ترجمه تفسیر قمی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : قمی ، علی بن ابراهیم ، قرن 3ق.، قرن ، .

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه تفسیر قمی/ مولف علی بن ابراهیم قمی ؛ مترجم جابر رضوانی.

مشخصات نشر : قم: انتشارات بنی الزهراء، 1388 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره978-600-5052-10-7 : ؛ 65000 ریال: ج. 1978-600-5052-36-7 : ؛ 100000 ریال (ج.1، چاپ دوم) ؛ 64000 ریال: ج.3978-600-5052-38-1 : ؛ 62000 ریال: ج.4978-600-5052-39-8 : ؛ 62000 ریال: ج.5978-600-5052-11-4 :

یادداشت : فهرست نویس بر اساس جلد چهارم، 1388.

یادداشت : ج. 1، 3 و 5 (چاپ اول: 1388).

یادداشت : ج. 1 - 5 (چاپ دوم : 1392 ).

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 14

شناسه افزوده : رضوانی ، جابر، 1350 -، مترجم

رده بندی کنگره : BP98/ق8ت4 1300ی

رده بندی دیویی : 297/1726

شماره کتابشناسی ملی : 1864897

دسترسی و محل الکترونیکی : آدرس الکترونیکی منبع

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم شهناز محققیان

اشاره

مؤلف : علی بن ابراهيم قمی

ناشر: انتشارات بنى الزهراء (عليها السلام)

لیتوگرافی ، چاپ و صحافی : سبحان / چنابری

شمارگان : 2000 دوره

نوبت چاپ : اوّل 1388

قیمت : 7200 تومان

شابک : 4 - 37 - 5052 - 600 - 978

شابک دوره: 7 - 10 - 5052 - 600 - 978

بني الزهراء (علیها السلام)

چاپ و نشر و توزیع

دفتر مرکزی:

میدان شهداء ، خیابان معلّم بعد از اداره برق، طبقه فوقانی چاپ وفا

تلفن: 7731752 - 7836300 - 7828555 - 0251

همراه : 09123514148 (جزایری) - 09137462153 (معیني )

فهرست مطالب

پیشگفتار...9

تفسیر سورۂ انعام

6 - سوره انعام در مکه نازل شده و دارای 165 آیه است...11

مناجات موسی با خداوند...33

ولادت حضرت ابراهيم علیه السلام...53

تفسیر سوره اعراف

7- سوره اعراف در مکه نازل شده و دارای 206 آیه است...103

اعتراض جبرئيل بر آدم...113

رد قائلين جبريه و قدريه...117

جهنم در زمین و بهشت در آسمان است...123

سوال های غلام آزاد شده عمر از امام باقر علیه السلام...128

آیات نُه گانه برای موسی علیه السلام...139

نازل شدن تورات...145

مناجات خداوند با موسی علیه السلام...154

قوم ثمود...159

ميثاق انبیاء در عالم ذر...164

داستان بلعم باعوراء...167

تفسير سوره انفال

8- سوره انفال در مدنیه نازل شده و دارای 75 آیه است...183

انفال چیست؟...185

جنگ بدر...190

پرچم مشرکین در دست ابلیس...205

مشورت قریش در دارالندوه...219

خوابیدن حضرت علی علیه السلام در رختخواب پیامبر صلی الله علیه و آله...225

تفسیر سوره توبه

9- سوره توبه در مدنیه نازل شده و دارای 129 آیه است...241

مراد از مال کثیر چیست؟...253

غزوة حُنين...254

پیامبر صلی الله علیه و آله و ابوبکر در غار...265

خطبه پیامبر صلی الله علیه و آله در تبوک...268

داستان ابوخثيمه...272

داستان ابوذر...273

توبه تخلف کنندگان از جنگ تبوک...277

حدیث منزلت...281

صدقه...286

منافقی که سخن چینی می کرد...289

توبه ابی لبابه...304

مسجد ضرار...308

تفسير سورة يونس

10- سوره یونس در مکه نازل شده و دارای 110 آیه است...321

غرق شدن فرعون...348

عبور بنی اسرائیل از دریا...350

برطرف شدن عذاب از قوم یونس...357

تأسف قارون بر آل عمران...359

تفسیر سوره هود

11- سورة هود در مکه نازل شده و دارای 122 آیه است...365

معانی امت...372

داستان حضرت نوح علیه السلام...385

داستان حضرت هود علیه السلام...392

داستان حضرت صالح علیه السلام...397

بیرون رفتن ابراهیم از سرزمین نمرود...404

هلاكت قوم لوط...410

تفسير سورة يوسف

12- سورة يوسف در مکه نازل شده و دارای 111 آیه است...427

دعاء يوسف علیه السلام در زندان...458

خواب دیدن عزيز مصر...459

حکومت يوسف علیه السلام...462

برداران در نزد یوسف علیه السلام...465

گفتگوی حضرت یعقوب علیه السلام با عزرائيل علیه السلام...472

نامه عزيز مصر به يعقوب...473

پیراهن حضرت یوسف علیه السلام...479

دیدار پدر و فرزند بعد از سال ها فراق...483

جوان شدن زلیخا...486

تفسير سوره رعد

13- سوره رعد در مکه نازل شده و دارای 43 آیه است...493

هابیل در بالای چاه احقاف عذاب می شود...503

خلقت حضرت فاطمه علیها السلام از درخت طوبی...513

نسبت آتش دنیا به آتش جهنم...516

هبوط ملائکه در شب قدر...518

علم الكتاب نزد حضرت علی علیه السلام است...520

تفسير سورة ابراهيم

14- سوره ابراهیم در مکه نازل شده و دارای 52 آیه است...521

آزار همسایه...526

آب حمیم و صدید چیست؟...527

آخرین روز انسان در دنیا...533

تفسير سورة حجر

15- سوره حجر در مکه نازل شده و دارای 99 آیه است...543

میلاد پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله...548

جانّ پدر ابلیس...553

از موعظه الهی باید پند گرفت...560

استهزاء کنندگان پیامبر صلی الله علیه و اله...562

پیشنهاد قریش به پیامبر صلی الله علیه و اله...564

مسلمانان در شعب ابوطالب علیه السلام...566

تفسير سوره نحل

16- سوره نحل در مکه نازل شده و دارای 128 آیه است...569

خطبه حضرت علی علیه السلام بعد از به خلافت رسیدن...578

مراد از نعمت الله چیست؟...597

بر ولایت پایبند باشید...601

فهرست مصادر و منابع...615

پیشگفتار

تفسیری را که در پیش روی دارید ترجمه تفسير على بن ابراهيم قمي رحمه الله است تفسیری که از بدو تولد تا به امروز مورد استفاده تمام مفسران شیعه شده و حتی بعضی از این بزرگواران تمام آن را در ذیل آیات تفسیری خود ذکر کرده اند و نیز علامه مجلسی رحمه الله هم در دائرة المعارف بزرگ شیعه یعنی بحار الانوار آن را در جای جای کتاب شریفش نقل کرده است.

حال که ترجمه این کتاب شریف با عنایت الهی و لطف آقا امام زمان روحی و ارواح المومنين لتراب مقدمه الفداء به پایان رسیده و آماده چاپ در پنج جلد گردیده است ضروریست که نکاتی را درباره آن توضیح دهم.

تحقیقاتی آن را نیز در پایان جلد پنجم آورده ایم.

در پایان از همه کسانی که ما را از پیشنهادهای خود بی بهره نگذاشتند و نیز کسانی که ما را در مقابله تایپی یاری کرده اند صمیمانه تقدیر و تشکر می کنم خصوصاً از حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج امیرآقا جزائرى (حفظه الله) که اگر پیگیری های مخلصانه ایشان بعد از پیشنهاد ترجمه این تفسیر قیم نبود شاید تا حال این ترجمه به سرانجام نرسیده بود.

و همچنین از خداوند منّان درخواست عاجزانه دارم که ما را از قرآن جدا نکند و دست ناتوان ما را از تمسک جستن به قرآن ناتوان نگرداند چرا که اگر لطف و عنایت الهى شامل حال ما نباشد در دنیا و آخرت بدبخت و روسیاه خواهیم بود.

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن و تمسک جستن به آن جدا مگردان.

خداوندا تو را سوگند می دهیم به حق قرآن آنی ما را از قرآن ناطق آقا امير المومنین علیه السلام دور مگردان.

انشاء الله

تفسیر سوره انعام

اشاره

6- سوره انعام در مکه نازل شده و دارای 165 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

امام رضاء علیه السلام می فرماید: سوره انعام یکباره نازل شده است و هفتاد هزار ملک در حالی که مشغول به تسبيح و تهليل و تكبير الهی بودند آن را مشایعت می کردند پس هر کس آن را بخواند آن ملائکه تا روز قیامت برای خواننده آن تسبیح می گویند. ⁽¹⁾

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (2) 2- اوست که شما را از گل ،آفرید سپس اجلی مقرّر ،نمود و اجل حتمی به نزد اوست با این حال شما شک و تردید می کنید.

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ عبد الله بن مسکان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: اجل مقضی همان اجل حتمی است که خدای تعالی به وقوع حتمی آن حکم فرموده و اجل مسمی آن اجلی است که ممکن است نسبت به وقوع آن بدا حاصل شود و خداوند هر قدر بخواهد آن را جلو انداخته و یا به تعویق بیاندازد و لیکن در

اجل حتمى تقدیم و تاخیری نیست. ⁽¹⁾

یاسر از امام رضا علیه السلام روایت می کند که فرمود: خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر آن که خمر را حرام کردند و به وجود بدا اقرار داشتند که خداوند هر کاری را بخواهد می کند. ⁽²⁾

و هُوَ اللهُ في السَّمَاوَاتِ وَ فِي الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِركُمْ وَ جَهْرَكُمْ وَ يَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ (3) 3- اوست خداوند در آسمان ها و زمین نهان و آشکار شما را می داند و از آن چه که به دست می آورید آگاه است.

«سِر» آن است که در نفس خود انسان پنهان باشد و «جهر» چیزی است که آن را آشکار می کند و «کتمان» آن چیزی است که به قلب عرضه می شود سپس فراموش می کند. ⁽³⁾

وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (4) فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (5) أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ (6) وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا

إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ (7) 4- و هیچ آیه ای از آیات پروردگارشان برای آن ها نمی آید مگر آن که از آن روی بر می گردانند.

5- آن ها حق را وقتی که بسراغشان آمد تکذیب کردند اما بزودی خبر آن چه که آن را مسخره می کردند به آن ها می رسد.

6- آیا ندیدند چه تعداد از اقوام گذشتگان را هلاک کردیم اقوامی که قدرتی به آن ها داده بودیم به شما نداده ایم؟ پیوسته برای آن ها باران فرستادیم و از زیر زمین هایشان نهرها جاری ساختیم پس آن ها را به خاطر گناهانشان هلاک کردیم و جمعیتی دیگر بعد از آن ها پدید آوردیم.

7- و اگر ما کتابی در کاغذ بر تو نازل کنیم و آن ها آن را با دست های خود لمس کنند باز کافران می گویند این چیزی نیست مگر سحری آشکار.

وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ - تا - وَ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنَاً آخَرِينَ وَ لَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُبِینٌ این آیات از محکمات است. وَ قَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكًا لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ (8) وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ (9) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (10) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (11) قُلْ لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلْ لِلَّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ

لا يُؤْمِنُونَ (12) 8- و گفتند: چرا فرشته ای بر او (حضرت محمد صلی الله علیه و آله) نازل نشده؟ و اگر فرشته ای بفرستیم کار تمام می شود و (اگر مخالفت بورزند) دیگر به آن ها مهلت داده نخواهد شد.

9- و اگر او (پیامبر) را فرشته ای قرار می دادیم باز هم او را به صورت آدمی در می آوردیم و امر را بر آن ها مشتبه می ساختیم همچنان که آن ها برای دیگران مشتبه می کنند.

10- (ای پیامبر غمگین مباش) پیش از تو نیز پیامبران گذشته را استهزاء می کردند اما کیفر این عملشان دامن آن ها را گرفت.

11- بگو در روی زمین بگردید سپس بنگرید که عاقبت تکذیب کنندگان چه شده؟

12- بگو: آن چه در آسمان ها و زمین است در اختیار چه کسی است؟ (اگر جواب ندادند) بگو: از برای خداست که بر خویش رحمت و بخشش را فرض نموده (و بدین خاطر) همۀ شما را در روز قیامت که هیچ شکی در آن نیست گرد هم می آورد (فقط) کسانی که به خودشان زیان رسانده اند ایمان نمی آورند.

خداوند حکایت قریش را نقل می کند و می فرماید: وَ قَالُوا لَوْ لَا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ يعني رسول خدا.

وَلَوْ أَنْزَلْنَا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنْظَرُونَ خداوند عزوجل خبر داد هنگامی که آیه و نشانه ما آمد و ملک هم نازل شد ایمان نمی آورند و به هلاکت می رسند پس خداوند این آیات را که بر پیامبران گذشته داشت به خاطر رافت و رحمت بر امتش از پیامبر آخرالزمان برداشت و خداوند عوض آن به او

شفاعت را عطا نمود سپس خداوند فرمود: وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِمْ مَا يَلْبِسُونَ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ یعنی عذاب بر آن ها نازل شد سپس ای محمد به آن ها بگو سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا یعنی در قرآن و اخبار نگاه کنید كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ.

سپس فرمود: به آن ها بگو: لِمَنْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ سپس آن ها را رد کرده و فرمود به آن ها بگو: لِلَّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْم الْقِيَامَةِ یعنی رحمت و بخشش را بر خودش واجب کرد.

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (13) قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (14) قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (15) مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (16) وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (17) وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (18) 13- و هر چه در شب و روز قرار دارد همه از برای خداست و او شنوا و داناست.

14- بگو: آیا غیر خدا را به عنوان ولی خود انتخاب کنم؟ خدایی که آفریننده آسمان ها و زمین است اوست که روزی می دهد و از کسی روزی نمی گیرد بگو من مأمورم که اول کسی باشم که مسلمانم،

و از مشركان مباش.

15- بگو اگر نافرمانی پروردگارم را بکنم از عذاب روز بزرگ می ترسم.

16- هر کس که در آن روز (قیامت) از عذاب الهی نجات یابد مورد رحمت الهى واقع شده است و این رستگاری آشکار است.

17- و اگر از جانب خداوند ضرری به تو برسد هیچ کس جز او نمی تواند آن را از تو بر طرف نماید و (همچنین است) اگر از جانب خداوند خیری به تو ،برسد که او بر همه چیز تواناست.

18- او (خدا) بر همه بندگان تسلّط کامل دارد و اوست حکیم و آگاه.

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ یعنی تمام شب و روز را خداوند آفریده است سپس خداوند عزوجل بر آن ها احتجاج کرده و فرمود: به آن ها بگو: أَغَيْرَ اللهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ یعنی خداوند مخترع آسمان ها و زمین است. وَ هُوَ يُطْعِمُ وَلا يُطْعَمُ - تا - وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ این آیات از محکمات است. ⁽¹⁾ قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللَّهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّهِ آلِهَةً أُخْرَى قُلْ لَا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَ إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (19) 19- بگو: شهادت کدام بزرگ تر است؟ بگو: خدا شاهد میان من و شماست، این قرآن به من وحی شده تا به وسیله آیات آن شما و تمامی کسانی که قرآن به آن ها می رسد را انذار کنم آیا شما شهادت می دهید با معبود یکتا خدایان

دیگری نیز هست؟ بگو: من شهادت نمی دهم. بگو: همانا او خدایی یکتاست و من از آن چه شما شریک خدا قرار داده اید بیزارم.

ابی الجارود از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت دربارهٔ آية قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً قُلِ اللهُ شَهِيدٌ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ فرمود: سبب نزول آیه این است که مشرکان مکه :گفتند ای محمد خداوند کسی غیر از شما را نیافت تا به رسالت بفرستد؟ ما کسی را نمی بینیم که گفته هایت را تصدیق کند این گفته های مشرکان در اول رسالت پیامبر در مکه بود گفتند ما درباره تو از یهود و نصاری سؤال کردیم و آن ها گفتند که اسمی از شما در کتاب های آن ها نیست و تو کسی را بیاور که شاهد به رسالت شما بدهد، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: الله شَهِيدٌ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ خداوند گواه بین من و شماست.

فرمود: همانا شما شهادت می دهید که خداوند شریکی دارد خداوند :فرمود ای محمد پس اگر شهادت دادند پس با آن ها شاهد مباش و فرمود لا أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَهُ وَاحِدٌ وَ إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ بگو: من شهادت نمی دهم. بگو: همانا او خدایی یکتاست و من از آن چه شما شریک خدا قرار داده اید بیزارم. ⁽¹⁾

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (20) 20- آن هایی را که کتاب به آن ها داده ایم او (پیامبر) را می شناسند همچنان که فرزندانشان را می شناسند. آن هایی که به خودشان زیان

می رسانند ایمان نمی آورند.

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ... عمر بن خطاب به عبد الله بن سلام :گفت: آیا محمد را در کتب خود می شناسید؟

گفت: آری به خدا سوگند او را به همان صفاتی که خداوند در کتاب های آسمانی ما برای ما توصیف فرموده وقتی در بین شما او را دیدیم شناختیم همان طوری که یکی از ما بچه خود را وقتی با بچه ها ببیند می شناسد و به آن خدایی که من (ابن سلام) همیشه به ذات او سوگند می خورم هر آینه معرفتم به محمد بیشتر از معرفتی است که به فرزندم دارم. ⁽¹⁾

خداوند می فرماید: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ آن هایی که به خودشان زبان می رسانند ایمان نمی آورند.

علی بن ابراهیم گوید: آن گاه خداوند فرمود: ای محمد به آن ها بگو: أَیُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً یعنی کدام چیز راستگوتر است سپس فرمود: قُلِ الله شهِيدٌ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أُوحِيَ إِلَيَّ هَذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ فرمود: مراد از من بلغ همان امام است :گفت محمد انذار می کند و ما می گوئیم آن چه که پیامبر صلی الله علیه و آله به آن انذار می کند. ⁽²⁾

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِبَا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (21) 21- و چه کسی ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بسته یا آیاتش را

تکذیب کرده است؟ هرگز ستمکاران رستگار نخواهند شد.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ این آیه از محکمات است. وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (22) ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (23) 22- و روزی که همۀ آن ها را محشور کنیم سپس به آن هایی که شرک ورزیدند می گوئیم: شریکانی را که برای خدا قائل شده بودید کجا هستند؟ (تا شما را نجات دهند)!!

23- سپس تنها عذری که می آورند این است که می گویند سوگند به آن خداوندی که پروردگار ماست ما مشرک نبودیم.

وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ یعنی دروغی نگویند. إلا أَنْ قَالُوا وَاللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ و دلیل بر این است که مراد از الفتنة كذب و دروغ است. انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (24) وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (25) 24- ببین چگونه بر خودشان دروغ می گویند و آن چه به دروغ برای خدا

شریک قرار می دادند از دستشان رفت.

25- گروهی از آن ها به سخن تو گوش فرا می دهند، ولی ما پرده بر دل های آن ها نهاده ایم تا آن را نفهمند و در گوش های آن ها سنگینی قرار داده ایم و اگر همۀ آیات الهی را ببینند باز ایمان نمی آورند تا آن جا که چون به سراغ تو می آیند که با تو مجادله و پرخاشگری کنند کافران گویند: این آیات افسانه های گذشتگان است.

انظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ يعني به وسیله کذب و دروغ گمراه شدند. سپس قریش را ذکر کرده و می فرماید: وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ يعنى بر قلب هایشان پرده ای کشیده ایم که نمی فهمند.

وَ فِي آذَانِهِمْ وَقْراً یعنی گوش هایشان خاصیت شنوائی خود را از دست داده .است وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِهَا حَتَّى إِذَا جَاؤُكَ يُجَادِلُونَكَ یعنی با تو دشمنی می کنند. يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ یعنی دروغگویان اولین . ابو بصیر از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ

فرمود: پروردگارا ما به ولایت علی علیه السلام مشرک .نبودیم ⁽¹⁾

وَ هُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِنْ يُهْلِكُونَ إِلا أَنفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ (26) 26- آن ها دیگران را از آن نهی می کنند و خود نیز از آن دوری می گزینند و

آن ها جز خودشان را هلاک نمی کنند اما نمی فهمند

و َهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ می فرماید: بنی هاشم رسول خدا صلی الله علیه و آله را یاری می کردند و مانع می شدند که قریش به آن حضرت اذیت و آزاری برساند. وَ يَنْأَوْنَ عَنْهُ یعنی از آن حضرت دوری نمی کردند و یاریش می نمودند ولی ایمان نمی آوردند. ⁽¹⁾ وَ لَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبَّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (27) بلْ بَدا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لكاذِبُونَ (28) وَ قَالُوا إِنْ هِيَ إِلا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثينَ (29) وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذا بِالْحَقُّ قالوا بلى و رَبِّنا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ (30) قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا علَى مَا فَرَّطْنَا فِيها وَ هُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ ما يَزِرُونَ (31) 27- و اگر حال آن ها را هنگامی که در برابر آتش دوزخ ایستاده اند ببینی که می:گویند ای کاش به دنیا باز گردانده می شدیم و آیات پروردگارمان را تکذیب نمی کردیم و از ایمان آورندگان بودیم.

28- بلکه اعمالی را که پنهان کرده بودند در برابرشان آشکار شده و اگر

دوباره (به دنیا) برگردند باز از همان اعمالی که از آن نهی شده بودند بر می گردند و آن ها دروغگو هستند.

29- و :گفتند ما زندگی جز این زندگی دنیوی نداریم و ما هرگز (بعد از مرگ) بر انگیخته نخواهیم شد.

30- و اگر حال آن ها را هنگامی که در برابر پروردگارشان ایستاده اند را !ببینی که به آن ها می فرماید: آیا این حق نیست؟ می گویند چرا سوگند به پروردگارمان (که حق است) (خداوند) می فرماید: پس عذاب را بچشید به خاطر آن چه را که انکار می کردید.

31 - آن ها که لقاء خداوند را تکذیب کردند به تحقیق زیان می باشند تا زمانی که قیامت بطور ناگهانی بسراغشان بیاید (در آن هنگام) گویند: ای وای بر ما که در این باره کوتاهی کردیم و آن ها گناهانشان را بر دوش خویش می کشند چه بار بدی بر دوش خویش می برند.

وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا تُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ می فرماید: این آیه درباره بنی امیه نازل شده است سپس فرمود: بَلْ بَدَا لَهُمْ مَا كَانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ می فرماید: از دشمنان امیر المومنین است. وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ سپس خداوند عزوجل قول دهریه را حکایت می کند و می فرماید: وَ قَالُوا إِنْ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَ مَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ پس خداوند فرمود: وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ می فرماید: حکایت کسانی که قیامت را منکر شده نقل کرده و می فرماید: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَ هُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلا سَاءَ ما يَزِرُونَ یعنی گناهانشان.

وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (32) 32- و زندگی دنیا جز بازی و هوسرانی نیست و سرای آخرت برای پرهیزگاران بهتر است آیا اندیشه نمی کنید؟

وَ مَا الْحَيَاةُ الدُّنْيا إِلا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ این آیه از محکمات است. قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللهِ يَجْحَدُونَ (33) وَ لَقَدْ كُذَّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كَذَّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللهِ وَلَقَدْ جَاءَ كَكَ مِنْ نَبَا الْمُرْسَلِينَ (34) وَ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِي نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ الله لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلينَ (35) إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (36) وَ قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (37) 33- به تحقیق ما می دانیم آن چه که آن ها می گویند تو را غمگین می کند آن ها تو را تکذیب نمی کنند بلکه ستمکاران آیات خدا را انکار می کنند.

34- پیش از تو نیز رسولانی تکذیب شدند و آن ها در برابر تکذیب ها و اذیت ها صبر و استقامت ورزیدند تا آن گاه که یاری ما به آن ها رسید و (محکم باش

که) هیچ چیز نمی تواند کلمات خدا را تغییر دهد و اخبار پیامبران گذشته به تو رسیده است.

35- و اگر اعراض آن ها بر تو بزرگ و گران است اگر بتوانی نقبی در زمین بزنی یا نردبانی به آسمان بگذاری تا نشانه ای برای آن ها بیاوری و اگر خدا بخواهد همۀ آن ها را بر هدایت جمع می کند پس تو از جاهلان مباش

36- تنها کسانی دعوت تو را لبیک می گویند که گوش شنوا دارند و مردگان را خدا بر می ،انگیزد سپس به سوی خدا بازگردانده می شوند

37- و :گفتند چرا از جانب پروردگارش بر او معجزه ای نازل نمی شود؟

بگو: خداوند قادر است که معجزه ای ،بفرستد و لکن بیشتر آنان نمی دانند قَدْ نَعْلَمْ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ الله يَجْحَدُونَ

در نزد امام صادق علیه السلام این این آیه قرائت شد حضرت فرمود: به خدا سوگند ستمکاران آیات الهی را تا آخرین حد امكان تكذیب نمودند و فرمود لا يُكَذِّبُونَكَ ،لا يأتونک نازل شده است یعنی به سوی تو به حق و درستی نمی آیند و حق تو را باطل می کنند. ⁽¹⁾

حفص بن غياث بختری روایت می کند که امام صادق علیه السلام فرمود ای حفص همانا قسمی از صبر صبر اندک است و همانا از جزعی نیز جزع اندک است سپس فرمود بر تو باد که در تمام امور زندگی ات صبر داشته باشی زیرا خداوند محمد صلی الله علیه و آله را به رسالت مبعوث کرد و آن حضرت را به صبر و رفق و مهربانی امر کرده و فرمود: وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً

جَمِيلاً ⁽¹⁾و فرمود: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ ⁽²⁾پس رسول خدا صلی الله علیه و آله صبر کرد به حدی که سنگ به آن حضرت می انداختند و با استخوان می زدند به طوری که سینه اش ،شکست پس خداوند نازل فرمود: وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ ⁽³⁾سپس آن حضرت را تکذیب کرده و سنگ به سوی آن بزرگوار می انداختند به حدی که محزون شد پس خداوند این آیه را نازل فرمود: قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا پس رسول خدا صلی الله علیه و آله خودش را ملزم به صبر کرد پس رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد درباره خودم و خانواده ام و آبرویم صبر کردم ولی نمی توانم بر گفتارشان صبر کنم پس این آیه نازل شد: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَ مَام َسَّنَا مِنْ لُغُوبِ فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ ⁽⁴⁾پس رسول خدا صلی الله علیه و آله در همه حالاتش صبر کرد سپس به ائمه از عترتت بشارت بده و آن ها را به صبر توصيه كن وَ جَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةٌ يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَ كَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ ⁽⁵⁾در این هنگام امام علیه السلام فرمود: صبر نسبت به ایمان مانند سر به بدن است پس پیامبر صلی الله علیه و آله شکر و سپاس الهی را بجا آورد و خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مَا كَانُوا يَعْرِشُونَ ⁽⁶⁾رسول خدا صلى الله عليه و سلم فرمود: یک آیه است که هم بشارت

در آن است و هم انتقام پس خداوند کشتن مشرکین را مباح کرده است و هر کجا که آن ها را یافتید بر دست رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش بکشید و خداوند برای او ثواب صبرش را در آخرت ذخیره کرده است. ⁽¹⁾

ابى الجارود از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت درباره آية وَ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله دوست داشت که حارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف اسلام آورده و ایمان بیاورد لذا پیامبر صلی الله علیه و آله او را به اسلام دعوت کرد اما شقاوت بر او غلبه کرد و اسلام نیآورد این امر بر رسول خدا صلی الله علیه و آله سخت آمد پس خداوند این آیه را نازل کرد: وَ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ - تا - نَفَقاً فِي الْأَرْضِ مى فرمايد: يعنى چهارپایان در روی زمین

على بن ابراهيم دربارۀ آية نَفَقاً فِي الأرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّمَاءِ می گوید: اگر قدرت داشتی که زمین را بکنی و از آسمان بالا بروی یعنی قدرت بران نخواهی داشت ، سپس فرمود: وَلَوْ شَاءَ اللهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى يعنى همة آن ها را جز مومنین قرار داده است.

فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ در این جا مخاطب پیامبر است و لکن در معنی خطاب به مردم است. سپس فرمود: إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ یعنی اندیشه می کنند و تصدیق می کنند.

وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ الله یعنی تصدیق می کنند به این که خداوند مردگان را مبعوث می کند.

وَ قَالُوا لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ یعنی محال است که بر او آیه نازل شود. إِنَّ اللَّهَ قَادِرُ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ مى فرمايد: نمی دانند هنگامی که آیه و نشانه ما آمد و به آن ایمان نیاورند هلاک می شوند. ⁽¹⁾ بی الجارود از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت دربارهٔ آية إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً فرمود: در آخرالزمان آیاتی مانند دا به در زمین و دجال و نازل شدن عیسی ابن مریم علیه السلام و طلوع خورشید از مغرب را می بینید. ⁽²⁾

وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ (38) 38- و هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای در هوا که با دو بالش پرواز می کند نیست مگر آن که همگی آن ها امت هایی همانند شما هستند ما در کتاب هیچ چیز را فرو گذار نکرده ایم سپس به سوی پروردگارشان محشور می شوند.

وَ مَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ يعنى امثال شما را آفرید و فرمود هر چیزی که آفریده شده آن ها هم مخلوقی مانند شما هستند. ما فَرَّطْنَا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ یعنی هیچ چیزی را ترک نکرده ایم سپس به سوی پروردگارشان محشور می شوند.

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمَّ وَ بُكُمْ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأ اللهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقيم (39) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنتُمْ صادِقِينَ (40) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَ تَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (41) وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (42) فَلَوْلا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ ما كَانُوا يَعْمَلُونَ (43) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ (44) 39- و آن هایی که آیات ما را تکذیب کردند کر و لاهایی هستند که در تاریکی واقع شده اند هر کسی را که خداوند بخواهد گمراه می کند و هر کسی را که بخواهد در راه راست قرار می دهد.

40- (به آن ها) بگو به من خبر دهید اگر عذاب خدا بر شما فرود آید یا قیامت بر پا شود آیا در آن هنگام غیر خدا را می خوانید اگر راست می گوئید؟!

41- بلکه خدا را می خوانید پس اگر او بخواهد درباره مشکلی که او را - خوانده اید از شما برطرف می کند و آن چه را که (امروز) شریک خدا قرار داده اید (در آن روز ) فراموش خواهید کرد.

42- و به تحقیق برای امت های پیش از تو نیز (پیامبرانی) فرستادیم پس

(چون از آن ها اطاعت نکردند) به سختی و گرفتاری و بلا مبتلایشان نمودیم شاید به درگاه خدا گریه و زاری کنند.

43- پس چرا هنگامی که بلای ما به آن ها رسید تضرع و زاری نکردند و تسلیم نشدند؟ ولی دل هایشان را قساوت گرفته است و شیطان اعمال زشت آنان را زیبا جلوه می دهد

44- پس هنگامی که آن چه به آن ها یادآوری شده بود را فراموش کردند ما هم درهای هر چیزی را به رویشان گشودیم تا با مشاهده آن ها خوشحال و شادمان شدند ولی ناگهان آن ها را گرفتیم که همگی مایوس و ناامید شدند.

وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمُّ وَ بُكْمُ فِي الظُّلُماتِ یعنی بر آن ها مخفی شده آن چه که می گوئید. مَنْ يَشَأ اللهُ يُضلِله یعنی او را عذاب می کند. وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلَهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيم یعنی برای او آشکار می کند و او را موفق می دارد تا به سوی مسیر حق هدایت یابد. ابى الجارود از حضرت امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که در تفسیر وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌ وَ بُكُمْ فرمود: صم یعنی کر از هدایت هستند. بکم يعني لال یعنی لال هستند از این که برای خیر لب باز کنند. فی الظلمات یعنی در ظلمت های کفر قرار دارند مَنْ يَشَأ اللهُ يُضلِلهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلُهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیم یعنی هر کس را خدا بخواهد گمراه می کند و هر کس را بخواهد بر طريق مستقیمش وا می دارد.

و فرمود: این جمله رد بر قدریه از این امت است که خداوند در روز قیامت با صابئین و نصارا و مجوس محشورشان می کند. می گویند رَبِّنَا مَا كُنا

مُشْرِكِينَ ⁽¹⁾پروردگارا ما که از مشرکین نبودیم چطور با آنان محشور شدیم؟ خداوند متعال می فرماید: انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ ⁽²⁾ببين چطور بر خود دروغ بسته و به بطلان افتراءاتی که می زدند پی می برند؟! آن گاه امام علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: بدانید و آگاه باشید که برای هر امتی مجوسی است و مجوس این امت کسانی هستند که می گویند قدری در کار نیست و چنین معتقد می شوند که مشیت و قدرت خدا همه محول به آنان و برای آنان است. ⁽³⁾

ابو حمزه گوید از امام محمد باقر علیه السلام درباره این آیه شریفه الَّذِينَ كَذَّبُوا بآيَاتِنَا صُمَّ وَ بُكُمْ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأ اللهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلَهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمِ سؤال کردم.

امام علیه السلام فرمود: این آیه درباره کسانی نازل شده است که اوصیاء و ائمه را تکذیب می کنند و آن ها کور و لال هستند همچنان که خداوند می فرماید در

ظلمات و تاریکی به سر می برند هر کس از اولاد ابلیس باشد اوصیاء و ائمه را تصدیق نمی کنند و هرگز به آن ها ایمان نمی آورند و خداوند آن ها را به ضلالت کشانده است و هر کس از اولاد آدم باشد به اوصیاء و ائمه ایمان می آورد و آن ها در صراط مستقیم هستند.

شنیدم که امام علیه السلام فرمود اگر همۀ اوصیاء را تکذیب کنند تمام آیات خدا را تکذیب می.کنند ⁽⁴⁾

سپس فرمود: ای محمد به آن ها بگو: أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللهِ أَوْ أَتيكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ سپس آن ها را رد کرده و می فرماید: بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَ تَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ امام علیه السلام فرمود هنگامی که به گرفتاری مبتلا می شوید خداوند را می خوانید و زمانی که گرفتاری تان بر طرف می شود بدانچه که شرک می ورزید را فراموش می کنید یعنی بت ها را رها می کنید.

مناجات موسی با خداوند

خداوند عز و جل به پیامبرش صلی الله علیه و آله فرمود: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاء لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ یعنی شاید که تضرع کنند سپس فرمود: فَلَوْ لا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ ما كَانُوا يَعْمَلُونَ پس هنگامی که تضرع نکنند خداوند درهای دنیا را به رویشان باز می کند و آن ها را بی نیاز می گرداند تا به خاطر اعمالشان عقوبت نماید پس هنگامی که فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ يعنى مایوس می گرداند و فرمایش الهی در مناجات با حضرت موسی علیه السلم است. ⁽¹⁾

حفص بن غیاث از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: خداوند در مناجات با موسی فرمود: ای موسی هنگامی که دیدی فقر به سوی تو می آید بگو آفرین بر شعار صالحین و هنگامی که مال و ثروت و بی نیازی به سوی تو می آید جزای گناهی است که عقوبتش عجله کرده است زیرا خداوند دنیا را به کسی نمی دهد مگر به خاطر گناهی که مرتکب شده است تا به وسیله روی آوردن به دنیا آن گناه را فراموش کند و توفیق توبه پیدا نکند پس در بعضی

اوقات روی آوردن دنیا به خاطر عقوبت گناه است. ⁽¹⁾

ابو حمزه گوید از امام باقر علیه السلام از تفسیر این آیه شریفه فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ سؤال کردم؟

امام علیه السلام فرمود: مراد از فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ یعنی هنگامی که ولایت على امیرالمومنین علیه السلام را ترک کردند و به تحقیق که بدان امر شده بودند و مراد از فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ یعنی درهای دولت را در دنیا به رویشان باز کرده و آنان را به ثروت دنیا مشغول سازیم ⁽²⁾و خداوند که می فرماید: حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ یعنی تا آن که قیام قائم بر پا شود بطوری که گمان داشتند که هیچ وقت پادشاه و سلطانی ،نداشتند و آن قول خداوند است که می فرماید: بَغتَةً که این آیه خبر می دهد که برای محمد صلی الله علیه و اله نازل شده است. ⁽³⁾

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (45) 45- پس ریشۀ کسانی که ستم می کردند قطع شد و حمد و سپاس خدایی را که پروردگار جهانیان است.

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ فضیل بن عیاض :گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ ورع و پارسائی سؤال کردم که چیست؟

:فرمود چیزی است که انسان را از محرمات خداوند باز داشته و او را از

شبهات دور گرداند چه اگر شخص از موارد شبه ناک اجتناب نکند در حرام واقع می شود و حال آن که نمی داند و اگر منکری را دید و با قدرت و توانائی از آن نهی نکرد پس دوست داشته که اختیارا مرتكب معاصی خدا شود و هر که مایل به ارتکاب معاصی خدا باشد در مقام مبارزه و دشمنی با خدا بر آمده و هر که بخواهد و دوست داشته باشد که ظالم و ستمکاری در دنیا باقی بماند دوست دارد که معصیت خدا را بجا آورد و در آیه فوق خداوند خود را ستایش می کند که ستمکاران را هلاک فرموده و ریشه آن ها را قطع کرده است. ⁽¹⁾

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَ أَبْصَارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرٌ اللهِ يَأْتيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِقُونَ (46) 46 - (به آن ها) بگو: به من خبر دهید اگر خداوند گوش و چشم هایتان را بگیرد و بر دل هایتان مهر ،بزند کدام خدایی غیر از خدای یگانه می تواند آن ها را به شما باز گرداند؟! ببین چگونه آیات را به انواع گوناگون برای آن ها شرح می دهیم و آن ها اعراض می کنند!

قُلْ أَرَأَيْتُمْ فرمود: به قريش بگو إنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَ أَبْصَارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ اگر خداوند چشم و گوشتان را بگیرد و بر قلب هایتان مُهر بزند چه کسی آن را جز خدا بر شما بر می گرداند. ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ یعنی دروغ می گویند. ⁽²⁾ أبي الجارود می گوید امام باقر علیه السلام دربارۀ آية قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ الله سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ فرمودند: اگر خداوند هدایت را از شما

بگیرد مَنْ إِلَهُ غَيْرُ اللهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ می فرماید مراد از یصدفون یعنی چگونه به خدا اعتراض می کنند. ⁽¹⁾

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَنَاكُمْ عَذَابُ اللهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَك إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (47) 47) - (به آن ها) بگو: به من خبر دهید اگر عذاب خداوند بطور ناگهانی و یا آشکار شما را فرا بگیرد آیا کسانی به جز ستمکاران هلاک می شوند؟

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَك إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ می فرماید: هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه به مدینه هجرت کرد اصحابش به سختی و بیماری و امراض گوناگون مبتلا شدند و لذا به رسول خدا صلی الله علیه و آله خدا شکایت کردند پس خداوند این آیه را نازل کرد که ای محمد به آن ها بگوأ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ. یعنی همانا آن ها در دنیا به مرض و گرفتاری مبتلا می گردند اما عذاب های دردناک و هلاک کننده از برای ستمکاران است که بدان گرفتار می شوند. ⁽²⁾ وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (48) وَالَّذينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (49) قُلْ لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ

أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (50) وَأَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ ولا شفيع لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (51) 48- و ما پیامبران را بشارت دهنده و بیم دهنده می فرستیم پس کسانی که ایمان بیاورند و (خودشان را) اصلاح کنند نه ترسی بر آن ها هست و نه اندوهگین می شوند.

49- و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند به خاطر آن که اهل فسق و فجور بودند عذاب به آن ها می رسد.

50- (به آن ها) بگو: من به شما نمی گویم که گنج های الهی در نزد من است و از غیب هم آگاهی دارم و به شما هم نمی گویم که من فرشته ام، من فقط از آن چه که به من وحی می شود پیروی می کنم بگو آیا کور و بینا مساویند؟ پس چرا تفکر نمی کنید؟ وما سوری

51- و کسانی که می ترسند به سوی پروردگارشان محشور شوند به وسیله آن (قرآن) بترسان که به جز خداوند یاور و شفیعی ندارند شاید که پرهیزگار شوند.

وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ الأُمُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ - سپس فرمود: ای محمد به آن ها بگو - ﴿لا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلا مَا يُوحَى إِلَيَّ فرمود: خداوند خزائن و علم غيبش را به تملیک شما در نیاورده است و همۀ آن ها در نزد خداوند متعال است سپس فرمود: هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ یعنی کسی که می داند و کسی که نمی داند مساوی است؟ چرا تفکر نمی کنند.

وَ أَنْذِرْ بِهِ﴾ یعنی با قرآن انذارشان کن.

الَّذِينَ يَخَافُونَ یعنی آن هائی که امید دارند. أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيُّ وَلا شَفِيعُ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ و کسانی که می ترسند به سوی پروردگارشان محشور شوند به وسیله آن (قرآن) بترسان که به جز خداوند یاور و شفیعی ندارند شاید که پرهیزگار شوند. وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَ مَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظّالِمينُ (52) وَ كَذَلِكَ فَتَنا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَ هَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللهُ بِأَعْلَمُ بِالشَّاكِرِينَ (53) وَ إِذَا جَاءَ كَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ (54) 52- و کسانی را که صبح و شام پروردگارشان را می خوانند و قصدشان فقط خداست از خود دور ،مکن که نه چیزی از حساب آن ها بر توست و نه چیزی از حساب تو بر آن هاست که اگر آن ها را از خود برانی از ستمکاران خواهی شد.

53- و این چنین ما بعضی را با بعضی دیگر آزمودیم تا بگویند: آیا این هایند که خداوند از میان ما برگزیده و بر آن ها منت نهاده است؟! آیا خداوند از احوال شاکران دانا نیست؟!

54- و هرگاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند به نزد تو بیایند به آن ها بگو:

سلام بر شما باد پروردگارتان رحمت را بر خودش فرض کرده هر کس از شما کار بدی را از روی جهالت انجام دهد و سپس توبه نماید و خودش را اصلاح نماید که خداوند بخشنده و مهربان است.

وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَ مَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ سبب نزول آیه این بود که در صدر اسلام عده ای از مؤمنین فقیر که معروف بأصحاب صفه بودند در مسجد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله منزل داشته و پیامبر مخارج آن ها را تعهد نموده و طعام و ما يحتاج آن ها را بایشان می رسانید و اکثر اوقات آن جناب نزد آن ها رفت و آمد می نمود و با آن ها مأنوس بوده و نزدشان می نشست و هر وقت اغنیای اصحاب شرفیاب می شدند و پیامبر را در میان فقرا می دیدند از این عمل پیامبر ناراحت شده و خوش نداشتند و درخواست می نمودند که از آن ها دوری نموده و رو گرداند روزی یکی از انصار خدمت پیامبر رسید دید یکی از اصحاب صفه نزدیک آن حضرت نشسته و آن جناب برایش حدیث می فرمود آن انصاری دورتر از پیامبر توقف نموده و نزدیک نیامد و چند مرتبه هم پیامبر با و فرمود نزدیک تر بیا و نیامد پیامبر با و فرمود شاید می ترسی که فقر این شخص بتو سرايت کند که نزدیک نمی آئی؟

مرد انصاری :گفت این شخص را از حضورت دور کن تا خدمت برسم لذا این آیه را خداوند نازل فرمود ⁽¹⁾پس از آن آیه وَ كَذَلِكَ فَتَنا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ یعنی اغنیا را با ثروتی که به آن ها عطا می نمائیم آزمایش کنیم تا ببینیم چگونه با

فقراء و تهی دستان مواسات کنند و حقوق واجبه که به آن ها تعلق می گیرد چگونه از مال خود خارج و به مستحقین می رسانند و ضمناً معلوم کنیم که فقرا چطور بر فقر و تنگدستی صبر و بردباری و به آن چه در دست اغنیاء است تحمل می کنند تا نگویند که خداوند بر ما منت نهاده و به آن ها ثروت عطا فرموده است سپس خداوند بر پیامبر واجب فرموده که به آن هائی که کار زشت نموده و بعد پشیمان شده و توبه کنند رحمت فرستد.

ليَقُولُوا يعنى فقراء. أَهُؤُلاء يعنى اغنياء . وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَب رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ یعنی خداوند رحمتش را بر کسی که توبه کرده واجب نموده است و دلیل بر آن قول خداوند است که می فرماید: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوء أبجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ هر کس از شما کار بدی را از روی جهالت انجام دهد و سپس توبه نماید و خودش را اصلاح نماید که خداوند بخشنده و مهربان است. ⁽¹⁾ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (55) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قد ضَلَلْتُ إِذا وَ ما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (56) قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ كَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لله يَقُصُّ الحَقِّ وَ هُوَ خَيْرُ الْفَاصِلينَ (57) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ

بِالظَّالِمِينَ (58) 55- و این چنین آیات را بیان می کنیم (تا حق بر شما روشن شود) و راه گنهکاران آشکار شود.

56- بگو: من از پرستش آن خدایانی که شما می پرستید منع شده ام بگو من از هوا و هوس های شما پیروی نمی کنم که اگر چنین کنم از راه خود گمراه شده ام و از هدایت شدگان نخواهم بود.

57 - بگو: همانا من دلیلی روشن از سوی پروردگارم دارم و شما آن را تکذیب کردید (عذابی که) شما برای آن عجله دارید به دست من نیست همانا حکم از آن خداست حق را از باطل جدا می کند که او بهترین جدا کننده حق از باطل است.

58- بگو: اگر بدانچه که عجله دارید به دست من بود کار میان من و شما خاتمه می یافت و خداوند به حال ستمکاران آگاه تر است.

وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَ لِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ يعنى مذهب و طريقة گنهکاران هنگامی که آن را وصف کنیم روشن و آشکار شود سپس فرمود: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إذا وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ ، قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ كَذَّبْتُمْ بِهِ یعنی بیّنه ای که من بر آن هستم. ما عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ یعنی آیاتی که از آن سؤال می کنند. إنِ الْحُكْمُ إِلا لِلَّهِ يَقْصُّ الحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ يعنى بين حق و باطل فاصله می شود سپس فرمود: به آن ها بگو: لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الأَمْرُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ می فرماید: یعنی هنگامی که آیه آمد هلاک شدید و آن

عهدی که بین ما و شما بود از بین می رود. ⁽¹⁾

وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلا هُوَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي البَرُ وَالْبَحْرِ وَ ما تَسقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلا في كتابٍ مُبينٍ (59) 59- و کلیدهای غیب نزد اوست جز او کسی بر آن آگاه نیست، آن چه که در خشکی و دریاست می،داند و هیچ برگی (از درختی) نمی افتد مگر آن که او دانه ای در زیر تاریکی های زمین و نه هیچ تر و آگاه است و نه هیچ ،خشکی مگر آن که در کتابی آشکار ثبت است.

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ مراد از مفاتیح عالم الغیب است یعنی دانا به غیب است. لا يَعْلَمُها إِلا هُوَ وَ يَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ مقصود از ورقه جنین ناتمامی است که سقط شود.

مقصود از حبه فرزند .است

مراد از ظلُماتِ الْأَرْضِ رحم مادران است.

رطب نیز به معنای فرزندی است که زنده بدنیا آید یابس کودکی است که رحم آن را سقط کند و همه این ها در کتاب مبین است. ⁽²⁾

وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَ يَعْلَمُ ما جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ (60) وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةٌ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ (61) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (62) 60- و او کسی است که شب (به خواب می روید) جان شما را می گیرد و آن چه که در روز انجام می دهید آگاه است سپس شما را در روز (از خواب) بر می انگیزد تا اجل معین فرا برسد سپس بازگشت شما به سوی اوست سپس شما را از آن چه که انجام می دادید آگاه می کند.

61- و او بر بندگانش مسلط است و حافظانی برای شما می فرستد تا این که مرگ یکی از شما فرا برسد رسولان ما جان او را می گیرند و آن ها (در ماموریتشان) هیچ کوتاهی نمی کنند.

62- سپس به سوی خدا که مولای حقیقی آن هاست بر می گرداند آگاه باشید که حکم مخصوص اوست و او سریع ترین حسابرسان است.

وَ هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ یعنی در هنگام شب. وَ يَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ یعنی آن عملی که در روز انجام می دهید. ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ یعنی آن چه که از خیر و شر انجام می دهید. ⁽¹⁾ ابی الجارود از امام محمد باقر علیه السلام در تفسير آيه ليقضى أَجَلٌ مُسَمًّى فرمود: آن مرگ است. ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ.

وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةٌ یعنی ملائکه ای که شما و اعمالتان را حفظ می کنند.

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا مراد از رسلنا ملائکه هستند. وَ هُمْ لا يُقَرِّطُونَ یعنی کوتاهی نمی کنند. ⁽¹⁾ ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَر وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَ خُفْيَةً لَئِنْ أَنجَانا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ﴾ (63)

63- بگو: چه کسی شما را از تاریکی های خشکی و دریا نجات می دهد؟

گاهی او را به تضرع (با صدای بلند) و گاهی پنهانی می خوانید که اگر ما را از این (تاریکی ها و خطرات) نجات دهد از شکرگزاران خواهیم بود؟

قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَ خُفْيَةً - تا - ثُمَّ أَنتُم تُشْرِكُونَ این آیه از محکمات است. قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُديقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (65) 65- بگو: او قادر است که از بالا (آسمان) و زیر پای (زمین) شما عذابی بر شما بفرستد با شما را به صورت دسته های پراکنده (به جان هم) در اندازد و بعضی از شما را به عذاب بعضی دیگرتان گرفتار نماید ببین چگونه آیات گوناگون را بیان می کنیم شاید که بفهمند.

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَ يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ

مراد از يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مِنْ فَوْقِكُمْ يعني سلطان ستمكار.

مراد از أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ یعنی پست که هیچ خیری در او نیست.

مراد از أَوْيَلْبِسَكُمْ شِيَعاً می فرماید: مراد عصبیت است.

مراد از وَ يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ می فرماید: بدرفتاری کردن با همسایگان است.

ابي الجارود از امام باقر علیه السلام در تفسیر هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَاباً مِنْ فَوْقِكُمْ فرمود: مقصود از عذاب از بالا دود و صیحه آسمانی است و مراد از أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ خسف و فرو بردن زمین است و مراد از أَوْ تَلْبِسَكُمْ شِيَعاً اختلاف در دین و طعن مردم به یکدیگر می باشد و مراد از يُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ این است که مردم به جان یکدیگر افتاده یکدیگر را ،بکشند و همه این ها عذاب هایی است که بر اهل قبله واقع می شود ⁽¹⁾و خداوند به رسول گرامیش می فرماید: ببین چطور آیات را می گردانیم تا شاید بفهمند در حالی که قومت قریش آن را تکذیب کردند.

وَ كَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَ هُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكيل (66) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (67) 66- و قوم تو آن را تکذیب کردند در حالی که حق بود بگو: من مسؤول شما نیستم.

67- هر خبری وقت معینی دارد که به زودی خواهید دانست.

لِكُلِّ نَبَا مُسْتَقَرٌّ می فرماید برای هر (نبأ) حقیقتی است که بزودی می دانند.

و همچنین فرمود:انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ یعنی شاید بفهمند.

وَ كَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ یعنی قرآن را قریش تکذیب کردند. قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ لِكُلِّ نَبَإِ مُسْتَقَرٌّ یعنی برای هر خبری وقتی است که به زودی می دانند. ⁽¹⁾ وَ إِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا في حديثٍ غَيْرِهِ وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدُ بَعْدَ الذكرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ (68) وَ مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلَكِنْ ذِكْرَىٰ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (69) وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَ ذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللهِ وَلِيٌّ وَلا شَفيعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ كُل عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا أُولئِكَ الَّذينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (70) 68- و هنگامی که دیدی کسانی را که آیات ما را به تمسخر می گیرند از آن ها دوری کن تا سخنان دیگری بگویند (و از مسخره کردن دست بردارند) و اگر شیطان از یاد تو ببرد پس بعد از یاد آمدن هرگز با این گروه ستمکار منشين.

69- و بر کسانی که پرهیزگارند چیزی از عقوبت بدکاران برای آن ها نیست ولکن برای یادآوری آن هاست شاید که پرهیزگار باشند.

70- و آن هایی را که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفته اند رهایشان کن و زندگانی دنیا آن ها را مغرور ساخته است و با این قرآن به آن ها تذکر باده تا گرفتار اعمال خود نشوند که جز خدا نه یاوری دارند و نه شفاعت کننده ای؛ و اگر هر چه عوض دهد از او پذیرفته نمی شود. آن ها کسانی هستند که به کیفر اعمالشان گرفتار شده اند و شرابی از آب سوزان و عذابی دردناک به خاطر این که کفر می ورزیدند برای آن هاست.

وَ إِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ یعنی کسانی که قرآن را تکذیب کرده و استهزا می کنند. سپس :فرمود اگر شیطان تو را در آن وقت فراموش کرد فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ پس بعد از یاد آمدن هرگز با این گروه ستمکار منشين. ⁽¹⁾ عبد الأعلى بن أعين نقل کرده که :گفت رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس که ایمان به خدا و روز جزا دارد باید در مجلسی که در آن مجلس به یک پیشوایی بدگویی و یا از مسلمانی غیبت می شود ،ننشیند زیرا خدای تعالی فرموده و إِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَ إِمَّا يُنْسِينَّكَ الشَّيْطَانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرِى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ. ⁽²⁾

وَ مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ یعنی این طور نیست که خداوند متقین را به حساب کسانی که تقوا ندارند عذاب کند و از آن ها حساب بکشند. وَلَ-كِن ذِكْرَى يعنى ياد بياور. لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ شاید که تقوا داشته باشند سپس فرمود: وَ ذَرِ الَّذِينَ

اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيا یعنی دینشان را به بازی گرفتند. وَ ذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ یعنی نفسشان را تسلیم می کنند. لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَ لا شَفِيعٌ وَ إِنْ تَعْدِلُ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْهَا یعنی روز قیامت قربانی و انفاقات آن ها مورد قبول نمی شود. أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا يعنی به وسیله اعمالشان هلاک می شوند. لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ و برای احتجاج پرستش کنندگان بت ها می فرماید: به آن ها بگو: أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا ينفعنا ولا يَضُرُّنَا وَ تُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ یعنی شیطان او را در روی زمین فریفته و سرگردان ساخته است.

قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (71) 71- بگو: آیا غیر خدا را بخوانیم که نمی تواند سود و زیانی به ما برساند به عقب (زمان جاهلیّت) برگردیم بعد از آن که خداوند ما را هدایت کرد؟ همانند کسی که وسوسه های شیطان او را در روی زمین سرگردان ساخته ،است در حالی که بارانی دارد که او را به راه راست هدایت می کنند (و می گویند): به جانب ما بیا! بگو: همانا هدایت الهی تنها هدایت (واقعی) است و امر شده ایم که تسلیم فرمان پروردگار عالمیان باشیم.

لَهُ أَصْحَابُ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائتِنا يعنی به سوی ما برگرد و آن کنایه از ابلیس است که مردم را به سوی خود فرا می خواند و خداوند پیروان او را رد کرده و فرمود: ای محمد به آن ها بگو: إِنَّ هُدَى اللهِ هُوَ الهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (72) وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (73) 72- و نماز به پا دارید و از او (خدا) بپرهیزید و اوست که به سویش محشور می شوید.

73- و اوست که آسمان ها و زمین را به حق ،آفرید و آن روزی که بگوید: موجود ،باش پس موجود می.شود سخنش حق ،است و روزی که در صور دمیده می شود حکومت تنها از آن اوست و از پنهان و آشکار آگاه است و او حکیم و داناست.

وَ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلاَةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَ هُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ این دو آیه از محکمات است. وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنَامَاً آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَ قَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُّبِينٍ (74)

74 - (و به خاطر بیاور) هنگامی که ابراهیم به پدرش (عمویش) آذر گفت: آيا بت ها را خدای خود انتخاب کرده ای؟! من تو و قومت را در گمراهی آشکار می بینم.

سپس خداوند قول ابراهیم علیه السلام را نقل می کند که گفت: وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامَاً آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَ قَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ که این آیه از محکمات است.

وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (75) 75- و این چنین ما به ابراهیم ملکوت آسمان ها و زمین را نشان دادیم تا اهل یقین بگردد.

وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ هشام از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: برای ابراهیم از زمین و هر چه که در آنست و از آسمان و هر چه که در آن است و از ملکی که آسمان را حمل می کند و از عرش و کسی که بر آن قرار دارد پرده برداری شد و همین معنا برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و امير المؤمنین صلی الله علیه و آله نیز بوده است. ⁽¹⁾

ابو بصیر از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود هنگامی که ابراهيم علیه السلام ملکوت آسمان ها و زمین را مشاهده کرد دید که مردی زنا می کند پس نفرین کرد و آن مرد ،مرد آن گاه کس دیگری را دید باز هم نفرین کرد و او نیز ،مرد سپس سه بار دیگر افرادی را در حال گناه دید و نفرین کرد آن ها هم مردند خداوند و حی نمود: ای ابراهیم حال که دعایت مستجاب است

بر علیه بنده های من دعا ،مکن اگر می خواستم آن ها را نمی آفریدم من بنده هایم را بر سه گروه آفریده ام گروهی مرا عبادت می کنند و چیزی را شریک من قرار نمی دهند پس به آن ها ثواب می دهم گروهی غیر از مرا عبادت می کنند که آتش پیش روی آن هاست و گروهی نیز غیر مرا عبادت می کنند ولی کسانی از آن ها به دنیا می آیند که مرا عبادت می کنند. ⁽¹⁾

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (6) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (77) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (78) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (79) وَ حَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ (80) وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (81) 76- پس هنگامی که شب او (ابراهیم) را پوشانید ستاره ای را دید گفت:

این پروردگار من است. پس هنگامی که آن ستاره غروب کرد گفت من غروب کنندگان را دوست ندارم.

77- پس هنگامی که ماه نورانی را دید :گفت این پروردگار من است و هنگامی که غروب کرد گفت اگر پروردگارم مرا هدایت نکند از گمراهان خواهم بود.

78- پس هنگامی که خورشید درخشان را دید :گفت این پروردگار مر ،است این (از همه) بزرگ تر است. پس هنگامی که غروب کرد گفت ای ،قوم من از آن چه شما برای خدا شریک قرار می دهید بیزارم.

79- من خالصانه روی خود را به سوی خدایی کرده ام که آسمان ها و زمین را آفریده است و من از مشرکان نیستم.

80- ولی قومش با او احتجاج ،کردند :گفت آیا درباره خداوند با من احتجاج می کنید؟ و به تحقیق خداوند مرا هدایت کرده است و من از شما به خاطر این که برای خدا شریک قرار می دهید هیچ ترسی ندارم مگر آن که پروردگارم چیزی را بخواهد علم پروردگارم همه چیز را در بر می گیرد آیا متذکر نمی شوید؟!

81- و من چگونه از شریکانی که برای خدا قرار داده اید بترسم در حالی که شما از شریک قرار دادن برای خدا نمی ترسید که هیچ دلیلی درباره آن بر شما نازل نکرده است؟! پس کدام یک از این دو گروه (بت پرستان و خداپرستان) به ایمنی سزاوارترند اگر می دانید؟

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَباً قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ یعنی غروب کرده و ناپدید شد و ابراهیم :گفت من خدایان غروب کننده را دوست نمی دارم.

ولادت حضرت ابراهیم علیه السلام

ابن مسکان روایت می کند که حضرت صادق علیه السلام فرمود: آزر منجم نمرود بن کنعان بود روزی با و گفت در حساب نجوم دیده ام که در همین ایام مردی بدنیا می آید که دین بت پرستی را از بین برده و مردم را به دین دیگری دعوت می کند؟

نمرود سؤال کرد در کدام شهرستان متولد می شود؟

آزر :گفت در شهرستان کوئی ربا.

مجدداً :پرسید آیا آن شخص متولد شده یا خیر؟

آزر :گفت هنوز متولد نشده است

نمرود دستور داد که میان مردان و زنان جدائی افکنند تا نطقه چنین مولودی منعقد نشود معذلک مادر ابراهیم به آن جناب حامله شد و چون وضع حملش نزدیک شد گفت من مریض هستم و می خواهم منزوی شوم و در آن زمان چنین رسم بود که هر گاه زنی بیمار می شد عزلت و دوری می کرد و می رفت به غارها و شکاف های کوه زندگی می کرد مادر ابراهیم نیز دوری نموده و در غاری سکونت اختیار کرد و چون وضع حمل نمود فرزندش ابراهیم را پیچیده در همان غار گذاشت و سنگی به در غار نهاد و از ترس نمرود بشهر مراجعت کرد و این واقعه در سه هزار و سیصد و بیست و سه سال از هبوط آدم و هزار و دویست و هفتاد سال از طوفان نوح می گذشت و آن حضرت فرزند تاریخ بن ناحور بن شاروغ بن راغو بن قالع بن عابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح می باشد خداوند بقدرت کامله خود از انگشت ابهام ابراهیم شیری جاری ساخت که وسیله تغذیه آن جناب می شد و همه روزه مادرش با و سرکشی می نمود و نهایت مراقبت می نمود که

نمروديان بوجود طفل اطلاعی پیدا ننمایند تا او را بقتل برسانند و رشد یک روزه ابراهیم معادل رشد یک ماه اطفال عادی بود و در غار بود تا بسن سیزده سالگی رسید روزی مادرش بدیدار او آمد چون خواست مراجعت کند گفت مادر مرا همراه خود ببر با و گفت ای فرزند می ترسم که شاه مطلع شود که در این ایام بدنیا آمده و مبادرت بقتل تو نماید و باین علت او را با خود نبرد مادر از نزد او بیرون آمد ابراهیم صبر کرد همین که آفتاب غروب کرد از غار خارج شد برای اولین بار چشمش بستارهٔ زهره افتاد که در آسمان می درخشید بی اختیار فریاد زد و گفت این پروردگار منست ولی همین که غروب کرد گفت پروردگار غروب نمی کند و پنهان نمی شود و من خدای از بین رفتنی را دوست ندارم چون نظرش بمشرق افتاد دید ماه طالع می شود گفت این خدای من است که بهتر و بزرگ تر از اولی است و چون آن را هم دید که حرکت نموده و غایب می شود گفت: وَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضّالّينَ

اگر خدا مرا راهنمائی نکند از طایفه گمراهان خواهم بود و چون صبح شد و خورشید از افق مشرق طلوع کرد و از شعاع نورش دنیا را روشن و منور ساخت گفت این خدائی است که می خواستم هم از آن دو بزرگ تر و هم نور و جمالش بهتر و روشن تر است اما همینکه بحرکت در آمد و در افق مغرب پنهان شد، خداوند ملکوت آسمان ها را بنظر او رسانید و پرده ها را از جلوی چشمش بكنار زد تا عرش پروردگار و فرشتگان و موجودات زمین و آسمان را مشاهده کرد فرمود: يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفَاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ من از شریک قرار دادن برای خدا بیزارم و من متوجه بخدائی هستم که آسمان و زمین را آفریده و

این توجه بخدای واحد از روی فطرت و خميرة خلقت من است و فرمانبردار آن خدا هستم و هرگز برای خدای خود شریکی قائل نخواهم شد.

ابراهیم به سوی خانه مادرش رفت و داخل منزل شد و بین فرزندان او قرار گرفت.

شخصی از امام صادق علیه السلام از معنای کلام ابراهیم که :گفت هذا رَبِّی سؤال کرد و پرسید آیا ابراهیم با گفتن این حرف مشرک شد؟

امام علیه السلام فرمود: اگر امروز کسی چنین حرفی بزند مشرک می شود و ليكن ابراهیم با گفتن آن حکایت از بیان آن هائی می کرد که ستاره و یا ماه و آفتاب می پرستیدند نه این که اعتقاد آن حضرت بوده بلکه با هدایت و راهنمائی خداوند این سخنان را می گفت و چون ابراهیم داخل خانه شد مادرش در تحت سرپرستی و کفالت آزر بود آزر با و نظر کرده بمادرش گفت در این زمان که پادشاه کودکان را بقتل می رساند این طفل کیست و کجا بوده؟

:گفت این هم مانند پسر تو می باشد هنگامی که من دوری جستم بدنیا آمد. آزر :گفت وای بر تو اگر پادشاه از وجود این طفل اطلاع حاصل نماید ما از این قرب و منزلتی که در پیشگاه نمرود داریم خارج خواهیم شد چون آزر در نزد نمرود مقرب بود و برای او و مردم بت هائی می تراشید و به وسیلۀ فرزندانش آن ها را می فروخت مادر ابراهیم به آزر گفت نگران مباش و وجود این طفل برای شما هیچ ضرری نخواهد داشت اگر پادشاه بوجودش پی نبرد فرزندی برای ما باقی خواهد ماند و اگر مطلع شود تو می توانی عذری برای پادشاه بیاوری که مقبول واقع گردد.

ابراهیم در منزل بود و هر وقت آزر او را می دید از دیدارش مسرور می شد و او را بسیار دوست می داشت روزی بت هائی به ابراهیم داد تا مانند

فرزندانش بفروش برساند ابراهیم ریسمانی بگردن بت ها بسته و بروی زمین می کشید و صدا می زد کیست چیزی را بخرد که سود و زیانی ندارد؟ و آن ها را گاهی بزیر آب فرو می برد و گاهی لجن مال می کرد و به آن ها می گفت بخورید و بیاشامید و سخن بگوئید فرزندان آزر این موضوع را بپدر خود تذکر دادند آزر ابراهیم را از آن عمل نهی نمود که دیگر چنین حرکاتی بر سر بتان ننماید ولی او اعتنائی نکرد تا عاقبت آزر ابراهیم را در منزل حبس نمود و اجازه نداد تا از خانه خارج شود و بعد از مدتی آن حضرت را رها نمود.

قوم ابراهيم علیه السلام با او خصومت ورزیدند، حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود: أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ یعنی برای من آشكار كن وَ لا أَخَافُ ما تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ

سپس به آن ها فرمود: وَ كَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ يعنى آيا من تا وقتی که خداوند را عبادت می کنم در امان هستم یا شماها که بت می پرستید؟ ⁽¹⁾

الذينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ (82) وَ تِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكيمٌ عَليمٌ (83) 82- آن هایی که ایمان آورده اند و ایمان خود را به ستمی نیالودند ایمنی از

برای آن هاست و آن ها هدایت یافتگان هستند

83- و آن است حجتی که به ابراهیم در برابر قومش دادیم درجات هر کسی را که بخواهیم بالا می بریم بدرستی که پروردگارت حکیم و داناست.

الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ یعنی راست گفتند و مرتکب معاصی نشدند تا ایمانشان باطل شود سپس فرمود: أُولئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ وَ تِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِیمٌ یعنی ابراهیم با پدرش و مردم احتجاج کرد. وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ كُلاً هَدَيْنَا وَ نُوحاً هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسَىٰ وَ هَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (84) وَ زَكَرِيَّا وَ يَحْيَى وَ عِيسَى وَ إِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (85) وَ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَ يُونُسَ وَ لُوطًا وَ كُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ (86) وَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ إِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَ هَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (87) 84- و ما به او (ابراهیم)، اسحاق و یعقوب را عطا کردیم و همه را هدایت نمودیم و نوح را پیش از او و فرزندانش داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون هدایت نمودیم و این چنین جزای نیکوکاران را می دهیم

85- و زكريّا و یحیی و عیسی و الیاس که همه از صالحان بودند.

86- و اسماعيل و اليسع و یونس و لوط و همه را بر جهانیان برتری دادیم

87- و از پدران و فرزندان و برادران آن ها افرادی را برگزیدیم و به راه راست هدایت نمودیم.

وَ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ یعنی به ابراهیم اسحاق و یعقوب را دادیم. كُلاً هَدَيْنَا وَ نُوحاً هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ وَ أَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسى وَ هَارُونَ وَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَ زَكَرِيَّا وَ يَحْيَى وَ عِيسَى وَ إِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَ يُونُسَ وَلُوطاً وَ كَلأَ فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ وَ مِنْ آبَائِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ إِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَ هَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ كه این آیات از محکمات است مراد از اجتبیناهم اختبرناهم است یعنی آن ها را امتحان کردیم.

ابی الجارود گوید امام باقر علیه السلام به من فرمود: ای ابا الجارود مردم درباره حضرت امام حسن علیه السلام و حضرت امام حسین علیه السلام چه می گویند؟

عرض کردم: منافقین منکرند که ایشان فرزندان رسول خدا می باشند.

:فرمود چگونه ادعای آن ها را رد می کنید و با آن ها احتجاج می نمائید؟

عرض کردم: به آیه ای که درباره عیسی بن مریم است که می فرماید: وَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ تا آخر آیه داد.

وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ که عیسی بن مریم را از ذریّه ابراهیم قرار داد. فرمود: آن ها روی آیه بشما چه می گویند؟

عرض کردم: گاهی پسر دختر را پسر می گویند و حال آن که فرزند صلبی نیست.

فرمود: شما برای آن ها چه دلیلی اقامه می نمائید؟

عرض کردم با آیه مباهله: فقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَكُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ⁽¹⁾

فرمودند: آن ها چه جواب بشما می گویند؟

عرض کردم: می گویند گاه ممکن است دو فرزند یک شخص را عرب تعبیر به ابنائنا می کند و حال آن که فرزندان یک نفر هستند و این آیه هم از آن قبیل است.

حضرت باقر علیه السلام فرمود: ای ابی جارود بخدا قسم دلیلی از کتاب خدا برای تو بیان می کنم که خداوند آن دو بزرگوار را فرزند صلبی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نامیده و جز کافر آن را تکذیب و رد نمی تواند بکند.

عرض کردم: آن کدامست؟

فرمود: آيه حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَ بَنَاتُكُمْ ⁽¹⁾، تا آن جا که می فرماید: وَ حَلائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلائِكُمْ ⁽²⁾اى ابی جارود از آن ها سؤال کن آیا تزویج زنان حضرت امام حسن و امام حسین علیهما السلام بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جایز است یا خیر؟ اگر گویند جایز است که دروغ گفته اند و فاسق می باشند و اگر گویند جایز نیست پس آن دو بخدا قسم فرزندان صلبی پیامبر هستند و حرام نیست مگر زن فرزندان صلبی. ⁽³⁾

ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (88) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَ كَّلْنا بِهَا قَوْماً لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ (89)

أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ (90) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (91) وَ هَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ (92) 88- این هدایت خداست هر کسی از بندگانش را که بخواهد به وسیله آن هدایت می کند و اگر شرک بورزند اعمال (نیکشان) نابود می شود.

89- آن ها کسانی هستند که به آن ها کتاب و حکمت و نبوت دادیم پس اگر این ها نسبت به آن کافر شوند گروهی دیگر بر آن ها می گماریم که نسبت به آن کافر نیستند.

90- آن ها کسانی هستند که خداوند آن ها را هدایت نموده پس تو نیز به هدایت آن ها اقتدا نما و بگو من در برابر رسالتم از شما هیچ اجر و مزدی نمی خواهم این (رسالت) یادآوری از برای جهانیان است.

91- و آن ها خدا را آن طور که باید نشناختند که :گفتند خداوند هیچ چیزی بر بشر نفرستاده .است بگو کتابی را که موسی آورد چه کسی نازل کرد؟ (کتابی که در آن) نور و هدایت از برای مردم بود که شما آن را در کاغذی قرار می دهید بعضی را آشکار و بسیاری را پنهان می کنید و چیزی به شما تعلیم داده شده که نه شما و نه پدرانتان آن را نمی دانستید بگو: خدا سپس

آن ها را رها کن تا به گفتگوهایشان (الفاظ بازی هایشان) بازی کنند.

92- و این کتابی که ما آن را نازل کردیم (کتابی) با خیر و برکت است که با آن چه پیش از آن آمده را تصدیق می کند تا اهل مکه و هر کسی که در اطراف آن هستند را بترسانی و آن هایی که به آخرت ایمان می آورند به آن (کتاب) نیز ایمان می آورند و آن ها بر نمازهایشان محافظت می کنند.

خداوند عز و جل می فرماید: ذلِكَ هُدَى اللهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا یعنی انبیائی که ذکرشان گذشت لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ سپس فرمود: أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ مراد از هولاء یعنی اصحابش و قریش و کسانی که بیعت اميرالمومنين على علیه السلام را منکر شدند.

فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ یعنی شیعه امير المومنين علیه السلام سپس برای تادیب رسول خدا صلى الله عليه و سلم فرمود: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ ضمير اقتده یعنی ای ،محمد، سپس فرمود به قومت بگو: قُلْ لقومك لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا يعنى برای نبوت و قرآن اجری از شما نمی خواهم إِنْ هُوَ إِلا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ ⁽¹⁾ وَ مَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ می فرماید: یعنی در کشان به عظمت الهی نمی رسد که صفات الهی را وصف کنند. إذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ که آن ها قریش و یهود هستند که خداوند آن ها را رد می کند و احتجاج کرده و فرمود: ای محمد به آن ها بگو مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُوراً وَ هُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا یعنی برای بعضی آن را می خواندند.

وَ تُخْفُونَ كَثِيراً یعنی از اخبار رسول خدا صلی الله علیه و آله. وَ عُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنتُمْ وَ لَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ یعنی در آن چیزهائی که آن را تکذیب می کنند در آن فرو روند سپس فرمود: وَ هذَا كِتَابٌ يعنى قرآن. أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ یعنی تورات و انجیل و زبور. وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها يعنى مکه که ام القری نامیده شد زیرا مکه اولين جائی بود که آفریده شد. وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ یعنی به پیامبر و قرآن ایمان می آورند و از نمازهایشان محافظت می کنند. ⁽¹⁾ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (93) وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَ مَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (94) 93- و چه کسی ستمکارتر است کسی که به خدا دروغ ببندد و یا بگوید: وحی به من می رسد و در حالی که وحی به او نمی شود و کسی که بگوید من هم بزودی نازل می کنم آن چه را که خداوند نازل کرده است؟ و اگر این ستمکاران را ببینی که در سختی های مرگ دست و پا می زنند و فرشتگان

دست های آن ها را گشوده و می گویند؛ جانتان را بیرون کنید، امروز به خاطر آن دروغ هایی بخدا می بستید و در برابر آیات الهی تکبر می ورزیدید عذابی خوار کننده خواهید دید.

94- و به تحقیق تنها به سوی ما بر می گردید همان گونه که روز اول شما را تنها آفریدیم و آن چه را که به شما داده بودیم همه را پشت گذاشتید و شفیعانی را که شریک شفاعت گمان می کردید را با شما نمی بینم به تحقیق میان شما جدایی افتاد و آن چه که پشتوانه خود می پنداشتید همه از شما دور گشته و گم شده اند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللهِ كَذِباً أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَ مَنْ قَالَ سَأَنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللهُ این آیه دربارۀ عبد الله بن سعد بن ابی سرح که برادر رضاعی عثمان بود نازل شده است.

أبو بصير از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود: عبدالله بن سعد بن ابی سرح برادر رضاعی عثمان ،بود بعد از هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه آمد و به اسلام گروید و چون خط خوبی داشت هر وقت آیه ای نازل می شد رسول خدا صلی الله علیه و آله او را می خواست تا آن آیه را بنویسد، رسول خدا وقتی املا می فرمود و می گفت تا بنویسد و الله سميع بصیر او می نوشت سمیع عليم رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمود وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ او به جای خبیر می نوشت بصیر و گاهی تاء را یاء می نوشت و رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمود یکی است.

عبد الله بالأخره از دین اسلام برگشت و به مکه مراجعت نمود و به قریش گفت: به خدا سوگند محمد نمی فهمد چه می گوید من مثل او حرف می زدم

چیزی نمی گفت پس این آیه در حقش نازل شد: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى الله .....

بعد از فتح مکه رسول خدا دستور قتل او را صادر نمود و خونش را هدر ،کرد عبد الله ناگزیر دست به دامن برادرش عثمان ،شد عثمان دست او را گرفته نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد رسول خدا در آن موقع در مسجد بود. عثمان عرض کرد یا رسول الله! این مرد را به من ببخش.

حضرت ساکت شد و چیزی نگفت مجدداً عرض کرد از جرم این مرد .در گذر حضرت فرمود او را به تو .بخشیدم وقتی عثمان برمی گشت حضرت به اصحاب خود فرمود مگر به شما نگفتم او را بکشید.

مردی عرض کرد یا رسول الله! من چشم به شما دوخته و منتظر اشاره شما بودم.

حضرت فرمود: انبیا علیهم السلام کسی را به اشاره نمی.کشند در نتیجه عبد الله از آزاد شدگان رسول خدا .است ⁽¹⁾

سپس خداوند آن چه که در هنگام مرگ به دشمنان آل محمد علیهم السلام می رسد را حکایت می کند و می فرماید: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ حال غاصبين حق آل محمد علیهم السلام را ببینید.

فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ بَاسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ می فرماید: مراد از الهون عطش است. بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَ كُنتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ می فرماید: آن چه که خداوند در حق آل محمد نازل کرده که آن را منکر شدند سپس فرمود: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرادی كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ

﴿وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ مَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ و شركاء ائمه آن هاست. لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ يعنى مودت در میان شما از بین رفت. وَضَلَّ عَنْكُمْ یعنی باطل شد مَا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ امام صادق علیه السلام می فرماید: این آیه درباره معاویه و بنی امیه و شریکان و ائمه آن ها نازل شده است. ⁽¹⁾

إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (95) فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (96) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (97) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (98) 95- همانا خداوند شکافنده دانه و هسته است زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می آورد این است ،خدایتان پس چرا از حق روی بر می گردانید.

96- او شکافنده صبحگاهان است و شب را مایه آسایش و خورشید و ماه را از برای حساب قرار داده است این مقدر خدای توانا و داناست.

97- و اوست که ستارگان را برای شما قرار داده تا در تاریکی های خشکی

و دریا به وسیلۀ آن ها راه را پیدا کنید به تحقیق ما آیات خود را برای کسانی که می دانند واضح بیان کردیم.

98- و اوست که شما را از یک نفس ،آفرید و (بعضی از شما) پایدار و (بعضی) ناپایدار گردید ما آیات خود را برای کسانی که اهل بصیر تند بیان نمودیم.

إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى مراد از الحب آن چه که دوست داشته می شود.

مراد از النوی یعنی آن چه که از حق دور می شود.

در روایت دیگر فرمود مراد از الحب آن علمی است که از ائمه علیهم السلام بدست می آید و مراد از النوی آن علم و دانشی است که از ائمه علیهم السلام به دور باشد.

يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ مُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ یعنی مومن را از کافر و کافر را از مومن بیرون می آورد. ذلِكُمُ اللهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ یعنی تکذیب می کنند. الِقُ الْإِصْبَاحَ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً می فرماید: مراد از فالق الإصباح یعنی آمدن روز و روشنائی بعد از تاریکی است. ⁽¹⁾ وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ می فرماید: مراد از النجوم آل محمد محمد علیهم السلام هستند. وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ می فرماید: مراد از من نفس واحده یعنی از آدم. فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَع می فرماید: مراد از المستقر ایمانی که در قلب

شخص تا هنگام مرگش پا بر جا می ماند و مراد از المستودع یعنی ایمان از او سلب می شود. ⁽¹⁾

وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (99) وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَ خَلَقَهُمْ وَ خَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ (100) بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (101) 99- و او کسی است که از آسمان آبی نازل کرد و به وسیله آن گیاهان گوناگون رویاندیم و سبزه ها را از زمین بیرون آوردیم و از آن (سبزه ها) دانه هایی متراکم و از شکوفه نخل خوشه هایی با رشته های باریک فرستادیم و باغ هایی از انگورهای گوناگون و زیتون و انار برخی شبیه هم و برخی نیز شباهت به هم ندارند (آفریدیم) شما به میوه های آن باغ ها هنگامی که میوه شان می رسد ،بنگرید که همانا در آن نشانه هایی برای مومنان است.

100- و آن ها برای خداوند شریکانی از جن قرار دادند، در حالی که خداوند همۀ آن ها را آفریده است و از روی جهالت برای خداوند پسران و دخترانی تراشیدند خداوند منزه از آن هاست و از آن چه توصیف می کنند برتر است.

101- او پدید آورنده آسمانها و زمین است چگونه برای او فرزندی باشد؟

در حالی که همسری نداشته و هر چیزی را آفریده و او به همه چیز داناست.

وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِباً یعنی بعضی را از بعض دیگر بیرون می آوریم. وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةً و آن شکوفه های به هم پیوسته خوشه هایی که بعداً میوه می دهند. وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ یعنی باغ و بستان. انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ یعنی برسند. إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ می فرماید: جن را عبادت می کردند. وَ خَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَ بَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ یعنی از روی هوا و هوس حرف هایی می گویند پس خداوند عزوجل آن ها را رد کرده و می فرماید بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنِّي يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ⁽¹⁾ لأتُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (103) 103- او را چشم ها درک نمی کند نمی بیند و او همه چشم ها را درک می کند (می بیند) و او لطیف و آگاه است.

لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ یعنی احاطه به او ندارند. وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ يعنى خداوند احاطه بر همه چیز دارد زیرا او همه

چیز را آفریده است وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ

قدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَ مَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفيظ (104) 104- بصیرت دهنده ای از جانب پروردگارتان برای شما ،آمد پس کسی بصیرت یافت به سود اوست و هر کس (از دیدن آن) چشم بپوشد به زبانش می باشد و من نگهبان شما نیستم

قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا یعنی به ضرر خودش است برای این که مرتکب گناه شده است و این آیه رد قائلین به جبر است که گمان می کنند از خودش اختیار به دست آوردن هیچ عملی را ندارند. وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (105) 105- و این چنین آیات خود را بیان می کنیم هر چند آن ها بگویند تو درس خوانده ای! و برای کسانی که می دانند آن را بیان می کنیم.

وَكَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ می فرماید: قریش به رسول خدا صلی الله علیه و آله می گفتند: از آن اخباری که از علمای یهود درس خوانده و یاد گرفته ای را به ما هم بگو. اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (106) 106- آن چه از جانب پروردگارت بر تو وحی می شود از آن پیروی کن خدایی جز آن خدای یگانه نیست و از مشرکان روی بگردان

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلا هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ با آیه 5 سوره توبه فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ نسخ شده است. وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (107) 107- و اگر خدا می خواست آن ها مشرک نمی شدند و ما تو را نگهبان (اعمال) آن ها قرار نداده ایم و تو وکیل آن ها نیستی

وَلَوْ شَاءَ اللهُ ما أَشْرَكُوا این آیه ای است که قائلین به قول جبر بدان تمسک جسته و می گویند ما هر عملی را که انجام می دهیم با خواست الهی انجام می دهیم و ما در هنگام مرتکب شدن عمل هیچ اختیاری نداریم اما معنی آیه این است که اگر خدا می خواست همۀ مردم را معصوم قرار می داد به حدّی که احدی خداوند را معصیت نکنند و لکن خداوند به مردم امر و نهی می کند و آن ها را مورد امتحان قرار می دهد و آن چه را که انجام داده اند جزایش را می دهد و این حجت الهی بر قائلين جبر است یعنی این که به وسیله استطاعت و کار و تلاش استحقاق ثواب و عقاب می شوند و آن چه را که خداوند از تفضل و مغفرت و رحمت و عفو و صفح را می فرماید تصدیق می می کنند. ⁽¹⁾ وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (108) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (109)

108- و کسانی را که به غیر از خدا را می خوانند دشنام ندهید تا مبادا آن ها نیز از روی جهالت خدا را دشنام دهند. این چنین ما برای هر امتی عملشان را زینت داده،ایم سپس بازگشت آن ها به سوی پروردگارشان است و آن ها را از آن چه عمل می کردند آگاه می کند.

109- و با نهایت وجود سوگند خوردند که اگر معجزه ای برای آن ها بیاید ایمان می آورند بگو همانا معجزات از جانب خداست و شما از کجا می دانید که اگر معجزه ای برای آن ها بیاید ایمان نمی آورند.

وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ مسعده بن صدقه از امام صادق علیه السلام روایت می کند که شخصی از آن جناب از معنای کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرموده: «اثر شرک در دل آدمی نامحسوس تر است از حرکت مورچه ای که در شب تاریک روی سنگ سیاه و صاف راه می رود» سؤال کرد.

حضرت فرمود: مؤمنین زمان آن حضرت خدایان مشرکین را دشنام می دادند و مشرکین هم خدای مؤمنین را ناسزا می گفتند لذا خدای تعالی ایشان را از دشنام به خدایان مشرکین نهی فرمود چون مؤمنین با این عمل خود داشتند مشرک می شدند و خودشان نمی فهمیدند و لذا خداى تعالى فرمود: وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ⁽¹⁾

كَذَلِكَ زَيَّنَا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ یعنی بعد از امتحان آن ها و وارد شدنشان در آن که خداوند آن را به خودش نسبت داده است و دلیل بر آن این است که عملشان مقدم است ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ سپس قول قریش را حکایت می کند که گفتند: وَأَقْسَمُوا بِاللهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ

لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها پس خداوند عزوجل فرمود: قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَ مَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ یعنی قریش ایمان نمی آورند. وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ نَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (110) 110- و ما دل ها و چشم هایشان را دگرگون کرده ایم همچنان که در اول بار ایمان نیاوردند و آن ها را در حال طغیان گریشان واگذاریم تا حیران و سرگردان شوند.

وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصَارَهُمْ ابی الجارود از امام باقر علیه السلام درباره آیه وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصَارَهُمْ ۚ نقل شده که فرمود: معنای این جمله این است که ما دل های ایشان را وارونه می کنیم بطوری که پایین آن بالا و بالای آن پایین قرار گیرد و چشم هایشان را کور می کنیم تا نتوانند راه هدایت را ببینند. ⁽¹⁾آن گاه اضافه کرده که امام على بن ابى طالب علیه السلام فرمود آن مجاهده ای که شما به وسیله آن زیر و رو می شوید جهاد به دست ها (بدنی) و جهاد به دل هاست پس کسی که دلش معروف را معروف و منکر را منکر نداند دلش زیر و رو و پایین و بالا شده و در نتیجه هیچ چیزی را نمی پذیرد. ⁽²⁾

كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ یعنی در عالم ذر و هنگام گرفتن عهد و میثاق ایمان نیاوردند. وَ نَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ یعنی گمراه می شوند سپس خداوند آن چه

که منافقین در دل هایشان داشتند پیامبرش را آگاه گردانید.

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَ حَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (111) 111- و اگر فرشتگان را بر آن ها نازل می کردیم و مردگان با آن ها سخن می،گفتند و همه چیزها را در مقابلشان فراهم می آوردیم هرگز ایمان نمی آوردند مگر آن که خدا بخواهد ولی بیش تر آن ها جاهل و نادان هستند.

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَ حَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قَبْلاً مراد از قبلاً به معنی عیانا یعنی آشکارا می باشد. ما كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلا أَنْ يَشَاءَ اللهُ قائلین به جبر به این آیه هم احتجاج می کنند و معنى آيه إِلا أَنْ يَشَاءَ الله یعنی اگر آن ها را بر ایمان مجبور مي نماید. ⁽¹⁾ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (112) 112- و اینچنین برای هر پیامبری دشمنی از شیطان های انس و جن قرار ،دادیم و آن ها بعضی با بعضی دیگر سخنان زیبا و فریبنده (برای اغفال مردم) می گفتند و اگر پروردگار تو می خواست چنین نمی کردند پس آن ها را با تهمت هایشان رها کن.

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى

﴿بَعْض زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً یعنی خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر آن که در امتش شیاطینی از انس و جن بوده که بعضی از آن ها به بعضی دیگر می گفتند به این پیامبر ایمان نیاورید که او سخنان آراسته و ظاهر به فریب می گوید که گفتار و حی او دروغ است. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام می فرمایند: خداوند پیامبری را نفرستاده مگر آن که در امت او دو شیطان بودند که آن پیامبر را اذیت نموده و مردم را گمراه می کردند شياطين همزمان نوح قنطيفوص [ فغنطيغوص ] و خرام شياطين هم عصر حضرت ابراهيم مكثل [ مكيل ] و رزام و شیاطین زمان موسی سامری و مرعقيبا [ مرعتيبا ] ، و هم عصر عيسى بولس [يرليس، يرليش ] و مريتون [مريبون ] و شیاطین زمان پیامبر اکرم حبتر [ جبتر ] و زريق [زلام ] بودند که کنایه از آن ها اولی و دومی است. ⁽²⁾

وَلِتَصْغَى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (113) أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (114) 113- و کسانی که منکر قیامت هستند دل هایشان به سوی آن ها متمایل می،گردد و بدان راضی می شوند و هر گناهی را که می خواهند انجام می دهند.

114- آیا غیر خدا را به حکمیت طلبم؟ و حال آن که اوست این کتاب را که همه چیز در آن آمده است را برای شما فرستاده است؟ و آن هایی که به ایشان کتاب داده ایم می دانند که این قرآن به حق از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است پس از شک کنندگان مباش.

وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ یعنی گوش بگفتار منافقین مده چون که آن ها ایمان بقلب نیاورده و فقط بزبان اظهار رضایت می کنند و منتظر روزی هستند که از ایمان دست کشیده و بشرک سابق خود برگردند و مراد از وَلِيَقْتَرِفُوا یعنی منتظر هستند ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ سپس فرمود: ای محمد به آن ها بگو: أَفَغَيْرَ اللهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلاً یعنی کتابی که بین حق و باطل جدا می کند. ⁽¹⁾ وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (115) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (116) 115- و کلام پروردگارت با راستی و عدالت به تمام رسید و هیچ کس نمی تواند آن کلمات را دگرگون کند و او شنوا و داناست.

116- و اگر از بیشتر مردم روی زمین پیروی کنی تو را از راه خدا گمراه ،کنند چون که آن ها از ظن و گمان پیروی می کنند و (درباره عقیده شان تنها) حدس می زنند.

وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

ابن مسکان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود: هنگامی که خداوند امام را در شکم مادر خلق می کند بر بازوی راست او این آیه وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِیمُ نوشته می شود. ⁽¹⁾

حسن بن راشد گوید امام صادق علیه السلام فرمود: چون خداوند متعال بخواهد امامی را بیافریند شربتی از زیر عرش بفرشته می دهد و بپدر آن امام می رساند و همین که آن را نوشید موجب آفرینش امام شده و چون متولد شود آن فرشته را می فرستد این آیه را میان دو چشمش می نویسد و هر وقت که امام پیش از آن از دنیا برود خداوند برای امام جانشین نوری ایجاد می کند که با آن اعمال بندگان را ببیند و از این جهت است که خداوند امام را حجت بر خلایق گردانیده است. ⁽²⁾

سپس خداوند عز و جل به پیامبرش صلی الله علیه و اله می فرماید: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِیلِ اللهِ یعنی تو را از امام گمراه کرده و سرگردانت می کنند زیرا که آن ها در آن گوناگون هستند.

إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلا يَخْرُصُونَ یعنی بدون علم و با تخمین و تقریب پیروی می کنند. ⁽³⁾ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنتُمْ بِآيَاتِهِ مُّؤْمِنِينَ (118) وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ

بِالْمُعْتَدِينَ (119) 118- پس از گوشت آن چه که نام خدا (در هنگام ذبح) بر آن گفته شده بخورید اگر به آیات او ایمان دارید.

119- چرا از چیزهایی که نام خدا (هنگام ذبح) بر آن برده شده نمی خورید؟ به تحقیق آن چه که بر شما حرام شده (خداوند) بیان کرده است مگر آن که در حال اضطرار باشید (که از آن حرام و گوشت های بدون ذبح نام خدا بخورید). و همانا بسیاری از مردم با هوا و هوس و بدون علم (دیگران را) گمراه می کنند. همانا پروردگارت به حال تجاوز کنندگان داناتر است.

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ می فرماید: از ذبائح که بر آن نام خدا برده می شود سپس فرمود: وَ مالَكُمْ أَلا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ وَ قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ ما حَرَّمَ عَلَيْكُمْ مراد از فصل لكم یعنی بین لکم یعنی برای شما آشکار شد. إِلا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَ إِنَّ كَثِير اليُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ وَ ذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَ بَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ (120) 120- و گناهان آشکار و پنهان را ترک کنید همانا کسانی که گناه می کنند به زودی کیفر آن چه را که مرتکب می شوند را خواهند دید.

وَ ذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ می فرماید: ظاهر از اثم گناه و باطن از آن شرک و شک در قلب است. مراد از بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ که يقترفون به معنای یعملون می باشد یعنی می دانند.

وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (121) 121- و از آن چه که نام خدا بر آن برده نشده نخورید که گناه است و شیاطین به دوستان خود القا می کنند تا با شما به منازعه برخیزند. و اگر از آن ها پیروی کنید شما هم مشرک خواهید بود.

وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ می فرماید: از ذبائح یهود و نصاری و آن چه که به غیر از اسلام ذبح می کنند نخورید سپس فرمود: وَ إِنَّهُ لَفِسْقٌ وَ إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ یعنی شیاطین سخنان دروغ و فسق آور و فجور به دوستانش از انسان ها و کسانی که از او پیروی می کنند می گوید. مراد از لِيُجَادِلُوكُمْ یعنی ليخاصموكم که به معنای این است که با شما دشمنی می کنند وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ و اگر از آن ها پیروی کنید شما هم مشرک خواهید بود. ⁽¹⁾

أَوَمَنْ كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (122) 122- آیا کسی که مرده بود پس او را زنده کردیم و برای او نوری قرار دادیم که در میان مردم با آن نور راه برود او همانند کسی است که در تاریکی ها باشد و نتواند از آن خارج بگردد؟ این چنین اعمال بد کافران که انجام می دادند در نظرشان زیبا جلوه گر شده است.

أَ وَ مَنْ كَانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنَاهُ می فرماید از حق و ولایت جاهل بود که ما او را به سوی حق و ولایت هدایت کردیم.

وَ جَعَلْنَا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ می فرماید: که مراد از نور ولایت است. كَمَنْ مَثَلُهُ فِى الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بخَارِج مِنْهَا یعنی در غیر ولایت ائمه علیهم السلام كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ این چنین اعمال بد کافران که انجام می دادند در نظرشان زیبا جلوه گر شده است. ⁽¹⁾ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (123) 123- و این چنین ما در هر آبادی بزرگان گناهکاری قرار دادیم که در آن جا به مکر و حیله بپردازند ولی آن ها فقط خودشان را فریب می دهند و لکن نمی فهمند.

وَ كَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيها یعنی رئیسانی قرار دادیم. ليَمْكُرُوا فِيهَا وَ مَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمْ وَ مَا يَشْعُرُونَ یعنی به خودشان مکر و حیله می زنند که خداوند به خاطر آن عذابشان می کند. وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ (124) 124- و هنگامی که آیه ای برای آن ها بیاید می گویند هرگز ایمان نمی آوریم مگر آن که آن چه به رسولان خدا داده شد به ما نیز داده شود خدا بهتر می داند که رسالتش را در کجا قرار بدهد به زودی کسانی که مرتکب گناه

می شدند و به مکر و حلیه می پرداختند در پیشگاه خدا حقیر شوند و به عذاب شدید گرفتار .آیند

وَ إِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةً قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتِى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللهِ می فرماید: روسا و بزرگان منافقین و مشرکان گفتند که ما هرگز ایمان نمی آوریم مگر آن که مانند خود پیامبران بر ما وحی و قرآن نازل شود پس خداوند تبارک و تعالی فرمود: اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللهِ وَ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ یعنی در پنهانی خداوند را عصیان می کنند. ⁽¹⁾ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (125) 125- پس هر کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید سینه اش را برای پذیرش اسلام گشاده می کند و هر کس را که بخواهد گمراه کند سینه اش را چنان تنگ می کند که گویی می خواهد از آسمان بالا برود. این چنین خداوند پلیدی را برای کسانی که ایمان نمی آورند قرار می دهد.

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضيْفاً حَرَجاً مراد از «حرج» آن است که هیچ راه فرار و نجاتی در آن نیست و مراد از «ضيق» آن است که راه فرار و نجات از آن سخت و تنگ است. كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ می فرماید: آن است که درختی را فرض کنید اطرافش درختان تنومند و زیادی باشد که شاخه و برگ های آن مانع رشد و

نمو آن درخت در چپ و راست گردد و فقط رو به بالا رشد کند که این را حرج می نامند خداوند این را مثل آورده برای آن هائی که بی ایمان هستند. سپس فرمود: كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ این چنین خداوند پلیدی را برای کسانی که ایمان نمی آورند قرار می دهد.

وَ هَذَا صِرَاطَ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (136) لَهُمْ دَارُ السَّلام عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ(127) 126- و این راه پروردگار تو مستقیم است. به تحقیق ما آیات خود را برای قومی که پند بگیرند بیان کردیم.

127- برای آن ها در نزد پروردگارشان خانه امن و آسایشی است و او (خدا) ولی آن هاست چونکه اعمال نیکی انجام می دادند.

هذا صِرَاطٌ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً یعنی این مسیر واضح و روشن است قد فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ یعنی در بهشت و مراد از سلام امن و عافیت و سرور است سپس فرمود: وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ اليوم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ يعنى خداوند متعال ولی آن هاست یعنی اُولی به آن هاست. وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَ قَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَ بَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (128) 128- و روزی که (خداوند) همه آن ها را محشور می کند (می گوید:) ای گروه جن شما بسیاری از انسان ها را گمراه کردید و دوستان و پیروان آن ها از

میان انسان ها می گویند پروردگارا، ما دو گروه از همدیگر استفاده کردیم و به اجلی که برای ما معین نموده بودی .رسیدیم خداوند می فرماید: جایگاه شما آتش است و در آن همیشگی خواهید بود مگر آن چه که خدا بخواهد همانا پروردگار تو حکیم و داناست.

وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ می فرماید: هر کس گروهی را دوست داشته باشد جز آن گروه شمرده می شود اگر چه از جنس آن ها نباشد. رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَلْتَ لَنَا یعنی قیامت را. وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (129) يا مَعْشَرَ الْجِنَّ وَالْإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُضُونَ عَلَيْكُمْ آياتي وَ يُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا على أنفسنا و غَرَّتْهُمُ الحَياةُ الدُّنيا وَ شَهِدُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (130) 129- و این چنین ما بعضی از ستمکاران را بر بعضی دیگر مسلط می گردانیم به سبب آن چه که مرتکب می شدند.

130- ای گروه جن و انس آیا رسولانی همانند شما بسویتان نیامدند که آیات مرا برایتان می خواندند و شما را از چنین روزی می ترساندند؟ آن ها می:گویند ما بر علیه خودمان شهادت می دهیم زندگانی دنیا آن ها را فریب ،داد و بر علیه خود گواهی می دهند که از کافران بودند.

وَكَذَلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ امام در معنای این جمله فرمود: هر کس اولیای ستمکاران را دوست بدارد ما او را در قیامت با ستمکاران محشور می کنیم سپس خداوند عز و جل برای احتجاج بر جن و

انس در روز قیامت می فرماید: یا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَ يُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَ غَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَ شَهِدُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ

ذَلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرىٰ بِظُلْمٍ وَ أَهْلُهَا غَافِلُونَ (131) 131- این (فرستادن رسولان) به خاطر این است که پروردگارت اهل شهرها را به خاطر ستم هایشان که در غفلت و جهالت انجام می دهند هلاک نمی کند (بلکه بعد از اتمام حجت و فرستادن رسل آن ها را هلاک می کند).

ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرئ بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ یعنی به احدی ظلم و ستم نمی شود مگر آن که آن چه پیامبران فرستاده اند برای او تبين و روشن شود اگر در این صورت ایمان نیاورند هلاک می شوند. وَلِكُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَ مَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (133) وَ رَبُّكَ الْغَنيّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفُ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (133) إنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتِ وَ مَا أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ (134) 132- و برای هر کسی بدانچه عمل کردند درجاتی است و پروردگارت از آن چه که عمل می کنند غافل نیست.

133- و پروردگارت بی نیاز و مهربان است اگر بخواهد شما را می برد آن گاه هر کسی را که بخواهد جانشین شما می کند همچنان که شما را از نسل اقوام دیگر بوجود آورد.

134- هر چه به شما وعده داده می شود حتماً می آید و شما قادر نیستید آن

را ضعیف کنید.

وَ لِكُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا یعنی برای آن ها درجاتی به اندازه اعمالشان .است وَ مَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ سپس فرمود: وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفُ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ إنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتٍ یعنی آن چه به شما وعده داده شده از ثواب و عقاب روز قیامت خواهد آمد وَ ما أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ وَ جَعَلُو اللَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصيباً فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللهِ وَ مَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (136) 136- و آن ها از آن چه خداوند از زراعت و چهارپایانی که آفریده سهمی برای او قرار دادند پس به گمان خود گفتند این برای خدا و این هم برای شریکان و بتان ما پس آن سهمی که برای شرکا بود به خداوند نمی رسید ولی آن چه که برای خدا بود به شریکان می رسید چه بد حکم می کنند.

وَ جَعَلُو اللَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَام نَصِيباً فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هَذا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَاتِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللهِ وَ مَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلى شُرَكَائِهِمْ ساءَ ما يَحْكُمُونَ عرب هر وقت زمینی را کشت و زراعت می نمودند می گفتند این از برای پروردگار و آن قسمت برای خدایان ما که بت ها باشند و هر وقت به زراعت آب می دادند اگر از قسمت مربوط به پروردگار رخنه پیدا می شد و به سوي قسمت بت ها می رفت رخنه را مسدود نمی کردند و می گفتند خدا بی نیاز است ولی اگر از قسمت بت ها رخنه و شکافی روی می داد و آب بطرف قسمت خداوند می رفت شکاف را سد نموده و باز می گفتند خدا نیازی ندارد ؛ و اگر

چیزی از مال خداوند در مال بت ها واقع می شد آن را بر نمی گرداندند و می گفتند خداوند بی نیاز است و اگر چیزی از مال بت ها به طرف مال خداوند می رفت بر می گرداندند و می گفتند خداوند بی نیاز است باین ترتیب جماداتی را با خدا شریک می کردند علاوه بر آن بت ها و جمادات را بر پروردگار ترجیح می دادند و خداوند آیه فوق را نازل کرده و حال آن ها را برای پیامبرش صلی الله علیه و آله حکایت می کند. ⁽¹⁾

وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ (137) 137- و همچنین شرکای آن ها عمل کشتن فرزندانشان را در نظرشان نیکو جلوه داده بودند تا این که آن ها را به هلاکت رساندند و در دین (فطریشان) مشتبه انداختند و اگر خداوند می خواست چنین نمی کردند پس آن ها را با تهمت هایشان بخودشان واگذار.

وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ يعنى گذشتگانشان کشتن فرزندانشان را برای آن ها عمل نیکوئی و در نظرشان جلوه خوبی نشان داده بودند. يرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ یعنی دینشان را تغییر می دهند. وَلَوْ شاءَ اللهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا

كانُوا يَفْتَرُونَ (138) وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَ مُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَ إِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (139) قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَ مَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (140) 138- و گفتند: این قسمت چهارپایان و زراعت (برای بت هاست) و برای دیگران ممنوع است مگر کسانی که ما ،بخواهیم به گمان آن ها نباید از آن ،بخورند و آن ها چهارپایانی است که سواری آن ها حرام است و چهارپایانی که بدون ذکر نام خدا ذبح می کنند و بر خداوند دروغ می بستند، خداوند به زودی به خاطر افتراهایشان آن ها را کیفر می دهد.

139- و گفتند: آن چه در شکم این چهارپایان است مخصوص مردان ماست - و بر همسران ما حرام است و اگر مرده باشد همه در آن شریکند خداوند بزودی کیفر این توصیف شان را می دهد بدرستی که او حکیم و داناست.

140- آن ها که فرزندان خود را از روی جهالت و نادانی کشتند زیان دیدند و آن چه را که خدا بر آن ها روزی کرده بود با تهمت و افترا بر خود حرام کردند، به تحقیق گمراه شدند و هدایت نیافته بودند.

وَ قَالُوا هَذِهِ أَنْعَامُ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ می فرماید: مراد از حجر تحریم است. لا يَطْعَمُها إِلا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ می فرماید: آن را بر گروهی حرام می کردند. وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها ، یعنی بحیره (شتری را گویند که پنج بچه به دنیا آورده باشد) و سائبه (شتری را می گفتند که نذر می کردند آزاد باشد) و وصيله و حام (حیوانی بود هر گاه فرزند او فرزندی می زائید سوار شدن بر

آن را حرام می دانستند).

وَأَنْعَامُ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ وَ قَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةً لِذُكُورِنَا وَ مُحَرَّمُ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةَ فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ. یکی از کارهای فاسد عرب این بود که وقتی جنینی زنده از شکم گاو و گوسفند بیرون می آمد خوردن آن را بر زنان حرام می دانستند و اگر آن جنین مُرده بیرون می آمد بر زن و مرد حلال ،بود که خداوند عقائد فاسد آن ها را برای پیامبرش حکایت می کند و می فرماید: وَ قَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ - تا - سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ سپس فرمود: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهَا بِغَيْرِ عِلْمٍ یعنی به غیر از فهم.

وَ حَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ الله و آن ها گروهی بودند که بچه های دخترشان را از روی غیرت می کشتند و گروهی نیز بودند که بچه هایشان را از ترس گرسنگی می کشتند و این آیه عطف بر آیۀ وَ كَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ است پس خداوند فرمود: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ ⁽¹) ⁽²⁾ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَ غَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (141) وَ مِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَ فَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ

الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (142) 141- و اوست که باغهایی با درختان گوناگون آفریده که بعضی (مانند انگور) روی داربست ها قرار گرفته و بعضی بدون داربست با میوه های گوناگون و نیز درخت خرما و زراعت را با طعم های گوناگون ،آفرید و نیز زیتون و انار را شبیه یکدیگر و غیر شبیه آفرید از میوه هایش هنگامی که رسیدند بخورید و در هنگام چیدن و درو کردن حق آن را بپردازید و اسراف نکنید زیرا که خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی دارد.

142- و (او) از چهارپایان برای شما حیوانات باربری و حیوانات دیگری ،آفرید از آن چه که خداوند روزی شما کرده ،بخورید و از گام های شیطان پیروی نکنید چون که او دشمنی آشکار برای شماست.

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُو شاتٍ می فرماید: مراد از جنات بستان ها است. وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ می فرماید: روز برداشت زراعت و میوه خداوند واجب کرده است از هر قطعه زمین قبضه ای و از خرما و میوه ها به فقرا .بدهید ⁽¹⁾ شعیب عقرقوفی گوید از امام صادق علیه السلام دربارۀ آية وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حصادِهِ سؤال کردم فرمود: حق از خوشه( گندم و جو ...) یک دسته و از خرما هنگامی که چیده شود یک مشت است. سپس .است. سپس اضافه کرد که از ایشان .پرسیدم آیا ممکن است انسان این حق را بعد از بردن خرمن به خانه بپردازد؟ :فرمود نه اگر قبل از بردنش بپردازد به سخاوت وی نزدیک تر است. ⁽²⁾

سعد بن سعد از حضرت رضا علیه السلام نقل کرده که شخصی از آن جناب پرسید: اگر در موقع درو و برداشت حاصل، مساکین حاضر نباشند چه باید کرد؟

حضرت فرمود: در این صورت تکلیفی بر او نیست. ⁽¹⁾

وَ مِنَ الأَنْعَامِ حَمُولَةً وَ فَرْشا یعنی از پشم و مو آن ها لباس درست می کنند. كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ از آن چه که خداوند روزی شما کرده ،بخورید و از گام های شیطان پیروی ،نکنید چون که او دشمنی آشکار برای شماست. ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (143) وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (144) قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (145) 143- هشت جفت از چهارپایان از میش یک جفت و از بز یک جفت (برای شما آفرید). بگو: آیا (خداوند) نر آن ها را حرام کرده یا ماده را؟ یا بچه ای که در شکم ماده هاست؟ اگر راست می گوئید و دلیلی قطعی دارید به من بدهید.

144- و نیز از شتر یک جفت و از گاو یک جفت (آفرید به آن ها) بگو: کدام یک از این ها را نر یا ماده را خداوند حرام کرده است؟ یا بچه ای که در شکم ماده هاست؟ مگر شما شاهد بودید که خدا شما را بر آن توصیه نمود؟ چه کسی ستمکارتر است از آن کس که به خدا دروغ می بندد تا مردم را از روی جهل گمراه نماید؟! همانا خداوند ستمکاران را هدایت نمی کند.

145- بگو در آن چه که به من وحی شده هیچ طعام حرامی نمی بینم مگر این که مرده باشد یا خون ریخته (از حیوان) یا گوشت خوک که پلید است و یا حیوانی که از روی گناه با نام غیر خدا (بت ها) ذبح شود. پس کسی که از روی اضطرار و بدون زیاده روی از آن ها بخورد (گناهی بر ایشان نیست) بدرستی که پروردگارت بخشنده و مهربان است.

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ * وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ این ها چیزی است که خداوند در کتابش آية وَأَنزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْواج ⁽¹⁾حلال کرده است؛ سپس در این آیه تفسیر کرده و می فرماید مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْمَعْنِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ كه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ یعنی از میش اهلی و کوهی و مِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ یعنی از بز اهلی و وحشی کوهی وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ یعنی از گاو اهلی و وحشى كوهى وَ مِنَ الإِبْلِ اثْنَيْنِ یعنی شتر خراسانی و عربی که این ها را خداوند حلال کرده است. ⁽²⁾

قوم به این آیه احتجاج کرده است قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طاعِمِ يَطْعَمُهُ إِلا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ این آیه تاویل کرده اند چیزهای حرام جز این ها نیست و دیگر تمام چهارپایان را حلال کرده است میمون و سگ و درندگان و گرگ و شیر و قاطر و خرو... و عرب گمان کردند که همۀ آن ها حلال است می فرماید: قُلْ لا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ در این جا اشتباه آشکاری کرده اند و این آیه رد بر عرب است آن چه را که خودشان بر خود حلال و حرام کرده بودند زیرا عرب چیزهائی را برای خودشان حلال و چیزهائی را حرام می کردند پس خداوند آن را برای پیامبرش حکایت کرده است و می فرماید آن ها گفتند: هر چه در شکم این گاو و گوسفند است مخصوص برای مردان ماست و بر زنان ما حرام است و هر وقت جنین زنده سقط می شد آن را مرد می خورد و بر زنان حرام بود و هر وقت آن جنین مرده بود زن و مرد از آن می خوردند که ذکرش گذشت و آن این آیه است که خداوند می فرماید و قالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنا ⁽¹⁾

وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (146) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (147) سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ

كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ (148) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ (149) قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (150) قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (151) 146- و بر یهودان هر حیوان ناخن دار و از گاو و گوسفند نیز پیه و چربیشان را حرام کردیم مگر چربی هایی که در پشت و یا پهلوهای آن هاست یا این که با استخوان ها آمیخته است. این ها به خاطر ستمی است که مجازاتشان کردیم و همانا ما راستگوئیم.

147- اگر تو را تکذیب کردند بگو پروردگار شما صاحب رحمت و وسعت (سعه صدر) است امّا با اینحال عذابش را از مجرمان باز نمی دارد.

148- مشرکان بزودی می گویند اگر خدا می خواست ما و پدرانمان مشرک نمی شدیم و چیزی را نیز حرام نمی کردیم. این چنین گذشتگان آن ها نیز دروغ می گفتند تا این که (طعم) کیفر ما را چشیدند. بگو: آیا شما (بر این گفتارتان) دلیل قوی دارید که به ما نشان دهید؟ همانا شما از ظن و گمانتان پیروی می کنید و گمان های بیراهه می گوئید.

149- بگو: پس برای خداوند دلیل ،رساست اگر می خواست همۀ شما را

هدایت می کرد.

150- بگو: شاهدان خود را که شهادت می دهند خداوند این ها را حرام کرده را بیاورید پس اگر (بدروغ) شهادت دهند تو با شهادت (دروغ) آن ها همصدا مشو و از کسانی که از هوا و هوس آیات ما را تکذیب کردند پیروی ،مکن آن هایی که به آخرت ایمان ندارند و برای خدا شریک قائل هستند.

151- بگو: بیایید تا آن چه را که خداوند برای شما حرام کرده را بخوانم آگاه باشید چیزی را برای خدا شریک ،نگیرید و به پدر و مادر احسان کنید، و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید ما شما و آن ها را روزی می دهیم و نزدیک کارهای زشت در آشکار و نهان نروید و نفسی را که خداوند محترم شمرده مکشید مگر این که به حق باشد. آن چیزی است که خداوند شما را بدان سفارش ،نموده شاید که اندیشه کنید.

وَ عَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُر یعنی یهود، خداوند گوشت پرندگان و پیه و چربی را بر آن ها حرام کرد یهود تمام چربی ها را جز چربی پشت گوسفند و آن هائی را که از شکم آن ها بیرون می آمد را دوست می داشتند و آن قول خداوند است که می فرماید: حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوَايَا يعنى جنين. و معنى جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ این است که پادشاهان بنی اسرائیل خوردن گوشت پرندگان و پیه و چربی را بر فقراء منع کرده بودند پس خداوند همان ها را بر خود پادشاهان به خاطر ستم بر فقراء حرام نمود سپس خداوند بر پیامبرش صلی الله علیه و آله فرمود: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ پس اگر تو را تکذیب کردند بگو: پروردگار شما صاحب

رحمت و وسعت (سعه صدر) است امّا با این حال عذابش را از مجرمان باز نمی دارد. سپس فرمود: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللهُ مَا أَشْرَكْنَا وَ لَا آبَاؤُنَا ولا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنا - اى محمد به آن ها بگو: -هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنتُمْ الأَتَخْرُصُونَ سپس فرمود: به آن ها بگو: فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ تُمَعِينَ ⁽¹⁾می فرماید: اگر بخواهد می تواند همۀ شما بر روی یک امری واحد قرار بدهد و لكن جمع شماها بر اختلاف و پراکندگی قرار داد سپس فرمود ای محمد به آن ها بگو: هَلُمَّ شُهَدَاءَ كُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا که این آیه عطف بر آیۀ وَ قَالُوا ما فِي بُطُونِ هَذِهِ الأَنْعام است.

سپس فرمود: فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُون

سپس به پیامبرش فرمود: به آن ها بگو: وَ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ الأَتُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً مى فرماید: مقصود از الوالدین رسول خدا صلی الله علیه و آله و أمير المومنین علی علیه السلام می باشند. ⁽²⁾

وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ مَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ این آیه از محکمات است. لَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ

ذَاقُرْبى وَ بِعَهْدِ اللهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَ ضَاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (152) 152- و به مال يتيم جز با نیکوترین وجه نزدیک نشوید تا به حدّ رشد و کمال برسد و عدالت در پیمانه و وزن را رعایت کنید هیچ کس را جز به قدر تواناییش تکلیف نمی کنیم در هنگام سخن گفتن عدالت را مراعات كنيد حتی درباره خویشانتان ،باشد و به پیمان الهی وفا کنید آن است سفارش خداوند به شما شاید که متذکر شوید.

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ همۀ این آیه از محکمات است. ⁽¹⁾ وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (153) 153- و همانا راه همانا راه مستقیم من این است پس از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده پیروی نکنید که به وسیله آن از راه مستقیم منحرف می شوید. آن است سفارش خداوند به شما شاید که پرهیزگار شوید.

وَ أَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ می فرماید: مقصود از الصراط المستقیم امامی است که از او پیروی می شود. لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ یعنی از غیر امام پیروی نکنید. فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ یعنی دربارۀ امام متفرق نشوید و پراکنده نگردید که اگر دربارۀ امام پراکنده شوید و از او پیروی نکنید گمراه می شوید. ⁽²⁾

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت در ذیل آیه وَ أَنَّ هذا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ فرمود: ماییم این راه که خدا فرموده است و هر که زیر بار آن نرود، کافر می شود.

سپس خداوند فرمود ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ یعنی شاید که تقوا داشته باشند. ⁽¹⁾

ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (154) 154- سپس به موسی کتاب دادیم و (نعمت خود را) بر نیکوکاران تمام نمودیم و همه چیز را در آن بیان کردیم که باعث هدایت و رحمت است شاید به لقاء پروردگارشان ایمان بیاورند.

ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَاماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ یعنی کتاب را برای نیکوکاران کامل کرد. وَ تَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ از محكمات است. و َهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبارَكَ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (155) 155- و این کتابی است که آن را با برکت نازل کردیم پس از آن پیروی ،کنید و پرهیزگار شوید شاید که مورد رحمت الهی گردید.

وَ هَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ یعنی قرآن را نازل کردیم. مُبَارَكَ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ یعنی شاید که مورد رحم واقع شوید.

أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنزِلَ الْكِتَابُ عَلى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ (156) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَى مِنْهُمْ فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ (157) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (158) 156- (قرآن را با این امتیازات فرستادیم) تا نگوئید: کتاب آسمانی فقط دو طایفه (یهود و نصاری) قبل از ما نازل شده بود و همانا ما از تعالیم آن ها غافل بودیم.

157- یا نگوئید: اگر کتاب بر ما نازل می شد ما از آن ها هدایت یافته تر بودیم پس به تحقیق از جانب پروردگارتان دلایلی روشن و هدایت و رحمت برایتان آمد پس چه کسی ستمکارتر از کسی است که آیات الهی را تکذیب می کند و از آن ها روی می گرداند؟! بزودی کسانی که از آیات ما روی بر می گرداند و به خاطر اعراض بی موردشان عذابی شدید خواهیم کرد.

158- آیا به غیر از این انتظار دارند که فرشتگان (مرگ) به نزدشان ،آیند و یا پروردگارت به سوی آن ها ،آید و یا بعضی از آیات پروردگارت بیاید؟ روزی که بعضی از آیات پروردگارت محقق شود ایمان آوردن اشخاصی که قبل از آن ایمان نیاورده بودند و یا ایمانشان باعث اعمال خیر آن ها نشده بود سودی به حالشان .ندارد بگو انتظار بکشید که ما هم از منتظران .هستیم

أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا وَ إِنْ كُنَّا عَنْ دِرَاسَتِهِمْ لغافِلِينَ مقصود از طائفتين من قبلنا یهود و نصاری هستند کتاب های آن ها را تعلیم .نگرفتیم أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَا أُنزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَىٰ مِنْهُمْ یعنی قریش که گفتند: اگر کتاب بر ما نازل می شد ما از آن ها هدایت یافته تر و عبادت کننده تر بودیم. فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدَى وَ رَحْمَةٌ یعنی قرآن از جانب پروردگارتان آمد. فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَ صَدَفَ عَنْها مقصود از صدف عنها یعنی آن را دفع کرد. سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا یعنی آیات ما را دفع کرده و منع می کنندسُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ سپس فرمود: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ. ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت در ذیل آیه يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إيمانِها خَيْراً فرمود: این چنین نازل شده است: أو اكتسبت في إيمانها خيرا

قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا معكم مُنتَظِرُونَ فرمود: هنگامی که خورشید از مغرب طلوع کرد که هر کس در چنین روزی ایمان بیاورد ایمانش بی فایده است. ⁽¹⁾ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (159)

159- کسانی که دینشان را پراکنده نمودند و فرقه فرقه شدند کاری با آن ها ،نداری همانا ،کارشان با خداست سپس خداوند آن ها را به آن چه که انجام دادند با خبر می.کند

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ می فرماید: از امیرالمومنین علیه السلام جدا شدند و به گروه های مختلفی در آمدند. ⁽¹⁾ معلى بن خنيس عن امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت در ذیل آية إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كَانُوا شِيَعاً فرمود: به خدا سوگند که اهل سنت نیز دین خود را دسته دسته کردند. ⁽²⁾

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (160) قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (161) 160- هر کس کار نیکی انجام دهد ده برابر آن پاداش دارد و هر کس کار زشتی انجام دهد فقط به اندازه همان کار زشت کیفر می بیند و ستمی بر آن ها نخواهد شد.

161- بگو: همانا پروردگارم مرا به راه راست هدایت کرده است به دینی ،استوار همان دین ابراهیم که از آئین های خرافی بدور بود و از مشرکان نبود.

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ این آیه با آیۀ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها منسوخ شده است. قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَ مَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ و حنیفیه ده سنتی است که حضرت ابراهیم علیه السلام آن را آورد. ⁽¹⁾ قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (162) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (163) قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (164) 162- بگو: همانا نماز و تمام طاعت من و زندگی و مرگم همه از آن خداست که پروردگار جهانیان است.

163- که شریکی برای او نیست و مرا به همین امر کرده است و من اول مسلمان هستم.

164- بگو: آیا غیر از خدا پروردگاری برگزینم در حالی که او پروردگار در چیزی است؟ و هیچ کس عمل (زشتی) جز بر زبان خودش مرتکب نمی شود و هیچ کسی بار گناه دیگری را متحمل نمی شود سپس بازگشت همه شما به سوی پروردگارتان است و پس او شما را به آن چه که اختلاف داشتید آگاه خواهد کرد.

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ سپس فرمود: ای محمد به آن ها بگو: أَغَيْرَ

اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى یعنی هیچ گناهکاری گناه دیگری را حمل نمی کند. ⁽¹⁾ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُبِّئُكُمْ بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ سپس بازگشت همه شما به سوی پروردگارتان است پس او شما را به آن چه که اختلاف داشتید آگاه خواهد کرد. وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (165) 165- و او کسی است که شما را جانشین گذشتگان اهل زمین ساخت و رتبه بعضی را از بعضی دیگر بالا برد تا آن چه به شما داده ،بیازماید که همانا پروردگارت سریع الحساب و بخشنده و مهربان است.

وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ می فرماید: در مقام و شان و مال. لِيَبْلُوَكُمْ یعنی امتحانتان می کند. فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ تا آن چه به شما داده ،بیازماید که همانا پروردگارت سریع الحساب و بخشنده و مهربان است. ⁽²⁾

تفسیر سوره اعراف

اشاره

7- سوره اعراف در مکه نازل شده و دارای 206 آیه است.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

المص (1) كِتَابٌ أُنزِلَ إِلَيْكَ فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (2) اتَّبِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَليلاً ما تَذَكَّرُونَ (3) 1-المص.

2- کتابی است که بر تو نازل ،شده پس در سینه ات ناراحتی از آن بخودت راه ،مده تا به وسیله آن (مردمان را) بترسانی و تذکری برای اهل ایمان است.

3- از آن چیزی که از سوی پروردگارتان بر شما نازل شده پیروی کنید و غیر از او از معبودهای دیگر پیروی نکنید اما عده کمی از این متذکر می شوید.

المص كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد. فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ يعنى تنگى لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ محمد بن قیس از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود: روزی

حى بن اخطب و برادرش ابوياسر بن اخطب با جمعی از مردان یهود به خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و عرض کردند: آیا الم از آنچیزهائی است که بشما نازل شده است؟

حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: بلی.

گفتند: آیا جبرئیل این را از ناحیه خدا برایت آورده است؟

فرمود: بلی

گفتند: با این که خداوند قبل از تو هم انبیایی فرستاده و ما سراغ نداریم که هیچ پیامبری مدت سروری و مقدار عمر امتش را دانسته باشد غیر از تو که در این کلام خود از آن خبر می دهی؟

در همین بین حی بن اخطب به عده ای که همراهش بودند :گفت به حساب ابجد «الف» یک و «لام» سی و «میم» چهل جمعاً هفتاد و یک می شود و آیا شما می خواهید به دین پیامبری در آیید که مدت سروری اش و عمر امتش مجموعاً هفتاد و یک سال است

آن گاه رو کرد به رسول خدا صلی الله علیه و آله و گفت: ای محمد آیا غیر از «الم» حرف دیگری هم هست؟

فرمود: بله

پرسید: چیست؟

فرمود: المص

حي بن اخطب :گفت عجب این از اولی سنگین تر و طولانی تر است چون «الف» یک و «لام» سی و «میم» چهل و «صاد» نود است که جمعاً صد و

شصت و یک می.شود ای محمد آیا غیر از این هم هست؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بله.

پرسید: چیست؟

فرمود: الر

گفت این که از آن دو سنگین تر و طولانی تر است چون «الف» یک و «لام» سی و «راء» دویست است که جمعاً دویست و سی و یک می شود حال بگو ببینیم باز هم هست؟

فرمود: بله المر

حى گفت: این دیگر از آن ها سنگین تر و بلندتر است «الف» یک و «لام» سی و «میم» چهل و «راء» دویست که جمعاً دویست و هفتاد و یک است گفت ای محمد آیا غیر این هم چیزی هست؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بله.

سپس حی بن اخطب :گفت ای محمد امر تو بر ما مشتبه شد نمی دانیم دوران نبوتت کوتاه است یا بلند؟ آن گاه برخاستند که بروند ابویاسر به برادرش حی گفت شاید همۀ این سالها را به محمد داده اند یعنی «71» و «161» و «231» و «271» را که جمعاً هفتصد و سی و چهار سال را به محمد داده اند؟

امام باقر علیه السلام فرمود: این آیات نازل شده که از آن ها آیاتی محکمات است که ام الكتاب می باشند و آیاتی نیز متشابهات می باشد و این حروف مقطعه که در اول بعضی از سوره ها آمده تاویلاتی دیگر دارد غیر از آن چه حی بن اخطب و ابو ياسر برادرش و اصحابش تاویل کردند.

خداوند متعال بنده هایش را مورد خطاب قرار داده و می فرماید: اتَّبعوا ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ که مقصود از غیر اولیاء

غیر محمد صلی الله علیه و آله می باشد. ⁽¹⁾

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ (4) فَمَا كَانَ دَعْوَاهُمْ إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا إِلَّا أَنْ قَالُوا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (5) فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ (6) فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ (7) 4- و چه بسیار شهرها و آبادیها که آن ها را هلاک کردیم و عذاب ما هنگام شب یا در وقت استراحت روز به سراغشان آمد.

5- پس هنگامی که عذاب ما به سراغشان اغشان آمد هیچ سخنی سخنی نداشتند مگر این که :گفتند همانا ما ستمکار بودیم.

6- پس ما هم از کسانی که پیامبران را به سویشان فرستادیم سوال می کنیم و هم از پیامبران.

7- پس ما با علم برای آن ها بیان می کنیم و ما از اعمال آن ها غایب و بی خبر نبوده ایم.

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا یعنی چه روستاهائی که شب آن ها را عذاب کردیم. أَوْهُمْ قَائِلُونَ يعنى یا نیمه روز عذابشان نمودیم. فَمَا كَانَ دَعْوَاهُمْ إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا إِلا أَنْ قَالُوا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ این آیه از محکمات است. فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ می فرماید: از انبیاء کسانی فقط رسول بودند.

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ وَ مَا كُنَّا غَائِبِينَ می فرماید: یعنی ما از افعال آن ها بی خبر نیستیم. وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (8) وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينَهُ فَأُولئِكَ الَّذينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ (9) 8- و سنجیدن (ارزش) اعمال در روز محشر حق است، پس کسانی که ترازوی اعمالشان سنگین است همان ها رستگارند.

9- و کسانی که ترازوی اعمالشان سبک است پس آن ها کسانی هستند به خاطر آن چه که به آیات ما ستم کردند به خودشان زیان رساندند.

وَ الْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ می فرماید: مجازات اعمال که اگر اعمال خیر و نیک باشد پس جزایش هم خیر و نیک است و اگر اعمال بد و شر باشد جزایش هم بد و شر است آن فرمایش خداوند است که می فرماید: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ که مقصود از بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ یعنی کسانی ائمه را منکر شده و به حق آن ها ظلم و ستم روا داشتند. وَلَقَدْ مَكَّناكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ (10) 10- و به تحقیق شما را در زمین تمکین و تسلط دادیم و وسائل زندگی را برای شما فراهم نمودیم اما عده کمی هستید که شکر گذاری می کنید.

وَلَقَدْ مَكَنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيها مَعَايِش مقصود از معایش يعنى مختلف و گوناگون.

قليلاً ما تَشْكُرُونَ يعنى خدا را شکر و سپاس نمی کنند. وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرُنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (11) 11- و به تحقیق شما را آفریدیم و سپس صورتتان دادیم، سپس به فرشتگان گفتیم آدم را سجده کنید پس همگی سجده کردند جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ یعنی شما را در صلب های پدرانتان آفریدیم و در رحم مادرانتان شکل و صورت دادیم و سپس فرمود عیسی را در شکم مادر آفریده و صورت به او دادیم نه در صلب ،پدر و اگر چه او در صلب انبیاء آفریده شده بود و او به آسمان ها بالا برده شد و او لباسی از پشم می پوشید. ⁽¹⁾ ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ فرمودند: مقصود از خلقناکم یعنی خداوند شماها را اول نطفه بعد علقه بعد مضغه بعد استخوان و بعد بر روی آن گوشت آفرید.

مراد از صور ناكم یعنی به شماها ،چشم بینی، دو گوش دهان، دو دست و دو پا و مانند آن داد و به شماها صورت بخشید آن گاه شماها را زشت رو و زیبا رو بلند قد و کوتاه قد و مانند آن آفرید. ⁽²⁾

ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَ عَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ (17)

قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ (18) 17- سپس از پیش روی و از پشت سر و طرف راست و چپ آن ها بسویشان می،آئیم و بیش تر آن ها را شکر گزار نخواهی یافت.

18 - فرمود: از این مقام با ذلت و خواری بیرون رو که هر کس از آن ها (فرزندان آدم) از تو پیروی کنند جهنم را از همه شما پر می گردانم.

لآتِيتَهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمَانِهِمْ وَ عَنْ شَمَائِلِهِمْ مقصود از بين أيديهم یعنی از جانب آخرت به آن ها گفته می شود که خبری از بهشت و جهنم و برانگیخته شدنی در آن جا نیست.

مقصود از خلفهم یعنی از جانب دنیایشان به آن ها گفته می شود که مال از جانب دنیا و ثروت جمع کنید از اموالتان به قوم و خویشان خود کمکی نکنید و چیزی به آن ها ندهید و بر زن و بچه هایتان سخت بگیرید.

مقصود از عن أيمانهم یعنی از جانب دینشان به آن ها گفته می شود که اگر در گمراهی باشند همان گمراهی را برای ایشان زیبا جلوه می دهند و اگر در هدایت باشند تلاش می کنند که او را از مسیر هدایت بیرون کنند.

اما مراد از عن شمائلهم یعنی از جانب لذت ها و شهوات.

خداوند می فرماید: و به تحقیق ابلیس گمانش را برای شما راست جلوه داده است.

اخْرُجْ مِنْهَا مَدْؤُماً مَدْحُوراً مقصود از المذءوم عیب و مراد از مدحور مقصر و وظیفه نشناس است. اخْرُجْ مِنْهَا مَدْؤُماً مَدْحُوراً یعنی در جهنم می افتد. ⁽¹⁾

وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (19) فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ (20) وَ قَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ (21) 19- و ای ،آدم تو با همسرت در بهشت جای بگیرید و از هر چه که خواستید بخورید ولی نزدیک این درخت نشوید که از ستمکاران خواهید بود.

20- پس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا هر چه که از بدن هایشان زشتی هایشان پوشیده بود را نمایان کند و گفت پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرد مگر این که مبادا در بهشت دو فرشته گردید یا همیشگی خواهید ماند.

21- و برای آن ها سوگند یاد کرد که همانا من خیر خواهتان هستم.

يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ ای آدم تو با همسرت در بهشت جای بگیرید، و از هر چه که خواستید بخورید ولی نزدیک این درخت نشوید که از ستمکاران خواهید بود همچنان که خداوند حکایت می کند فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَ قَالَ مَا نَهَا كُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ وَ قَاسَمَهُما برای آدم و حوا سوگند خورد که من خیرخواه شما هستم.

اعتراض جبرئیل بر آدم

امام صادق علیه السلام می فرماید: هنگامی که آدم از بهشت بیرون شد جبرئیل نازل شد و گفت: ای آدم آیا خداوند تو را به دست قدرتمند خود نیافرید؟ و از روح خود بر تو ندمید؟ و ملائکه را به سجده تو وادار نکرد؟ و حواء کنیز خود را به ازدواج تو در نیاورد؟ و تو را در بهشت جای نداد؟ و خودش مستقیماً به تو نگفت که از این درخت نخور؟ پس تو از آن درخت خوردی و نافرمانی کردی؟

آدم :گفت ای جبرئیل ابلیس برای من به خداوند سوگند خورد که خیرخواه من است و من گمان نمی کردم که کسی به خدا سوگند دروغ بخورد. ⁽¹⁾

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَ طَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ نَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ (22) قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (23) قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ 22- پس (شیطان) آن دو را فریب داد و از مقامشان پائین آورد، پس هنگامی که از آن درخت چشیدند زشتی های (بدنشان مانند عورات و ...) آشکار شد و بر آن شدند که از برگ های (درختان) بهشتی خودشان را بپوشانند، و پروردگارشان آن ها را ندا کرد که آیا من شما را از آن درخت

نکردم و به شما نگفتم که شیطان دشمن آشکار شماست؟

23- گفتند: پروردگارا! ما بر خودمان ستم کردیم و اگر تو ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی از زیانکاران خواهیم بود.

24- (خداوند) فرمود (از بهشت) بیرون روید که بعضی از شما با بعضی دیگر دشمن خواهد بود.

امام صادق علیه السلام در تفسير آيه بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُما می فرماید: عورت های آن ها پنهان بود چون از آن درخت خوردند عورتشان ظاهر شد. ⁽¹⁾

وَ طَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ يعنی عورت هایشان را در بهشت با برگ پوشاندند. وَ نَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ پس آدم و حوا گفتند: رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ پروردگارا! ما بر خودمان ستم کردیم و اگر تو ما را نیامرزی و بر ما رحم نکنی از زیانکاران خواهیم بود. پس خداوند فرمود: اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ یعنی از بهشت بیرون روید که شما آدم و ابلیس دشمن هم هستید.

وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلى حِينٍ یعنی تا روز قيامت. ⁽²⁾ يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشًا وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (26) 26- ای فرزندان ،آدم به تحقیق برای شما لباسی فرستادیم که زشتی های

بدن هایتان را می پوشاند و زینت شماست و لباس تقوا و پرهیزگاری بهترین لباس .است آن از آیات الهی است شاید که متذکر شوند.

يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَلِبَاسُ التَّقْوى ذَلِكَ خَيْرٌ لباس تقوی لباس سفید است. ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً فرمود: مقصود از لباسه لباس هائی است که می پوشند و مراد از الریاش کالا و مال است و اما لباس تقوی همان عفت و حیاست زیرا شخص عفیف عورتش نمایان نمی شود اگر چه لباس نداشته باشد و فاجر کسی است که عورتش نمایان باشد و اگر چه لباس پوشیده باشد می فرماید: وَ لِبَاسُ التَّقْوى ذَلِكَ خَيْرٌ لباس تقوى که عفت باشد بهتر از هر چیزی است که آن از آیات الهی است شاید که خدا را بیاد بیاورید. ⁽¹⁾

يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (27) 27- ای فرزندان آدم شیطان شما را فریب ندهد آن چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد لباس هایشان را از تنشان بیرون نمود و زشتی های (بدنشان) را در نظرشان نمایان ،ساخت همانا او و خویشانش شما را می بینند از جایی که شما آن ها را نمی بینید همانا ما شیاطین را اولیای کسانی قرار داده ایم که ایمان نمی آورند.

يا بَنِي آدَمَ لا يَقْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ این آیه از محکمات است. وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (28) قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ (29) فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (30) 28- و هنگامی که کار زشتی مرتکب می شوند می گویند ما پدران خود را نیز بر این عمل یافته ایم و خداوند ما را به آن امر نموده .است بگو: (هرگز) خداوند به اعمال زشت امر نمی کند آیا چیزی به خدا نسبت می دهید که نمی دانید؟!

29- بگو: پروردگارم مرا به عدالت امر کرده است و صورت هایتان (توجه خویش) را در هنگام عبادت به سوی او کنید و با دین خالص او را بخوانید همچنان که شما را آفرید به سویش بر می گردید.

30- گروهی را هدایت کرده و گروهی گمراهیشان حتمی ،شده چون آن ها شیاطین را بجای خداوند اولیای خود گرفتند و گمان می کنند که هدایت

یافته اند.

وَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا آن هائی که بت می پرستیدند خداوند آن ها را رد کرده و می فرماید: به آن ها بگو: إِنَّ اللهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ * قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ خداوند هرگز

به اعمال زشت امر نمی کند. آیا چیزی به خدا نسبت می دهید که نمی دانید؟ :بگو پروردگارم مرا به عدالت امر کرده است.

مراد از قسط عدل است

وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ یعنی در روز قیامت. فَرِيقاً هَدَى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الصَّلالَةُ یعنی عذابی که بر آن ها واجب شد.

رد قائلین جبریه و قدریه

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آيه كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدَى وَ فَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلاله فرمودند: خداوند شماها را هنگام خلقت مومن و کافر و شقی و سعید خلق کرد و همچنین در روز قیامت بعضی هدایت یافته و برخی نیز گمراه می باشند فرمود: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ که مراد قدریه هستند که می گویند هیچ توانائی نیست و گمان کرده اند که توانائی بر گمراهی و هدایت دارند و هر کسی را که خواستند هدایت می کنند و اگر خواستند گمراهشان می نمایند آن ها مجوس این امت می باشند و دروغ می گویند آن دشمنان خدا مشيت و قدرت مخصوص خداست هر کس را خداوند شقی آفرید همانطور شقی وارد محشر می شود و هر آن که را سعید خلق کرد در قیامت سعید مبعوث شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: شقی کسی است که در شکم مادر شقاوت او معلوم باشد و سعید نیز در رحم مادر سعید است. ⁽¹⁾

يا بني آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (31) 31- ای فرزندان ،آدم زینتهای خود را هنگام مسجد رفتن بردارید (هنگام مسجد رفتن خودتان را زینت کنید) بخورید و بیاشامید ولی اسراف مکنید همانا خداوند اسراف کنندگان را دوست نمی دارد

خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ مردمانی بودند عریان طواف خانه خدا را به جا می آوردند که مردان در روز و زنان شب طواف را انجام می دادند پس خداوند به آن ها امر نمود که لباس بپوشند و آن ها غذائی به اندازه ای که رمق داشته باشند می خوردند و خداوند به آن ها امر کرد که بخورند و بیاشامند ولی اسراف نکنند.

و می فرماید: يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ یعنی در عید فطر و قربان و جمعه غسل كن و لباس سفید بپوش و همچنین روایت شده که هنگام هر نمازی شانه بزن. ⁽¹⁾

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (32) قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (33) 32- بگو: چه کسی زینت های خدا را که برای بندگان خود آفریده و رزق

حلال و پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو این نعمت ها در دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند و در روز قیامت خالص خواهند بود این چنین ما آیات خود را برای کسانی که می دانند بیان می کنیم

33- بگو: پروردگارم فواحش (اعمال زشت) را چه در آشکار و چه در نهان حرام کرده است و نیز گناهکاری و ظلم به ،ناحق و این که برای خداوند چیزی را شریک قرار دهید که خدا هیچ دلیلی برای آن نفرستاده است و به خداوند سخنی را نسبت دهید که نمی دانید.

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِه و چه کسی لباس را بر آن ها حرام کرده است. وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ كه حلال است. قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيا یعنی نیکوکار و فاجر در آن مشترک هستند. خَائِصَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ للذين آمنوا كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ و در روز قیامت خالص خواهند .بود این چنین ما آیات خود را برای کسانی که می دانند بیان می کنیم. قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ هر كس زینت الهی را که برای بنده هایش است و رزق پاکیزه را حرام کند خداوند :فرمود به آن ها بگو آن ها برای کسانی است که خالص به روز قیامت ایمان آوردند و بگو هر کس در دنیا ایمان بیاورد این طیبات در روز قیامت مخصوص برای آن ها در نزد خداوند است سپس فرمود: به آن ها بگو: إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَ ما بَطَنَ می فرماید: مراد از بطن ائمه و پیشوایان جور و ستم هستند.

و مراد از وَالْإِثْمَ یعنی خمر

وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ أَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلُ بِهِ سُلْطَاناً وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى الله ما لا تَعْلَمُونَ این آیه رد بر کسانی است که بدون علم درباره دین خدا اظهار رای و نظر می کنند و می گویند بدون حکم الهی در آن حکم می کنند و آن ها نیز مانند کسانی هستند که به خداوند مشرک شدند و محرمات و فواحش را حلال ،کردند و بدون علم چیزی را بر خدا گفتند حرام است. ⁽¹⁾ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ (36) 36- و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و در برابر آن تکبّر ورزیدند، آن ها اهل دوزخ هستند و در آن همیشگی خواهند بود.

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها ... این آیه از محکمات است. فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَ شَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ (37) 37- پس چه کسی ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ می بندند یا آیات او را تکذیب می کنند؟ آن ها از مقدرات خود نصیبشان را می برند، تا زمانی که فرستادگان ما (ملک الموت و متصدیان قبض روح) به سراغشان بیایند و روحشان را بگیرند و به آن ها بگویند: چه شدند معبودهایی که به جای خدا می خواندید؟ می گویند: آن ها از (نظر) ماگم (دور) شدند و بر

علیه خود شهادت می دهند که کافر بوده اند.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ یعنی آن چه در کتاب ما از عقوبت معاصی و گناهان آمده است به آن ها می رسد. قَالُوا أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا یعنی گمراه می شوند. قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (38) وَ قَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (39) 38- (خداوند) به آن ها می فرماید با گروه های مثل خودتان از جن و انس که پیش از شما بوده اند وارد آتش (جهنم) شوید هر وقت گروهی وارد آتش می شوند گروه دیگر را لعنت می کنند تا هنگامی که تماماً در آتش قرار می،گیرند گروه آخر به پیشوایانشان می گویند پروردگارا ما را گمراه ،کردند پس عذاب آتش را بر آن ها دو برابر کن (خداوند) فرمود برای هر کدامتان عذابی مضاعف است و لکن نمی دانید.

39- و پیشوایان آن ها به مریدانشان گویند شما ما هیچ فضل و برتری .ندارید پس عذاب را در برابر آن چه که مرتکب می شدید بچشید.

قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ

أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعاً يعنى جمع شويد. مراد از أُختها یعنی آن هایی که بعد از پیشوایانشان در عبادت بت ها از آن ها پیروئی می کردند.

قَالَتْ أَخْرَاهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلاءِ أَضَلُّونَا یعنی پیشوایان جور و ستم ما را گمراه کردند. فَاتِهِمْ عَذَاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ پس عذاب آتش را بر آن ها دو برابر کن. پس خداوند فرمود: لِكُلّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لا تَعْلَمُونَ برای هر کدامتان عذابی مضاعف است و لکن نمی دانید.

و همچنین فرمود: وَ قَالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلِ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ یعنی پیشوایان برای شماتت پیروانشان ⁽¹⁾گفتند: شما بر ما هیچ فضل و برتری ندارید پس عذاب را در برابر آن چه که مرتكب می شدید بچشید.

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (40) 40- کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و در برابرش تکبر ورزیدند هرگز درهای آسمان به روی آن ها باز نمی شود و وارد بهشت نمی شوند مگر آن که شتر از سوراخ سوزن خارج شود (یعنی وارد شدن آن ها به آن محال است) و این چنین گنهکاران را مجازات می کنیم.

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ

وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ضریس از امام محمد باقر علیه السلام روایت می کند که این آیه دربارۀ طلحه و زبیر نازل شده است و (جمل) شتر آن هاست. ⁽¹⁾

جهنم در زمین و بهشت در آسمان است

و دلیل بر این که بهشت دائمی در آسمان است این آیه می باشد لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ

و دلیل بر این که جهنم در زمین است این آیه در سوره مریم می باشد: وَ يَقُولُ الْإِنْسَانُ أَ إِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أَ وَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جثِيًّا ⁽²⁾که معنى حَوْلَ جَهَنَّمَ دریائی است که به دنیا احاطه دارد و از آن آتش طغیان می کند بطوریکه می فرماید: وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ﴿ سپس خداوند خلائق را در اطراف جهنم حاضر نموده و سپس صراط را از زمین به سوی بهشت قرار می دهد.مراد از ﴿جِثِيًّا یعنی سوار شدن است.

سپس فرمود: وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا ⁽³⁾یعنی در زمین هنگامی که آتش آن را در بر می گیرد. ⁽⁴⁾

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (41)

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (42) 41- برای آن ها از آتش بسترها گسترده و پوشش هایی (آماده) است و این چنین ستمکاران را مجازات می کنیم.

42- و آن هایی که ایمان آورده اند و اعمال نیک و صالح انجام می دهند- ما هیچ کسی را بیش از طاقتش تکلیف نمی کنیم - آن ها اهل بهشت بوده و در آن همیشگی خواهند ماند.

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ که مراد از مهاد مواضع است. وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ یعنی برای آن ها برافراشته ایم. لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا یعنی کسی را بر چیزی که قادر به انجام دادن آن نیست مکلف نمی کنیم. وَ نَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (43) 43- و آن چه از کینه و حسد در دل دارند می زدانیم و در بهشت از زیر (قصرها و درختان) آن ها نهرها جاری شود و می گویند: حمد و سپاس خداوندی است که این نعمت ها را به ما عنایت فرموده و هدایتمان کرده است که اگر هدایت الهی نبود ما به این نعمت ها راه نمی یافتیم به تحقیق رسولان پروردگارمان به حق آمدند (و در این زمان) بر آن ها ندا شود این بهشت را در برابر اعمالی که انجام می دادید به ارث برده اید.

وَ نَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ می فرماید: دشمنی از میان آن ها

برداشته می شود یعنی از مومنین در بهشت هنگامی که داخل بهشت شوند دیگر دشمنی در میان آن ها نیست و می گویند: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَ مَا كُنا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لَا أَنْ هَدَانَا اللهُ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبَّنَا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ حمد و سپاس خداوندی است که این نعمت ها را به ما عنایت فرموده و هدایتمان کرده است که اگر هدایت الهی نبود ما به این نعمت ها راه نمی یافتیم به تحقیق رسولان پروردگارمان به حق آمدند (و در این زمان) بر آن ها ندا شود این بهشت را در برابر اعمالی که انجام می دادید به ارث برده اید. ⁽¹⁾

وَ نَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (44) 44- و بهشتیان دوزخیان را ندا می کنند که آن چه پروردگارمان به ما وعده داده بود همه را به حق یافتیم آیا شما نیز به آن چه پروردگارتان وعده داده بود به حق یافتید؟ گویند .بله پس در آن هنگام ندا دهنده ای ندا سر می دهد که لعنت خداوند بر ستمکاران باد

وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ محمد بن فضیل از ابوالحسن علیه السلام روایت می کند که فرمود ندا کننده امیر المومنین علیه السلام است که بطوری ندا می کند که همۀ مردم آن را می شنوند. ⁽²⁾

و دلیل بر آن فرمایش الهی در سورۀ توبه است که می فرماید: وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ⁽¹⁾

امير المومنین علیه السلام فرمود: من ندا کننده در میان مردم هستم. ⁽²⁾

وَ بَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ (46) وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (47) وَ نَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَ مَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (48) أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (49) وَ نَادَى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ (50) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَ مَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ (51) 46- و میان این دو (بهشتیان و جهنمیان) حجابی ،است و بر اعراف مردانی هستند که همۀ آن ها را با سیمایشان می شناسند و بهشتیان را ندا کنند که سلام بر شما باد ولی داخل بهشت نمی شوند و امید آن را دارند.

47- و هنگامی که نظرشان بر اهل دوزخ می افتد می گویند پروردگارا، ما را

با ستمگران قرار مده.

48- و اهل اعراف مردان (اهل دوزخ) را که به سیمایشان می شناسند ندا دهند و می گویند: (مشاهده کردید که) جمع آوری مال و تکتیرورزی به حالتان اصلا سودی نبخشید.

49- آیا این ها آن هایی نیستند که سوگند خوردند رحمت خداوند بر آن ها نمی رسد؟ (الآن به همان ها گفته می شود) وارد بهشت شوید نه ترسی بر شماست و نه اندوهگین می شوید.

50- و اهل دوزخ بهشتیان را ندا می کنند که مقداری آب یا از رزقی که خداوند به شما عنایت کرده به ما بدهید آن ها می گویند همانا خداوند این ها را بر کافران حرام کرده است.

51- کسانی که دینشان را به سرگرمی و بازی ،گرفتند و زندگانی (چند روز) دنیوی آن ها را مغرور نمود پس امروز ما آن ها را فراموش می کنیم همان طور که آن ها لقای این چنین روزی را فراموش نموده و آیات ما را انکار کردند.

وَ بَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالُ يَعْرِفُونَ كُلأَ بِسِيمَاهُمْ امام صادق علیه السلام می فرماید: اعراف تپه ای بین بهشت و جهنم است.

مراد از رجال ائمه علیهم السلام هستند که با شیعیانشان بر روی آن تپه می ایستند و مومنین را بدون حساب به بهشت می برند، پس ائمه علیهم السلام به شیعیان گنهکارشان می فرمایند در بهشت به برادرانتان نگاه کنید که بدون حساب وارد آن جا شده اند و آن فرمایش الهی است که می فرماید سلام عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَ هُمْ يَطْمَعُونَ سپس به آن ها می فرمایند: به دشمنانتان در آتش جهنم نگاه کنید و آن فرمایش الهی است که فرمود: وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ * وَ نَادَى

﴿أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ یعنی در آتش جهنم پس قالُوا ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ یعنی در دنیا. وَ مَا كُنتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ سپس به دشمنانشان در آتش جهنم می فرمایند: آیا این ها شیعیان و برادران نیستند که شما در دنیا سوگند خوردید که رحمت خدا به آن ها نمی رسد سپس ائمه علیهم السلام به شیعیانشان می فرمایند: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لأخَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ سپس به دشمنان می فرمایند: نادی أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ و اهل دوزخ بهشتیان را ندا می کنند که مقداری آب یا از رزقی که خداوند به شما عنایت کرده به ما بدهید. ⁽¹⁾

سوال های غلام آزاد شده عمر از امام باقر علیه السلام

ابو حمزه ثمالی روایت می کند در خدمت حضرت باقر علیه السلام سالی که هشام بن عبد الملک با نافع غلام آزاد شده عمر بن الخطاب به حج رفته بود بحج مشرف شده بودیم نافع توجه کرد که مردم در خانه کعبه میان رکن و مقام اطراف حضرت باقر علیه السلام اجتماع کردهاند به هشام گفت: ای امیر این شخص کیست که آن قدر مردم بدور او جمع شده اند؟

هشام به نافع :گفت این شخص فرزند اهل کوفه محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب علیه السلام است.

ناقع گفت: هم اکنون نزد او رفته و مسائلی می پرسم که جز پیامبر و جانشین او نتواند جواب بدهد.

هشام گفت: برو سوال کن شاید او را در حضور مردم خجالت زده کنی.

نافع آمد و مردم را شکافت تا به حضرت باقر علیه السلام رسید و گفت: ای محمد بن على من تورات و انجيل و زبور و قرآن را خوانده و به احکام حلال و حرام آن ها واقف گشته ام آمده ام از شما مسائلی چند بپرسم که جواب آن ها را جز پیامبر یا وصی او یا فرزند پیامبری نمی تواند بدهد.

حضرت سر مبارک را بلند نموده :فرمود هر چه می خواهی سؤال کن.

نافع گفت بفرمائید فاصله میان عیسی و محمد صلی الله علیه و آله چه مدت فاصله بوده است؟

فرمود: به آن چه تو عقیده داری بگویم یا عقیده خودم را بیان کنم؟ گفت: بهر دو .

فرمودند: ما معتقدیم پانصد سال ولی بعقیده تو ششصد است.

گفت: مرا خبر ده از مفهوم این آیه وَاسْئلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِنْ دُونِ الرَّحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ ⁽¹⁾پیامبر با فاصله که بین او و عیسی بوده از چه کسی سؤال نموده است؟

حضرت آیه معراج را سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتنا ⁽²⁾تلاوت نموده و فرمود از آیاتی که خداوند به پیامبر نشان داد آن بود که پیامبران اولین و آخرین را در شب معراج محشور کرد و به جبرئیل فرمود که اذان و اقامه بگوید و اذان را هر فصلی دوبار تکرار و در اقامه حى على خير العمل اضافه نمود پیامبر جلو آمده و بنماز ایستاد و تمام پیامبران بایشان اقتدا نموده و نماز بجا آوردند پس از فراغت از نماز خداوند فرمود: ای محمد صلی الله علیه و آله از این پیامبران که پیش از

تو بودند سؤال کن آیا بجز من خدائی برای پرستش مردم قرار داده اند؟ پیامبر از آن ها سؤال فرمود چه کسی را پرستش می نمودید و بر که گواهی می دادید؟ گفتند گواهی می دادیم که خدائی نیست مگر خدای یکتا که برایش مثل و مانند نیست و گواهی می دادیم که شما پیامبر و فرستاده خدائی و خداوند بر این گواهی از ما پیامبران عهد و پیمان گرفته بود

نافع :گفت ای ابا جعفر راست فرمودید اینک بفرمائید مراد از این آیه يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاوَاتُ ⁽¹⁾چیست؟ و خداوند کدام زمین را تبدیل می کند؟

حضرت باقر علیه السلام فرمود: نان سفیدی است خلایق از آن می خورند تا خداوند حساب بندگان را برسد.

نافع پرسید: آیا تمام خلایق مشغول خوردن هستند؟

فرمود: یا مشغول خوردن می باشند یا مقیم در آتش.

نافع گفت: چگونه در آتش هستند؟

فرمود: خداوند می فرماید: وَ نادى أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ که چون طعام بخواهند رقوم و همین که آب بطلبند حمیم به آن ها بخورانند.

گفت: راست فرمودی ای پسر رسول خدا مجددا گفت مسئله دیگری دارم :فرمود سؤال کن.

گفت: بفرمائید بدانم خدا کجاست؟

فرمود: وای بر تو بگو چه جائی نیست تا خبر بدهم که آن جاست ستایش می کنم خداوندی را که زوال پذیر نبوده و جفت و فرزندی برایش نیست و بعد

فرمود ای نافع خبر بده بمن از آن چه می پرسم؟

نافع عرض کرد: بفرمائید.

فرمود: چه می گوئی در حق اصحاب نهروان؟ اگر بگوئی که امیرالمؤمنین علیه السلام آن ها را بحق کشته است همانا از کفری که به اسلام داشتی برگشته ای و اگر بگوئی آن ها را بی سبب کشته کافر شده ای؟

نافع جوابی نداد و گفت بخدا قسم که از روی حق و حقیقت شما داناترین مردم هستی و از حضور آن حضرت به نزد هشام رفت، هشام پرسید: ای نافع چه کردی؟

گفت: واگذار سخنی که گفتی برو او را خجالت بده بخدا سوگند او به حق دانشمندترین مردم است او به حق فرزند رسول خدا است و سزاوار و شایسته آنست که اصحابش او را نبی خود بدانند. ⁽¹⁾

سپس خداوند عزوجل فرمود: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُم الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ یعنی ترکشان می کنیم و نسیان از سوی خداوند عز وجل همان ترک کردن و رها نمودن است. ⁽²⁾

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (53) 53- آیا آن ها جز تأویل (آیات) را انتظار می کشند؟ آن روز که تأویل آن فرا برسد کسانی که قبلاً آن را فراموش کرده بودند می گویند به تحقیق

رسولان پروردگارمان با حق ،آمدند آیا برای ما شفیعانی هست که از ما شفاعت ،کنند یا ما را (بدنیا برگردانند) تا اعمالی به غیر از این که انجام داده،ایم انجام دهیم ولی آن ها به خودشان زبان زدهاند و آن چه (معبودهایی که) به دروغ برای خود ساخته بودند همگی (از نظرشان) گم شدند.

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه این از آیاتی است که تاویل آن بعد از تنزیلش است می فرماید این آیه دربارۀ حضرت قائم علیه السلام و روز قیامت است. يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ یعنی او را ترک کنند. و قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا می فرماید: در روز قیامت. أَوْ تُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ يعنى آن ها باطل شدند و از نظرشان گم گردیدند. إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (54) ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (55) 54- همانا پروردگار شما کسی است که آسمان ها و زمین را در شش روز (وقت) ،آفرید آن گاه بر عرش قرار گرفت (به تدبیر جهان پرداخت)، شب را (با پرده روز) و روز را (با پرده شب) پوشاند که (آن دو) به سرعت در حرکت هستند و نیز خورشید و ماه و ستارگان را آفرید که تحت فرمان او می باشند. آگاه باشید که آفرینش و امور عالم بدست اوست پربرکت است

خداوندی که پروردگار عالمیان است.

55- پروردگارتان را با تضرع و زاری در پنهانی بخوانید که همانا او متجاوزان را دوست نمی دارد.

إِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ می فرماید: در شش وقت. ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ یعنی با قدرتش عرش را برقرار نمود. يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً كه مراد از حثيثا یعنی به سرعت. ⁽¹⁾ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً یعنی در آشکار و خفا. وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَ قَريبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (56) 56- و در زمین بعد از اصلاح آن فساد نکنید و خدا را با ترس و امید ،بخوانید که همانا رحمت الهی به نیکوکاران نزدیک است.

وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ می فرماید: خداوند زمین را به وسیله رسول خدا صلی الله علیه و آله و اميرالمومنين علیه السلام اصلاح نمود پس مردم هنگامی که امیرالمومنین علی علیه السلام و ذریه اش را ترک کردند و در زمین به فساد پرداختند. ⁽²⁾ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ

الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (57) 57- و اوست خدایی که بادهای بشارت دهنده را قبل از آمدن رحمتش (باران) می فرستد تا بار ابرهای سنگین را (بر دوش) بکشند آن ها را به جانب زمین های مرده می فرستیم و به وسیله آن باران نازل می کنیم و هر گونه میوه ای را از آن بوجود می آوریم هم چنان که مردگان را از خاک بیرون می آوریم شاید که متذکر باشید.

وَ هُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ - تا - كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى این آیه دلیل بر زنده شدن و برانگیخته گردیدن بعد از مرگ است و قول زنادقه را رد می کند. وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلا نَكِداً كَذلِكَ نُصَرُفُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (58) 58- زمین پاک و طیب گیاهش به اذن پروردگارش می روید و زمینی که نا پاک است گیاهی ناچیز و بی ارزش از آن می روید. این چنین ما آیات را برای کسانی که شکر گذارند بیان می کنیم.

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ و این مثال برای ائمه علیهم السلام است که علمشان به اذن پروردگارشان بروز پیدا می کند. وَالَّذِي خَبُثَ مانند دشمنان آن ها. لا يَخْرُجُ علمشان خارج نمی شود. إِلأ نكِداً مگر دروغ و فاسد. لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهِ غَيْرُهُ إِنِّي

أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (59) 59- به تحقیق نوح را به سوی قومش فرستادیم گفت ای ،قوم خدایی را بپرستید که جز او خدایی برای شما نیست همانا من بر شما از عذاب روزی بزرگ می ترسم

لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إلى قَوْمِهِ داستان خبر نوح و هود و صالح و شعیب را در سوره هود ان شاء الله تعالی خواهیم آورد. ⁽¹⁾ أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ (99) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (100) تِلْكَ الْقُرَى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَائِهَا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ (101) وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ (102) 99 - آیا آن ها از مکر خدا در امان هستند؟ در حالی که جز گروه ستمکار خودشان را از مکر الهی در امان نمی بینند.

100- آیا کسانی که بعد از صاحبان زمین وارث آن می گردند هدایت نمی یابند؟ که اگر بخواهیم آن ها را نیز به کیفر گناهانشان نابود می کنیم و بر دل هایشان مهر می زنیم که دیگر (صدای حق را) نشنوند؟

101- این است شهرهایی که اخبارش را برای تو نقل می کنیم و به تحقیق رسولان آن ها با دلائلی روشن به سوی آن ها آمدند (ولی بر آن

نبودند) که به آن چه قبل از آن تکذیب کرده بودند ایمان بیاورند. این چنین خداوند بر دل های کافران مُهر می زند.

102- و ما بیشتر مردمان را پایبند بر عهدشان نیافتیم و اگر چه بیشتر آن ها را فاسق و گناه کار یافتیم.

أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللهِ می فرماید: مکر از سوی خدا همان عذاب است. أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ که مراد از أو لم يهد یعنی آیا روشن نشد مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ ... سپس فرمود: تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ ای محمد. مِنْ أَنْبَائِها یعنی از اخبار و سرگذشت آن. فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ یعنی کسانی که در عالم ذر ایمان نیاورده اند در دنیا هم ایمان نمی آورند این آیه رد بر کسانی است که میثاق در ذر را منکر می شوند سپس فرمود: وَ ما وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ يعنى أن عهدی را که در عالم ذر از آن ها گرفتیم در دنیا بدان عمل نکردند. ⁽¹⁾ وَ إِنْ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ و اگر چه بیشتر آن ها را فاسق و گناه کار یافتیم. وَ قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَنذَرُ مُوسَى وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ (127) 127- و بزرگان قوم فرعون :گفتند آیا موسی و قومش را بخودشان را می گذاری که تا در زمین فساد ،کنند و تو و خدایانت را رها سازند؟ فرعون :گفت به زودی پسرانشان را می کشیم و زنانشان را زنده نگهداریم (و به

کنیزی بریم) که ما بر آن ها غالب و مسلّط هستیم.

وَ قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمٍ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسَى وَ قَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ می فرماید: فرعون بت می پرستید سپس بعد از آن ادعای خدائی کرد پس فرعون گفت: سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَ نَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ به زودی پسرانشان را می کشیم و زنانشان را زنده نگهداریم و به کنیزی می بریم تا بما خدمت کنند که ما بر آن ها غالب و مسلط هستیم. ⁽¹⁾ قَالُوا أُوذينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِينَا وَ مِنْ بَعْدِ مَا جِئْتُنَا قَالَ عَسَىٰ رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (129) 129- قوم موسی به او گفتند قبل از این که به نزد ما بیانی و بعد از آمدن تو ما رنج و شکنجه می بینیم، موسی :گفت امید است که پروردگارتان دشمنانتان را هلاک ،نماید و شما را در زمین جانشین (آن ها) کند و آن گاه آن گاه بنگرد که شما چگونه عمل می کنید.

قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَ مِنْ بَعْدِ مَا جِئتَنا می فرماید: آن هائی که ایمان آورده بودند :گفتند ای موسی قبل از آمدن تو با کشتن فرزندانمان ما را اذیت و آزار کردند و بعد از آن که آمدی چرا فرعون به خاطر ایمان آوردن آن ها به موسی آن ها را زندانی می کند. موسی گفت: عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ و معنی ینظر یعنی می بیند که شما چه می کنید و در این جا نظر در جایگاه دیدن آمده است.

وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (130) 130- و ما آل فرعون را به قحطی و خشکسالی و کمبود میوه ها مبتلا ،کردیم، شاید که متذکر شوند.

وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ مراد از بالسنین یعنی قحطی ؛ هنگامی که خداوند بر آن ها عذاب ،طوفان ،ملخ، قورباغه و خون را نازل کرد مبتلا به بلای قحطی شدند.

فإذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنا هذه وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَى وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائرُهُمْ عِندَ اللهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (131) 131- پس هنگامی که نیکی (نعمت) به آن ها می رسید می گفتند: این ها به خاطر ماست و هرگاه بدی (بلا و گرفتاری) به آن ها می رسید آن را از شومی موسی و همراهانش می دانستند آگاه باشید که ریشه همه این ها از خداست و لکن بیش تر آن ها نمی دانند.

فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَذِهِ می فرماید: مراد از الحسنة در این جا صحت و سلامتی و امنیت و وسعت رزق .است وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ می فرماید: مراد از السیئه در این جا گرسنگی و ترس و مرض است. يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَ مَنْ مَعَهُ یعنی موسی و پیروانش را شماتت می کردند وَ قَالُوا مَهمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (132) فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَزادَ وَ الْقُمَّلَ وَالصَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ

مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَ كَانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (133) وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ (134) 132- و گفتند: هر آیه و معجزه ای برای ما بیاوری که ما را بدان سحر کنی ما به تو ایمان نمی آوریم.

133- پس بر آن ها طوفان و ملخ و شپش و وزغ و خون (خون شدن آب) فرستادیم که نشانه های بیانگر ما بودند باز تکبر ورزیدند، و قوم گناهکاری بودند.

134- و هنگامی که بلا بر آن ها واقع شد، می گفتند: ای موسی، از پروردگارت برای ما بخواه به عهدی که با تو کرده با ما رفتار کند که اگر این بلا را از ما برطرف نمایی به تو ایمان می آوریم و بنی اسرائیل را با تو می فرستیم

آیات نُه گانه برای موسی علیه السلام

وَ قَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ الطُّوفانَ وَالْجَرَادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الصَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ هنگامی که ساحران خدا را سجده کرده و مردم ایمان آوردند هامان به فرعون :گفت مردم بطوری که می بینی یکی پس از دیگری به موسی ایمان می آورند باید فکری کرد من فکر می کنم صلاح در این باشد که مامور بگذاری تا هر کس را که به دین موسی در آمده زندانیش کنند. پس فرعون هر کس را که به موسی ایمان آورده بود را حبس نمود. موسی علیه السلام به نزد فرعون رفته و فرمود دست از بنی اسرائیل بردار اما

فرعون به سخنان موسی گوش نکرد پس خداوند در همان سال عذاب طوفان را بر آن ها نازل کرد که تمامی خانه های آنان را در هم فرو ریخت فرعونیان ناگزیر به بیابان ،گریختند و خیمه ها به پا کردند فرعون به موسی گفت از خدایت بخواه این بارندگی هولناک را از ما قطع ،کند که اگر چنین کنی بنی اسرائیل و اصحابت را از زندان ها رها کرده با تو روانه می سازیم.

موسی علیه السلام از خدا خواست و خداوند هم عذاب طوفان را از آنان برداشت. هامان به فرعون :گفت اگر بنی اسرائیل را آزاد کنی موسی بر تو غلبه می کند و سلطنت تو را از بین خواهد برد فرعون گفته های هامان را پذیرفت و بنی اسرائیل را رها نکرد.

خداوند در سال دوم ملخ را بر زراعت ها و درختان ایشان مسلط کرد بطوری که از زراعت و درختان چیزی باقی نگذاشت بلکه موی سر و ریش آنان و لباس و فرش و زندگیشان را هر چه بود خوردند مردم همه سر و صدایشان بلند شد و فرعون شدیدا به جزع و فزع درآمد و به موسی علیه السلام :گفت ای موسی از پروردگارت بخواه عذاب ملخ را از ما بر طرف نماید تا من بنی اسرائیل و اصحابت را آزاد کنم موسی علیه السلام دعا کرد و خداوند عذاب ملخ را از آنان بر طرف نمود.

باز هامان نگذاشت که فرعون به وعده خود وفا کند و بنی اسرائیل را آزاد ،سازد، لذا خداوند در سال سوم شپش را بر آنان مسلط نمود به این معنی که این بار ساقه و ریشه ها را هم خوردند.

فرعون به موسی گفت: اگر از ما عذاب شپش را بر طرف کنی بنی اسرائیل را آزاد می کنم.

موسی از خداوند خواست و عذاب شپش از آن ها بر طرف شد خداوند اولین

بار شپش را در آن زمان خلق کرد ولی این بار هم فرعون بنی اسرائیل را آزاد نکرد.

خداوند بعد از آن عذاب قورباغه را بر آن ها نازل کرد که در غذاها و آب هایشان وارد می شدند و گفته می شود که آن ها از پشت و گوش و ناف هایشان بیرون می آمد مردم از آن ناله و فریاد شدیدی کردند پس به نزد موسی آمده و گفتند از خداوند بخواه که عذاب قورباغه را از ما بر طرف نماید که ما بر تو ایمان می آوریم بنی اسرائیل را با تو می فرستیم، پس موسی از پروردگارش درخواست نمود و خداوند نیز عذاب را از آن ها بر طرف نمود چون آن ها از آزادی بنی اسرائیل خودداری نمودند خداوند آب نیل را برای آن ها به خون تبدیل نمود که قبطیان آن را خون و بنی اسرائیل آن را آب می دیدند هنگامی که بنی اسرائیل از آن می خوردند آب بود و زمانی که قبطیان از آن می خوردند خون می شد قبطیان به بنی اسرائیل می گفتند آب را با دهانتان بردارید و در دهان ما بریزید هنگامی که بنی اسرائیل این چنین می کردند و آب را در دهان قبطیان می ریختند خون می شد پس قبطیان از آن به ناله و فریاد آمدند به موسی گفتند اگر خداوند عذاب خون را از ما بر طرف نماید بنی اسرائیل را با تو همراه می کنیم چون خداوند عذاب خون را از آن ها برطرف نمود حیله زده و بنی اسرائیل را آزاد نکردند پس خداوند عذاب برف را بر آن ها نازل کرد بطوری که برفی به اندازۀ آن تا آن زمان ندیده بودند و عده ای با آن عذاب مردند و زنده ماندگان ناله و فریادی شدیدی کردند و به موسی گفتند: ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرَّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ ای ،موسی از پروردگارت برای ما بخواه به عهدی که با تو کرده با ما رفتار ،کند که اگر این بلا را از ما بر طرف نمایی به تو

ایمان می آوریم و بنی اسرائیل را با تو می فرستیم.

پس موسی از پروردگارش درخواست نمود که عذاب برف از آن ها بر طرف شد که در این هنگام بنی اسرائیل را آزاد کردند چون آزاد گردیدند در اطراف موسى جمع شدند و موسی از مصر بیرون آمد کسانی که از فرعون فرار کرده بودند با موسی بیرون آمدند چون خبر فرار موسی و بنی اسرائیل به فرعون رسید هامان به او گفت من به تو نگفتم که بنی اسرائیل را آزاد نکن که در اطراف موسی جمع می شوند. فرعون اظهار بیتابی کرد و کسانی را در شهرها فرستاد و خود در پی موسی علیه السلام بیرون آمد. ⁽¹⁾

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ (137) 137- و قومی را که ذلیل و ناتوان شده بودند را وارث مشرق ها و مغرب های پر برکت زمین گردانیدیم و کلمه نیکوی پروردگارت بر بنی اسرائیل به خاطر صبری که کردند تحقق یافت و آن چه که فرعون و قومش می ساختند و آن چه که برای خود فراهم ساخته بودند را ویران نمودیم.

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فيها یعنی هنگامی که خداوند فرعون را هلاک کرد بنی اسرائیل وارث شرق و غرب زمین شدند که فرعون آن حکومت را نداشت. وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا یعنی رحمت

موسی بر بنی اسرائیل تمام شد.

وَ دَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مَا كَانُوا يَعْرِشُونَ یعنی کارخانه ها و خانه ها و قصر را نابود کردیم. ⁽¹⁾ وَ جَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (138) إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (139) قَالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (140) وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَ فِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (141) 138- و بنی اسرائیل را از دریا عبور دادیم پس به قومی برخوردند که در اطراف بت هایشان با حالت خضوع گرد آمده بودند (بنی اسرائیل) گفتند: ای موسی برای ما نیز خدایی مانند خدایان آن ها قرار بده موسی :گفت شما مردمانی جاهل و نادان هستید.

139- سر انجام این ها نابودی و هلاکت است و آن چه که انجام می دهند باطل و تباه است.

120- (موسی) :گفت آیا غیر از خدای یکتا خدایی برای شما بطلبم؟ در حالی که همان خدای یکتا شما را بر جهانیان برتری داده است.

141- و (بیاد بیاورید) هنگامی که شما را از دست فرعونیان نجات دادیم که شما را به بدترین صورت شکنجه می کردند پسرانتان را می کشتند و زنانتان را زنده می گذاشتند و در آن برای شما از جانب پروردگارتان

امتحان بزرگی بود.

وَ جَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ هنگامی که خداوند فرعون و اصحابش را غرق ،کرد موسی و اصحابش از دریا گذشتند یاران موسی به سوی گروهی که دور بت ها را گرفته بودند و آن ها را عبادت می کردند گذشتند و به موسی گفتند: يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَها كَمَا لَهُمْ آلِهَةً ای موسی برای ما هم خدائی چون خدایان آن ها قرار بده. موسى علیه السلام فرمود: إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ * إِنَّ هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَ بَاطِلٌ ما كَانُوا يَعْمَلُونَ * قَالَ أَغَيْرَ اللهِ أَبْغِيكُمْ إِلَهاً وَ هُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ * وَ إذْ أَنجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتَّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَ فِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ که این آیات از محکمات است. ⁽¹⁾

وَ وَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (142) وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (143) قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَ بِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (144) 142- و ما با موسی سی شب وعده قرار گذاشتیم و با ده شب دیگر آن را

کامل ،کردیم تا آن که زمان وعده پروردگارش به چهل شب تمام شد و موسی به برادرش هارون گفت جانشینم در میان قوم من باش و اصلاحشان کن و از راه مفسدان پیروی مکن.

143- و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با وی سخن گفت (موسی) عرض :کرد پروردگارا خودت را به من نشان بده تا تو را .ببینم خداوند فرمود: هرگز نمی توانی مرا ببینی و لکن به کوه بنگر، اگر در جایگاه خود (در هنگام تجلی) ثابت ماند تو نیز مرا خواهی دید. پس هنگامی که پروردگارش بر کوه تجلی کرد از هم پاشید و متلاشی شد و موسی بیهوش به زمین افتاد پس هنگامی که به هوش آمد عرض کرد خدایا پاک و منزهی (از این که به چشم دیده شوی) به سویت توبه کردم و من اول ایمان آورندگان هستم.

144- خداوند فرمود ای موسی من تو را با رسالت های خود و همصحبتی با تو بر سایر مردم برگزیدم پس آن چه را که به تو دادم بگیر و از شکرگزاران باش.

نازل شدن تورات

وَ وَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً خداوند متعال به موسی وحی کرد کتاب تورات را که در آن احکام است در ظرف چهل روز که ماه ذیقعده و دهه اول ذیحجه باشد نازل می کنم موسی باصحابش گفت خداوند بمن وعده فرموده که تا سی روز تورات را بر من نازل کند و بنا به امر خداوند و برای آن که اصحابش بی حوصله نشوند نگفت که چهل روز بطول می انجامد برادرش هارون را جانشین خود نموده و به

میقات رفت همین که سی روز گذشت و موسی نیامد بنی اسرائیل غضبناک شده و تصمیم بکشتن هارون گرفته و :گفتند موسی بما دروغ گفت و از دست ما فرار کرد و برای همین گوساله ساخته و به پرستش آن پرداختند و چون روز دهم ذیحجه رسید خداوند الواح تورات را که در آن احکام دین و اخبار و قصص و مستحبات و هر آن چه مورد نیاز آن ها بود بر موسی نازل کرد. هنگامی که خداوند تورات را بر موسی نازل کرده و با او سخن گفت موسی عرض کرد: قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ پروردگارا خودت را بر من نشان بده تا تو را ببینم.

خداوند وحی نمود لَنْ تَرَانِي یعنی قادر بر دیدن من نیستی.

وَلَكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي فرمود: پس خداوند حجاب ها را برداشت و بر کوه جلوه کرد چون موسی به کوه نگاهی کرد که کوه پاره پاره شده در دریا فرو ریخت و موسی بیهوش بر روی زمین افتاد و ملائکه نازل شدند و درهای آسمان باز شد خداوند به ملائکه اش وحی نمود موسی را تا هلاک نشده در یابید پس ملائکه نازل شده و اطراف موسی را گرفتند و :گفتند ای فرزند عمران توبه کن که امر بزرگی را از خدا خواسته ای هنگامی که موسی دوباره به کوه نگاه کرد و دید که ملائکه نازل شده اند دوباره بیهوش شده و با صورت بر زمین افتاد و از خشیت الهی روح از بدنش جدا شده و مرد پس خداوند روحش را بر او برگرداند به هوش آمده و سرش را بلند کرد و گفت: سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ یعنی اول کسی که تصدیق می کند که تو دیده نمی شوی من هستم. پس خداوند به او فرمود: يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ اى موسى من تو را با

رسالت های خود و همصحبتی با تو بر سایر مردم برگزیدم پس آن چه را که به تو دادم بگیر و از شکرگزاران باش.

پس جبرئیل او را ندا داد :گفت ای موسی من برادرت جبرئیل هستم. ⁽¹⁾

وَ كَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةٌ وَ تَفْصِلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأَمْرٌ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُريكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ (145) 145- و برای او در الواح از هر موضوعی پند و اندرزی نوشتیم و هر چیزی را بیان کردیم پس آن را به قوت ،بگیر و به قومت امرکن که نیکوترین آن را اخذ کنند و به زودی جایگاه فاسقان را به شما نشان خواهم داد.

وَ كتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِيلاً یعنی هر چیزی آفریده شده است. فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ یعنی با قوت قلب آن را بگیر. وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها يعنى احکام نیکوئی که در آن است را .بگیرند سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِینَ یعنی گروهی فاسق به نزد شما می آیند که حکومت از برای آن ها می شود. ⁽²⁾ سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ (146)

146- کسانی که در روی زمین بناحق تکبر می ورزند بزودی از آیات خود منصرف خواهم ساخت و (آن ها) اگر هر آیه و نشانه ای را ببینند به آن ایمان نمی آورند و اگر راه رشد را ببینند آن راه را انتخاب نمی کنند و اگر راه گمراهی را ببینند آن را انتخاب می کنند (و بدان سو می روند). و به خاطر آن است که آیات ما را تکذیب کردند و از آن غافل بودند.

سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يعنى من کسانی را که در روی زمین بنا حق تکبر می ورزند قرآن را از آن ها دور می گردانم. وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً می فرماید: هنگامی که ایمان و صدق و وفاء و عمل صالح را دیدند ولی آن را به عنوان مسیر خویش نگرفتند و اگر شرک و زنا و معاصی را ببینند آن را گرفته و بدان عمل می کنند. ⁽¹⁾ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (147) 147- و کسانی که آیات ما و لقاء آخرت را تکذیب کردند اعمالشان تباه می،گردد آیا بجز آن چه که عمل می کردند پادش داده می شوند؟

وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ این آیه از محکمات است. هَذَا إِلَهُكُمْ وَ إِلَهُ مُوسَى فَنَسِي ⁽²⁾یعنی آن را ترک کردند.

أَفَلا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً ⁽¹⁾یعنی گوساله سخن نمی گوید و زبان گویائی برای او نیست. وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ (149) وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَ كَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (150) قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (151) إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (152) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (153) 149- و هنگامی که حقیقت را فهمیدند و متوجه شدند که گمراه شده اند، :گفتند اگر پروردگارمان بر ما رحم نکند و ما را نیامرزد ما از زیان دیدگان خواهیم بود.

150- و هنگامی که موسی با خشم و تأسف به سوی قوم خود برگشت، :گفت بد جانشینانی برای من ،بودید آیا در امر پروردگارتان عجله کردید و الواح را انداخت و سر برادرش (هارون) را (با خشم) گرفت و به سوی

خود کشید (هارون) گفت ای فرزند ،مادرم این قوم بر من فشار آوردند و ناتوانم کردند (بطوری که) نزدیک بود مرا بکشند، پس باعث نشو که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با قوم ستمکار قرار مده

151- (موسی) :گفت پروردگارا، من و برادرم را بیامرز و ما را در رحمت خودت داخل کن که تو مهربان ترین مهربانانی.

152- آن هایی که گوساله را (معبود خود) گرفتند بزودی خشم پروردگارشان و ذلت و خواری در زندگانی دنیایشان به آن ها خواهد رسید و این چنین افتراگویان بر خدا را کیفر می دهیم

153- و کسانی که عمل زشت کردند و پس از آن توبه نمودند و ایمان آوردند همانا پروردگارت بعد از توبه بخشنده و مهربان است.

وَ لَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ یعنی هنگامی که موسی به نزد آن ها برگشت و گوساله را آتش زد گفتند: لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَ يَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِير * وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً قَالَ بِئْسَمَا خَلَقْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ - تا - إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ که این آیات از محکمات است. وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ (155) وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ

وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ (156) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157) 155- و موسی از میان قوم خود هفتاد نفر مرد را از برای میعادگاه ما انتخاب کرد پس هنگامی که لرزه آن ها را فرا گرفت (موسی) گفت پروردگارا، اگر می خواستی آن ها و مرا قبل از این نیز هلاک کنی، آیا ما را به آن چه سفیهان انجام داده اند هلاک می کنی؟ این کار تو جز امتحان و آزمایش نیست به وسیله آن هر کسی را که بخواهی گمراه می کنی و هر کسی را که سواری بخواهی هدایت می کنی تویی ولی ما پس ما را بیامرز و بر ما رحم نما که تو بهترین آمرزندگان هستی.

156- و برای ما در این دنیا و در آخرت نیکی مقرر فرما که ما به سوی تو بازگشته ایم. (خداوند) فرمود عذابم را به هر کسی که بخواهم می رسانم و رحمت من هر چیزی را فرا می گیرد پس آن را برای کسانی که پرهیزگارند و زکات می دهند و به آیات ما ایمان می آورند مقرر خواهم کرد.

157- آن هایی که از آن رسول و پیامبر امی پیروی می کنند آن هایی که صفات او را در تورات و انجیلی که در دست دارند می یابند که آن ها را به نیکی امر می کند و از زشتی باز می دارد و (طعام های) پاکیزه بر آن ها حلال می دانند و ناپاکی ها را حرام می،شمرند و بارهای سنگین و غُل هایی را که بر آن هاست را از آنان بر می دارد پس کسانی که به او ایمان آوردند و او را گرامی

داشتند و باریش کردند و از نوری که با او نازل شد پیروی نمودند آن ها رستگاران هستند.

وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْشِئْتَ أَهْلَكتُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ هنگامی که موسی علیه السلام به بنی اسرائیل فرمود که خداوند با من سخن گفته و مناجات ،نمود آن ها فرموده موسی را تصدیق نکردند. فرمود: افرادی را از میان خودتان انتخاب کنید تا با من بیایند و کلام خدا را بشنوند. بنی اسرائیل هفتاد نفر از مردان نیکوی خود را برگزیدند و با موسی به سوی میقات ،رفتند موسی علیه السلام نزدیک تر و با پروردگارش به مناجات پرداخته و با خداوند سخن گفت موسی علیه السلام به اصحابش فرمود بشنوید و نزد بنی اسرائیل به آن شهادت بدهید آن ها به موسی علیه السلام گفتند: ما هرگز ایمان نياورده و تو را تصدیق نمی کنیم مگر این که خدا را آشکارا ببینیم پس از خدا بخواه که برای ما ظاهر شود پس خداوند صاعقه ای بر آن ها نازل کرده و همه سوختند و آن فرمایش الهی است که می فرماید: وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنْظُرُونَ * ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ⁽¹⁾این آیه سوره بقره با آیه فوق سوره اعراف یکی است که نصف آیه در سوره بقره و نصف آیه در سوره اعراف است.

هنگامی که موسی علیه السلام دید که اصحابش همه هلاک شدند محزون شد و گفت: رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا موسی علیه السلام گمان کرد که آن ها به ذنوب بنی اسرائیل هلاک شدند پس گفت: إِن هِيَ الأَفتَنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَ لِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا

وَأ َنتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ * وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ ﴾ این کار تو جز امتحان و آزمایش نیست به وسیله آن هر کسی را که بخواهی گمراه می کنی و هر کسی را که بخواهی هدایت می کنی تویی ولی ما پس ما را بیامرز و بر ما رحم نما که تو بهترین آمرزندگان هستی و برای ما در این دنیا و در آخرت نیکی مقرر فرما که ما به سوی تو بازگشته ایم.

پس خداوند متعال فرمود: عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ عذابم را به هر کسی که بخواهم می رسانم و رحمت من هر چیزی را فرا می گیرد پس آن را برای کسانی که پرهیزگارند و زکات می دهند و به آیات ما ایمان می آورند مقرر خواهم کرد. ⁽¹⁾

سپس خداوند فضیلت پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروانش را ذکر کرده و فرمود: الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ يعنى ثقل و سنگینی که بر بنی اسرائیل بود که آن ها باید حتما غسل نموده و وضو بسازند و تیمم بر آن ها جایز نبود و فقط باید در کنایس و معابد و محاریب نماز ،بخوانند و شخص هر وقت مرتکب گناهی می شد نفس بد بو از او بیرون می آمد و شناخته می شد که او گناه کرده است و اگر بول به بدنش می رسید آن موضع نجس را می بریدند و گوسفند بر آن ها حلال نبود و تمام این شدائد و سختی ها را خداوند ببرکت وجود پیامبر اکرم از این امت برداشت سپس :فرمود: فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ یعنی کسانی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آوردند.

وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ يعنى اميرالمومنين علیه السلام أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ آن ها رستگاران هستند. پس خداوند از انبیاء برای رسول خدا صلی الله علیه و آله عهد و میثاق گرفت که آمدن آن حضرت را به امتشان خبر دهند و او را یاری نمایند پس انبیاء آن حضرت را با گفتار یاری کردند و امتشان را نیز بدان امر کردند بزودی رسول خدا صلی الله علیه و آله بر می گردد (رجعت می کند) آن ها نیز بر می گردند و در دنیا از او یاری می کنند. ⁽¹⁾

مناجات خداوند با موسی علیه السلام

حفص بن غياث از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود موقعی که موسی مشغول مناجات با خدا بود شیطان نزد او آمد یکی از فرشتگان به او :گفت وای بر تو چگونه امیدواری که موسی را در این حال که بمناجات با پروردگار مشغول است اغفال کنی؟!

شيطان جواب داد همانطور که بپدر او آدم در بهشت امید داشتم بموسی نیز ،امیدوارم و سخنانی که خداوند بموسی می فرمود این بود:

«ای موسی نماز را قبول نمی کنم جز از بندگان متواضع در برابر عظمتم که دل آن ها پیوسته بذكر من مشغول بوده و خائف باشند و اصرار بر گناه نداشته و حق دوستان و اولیاء مرا بشناسند».

موسی عرض کرد: پروردگارا آیا ابراهیم و اسحاق و یعقوب از اولیای حضرتت نیستند؟

خطاب رسید: چرا آن ها از اولیاء ما می باشند ولی منظور از دوستان که گفتم کسانی هستند که به خاطر آن ها آدم و حوا و بهشت و جهنم را خلق

نموده ام.

موسی عرض کرد: پروردگارا آن ها چه اشخاصی می باشند؟

فرمود محمد صلی الله علیه و آله و احمد صلی الله علیه و آله که نامش را از نام خودم مشتق نموده ام که یکی از اسامی من محمود است و محمد از آن بیرون آمده احد هم یکی از اسماء من است که احمد از آن اشتقاق یافته است.

موسی در خواست نمود که خداوند او را از امت آن حضرت قرار بدهد فرمود دعایت را باجابت رسانیدم و باید قدر و منزلت او و همچنین قدر و منزلت اهل بیت او را بخوبی بشناسی مثل او و مثل اهل بیتش و آن چه در طینت آن ها ایجاد کرده ام مانند فردوس در بهشت است که نه برگ آن ریخته شود و نه طعمش زایل گردد هر کس آن ها و حقشان را بشناسد در ظلمت جهل ،بردباری به او عطا شود و در هنگام تاریکی نوری فرا راهش قرار می دهیم و دعا و درخواست های او را قبل از آن که مرا بخواند اجابت کنم ای موسی هرگاه دیدی که فقر بتو روی آورد بگو مرحبا بتوای صفت نیکو کاران و چنانچه غنا و ثروت روی بیاورد بدان که پاداش گناهی تعجیل شده ای موسی دنیا خانه عقوبت است آدم را بعلت ترک اولائی که از او سرزده بود عقاب کردم دنیا ملعونه است برای علاقمندان و دوستدارانش جز آن هائی که در دنیا برای جلب رضا و خشنودی من زیست می کنند ای موسی بندگان نیکوکار من در حدود دانش خود از دنیا دوری می جویند ولى بدكاران بقدر جهل و نادانی خویش بدنيا رغبت و میل پیدا می کنند هر که دنیا را اهمیت داده و بزرگ بشمارد و چشمش بدنیا باشد محتاج ،شود و آن کسی که دنیا را کوچک شمرده و منشاء اثر نداند از زندگانی و لذات دنیا کامیاب و برخوردار گردد.

حضرت صادق علیه السلام فرمود چقدر خوبست که بتوانید برای دنیا ارزشی

قائل نشده و آن را مهم ندانید اگر مورد مذمت اشخاص واقع شوید نگران ،نباشید و چنان چه بمدح و ثنای شما نپرداخت محزون و غمگین نشوید شخص باید در پیشگاه خداوند پسندیده و مقبول باشد.

امير المؤمنين علیه السلام می فرمود: در دنیا خوبی برای دو دسته از مردم است یکی آن که هر روز عمل نیکش زیاد شود و دیگر آن کسی که روزهائی را که بر طبق آمال و آرزوهای خود گذرانیده با توبه کردن و بازگشت از اعمال بد جبران ،نماید اما بخدا قسم اگر چندان سجده برای خدا کنند تا گردن های خود را بر اثر کثرت سجود از بدن جدا کنند توبه آن ها قبول نشود مگر آن که بولایت ما اهل بيت اعتراف نموده و حق ما را بشناسند و بواسطه علاقمندی و خشنودی خاطر ما امیدوار به ثواب باشند و کسی که معرفت بامام خود داشته باشد از قوت به سد جوع راضی بوده و از مال دنیا به قرص نانی و ستر

عورتی اکتفا نماید و با این حال از خدای خود خائف بوده و شاکر باشد. ⁽¹⁾

وَ قَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (160) 160- و ما آن ها (قوم موسی) را به دوازده گروه تقسیم کردیم و هنگامی که از موسی آب خواستند به موسی وحی کردیم که عصای خود را بر سنگ ،بزن پس از آن سنگ دوازده چشمۀ آب جاری شد که هر قبیله آبشخور خود را می دانستند و ما با ابر بر سر آن ها سایه افکندیم و بر آن ها من و سَلوی

نازل کردیم (و به آن ها گفتیم:) از پاکیزه هایی که بر شما روزی کردیم ،بخورید (ولی آن ها اطاعت نکردند) و بر ما ستم نکردند و بلکه بر خودشان ستم می کردند.

وَ تَطَعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطاً أُمَما یعنی به وسیله دوازده چشمه کردن آن ها را از هم جدا کرد. وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (163) وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (164) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (165) و از آن ها درباره شهری که در ساحل دریا بود سؤال کن هنگامی که در روزهای شنبه (که تعطیل بود) تجاوز می کردند زیرا ماهیان دریا روز شنبه در سطح آب (و رودها) آشکار می شدند و اما در غیر شنبه آشکار نمی شدند این چنین آن ها را با چیزی آزمایش کردیم که آن ها فاسق شده و نافرمانی کردند.

164- و (به خاطر بیاور) هنگامی که گروهی از آن ها گفتند برای چه قومی را که خداوند آن ها را هلاک خواهد کرد و یا به عذاب شدیدی معذب خواهد نمود موعظه می کنید؟ گفتند (پند ما) اعتذار در درگاه پروردگار شماست و (دیگر آن که) شاید پرهیزگار باشند.

165- پس هنگامی که آن چه به آن ها تذکر داده شده بود را فراموش کردند (هنگام عذاب) آن هایی را که نهی می کردند را از عذابمان نجات دادیم و آن هایی را که ستم کردند به خاطر نافرمانی و فسقشان به عذابی سخت گرفتار ساختیم

وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ که مراد از قریه این است که بنی اسرائیل قریه ای نزدیک دریا داشتند که بر اثر جزر و مد آب دریا وارد نهرها و زراعت قریه شده و ماهیان زنده دریا هم بر اثر جریان آب داخل شهرها شده و به آخرین قسمت های زمین زراعتی قریه می رفتند و چون خداوند صید ماهی را در روزهای شنبه بر بنی اسرائیل حرام نموده بود حیله ای اندیشیده و شبکه هائی ساختند و جلوی رودخانه ها قرار می دادند ماهی هائی که در روز شنبه وارد نهر شده بودند شب یکشنبه صید می کردند ماهی ها روز شنبه از دریا بیرون می آمدند و دیگر روزها از دریا بیرون نمی آمدند دانشمندان مردم را از صید ماهی ها نهی نموده و آن ها را از ارتكاب عمل خلاف منع می کردند چون نپذیرفتند خداوند آن ها را بصورت میمون و خوک مسخ نموده و علت حرمت صید در روز شنبه آن بود که عید هفتگی تمام مسلمین و ملل دیگر در روز جمعه بود و یهودی ها مخالفت با آن نموده و روز شنبه را عید خود قرار دادند و خداوند هم آن ها را از صید در روز شنبه منع فرمود و چون عناد و سرپیچی کردند به صورت میمون و خوک مسخ شدند. ⁽¹⁾

قوم ثمود

ابی عبیده از امام باقر علیه السلام روایت می کند که :فرمود: در کتاب علی بن ابی طالب علیه السلام چنین یافتیم که قومی از اهل ایکه از دودمان ثمود در روزهای شنبه ماهی هایی به امر خدای تعالی به سمتشان می آمدند تا بدین وسیله اطاعتشان آزمایش ،شود، ماهی ها تا لب آب آمده و بلکه از دریا راه نهر را گرفته و تا درب منزل هاشان نزدیک می شدند و ایشان با این که ممنوع بودند ماهیان را گرفته و می خوردند و علمای ایشان از صید آن ها بازشان نمی داشتند شیطان هم برایشان کلاه شرعی درست کرد و به عده ای از ایشان الهام کرد که شما از خوردن آن ممنوع شده اید نه از صیدش به همین جهت روز شنبه صید می کردند و روزهای دیگر آن صید را می خوردند.

طایفه دیگری از ایشان که اصحاب یمین بودند به اعتراض برخاسته و :گفتند ما شما را از عقوبت خداوند بر حذر می کنیم زنهار که مخالفت امر او مکنید.

طايفه سوم از ایشان که اصحاب شمال بودند سکوت کرده و از اندرز ایشان لب فرو بستند و تازه طایفه دوم را ملامت کردند که شما چرا گنهکاران را موعظه می کنید با این که می دانید ایشان مردمی هستند که خداوند به عذاب شدیدی عذاب و یا هلاکشان خواهد کرد.

آن طایفه در جواب گفتند برای این که در نزد پروردگارتان معذور باشیم و برای این که شاید گنه کاری از گناه دست بر دارد خدای تعالی می فرماید: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ یعنی بعد از آن که آن مواعظ را ندیده گرفته و هم چنان به گناه خود ادامه دادند طایفه دوم به ایشان :گفتند از این به بعد با شما زندگی نخواهیم کرد حتی یک شب هم در شهر نمی مانیم این شهری است که خدا در

آن نافرمانی می شود و خوف این هست که بلایی بر شما نازل شود و ما را هم بگیرد.

علی علیه السلام سپس اضافه کردند که این طایفه همان طور که گفته بودند از ترس بلا از شهر بیرون رفته در نزدیکی شهر فرود آمدند و شب را زیر آسمان بسر برده صبح رفتند تا سری به اهل معصیت بزنند دیدند دروازه شهر بسته شده و هر چه در زدند صدای احدی را نشنیدند ناگزیر نردبانی گذاشته و از دیوار بالا رفتند و مردی از نفرات خود را به بالای نقطه ای که مشرف به اهل شهر بود فرستادند تا خبری بیاورد آن مرد وقتی نگاه کرد گروهی میمون دم دار را دید که صدا به صدای هم داده ،بودند وقتی برگشت و آن چه دیده بود به دیگران گفت همگی دروازه ها را شکسته و وارد شهر شدند میمون ها همشهری ها و بستگان خود را شناختند و لیکن انسان ها افراد میمون ها را از یکدیگر تشخیص نداده و بستگان خود را نشناختند وقتی چنین دیدند گفتند شما را نهی کردیم و از عاقبت شوم گناه زنهار .دادیم

سپس علی علیه السلام اضافه کردند به آن خدایی که دانه های گیاه را در زیر خاک می شکافد و خلایق را می آفریند من قوم و خویش همان میمون ها را که در این امتاند می شناسم مردمی هستند که از کار زشت نهی ،ننموده و در برابر آن اعمال غیرت نمی کنند بلکه معروفی را هم که بدان مامور شده اند ترک

می کنند و در نتیجه دچار تفرقه شدند خدای تعالی هم در حق ایشان فرموده فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾پس از رحمت خدا دور باشند مردم ستمکار هم چنان که خداوند در حق بنی اسرائیل فرموده: أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ) هنگام عذاب آن هایی را که

تهی می کردند را از عذابمان نجات دادیم و آن هایی را که ستم کردند به خاطر نافرمانی و فسقشان به عذابی سخت گرفتار ساختیم. ⁽¹⁾

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (167) 167- و (بیاد بیاور) هنگامی را که پروردگارت اعلام کرد تا روز قیامت کسی را به آن ها مسلط می کند که عقوباتشان ،کند همانا پروردگارت سریع عقاب می کند (و در عین حال) بسیار بخشنده و مهربان است.

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ یعنی پروردگارت می داند. إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ دربارهٔ یهود نازل شده است که برای آن ها ابداً دولتی نمی باشد. وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ اين آیه برای امت محمد صلی الله علیه و آله نازل شده است که اهل کتاب بر آن ها عذاب سختی تحمیل می کردند و حال آن ها باید از اهل کتاب تا آخر جزیه بگیرند. ⁽²⁾ وَ قَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَ مِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَ بَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (168) 168- و آن ها (بنی اسرائیل) را در روی زمین پراکنده کرده ایم گروهی از آن ها صالح و گروهی نیز غیر صالح هستند و آن ها را با نیکی ها و بدی ها آزمودیم شاید که برگردند.

وَ قَطَعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ يعنى آن ها را در روی زمین تمیز داده ایم و شناخته می شوند. أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَ بَلَوْنَاهُمْ یعنی آن ها را امتحان کردیم. بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ یعنی با وسعت رزق و امنیت و فقر و سختی و گرفتاری امتحان کردیم. لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ یعنی شاید که برگردند. فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى وَ يَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (169) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (170) 169- پس از آن ها کسانی جای آن ها را گرفتند که وارث کتاب آسمانی (تورات) شدند اما متاع پست این دنیا را گرفته و گویند: بزودی بخشیده خواهیم شد و اگر متاعی مانند آن بدستشان بیفتد آن را نیز می گیرند آیا پیمان کتاب آسمانی از آن ها گرفته نشده که جز حق بخدا نگویند و بارها آن را خوانده اند؟ و سرای آخرت برای کسانی که پرهیزگارند بهتر است آیا اندیشه نمی کنید؟

170- و کسانی که به کتاب تمسک می جویند و نماز به پا می دارند همانا ما اجر مصلحان را ضایع نخواهیم کرد.

فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنى يعنى کسی از آن ها از دنیا دوری نکرد. وَ يَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَ إِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقُ الْكِتَابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلا الْحَقَّ وَ دَرَسُوا مَا فِیهِ یعنی آن را ضایع کردند. سپس فرمود: وَ الدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ * وَالَّذِينَ يُمَسْكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ و سراى آخرت برای کسانی که پرهیزگارند بهتر است آیا اندیشه نمی کنید؟ و کسانی که به کتاب تمسک می جویند و نماز به پا می دارند همانا ما اجر مصلحان را ضایع نخواهیم کرد.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمودند: آية الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ دربارۀ آل محمد و پیروان آن ها نازل شده است. ⁽¹⁾

وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (171) 171- و (بیاد بیاور) هنگامی که کوه را بر بالای سرشان همچون سایبانی قرار دادیم طوری که گمان کردند بر آن ها فرو خواهد افتاد (و به آن ها گفتیم:) آن چه که برای شما آمده آن را با قدرت بگیرید و آن چه در آن آمده است را متذکر شوید شاید که پرهیزگار شوید.

وَإِذْ نَتَفْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظَلَّةٌ وَ ظَنُّوا أَنَّهُ واقع بِهِمْ امام صادق علیه السلام می فرماید وقتی تورات بر بنی اسرائیل نازل شد بنى اسرائيل زیر بار آن نرفتند، خداوند کوه طور را از جای کند و بر بالای

سرشان نگهداشت و فرمود اگر قبول نکنید کوه را بر سرتان می کوبم بنی اسرائیل در حالی که سرهایشان را از ترس دزدیده بودند ناگزیر تورات را پذیرفتند. ⁽¹⁾

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ (172) 172- و (به یاد بیاور) هنگامی که پروردگار تو از صلب فرزندان آدم ذریه آن ها را برگرفت و آن ها را بر خودشان گواه گرفت (و فرمود:) آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند ،بلی گواهی می دهیم (و این گواهی را گرفتیم:) که روز قیامت نگوئید ما از این واقعه غافل بودیم.

میثاق انبیاء در عالم ذر

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى ابن سنان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود اول کسی که از پیامبران در جواب خداوند سبقت گرفت و بلی گفت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود زیرا آن حضرت نزدیک ترین خلایق در پیشگاه خداوند بود همان مقامی که جبرئیل در شب معراج به آن جناب گفت پیش برو ای محمد صلی الله علیه و آله قدم بمقامی گذارده ای که پیش از تو هیچ ملک مقرب و نبی مرسل به آن جا قدم نگذاشته و اگر عظمت روح و نفس پیامبر اکرم نبود نمی توانست توانائی و قدرت رسیدن به آن مقام

را حائز شود چنان چه خداوند می فرماید فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى ⁽¹⁾پس چون امر خدا صادر شد اول بمقام اولیائی آن حضرت واقع شد.

حضرت صادق علیه السلام فرمود: خداوند در عالم ذر از خلایق عهد گرفت بخدائی خود و باین که پیامبر ما رسول و فرستاده ای از جانب اوست و نیز عهد گرفت از پیامبران بولایت و امامت امیر المؤمنین علیه السلام و ائمه طاهرین و فرمود آیا من پروردگار شما نیستم و محمد صلی الله علیه و آله پیامبر شما نیست و علی و ائمه معصومین پیشوایان شما نیستند؟

گفتند: چرا و اول کسی که از پیامبران عهد و میثاق بر پروردگار خود از او گرفت حضرت خاتم بود چنان چه می فرماید وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَ مِنْكَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَی ابْنِ مَرْيَمَ ⁽²⁾اول پیامبران را بطور کلی ذکر فرموده و بعد افضل آن ها را تصریح نموده و پیامبر خاتم را بر افضل أنبيا مقدم داشته چون پیامبری برتر از آن حضرت نبوده بعد از انبیاء برای ایمان پیدا کردن به پیامبر خاتم عهد و میثاق گرفته و همچنین بر یاری نمودن امير المؤمنین وصی او چنانچه می فرمايد وَإِذْ أَخَذَ اللهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقُ لِمَا مَعَكُمْ ⁽³⁾یعنی بر رسول خدا که پیامبر ماست ایمان آورده و امیر المؤمنین را یاری کنید.

لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ و امت های خود را خبر بدهید به بعثت آن پیامبر خاتم که باو ایمان آورند و او و ائمه معصومین را یاری کنند. ⁽⁴⁾ عبد الله بن مسکان از حضرت صادق علیه السلام و ابی بصیر از حضرت باقر علیه السلام

روایت کرده اند در تفسیر قول خداوند که می فرماید: لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ فرمودند: خداوند از زمان آدم تا زمان خاتم پیامبری نفرستاده مگر آن که بدنیا برگشت می کند و به همراه پیامبر خاتم جهاد نموده و پیامبر و امیر المؤمنین را یاری نمایند.

پس از آن حضرت برای جمیع انبیا میثاق گرفت و فرمود: ای محمد بگو: آمَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَ مَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتِيَ مُوسَى وَ عِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُم وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ⁽¹⁾اما به خدا و آن چه که بر ما و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانش نازل گردیده ایمان آوردیم و آن چه که به موسی و عیسی و پیامبران دیگر از جانب پروردگارشان داده شده است در میان آن ها هیچ فرقی نمی گذاریم و ما فرمانبردار خدا هستیم. ⁽²⁾

ابن مسکان از امام صادق علیه السلام روایت کرده که گفت: از آن جناب پرسیدم شهادتی که در آیه وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بلی آمده آیا بطور معاینه بوده؟

فرمود: آری چیزی که هست مردم خصوصیات آن موقف را فراموش کردند و تنها معرفت را از دست ندادند و بزودی آن خصوصیات به یادشان خواهد آمد و اگر معرفت هم از دست می رفت احدی نمی فهمید که خالق و رازق او ،کیست و اشخاصی هم که در این نشات کافر شدند کسانی هستند که در آن نشات ایمان نیاوردند و اقرارشان زبانی بوده و همان هایند که خداوند در حقشان فرموده: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ ⁽³⁾ایمان نخواهند

آورد به چیزی که در سابق آن را تکذیب کرده بودند. ⁽¹⁾

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ (175) وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (176) 175- و بر آن ها (مردم) بخوان سرگذشت آن کسی را که آیات خود را به او ،دادیم و او خود را از آن آیات بیرون ساخت و شیطان در پی او گشت و از گمراهان گردید.

176- و اگر می خواستیم او را با این آیات مقامش را بالا می بردیم ولیکن او پستی را برگزید و از هوای نفس خویش پیروی نمود پس مثل او همانند سگی است که اگر بر او حمله کنی و یا به حال خود رهایش سازی دهانش را باز و زبانش را بیرون می آورد این است مثل مردمی که آیات ما را تکذیب کردند. پس این حکایت را (برای مردم) بگو شاید که اندیشه کنند.

داستان بلعم باعوراء

وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ این آیه دربارۀ بلعم بن باعوراء که در زمان بنی اسرائیل بود نازل شده است. حضرت امام رضا علیه السلام می فرماید خداوند اسم اعظم را به بلعم بن باعوراء

تعلیم و عطا فرمود و هر وقت خداوند را به آن اسم می خواند خداوند دعایش را اجابت می فرمود روزی نزد فرعون رفته بود فرعون و اصحابش در تعقيب حضرت موسی و در صدد بدست آوردن او بودند فرعون تا بلعم را دید گفت خداوند را باسم اعظم که می دانی بخوان تا موسی را در هر کجا که هست متوقف سازد و ما به او و اصحابش برسیم.

بلعم در اجرای نظر فرعون خواست سوار بر الاغ خود شده و دعا و نفرین کند که خداوند موسی و یارانش را حبس نماید تا فرعون آن ها را مجازات ،نماید ولی هر چه کوشش کرد حیوان تن بسواری او نداد و نمی گذاشت سوار ،شود هر چه آن را می زد مفید واقع نگردید و تسلیم نشد تا این که به قدرت خداوند حیوان به سخن آمده :گفت وای بر تو چرا این قدر مرا می زنی می خواهی من تو را یاری نموده و سواری دهم تا به پیامبر خدا و یارانش دعای بد و نفرین کنی؟

بلعم علاوه بر آن که از این گفتار حیوان عبرت نگرفت بلکه چنان متغیر شد تا بر اثر زدن بسیار حیوان را کشت و خداوند اسم اعظم را از خاطرش محو نمود که دیگر بزبان نیاورد بطوری که خداوند می فرماید: فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ * وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَسَتَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث و این آیه مثالی است که برای بلعم زده است.

حضرت رضا علیه السلام فرمود: حیوانات داخل بهشت نمی شوند مگر سه حیوان يكي الاغ بلعم بن باعوراء دیگری سگ اصحاب کهف سومی گرگی که پاسبانی را محزون کرد و کیفیت گرگ مزبور آنست که پادشاه ظالم و ستمكارى بیکی از پاسبانان خود دستور داد که گروهی از مؤمنین را به

شکنجه و آزار بقتل برساند؛ پاسبان پسری داشت که مورد علاقه شدید او بود گرگ مزبور آن پسر را دریده و خورد و پاسبان مامور بقتل بیچارگان بشدت دچار حزن و تاثر گردید و خداوند آن گرگ را که موجب اندوه و غصه پاسبان گردید داخل بهشت فرماید. ⁽¹⁾

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (179) 179- و به تحقیق بسیاری از جن و انس را برای جهنم ،آفریدیم برای آن که دل هایی دارند که با آن نمی فهمند (اندیشه نمی کنند و درک ندارند) و چشمانی دارند که با آن نمی بینند (بصیرت ندارند) و برای آن ها گوش هایی است که نمی شنوند آن ها همانند چهار پایانند بلکه گمراه ترند، آن ها همان غافلانند.

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مراد از ذرانا یعنی آفریدیم. ابی الجارود از امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود: لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بها يعنى بر قلب هایشان مهر زده شده که تعقل نمی کنند؛ وَلَهُمْ أَعْيُنٌ بر چشم هایشان پرده ای است که مانع از هدایت است؛ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذَانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها یعنی در گوش هایشان پنبه گذاشته شده پس هرگز سخنان هدایت آمیز را نمی شنوند. ⁽²⁾

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (180) 180- و برای خداوند نام های نیکوئی ،است، پس خدا را با آن نام ها ،بخوانید و کسانی که نام های او را تعریف می کنند به خودشان واگذارید که به زودی جزای اعمال زشتشان را خواهند دید.

وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِها می فرماید: اسماء حسنى «الرحمن والرحيم» است. ⁽¹⁾ وَ مِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ (181) 181- و از آن امتی که آفریده ایم گروهی به حق هدایت می یابند و عدالت را بر پا می دارند.

وَ مِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ این آیه دربارۀ آل محمد علیهم السلام و پیروانشان است. وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (182) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (183) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (184) 182- و آنان که آیات ما را تکذیب کردند به زودی از جایی که نمی دانند عذابشان خواهیم کرد.

183- به آن ها مهلت می دهیم که همانا نقشه من بسی سخت و شدید است.

184- آیا (این مردم) هیچ فکر نکردند که همنشین آن ها (پیامبر) جنونی

ندارد؟ او فقط ترساننده آشکاری است.

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ می فرماید: در هنگام مرتكب شدن معاصی نعمت هایش به دستش می رسد. وَأمْلِي لَهُمْ یعنی چند روزی برای آن ها صبر می کنیم. إِنَّ كَيْدِي مَتينٌ يعنى همانا عذابم شدید است سپس فرمود: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا یعنی آیا قریش فکر نمی کنند. ما بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ يعنى رسول خدا صلی الله علیه و آله همچنان که قریش گمان می کنند مجنون نیست بلکه او فقط ترساننده ای آشکار است. ⁽¹⁾ أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (185) مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (186) 185- آیا در ملکوت آسمان ها و زمین و آن چه که خدا آفریده است نظر نیف کندند؟ و چه بسا که اجل آن ها نزدیک شده باشد؟ پس به چه سخنی بعد از آن (قرآن) ایمان خواهند آورد؟

186- هر کسی را که خدا گمراه کند هیچ هدایت کننده ای برای او نمی باشد و آن ها را در طغیان و سرکشیشان به خود وا می گذارد تا سرگردان شوند.

فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ یعنی بعد از قرآن. يُؤْمِنُونَ یعنی تصدیق می کنند. عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ یعنی هلاکشان نزدیک می شود.

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هَادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ می فرماید: به خودشان واگذاشته می شود. يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (187) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (188) 187- (ای رسول ما) از تو درباره قیامت سؤال می کنند که چه وقت فرا می رسد؟ بگو که علم آن نزد پروردگار من است هیچ کس به جز او نمی تواند وقت آن را آشکار کند بر پانی قیامت حتی در آسمان ها و زمین سنگین است و بطور ناگهانی به نزد شما می آید. از تو می پرسند که گویی تو از زمان وقوع آن آگاهی بگو همانا علم آن نزد خداست ولیکن اکثر مردم نمی دانند.

188- بگو: من مالک نفع و ضرر خویش نیستم مگر آن چه را که خدا ،بخواهد و اگر من از غیب خبر داشتم خیر زیادی را برای خود بدست می آوردم و هیچ زیانی را نمی دیدم همانا من ترساننده و بشارت دهنده ای برای گروهی هستم که ایمان می آورند

يَسْئلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا روایت شده که سبب نزول این آیه آن بود که کفار قريش عاص بن وايل سهمى و نضر بن حارث بن كلده و عقبة بن ابی معیط را به سوی نجران

فرستادند تا آن که از علمای یهود مسائلی یاد بگیرند و آن مسائل را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال کنند از جمله مسائلی که گفتند از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله پرسش کنند این بود چه وقت قیامت بر پا می شود اگر تو پیامبر راستگوئی هستی؟

خداوند در جواب آن ها این آیه را نازل فرمود: ای محمد صلی الله علیه و اله بگو: علم او نزد خداست ولی بیشتر مردم نمی دانند.

يَسْتَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إلا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً يَسْئلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنها یعنی جاهل به آن هستند؛ ای محمد به آن ها بگو: إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ همانا علم آن نزد خداست و لیکن اکثر مردم نمی دانند. ⁽¹⁾ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَ مَا مَسَّنِيَ السُّوءُ يعنى من صحت و سلامتی را برای خود اختیار می کردم. ⁽²⁾ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (189) فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (190) أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَ هُمْ يُخْلَقُونَ (191) وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (192)

وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ (193) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (194) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ (195) إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَ هُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (196) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (197) وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (198) خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ (199) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (200) إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ (201) وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ (202) وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَ هُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (203) 189- اوست خدایی که (همه) شما را از یک فرد آفرید و جفتش را نیز از جنس او قرار داد تا در کنار او آرام گیرد پس هنگامی که با او نزدیکی کرد حملی سبک برداشت که به کارهای خود رسیدگی می کرد هنگامی که سنگین شد هر دو از خدا و پروردگار خواستند که اگر فرزندی صالح به ما

عطا کنی از شکرگزاران خواهیم بود.

190- پس هنگامی که خداوند فرزندی صالح به آن ها عطا کرد برای خدا در آن چه که به آن ها عطا کرده شریک قرار دادند و خداوند برتر است از آن چه که

برای او شریک قرار می دهند

191- آیا (برای خدا) شریکانی قرار می دهید که چیزی را نمی توانند بیافرینند و خودشان آفریده شده هستند؟

192- قادر نیستند که به آن ها یاری برسانند و خودشان را نیز یاری رسانند.

193- و اگر آن ها را به سوی هدایت دعوت کنید از شما پیروی نمی کنند برای شما مساوی است که آن ها را (به هدایت) دعوت کنید یا سکوت اختیار نمائید.

194- آن هایی را که به غیر از خدا می خوانید بندگانی همانند شما هستند پس آن ها را بخوانید اگر راستگو هستید باید شما را اجابت کنند

195- آیا برای آن ها پاهایی است که (همانند شما) راه بروند؟ آیا دست هایی که با آن کاری را انجام دهند؟ آیا چشم هایی دارند که با آن ببینند؟ آیا گوش هایی دارند که با آن بشنوند؟ بگو بت های خود را که برای خدا شریک قرار داده اید بخوانید و مرا مکر و حیله نمائید و مهلت ندهید.

196- همانا مولی و سرپرست من آن خدایی است که این کتاب را نازل کرده و او همه صالحان را سرپرستی می کند

197- و آن هایی را که به غیر از او (خدا) را می خوانید هیچ توانایی یاری شما را ندارند و نمی توانند خودشان را یاری دهند.

198- و اگر آن ها را به سوی هدایت فرا خوانید آن را نمی شنوند و آن ها را می بینی که به تو نگاه می کنند ولی در واقع نمی بینند.

199- با آن ها (بت پرستان و مشرکان) عفو و گذشت را در پیش بگیر و به نیکی ها دعوتشان نما و از نادانان روی بگردان.

200- و اگر وسوسه ای از سوی شیطان به تو رسد به خدا پناه ببر که همانا او شنوا و داناست.

201- همانا پرهیزگاران اگر به وسوسه شیطان گرفتار شوند خدا را یاد کنند و با عنایت الهی بینا گردند.

202- و مشركان (ناپرهیزگاران) را برادرانشان (شیاطین) به گمراهی می کشند و هیچ کوتاهی نمی کنند.

203- و هنگامی که آیه ای را برای آن ها نیاوری می گویند: چرا خودت آیه ای نساختی؟ بگو همانا من از آن چه از خدایم به من وحی می شود پیروی می کنم این وسیلهٔ بینایی از جانب پروردگارتان و هدایت و رحمتی است برای کسانی که ایمان می آورند

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا برید عجلی از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: هنگامی که حوا از آدم حامله گشت و بچه در شکمش حرکت می نمود به آدم :گفت چیزی در شکم من حرکت می کند

آدم فرمود: نطفه من که در رحم تو قرار گرفته خداوند از آن کسی را خلق می کند تا ما را آزمایش کند.

ابليس نزد حوا آمد و :گفت حالت چگونه است؟

حوا به ابلیس :گفت از آدم بچه ای در شکم من به وجود آمده که تکان

می خورد.

ابليس به او گفت: نیت کن که هر وقت بچه ات به دنیا آمد و پسر بود او را عبد الحارث نام بگذار که برای تو باقی و زنده می ماند و اگر نیت نکنی که او را عبد الحارث نام بگذاری شش روز بعد از به دنیا آمدنش می میرد

حواء از گفته ابلیس غمگین و ناراحت شد و به آدم .گفت آدم علیه السلام به او فرمود: آن خبیث به نزد تو آمده به سخنانش گوش مده من امید دارم که آن بچه برای ما بماند و به خلاف آن چه ابلیس به تو گفته می باشد اما آدم هم در دلش از گفته ابلیس ناراحت و غمگین شد. هنگامی که حواء بچه اش را به دنیا آورد بعد از شش روز از دنیا رفت.

حواء به آدم گفت: حالا دیدی که گفته او درست بود از گفته آن ملعون شک و تردید در دل آن دو وارد شد. مدتی نگذشت که حواء دوباره از آدم حامله گشت پس ابلیس به نزد حواء آمد و به او گفت: چگونه هستی؟

حواء :گفت پسر بچه ای به دنیا آوردم که در روز ششم از دنیا رفت.

آن ملعون گفت: اگر نیت کنی این بچه ای که در شکم داری نامش را عبد الحارث بگذاری برای تو می ماند و اگر این نام را نگذاری آن چه که در شکم داری مانند بچه شتر یا گاو یا گوسفند یا بز است پس گفته آن خبیث را تصدیق کرد چون در بچۀ اول هم دیده بود و گفتگو با آن ملعون را به آدم علیه السلام گفت. آدم نیز آن را تصدیق کرد خداوند می فرماید: فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيتنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ فَلَمَّا آتَاهُما صَالِحاً یعنی چون وضع حمل حوا نزدیک شد آدم و حوا پروردگار خود را خواندند که اگر این فرزند ما بصورت ما متولد شود نه بصورت بچه شتر یا گاو یا گوسفند یا بز هر آینه ما از شکرگزاران این نعمت عظمی خواهیم بود.

پس ابلیس نزد حوا آمده به او گفت حالت چگونه است.

حواء گفت: دیگر سنگین شده ام و نزدیک است که حملم را بدنیا بیاورم.

ابليس گفت: بدانچه که گفتم عمل نکنی بچه ات که به دنیا آمد یا به صورت بچه شتر یا بچه گاو یا گوسفند و یا بچه بز به دنیا می آید.

حواء سخنش را قبول کرد سپس ابلیس به او گفت: اگر نیت کنی نامش را عبد الحارث بگذاری و برای من در آن نصیبی قرار بدهی پسری به دنیا می آوری و بچه ات زنده می ماند.

حواء گفت: نیت کردم که در آن برای تو هم نصیبی قرار بدهم.

ابلیس خبیث گفت: به آدم هم بگو که مانند تو نیت کند و برای من در آن نصیبی قرار بدهد و نام آن بچه را عبد الحارث بگذارد. حواء به نزد آدم رفته و گفتگویش با حارث (ابلیس) را گفت.

در دل آدم هم شک و تردید افتاد حواء به آدم گفت: اگر تو هم نیت نکنی که نام بچه را عبدالحارث بگذاری و برای حارث بهره ای در آن قرار ندهی دیگر نزدیک من نیا و بین من و تو الفتی نیست.

هنگامی که آدم آن را از حواء شنید به او گفت: ابلیس سبب آن معصيت ما در بار اول شد و حال نیز می خواهد که ترا با این نوع سخنان مغرور گرداند بالآخره هر دو اضطراراً به خاطر گذرانیدند که آن فرزند را بعد از خلقت کامل عبد الحارث نام گذارند پس از آن که آن فرزند بصورت ایشان متولد گردید و به صورت شتر و گاو و گوسفند و بز بدنیا نیاورد و تا روز ششم زنده ماند و نمرد و در روز هفتم او را عبد الحارث نام گذاشتند و لهذا حق تعالى فرموده: جَعَلا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتاهما یعنی گردانیدند آدم و حوا برای خدای تعالی شریکان در آن فرزندی که بایشان عطا کرده بود به این معنی که ابلیس را در

نام گذاشتن فرزند خود شریک خدای تعالی گردانیدند و بجای عبدالله عبد الحارث .گفتند ⁽¹⁾

فضل روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسیر این آیه فَلَمَّا آتَاهُما صَالِحاً جَعَلالَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتاهُما فرمود: منظور از ضمير تثنيه هما آدم و حواء هستند و همانا آن دو در طاعت شریک قرار دادند شرک در عبادت نبود پس خداوند بر رسول صلی الله علیه و اله این آیه را نازل کرد: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ - تا - فَتَعَالَى اللهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ می فرماید: در آفریده خدا بهره ای از برای حارث قرار دادند شریک شدن ابلیس با آن دو در عبادت خداوند نبود ⁽²⁾سپس فرمود: أَيُشْرِكُونَ مَا لا يَخْلُقُ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ

سپس با ملحدین احتجاج کرده و فرمود: وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَ لَا أَنفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ - تا - وَ تَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لَا سِرُونَ سپس خداوند رسولش را مؤدب کرده و فرمود: خُذِ الْعَفْوَ وَأَمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ سپس فرمود: وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزعٌ می فرماید: اگر از سوی شیطان وسوسه ای پیدا شد به خدا پناه ببر که او شنوا و دانا است ⁽³⁾سپس فرمود: إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ می فرماید: هنگامی که شیطان گناهان را به یاد آن ها آورد و آن ها را به سوی معاصی کشاند در آن هنگام خداوند را یاد کنند که از حيله شیطان بینا می گردند.

مراد از فاذا هم مبصرون یعنی هنگامی که شیطان آن ها را به گناه واداشت بینا می گردند.

مقصود از وَ إِخْوَاتُهُمْ يعني جن.

يَمُدُّونَهُمْ فِي الغَيِّ ثُمَّ لا يُفْصِرُونَ یعنی در گمراه کردن آن ها کوتاهی نکردند وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا يعنى قريش گفتند: لَوْ لاَ اجْتَبَيْتَها و جواب این در سوره انعام این آیه است: ای محمد به آن ها بگو: لَوْ أَنَّ عِنْدِي ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ ⁽¹⁾یعنی از آیات و معجزات لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ ⁽²⁾كار ميان من و شما خاتمه می یافت. و فرمایش الهی در سوره اسراء وَ مَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلا تَخْوِيفاً ⁽³⁾و ما معجزات و آیات را جز برای آن که مردم از خدا بترسند و هدایت یابند نمی فرستیم. ⁽⁴⁾

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (204) 204- و هنگامی که قرآن خوانده شود گوش فرا دهید و سکوت کنید شاید که مورد رحمت الهی واقع شوید.

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ یعنی در نماز هنگامی که قرائت امام شنیده می شود سکوت کنید و گوش فرا دهید. وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَ خِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالأَصَالِ وَلا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ (205) 205- پروردگارت را در دل خود با تضرع و پنهانی آهسته و آرام هنگام

صبح و شام یادکن و از غافلان مباش

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً می فرماید: در ظهر و عصر نماز را آهسته بخوان. وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ یعنی در مغرب و عشا و صبح نماز را بلند بخوان و از غافلان مباش. إِنَّ الَّذينَ عِندَ رَبِّكَ لا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ يُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ (206) 206- آن هایی که در نزد پروردگارت هیچ گاه از عبادتش تکبر نمی ورزند و به تسبیح الهی می پردازند و برای او سجده می کنند.

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ یعنی انبیاء و رسولان و امامان علیهم السلام که در هنگام عبادت تکبر نمی ورزند و به تسبیح الهی می پردازند و برای او سجده می کنند

تفسیر سوره انفال

اشاره

8- سوره انفال در مدنیه نازل شده و دارای 75 آیه است.

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (1) 1- (ای رسول ما) از تو دربارۀ انقال سؤال می کنند بگو: انفال مخصوص خدا و پیامبر اوست؛ پس از خدا بترسید و دشمنی بین خودتان را اصلاح نمائید و از خدا و رسولش اطاعت کنید اگر ایمان دارید.

انفال چیست؟

اسحاق بن عمار گوید از حضرت امام صادق علیه السلام سؤال کردم که: انفال چیست؟

فرمود: شهرها و روستاهائی است که خراب شده و اهل آن ها کوچ کرده و از آن نقاط رفته اند آن اماکن مختص خدا و رسول اوست و هرچه تعلق به سلاطین و پادشاهان دارد مختص به امام است و همچنین اراضی که از اهل کتاب بدون جنگ گرفته شده و زمین های بدون صاحب و یا آن که صاحبان آن ها معلوم نباشد و نیز معادن زیرزمینی مخصوص امام است و اگر شخص بمیرد و وارثی نداشته باشد ترکه او جزء انفال است و به امام اختصاص دارد؛ و فرمود این آیه در روز جنگ بدر نازل شد در آن روز اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله

سه طایفه بودند یک دسته در پیرامون آن حضرت جمع شده و طایفه ای مشغول جمع آوری غنائم بودند فرقۀ سوم دشمن را تعقیب می کردند؛ پس از پایان جنگ و جمع آوری غنائم و اسیران انصار درباره آن ها با پیامبر صلی الله علیه و آله به گفتگو پرداختند؛ سعد بن معاذ که در خیمه حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ایستاده بود عرض کرد: ای رسول خدا ما هم بخوبی می توانستیم به تعقیب دشمن پرداخته و کارزار کنیم و این که در خدمت حضرتت ماندیم از ترس آن بود که مبادا حضرتت را تنها گذارده و مشركين بوجود شريفت گزندی برسانند این بود که عده ای از بزرگان مهاجر و انصار در کنار خیمه و در حضور شما ایستادند و گرنه همه آماده کارزار و جهاد بوده اند ای رسول خدا صلی الله علیه و آله لشگریان زیاد و غنائم کم است و اگر غنائم را فقط به کسانی که در حمله و تعقیب دشمن اشتغال داشته اند بدهی برای اصحاب چیزی نمی ماند و می ترسید که پیامبر غنائم را بقاتلين كفار قسمت فرموده و آن هائی که در حضور پیامبر بودند بهره و نصیبی نداشته باشند دامنه این گفتگو به اختلاف بین مردم منجر شد و از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرسیدند که این غنائم مال چه کسانی خواهد بود خداوند این آیه را نازل فرمود مردم برگشته و نصیبی از غنیمت نبردند سپس خداوند بعد از آن این آیه را نازل فرمود: وَاعْلَمُوا أَنَّها غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيل ⁽¹⁾و اى مؤمنان بدانید که هر چه غنیمت و فایده برید خمس آن مخصوص خدا و رسول و خویشان او و یتیمان و فقیران و در راه سفر ماندگان است.

و برای همین پیامبر غنائم را میان مستحقين تقسيم فرمود.

سعد بن ابی وقاص گفت: ای رسول خدا آیا سواران جنگی و ناتوان را يكسان عطا می فرمائید؟

پیامبر فرمود: مادرت بعزایت بنشیند آیا شماها به وسیله ناتوانان یاری نشدید.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ بدر خمس را خارج نفرمود و تمام غنائم را بین اصحاب قسمت نمود و چون آیه خمس بعد از جنگ بدر نازل شد حضرت خمس را از آن ها گرفت و خداوند نازل کرد يَسْئلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ بعد از پایان جنگ بدر از انفال سؤال می کنند ⁽¹⁾که آن در اول سوره واجب شد و بعد از آن رفتن پیامبر صلی الله علیه و اله به جنگ واجب شد. ⁽²⁾

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَ عَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (2) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (3) أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ (4) 2- همانا مؤمنان کسانی هستند که چون نام خدا برده شود دل هایشان ترسان می شود و هنگامی که آیات خدا بر آن ها خوانده شود بر ایمانشان افزوده گردد و بر پروردگارشان توکل می.کنند

3- آن ها که نماز را به پا می دارند و از هر چه که بر آن ها روزی کرده ایم انفاق می کنند.

4- بلی آن ها به حق مؤمن ،هستند برای آن ها در نزد پروردگارشان درجاتی ،است و برای آن ها (مراتب) آمرزش و روزی نیکونی است.

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللهُ وَ جِلَتْ قُلُوبُهُمْ - تا - لَهُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ. این آیات دربارۀ امیر المومنين على علیه السلام و ابوذر و سلمان و مقداد نازل شده و سپس بعد از آن مسئله انفال و قسمت غنائم و خروج رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی جنگ را ذکر می کند.

كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ (5) يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ (6) وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ (7) لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (8) إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ (9) وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (10) إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ (11) إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلَائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ

الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ (12) 5- همچنان که پروردگارت تو را از خانه ات (به سوی جنگ بدر) به حق بیرون کرد در حالی که گروهی از مؤمنان از آن ناراحت بودند.

6- بعد از آن که حق نمایان شد آن ها باز با تو مجادله می کردند که گویی به سوی مرگ رانده می شوند و با چشم خود آن را می بینند.

7- و (به یاد بیاورید) هنگامی که خدا به شما وعده بر یکی از دو طایفه (غلبه بر سپاه قریش یا کاروان تجاری شام) را داد و شما میل داشتید که کاروان تجاری نصیب شما شود و خداوند می خواهد که حق را با سخنان خود تقویت و ریشه کافران را قطع نماید.

8- تا حق را ثابت کند و باطل را از بین ببرد هر چند مجرمان از آن کراهت داشته باشند.

9- (به یاد بیاورید) هنگامی که (در جنگ بدر) از پروردگارتان با استغاثه ره ای کرد و زاری کمک می خواستید پس دعایتان را اجابت کرد (و گفت:) من شما را با سپاهی منظم از یک هزار فرشته که پشت هم می آیند یاری می کنم

10- و خداوند این کار را نکرد مگر فقط برای شادی دل شما و اطمینان ،قلب،تان پیروزی نیست مگر از سوی خدا که همانا خداوند توانا و حکیم است.

11- (به یاد بیاورید) هنگامی که خواب سبکی (چرتی) که باعث آرامش است شما را فرا گرفت و از آسمان برایتان آبی فرستاد تا پاکیزتان گرداند و پلیدی شیطان را از شما دور سازد و دل هایتان را محکم و گام هایتان را استوار .بدارد

12- (و به یاد آر) هنگامی که پروردگارت به فرشتگان وحی کرد که من با

شما هستم پس کسانی را که ایمان آورده اند را ثابت قدم بدارید که بزودی در دل کافران وحشت می اندازم پس بر بالای گردن ها ضربه زنید و همه انگشتان را قطع کنید.

جنگ بدر

كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَ هُمْ يَنْظُرُونَ. سبب نزول آیه آن بوده که قافله ای از قریش با مال التجاره فراوان عازم مکه ،بود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با اصحاب خود امر فرمود که در تعقیب قافله رفته و آن ها را بگیرند و به آن ها فرمود که خداوند و عده نصرت داده یا آن که بر این قافله غالب می شوید و یا بر قریش ظفر خواهید یافت خود آن حضرت نیز با سیصد و سیزده نفر از اصحاب از مدینه خارج و چون نزدیک بدر رسید، ابو سفیان که در قافلهٔ قریش بود اطلاع پیدا نمود که پیامبر با یارانش بقصد قافله بیرون آمدند بسیار ترسید و رو بشام حرکت کرد همین که بمنزلی موسوم به «بُهره» ⁽¹⁾رسيد ضمضم بن عروه را به ده دینار اجیر نمود و شتر جوانی برای سواری او داده که به سوی قریش رفته و آن ها را خبر بدهد که محمد صلی الله علیه و آله با جوانان مدینه بیرون آمده اند تا جلوی قافله را بگیرند و برای تحریک قریش به او تاکید نمود که گوش شتر را بریده تا خون جاری شود و موقع ورود به مکه پیراهنش را از پشت پاره کند و شتر را بطوری سوار شود که رویش بطرف دم آن باشد و با صدای بلند فریاد بزندای پیروز شوندگان تعجیل کنید تعجیل ،کنید قافله را در یابید قافله را در یابید که هم اکنون محمد صلی الله علیه و اله و اهل

مدينه جلوی آن ها را گرفته اند.

سه روز قبل از ورود ضمضم به مکه عاتکه دختر عبدالمطلب خواب دید که سواری بمکه وارد شد و فریاد زدای آل عذر ای آل فهر به سرعت بر سر کشتگان خود بیائید بعد سوار به سوی کوه ابوقبیس رفته و سنگی از کوه کنده بجانب خانه های مکه پرتاب نمود خانه ای در مکه نبود مگر آن که سنگ به آن جا رسید و در بیابان مکه خون جاری ساخت.

دختر عبدالمطلب بر اثر ترس از خواب بیدار شد و رؤیای خود را به عباس برادرش .گفت. عباس خواب او را برای عتبه بن ربیعه نقل کرد. او گفت مصیبتی بقریش روی می آورد آن خواب به ابوجهل رسید ابوجهل به تمسخر گفت این خواب عاتکه می رساند که او دومین پیامبری است که در خانواده دومین عبد المطلب پیدا شده ،است به دو بت لات و عزی قسم سه روز مهلت می دهم اگر خواب او راست بود و تعبیر شد که هیچ و اگر دروغ بود شرحی می نویسم و در میان عرب منتشر می کنم که طایفه ای دروغگوتر از زنان و مردان بنی هاشم .نیست. چون روز دوم شد ابوجهل :گفت دو روز گذشت. هنگامی که روز سوم شد صدای ضمضم بگوش مردم مکه رسید که فریاد می زد ای غالب شوندگان بر بی پدر و مادران به تعجیل قافله را دریابید که محمد صلی الله علیه و آله و اهل مدینه جلوی آن ها را گرفته اند و بزودی آن ها را از بین خواهند برد.

آن گاه سهيل بن عمرو و صفوان بن امیه و ابو بختر بن هشام و عتبه و بنيه پسران حجاج و نوفل بن خويلد بلند شده فریاد کردند ای مردم قریش مصیبتی بالاتر از این نمی شود که محمد صلی الله علیه و اله و مردم مدینه طمع کرده و راه را بر قافله شما بسته اند در این قافله مال التجاره تمام زن و مرد شما می باشد کمک کنید و قافله را دریابید این امر برای قریش ذلت است که محمد صلی الله علیه و آله در

اموال شما دست تصرف دراز نموده و بین شما و قافله جدائی بیاندازد بیرون روید.

سپس صفوان بن امیه پانصد دینار سهيل بن عمرو پانصد دینار برای مخارج پیکار اختصاص داد و بزرگان قریش هر یک مبلغی دادند و در حالی که از شدت خشم و غضب قدرت تسلط بر خود نداشتند همچنان که خداوند می فرماید: خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النَّاسِ ⁽¹⁾حرکت کردند و با آن ها عباس بن عبد المطلب و نوفل بن حارث و عقيل بن ابيطالب و بندگان آن ها نیز بیرون رفتند خمر می خوردند و دف می زدند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هم با سیصد و سیزده نفر از یاران خود رو بقافله در تایید حرکت بودند در یک منزلی بدر توقف فرموده و بشیر بن أبي رعبا و محمد بن عمرو را فرستاد تا از محل توقف قافله تحقیق نموده و خبری بیاورند در کنار برکه بدر رسیده و راحله خود را متوقف ساختند که کمی آب بیاشامند، دو کنیز را دیدند که بر سر یک درهم با هم نزاع دارند یکی از آن ها به دیگری گفت ديشب قافلة قریش در فلان منزل وارد شده اند و فردا باینجا خواهند آمد من برای آن ها کار می کنم و طلب تو را می دهم فورا آن دو نفر خدمت پیامبر رفته و ماجرای آن دو کنیز را به عرض آن حضرت رسانیدند. ابوسفیان زودتر از قافله به زمین بدر رسید شخصا نزدیک برکه آب آمد و یکی از اهالی آن جا را که نامش كعب جهنی بود ،دید از او پرسید آیا از محمد صلی الله علیه و آله خبر داری؟

گفت: خیر

أبوسفيان او را به لات و عزی قسم داده و گفت: اگر از محمد خبری داشته

باشی و پنهان کنی تمام قریش را با خود دشمن خواهی کرد زیرا تمام خانواده های قریش در این قافله سهیم بوده و اموالی در آن دارند.

آن مرد قسم خورد که اطلاعی از محمد صلی الله علیه و آله ندارد و ضمنا اطلاع داد که امروز دو سوار این جا آمده کمی آب خورده و استراحت کرده و رفتند و نفهمیدم چه کسانی بودند.

ابوسفیان به محلی که آن دو نفر شترهای خود را خوابانیده بودند رفته و با کمال دقت نظر نمود هسته های خرمائی ،دید :گفت این خرما محصول مدینه است و حتما جاسوس های محمد صلی الله علیه و آله بوده اند بسرعت بطرف قافله رفت و آن ها را نزدیکی آب بدر فرود آورد و از حرکت به سوی شام منع نمود.

جبرئیل بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله نازل شد و محل نزول قافله را به اطلاع آن حضرت رسانید و حرکت قریش را برای کمک به قافله اعلام و دستور جهاد آورد و خبر غلبه و نصرت به قافله و قریش را به پیامبر داد. پیامبر در محلی بنام صفراء فرود آمده بودند و میل داشتند اصحاب خود را که وعده داده بودند حضرتش را یاری نمایند امتحان فرماید لذا خبر جبرئیل را به آن ها رسانید. اصحاب بسیار ترسیده و وحشت و اضطراب شدیدی بر آن ها مستولی شد حضرت با اصحاب به مشورت پرداختند، ابوبکر عرض کرد که در بین قریش که ایمان نیاورده اند سوارانی وجود دارد که هرگز مغلوب نشده اند و نهایت قوت و شوکت را دارند و بعلاوه شما به منظور جنگ از مدينه بیرون نیامده اید.

رسول خدا صلی الله علیه و اله می فرمودند: بنشین. و او در جای خود نشست عمر هم برخاست و مانند سخنان ابوبکر را گفت پیامبر صلی الله علیه و آله به او هم فرمودند سر جای خود بنشین و او هم نشست.

مقداد برخاسته و عرض کرد گرچه ما می دانیم در جمعیت قریش سواران لایقی وجود دارد ولی ما بتو ایمان آورده و عقیده داریم هر چه بگوئی و هر تصمیمی اتخاذ فرمائید از جانب خداست و اگر بما بفرمائی در آتش فرو برویم و یا در دریا خود را غرق سازیم مطیع و فرمانبرداریم و هیچ وقت ما مانند آن چه بنی اسرائیل بموسی گفتند فَاذْهَبْ أَنتَ وَ رَبُّكَ فَقَاتِلاً إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ ⁽¹⁾را نمی گوئیم لکن می گوئیم: امر پروردگارت را بجا بیاور که ما در جنگ با تو هستیم خداوند جزای خیر بتو بدهد، آن گاه نشست.

باز پیامبر اکرم در امر مشورت با اصحاب تاکید فرمود، سعد بن معاذ برخاست و عرض کرد پدر و مادرم فدای تو باد گویا طرف سخن و مقصود شما ما انصار می باشیم.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلی چنین است برای انجام منظور و هدف معینی از مدینه بیرون آمده و اینک به امر پروردگار عهده دار وظیفه دیگری شده اید.

عرض کرد: ما ایمان به شما آورده ایم و به راستگوئی شما اعتراف داریم و گواهی می دهیم که هر چه برای ما بیاوری و هر امری بفرمائی حق است و از جانب خداست هر چه در نظر دارید امر بفرمائید و هرچه از اموال ما لازم باشد ،بگیرید بخدا قسم آن چه از ما بگیرید بهتر است از آن چه باقی خواهد ماند بخدا سوگند اگر امر کنی که در این دریا غرق شوم هر آینه اطاعت نموده و فرمانبردار هستم سپس :گفت ای رسول گرامی قسم بخدا که من تا بحال از این راه عبور نکرده ام و اطلاعی از وضع آن ندارم و ما در مدینه افراد قوی تر از خود را که در جنگ چالاک و ورزیده هستند جا گذاشتیم اگر ممکن بود می رفتیم و آن ها را خبر نموده و حاضر می کردیم و آن ها هرگز از فرمان شما

تخلف نمی کردند فعلا ما حاضریم و در برابر دشمنان استقامت و پایداری نموده و از مرگ باکی نداریم اگر اراده جنگ دارید اقدام بفرمائید و چنان چه مايل بمراجعت به مدینه باشید سوار شوید تا برگردیم امیدوارم خداوند دیده های شما را از یاری و پایداری ما روشن کند.

رسول اکرم صلی الله علیه و اله فرمود: اراده خداوند بر آنست که ما جنگ کنیم و اکنون بچشم خود مواضعی را که ابوجهل و عتبة بن ربيعه وشيبة بن ربيعه و منبه و نبیه پسران حجاج از پای در می آیند را می بینیم و خداوند خبر نصرت و پیروزی بمن داده و وعده او هرگز خلاف ندارد.

قصد پیامبر از مشورت با اصحاب آن بود که چون انصار با آن حضرت در عقبه بیعت نموده بودند تا آن جناب را در مدینه مانند خویشتن حفظ و حمایت کنند دور نیست در خاطر خود اندیشه کنند که در بیرون از مدینه آن رعایت و حمایت واجب نیست لذا خواست آن بیعت را به ایشان تذکر بدهد در آن حال جبرئیل نازل شد و آيه كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ - تا - وَلَوْكَرِهَ الْمُجْرِمُونَ را آورد.

پیامبر امر فرمود کوچ کنند و لذا شبانه حرکت نموده و بر سر آب بدر در مكانى موسوم به عدوة الشامیه چادر زدند.

از آن طرف قریش هم در محلی که موسوم به عدوه یمانیه بود فرود آمده بودند و غلام های خود را فرستاده بودند که برای آن ها آب بیاورند اصحاب پیامبر آن ها را گرفته و توقیف نمودند و از آن ها تحقیق نموده معلوم شد که بنده های قبیله قریش .هستند گفتند قافله کجاست؟

پاسخ دادند اطلاعی نداریم

پیامبر اکرم مشغول نماز بودند پس از تمام کردن نماز آن ها را حضور

پیامبر آوردند به آن ها فرمود: چه کسانی هستید؟

عرض کردند: ما بندگان قریش هستیم.

فرمود: عده جمعیت شما چند نفر است؟

عرض کردند: نمی دانیم.

فرمود: روزی چند شتر می کشید؟

جواب دادند روزانه نوزده شتر می کشیم.

فرمود: حدود نهصد الى هزار نفر می باشند سپس فرمود از بنی هاشم چه اشخاصی میان شما هستند؟

عرض کردند: عباس بن عبدالمطلب و نوفل بن حرث و عقيل.

پیامبر دستور بازداشت و حبس آن ها را داد و خبر به قریش رسید که بندگان آن ها را اصحاب پیامبر گرفته و حبس نموده اند ترس بی اندازه بر آن ها چیره شد. عتبة بن ربیعه ابا بختری بن هشام را دید به او گفت می بینی چگونه ستم بر ما وارد می شود به بت بزرگ قسم که دیگر من جلوی چشم خود را نمی بینم آیا ما از مکه بیرون آمدیم که جلوی قافله ما را بگیرند؟ مایل بودم تمام اموال عبد مناف از بین می رفت و به این روز نمی افتادیم.

ابا بختری به او گفت: تو بزرگ قریش هستی قافله را تحت رهبری خود قرار بده و حرکت کن و طوری عبور کنید که محمد صلی الله علیه و اله مزاحم نشود عتبه :گفت درست می گوئی جز ابوجهل کسی با من مخالفت ندارد تو نزد او برو و بگو اگر موافقت می نماید من سرپرستی قافله را عهده دار می شوم و خون پسر حضرمی بگردن من که آن ها را نجات بدهم.

أبو بختری نزد ابو جهل رفت دید زره خود را از تن بیرون آورده همین که چشمش به ابو بختری افتاد گفت: عتبه غیر از تو کسی را نیافت که نزد من

بفرستد؟

به او گفتم: اگر غیر مرا می فرستاد نمی آمدند لکن عتبه بزرگ عشیره است.

همین که این سخن را شنید غضبناک شد و گفت تو می گوئی عتبه بزرگ عشیره است؟

گفتم: هم من می گویم و هم تمام قریش که او بزرگ قبیله است و تعهد نموده که قافله را به سلامت عبور دهد و اگر ننماید خون ابن حضرمی بگردن او باشد.

ابو جهل گفت: عتبه زبان دراز و فصیح ترین مردم در سخن گفتن است و نسبت به محمد صلی الله علیه و اله متعصب می باشد چون خودش هم از طایفه عبد مناف است و پسرش هم با اوست و قصد دارد که مردم را بترساند یعنی نگذارد با محمد صلی الله علیه و اله وارد جنگ شوند و از این جهت می خواهد قافله را حرکت بدهم قسم به لات و عزی که هم اکنون بر محمد صلی الله علیه و اله و اصحابش حمله می کنم و آن ها را اسیر نموده به حال اسارت داخل مکه می کنم تا اعراب بشنوند و دیگر کسی جرات نداشته باشد جلوی قافله و کاروان تجارتی ما را بگیرد.

اصحاب پیامبر وقتی دانستند عده قریش زیادند ناله و گریه کرده و بدرگاه خداوند استغاثه نمودند خداوند آیه «إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنَّي مُمِدُكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ * وَمَا جَعَلَهُ اللهُ إِلا بُشرى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکیمٌ﴾ را بر رسولش نازل فرمود.

چون شب فرا رسید خداوند خواب را بر آن ها مستولی نمود و آن ها در آرامش خوابیدند و خداوند آبی از آسمان را برای آن ها فرو فرستاد و در جانب قریش هم خداوند آبی شدید از آسمان فرستاد بطوری که پاهایشان در زمین فرو می رفت و آن قول خداوند است که می فرمايد: إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ

وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ که مراد از رجز شیطان این است که بعضی از اصحاب پیامبر در خواب محتلم شدند وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ باران بر قریش مانند سیل می بارید و بر اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله ضعيف و خیلی آرام می بارید که زمین را تر می کرد قریش خیلی شدید ترسیدند و از ترس شبیخون سربازان اسلام نگهبانانی برای خود گذاشتند در آن هنگام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عمار بن ياسر و عبدالله بن مسعود را مامور فرمود که بروند و از نزدیک خبری از قریش بدست آورند آن ها نیز در میان جماعت مزبور رفته دیدند که اکثریت مردم قافله دچار ترس و اندوه شده و صدائی بگوش ایشان رسید که منبه پسر حجاج به شخصی می گفت:

لا يترك الجزع [ الجوع ] لنا مبينا *** لا بد أن نموت أو نميتا

یعنی: گرسنگی چنان بر من مستولی شده که می ترسم از شدت آن بمیرم و یا آن که کشته شوم.

فوراً برگشته مشاهدات خود را به عرض پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسانیدند. پیامبر فرمود: بخدا قسم آن ها گرسنه نیستند ولی از شدت ترس و اضطراب این سخنان را می گویند و خداوند بر قلب هایشان رعب و وحشت انداخته است همچنان که خداوند می فرماید: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ

چون صبح فرا رسید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصحاب را برای جنگ آماده و صف آرائی نمود و در میان اصحاب آن حضرت فقط دو نفر اسب سوار یکى زبير بن عوام و دیگری مقداد بود و هفتاد شتر داشتند که عقب هم سوار می شدند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و مرثد بن ابی مرثد غنوی و علی بن ابیطالب علیه السلام بر یک شتر سوار می شدند و شتر هم برای مرثد بود ولی قریش چهار صد سوار در

اختیار داشتند پیامبر دستور حمله داده و فرمود چشم های خود را بزیر بیاندازید و بلند ننمائید و با هیچ کس سخن نگوئید.

جنگجویان قریش چون دیدند اصحاب پیامبر اندک است. ابو جهل :گفت این عده را غلامان ما از بین خواهند برد و اگر دستور بدهم همگی را دستگیر و اسیر می نمایند.

عتبه :گفت ممکن است جمعی از ایشان در کمین نشسته باشند و به موقع خود به آن ها کمک نمایند.

عمرو بن وهب جمحی که سوار کار شجاعی بود اسب خود را بجولان درآورده و از برابر اصحاب پیامبر گذشته و بر بالای بلندی رفت و اطراف را با دقت بررسی نموده و برگشت و به قریش گفت: کمکی برای این ها نیست و اين عدة كم بطور قطع حملة شجاعانه ای خواهند نمود توجه کنید که ابدا حرف نمی زنند و چون افعی بخود پیچیده و صدا می نمایند و آن ها جز شمشیر خود پناهی ندارند و اطمینان دارم که پشت به معرکهٔ جنگ ننمایند و می کشند و کشته نمی شوند مگر آن که عده قابل توجهی از ما را به دم شمشیر از میان بردارند با این حال آیا صلاح در جنگ و ستیز است یا خیر؟

ابوجهل رو به عمرو نموده :گفت دروغ ،گفتی ترسیده ای تو از دیدن شمشیر جوانان مدینه مرعوب شده ای .

در همین حال اصحاب پیامبر از مشاهده کثرت جمعیت دشمن در اضطراب و تشویش بودند که این آیه نازل شد: وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللهِ ⁽¹⁾و البته خداوند می دانست که آن ها حاضر به صلح و تسلیم نیستند و می خواست دل های مؤمنین را خوش و قوی گرداند.

پیامبر شخصی را بطرف قریش فرستاده و پیغام داد که نزد من مبغوض تر از شما کسی نیست و اگر بخواهم می توانم بر شما پیشدستی در مبارزه نموده و جنگ را آغاز کنم اگر مرا پیامبر بر حق می دانید و راستگو می شناسید مرا بحال خود واگذارید و اگر دروغگو باشم سرزنش قوم عرب برای من کافی است.

عتبه گفت: بخدا قسم این مردم هرگز رستگار نمی شوند این ها را برگردانید سپس سوار بر شتر قرمزی شد.

پیامبر متوجه عتبه شد که بین افراد قریش رفت و آمد نموده و آن ها را از جنگ باز می دارد فرمود: اگر میان این جمع آدم خوبی وجود داشته باشد فقط همین عتبه است اگر قریش از او اطاعت و پیروی کنند اقدام بجنگ نخواهند کرد.

عتبه بین لشگر قریش رفته و آن ها را پیرامون خود جمع نموده و گفت به ته و آن ها را پیرامون سخنان من گوش کنید آن گاه خطبه خواند و گفت خوشحالی با میمنت است و میمنت با خوشحالی است ای مردم قریش یک امروز از من پیروی کنید و فرمانبردار من شوید بیائید به مکه رفته و به عیش و نوش بپردازید و پیرامون جدال با محمد صلی الله علیه و اله نگردید که او از عشیره و پسر عموی شما می باشد و فقط از او اموال کاروان غارت شده و خون ابن حضرمی را مطالبه کنید که او هم پیمان من است.

ابوجهل چون سخنان عتبه را شنید غضبناک شده و گفت عتبه پر حرف ترین و فصیح ترین مردم است چون قریش جنگ نکرده برگردند در آخر روزگار بزرگ قریش می شود سپس گفت: ای عتبه چون شمشیرهای جوانان عبدالمطلب را دیده ای ترسیده و با سخنان خویش مردم را از میدان جنگ دور

می نمایی و آن ها را به مراجعت به مکه تشویق می کنی و حال آن که من فتح و پیروزی را بچشم خود می بینم.

عتبه از سخن ابو جهل بر آشفت از شتر خویش پیاده شد به ابوجهل که بر روی اسبش بود حمله ،کرده موهای سر او را گرفت و :گفت مانند من می ترسد؟ قریش امروز می بیند که کدام یک از ما ترسوست و کدام یک شجاع و کدام یک در میان مردم اختلاف می اندازد مانند روز روشن است که من و تو به سوی مرگ می رویم.

اطرافیان دیدند که نزدیک است عتبه ابوجهل را بکشد کوشش کردند تا ابوجهل را از دست عتبه بیرون کشیدند و به عتبه :گفتند تو خود مردم را از مبارزه و جدال نهی می کنی و اینک خودت شروع به جنگ می نمائی؟

عتبه برادرش شیبه و پسرش ولید را خواست و دستور داد فورا زره بر تن نموده و مهیای نبرد شوند و هر سه نفر به میدان آمده در مقابل مجاهدین اسلام ایستاده عتبه فریاد زد: ای محمد صلی الله علیه و آله از مردان خود کسانی را که شایستگی پیکار با ما دارند بفرست.

سه نفر مبارز از انصار به نام های عود و معود و عوف از قبیله بنی عفرا جلو رفته و راه بر آن ها گرفتند.

عتبه به آن ها گفت: شماها کیستید؟ خود را معرفی کنید تا بشناسم؟

گفتند: ما از قبیلهٔ بنی عفرا که از یاران خدا و یاران رسول خدا هستیم.

عتبه گفت: شما برگردید که من شماها را برای مبارزه نخواستم من هم آورد خود را از قریش به مبارزه طلبیده ام.

پیامبر آن ها را احضار ،فرمود سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاهی به عبیده بن حارث بن عبد المطلب که هفتاد ساله بود کرد و فرمود ای عبیده بلند شو.

عبيده با شمشیر در مقابل پیامبر ایستاد و آن گاه به حمزه عموی خود نگاهی کرد و فرمود ای عمو بلند شو سپس به امیرالمومنین علی علیه السلام نگاهی کرد و فرمود: بلند شو سن مبارک علی علیه السلام کم بود آن گاه فرمودند: برخیزید و شمشیر گرفته برای گرفتن حق خود که خداوند مقرر فرموده تلاش کنید. قریش با سلحشوران خود فخر نموده رجز می خوانند و می خواهند نور خدا را خاموش کنند ولی خداوند نمی گذارد نورش خاموش شود اگر چه مشركين كراهت داشته باشند. سپس به عبیده فرمود تو هم رزم با عتبه باش و حمزه با شیبه و علی با ولید بن عتبه مبارزه نمائید.

هر سه با اطاعت امر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به میدان رفته چون برابر ایشان رسیدند عتبه :گفت شماها کیستید؟ اصل و نسب خودتان را بگوئید تا شماها را بشناسیم.

عبیده :گفت من عبیده بن حارث بن عبد المطلب .هستم

عتبه :گفت هم رزم من شخص بزرگ و شایسته ای هست آن دو نفر کیستند؟

عبیده :گفت حمزه و على بن ابيطالب.

عتبه :گفت آن ها هم دو کفو کریم هستند خداوند ابوجهل را لعنت کند که ما و شما را به این معرکه کشانید.

شیبه به حمزه :گفت کیستی؟

حمزه :گفت منم حمزة بن عبد المطلب شير خدا و شیر رسول خدا.

شيبه به او :گفت نظر کن چگونه با شیر درنده ای روبرو می شوی ای شیر .خدا در این موقع عبيده بر عتبه حمله گرد و ضربتی بر فرق سر او زد که به استخوان مغزش اصابت نمود و عتبه هم ضربتی بر عبیده زد که ساق او را

قطع نموده و هر دو به زمین افتادند و حمزه نیز به شیبه حمله کرد و چندین ضربت شمشیر بین آن ها رد و بدل شده و هر دو مجروح در تعقیب یکدیگر بودند امیرالمؤمنین نیز ضربتی بگردن ولید زد که شمشیر از زیر بغلش خارج شد علی بن ابیطالب فرمود ولید دست قطع شده خود را بدست دیگر گرفته و چنان بر سر من فرو کوفت که گمان کردم آسمان بر سرم خراب شد. پس از آن حمزه و شیبه دست بگریبان ،شدند مسلمانان گفتند یا علی بیاری عمویت بشتاب که سگ بر او حمله نموده است.

أمير المومنین گفت: ای عمو سر خود را پائین بیاور که حمزه از شیبه بلند قدتر بود پس حمزه سرش را پائین آورد و بلادرنگ ضربتی به سر شیبه وارد ساخت که نقش بر زمین شده و بدرک واصل گردید و از آن جا بالای سر عبته رفته و حمله به او نموده بعد به اتفاق حمزه عبيده را خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بردند. پیامبر نگاهی به او کرده گریه نمود.

عبیده به پیامبر :گفت ای رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر و مادرم فدایت باد آیا من شهید نیستم؟

فرمود: چرا شما اولین شهید اهل بیت من هستی.

عبیده گفت: اگر عمویت زنده بود می دانست که من اولی ترم به آن چه می گفت.

فرمود: کدام عمویم.

گفت: ابو طالب که می گفت:

كذبتم و بیت الله نبراً محمدا *** و لما نطاعن دونه و نناضل

و ننصره حتی نصرع حوله *** و نذهل عن أبنائنا و الحلائل

یعنی دروغ می گوئید که بحق خانه کعبه محمد صلی الله علیه و اله مبری است از آن چه

شما می گوئید چنان چه قصد سوئی نسبت باو داشته باشید خود و فرزندانم بیاری او برخواسته و اطراف او را می گیریم و هر مکروهی را از وجود مبارکش دور و بدخواهانش را دفع می نمائیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا نمی بینی که فرزندش علی چون شیری در مقابل خدا و رسولش ایستاده و پسر دیگرش در سرزمین حبشه برای حمایت از رسول خدا و دین بر حق در تلاش و کوشش است.

گفت: ای رسول خدا آیا در این حال از من ناراحتی؟

فرمود: من از تو ناراحت نیستم لکن از عمویم یاد کردی و برای آن دلم گرفت.

از آن طرف ابوجهل به مردم قریش می گفت: عجله نکنید و حیرت زده نباشید تا بسر نوشت پسران ربیعه گرفتار نشوید و جنگ را با مردم مدینه ادامه دهید و توجه نمائید جوانان قریش که مسلمان شده اند دستگیر کرده و به مکه اعزام داریم تا معلوم شود چه شخصی باعث گمراهی آنان شده است.

در مکه نیز عده ای از جوانان قریش مسلمان شده بودند که پدران آن ها آنان را گرفته و با خود و به همراه سایر جنگجویان قریش بجنگ بدر آمده و در نبرد شرکت داشتند ولی اسلام آن ها از روی شک و نفاق بود که از آن جمله :بودند قیس بن وليد بن مغيره، ابوقيس بن فاكهه، حارث بن ربيعه على بن اميه بن خلف و عاص بن منيه چون عدۀ لشگریان اسلام را اندک دیدند به موفقیت مردم قریش امیدوار بوده و می پنداشتند که نیروی مسلمین در مدت کمی از بین رفته و بزودی همگی کشته خواهند شد که روی این پندار غلط آن ها آیه ذیل بر پیامبر اکرم صلى الله عليه و سلم نازل شد: إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ

مَرَضٌ غَرَّ هؤلاء دِينُهُمْ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللهِ فَإِنَّ اللهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ⁽¹⁾و (ياد آور) هنگامی را که منافقان و کسانی که در دل هایشان بیماری است می گفتند که این مسلمین را دینشان مغرور و فریفته ساخته است و در حالی که هر کس بر خداوند توکل کند خدا توانا و حکیم است.

پرچم مشرکین در دست ابلیس

شیطان به صورت سراقة بن مالک نزد قریش آمد و گفت من کمک کار شما هستم پرچمتان را به من بسپارید. قریش پرچم جنگ را به او دادند و شیطان پیشرو مهاجمین قریش گردید و آن ها را به جنگ بر علیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و اصحابش تحریک و تشویق می کرد همین که پیامبر آن منظره را مشاهده کرد امر فرمود چشم هایتان را ببندید و دندان های خود را روی هم بگذارید و تا اجازه و دستور ندادم کسی مبادرت به حمله و کشیدن اسلحه نکند سپس دستان مبارکش را به سوی آسمان بلند نموده و عرض کرد پروردگارا اگر اصحاب و یاران من هلاک شوند موحدی باقی نمی ماند تا بتقديس و تسبيح ذات مقدست مشغول شود و اگر مشیت و تقدیر حضرتت تعلق بر هلاکت ایشان گرفته ام امر تو است و چند لحظه از هوش رفت پس از آن که به حال آمد عرق از صورت مبارکش جاری بود و فرمود این است جبرئیل با خیل فرشتگان که بیاری ما آمده است.

اصحاب ابر سیاهی دیدند که در خلال آن برق هائی شعله می زد و بر لشگریان پیامبر نزدیک می شدند و ندائی بگوش می رسید که می گفت پیش رویدای فرشتگان و صدای برخورد اسلحه میان زمین و آسمان بلند بود تا

شیطان جبرئیل و فرشتگان را دید پرچم را رها نموده پا بفرار گذاشت.

منبه بن حجاج لباس او را گرفت و گفت وای بر تو ای سراقه به فرار خود نیروی ما را در هم شکستی.

شیطان با پای خود بسینۀ او زد و :گفت من از خداوند می ترسم و چیزی می بینم که شما مشاهده نمی کنید و آن فرمایش الهی است که می فرماید: وَإِذْزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَ قَالَ لا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ قَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَ اللهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ⁽¹⁾سپس خداوند عزوجل فرمود: وَ لَوْ تَرَىٰ إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبَارَهُمْ وَ ذُوقُوا ذَابَ الْحَريق ⁽²⁾و اگر بنگری کافران را که فرشتگان جان آن ها را می گیرند و بر صورت و پشت آن ها می زنند و می گویند بچشید طعم عذاب سوزنده را!

در آن وقت جبرئیل به شیطان حمله نمود و به تعقیب او پرداخت تا آن که شیطان خود را بدریا افکند و فریاد زد پروردگارا تو بمن وعده فرمودی که تا روز معلوم زنده بمانم

روایت شده که ابلیس در هنگام فرار به جبرئیل گفت ای جبرئیل می خواهید آن چه را که به من داده اید از من بگیرید؟ به امام صادق علیه السلام گفته شد: آیا ابلیس می ترسید که کشته شود؟

امام علیه السلام فرمود نه و لكن جبرئیل ضربه ای به او زد که تا روز قیامت

اثرش می ماند.

خداوند بر رسولش نازل فرمود: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثبُتوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأَلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ یعنی اطراف انگشتان.

به تحقیق قریش با تمام نیرویش آمده بود که نور خدا را خاموش کند ولی خداوند خواست که نورش را به کمال برساند.

ابو جهل از صف مشرکین بیرون آمد و در میان دو صف صدا زد: پروردگارا محمد از میان ما بیشتر از ما قطع رحم کرد و برای ما دینی آورد که ما آن را نمی شناسیم پس او را در همین بامداد هلاک کن خدای تعالی هم آيه إن تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَ إِن تَنتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِي عَنْكُمْ فِئتَّكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَ أَنَّ اللهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ⁽¹⁾را نازل کرد.

آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله مشتی ریک بر گرفت و به جانب آنان پاشید و فرمود: «شاهت الوجوه ؛ زشت باد این روی ها» و خداوند بادهایی را مامور کرد که بر روی کفار قریش می کوبیدند و به همین وسیله آنان را مجبور به هزیمت کرد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد بارالها فرعون این امت ابوجهل پسر هشام جان به در نبرد آن گاه شمشیر در آنان گذاشت و هفتاد نفرشان را کشت و هفتاد نفر را اسیر گرفت عمرو بن جموح با وی روبرو شد و ضربتی بر ران او ،زد ابو جهل هم ضربتی بر دست عمرو زد و دست او را از بازو جدا کرد

بطوری که به پوست آویزان ،شد عمرو آن دست را زیر پای خود قرار داد و خود بلند شد و دستش را از بدن خود جدا کرده انداخت.

عبد الله بن مسعود می گوید در این موقع گذر من به ابوجهل افتاد، دیدم که در خون خود می،غلطد :گفتم حمد خدای را که ذلیلت کرد.

ابوجهل سربلند کرد و گفت خداوند برده و برده زاده را ذلیل کرد وای بر تو بگو ببینم کدام طرف هزیمت کردند؟

گفتم: خدا و رسول شما را هزیمت دادند و من اینک تو را خواهم کشت آن گاه پای خود را روی گردنش گذاشتم تا کارش را بسازم.

گفت: جای ناهمواری بالا ،رفتی ای گوسفند چران پست این قدر بدان که هیچ دردی کشنده تر از این نیست که در چنین روزی کشتن من به دست تو انجام شو د چرا یک نفر از دودمان عبدالمطلب و یا مردی از هم پیمانهای ما مباشر قتل من نشد؟

من كلاهخودی را که بر سر داشت از سرش کنده و او را کشتم و سر نحسش را نزد رسول خدا صلی الله علیه و اله آورده عرض کردم یا رسول الله بشارت که سر ابوجهل بن هشام را آوردم آن حضرت سجده نموده و خدا را شکر کرد.

در آن وقت مسلمانان بدنبال فرار کنندگان رفتند و هر کس شخصی را اسیر می گرفت ابو بشر انصاری عباس بن عبد المطلب و عقیل بن ابیطالب را اسیر و دستگیر نموده خدمت پیامبر آورد

حضرت فرمود: آیا در گرفتن این دو نفر کسی بتو کمک نمود؟

عرض کرد بلی مرد سفید پوشی مرا یاری نمود.

رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود او از فرشتگان بود سپس پیامبر به عباس فرمود: برای آزادی خود و پسر برادرت فدا بده.

گفت: ای رسول خدا من اسلام اختیار نموده ام و طایفه قریش مرا مجبور بحضور در میدان جنگ نمودند.

پیامبر فرمود: خداوند به اسلام آوردن تو داناتر است اگر راست گفته باشی خداوند بتو جزای خیر می دهد اما به صورت ظاهر به جنگ با ما آمده بودی و چون شما با خدا دشمنی کرده بودید خدا هم با شما دشمنی نمود و دوباره فرمود: برای خود و برادر زاده ات فدا بده و خودتان را آزاد کنید.

عباس همراه خود چهل وقیه طلا داشت که در هنگام رزم به غنیمت مسلمین در آمده بود عرض کرد: ای رسول خدا طلای غارت شده مرا بابت فدای ما محسوب کنید.

حضرت فرمود: آن غنیمت را خداوند از مال تو نصیب مسلمین نموده و باید فدا بدهی.

عباس عرض کرد: غیر از مالی که به غنیمت برده شده چیزی ندارم.

فرمود: پس آن مالی که نزد ام الفضل گذاشتی تا اگر اتفاقی روی دهد آن را بين كسان تو قسمت کند؟

عرض کرد: آیا مرا رها نمی کنی مگر آن که پس از رهائی محتاج و سائل شده باشم یعنی اگر مال موجود و ذخیره خود را تسلیم کنم دیگر چیزی نخواهم داشت در این موقع بود که خداوند این آیه را نازل فرمود: یا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمَ اللهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً يُؤتِكُمْ خَيْراً مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ⁽¹⁾اى رسول، به کسانی که در دست شما اسیرند بگو: که اگر خدا در دل شما خیر و هدایتی مشاهده کند در مقابل آن چه از شما گرفته شده بهتر از آن را عطا می کند و از گناهان شما می گذرد که

خداوند آمرزنده و مهربان است.

سپس فرمود: وَإِنْ يُرِيدُوا خِيانَتَكَ ⁽¹⁾و اگر قصد خیانت درباره علی علیه السلام با تو را دارند پیش از این با خدا هم خیانت کردند و خدا تو را بر آن ها تمکین و تسلط داد و خدا دانا و درستکار است.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و اله به عقیل فرمود: ای ابایزید همانا خداوند ابوجهل بن هشام و عتبة بن ربيعه و شيبة بن ربيعه و منبه و بنيه فرزندان حجاج و نوفل بن خویلد و سهيل بن عمرو و نضر بن حارث بن كلده و عقبه بن ابی معیط و فلانی و فلانی را کشت.

عقيل عرض کرد: پس بنابراین با بنی تهامه نزاعی ندارید و اگر بخواهید اسیران را آزاد و یا آن که به قتل می رسانید حضرت از گفته او تبسمی کرد.

در جنگ بدر هفتاد نفر از مشرکین کشته و هفتاد نفر هم اسیر شدند که امیرالمومنین بیست و هفت نفر از مشرکین را به تنهائی به درک واصل کرد مسلمین اسرا را بریسمانی بسته و با غنائم بدست آمده به حضور پیامبر أكرم عرضه داشتند از یاران پیامبر هم نه نفر به شهادت رسیدند که یکی از آن ها سعد بن خثیمه که از بزرگان بود به شهادت رسید. پس حضرت علیه السلام سوار شده حرکت کردند و هنگام غروب خورشید در منزل اثیل چادر زدند که از بدر شش میل فاصله داشت آن حضرت در صف اسيران عقبة بن أبي معيط و نضر بن حارث را مشاهده و توجه مخصوص فرمود بطوریکه نضر به عقبه گفت: من و تو کشته خواهیم شد.

عقبه گفت: بله برای این که محمد طوری به ما نگاه کرد که انگار می خواهد ما را بکشد.

در همین موقع پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمومنین علیه السلام فرمود: نضر و عقبه را به نزد من بیاور.

نضر مرد زیبائی بود و موی درازی داشت حضرت علی علیه السلام آمده مویش را گرفته و به سوی پیامبر کشاند. نضر به پیامبر عرض کرد ای محمد تو را به آن پیوند و قرابت که با من داری سوگند می دهم هر معامله که با سایر اسرای قریش می کنی نسبت بمن هم همان را بجا آور اگر همۀ اسیران را خواهی کشت مرا هم بکش و چنان چه آن ها را رها و آزاد می سازی مرا هم با دریافت فدا آزاد بنما.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند بسبب اسلام نیاوردن تو قرابت و خویشی که میان ما بوده قطع فرموده است ای علی گردنش را بزن.

امير المؤمنين علیه السلام بضرب شمشیر سر از بدن نضر جدا کرد. عقبه خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: ای محمد صلی الله علیه و آله مگر نگفته بودی که من از قریش کسی را نمی کشم؟

حضرت فرمود: آیا تو از قریش هستی؟ در صورتی که تو از اهالی علج و طایفه صفوریه هستی پدرت که ادعا می نمود از آن طایفه است از تو اولی تر .بود یا علی گردن عقبه را نیز بزن آن حضرت در اجرای امر رسول خدا گردن او را هم زد.

چون رسول خدا صلی الله علیه و آله نضر و عقبه را کشت انصار ترسیدند که مبادا پیامبر صلی الله علیه و آله تصمیم به قتل تمام اسرا بگیرد لذا به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض کردند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله هفتاد نفر از آن ها را کشته ایم و هفتاد نفر هم اسیر گرفته ایم در حالی که آن ها از خویشان شما و اسیران دست شمایند می خواهیم که این اسرا را بما بخشیده و اجازه فرمائید تا از آن ها فدا و جزیه

گرفته و آزادشان نمائیم پس خداوند این آیه را بر آن ها نازل فرمود: ما كانَ لِنَبِيّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ * لَوْ لا كِتَابٌ مِنَ اللهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ * حَلالاً طَيِّباً ⁽¹⁾برای هیچ پیغمبری روا نمی باشد که اسیران جنگی بگیرد تا از آنان فدا گرفته و آنان را رها کند مگر تا زمانی که خون ناپاکان را در زمین بسیار بریزد شما متاع دنیا را می خواهید و خدا آخرت را می خواهد و خدا مقتدر و کارش همه از روی حکمت است. اگر نبود حكم سابق از خدا که بر پیغمبر اسلام فدا و غنایم را روا دانست همانا در آن چه از آن اسیران گرفتید به شما عذاب سخت رسیده .بود پس اکنون از هر چه غنیمت گرفتید بخورید حلال و گوارای شما باد و خداترس و پرهیزگار ،باشید که خدا آمرزنده و مهربان است.

پس رسول خدا اسیران را به سپاهیان داد و آن ها نیز در قبال گرفتن فدا و جزیه اسیران قریش را آزاد نمودند.

پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها فرمود هر چه از اسیران فدا پذیرفته و آزاد نمائید در سال آینده در جنگ احد بهمان تعداد از شما کشته خواهد شد و سپاهیان بدان راضی شدند چون جنگ احد شروع شد هفتاد نفر از یاران پیامبر در آن جا شهید شدند زنده ماندگان از اصحاب پیامبر عرض کردند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله این چه گرفتاری است که به ما رسیده است در حالی که ما به نصرت و ياري وعده داده شده ایم. خداوند این آیه را نازل فرمود: أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها ⁽²⁾که در جنگ بدر هفتاد نفر از مشرکین را کشتیدید و

هفتاد نفر را به اسارت گرفتیدید، قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنفُسِكُمْ ⁽¹⁾این مصیبت به خاطر آن شرطی بود که قبول کردید و بدان عمل ننمودید. ⁽²⁾

وَ إِذْ يَعِدُكُمُ اللهُ إحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ ⁽³⁾می فرماید: وعده پیروزی بر قافله شام یا قریش داد. وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ⁽⁴⁾می فرماید: صاحب شوکت جنگ یعنی می خواستید شما صاحب قافله باشید نه صاحب جنگ. وَ يُرِيدُ اللهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ ⁽⁵⁾یعنی کلمات ائمه علیهم السلام. ⁽⁶⁾ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُوا اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشَاقِقِ اللهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللهَ شَديدُ الْعِقَابِ (13) 13- این برای آن است که با خدا و رسولش مخالفت کردند و هر کس با خدا و رسول او مخالفت بورزد (سخت کیفر ببیند) همانا که کیفر خداوند بسیار سخت است.

ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ یعنی با خدا و رسولش دشمنی می کنند. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفَاً فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ (15) وَمَنْ يُوَلَّهُمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلا مُتَحَرِّفاً لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيّزاً لى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ

﴿مِنَ اللهِ وَ مَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (16) 15- ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که در میدان جنگ با کافران روبرو می شوید پشت بر آن ها نکنید.

16- و هر کس در آن روز به آن ها پشت ،نماید مگر کسانی که از برای حمله مجدد و با پیوستن به گروهی دیگر از مسلمین ،باشد، به خشم و غضب الهی دچار می شود و جایگاه او جهنم است که به جایگاهی است.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفا یعنی بعضی از شماها به بعضی دیگر نزدیک می شوند. ⁽¹⁾ فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلا مُتَحَرِّفاً لِقِتَالٍ يعنى بر می گردد. أَوْ مُتَحيّزاً إلى فِئَةٍ يعنى به سوى صاحبش که رسول و امام است بر می،گردد به تحقیق کافر شده و به خشم و غضب الهی دچار می شود و جایگاه او جهنم است که بد جایگاهی است. فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (17) ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (18) 17- شما آن ها کافران را نکشتید بلکه خداوند آن ها را کشت ؛ تو نبودی که (به صورت آن ها خاک و سنگ) انداختی بلکه خداوند انداخت، (خداوند می خواست) بدینوسیله مؤمنان را امتحان نیکوئی بکند که همانا خداوند شنوا و داناست.

18- جریان همان بود که گفته شد و خدا مست کننده حیله کافران است.

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ یعنی خداوند ملائکه را نازل فرمود و آن ها را کشتند سپس فرمود: وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمی یعنی ریگی که حضرت رسول به صورت مشركان انداخت و فرمود زشت باد این صورت ها. ⁽¹⁾ ذلِكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنْ كَيْدِ الْكَافِرِينَ یعنی مکر و حیله آن ها ضعیف شده است. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (24) 24- ای کسانی که ایمان آورده اید دعوت خدا و رسول را هنگامی که شما را می خوانند اجابت کنید که حیات شما در آن ،است و بدانید که خداوند در میان شخص و قلب او حایل می شود و به سوی او محشور می شوید

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ می فرماید مقصود از زندگی زندگی بهشت است. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ یعنی بین آن چه که خداوند اراده می کند و بین آن چه که او اراده می کند حائل می شود. أبي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ فرمود که مراد ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام است که پیروی کردن شما از علی علیه السلام و دارای ولایت آن حضرت بودن برای شما بهتر از هر چیزی است و به عدالت نزدیک تر است.

وَاعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ می فرماید: یعنی بین انسان و گناهش حائل می شود و نمی گذارد که او را به سوی آتش بکشاند و بین کافر و اطاعتش حائل می شود و نمی گذارد که با اطاعت ایمان خود را کامل نماید، ⁽¹⁾و بدانید که ملاک هر عملی به خاتمه آن است. ⁽²⁾ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (25) وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (26) 25- و بترسید از بلایی که چون فرا رسد تنها ستمکاران را در به می گیرد (بلکه مظلومان را نیز در بر می گیرد) و بدانید که عقاب خداوند بسیار سخت است.

26- و به یاد بیاورید هنگامی که عده ای قلیل و ضعیف و خوار بودید و از مردم (مشرک) بر خود می ترسیدید که مبادا شما را بربایند پس خداوند شما را پناه داد و به یاری خود نیرومندتان ساخت و از روزی های پاکیزه بهره مندتان نمود شاید که از شکرگزاران باشید.

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً این آیه دربارۀ اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است. زبیر گوید: روزی که اصحاب جمل شکست خوردند این آیه را خواندم و گمان نمی کردم که من جز

آن آیه باشم تا امروز که من خودم را از آن بر حذر می دانم و نمی دانم که من از اهل آن هستم.

وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً امام علیه السلام می فرماید: این آیه در حق طلحه و زبیر که جنگ جمل را به راه انداخته و با على علیه السلام محاربه نموده و به آن حضرت ظلم کردند نازل شده است.

وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ اين آيه مخصوص درباره قریش نازل شده .است يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (27) 27- ای کسانی که ایمان آورده اید به خدا و رسول و امانت های خود خیانت نکنید در حالی که می دانید (گناه است).

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ این آیه دربارۀ ابی لبابه بن عبدالمنذر نازل شده است که لفظ آیه عام و معنایش خاص است و این آیه در غزوه بنی قریظه در سال پنجم هجرت نازل شده است. در این سوره دربارۀ بدر نوشتم و جنگ بدر سر شانزده ماه از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه اتفاق افتاد و با آن این آیه سوره توبه آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّاً ⁽¹⁾دربارۀ ابی لبابه نازل شده

است و این دلیل بر آن است که نوشته بر خلاف آن است که خداوند بر پیامبرش نازل فرموده است. ⁽¹⁾

أبي الجارود روایت می کند امام باقر علیه السلام در تفسير آية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللهَ وَالرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ فرمود: خیانت به خداوند و رسول نافرمانی کردن از آن دو است و اما خیانت امانت این است که تمام انسان ها آن چه را که خداوند بر آن ها واجب کرده انجام دهند و اگر انجام ندهند خیانت در امانت کرده است. ⁽²⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (29) 29- ای کسانی که ایمان آورده اید اگر از خداوند بپرهیزید خداوند وسیله ای از برای جدا ساختن حق از باطل برای شما قرار می دهد و گناهانتان را می پوشاند و شما را می آمرزد و خداوند دارای فضل و رحمت بزرگ است.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَاناً یعنی علم آن چنانی که بین حق و باطل را جدا می کند و گناهانتان را می پوشاند و شما را می آمرزد و خداوند دارای فضل و رحمت بزرگ است. وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَ يَمْكُرُونَ وَ يَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (30)

30- و (به یاد بیاور) هنگامی که کافران با تو مکر می کردند که تو را حبس نمایند و یا بکشند یا از شهر بیرون ،کنند و آن ها حیله می کردند (نقشه می کشیدند) و خداوند هم برای آن ها حیله می کرد (نقشه می کشید) که خداوند بهترین حیله کنندگان (نقشه کشندگان) است.

مشورت قریش در دارالندوه

وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ سبب نزول این آیه آن بود که وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله در مکه دعوت خود را علنی کرد دو قبیله اوس و خزرج نزد او آمدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان فرمودند: آیا حاضرید از من دفاع کنید و صاحب جوار من باشید، و من هم كتاب خدا را بر شما تلاوت کنم و ثواب شما در نزد خدا بهشت بوده باشد؟

گفتند ،آری از ما برای خودت و برای پروردگارت هر پیمانی که خواهی بگیر.

حضرت به آن ها فرمود: قرار ملاقات بعدی شب نیمه ایام تشریق و محل ملاقات عقبه.

اوس و خزرج از آن جناب جدا شده و به انجام مناسک حج پرداختند آن گاه به منی ،برگشتند و آن سال با ایشان جمع بسیاری نیز به حج آمده بودند.

روز دوم از ایام تشریق که شد رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان فرمود: وقتی شب شد همه در خانه عبد المطلب در عقبه حاضر شوید و مواظب باشید کسی بیدار نشود و نیز رعایت کنید که تک تک وارد شوید آن شب هفتاد نفر از اوس و خزرج در آن خانه گرد آمدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به ایشان فرمود: آیا حاضرید از من دفاع کنید و مرا در جوار خود بپذیرید تا من کتاب پروردگارم

را بر شما بخوانم و پاداش شما بهشتی باشد که خداوند ضامن شده است؟

سعد بن زراره و براء بن مغرور و عبدالله بن حزام گفتند آری ای رسول ،خدا هر چه می خواهی برای پروردگارت و برای خودت شرط کن.

حضرت فرمود: اما آن شرطی که برای پروردگارم می کنم این است که فقط او را پرستش کنید و چیزی را شریک او نگیرید و آن شرطی که برای خودم می کنم این است که از من و اهل بیت من به همان نحوی که از خود و اهل و اولاد خود دفاع می کنید دفاع کنید

:گفتند پاداش ما در مقابل این خدمت چه خواهد بود؟

فرمود: در آخرت بهشت خواهد بود و در دنیا پاداشتان این است که مالک عرب می شوید و عجم هم به دین شما در می آیند و در بهشت پادشاه خواهید بود.

گفتند: اینک راضی هستیم.

حضرت فرمود: دوازده نفر نقیب را از میان خود انتخاب کنید تا بر این معنا گواه شما باشند هم چنان که موسی از بنی اسرائیل دوازده نقیب گرفت به اشاره جبرئیل که می گفت این نقیب دوازده نفر تعیین شدند نه نفر از خزرج و سه نفر از ،اوس از خزرج سعد بن زراره براء بن ،مغرور، عبدالله بن حزام رافع بن مالک، سعد بن عباده، منذر بن عمر، و عبد الله بن رواحه سعد بن ربيع و عبادة بن صامت و از اوس ابو الهيثم بن تیهان که از اهل یمن بود اسد بن حصين وسعد بن خثیمه تعیین گردیدند.

وقتی این مراسم به پایان رسید و همگی با رسول خدا صلی الله علیه و آله بیعت کردند ابلیس در میان قریش و طوایف دیگر عرب بانگ برداشت که ای گروه قریش و عقبه ای مردم عرب این محمد است و این بی دینان مدینه اند که در محل جمره عقبه

با وی برای محاربه با شما بیعت می کنند و فریادش چنان بود که همه اهل منی آن را شنیدند قریش به هیجان آمده و با اسلحه به طرف آن حضرت روی آوردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله هم این صدا را شنید و به انصار دستور داد تا متفرق شوند انصار گفتند: ای رسول خدا اگر دستور فرمایی با شمشیرهای خود در برابرشان ایستادگی کنیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من به چنین چیزی مامور نشده ام و خداوند اذنم نداده که با ایشان بجنگم.

گفتند: آیا تو هم با ما به مدینه می آیی؟

فرمود: من منتظر امر خدایم.

در این میان قریش همگی با اسلحه روی آوردند حمزه و امیر المؤمنین علیه السلام در حالی که شمشیرهایشان همراهشان بود بیرون شده و در کنار عقبه راه را بر قریش گرفتند وقتی چشم قریشیان به آن دو نفر افتاد :گفتند برای چه اجتماع کرده بودید؟

حمزه گفت: ما اجتماع نکردیم و این جا کسی نیست و این را هم بدانید که به خدا سوگند احدی از این عقبه نمی گذرد مگر این که من به شمشیر خود او را از پا در می آورم.

قریش این را که دیدند به مکه برگشته و با خود گفتند: ایمن از این نیستیم که یکی از بزرگان قریش به دین محمد درآمده و او و پیروانش به همین بهانه در دارالندوه اجتماع ،کنند و در نتیجه مرام ما تباه گردد و قانون قریشیان چنین بود که کسی داخل دار الندوه نمی شد مگر این که چهل سال از عمرش گذشته باشد لذا به منظور پیشگیری از چنین پیشامدی بی درنگ در دارالندوه مجلس تشكیل داده و چهل نفر از سران قریش گرد هم جمع شدند و ابلیس به

صورت پیری سالخورده در انجمن ایشان درآمد

دربان :پرسید: تو کیستی؟

گفت: من پیری از اهل نجدم که هیچ گاه رأی صائبم را از شما دریغ نداشته ام و چون شنیده ام که درباره این مرد انجمن کرده اید آمده ام تا شما را کمک فکری کنم.

دربان :گفت اینک وارد مجلس شو.

ابليس داخل شد بعد از آن که جلسه وارد شور شد ابو جهل گفت: ای گروه قریش همه می دانند که هیچ طایفه از عرب به پایه عزت ما نمی رسد ما خانواده خدائیم، همه طوائف عرب سالی دو بار به سوی ما کوچ می کنند و ما را احترام می گذارند ،علاوه ما در حرم خدا قرار داریم کسی را جرأت آن نیست که به ما طمع ببندد ما چنین بوده ایم تا این که محمد بن عبدالله در میان ما پیدا شد و چون او را مردی صالح و بی سر و صدا و راستگو یافتیم به لقب امین او را ملقب کردیم تا آن که رسید به آن جا که رسیده، ما هم چنان پاس حرمتش را داشتیم ولی از این رفتار سوء استفاده کرد و ادعا کرد که فرستاده خدا است و اخبار آسمان را برایش می،آورند عقاید ما را خرافی ،دانست و خدایان ما را ناسزا گفت و جوانانمان را از راه بیرون کرد و میان جماعت های ما تفرقه انداخت هیچ لطمه ای بزرگ تر از این نبود که پدران و نیاکان ما را دوزخی خواند و من اینک فکری درباره او کرده ام.

گفتند: چه فکری کرده ای؟

گفت: من صلاح می بینم مردی از میان خود انتخاب کنیم تا او را بکشد اگر بنى هاشم به خون خواهی او برخاستند به جای یک خون بهاده خون بها به ایشان می پردازیم.

ابلیس گفت: این رأی ناپسند و نادرستی است.

گفتند: چطور؟

گفت: برای این که قاتل محمد را خواهند کشت و آن کدامیک از شما است که خود را به کشتن دهد؟ آری اگر محمد کشته شود بنی هاشم و هم سوگندان خزاعی ایشان به تعصب درآمده و هرگز راضی نمی شوند که قاتل محمد آزادانه روی زمین راه برود و قهراً میان شما و ایشان جنگ واقع خواهد شد و در حرمتان به کشت و کشتار وادار می گردید.

یکی دیگر از ایشان :گفت من رای دیگری دارم.

ابلیس گفت: رأی تو چیست؟

گفت: او را در خانه ای زندانی کنیم و قوت و غذایش دهیم تا مرگش برسد کنیم و قوت و و مانند زهیر و نابغه و امرء القيس بميرد.

ابلیس :گفت این از رای ابوجهل نکوهیده تر و خبیث تر است.

گفتند: چطور؟

گفت: برای این که بنی هاشم به این پیشنهاد رضایت نمی دهند و در یکی از موسم ها که همه اعراب به مکه می آیند نزد اعراب استغاثه برده و به کمک ایشان محمد را از زندان بیرون می آورند

یکی دیگر از ایشان گفت نه و لیکن او را از شهر و دیار خود بیرون نموده و خود به فراغت بت هایمان را پرستش می کنیم.

ابلیس :گفت این از آن دو رأی نکوهیده تر است.

:گفتند چطور؟

:گفت برای این که شما زیباترین و زبان آورترین و فصیح ترین مردم را از شهر و دیار خود بیرون می کنید و او را بدست خود به شهرهای عرب راه

می دهید و او همه را فریفته و به زبان خود مسحور می کند یک وقت خبردار می شوید که سواره و پیاده عرب مکه را پر کرده متحیر و سرگردان می مانید.

بناچار همگی به ابلیس :گفتند پس تو ای پیر مرد بگو که رای تو چیست؟

ابلیس گفت: جز یک پیشنهاد هیچ علاج دیگری در کار او نیست. پرسیدند آن پیشنهاد چیست؟

:گفت آن این است که از هر قبیله ای از قبائل و طوائف عرب یک نفر انتخاب ،شود حتی یک نفر هم از بنی هاشم و این عده هر کدام یک کارد و یا آهن و یا شمشیری برداشته و نابهنگام بر سرش ریخته همگی دفعتاً بر او ضربه ای وارد آورند تا معلوم نشود به ضربه کدامیک کشته شده و در نتیجه خونش در میان قریش متفرق و گم شود و بنی هاشم نتوانند به خون خواهی او قیام کنند، چون یک نفر از خود ایشان شریک بوده و اگر بناچار مطالبه خون بها کردند شما می توانید سه برابر آن را هم بدهید.

:گفتند آری ده برابر می دهیم آن گاه همگی رأی پیر مرد نجدی را پسندیده و بر آن متفق ،شدند و از بنی هاشم ابولهب عموی پیامبر داوطلب شد.

از طرفی جبرئیل به رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و برای وی خبر آورد که قریش در دارالندوه اجتماع نموده و علیه تو توطئه می کنند خداوند این آیه را نازل کرد وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ

آن شبی که قریشیان می خواستند آن حضرت را به قتل برسانند اجتماع کرده به مسجد الحرام ،در آمدند و شروع کردند به سوت زدن و کف زدن و دور خانه طواف کردن خداوند در این باره آیه وَ ما كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ

إِلأمُكاءً وَ تَصْدِيَةٌ ⁽¹⁾را نازل کرد که منظور از «مکاء» سوت زدن و منظور از «تصدية» کف زدن است و این آیه بدنبال آيه وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا نازل شده هر چند بعد از آیات بسیاری در قرآن نوشته شده است.

خوابیدن حضرت علی علیه السلام در رختخواب پیامبر صلى الله عليه و سلم

وقتی خواستند بر آن حضرت درآمده و به قتلش برسانند ابولهب :گفت من نمی گذارم شبانه به خانه او در آیید برای این که در خانه زن و بچه هست و ما ایمن نیستیم از این که دست خیانتکاری به آنان نرسد لذا او را تا صبح تحت نظر می گیریم وقتی صبح شد وارد شده و کار خود را می کنیم به همین منظور آن شب تا صبح اطراف خانه رسول خدا صلى الله عليه و سلم خوابیدند.

از طرفی رسول خدا صلى الله عليه و سلم فرمود تا بسترش را بگستردند آن گاه به علی بن ابیطالب علیه السلام فرمود: جانت را فدای من کن.

عرض کرد چشم ای رسول خدا.

فرمود: در بستر من بخواب و لحاف مرا به سر بکش. علی علیه السلام در بستر پیامبر صلى الله عليه و سلم خوابید و لحاف آن حضرت را بر سر کشید.

آن گاه جبرئیل آمد و دست رسول خدا صلى الله عليه و سلم را گرفت و از منزل بیرون برد و از میان قریشیان که همه در خواب بودند عبور داد و این در حالی بود که رسول خدا صلى الله عليه و سلم آيه وَ جَعَلْنَا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَاهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ ⁽²⁾را می خواند.

جبرئیل :گفت راه ثور را پیش گیر و ثور کوهی است بر سر راه منی و از

این جهت ثور (گاو) نامیده اند که کوهانی نظیر کوهان گاو دارد و رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد غار ثور شده و در آن جا ماند.

وقتی صبح شد قریش به درون خانه ریخته و یکسره بطرف بستر رفتند على علیه السلام از رختخواب پرید و در برابرشان ایستاد و گفت چکار دارید؟

گفتند: محمد کجا است؟

فرمود: مگر او را به من سپرده بودید؟ شما خودتان می گفتید او را از شهر و دیار خود بیرون می کنیم او هم قبل از این که شما بیرونش کنید خودش بیرون رفت.

قريش رو به ابولهب آورده و او را به باد کتک گرفته و گفتند این نقشه تو بود که از سر شب ما را به آن فریب دادی.

به ناچار راه کوه ها را پیش گرفته و هر یک بطرفی رهسپار شدند در میان آنان مردی بود از قبیله خزاعه به نام ابوکرز که جای پای اشخاص را خوب تشخیص می،داد قریشیان به او گفتند امروز روزی است که تو باید هنرنمایی کنی

ابوکرز به در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و به قریشیان جای پای رسول خدا صلی الله علیه و آله را نشان داد و گفت به خدا سوگند این جای پا مانند جای پایی است که در مقام است و چون آن شب ابوبکر به طرف منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله می آمد و حضرت او را برگردانید و با خود به غار برد ابوکرز :گفت این جای پا مسلماً جای پای ابوبکر و یا جای پای پدر او است آن گاه گفت شخص دیگری غیر از ابوبکر نیز همراه او بوده و هم چنان جلو می رفت و اثر پای آن حضرت و همراهش را نشان می داد تا به در غار .رسید آن گاه گفت از این جا رد نشده اند یا به آسمان رفته اند و یا به زمین فرو شده اند چون احتمال نمی داد وارد غار

شده باشند زیرا خداوند عنکبوت را مامور کرد تا دهنه ورودی غار را با تار خود بپوشاند علاوه سواره ای از ملائکه در میان قریشیان گفت: در غار کسی .نیست

لذا قریشیان در درههای اطراف پراکنده شدند و خداوند بدین وسیله ایشان را از فرستاده خود دفع کرد آن گاه به رسول گرامی خود اجازه داد تا مهاجرت کند. ⁽¹⁾

وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (32) وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (33) وَ مَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (34) 32- و هنگامی که :گفتند پروردگار! اگر این حق است و از جانب توست پس بارانی از سنگ از آسمان بر ما بیار یا ما را به عذابی دردناک گرفتار ساز!

33- ولی (ای پیامبر) تا تو در میان آن ها هستی خدا آن ها را عذاب نخواها کرد و نیز مادامی که استغفار می کنند خدا آن ها را عذاب نمی کند.

34- و چرا خداوند آن ها را عذاب نکند؟! در حالی که راه مسجد الحرام را (به روی خداپرستان) بسته اند و حال آن که سرپرست آن نیستند سرپرست آن پرهیزگاران هستند ولکن اکثر آن ها نمی دانند.

وَ إِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ

السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ این آیه زمانی نازل شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به را روشن و فرمود: خداوند مرا مبعوث نموده که همۀ پادشاهان جهان را در زیر لوای اسلام در آورم بنابراین مرا اجابت کنید و در تحت لوای اسلام در آئید تا تفوّق بر عرب و عجم یابید و در بهشت آقا باشید

ابوجهل :گفت بار خدایا اگر این اظهاراتی که محمد می کند راست باشد از آسمان بر سر ما سنگ بباران یا ما را به عذاب دردناک مبتلا ساز و این گفتار را از اثر حسد و رشکی که نسبت به رسول خدا داشت ابراز نمود سپس خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَ مَا كَانَ اللهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ در این هنگام: گفت خدایا او را بیامرز. هنگامی که تصمیم به قتل رسول خدا صلی الله علیه و آله گرفتند و آن حضرت را از مکه بیرون کردند خداوند فرمود: وَ ما لَهُمْ أَلا يُعَذِّبَهُمُ اللهُ وَ هُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ ما كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ یعنی قریش از اولیاء مکه نیستند و اولیا مکه باید از پرهیزگاران باشند و ای محمد تو و اصحابت اولیا آن ها هستی و خداوند در روز بدر به وسيلهٔ شمشیر آن ها را به شدت عذاب داده و کشته شدند. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: من در میان شما خیر و برکت هستم زیرا خداوند می فرماید: وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنتَ فِيهِمْ بعد از مردن هم برای شما خیر برکت هستم.

گفتند: ای رسول خدا این که در میان ما خیر و برکت هستی را درک می کنیم چگونه بعد از مردن برای ما خیر و برکت می باشی؟

حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: این که بعد از مردن برای شما خیر و برکت هستم در

دوشنبه و پنجشنبه اعمالتان را بر من عرضه می شود پس اگر اعمالتان خوب بود خدا را حمد و ثنا می گویم و اگر اعمالتان سیئه و بد بود برای شما از خداوند طلب مغفرت می کنم. ⁽¹⁾

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (36) 36- آن ها که کافر شدند اموالشان را برای بستن راه خدا خرج می کنند پس آن ها مال هایشان خرج می کنند ولی مایۀ حسرت و اندوهشان می شود سپس مغلوب خواهند ،شد آن هایی که کافر شده اند به سوی جهنم محشور (رهسپار) می شوند.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ این آیه دربارۀ قریش نازل شده است هنگامی که به قریش خبر رسید که رسول خدا صلی الله علیه و اله برای گرفتن کاروان قریش که از شام می آید رفته است آن ها اموالشان را میان مردم انفاق کردند و لشگر جمع کرده و برای جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و اله به بدر رفتند که در آن جا کشته شدند و به آتش جهنم واصل شدند و آن چه از مالشان را که انفاق کرده بودند برای آن ها حسرتی بیش نشد. ⁽²⁾

وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (39)

39- و با آن ها جنگ کنید تا فتنه از بین برود و همه دین مخصوص خدا باشد و اگر آن ها دست (از کفر) برداشتند خداوند بدانچه که انجام می دهند بیناست.

وَ قَاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ یعنی تا کفری نباشد. و اين آيه ناسخ آية كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ ⁽¹⁾وآية وَدَعْ أَذَاهُمْ ⁽²⁾می باشد.

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (41) 41- و بدانید که هر چه غنیمت بدست آورید خمس آن برای خدا و رسول و خویشان او و مسکینان و فقیران و در راه ماندگان (از خاندان آن ها) ست، اگر به خدا و به آن چه بر بنده خود در روز جدایی حق از باطل روز روبرو شدن دو لشگر (اسلام و کفر در جنگ بدر) نازل کرده ایم ایمان آورده اید و خداوند بر هر چیزی تواناست.

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى منظور از ذی القربی امام است. وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ و آن ها مخصوص ایتام آل محمد و مساكين و ابن سبیل است که به آن ها داده می.شود پس خمس غنیمت را جدا می کند و به شش قسمت تقسیم می نماید که یک قسمت آن سهم خدا و یک قسمت سهم رسول خدا صلی الله علیه و آله و یک قسمت سهم ،امام علیه السلام می باشد پس سهم

خدا و سهم رسول به امام علیه السلام می رسد که در این صورت سه سهم به امام علیه السلام می رسد و سه سهم دیگر برای ایتام آل محمد علیهم السلام و مساکین و ابن سبیل آن ها می باشد همانا به امام از خمس سه سهم می رسد زیرا خداوند امام را نیز مانند پیامبر ملزم فرموده است که ایتام را تربیت نماید مسلمین را یاری ،کند قرض هایشان را اداء کند و به حج و جهاد بفرستد و آن فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله است که خداوند بر او نازل فرمود: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ ⁽¹⁾و پیامبر پدر مومنین است پس هنگامی که خداوند آن حضرت را پدر مومنین قرار داده است پس آن حضرت را ملزم کرده بر آن چه که پدر بر فرزند ملزم است و در آن هنگام فرمود: هر کس بمیرد و مالی داشته باشد برای ورثه اش است و هر کسی که بمیرد و قرضی داشته باشد تصفیه آن بر عهدۀ امام است و آن چه را که رسول را ملزم کرده امام را نیز ملزم کرده است و لذا سه سهم خمس از برای امام علیه السلام است. ⁽²⁾

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (42) إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (43)

42- زمانی که شما در جانب پائین بودید و دشمن در جانب بالا و کاروان (تجاری قریش) پائین تر از شما قرار داشت و اگر با یکدیگر وعده می گذاشتید در وعده خود اختلاف می کردید ولکن همۀ این ها برای آن بود که خداوند آن چه را که می باید انجام می دهد تا هلاک شوندگان از روی اتمام حجت هلاک شوند؛ و کسی که زنده می شود از روی دلیل و حجت باشد که همانا خداوند شنوا و داناست.

43- هنگامی که خداوند در خواب تعداد آن ها (دشمنانت) را به تو کم نشان داد و اگر بسیار نشان می داد (پاهایتان از رفتن به جنگ) سست می شد و در بینتان اختلاف می افتاد و لکن خداوند (شما را از شرّ دشمن) سالم نگه ،داشت که خداوند بدانچه در سینه هاست داناست.

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُضوی یعنی هنگامی که قریش در سمت عدوه يمانيه و رسول خدا صلی الله علیه و آله در عدوۀ شامیه در جنگ بدر خیمه زدند و در مکانی پست تر از شما بودند و اگر برای جنگ و عده گذاشته و هماهنگ کرده بودید اختلاف بین شما می افتاد و لكن خداوند دو لشگر را بدون هماهنگی در روبروی هم قرار داد. لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيِي مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ می فرماید: تا باقیماندگان بدانند که خداوند رسولش را یاری کرده است. إِذْ يُرِيكَهُمُ اللهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً وَ لَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ در این آیه مخاطب رسول خداست و معنایش اصحاب هستند. خداوند در خواب به قریش نشان داد اگر چه تعدادشان زیاد است ولی با این حال کم هستند و لذا از ترس به تکاپو افتادند. ⁽¹⁾

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (55) الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (56) 55- همانا بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی هستند که کافر شدند و ایمان نمی آورند.

56- کسانی که با آنان عهد و پیمان بستی سپس هر بار عهد و پیمان خود را می شکنند و آن ها تقوا نمی ورزند.

ابی حمزه روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية إِنَّ شَرَّ الدَّوَابٌ عِنْدَ اللهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ فرمودند: این آیه درباره بنی امیه نازل شده است که آن ها بدترین آفریده های خدا هستند آن ها بودند که در باطن قرآن کافر شدند و ایمان نیاوردند. ⁽¹⁾

الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ آن ها افرادی از اصحاب پیامبر بودند که در جنگ احد فرار کردند. وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (58) 58- و هر زمان از خیانت گروهی ترس داشتی تو نیز با حفظ عدالت عهد و پیمان آن ها را نقض کن همانا خداوند خیانتکاران را دوست نمی دارد.

وَ إِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةٌ فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ این آیه درباره معاویه نازل شده است چون که او به امیرالمومنین علی علیه السلام خیانت کرده است. وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدو الله عَدُوَّ

وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَ مَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (60) وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَليمُ (61) 60- و شما هر چه قدرت دارید در مقام مبارزه با دشمنان خودتان را آماده سازید و نیز اسب های ورزیده (بدست آورید) تا به وسیله آن دشمنان خدا و خودتان را بترسانید و نیز گروهی (دشمنانی) دیگر را که شما آن ها را نمی شناسید ولی خداوند آن ها را می شناسد؛ و آن چه در راه خدا اتفاق کنید خداوند همه آن را به شما باز می گرداند و به شما ستم نخواهد شد.

61- و اگر (دشمنان) به صلح تمایل داشتند تو نیز با آن ها صلح کن و بر خداوند توکل نما که خداوند شنوا و داناست.

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ یعنی سلاح فراهم کنید. وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها این آیه با آية فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَكُمْ ⁽¹⁾نسخ شده است. آية وَ إِنْ جَنَحُو الِلسَّلْمِ قبل از آيه يَسْئلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ و قبل از جنگ نازل شده است و در آخر سوره و بعد از اخبار جنگ بدر نوشته شده .است

وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (62) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (63)

62- و اگر بخواهند تو را بفریبند خدا برای تو کافی است. اوست که تو را با یاری خود و مؤمنان تقویت کرده است.

63- و دل های آن ها را با یکدیگر الفت ،داد اگر تو همه آن چه را که در روی زمین است اتفاق می،کردی نمی توانستی دل های آن ها را با یکدیگر الفت ،دهی ولی خدا دل های آن ها را به یکدیگر الفت داد ؛ که او توانا و حکیم است.

وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ درباره اوس و خزرج نازل شده است. ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمودند: این دو طائفه (اوس و خزرج) با گروهی از قریش یاری پیامبر صلی الله علیه و آله را می کردند پس خداوند فرمود فَإِنَّ حَسْبَكَ اللهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤْمِنِينَ وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ ....

که منظور انصار .است در دشمنی زمان جاهلیت بین اوس و خزرج جنگ شدیدی در گرفته بود پس خداوند بين قلوب آن ها الفت بر قرار نمود و به وسیلهٔ آن ها پیامبرش را یاری نمود و خداوند مخصوص بين قلوب انصار الفت بر قرار نمود. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (65) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ

الصّابِرِينَ (66) 65- ای ،پیامبر مؤمنان را به جنگ (با دشمنان) تحریک کن اگر بیست نفر از شما با استقامت باشند بر دویست نفر (از دشمنان) پیروز می شوند؛ و اگر صد نفر ،باشند بر هزار نفر از کافران پیروز می شوند چرا که آن ها گروهی هستند که نمی فهمند

66- اکنون خدا به شما تخفیف داد و دانست که در شما ضعفی است (و با این حال) اگر صد نفر از شما با استقامت باشند بر دویست نفر پیروز می شوند؛ و اگر از شما هزار نفر باشند بر دو هزار نفر با یاری خدا پیروز می شوند که خدا با صابران است.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَعْلَبُوا أَلفاً حکم خدا در اوایل بعثت درباره چی مسلمانان این بود که یک نفر از ایشان می بایستی در برابر ده نفر کافر مقاومت کند و اگر فرار می کرد فرار از جهاد کرده است و بر این حساب صد نفر از ایشان می بایستی در برابر هزار نفر مقاومت می کردند سپس وقتی خداوند معلوم کرد که به خاطر ضعفی که دارند نمی توانند به این تکلیف عمل کنند لذا این آیه را فرستاد: الأنَ خَفَّفَ اللهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ و بر آنان واجب کرد که کمترین مرد آنان با دو مرد از کفار مقابله کند و اگر فرار کند مرتکب گناه فرار از جهاد شده است و اگر کفار سه نفر باشند و مسلمان یک نفر و او در برابر آنان فرار کند مرتکب این گناه نمی شود. ⁽¹⁾

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (72) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (73) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ (74) وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (75) 72- کسانی که ایمان آورده اند و مهاجرت کرده اند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کرده اند و آن ها که پناه داده و یاری نموده اند آن ها یاران یکدیگر هستند و کسانی که ایمان آورده اند و مهاجرت نکرده اند هیچ گونه ولایت در برابر آن ها ندارید تا آن که هجرت کنند ولی اگر شما را در یاری دین به کمک طلبیدند بر شماست که آن ها را یاری کنید مگر بر ضد آن گروهی که میان شما و ایشان پیمانی بسته شده باشد و خداوند بدانچه که می کنید بیناست.

73- و کسانی که کافر شدند یار و یاور همدیگر هستند اگر مراعات آن نکنید فتنه و فسادی بزرگ در روی زمین بوجود می آید.

74- و کسانی که ایمان آورده اند و مهاجرت کرده اند و در راه خدا جهاد کرده اند و کسانی که به آن ها پناه داده اند و پاریشان نموده اند به حق از

مؤمنان ،هستند برای آن ها مغفرت و روزی نیکونی است.

75- و کسانی که بعداً ایمان آورده اند و مهاجرت کرده اند و همراه شما جهاد کرده اند آن ها نیز از شما هستند؛ و خویشاوندان نسبت بیکدیگر در احکامی که خدا مقرر داشته از دیگران سزاوارترند که خداوند بر هر چیزی داناست.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ اوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ در اول نبوت بعد از مرگ ارث متوفی به برادران می رسید نه بر فرزندان هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت فرمودند بین مهاجرین و انصار عقد اخوت جاری کرد و هر گاه یکی از آن ها فوت می کرد ارتش به برادر دینی اش می رسید خداوند بعد از جنگ بدر این آیه را نازل فرمود: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا ⁽¹⁾آية اخوت با آية أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ نسخ شده است.

وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثَاقَ این آیه دربارۀ اعراب نازل شده است و علتش این بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله با عده ای از آن ها مصالحه نمود که در مکه بمانند و به مدینه هجرت نکنند و هر وقت پیامبر به مشرکین حمله کردند آن ها هم به یاری پیامبر بشتابند ولی از غنیمت چیزی عائد آن ها نمی شوند و از طرف دیگر پیامبر هم پیمان شد که اگر دشمنی به آن ها

حمله کند آن حضرت آن ها را یاری کند مگر آن قومی که بین آن قوم و رسول خدا صلی الله علیه و اله پیمان عدم تعرض به یکدیگر بسته شده باشد. ⁽¹⁾

وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ یعنی آن ها که بعضی به بعضی دیگر کمک می کنند سپس فرمود: إِلا تَفْعَلُوهُ ، یعنی اگر آن کار را انجام ندهند فتنه و فسادی بزرگ در روی زمین بوجود می آید. این آیه وَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ الله با آية وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ أيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ⁽²⁾نسخ شده است. ⁽³⁾

تفسیر سوره توبه

اشاره

سوره توبه در مدنیه نازل شده و دارای 129 آیه است.

بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (1) فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللهِ وَ أَنَّ اللهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ (2) 1- این اعلام بیزاری خدا و رسول او برای مشرکانی است که با آن ها عهد بسته اید.

2 - پس (شما مشرکان) چهار ماه مهلت دارید که در زمین سیر کنید، و بدانید که شما نمی توانید خداوند را ناتوان سازید و همانا خداوند خوار کننده کافران است.

بَراءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ابی الصباح کنانی از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود این آیه بعد از مراجعت رسول خدا صلی الله علیه و آله از جنگ تبوک که در سال هفتم هجرت اتفاق افتاد نازل گردید.

آن گاه فرمود: رسول خدا صلی الله و آله بعد از آن که مکه را فتح کرد در آن سال از زيارت مشركين جلوگیری نفرمود و از سنت های زیارتی مشرکین یکی این بود که اگر با لباس وارد مکه می شدند و با آن لباس دور خانه خدا طواف

می کردند دیگر آن لباس را به تن نمی کردند و می باید آن را صدقه دهند لذا برای این که لباس هایشان را از دست نداده باشند قبل از طواف از دیگران لباسی را عاریه و یا کرایه می کردند و بعد از طواف به صاحبانشان بر می گرداندند در این میان اگر کسی به لباس عاریه و اجاره دست نمی یافت و خودش هم تنها یک دست لباس همراه داشت برای آن که آن لباس را از دست ندهد ناچار برهنه می شد و لخت مادرزاد به طواف می پرداخت.

زنی رعنا و زیبا از زنان عرب به زیارت حج آمد و خواست تا لباسی عاریه و یا کرایه کند لیکن ،نیافت خواست با لباس طواف کند گفتند در این صورت بایستی بعد از طواف لباست را صدقه بدهی گفت من جز این لباس ندارم و لذا لخت شد و به طواف پرداخت مردم ریختند به تماشایش ناچار یک دست مردم ریختند خود را بر عورت پیشین و دست دیگرش را بر عورت پسین گذاشت و طواف را به آخر رساند در حالی که می گفت:

اليوم يبدو بعضه او كله *** فما بدأ منه فلا احله

یعنی: امروز بعضی از عورتم و یا همه اش هویدا و آشکار می گردد پس آن چه که هویدا گردد بر کسی حلال نمی کنم.

بعد از آن که از طواف فارغ شد عده ای به خواستگاریش آمدند گفت من شوهر دارم.

از طرفی سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله قبل از نزول این سوره این بود که جز با کسانی که به جنگ او بر می خاستند نمی،جنگید و این روش به خاطر این آیه بود که می فرماید: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ الله لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً ⁽¹⁾حال اگر از شما کنار کشیده دیگر با شما پیکار نکردند و

به شما پیشنهاد صلح دادند (در این صورت) خداوند برای شما تسلطی بر ایشان قرار نداده است.

تا آن که سوره برائت نازل شد و پیامبر مامور شد به این که مشرکین را از دم شمشیر بگذارند چه آن ها که سر جنگ دارند و چه آن ها که کنارند مگر آن کسانی که در روز فتح مکه برای مدتی با آن حضرت معاهده بستند مانند صفوان بن امیه و سهیل بن عمرو که به فرمان: بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ چهار ماه يعنى بیست روز از ذی الحجه و تمامی محرم و صفر و ربیع الاول و ده روز از ربیع الثاني مهلت ،یافتند که اگر بعد از این مدت باز به شرک خود باقی ماندند آنان نیز محکوم به مرگند.

وقتی این آیات نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را به ابوبکر داد تا به مکه ببرد و در منی در روز عید قربان برای مردم قرائت کند ابوبکر به راه افتاد و بلافاصله جبرئیل نازل و دستور آورد که این ماموریت را از ناحیه تو مردی جز از خاندان خودت نباید انجام دهد.

رسول خدا صلی الله علیه و اله اميرالمومنین علیه السلام را به دنبال ابوبکر فرستاد و آن جناب در محل «روحاء» به وی رسید و آیات نامبرده را از او گرفت و روانه شد. ابوبکر به مدینه بازگشت و عرض کرد: ای رسول خدا! چیزی درباره من نازل شد؟

حضرت فرمود: نه و لیکن خداوند دستور داد که این ماموریت را از ناحیه من جز خودم و یا مردی از خاندانم نباید انجام دهد. ⁽¹⁾

محمد بن فضیل از امام رضا علیه السلام روایت می کند که امیرالمومنین علی علیه السلام

فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمودند که پیام خدا را به مشرکان برسان که لخت و عریان خانه خدا را طواف نکنند و بعد از این سال مشرکان نزدیک مسجد الحرام نشوند و این آیه را بر آن ها قرائت كن بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ و خداوند در آن سال چهار ماه را برای مشرکين حلال نمود تا حج بجا بیاورند تا به شهرهایشان برگردند سپس هر وقت آن ها را در مکه دیدند بکشند. ⁽¹⁾

وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (3) إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (4) فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (5) وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ (6) 3- و اعلانی است از جانب خدا و رسولش به سوی مردم در روز حج اکبر که خدا و رسولش از مشرکان بیزارند پس اگر توبه کردید برایتان بهتر است و اگر رو بگردانید بدانید که شما نمی توانید بر قدرت خداوند پیروز شوید و کافران را به عذابی دردناک بشارت بده.

4- مگر آن گروه از مشرکان که با آن ها عهد بسته اید و آن ها نیز چیزی در حق شما کم نگذاشتند و احدی را بر علیه شما تحریک نکرده اند پس عهد و پیمان آن ها را تا پایان مدتش محترم بشمارید که خداوند پرهیزگاران را دوست می دارد.

5- پس وقتی ماه های حرام (ذیقعده ذیحجه محرم و رجب) پایان یافت مشرکان را هر جا که یافتید بکشید و آن ها را اسیر کنید محاصرشان نمائید و در هر کمینگاهی سر راه آن ها بنشینید پس اگر توبه کردند و نماز به پا داشتند و زکات دادند رهایشان سازید که خداوند آمرزنده و مهربان است.

6- و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست به او پناه بده تا کلام خدا را بشنود و سپس او را به مامنش برسان، چرا که آن ها گروهی نادانند.

حکیم بن جبیر روایت می کند که علی بن الحسین علیه السلام در تفسیر آیه وَ أَذَانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ فرمودند: مقصود از أذان اعلان کننده در روز حج اميرالمومنین علی علیه السلام است.

در حدیثی دیگر آمده است که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: من بودم که روز حج در میان مردم اعلان کردم. ⁽¹⁾

يَوْمَ الْحَجّ الأَكْبَرِ می فرماید: آن روز قربانی است سپس خداوند عز و جل استثنا کرده و فرمود: إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينََ فَإِذَا انْسَلَخَ الأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوالَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ - تا - غَفُورٌ رَحِيمٌ

سپس فرمود: وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ قرآن را بر او بخوان و به معارف دین آشنایش کن و دیگر متعرضش مشو تا به مامن خود برگردد. ⁽¹⁾

وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا في دينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (12) 12- و اگر سوگندهای (پیمان های) خود را بعد از عهد خود بشکنند و دین شما را طعن بزنند (مسخره کنند) با پیشوایان کفر جنگ کنید چرا که عهد و پیمانی برای آن ها نیست شاید (از اعمال خود) دست بردارند.

وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ. این آیه درباره اصحاب جمل نازل شده است.

امیرالمومنین علیه السلام در جنگ جمل فرمود: به خدا سوگند من با این مردم عهدشکن جهاد نمی کنم مگر بر طبق مضمون آیه قرآن که می فرماید: وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ تا آخر آیه.

حضرت علی علیه السلام به حضرت زهرا علیها السلام فرمود: به خدا سوگند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نه یک بار نه دو بار نه سه بار نه چهار بار بلکه بارها از من عهد و پیمان گرفت و فرمود: ای علی بزودی بعد از من با ناکثین و مارقين و قاسطين جهاد می کنی و آیا من آن چه را که رسول خدا به من امر فرموده را ضایع کنم و با آن مخالفت نمایم یا بعد از اسلام آوردن کافر شوم. ⁽²⁾

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمَ اللهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِينَ وَليجَةٌ وَالله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (16) 16- آیا گمان می کنید که به حال خود رها شده اید در حالی که هنوز کسانی که از شما جهاد کرده اند و به غیر از خدا و رسولش و مؤمنان را مورد اعتماد خود قرار نداده اند و خداوند بدانچه عمل می کنید آگاه است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمُ اللهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ یعنی هنگامی که می بیند در این جا علم در مقام رویت و دیدن آمده است زیرا می دانست قبل از این که بدانند. ⁽¹⁾ ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةٌ فرمود: مراد از المومنین یعنی ایمان آورندگان به آل محمد .است و مراد از وليجة یعنی فقط به آن ها اعتماد کنید. ⁽²⁾

مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ (17) إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (18) 17- مشركان نباید مساجد خدا را آباد کنند در حالی که بر کفر خود شهادت می دهند آن ها اعمالشان از بین رفته و در آتش دوزخ همیشگی خواهند بود.

18- همانا مساجد خدا را کسانی آباد می کند که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و نماز به پا دارند و زکات را بپردازد و جز از خدا نترسند، پس امید است که این ها از هدایت یافتگان باشند.

مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللهِ شَاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ می گوید: یعنی مساجد را آباد نکنند و نباید در آن جا اقامت گزینند؛ و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن ها را از آن جا اخراج نمود سپس خداوند فرمود: إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ این آیه از محکمات است. ⁽¹⁾ أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (19) الَّذِينَ آمَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (20) يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (21) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (22) 19- آیا آب دادن به حجاج و آباد کردن مسجد الحرام مانند کسی قرار دادید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد می کند؟ این دو در نزد خدا برابر نیستند و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی کند.

20- آن هایی که ایمان آوردند و هجرت کردند و در راه خدا با مال و جانشان جهاد کردند مقامشان در نزد خداوند والاست و آن ها رستگاران هستند.

21- پروردگارشان آن ها را به رحمتی از جانب خود و به مقام خشنودی خود

و به باغ هایی از بهشت بشارت می دهد که در آن جا نعمت های همیشگی دارند.

22- در آن بهشت همیشه و ابدی خواهند بود که نزد خدا پاداشی عظیم است.

أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللهِ ابو بصیر از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: این آیه درباره حضرت علی علیه السلام و حمزه و عباس و شیبه نازل شده است که عباس گفت: من بهتر هستم چون سقایت حاجیان با من است و شیبه :گفت من بهتر هستم که چون پرده پوشی کعبه با من است حمزه گفت: من بهتر هستم برای این که عمارت کعبه به دست من است و حضرت علی علیه السلام فرمودند من بهتر هستم که قبل از شماها ایمان آوردم آن گاه هجرت نمودم و در راه خدا و رسولش جهاد کردم که خداوند این آیه را نازل فرمود: أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَ عِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ - تا - عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ. ⁽¹⁾

ابی الجارود از امام باقر علیه السلام روایت می کند که فرمود: این آیه كَمَنْ آمَنَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللهِ وَاللهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ دربارۀ علی بن ابیطالب علیه السلام نازل شده است، سپس با این آیه حضرت علی علیه السلام را توصیف می کند الَّذِینَ آمَنُوا وَ هَاجَرُوا وَ جَاهَدُوا فِي الله سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ سپس آن چه که برای حضرت علی علیه السلام در نزد خداوند است را وصف می کند و می فرماید: يُبشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوَانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ

خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ پروردگارشان آن ها را به رحمتی از جانب خود و به مقام خشنودی خود و به باغ هایی از بهشت بشارت می دهد که در آن جا نعمت های همیشگی دارند در آن بهشت همیشه و ابدی خواهند بود که نزد خدا پاداشی عظیم است. ⁽¹⁾ قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَ أَبْنَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ وَ أَزْوَاجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَ مَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (24) 24- بگو: اگر پدران و پسران و برادران و زنان و طایفه شما و اموالی که جمع کرده اید و تجارتی که از کسادی آن بیم دارید و خانه هایی که بدان دل خوش نموده اید در نزد شما از خدا و رسولش و جهاد در راهش محبوب تر است منتظر باشید که خدا عذابش را بر شما نازل کند و خداوند گروه فاسقان را هدایت نمی کند.

قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَ أَبْنَاؤُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ وَ أَزْوَاجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوَال اقْتَرَفْتُمُوها مراد از اقْتَرَفْتُمُوها یعنی آن را کسب می کنید. علی بن ابراهیم می گوید: هنگامی که امیرالمومنین علی علیه السلام در مکه اعلان نمود که بعد از این سال دیگر مشركان داخل مسجد الحرام نشوند قریش با شنیدن آن ناله و فریاد شدیدی کردند و گفتند تجارت ما از بین رفت و زن و فرزندانمان ضایع شدند و خانه هایمان بر باد رفت که در آن هنگام خداوند عزوجل این آیه را نازل فرمود: ای محمد به آن ها بگو: إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَ أَبْنَاؤُكُمْ

وَ إِخْوَانُكُمْ وَ أَزْوَاجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَ مَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ⁽¹⁾ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَ ضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (25) ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (26) 25- به تحقیق خداوند شما را در جاهای زیادی یاری نمود و نیز در جنگ حنين (یاری کرد)؛ هنگامی که زیادی لشگرتان شما را مغرور ساخت امّا (این زیادی لشگر) اصلا به کارتان نیامد و زمین بدان وسیعی بر شما تنگ شد سپس پشت (به دشمن) نموده و فرار کردید.

26- سپس خداوند سکینه خود را بر رسول خود و بر مؤمنان نازل فرمود و لشکرهایی نازل کرد که شما آن را نمی دیدید و کافران را عذاب نمود و این جزای کافران است.

مراد از مال کثیر چیست؟

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ محمد بن عمير گوید: بعد از آن که متوکل مسموم شده و به شدت مریض شد نذر کرد که اگر بهبودی یابد مال فراوانی صدقه دهد و چون بهبودی یافت از فقهاء پرسید حد مال کثیر چیست؟

فقهاء در حد آن اختلاف ،کردند یکی :گفت در عرب مال کثیر به صد هزار گفته می شود دیگری :گفت مال کثیر ده هزار است و همچنین حدود مختلفی ذکر کردند و مطلب برای متوکل مشتبه شد.

عباده به او گفت: کسی را بفرست تا از پسر عمویت علی بن محمد بن على الرضا علیه السلام سؤال كند. متوکل کسی را فرستاد و از امام علیه السلام سؤال کرد و حضرت فرمود: مراد از الکثیر هشتاد است.

وقتی فرستاده جواب را به متوکل ،گفت حاضرین گفتند برو و از او سؤال کن که دلیلت چیست؟ و آن را از کجا گفته ای؟

امام علیه السلام فرمود: به دلیل این که خدای تعالی در قرآن به رسولش می فرماید: لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ و مواطن هشتاد موطن است که خداوند مسلمین را در آن هشتاد موطن یاری نمود. ⁽¹⁾

غزوة حُنين

وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحْبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ علت جنگ حنین این بود که وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله برای فتح مکه بیرون رفت مشخص شد که آن حضرت قصد جنگ با قبیله هوازن نیز دارد خبر به هوازن رسید پس آن ها به تهیه سلاح و لشگر پرداخته و بزرگانشان در خانه مالک بن عوف نضری جمع شدند و او را به عنوان سرکرده خود انتخاب نمودند و با تمامی اموال و اولاد حرکت کرده و به سرزمین اوطاس آمدند تا

با آن حضرت بجنگند.

اتفاقا «درید بن صمه جشمی» که رئیس قبیله جشم که بر اثر پیری نابینا شده بود همراه ایشان بود درید مقداری خاک با دستش برداشت و آن را لمس کرد و گفت: الان در کدام وادی هستید؟

گفتند: به اوطاس رسیده ایم.

گفت: چه جای خوبی برای نبرد است نه خیلی نرم است و لغزنده و نه سفت و ناهموار آن گاه پرسید: صدای ناله شتران و عرعر خران و بانگ گاوان و صدای گوسفندان و گریه کودکان را می شنوم

گفتند: آری مالک بن عوف همه اموال و کودکان و زنان را نیز حرکت داده تا مردم به خاطر دفاع از زن و بچه و اموالشان هم که شده پایداری کنند.

درید گفت: به خدای کعبه سوگند که مالک برای گوسفند چرانی خوب است نه فرماندهی جنگ آن گاه :گفت مالک را نزد من آرید وقتی مالک آمد :گفت ای مالک این چه کاری بود که کرده ای؟

مالک گفت: با مردان اموال و زنان و فرزندانشان را آورده ام تا به خاطر دفاع از آن ها هم که شده جنگ کنند.

درید گفت: تو امروز رئیس قومی و بعد از امروز فردایی هم هست روز آخر دنیا نیست که می خواهی نسل مردم را یکباره نابود کنی مردم را به نزدیکی بلادشان ،ببر آن گاه مردان جنگی را سوار بر اسبان کن و به جنگ ،برو، چون در جنگ چیزی بکار نمی آید جز شمشیر و اسب اگر با مردان جنگیت پیروز شدی سایر مردان و همچنین زنان و کودکان به تو ملحق می شوند و اگر شکست خوردی در میان اهل و عیالت رسوا نمی شوی.

مالک به او گفت تو پیری سالخورده ای و دیگر آن عقل و آن تجربه ها را که

داشتی از دست داده ای و به سخنان درید گوش نداد.

درید گفت: با قبیلهٔ کعب و کلاب چه کردی؟

مالک گفت: کسی از آن ها با ما نیامد.

درید گفت: اگر امروز روز پیروزی و سعادت بود کسی از قبیله کعب و كلاب غایب نمی شد سپس پرسید از قبیلهٔ هوازن چه کسی آمده است؟

گفتند: عمرو بن عامر و عوف بن عامر.

درید گفت: آن دو نه نفعشان به آدم می رسد و نه ضررشان آن گاه درید آهی کشید و گفت جنگ شدیدی در پیش است که ای کاش جوانان قدرتمندی در آن داشتیم.

از آن طرف به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر رسید که قبیله هوازن در سرزمین اوطاس جمع شده اند مسلمین را برای جهاد با مردم هوازن روانه نموده و وعده نصرت و پیروزی به آن ها داده و فرمود که اموال زيادي نصيب شما می شود و اسیران زیادی به غنیمت خواهید برد و پرچم را به امیر المومنین علیه السلام سپرده و با دوازده هزار نفر به سوی هوازن حرکت نمود.

ابى الجارود از حضرت باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود هزار نفر از آن ها از طایفه بنی سلیم به ریاست عباس بن مرداس سلمی بودند و هزار نفر هم از قبیله مزینه بود و پس از یک شبانه روز راه پیمائی برابر لشگریان مالک بن عوف رسیدند مالک دستور داده بود هر خانواده ای اموال و عائله خود را پشت سر خود قرار داده و در زیر درخت ها و در پستی و بلندی ها با شمشیر برهنه آمادۀ کار زار باشند و همین که فجر طالع شد یکباره از اطراف به سپاهیان اسلام حمله ور شوند تا محمد صلی الله علیه و آله بداند که این بار با مردم جنگ دیده و با تجربه که از حیلههای جنگی بخوبی آگاه هستند روبرو شده است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از آن که نماز صبح را بجای آورد به وادی حنین وارد شده و جنگجویان بنی سلیم هم مقدم بر لشگر اسلام بودند که ناگاه قبیله هوازن از اطراف شروع به حمله سختی نمودند به طوری که بیشتر سپاهیان اسلام از این حمله نابهنگام غافلگیر شده رو به فرار گذاشتند و امیر المومنین علیه السلام با عده کمی مشغول جنگ و دفاع شد و عباس از یک طرف و ابوسفيان بن حارث بن عبد المطلب از طرف دیگر مرکب سواری پیامبر را گرفته بودند پیامبر با شمشیر برهنه بالای مرکب خود ایستاده با تمام قوا فریاد برآورده فرمود: ای جماعت انصار به کجا فرار می کنید مگر من رسول خدا نیستم؟ ولی کسی اعتنائی نمی کرد.

نسیبه دختر کعب مازنیه خاک به صورت فرار کنندگان پرتاب می کرد و می:گفت از خدا و رسولش به کجا فرار می کنید؟

عمر هنگام فرار به او رسید نسیبه گفت وای بر تو این چه کاری است که می کنی؟

عمر :گفت این امر .خداست

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله فرار مسلمانان را دید استر خود را به جولان درآورد و شمشیرش را برهنه نمود و به عباس فرمود: بالای این بلندی ،برو و فریاد بزن ای اصحاب سوره بقره ای اصحاب شجره به کجا می گریزید؟ رسول خدا این جاست.

آن گاه رسول خدا دست به آسمان بلند کرد و گفت: بارالها حمد و شکر سزاوار تو است و شکایت به درگاه تو می آورم و از تو یاری می خواهم.

چیزی نگذشت که جبرئیل نازل شد و عرض کرد یا رسول دعایت

همان دعائی بود که موسی بن عمران در موقع شکافتن دریا و نجات از فرعون کرد.

آن گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوسفیان بن حارث فرمود: کفی از خاک به من بده ابوسفیان مشتی خاک به او تقدیم کرد حضرت آن را گرفت و به طرف مشرکین ،پاشید و فرمود: «شاهت الوجوه ؛ زشت بادروهای شما» پس آن گاه برای دفعه دوم سر به آسمان بلند کرد و عرض کرد: بارالها اگر این گروه هلاک شوند دیگر در زمین عبادت نمی شوی حال اگر مصلحت می دانی عبادت نشوی خود دانی.

از آن سو وقتی انصار صدای عباس را شنیدند برگشتند و این بار غلاف های شمشیرها را شکستند و فریاد می زدند .لبیک و از کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله عبور کرده و به رایت اسلام ملحق شدند لیکن خجالت می کشیدند از این که با او روبرو شوند رسول خدا صلی الله علیه و آله از عباس پرسید ای ابوالفضل این ها چه کسانی هستند؟

عرض کرد: ای رسول خدا انصار هستند.

فرمود: الان تنور جنگ گرم می شود و پس از آن یاری خدا نازل شد و صدای خوردن شمشیرها در آسمان شنیده می شد و قوم هوازن شکست خوردند و پیامبر اموال و زنانشان را به غنیمت گرفت و آن قول خداوند است که می فرماید: لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آيه ثُمَّ أَنْزَلَ اللهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهَا وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا فرمودند: مراد از عذب الذین کفروا یعنی به قتل رساند.

وَ ذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِینَ می فرماید: مردی از بنی نضر بن معاویه به نام

شجرة بن ربيعه که در دست مسلمانان اسیر بود به آن ها گفت: سواران سفید پوشی که بر اسب های ابلق سوار بوده و با ما پیکار می کردند کجا رفتند؟ چون که آن ها در مقابل شماها ما را کشتند که ما آن ها را در هیئت شامی ها دیدیم.

گفتند: آن ها فرشتگان خداوند بودند که بیاری ما آمده و مسلمین را یاری کردند. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (28) 28- ای کسانی که ایمان آورده اید همانا مشرکان نجس هستند و بعد از این سال نباید نزدیک مسجد الحرام شوند و اگر از فقر می ترسید خداوند اگر بخواهد بزودی شما را از فضل خود بی نیاز می کند بدرستی که خداوند دانا و حکیم است.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ حكِيمٌ عطف بر آية 24 قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ همين سوره است. قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (29) 29- با کسانی از اهل کتاب که نه به خدا و نه به روز قیامت ایمان آورده اند

و آن چه را که خدا و رسولش حرام کرده را حرام نمی دانند و دین حق را نمی پذیرند جنگ کنید تا با دست خود با ذلت و خواری جزیه خود را بپردازند.

قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ زراره گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم حدود جزیه ای که از اهل کتاب گرفته می شود چه مقدار است؟ آیا برای آن ها در آن چیزی قابل وصف است که سزاوار نباشد برای دیگری جائز باشد؟

امام علیه السلام فرمود: جزیه بر امام است که از آن ها به اندازۀ مالشان می گیرد همانا آن ها گروهی هستند که یا باید تبعید شوند و یا کشته شوند پس از آن ها عوض آن جزیه گرفته می شود تا اسلام بیاورند زیرا خداوند می فرماید.

حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ . عرض کردم و چگونه خوار و ذلیل می باشند در حالی که مالشان به وسیلهٔ گرفتن زیاد نمی شود؟

امام علیه السلام فرمود نه این که منظور مال گرفتن باشد بلکه منظور آن است که هنگام گرفتن جزیه خودش را خوار و ذلیل ببیند و متالم و متاثر گردد و عاقبت اسلام بیاورد. ⁽¹⁾

اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ ما

أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَاحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (31) 31- (آن ها) علماء و راهبان خود در مقابل خدا به ربوبیت شناختند و نیز مسیح پسر مریم را در حالی که دستور نداشتند جز خداوند یکتایی را که جز او خدایی نیست پرستش کنند پاک و منزه است که با او شریکی قرار می دهند.

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آيه اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ مسیح را تعظيم نموده و در دل آن قدر بزرگ می دانستند که خیال می کردند او معبود و پسر خدا .است بعضی دیگر از ایشان گفته اند او سومی سه خدا است طائفه ای دیگر :گفته اند او خود خدا است و یهودیان و مسیحیان گوش به حرف احبار و راهبان خود می دادند و آن ها را کورکورانه اطاعت نموده و گفته های ایشان را مانند وحی منزل دانسته و با آن معامله دین می کردند و آن چه اصلا به یادش نبودند اوامر خدای تعالی و کتاب های آسمانی او و پیامبران او بود که بکلی پشت سر انداختند پس در حقیقت بجای این که خدا را رب خود بدانند اخبار و راهبان را ارباب خود گرفتند پس بنی اسرائیل با کارهایشان فرمایش الهی را تغییر دادند که خداوند می فرماید: وَ ما أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهَا وَاحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ⁽¹⁾

هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقُّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (33) 33- او خدایی است که رسولش را برای هدایت و دین حق فرستاد تا آن را

بر همه ادیان عالم غالب گرداند هر چند که مشرکان ناراضی باشند.

هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ. این آیه درباره حضرت قائم از آل محمد نازل شده است و این آن چیزی است که بعد از تنزیل تاویلش را ذکر کردیم. ⁽¹⁾

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (34) 34- ای کسانی که ایمان آورده اید بسیاری از دانشمندان و راهیان (یهود و نصاری) اموال (مردم را) به باطل می خورند و مردم را از راه خدا باز می دارند و کسانی که طلا و نقره را گنجینه ((ذخیره می کنند و در راه خدا اتفاق نمی کنند آن ها را به عذابی دردناک بشارت بده

ابى الجارود روایت می کند که امام باقر الان در تفسير آيه وَ الَّذِينَ يَكْذِرُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ فرمود: همانا خداوند جمع کردن طلا و نقره را حرام کرد و امر به انفاق کردن آن در راه خدا داده است. ⁽²⁾

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (35)

35- روزی که آن (طلا و نقره) را در آتش جهنم گرم کرده و با آن پیشانی و پشت و پهلوی آن ها را داغ می کنند (و به آن ها می گویند:) این است آن چه که برای خود ذخیره کرده اید پس بچشید آن چه که برای خود می اندوختید.

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ می فرماید: ابوذر غفاری در ایامی که در شام بود همه روزه صبح به راه می افتاد و در میان مردم به صدای بلند فریاد می زد گنجینه داران بدانند که روزی خواهد آمد که آن قدر بر پیشانی و پشت و پهلوهایشان داغ می گذارند که درون هایشان از سوز آن خبردار شود. ⁽¹⁾ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (36) 36- همانا عدد ماه های سال نزد خداوند در کتاب الهی از آن روزی که خدا آسمان ها و زمین را آفرید دوازده ماه ،است چهار ماه از آن ماه ها (ی حرام) است این دین ثابت الهی است پس در آن ماه های حرام به خودتان ظلم و ستم نکنید و همگی با مشرکان پیکار نمانید همچنان که مشرکان همگی با شما جنگ می کنند و بدانید که خدا با پرهیزگاران است.

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتَابِ اللهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ که الآن به ماه های حرام معروف است که عبارتند از: ذو القعده و ذوالحجه و محرم که سه ماه پشت سر هم است و ماه رجب که تک است و خداوند جنگ در آن ماه ها را حرام کرده است.

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً می فرماید: با همۀ مشرکین جنگ کنید همچنان که آن ها همگی با شما به جنگ می پردازند

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (37) 37- نسی (تغییر و تبدیل کردن ماههای حرام به ماه های دیگر) افزایشی در کفر است که کافران بدان وسیله به گمراهی می کشند سالی ماه حرام را حلال و سالی دیگر حرام می شمرند تا به تعداد ماه هایی که خداوند حرام کرده باشد و آن چه را که خدا حرام کرده حلال می کنند؛ اعمال زشتشان در نظر آن ها زیبا جلوه داده و خداوند گروه کافران را هدایت نمی کند.

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ ... سبب نزول آیه این بود که مردی از کنانه در موسم حج در جایی می ایستاد و می گفت خون از طی و خثعم در ماه حرام حلال است و عوض آن در ماه صفر حرام شده است و چون سال آینده می شد می گفت: در ماه صفر حلال شده و عوضش در ماه ذو الحجه حرام شده است و خداوند نازل فرمود: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ - تا - زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ نسىء (تغيير و تبديل کردن ماه های حرام به ماه های دیگر) افزایشی در کفر است که کافران بدان به گمراهی می کشند سالی ماه حرام را حلال و سالی دیگر حرام می شمرند تا به تعداد ماه هایی که خداوند حرام کرده باشد و آن چه را که خدا حرام کرده حلال

می کنند اعمال زشتشان در نظر آن ها زیبا جلوه داده است. ⁽¹⁾

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (40) 40- اگر او را یاری نکنید به تحقیق خداوند او را یاری کرد هنگامی که کافران او را (از مکه) بیرون کردند دو نفر بود که در غار پناه گرفتند و او (پیامبر) به رفیق همراه خود فرمود: محزون مباش که خداوند با ماست. پس خداوند سکینه و آرامش خود را بر او فرستاد و او را با لشکرهای غیبی یاریش نمود که شما آن ها را نمی دیدید و سخنان کافران را پست قرار داد و سخنان خدا بالا و والاست و خداوند توانا و حکیم است.

پیامبر صلی الله علیه و آله و ابوبکر در غار

إِلا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا امام صادق علیه السلام می فرماید: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غار بودند به ابوبكر فرمودند: گویا هم اکنون جعفر را با اصحابش در کشتی می بینم و کشتی آن ها بر روی دریا متوقف شده است و انصار را می بینم که برای دفاع از دین و اسلام آماده جانفشانی هستند.

ابوبکر گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله آیا واقعاً آن ها را می بینید؟

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: بله.

گفت: آن ها را به من هم نشان بده پس حضرت دست مبارکش را بر چشمان ابوبکر کشید و او هم آن ها را دید و در دلش گفت الآن تصدیق می کنم که تو ساحر هستی.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: انت الصدیق یعنی تو گواهی می دهی که من ساحرم. ⁽¹⁾

وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَ كَلِمَةُ اللهِ هِيَ الْعُلْيا يعنى سخنان رسول خدا صلی الله علیه و اله وَاللهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (41) لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (42) 41- (در حالی) که سبکبار هستید یا سنگین بار (برای جنگ) حرکت کنید و در راه خدا با مال و جانتان جهاد کنید که این کار برای شما بهتر است اگر بدانید

42- اگر غنایمی نزدیک و سفری کوتاه و راحت باشد از تو پیروی می کنند و لکن چون این سفر (رفتن به جنگ) بر آنان طولانی و سخت است (روی بر می گردانند)، و بزودی به خدا سوگند می خورند که اگر توانایی داشتیم با شما می آمدیم آن ها خودشان را هلاک می کنند و خداوند می داند که آن ها

دروغ می گویند.

انْفِرُوا خِفَافاً وَ ثِقالاً می فرماید: پیر و جوانتان به سوی جنگ تبوک بروید. ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا می فرماید: مقصود این است که اگر غنیمتی نزدیک و در دسترس بود از تو پیروی می.کردند ⁽¹⁾

وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ یعنی راه آن ها تا تبوک دور بود و سبب آن این بوده که رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچ مسافرتی به آن دوری و به آن دشواری با آن ها نرفته بود. و علت آن این بود که طایفه ای به نام صیافه بین مدینه و شام کاروان تجارتی داشتند در یکی از سفرهایشان در مدینه شایعه کردند که رومیان لشگر آماده کرده و با لشگری عظیم قصد جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله را دارند و هر قل پادشاه آن ها نیز با لشگر بوده و در میان لشگریانشان طایفه غسان و جذام [ حزام ] و بهراء [ فهرا ] و عامله هستند و هم اکنون وارد سرزمین بلقاء شده و در حمص چادر زده.اند رسول خدا صلی الله علیه و آله به اصحابش فرمودند که آمادۀ رفتن به سوی تبوک باشند که آن از سرزمین های بلقاء است پیامبر برای قبائل اطراف و مکه و به قبائلی که اسلام آورده بودند از خزاعه و مزینه و جهينه افرادی فرستاد تا برای جهاد آماده باشند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به لشگرش دستور دادند با آمادگی کامل باشند و به ثروتمندان فرمودند که اگر توان بدنی ندارید با مال و ثروتشان لشگر را یاری کنند

خطبه پیامبر صلى الله عليه و سلم در تبوک

پیامبر خطبه ای خواندند و بعد از حمد و ثنای الهی فرمودند: ای مردم بدانید بهترین خبرها و گفتار قرآن است و بالاترین کلمات و اعمال تقوی و پرهیزگاری است و بهترین ملت ها ملت حضرت ابراهيم خليل و نيكوترين روش و سنن سنت من است و عالی ترین قصه ها قصص قرآن است که احسن القصص می باشد بهترین رفتار ثبات و پایداری و بدترین روش تزلزل و سستی است و نیکوترین رهبری ها راهنمائی و رهبری پیامبران است و شریف ترین کشته ها کشته شدن و شهادت در راه خدا است و کورترین مردم کسانی هستند که پس از هدایت گمراهی را اختیار کنند و بهترین عمل ها آن است که سودمند باشد و راه نیکو راهی است که قابل پیروی بوده و بدترین کورها کسی است که چشم دلش نابینا ،باشد و دست کریم و بخشنده از دست پست فطرت های لئیم ارزنده تر است و مال کمی که کفایت معاش کند بهتر از مال زیادی است که بطغیان ،کشد و بدترین عذرها عذری است که شخص در حال احتضار ،بیاورد و سخت ترین پشیمانی ها در روز قیامت است و از مسلمانان به نماز جمعه حاضر نمی شوند مگر ،اندکی و بعضی از آنان نام خدا را بر زبان جاری نمی کنند مگر از روی عجب و تکبر و باید دانست که دروغ گوئی بزرگ ترین گناه است نیکوترین بی نیازی آن است که مناعت نفس را تقویت کند و بهترین توشه ها تقوی و بالاترین حکمت ها ترس از خداست و بهترین اندیشه دل یقین به خداست و ندبه و زاری نمودن از کردارهای دورهٔ جاهلیت قبل از اسلام است مستی خود را بدست خویش در آتش انداختن و سرودن شعر و خیال بافی از وساوس شیطان است و استعمال مسكرات مبادرت به تمام معاصی و گناهان است زنان ریسمان شيطان و جوانی

شعبه از جنون و دیوانگی است بدترین کسب ها ربا خواری و کثیف ترین خوراک ها خوردن مال یتیم است سعادتمند کسی است که پندپذیر باشد و شقی و بد عاقبت آن است که در شکم مادر نیز شقی بوده باشد.

ای مردم هیچ یک از شما بیش از چهار ذراع زمین اختیار نخواهید کرد و پایان امر شما به قیامت و روز رستاخیز منتهی خواهد شد و ملاک در عمل خاتمه کار شماست و رباترین رباها دروغ می باشد و هر چه آمدنی است نزدیک قیامت است دشنام دادن به مومن موجب فسق و کشتن مومن سبب کفر و خوردن گوشت او یعنی غیبت کردن مومن از گناهان و حرمت مال او مانند حرمت خون شخص است و هر کس در امورش به خدا توکل کند او را کفایت کند و کسانی که صبور و شکیبا باشند مظفر و پیروز می شوند و هر آن که از در عفو و اغماض در آید و از بدی های مردم بگذرد، خداوند از او بگذرد و آن هایی که کظم غیظ نموده و خشم خود را فرو نشانند در پیشگاه الهی مأجور ،باشند و هر کس در مصیبتها بردباری و صبر نماید خداوند به او عوض كرامت نماید و اشخاصی که پیرو گفتار دیگران هستند باید بدانند خداوند گفتار آن ها را می شنود آن کس که سکوت نماید خداوند اجرش را دو چندان سازد و هر که نافرمانی خدا کند معذب شود.

پروردگارا مرا و امتم را بیامرز برای خود و برای شما از خداوند طلب مغفرت می کنم.

مردم پس از شنیدن خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آماده بجهاد شده و اکثر قبایل عرب برای عزیمت بجنگ تبوک آمدند و گروهی از منافقین هم از شرکت در جنگ خودداری نمودند

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جد (حر) بن قیس را ملاقات نموده فرمودند: ای ابا وهب

آیا با ما به جهاد می ائی؟ شاید از آن دختران زرد پوست به خدمت خود در آوری؟

عرض کرد به خدا قسم در قبیله من کسی چون من نسبت به زنان علاقه و عاطفه ندارد مرا در معرض آزمایش و امتحان در نیاورید می ترسم دختران رومی را دیده و طاقت و تحمل صبر و شکیب از دستم برود مرا از عزیمت به این سفر جهاد معذور دارید و ضمنا به خانواده خود دستور داد که در این گرما از رفتن بجنگ خودداری کنند.

پسرش :گفت هم اکنون حضور پیامبر شرفیاب شده و می گویم که افراد قبیله را از عزیمت بجهاد مانع شده و به آن ها گفته ای که در این موسم گرما نباید بجنگ بروید تا برای این عمل مورد قهر خداوند واقع گردیده و آیه در شأنت نازل شود که تا روز قیامت مسلمانان آن را بخوانند در همان هنگام خداوند این آیه را نازل کرد: وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ الذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ ⁽¹⁾سپس جد (حر) بن قیس گفت: محمد صلی الله علیه و آله خیال نموده جنگ با رومی ها مانند جنگ با قبایل و مردم عادی است که او از این جنگ هرگز زنده بر نمی گردد. ⁽²⁾

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (43) 43- خدا تو را ببخشد چرا پیش از آن که راستگویان را از دروغگویان

بشناسی به آن ها اجازه دادی؟

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية عَفَا الله عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ فرمودند: یعنی اهل مکر و حیله را بشناس آن هائی که بدون هیچ عذری از شرکت در جنگ خودداری می کنند. ⁽¹⁾

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (44) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (45) وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (46) لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (47) 44- آن هایی که به خدا و روز قیامت ایمان دارند از تو برای ترک جهاد از مال و جانشان اجازه نمی گیرند و خداوند به حال پرهیزگاران داناست.

45 - همانا آن هایی (برای ترک جهاد) اجازه می گیرند که ایمان به خدا و روز قیامت ندارند و دل هایشان با شک و ریب در هم آمیخته است و آن ها در شک و تردید خود سرگردانند.

46- و اگر آن ها می خواستند (برای جهاد) خارج شوند وسائل مورد نیازشان را آماده می کردند و لکن خدا (حرکت آن ها) كراهت داشت لذا آن ها را (از

حرکت کردن) باز داشت و به آن ها گفته شد با در خانه ماندگان (زنان و کودکان و بیماران و پیران در خانه) بنشینید.

47- اگر آن ها با شما خارج می شدند چیزی جز وبالی بر شما نبودند و در میان شما به اخلال گری پرداخته و به فتنه گری مشغول می شدند و در میان شما کسانی هستند که به سخنان آن ها گوش می دهند و خداوند از حال ظالمان آگاه است.

داستان ابوخثیمه

لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ - تا - ما زَادُوكُمْ إِلا خَبَالاً که مراد از خبالاً وبال است. مراد از وَلَأَوْضَعُوا خِلالَكُمْ یعنی از شماها فرار می کنند.

عده ای که دارای نیت صادق و بصیرت در دین بودند و هیچ شک و تردیدی در عقائدشان رخنه نکرده بود از رسول خدا صلی الله علیه و آله تخلف کردند لیکن پیش خود گفته بودند ما بعد از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله حرکت کردند به آن حضرت ملحق می شویم.

از آن جمله یکی ابو خثیمه بود که مردی قوی و دارای دو همسر و دو چادر و خانه بود همسران وی چادرهایش را آب پاشی کرده در آن آب آشامیدنی خنكى فراهم نموده و طعامی تهیه کرده بودند در همین بین که رسول خدا صلی الله علیه و آله مسلمانان را دستور حرکت داد او سری به چادرهای خود زد و در جواب هوای نفس خود که او را به استفاده از آن ها دعوت می کرد گفت نه به سوگند این انصاف نیست که رسول خدا صلی الله علیه و آله با این که خداوند متعال او را آمرزیده در این شدت حرارت و گرد و غبار و با سنگینی سلاح راه بپیماید و

در راه خدا جهاد کند، آن گاه ابوختیمه که مردی نیرومند است در سایه چادر و در کنار همسران زیبای خود به عیش و لذت بپردازد، نه به خدا سوگند که از انصاف به دور است

این را گفت و از جایش بلند شد و شتر خود را آورد و اثاث سفر را بر آن بار کرد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله ملحق شد. مردم وقتی دیدند سواری از دور می رسد به رسول خدا صلی الله علیه و آله گزارش دادند.

حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: باید ابو خثیمه .باشد ابو خثیمه نزدیک شد و جریان خود را به عرض حضرت رسانید. حضرت جزای خیر برایش طلب نمود و برای او دعای خیر فرمود

داستان ابوذر

ابوذر نیز سه روز از رسول خدا صلی الله علیه و آله تخلف ،کرد جریان کار او این بود که شترش ضعیف و لاغر بود و در بین راه از پای درآمد و ابوذر ناگزیر شد اثاث خود را از پشت شتر پائین آورده بدوش خود بکشد. بعد از سه روز مسلمانان دیدند مردی از دور می رسد به رسول خدا صلی الله علیه و آله گزارش دادند. حضرت فرمود باید ابوذر باشد.

:گفتند: آری ابوذر .است

حضرت فرمود به استقبالش بروید که او بسیار تشنه است و به او آب .بدهید مسلمانان آب ،برداشته به استقبالش شتافتند.

ابوذر خود را به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسانید در حالی که ظرف آبی همراه داشت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آب داشتی و ننوشیده و تشنه بودی؟

عرض کرد: بله ای رسول خدا که پدر و مادرم فدایت باد در میان راه به سنگ گودی برخوردم که در گودی آن آب باران جمع شده بود وقتی از آن چشیدم دیدم آب بسیار گوارایی است با خود گفتم از این آب نمی خورم مگر بعد از آن که حبيبم رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن بیاشامد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای اباذرا خدا رحمتت کند تو تنها زندگی می کنی و تنها هم خواهی مرد و تنها محشور خواهی شد و تنها به بهشت خواهی رفت ای اباذر مردمی از اهل عراق به وسیلۀ تو سعادتمند می شوند آنان به جنازه تو بر می خورند تو را غسل و کفن کرده بر جنازه ات نماز می خوانند و دفن می کنند

هنگامی که عثمان ابوذر را به ربذه تبعید کرد پسرش در آن جا فوت کرد. ابوذر بر بالای قبر پسرش ایستاد و گفت ای در خداوند تو را رحمت کند که تو با پدر و مادرت نيكوكار بودي من بر مرگ تو ناراحت و غمگین نیستم و از غير خدا هم هیچ حاجتی ندارم و لكن من بر ناراحتی تو غمگین هستم که اگر عذاب قبر و برزخ نبود دوست داشتم من در جای تو می بودم ای کاش می دانستم که نکیر و منکر چه از تو پرسیدند و تو به آن ها چه جواب دادی ؛ آن گاه دست هایش را به سوی آسمان بلند کرد و :گفت پروردگارا تو برای خودت و برای من بر او حقوقی را واجب ،نمودی من حقوق خودم را بر او بخشیدم تو نیز حقوقت را بر او ببخش که تو اولی به بخشش حقوقت هستی و کریم تر از من می باشی

ابوذر در بیابان ربذه گوسفندانی داشت که به وسیله آن زندگی زن و بچه هایش را می گذراند همۀ گوسفندان مرضی گرفته و از بین رفتند، زن و بچه اش بر اثر گرسنگی فوت کردند و به جز ابوذر و دخترش کس دیگری

زنده نماند.

دختر ابوذر گوید به پدرم گفتم گرسنه هستیم و سه روز است که چیزی نخورده ایم.

پدرم به من گفت: دخترم بلند شو تا بیابان برویم و گیاهی دانه دار ⁽¹⁾پیدا .کنیم به بیابان رفتیم ولی چیزی پیدا نکردیم پدرم ریگ ها را جمع کرد و سرش را بر روی آن ها گذاشت و دیدم که چشم هایش منقلب می شود گریه کرده و گفتم ای پدر با شما چکار کنم که من تنها هستم.

:گفت دخترم ،نترس هنگامی که مردم گروهی از عراق می آیند و به تو کمک می کنند زیرا حبیبم رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک آن را به من خبر داده و فرمود: ای ابوذر تنها زندگی می کنی و تنها می میری و تنها هم مبعوث می شوی و تنها هم به بهشت می روی گروهی از اهل عراق به وسیله تو به سعادت می رسند که متولی غسل و تجهیز دفن و کفن تو را می.کنند ⁽²⁾

هنگامی که مردم عبایم را بر روی من بکش و آن گاه بر مسیر عراق بنشین چون دیدی که کاروانی می آید به نزد آن ها برو و بگو این ابوذر از اصحاب رسول خداست که مُرده است.

راوی گوید: گروهی از اهل ربذه به نزد ابوذر آمده و گفتند: ای ابوذر از چه شکایت داری؟

:فرمود از گناهانم.

:گفتند اشتیاق چه چیزی را داری؟

فرمود: رحمت پروردگارم را.

گفتند: آیا می خواهی طبیب بالای سرت بیاوریم؟

فرمود: طبیب مرا مریض کرده است.

دختر ابوذر گوید: هنگامی که پدرم داشت می مرد و آخرین نفس های خودش را می کشید شنیدم که می گفت آفرین بر حبیبی که بر بالا سر مریضی آمد و رستگار نگردد کسی که پشیمان شود پروردگارا به حقت سوگند که مي داني من لقاء تو را دوست دارم.

دختر ابوذر :گوید هنگامی که پدرم فوت کرد عبا را بر رویش کشیدم و بر مسیر عراق نشستم دیدم که چند نفری می آیند به آن ها گفتم ای مسلمانان این شخص ابوذر از اصحاب رسول خداست که مرده است. پس آن ها که در میانشان مالک اشتر هم بود با گریه از اسب هایشان پیاده شده و پدرم را غسل ،داده کفن نموده و دفنش کردند.

مالک اشتر گوید او را با حله ای که همراه خود داشتم و قیمتش چهار هزار درهم بود دفنش کردیم.

دختر ابوذر :گوید من نماز می خواندم و روزه می گرفتم و یک شب در کنار قبرش خوابیده بودم که در خواب دیدم پدرم همچون زنده بودنش قرآن می خواند گفتم پدرجان پروردگارت با تو چگونه رفتار کرد؟ گفت دخترم نزد پروردگار کریمی رفته ام او از من و من نیز از او راضی هستم و با کرامت و بزرگواری با من رفتار نمود. ⁽¹⁾

توبۀ تخلف کنندگان از جنگ تبوک

در جنگ تبوک مردی همراه پیامبر بود به خاطر ضربات زیادی که در جنگ بدر و احد خورده بود به او مضرب می گفتند. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمودند: تعداد لشگر را برایم بشمار

مضرب هم آن ها را شمرد و گفت تعداد آن ها به غیر از بنده ها و خادمان بیست و پنج هزار نفر هستند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: مومنین را بشمار.

مضرب آن ها را شمرده و گفت: بیست و پنج مرد هستند.

در میان کسانی که از آن جناب تخلف ورزیدند عده ای از منافقین بودند و عده ای هم از نیکان که سابقه نفاق از ایشان دیده نشده بود از آن جمله کعب بن مالک شاعر و مراده بن ربیع و هلال بن اميه واقفی بودند بعد از آن که خداوند توبه شان را قبول کرد کعب گفته بود من از خودم در تعجبم زیرا هرگز بیاد ندارم که روزی به مثل آن ایامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله حرکت می کرد سر حال و نیرومند بوده باشم و هیچ وقت جز در آن ایام دارای دو شتر نبودم با خود می گفتم فردا به بازار می روم و لوازم سفر را خریداری می کنم بعدا خود را به رسول خدا صلی الله علیه و آله می رسانم به بازار می رفتم و لیکن حاجت خود را بر نمی آوردم تا آن که به هلال بن امیه و مراده بن ربیع برخوردم آن دو نیز از رسول خدا صلی الله علیه و آله تخلف کرده بودند باز هم متنبه نشدم با آن دو قرار گذاشتم که فردا به بازار برویم فردا به بازار رفتیم ولی کاری صورت ندادیم خلاصه این مدت کار ما این بود که مرتب می گفتیم فردا حرکت می کنیم و حرکت نمی کردیم تا یک وقت خبردار شدیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله بر می گردد آن وقت می،گردد دچار ندامت و شرمساری شدیم پس از پایان جنگ وقتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله

به مدینه نزدیک شد به استقبالش شتافتیم تا او را تهنیت بگوییم که بحمد الله بسلامت برگشته و لیکن با کمال تعجب دیدیم که جواب سلام ما را نداد و از ما روی گردانید آن گاه متوجه برادران دینی خود شده به ایشان سلام ،کردیم ایشان هم جواب ما را ندادند این مطلب به خانواده های ما رسید وقتی به خانه آمدیم دیدیم زن و بچه های ما نیز با ما حرف نمی زنند به مسجد آمدیم دیدیم احدی نه به ما سلام می کند و نه با ما هم سخن می گردد لا جرم زنان ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله مشرف شده به عرض رسانیدند شنیده ایم که شما بر شوهران ما غضب فرموده ای آیا وظیفه ما هم این هست که از آنان کناره گیری کنیم؟

حضرت فرمود: نه شما نباید کناره گیری کنید و لیکن مواظب باشید با شما نزدیکی نکنند.

وقتى كار كعب بن مالک و دو رفیقش به این جا ،کشید گفتند دیگر مدینه جای ما نیست زیرا نه رسول خدا صلی الله علیه و آله با ما حرف می زند و نه احدی از برادران و قوم و خویشان پس بیائید به بالای این کوه رفته به دعا و زاری بپردازیم بالآخره یا خدا از تقصیرات ما می گذرد و یا آن که همانجا از دنیا می رویم.

این سه نفر از شهر بیرون شده و به بالای کوه ذباب که در مدینه بود رفتند و در آن جا به عبادت و روزه پرداختند زن و فرزندانشان برایشان طعام آورده به زمین می گذاشتند و بدون این که حرفی بزنند بر می گشتند و این برنامه تا مدتی طولانی ادامه داشت.

روزی کعب به آن دو نفر دیگر :گفت رفقا حال که به چنین رسوایی و گرفتاری مبتلا شده ایم و خدا و رسولش و به پیروی از رسول خدا صلی الله علیه و آله

خانواده های ما و برادران دینیمان بر ما خشم گرفته اند و احدی با ما هم سخن نمی،شود ما خود چرا به یکدیگر خشم نگیریم ما نیز مسلمانیم و باید دستور پیامبر را پیروی نموده با یکدیگر هم سخن نشویم اینک هر یک از ما به گوشه ای از این کوه برود و سوگند بخورد که دیگر با رفیقش حرفی نزند تا بمیرد و یا آن که خدا از تقصیرش در گذرد.

مدت سه روز هم بدین منوال گذرانیدند و یکه و تنها در کوه بسر بردند حتی طوری از یکدیگر کناره گرفتند که یکدیگر را هم نمی دیدند

پس از سه روز یعنی در شب سوم رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانه ام سلمه بود که آیه توبه و مژده مغفرت ایشان نازل شد و آن آیه لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ بود.

امام صادق علیه السلام فرمود: آیه شریفه این طور نازل شده و مقصود از مهاجرین و انصار ابوذر ، ابو خشيمه و عمير بن وهب بود که از رسول خدا صلی الله علیه و آله تخلف ورزیده و بعد به آن حضرت ملحق شدند.

آن گاه راوی درباره آن سه نفری که آیه وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا ⁽¹⁾در حقشان نازل شده :گفته امام کاظم علیه السلام فرمود: آیه اینطور نازل شده وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا زیرا کلمه خُلِّفُوا به معنای تخلف قهری است که مرتکبش تقصیری نداشته و سزاوار ملامت نیست، حَتَّى إِذا ضَاقَتْ عَلَيْهِمْ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ⁽²⁾از این رو زمین با همه فراخیش بر آنان تنگ شد که نه رسول خدا صلی الله علیه و آله با ایشان هم سخن می شد و نه برادران دینی و نه زن و ،فرزندانشان و بهمین جهت مدینه بر آنان تنگ شد و ناگزیر از مدینه تار و

مار شدند، و وقتی خداوند دید براستی نادم و پشیمان شدهاند توبه ایشان را قبول کرد. ⁽¹⁾

إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ (50) قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (51) 50- اگر نیکی به تو برسد آن ها ناراحت می شوند و اگر مصیبتی به تو برسد می گویند: ما نظر خود را از قبل گرفته ایم و باز می گردند در حالی که شاد مانند.

51- بگو: هرگز مصیبتی به ما نمی رسد مگر آن چه که خداوند برای ما نوشته ،است او مولای ماست و مومنان باید بر خداوند توکل کنند.

ابي الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آيه إِن تُصِبكَ حَسَنَةٌ تَسُوُّهُمْ وَ إِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ فرمودند: مراد از حسنه غنیمت و عافیت است و مراد از مصیبت بلاء و سختی می.باشد يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَ يَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلا مَا كَتَبَ اللهُ لَنَا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (52) 52- بگو: آیا برای ما جز یکی از دو نیکی (غنیمت و بهشت) را انتظار

دارید؟ ولی ما برای شما انتظار داریم که از جانب خداوند عذابی سخت به شما برسد یا به دست ما هلاک ،شوید پس انتظار بکشید که ما هم با شما انتظار می کشیم.

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ می فرماید: مراد از احدی الحسنین غنیمت و بهشت است إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبَّصُونَ و همچنین دربارۀ جد بن قیس این آیه نازل شده است که علی بن ابراهیم روایت می کند هنگامی که جد بن قیس به قومش گفت در این گرما برای جنگ نرويد فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللهِ وَ كَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قَالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ - تا - وَ مَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ ⁽¹⁾

پس آن ها باید کم تر بخندند و بیشتر گریه کنند به خاطر جزای اعمالی که بدست آوردند.

پس اگر خدا تو را به سوی گروهی از آن ها باز گرداند و از تو اجازه جهاد بخواهند (به آن ها) بگو: هرگز با من با خارج نمی شوید و هرگز بهمراه من با دشمنی جنگ نمی کنید همانا شما اولین بار برای نشستن (و نرفتن به جنگ) راضی ،شدید اکنون نیز با متخلفین بمانید.

و هرگز بر مرده احدی از آن ها (منافقین) نماز مخوان و برکنار قبر آن ها نایست چرا که آن ها به خدا و رسولش کافر شدند و مردند در حالی که فاسق بودند.

حدیث منزلت

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خواست برای جنگ بیرون برود امیرالمومنین علی علیه السلام را در مدینه به جای خویش گذاشت منافقین زخم زبان زده و گفتند: پیامبر برای این علی را با خود نبرد و او را بجایش گذاشت چون که شوم بود.

چون گفته منافقین به حضرت علی علیه السلام رسید سلاح جنگی اش را پوشید شمشیرش را برداشت و در منطقه جرف به رسول خدا صلی الله علیه و آله ملحق شد.

پیامبر به او فرمودند: ای علی آیا تو را مدینه بجای خودم نگذاشته بودم؟

على علیه السلام عرض کرد: چرا! ولی منافقین گمان کرده اند که مرا به خاطر شوم بودنم در مدینه گذاشته و با خود نبرده ای.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند منافقین دروغ می گویند ای علی آیا نمی پسندی که تو برادر من و من برادر تو باشم بمنزلة هارون برای موسی مگر این که بعد از من پیامبری نخواهد آمد که اگر بعد از من پیامبری می آمد و می گفتم که آن تو ،هستی تو خلیفه من در میان امتم و وزیر و برادرم در دنیا و آخرت هستی آن گاه حضرت علی علیه السلام به مدینه برگشتند.

گریه کنندگان هفت نفر بودند که به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند که از قبیلهٔ که در جنگ بني عمرو بن عوف سالم بن عمير بود که در جنگ بدر هم حضور داشت و از قبيلة بني واقف هدمی [ هرمی مدعی ] بن عمیر بود و از قبیله بنی جاريه علية بن زید [یزید ] بود که خرمائی را برای صدقه به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد زیرا پیامبر به مردم امر کرده بودند که صدقه بدهند و آن ها نیز صدقه هایشان را به نزد آن حضرت می آوردند پس علیة آمد و گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله به خدا سوگند چیزی نداشتم که صدقه بدهم همین خرمایم را از من قبول فرما.

پیامبر به او فرمودند: خداوند صدقه ات را قبول کرد.

از قبيلة بني مازن بن النجار ابوليلى عبد الرحمن بن کعب و از قبيلة بني سلمة عمرو بن غنمة [ عتمة ] و از قبيلة بني زريق سلمة بن صخر و از قبيلة بنى العرياض ناصر بن ساریۀ سلمی بودند که گریان به نزد رسول خدا صلی الله علیه و اله آمده و عرض کردند: ای رسول خدا صلی الله علیه و اله ما توان مالی و مرکبی نداریم که

برای جنگ همراه شما باشیم خداوند این آیه را درباره آن ها نازل فرمود: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُو اللَّهِ وَ رَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ * وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْع حَزَناً أَلا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ ⁽¹⁾

و نیز حرجی نیست بر آن هایی که نزد تو می آیند که آن ها را بر مرکبی سوار کنی (در جواب آن ها) می گوئی مرکبی ندارم که شما را به آن سوار کنم بر می گردند در حالی که از غم و اندوه چشمانشان اشکبار است که چرا چیزی نیافتند (که در راه خدا) اتفاق کنند.

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (53) وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَ هُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ كَارِهُونَ (54) فلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كَافِرُونَ (55) وَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَ مَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (56)

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (57) 53- بگو: انفاق کنید چه از روی میل و چه از روی کراهت هرگز از شما پذیرفته نمی شود چرا که شما گروهی فاسق بودید.

54- و هیچ چیزی مانع از قبول انفاق های شما نشد مگر آن که به خدا و رسولش کافر شدند و نماز نمی خوانند مگر در حال کسالت و بیحالی و اتفاق نمی کنند مگر از روی کراهت.

55- اموال آن ها و اولادانشان تو را به شگفت و اندارد! همانا خداوند می خواهد آن ها را به همان وسیله (مال و فرزند) در زندگانی دنیا عذاب نماید و جانشان بر می آید در حالی که کافر هستند.

56- و آن ها به خدا قسم می خورند که از شما هستند در حالی که از شما نیستند و لکن گروهی هستند که می ترسند

57- اگر پناهگاهی یا غاری یا هر گریزگاهی بیابند به سوی آن می شتابند و با سرعت فرار می کنند

خداوند دربارۀ منافقین می فرماید: ای محمد به آن ها بگو: أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْكَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنتُمْ قَوْماً فَاسِقِينَ - تا - وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كَافِرُونَ انفاق کنید چه از روی میل و چه از روی ،کراهت هرگز از شما پذیرفته نمی شود چرا که شما گروهی فاسق بودید و هیچ چیزی مانع از قبول انفاق های نشد مگر آن که به خدا و رسولش کافر شدند و نماز نمی خوانند مگر در حال کسالت و بی حالی و انفاق نمی کنند مگر از روی کراهت اموال آن ها و اولادانشان تو را به شگفت !و اندارد همانا خداوند می خواهد آن ها را به همان وسیله (مال و فرزند) در زندگانی دنیا عذاب نماید و جانشان بر می آید در حالی که کافر .هستند

منافقين برای رسول خدا صلی الله علیه و آله سوگند خورده بودند که جزء مومنین هستند و پس خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ يَحْلِفُونَ بِاللهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَ ما هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ * لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأَ أَوْ مَغَارَاتٍ یعنی پناهگاهی در غارهای کوه ها بیابند و یا جایگاهی پیدا کنند بدانجاها پناه می برند لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَ هُمْ يَجْمَحُونَ یعنی از شماها دوری می کنند. ⁽¹⁾

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (58) وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (59) إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (90) 58- و از میان آن ها افرادی هستند که به تو در (تقسیم) غنانم خرده می،گیرند پس اگر از آن غنائم به آن ها داده شود راضی می گردند و اگر چیزی به آن ها داده نشود خشمگین می شوند.

59- و اگر آن چه را که خدا و رسولش به آن ها داده راضی می شدند و می:گفتند خداوند ما را کافی است بزودی خداوند و رسولش از فضل خود به ما اعطا می کند ما فقط راغب خداوند هستیم.

60- همانا صدقات مخصوص فقیران و مساکین و کسانی که آن ها را جمع آوری می کنند و مؤلفة القلوب (برای متمایل کردن بیگانگان به دین

اسلام) و برای (آزادی) بندگان و قرض داران و در راه خدا و در راه ماندگان این فریضه الهی است و خداوند دانا حکیم است.

صدقه

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ این آیه وقتی نازل شد که صدقات را حضور پیامبر اکرم صلى الله عليه و سلم آوردند تا تقسيم بفرماید جمعی از اغنیا و متمولین هم حاضر بوده و منتظر بودند که از اموال مزبور سهمی دریافت دارند ولی برخلاف انتظار دیدند که آن حضرت صدقات را بین بینوایان تقسیم فرمودند از مشاهده آن حال خشمگین شده مشغول عيب جوئی و خرده گیری شده گفتند ما پیامبر را بجان مال خویش تقویت نموده و در جنگ ها یاری و کمک می نمائیم اینک غنائم و صدقات را به آن هایی می دهد که ناتوان بوده و نمی توانند کاری از پیش ببرند لذا این آیه و لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللهِ رَاغِبُونَ در ملامت و نکوهش آن ها نازل شد. ⁽¹⁾

آن گاه خود خداوند متعال صدقات را تفسیر کرده و توضیح داد که این صدقات را چه کسانی باید بپردازند و به چه کسانی باید داده شود و فرمود: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَ الْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللهِ وَ اللهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ خداوند همۀ مردم را از مشمولیت صدقات بیرون نموده تنها هشت گروه را مستحق آن دانست و از ایشان اسم برد.

آن گاه امام صادق علیه السلام یکایک آن هشت گروه را توضیح داده و می فرماید: منظور از فقراء کسانی هستند که گدائی و دریوزگی نکنند و عیالوار باشند و دلیل این که گفته که باید در یوزگی نکنند این آیه است که می فرماید: الِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُم الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْتَلُونَ النَّاسَ الخافاً ⁽¹⁾صدقات مخصوص نیازمندانی است که در راه خدا بازمانده و درمانده شده اند و توانایی آن که در زمین بگردند (و کاری انجام بدهند را) ندارند و از شدت حیا افراد بی خبر از حال آن ها می پندارند که غنی و بی نیاز هستند که آن ها را از سیمایشان می شناسی هرگز چیزی را از کسی درخواست نمی کنند.

و مراد از مسکینان عبارتند از افراد علیل از قبیل کورها و اشخاص بی دست و پا و جذامی و هر علیل ،دیگری از مرد و زن و کودک

و مقصود از عاملین علیها یعنی کارکنان در امر زکات عبارتند از کسانی که برای گرفتن و جمع آوری و نگهداری آن فعالیت می کنند و به جای اصلی اش می رسانند تا تقسیم شوند.

و مراد از مؤلفة قلوبهم عبارتند از مردمی که قائل به توحید خدا هستند و ليكن هنوز معرفت در دل هایشان راه نیافته و نفهمیده اند که محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله است، لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله دل های ایشان را بدست می آورد به ایشان زیاده از حد محبت می کرد و تعلیم می داد تا شاید او را به نبوت بشناسند و یک سهم از صدقات را هم برای آنان قرار داد تا دل هایشان به اسلام متمایل گردد. ⁽²⁾

ابی الجارود از امام باقر علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمودند: «مؤلفة قلوبهم» ابوسفيان بن حرب بن امیه و سهيل بن عمرو که او از بنی عامر بن لوی بود و همام بن عمرو و برادرش و صفوان بن امية بن خلف ،قرشي و جشمی جمحی و اقرع بن حابس تمیمی یکی از بنی حازم و عيينة بن حصن فزاری و مالک بن عوف و علقمة بن علاثة، و من شنیده ام که رسول خدا صلی الله علیه و آله بهر یک از این ها صد شتر با چوپانش می داد و گاهی بیشتر و کم تر هم می شد. ⁽¹⁾

وَ فِي الرِّقَابِ و رقاب مؤمنینی هستند که بر اثر قتل غیر عمدی و یا کشتن صید در حرم کعبه و یا کفاره قسم و ظهار و مانند این امور عهده دار پرداخت غرامت و دیه بوده ولی بر اثر تهیدستی و فقر قادر به تهیه آن نمی باشند خداوند از صدقات سهمی برای پرداخت این قبيل تعهدات مقرر داشته تا کفاره را اداء کنند وَ الْغَارِمِينَ مراد مردمی هستند که از برای امور مشروع قرض گرفته و مصرف نموده اند و قدرت پرداخت قرض خود را ندارند بر امام واجب است که قرض این مقروضین آبرومند را از محل وجوه صدقات بپردازد. وَ فِي سَبِيل الله کسانی هستند که به جهاد رفته و مال خود را مصرف نموده اند و یا کسانی که مستطیع بوده و حج بر آن ها واجب شده ولی غفلت نموده و به حج نرفته و اکنون بینوا شدهاند یا آن که از این وجوه صدقات اقدام به تاسیس بیمارستان نموده و یا سدی احداث کنند. وَ ابْنِ السَّبِيلِ کسانی هستند که در سفر مشروع بر اثر حوادث و پیش آمدهائی مال خود را از دست داده و درمانده اند و بر امام است که از صدقات

بقدری که او را بوطن برساند کمک نماید. ⁽¹⁾

صدقات هشت قسم می شود و به هر یک از این گروه هشتگانه به اندازه احتياجشان پرداخت می شود و امام هر اندازه که صلاح می داند پرداخت می کند. ⁽²⁾

وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (61) 61- و از آن ها کسانی هستند که پیامبر را می آزارند و می گویند او شخصی ساده و زودباوری .است بگو: زودباوری او خیری از برای شماست به خدا ایمان دارد و مؤمنان را نیز تصدیق می نماید و برای کسانی از شما که ایمان آورده اند رحمت ،است و کسانی که رسول خدا را آزار می دهند عذابی دردناک دارند.

منافقی که سخن چینی می کرد

وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ سبب نزول این آیه این بود که عبدالله بن نفیل یکی از منافقین بود همواره نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله می آمد و فرمایشات آن جناب را می شنید و برای منافقین نقل کرده و سخن چینی می نمود خداوند جبرئیل را فرستاد و به آن حضرت گفت ای !محمد مردی از منافقین سخن چینی می کند و مطالب تو را برای

منافقین می برد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: او چه کسی است؟

گفت: مرد سیاه چهره ای است که سرش پر مو است با دو چشمی نگاه می کند که گویی دو تا دیگ است و با زبان شیطان حرف می زند

رسول خدا صلی الله علیه و آله او را صدا زد و جریان را به او گفت عبدالله سوگند خورد که من چنین کاری نکرده ام حضرت فرمود: من از تو قبول کردم ولی تو دیگر این کار را مکن.

آن مرد دوباره نزد رفقای خود برگشت و گفت: محمد مردی دهن بین است خدا به او خبر داده بود که من علیه او سخن چینی می کنم و اخبار او را برای شماها می آورم و او از خدایش قبول کرده بود ولی وقتی من گفتم که من چنین کاری را نکرده ام از من هم قبول کرد.

و بدین جهت خداوند این آیه را نازل کرد: وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ و يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنْ خَيْرِ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ یعنی خدا را در آن چه به او می گوید تصدیق می کند و حرفهای شما را هم در آن چه عذر می آورید می پذیرد ولی در باطن تصدیق ندارد و برای مومنین ایمان می آورد و از آن مومنین آن کسانی هستند که به زبان اقرار به ایمان می کنند و لیکن اعتقادی به گفته خود ندارند. ⁽¹⁾

يَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَ اللهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤمِنِينَ (62) 62- آن ها (منافقان) برای شما به خدا سوگند می خورند تا شما را راضی

کنند در حالی که سزاوار است خدا و رسولش را راضی کنند اگر ایمان .دارند

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ این آیه درباره منافقین نازل شده است که برای مومنین سوگند می خوردند که ما از شما هستیم تا مومنین از آن ها راضی باشند و خداوند فرمود: وَاللهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ در حالی که سزاوار است خدا و رسولش را راضی کنند اگر ایمان دارند. يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (64) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَ آيَاتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (65) لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (66) 64- منافقان از آن می ترسند که سوره ای بر علیه آن ها نازل شود و از درون دلشان آگاه ،گرداند بگو استهزا کنید همانا خداوند از آن چه که می ترسید آشکار می نماید.

65- و اگر از آن ها بپرسی (که چرا استهزاء می کنید؟) می گویند ما مزاح و بازی می کردیم .بگو آیا خدا و آیات و رسولش را مسخره می کردید؟!

66- معذرت ،نخواهید شما بعد از ایمان کافر ،شدید اگر گروهی از شما را بیامرزیم گروه دیگری را عذاب خواهیم کرد چرا که مجرم بوده اند.

يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ

اللهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جنگ تبوک بیرون رفتند گروهی از منافقین به همدیگر گفتند آیا محمد گمان می کند که جنگ با رومیان مانند جنگ با دیگران است اصلاً احدی از لشگر محمد سالم بر نمی گردد بعضی دیگر :گفتند بیراهه سخن نگوئید که خداوند آن چه را که در میان ما گذاشته و به قلب هایمان خطور کرده را به محمد خبر می دهد و قرآن بر او نازل می شود و مردم آن را قرائت می کنند .گفتند در آن موقع به محمد می گوئیم این ها را بر برای مزاح و شوخی .گفتیم

رسول خدا صلی الله علیه و آله به عمار بن یاسر فرمودند: به نزد منافقین برو.

عمار به نزد آن ها رفت و گفت: شماها چه گفتید؟

گفتند: ما چیزی نگفتیم فقط با هم مزاح و شوخی کردیم پس خداوند این آیه را نازل فرمود: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَبِاللهِ وَ آيَاتِهِ وَ رَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ * لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةٌ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ و اگر از آن ها بپرسی (که چرا استهزاء می کنید؟) می گویند: ما مزاح و بازی می کردیم بگو: آیا خدا و آیات و رسولش را مسخره می کردید؟ معذرت نخواهید شما بعد از ایمان کافر ،شدید اگر گروهی از شما را بیاموزیم گروه دیگری را عذاب خواهیم کرد چرا که مجرم بوده اند. ⁽¹⁾

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فرمودند: آن ها گروهی بودند که ایمان راستین داشتند اما بعد از ایمان منافق شدند و آن ها چهار نفر بودند إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ

یکی از آن چهار نفر مختبر بن حمیر بود که به عمل خودش اعتراف کرده و توبه نمود و گفت ای رسول خدا اسمم مرا هلاک کرده است پس پیامبر صلی الله علیه و اله نامش را عبدالله بن عبد الرحمن گذاشت و او :گفت پروردگارا مرا شهید قرار بده بطوری که کسی نداند که من چه کسی بودم پس او در جنگ یمامه شهید شد و کسی ندانست که او در کجا شهید شد و همین دلیل است که خداوند او را آمرزید. ⁽¹⁾

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (67) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (68) كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَ أَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (69) أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عَادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَ أَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (70) وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولَئِكَ

سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (71) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَ مَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (72) 67- مردان و زنان منافق با هم هستند (آن ها) به کار زشت امر کرده و از کار نیکو باز می دارند و دست هایشان را (از انفاق) می بندند خدا را فراموش کردند خدا نیز آن ها را فراموش کرد همانا منافقان همان فاسقان هستند.

68- خداوند به مردان و زنان منافق و کافران وعده آتش دوزخ داده که در آن همیشگی خواهند بود که همان برای آن ها کافی است و لعنت خداوند شامل آن ها شده و برای آن ها عذابی همیشگی است.

69- (شما منافقان) مانند آن هایی هستید که قبل از شما بودند (که آن ها) از شما قوی تر و مال و فرزندانشان بیشتر بود پس آن ها از سهم خود مال و فرزند و نیرو استفاده کردند پس شما نیز از سهم خود بهره می برید همچنان که پیشینیان شما استفاده کردند شما (در نفاق و شرک) فرو رفتید همچنان که آن ها فرو رفتند اعمال آن ها در دنیا و آخرت نابود گشت و آن ها همان زیان دیدگان هستند.

70- آیا خبر گذشتگان از قوم نوح و عاد و ثمود و ابراهیم و اصحاب مدین و مؤتَفکات (شهرهای ویران شده قوم لوط) به آن ها نرسیده است؟ رسولانشان با دلائلی روشن آمدند (ولی آن ها نپذیرفتند) خداوند هیچ بر آن ها ظلم و ستمی نکرد و لکن خودشان بر خویشتن ستم کردند.

71- و مردان و زنان مؤمن یاور همدیگر هستند به کارهای نیک امر کرده و از کارهای زشت باز می دارند و نماز به پا می،دارند و زکات می پردازند و

خدا و رسولش را اطاعت می کنند آن ها کسانی هستند که بزودی خداوند آن ها را مورد رحمت خویش قرار می دهد همانا خداوند قدرتمند و حکیم است.

72- خداوند به مردان و زنان مومن و عده باغ هایی از بهشت داده که در زیر درختانش شهرها جاری است و در آن جا همیشگی خواهند بود، و مسکن های پاکیزه ای در بهشت عدن (خواهند داشت) و رضای از جانب خداوند برتر و بزرگ تر ،است که آن رستگاری بزرگ است.

علی بن ابراهیم گوید خداوند منافقین را ذکر کرده و می فرماید: الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتٌ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ - تا - وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ که این آیات از محکمات است.

سپس خداوند مومنین را ذکر کرده و می فرماید: وَعَدَ اللهُ الْمُؤْمِنِينَ والْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهَارُ که این آیه از محکمات .است

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الكَفَارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (73) 73- ای پیامبر با کافران و منافقان جهاد کن و بر آن ها سخت بگیر که جایگاه آن ها جهنم است که بد جایگاهی است.

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ می فرماید: این آیه این طوری نازل شده است يا أيها النبي جاهد الكفار بالمنافقین برای این که پیامبر صلی الله علیه و آله با شمشیر با منافقان جنگ نفرمود. ابو بصیر روایت می کند که امام باقر علیه السلام در تفسير آية يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ فرمود: با کفار و منافقین جهاد کن و ایشان را ملزم به

انجام فرائض ساز. ⁽¹⁾

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَ مَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَ مَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (74) وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (75) فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (76) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَ عَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (77) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (78) 74- (منافقان) به خدا سوگند می خورند که (سخنانی نادرست) نگفته اند و به تحقیق سخنانی کفر آمیز گفته اند و بعد از اسلام آوردن کافر شدند و تصمیم گرفتند ولی دست بدان نیافتند آن ها در پی انتقام هستند که خداوند و رسولش آن ها را از فضل خود بی نیاز ساختند اگر توبه کنند برای آن ها بهتر است و اگر روی بگردانند خداوند آن ها را در دنیا و آخرت به عذابی دردناک مجازات می کند و آن ها در روی زمین ولی و یاوری ندارند.

75- و بعضی از آن ها با خدا عهد بسته بودند که اگر خداوند از فضل خود به ما عنایت کند حتماً صدقه می دهیم و قطعاً از صالحان می شویم.

76- پس هنگامی که فضل خداوند به آن ها رسید بخل ورزیدند و روی

برگردانیدند و اعراض کردند.

77- پس این عمل آن ها نفاق را تا روزی که خدا را ملاقات کنند در دل آن ها برقرار ساخت چون که از پیمان الهی تخلف نمودند و دروغ می گفتند.

78- آیا نمی دانستند که خدا از باطن و سخنان در گوشی آن ها آگاه است و همانا خداوند دانای غیب هاست؟

يَحْلِفُونَ بِاللهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ می:فرماید این آیه دربارۀ کسانی نازل شده که در کعبه هم قسم شدند که نگذارند بعد از پیامبر حکومت به بنی هاشم برسد سپس در عقبه کمین رسول خدا صلی الله علیه و آله و تصمیم به قتل پیامبر گرفتند که خداوند می فرماید: آن ها تصمیم قتل پیامبر را گرفتند که به خواسته شان نمی رسند. ⁽¹⁾ امام جعفر صادق علیه السلام می فرماید روز غدیر خم وقتی که پیامبر علی را بر سر دست گرفت تا همۀ مردم او را ببینند هفت نفر از منافقین که اولی دومی ی کنند هفت عبدالرحمن بن عوف، سعد بن أبي وقاص ابی عبیده سالم مولى أبي حذيفه و ابی مغيرة بن شعبه برابر آن حضرت بودند عمر به آن ها گفت به چشم های پیامبر توجه کنید چگونه حالت غیر عادی دارد الآن خواهد گفت که از طرف پروردگار مامورم؛ در همین هنگام پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به مردم فرمود: ای مردم چه کسی اولی بر نفس شماست؟

گفتند: خدا و رسولش!!!

فرمود: پروردگارا شاهد باش سپس فرمودند هر کس که من مولای او هستم این علی نیز مولای اوست از این ببعد او را امیرالمومنین خطاب كنيد. جبرئیل بر پیامبر اکرم نازل شده و گفتگوی منافقین را به آن حضرت خبر داد.

پیامبر عمر و یارانش را احضار فرموده و گفتارشان را یادآور شد آن ها منکر شده و سوگند به دروغ خوردند که ما چنان سخنانی نگفتیم که خداوند آیه فوق را نازل کرد ⁽¹⁾و در آیه بعد خداوند احوال مردم بخیل را بیان فرموده و آنان را منافق و دروغگو نامیده است.

و می فرماید: وَ مِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللهَ لَئِنْ آثانَا مِنْ فَضْلِهِ - تا - أَخْلَفُوا اللهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

ابی الجارود روایت می کند که امام باقر علیه السلام در ذیل آیه مورد بحث آمده که فرمود: این آیات در شان ثعلبة بن حاطب بن عمرو بن عوف نازل شده که مردی محتاج بود و با خدا عهدی بست و چون خدا مالدارش نمود بخل ورزید و به عهد خود وفا نکرد. ⁽²⁾

سپس منافقین را ذکر کرده و می فرماید: أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللهَ عَلامُ الْغُيُوبِ آیا نمی دانستند که خدا از باطن و سخنان در گوشی آن ها آگاه است و همانا خداوند دانای غیب هاست؟

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (79) 79- کسانی که از مومنان مطیع در صدقه دادنشان عیب جویی می کنند و کسانی که فقط به اندازه توانایی خود دارند را مسخره می کنند خدا آن ها را مسخره می کند و عذابی دردناک برای آن هاست

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَوَّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلا

جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سالم بن عمیر انصاری با سه کیلو خرما آمد و :گفت ای رسول خدا صلی الله علیه و آله من ديشب اجير جرير بودم و دو صاع خرما گرفتم که یک صاع را برای خودم برداشتم و یک صاع دیگر را به پروردگارم قرض می دهم

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند آن خرماها را کنار صدقات بگذارند منافقین او را مسخره کرده و گفتند به خدا سوگند خداوند از این یک صاع بی نیاز است و با این یک صاع می خواهد چکار کند و لكن ابا عقيل (لقب سالم بن عمیر است) با این کارش می خواهد خودش را مطرح کند و بگوید من هم از صدقه دهنده ها هستم پس خداوند فرمود: سَخِرَ اللهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ⁽¹⁾

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (80) 80- (ای پیامبر اگر) برای آن ها استغفار کنی یا نکنی اگر هفتاد بار برای آن ها از خدا طلب مغفرت کنی خداوند هرگز آن ها را نمی آمرزد زیرا آن ها به خدا و رسولش کافر شدند و خداوند گروه فاسقان را هدایت نمی کند

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَهُمْ این آیه بعد از مراجعت رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه نازل شد و در آن ایام عبدالله ابن ابی مریض بود و پسرش عبد الله بن عبدالله مردی با ایمان بود نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و در حالی که پدرش جان می داد عرض کرد: ای رسول خدا! پدر و مادرم به قربانت شما اگر به عیادت پدر من ،نیائی این در اجتماع مایه سرافکندگی .ماست. رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه عبدالله بن ابی رفت در حالی

که منافقین همه دور بسترش جمع بودند عبدالله بن عبدالله عرض کرد ای رسول خدا جهت پدرم استغفار کن آن جناب هم استغفار کرد.

عمر گفت: ای رسول خدا مگر خدا تو را نهی نکرده که برای منافقین صلوات نفرستی یا استغفار نكنی؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله اعتنایی به او نکرد بار دیگر عمر سخنش را تکرار کرد حضرت فرمود وای بر تو آخر اختیار این امور را به من داده اند و من نیز چنین مصلحت ،دیدم خدای تعالی فرموده اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللهُ لَهُمْ چه برای ایشان استغفار کنی و چه نکنی حتی اگر هفتاد بار هم استغفار کنی خدا ایشان را نمی آمرزد.

بعد از آن که عبدالله مرد پسرش نزد رسول خدا صلى الله عليه و سلم آمد و عرض کرد: پدر و مادرم فدایت باد ای رسول خدا اگر صلاح بدانید تشریف بیاورید بر جنازه پدرم نماز بخوانید. رسول خدا صلی الله علیه و آله کنار قبر او ایستاد تا بر او نماز بخواند.

عمر :گفت ای رسول خدا مگر خدا تو را نهی نکرده از این که بر احدی از منافقین نماز نخوانی و مگر نفرموده که ابدا بر بالای قبر احدی از ایشان نروی؟

حضرت رسول صلی الله علیه و آله او فرمود وای بر تو آیا فهمیدی که من چه گفتم؟ من گفتم خدایا قبرش را پر از آتش بگردان و داخلش را سرشار آتش کن و او را به آتش دوزخت برسان. رسول خدا صلی الله علیه و آله مجبور شد حرفی بزند که دوست نداشت آن را بگوید. ⁽¹⁾

سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ

رِجْسٌ و مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (95) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (96) الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (97) وَ مِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (98) وَ مِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (99) وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (100) 95- هنگامی که به سوی آن ها بازگردید برای شما به خداوند سوگند می خورند تا از آن ها اعراض کنید. پس از آن ها اعراض کنید که آن ها پلیدند و جایگاه آن ها جهنم است به کیفر اعمالی که انجام می دادند.

96- برای شما سوگند می خورند که از آن ها راضی شوید پس اگر شما از آن ها راضی شوید خداوند هرگز از گروه فاسقان راضی نخواهد شد.

97- اعراب بادیه نشین کفر و نفاقشان شدیدتر است و به جهل و نادانی احکام خدا که بر رسولش نازل کرده سزاوارترند و خداوند دانا و حکیم است.

98- و گروهی از اعراب بادیه نشین چیزی را که (در راه خدا) انفاق می کنند

زبان می دانند و انتظار حوادث ناگواری را برای شما می کشند حوادث ناگوار از برای خود آن هاست و خداوند شنوا و داناست.

99- و گروهی دیگر از اعراب بادیه نشین به خدا و روز آخرت ایمان دارند و آن چه که در راه خدا اتفاق می کنند موجب تقرب به خدا و دعای رسول می دانند آگاه باشید که این ها (انفاق در راه خدا) موجب قرب آن ها به خداست بزودی خداوند آن ها را در رحمت خود داخل می کند همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.

100- سبقت گیرندگان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکی از آن ها پیروی کردند خداوند از آن ها خشنود است و آن ها نیز از خدا خشنودند و خداوند برای آن ها بهشت هایی آماده کرده که از زیر درختانش نهرها جاری است که در آن همیشگی خواهند بود این رستگاری بزرگ است.

هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله از تبوک برگشت اصحاب مومن پیامبر متعرض منافقین شده و آن ها را اذیت می کردند و منافقین برای آن ها سو می خوردند که ما بر حق هستیم و جز منافقین نیستیم تا دست از آن ها بردارند و از آن ها راضی گردند پس خداوند این آیه را نازل فرمود: سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

سپس اعراب را توصیف کرده و می فرماید: الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْراً وَنِفاقاً وَ أَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَ مِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

وَ مِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ⁽¹⁾ آن گاه سابقین را وصف نموده و می فرماید: وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ

و آن ها بزرگانی چون ابوذر و مقداد و سلمان و عمار و کسی که ایمان بیاورد و تصدیق کند و در ولایت امیرالمومنین علی علیه السلام ثابت قدم باشد. ⁽²⁾

وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ و کسانی که به نیکی از آن ها پیروی کردند خداوند از آن ها خشنود است و آن ها نیز از خدا خشنودند. و خداوند برای آن ها بهشت هایی آماده کرده که از زیر درختان آن ها نهرها جاری است که در آن همیشگی خواهند بود این رستگاری بزرگ است. وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (102) خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾ (103)

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (104) 102- و گروهی دیگر به گناهان خود اعتراف کردند عمل نیک را با بد در هم آمیختند امید است که خداوند توبه آن ها را بپذیرد که همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.

103- از اموال آن ها (مؤمنان) صدقه ای بگیر تا به وسیله آن (گرفتن صدقه) آن ها را پاکیزه گردانیده و تزکیه شان ،نمائی و برای آن ها دعا کن که دعای تو موجب آرامش آن هاست و خدا شنوا و داناست.

104- آیا نمی دانند که خداوند توبه بندگانش را می پذیرد و صدقات را می گیرد همانا خداوند توبه پذیر و مهربان است؟

توبه ابی لبابه

وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيّاً عَسَى اللهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ این آیه دربارۀ ابی لبابة بن عبد المنذر نازل شده است و کیفیت آن چنین است که بزرگان قبیله بنی قریظه نزد پیامبر آمده و درخواست نمودند تا پیامبر ابی لبابه را برای مشورت نزد آن ها بفرستد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به ابی لبابه فرمود: نزد دوستانت برو و ببین چه می گویند ابی لبابه نزد آن ها رفت و آن ها از او سؤال کردند که آیا صلاح است ما به حکم محمد صلی الله علیه و آله تن در دهیم؟

ابی لبابه :گفت: البته قبول نمائید ولی بدانید حکم محمد صلی الله علیه و آله درباره شما ذبح است و به گلوی خود اشاره نمود و فوراً پشیمان شد که چرا من چنین حرفی از پیش خود به آن ها زدم و گفت با این گفتار بی مورد بخدا و رسول او خیانت کردم و از میان قبیلهٔ مزبور بیرون رفت اما خدمت پیامبر شرفیاب نشد و مستقيماً بطرف مسجد رفته و ریسمانی بگردن خود بسته و سر ریسمان را بستونی که معروف بستون توبه بود بست و گفت نه از مسجد بیرون می روم و نه آن که ریسمان را از گردنم باز می کنم تا آن که بمیرم و یا مویا خداوند توبه مرا قبول نماید چون این خبر به پیامبر رسید فرمود اگر نزد ما

آمده بود همانا از خداوند برایش طلب عفو و آمرزش می نمودیم لکن چون امر خود را بخدا واگذار نموده خودش می داند که توبه او را بپذیرد و یا نپذیرد.

ابی لبا به روزها را روزه می گرفت و شب ها با طعامی که دخترش بمسجد می آورد و باندازه سد رمق افطار می کرد و هنگام قضای حاجت دخترش او را از ستون مسجد باز کرده و دوباره می بست.

شبی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خانه ام سلمه بود که آیه فوق نازل گردید و پیامبر به ام سلمه :فرمود: هم اکنون خداوند توبه ابی لبابه را پذیرفت.