماعِیلَ بَعْد ما دَلَّ عَلَیْهِ أبُوعَبْدِ اللّه علیه‌السلام وَنَصَبَهُ وَهُوَ کَما حَدَّثَتْکَ نَفْسَکَ وَإِنْ کَرِهَ الْمُبْطِلُونَ،

أَبُومُحَمَّدٍ ابْنِی الْخَلَفُ مِنْ بَعْدِی، عِنْدَهُ ما تَحْتاجُونَهُ إِلَیْهِ، وَمَعَهُ آلَةُ الاْءِمامَةِ وَالْحَمْدُ للّه‌ِِ.

و راهنمایی کرد و او را [به جانشینی] نصب کرده بود چنین شد، همان طوری که تو با خودت گفتی، اگرچه برای اهل باطل ناخوشایند باشد، پسرم ابو محمّد جانشین من است و هرچه جامعه شیعه نیاز داشته باشد. در اختیار دارد و نشانه‌های امامت هم همراه

او است. والحمدللّه.⁽¹⁾

قرآن کریم در آیه 47 سوره زمر می‌فرماید: «وَ بَدَا لَهُمْ مِنَ اللّه‌ِ مَا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ»؛ از سوی خدا برای آن‌ها اموری ظاهر می‌شود که هرگز گمان نمی‌کردند. همین طور در آیه 39 سوره مبارکه رعد می‌فرماید: «یَمْحُوا اللّه‌ُ مَا یَشَآءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ»؛ «خداوند هرچه را که بخواهد محو و هرچه را بخواهد اثبات می‌کند و ام الکتاب [لوح محفوظ] نزد اوست.»

بنابراین بداء یعنی پیدایش چیزی از ناحیه خداوند تبارک و تعالی که ظاهرش مخالف آن بود، پس بداء عبارت است از محو اوّل و اثبات ثانی، و خداوند تعالی به هر دو عالم است و این حقیقتی است که همه صاحبان خرد و اندیشه [می‌پذیرند. پس اگر خبر را مشتمل بر نصب «اسماعیل» یا «محمّد» به امامت توسط پدرانشان بدانیم، این با قواعد مسلّم شیعه و اعتقاد به بداء موافق نیست، امّا اگر اشاره به اسماعیل و محمّد یا دلالت به این‌ها را به قرینه صدر روایت، به علنی کردن مرگ آن دو ترجمه کنیم و توضیح دهیم؛ دیگر مشکلی در مسأله نخواهد بود. واللّه عالم.

والأخبار بذلک کثیرة وبالنصّ من أبیه علی أبی محمّد علیه‌السلام لا نطوّل بذکرها الکتاب، وربما نذکر طرفا منها فیما بعد إن شآء اللّه تعالی.

وأمّا ما تضمّنه الخبر من قوله: «بدا للّه فیه» معناه بدا من اللّه فیه، وهکذا القول فی جمیع ما یروی من أنّه بدا للّه فی إسماعیل، معناه أنّه بدا من اللّه، فإنّ النّاس کانوا یظنّون فی إسماعیل بن جعفر أنّه الإمام بعد أبیه، فلمّا مات علموا بطلان ذلک وتحقّقوا إمامة موسی علیه‌السلام، وهکذا کانوا یظنّون إمامة محمّد بن علیّ بعد أبیه، فلمّا مات فی حیاة أبیه علموا بطلان ما ظنّوه.

در این زمینه خصوصا اخبار و روایات نصّ صریح از پدر امام حسن عسکری علیهماالسلام

برایشان بسیار زیاد است که کتاب را با ذکر آن روایات طولانی نمی‌کنیم. البته تعداد کمی

از آن‌ها را بعدا ذکر خواهیم کرد ان شاء اللّه.

امّا آنچه که ضمن خبر آمده و گفته است: «بدا للّه فیه» معنایش این است که «بداء» از جانب خداوند در آن امر به وجود آمده⁽¹⁾

و همچنین در تمام مواردی که روایت شده است از این که ]بدا للّه فی اسماعیل] یعنی در مورد اسماعیل برای خدا بداء حاصل شد، معنایش این است که بداء از جانب خدا به وجود آمد. چرا که مردم در مورد «اسماعیل بن جعفر» گمان می‌کردند که او بعد از پدرش امام است، و وقتی که او از دنیا رفت متوجّه

بطلان اعتقادشان شدند و امامت امام کاظم علیه‌السلام تحقق پیدا کرد. به همین ترتیب مردم گمان می‌کردند که پس از امام هادی، فرزندش «محمّد» امام است و زمانی که او در ایّام

حیات پدرش از دنیا رفت، همه بطلان آنچه را که می‌پنداشتند را فهمیدند.

وأمّا من قال: (إنّه) لا ولد لأبی محمّد علیه‌السلام ولکن هاهنا حمل مشهور سیولد فقوله باطل، لأنّ هذا یؤدّی إلی خلوّ الزّمان من إمام یرجع إلیه، وقد بیّنا فساد ذلک، علی أنّا سندلّ علی أنّه قد ولد له ولد معروف، ونذکر الروایات فی ذلک فیبطل قول هؤلاء أیضا.

وأما من قال: إنّ الأمر مشتبه فلا یدری هل للحسن علیه‌السلام ولد أم لا؟ وهو مستمسک بالأوّل حتّی یتحقّق ولادة ابنه، فقوله أیضا یبطل بما قلناه: من أنّ الزّمان لا یخلو من إمام لأنّ موت الحسن علیه‌السلام قد علمناه کما علمنا موت غیره، وسنبیّن ولادة ولده فیبطل قولهم أیضا.

و امّا قول کسی که گفته است: «برای امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزندی متولد نشده است و لی حمل [و بارداری مادرش به] او مشهور است، و به زودی متولد خواهد شد» باطل است؛ چرا که این دیدگاه منجر می‌شود به این که زمان از وجود امامی که به او رجوع شود خالی باشد و ما فساد این نظریه را بیان کردیم. علاوه بر این به زودی دلیل می‌آوریم که برای امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزندی متولد شده است که [ماجرایش] معروف است و روایات این باب را ذکر خواهیم کرد تا قولشان باطل شود.

و امّا کسی که گفته: امر مشتبه شده است؛ یعنی معلوم نیست که برای امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزندی هست یا نه؟

این شخص به اوّلی تمسک می‌کند [یعنی بر امامت امام حسن عسکری باقی می‌ماند] تا این‌که ولادت پسرش برای او ثابت شود. این حرف هم بنابر آنچه که ما گفتیم: به این که

زمان هرگز خالی از امام نمی‌ماند، باطل می‌شود به دلیل این که ما نسبت به مرگ امام حسن عسکری علیه‌السلام علم داریم، به همان اندازه که به مرگ دیگران علم و اطلاع داریم و به زودی ولادت فرزندش را ثابت می‌کنیم تا بطلان قول آنان هم معلوم شود.

وأمّا من قال: إنّه لا إمام بعد الحسن علیه‌السلام، فقوله باطل بما دلّلنا علیه من أنّ الزّمان لا یخلو من حجة للّه عقلاً وشرعا.

وأمّا من قال: إنّ أبامحمّد علیه‌السلام مات ویحیی بعد موته، فقوله باطل بمثل ما قلناه، لأنّه یؤدّی إلی خلوّ الخلق من إمام من وقت وفاته علیه‌السلام إلی حین یحییه اللّه تعالی.

واحتجاجهم بما روی «من أنّ صاحب هذا الأمر یحیی بعد ما یموت وأنّه سمّی قائما لأنّه یقوم بعد ما یموت» باطل لأنّ ذلک یحتمل - لو صحّ الخبر - أن یکون أراد بعد أن مات ذکره حتّی لا یذکره إلاّ من یعتقد إمامته، فیظهره اللّه لجمیع الخلق، علی أنّا قد بیّنا أنّ کلّ إمام یقوم بعد الإمام الأوّل یسمّی قائما.

امّا کسی که گفته: بعد از امام عسکری علیه‌السلام امامت پایان یافته؛ این هم باطل است به همان دلیل که گفتیم: از نظر شرع و عقل، جهان بدون امام نخواهد بود.

امّا کسی که گفته: امام حسن عسکری علیه‌السلام از دنیا رفته و پس از مرگش زنده می‌شود؛ این گفته هم مثل آنچه که گذشت باطل است به جهت این که منجر می‌شود به این که خلقت و زمین از وقت وفات امام حسن علیه‌السلام از وجود امام خالی بوده تا زمانی که خداوند تبارک و تعالی ایشان را زنده کند.

و آن که احتجاج به روایتی کرده که می‌گوید: «صاحب این امر بعد از آن که می‌میرد

زنده می‌شود و به همین دلیل قائم نامیده می‌شود که بعد از مرگش قیام می‌کند»[این نحوه استدلال به روایت] اشتباه است؛ چون به فرض که این خبر صحیح باشد احتمال دارد که منظور روایت بعد از مردن نام و یادش در دل‌ها باشد تا جایی که کسی به یاد او نخواهد بود. مگر کسانی که به امامت او ایمان دارند [که تعدادشان هم کم است] و پس از آن خداوند، حضرت را برای جمیع خلق ظاهر می‌فرماید.

علاوه بر این ما بیان کردیم که هر امامی که پس از امام قبلی بیاید، قائم نامیده می‌شود.

وأمّا القائلون بإمامة عبد اللّه بن جعفر من الفطحیّة وجعفر بن علیّ، فقولهم باطل بما دلّلنا علیه من وجوب عصمة الإمام، وهما لم یکونا معصومین، وأفعالهما الظاهرة التی تنافی العصمة معروفة نقلها العلماء، وهی موجودة فی الکتب فلا نطوّل بذکرها الکتاب.

علی أنّ المشهور الّذی لا مریة فیه بین الطّائفة أنّ الإمامة لا تکون فی أخوین بعد الحسن والحسین علیهماالسلام، فالقول بإمامة جعفر بعد أخیه الحسن یبطل بذلک.

فإذا ثبت بطلان هذه الأقاویل کلّها لم یبق إلاّ القول بإمامة ابن الحسن علیه‌السلام، وإلاّ لأدّی إلی خروج الحق، عن الأمّة، وذلک باطل.

وإذا ثبتت إمامته بهذه السیاقة، ثمّ وجدناه غائبا عن الأبصار، علمنا أنّه لم یغب مع

امّا ادّعای طرفداران فرقه فطحیه که قائل به امامت «عبداللّه بن جعفر» [عبداللّه افطح] و «جعفر بن علی» [جعفر کذاب] شده‌اند؛ به واسطه ادلّه‌ای که پیرامون وجوب عصمت امام اقامه کردیم، باطل و فاسد است و این که آن دو نفر نه تنها معصوم نبودند بلکه افعال

ظاهری آن‌ها هم که معروف است و علما نقل کرده‌اند با عصمت منافات دارد و در کتب تاریخی موجود است و لذا کتاب خود را به ذکر آن‌ها طولانی نمی‌کنیم.

به علاوه آنچه که بین طایفه شیعه امامیه معروف و مشهور است و تردیدی هم در آن

نیست، این است که امامت بعد از حسن و حسین علیهماالسلام در دو برادر جمع نخواهد شد. بنابراین اعتقاد به امامت «جعفر» پس از برادرش امام حسن عسکری علیه‌السلام باطل است.

حال که این سخنان پوچ و بی‌مغز ابطال شد اعتقادی باقی نمی‌ماند مگر امامت فرزند گرامی امام حسن عسکری علیهماالسلام چرا که در غیر این صورت منجر به خروج حقّ از این امّت می‌شود و این هم همان طور که گفته شد، باطل است.

فلسفه و حکمت غیبت

وقتی که امامت حضرت با بیانی که گذشت ثابت شد و متوجّه شدیم که ایشان از چشم‌ها پنهان است، اجمالاً آگاه می‌شویم که حضرت با وجود مقام عصمت و تعیّن

عصمته وتعیّن فرض الإمامة فیه وعلیه إلاّ لسبب سوّغه ذلک وضرورة ألجأته إلیه، وإن لم یعلم علی وجه التفصیل.

وجری ذلک مجری الکلام فی إیلام الأطفال والبهائم وخلق المؤذیات والصّور المشینات ومتشابه القرآن إذا سألنا عن وجهها بأن نقول: إذا علمنا أنّ اللّه تعالی حکیم

لایجوز أن یفعل ما لیس بحکمه ولا صواب، علمنا أنّ هذه الأشیاء لها وجه حکمة وإن لم نعلمه معیّنا.

(و) کذلک نقول فی صاحب الزّمان علیه‌السلام، فإنّا نعلم أنّه لم یستتر إلاّ لأمر حکمی یسوّغه ذلک وإن لم نعلمه مفصّلاً.

فإن قیل: نحن نعترض قولکم فی إمامته بغیبته بأن نقول: إذا لم یمکنکم بیان وجه

امامت در وجود مبارکشان غایب نشده‌اند مگر به دلیل سببی که موجب لزوم غیبت شده است، اگرچه جزئیات این سبب فهمیده نشود.

این موضوع [که به سبب غیبت را به تفصیل نمی‌دانیم] مانند مریضی اطفال و حیوانات و یا فلسفه خلق حیوانات موذی و صورت‌های کریه و زشت، و یا مثل آیات متشابه قرآن کریم است که هرگاه از دلیل و وجه این‌ها بپرسند، می‌گوییم: وقتی می‌دانیم

که خداوند تبارک و تعالی حکیم است و عملی که مطابق حکمت نباشد انجام نمی‌دهد، می‌فهمیم که برای این امور هم حکمتی وجود دارد، اگر چه جزئیات آن‌ها را ندانیم.

همین حرف را در مورد صاحب الزمان علیه‌السلام می‌زنیم، ما می‌دانیم که پنهان شدن حضرت برای حکمتی است که مجوّز غیبت شده است اگر چه مفصّلاً نمی‌دانیم.

اشکال: ما به بیان شما در مورد امامت و غیبت ایشان به ترتیب اعتراض داریم که همین که نمی‌توانید دلیلی برای علّت غیبت بیان کنید، دلیل بر بطلان اعتقاد شما به امامت اوست.

حسنها دلّ ذلک علی بطلان القول بإمامته، لأنّه لو صحّ لأمکنکم (بیان) وجه الحسن فیه.

قلنا: إن لزمنا ذلک لزم جمیع أهل العدل قول الملحدة إذا قالوا إنّا نتوصّل بهذه الأفعال الّتی لیست بظاهرة الحکمة، إلی أنّ فاعلها لیس بحکیم، لأنّه لو کان حکیما لأمکنکم بیان

وجه الحکمة فیها وإلاّ فما الفصل؟

فإذا قلتم: نتکلّم أوّلاً فی إثبات حکمته، فإذا ثبت بدلیل منفصل، ثمّ وجدنا هذه الأفعال المشتبهة الظاهر حملناها علی ما یطابق ذلک، فلا یؤدّی إلی نقض ما علمنا؛

ومتی لم یسلّموا لنا حکمته انتقلت المسألة إلی الکلام فی حکمته.

چرا که اگر دیدگاه شما [در مورد امامت او] صحیح و درست بود می‌بایست بتوانید دلیلی برای آن بیان کنید.

پاسخ: اگر چنانچه اشکال را بپذیریم لازم می‌آید که تمامی اهل عدل، قول ملحدین و کفار را بپذیرند که می‌گویند ما با توجّه به افعالی که ظاهرا مطابق با حکمت نیستند،

متوجّه می‌شویم که فاعل این افعال [مثل غیبت] حکیم نیست. چرا که اگر حکیم بود می‌بایست شما بتوانید دلیل و وجه حکمت را بیان کنید. در غیر این صورت چه فرقی بین دو مورد هست [بین کار حکمیانه و غیر حکیمانه]؟

اگر بگویید: ابتدا حکمت خدا را اثبات می‌کنیم. وقتی با دلیل مجزی و مکفی ثابت شد که خدا حکیم است، بعد مواردی را پیدا کردیم که ظاهرا مشتبه بوده و با حکمت سازگار نیست، آن‌ها را هم بر همان حکمت حمل می‌کنیم، پس منجر به نقض اعتقاد ما که می‌گوییم خداوند حکیم است نمی‌شود و اگر حکمت خدا را از ما نپذیرند، مسأله را [بازهم] به بحث در حکمت خدا منتقل می‌کنیم!

قلنا: مثل ذلک هاهنا؛ من أنّ الکلام فی غیبته فرع علی إمامته، فإذا علمنا إمامته بدلیل، وعلمنا عصمته بدلیل آخر وعلمناه غاب، حملنا غیبته علی وجه یطابق عصمته، فلا فرق بین الموضعین.

ثم یقال للمخالف (فی الغیبة): أتجوز أن یکون للغیبة سبب صحیح اقتضاها، ووجه من الحکمة أوجبها أم لا تجوز ذلک.

فإن قال: یجوز ذلک.

قیل له: فإذا کان ذلک جائزا، فکیف جعلت وجود الغیبة دلیلاً علی فقد الإمام فی الزّمان مع تجویزک لها سببا لا ینافی وجود الإمام؟ وهل یجری ذلک إلاّ مجری من توصّل بإیلام الأطفال إلی نفی حکمة الصانع تعالی وهو معترف بأنّه یجوز أن یکون فی إیلامهم وجه

می‌گوییم: ما هم مثل خود شما که این مسأله را جواب دادید، جواب می‌دهیم. به این ترتیب که بحث در مورد غیبت امام زمان علیه‌السلام فرع بر بحث در امامت ایشان است. وقتی با ادله مختلف به امامت و عصمت ایشان پی بردیم و دانستیم که ایشان غایب شده است، غیبت حضرت را هم طوری حمل و بیان می‌کنیم که با عصمت او مطابقت داشته باشد. بنابراین بین این دو مسأله فرقی نیست.

سپس به مخالفان غیبت گفته می‌شود: آیا [وجود] سبب صحیحی که مقتضی غیبت باشد و یا دلیلی از حکمت که آن را لازم کرده باشد، ممکن است یا نه؟

اگر بگوید: ممکن است.

به او گفته می‌شود: حال که این را ممکن می‌دانی، پس چرا غیبت را دلیل بر فقدان امام می‌دانی؟ در حالی که برای غیبت، وجود دلیل [یا حکمتی] که با وجود امام منافات نداشته باشد را ممکن و درست می‌دانی. آیا این اعتقاد شما دقیقا عین کسی نیست که با برخورد به بیماری اطفال، حکمت خداوند تبارک و تعالی را نفی می‌کند؟ در حالی که

صحیح لا ینافی الحکمة، أومن توصّل بظاهر الآیات المتشابهات إلی أنّه تعالی مشبه للأجسام وخالق لأفعال العباد مع تجویزه أن یکون لها وجوه صحیحة توافق [الحکمة و] العدل والتوحید ونفی التشبیه.

وإن قال: لا أجوّز ذلک.

قیل: هذا تحجّر شدید فیما لا یحاط بعلمه ولا یقطع علی مثله، فمن أین قلت: إنّ ذلک

همان شخص اعتراف می‌کند به این‌که در بیماری اطفال، دلیل صحیحی وجود دارد که با حکمت منافات ندارد. یا کسی که با رسیدن به ظاهر آیات متشابهات⁽¹⁾

بگوید: خداوند تبارک و تعالی شبیه اجسام بوده و افعال عباد را خودش خلق می‌کند. با این‌که معتقد است که برای این آیات، توجیه صحیحی وجود دارد که با حکمت، عدل، توحید و شبیه به جسم نبودن خداوند، منافاتی ندارد.

و اگر بگوید: [حکمت داشتن غیبت را] درست نمی‌دانیم و ممکن نیست.

گفته می‌شود: [این‌که گفته است ممکن نیست، آن هم] در چیزی که به آن احاطه علمی ندارد [یعنی حکمت غیبت را نمی‌داند و درک نمی‌کند] و مسائل شبیه به آن را هم نفهمیده و یقین ندارد، تحجر و عقب ماندگی بسیار شدیدی است و این درحالی است که

لا یجوز وانفصل ممّن قال: لا یجوز أن یکون للآیات المتشابهات وجوه صحیحة تطابق أدلّة العقل، ولا بدّ أن تکون علی ظواهرها.

ومتی قیل: نحن متمکّنون من ذکر وجوه الآیات المتشابهات (وأنتم لا تتمکّنون من ذکر سبب صحیح للغیبة.

قلنا: کلامنا علی من یقول لا أحتاج إلی العلم بوجوه الآیات المتشابهات) مفصّلاً.

بل یکفینی علم الجملة، ومتی تعاطیت ذلک کان تبرّعا، وإن إقتنعتم لنفسکم بذلک، فنحن أیضا نتمکّن من ذکر وجه صحّة الغیبة وغرض حکمی لا ینافی عصمته.

وسنذکر ذلک فیما بعد، وقد تکلّمنا علیه مستوفی فی کتاب الإمامة.

[همین شخص] با کسی که گفته است، امکان ندارد که برای آیات متشابه توجیه صحیحی مطابق با ادله عقلی وجود داشته باشد و ناچارا باید به ظواهر آن‌ها [آیات متشابه] عمل کرد، مخالفت کرده است.

هرگاه گفته شود: ما توانایی بیان ادله و تفسیر آیات متشابه را داریم ولی شما نمی‌توانید دلیل صحیحی برای غیبت بیان کنید.

می‌گوییم: بحث با کسی بود که می‌گوید، نیازی نداریم که به صورت تفصیلی به دلیل و تفسیر آیات متشابه علم پیدا کنیم، بلکه همان علم اجمالی و مختصری که داریم کفایت می‌کند، و هرگاه در صدد فهمیدن وجوه تفصیلی آیات متشابه برآمدیم به این صورت نیست که وظیفه ما باشد بلکه حالت تبرعی و داوطلبانه خواهد داشت. حالا چنانچه شما خودتان را به آن قانع کرده و دلتان به آن خوش است، ما هم می‌توانیم دلیل صحّت غیبت

و حکمت آن که با عصمت امام منافات ندارد را بیان کنیم [و ثابت کنیم که امکان دارد].

البته به زودی هدف و حکمت غیبت را در همین کتاب ذکر خواهیم کرد، همان طور که مفصّلاً در کتاب امامت در این باره گفت و گو کرده‌ایم.

ثمّ یقال: کیف یجوز أن یجتمع صحّة إمامة ابن الحسن علیه‌السلام بما بیّناه من سیاقة الأصول العقلیّة، مع القول، بأنّ الغیبة لا یجوز أن یکون لها سبب صحیح وهل هذا إلاّ تناقض،

ویجری مجری القول بصحّة التوحید والعدل، مع القطع، علی أنّه لا یجوز أن یکون للآیات

المتشابهات وجه یطابق هذه الأصول.

ومتی قالوا: نحن لا نسلّم إمامة ابن الحسن علیه‌السلام، کان الکلام معهم فی ثبوت الإمامة دون الکلام فی سبب الغیبة، وقد تقدّمت الدلالة علی إمامته علیه‌السلام بما لا یحتاج إلی إعادته.

وإنّما قلنا ذلک: لأنّ الکلام فی سبب غیبة الإمام علیه‌السلام فرع علی ثبوت إمامته، فأمّا قبل

ثبوتها، فلا وجه للکلام فی سبب غیبته، کما لا وجه للکلام فی وجوه الآیات المتشابهات

وإیلام الأطفال وحسن التعبّد بالشرائع قبل ثبوت التوحید والعدل.

بعد در ادامه گفته می‌شود: چگونه ممکن است که [اعتقاد به] صحت امامت فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام آن طور که با اصول و قواعد عقلیه اثبات کردیم با این قول که غیبت ایشان دارای سبب و حکمت صحیحی نمی‌باشد جمع شود؟ آیا این تناقض گویی نیست؟

[این تناقض گویی] دقیقا مثل اعتقاد به صحّت توحید و عدل است همراه با یقین به این که آیات متشابه قرآنی، دلیلی را که مطابق با توحید و عدل باشد، ندارد.

هر وقت بگویند: ما امامت فرزند امام حسن عسکری را مسلم نمی‌دانیم، در این صورت بحث با آن‌ها در باب اثبات امامت حضرت است، نه در تعیین علّت غیبت، و دلیل اثبات امامت حضرت نیز قبلاً ذکر شده و نیازی به تکرار آن نیست.

این مطلب را به این جهت بیان کردیم که بحث در علّت غیبت امام علیه‌السلام فرع بر ثبوت امامت ایشان است، لذا قبل از اثبات امامت حضرت، دلیلی ندارد که در مورد علّت غیبت بحث کنیم، چنان که پیش از ثبوت توحید و عدل دلیلی ندارد که از وجوه و ادله آیات متشابه قرآنی یا حکمت بیماری اطفال و یا حُسن پذیرش دستورات دین و تعبد به شرایع بحث کنیم.

فإن قیل: إلاّ کان السائل بالخیار بین الکلام فی إمامة ابن الحسن علیه‌السلام لیعرف صحّتها من فسادها، وبین أن یتکلّم فی سبب الغیبة.

قلنا: لا خیار فی ذلک لأنّ من شکّ فی إمامة ابن الحسن علیه‌السلام یجب أن یکون الکلام معه فی نصّ إمامته والتشاغل بالدلالة علیها، ولا یجوز مع الشکّ فیها أن نتکلّم فی سبب الغیبة،

لأنّ الکلام فی الفروع لا یسوّغ إلاّ بعد إحکام الأصول لها، کما لا یجوز أن یتکلّم فی سبب إیلام الأطفال قبل ثبوت حکمة القدیم تعالی وأنّه لا یفعل القبیح.

وإنّما رجحنا الکلام فی إمامته علیه‌السلام علی الکلام فی غیبته وسببها، لأنّ الکلام فی إمامته مبنیّ علی أمور عقلیّة لا یدخلها الإحتمال، وسبب الغیبة ربّما غمض واشتبه فصار الکلام

اگر گفته شود: کسی که سؤال می‌کند، مخیر است بین این‌که پیرامون امامت فرزند

امام حسن عسکری علیه‌السلام سؤال کند تا صحّت و فساد آن را بفهمد و بین این‌که در باب علّت و فلسفه غیبت سؤال کند.

خواهیم گفت: سائل چنین حقی ندارد؛ چرا که بحث با کسی که در امامت آن حضرت شکّ و تردید دارد، می‌بایست در مورد نصّ به امامت ایشان [متمرکز] باشد و مشغول دلایل این امر شد و اصلاً صحیح نیست با این شخص که در اصل امامت شک دارد، در فلسفه و علّت غیبت بحث کرد.

چون اقدام به مباحثه در فروع در صورتی درست است که اصول آن مستحکم و اثبات شده باشد. چنان‌که قبل از اثبات حکمت خداوند متعال و این‌که فعل قبیح از او

صادر نمی‌شود، نمی‌توان از فلسفه و علّت بیماری اطفال [بی‌گناه] صحبت کرد.

بحث امامت حضرت ولی عصر علیه‌السلام را به این دلیل بر مسأله غیبت و علّت آن مقدم کرده و ترجیح دادیم که موضوع امامت حضرت بر امور و ادله عقلی بنا گذاشته شده است و احتمال و شک در آن راه ندارد، در حالی که مسأله علّت و فلسفه غیبت مشکل بوده و مورد شبهه و اشکال قرار گرفته است. بنابراین گفت و گو در مسائل واضح و روشن،

فی الواضح الجلیّ أولی من الکلام فی المشتبه الغامض، کما فعلناه مع المخالفین للملّة، فرجّحنا الکلام فی نبوّة نبیّنا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی الکلام علی ادّعائهم تأبید شرعهم، لظهور ذلک وغموض هذا، وهذا بعینه موجود هاهنا.

ومتی عادوا إلی أن یقولوا الغیبة فیها وجه من وجوه القبح، فقد مضی الکلام علیه، علی أنّ وجوه القبح معقولة وهی کونه ظلما أو کذبا أو عبثا أو جهلاً أو استفسادا، وکلّ ذلک لیس بحاصل هاهنا، فیجب أن لا یدّعی فیه وجه القبح.

فإن قیل: إلاّ منع اللّه الخلق من الوصول إلیه وحال بینهم وبینه لیقوم بالأمر ویحصل ما

مقدم‌تر و سزاوارتر است تا بحث در مواردی که دارای شبهه و تردید است. چنان‌که

به همین طریق با مخالفین اسلام هم عمل می‌کنیم؛ یعنی بحث در نبوت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بر [ردّ] ادعای آن‌ها مبنی بر ابدی بودن دینشان [از جمله مسیحیّت و یهودیّت] مقدّم داشته و ترجیح داده‌ایم. چرا که بحث در حقانیّت نبوت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روشن و آشکار است حال آن‌که مسأله ردّ ادعای آن‌ها [و اثبات نسخ شدن شرعیّت آنان توسط قرآن] پیچیده است. همین مسأله در اینجا و موضوع بحث ما نیز جریان دارد.

چنانچه معترضین [و کسانی که اشکال به غیبت دارند] برگردند به این نکته که در اعتقاد به غیبت، وجه قبح و زشتی وجود دارد، [در جواب خواهیم گفت که] پاسخ به این اعتراض قبلاً [و در فصل اوّل] داده شد.

بعلاوه این‌که وجوه و امور قبیح، معقول [و قابل تشخیص] هستند به این‌که غیبت

موجب دروغ، بیهودگی، جهل و فساد باشد و هیچ کدام از این موارد در اعتقاد به غیبت وجود ندارد، بنابراین نباید ادّعا کرد که در مورد غیبت وجه قبحی وجود دارد.

اگر گفته شود: چرا خداوند مانع از رسیدن آسیب خلق به ایشان نشده، و در عوض بین مردم و ایشان تا زمانی که قیام فرموده و لطف باری تعالی به واسطه حضور و ظهورش برای ما حاصل شود جدایی انداخت؟ چنان‌که در مورد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

هو لطف لنا، کما نقول فی النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذ بعثه اللّه تعالی (فإنّ اللّه تعالی) یمنع منه ما لم یؤدّ فکان یجب أن یکون حکم الإمام مثله.

قلنا: المنع علی ضربین:

أحدهما: لا ینافی التکلیف بأن لا یلجأ إلی ترک القبیح.

والآخر: یؤدّی إلی ذلک.

فالأوّل قد فعله اللّه تعالی من حیث منع من ظلمه بالنّهی عنه والحثّ علی وجوب طاعته، والانقیاد لأمره ونهیه، وأن لا یعصی فی شیء من أوامره، وأن یساعد علی جمیع ما

یقوّی أمره ویشیّد سلطانه، فإنّ جمیع ذلک لا ینافی التکلیف، فإذا عصی من عصی فی ذلک

می‌گوییم که خداوند تبارک و تعالی زمانی که ایشان را مبعوث فرمود و پیش از آن‌که

وظیفه رسالت را ادا کند آسیب‌های مردم را از ایشان دور کرد، پس لازم است که امام هم

مثل پیامبر باشد [و خداوند پیش از این‌که قیام کند، او را از گزند دیگران حفظ کند].

می‌گوییم: منع [خداوند] دو نوع است: یکی این‌که منافاتی با تکلیف نداشته باشد، به عبارت دیگر [مکلف را] وادار به ترک گناه نکند [چون لازمه تکلیف این است که مکلف مختار باشد]. و نوع دیگر این‌که منجر به منافات با تکلیف بشود [و با تکلیف منافات داشته باشد].

امّا نوع اوّل: پروردگار این منع را انجام داده است، به این ترتیب که به وسیله نهی از ظلم به ایشان، مردم را از آزار حضرت منع کرده و نسبت به فرمانبرداری و فروتنی و پذیرش امر و نهی ایشان تشویق و ترغیب فرموده که مکلف در مورد هیچ کدام از اوامرش سرپیچی نکند و به هر چیزی که موجب تقویت و استحکام دستورهای ایشان و سلطنت حضرت [در قلوب مردم] می‌شود کمک کند؛ که هیچ کدام از این‌ها با تکلیف منافات ندارند.

بنابراین اگر کسی در این موارد سرپیچی کرده و کاری که غرض مطلوب [یعنی

ولم یفعل ما یتمّ معه الغرض المطلوب، یکون قد أتی من قبل نفسه لا من قبل خالقه.

والضرب الآخر أن یحول بینهم وبینه بالقهر والعجز عن ظلمه وعصیانه، فذلک لا یصحّ اجتماعه مع التکلیف فیجب أن یکون ساقطا.

فأمّا النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فإنّما نقول یجب أن یمنع اللّه منه حتّی یؤدّی الشرع، لأنّه لا یمکن أن یعلم ذلک إلاّ من جهته، فلذلک وجب المنع منه.

ولیس کذلک الإمام، لأنّ علّة المکلّفین مزاحة فیما یتعلّق بالشرع، والأدلّة منصوبة علی ما یحتاجون إلیه، ولهم طریق إلی معرفتها من دون قوله، ولو فرضنا أنّه ینتهی الحال إلی حدّ

هدایت و سعادتمندی] با آن به دست می‌آید را انجام نداد، این از قِبل خود اوست نه از طرف خالق جلّ جلاله.

امّا نوع دوم: این‌که خداوند با قهر و غلبه بین خلق و امام حائل شود [و آن‌ها را از هم جدا کند ]و خلق را از توان آزار رساندن و نافرمانی از او عاجز کند [به گونه‌ای که نتوانند از اوامرش سرپیچی کنند]؛ این امر با تکلیف [که باید در حال اختیار باشد] قابل جمع نیست و واضح است که این نوع مانع شدن خداوند از آسیب رساندن به پیامبر صحیح نیست.

امّا در مورد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لازم بود که خداوند تا زمان ابلاغ رسالت حضرت، مانع از آزار رسیدن به ایشان شود؛ به دلیل این‌که ابلاغ رسالت [به مردم] ممکن نیست مگر در صورت منع آسیب از ایشان [و در نتیجه سلامت آن حضرت].

امّا در مورد امام این طور نیست. به خاطر این‌که عذر مکلفین در آنچه که تعلق به شرع دارد مرتفع شده است⁽¹⁾

و ادله هم بنابر نیازهای مکلفین نصب شده و راه شناخت

لا یعرف الحقّ من الشرعیّات إلاّ بقوله، لوجب أن یمنع اللّه تعالی منه ویظهره بحیث لا یوصل إلیه مثل النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

ونظیر مسألة الإمام أنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إذا أدّی ثمّ عرض فیما بعد ما یوجب خوفه لا یجب علی اللّه تعالی المنع منه لأنّ علّة المکلّفین قد انزاحت بما أدّاه إلیهم فلهم طریق إلی معرفة لطفهم.

اللّهمّ إلاّ أن یتعلّق به أداء آخر فی المستقبل فإنّه یجب المنع منه کما یجب فی الإبتداء، فقد سوّینا بین النبیّ والإمام.

شریعت هم قبل از امام برای آن‌ها مشخص شده. اگر فرض کنیم که کار به جایی برسد که حقیقت شرع فقط از طریق امام شناخته می‌شود، در این صورت واجب است که خداوند مانع آسیب رسیدن به او شده و او را به گونه‌ای ظاهر کند که هیچ آزاری به او

نرسد، مثل پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

مسأله امام نظیر این است که وقتی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسالتش را ابلاغ کرد و بعدا خطر جانی برای او به وجود بیاید که موجب ترس شود، دیگر بر خداوند واجب نیست که خطر را از ایشان دفع کند [به این معنا که باید مانع از خطر شود]؛ چرا که عذر مکلفین به وسیله آنچه که او آورده و ابلاغ کرده برطرف شده است و راه معرفت و شناخت لطف خداوند که متوجّه آن‌هاست برای ایشان ایجاد شده است و دیگر عذری ندارند.

مگر این‌که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وظیفه دیگری داشته باشد که در آینده باید انجام دهد، در این صورت همان‌گونه که در ابتدای امر و قبل از انجام رسالت واجب بود که خداوند مانع بشود آسیب رسیدن به ایشان را، در اینجا هم واجب خواهد بود. بنابراین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امام از این جهت مساوی بوده و فرقی با هم ندارند.

فإن قیل: بیّنوا علی (کلّ) حال - وإن لم یجب علیکم - وجه علّة الاستتار وما یمکن أن یکون علّة علی وجه لیکون أظهر فی الحجّة وأبلغ فی باب البرهان.

قلنا: ممّا یقطع علی أنّه سبب لغیبة الإمام هو خوفه علی نفسه بالقتل بإخافة الظالمین إیّاه، ومنعهم إیّاه من التصرّف فیما جعل إلیه التدبیر والتصرّف فیه فإذا حیل بینه وبین مراده، سقط فرض القیام بالإمامة، وإذا خاف علی نفسه وجبت غیبته، ولزم استتاره کما استتر النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تارة فی الشعب، وأخری فی الغار ولا وجه لذلک إلاّ الخوف من المضارّ الواصلة إلیه.

اگر گفته شود: اگرچه بر شما لازم نیست که علّت و فلسفه غیبت امام یا آنچه که

می‌تواند علّت آن باشد را بیان کنید، لکن برای این‌که دلیل و برهان شما روشن‌تر و بلیغ‌تر بشود، آن را بگویید.

می‌گوییم: از جمله عللی که یقینا سبب غیبت امام علیه‌السلام شده، ترس حضرت برای حفظ جانشان بود. [قبلاً هم گذشت که حفظ جان امام بر همه حتی خود ایشان هم واجب است. چرا که واسطه فیض الهی است، پس نه به خاطر خودشان که به خاطر حفظ مصالح کلی دین، جانشان باید حفظ شود.] و این‌که ستمگران با ایجاد رعب و وحشت ایشان را از تصرف در آنچه که خداوند تدبیر و تصرف در آن را برای او قرار داده بود منع کردند [و اجازه انجام وظایف امامت را به ایشان ندادند]. بنابراین وقتی که بین حضرت و مقصود و هدفش [یعنی انجام مأموریت امامت] حائل شدند، وظیفه قیام به امر امامت هم از ایشان ساقط شد و وقتی که بر جان خودش ترسید، غیبتش واجب شد. درست مثل پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که گاهی در شعب ابی طالب و گاهی در غار ثور که دلیلش هم فقط ترس از آزار رسیدن به جان آن حضرت بود، مخفی شدند.

ولیس لأحد أن یقول: إنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ما استتر عن قومه إلاّ بعد أدائه إلیهم ما وجب علیه أداؤه ولم یتعلّق بهم إلیه حاجة، وقولکم فی الإمام بخلاف ذلک، وأیضا فإنّ إستتار النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ما طال ولا تمادی، واستتار الإمام قد مضت علیه الدهور، وانقرضت علیه العصور.

وذلک أنّه لیس الأمر علی ما قالوه، لأنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إنّما استتر فی الشعب والغار بمکّة قبل الهجرة وما کان أدّی جمیع الشریعة، فإنّ أکثر الأحکام ومعظم القرآن نزل بالمدینة، فکیف

أوجبتم أنّه کان بعد الأداء، ولو کان الأمر علی ما قالوه من تکامل الأداء قبل الاستتار، لما کان ذلک رافعا للحاجة إلی تدبیره وسیاسته وأمره ونهیه، فإنّ أحدا لا یقول إنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعد أداء الشرع غیر محتاج إلیه ولا مفتقر إلی تدبیره، ولا یقول ذلک معاند.

کسی نمی‌تواند بگوید: مخفی شدن رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پس از انجام وظایف رسالت و ابلاغ آنچه که باید به مردم می‌رساندند بوده و مردم هم نیازی به ابلاغ رسالت ایشان

نداشتند و آنچه که شما در مورد امام ادّعا می‌کنید خلاف این است.

و همچنین کسی نمی‌تواند بگوید: مخفی شدن پیامبر طولانی و متمادی نبود، در حالی که از استتار امام قرن‌ها و مدّت‌های مدیدی است که می‌گذرد.

چون اصلاً مسأله به این صورتی که ممکن است گفته شود، نیست. چرا که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهدر شعب ابی طالب و در غار ثور قبل از هجرت مخفی شدند که هنوز بسیاری از دستورهای شرع مقدّس را به مردم ابلاغ نکرده بودند و [همان طور که همه می‌دانند] اکثر احکام الهی و بیشتر آیات نورانی قرآن کریم در مدینه نازل شد. پس چگونه می‌گویید که مخفی شدن پیامبر بعد از انجام وظایف رسالتش بوده؟ برفرض که مسأله به این ترتیبی که می‌گویند باشد و حضرت قبل از مخفی شدن، وظایف رسالت را انجام داده بود، این امر هرگز موجب نمی‌شود که مردم دیگر نیازی به تدبیر و سیاست و امر و نهی پیامبر نداشته باشند و کسی هم نگفته و نمی‌گوید که پس از انجام وظایف رسالت توسط حضرت، مردم به تدبیرات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیازی ندارند، حتی دشمن هم چنین ادعایی نکرده است.

وهو الجواب عن قول من قال: إنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ما یتعلّق من مصلحتنا قد أدّاه وما یؤدّی فی المستقبل لم یکن فی الحال مصلحة للخلق، فجاز لذلک الاستتار ولیس کذلک الإمام عندکم لأنّ تصرّفه فی کلّ حال لطف للخلق، فلا یجوز له الإستتار علی وجه، ووجب تقویته والمنع

منه لیظهر ویزاح علة المکلّف.

لأنّا قد بیّنا أنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مع أنّه أدّی المصلحة الّتی تعلّقت بتلک الحال فلم یستغن عن أمره ونهیه وتدبیره بلا خلاف بین المحصّلین، ومع هذا جاز له الإستتار، فکذلک الإمام.

علی أن أمر اللّه تعالی له بالاستتار بالشعب تارة وفی الغار أخری ضرب من المنع منه،

مطلب بالا جواب این اشکال هم هست که کسی بگوید: رسول خدا آنچه [از احکام و دستورهای الهی] را که به مصلحت ما بوده ابلاغ فرموده است و دستورهایی را که در آینده قرار بود ابلاغ فرماید آن موقع به مصلحت مردم نبوده، بنابراین کاملاً صحیح است که [به خاطر این قسم دوم که هنوز ابلاغ نشده] مخفی شود.

امّا در مورد امام، طبق اعتقاد شما [شیعه] این گونه نیست چون در هر حالی تدبیر و تصرفش در امور، لطف خداوند بر مردم است، پس لزومی ندارد که مخفی شود [بلکه] می‌بایست تقویت شده و از مزاحمت‌های [احتمالی] نسبت به ایشان جلوگیری شود و موانع تکلیف [اطاعت از امام] از دوش مکلفین و مردم برداشته شود.

پاسخ: ما قبلاً هم گفتیم: درست است که پیامبر همه احکام و دستورهای دینی که به مصلحت مردم بود را به آن‌ها ابلاغ کرد؛ امّا این مسأله هرگز موجب نشد که مردم نیازی به تدبیر و تصرف حضرت در امور نداشته باشند. فلذا خداوند به آن حضرت اجازه داد که مخفی شود. مسأله امام علیه‌السلام هم به همین ترتیب است [که مردم هرگز از تدبیر و سیاست ایشان بی‌نیاز نمی‌شوند].

بعلاوه همین که خداوند متعال امر می‌کند که ایشان گاهی در شعب ابی طالب و گاهی در غار مخفی شود، خود نوعی جلوگیری از آسیب رسیدن به حضرت است، چرا که

لأنّه لیس کلّ المنع أن یحول بینهم وبینه بالعجز أو بتقویته بالملائکة، لأنّه لا یمتنع أن یفرض فی تقویته بذلک مفسدة فی الدّین فلا یحسن من اللّه تعالی فعله، ولوخالیا من وجوه

الفساد وعلم اللّه تعالی أنّه تقتضیه المصلحة لقوّاه بالملائکة، وحال بینهم وبینه، فلمّا لم یفعل ذلک مع ثبوت حکمته ووجوب إزاحة علّة المکلّفین، علمنا أنّه لم یتعلّق به مصلحة بل مفسدة.

وکذلک نقول فی الإمام علیه‌السلام: إِنَّ اللّه تعالی منع من قتله بأمره بالإستتار والغیبة، ولو علم أنّ المصلحة تتعلّق بتقویته بالملائکة لفعل، فلمّا لم یفعل مع ثبوت حکمته ووجوه إزاحة

علّة المکلّفین فی التکلیف، علمنا أنّه لم یتعلّق به مصلحة، بل ربما کان فیه مفسدة.

همیشه به این صورت نیست که به وسیله عجز و ناتوانی دشمن و یا به کمک ملائکه

مانع از آزار دیدن پیامبر شود. زیرا اگر همواره به این ترتیب جان او را حفظ کند، ممکن است مفسده‌ای در دین به وجود بیاید، بنابراین انجام این کار [که با وسایل غیر عادی جان پیامبرش را حفظ کند] در تمام حالات و پیشامدها و همه موارد خطر، از خداوند شایسته نیست. لذا چنانچه این عمل مفسده‌ای در دین نداشته باشد، و خداوند تبارک و تعالی بداند که مصلحت اقتضا می‌کند، حتما پیامبرش را به وسیله ملائکه تقویت کرده و بین ایشان و دشمنانش فاصله می‌اندازد. و اگر این امر را انجام نداد، با توجّه به این‌که حکمت خدا ثابت شده [که خداوند عملش مطابق با حکمت عالیه است و هر کاری را به مقتضای حکمت انجام می‌دهد] و نیز ثابت شده که بر خداوند لازم است تا موانع انجام تکلیف توسط مکلفین را بردارد، خواهیم دانست که حفظ جان پیامبر در آن مقطع و به آن روش مصلحت نبوده، بلکه مفسده‌ای داشته است.

به همین ترتیب در مورد امام علیه‌السلام هم می‌گوییم: خداوند تبارک و تعالی با امر به اختفا و غیبت امام، از کشته شدن حضرت جلوگیری کرده است، و اگر می‌دانست که مصلحت در تقویت ایشان به وسیله ملائکه است، این کار را حتما انجام می‌داد، حال که خداوند چنین نکرده، با توجّه به ثبوت حکمت و لزوم رفع مانع از تکلیف مکلفین خواهیم دانست که این کار به مصلحت نبوده و چه بسا در آن مفسده‌ای هم وجود داشته است.

بل الّذی نقول: إنّ فی الجملة یجب علی اللّه تعالی تقویة ید الإمام بما یتمکّن معه من القیام، ویبسط یده، ویمکن ذلک بالملائکة وبالبشر فإذا لم یفعله بالملائکة علمنا أنّه لأجل أنّه تعلّق به مفسدة، فوجب أن یکون متعلّقا بالبشر، فإذا لم یفعلوه أتوا من قبل نفوسهم لا من قبله تعالی، فیبطل بهذا التحریر جمیع ما یورد من هذا الجنس.

وإذا جاز فی النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أن یستتر مع الحاجة إلیه لخوف الضرر وکانت التبعة فی ذلک لازمة لمخیفیّة ومحوجیّة إلی الغیبة، فکذلک غیبة الإمام علیه‌السلام سواء.

فأمّا التفرقة بطول الغیبة وقصرها فغیر صحیحة، لأنّه لا فرق فی ذلک بین القصیر

خلاصه آنچه که ما در این مورد اعتقاد داریم این است که بر خداوند تبارک و تعالی

لازم و واجب است که امام را به وسیله آنچه که بتواند قیام به امر امامت کند تقویت فرموده و دست او را [در تدبیر امور و مصالح مردم] باز بگذارد.

انجام این عمل نیز به وسیله ملائکه و امور غیر معمول و یا به وسیله انسان‌ها ممکن است، و وقتی که خداوند به وسیله ملائکه انجام نداد، خواهیم دانست که در این عمل مفسده‌ای وجود داشته است. در نتیجه انجام این عمل را به بشریت سپرده [تا انسان‌ها یاری دهندگان امام باشند]، و چنانچه جامعه بشری از یاری امامشان سر باز زدند، ضرری که از این جهت متوجّه آن‌ها می‌شود از ناحیه خودشان است نه خداوند تبارک و تعالی.

با توجّه به توضیحات فوق تمامی ایرادات و اشکالات از این قبیل ابطال می‌شود.

و زمانی که مخفی شدن برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با وجود نیاز مردم به ایشان و به خاطر وجود ضرر جانی برای حضرت، صحیح باشد، به تبعیت از پیامبر، لزوم غیبت امام و این‌که ایشان مجبور به غیبت شدند، صحیح و درست است. لذا غیبت امام علیه‌السلام با مخفی شدن پیامبر [در فلسفه غیبت] فرقی ندارد.

امّا این‌که بخواهیم بین این دو [غیبت پیامبر و امام] از نظر طولانی یا کوتاه بودن فرق

المنقطع والطویل الممتدّ، لأنّه إذا لم یکن فی الإستتار لائمة علی المستتر إذا أحوج إلیه، بل الائمّة(اللاّئمة)علی من أحوجه إلیها، جاز أن یتطاول سبب الاستتار کما جاز أن یقصر زمانه.

فإن قیل: إذا کان الخوف أحوجه إلی الإستتار فقد کان آباؤه علیهم‌السلام عندکم علی تقیّة وخوف من أعدائهم، فکیف لم یستتروا؟

قلنا: ما کان علی آبائه علیهم‌السلام خوف من أعدائهم، مع لزوم التقیّة والعدول عن التظاهر بالإمامة ونفیها عن نفوسهم، وإمام الزّمان علیه‌السلام کلّ الخوف علیه، لأنّه یظهر بالسیف، ویدعو

بگذاریم، صحیح نیست؛ چون غیبت بین این‌که کوتاه و منقطع، یا طولانی و ممتد باشد، هیچ تفاوتی و فرقی وجود ندارد. چرا که در مورد غیبت وقتی بر امام مستتری که او را مجبور به مخفی شدن کرده‌اند، ملامتی نیست، بلکه ملامت و سرزنش کسانی لازم است که امام را مجبور به این کار کرده‌اند، جایز است که سبب و علت غیبت در موردی طولانی باشد و یا این‌که کوتاه باشد. [در هر صورت و در اصل غیبت، فرقی ندارند].

اشکال: چنانچه ترس، ایشان را مجبور به اختفا و غیبت کرده است، پس چرا پدران ایشان که از دشمنان در خوف بودند و به اعتقاد خود شما [امامیه] به تقیّه عمل می‌کردند غایب نشدند؟

پاسخ: خوفی که پدران حضرت از دشمنانشان داشتند با [امکان و حتی] لزوم تقیّه و اظهار نکردن امامت در نزد دشمن و یا حتی [در مواردی] نفی امامت از خودشان همراه بود [در واقع ایشان این امکان را داشتند که تقیّه کنند به این‌که یااظهار امامت نکنند و یا امامت را از خودشان نفی کنند]، امّا در مورد امام زمان علیه‌السلام چنین نیست چون تمام خوف و ترس متوجه ایشان است به این دلیل که [با توجّه به نصوص و روایات فراوان همه می‌دانستند] حضرت با شمشیر قیام کرده و مردم را به طرف [امامت و ولایت] خودش دعوت می‌کند و در مقابل مخالفینش جهاد خواهد کرد.

إلی نفسه، ویجاهد من خالفه علیه، فأیّ نسبة بین خوفه من الأعداء وخوف آبائه علیهم‌السلاملو

لا قلّة التأمّل.

علی أنّ آباءه علیهم‌السلام متی قتلوا أو ماتوا کان هناک من یقوم مقامهم ویسدّ مسدّهم یصلح للإمامة من أولاده، وصاحب الأمر علیه‌السلام بالعکس من ذلک، لأنّ من المعلوم أنّه لا یقوم أحد مقامه، ولا یسدّ مسدّه، فبان الفرق بین الأمرین.

وقد بیّنا فیما تقدّم الفرق بین وجوده غائبا لا یصل إلیه أحد أو أکثرهم وبین عدمه حتّی إذا کان المعلوم التمکّن بالأمر یوجده.

بنابراین چه نسبتی بین خوف ایشان و پدرانش علیهم‌السلام وجود دارد؟ جز این‌که فقط از کم توجهی ایراد گیرنده سرچشمه گرفته است.

علاوه بر این پدران ایشان وقتی که به شهادت رسیده و از دنیا می‌رفتند، کسی از اولادشان بود که صلاحیت امامت و رهبری را دارا باشد و به امر امامت قیام کرده و جای او را بگیرد، امّا مسأله صاحب الامر علیه‌السلام عکس این است به جهت این‌که بی‌گمان در صورت شهادت آن حضرت، کسی جانشین و قائم مقام ایشان نمی‌شود. بنابراین بین این دو مسأله خیلی تفاوت وجود دارد.

بین امام غایب و امامی که وجود ندارد

و یا در آسمان است چه تفاوتی وجود دارد؟

ما قبلاً گفتیم تفاوت زیادی وجود دارد بین این‌که امام وجود داشته باشد و غائب

باشد و هیچ کسی یا اکثر مردم دسترسی به ایشان نداشته باشند، و بین این‌که وجود نداشته باشد تا زمانی که معلوم شود مردم نسبت به ایشان فرمانبردار خواهند بود آن وقت به وجود بیاید [که به صورت اشکال و جواب به بررسی آن می‌پردازیم].

وکذلک قولهم: ما الفرق بین وجوده بحیث لا یصل إلیه أحد وبین وجوده فی السماء.

بأن قلنا: إذا کان موجودا فی السّماء بحیث لا یخفی علیه أخبار أهل الأرض فالسماء کالأرض، وإن کان یخفی علیه أمرهم، فذلک یجری مجری عدمه ثمّ نقلب علیهم فی النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهبأن یقال: أیّ فرق بین وجوده مستترا وبین عدمه وکونه فی السّماء فأیّ شیء قالوه قلنا مثله علی ما مضی القول فیه.

ولیس لهم أن یفرّقوا بین الأمرین بأنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ما استتر من کلّ أحد وإنّما استتر من أعدائه، وإمام الزّمان مستتر عن الجمیع.

اشکال دیگر مخالفین غیبت این است که می‌گویند: بین وجود امام غائبی که کسی به او دسترسی ندارد، و بین وجود همان امام که در آسمان باشد[ نظیر اعتقادی که مسیحیان دارند که عیسی علیه‌السلام در آسمان‌ها است و ظهور خواهد کرد] چه فرقی هست؟

پاسخ: چنانچه امام در آسمان باشد و اخبار و اطلاعات اهل زمین از او مخفی نباشد [و همه اخبار ساکنان زمین در دسترس او باشد] در این صورت آسمان مثل زمین است و فرقی ندارد که در آسمان باشد یا در زمین و اگر در آسمان باشد و اخبار و اطلاعات اهل زمین از او مخفی باشد، که در این صورت به منزله عدم است [یعنی بود و نبودش یکی است. برای روشن‌تر شدن موضوع] مسأله را بر می‌گردانیم پیرامون نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهبه

این ترتیب که اگر گفته شود: بین این‌که پیامبر مستتر و مخفی باشد و یا این‌که اصلاً

وجود نداشته باشد و یا در آسمان باشد، چه فرقی هست؟ هر جوابی که مخالفین در پاسخ این سؤال بدهند ما هم عین همان را در مورد امام غایب خواهیم گفت.

و [مخالفین ما] نمی‌توانند بین این دو مسأله تفاوت قائل شوند به این ترتیب که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از همه مخفی نشدند بلکه فقط از دشمنانش مخفی شدند در حالی که امام زمان علیه‌السلام از تمامی خلق پنهان شده‌اند.

لأنّا أوّلاً لا نقطع علی أنّه مستتر عن جمیع أولیائه والتجویز فی هذا الباب کاف.

علی أنّ النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لمّا استتر فی الغار کان مستترا من أولیائه وأعدائه ولم یکن معه إلاّ أبوبکر وحده، وقد کان یجوز أن یستتر بحیث لا یکون معه أحد من ولیّ ولا عدوّ إذا اقتضت

المصلحة ذلک.

فإن قیل: فالحدود فی حال الغیبة ما حکمها؟ فإن سقطت عن الجانی علی ما یوجبها الشرع فهذا نسخ الشریعة، وإن کانت باقیة فمن یقیمها؟

قلنا: الحدود المستحقّة باقیة فی جنوب مستحقّیها، فإن ظهر الإمام ومستحقّوها باقون

چون در جواب آن‌ها خواهیم گفت: اولاً: ما یقین نداریم که امام از تمامی خلق پنهان شده‌اند، و همین که این معنا [که از همه مخفی نباشند] امکان داشته باشد [برای ردّ مخالفین غیبت] کافی است.

بعلاوه زمانی که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در غار مخفی شده بودند از همه مخفی بودند؛ اعم از دوست و دشمن و کسی جز ابوبکر همراه ایشان نبود، و از طرفی اگر مصلحت الهی اقتضا می‌کرد، که ایشان به گونه‌ای مخفی شوند که هیچ کس اعم از دوست و دشمن با ایشان نباشد، ممکن و کاملاً صحیح بود.

وضعیت اجرای حدود الهی در زمان غیبت

سؤال: وقتی که امام غایب است تکلیف حدود الهی چه می‌شود؟ اگر حدود الهی که شارع مقدّس بر جانی و قاتل واجب کرده [با غیبت امام] ساقط شوند که مسلما نسخ شریعت است [و باطل] و چنانچه حدّ همچنان واجب باشد، در این صورت [با توجّه به غیبت امام] چه کسی باید آن را اقامه و اجرا کند؟

پاسخ: در زمان غیبت امام، حدود بر عهده مستحقان آن [مثل جانی، شارب خمر و ... ]باقی است و چنانچه امام علیه‌السلام ظهور کرد و مستحقین حدود زنده بودند که امام با بیّنه

أقامها علیهم بالبیّنة أو الإقرار، وإن کان فات ذلک بموته کان الإثم فی تفویتها علی من أخاف الإمام وألجأه إلی الغیبة، ولیس هذا نسخا لإقامة الحدود، لأنّ الحدّ إنّما یجب إقامته مع التمکّن وزوال المنع، ویسقط مع الحیلولة، وإنّما یکون ذلک نسخا لو سقط إقامتها مع

الإمکان وزوال الموانع.

ویقال لهم: ما یقولون فی الحال الّتی لایتمکّن أهل الحلّ والعقد من إختیار الإمام، ما حکم الحدود؟

و اقرار مستحق، حدّ و حدود الهی را جاری می‌فرماید، و امّا اگر شخص [مثلاً،

جانی ]مرده باشد، گناه [عدم اجرای حدود الهی] برعهده کسانی است که موجب خوف امام‌شده و ایشان را مجبور به غیبت کرده‌اند و این نسخ اقامه حدود نیست، چرا که اقامه

حدود زمانی واجب است که امام بتواند آن را اجرا کرده، مانعی هم وجود نداشته باشد.⁽¹⁾

بعلاوه به آن‌ها [مخالفین و اهل سنّت] گفته می‌شود: اگر اهل حل و عقد نتوانند امامی را انتخاب کنند، در این صورت حکم حدود الهی چه می‌شود؟ و شما در این باره چه جوابی دارید؟

فإن قلتم: سقطت، فهذا نسخ علی ما ألزمتمونا.

وإن قلتم: هی باقیة (فی) جنوب مستحقّیها فهو جوابنا بعینه.

فإن قیل: قد قال أبوعلیّ: إنّ فی الحال الّتی لا یتمکّن أهل الحلّ والعقد من نصب الإمام یفعل اللّه ما یقوم مقام إقامة الحدود ویزاح علّة المکلّف.

و قال أبوهاشم: إنّ إقامة الحدود دنیاویّة لا تعلّق لها بالدین.

قلنا: أمّا ما قاله أبوعلیّ فلو قلنا مثله ما ضرّنا لأنّ إقامة الحدود لیس هو الّذی لأجله

اگر بگویید: حدود در این صورت ساقط می‌شود، که این همان نسخ شریعت است که شما ما را به آن متهم کردید.

اگر بگویید: حدود بر عهده مستحق آن باقی است که این‌هم همان جوابی است که ما به شما دادیم.

ادعای دو تن از بزرگان اهل سنّت در مورد اجرای حدود

اگر [در جواب ما] گفته شود: ابو علی⁽¹⁾

گفته است: در زمانی که اهل حل و عقد نتوانند امامی را انتخاب کنند و قادر به نصب امام نباشند، خداوند تبارک و تعالی کاری می‌کند که جایگزین اقامه حدود باشد و مانع تکلیف را برطرف می‌فرماید.

و ابو هاشم⁽²⁾

گفته است: اجرای حدود مربوط به امور دنیایی است و ارتباطی به دین ندارد.

پاسخ به این دو ادّعا

و امّا آنچه که ابو علی گفته بود: اگر [بر فرض] ما هم مثل همین حرف را زده و جواب

أوجبنا الإمام حتّی إذا فات إقامته انتقض دلالة الإمامة، بل ذلک تابع للشرع، وقد قلنا: إنّه لا یمتنع أن یسقط فرض إقامتها فی حال انقباض ید الإمام أو تکون باقیة فی جنوب أصحابها، وکما جاز ذلک جاز أیضا أن یکون هناک ما یقوم مقامها، فإذا صرنا إلی ما قاله

لم ینتقض علینا أصل.

وأمّا ما قاله أبوهاشم: من أنّ ذلک لمصالح الدنیا فبعید، لأنّ ذلک عبادة واجبة، ولو کان لمصلحة دنیاویّة لما وجبت.

علی أنّ إقامة الحدود عنده علی وجه الجزاء والنکال جزء من العقاب وإنّما قدّم فی دار

بدهیم، به اعتقاد ما ضرری نمی‌رساند، چرا که ما وجود امام را به خاطر اجرای حدود الهی واجب و ضروری نمی‌دانیم [و این گونه نیست که بگوییم امام فقط به این دلیل باید باشد تا حدود الهی اجرا شود] که اگر اقامه حدود منتفی شد و امکان نداشت دلیلی هم بر امامت نداشته باشیم، بلکه اجرای حدود تابع شرع است. به همین دلیل گفتیم که اگر دست امام باز نبوده و اجرای حدود امکان نداشته باشد و علیرغم این‌که بر عهده مستحق حدود آن باقی است، مانعی ندارد که وجوب آن ساقط شود. بنابراین وقتی این امر که ما می‌گوییم ممکن شد به همین ترتیب ممکن است که امر دیگری جانشین حدود شود. بنابراین اگر کلام ابو علی را هم بپذیریم برای اعتقاد ما [که وجوب لزوم وجود امام است] ضرری نداشته و آن را نقض نمی‌کند.

امّا آنچه ابو هاشم گفت که اجرای حدود برای مصالح دنیایی است؛ این حرف، خیلی بعید است، به این دلیل که اجرای حدود از عبادات واجب است که اگر صرفا برای مصالح دنیوی بود که واجب نمی‌شد.

بعلاوه بنابر اعتقاد خود ابو هاشم، حدود به عنوان جزا و کیفر و عبرت و بخشی از عذاب اخروی است که به جهت مصلحتی که دارد قسمتی از آن مقدم شده و در دنیا واقع می‌شود.

الدنیا بعضه لما فیه من المصلحة، فکیف یقول مع ذلک أنّه لمصالح دنیاویّة، فبطل ما قالوه.

فإن قیل: کیف الطریق إلی إصابة الحقّ مع غیبة الإمام؟

فإن قلتم: لا سبیل إلیها.

جعلتم الخلق فی حیرة وضلالة وشکّ فی جمیع أمورهم.

وإن قلتم: یصاب الحقّ بأدلّته.

قیل لکم: هذا تصریح بالاستغناء عن الإمام بهذه الأدلّة.

قلنا: الحقّ علی ضربین عقلیّ وسمعیّ، فالعقلیّ یصاب بأدلّته، والسمعیّ علیه أدلّة

با این وصف چطور ابو هاشم می‌گوید حدّ[صرفا] برای مصالح دنیایی است نه اخروی، بنابراین ادعای او باطل است.

چگونگی تشخیص اعتقاد حقّ در زمان غیبت

سؤال: با توجّه به غیبت امام، چگونه می‌توان به [اعتقاد] حقّ رسید؟

اگر بگویید راهی نیست؛ در این صورت خلق خدا را در تمام امورشان در حیرت و سرگردانی و گمراهی و شکّ قرار داده‌اید [که مسلما اشتباه است].

اگر بگویید به وسیله ادله و براهین می‌توان به اعتقاد حقّ رسید؛ در این صورت به شما گفته می‌شود: این [اعتراف شما] تصریح به این است که با وجود این ادله نیازی به وجود امام زمان علیه‌السلام نیست.

پاسخ: [رسیدن به اعتقاد] حقّ به دو طریق ممکن است: طریقه عقلی و طریقه سمعی [یا نقلی].

طریقه عقلی: عبارت است از این‌که به وسیله ادله و براهین به اعتقاد حقّ برسیم.

طریقه سمعی یا نقلی: آن است که به وسیله ادله‌ای که از بیانات و گفتار صریح پیامبر

منصوبة من أقوال النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، ونصوصه، وأقوال الأئمّة علیهم‌السلام من ولده، وقد بیّنوا ذلک وأوضحوه، ولم یترکوا منه شیئا لا دلیل علیه.

غیر أنّ هذا وإن کان علی ما قلناه، فالحاجة إلی الإمام قد بیّنا ثبوتها لأنّ جهة الحاجة إلیه المستمرّة فی کلّ حال و زمان کونه لطفا لنا علی ما تقدّم القول فیه، ولا یقوم غیره مقامه، فالحاجة المتعلّقة بالسمع أیضا ظاهرة، لأنّ النقل وإن کان واردا عن الرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، وعن آباء الإمام علیهم‌السلام بجمیع ما یحتاج إلیه فی الشریعة، فجائز علی الناقلین العدول عنه، إمّا تعمّدا وإمّا لشبهة؛ فینقطع النقل، أو یبقی فیمن لا حجة فی نقله.

وقد استوفینا هذه الطریقة فی تلخیص الشافی فلا نطوّل بذکرها الکتاب.

اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمّه دین علیهم‌السلام که اولاد ایشان هستند [راه حقّ را] برای ما بیان کرده و توضیح

داده‌اند و هیچ چیزی را بدون دلیل قاطع و محکم فروگذار نکرده‌اند.

علاوه بر این همان گونه که قبلاً نیاز به وجود امام را بیان کردیم، علّت این‌که ما در هر حال و زمان به وجود امام نیازمندیم این است که وجود ایشان در هر حالی برای ما لطف است، بنابراین هیچ کس و یا امر دیگری نمی‌تواند جانشین و جایگزین او باشد.

با این بیان طریقه سمعی و نقلی در رسیدن به حقّ هم روشن است. به خاطر این‌که اگرچه از طریق رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و پدران بزرگوار امام زمان علیهم‌السلام تمام نیازهای دینی مردم در شریعت و احکام و دستورها وارد شده است، امّا ممکن است ناقلین و راویان حدیث عمدا و یا از روی اشتباه از حقّ عدول کرده [و خبر را مخالف حقّ نقل کرده] باشند و این امر موجب قطع نقل خبر از معصوم شده باشد و یا این‌که راوی کسی باشد که دلیلی بر صحّت نقل او نبوده [و روایتش معتبر نیست بنابراین وجود امام زمان واجب و لازم است].

این مسأله را مفصّلاً و در کتاب تلخیص الشافی متذکر شده‌ایم. بنابراین نیازی نیست که با ذکر دوباره آن کتاب را طولانی کنیم.

فإن قیل: لو فرضنا أنّ الناقلین کتم بعض منهم بعض الشریعة واحتیج إلی بیان الإمام ولم یعلم الحقّ إلاّ من جهته، وکان خوف القتل من أعدائه مستمرّا کیف یکون الحال.

فإن قلتم: یظهر وإن خاف القتل، فیجب أن یکون خوف القتل غیر مبیح له الاستتار ویلزم ظهوره.

وإن قلتم: لا یظهر وسقط التکلیف فی ذلک الشیء المکتوم عن الأمّة، خرجتم من الإجماع، لأنّه منعقد علی أنّ کلّ شیء شرعه النبیّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وأوضحه فهو لازم للأمّة إلی أن تقوم الساعة.

سؤال: فرض کنیم که ناقلین اخبار بعضی از روایت‌ها و دستورهای شرعی را کتمان کرده باشند و اعتقاد حقّ هم فقط از طریق امام شناخته می‌شود، بنابراین نیاز مبرمی به

بیان و روشنگری امام باشد، از طرفی هم ترس کشته شدن امام توسط دشمنانشان ادامه دارد، در این صورت چه می‌شود؟ و چه باید کرد؟

1 - اگر بگویید: در این صورت امام باید ظاهر شود، حتی اگر خطر کشته شدن ایشان

وجود داشته باشد.

در این صورت لازم می‌آید که خطر مرگ و شهادت، دلیل موجّهی برای غیبت ایشان نباشد. [بنابراین دلیل شما مبنی بر این‌که خوف از مرگ ایشان موجب غیبت شده موجه نخواهد و برای غیبت کافی نیست.] پس باید ظاهر شود.

2 - اگر بگویید: امام ظاهر نمی‌شود و در مورد آن دسته از احکام که از امّت پوشیده

شده است، تکلیف ساقط است.

در این صورت شما از اجماع امّت اسلامی خارج شده‌اید، چرا که همه امّت اجماع دارند که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر چه را که به عنوان شریعت بیان فرموده‌اند، تا روز قیامت لازم الاجرا است.

وإن قلتم: إنّ التکلیف لا یسقط، صرّحتم بتکلیف ما لا یطاق، وإیجاب العمل بما لا طریق إلیه.

قلنا: قد أجبنا عن هذا السؤال فی التلخیص مستوفی، وجملته إنّ اللّه تعالی لو علم أنّ النقل ببعض الشرع المفروض ینقطع فی حال یکون تقیّة الإمام فیها مستمرّة، وخوفه من الأعداء باقیا، لأسقط ذلک عمن لا طریق له إلیه، فإذا علمنا بالإجماع أنّ تکلیف الشرع

مستمرّ ثابت علی جمیع الأمّة إلی قیام الساعة، علمنا عند ذلک أنّه لو اتّفق انقطاع النقل

بشیء من الشرع لما کان ذلک إلاّ فی حال یتمکّن فیها الإمام علیه‌السلام من الظهور والبروز والإعلام والإنذار.

3 - واگر بگویید: تکلیف ساقط نمی‌شود؛ در این صورت صراحتا تکلیف غیر مقدور نموده و عملی را واجب کرده‌اید که راهی برای رسیدن آن وجود ندارد. [یعنی تکلیفی به عهده مردم گذاشته‌اید که انجام آن از توان آن‌ها خارج است.]

پاسخ: ما در کتاب تلخیص مفصّلاً جواب این سؤال را بیان کرده‌ایم که خلاصه آن به این ترتیب است: اگر خداوند تبارک و تعالی بداند که امام در زمانی طولانی مجبور به تقیّه بوده وترس از کشته شدن ایشان توسط دشمنانشان کماکان وجود دارد و طبق آنچه که در فرض سؤال آمد، نقل برخی از دستورهای شرع مقدّس قطع شود، آن دسته از احکام و تکالیف [که دچار کتمان و یا دست‌کاری عمدی یا سهوی شده‌اند] از عهده کسانی که راهی برای رسیدن به آن ندارند برداشته می‌شود.

از طرفی وقتی که به وسیله اجماع امّت دانستیم که دستورهای دینی برتمام آحاد امّت تا روز قیامت مستمرا ثابت است و تغییر نمی‌کند، خواهیم دانست که اگر نقل بخشی از دستورهای شرع مقدّس [به هر دلیل] قطع شود و به دست ما نرسد، این اتفاق در زمانی خواهد بود که امام بتواند ظهور کرده و حقّ را اعلام نموده و مردم را از نافرمانی خداوند بترساند.

وکان المرتضی رحمه‌الله یقول أخیرا: لا یمتنع أن یکون هاهنا أمور کثیرة غیر واصلة إلینا هی مودعة عند الإمام علیه‌السلام، وإن کان قد کتمها الناقلون ولم ینقلوها ولم یلزم مع ذلک سقوط التکلیف عن الخلق، لأنّه إذا کان سبب الغیبة خوفه علی نفسه (من الّذین أخافوه، فمن أحوجه إلی الاستتار أتی من قبل نفسه) فی فوت ما یفوته من الشرع، کما أنّه أتی من قبل

نفسه فیما یفوته من تأدیب الإمام وتصرّفه من حیث أحوجه إلی الاستتار، ولو زال خوفه لظهر، فیحصل له اللّطف بتصرّفه، وتبیّن له ما عنده مما انکتم عنه، فإذا لم یفعل وبقی مستترا أتی من قبل نفسه فی الأمرین وهذا قویّ تقتضیه الأصول.

نظر سیّد مرتضی

سیّد مرتضی رحمه‌الله فرموده‌اند: ممکن است احکام و دستورهای زیادی [در شرع مقدّس] وجود داشته باشد که هنوز به ما نرسیده است و نزد امام علیه‌السلام به امانت گذارده شده باشند، مع ذلک این بدان معنا نیست که لزوما تکلیف از دوش خلق برداشته شده باشد. به این دلیل که اگر علّت غیبت، خوف از کشته شدن حضرت توسط کسانی که موجب این ترس شده و ایشان را مجبور به استتار کرده‌اند باشد، ضرر این‌که بخشی از دستورهای دینی را از دست داده‌اند متوجّه خود آن‌هاست؛ چنان‌که از دست دادن تأدیب امام [و تحت تربیت امام بودن] و نعمت تصرف حضرت در امور از جانب خودشان است.

اگر این ترس و اجبار به غیبت از بین برود، حضرت ظاهر شده و به وسیله تصرف حضرت در امور، لطف خداوند حاصل می‌شود و آنچه را که از مردم کتمان شده برایشان روشن و آشکار می‌سازد و وقتی حضرت ظهور نکرده ودر پرده غیبت بمانند، ضرری است که از جانب خود شخص مکلف متوجه‌اش شده است؛ چه در کتمان احکام دین و چه در عدم ظهور امام علیه‌السلام و این استدلال قوی و محکمی است که بر پایه اصول مسلّم استوار است.

وفی أصحابنا من قال: إنّ علّة الإستتار عن أولیائه خوفه من أن یشیّعوا خبره، ویتحدّثوا باجتماعهم معه سرورا (به) فیؤدّی ذلک الی الخوف من الأعداء وإن کان غیر مقصود.

وهذا الجواب یضعف لأنّ عقلاء شیعته لا یجوز أن یخفی علیهم ما فی إظهار اجتماعهم معه من الضرر علیه وعلیهم، فکیف یخبرون بذلک [العامة] مع علمهم بما (علیه و ) علیهم فیه

من المضرّة العامّة، وإن جاز (هذا) علی الواحد والإثنین لا یجوز علی جماعة شیعته الّذین

لا یظهر لهم.

علی أنّ هذا یلزم علیه أن یکون شیعته قد عدموا الإنتفاع به علی وجه لا یتمکّنون من

علت غیبت حضرت از شیعیان و دوستداران

بعضی از علما گفته‌اند: علّت غیبت حضرت از دوستان و ارادتمندان ایشان، خوف و ترس از این مطلب است که اخبار [دیدار با] امام علیه‌السلام شایع شده و همه جا پخش شود و شیعیان از روی خوشحالی، اجتماعشان با حضرت را نقل کرده و مورد گفت و گو قرار دهند، و همین مسأله منجر به تشدید خوف آن حضرت از دشمنان بشود؛ اگر چه هدف آن‌ها [ از انتشار خبر] تشدید خوف حضرت نبوده باشد.

این بیان ضعیف است؛ چه این‌که به اعتقاد شیعه اصولاً و به حکم عقل ممکن نیست ضرری که در پی افشای زیارت و دیدار با امام متوجه حضرت و یا خودشان می‌شود را ندانند و بر آن‌ها مخفی باشد. بنابراین چگونه همه را به اجتماع با امام و زیارت حضرت با مسرّت و خوشحالی خبردار می‌کنند، در حالی که از ضرر این عمل برای امام و خودشان آگاهی کامل دارند.

البته ممکن است یکی دو نفر این کار را بکنند ولی جماعت [شیعه] این گونه نبوده واین عمل از آن‌ها سرنمی‌زند.

بعلاوه این حرف و ادّعا مستلزم این است که شیعیان حضرت، فیض بردن از وجود مبارک ایشان را آن گونه از دست بدهند که دیگر نتوانند تلافی کنند. چرا که اگر علّت

تلافیه وإزالته، لأنّه إذا علّق الإستتار بما یعلم من حالهم أنّهم یفعلونه فلیس فی مقدورهم الآن ما یقتضی من ظهور الإمام علیه‌السلام، وهذا یقتضی سقوط التکلیف الّذی الإمام لطف فیه عنهم.

وفی أصحابنا من قال: علّة استتاره عن الأولیاء ما یرجع إلی الأعداء، لأنّ انتفاع جمیع الرعیّة من ولیّ وعدوّ بالإمام إنّما یکون بأن ینفذ أمره ببسط یده فیکون ظاهرا متصرّفا بلا دافع ولا منازع، وهذا ممّا المعلوم أنّ الأعداء قد حالوا دونه ومنعوا منه.

قالوا: ولا فائدة فی ظهوره سرّا لبعض أولیائه لأنّ النفع المبتغی من تدبیر الأمّة لا یتمّ إلاّ

غیبت حضرت را عملی بدانیم که شیعیان مرتکب آن شده و این عمل را از حالشان بفهمیم [که خبر زیارت حضرت را شایع می‌کنند] لکن در حال حاضر نمی‌توانند عملی انجام دهند که مقتضی ظهور امام باشد [به عبارت دیگر نمی‌توانند از افشای زیارت امام خودداری کنند] این امر موجب برداشتن وظیفه‌ای خواهد شد که وجود امام را در آن لطف دانستیم.

برخی دیگر از علمای ما گفته‌اند: علّت غیبت حضرت از دوستدارانش، به دشمنان ایشان برمی‌گردد. به این دلیل که نفعی که همگی مردم اعم از دوست و دشمن به برکت امام می‌برند در صورتی است که امر حضرت نافذ و دست ایشان در امور باز باشد، و بدون مانع و مخالفتی بتواند ظاهر شده و در امور خلق تصرف کند و این از جمله مسائل روشن است که دشمنان بین ایشان و مردم حائل شده و مانع از تصرف ایشان در امور مردم شده‌اند.

و در ادامه هم گفته‌اند: این‌که حضرت تنها برای بعضی از محبّین و دوستدارانش

بظهوره للکلّ ونفوذ الأمر، فقد صارت العلّة فی استتار الإمام علی الوجه الّذی هو لطف ومصلحة للجمیع واحدة.

ویمکن أن یعترض هذا الجواب بأن یقال: إنّ الأعداء وإن حالوا بینه وبین الظهور علی وجه التصرّف والتدبیر، فلم یحولوا بینه وبین لقاء من شاء من أولیائه علی سبیل الاختصاص، وهو یعتقد طاعته ویوجب اتّباع أوامره، فإن کان لا نفع فی هذا اللّقاء لأجل

الاختصاص لأنّه غیر نافذ الأمر للکلّ، فهذا تصریح بأنّه لا انتفاع للشیعة الإمامیّة بلقاء

أئمّتها من لدن وفاة أمیر المؤمنین إلی أیّام الحسن بن علیّ أبی القائم علیهم‌السلام لهذه العلّة.

ظاهر شود فایده‌ای ندارد، به جهت این‌که نفعی که می‌بایست از تدبیر امور امّت به دست‌بیاید، در صورتی تمام و کامل خواهد بود که برای همه مردم ظهور کرده و فرامینش نافذ باشد. بنابراین علّت و فلسفه غیبت امام برای تمام خلق [دوست و دشمن] یکپارچه لطف و مصلحت است [و فرقی نمی‌کند].

این جواب هم خالی از اشکال نیست و ممکن است که این گونه اعتراض شود: درست است که دشمن بین ایشان و ظهور و تصرف و تدبیر امور توسط ایشان حائل شده، اما بین ایشان و دیدار با هرکدام از محبّین امام که حضرت بنا بر خصوصیّتی اراده فرموده باشند حائل نشده‌اند؛ [آن هم از جمله] کسانی که به امامت و اطاعت ایشان معتقد و تبعیت از اوامر حضرت را واجب بدانند. پس اگر بنا باشد این دیدارهای اختصاصی به دلیل این‌که امر حضرت برای همه نافذ نیست [و حضرت در مقام حاکمیت بر جامعه نیست] هیچ نفعی نداشته باشد، این بیان تصریح دارد به این‌که پس از شهادت امیرمؤمنان علیه‌السلام تا ایام امامت امام حسن عسکری علیه‌السلام پدر امام زمان علیه‌السلام شیعیان به همین دلیل هیچ انتفاع و بهره‌ای از امامانشان نبرده‌اند [چون امرشان نافذ نبوده و حاکمیت جامعه به دستشان نبوده است].

ویوجب أیضا أن یکون أولیاء أمیر المؤمنین علیه‌السلام وشیعته لم یکن لهم بلقائه إنتفاع قبل انتقال الأمر إلی تدبیره وحصوله فی یده، وهذا بلوغ من قائله إلی حدّ لا یبلغه متأمّل.

علی أنّه لو سلّم أنّ الانتفاع بالإمام لا یکون إلاّ مع الظهور لجمیع الرعیّة ونفوذ أمره فیهم لبطل قولهم من وجه آخر، وهو أنّه یؤدّی إلی سقوط التکلیف الّذی الإمام لطف فیه عن شیعته، لأنّه إذا لم یظهر لهم لعلّة لا یرجع إلیهم ولا کان فی قدرتهم وإمکانهم إزالته، فلا بدّ من سقوط التکلیف عنهم، لأنّه لو جاز أن یمنع قوم من المکلّفین غیرهم لطفهم، ویکون التکلیف

و همچنین موجب این می‌شود که شیعیان و دوستداران امیرالمؤمنین علیه‌السلام قبل از انتقال امر خلافت ظاهری به ایشان و حصول تدبیر امّت به دست حضرت از زیارت و دیدار امام علیه‌السلام منتفع نشده و دیدارشان فایده‌ای نداشته باشد، این بیان از کسی صادر شده است که به حدّ بلوغ فکری و توان و دقت در امور نرسیده است.

علاوه بر آنچه که گذشت اگر این ادّعا پذیرفته شود که انتفاع از محضر امام علیه‌السلام فقط در صورتی ممکن است که حضرت برای همه ظهور کند و اوامرش در امور مردم نافذ باشد [به این معنا که حاکمیت داشته باشد]، از این جهت هم باطل است چون منجر به سقوط تکلیفی می‌شود که وجود امام در آن برای شیعیانش لطف خداوندی است [یعنی تکلیف فرمانبری شیعه از امام برداشته می‌شود چون حضرت ظهور نکرده و حاکمیت هم در دست او نیست] به این دلیل که وقتی امام برای شیعیان به علّتی که به آن‌ها مرتبط نباشد ظاهر نشود و از طرفی آن‌ها هم قدرت از بین بردن علّت غیبت را نداشته باشند، به ناچار باید تکلیف از شیعیان برداشته شده و ساقط شود. چرا که اگر صحیح باشد عدّه‌ای از مکلفین و مردم [مثل دشمنانی که موجب ترس امام شده‌اند] دسته دیگر را [که شیعیان و مریدان حضرت هستند] از لطفی که برای آن‌ها است منع کنند و از طرفی هم تکلیفی (همان فرمانبرداری از امام) که آن لطف [یعنی وجود امام] در آن لطف الهی است برجا

الّذی ذلک اللّطف لطف فیه مستمرّا علیهم، لجاز أن یمنع بعض المکلّفین غیره بقید وما أشبهه

من المشی علی وجه لا یمکن من إزالته، ویکون تکلیف المشی مع ذلک مستمرّا علی الحقیقة.

ولیس لهم أن یفرّقوا بین القید وبین اللّطف من حیث کان القید یتعذّر معه الفعل ولا یتوهّم وقوعه، ولیس کذلک فقد اللّطف، لأنّ أکثر أهل العدل علی أنّ فقد اللطف کفقد

القدرة والآلة، (وأنّ التکلیف مع فقد اللّطف فیمن له لطف معلوم کالتکلیف مع فقد القدرة

والآلة) ووجود الموانع، وأنّ من لم یفعل له اللطف ممّن له لطف معلوم غیر مزاح العلّة فی التکلیف، کما أنّ الممنوع غیر مزاح العلّة.

و مستمر باشد [به این معنا که از یک طرف مخالفین مانع از انتفاع و فیض بردن شیعه از وجود مبارک امام شوند و از طرفی تکلیف فرمانبرداری از امام که وجودش لطف الهی است بر عهده شیعه باقی باشد] این امر نظیر این است که بعضی از مکلفین پای دیگری را با زنجیر یا چیزی شبیه به آن به نحوی ببندند که او نتواند راه برود و قادر به باز کردن بند آن هم نباشد، و از طرفی هم تکلیف به راه رفتن در حقّ او استمرار داشته باشد.

آن‌ها نمی‌توانند بین قید و زنجیر و بین لطف فرقی بگذارند، از این جهت که قید و بند، انسان را از عمل متعذر می‌کند چون راه رفتن با قید محال است ولی فقدان لطف از این مقوله نیست. چون اکثر اهل عدل [شیعه و معتزله] بر این باورند که فقدان لطف مثل فقدان قدرت و وسیله است و این‌که تکلیف با نبودن لطف درباره کسی که لطف معلومی متوجّه او شده است؛ مثل تکلیف در صورت نبودن قدرت و نیز وجود مانع از انجام وظیفه است.

و باز عدلیه معتقدند: کسی که لطف برایش معلوم است ولی حاصل نشده، غیر از کسی است که مانع تکلیف از او برداشته شده است چنان که کسی که ممنوع از راه رفتن است، غیر از کسی است که مانعی در راه رفتن دارد.

والّذی ینبغی أن یجاب عن السؤال الّذی ذکرناه عن المخالف أن نقول: إنّا أوّلاً لا نقطع علی استتاره عن جمیع أولیائه، بل یجوز (أن یظهر) لأکثرهم ولا یعلم کلّ إنسان إلاّ حال

نفسه، فإن کان ظاهرا له فعلته مزاحه، وإن لم یکن ظاهرا له علم أنّه إنّما لم یظهر له لأمر یرجع إلیه وإن لم یعلمه مفصّلاً لتقصیر من جهته، وإلاّ لم یحسن تکلیفه.

آنچه که شایسته است در جواب این سؤال که از جانب مخالفین ذکر کردیم ارائه شود، این است که بگوییم:

اولاً یقین نداریم که امام از تمامی دوستدارانش مخفی شده باشد، بلکه ممکن است

برای اکثر شیعیانش ظاهر شده باشد، و هر انسانی فقط به وضع و حال خودش آگاه است [و از دیگران بی‌خبر است]. بنابراین اگر امام برای کسی ظاهر شود مانع تکلیف در حقّ او مرتفع شده واگر برای کسی ظاهر نشود آن شخص حتما خواهد دانست که علّت این امر به عمل خود او بر می‌گردد، هر چند که تفصیلاً نداند که تقصیر از ناحیه او بوده است،

در غیر این صورت تکلیف [به فرمانبرداری از امام] درست نخواهد بود.⁽¹⁾

این بیان مستلزم آن است که هیچ کس از فرقه حقه ناجیه شیعه در زمان غیبت متصف به صفت عدالت نباشند به این دلیل که گناهی که مانع ظهور امام علیه‌السلام شده است و از طرف این‌ها هم بوده است یا گناه کبیره بوده یا صغیره‌ای که اصرار به آن شده است و در هر صورت با عدالت منافات دارد با این اوضاع و احوال چگونه می‌توان به عدالت راویان وائمّه جماعات حکم کرد و شهادت آن‌ها را پذیرفت، آن هم با وجود این‌که ضرورتا می‌دانیم که در هر عصری از اعصار جماعتی از اخیار وجود داشته و دارند که لحظه‌ای در اقرار به امامت و اطاعت از امام توقف نکرده‌اند.

و همچنین بی‌گمان در بسیاری از اعصار گذشته انبیا و اوصیایی زندگی می‌کردند که [توسط حکام جور] در حبس بوده واز در دسترس خلق بودن ممنوع شده بودند و حال مقرین و مؤمنین به ایشان کاملاً معلوم است که ایشان در این امر مقصر نبودند.

] بلکه می‌گوییم: وقتی که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در غار مخفی شدند برای امیرالمؤمنین ظاهر بود و همراه علی بوده و این برای امیرمؤمنان لطف الهی بود، و امکان ندارد که علی علیه‌السلام را در اختفای رسول خدا مقصر دانست. پس حقّ این است که در جواب مستشکل گفته شود: لطف وقتی مشتمل بر مفسده‌ای نباشد شرط در تکلیف است و ما می‌دانیم وقتی که خداوند تبارک و تعالی در هنگام ارتکاب معاصی توسط گنهکاران علامت رسوا کننده‌ای بر آن‌ها ظاهر کند مثلاً صورت آن‌ها را سیاه کند، این عمل آن‌ها را به طاعت نزدیک و از معصیت کردن دورشان می‌کند. لکن چون این عمل مشتمل بر مفسده کثیره‌ای است [از جمله رفتن آبروی مردم و امثال این] خداوند این کار را انجام نداد.

به همین ترتیب امکان دارد که ظهور امام علیه‌السلام برای کسانی که اقرار به ولایت ایشان کرده‌اند مشتمل بر مفسده عظیمه‌ای بوده و موجب درماندگی و به سختی افتادن ایشان باشد، پس ظهور حضرت در این احوال برای مؤمنین به ایشان لطف نیست.

و آنچه که شیخ رحمه‌الله ذکر فرموده‌اند مبنی بر این‌که تکلیف در صورت فقدان لطف همانند تکلیف با فقدان وسیله انجام آن است، برفرض که این مطلب را بپذیریم وقتی این حرف تمام است و [ظهور امام] لطف است که مفاسدی که مانع از این لطف هستند برطرف شده باشند.

حاصل کلام این‌که پس از اثبات حسن و قبح عقلی و این‌که عقل حکم می‌کند به این‌که لطف بر خداوند تبارک و تعالی واجب است و این‌که وجود امام به اتفاق و اجماع جمیع عقلا لطف خداوند است و که این مصلحت در وجود داشتن امام است که مردم را به صلاح دعوت کرده و از فساد منع فرماید و این‌که وجود مبارک آن حضرت بهترین مصلحت بندگان، نزدیک‌تر به اطاعت خداست و این‌که می‌بایست معصوم باشد و این‌که عصمت فقط از ناحیه باری تعالی دانسته می‌شود و این‌که بر عدم عصمت غیر امام زمان علیه‌السلام اجماع واقع شده است، وجود مبارک حضرت علیه‌السلام ثابت می‌شود امّا غیبت ایشان از مخالفین، روشن است که به تقصیر خود آن‌ها مربوط می‌شود.

و امّا غیبت حضرت از کسانی که به ولایتشان اقرار کرده‌اند؛ ممکن است بعضی از ایشان مقصر باشند و بعضی دیگر با وجود عدم تقصیرشان از بعضی از فواید که به ظهور حضرت مترتب است به خاطر مفسده‌ای که از جهت مخالفین متوجّه آنان است ممنوع شده‌اند و یا این‌که به خاطر مصلحتی باشد که در غیبت برای ایشان وجود دارد. به این‌که [مثلاً] با وجود این‌که حضرت از ایشان مخفی بوده و شبهاتی پیرامون حضرت وجود داشته و مشقات فراوانی [که به خاطر غایب بودن حضرت] متحمّل می‌شوند، به آن حضرت ایمان داشته باشند و این‌ها بالاترین پاداش و ثواب را خواهند داشت.

علاوه بر این رسیدن فواید و برکات وجودی امام و هدایت‌های ایشان منحصر و متوقف بر ظاهر شدن حضرت به گونه‌ای که شناخته شوند نیست. بنابراین ممکن است الطاف زیادی از ایشان به بسیاری از شیعیان برسد و آن‌ها حضرت را نشناسند چنان‌که از خود حضرت است که «غائب بودن ایشان مثل خورشید پشت ابرهاست.» بعلاوه تمام این مسائل ] در غیبت‌های انبیا [مثل موسی علیه‌السلام] دلیل روشنی وجود دارد و در این نوع غیبت از وجود حجّت خدا نیز مصلحتی نهفته است والاّ از حقّ تعالی هرگز صادر نمی‌شد.

فإذا علم بقاء تکلیفه علیه واستتار الإمام عنه علم أنّه لأمر یرجع‌إلیه، کما تقوله جماعتنا فیمن لم ینظر فی طریق معرفة اللّه تعالی فلم یحصل له العلم، وجب أن یقطع علی أنّه إنّما

لم یحصل لتقصیر یرجع إلیه، وإلاّ وجب إسقاط تکلیفه وإن لم یعلم ما الّذی وقع تقصیره فیه.

فعلی هذا التقریر أقوی ما یعلّل به ذلک أنّ الإمام إذا ظهر ولا یعلم شخصه وعینه من حیث المشاهدة، فلا بدّ من أن یظهر علیه علم معجز یدلّ علی صدقه والعلم بکون الشیء معجزا یحتاج إلی نظر یجوز أن یعترض فیه شبهه، فلا یمتنع أن یکون المعلوم من حال من

پس هرگاه بداند تکلیف برعهده او باقی است و امام هم از او مخفی است، خواهد دانست که مخفی شدن امام به خاطر امری است که به خود او بر می‌گردد. چنان‌که این حرف را جماعتی از ما در مورد کسی می‌گویند که در راه رسیدن به معرفت اللّه، دقت و تعقل نکرده نتیجتا علم هم برای او حاصل نشده است یقینا به خاطر تقصیری است که به خود او برمی‌گردد. در غیر این صورت تکلیف از او ساقط می‌شود؛ اگرچه معلوم نشود در چه امری مقصر است و کوتاهی کرده است.

بنابراین قوی‌ترین دلیلی که به آن استدلال می‌شود این است که وقتی امام ظهور کرد و شخص ایشان از نظر مشاهده و رؤیت شناخته نشد، به ناچار باید معجزاتی را بر مردم ظاهر و آشکار کند که دلالت بر صداقت امام کند و از طرفی علم به این‌که این عملی که از امام صادر شده معجزه هست یا نه، نیازمند به تأمل و دقت است وممکن است که در آن‌هم شبهه وارد شود [تا جواب آن ارائه شود].

بنابراین احتمال دارد کسی که معجزه برای او ظاهر نشده وقتی که امام ظاهر شود

لم یظهر له أنّه متی ظهر وأظهر المعجز لم ینعم النظر فیدخل [علیه] فیه شبهة، فیعتقد أنّه کذّاب ویشیع خبره فیؤدّی إلی ما تقدّم القول فیه.

فإن قیل: أیّ تقصیر وقع من الولیّ الّذی لم یظهر له الإمام لأجل هذا المعلوم من حاله، وأیّ قدرة له علی النظر فیما یظهر له الإمام معه وإلی أیّ شیء یرجع فی تلافی ما یوجب

غیبته.

قلنا: ما أحلّنا فی سبب الغیبة عن الأولیاء إلاّ علی معلوم یظهر موضع التقصیر فیه وإمکان تلافیه، لأنّه غیر ممتنع أن یکون من المعلوم من حاله أنّه متی ظهر له الإمام قصّر فی النظر فی معجزه، فإنّما أتی فی ذلک لتقصیره الحاصل فی العلم بالفرق بین المعجز والممکن،

و معجزه آشکار کند با دقت و تعقل توجّه نکند و برایش در این امر شبهه‌ای ایجاد

شود و معتقد شود [که امام] دروغ می‌گوید و خبرش را هم همه جا منتشر کند و این منجر شود به آنچه که گفتیم.

اگر گفته شود: تقصیر دوستداران امام چیست که امام برای کسانی که حالشان چنین است امری و یا معجزه‌ای ظاهر نمی‌کند؟ و با چه قدرتی در آنچه که امام برای او ظاهر می‌کند با دیده تأمل و تعمّق بنگرد؟ و به چه وسیله‌ای آنچه را که موجب غیبت شده است، تلافی و جبران کند؟

جواب می‌گوییم: دلیل غیبت امام علیه‌السلام از دوستداران و علاقمندانش به نظر ما معلوم است. [از طرفی] موضع تقصیر و همچین امکان و نحوه تلافی آن هم معلوم و مشخص است. چرا که ممکن است از حال او معلوم شود که وقتی امام برایش [معجزه‌ای] ظاهر کرد و او در تأمل و تعمق در آن کوتاهی کند، پس قطعا کوتاهی او در دانستن فرق بین معجزه و امر ممکن و نیز آگاهی از فرق بین دلیل این امر و شبهه از جانب خود اوست.

والدلیل من ذلک والشبهة، ولو کان من ذلک علی قاعدة صحیحة لم یجز أن یشتبه علیه معجز الإمام عند ظهوره له، فیجب علیه تلافی هذا التقصیر واستدراکه.

ولیس لأحد أن یقول: هذا تکلیف لما لا یطاق وحوالة علی غیب، لأنّ هذا الولیّ لیس یعرف ما قصّر فیه بعینه من النّظر والاستدلال فیستدرکه حتّی یتمهّد فی نفسه ویتقرّر،

ونراکم تلزمونه ما لا یلزمه، وذلک إنّ ما یلزم فی التکلیف قد یتمیّز تارة ویشتبه أخری بغیره، وإن کان التمکّن من الأمرین ثابتا حاصلاً.

فالولیّ علی هذا إذا حاسب نفسه ورأی أنّ الإمام لا یظهر له وأفسد أن یکون السبب فی الغیبة ما ذکرناه من الوجوه الباطلة وأجناسها، علم أنّه لا بدّ من سبب یرجع إلیه.

ولی اگر براساس یک قاعده و قانون صحیح عمل کند ممکن نیست که وقت ظاهر شدن معجزه امام برایش شبهه‌ای ایجاد شود. بنابراین باید کوتاهی خودش را تلافی و جبران کند.

و کسی نمی‌تواند بگوید: این [تلافی تقصیر] تکلیفی است که از حدّ توان او خارج است. چرا که دوستدار امام نمی‌داند در چه چیزی و کجای استدلال کوتاهی کرده تا این‌که آن را تدارک و تلافی و در وجود خودش آمادگی جبران را ایجاد کند و می‌بینیم که شما آن‌ها را به امری ملزم می‌کنید که لازم نیست و آن عبارت است از این‌که آنچه لازمه تکلیف است گاهی مشخص و معلوم است و گاهی با امر دیگری مشتبه می‌شود؛ اگرچه تمکن وتوان از هر دو امر ثابت و حاصل باشد. [باز هم امر به مالایطاق است]. پس علاقمند به حضرت زمانی که با خودش محاسبه کرده، ملاحظه کند که امام بر او ظاهر نمی‌شود و همچنین دریافته باشد که وجوه باطله‌ای که ذکر کردیم و امثال این‌ها نمی‌توانند سبب غیبت حضرت باشند، خواهد دانست که حتما علّت غیبت به خودش برمی‌گردد.

وإذا علم أنّ أقوی العلل ما ذکرناه، علم أنّ التقصیر واقع من جهته فی صفات المعجز وشروطه، فعلیه معاودة النظر فی ذلک، عند ذلک وتخلیصه من الشوائب وما یوجب الالتباس، فإنّه من اجتهد فی ذلک حقّ الإجتهاد ووفّی النظر شروطه، فإنّه لا بدّ من وقوع

العلم بالفرق بین الحقّ والباطل، وهذه المواضع الإنسان فیها علی نفسه بصیرة، ولیس یمکن أن یؤمر فیها بأکثر من التناهی فی الاجتهاد، والبحث والفحص والاستسلام للحقّ وقد بیّنا أنّ هذا نظیر ما نقول لمخالفینا، إذا نظروا فی أدلّتنا ولم یحصل لهم العلم سواء.

فإن قیل: لو کان الأمر علی ما قلتم لوجب أن لا یعلم شیئا من المعجزات فی الحال،

و زمانی که بداند قوی‌ترین دلیل غیبت آن چیزی است که ما ذکر کردیم، آگاهی خواهد یافت که کوتاهی و تقصیر در مورد دقت نکردن در ویژگی‌ها و شرایط معجزه به خودش برمی‌گردد. بنابراین باید دوباره وقت ظهور معجزه با دقت و تأمّل در آن توجّه کند و آن را از شوائب و آنچه که موجب شبهه شده خالص کند؛ چون کسی که تلاش کند و با دقت و عمق، شروط معجزه را ملاحظه نماید علم به فرق بین حقّ وباطل برایش حاصل می‌شود و در این گونه موارد انسان بر نفس خودش بصیرت دارد. [که آیا حقیقتا در شروط و ویژگی‌های معجزه دقت لازم را داشته، یا نه.]

و نمی‌توان او را در این مسأله به بیشتر از توان و تلاشش به بحث و جست و جو و تسلیم حقّ شدن امر کرد و قبلاً هم بیان کرده‌ایم که این نظیر آن چیزی است که ما به مخالفین خود می‌گوییم آن‌گاه که در ادله ما دقت کرده، ولی علم و معرفت برای آن‌ها حاصل نشده باشد.

اشکال: اگر مسأله به همین ترتیب باشد که شما گفتید [که انسان در تشخیص معجزه امکان اشتباه دارد] پس نباید در حال حاضر هیچ یک از معجزات، تشخیص داده شوند.

وهذا یؤدّی إلی أن لا یعلم النبوّة وصدق الرسول، وذلک یخرجه عن الإسلام فضلاً عن الإیمان.

قلنا: لا یلزم ذلک لأنّه لا یمتنع أن تدخل الشبهة فی نوع من المعجزات دون نوع، ولیس إذا دخلت الشبهة فی بعضها دخل فی سائرها، فلا یمتنع أن یکون المعجز الدالّ علی النبوّة

لم تدخل علیه فیه شبهة، فحصل له العلم بکونه معجزا وعلم عند ذلک نبوّة النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، والمعجز الّذی یظهر علی ید الإمام إذا ظهر یکون أمرا آخر یجوز أن یدخل علیه الشبهة فی

کونه معجزا، فیشکّ حینئذ فی إمامته وإن کان عالما بالنبوّة.

وهذا کما نقول إنّ من علم نبوّة موسی علیه‌السلام بالمعجزات الدالّة علی نبوّته إذا لم ینعم النظر

لذا این امر غلط، منجر می‌شود به این‌که مردم به نبوت و صدق ادعای پیامبر پی‌نبرند و همین اعتقاد، انسان را از اسلام خارج می‌کند، چه رسد به خروج از ایمان.

پاسخ: این گونه [که در اشکال عنوان شد] نیست، چرا که ممکن است در نوع و بخشی از معجزات شبهه وارد شود، امّا در نوع و برخی دیگر از معجزات هیچ شبهه و تردیدی راه نداشته باشد. به عبارت دیگر: به این ترتیب نیست که اگر در بعضی از معجزات شبهه‌ای داخل شد، در سایر معجزات هم وارد شود.

بنابراین ممکن است در معجزه‌ای که به نبوت مربوط می‌شود، هیچ گونه شبهه‌ای نباشد و برای مکلف و بیننده معجزه علم حاصل شود که این عمل معجزه است و به این واسطه به نبوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آگاه شود.

امّا وقتی معجزه‌ای به دست امام ظاهر می‌شود امر دیگری است و با معجزه پیامبر متفاوت است و ممکن است به معجزه بودن آن شبهه وارد شود اگرچه مکلف علم به نبوت داشته و به آن ایمان دارد، در عین حال امّا در امامت امام شکّ می‌کند.

این مسأله مثل این است که می‌گوییم: کسی‌که از طریق معجزات حضرت موسی علیه‌السلام بر نبوت ایشان علم پیدا کرده ولی در معجزاتی که توسط حضرت عیسی علیه‌السلامو رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

فی المعجزات الظاهرة علی عیسی ونبیّنا محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لا یجب أن یقطع علی أنّه ما عرف تلک المعجزات، لأنّه لا یمتنع أن یکون عارفا بها وبوجه دلالتها وإن لم یعلم هذه المعجزات

واشتبه علیه وجه دلالتها.

فإن قیل: فیجب علی هذا أن یکون کلّ من لم یظهر له الإمام یقطع علی أنّه علی کبیرة یلحق بالکفر لأنّه مقصّر علی ما فرضتموه فیما یوجب غیبة الإمام عنه ویقتضی فوت مصلحته فقد لحق الولیّ علی هذا بالعدوّ.

قلنا: لیس یجب فی التقصیر الّذی أشرنا إلیه أن یکون کفرا ولا ذنبا عظیما، لأنّه فی هذه الحال ما اعتقد فی الإمام أنّه لیس بإمام، ولا أخافه علی نفسه وإنّما قصّر فی بعض العلوم

تقصیرا کان کالسبب فی أنّ علم من حاله أنّ ذلک الشکّ فی الإمامة یقع منه مستقبلاً،

ظاهر شد به دیده دقت توجّه نکرد، نمی‌توان یقین داشت که او معجزه موسی را هم نشناخته است. به این دلیل که ممکن است معجزات موسی و دلالت آن‌ها را [که دلالت بر نبوت موسی می‌کند] شناخته باشد ولی معجزات حضرت عیسی علیه‌السلام یا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را ندانسته و وجه دلالت آن‌ها به نبوت این دو بزرگوار برایش مشتبه شده باشد.

اشکال: بنابراین هر کسی که امام برای او ظاهر نشده است می‌بایست یقینا کبیره‌ای مرتکب شده باشد که او را ملحق به کفر کرده است. چون بنابر فرض شما در آنچه که موجب غیبت امام و فوت مصلحت وجود امام شده است او مقصر است. به این ترتیب دوست و محبّ امام، به دشمنان ایشان ملحق می‌شود!!

پاسخ: لازم نیست آن تقصیری که به آن اشاره کردیم، کفر و یا گناه خیلی بزرگی باشد؛ زیرا این شخص در این حالت اعتقادش درباره امامت این نیست که حضرت علیه‌السلام امام نیست، و این گونه هم نیست که موجب خوف امام شده باشد، بلکه در بعضی از علوم [و مسائلی که باید می‌دانسته] به نحوی کوتاهی کرده است که سبب شده تا از حال او فهمیده شود که [احتمالاً] در آینده [و در ظهور امام] در امامت حضرت شکّ می‌کند،

والآن فلیس بواقع، فغیر لازم أن یکون کافرا غیر أنّه وإن لم یلزم أن یکون کفرا ولا جاریا مجری تکذیب الإمام والشکّ فی صدقه فهو ذنب وخطأ لا ینافیان الإیمان واستحقاق الثواب، ولو لم یلحق الولیّ بالعدوّ علی هذا التقدیر، لأنّ العدوّ فی الحال معتقد فی الإمام ما هو کفر وکبیرة، والولیّ بخلاف ذلک.

وإنّما قلنا: إنّ ما هو کالسّبب فی الکفر لا یجب أن یکون کفرا فی الحال أنّ أحدا لو اعتقد فی القادر منّا بقدرة أنّه یصحّ أن یفعل فی غیره من الأجسام مبتدئا کان ذلک خطأ وجهلاً

امّا الآن او ایمان دارد، و این شکّ واقع نشده است. بنابراین لازم نمی‌آید که او الآن کافر باشد، مگر این‌که بگوییم کفر و تکذیب امام که مانند کفر است لازم نمی‌آید [و از او سر نزده] ولی خود شکّ در صدق ادعای امام گناه و خطایی است که البته با ایمان و استحقاق ثواب منافات ندارد. پس با این توضیح دوستدار و علاقمند امام به دشمن ملحق نمی‌شود؛ چرا که دشمن در مورد امامت اعتقادی دارد که کفر و گناه بسیار عظیمی است، امّا محب و دوستدار حضرت این چنین نیست [بلکه فقط ممکن است در هنگام ظهور برای او شکّ حاصل شود] و این خلاف اعتقاد دشمن است.

و آنچه که گفتیم مبنی بر این‌که [شکی که ممکن است بعدا حاصل شود] مثل سبب کفر است و به این معنا نیست که در حال حاضر او کافر باشد، [مثل این است که] کسی معتقد باشد: شخصی توانایی خلق جسمی را دارد. این اعتقاد در واقع جهل و خطا است ولی کفر نیست.

و البته ممکن است از این حال و اعتقاد امروز این فرد معلوم شود که اگر پیامبری ظهور کرده و مردم را به نبوتش دعوت کند و خداوند هم به دست او معجزه‌ای را به وجود آورد که اسباب بشری قادر به انجام آن نیستند، او دعوت پیامبر را قبول نمی‌کند.

[چون معتقد بوده که این عمل از دیگری هم که فردی عادی بوده سر می‌زند]همین

لیس بکفر، ولا یمتنع أن یکون المعلوم من حال هذا المعتقد أنّه لو ظهر نبیّ یدعو إلی نبوّته وجعل معجزة أن یفعل اللّه تعالی علی یده فعلاً [بحیث] لا یصل إلیه أسباب البشر (أنّه

لا یقبله) وهذا لا محالة لو علم أنّه معجز کان یقبله وما سبق من اعتقاده فی مقدور القدر،

کان کالسبب فی هذا، ولم یلزم أن یجری مجراه فی الکفر.

فإن قیل: إنّ هذا الجواب أیضا لا یستمرّ علی أصلکم لأنّ الصحیح من مذهبکم أنّ من عرف اللّه تعالی بصفاته وعرف النبوّة والإمامة وحصل مؤمنا لا یجوز أن یقع منه کفر أصلاً،

فإذا ثبت هذا فکیف یمکنکم أن تجعلوا علّة الاستتار عن الولیّ أنّ المعلوم من حاله أنّه إذا ظهر الإمام فظهر (علی یده) علم معجز شکّ فیه ولا یعرفه إماما وإنّ الشکّ فی ذلک کفر،

وذلک ینقض أصلکم الّذی صحّحتموه.

شخص اگر یقین کند این عمل پیامبر معجزه بوده، حتما آن را خواهد پذیرفت. پس آن اعتقادی که داشت در این‌که این عمل در حیطه قدرت دیگران هم هست، در واقع مثل سبب در عدم پذیرش نبوت است و [مسلم است که] این امر کفر نیست.

اشکال: اگر گفته شود: این جواب در راستای اصول شما نیست. چه این‌که اعتقاد صحیح در مذهب شما [شیعیان] این است که اگر کسی خداوند تبارک و تعالی را به صفات عالیه‌اش و همچنین نبوت و امامت را شناخته باشد، او مؤمن است و ایمان برای او حاصل شده است، بنابراین امکان ندارد که کفری از او سر بزند. حال که این امر ثابت

شد چگونه ممکن است شما علّت غیبت امام از دوستانش را این قرار دهید که از حال دوستداران امام معلوم و روشن است که وقتی در آینده حضرت ظهور کند و به دست مبارکش معجزه‌ای ظاهر شود آن‌ها در مورد حضرت شکّ کرده و او را به امامت نمی‌شناسند. در این صورت این شکّ کفر است و با اصول شما تناقض دارد [از طرفی می‌گویید کسی که خدا را بشناسد، نبوت و امامت را بشناسد، ممکن نیست که کافر شود

قیل: هذا الّذی ذکرتموه لیس بصحیح، لأنّ الشکّ مع المعجز الّذی یظهر علی ید الإمام لیس بقادح فی معرفته لغیر الإمام علی طریق الجملة وإنّما یقدح فی أنّ ما علم علی طریق الجملة وصحّت معرفته هل هو هذا الشخص أم لا؟ والشکّ فی هذا لیس بکفر، لأنّه لو کان کفرا لوجب أن یکون کفرا وإن لم یظهر المعجز، فإنّه لا محالة قبل ظهور هذا المعجز فی یده شاکّ فیه، ویجوّز کونه إماما وکون غیره کذلک، وإنّما یقدح فی العلم الحاصل له علی طریق

الجملة أن لو شکّ فی المستقبل فی إمامته علی طریق الجملة، وذلک ممّا یمنع من وقوعه منه

مستقبلاً.

و از طرفی می‌گویید ممکن است امام بیاید و معجزه ظاهر کند ولی شیعیانش به ایشان شکّ کرده و امامت او را نپذیرند. این تناقض گویی است].

پاسخ: در مقام جواب به این اشکال گفته شده است: آنچه که شما در اشکال ذکر کردید درست نیست. چرا که شکّ کردن در معجزه‌ای که به دست امام ظاهر می‌شود، زیانی به معرفت اجمالی او نسبت به امامت غیر ایشان [ائمّه دیگر] نمی‌رساند. تنها زیانی که دارد این است که آنچه را که اجمالاً از امام دانسته و شناخت درستی هم بوده آیا این فرد [که معجزه آورده] همان شخص است یا نه؟ و شکّ در این کفر نیست؛ زیرا اگر این دیدگاه کفر می‌بود می‌بایست در صورت عدم ظهور معجزه از امام [و پیش از دیدن معجزه] هم این کفر وجود داشته باشد. در حالی که او قبل از ظهور معجزه به دست امام در تردید بود و احتمال می‌داد که ایشان امام باشد و یا این‌که دیگری امام باشد. البته این شکّ وقتی به ایمان و معرفت اجمالی او ضرر می‌رساند و کفر است که او اجمالاً امام را بشناسد و علم به امامت او داشته باشد، ولی در آینده در امامت آن امام شکّ کند [به این‌که امام همین شخص است که قبلاً شناخته است یا شخص دیگری است] البته این ترید و شکّ در آینده از شیعه و علاقمند به امام واقع نخواهد شد.

وکان المرتضی (رضی اللّه) یقول: سؤال المخالف لنا - لم لا یظهر الإمام للأولیاء؟ - غیر لازم لأنّه إن کان غرضه أنّ لطف الولیّ غیر حاصل، فلا یحصل تکلیفه فإنّه لا یتوجّه فإنّ

لطف الولیّ حاصل، لأنّه إذا علم الولیّ أنّ له إماما غائبا یتوقّع ظهوره علیه‌السلام ساعة (ساعة) ویجوّز انبساط یده فی کلّ حال، فإنّ خوفه من تأدیبه حاصل، وینزجر لمکانه عن المقبّحات، ویفعل کثیرا من الواجبات فیکون حال غیبته کحال کونه فی بلد آخر، بل ربّما

کان فی حال الاستتار أبلغ، لأنّه مع غیبته یجوّز أن یکون معه فی بلده وفی جواره، ویشاهده

نظر مرحوم سیّد مرتضی

سیّد مرتضی رحمه‌الله می‌فرماید: این سؤال مخالف - که چرا امام برای دوستدارانش ظاهر نمی‌شود - سؤال غیر لازم و بی‌موردی است؛ به دلیل این که اگر هدف سؤال کننده این باشد که [در زمان غیبت] برای محبّین امام لطف حاصل نشده، پس محب او تکلیفی [نسبت به امام] ندارد، و تکلیف [که فرمانبرداری از امام است] اصلاً متوجّه او نشده است.

[این سؤال درست نیست؛ چون] لطف در مورد شیعیان امام حاصل شده چرا که شیعه وقتی که می‌داند امام غایبی دارد که هر لحظه ممکن است ظهور کند، در هر حالی منتظر باز شدن دست امام است و نیز از تأدیب امام می‌ترسد، از زشتی‌ها وگناهان به خاطر بدی آن‌ها در نزد امام دوری می‌کند، بسیاری از واجبات را انجام می‌دهد. پس غیبت امام در نظرش مثل این است که او در شهری و امام در شهر دیگری است [در این جا لطف حاصل است که همه این‌ها اثر وجودی امام است] و چه بسا در زمان غیبت توجّه‌اش بیشتر است، چون علیرغم غیبت امام، احتمال می‌دهد که حضرت [هر لحظه] همراه او و در کنار او در شهر او باشد، او امام علیه‌السلام را ببیند و نشناسد واز حضرت اطلاع نداشته باشد.

من حیث لا یعرفه ولا یقف علی أخباره، وإذا کان فی بلد آخر ربّما خفیخبره، فصار حال الغیبة [و] الانزجار حاصلاً عن القبیح علی ما قلناه.

وإذا لم یکن قد فاتهم اللّطف جاز استتاره عنهم وإن سلّم أنّه یحصل ما هو لطف لهم ومع ذلک یقال: لم لا یظهر لهم؟ قلنا: ذلک غیر واجب علی کلّ حال، فسقط السؤال من أصله.

علی أنّ لطفهم بمکانه حاصل من وجه آخر وهو أنّ لمکانه یثقون بوصول جمیع الشرع إلیهم، ولولاه لما وثقوا بذلک وجوّزوا أن یخفی علیهم کثیر من الشرع وینقطع دونهم، وإذا

علموا وجوده فی الجملة أمنوا جمیع ذلک، فکان اللّطف بمکانه حاصلاً من هذا الوجه أیضا.

در حالی که ممکن است امام در کنار او باشد و اگر [مثلاً] امام در شهر دیگری باشد ممکن است اخبار او از امام پوشیده بماند، بنابراین در حال غیبت، انزجار و دوری از اعمال زشت بنابر همین فرض [که امام ممکن است هر لحظه در کنار شیعه و همراه او باشد] حاصل می‌شود.

و اگر [هدف سؤال کننده این باشد که] لطف وجود امام از علاقمندان حضرت فوت نشده و ممکن است که امام در غیبت باشد، و حصول لطف را بپذیرد و بعد سؤال کند که چرا امام برای محبّین و شیعیانش ظهور نمی‌کند؟

می‌گوییم: در هر حالتی که لازم نیست امام ظاهر باشد، بنابراین [در هر صورت] سؤال از درجه اعتبار ساقط است و ارزشی ندارد.

علاه براین لطف وجودی امام علیه‌السلام از طریق دیگری نیز حاصل شده است به این‌که به واسطه وجود مبارک حضرت، شیعیان ایشان به این‌که تمامی شریعت به آن‌ها رسیده است اعتماد می‌کنند، در غیر این صورت این اعتماد حاصل نمی‌شد و احتمال می‌دادند که بسیاری از احکام شریعت از آنان مخفی شده و یا از بین رفته باشد، ولی زمانی که فی‌الجمله می‌دانند وجود مبارک امام هست، به تمام شریعت و احکام دین ایمان می‌آورند. پس به واسطه وجود مبارک حضرت، از این نظر هم لطف حاصل است.

وقد ذکرنا فیما تقدّم أنّ ستر ولادة صاحب الزّمان علیه‌السلام لیس بخارق للعادات إذ جری أمثال ذلک فیما تقدّم من أخبار الملوک، وقد ذکره العلماء من الفرس ومن روی أخبار الدولتین.

من ذلک ما هو مشهور کقصّة کیخسرو و ما کان من ستر أمّه حملها وإخفاء ولادتها، وأمّه بنت ولد أفراسیاب ملک الترک، وکان جدّه کیقاوس أراد قتل ولده فسترته أمّه إلی أن ولدته،

وکان من قصّته ما هو مشهور فی کتب التواریخ، ذکره الطبریّ.

وقد نطق القرآن بقصّة إبراهیم علیه‌السلام وأنّ أمّه ولدته خفیّا وغیّبته فی المغارة حتّی بلغ، وکان من أمره ما کان.

«مخفی بودن ولادت حضرت صاحب الزمان امری غیر عادی نبوده است»

قبلاً متذکر شدیم که مخفی بودن ولادت صاحب الزمان علیه‌السلام امری غیر عادی نیست، چرا که در گذشته هم [خصوصا] در احوالات پادشاهان، نظایر آن اتفاق افتاده است و علمای ایرانی که اخبار دولت‌های فارس را نقل می‌کنند، مبادرت به ذکر آن‌ها کرده‌اند.

از مواردی که مشهور است، قصه کیخسرو است که مادرش حمل و ولادت او را مخفی کرد، چون مادر کیخسرو نوه افراسیاب پادشاه ترکستان بود، و جدّ پدری کیخسرو می‌خواست فرزندان افراسیاب را به قتل برساند. بنابراین مادر کیخسرو تا ولادت، او را مخفی کرده که قصه‌اش در کتب تاریخ مشهور است و طبری هم در تاریخش نقل کرده است.⁽¹⁾

و قرآن کریم قصه حضرت ابراهیم علیه‌السلام را بیان فرموده که مادرش او را پنهانی به دنیا آورد و تا به سن بلوغ رسید او را در غار مخفی کرد و بعد هم ماجرای او همان است که آمده است.⁽²⁾

وما کان من قصّة موسی علیه‌السلام فإنّ أمّه ألقته فی البحر خوفا علیه وإشفاقا من فرعون علیه، وذلک مشهور نطق به القرآن.

ومثل ذلک قصّة صاحب الزّمان علیه‌السلام سواء فکیف یقال إنّ هذا خارج‌العادات.

ومن النّاس من یکون له ولد من جاریة یستتر بها من زوجته برهة من الزّمان حتّی إذا حضرته الوفاة أقرّ به. وفی النّاس من یستر أمر ولده خوفا من أهله أن یقتلوه طمعا فی

میراثه قد جرت العادات بذلک.

فلا ینبغی أن یتعجّب من مثله فی صاحب الزّمان علیه‌السلام وقد شاهدنا من هذا الجنس کثیرا

وسمعنا منه غیر قلیل، فلا نطوّل بذکره لأنّه معلوم بالعادات.

و باز قصه موسی علیه‌السلام است که مادرش او را مخفیانه به دنیا آورد و از ترس فرعون و نگرانی نسبت به فرزند، او را در سبدی به آب انداخت که در قرآن کریم مشهور است.⁽¹⁾

ماجرای ولادت امام زمان علیه‌السلام هم مثل همین‌هاست و فرقی نمی‌کند. پس به چه دلیل گفته می‌شود که این ولادت خارج از عادت بوده است؟

حتی از میان مردم عادی هم ممکن است کسی از جاریه و کنیزی صاحب اولاد شود و آن را از همسرش در برهه‌ای از زمان مخفی کند و وقتی که می‌خواهد از دنیا برود اقرار

به آن نماید. یا ممکن است کسی تولد فرزندش را از ترس فامیلش مخفی کند که مبادا به طمع میراث او فرزندش را به قتل برسانند، چنان‌که این‌گونه موارد اتفاق افتاده است.

پس شایسته نیست چیزی که موارد زیادی داشته، در مورد صاحب الزمان علیه‌السلامتعجب

کنیم، در حالی که از این نوع اتفاقات را شاهد بوده و بسیاری را هم شنیده‌ایم. بنابراین

کلام را به ذکر و نقل آن‌ها طولانی نمی‌کنیم؛ چون این مطلبی است که به طور عادی معلوم و روشن است.

وکم وجدنا من ثبت نسبه بعد موت أبیه بدهر طویل ولم یکن أحد یعرفه إذا شهد بنسبه رجلان مسلمان، ویکون (الأب) أشهدهما علی نفسه سترا عن أهله وخوفا من زوجته وأهله، فوصّی به فشهدا بعد موته، أو شهدا بعقده علی امرأة عقدا صحیحا فجاءت بولد یمکن أن یکون منه، فوجب بحکم الشرع إلحاقه به.

والخبر بولادة ابن الحسن علیه‌السلام وارد من جهات أکثر ممّا یثبت به الأنساب فی الشرع، ونحن نذکر طرفا من ذلک فیما بعد إن شاء اللّه تعالی.

وأمّا إنکار جعفر بن علیّ - عمّ صاحب الزّمان علیه‌السلام - شهادة الإمامیّة بولد لأخیه الحسن

بن علیّ ولد فی حیاته، ودفعه بذلک وجوده بعده، وأخذه ترکته وحوزه میراثه، وما کان منه

فی حمل سلطان الوقت علی حبس جواری الحسن علیه‌السلام واستبدالهنّ بالاستبراء (لهنّ) من

چه بسیار شنیده‌ایم که کسی نسبت خودش را مدّت‌های مدیدی بعد از مرگ پدرش ثابت کرده است؛ [مثلاً] به این‌که دو مرد مسلمان به نسبش شهادت می‌دهند که پدر او آن‌ها را مخفیانه و به دور از اهل و عیالش و ترس از همسر و فامیلش شاهد قرار داده و نسبت به این فرزندش وصیت کرده و آن دو مرد مسلمان هم پس از مرگش شهادت داده‌اند، یا این‌که دو نفر شهادت دادند که شخصی [فلان میّت] با فلان زن عقد شرعی صحیح داشته است و بعدا آن زن فرزندی را به دنیا بیاورد که ممکن است از آن او باشد، در این صورت و به حکم شرع، فرزند محلق به آن پدر می‌شود.

خبر ولادت فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام از طریق بسیار زیادی وارد شده، آن هم بیشتر از حدّ نیاز اثبات انتساب در شرع مقدّس که ما بعضی از آن‌ها را ان شاء اللّه ذکر می‌کنیم.

امّا این‌که جعفر عموی امام زمان علیه‌السلام شهادت امامیه مبنی بر این‌که امام حسن عسکری علیه‌السلام

در زمان حیاتش صاحب فرزند بوده است را انکار کرد، و منکر وجود امام شد و اعتقاد به وجود حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام را دفع کرد و ارثیه حضرت را تصاحب کرده و حتی سلطان وقت را وادار کرد که کنیزان امام حسن را حبس کند تا معلوم شود

الحمل لیتأکّد نفیه لولد أخیه وإباحته دماء شیعتهم بدعواهم خلفا له بعده کان أحقّ بمقامه، فلیس بشبهة یعتمد علی مثلها أحد من المحصّلین، لاتّفاق الکلّ علی أنّ جعفرا لم یکن له

عصمة کعصمة الأنبیاء فیمتنع علیه لذلک إنکار حقّ ودعوی باطل، بل الخطأ جائز علیه، والغلط غیر ممتنع منه.

وقد نطق القرآن بما کان من ولد یعقوب علیه‌السلام مع أخیهم یوسف علیه‌السلام وطرحهم إیّاه فی الجبّ، وبیعهم إیّاه بالثمن البخس، وهم أولاد الأنبیاء وفی النّاس من یقول کانوا أنبیاء.

فإذا جاز منهم مثل ذلک مع عظم الخطأ فیه فلم لا یجوز مثله من جعفر بن علیّ مع ابن أخیه وأن یفعل معه من الجحد طمعا فی الدنیا ونیلها، وهل یمنع من ذلک أحد إلاّ مکابر معاند؟

که آن‌ها حامله نیستند تا تأکیدی باشد بر این‌که برادرش امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزند ندارد و به این ترتیب ریختن خون شیعیان را به خاطر این‌که مدعی بودند امام فرزندی دارد که به جانشینی حضرت سزاوارتر است، مباح دانست، این انکار و شبهه و نظایر این نوع شبهات که مخالفین دست و پا کرده‌اند قابل بحث نبوده و ارزش ندارند.

چرا که همه فرق و مذاهب متفق‌اند که جعفر مثل انبیا نبوده که دارای مقام عصمت باشد، بنابراین غیر ممکن نیست، بلکه ممکن بود که از او خطا هم سر بزند و کار غلطی انجام دهد. [چون مسلما معصوم نبود.]

در قرآن کریم هم در مورد فرزندان یعقوب علیه‌السلام آمده است که با برادرشان یوسف چه کردند، او را در چاه انداختند، و بعد به مبلغ کمی فروختند، در حالی که این‌ها فرزندان پیامبر بودند و حتی بعضی از مردم بودند که گمان می‌کردند آن‌ها هم پیامبرند.

پس وقتی که از امثال برادران یوسف این چنین خطا و غلط بزرگی سر بزند، چرا مثل این عمل از جعفر کذّاب در حقّ فرزند برادرش آن هم به جهت طمع در مال دنیا و نیل به آن و انکار فرزند حضرت ممکن نباشد؟ آیا به جز دشمن لجباز و متکبر، کسی می‌تواند این مطلب را انکار کند؟

فإن قیل: کیف یجوز أن یکون للحسن بن علیّ علیه‌السلام ولد مع إسناده وصیّته فی مرضه الّذی

توفّی فیه إلی والدته المسمّاة بحدیث، المکنّاة بأمّ الحسن بوقوفه وصدقاته، وأسند النظر

إلیها فی ذلک، ولو کان له ولد لذکره فی الوصیّة.

قیل: إنّما فعل ذلک قصدا إلی تمام ما کان غرضه فی إخفاء ولادته، وستر حاله عن سلطان الوقت، ولو ذکر ولده أو أسند وصیّته إلیه لناقض غرضه خاصّة وهو احتاج إلی الإشهاد علیها وجوه الدّولة، وأسباب السلطان، وشهود القضاة لیتحرّس بذلک وقوفه، ویتحفّظ صدقاته، ویتمّ به الستر علی ولده بإهمال ذکره وحراسة مهجته بترک التنبیه علی

وجوده، ومن ظنّ أنّ ذلک دلیل علی بطلان دعوی الإمامیّة فی وجود ولد للحسن علیه‌السلام، کان بعیدا من معرفة العادات.

اشکال: چگونه ممکن است که امام حسن عسکری علیه‌السلام فرزندی داشته باشد، امّا در عین حال در مرضی که منجر به مرگ حضرت شد، مادرش که نامش حدیث و کنیه‌اش ام حسن بود را وصیّ موقوفات و صدقات خودش قرار دهد و نظارت بر اموال را به او بسپرد؟ بنابراین اگر ایشان فرزندی می‌داشتند می‌بایست در وصیت، نام او را می‌بردند.

[در حالی که هیچ نامی از او به میان نیامده است.]

پاسخ: در پاسخ به این اشکال گفته شده است: امام حسن علیه‌السلام با این عمل هدفشان را که پنهان کردن ولادت وجود امام زمان علیه‌السلام از سلطان وقت بود تکمیل کردند، واگر از فرزندشان یاد می‌کردند یا به او وصیت می‌فرمودند که هدفش را نقض کرده بود. خصوصا این‌که حضرت [پیش از مرگ] رجال و بزرگان دولت و نزدیکان خلیفه و قضات را به شهادت طلبید و آن‌ها را شاهد قرار داد تا این‌که از موقوفات و صدقاتشان

نگهبانی شود و به این ترتیب مسأله مخفی نگهداشتن فرزندشان را با نیاوردن نامش تکمیل کرده و جانش را از خطر حتمی مرگ محافظت فرمودند.

و اگر کسی گمان کند که این امر دلیل بر بطلان ادعای شیعه امامیه در مورد وجود مبارک فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام است، از عرف و عادت به دور است.

وقد فعل نظیر ذلک الصادق جعفر بن محمّد علیه‌السلام حین أسند وصیّته إلی خمسة نفر أوّلهم

المنصور إذ کان سلطان الوقت، ولم یفرّد ابنه موسی علیه‌السلام بها إبقاء علیه، وأشهد معه الرّبیع وقاضی الوقت وجاریته أمّ ولده حمیدة البربریّة وختمهم بذکر ابنه موسی بن جعفر علیه‌السلاملستر أمره وحراسة نفسه، ولم یذکر مع ولده موسی أحدا من أولاده الباقین لعلمه کان فیهم من

یدّعی مقامه من بعده، ویتعلّق بإدخاله فی وصیّته، ولو لم یکن موسی علیه‌السلام ظاهرا مشهورا فی أولاده معروف المکان منه، وصحّة نسبه واشتهار فضله وعلمه، وکان مستورا لما ذکره فی وصیّته ولاقتصر علی ذکر غیره، کما فعل الحسن بن علیّ والد صاحب الزّمان علیه‌السلام.

نظیر این عمل را امام صادق علیه‌السلام انجام دادند، به این ترتیب که به پنج نفر وصیّت کردند که نفر اوّل آنان منصور دوانیقی سلطان وقت بود و در بین این پنج نفر، فرزندشان موسی را هم نام بردند و به تنهایی نام او را به عنوان وصی ذکر نکردند تا جان امام کاظم علیه‌السلام محفوظ بماند.

لذا منصور را به همراه ربیع و قاضی وقت و مادر امام کاظم و موسی بن جعفر را به شهادت گرفتند، و وصیت را به نام فرزندشان موسی ختم کردند. تا این‌که امامت حضرت را مخفی نگه دارند.

و در کنار موسی، هیچ کدام از فرزندان دیگرشان را ذکر نفرمودند؛ زیرا آن حضرت می‌دانستند که در میان آن‌ها ممکن است کسانی باشند که پس از شهادت ایشان مدعی جانشینی حضرت بشوند و استدلال به این کنند که داخل در وصیّت پدر هستند.

و اگر امام کاظم علیه‌السلام در میان اولاد امام صادق علیه‌السلام در نظر امام، مشهور و دارای مکان و موقعیت نبود و همچین صحّت انتساب به امام و فضل و علم و دانش ایشان مشهور و معروف نبود، چه بسا حضرت نام ایشان را در وصیّت ذکر نمی‌کردند و به ذکر نام دیگران اکتفا می‌کردند چنان‌که امام حسن عسکری علیه‌السلام هم همین عمل را انجام دادند.

فإن قیل: قولکم أنّه منذ ولد صاحب الزّمان علیه‌السلام إلی وقتنا هذا مع طول المدّة لا یعرف أحد مکانه، ولا یعلم مستقرّه، ولا یأتی بخبره من یوثق بقوله، خارج عن العادة، لأنّ کلّ من اتّفق له الاستتار عن ظالم لخوف منه علی نفسه أو لغیر ذلک من الأغراض یکون مدّة استتاره قریبة ولا یبلغ عشرین سنة، ولا یخفی أیضا علی الکلّ فی مدّة استتارة مکانه، ولا بدّ من أن یعرف فیه بعض أولیائه وأهل مکانه، أو یخبر بلقائه، وقولکم بخلاف ذلک.

قلنا: لیس الأمر علی ما قلتم لأنّ الإمامیّة تقول إنّ جماعة من أصحاب أبی محمّد الحسن بن علیّ علیه‌السلام قد شاهدوا وجوده فی حیاته - وکانوا أصحابه وخاصّته بعد وفاته، والوسائط بینه وبین شیعته معروفون ربّما ذکرناهم فیما بعد، ینقلون إلی شیعته معالم الدین،

«مخفی بودن مکان امام‌زمان علیه‌السلام»

اشکال: این گفته شما که از زمان ولادت حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام تاکنون با توجّه به طولانی شدن مدّت غیبت، هیچ کسی از مکان ایشان اطلاع ندارد و حتی کسانی که مورد اطمینان هستند هم از محل ایشان خبری ندارند این [نوع مخفی بودن مکان ایشان] خارج از عرف و عادت است به خاطر این که هر کس را که به واسطه خوف از ظالم و برای حفظ جانش مخفی شده است مدتش کم بوده و بیشتر از بیست سال طول نکشیده است و این‌گونه هم نبوده که در زمان مخفی بودن مکانش، از همه پنهان بماند، بلکه حتما بعضی از دوستان و نزدیکان ایشان از مکان او مطلع می‌شوند ولی اعتقاد شما [که هیچ کس از مکانش اطلاع ندارد ]خلاف این عادت است.

پاسخ: مسأله به این ترتیب که می‌گویید نیست، به این دلیل که شیعه معتقد است تعدادی از اصحاب امام حسن عسکری علیه‌السلام امام زمان علیه‌السلام را در حیات امام حسن زیارت کرده‌اند و پس از شهادت امام عسکری علیه‌السلام همین‌ها اصحاب خاص امام زمان علیه‌السلام بوده‌اند و بین حضرت و شیعیانشان واسطه بودند [که به نواب خاص معروف هستند ]و بعدا در مورد آن‌ها بحث خواهیم کرد. این افراد معالم دین را به شیعیان حضرت

ویخرجون إلیهم أجوبته فی مسائلهم فیه، ویقبضون منهم حقوقه، وهم جماعة کان الحسن بن علیّ علیه‌السلام عدّ لهم فی حیاته، واختصّهم أمناء له فی وقته، وجعل إلیهم النظر فی أملاکه، والقیام بأموره بأسمائهم وأنسابهم وأعیانهم، کأبی عمرو عثمان بن سعید السّمان، وابنه

أبی جعفر محمّد بن عثمان بن سعید، وغیرهم ممّن سنذکر أخبارهم فیما بعد إن شاء اللّه

تعالی، (وکانوا أهل عقل وأمانة، وثقة ظاهرة، ودرایة وفهم، وتحصیل ونباهة) وکانوا معظّمین عند سلطان الوقت لعظم أقدارهم وجلالة محلّهم، مکرّمین لظاهر أمانتهم واشتهار

عدالتهم، حتّی أنّه کان یدفع عنهم ما یضیفه إلیهم خصومهم، وهذا یسقط قولهم إنّ صاحبکم

لم یره أحد، ودعواهم خلافه.

منتقل می‌کردند و جواب‌های حضرت را در مسائل شیعیان به آن‌ها می‌رساندند و حقوق امام را [مثل خمس] از آن‌ها می‌گرفتند. این‌ها کسانی بودند که امام حسن عسکری علیه‌السلام در زمان حیات مبارکش آن‌ها را برای مردم معرفی کردند [که رابط بین امام با مردم باشند به دلیل این‌که امام در پادگان سامرا محبوس بودند] و آن‌ها را امنای امام زمان علیه‌السلام در وقت امامت حضرت قرار دادند و ناظر املاک و متصدیان امور خود [و فرزندشان امام زمان] قرار دادند. همچنین آن‌ها را با نام و نسب معیّن به شیعیان معرفی فرمودند؛ مثل: ابو عمرو عثمان بن سعید سمان [روغن فروش] و پسرش ابی جعفر محمّد بن عثمان بن سعید و دیگران که به زودی اخبار آن‌ها ذکر می‌شود، ان شاء اللّه.

همگی این‌ها اهل عقل، امانت و مورد اطمینان و صاحب درایت و فهم در دین و دارای بزرگی و عظمت بودند، و حتی نزد سلطان وقت هم به خاطر جلالت قدرشان و معروفیت در امانت‌داری و اشتهار در عدالت، مورد احترام و تکریم بودند، و تا آنجا مورد احترام سلطان بودند که اگر دشمنان آن‌ها را در مضیقه قرار می‌دادند خطر را از ایشان دفع می‌کردند. با این بیان، اشکال مطروحه که هیچ کسی صاحب شما را ندیده است از درجه اعتبار ساقط می‌شود، بلکه ادعای آن‌ها خلاف واقع است.

فأمّا بعد انقراض أصحاب أبیه فقد کان مدّة من الزمان أخباره واصلة من جهة السفراء الّذین بینه وبین شیعته، ویوثق بقولهم، ویرجع إلیهم لدینهم وأمانتهم وما اختصّوا به من الدین والنزاهة وربما ذکرنا طرفا من أخبارهم فیما بعد.

وقد سبق الخبر عن آبائه علیهم‌السلام بأنّ القائم علیه‌السلام له غیبتان، أخراهما أطول من الأولی

فالأولی یعرف فیها خبره، والأخری لا یعرف فیها خبره، فجاء ذلک موافقا لهذه الأخبار،

فکان ذلک دلیلاً ینضاف إلی ما ذکرناه، وسنوضح عن هذه الطریقة فیما بعد إن شاء اللّه تعالی.

فأمّا خروج ذلک عن العادات فلیس الأمر علی ما قالوه، ولو صحّ لجاز أن ینقض اللّه

امّا پس از فوت اصحاب امام عسکری علیه‌السلام نیز، اخبار امام زمان علیه‌السلام به وسیله سفرایی که مورد اطمینان بوده و مردم به واسطه امانت‌داری و دین‌داری و پاکی آن‌ها در امور دینی به ایشان مراجعه می‌کردند و واسطه بین امام و شیعیان بودند به شیعیان رسانده می‌شد. و ما در آینده تعدادی از اخبار این بزرگان را نقل خواهیم کرد.

قبلاً اخباری از پدران بزرگوار امام زمان علیهم‌السلام بیان شد که می‌فرمودند: قائم ما دو غیبت دارد که یکی طولانی‌تر از دیگری است. در غیبت اولی اخبار او شناخته می‌شود [یعنی خبرش به مردم می‌رسد] و در دومی خبرش شناخته نمی‌شود [و اخبار حضرت به مردم نمی‌رسد]. پس آنچه که تا به اینجا بیان شد با این گونه اخبار و روایات نیز موافق است و این دسته روایات هم دلیلی است که در مورد مخفی بودن مکان حضرت گفتیم و بعدا در این مورد توضیح بیشتری هم خواهیم داد، ان شاء اللّه.

و امّا این‌که اشکال کننده گفت: مخفی بودن مکان ایشان به این نحو خارج عادت است؛ خیر، به این صورت نیست که آن‌ها می‌گویند اگر فرض کنیم که این اعتراض درست باشد حتما به این معنا خواهد بود که ممکن است خداوند متعالی در مورد پنهان

تعالی العادة فی ستر شخص، ویخفی أمره لضرب من المصلحة وحسن التدبیر، لما یعرض من المانع من ظهوره.

وهذا الخضر علیه‌السلام موجود قبل زماننا من عهد موسی علیه‌السلام عند أکثر الأمّة وإلی وقتنا هذا

باتّفاق أهل السیر لا یعرف مستقرّه ولا یعرف أحد له أصحابا إلاّ ما جاء به القرآن من قصّته مع موسی علیه‌السلام.

وما یذکره بعض النّاس أنّه یظهر أحیانا [ولا یعرف] ویظنّ من یراه أنّه بعض الزهاد، فإذا

کردن شخصی، عادت و عرف را نقض کند و به خاطر پاره‌ای از مصالح و حسن تدبیر و به خاطر موانعی که در ظهورش می‌باشد وی را مخفی کند [و این هم برای خداوند ممکن و حتی آسان است.]

«چند مثال»

«غیبت حضرت خضر علیه‌السلام»

به عنوان نمونه وجود مبارک حضرت خضر است که به اعتقاد اکثر مسلمانان [قرن‌ها] قبل از زمان ما و در زمان موسی علیه‌السلام می‌زیسته و تا به حال هم وجود دارد و زنده است و به اتفاق اهل سیره و تاریخ، محل استقرار و زندگی او معلوم نشده و کسی هم اصحاب و یارانی برای آن حضرت معرفی نکرده است، غیر از آنچه که قرآن در مورد قصه او با موسی علیه‌السلام بیان فرموده است.⁽¹⁾

و آنچه توسط بعضی از مردم ذکر شده این است که احیانا حضرت خضر بر مردم ظاهر می‌شود، ولی به صورتی که شناخته نمی‌شود و کسی که او را ببیند گمان می‌کند یکی از زهّاد را دیده است تا زمانی که از او جدا می‌شود آن‌گاه فکر می‌کند آن مرد زاهد، همان

فارق مکانه توهّمه المسمّی بالخضر، ولم یکن عرفه بعینه فی الحال، ولا ظنّه فیها بل اعتقد أنّه بعض أهل الزمان.

وقد کان من غیبة موسی بن عمران علیه‌السلام من وطنه وهربه من فرعون ورهطه ما نطق به القرآن، ولم یظفر به أحد مدّة من الزّمان، ولا عرفه بعینه حتّی بعثه اللّه نبیّا ودعا إلیه فعرفه الولیّ والعدوّ.

وقد کان من قصّة یوسف بن یعقوب علیه‌السلام ما جاء به سورة فی القرآن وتضمّنت استتار خبره عن أبیه وهو نبیّ اللّه یأتیه الوحی صباحا [ومساء] وما یخفی علیه خبر ولده، وعن

خضر است، امّا در زمان ملاقات، شخص خضر را هرگز نشاخته و حتی ظن و گمان هم به این‌که خضر است نداشته است؛ بلکه معتقد بوده که یکی از مردم عادی اهل همان زمان است.

«غیبت حضرت موسی علیه‌السلام»

حضرت موسی به خاطر ترس از فرعون و دار و دسته‌اش از وطنش گریخت. قرآن کریم هم قصه غیبت موسی علیه‌السلام را بیان فرموده⁽¹⁾

و این که تا مدّتی از زمان هیچ کسی به او دسترسی نداشته و او را نمی‌شناخته است، تا این‌که خداوند ایشان را به پیامبری مبعوث فرمود و مردم را به پیروی از او دعوت کرد، آن وقت بود که دوست و دشمن او را شناختند.

«غیبت حضرت یوسف علیه‌السلام»

قصه حضرت یوسف علیه‌السلام که یک سوره از قرآن به نام او و درباره او آمده است، متضمن این نکته است که خبر آن حضرت از پدرش که پیامبر خدا بود و صبح و شب برای او وحی می‌آمد، مخفی ماند و همچنین خبر احوال یوسف از فرزندان یعقوب هم

ولده أیضا حتّی أنّهم کانوا یدخلون علیه ویعاملونه ولا یعرفونه، وحتّی مضت علی ذلک السنون والأزمان، ثمّ کشف اللّه أمره وظهر خبره، وجمع بینه وبین أبیه وإخوته، وإن لم یکن ذلک فی عادتنا الیوم ولا سمعنا بمثله.

وکان من قصّة یونس بن متّی نبیّ اللّه علیه‌السلام مع قومه وفراره منهم حین تطاول خلافهم له، واستخفافهم بحقوقه، وغیبته عنهم وعن کلّ أحد حتّی لم یعلم أحد من الخلق مستقرّه، وستره اللّه تعالی فی جوف السمکة، وأمسک علیه رمقه بضرب من المصلحة، إلی أن انقضت تلک المدّة وردّه اللّه تعالی إلی قومه، وجمع بینهم وبینه، وهذا أیضا خارج عن عادتنا وبعید من تعارفنا قد نطق به القرآن وأجمع علیه أهل الإسلام.

مخفی شد، تا آنجا که فرزندان یعقوب به نزد یوسف می‌رفتند و با او معامله می‌کردند ولی او را نمی‌شناختند، تا این‌که سال‌های زیادی گذشت، آن‌گاه خداوند تبارک و تعالی پرده از امر یوسف علیه‌السلام برداشت و خبر او را ظاهر ساخت و بین او و پدر و برادرانش جمع کرد. اگرچه این ماجرا عادی و عرف روزمره ما نبوده و ما نیست و مثل آن را نشنیده‌ایم.

«غیبت حضرت یونس علیه‌السلام»

قصه یونس بن متّی علیه‌السلام پیامبر خدا با امّتش نمونه دیگری است، زمانی که آن‌ها کمر به مخالفت او بسته و حقّش را پایمال کردند، از آن‌ها به صورتی مخفی شد که حتی یک نفر هم جایگاه او را نمی‌دانست، چون خداوند تبارک و تعالی او را در شکم ماهی پنهان فرمود و به جهت مصالحی رمق و جان او را نگه داشت. تا این‌که آن مدّت سپری شد، آن‌گاه خداوند او را به مردم و قومش برگرداند و آن‌ها را دور هم جمع کرد. این ماجرا هم اگرچه از عادات و عرف ما خارج است و نسبت به معیار عادی که ما سر و کار داریم بسیار دور است، ولی قرآن به آن تصریح داشته و همه اهل اسلام بر صحّت آن اجماع دارند.⁽¹⁾

ومثل ما حکیناه أیضا قصّة أصحاب الکهف وقد نطق بها القرآن وتضمّن شرح حالهم واستتارهم عن قومهم فرارا بدینهم.

ولو لا ما نطق القرآن به لکان مخالفونا یجحدونه دفعا لغیبة صاحب الزّمان علیه‌السلام،

وإلحاقهم به، لکن أخبر اللّه تعالی أنّهم بقوا ثلاثمائة سنة مثل ذلک مستترین خائفین، ثمّ أحیاهم اللّه تعالی فعادوا إلی قومهم، وقصّتهم مشهورة فی ذلک.

وقد کان من أمر صاحب الحمار الّذی نزل بقصّته القرآن وأهل الکتاب یزعمون أنّه کان

«غیبت اصحاب کهف»

نمونه دیگر آنچه که [از باب غایب شدن طولانی] گفتیم، قصه اصحاب کهف است که قرآن کریم شرح حال آن‌ها را بیان فرموده؛ از جمله فرار ایشان به خاطر دینداری و مخفی شدن از مردمشان و اگر قرآن کریم ماجرای اصحاب کهف را بیان نکرده بود، مخالفین ما برای نپذیرفتن غیبت امام زمان علیه‌السلام قصه آن‌ها را به طور کلی انکار کرده و آن‌ها را هم به جریان امام زمان ملحق می‌کردند [و غیبت آن‌ها را هم نمی‌پذیرفتند]. امّا خداوند متعال خبر داده که ایشان سیصد سال باقی ماندند و مانند امام زمان علیه‌السلام خائف و در غیبت به سر می‌بردند، بعد از این همه سال، خداوند ایشان را زنده کرد [و از خواب بیدار کرد ]و به طرف مردم و قومشان برگشتند. قصه اصحاب کهف در این باب مشهور است.⁽¹⁾

«غیبت صاحب حمار»

از جمله غیبت‌ها جریان شخصی⁽²⁾

است که قرآن داستان آن را به همراه الاغ او بیان کرده است.⁽³⁾

نبیّا فأماته اللّه تعالی مائة عام، ثمّ بعثه، وبقی طعامه وشرابه لم یتغیّر وکان ذلک خارقا للعادة.

وإذا کان ما ذکرناه معروفا کائنا کیف یمکن مع ذلک انکار غیبة صاحب الزّمان علیه‌السلام، اللّهمّ إلاّ أن یکون المخالف دهریّا معطّلاً ینکر جمیع ذلک ویحیله، فلا نتکلم معه فی الغیبة، بل ننتقل معه إلی الکلام فی أصل التوحید، وأنّ ذلک مقدور، وإنّما نکلّم فی ذلک من أقرّ

بالإسلام وجوّز (کون) ذلک مقدورا للّه تعالی فبیّن لهم نظائره فی العادات.

وأمثال ما قلناه کثیرة ممّا رواه أصحاب السیر والتواریخ من ملوک الفرس وغیبتهم عن

اهل کتاب وی را پیامبر می‌دانند، خداوند او را یکصد سال میراند، بعد او را زنده

کرد، در حالی که [در طول این مدّت طولانی] غذا و آشامیدنی او سالم مانده بود و [مسلما ]این مسأله غیر عادی و معجزه بوده است؟

حال و با توجّه به آنچه که ذکر کردیم که همگی معروف بوده و واقع شده‌اند، چگونه ممکن است غیبت صاحب الزمان علیه‌السلام را انکار کرد.

خدایا! مگر این‌که مخالف را دهری معطِل باشد [یعنی مگر این‌که مخالف ما که از اهل سنّت است مادیگرا باشد و نظم حاکم بر همه خلقت را که مبتنی بر نظام الهی است تعطیل بداند] و تمام این‌ها را منکر شده و محال بداند که در این صورت در مورد غیبت امام زمان علیه‌السلام هیچ بحثی با او نداریم، بلکه ابتدا باید با او در اصل توحید و این‌که این امور در عالمِ امکان، در دست قدرت خداوند هستند، بحث کنیم.

چون در باب غیبت امام زمان علیه‌السلام با کسی وارد بحث و گفت و گو می‌شویم که به اصل اسلام اقرار کرده و همه مواردی که در بالا گفته شد را ممکن و مقدور خداوند تبارک وتعالی بداند و نظایر این امور برای وی روشن شده باشد.

همانند آنچه که گفتیم بسیار زیاد است که سیره نویسان و مورخان از پادشاهان ایران نقل کرده‌اند غیبت و ظهور آن‌ها که به خاطر تدبیر امور مدّت مدیدی از یارانشان

أصحابهم مدّة لا یعرفون خبرهم، ثمّ عودهم وظهورهم لضرب من التدبیر؛ وإن لم ینطق به القرآن فهو مذکور فی التواریخ.

وکذلک جماعة من حکماء الروم والهند قد کانت لهم غیبات وأحوال خارجة عن العادات لا نذکرها لأنّ المخالف ربّما جحدها علی عادتهم جحد الأخبار وهو مذکور فی التواریخ.

فإن قیل: إدّعاؤکم طول عمر صاحبکم أمر خارق للعادات مع بقائه علی قولکم کامل العقل تام القوّة والشّباب، لأنّه علی قولکم [له] فی هذا الوقت - الّذی هو سنة سبع وأربعین وأربعمائة - مائة وإحدی وتسعون سنة، لأنّ مولده علی قولکم سنة ستّ وخمسین ومائتین،

غایب می‌شدند، به نحوی که دیگر خبری از آن‌ها نبود و بعدا برگشته و ظاهر می‌شدند. اگرچه قرآن متذکر این قضایا نشده است، امّا در تاریخ آمده است.

همچنین جماعتی از حکمای روم و هند که غیبت‌ها و حالات خارج از عادت از آن‌ها سرزده و ما آن‌ها را ذکر نکردیم، به خاطر این‌که چه بسا مخالف ما [اهل سنّت] مطابق عادتی که دارد همه اخباری که در تاریخ آمده را انکار کند. [عادت مخالفین ما از مکتب اهل‌سنت این است که هر دلیلی که در مقابل آن‌ها قرار داشته باشد، هرچند هم از استحکام فوق العاده برخوردار بوده و بدیهی هم باشد را بدون دلیل منطقی انکار می‌کنند.]

اخبار معمّرین [کهنسالان]

اشکال: ادعای شما مبنی بر طول عمر و بقای صاحبتان [امام زمان علیه‌السلام] آن هم در حال کمال عقل و قوه جوانی، ادعایی است که عادت بشری را نقض می‌کند. به این دلیل که بنابر اعتقاد خود شما در زمان حاضر که سال 447 ه.ق است، عمر ایشان 191 سال است، چون که باز بنابر اعتقاد شما تولد او در سال 256 ه.ق واقع شده است.

ولم تجر العادة بأن یبقی أحد من البشر هذه المدّة فکیف انتقضت العادة فیه، ولا یجوز انتقاضها إلاّ علی ید الأنبیاء؟

قلنا: الجواب عن ذلک من وجهین:

أحدهما إنّا لا نسلّم أنّ ذلک خارق لجمیع العادات بل العادات فیما تقدّم قد جرت بمثلها وأکثر من ذلک، وقد ذکرنا بعضها کقصّة الخضر علیه‌السلام، وقصّة أصحاب الکهف، وغیر ذلک.

وقد أخبر اللّه تعالی عن نوح علیه‌السلام أنّه لبث فی قومه ألف سنة إلاّ خمسین عاما، وأصحاب السیر یقولون إنّه عاش أکثر من ذلک، وإنّما دعا قومه إلی اللّه تعالی هذه المدّة المذکورة بعد أن مضت علیه ستّون من عمره.

و عادت وعرفی بشری این گونه نیست که کسی از اَبنای بشر در این مدّت طولانی باقی باشد، پس چگونه در مورد او عادت نقض شده، در حالی‌که نقض عادت [یا همان معجزه] فقط به دست انبیا ممکن است؟

پاسخ: جواب به این اشکال از دو راه ممکن است:

وجه اوّل: ما قبول نداریم که این امر عمر امام زمان علیه‌السلام همه عادات را درهم می‌شکند [و مخالف عادت است] بلکه درگذشته عادت‌هایی مثل این امر واقع شده و بسیار زیاد هم هست که ما فقط برخی را ذکر کردیم؛ مثل قصه خضر علیه‌السلام واصحاب کهف و غیره آن [بنابراین خلاف عادت نیست بلکه موافق عادت‌هایی است که قرآن تأیید کرده است].

[از باب مثال] خداوند تبارک و تعالی از نوح علیه‌السلام خبر داده است که ایشان در میان مردمش 950 سال زندگی کرد.⁽¹⁾

و مورخان می‌گویند: بیش از این مقدار عمر کرده است [و معتقد هستند آن 950 سال مدّت نبوت ایشان بوده] یعنی در تمام این مدّت و بعد از 60 سالگی که به مقام نبوت رسید مردم را به خداوند تبارک وتعالی دعوت می‌کرد.

85 - وروی أصحاب الأخبار أن سلمان الفارسی رضی‌الله‌عنه لقی عیسی ابن مریم علیه‌السلاموبقی إلی زمان نبینا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وخبره مشهور.

وأخبار المعمّرین من العرب والعجم معروفة مذکورة فی الکتب والتواریخ.

86 - وروی أصحاب الحدیث أنّ الدجال موجود وأنّه کان فی عصر النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وأنّه باق إلی الوقت الّذی یخرج فیه وهو عدوّ اللّه.

فإذا جاز فی عدوّ اللّه لضرب من المصلحة، فکیف لا یجوز مثله فی ولیّ اللّه؟ إنّ هذا من العناد.

1 / 85 - بعضی اصحاب اخبار روایت کرده‌اند که سلمان فارسی رحمه‌الله حضرت عیسی بن مریم علیه‌السلام را زیارت کرده است و تا زمان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم باقی بوده است و خبرش هم مشهور است.⁽¹⁾

اخبار کهنسالان عرب وعجم که در کتب تاریخ از آن‌ها یاد شده است.

«دجّال»

2 / 86 - اصحاب حدیث روایت کرده‌اند که دجّال در عصر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود داشته و تا زمانی که قیام کند باقی خواهد بود؛ در حالی که او دشمن خداست.

وقتی که امکان داشته باشد دشمن خداوند به خاطر مصلحتی [این مدّت طولانی] باقی باشد، چگونه برای ولی خدا ممکن نباشد؟ تحقیقا انکار طول عمر امام زمان علیه‌السلام فقط از روی عناد و دشمنی است.

87 - وروی من ذکر أخبار العرب أنّ لقمان بن عاد کان أطول النّاس عمرا وأنّه عاش ثلاثة آلاف سنة وخمسمائة سنة، ویقال: إنّه عاش عمر سبعة أنسر، وکان یأخذ فرخ النسر الذکر فیجعله فی الجبل فیعیش النسر ما عاش، فإذا مات أخذ آخر فربّاه حتّی کان آخرها

لبد، وکان أطولها عمرا، فقیل: طال العمر علی لبد وفیه یقول الأعشی.

لنفسک إذ تختار سبعة أنسر

إذا ما مضی نسر خلدت إلی نسر

فعمّر حتّی خال أن نسوره

خلود وهل یبقی النفوس علی الدهر

وقال لأدناهن إذ حلّ ریشه

هلکت وأهلکت ابن عاد وما تدری

«لقمان بن‌عاد»

3 / 87 - لقمان بن عاد طولانی‌ترین عمر را بین مردم داشته است و به مدّت 3500 سال زندگی کرده است. گفته شده که او به عمر هفت عقاب زندگی کرده است به این ترتیب که جوجه عقاب را گرفته و در کوه نگهداری می‌کرد تا این‌که عقاب پیر شده و می‌مرد، بعد جوجه عقاب دیگری می‌گرفت و تربیت می‌کرد [تا هفت عدد] تا آخرین عقاب که نامش «لَبَد» بود، و عمر لبد بیشتر از بقیه بود.

لذا در این مورد گفته می‌شود: عمر فلانی به اندازه لبد بسیار طولانی شد و اعشی [از شعرای عرب] نیز چنین سروده است:

1 - زمانی که برای خودت هفت عقاب اختیار کردی - و هر وقت عقابی می‌مرد با عقاب بعدی جاودان می‌شدی.

2 - تا آنجا عمر کرد که گمان کرد عقاب‌ها جاودان هستند. آیا جان‌ها در [گذر زمان] روزگار همیشه باقی می‌مانند؟

3 - و به آخرین عقاب وقتی که از شدت پیری پرهایش می‌ریخت، گفت: هلاک شدی و ابن عاد را هم هلاک کردی و نمی‌دانی [چه کردی].

و منهم: ربیع بن ضبع بن وهب بن بغیض بن مالک بن سعد بن عیس بن فزارة، عاش ثلاثمائة سنة وأربعین سنة، فأدرک النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ولم یسلم.

وروی أنّه عاش إلی أیّام عبد الملک بن مروان، وخبره معروف، فإنّه قال له: فصل لی عمرک قال: عشت مائتی سنة فی فترة عیسی، وعشرین ومائة سنة فی الجاهلیّة وستّین فی الإسلام، فقال له: لقد طلبک جدّ غیر عاثر، وأخباره معروفة، وهو الّذی یقول وقد طعن فی ثلاثمائة سنة:

أصبح منّی الشباب قد حسرا

إن ینأ عنّی فقد ثوی عصرا

والأبیات معروفة، وهو الّذی یقول:

إذا کان الشتاء فأدفؤنی

فإنّ الشیخ یهدمه الشتاء

«ربیع بن ضبع»

از جمله کسانی که عمر زیادی داشته ربیع بن ضبع است که 340 سال زندگی کرد، و پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را زیارت کرده ولی مسلمان نشد.

نقل شده که ربیع تا زمان زمامداری عبدالملک مروان زنده بوده و خبرش معروف است که مروان به او گفت: عمرت را توضیح بده. ربیع گفت: دویست سال در دوران عیسی بودم [ودر آرامش دین عیسی بودم] و 120 سال در جاهلیت زندگی کردم و شصت سال در اسلام. بعد عبدالملک به او گفت: شانس همراه تو بوده است. اخبار ربیع معروف است. وقتی وارد سیصدمین سال عمرش شد، گفت:

امروز جوانی از من جدا شد، اگر امروز از من فرار می‌کند سال‌های درازی همراه من بوده است.

ابیات و اشعار وی معروف است، ربیع همان کسی است که می‌گوید:

1 - وقتی که زمستان رسید مرا گرم کنید، چون تحقیقا زمستان پیرمرد را از بین می‌برد.

فأمّا حین یذهب کلّ قرّ

فسربال خفیف أورداء

إذا عاش الفتی مائتین عاما

فقد أودی المسرّة والفتاء

ومنهم: المستوغر بن ربیعة بن کعب بن زید (بن) مناة عاش ثلاثمائة وثلاثین سنة، حتّی قال:

ولقد سئمت من الحیاة وطولها

وعمّرت من بعد السنین سنینا

مائة أتت من بعدها مائتان لی

وعمرت من عدد الشهور سنینا

هل ما بقی إلاّ کما قد فأتنا

یوم یکرّ ولیلة تحدونا

ومنهم: أکثم بن صیفی الأسدی عاش ثلاثمائة سنة وثلاثین سنة، وکان ممّن أدرک

2 - امّا وقتی که هوای سرد رفت، پس شلوار نازک یا رداء کافی است.

3 - زمانی که جوان دویست سال زندگی کرد، پس خوشحالی و لذایذ جوانی را از دست داده است.

«مستوغر بن ربیعه»

و از جمله کسانی که عمر طولانی داشته، مستوغر بن ربیعه بن کعب بن زید بن مناة است که 330 سال عمر کرده، تا آنجا که خودش گفته است:

1 - از زندگی و طولانی شدن آن دل‌گیر شده‌ام چون بعد از سال‌ها، باز هم سال‌های زیادی عمر کردم.

2 - بعد از دویست سال، صد سال دیگر هم آمد، به عدد ماه‌ها، سال‌ها عمر کردم.

3 - آیا آنچه که باقی مانده غیر از این است که گذشته است؟ روزها تکرار می‌شود و شب [با تکرارش] عمر ما را محدود می‌کند.

«اکثم بن صیفی»

یکی دیگر از کهنسالان، اکثم بن صیفی اسدی است. او هم 330 سال عمر کرد، و از کسانی بود که عصر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را درک کرده و ایمان هم آورده بود، ولی پیش از

النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وآمن به، ومات قبل أن یلقاه، وله أخبار کثیرة، وحکم وأمثال و هو القائل:

وإنّ امرء قد عاش تسعین حجّة

إلی مائة لم یسأم العیش جاهل

خلت مائتان غیر ستّ و أربع

وذلک من عدّ اللیالی قلائل

و کان والده صیفی بن ریاح بن أکثم أیضا من المعمّرین عاش مائتین وسبعین سنة لا ینکر من عقله شیء، وهو المعروف بذی الحلم الّذی قال فیه المتلمس الیشکری:

لذی الحلم قبل الیوم ما تُقرع العصا

وما علّم الإنسان إلاّ لیعلما

ومنهم: ضبیرة بن سعید بن سعد بن سهم بن عمرو، عاش مائتی سنة وعشرین سنة ولم یشب قطّ، وأدرک الإسلام ولم یسلم.

آن‌که حضرت را زیارت کند از دنیا رفت. در مورد اکثم اخبار و حکمت‌ها و ضرب المثل‌های زیادی نقل شده، مثلاً گفته است:

1 - همانا مردی که نود سال زندگی کند، وقتی به صد برسد و از زندگی دلگیر نشود جاهل است.

2 - دویست سال به جز شش و چهار [190 سال] از من گذشت، این عمر طولانی در برابر تعداد شب‌ها بسیار ناچیز است.

پدر این شخص؛ یعنی صیفی بن ریاح بن اکثم هم خیلی عمر کرد، او 270 سال زندگی کرد و هیچ چیز از عقلش کم نشد، و معروف به حلم و بردباری بود که متلمّس شاعر در حقّ او گفته است:

صیفی بن ریاح که صاحب حلم است، پیشتر از این نرمی و ملایمت داشته و ایشان چیزی نمی‌دانست مگر این‌که به دیگران تعلیم داده است.

«ضبیرة بن سعید»

نمونه دیگر ضبیرة بن سعید بن سعد بن سهم بن عمرو است که 220 سال زندگی کرد واصلاً پیر نشد، اسلام را درک کرد امّا مسلمان نشد.

وروی أبوحاتم والریاشیّ عن العتبیّ عن أبیه قال: مات ضبیرة السهمی وله مائتا سنة وعشرون سنة، وکان أسود الشعر، صحیح الأسنان، ورثاه ابن عمّه قیس بن عدی فقال:

من یأمن الحدثان بعد

ضبیرة السهمیّ ماتا

سبقت منیّته المشیب

وکان میتته افتلاتا

فتزوّدوا لا تهلکوا

من دون أهلکم خفاتا

ومنهم: درید بن الصمة الجشمی، عاش مائتی سنة، وأدرک الإسلام فلم یسلم وکان أحد قوّاد المشرکین یوم حنین ومقدمتهم، حضر حرب النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقتل یومئذ.

ومنهم: محصن بن غسّان بن ظالم الزبیدی، عاش مائتی سنة وستّا وخمسین سنة.

ابوحاتم و ریاشی، از عتبی که او از پدرش نقل کرده: ضبیره سهمی در سن 220 سالگی مرد، با این حال موهایش سیاه و دندان‌هایش صحیح وسالم بود.

قیس بن عدی پسر عمویش در رثای او گفته است:

1 - چه کسی است که از حوادث زمان در امان باشد، بعد از ضبیرة بن سهمی که دویست سال عمر کرد.

2 - او بر پیری سبقت گرفته، جوان ماند و مرگ او هم ناگهانی بود.

3 - پس [ای مردم] توشه‌ای فراهم کنید که بدون اهل و عیال و فامیلتان ناگهانی بمیرید.

«درید بن صمة»

از جمله این‌ها درید بن صمة جشمی است که 200 سال زندگی کرد، او هم اسلام را درک کرد امّا مسلمان نشد و در جنگ حنین یکی از سران و پیشروهای مشرکین بود که به جنگ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمد و در همان روز حنین کشته شد.

«محصن بن غسان»

از جمله کهنسالان، محصن بن غسّان بن ظالم زبیدی است او نیز 256 سال عمر کرد.

ومنهم: عمرو بن حممة الدوسیّ، عاش أربعمائة سنة، وهو الّذی یقول:

کبرت وطال العمر حتّی کأنّنی

سلیم أفاع لیلة غیر مودع

فما الموت أفنانی ولکن تتابعت

علیّ سنون من مصیف ومربع

ثلاث مئات قد مررن کواملا

وها أنا هذا أرتجی منه أربع

ومنهم: الحارث بن مضاض الجرهمیّ، عاش أربعمائة سنة، وهو القائل:

کان لم یکن بین الحجون إلی الصفا

أنیس ولم یسمر بمکّة سامر

بلی نحن کنّا أهلها فأبادنا

صروف اللّیالی والجدود العواثر

«عمرو بن حممّه دوسیّ»

او هم از جمله معمّرین است که چهارصد سال زندگی کرد و این شعر از خود او است که گفته است:

1 - کهسنال شدم و عمرم آن‌قدر طولانی شد که گویی من مار گزیده شبی هستم که تمام نمی‌شود.

2 - پس آیا مرگ مرا فنا نکرده و از بین نبرد؟ امّا سال‌ها از تابسان و بهار بر من پی در پی می‌گذرد.

3 - سیصد سال را کاملاً پشت سر گذاردم و این من هستم که به چهارصدمین سال امیدوارم.

«حارث بن مضاض جرهمی»

این شخص چهار صد سال زنده بود و این دو بیت را هم خودش سروده است:

1 - گویا بین حجون [راه ورودی مکه از طریق کوهستان مشرف به مکه] تا صفا کسی نبوده و در مکه هم عابد و شب زنده‌داری نیست.

2 - بله ما اهل شب زنده‌داری مکه بودیم، که گذر شب و روز، را فرتوت و پیر کرد.

ومنهم: عبد المسیح بن بُقیلة الغسّانیّ، ذکر الکلبیّ وأبوعبیدة وغیرهما أنّه عاش ثلاثمائة سنة وخمسین سنة، وأدرک الإسلام فلم یسلم، وکان نصرانیا، وخبره مع خالد بن الولید - لما نزل علی الحیرة - معروف، حتّی قال له کم أتی لک؟ قال: خمسون وثلاثمائة سنة، قال: فما أدرکت؟ قال: أدرکت سفن البحر ترفأ إلینا فی هذا الجرف ورأیت المرأة من

أهل الحیرة تضع مکتلها علی رأسها لا تزوّد إلاّ رغیفا واحدا حتّی تأتی الشام وقد أصبحت

خرابا، وذلک دأب اللّه فی العباد والبلاد، وهو القائل:

والنّاس أبناء علاّت فمن علموا

أن قد أقلّ فمجفوّ ومحقور

وهم بنون لأمّ إن رأوا نشبا

فذاک بالغیب محفوظ ومحصور

«عبد المسیح بن بُقیله غسّانی»

کلبی و ابو عبیده و دیگران گفته‌اند: عبدالمسیح بن بقیله غسّانی 350 سال عمر کرد، و با وجود درک اسلام، ایمان نیاورده و به دین مسیحیت از دنیا رفته است. خبر این شخص با خالد بن ولید وقتی که به حیره آمده، معروف است. تا آنجا که خالد از او پرسید: چقدر عمر کرده‌ای؟ گفت: 350 سال. خالد پرسید: در این مدّت چه دیده‌ای؟ گفت: اینجا [یعنی بیابان حیره روزی دریایی بود و ] من کشتی‌ها را می‌دیدم که در ساحل آن دریا پهلو می‌گرفتند و دیده‌ام که زنی از اهل حیره، زنبیلش را روی سر می‌گذاشت و فقط یک تکه نان بر می‌داشت و تا شام می‌رفت، امّا حالا آن دریا بیابانی خشک و بی‌آب و علف شده است و این سنّت خداوند در مورد بندگان و شهرهاست. عبدالمسیح این دو بیت را سروده:

1 - مردم فرزندان پراکنده [ناتنی] هستند، و وقتی که بدانند کسی در سختی و تنگدستی است، او را کشته وتحقیر می‌کنند.

2 - زمانی که از کسی مال و ثروتی ببینند، برادران تنی می‌شوند و این دورویی در

عالم غیب، محفوظ و ثبت شده است.

ومنهم: النابغة الجعدی من بنی عامر بن صعصعة یکنّی أبالیلی.

قال أبوحاتم السجستانیّ: کان النابغة الجعدی أسنّ من النابغة الذّبیانی وروی أنّه کان یفتخر ویقول: أتیت النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فأنشدته:

بلغنا السماء مجدنا وجدودنا

وإنّا لنرجو فوق ذلک مظهرا

فقال النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: أین المظهر یا أبالیلی؟

فقلت: الجنّة یا رسول اللّه، فقال: أجل إن شاء اللّه تعالی، ثمّ أنشدته:

ولا خیر فی حلم إذا لم یکن له

بوادر تحمی صفوه أن یکدّرا

ولا خیر فی جهل إذا لم یکن له

حلیم إذا ما أورد الأمر أصدرا

«نابغة جعدی»

نابغه جعدی از قبیله بنی عامر بن صعصعه است و کنیه‌اش ابا لیلی است.

ابوحاتم سجستانی [که از بزرگان علمای لغت و شعر است] گفته است:

نابغه جعدی از نابغه ذبیانی پیرتر بوده است و روایت شده که او با افتخار می‌گفت: به محضر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسیدم و این سروده را به حضرت تقدیم کردم:

1 - ما بزرگی و عظمت را به آسمان رساندیم و امیدواریم که از آن هم بالاتر برسیم.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند: ای ابا لیلی! بالاتر و ظاهرتر از آسمان کجاست؟

و من عرض کردم: بهشت یا رسول اللّه.

حضرت فرمودند: بله، ان شاء اللّه.

و بعد این شعر را تقدیم به حضرت کردم و سرودم:

1 - خیری در حلم و بردباری نیست وقتی که همراهش درشتی و غضب نباشد، تا صفا را زمان حلم یا زمان غضب آلوده و مکدر نکند.

2 - و خیری هم در جهل نیست وقتی که همراهش حلم نباشد و شدّت، آن را با نرمی و مدارا جبران کند.

فقال له النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: لا یفضض اللّه فاک.

وقیل: إنّه عاش مائة وعشرین سنة ولم یسقط من فیه سنّ ولا ضرس.

وقال بعضهم: رأیته وقد بلغ الثمانین تزفّ غروبه وکان کلّما سقطت له ثنیّة تنبت له أخری مکانها، وهو من أحسن النّاس ثغرا.

ومنهم: أبوالطمحان القینیّ من بنی کنانة بن القین.

قال أبوحاتم: عاش أبوالطمحان القینیّ من بنی کنانة مائتی سنة.

وقال فی ذلک:

حنتنی حانیات الدّهر حتّی

کأنّی خاتل أدنو لصید

قصیر الخطو یحسب من رآنی

ولست مقیّدا أنّی بقید

وأخباره وأشعاره معروفة.

آن‌گاه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به او فرمودند: خدا خیرت دهد.

گفته شده که او 120 سال عمرش بود، در عین حال هیچ کدام از دندان‌هایش نیفتاد.

شخصی گفته است: او را در سن هشتاد سالگی دیدم که دندان‌هایش سالم و محکم بود و هرگاه دندان جلویش می‌افتاد، دندان دیگری به جایش می‌رویید. او از جهت دندان، از بهترین مردم بود.

«ابوطمحان قینیّ»

از جمله کهنسالان ابوطمحان قینی از طایفه بنی کنانة بن قین است.

ابوحاتم گفته است: وی 200 سال زندگی کرده است و خود در این مورد گفته است:

1 - ناملایمات و سختی‌های عمر آن‌چنان مرا خمیده کرد، که گویی برای صید و شکار خم شده‌ام.

2 - از شدّت پیری، گام‌ها را آن قدر کوتاه بر می‌دارم که اگر مرا ببیند، گمان می‌کند که پای من با زنجیر بسته شده، در حالی که این چنین نیست. اخبار و اشعار وی معروف است.

ومنهم: ذوالإصبع العدوانیّ.

قال أبوحاتم: عاش ثلاثمائة سنة، وهو أحد حکّام العرب فی الجاهلیّة، وأخباره وأشعاره وحکمه معروفة.

ومنهم: زهیر بن جناب الحمیری، لم نذکر نسبه لطوله.

قال أبوحاتم: عاش زهیر بن جناب مائتی سنة وعشرین سنة، وواقع مائتی وقعة، وکان سیّدا مطاعا عاش شریفا فی قومه.

ویقال: کانت فیه عشر خصال لم یجتمعنّ فی غیره من أهل زمانه، کان سیّد قومه، وشریفهم، وخطیبهم، وشاعرهم، ووافدهم إلی الملوک وطبیبهم - والطبّ فی ذالک الزّمان شرف - وحازی قومه - وهو الکاهن - وکان فارس قومه، وله البیت فیهم، والعدد منهم، وأوصی إلی بنیه، فقال:

«ذو الاصبع عدوانی»

ابو حاتم سجستانی گفته: ذوالاصبع 300 سال زندگی کرد و در زمان جاهلیت یکی از

حکام عرب بود، اخبار و اشعار و قضاوت‌هایش معروف است.

«زهیر بن جناب»

زهیر بن جناب 220 سال زندگی کرد و در دویست جنگ هم شرکت داشته است، و در بین طایفه خودش آقا و مورد اطاعت بود. گفته می‌شود: ده خصلت در او بوده که همه این ده خصلت در آن زمان با هم در دیگران وجود نداشته؛ او آقا، شریف، بزرگوار، سخنور و شاعر قومش بوده و در دربار پادشاهان، نماینده و بزرگ قوم خود بود و همچنین در آن زمان که طب از اهمیت و شرافت بسیار بالایی برخوردار بود، طبیب مردمش بوده، علاوه بر این منجم و پیشگو و یکّه تاز و شجاع‌ترین مردم خودش بوده، او در میان آن‌ها

جایگاه خاصی داشته و عشیره متعدد داشته است و در وصیتش به پسرانش گفته است:

یا بنیّ إنّی کبرت سنّی وبلغت حرسا من دهری. (أی دهرا) فأحکمتنی التجارب والأمور تجربة واختبار، فاحفظوا عنّی ما أقول وعوا، وإیّاکم والخور عند المصائب، والتواکل عند

النوائب، فإنّ ذلک داعیة الغمّ، وشماتة العدوّ، وسوء الظنّ بالربّ، وإیّاکم أن تکونوا

بالأحداث مغترّین ولها آمنین ومنها ساخرین، فإنّه ما سخر قوم قطّ إلاّ ابتلوا، ولکن

توقّعوها، فإنّما الإنسان [فی الدنیا] غرض تعاوره الزّمان فمقصّر دونه، ومجاوز موضعه، وواقع عن یمینه وشماله، ثمّ لا بدّ أن یصیبه.

وأقواله معروفة وکذلک أشعاره.

ومنهم: دوید بن نهد بن زید بن أسود بن أسلم، - بضمّ اللام - بن ألحاف بن قضاعة.

ای پسرانم! تحقیقا من پیر شده‌ام، روزگار درازی را دیده‌ام، تجربه‌های خوبی یافته و خُبره شده‌ام، پس آنچه را که می‌گویم، حفظ کنید. مبادا وقت مصیبت خوار شوید، مبادا در پیشامدهای ناگوار کارها را به همدیگر واگذار کنید [و به امید دیگران انجام ندهید] چون این عمل برای شما غم و اندوه به بار می‌آورد و موجب سرزنش دشمنان و بدگمانی به خداوند می‌شود. مبادا در برابر حوادث مغرور شده و غافل شوید و فکر کنید که در امنیّت بوده و آن را مسخره کنید. هر ملّتی که حوادث را به مسخره گرفت، مبتلا شد. لذا حوادث را جدّی بگیرید که در دنیا انسان هدفی است که کمان‌داران حادثه‌ها او را نشانه گرفته و تیرها را به سمت و جایگاه او رها می‌کنند، تیرها از راست

و چپ به سمت او رها می‌شوند و بالاخره تیر حوادث به او اصابت می‌کند. کلمات و اشعار زهیر نیز معروف است.

«دوید بن نهد»

وی دوید بن نهد بن زید بن اسود بن اسلم بن حاف بن قضاعة است که ابو حاتم در

قال أبوحاتم: عاش دوید بن زید أربعمائة وستّا وخمسین سنة، ووصیّته معروفة، وأخباره مشهورة، ومن قوله:

ألقی علیّ الدهر رِجلاً ویدا

والدهر ما أصلح یوما أفسدا

یُفسد ما أصلحه الیوم غدا

ومنهم: الحارث بن کعب بن عمرو بن وعلة المذحجی، ومذحج هی أمّ مالک بن أدد، وسمّیت مذحجا لأنّها ولدت علی أکمة تسمّی مذحجا.

قال أبوحاتم: جمع الحارث بن کعب بنیه لمّا حضرته الوفاة فقال:

یا بنیّ قد أتت علیّ ستّون ومائة سنة ما صافحت یمینی یمین غادر، ولا قنعت نفسی بحلة فاجر، ولا صبوت بابنة عمّ ولا کنّة، ولا طرحت عندی مومسة قناعها، ولا بحت

حقّ وی گفته: او 456 سال عمر کرده است، وصیت و اخبار او مشهور و معروف است؛ از جمله اشعارش این است:

روزگار دست و پایم را از کار انداخته و این دهر هرچه را که روزی اصلاح کند روزی

دیگر آن را فاسد خواهد کرد. لذا آنچه را که امروز اصلاح کرده، فردا نابود خواهد کرد.

«حارث بن کعب»

از جمله معمّرین حارث بن کعب بن عمرو بن وعله مذحجی است؛ مذحج مادر مالک بن أدد بوده و علت نامیده شدنش به مذحج این است که روی تپه‌ای به نام مذحج به دنیا آمده است.

ابو حاتم درباره‌اش گفته است: وقتی که زمان مرگ حارث فرا رسید، فرزندانش را جمع کرده، به آن‌ها گفت: ای فرزندان من! از عمر من 160 سال گذشته و در این مدّت هرگز دست در دست ستمگر غدّاری نگذاشته‌ام، هرگز به دوستی با کفار فاجر قانع و مایل نبوده‌ام، هیچ‌گاه با دختر عمو و دختران اقوام خلوت نکرده‌ام، هیچ زن بدکاره‌ای نزد من

لصدیق بسرّ، وإنّی لعلی دین شعیب النبی علیه‌السلام وما علیه أحد من العرب غیری وغیر أسد بن خزیمة وتمیم بن مرّ، فاحفظوا وصیّتی، وموتوا علی شریعتی، إلهکم فاتّقوه یکفکم المهمّ من أمورکم ویصلح لکم أعمالکم، وإیّاکم ومعصیته، لا یحلّ بکم الدّمار، ویوحش منکم الدیار.

یا بنیّ کونوا جمیعا ولا تتفرّقوا فتکونوا شیعا، فإنّ موتا فی عزّ خیر من حیاة فی ذلّ و عجز، وکلّ ما هو کائن کائن، وکلّ جمع إلی تبائن، الدهر ضربان فضرب رجاء، وضرب بلاء، والیوم یومان فیوم حبرة ویوم عبرة، والنّاس رجلان فرجل لک، و رجل علیک تزوّجوا الأکفاء، ولیستعملنّ فی طیبهنّ الماء، وتجنّبوا الحمقاء، فإنّ ولدها إلی أفن ما یکون، ألا إنّه لا راحة لقاطع القرابة.

حجابش را درنیاورده، و هرگز سرّ دوستم را افشا نکرده‌ام و دینم دین شعیب نبی علیه‌السلام است، که به جز من و اسد بن خزیمه وتمیم بن مرّ هیچ عربی بر این دین نیست. پس وصیّت مرا حفظ کنید و با شریعتی که من به آن معتقدم زندگی کرده و بمیرید.

از نافرمانی خداوند بپرهیزید که در مهمّات، شما را کفایت و حمایت کرده و اعمال بد شما را اصلاح می‌کند. گناه نکنید که شما را هلاک می‌کند و شهر و دیارتان از هلاکت شما وحشت زده می‌شود [کنایه از نزول عذاب است].

فرزندان من! با هم باشید و متفرق نشوید که تفرقه شما را پراکنده می‌کند. حقیقتا مرگ باعزت، از زندگی با عجز و ناتوانی و ذلّت بهتر است. هر اتفاقی که بخواهد بیفتد واقع می‌شود، و هر جمعی آخر کار از هم پراکنده می‌شوند. روزگار دو گونه است: بخشی امیدواری و بخشی بلا است. روز هم دو نوع است: یک روز، روز خوشحالی و سرور است و یک روز هم روز عبرت گرفتن [از شکست و ناراحتی] است. مردم هم دو نوع هستند: یکی، برای تو سود دارد و دیگری ضرر.

با همپایه‌های خودتان ازدواج کنید، نسل خود را در رحم پاک‌ترین آن‌ها قرار دهید، از زن‌های احمق دوری کنید، که فرزندان آن‌ها کم عقل هستند و بدانید کسی که قطع رحم کند، آرامش و آسایش نخواهد داشت.

وإذا اختلف القوم أمکنوا عدوّهم، وآفة العدد اختلاف الکلمة، والتفضّل بالحسنة یقی السیّئة، والمکافأة بالسیّئة الدخول فیها، والعمل بالسوء یزیل النعماء، وقطیعة الرحم تورث الهمّ، وانتهاک الحرمة یزیل النعمة، وعقوق الوالدین یورث النکد، ویمحق العدد، ویخرب

البلد، والنصیحة تجرّ الفضیحة، والحقد یمنع الرفد، ولزوم الخطیئة یعقب البلیّة، وسوء الرّعة یقطع أسباب المنفعة، الضغائن تدعو إلی التبائن، ثمّ أنشأ یقول:

أکلت شبابی فأفنیته

وأفنیت بعد دهور دهورا

ثلاثة أهلین صاحبتهم

فبادوا فأصبحت شیخا کبیرا

قلیل الطعام عسیر القیام

قد ترک الدهر خطوی قصیرا

أبیت أراعی نجوم السّماء

أقلّب أمری بطونا ظهورا

بدانید وقتی قومی با یکدیگر اختلاف کنند دشمن خود را کمک کرده‌اند. آفت جمعیت زیاد، اختلاف است. بخشش و احسان، بدی را نابود می‌کند، پاسخ بدی را با بدی دادن، خود دخول در بدی‌هاست و عمل بد نعمت‌ها را زائل می‌کند. قطع رحم کردن، غم و اندوه را به ارث می‌گذارد، و حرمت‌شکنی، نعمت را از بین می‌برد.

نفرین پدر و مادر سیاه‌بختی را به جا گذارده، جمعیت را پراکنده و شهر را ویران می‌کند. خیرخواهی و نصیحت، رسوایی را می‌برد. کینه و حسد، مانع بخشندگی است، و ملتزم گناه شدن، بلا را به دنبال دارد، و رعایت نکردن حقّ دیگران، اسباب منفعت را قطع می‌کند. کج‌اندیشی و کینه‌توزی جدایی را به دنبال دارد. آن‌گاه این سروده را می‌گفت:

1 - جوانی را صرف کردم و آن را تباه نمودم و روزگار را یکی پس از دیگری نابود ساختم.

2 - سه همسر که با آن‌ها زندگی می‌کردم، همگی مردند و خودم پیرمردی فرتوت شدم.

3 - غذایم کم و برخاستنم به سختی است و عمر طولانی روزگار، قدم‌هایم را کوتاه کرده است.

4 - شب را بیدارم و به ستاره‌های آسمان نگاه می‌کنم و در ظاهر و باطن اَمر خودم اندیشه می‌کنم.

فهذا طرف من أخبار المعمّرین من العرب واستیفاؤه فی الکتب المصنّفة فی هذا المعنی موجود.

وأمّا الفرس: فإنّها تزعم أنّ فیما تقدّم من ملوکها جماعة طالت أعمارهم فیروون: أنّ الضحاک صاحب الحیّتین عاش ألف سنة ومائتی سنة، وإفریدون العادل عاش فوق ألف سنة، ویقولون: إنّ الملک الّذی أحدث المهرجان عاش ألفی سنة وخمسمائة سنة، استتر منها، عن قومه ستمائة سنة.

وغیر ذلک ممّا هو موجود فی تواریخهم وکتبهم لا نطوّل بذکرها، فکیف یقال: إنّ ما ذکرناه فی صاحب الزّمان خارج عن العادات؟

ومن المعمرین من العرب: یعرب بن قحطان، واسمه ربیعة أوّل من تکلّم بالعربیّة

این نمونه‌ای بود از اخبار کسانی که در عرب، عمر طولانی داشته‌اند و در کتب تاریخ موجود است.

«کهنسالان فارس و عجم»

امّا فارس‌ها: آن‌ها گمان می‌کنند که در گذشته بعضی از پادشاهانشان بودند که عمر طولانی داشتند. بنابراین روایت کرده‌اند که ضحاک صاحب دو مار [که دو مار به دوش او بود] 1200 سال عمر داشته و یا فریدون عادل بیش از هزار سال زندگی کرده است. همچنین می‌گویند: پادشاهی که عید مهرگان [عید پاییزه] را به وجود آورد، 2500 سال زندگی کرد که ششصد سال آن را از قومش مخفی بود.

و غیر این‌ها از آنچه که در تاریخ ایرانیان و کتب آن‌ها موجود است و ما این کتاب را به نقل آن‌ها طولانی نمی‌کنیم.

پس [با توجّه به این همه انسان با عمرهای بسیار طولانی] چگونه گفته می‌شود که طولانی بودن عمر صاحب الزمان علیه‌السلام غیر عادی است؟

«یعرب بن قحطان»

همچنین از جمله حکام کهنسال عرب، یعرب بن قحطان است. اسم او ربیعه بود

ملک مائتی سنة علی ما ذکره أبوالحسن النسّابة الإصفهانیّ فی کتاب الفرع والشجر، وهو أبوالیمن کلّها، وهو منها کعدنان إلاّ شاذا نادرا.

ومنهم: عمرو بن عامر مزیقیا، روی الإصفهانیّ عن عبد المجید بن أبی عیس الأنصاری، والشرقی بن قطامی أنّه عاش ثمانمائة سنة، أربعمائة سنة سوقة فی حیاة أبیه،

وأربعمائة سنة ملکا، وکان فی سنی ملکه یلبس فی کلّ یوم حلّتین، فإذا کان بالعشی مزّقت

الحلّتان عنه لئلاّ یلبسهما غیره، فسمّی مزیقیا.

وقیل: إنّما سمی بذلک لأنّ علی عهده تمزّقت الأزد فصاروا إلی أقطار الأرض، وکان ملک أرض سبأ فحدّثته الکهّان بأنّ اللّه یهلکها بالسیل العرم، فاحتال حتّی باع ضیاعه

و اوّلین کسی است که به عربی صحبت کرد و بنابر آنچه که ابوالحسن نسّابه اصفهانی

در کتاب «الفرع و الشجر» [ساقه و درخت] گفته: او دویست سال حکمرانی کرده است. پدر تمامی اهل یمن است؛ یعنی نسبت به اهل یمن مثل عدنان [در حجاز] است با اندکی تفاوت.

«عمرو بن عامر مزیقیا»

عمرو بن عامر مزیقیا هم از جمله کهنسالان عرب است که اصفهانی از عبدالمجید بن ابی عیس انصاری و شرقی بن قطامی روایت کرده: او هشت صد سال زندگی کرده است که چهارصد سال در زمان حیات پدرش و چهارصد سال هم پس از پدر حکمرانی کرده است. یکی از سنّت‌های او این بود که هر روز دو نوع لباس می‌پوشید، شب که فرا می‌رسید لباس‌ها را پاره می‌کرد تا کسی آن‌ها را نپوشد. به همین دلیل به مزیقیا [پاره کننده] معروف شد.

گفته شده است که عمرو به این دلیل مزیقیا نامیده شده که در زمان زمامداری او طایفه ازد از هم پاشیده و در اطراف زمین پراکنده شدند. عمرو پادشاه سرزمین سبأ بود و وقتی که پیشگویان سبأ به او خبر دادند که خداوند سبأ و اهل آن را به وسیله سیل ویران‌گر از بین خواهد برد، حیله‌ای به کار بست و املاکش را فروخته و با اولاد و پیروان نزدیکش

وخرج فیمن أطاعه من أولاده وأهله قبل السیل العرم، ومنه انتشرت الأزد کلّها والأنصار من ولده.

ومنهم: جلهمة بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن یعرب، ویقال: لجلهمة طیی‌ء، وإلیه تنسب طیی‌ء کلّها، وله خبر یطول شرحه وکان له ابن أخ یقال له یُحابر

بن مالک بن أدد، وکان قد أتی علی کلّ واحد منهما خمسمائة سنة، وقع بینهما ملاحاة بسبب

المرعی فخاف جلهمة هلاک عشیرته فرحل عنه، وطوی المنازل فسمّی طیئا، وهو صاحب أجأ وسلمی - جبلین بطیی‌ء - ولذلک خبر یطول، معروف.

ومنهم: عمرو بن لحیّ، وهو ربیعة بن حارثة بن عمرو مزیقیا، فی قول علماء خزاعة،

پیش از آن‌که سیل بیاید آنجا را ترک کرد، لذا تمام قبایل ازد و انصار از اولاد او هستند.

«جلهمة بن أدد»

یکی دیگر از فرمانروایان کهنسال عرب جلهمة بن أدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کهلان بن یعرب است و به او جلهمة طیئی هم گفته می‌شد و قبیله طی نیز به او منتسب هستند: خبرهای فراوانی درباره او هست که شرح آن به درازا می‌کشد.

او برادر زاده‌ای داشت که نامش جابر بن مالک بن أدد بود، پس از آن‌که هر کدام از آن دو، پانصد سال [بر نواحی خودشان حکومت کردند] به خاطر تصاحب چراگاه با هم جنگیدند. در این میان جلهمه از هلاک و نابودی عشیره خودش ترسید، لذا از آن ناحیه کوچ کرده، متواری شد و منازل را یکی پس از دیگری طی کرد، لذا به او طیئی گفتند.

او صاحب دو کوه اجأ و سلمی در منطقه طیی بوده است و خبر معروفی هم دارد که طولانی است.

«عمرو بن لُحیّ»

از جمله آن‌ها عمرو بن لُحیّ است. به نظر علمای خزاعه وی همان ربیعة بن حارثة

کان رئیس خزاعة فی حرب خزاعة وجرهم، وهو الّذی سنّ السائبة والوصیلة والحام، ونقل صنمین وهما هُبل ومناة من الشام إلی مکّة فوضعهما للعبادة فسلّم هبل إلی خزیمة بن

مدرکة فقیل هبل خزیمة، وصعد علی أبی قبیس ووضع مناة بالمسلّل وقدم بالنرد، وهو أوّل

من أدخلها مکّة فکانوا یلعبون بها فی الکعبة غدوة وعشیّة.

بن عمرو مزیقیاست. در جنگ بین خزاعه و جرهم او رئیس و فرمانده خزاعه بوده است. سه سنّت سائبه و وصیله و حام را او بنیانگذاری کرد.⁽¹⁾

محمّد بن مسلم از امام صادق علیه‌السلام در مورد این آیه نقل می‌کند که حضرت فرمودند: اهل جاهلیّت زمانی که ناقه در یک‌بار زایمان دو بچه شتر به دنیا بیاورد، می‌گفتند: «وَصَلَتْ» [یعنی دو بارداری را به هم وصل کرد] بنابراین ذبح یا نحر و خوردن این ماده شتر را حلال نمی‌دانستند و وقتی که ده بچه به دنیا می‌آورد آن را [سائبه] قرار می‌دادند و سوار شدن و خوردن آن را حلال نمی‌دانستند و یا شتر نر قوی را هم حلال نمی‌دانستند که مرکب باشد و یا خورده شود. پس خداوند تبارک و تعالی این آیه را نازل فرمود که هیچ‌کدام از این‌ها حرام نیستند. و این سنّت صرفا یک سنّت جاهلانه و از روی بی‌خردی است. وسائل الشیعه، ج 25، ص 61.

دو بت هبل و منات را از شام به مکه منتقل کرده، آن‌ها را معبود مردم قرار داد. هبل را به خزیمة بن مدرکه سپرد و لذا [بعدها] گفته شد: هبل خزیمه. از کوه ابوقبیس بالا رفته و منات را آنجا قرار داد. تخته نرد را که برای قمار است با خود آورد و ترویج کرد. او اوّلین کسی بود که نرد را وارد مکه کرد و بسیاری در کعبه و اطراف آن صبح و شب با تخته نرد، قمار بازی می‌کردند.

88 - فروی عن النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال:

رُفِعَتْ إِلَیَّ النّارُ فَرَأَیْتُ عَمْرِو بْنِ لُحِیّ رَجُلاً قَصِیرا أَحْمَرُ أَزْرَقُ یَجُرّ قصبة فِی النّارِ، فَقُلْتُ: مَنْ هذا؟ قِیلَ: عَمْرِو بْنِ لُحِیّ وَکانَ یَلِی مِنْ أَمْرِ الْکَعْبَةِ ما کانَ یَلِیهِ جَرْهُمْ قَبْلَهُ حَتّی هَلَکَ.

وهو ابن ثلاث مائة سنة وخمس وأربعین سنة، وبلغ ولده وأعقابهم ألف مقاتل فیما یذکرون.

فإن کان المخالف لنا فی ذلک من یحیل ذلک من المنجّمین وأصحاب الطبائع، فالکلام معهم فی أصل هذه المسألة وأنّ العالم مصنوع وله صانع أجری العادة بقصر الأعمار وطولها، وأنّه قادر علی إطالتها وعلی إفنائها، فإذا بین ذلک سهل الکلام.

4 / 88 - از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت شده است که فرمودند: از بالای آتش، عمر و بن لحی را در میان جهنم دیدم که مردی کوتاه قد و چهره‌ای سرخ و چشمانی کبود داشت و روده‌هایش را در آتش به دنبال خودش می‌کشید. گفتم این مرد کیست؟

گفته شد: عمر و بن لحی است، او زمامدار و کلیددار کعبه بود، همان طور که پیش از او قبیله جرهم تا زمان هلاکتشان این کار را می‌کردند.

عمرو 345 سال عمر کرد و بنابر آنچه که ذکر شده، اولاد و نسل او به هزار مرد جنگجو می‌رسیدند.

اگر مخالف ما [اهل سنّت] از کسانی است که این قبیل امور را مثل ستاره‌شناسان و طبیعیون محال می‌دانند، باید در اصل این مسأله با آن‌ها صحبت کرد به این که: این عالم مصنوع است و صانعی دارد که عادت را بر کوتاهی و طولانی بودن عمرها جاری کرده است و خداوند هم برطولانی‌تر کردن عمر و هم بر از بین بردن آن قادر است. وقتی که این نکته روشن شد دیگر بحث ساده و آسان خواهد شد.

وإن کان المخالف فی ذلک من یسلّم ذلک غیر أنّه یقول: هذا خارج عن العادات، فقد بینّا أنّه لیس بخارج عن جمیع العادات.

ومتی قالوا: خارج عن عادتنا.

قلنا: وما المانع منه.

فإن قیل: ذلک لا یجوز إلاّ فی زمن الأنبیاء.

قلنا: نحن ننازع فی ذلک وعندنا یجوز خرق العادات علی ید الأنبیاء والأئمّة والصالحین، وأکثر أصحاب الحدیث یجوّزون ذلک، وکثیر من المعتزلة والحشویّة، وإن سمّوا ذلک کرامات، کان ذلک خلافا فی عبارة، وقد دلّلنا علی جواز ذلک فی کتبنا، وبیّنا أنّ المعجز إنّما یدلّ علی صدق من یظهر علی یده، ثمّ نعلمه نبیّا أو إماما أو صالحا لقوله،

و اگر مخالف [از کسانی باشد که این عمرها را محال نداند و ] بپذیرد و فقط به عنوان

اعتراض بگوید: این خارج از عادت است، ما بیان کردیم که از همه عادت‌ها خارج نیست.

و اگر گفتند: خارج از عرف و عادت ماست.

می‌گوییم: چه مانعی دارد؟

اگر گفته شد: این امر فقط در زمان انبیا امکان داشته است.

می‌گوییم: ما در همین ادّعا هم حرف داریم [و موافق نیستیم]، ما معتقدیم امور خارق العاده، هم به دست انبیا و ائمّه و هم صالحین از امّت ممکن است و محال نیست و اکثر راویان و محدثین این را ممکن دانسته‌اند، حتی بسیاری از معتزله و حشویه، اگرچه نام این شکستن عادت را کرامت می‌گذارند، که این فقط اختلاف در تعبیر است و بر امکان این عمل در کتاب‌هایمان استدلال کرده و نیز بیان کردیم که معجزه بر صدق ادعای کسی که معجزه به دستش ظاهر شده است دلالت می‌کند، بعد [با این معجزه] متوجّه می‌شویم که وی یا پیامبر یا امام و یا از صلحا است. ما تمام شبهات این‌ها

وکلّما یذکرونه من شبههم قد بیّنا الوجه فی کتبنا لا نطوّل بذکره هاهنا.

89 - ووجدت بخطّ الشریف الأجلّ الرضیّ أبی الحسن محمّد بن الحسین الموسوی رضی‌الله‌عنهتعلیقا فی تقاویم جمعها مؤرّخا بیوم الأحد الخامس عشر من المحرّم سنة إحدی وثمانین وثلاثمائة أنّه ذکر له حال شیخ فی باب الشام قد جاوز المائة وأربعین سنة،

فرکبت إلیه حتّی تأمّلته وحملته إلی القرب من داری بالکرخ، وکان أعجوبة، شاهد الحسن

بن علیّ بن محمّد بن علیّ الرضا علیهم‌السلام أباالقائم علیه‌السلام ووصف صفته إلی غیر ذلک من العجائب الّتی شاهدها، هذه حکایة خطّه بعینها.

فأمّا ما یعرض من الهرم بامتداد الزّمان وعلوّ السنّ، وتناقض بنیة الإنسان فلیس ممّا

را در کتاب‌های خود، بیان کردیم؛ لذا با ذکر دوباره آن‌ها کتاب را طولانی نمی‌کنیم.

5 / 89 - به خط ابی الحسن محمّد بن حسین موسوی رحمه‌الله مطلبی را دیدم که در حاشیه‌اش بر تقویم‌هایی که جمع‌آوری کرده بود، در تاریخ یک‌شنبه پانزدهم محرم سال 331 ه.ق از حالات پیرمرد صد و چهل ساله‌ای بین راه شام برای او نقل شده بود [دیدم که نوشته بود:] سوار مرکبم شده و به طرف او رفتم. پس از جست و جوی فراوان پیدایش کردم، او را تا نزدیکی خانه‌ام در کرخ آوردم، مرد عجیبی بود و امام حسن عسکری پدر امام زمان علیه‌السلام را زیارت کرده بود. لذا اوصاف حمیده امام را بیان کرد، عجایبی که دیده بود حکایتی است که عینا به خط خود اوست.⁽¹⁾

و امّا آنچه که از پیری و سستی به واسطه گذر زمان و بالا رفتن سن و از بین رفتن نیروی انسان عارض می‌شود، این گونه نیست که چاره نداشته باشد؛ یعنی پروردگار عالم

لابدّ منه، وإنّما أجری اللّه العادة بأن یفعل ذلک عند تطاول الزّمان ولا إیجاب هناک، وهو تعالی قادر أن لا یفعل ما أجری العادة بفعله.

وإذا ثبتت هذه الجملة ثبت أنّ تطاول العمر ممکن غیر مستحیل، وقد ذکرنا فیما تقدّم عن جماعة أنّهم لم یتغیّروا مع تطاول أعمارهم وعلوّ سنّهم، وکیف ینکر ذلک من یقرّ بأنّ اللّه تعالی یخلّد المثابین فی الجنّة شبانا لایبلون، وإنّما یمکن أن ینازع فی ذلک من یجحد ذلک ویسنده إلی الطبیعة وتأثیر الکواکب الّذی قد دلّ الدلیل علی بطلان قولهم باتّفاق منّا وممّن خالفنا فی هذه المسألة من أهل الشرع فسقطت الشبهة من کلّ وجه.

عادت را بر این قرار داده است که در طول زمان این اتفاق بیفتد، امّا این امر را به صورتی واجب نکرده است [که اصلاً استثنایی نداشته باشد] لذا خداوند متعال قادر است که این عادت را در مواردی جاری نکند و عملی ننماید.

حال که این نکته ثابت شد، این هم اثبات می‌شود که طولانی شدن عمر ممکن است و اصلاً محال نیست، و ما قبلاً افرادی را نام بردیم که با طولانی شدن عمر و بالا رفتن

سنّشان، تغییر ظاهری نکرده‌اند.

کسی که به این نکته اعتراف می‌کند که خداوند تعالی مؤمنین را در بهشت همیشه

جاوید نگه می‌دارد و پیر نمی‌شوند، چگونه منکر این می‌شود [که خداوند می‌تواند کسی را سال‌ها و حتی قرن‌ها به شمایل جوانی حفظ کند]؟

کسانی می‌توانند با ما مخالفت کنند که این امور را منکرند و آن را به امور طبیعی و مادّی و نیز تأثیر ستارگان [در طول عمر] اسناد می‌دهند که در این صورت به اتفاق همگی ما و حتی کسانی که در این مسأله با ما مخالفند، ولی اهل شریعت اسلام هستند، با دلایل فراوان، ادعایشان باطل است. بنابراین همه وجوه و صور شبهه از اعتبار افتاد و معتبر نیستند.

دلیل آخر: وممّا یدلّ علی إمامة صاحب الزّمان ابن الحسن بن علیّ بن محمّد بن الرضا علیهم‌السلام

وصحّة غیبته ما رواه الطائفتان المختلفتان، والفرقتان المتباینتان العامّة والإمامیّة أنّ الأئمّة علیهم‌السلام بعد النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اثنا عشر لا یزیدون ولا ینقصون، وإذا ثبت ذلک فکلّ من قال بذلک قطع علی الأئمّة الأثنی عشر الّذین نذهب إلی إمامتهم، وعلی وجود ابن الحسن علیه‌السلام وصحّة غیبته، لأنّ من خالفهم فی شیء من ذلک لا یقصر الإمامة علی هذا العدد، بل یجوّز الزیادة

علیها، وإذا ثبت بالأخبار التی نذکرها هذا العدد المخصوص ثبت ما أردناه.

فنحن نذکر جملاً من ذلک، ونحیل الباقی علی الکتب المصنّفة فی هذا المعنی لئلاّ یطول به الکتاب إن شاء اللّه تعالی.

«دلیل دیگر برامامت حضرت صاحب الزمان علیه‌السلام»

از جمله ادله‌ای که بر امامت صاحب الزمان علیه‌السلام و صحّت امکان غیبت ایشان دلالت می‌کند، روایاتی است که دو طایفه مختلف و متفاوت، هم از اهل سنّت و هم از امامیه روایت کرده‌اند، مبنی بر این‌که ائمّه علیهم‌السلام بعد از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دوازده نفرند، نه یک نفر کم و نه یک نفر زیاد. وقتی که این دسته از روایات ثابت شد، هرکسی که قائل به این روایات باشد به امامت دوازده امام یقین پیدا می‌کند؛ چنان که ما به امامت آن‌ها معتقد هستیم و همچنین یقین پیدا می‌کند به وجود امام زمان علیه‌السلام و امکان غیبت ایشان، چرا که اگر کسی نسبت به بخشی از این عدد مخالفت کند، نمی‌تواند امامت را کمتر از این عدد قرار دهد. [مثلاً بگوید یازده امام هستند یا کمتر] بلکه می‌بایست به بیشتر از دوازده امام معتقد باشد [که این هم باطل است] و زمانی که به واسطه اخباری که ما نقل می‌کنیم ثابت شد که این عدد منحصر است و کم و زیاد نمی‌شود، آنچه را که مورد ادعای ماست [یعنی اعتقاد به امامت ائمّه اثنی عشر از امیرالمؤمنین تا امام زمان علیهم‌السلام] ثابت می‌شود.

بنابراین ما بخشی از این اخبار را ذکر می‌کنیم و بقیه را به کتاب‌های مربوطه حواله می‌دهیم تا این کتاب طولانی نشود. ان شاء اللّه.

فممّا روی فی ذلک من جهة مخالفی الشیعة:

90 - ما أخبرنی به أبوعبد اللّه أحمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر، قال: حدّثنی أبوالحسین محمّد بن علیّ الشجاعی الکاتب قال: أخبرنا أبوعبد اللّه محمّد بن إبراهیم

المعروف بابن أبی زینب النعمانی الکاتب، قال: أخبرنا محمّد بن عثمان بن علاّن الذهبی

البغدادی بدمشق قال: حدّثنا أبوبکر بن أبی خیثمة قال: حدّثنی علیّ بن الجعد قال: حدّثنی زهیر بن معاویة، عن زیاد بن خیثمة، عن الأسود بن سعید الهمدانی قال:

سمعت جابر بن سمرة، یقول:

سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ: یَکُونُ بَعْدِی اِثْنا عَشَرَ خَلِیفَةٌ کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْش.

قالَ: فَلَمّا رَجَع إِلی مَنْزِلِهِ أَتَتْهُ قُرَیْشُ، فَقالُوا: ثُمَّ یَکُونُ ماذا؟ فَقالَ: ثُمَّ یَکُونُ الهَرج.

91 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا ابن أبی خیثمة قال: حدّثنی زهیر بن معاویة، عن زیاد بن علاقة وسماک بن حرب وحصین بن عبد الرحمن کلهم، عن جابر بن سمرة:

أَنّ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قالَ: یَکُونُ بَعْدِی اِثْنا عَشَرَ خَلِیفَةً.

ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلامٍ لَمْ أَفْهِمْهُ.

«روایات عامه در این‌که ائمّه علیهم‌السلام دوازده نفرند»

1 / 90 - جابر بن سمرة می‌گوید: از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که می‌فرمودند:

بعد از من دوازده خلیفه خواهد بود که همگی از قریش هستند.

وقتی که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به سمت منزلشان برمی‌گشتند، قریش آمده و خطاب به حضرت گفتند: بعد از آن چه می‌شود؟ حضرت فرمودند: هرج و مرج.

2 / 91 - باز هم از جابر بن سمرة است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند: پس از من دوازده خلیفه خواهد بود. سپس پیامبر به کلامی سخن گفتند که من نفهمیدم.

فَقالَ بَعْضُهُمْ: سَأَلْتُ الْقَوْمَ، فَقالُوا [قالَ]: کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْش.

92 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا ابن عود، عن الشعبی، عن جابر بن سمرة قال:

ذَکَرَ أَنَّ النَّبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قالَ: لایَزالُ أَهْلُ هذَا الدِّینِ یُنْصَرُونَ عَلی مَنْ ناواهُمْ إِلی اِثْنی عَشَرَ خَلِیفَةً فَجَعَلَ النّاسُ یَقُومُونَ وَیَقْعُدُونَ وَتَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ لَمْ أَفْهِمْها، فَقُلْتُ لأَبِی أَوْ لأخِی: أَیّ شَیْءٍ قالَ؟ فَقالَ: قالَ: کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْش.

93 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا أحمد قال: حدّثنا عبید اللّه بن عمر قال: حدّثنا سلیمان بن أحمر قال: حدّثنا ابن عون، عن الشعبی، عن جابر بن سمرة قال:

[ذکر] إنّ النّبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال:

لا یَزالُ أَهْلُ [هذَا] الدِّینِ یُنْصَرُونَ عَلی مَنْ ناواهُمْ إِلی اِثْنَی عَشَرَ خَلِیفَةً فَجَعَلَ النّاسُ یَقُومُونَ وَیَقْعُدُونَ.

یکی از آن جمع می‌گوید که از دیگران پرسیدم [رسول اللّه چه فرمودند؟] گفتند: حضرت فرمودند: همه آن‌ها از قریش هستند.

3 / 92 - جابر بن سمرة گفته است: پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند: همواره اهل این دین بر کسی که قصد سویی نسبت به آن‌ها داشته باشد یاری می‌شوند، تا دوازده خلیفه.

[در زمان سخن گفتن حضرت]مردم در رفت و آمد و نشست و برخاست بودند که رسول خدا کلماتی را فرمودند که من نفهمیدم، لذا از پدرم، یا برادرم پرسیدم: حضرت چه فرمودند؟ گفت: فرمودند: همه آن‌ها از قریش هستند.

4 / 93 - با همین اسناد از جابر بن سمرة است که گفت: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: همیشه اهل این دین [توسط خلیفه خدا] علیه کسی که قصد [نابودی] آن‌ها را کرده باشد یاری می‌شوند [این یاری] تا دوازده خلیفه به حق ادامه خواهد داشت. پس مردم در حال نشست و برخاست بودند [ونظم حاکم نبود، بنابراین] پیامبر کلماتی را ادا فرمود که من

وَتَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ لَمْ أَفْهِمْها، فَقُلْتُ لأَبِی أَوْ لأخِی: أَیّ شَیْءٍ قالَ؟ فَقالَ: قالَ: کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْش.

94 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا أحمد بن أبی خیثمة قال: حدّثنا یحیی بن معین قال: حدّثنا عبد اللّه بن صالح قال: حدّثنا اللیث بن سعد، عن خالد بن یزید، عن سعید بن أبی هلال، عن ربیعة بن سیف قال: کنّا عند شفی الأصبحی، فقال: سمعت عبد اللّه بن عمر یقول:

سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ: یَکُونُ خَلَفِی اِثْنا عَشَرَ خَلِیفَةً.

95 - وبهذا الإسناد، عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا أحمد قال: حدّثنا عفّان ویحیی بن إسحاق السیلحینی قال: حدّثنا حماد بن سلمة قال: حدّثنا عبد اللّه بن عثمان عن أبی الطفیل

قال: قال لی عبد اللّه بن عمر: یا أباالطفیل عدّ اثنی عشر من بنی کعب بن لؤی، ثمّ یکون

النقف والنقاف.

آن‌ها را نفهمیدم. به پدر یا برادرم گفتم: حضرت چه فرمودند؟ او هم گفت: فرمودند:

تمامی آن دوازده خلیفه از قریش هستند.

5 / 94 - با همان اسناد ربیعة بن سیف گفته که ما نزد شفی اصبحی بودیم که گفت: از عبداللّه بن عمر شنیدم که می‌گفت: از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که می‌فرمودند: بعد از من دوازده خلیفه خواهد بود.

6 / 95 - و باز با همین سند از ابی طفیل [عامر بن وائله] که گفته: عبداللّه بن عمر به من گفت: ای اباطفیل! دوازده نفر از فرزندان کعب بن لؤی⁽¹⁾

را [به عنوان خلیفه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله] شماره کن که پس از آن زد و خورد ایجاد شده و مردم با شمشیر به سرهم می‌زنند [چون هرکسی دوازده نفر ذکر می‌کند و اختلاف شدید به وجود می‌آید].

96 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا (أحمد) قال: حدّثنا المقدّمی، عن عاصم [بن عمر] بن علیّ بن مقدام أبویونس قال: حدّثنی أبی عن فطر خلیفة، عن أبی خالد الوالبی قال: حدّثنا جابر بن سمرة قال:

سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ: لا یَزالُ هذَا الدِّین ظاهِرا لا یَضُرُّهُ مَنْ ناواهُ حَتّی یَقُومُ اِثْنا عَشَرَ خَلِیفَةً کُلُّهُمْ مِنْ قُرَیْش.

97 - وبهذا الإسناد، عن محمّد بن عثمان قال: حدّثنا عبد اللّه بن جعفر الرقی قال: حدّثنا عیسی بن یونس، عن مجالد بن سعید، عن الشعبی، عن مسروق قال: کنّا عند ابن مسعود فقال له رجل: حدّثکم نبیّکم کم یکون بعده من الخلفاء؟ فقال: نعم، وما سألنی عنها أحد

قبلک، وإنّک لأحدث القوم سنّأ، سمعته یقول:

یَکُونُ بَعْدِی عِدَّة نُقَباءِ مُوسی علیه‌السلام قالَ اللّه‌ُ - عزّوجلّ -: «وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً».

7 / 96 - با همان اسناد از جابر بن سمرة است که گفت: از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که می‌فرمودند: همیشه این دین پیروز است و کسی که قصد نابودی آن را دارد به آن ضرر نمی‌زند، تا وقتی که دوازده خلیفه که همگی از قریش هستند قیام [به امامت] کنند.

8 / 97 - با همین إسناد از مسروق [بن اجدع بن مالک همدانی وفات 63ه.ق] است که گفت: ما نزد ابن مسعود بودیم که مردی خطاب به او گفت: آیا پیامبر شما خبر داده است که چند نفر خلیفه او خواهند بود؟ ابن مسعود گفت: بله، با وجودی که تو جوان‌ترین قوم هستی امّا قبل از تو کسی از من این سؤال را نپرسیده بود. من از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که همواره می‌فرمودند: پس از من به تعداد نقباء موسی علیه‌السلام [خلیفه] خواهد بود. خداوند تبارک وتعالی فرمودند. «از میان ایشان دوازده نقیب را برانگیختیم».⁽¹⁾

98 - و أخبرنی جماعة، عن أبی محمّد هارون بن موسی التلعکبری قال: أخبرنی أبوعلیّ أحمد بن علیّ المعروف بابن الخضیب الرازی قال: حدّثنی بعض أصحابنا، عن حنظلة بن زکریّا التمیمی، عن أحمد بن یحیی الطوسی، عن أبی بکر عبد اللّه بن أبی شیبة،

عن محمّد بن فضیل، عن الأعمش، عن أبی صالح، عن ابن عباس قال:

نَزَلَ جَبْرَئِیلُ علیه‌السلام بِصَحِیفَةٍ مِنْ عِنْدِ اللّه‌ِ عَلی رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فِیها اِثْنا عَشَرَ خاتَما مِنْ ذَهَبٍ، فَقالَ لَهُ: إِنَّ اللّه‌َ تَعالی یَقْرَأُ عَلَیْکَ السَّلامَ وَیَأْمُرُکَ أَنْ تَدْفَعَ هذِهِ الصَّحِیفَةَ إِلَی النَّجِیبِ مِنْ أَهْلِکَ بَعْدَکَ، یَفُکُّ مِنْها أَوَّلَ خاتَمٍ وَیَعْمَلُ بِما فِیها، فَإِذا مَضی دَفَعَها إِلی وَصِیِّهِ بَعْدَهُ، وَکَذلِکَ الأَوَّلُ یَدْفَعُها إِلَی الآخَرِ واحِدا بَعْدَ واحِدٍ.

فَفَعَلَ النَّبِیُ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ما أَمَرَ بِهِ، فَفَکَّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طالِبِ علیه‌السلام أَوَّلَها وَعَمِلَ بِما فیها، ثُمَّ دَفَعَها إِلَی الْحَسَنِ علیه‌السلام فَفَکَّ خاتَمَهُ وَعَمِلَ بما فِیها، وَدَفَعَها بَعْدَهُ إِلَی الْحُسَیْن علیه‌السلام، ثُمَّ دَفَعَها الْحُسَیْنُ إِلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام، ثُمَّ واحِدا بَعْدَ واحِدٍ، حَتّی یَنْتَهِی إِلی آخِرِهِمْ علیهم‌السلام.

9 / 98 - از ابن عباس است که گفت: جبرئیل علیه‌السلام با صحیفه و مکتوبی از جانب خداوند بر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نازل شد که بر آن دوازده مهر از طلا وجود داشت.

جبرئیل به پیامبر عرض کرد: خداوند تبارک و تعالی به شما سلام می‌رساند و امر می‌کند که این مکتوب را به نجیب [و بهترین] اهلت پس از خود بسپار تا مُهر اوّل آن را باز کند و به آنچه که در آن نوشته شده، عمل کند.

پس هرگاه مرگش فرا رسید، مکتوب را به وصی بعد از خودش بسپارد و به همین ترتیب هر کس به وصی بعدی بسپارد یکی پس از دیگری.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم آنچه که مأمور بود انجام داد؛ علی بن ابی طالب اولین مهر را شکست و به آنچه در آن بود عمل کرد، بعد آن را به حسن علیه‌السلام سپرد، او هم مهر را باز نمود و به آنچه که در آن بود عمل کرد، سپس به حسین علیه‌السلام سپرد و بعدا حسین به علی بن الحسین [زین العابدین] سپرد. سپس یکی پس از دیگری تا منتهی شود به آخرین ایشان علیهم‌السلام

99 - وبهذا الإسناد عن التلعکبری، عن أبی علیّ محمّد بن همام، عن الحسن بن علیّ القوهستانی، عن زید بن إسحاق، عن أبیه قال: سألت أبی عیسی بن موسی فقلت له: من أدرکت من التابعین؟ فقال: ما أدری ما تقول، ولکنی کنت بالکوفة فسمعت شیخا فی جامعها یحدّث عن عبد خیر قال:

قالَ أَمِیرُ المُؤْمِنِینَ علیه‌السلام: قالَ لِی رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: یا عَلِیُّ! اَلأَئِمَّةُ الرّاشِدُونَ الْمَهْدِیُّونَ - الْمَغْصُوبُونَ حُقُوقَهُمْ - مِنْ وُلْدِکَ أَحَدَ عَشَرَ إماما وَأَنْتَ. والحدیث مختصر.

100 - وأخبرنی جماعة، عن أبی محمّد هارون بن موسی التلعکبری، عن محمّد بن أحمد بن عبد اللّه الهاشمی قال: حدّثنی أبوموسی عیسی بن أحمد بن عیسی بن المنصور قال:

حَدَّثَنِی أَبُوالْحَسَنِ عَلِیُّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِی، عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ أَبِیهِ عَلِیِّ بْنِ مُوسی، عَنْ أَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِیهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ، عَنْ أَبِیهِ

10 / 99 - به همین سند از زید بن اسحاق، از پدرش که گفت: از عیسی بن موسی پرسیدم: آیا کسی از تابعین⁽¹⁾

را دیده‌ای؟

گفت: من نمی‌دانم تو چه می‌گویی، لکن در کوفه بودم که شنیدم پیرمردی در مسجد جامع کوفه از عبدالخیر حدیث نقل می‌کند، او گفت: امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من فرمودند: علی جان! امامان هدایت‌گر هدایت شده که حقّ آن‌ها [ولایت و رهبری بر جامعه است] غصب می‌شود، از اولاد تو و یازده امام هستند و همچنین خود تو [که حقّت غصب می‌شود.] حدیث کوتاه و مختصر شده است.

11 / 100 - ابو موسی عیسی بن احمد بن عیسی بن منصور گفته است: ابوالحسن علی بن محمّد عسکری [امام هادی] از پدرش محمّد بن علی [امام جواد] از پدرش علی بن موسی [امام رضا] از پدرش موسی بن جعفر [امام کاظم] از پدرش جعفر بن محمّد [امام صادق] از پدرش محمّد بن علی [امام باقر] از پدرش علی بن الحسین

عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ، عَنْ أَبِیهِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهم‌السلام قالَ: قالَ [لی] عَلِیّ علیه‌السلام: قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: مَنْ سَرَّهْ أَنْ یَلْقَی اللّه‌َ - عزّوجلّ - آمِنا مُطَهَّرا لا یَحْزُنُهُ الْفَزَعُ الأَکْبَرُ فَلْیَتَوَلَّکَ، وَلْیَتَوَلَّ بَنِیکَ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ وَعَلِیَّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَمُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ وَجَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَمُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ وَعَلِیَّ بْنَ مُوسی وَمُحَمَّدا وَعَلِیّا وَالْحَسَنَ، ثُمَّ الْمَهْدِیَّ وَهُوَ خاتِمُهُمْ.

وَلْیَکُونَنَّ فِی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یَتَولَّونَکَ یا عَلِیُّ یَشْنَأَهُمُ النّاسُ، وَلَوْ أَحَبَّهُم کانَ خَیْرا لَهُمْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ، یُؤثِرُونَکَ وَوُلْدَکَ عَلَی الآباءِ وَالأُْمَّهاتِ وَالإِخْوَةِ وَالأَخَواتِ وَعَلی عَشائِرِهِمْ وَالْقُراباتِ صَلَواتُ اللّه‌ِ عَلَیْهِمْ أَفْضَلَ الصَّلَواتِ، أُولئِکَ یُحْشَرُونَ تَحْتَ لِواءِ الْحَمْدِ یُتَجاوَزُ عَنْ سَیِّئاتِهِم وَیُرْفَعُ دَرَجاتُهُمْ جَزاءً بِما کانُوا یَعْمَلُونَ.

[امام سجاد ]از پدرش حسین بن علی که سلام و صلوات خداوند نثار ایشان باد نقل می‌کند که امام علی علیه‌السلام به ایشان فرمودند: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند: هر که دوست دارد خداوند را [روز قیامت] در حالی ملاقات کند که در امان بوده، پاک و پاکیزه باشد و بزرگ‌ترین فزع و وحشت [روز قیامت] او را محزون و وحشت زده نکند، می‌بایست ولایت تو را بپذیرد و نیز ولایت فرزندان تو، حسن و حسین و علی بن الحسین و محمّد بن علی و جعفر بن محمّد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمّد وعلی وحسن ونهایتا مهدی که آخرین آن‌هاست را بپذیرد.

علی جان! در آخر الزمان قومی خواهند بود که تو را دوست می‌دارند [اهل ولایت تو هستند ]و مردم [عامه] با آنان بدرفتاری می‌کنند، که اگر ایشان را دوست بدارند برایشان بهتر خواهد بود، اگر آن‌ها [حقّ] را می‌دانستند. آنان تو و فرزندان تو را بر پدران و مادران و برادران، خواهران و بر طایفه و فامیل و نزدیکان خود مقدم می‌دارند، برترین درود و سلام خدا بر آن‌ها باد.

آنان در زیر پرچم حمد [لوای مخصوص رسول خدا در قیامت] محشور شده و خداوند از گناهانشان می‌گذرد و از پاداش آنچه که عمل کرده‌اند، درجاتشان بالا می‌رود.

فأمّا ما روی من جهة الخاصّة فأکثر من أن یحصی، غیر أنّا نذکر طرفا منها.

روی محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری:

101 - فیما أخبرنا به جماعة، عن أبی المفضّل الشیبانی (عنه)، عن أبیه، عن محمّد بن الحسین، عن محمّد بن أبی عمیر.

وأخبرنا أیضا جماعة، عن عدّة من أصحابنا، عن محمّد بن یعقوب، عن محمّد بن یحیی، عن أحمد بن محمّد، عن ابن أبی عمیر، عن عمر بن أذینة، عن أبان بن أبی عیّاش، عن سلیم بن قیس قال: سمعت عبد اللّه بن جعفر الطیّار یقول: کنّا عند معاویة أنا والحسن

والحسین علیهماالسلام وعبد اللّه بن عباس وعمر بن أمّ سلمة وأسامة بن زید، فجری بینی وبین معاویة کلام فقلت لمعاویة:

سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ: أَنَا أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ أَخِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طالِبٍ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِم، فَإِذا اسْتُشْهِدَ عَلِیٌّ فَالْحَسَنُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَإِذا

«روایات خاصه [شیعه] در این‌که امامان، دوازده نفر هستند»

امّا آنچه که از طرف شیعه در این باب روایت شده است بیشتر از آن است که شمرده

شود و ما فقط تعدادی از آن را ذکر می‌کنیم.

1 / 101 - محمّد بن عبداللّه بن جعفر حمیری به اسنادش از دو طریق به ابن ابی عمیر و ایشان نیز سند می‌رساند به سلیم بن قیس که گفته است: از عبداللّه بن جعفر طیار [همسر حضرت زینب علیهاالسلام] شنیدم که می‌گفت: من و حسن و حسین علیهم‌السلام و عبداللّه بن عباس و عمر بن ام سلمه و اسامة بن زید نزد معاویه بودیم که بین من و معاویه بحثی در گرفت، به او گفتم: من از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که می‌فرمودند: من به جان مؤمنین نسبت به خودشان اولی هستم [یعنی اختیار آن‌ها با من است و صلاح آنان را می‌دانم] سپس [بعد از من] برادرم علی بن ابی‌طالب به مؤمنین از جانشان اولی و سزاوارتر است.

مَضَی الْحَسَنُ فَالْحُسَیْنُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَإِذا اسْتُشْهِدَ فَاِبْنُهُ عَلِیُّ بنُ الْحُسَیْنُ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَسَتُدْرِکُهُ یا عَلِیُّ، ثُمَّ اِبْنُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٌّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ یا عَلِیُّ، ثُمَّ یُکَمِّلُهُ اِثْنا عَشَرَ إماما تِسْعَة مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ.

قال عبد اللّه بن جعفر: استشهدت الحسن والحسین وعبد اللّه بن عباس وعمر ابن أمّ سلمة وأسامة بن زید فشهدوا لی عند معاویة.

قال سلیم بن قیس: وقد سمعت ذلک من سلمان وأبی ذرّ والمقداد.

وذکروا أنّهم سمعوا ذلک من رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

102 - وبهذا الإسناد عن محمّد بن عبد اللّه بن جعفر، عن أبیه، عن محمّد بن أحمد بن یحیی، [عن محمّد بن الحسین، عن أبی سعید العصفری]، عن عمرو بن ثابت، عن أبی الجارود، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال:

هر وقت علی شهید شد، حسن و بعد از او حسین اولی به مؤمنین هستند و زمانی که حسین به شهادت رسید، فرزندش علی بن الحسین اولی به مؤمنین است. علی جان! تو او را به زودی خواهی دید و درک می‌کنی. بعد از او فرزندش محمّد بن علی اولی به مؤمنین است.

آن‌گاه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امامت را تا دوازدهمین امام که نه نفر آن‌ها از فرزندان و نسل حسین هستند، تکمیل فرمودند.

عبداللّه بن جعفر می‌گوید: من امام حسن وامام حسین علیهماالسلام و عبداللّه بن عباس و عمر بن ام سلمة و اسامة بن زید را نزد معاویه به شهادت طلبیدم، آنان نیز به نفع من [و صداقتم در نقل حدیث] شهادت دادند.

سلیم بن قیس می‌گوید: من این روایت را از سلمان وابی‌ذر و مقداد هم شنیده‌ام و همگی گفتند که از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیده‌اند.

2 / 102 - با همین اسناد و از ابی الجارود نقل می‌کند که امام باقر علیه‌السلام فرمود:

قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله: إِنِّی وَأَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِی وَأَنْتَ یا عَلِیُّ زَرُّ الأَرْضِ - أَعْنِی أَوْتادُها وَجِبالُها - بِنا أَوْتَدَ اللّه‌ُ الأَرْضَ أَنْ تَسِیخَ بِأَهْلِها، فَإِذا ذَهَبَ الإِثْنا عَشَرَ مِنْ وُلْدِی ساخَتِ الأَرْضُ بِأَهْلِها وَلَمْ یُنْظَرُوا.

103 - عنه، عن أبیه، عن جعفر بن محمّد بن مالک، عن محمّد بن نعمة السلولیّ، عن وهیب بن حفص، عن عبد اللّه بن القاسم، عن عبد اللّه بن خالد، عن أبی السفاتج، عن جابر

بن یزید، عن أبی جعفر علیه‌السلام، عن جابر بن عبد اللّه الأنصاری قال:

دَخَلْتُ عَلی فاطِمَةَ علیهاالسلام وَبَیْنَ یَدَیْها [لَوْحٌ فِیهِ] أَسْماءُ الأَوْصِیاء مِنْ وُلْدِها، فَعَدَدْتُ اِثْنَی عَشَرَ اِسْما آخِرُهُمُ الْقائِمُ، ثَلاثَةٌ مِنْهُمْ مُحَمَّدٌ وَثَلاثَةٌ مِنْهُمْ عَلِیٌّ.

104 - وأخبرنی جماعة، عن عدّة من أصحابنا، عن محمّد بن یعقوب، عن علیّ بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن ابن عمیر، عن سعید بن غزوان، عن أبی بصیر، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال:

یَکُونُ تِسْعَةُ أَئِمَّةٍ بَعْدَ الْحُسَیْنِ، تاسِعُهُمْ قائِمُهُمْ.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند: علی جان! من، تو و یازده نفر از اولاد تو زرّ زمین هستیم؛ یعنی میخ‌ها و کوه‌های زمین هستیم. خداوند تبارک و تعالی به وسیله ما زمین را از این‌که اهلش را از بین ببرد محکم کرده است و وقتی که دوازده امام از اولاد من رفتند،

زمین اهلش را فرو خواهد برد و به اهل زمین مهلت داده نمی‌شود.

3 / 103 - جابر بن یزید جعفی از امام باقر علیه‌السلام و ایشان از جابر بن عبداللّه انصاری نقل فرمودند که گفت: به محضر مبارک حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام رسیدم، درحالی که مقابل ایشان لوح و صحیفه‌ای بود که اسامی اوصیای رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از میان اولاد آن حضرت در آن بود. اسامی را شمردم، دوازده نام که آخر آن‌ها قائم بود، سه نام از آن‌ها محمّد و سه نام هم علی بود.

4 / 104 - ابو بصیر از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: بعد از حسین علیه‌السلامامامان نه نفر هستند که نهمین آن‌ها قائم آن‌هاست.

105 - محمّد بن عبد اللّه بن جعفر، عن أبیه، عن محمّد بن عیسی، عن محمّد بن الفضیل، عن أبی حمزة، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال:

إِنَّ اللّه‌َ تَعالی أَرْسَلَ مُحَمَّدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إِلَی الْجِنِّ وَالإِنْسِ عامَّةً، وَکانَ مِنْ بَعْدِهِ اِثْنا عَشَرَ وَصِیّا، مِنْهُمْ مَنْ سَبَقَنا، وَمِنْهُمْ مَنْ بَقِیَ، وَکُلُّ وَصِیٍّ جَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ، وَالأَوْصِیاءُ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عَلی سُنَّةِ أَوْصِیاءِ عِیسی إلی مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَکانُوا اِثْنَی عَشَرَ، وَکانَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلی سُنَّةِ الْمَسِیح.

106 - عنه عن أبی الحسین.

وأخبرنی جماعة، عن أبی محمّد التلعکبری، عن أبی الحسین محمّد بن جعفر الأسدی، عن سهل بن زیاد الآدمی، عن الحسن بن العبّاس بن الحریش الرازی، عن أبی جعفر الثّانِی علیه‌السلام:

أَنَّ أمِیرَ الْمُؤمِنِینَ علیه‌السلام قالَ لاِبْنِ عَبّاسَ: إِنَّ لَیْلَةَ الْقَدْرِ فِی کُلِّ سَنَةٍ، وَإِنَّهُ یَنْزِلُ فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ

أَمْرَ السَّنَةِ، وَلِذلِکَ الأَمْرِ وُلاةٌ بَعْدَ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله.

5 / 105 - ابو حمزه از امام باقر علیه‌السلام روایت می‌کند که ایشان فرمودند: خداوند متعال محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به سوی همه جن و انس [برای هدایت] فرستاد و بعد از ایشان دوازده وصی قرار داد، بعضی از ایشان قبل از ما بودند و بعضی دیگر هنوز نیامده‌اند. و به وسیله هر وصیی سنتی جریان می‌یابد و سنت اوصیایی که پس از محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هستند، همانند سنّت اوصیای عیسی تا محمّد است که دوازده نفر بودند و امیرالمؤمنین علیه‌السلام بر سنّت مسیح است.

6 / 106 - حسن بن عباس حریش رازی از امام جواد علیه‌السلام نقل کرده که امیرالمؤمنین علیه‌السلام

به ابن عباس فرمودند: در هر سال شب قدری هست و در آن شب، امر سال نازل می‌شود، و برای این امر متولیانی پس از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وجود دارند.

فَقالَ ابنُ عَبّاس: مَنْ هُمْ؟ فَقالَ: أَنَا وَأَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِی أَئِمَّةٌ مُحَدَّثُونَ.

107 - محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری عن أبیه، عن أحمد بن هلال العبرتائی، عن ابن أبی عمیر، عن سعید بن غزوان، عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام قال:

قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - فِی حدیث له -: إِنَّ اللّه‌َ اخْتارَ مِنَ النّاسِ الأنْبِیاءَ [وَاخْتارَ مِنَ الأَنْبِیاءِ] الرُّسُلَ، وَاخْتارَنِی مِنَ الرُّسُلِ، وَاخْتارَ مِنِّی عَلِیّا، وَاخْتارَ مِنْ عَلِیٍّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ، وَاخْتارَ مِنَ الْحُسَیْنِ الأوْصِیاءَ، تاسِعُهُمْ قائِمُهُمْ، وَهُوَ ظاهِرُهُمْ وَباطِنُهُمْ.

108 - وأخبرنی جماعة، عن أبی جعفر محمّد بن سفیان البزوفری، عن أبی علیّ أحمد بن إدریس وعبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبی الخیر صالح بن أبی حماد الرازی والحسن بن ظریف جمیعا، عن بکر بن صالح، عن عبد الرحمن بن سالم، عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام قال:

قالَ أَبِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ علیه‌السلام لِجابِرِ بْنِ عَبْدِ اللّه‌ِ الأَنْصارِیّ: إِنَّ لِی إِلَیْکَ حاجَةً فَمَتی یَخِفّ عَلَیْکَ أَنْ أَخْلُوَ بِکَ فَأَسْأَلُکَ عَنْها؟

ابن عباس عرض کرد: آن‌ها چه کسانی هستند؟

حضرت فرمودند: من و یازده نفر از نسل من که همگی محدث هستند [ملائکه با آن‌ها هم کلام شده و سخن می‌گویند].

7 / 107 - ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

در حدیثی فرمودند: خداوند متعال از میان مردم انبیاء و پیامبران و از میان ایشان مرا اختیار فرمود و از (برای) من علی را و از علی، حسن و حسین را و از حسین، جانشیان (مرا) اختیار و انتخاب فرمود که نهمین ایشان قائم آن‌ها است و او ظاهر و باطن آنان است.

8 / 108 - ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: پدرم محمّد بن علی امام باقر علیهماالسلام به جابربن عبداللّه انصاری فرمودند: با شما در مسأله‌ای کاری دارم، هر وقت خلوت کردن با تو راحت شد، می‌خواهم از تو سؤالاتی بپرسم.

قالَ لَهُ جابِرٌ: فِی أَیِّ الْأَوْقاتِ أَحْبَبْتَ فَخَلا بِهِ أَبِی فِی بَعْضِ الْأَوْقات.

فَقالَ لَه: یا جابِرُ! أَخْبِرْنِی عَنِ اللَّوحِ الَّذِی رَأَیْتَهُ فِی یَدِ أُمِّی فاطِمَةَ علیهاالسلام وَما أَخْبَرْتْکَ بِهِ أُمِّی أَنَّهُ فِی ذلِکَ اللَّوْحِ مَکْتُوبٌ.

فَقالَ جابِرُ: أَشْهَدُ بِاللّه‌ِ إِنِّی دَخَلْتُ عَلی أُمِّکَ فاطِمَة علیهاالسلام فِی حَیاةِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فَهَنَّأَتُها بِوِلادَةِ الْحُسَیْنِ علیه‌السلام، وَرَأَیْتُ فِی یَدِها لَوْحا أَخْضَر فَظَنَنْتُ أَنَّهُ زُمُرُّدٌ، وَرَأَیْتُ فِیهِ کِتابا أَبْیَضَ شِبْهَ نُورِ الشَّمْسِ.

فَقُلْتُ لَها: بِأَبِی وَأُمِّی یَا ابْنَةَ رَسُولِ اللّه‌ِ! ما هذَا اللَّوْحُ؟

فَقالَتْ: هذَا اللَّوْحُ أَهْداهُ اللّه‌ُ - عزّوجلّ - إِلی رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، فِیهِ اِسْمُ أَبِی وَاسْمُ بَعْلِی وَاسْمُ ابْنَی وَأَسْماءُ الأَوْصِیاءِ مِنْ وُلْدِی، فَأَعْطانِیهِ أَبِی لِیَسُرَّنِی بِذلِکَ.

جابر عرض کرد: هر وقت که شما بخواهید. پس در وقت مقتضی پدرم با جابر خلوت کرده و فرمودند: ای جابر! از لوحی که در دست مادرم فاطمه علیهاالسلام دیده‌ای و آنچه را که مادرم در مورد محتویات آن لوح مکتوب به تو گفته، به من خبر بده؟

جابر عرض کرد: به خدا قسم در زمان حیات رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و زمان تولّد امام حسین علیه‌السلام برای عرض تبریک به محضر حضرت زهرا علیهاالسلام مشرف شدم، لوح سبز رنگی را در دست ایشان دیدم، گمان کردم زمرد است، دیدم در آن لوح نوشته سفیدی بود که مثل نور خورشید می‌درخشید.

عرض کردم: پدر و مادرم به فدای شما، ای دختر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله! این لوح چیست؟ حضرت فرمودند: این لوحی است که خداوند عزّوجلّ به رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اهدا کرده است. در این لوح نام پدرم، همسرم، فرزندانم و نیز اسامی اوصیایی که از اولاد من هستند، وجود دارد، پدرم این لوح را به من عطا کرده است تا مسرور و خوشحال شوم.

قالَ جابِرُ: فَأَعْطَتْنِیهِ أُمُّکَ فاطِمَةُ علیهاالسلام فَقَرَأْتُهُ فَاسْتَنْسَخْتُهُ.

قالَ لَهُ أَبِی: فَهَلْ لَکَ یا جابِرُ أَنْ تَعْرِضَهُ عَلَیَّ؟ قالَ: نَعَمْ.

فَمَشی مَعَهُ أَبِی حَتّی انْتَهی إِلی مَنْزِلِ جابِرَ فَأَخْرَجَ أَبِی صَحِیفَةً مِنْ رقّ وقالَ: یا جابِرُ! اُنْظُرْ فِی کِتابِکَ لأَقْرَأَ أَنَا عَلَیْکَ.

فَنَظَرَ جابِرُ فِی نُسْخَتِهِ وَقَرَأَهُ أَبِی فَما خالَفَ حَرْفٌ حَرْفا.

قالَ جابِرُ: فَأَشْهَدُ بِاللّه‌ِ أَنِّی هکَذا رَأَیْتُ فِی اللَّوْحِ مَکْتُوبا:

بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، هذا کِتابٌ مِنَ اللّه‌ِ الْعَزِیزِ الْحَکِیم لِمُحَمَّدٍ نَبِیّهِ وَنُورِهِ وَسَفِیرِهِ وَحِجابِهِ وَدَلِیلِهِ، نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأَمِینُ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعالَمِینَ:

جابر به امام باقر علیه‌السلام عرض کرد: مادرتان آن لوح را به بنده دادند و پس از قرائت، از روی آن نسخه برداشتم.

پدرم امام باقر علیه‌السلام به جابر فرمودند: ممکن است آن را به من نشان بدهی؟

عرض کرد: بله. پدرم همراه او رفت تا به منزل جابر رسیدند. آن‌گاه پدرم صحیفه‌ای را که از پوست نازک بوده بیرون آورده و فرمودند: جابر! تو به نوشته‌ای که همراهت هست نگاه کن تا من برای تو بخوانم. پس جابر به نسخه خودش نگاه کرد و پدرم [نسخه خودش را] قرائت کرد. حتی یک حرف هم اختلاف نداشتند.

جابر گفت: به خدا قسم من همین گونه دیدم که در لوح نوشته شده بود.

متن لوح فاطمه علیهاالسلام

به نام خداوند بخشنده مهربان

این کتابی است از جانب خداوند عزیز و حکیم به محمّد که پیامبر و نور و سفیر و حجاب و دلیل اوست و روح الامین [جبرئیل] از طرف پروردگار عالمیان به او نازل کرده است:

عَظِّمْ یا مُحَمَّدُ أَسْمائِی وَاشْکُرْ نَعْمائِی وَلا تَجْحَدْ آلائِی، إِنِّی أَنَا اللّه‌ُ لا إِلهَ إلاّ أَنَا قاصِمُ الْجَبّارِینَ وَمُدِیلُ الْمَظْلُومِینَ وَدَیّانُ الدِّینِ، إِنِّی أَنَا اللّه‌ُ لا إلهَ إِلاّ أَنَا، مَنْ رَجا غَیْرَ فَضْلِی أَوْ خافَ غَیْرَ عَدْلِی عَذَّبْتُهُ عَذابا لا أُعَذِّبَهُ أَحَدا مِنَ الْعالَمِینَ، فَإِیّایَ فَاعْبُدْ وَعَلَیَّ فَتَوَکَّلْ.

إِنِّی لَمْ أَبْعَثْ نَبِیّا فَکَمُلَتْ أَیّامُهُ وَانْقَضَتْ مُدَّتُهُ إِلاّ جَعَلْتُ لَهُ وَصِیّا وَإِنِّی فَضَّلْتُکَ عَلَی الأَنْبِیاءِ وَفَضَّلْتُ وَصِیَّکَ عَلِیّا عَلَی الأَوْصِیاءِ وَأَکْرَمْتُکَ بِشِبْلَیْکَ بَعْدَهُ وَسِبْطَیْکَ الْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ، فَجَعَلْتُ حَسَنا مَعْدِنَ عِلْمِی بَعْدَ انْقَضاءِ مُدَّةِ أَبِیهِ وَجَعَلْتُ حُسَیْنا خازِنَ عِلْمِی وَأَکْرَمْتُهُ بِالشَّهادَةِ وَخَتَمْتُ لَهُ بِالسَّعادَةِ وَهُوَ أَفْضَلُ مَنِ اسْتُشْهِدَ وَأَرْفَعُ الشُّهَداء دَرَجَةً،

ای محمّد! نام‌های مرا بزرگ بدار، و سپاس‌گزار نعمت‌هایم باش، و آن‌ها را انکار نکن، همانا فقط من خدایم که غیر از من خدایی نیست، در هم شکننده ستمگران ودادرس مظلومان، و پاداش دهنده روز قیامت می‌باشم.

من خداوندگاری هستم که خدایی جز من نیست، هر که امید به غیر فضل من دارد و از غیر من بترسد، او را چنان عذاب کنم که هیچ کسی از اهل عالم را این‌گونه عذاب نکرده باشم. پس فقط مرا عبادت کن و بر من توکّل نما.

من هیچ پیامبری را مبعوث نکردم که دورانش تکمیل و مدّت عمرش سپری شده باشد، مگر این‌که برای او وصی قرار دادم.

من خودت را بر تمام انبیا فضیلت و برتری دادم، و وصی تو، علی را هم بر تمام اوصیا برتری دادم و تو را به دو سبط و نوه‌ات حسن و حسین پس از علی گرامی داشتم. پس حسن را پس از زمان پدرش معدن علمم قرار دادم و حسین را خزانه‌دار علمم قرار داده و او را به وسیله شهادت گرامی داشتم و امر او را به رستگاری و سعادت ختم کردم، او بالاترین کسی است که به شهادت رسیده است و رفیع‌ترین و بلندترین درجه شهدا از

جَعَلْتُ کَلِمَتِیَ التّامَةَ مَعَهُ وَحُجَّتِیَ الْبالِغَةَ عِنْدَهُ، بِعِتْرَتِهِ أُثِیبُ وَأُعاقِبُ؛

أَوَّلُهُمْ عَلِیٌّ سَیِّدُ الْعابِدِینَ وَزَیْنُ أَوْلِیاءِ الماضِینَ وَابْنُهُ شَبِیهُ جَدِّهِ الْمَحْمُودِ مُحَمَّدٌ الْباقِرُ باقِرُ عِلْمِی وَالْمَعْدِنُ لِحِکْمَتِی سَیُهْلَکُ الْمُرْتابُونَ فِی جَعْفَرٍ، الرّادُ عَلَیْهِ کَالرّادُ عَلَیَّ، حَقُّ الْقَوْلِ مِنِّی لأَکْرُمَنَّ مَثْوی جَعْفَرٍ وَلأُسَرّنَّهُ فِی أَشْیاعِهِ وَأَنْصارِهِ وَأَوْلِیائِهِ.

انْتَجَ بَعْدَهُ فِتْنَةً عَمْیاءَ حَنْدَس لِأَنَّ خیطَ فَرْضِی لا یَنْقَطِعُ وَحُجَّتِی لا تَخْفی وإنَّ أَوْلِیائِی

لا یَشْقُونَ، أَلا وَمَنْ جَحَدَ واحِدا مِنْهُمْ فَقَدْ جَحَدَ نِعْمَتِی وَمَنْ غَیَّرَ آیَةً مِنْ کِتابِی فَقَدِ افْتَری عَلَیَّ وَوَیْلٌ لِلْمُفْتَرِینَ الْجاحِدِینَ عِنْدَ انْقِضآءِ مُدَّةِ عَبْدِی مُوسی وَحَبِیبِی وَخِیَرَتِی.

آن اوست، که کلمه تامه خودم را با او قرار دادم، وحجّت و دلیل آشکار خود را نزد او قرار دادم و به وسیله عترت و اهل بیت او ثواب داده و مجازات می‌کنم.

اوّل آن‌ها علی است، سرور عبادت کنندگان و زینت اولیای گذشته و فرزندش محمّد باقر علیه‌السلام شبیه به جدش محمود، شکافنده علم و معدن حکمت من است، به زودی شکّ‌کنندگان در امامت و ولایت جعفر هلاک می‌شوند؛ رد کننده بر او، رد کننده بر من است، قول حقّ از ناحیه من است، جعفر را گرامی می‌دارم و او را به شیعیان و یاران و دوستانش خوشحال می‌کنم. بعد از او فتنه ظلمانی به وجود می‌آید، امّا خط مشی دین من قطع نمی‌شود [اشاره به فتنه واقفیه وناووسیه دارد که در همین کتاب بررسی شد ]و حجّت من مخفی نمی‌ماند، و تحقیقا اولیا و دوستان من شقی [و گمراه] نمی‌شوند. بدانید اگر کسی یکی از آن‌ها را انکار کند نعمت من را انکار کرده است، و اگر کسی یک آیه از کتابم را تغییر دهد بر من افترا زده است. وای بر افترا زنندگان و انکار کنندگان، وقتی که مدّت عمر بنده و حبیب و برگزیده من موسی، به اتمام می‌رسد.

إِنَّ الْمُکَذِّبَ بِالثّامِنِ مُکَذِّبٌ بِکُلِّ أَوْلِیائِی وَعَلِیٌّ وَلِیّی وَناصِرِی وَمَنْ أَضَعُ عَلَیْهِ أَعْباءَ النُّبُوَّةِ وَأَمْتِعْهُ بِالإضْطِلاعِ بِها، یَقْتُلُهُ عِفْرِیتٌ مُسْتَکْبِرٌ یُدْفِنُ فِی الْمَدِینَةِ الَّتِی بَناهَا الْعَبْدُ الصّالِحِ إِلی جَنْبِ شَرِّ خَلْقِی.

حَقُّ الْقَوْلِ مِنِّی لأَُقِرَّنَّ عَیْنَیْهِ بِمُحَمَّدٍ اِبْنِهِ وَخَلِیفَتِهِ وَوارِثِ عِلْمِهِ، فَهُوَ مَعْدِنُ عِلْمِی وَمَوْضِعُ سِرِّی وَحُجَّتِی عَلی خَلْقِی، جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَثْواهُ وَشَفَّعْتُهُ فِی سَبْعِینَ أَلْفَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ کُلُّهُمْ قَدْ اسْتَوْجَبُوا النّارَ وَأَخْتمُ بِالسَّعادَةِ لإِبْنِهِ عَلِیّ وَلِیِّی وَناصِرِی وَالشّاهِدَ فِی خَلْقِی وَأَمِینِی عَلی وَحْیِی أُخْرِجُ مِنْهُ الدّاعِی إِلی سَبِیلِی وَالْخازِنِ لِعِلْمِی الْحَسَنِ.

ثُمَّ أَکْمُلُ ذلِکَ بِابْنِهِ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ، عَلَیْهِ کَمالُ مُوسی وَبَهاءُ عِیسی وَصَبْرُ أَیُّوبَ،

همانا تکذیب کننده هشتمین آن‌ها، تکذیب کننده همه آن‌ها است. علی ولی و یاور دین من است، او کسی است که سنگینی بار نبوت و توان حمل آن را به او دادم. دیو متکبری او را می‌کشد، در شهری که بنده صالح آن را بنا کرده و کنار بدترین خلق من دفن می‌شود.

قول حقّ از من است، دو چشم او را به پسرش، خلیفه و وارث علمش محمّد، روشن می‌کنم. او معدن علم من و محل سرّ و حجّت من بر خلقم می‌باشد. بهشت را جایگاه او قرار داده و او را درباره هفتاد هزار نفر از اهل بیتش [ممکن است از ذراری حضرت و یا حتی از شیعیان ایشان باشد] که همگی مستحق آتش جهنم هستند، شفیع قرار دادم و برای پسرش علی عاقبت به خیری و سعادت را قرار دادم. او که ولی و یاور دین من است و شاهد در خلقم و امین بر وحیم است. دعوت کننده به راهم و خزانه‌دار علمم حسن را از او به وجود آوردم.

سپس این نعمت را به فرزند حسن که "رحمة للعالمین" است، کامل می‌کنم، برای او کمال موسی و جمال عیسی و صبر ایوب خواهد بود.

سَیَذِلُّ أَوْلِیائِی فِی زَمانِهِ وَیُتَهادی رُءُوسُهُم کَما یُتَهادی رُءُوسُ التُّرْکِ وَالدِّیْلَمِ، فَیُقْتَلُونَ

وَیُحْرَقُونَ وَیَکُونُونَ خائِفِینَ مَرْعُوبِینَ وَجِلِینَ، تُصْبَغُ الأَرْضُ بِدِمائِهِمْ وَیَفْشُو الْوَیْلُ وَالرِّنَةُ فِی نِسائِهِمْ، أُولئِکَ أَوْلِیائِی حَقّا، بِهِمْ أَدْفَعُ کُلَّ فِتْنَةٍ عَمْیاءَ حَنْدَس وَبِهِمْ أَکْشِفُ الزَّلازِلَ وَأَرْفَعُ الآصارَ وَالأَغْلالَ، أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ.

قال عبد الرحمن بن سالم: قال لی أبوبصیر: لو لم تسمع فی دهرک إلاّ هذا الحدیث لکفاک، فصنه إلاّ عن أهله.

109 - وأخبرنا جماعة، عن التلعکبری، عن أبی علیّ أحمد بن علیّ الرازی الأیادی قال: أخبرنی الحسین بن علیّ، عن علیّ بن سنان الموصلی العدل، عن أحمد بن محمّد الخلیلی، عن محمّد بن صالح الهمدانی، عن سلیمان بن أحمد، عن زیاد بن مسلم وعبد الرحمن بن یزید بن جابر، عن سلام قال: سمعت أباسلمی راعی النبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یقول:

به زودی اولیای من در زمان [غیبت] او خوار می‌شوند، سرهای آن‌ها را می‌کوبند؛ همچنان که سرهای ترک و دیلم را می‌کوبند. دائما با کشتار و آتش و ترس و رعب و وحشت همراه هستند و زمین با خون آن‌ها رنگی می‌شود. در بین زن‌های آن‌ها ناله و گریه و زجّه ظاهر می‌شود. آنان حقیقتا اولیای من هستند، به واسطه آن‌ها هر فتنه ظلمانی را دفع می‌کنم و به وسیله ایشان زلزله‌ها و دگرگونی‌ها را از بین می‌برم.

«آن‌ها کسانی هستند که صلوات و رحمت و مغفرت پروردگارشان برای آن‌ها است و ایشان هدایت شدگانند».⁽¹⁾

عبدالرحمن بن سالم گفته است: ابو بصیر به من گفت: اگر در زندگی دنیا هیچ حدیثی نشینده‌ای بجز این حدیث، تو را کفایت می‌کند، پس آن را بجز از اهلش حفظ کن.

9 / 109 - سلام [بن ابی عمرة] گفته که از ابا سلمی چوپان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنیدم که

سَمِعْتُ رَسُولَ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله یَقُولُ: سَمِعْتُ لَیْلَةً أُسْرِیَ بِی إِلَی السَّماءِ قالَ العَزِیزُ جَلَّ ثَناؤُهُ: آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ قُلْتُ: وَ الْمُؤمِنُونَ قالَ: صَدَقْتَ.

یا مُحَمَّدُ مَنْ خَلَّفْتَ لأُِمَّتِکَ؟ قُلْتُ: خَیْرُها.

قالَ: عَلِیُّ بْنُ أَبِی طالِبِ علیه‌السلام؟ قُلْتُ: نَعَمْ، یا رَبِّ.

قالَ: یا مُحَمَّد! إِنِّی اطَّلَعْتُ عَلَی الأَرْضِ اِطّلاعَةً فَاَخْتَرْتُکَ مِنْها فَشَقَقْتُ لَکَ اِسْما مِنْ أَسْمائِی فَلا أُذْکَرُ فِی مَوْضِعٍ إِلاّ وَذُکِرْتَ مَعِی، فَأَنَا الْمَحْمُودُ وَأَنْتَ مُحَمَّدٌ، ثُمَّ اطَّلَعْتُ الثّانِیَةَ فَاخْتَرْتُ مِنْها عَلِیّا وَشَقَقْتُ لَهُ اِسْما مِنْ أَسْمائِی، فَأَنَا الأَعْلی وَهُوْ عَلِیٌّ.

می‌گفت: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌فرمودند: شبی که به آسمان برده شدم، خداوند تبارک و تعالی فرمود: «پیامبر به آنچه که پروردگارش به او نازل کرده است ایمان آورد».

عرض کردم: «و مؤمنان»؟⁽¹⁾

فرمود: راست گفتی.

ای محمّد! چه کسی را برای امّتت جانشین خودت قرار دادی؟

عرض کردم: بهترین آن‌ها را.

فرمود: علی بن ابی طالب را؟

عرض کردم: بله، ای پروردگارم.

فرمود: ای محمّد! من به زمین [و اهل آن] توجّه [و عنایتی] کردم و از میانشان تو را انتخاب کردم و برای تو نامی از نام‌های خودم برگزیدم [نام تو را از نام خودم گرفتم] پس هر کجا من یاد شوم تو هم همراه من یاد می‌شوی، پس من محمودم و تو محمّد. سپس بار دیگر[به زمین و اهلش ]توجّه کردم و از میان آن‌ها علی را اختیار کردم و برای او هم نامی از نام‌های خودم را برگزیدم، پس من اعلی هستم و او علی.

یا مُحَمَّدُ! إِنِّی خَلَقْتُکَ وَخَلَقْتُ عَلِیّا وَفاطِمَةَ وَالْحَسَنَ والْحُسَیْنَ مِنْ شَبَحِ نُورٍ مِنْ نُورِی

وَعَرَضْتُ وِلایَتَکُمْ عَلی أَهْلِ السَّماواتِ وَالأَرْضِینَ، فَمَنْ قَبِلَها کانَ عِنْدِی مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَمَنْ جَحَدَها کانَ عِنْدِی مِنَ الْکافِرِینَ.

یا مُحَمَّدُ! لَوْ أَنَّ عَبْدا مِنْ عِبادِی عَبَدَنِی حَتّی یَنْقَطِعَ وَیَصِیرَ مِثْلَ الشِّنِّ البالِی، ثُمَّ أَتانِی جاحِدا بِوِلایَتِکُمْ ما غَفَرْتُ لَهُ حَتّی یَقِرَّ بِوِلایَتِکُمْ.

یا مُحَمَّدُ! أَ تُحِبُّ أَنْ تَراهُمْ؟ قُلْتُ: نَعَمْ یا رَبِّ. فَقالَ: إِلْتَفِتْ عَنْ یَمِینِ الْعَرْشِ.

فَالْتَفَتُّ فَإِذا أَنَا بِعَلِیٍّ وَفاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ وَعَلِیٍّ وَمُحَمَّدٍ وَجَعْفَرٍ وَمُوسی وَعَلِیٍّ وَمُحَمَّدٍ وَعَلِیٍّ وَالْحَسَنِ وَالْمَهْدِی علیهم‌السلام فی ضَحْضاحٍ مِنْ نُورٍ قیِامٌ یُصَلُّونَ وَالْمَهْدِیُّ فِی وَسَطِهِمْ کَأَنَّهُ کَوْکَبٌ دُرِّیٌ.

ای محمّد! من، تو و علی و فاطمه و حسن و حسین را از شبح و شمایل نور خودم خلق کردم و ولایت شما را بر اهل آسمان‌ها و زمین‌ها ارائه کردم، پس کسی که ولایت شما را پذیرفت در نظر من از مؤمنین است و کسی که ولایت شما را انکار کرد، در نظر من از کافران است.

ای محمّد! اگر بنده‌ای از بندگانم آن قدر عبادتم کند تا این‌که بند بندش از هم جدا شود و مثل مشک خشک و پوسیده بیابان شود، بعد [روز قیامت] در حالی [به محضر من] بیاید که منکر ولایت شما باشد، تا اقرار به ولایت شما نکند او را نخواهم بخشید.

ای محمّد! دوست داری آن‌ها را ببینی؟

عرض کردم: بله، ای پروردگارم.

فرمود: به سمت راست عرش توجّه کن. توجّه کردم و دیدم که علی و فاطمه و حسن و حسین و علی و محمّد و جعفر و موسی و علی و محمّد و علی و حسن و مهدی در دریای کم عمقی از نور ایستاده و نماز می‌خوانند، و مهدی در وسط آن‌هاست و مثل ستاره درخشان می‌ماند.

فَقالَ: یا مُحَمَّد! هؤُلاءِ الْحُجَجُ وَهذا الثّائِرُ مِنْ عِتْرَتِکَ.

یا مُحَمَّدُ! وَعِزَّتِی وَجَلالِی إنَّهُ الْحُجَّةُ الْواجِبَةُ لأُِولِیائِی وَالْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدائِی.

110 - وروی جابر الجعفی قال: سألت أباجعفر علیه‌السلام عن تأویل قول اللّه - عزّوجلّ - «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّه‌ِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فی کِتابِ اللّه‌ِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ» قال: فَتَنَفَّسَ سَیِّدِی الصُّعَداء، ثمّ قال:

یا جابِرُ أَمَّا السَّنَةُ فَهِیَ جَدِّی رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَشُهُورُها اِثْنا عَشَرَ شَهْرا فَهُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ

وَإِلَیَ وَإِلی اِبْنِی جَعْفَرٍ وَابْنِهِ مُوسی وَابْنِهِ عَلِیٍّ وَابْنِهِ مُحَمَّدٍ وَابْنِهِ عَلِیٍّ وَإِلی ابْنِهِ الْحَسَنِ وَإِلی ابْنِهِ مُحَمَّدٍ الْهادِی الْمَهْدِی، اِثْنا عَشَرَ إِماما حُجَجُ اللّه‌ِ فِی خَلْقِهِ وَأُمَناؤُهُ عَلی وَحْیِهِ وَعِلْمِهِ.

ای محمّد! اینان حجّت‌هایی خدایند واین منتقم از عترت تو می‌باشند.

فرمود: ای محمّد! به عزّت و جلالم قسم که او حجّت واجبه برای اولیای من است [اطاعش برای اولیاء اللّه واجب است] و از دشمنانم انتقام خواهد گرفت.

10 / 110 - جابر جعفی گفته است: از امام باقر علیه‌السلام پیرامون تأویل این آیه قرآن سؤال کردم که می‌فرماید: «همانا عدد ماه‌ها نزد خدا [که به حساب حقّ و صلاح خلق است] در کتاب الهی دوازده ماه است، از آن روزی که خدا آسمان و زمین را آفرید، از آن دوازده ماه، چهار ماه آن حرام خواهد بود. این است دستور دین استوار و محکم، پس در آن ماه‌ها تعدی و ستم در حقّ خود ودیگران نکنید».⁽¹⁾

آن‌گاه حضرت نفس عمیقی کشیدند [یا آه بلندی کشید] بعد فرمودند: ای جابر! امّا سال، پس جدّ ما رسول خداست و ماه‌های آن دوازده ماه هستند و عبارتند از: امیرالمؤمنین [امام حسن و امام حسین و امام سجاد] تا می‌رسد به من و می‌رسد به پسرم جعفر، و پسرش موسی و پسرش علی و پسرش محمّد و پسرش علی و پسرش حسن و به پسرش محمّد که هادی مهدی است، دوازده امام که حجّت‌های خدا در میان خلق خدا بوده و امین بر وحی و علم الهی هستند.

وَالأَرْبَعَةُ الْحُرُمُ الَّذِینَ هُمُ الدِّینُ الْقَیِّمُ، أَرْبَعَةُ مِنْهُمْ یَخْرُجُونَ بِاسْمٍ واحِدٍ: عَلِیٌّ

أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وأَبِی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ وَعَلِیِّ بْنِ مُوسی وَعَلِیّ بْن مُحَمَّدٍ علیهم‌السلام فَالإِقْرارُ بِهؤُلاءِ هُوَ الدِّینُ القَیِّمُ «فَلا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ» أَیَ قُولُوا بِهِمْ جَمِیعا تَهْتَدُوا.

111 - أخبرنا جماعة، عن أبی عبد اللّه الحسین بن علیّ بن سفیان البزوفری، عن علیّ بن سنان الموصلی العدل، عن علیّ بن الحسین، عن أحمد بن محمّد بن الخلیل، عن جعفر بن أحمد المصریّ، عن عمّه الحسن بن علیّ، عن أبیه، عن أبی عبد اللّه جعفر بن محمّد، عن أبیه الباقر، عن أبیه ذی الثفنات سیّد العابدین، عن أبیه الحسین الزّکیّ الشّهید، عن أبیه أمیر المؤمنین علیهم‌السلام قال:

قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - فِی اللَّیْلَةِ الَّتِی کانَتْ فِیها وَفاتُهُ - لِعَلِیٍّ علیه‌السلام:

یا أَبَاالْحَسَنِ أَحْضِرْ صَحِیفَةً وَدَواةً.

و چهار ماه محترم که دین مستحکم هستند، چهارتن از آن‌ها هستند که با یک نام خارج شده‌اند و عبارتند از: علی امیرالمؤمنین و پدرم علی بن الحسین و علی بن موسی و علی بن محمّد [امام هادی] علیهم‌السلام. پس اقرار به ولایت این چهار امام، همان دین مستحکم است. «پس در مورد ایشان برخودتان ظلم نکنید» یعنی به همه آن‌ها معتقد باشید تا هدایت شوید.

11 / 111 - امام صادق از پدرش امام باقر، از پدرش صاحب پینه‌ها⁽¹⁾

[امام سجاد] آقای عبادت کنندگان، از پدرش حسین شهید پاک و طاهر، از پدرش امیرالمؤمنین علیهم‌السلام

نقل می‌فرماید: رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در شبی که از دنیا رفتند، به علی علیه‌السلام فرمودند: ای ابا الحسن! ورق و جوهری آماده کن.

فَأَمْلأََ رَسُولُ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَصِیَّتَهُ حَتّی اِنْتَهی إِلی هذَا الْمَوْضِعِ فَقالَ:

یا عَلِیُّ! إنَّهُ سَیَکُونُ بَعْدِی اثْنا عَشَرَ إِماما وَمِنْ بَعْدِهِمْ اثْنا عَشَرَ مَهْدِیّا.

فَأَنْتَ یا عَلِیُّ أَوَّلُ الإثْنی عَشَرَ إماما، سَمّاکَ اللّه‌ُ تَعالی فِی سَمائِهِ: عَلِیّا الْمُرْتَضی وَأَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَالصِّدِّیقَ الأَکْبَرِ وَالْفارُوقَ الأَعْظَمِ وَالْمَأْمُونَ وَالْمَهْدِیَّ فَلا تَصِحُّ هذِهِ الأَسْماءُ لأَِحَدٍ غَیْرکَ.

یا عَلِیُّ أَنْتَ وَصِیِّی عَلی أَهْلِ بَیْتِی، حَیِّهِمْ وَمَیِّتِهِمْ وَعَلی نِسائِی، فَمَنْ ثَبَّتَها لَقِیتُنِی غَدا وَمَنْ طَلَّقْتَها فَأَنا بَرِیءٌ مِنْها، لَمْ تَرَنِی وَلَمْ أَرَها فِی عَرْصَةِ الْقِیامَةِ، وَأَنْتَ خَلِیفَتِی عَلی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی.

حضرت وصیتشان را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام املا فرمودند، تا این‌که به اینجا رسید:

علی جان! به زودی پس از من دوازده امام خواهند بود و بعد از آن‌ها دوازده مهدی، و تو اولین نفر از دوازده امام هستی. خداوند تبارک و تعالی تو را در آسمانش، علی مرتضی و امیرمؤمنان و صدیق اکبر [تصدیق کننده بزرگ پیامبر] و فاروق اعظم [به وسیله تو، بین حقّ و باطل فرق گذاشته می‌شود] و مأمون و مهدی نامیده است و این اسامی برای احدی به جز تو صحیح نیست.

علی جان! تو وصی من و سرپرست اهل بیتم هستی چه زنده و چه مرده آنان و همچنین بر زنانم وصی من خواهی بود، پس هر کدام را که در عقد ازدواج من باقی گذاری فردای قیامت مرا ملاقات می‌کند، و هر کدام را که تو طلاق بدهی من از او بیرازم،

و در قیامت نه مرا می‌بیند و نه من او را می‌بینم.⁽¹⁾

تو پس از من جانشین و خلیفه‌ام بر امّتم

فَإِذا حَضَرَتْکَ الْوَفاةُ فَسَلِّمْها إِلی ابْنِی الْحَسَنِ البَرِّ الْوصُولِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلَی ابْنِی الْحُسَیْنِ الشَّهِیدِ الزَّکِیِّ¨ الْمَقْتُولِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی ابْنِهِ سَیِّدِ الْعابِدِینَ ذِی الثَّفَناتِ عَلِیٍّ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الْوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ مُحَمَّدٍ الباقِرِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ جَعْفَرٍ الصّادِقِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ مُوسَی الْکاظِمِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ عَلِیٍّ الرِّضا، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ مُحَمَّدٍ الثِّقَةِ التَّقِیِّ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ عَلِیٍّ النّاصِح، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ الْحَسَنِ الْفاضِلِ، فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ فَلْیُسَلِّمْها إِلی اِبْنِهِ مُحَمَّدٍ الْمُسْتَحْفِظِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ علیهم‌السلام.

فَذلِکَ اِثْنا عَشَرَ إماما، ثُمَّ یَکُونُ مِنْ بَعْدِهِ اِثْنا عَشَرَ مَهْدِیّا، (فَإِذا حَضَرَتْهُ الوَفاةُ) فَلْیُسَلِّمْها

هستی. زمانی که وفات تو رسید وصایت و جانشینی مرا به پسرم حسن که نیکوکار و رسیده به حقّ است تسلیم کن. زمان مرگ او که فرا رسید آن را به فرزندم حسین، پاک وشهید بسپارد، و وقتی که وفات او فرا رسید آن را به فرزندش آقا و سیّد عبادت کنندگان و صاحب ثفنات «علی» واگذار نماید، و هرگاه زمان فوت او رسید آن را به فرزندش محمّد باقر تسلیم کند، و زمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش جعفر صادق بسپارد، و آن‌گاه که مرگ او فرا رسید به فرزندش موسی کاظم واگذار کند، و وقتی که مرگ او فرا رسید به فرزندش علی «رضا» تسلیم کند، و زمانی که وفات او رسید آن را به فرزندش محمّد ثقه «تقی» بسپارد و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش علی «ناصح» واگذار نماید، وزمانی که مرگ او رسید آن را به پسرش حسن «فاضل» بسپارد، و زمانی که مرگ او فرا رسید آن را به فرزندش [محمد] که حافظ شریعت و آل محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است بسپارد.

این دوازده امام بود، بعد از ایشان دوازده مهدی خواهد بود، پس وقتی که زمان رحلت امام دوازدهم رسید، وصایت و جانشینی من را به فرزندش که اولین و برترین

إِلی اِبْنِهِ أَوَّلُ الْمُقَرَّبِینَ، لَهُ ثَلاثَةُ أَسامِی: اِسْمٌ کَاِسْمِی وَاِسْمُ أَبِی وَهُوَ عَبْدُ اللّه‌ِ وَأَحْمَدُ وَالاِسْمُ الثّالِثِ الْمَهْدِیّ هُوَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ.

112 - وأخبرنی جماعة، عن عدّة من أصحابنا، عن محمّد بن یعقوب، عن أبی علیّ الأشعری، عن الحسین بن عبد اللّه، عن الحسن عن موسی الخشّاب، عن الحسن بن سماعة، عن علیّ بن الحسن بن رباط، عن ابن أُذینة، عن زرارة قال:

سَمِعْتُ اَباجَعْفَرٍ علیه‌السلام یَقُولُ: الإِثْنا عَشَرَ الإِمامُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ کُلُّهُمْ مُحَدَّثٌ [مِنْ] وُلْدِ رَسُولِ اللّه‌ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وَوُلْدِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طالِبٍ علیه‌السلام فَرَسُولُ اللّه‌ِ وَعَلِیٌّ علیهماالسلام هُمَا الوالِدانِ.

113 - وبهذا الإسناد، عن محمّد بن یحیی، عن محمّد الحسین، عن مسعدة بن زیاد، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام ومحمّد بن الحسین، عن إبراهیم بن أبی یحیی المدنی، عن أبی هارون العبدی، عن أبی سعید الخدری قال: کنت حاضرا لمّا هلک أبوبکر واستخلف عمر أقبل یهودی من

مقربین است تسلیم نماید، و او سه نام دارد، یک نامش مانند نام من است، و نام

دیگرش مثل نام پدر من است و آن عبداللّه و احمد است و سومین نام او مهدی خواهد بود و او⁽¹⁾اولین مؤمنان است.

12 / 112 - زرارة [بن اعین] گفته که از امام باقر علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: دوازده امام از آل محمّد همگی محدَّث بوده و از اولاد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی بن ابی طالب علیه‌السلام هستند. پس رسول خدا و علی علیهم‌السلام پدران آن‌ها هستند.

13 / 113 - مرحوم کلینی با دو سند متصل از امام صادق علیه‌السلام و سپس ابوسعید خدری⁽²⁾

نقل می‌کند که [ابوسعید] گفت: وقتی ابوبکر به هلاکت رسید و عمر

عظماء یثرب یزعم یهود المدینة أنّه أعلم أهل زمانه حتّی رفع إلی عمر، فقال له: یا عمر إنّی جئتک أرید الإسلام، فإن خبّرتنی عمّا أسألک عنه فأنت أعلم أصحاب هذا الکتاب والسنّة، وجمیع ما أرید أن أسأل عنه قال: فقال (له): عمر إنّی لست هناک، لکنّی أرشدک إلی من هو

أعلم أمّتنا بالکتاب والسنّة وجمیع ما قد تسأل عنه، وهو ذاک - وأومأ إلی علیّ علیه‌السلام -.

فقال له الیهودی: یا عمر إن کان هذا کما تقول فما لک وبیعة النّاس! وإنّما ذاک أعلمکم؟ فزبره عمر.

ثمّ إنّ الیهودی قام إلی علیّ علیه‌السلام فقال: أنت کما ذکر عمر؟ فقال: وما قال عمر؟ فأخبره،

جانشین او شد، من خودم حاضر و شاهد بودم که یکی از بزرگان یهود که یهودیان مدینه گمان می‌کردند او عالم‌ترین مردم عصر خودش هست آمد تا به عمر رسیده و به او گفت: ای عمر من آمده‌ام تا نزد تو مسلمان شوم! اگر تو از آنچه که می‌پرسم جواب دادی، پس معلوم می‌شود که تو عالم‌ترین اصحاب این کتاب [قرآن] و سنت [رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله] هستی و تمامی آنچه را که می‌خواهم سؤال کنم می‌دانی. عمر به او گفت: من در این مقام [علمی] نیستم. امّا تو را راهنمایی می‌کنم به کسی که عالم‌ترین امّت ما به کتاب و سنت است و به هرچه که بپرسی عالم است، او آن مرد است. و اشاره به علی علیه‌السلام کرد. یهودی گفت: ای عمر! اگر این گونه است که تو می‌گویی، پس تو چه حقّی داری که مردم با تو بیعت کنند در حالی که آن مرد عالم‌ترین شماست؟ عمر او را از حرف زدن منع کرده و تهدیدش کرد.

بعد یهودی برخاست و به سمت علی علیه‌السلام رفت و خطاب به حضرت عرض کرد: تو آن گونه هستی که عمر گفت؟ حضرت فرمودند: عمر چه گفته؟ یهودی ماجرا را به

قال: فإن کنت کما قال عمر سألتک عن أشیاء أرید أن أعلم هل یعلمها أحد منکم فأعلم أنّکم فی دعواکم خیر الأمم وأعلمها صادقون، ومع ذلک أدخل فی دینکم الإسلام.

فقال أمیر المؤمنین علی علیه‌السلام:

نَعَمْ، أَنَا کَما ذَکَرَ لَکَ عُمَرُ، سَلْ عَمّا بَدا لَکَ أُخْبِرُکَ عَنْهُ إِنْ شآءَ اللّه‌ُ تَعالی.

قالَ: أَخْبِرْنِی عَنْ ثَلاثَةٍ وَثَلاثَةٍ وَواحِدَةٍ.

قالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه‌السلام: یا یَهُودِیُّ لِمَ لَمْ تَقُلْ أَخْبِرْنِی عَنْ سَبْعٍ؟

فَقالَ الْیَهُودِیُ: إنَّکَ إِنْ أَخْبَرْتَنِی بِالثَّلاثِ سَأَلْتُکَ عَنِ الثَّلاثِ وَإلاّ کَفَفْتُ، وَإِنْ أَجَبْتَنِی فِی هذِهِ السَّبْعِ فَأَنْتَ أَعْلَمُ أَهْلِ الأَرْضِ وَأَفْضَلُهُمْ وَأَوْلَی النّاسِ بِالنّاسِ.

حضرت خبر داده و گفت: اگر تو همان گونه هستی که عمر گفته، اموری را از تو می‌پرسم و می‌خواهم بدانم آیا کسی از شما آن مسائل را می‌داند؟ و این‌که ادّعا می‌کنید که بهترین و عالم‌ترین امّت‌ها هستید، راست می‌گویید؛ تا با توجّه به صدق شما در ادعایتان، به دین شما داخل شوم و مسلمان گردم.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: بله، من همان‌گونه هستم که عمر گفته است، از هر چیزی که برای تو پیش آمده بپرس تا ان شاء اللّه به تو جواب دهم.

یهودی عرض کرد: از سه و سه و یک به من خبر دهید.

حضرت فرمودند: ای یهودی چرا نگفتی از هفت به من خبر بده؟

یهودی گفت: اگر به سه تای اوّل خبردادی و جواب دادی سه تای دوم را از شما می‌پرسم در غیر این صورت [اگر سه تای اولی را جواب ندادی] ادامه نمی‌دهم و برای من کفایت می‌کند، و امّا اگر به هر هفت تا جواب دادی، پس شما عالم‌ترین وبرترین اهل زمین بوده و به مردم از خودشان سزاوارتر هستید. [یعنی نسبت به جان و مال مردم از خودشان بیشتر حقّ دارید.]

فَقالَ: سَلْ عَمّا بَدا لَکَ یا یَهُودِیُ.

قالَ: أَخْبِرْنِی عَنْ أَوَّلِ حَجَرِ وَضَعَ عَلی وَجْهِ الأَرْضِ وَأَوَّلِ شَجَرَةٍ غُرِسَتْ عَلی وَجْهِ الأَرْضِ وَأَوَّلِ عَیْنٍ نُبِعَتْ عَلی وَجْهِ الأَرْضِ.

فَأَخْبَرَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه‌السلام.

ثُمَّ قالَ لَهُ الْیَهُودِیُّ: فَأَخْبِرْنِی عَنْ هذِهِ الأُمَّةِ کَمْ لَها مِنْ إمامٍ هُدیً؟ وَأَخْبِرْنِی عَنْ نَبِیِّکُمْ مُحَمَّدٍ أَیْنَ مَنْزِلُهُ فِی الْجَنَّةِ؟ وَأَخْبِرْنِی مَنْ مَعَهُ فِی الْجَنَّةِ؟

فَقالَ لَه أَمِیرُ الْمُؤمِنِین علیه‌السلام: إِنَّ لِهذِهِ الأُمَّةِ اثْنی عَشَرَ إِماما هُدیً مِنْ ذُرِّیةِ نَبِیِّها وَهُمْ مِنِّی.

وَأَمّا مَنْزِلُ نَبِیِّنا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فِی الْجَنَّةِ فَهُوَ أَفْضَلُها وَأَشْرَفُها جَنَّةُ عَدْنٍ.

حضرت فرمودند: از آنچه که برای تو پیش آمده بپرس.

یهودی گفت: از اولین سنگی که بر روی زمین قرار داده شد، و اولین درختی که بر روی زمین کاشته شد، و اولین چشمه‌ای که بر روی زمین جاری شد به من خبر بده.

حضرت هر سه را بیان فرمودند.

بعد یهودی به حضرت عرض کرد: از این امّت به من خبر بدهید که چند امام هدایت‌گر دارد؟ و از پیامبرتان که جایگاهش در بهشت کجاست؟ و چه کسانی در بهشت همراه او هستند؟

امیرمؤمنان فرمودند: برای این امّت دوازده امام هدایت کننده است که از ذریه پیامبر این امّت و از نسل من هستند. امّا منزل پیامبر ما صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهدر بهشت بالاترین و شریف‌ترین جای بهشت؛ یعنی همان بهشت عدن است.

وَأَمّا مَنْ مَعَهُ فِی مَنْزِلِهِ مِنْها فَهؤُلاءِ الاِثْنا عَشَرَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ وَأُمُّهُمْ وَجَدَّتُهُمْ - أُمّ أُمِّهِمْ - وَذَرارِیهِم، لا یَشْرِکُهُم فِیها أَحَدٌ.

114 - و بهذا الإسناد، عن محمّد بن یعقوب، عن عدّة من أصحابنا، عن أحمد بن محمّد البرقی، عن أبی هاشم داود بن القاسم الجعفری، عن أبی جعفر الثانی علیه‌السلام قال:

أَقْبَلَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ علیه‌السلام وَمَعَهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ علیه‌السلام وَهُوَ مُتَّکِئٍ عَلی یَدِ سَلْمانَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرامِ، إِذْ أَقْبَل رَجُلٌ حَسَنُ الْهَیْئَةِ وَالِلّباسِ، فَسَلَّمَ عَلی أَمِیِر الْمُؤْمِنِینِ علیه‌السلام فَرَدَّ عَلَیْهِ السَّلامَ فَجَلَسَ، ثُمَّ قالَ:

یا أَمِیَر الْمُؤْمِنیِنَ! أَسْأَلُکَ عَنْ ثَلاث مَسائِلَ إِنْ أَخَبْرتَنِی بِهِنَّ عَلِمْتُ أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ رَکِبُوا مِنْ

و امّا کسانی که از این امّت در منزل رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همراه اویند، همان دوازده نفر از ذریه ایشان و مادرشان و جده آن‌ها؛ یعنی مادر مادرشان و فرزندان آن‌ها می‌باشند و در این مقام هیچ کس با آن‌ها شریک نیست.

14 / 114 - ابوهاشم داوود بن قاسم جعفری⁽¹⁾

از امام جواد علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: امیرالمؤمنین علیه‌السلام همراه امام حسن مجتبی علیه‌السلام که به دست سلمان تکیه داده بود، وارد مسجد الحرام شدند، در همین حین مردی با چهره و لباسی مناسب و خیلی خوب جلو آمد و به امیرامؤمنان سلام کرد، امام جواب سلام او را داده و نشستند، بعد آن مرد عرض کرد: ای امیرمؤمنان! از شما سه مسأله می‌پرسم، اگر جواب آن‌ها را دادی می‌فهمم که مردم نسبت به ولایت و امر شما بر آنچه که از آن‌ها گذشته سوار شده‌اند [یعنی به دوره جاهلیت برگشته‌اند] و در دنیا و آخرت از عذاب الهی ایمن

أَمْرِکَ ما قَضی عَلَیْهِمْ، وَإِنْ لَیْسُوا بِمَأْمُونِینَ فِی دُنْیاهُمْ وَآخِرَتِهِمْ، وَإِنْ تَکُنِ الأُخْری عَلِمْتُ أَنَّکَ وَهُمْ شَرْعٌ سِوآءٌ.

فَقَالَ لَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه‌السلام: سَلْنِی عَمّا بَدا لَکَ.

قالَ: أَخْبِرنِی عَنِ الرَّجُلِ إِذا نامَ أَیْنَ تَذْهَبُ رُوحُهُ وَعَنِ الرَّجلِ کَیْفَ یَذْکُرُ وَیَنْسِی وَعَنِ

الرَّجُلِ یُشْبِهُ وَلَدَهُ الأَعْمامَ وَالأَخوالَ؟

فَالْتَفَتَ أَمِیر المُؤْمِنِینَ علیه‌السلام إِلیَ الْحَسَنِ علیه‌السلام فَقالَ: یا أَبامُحَمَّدٍ! أَجِبْهُ.

فَأَجابَهُ الْحَسَنُ علیه‌السلام.

فَقالَ الرَّجُلُ: أَشَهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلاَّ اللّه‌ُ وَلَمْ أَزَلْ أَشْهَدُ بِها، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا رَسُولُ اللّه‌ِ وَلَمْ أَزَلْ أَشْهَدُ بِذَلِکَ.

نخواهند بود، و امّا اگر به گونه‌ای دیگر بود [و جواب ندادی] می‌فهمم شما با آن‌ها

شریعت مساوی دارید [و هیچ برتری نسبت به آن‌ها نداری.]

حضرت فرمودند: از آنچه که برایت پیش آمده بپرس.

آن مرد عرض کرد: به من خبر بده از مردی که می‌خوابد، روحش کجا می‌رود؟ و [بگو] انسان چگونه یاد می‌آورد و فراموش می‌کند؟ و [باز بگو] از مردی که فرزندش به عموها و دایی‌هایش شبیه می‌شود؟

امیراالمؤمنین علیه‌السلام متوجّه به حسن علیه‌السلام شده و فرمودند: ای ابا محمّد! جواب او را بده و امام حسن علیه‌السلام هم جواب او را داد.

مرد گفت: شهادت می‌دهم به این‌که خداوندی بجز خدای متعال نیست و پیوسته به آن شهادت می‌دهم.

و شهادت می‌دهم که محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسول خدا است و همیشه به آن شهادت می‌دهم.

وَأَشْهَدُ أَنَّکَ وَصِیُّ رَسُولِ اللّه‌ِ وَالْقائِمُ بِحُجَّتِهِ - وَأَشارَ إِلی أَمِیر المُؤْمِنِینَ علیه‌السلام - وَلَمْ أَزَلْ أَشْهَدُ بِها.

وَأَشْهَدُ أَنَّکَ وَصِیُّهُ وَالْقائِمُ بِحُجَّتِهِ - وَأَشارَ إِلیَ الْحَسَنِ -.

وَأَشَهْدُ أَنَّ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ وَصِیُّ أَبِیهِ وَالْقائِمُ بِحُجَّتِهِ بَعْدَکَ.

وَأَشْهَدُ عَلی عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ الْحُسَیْنِ بَعْدَهُ.

وَأَشْهَدُ عَلی مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ.

وَأَشْهَدُ عَلی جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ.

وَأَشْهَدُ عَلی مُوسی أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ جَعْفَرِ بِنْ مُحَمَّدٍ.

وَأَشْهَدُ عَلی عَلِیِّ بْنِ مُوسی أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ مُوسی بْنِ جَعْفَرٍ.

و شهادت می‌دهم که تو وصی رسول خدا و قیام کننده به حقّ و حجّت او هستی - اشاره به امیرالمؤمنین کرد - و همیشه به این شهادت می‌دهم.

و شهادت می‌دهم که تو وصی و قیام کننده و حجّت او هستی و اشاره به حسن کرد.

و شهادت می‌دهم که پس از تو، حسین بن علی وصی پدرش بوده و قائم به حقّ و حجّت خداست.

و شهادت می‌دهم که پس از حسین، علی بن الحسین قائم به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم که پس از علی بن الحسین، محمّد بن علی قائم به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم که پس از محمّد بن علی، جعفر بن محمّد قیام کننده به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم که پس از جعفر بن محمّد، موسی قائم بر امر امامت است.

و شهادت می‌دهم که پس از موسی بن جعفر، علی بن موسی قائم به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم که پس از علی بن موسی، محمّد بن علی قائم بر امر امامت است.

وَأَشْهَدُ عَلی مُحَمّدِ بْنِ عَلِیٍّ أَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ عَلِیِّ بْنِ مُوسی.

وَأَشْهَدُ عَلی عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ بِأَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ مُحَمّدِ بْنِ عَلِیٍّ.

وَأَشْهَدُ عَلی الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ بَأَنَّهُ الْقائِمُ بِأَمْرِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ.

وَأَشْهَدُ عَلی رَجُلٍ مِنْ وُلْدِ الْحَسَنِ لا یُکَنّی وَلا یُسَمّی حَتّی یَظْهَرَ أَمْرُهُ فَیَمْلأَهُا عَدْلاً کَما

مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤمِنِینَ وَرَحْمَةُ اللّه‌ِ وَبَرکاتُهُ.

ثُمَّ قامَ فَمَضی.

فَقالَ أَمَیرُ الْمُؤمِنِینَ علیه‌السلام: یا أَبامُحَمَّدٍ! اِتَّبِعْهُ أُنْظُرْ أَیْنَ یَقْصُدَ؟

فَخَرَجَ الْحَسَنُ علیه‌السلام فَقالَ (لَهُ): ما کانَ إِلاّ أَنْ وَضَعَ رِجْلَهُ خَارجا مِنَ الْمَسْجِدِ فَما دُرِیتُ أَیْنَ

و شهادت می‌دهم که پس از محمّد بن علی، علی بن محمّد قائم به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم بر پس از علی بن محمّد، حسن بن علی قائم به امر امامت است.

و شهادت می‌دهم بر [امامت] مردی از اولاد حسن⁽¹⁾

که کنیه و اسمش برده نمی‌شود، تا این‌که امرش [قیام و ظهورش واقع شده] غلبه کند، و زمین را پر از عدل و داد کند همچنان که پر از ظلم وجور شده است، وسلام بر تو ای امیرمؤمنان و رحمت و برکات خداوند نثار شما باد.

بعد [از ادای این شهادت] برخاست و رفت.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام به امام حسن علیه‌السلام فرمودند: ای ابا محمّد! او را دنبال کن ببین کجا می‌رود؟ امام حسن علیه‌السلام خارج شد [و خیلی زود برگشته] و فرمودند: تا پایش را از مسجد

أخذَ مِنْ أَرْضِ اللّه‌ِ فَرَجَعْتُ إِلی أَمِیرِ الْمُؤْمنِینَ علیه‌السلام فَأَعْلَمْتُهُ فَقالَ: یا أَبامُحَمَّدٍ! أَ تَعْرِفُهُ؟

فَقُلْتُ: اَللّه‌ُ وَرَسُولُهُ وَأَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ أَعْلَمُ.

فَقالَ علیه‌السلام: هُوَ الْخِضْرُ علیه‌السلام.

فهذا طرف من الأخبار قد أوردناها، ولو شرعنا فی إیراد (ما) من جهة الخاصّة فی هذا المعنی لطال به الکتاب، وإنّما أوردنا ما أوردنا منها لیصحّ ما قلناه من نقل الطائفتین

المختلفتین، ومن أراد الوقوف علی ذلک فعلیه بالکتب المصنّفة فی ذلک فإنّه یجد من ذلک

شیئا کثیرا حسب ما قلناه.

بیرون گذاشت نفهمیدم به کجای زمین خدا رفت؟ لذا به محضر امیرالمؤمنین علیه‌السلام

برگشتم و [آنچه را که دیده بودم] اعلام کرده و گفتم.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: ای ابا محمّد! آیا او را شناختی؟

عرض کردم: خدا و رسول خدا و امیرالمؤمنین اعلم و داناترند.

حضرت فرمودند: او خضر پیامبر بود.

آنچه که ذکر شد فقط بخشی از اخبار [این موضوع] بود، واگر بخواهیم تمام روایاتی که از طریق خاصه [شیعه] در این باب آمده است را بیان کنیم حتما کتاب خیلی طولانی می‌شود. و فقط همین مقدار روایات را از مجموع اخبار این باب بیان نمودیم تا برگفته ما مبنی بر نقل روایات این باب توسط هر دو طایفه شیعه و سنی صحه بگذارد و اگر کسی بخواهد بر همه اخبار دسترسی پیدا کند، می‌بایست به کتبی که در این مورد نوشته شده است مراجعه کند⁽¹⁾

که دراین صورت روایات بسیار زیادی بر [حقانیت] گفته ما پیدا می‌کند.

فإن قیل: دلّوا أوّلاً علی صحّة هذه الأخبار، فإنّها [أخبار] آحاد لا یعوّل علیها فیما طریقه العلم، وهذه مسألة علمیّة، ثمّ دلّوا علی أنّ المعنی بها من تذهبون إلی إمامته فإنّ الأخبار الّتی رویتموها عن مخالفیکم وأکثر ما رویتموها من جهة الخاصّة إذا سلّمت فلیس

فیها صحّة ما تذهبون إلیه لأنّها تتضمّن (العدد فحسب، ولا تتضمّن) غیر ذلک، فمن أین لکم أنّ أئمّتکم هم المرادون بها دون غیرهم.

قلنا: أما الّذی یدلّ علی صحّتها فإنّ الشیعة الإمامیّة یروونها علی وجه التواتر خلفا عن سلف،

وطریقة تصحیح ذلک موجودة فی کتب الإمامیّة النصوص علی أمیر المؤمنین علیه‌السلام والطریقة واحدة

اشکال: اولاً: بر صحّت این اخبار استدلال نموده و ثابت کنید که اخبارتان صحیح است، چرا که تمام این اخبار که روایت کردید، خبر واحد هستند، و در اموری که اثباتشان نیازمند به علم است، خبر واحد قابل اعتماد نیست. [چون خبر واحد علم‌آور نیست، بلکه حداکثر ظن‌آور است] و این مسأله هم یک مسأله علمی است.

ثانیا: استدلال کرده و دلیل بیاورید مبنی بر این‌که معنای این اخبار همان کسی است که شما به امامتش معتقد هستید، چون اخباری که از مخالفینتان روایت کردید و نیز بیشتر روایاتی که از شیعه روایت کردید، با فرض این‌که آن‌ها را بپذیریم، در آن‌ها دلیلی بر صحّت اعتقاد شما نیست، چون این اخبار فقط بیانگر عدد هستند و چیزی غیر این را نمی‌گویند، پس شما از کجا می‌گویید که امامانتان همان 12 عدد روایات است و امامان دیگر را شامل نمی‌شود؟

جواب اشکال: امّا آنچه که بر صحّت این اخبار دلالت می‌کند این است که شیعه امامیه این موضوع و روایات آن را نسل به نسل به صورت تواتر نقل و روایت کرده‌اند و طریقه تصحیح این دسته از اخبار در کتب امامیه و [باب] نصوص و تصریحات بر ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام موجود می‌باشد و طریقه این روایات هم یکی است. [بنابراین اخبار این باب خبر واحد نیستند، بلکه متواتر هستند.]

وأیضا فإنّ نقل الطائفتین المختلفتین المتباینتین فی الإعتقاد یدلّ علی صحّة ما قد اتّفقوا علی نقله لأنّ العادة جاریة أنّ کلّ من اعتقد مذهبا وکان الطریق إلی صحّة ذلک النقل، فإنّ دواعیه تتوفّر إلی نقله، وتتوفّر دواعی من خالفه إلی إبطال ما نقله أو الطعن علیه،

والإنکار لراویته، بذلک جرت العادات فی مدائح الرجال وذمّهم وتعظیمهم والنقص منهم.

ومتی رأینا الفرقة المخالفة لهذه الفرقة قد نقلت مثل نقلها ولم تتعرّض للطعن علی نقله

علاوه بر این: دو طایفه‌ای که در اعتقادات مخالف هم هستند و هرکدام اعتقاداتش با دیگری فرق می‌کند وقتی خبری را در یک مورد نقل می‌کنند، دلالت بر صحّت امری دارد که [هر دو طایفه] بر آن اتفاق نظر دارند. [و می‌بینیم که در اینجا شیعه و سنی در نقل روایات در مورد دوازده امام اتفاق نظر دارند و این در حالی است که در مسأله امامت، دو اعتقاد کاملاً مجزا از همدیگر دارند] به این جهت که عادتا چنین است که هرکسی که به مذهب و مرامی معتقد است و راه صحیح بودن اعتقادش همان اخبار باشد، مدعیان آن به نقل اخبار روی می‌آورند، مخالفانشان نیز برای ابطال آن اخبار و انکار روایاتشان به

روایات دیگری مراجعه می‌کنند [نه این‌که همان اخبار را نقل کنند] عادت در مدح و ستایش افراد و مذمّت آن‌ها و بزرگ داشتن و یا کوچک شمردن آن‌ها به همین ترتیب جریان پیدا کرده و شکل گرفته است، که همه چیز در مورد رد یا تأیید افراد عادتا اخباری است که درباره آن‌ها است.

با توجّه به این مقدمه، وقتی دیدیم کسانی که با فرقه تشیع مخالف هستند نیز مثل همین اخبار شیعه را نقل کرده و از طرفی متعرض طعن و ایراد گرفتن بر نقل شیعه نشده‌اند و مضمون خبر را که دلالت بر آن اعتقاد [مثل امامت دوازده امام] دارد را انکار

ولم تنکر متضمّن الخبر دلّ ذلک علی أنّ اللّه تعالی قد تولّی نقله وسخرهم لروایته، وذلک دلیل علی صحّة ما تضمّنه الخبر.

وأمّا الدلیل علی أنّ المراد بالأخبار والمعنی بها أئمّتنا علیهم‌السلام فهو أنّه إذا ثبت بهذه الأخبار أنّ الإمامة محصورة فی الإثنی عشر إماما، وأنّهم لا یزیدون ولا ینقصون، ثبت ما ذهبنا إلیه، لأنّ الأمّة بین قائلین: قائل یعتبر العدد الّذی ذکرناه فهو یقول:

إنّ المراد بها من یذهب إلی إمامته ومن خالف فی إمامتهم لا یعتبر هذا العدد، فالقول - مع اعتبار العدد - أنّ المراد غیرهم خروج عن الإجماع وما أدّی إلی ذلک وجب القول بفساده.

نکرده، بلکه خودشان هم مبادرت به نقل آن اخبار کرده‌اند، دلالت بر این امر می‌کند که خداوند تعالی خود متولی [و هادی] نقل آن اخبار شده و به روایت کردنش توسط مخالفان، ایشان را مسخره نموده [و حجّت را بر آن‌ها تمام کرده] است و همین دلیل محکمی بر صحّت مضمون خبر است.

امّا دلیل این‌که مقصود و مراد اخبار به دوازده امام، همان ائمّه ما علیهم‌السلام هستند این است که وقتی به واسطه این اخبار ثابت شد که امامت در دوازده امام محصور بوده و کم و زیاد هم نمی‌شود، اعتقاد ما ثابت می‌شود؛ چرا که امّت فقط دو نظریه دارند:

یکی این‌که همان طور که ما گفتیم عدد را معتبر بداند، چنین کسی می‌گوید: مراد از دوازده امام، همانی است که امامیه معتقد است.

دوم این‌که کسی که با امامت ایشان مخالف است این عدد را معتبر نمی‌داند. بنابراین با فرض معتبربودن عدد [12] اعتقاد به این‌که مراد از دوازده امام، کسانی غیر از ائمّه شیعه باشد، خروج از اجماع⁽¹⁾

است و قولی که منجر به خروج از اجماع [مسلمین] شود فسادش ثابت است.

ویدلّ أیضا علی إمامة ابن الحسن علیه‌السلام وصحّة غیبته ما ظهر وانتشر من الأخبار الشائعة الذائعة عن آبائه علیهم‌السلام قبل هذه الأوقات بزمان طویل من أنّ لصاحب هذا الأمر غیبة، وصفة غیبته وما یجری فیه من الاختلاف، ویحدث فیها من الحوادث، وأنّه یکون له غیبتان إحداهما أطول من الأخری، وأنّ الأولی یعرف فیها خبره، والثانیة لا یعرف فیها أخباره

فوافق ذلک علی ما تضمنته الأخبار.

ولو لا صحّتها وصحّة إمامته لما وافق ذلک، لأنّ ذلک لا یکون إلاّ بإعلام اللّه تعالی علی لسان نبیّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وهذه أیضا طریقة معتمدة اعتمدها الشیوخ قدیما.

«روایات ائمّه در مورد غیبت امام زمان علیه‌السلام»

اخباری که مدّت‌ها پیش از امامت و غیبت فرزند امام حسن عسکری علیه‌السلام از ناحیه پدران بزرگوار ایشان علیهم‌السلام صادر شده و در جامعه اسلامی انتشار یافته است، همگی بر امامت و صحّت غیبت فرزند برومند امام حسن عسکری علیه‌السلام دلالت می‌کند.

از جمله این‌که برای صاحب این امر غیبتی است، و [روایاتی مبنی بر] نشانه‌های غیبت و آنچه که از اختلافات پیش می‌آید و حوادثی که در زمان غیبت به وقوع می‌پیوندند و این‌که ایشان دو غیبت دارد که یکی طولانی‌تر از دیگری است، در غیبت اوّل از ایشان اخباری در دست هست و خبرشان شناخته شده است، امّا در غیبت دوم اخبار ایشان شناخته نمی‌شود، وازایشان خبری در دست نیست.⁽¹⁾

کبری، رابطه مردم با حضرت به توسط سفرا و نواب هم کاملاً قطع شده و دیگر ارتباطی برقرار نشد.

پس موضوع غیبت [با خصوصیاتی که گفتم] موافق مضمون اخبار و روایات است.

اگر صحّت غیبت و امامت ایشان نبود، موضوعات بالا، با مضمون اخبار موافق نمی‌شدند، چون این اخبار چیزهایی است که از طرف خداوند بر زبان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جاری شده است. و این راهی است که بزرگان ما از قدیم بر آن اعتماد داشته‌اند.

ونحن نذکر من الأخبار الّتی تضمّن ذلک طرفا لیعلم صحّة ما قلناه، لأنّ استیفاء جمیع ما روی فی هذا المعنی یطول، وهو موجود فی کتب الأخبار، من أراده وقف علیه من هناک.

115 - فمن ذلک: ما أخبرنا به جماعة، عن أبی محمّد التلعکبری، عن أحمد بن علیّ الرازی، عن محمّد بن جعفر الأسدی، عن سعد بن عبد اللّه، عن موسی بن عمر بن یزید، عن

علیّ بن أسباط، عن علیّ بن أبی حمزة، عن أبی بصیر، عن أبی جعفر محمّد بن علیّ علیه‌السلام فی قول اللّه تعالی: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ» قال:

نُزِلَتْ فِی الإِمامِ فَقالَ: (إِنْ) أَصْبَحَ إِمامُکُمْ غَائِبا عَنْکُمْ فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِإِمامٍ ظاهِرٍ یَأْتِیکُمْ

بِأَخْبارِ السَّمآءِ وَالأَرْضِ وَبِحَلالِ اللّه‌ِ تَعالی وَحَرامِهِ؟

ثُمَّ قالَ: أَما وَاللّه‌ِ ما جاءَ تَأْوِیلُ هذِهِ الآیَةُ وَلا بُدَّ أَنْ یَجِیءَ تَأْوِیلُها.

ما فقط بخش کوچکی از اخباری که شامل این مطالب هستند را برای این‌که صحّت ادعای ما معلوم شود، ذکر می‌کنیم. چون بیان و به دست آوردن تمامی آنچه که در این زمینه روایت شده و در کتب اخبار موجود است بسیار طولانی خواهد شد. لذا هرکه علاقمند است همه روایات را ببیند به کتب مفصل در این باب مراجعه کند.

1 / 115 - از آن جمله روایات این است که ابو بصیر از امام باقر علیه‌السلام در مورد این آیه کریمه قرآن که می‌فرماید: [به کافران] بگو اگر آب [که مایه حیات است] به زمین فرو برود، کیست که باز آب گوارا برایتان پدید آورد.»⁽¹⁾

نقل می‌کند که حضرت فرمودند: این آیه پیرامون امامت نازل شده است، بعد فرمودند: هر وقت امام شما غایب شود و ندانید که در کجاست، پس چه کسی برای شما امامی می‌آورد که ظاهر بوده و اخبار آسمان و زمین و همچنین حلال و حرام خداوند را برایتان بیان کند؟

سپس فرمودند: بدان، به خدا قسم هنوز تأویل این آیه نیامده و حتما تأویل آن [که

مصداق عینی آن غیبت امام زمان علیه‌السلام است] خواهد آمد.

116 - سعد بن عبد اللّه، عن الحسین بن عمر بن یزید، عن أبی الحسن بن أبی الربیع المدائنی، عن محمّد بن إسحاق، عن أسید بن ثعلبة، عن أمّ هانی قالت لقیت أباجعفر علیه‌السلام فسألته عن قول اللّه تعالی «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ» فقال:

إِمامُ یُخْنَسُ فِی زَمانِهِ عِنْدَ انْقِطاعٍ مِنْ عِلْمِهِ عِنْدَ النّاسِ سَنَةِ سِتِّینَ وَمِائَتَیْنِ، ثُمَّ یَبْدُو کَالشّهابِ الوَقّادِ، فَإِنْ أَدْرَکْتَ ذلِکَ قُرَّتْ عَیْنُکَ.

117 - سعد بن عبد اللّه، عن أحمد بن محمّد بن عیسی، عن موسی بن قاسم البجلی وأبی قتادة علیّ بن محمّد بن حفص، عن علیّ بن جعفر، عن أخیه موسی بن جعفر علیه‌السلام قال: قلت له: ما تأویل قول اللّه تعالی: «قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ» فقال:

إِذا فَقَدْتُمْ إِمامُکُمْ فَلَمْ تَرَوْهُ فَماذا تَصْنَعُونَ؟

2 / 116 - امّ هانی گفته است: به محضر امام باقر علیه‌السلام رسیدم و از این آیه قرآن که می‌فرماید: «قسم به آن ستارگان که حرکت کرده و پنهان می‌شوند»⁽¹⁾

پرسیدم، حضرت فرمودند: آن امامی است که در زمان خودش و زمانی که علم و آگاهی مردم نسبت به ایشان قطع می‌شود، او در سال 260ه.ق غایب می‌شود، و بعدا مانند شهاب درخشان در تاریکی شب ظاهر می‌گردد، پس اگر آن [زمان ظهور] را درک کردی و دیدی، چشمت روشن!

3 / 117 - علی بن جعفر می‌گوید: از موسی بن جعفر علیهماالسلام در مورد تأویل و تفسیر آیه کریمه «[به کافران] بگو اگر آب [که مایه حیات است] به زمین فرو رود، کیست که باز آب گوارا برایتان پدید آورد»⁽²⁾

پرسیدم، فرمودند: زمانی که امامتان را گم کنید و ایشان را نبینید، پس چه می‌کنید؟

118 - و أخبرنی جماعة، عن أبی جعفر محمّد بن سفیان البزوفری، عن أحمد بن إدریس، عن علیّ بن محمّد بن قتیبة، عن الفضل بن الشاذان، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن صفوان بن یحیی، عن أبی أیوب، عن ابی بصیر قال: قال أبوعبد اللّه علیه‌السلام:

إِنْ بَلَغَکُمْ عَنْ صاحِبِکُمْ غَیْبَةٌ فَلا تُنْکِرُوها.

119 - محمّد بن جعفر الأسدی، عن سعد بن عبد اللّه، عن جعفر بن محمّد بن مالک، عن إسحاق بن محمّد الصیرفی، عن یحیی بن المثنی العطار، عن عبد اللّه بن بکیر، عن عبید بن زرارة قال:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِ اللّه علیه‌السلام یَقُولُ: یَفْقَدُ النّاسُ إِمامَهُمْ فَیَشْهَدُ الْموسِمَ فَیَراهُمْ وَلا یَرَوْنَهُ.

120 - أحمد بن إدریس، عن علیّ بن محمّد، عن الفضل بن شاذان، عن عبد اللّه بن جبلّة، عن عبد اللّه بن المستنیر، عن المفضل بن عمر قال:

4 / 118 - ابو بصیر گفته است: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: اگر زمانی غیبت صاحبتان را به شما خبر بدهند انکار نکنید.

5 / 119 - عبید بن زراره گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند: مردم امامشان را گم می‌کنند، پس ایشان در موسم حجّ حاضر می‌شود و مردم را می‌بیند ولی آن‌ها امام را نمی‌بینند.

6 / 120 - مفضل بن عمر⁽¹⁾

مرحوم آیت اللّه خویی در «معجم رجال الحدیث» پس از نقل اقوال در مورد مفضل بن عمر می‌فرماید: «ان المفضل بن عمر جلیل ثقه».

گفته است: از امام صادق علیه‌السلام شنیدم که می‌فرمودند:

سَمِعْتُ أَباعَبْدِ اللّه‌ِ علیه‌السلام یَقُولُ: إِنَّ لِصاحِبِ هذَا الْأَمْرِ غَیْبَتَیْنِ: إِحْداهُما تَطُولُ حَتّی یَقُولُ بَعْضُهُمْ: ماتَ، وَیَقُولُ بَعْضُهُمْ: قُتِلَ، وَیَقُولُ بَعْضُهُمْ: ذَهَبَ، حَتّی لا یَبْقی عَلی أَمْرِهِ مِنْ أَصْحابِهِ إِلاّ نَفَرٌ یَسِیرٌ لا یَطَّلِعُ عَلی مَوْضِعِهِ أَحَدٌ مِنْ وُلْدِهِ وَلا غَیْرِهِ إِلاّ الْمَوْلَی الَّذِی یَلِی أَمْرَهُ.

121 - وبهذا الإسناد، عن الفضل بن شاذان النیشابوری، عن عبد الرحمن بن أبی نجران، عن علیّ بن أبی حمزة، (عن أبی بصیر)، عن أبی جعفر علیه‌السلامقال:

لا بُدَّ لِصاحِبِ هذَا الْأَمْرِ مِنْ عُزْلَةٍ، وَلا بُدَّ فِی عُزْلَتِهِ مِنْ قُوَّةٍ، وَما بِثَلاثِینَ مِنْ وَحْشَةٍ وَنِعْمَ الْمَنْزِلُ طَیبَة.

برای صاحب این امر دو غیبت است: یکی آن قدر طولانی خواهد شد، تا این‌که بعضی می‌گویند: امام مرده است و عدّه‌ای می‌گویند: کشته شده است و برخی می‌گویند: آمده و رفته است، تا آنجا که از اصحاب و یارانش عدّه بسیار کمی می‌مانند و هیچ کسی از اولاد حضرت و دیگران از مکان ایشان مطلع نخواهد بود بجز غلامی که کارهای ایشان را انجام می‌دهد.

7 / 121 - ابو بصیر از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: صاحب این امر به ناچار کنارگیری کرده و در عزلت خواهد بود و می‌بایست در عزلت و تنهایی‌اش قوه و توانایی داشته باشد و با وجود سی نفر وحشت و ترس نیست، و طیبه خوب منزلی است.⁽¹⁾

122 - سعد بن عبد اللّه، عن الحسن بن علیّ الزیتونی، عن الزهری الکوفی، عن بنان بن حمدویه قال: ذکر عند أبی الحسن العسکری علیه‌السلام مضیّ أبی جعفر علیه‌السلام فقال:

ذاکَ إِلَیَّ ما دُمْتُ حَیّا باقِیا وَلکِنْ کَیْفَ بِهِمْ إِذا فَقَدُوا مَنْ بَعْدِی.

123 - وأخبرنا ابن أبی جید القمی، عن محمّد بن الحسن بن الولید، عن محمّد بن الحسن الصفّار، عن العبّاس بن معروف، عن عبد اللّه بن حمدویه بن البراء، عن ثابت، عن

إسماعیل، عن عبد الأعلی مولی آل سام قال: خرجت مع أبی عبد اللّه علیه‌السلام فلمّا نزلنا الروحاء نظر إلی جبلها مطلاًّ علیها فقال لی:

تَری هذَا الْجَبَلَ؟ هذا جَبَلٌ یُدْعی رِضْوی مِنْ جِبالِ فارس، أَحَبَّنا فَنَقَلَهُ اللّه‌ُ إِلَیْنا، أَما إِنَّ فِیهِ

کُلَّ شَجَرَةٍ مُطْعَمٍ وَنِعْمَ أَمانٌ لِلْخائِفِ مَرَّتَیْنَ.

أَما إِنَّ لِصاحِبِ هذَا الْأَمْرِ فِیهِ غَیْبَتَیْنِ؛ واحِدَةٌ قَصِیرَةٌ وَالأُخْری طَوِیلَةٌ.

8 / 122 - بنان بن حمدویه گفته است: در محضر امام هادی علیه‌السلام بحث از شهادت امام جواد علیه‌السلام به میان آمد، حضرت فرمودند: [پس از شهادت پدرم] امامت و ولایت بر مردم مادامی که من زنده هستم به من سپرده شده است. لکن حال مردم در زمانه‌ای که امام پس از من را گم کنند چگونه است.؟

9 / 123 - عبد الأعلی غلام آل سام گفته که در محضر امام صادق علیه‌السلام [از مدینه] خارج شدیم و وقتی که به منزل روحا رسیدیم، حضرت مدتی به کوه بزرگ آنجا نگاه کرده و به من فرمودند: این کوه را می‌بینی؟ این کوه از کوه‌های فارس است و نامش «رضوی» است، ما اهل بیت را بسیار دوست می‌داشت، خداوند هم آن را به طرف ما منتقل فرمود، در این کوه هر نوع درخت میوه‌داری یافت می‌شود و دو مرتبه فرمودند: برای خائف و ترسیده، خوب پناهگاهی است. [و فرمودند:] بدان برای صاحب این امر دو غیبت است، یکی کوتاه و دیگری طولانی.

124 - أحمد بن إدریس، عن علیّ بن محمّد، عن الفضل بن شاذان، عن محمّد بن أبی عمیر، عن الحسین بن أبی العلاء، عن أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه‌السلام قال:

لَمّا دَخَلَ سَلْمانُ ( رضی‌الله‌عنه) الْکُوفَةَ، وَنَظَرَ إلَیْها ذَکَرَ ما یَکُونُ مِنْ بَلائِها، حتی ذَکَرَ مُلْکَ بَنِی أُمَیَّةَ وَالَّذِین مِنْ بَعْدِهِمْ.

ثُمَّ قالَ: فَإِذا کانَ ذلِکَ فَالْزِمُوا أَحْلاسَ بُیُوتِکُمْ حَتّی یَظْهَرُ الطّاهِرُ ابْنُ الطّاهِرِ الْمُطَهَّرُ

ذُوالْغَیْبَةِ الشَّرِیدِ الطَّرِیدِ.

125 - وروی أبوبصیر، عن أبی جعفر علیه‌السلام قال:

فِی الْقائِمِ شَبَهٌ مِنْ یِوسُفَ.

قُلْتُ: وَما هُوَ؟ قالَ: الْحَیْرَةُ وَالْغَیْبَةُ.

10 / 124 - ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: وقتی سلمان رضی‌الله‌عنه وارد کوفه شد، به آن نگاه کرده و بلاهای آنجا را [که پس از آن واقع می‌شود] متذکر شد، تا این‌که از حکومت بنی امیه و کسانی که بعد از آن‌ها حکومت می‌کنند [وجور و ستم آن‌ها]را یادآور شد. سپس گفت: وقتی که این گونه شد، روی گلیم خانه‌هایتان بنشینید، تا آن پاکیزه فرزند پاکیزه و پاک طاهر کننده که صاحب غیبت و آواره و طرد شده است، ظهور کند.⁽¹⁾

11 / 125 - ابو بصیر از امام محمّد باقر علیه‌السلام نقل می‌کند که فرمودند: قائم شباهتی به یوسف علیه‌السلام دارد. عرض کردم: شباهتشان چیست؟ فرمودند: حیرت و غیبت.

126 - وأخبرنی جماعة، عن أبی المفضل، عن محمّد بن عبد اللّه بن جعفر الحمیری، عن أبیه، عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن موسی بن سعدان، عن عبد اللّه بن القاسم، عن المفضل بن عمر قال: سألت أباعبد اللّه علیه‌السلام عن تفسیر جابر فقال:

لا تُحَدِّثْ بِهِ السَّفَلَ فَیَذِیعُونَهُ، أَ ما تَقْرَأَ کِتابَ اللّه‌ِ تَعالی «فَإِذا نُقِرَ فِی النّاقُورِ» إِنَّ مِنّا إماما مُسْتَتَرا فَإِذا أَرادَ اللّه‌ُ إِظْهارَ أَمْرِهِ نَکَتَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةً فَظَهَرَ فَقامَ بِأَمْرِ اللّه‌ِ تَعالی.

127 - وروی عبد اللّه بن محمّد بن خالد الکوفی، عن منذر عن محمّد بن قابوس، عن نصر بن السندی، عن أبی داود سلیمان بن سفیان المسترق، عن ثعلبة بن میمون، عن مالک الجهنی، عن الحارث بن المغیرة، عن الأصبغ بن نباتة.

ورواه سعد بن عبد اللّه، عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب، عن الحسن بن علیّ بن فضّال، عن ثعلبة بن میمون، عن مالک الجهنی، عن الأصبغ بن نباتة قال:

أَتَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه‌السلام فَوَجَدْتُهُ یَنْکُتُ فِی الأَرْضِ، فَقُلْتُ لَهُ:

12 / 126 - مفضل بن عمر گفته است: از امام صادق علیه‌السلام پیرامون تفسیر جابر پرسیدم، حضرت فرمودند: آن را برای افراد فرومایه و بی‌ارزش خبر نده، چون آن را فاش کرده و ضایع می‌کنند. آیا کتاب خداوند تبارک و تعالی را نخوانده‌ای که می‌فرماید:

«پس آن زمانی که در صور دمیده شود»⁽¹⁾

تحقیقا امامی از ماست که از مردم مخفی و پنهان شده، پس هرگاه خداوند تبارک و تعالی اراده فرماید که امرش را ظاهر کند، در قلبش نکته‌ای ایجاد شده و به دلش می‌افتد که ظاهر شود، پس به امر الهی قیام می‌کند.

13 / 127 - این روایت از دو طریق از اصبغ بن نباته رسیده است که می‌گوید: خدمت امیرالمؤمنین علیه‌السلام رسیدم، دیدم که ایشان در حال فکر کردن بوده، چوبی در دست گرفته و به زمین می‌زنند.

یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! ما لِی أَراکَ مُفَکِّرا تَنْکُتُ فِی الأَرْضِ؟ أَ رَغْبَةً مِنْکَ فِیها؟

قالَ: لا وَاللّه‌ِ ما رَغِبْتُ فِیها وَلا فِی الدُّنْیا قَطُّ، وَلکِنِّی تَفَکَّرْتُ فِی مَوْلُودٍ یَکُونُ مِنْ ظَهْرِ الحادِی عَشَرَ مِنْ وُلْدِی، هُوَ الْمَهْدِیُّ الَّذِی یَمْلأَُها عَدْلاً وَقِسْطا کَما مُلِئَتْ ظُلْمَا وَجَوْرَا، یَکُونُ لَهُ حَیْرَةٌ وَغَیْبَةٌ تَضِلُّ فِیها أَقْوامٌ وَیَهْتَدِی فِیها آخَرُونَ.

قُلْتُ: یا مَوْلایَ فَکَمْ تَکُونُ الْحَیْرَةُ وَالْغَیْبَةُ؟

قالَ: سِتَّةُ أَیّامٍ أَوْ سِتَّةُ أَشْهُرٍ أَوْ سِتُّ سِنِینَ.

به ایشان عرض کردم: ای امیرمؤمنان! چه شده است که به این صورت فکر می‌کنید و سرچوب را به زمین می‌زنید؟ این عمل شما از روی رغبت شما به زمین است؟ [یعنی مشغول فکر کردن در مورد زمین و دنیا و ذخارف دنیا هستید، یا حادثه‌ای پیش آمده که شما را به فکر فرو برده است]؟

حضرت فرمودند: خیر، به خدا قسم که هیچ وقت رغبتی به زمین و دنیا نداشته‌ام،

لکن در مورد مولودی فکر می‌کنم که یازدهمین اولاد از نسل من است. نامش مهدی است و زمین را از عدل و داد پر می‌کند، چنان‌که از ظلم و جور پر شده باشد. حیرت و غیبتی برای او پیش می‌آید که در آن بعضی از اقوام گمراه و بعضی دیگر هدایت می‌شوند.

عرض کردم: یا امیرالمؤمنین! حیرت و غیبت چه مدتی خواهد بود؟

حضرت فرمودند: شش روز یا شش ماه، یا شش سال.⁽¹⁾

فَقُلْتُ: وَإِنَّ هذَا الْأَمْرَ لَکائِنٌ؟

فَقالَ: نَعَمْ، کَما أَنَّهُ مَخْلُوقٌ، وَأَنّی لَکَ بِهذَا الأَمْرِ یا أَصْبَغُ، أُولئِکَ خِیارُ هذِهِ الأُمَّةِ مَعَ أَبْرارِ هذِهِ الْعِتْرَةِ.

قالَ: قُلْتُ: ثُمَّ ما یَکُونُ بَعْدَ ذلِکَ؟

قالَ: ثُمَّ یَفْعَلُ اللّه‌ُ ما یَشاءُ، فَإِنَّ لَهُ بِداءاتٍ وَإِراداتٍ وَغایاتٍ وَنِهایاتٍ.

128 - وروی سعد بن عبد اللّه، عن أبی محمّد الحسن بن عیسی العلوی قال: حدّثنی أبی عیسی بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علیّ بن جعفر، عن أبیه علیّ بن جعفر، عن أخیه موسی بن جعفر علیه‌السلام قال: قال لی:

یا بُنَیَّ إِذا فَقَدَ الْخامِسُ مِنْ وُلْدِ السّابِعِ مِنَ الأَئِمَّةِ فَاللّه‌َ اللّه‌َ فِی أَدْیانِکُمْ، فَإِنَّهُ لابُدَّ لِصاحِبِ هذَا الْأَمْرِ مِنْ غَیْبَةٍ یَغِیبُها حَتّی یَرْجِعَ عَنْ هذَا الْأَمْرِ مَنْ کانَ یَقُولُ بِهِ.

عرض کردم: آیا این امر واقع می‌شود؟

فرمودند: بله، او خلق شده است و تو کجا علمت به این امور می‌رسد؟ ای اصبغ! آن‌ها [ائمّه] بهترین و برگزیدگان این امّت هستند که با خوبان و نیکوکاران این عترت خواهند بود.

عرض کردم: بعد از آن چه می‌شود؟

فرمودند: هرچه که خدا بخواهد انجام می‌دهد، و تحقیقا خداوند اراده‌ها و غایات

و نهایاتی دارد [که حتما محقق می‌شود، چون اراده خداست].

14 / 128 - علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت فرمودند: پدرم [امام صادق علیه‌السلام] به من فرمودند:

پسرم! وقتی که پنجمین از فرزندان هفتمین [امام] غایب شد خدا را خدا را در مورد دینتان رعایت کنید. چون تحقیقا و حتما برای صاحب این امر غیبتی است که چنان غایب می‌شود که حتی بعضی از کسانی که معتقد به آمدن او هستند از اعتقادشان بر می‌گردند.

یا بُنَیَّ إِنَّما هِیَ مِحْنَةٌ مِنَ اللّه‌ِ امْتَحَنَ بِها خَلْقَهُ، لَوْ عَلِمَ آباؤُکُمْ وَأَجْدادُکُمْ دِینا أَصَحُّ مِنْ هذا الدِّینِ لاَتَّبعُوهُ.

قالَ أَبُوالْحَسَنِ: فَقُلْتُ لَهُ: یا سَیِّدِی مَنِ الْخامِسُ مِنْ وُلْدِ السّابِعِ؟